ΘΕΟΔΟΥΛΟΥ ΜΟΝΑΧΟΥ ΗΤΟΙ ΘΩΜΑ ΤΟΥ ΜΑΓΙΣΤΡΟΥ ΛΟΓΟΣ ΕΙΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΝ ΤΟΝ ΘΕΟΛΟΓΟΝ. SIVE THOME MAGISTRI (Edidit Laur. Normannus Upsalæ 1693.) Δ΄. Οὐχ ὅπως οὐδ᾽ ἂν εἴς οἶμαι τῶν πάντων οὐδ᾽ ὁπωστιοῦν ἐμοὶ νεμεσήςαι, οὐδ᾽ ἀπονοίας ἡστινοσοῦν ἕλοι καὶ θράσους, εἰ μηδὲν μήτε τὸ μέγεθος ὑπολογισάμενος τοῦ παρόντος ἀγῶνος, οὔθ᾽ ὡς οὐκ ἀποχρῶν εἴην τὰ τοιαῦτα περαίνειν, ἔπειθ᾽ οὕτω παρακινδυνεύειν ειλόμην ὡς μείζοσιν ἢ κατ' ἐμαυτὸν πράγμασιν ἐγχειρεῖν, ἀλλὰ καὶ παρὰ πᾶσιν, ὡς ἔπος εἰπεῖν, τοῖς κριταῖς εὖ οἶδα δόξειν ὀρθῶς βεβουλευ σθαι, καὶ ὡς οὐκ ἄλλως, ἢ τοῦτον ἐχρῆν προτεθυμῆσθαι τὸν τρόπον Ὅταν γὰρ ἅ μάλιστα πάντων θαυμάζειν τε καὶ κοσμεῖν, καὶ μηδενὸς ἀφίστασθαι των εἰς τοῦτο φερόντων, υπόχρεω καθέσταμεν πάν τες· καὶ τὸ λιπεῖν οὐκ ἀκίνδυνον, ταῦτα τῶν ἄλλων διὰ δέος οἶμαι σιγώντων καὶ πρὸς τὴν ἐγχείρησιν ἀποκνούντων, μόνος αὐτὸς ὥσπερ τινὸς κατοχῆς ἢ 1. Neminem ego mortalium omnium fore arbitror, qui jure mihi ulla ex parte succenseat, aut amentiæ cujusdam temeritatisque reum faciat, si neque cause hujus gravitate pensitata deterritus, neque quod impar ad illam ego pertractandam accedo, ita nunc audacter tamen periclitari voluerim, ut viribus meis majora aggredi miuime dubitaverim. Verum e contrario potius, ut rem verbo cumplectar, omnium judicio, rectam sat scio consilii rationem me secutum visuma iri, neque alia, quam hujusmodi animi alacritate in causam incumbendum fuisse. Quando enim, quæ præcipue suscipere, verbisque extollere, et nihil quidquam quod huc faciat, omniltero, omnes sane debemus; nec periculo denique eorumdem neglectio vacat; quanquam cæteris, metu, ut apparet, revocante, hæc ipsa μένους πλησθείς, λέγειν οἷομαι δεῖν, καὶ θαυμαστήν silentio prætermittentibus, causæque susceptionem detrectantibus, hic ego unus quoque quasi afflatu, aut novo animi robore impletus, cum verba mihi faciunda, tum incredibili studio faciunda censeo; numquid causæ est, quo minus vel hoc ipso Domine eximiam quamdam promeritus esse laudem videar, quod honesti justique haud paulo majorem hac ipsa debiti officii persolatione, quidquid id est quod præ magnitudine sua tamdiu procrastinaverim, II. Id quod ita profecto patet. Nimirum cum in laudatione tua, o supreme theologorum apex, longeque omnibus in rebus præstantissime vir, duo quædam potissimum contineantur, quod et dicere necesse sit, et quid deceat aptumque sit in dicendo τινα ταύτην ποιείσθαι σπουδὴν πῶς οὐκ αὐτό γε τοῦτο, πολλοῦ τινος ἄν ἄξιος εἵην, τοῦ μὲν καλοῦ καὶ δικαίου ποιησάμενος λόγον, τοῦ δὲ κατ' ἐμαυ τὸν ἀφειδήσας καὶ πάντα κίνδυνον ἐλάττω κρίνας ταυτησὶ τῆς φορᾶς; ἣν καὶ ὅτι περ ἐς τοσοῦτον ἀνεβαλλόμην διὰ τὸ μέγεθος ἐμαυτῷ δυσχεραίνω. quam mei ipsius rationem habuerim? quodque periculi, levius esse duxerim? Quam utique rem ipsi mihi nunc propemodum succenseo. Β΄. Δήλον δέ. Δυοῖδ γὰρ ὄντοιν ἐπὶ τῶν ἐγκω μίων, ὦ θεολογούντων ἀκρότης, καὶ πάντ᾽ ἄριστε σὺ, τοῦ τε λέγειν ἀνάγκην εἶναι, τοῦ τε τὰ γιγνό μενα σώζειν· εἰ μὲν ἄμφω ταῦτα πράττειν ἐξῆν, πᾶς τις ἂν ἀπεδίδου, καὶ οὐκ ἂν εἴχομεν πράγματα

quisque officium haud dubie redditurus erat, nihilque nostro nunc labore opus fuerat. Cæterum ut necessitati ex necassitate cedimus, et de te quidem dicere omnes avemus; sed digne satis dicere, avemus non item possumus: heic sane manifeste absurdum fuerit, si quoniam hoc non datur, ideo De quidem illud nobis agendum statuamus, verum utrinque potius ab officio discedere malimus, tum eo, quod licet dicendi imposita nobis necessitas sit, non dicamus tamen, tum quod a dignitate operis longius absimus, cum contra oporteret, si ad dignitatem istam minus instructi essemus, quod debebamus, utcunque dicendo persolvere: siquidem dicere duntaxat, non autem ex merito dicere, necesse est. Præter id enim, quod nulla dicentibus, si inferiores discedimus, subeunda ignominia est, quando tralatitium hos iis ac commune, qui his in litteris ætatem agunt, sed maxima potius iniquitatis opinio, si metu ignominiæ hujus silere ea malimus, quæ dicere necesse est; quibusque exprimendis dena illa Homeri ora si qua fieri posset, nobis perpetuo opus essent: quis, quæɛo, est qui nesciat, quod hoc ipso quo tu et eloquentim, et virtutis, et dogmatum religionis, et ut semel dicam, pulcherrimarum rerum omnium, caput ac fastigium generi humano apparuisti, et his in rebus summa omnium consensione, primas tibi uni concessas tenes; simul ob hæc omnia ut super alios omnis celebreris, universos obstrictos tibi debitores habeas, neminem vero, ut pro merito celebreris. Quod si fieri poterat, unius tui oris opus erat. Solus enim tua causa idoneus in hoc certamen athleta descensurus eras. Quanquam nec hac sane de causa illud tui celebrandi deserendum fuerit officium, nec toto desistendum, quod parte illius aliqua deficimur. Contra vero potius quo ad facultas feret large ac liberaliter conferre, ratamque communis pensionis partem repræsentare debemus: quod si tantam, quantam par erat, hand valemus, nihil illud profecto nostra refert, sed tute tibi imputes licet, qui facultatem orationis omnem supervectus, unusque laudatoribus tuis inaccessus es. Quod et ipse quodam loco interrogatiuncula aliqua jam declarasti: • Ecquis, inquiens, ὅτε δὲ πρὸς μὲν τὴν ἀνάγκην ἐξ ἀνάγκης εἶκομεν, servare, si utrumque assequi liceret, hoc tibi καὶ λέγειν βουλόμεθα πάντες, τὸ δὲ τῆς άξιας βουλόμεθα μὲν, οὐ δυνάμεθα δὲ, ἀλογία τωόντι περιφα νής· ἐπεὶ τοῦτο οὐκ ἔξεστι μηδ' ἐκεῖνο πράσσειν αἱ ρεῖσθαι, ἀλλ᾽ ἑκατέρωθεν ἁμαρτάνειν, ἔκ τε ὧν λέγειν ἀνάγκην ἔχοντες παραλείπομεν, ἔκ τε ὧν τῆς ἀξίας λειπόμεθα, δέον τοὺς μὴ ταύτῃ γε παρεσκευασμέ νους, ἐκείνως γοῦν ἐκτιννύναι· ἐπεὶ καὶ τοῦ λέγειν ἁπλῶς, οὐ τοῦ προσαξίαν λέγειν ἐστὶν ἀνάγκη ἄνευ γὰρ τοῦ μὴ δ' ἡντινοῦν μὲν αἰσχύνην τοῖς λέ γουσιν εἶναι παρὰ τὴν ἧτταν, κοινὸν γὰρ τοῦτο τῶν ζώντων ἐν λόγοις, μεγίστην δ᾽ ἀγνωμοσύνην, ἐὰν τοῦτ᾽ αὐτὸ δεδιότες σιγῆν ἀξιῶμεν, λέγειν ἀνάγκη, καὶ ὑπὲρ ὧν ἡμῖν καὶ τῶν Ομήρου στομάτων, εἵπερ οἷόν τ' ἦν, παρὰ πάντ᾽ ἔδει τὸν χρόνον, τίς οὐκ οἶδεν ὡς οἷς αὐτὸς λόγων, καὶ ἀρετῆς, καὶ δογμάτων, καὶ ξυμπάντων ὡς εἰπεῖν τῶν καλλιστων κεφάλαιον ἀνεφάνης τῷ βίῳ, καὶ μόνος ἔσχει παρὰ πάντων ἐν τούτοις τὸ συγκεχωρηκός, τοῦ μὲν διὰ πάντα ταῦτα θαυμάζεσθαι παρὰ πάντας, ὀφειλέτας ἅπαντας ἴσχεις· τοῦ δέ προσαξίαν, οὐδένα· μόνης γὰρ τῆς σῆς γλώτα της εἵπερ οἷόν τε σπούδασμα τοῦτ᾽ ἂν ἦν. Καὶ μόνὸς ὑπὲρ αὐτὸς σαυτοῦ τοῦτον ἂν εἰσέδυς ἀποχρώντως τὸν ἄθλον· οὐ μὴν διὰ τοῦτο κἀκεῖνο λιπεῖν ἡμᾶς δεῖ, οὐδὲ τοῦ παντὸς ὑστερῆσαι τὸ μέρος οὐκ ἔχοντας· ἀλλὰ μάλιστα μὲν εἰσφέρειν ἐκ τῶν ἐνόντων καὶ τὴν νομιζομένην ἀποδιδόναι δήπου συντέ λειαν· εἰ δὲ τὴν γιγνομένην οὐκ ἔνεστιν, οὐδὲν πρὸς ἡμᾶς· ἀλλὰ σύ γ' αὐτὸς τούτου σαυτὸν αἰτιῶ, πᾶσαν λόγου δύναμιν ὑπερβαίνων, καὶ μόνος τοῖς ἐπαινεῖν αἱρουμένοις ἀνέφικτος ὤν, ὥς που καὶ αὐτὸς ἐν πεύσεως εἶδει, τοῦτ᾽ ἀποφηνάμενος ἔφθης, Τίς ἡμᾶς ἐπαινέσεται; φήσας· ὥσπερ προϋπογράφων τὸ μέλλον, καὶ συστέλλων πάντας πρὸς τὴν ἐγχείρησιν· καὶ οὐ λέγω ὅτι καὶ τοῦθ᾽ ὑπὲρ σοῦ μᾶλλον, ἢ θάτερον γίγνεται· οὐ γὰρ τοσαύτην ἔκπληξιν ἕξει τὰ σὰ διὰ μέγεθος σιωπώμενα, ὅση ἄν, εἰ πάντες ἐπαινεῖν προελόμενοι, πάντες αποτυγχάνοιεν· καὶ μὴν εἰ τὸ καταξίαν ζητήσαις, οὐ μόνον οὐδ᾽ ὀντινοῦν ποτε τὸν εἰσφέροντα ἕξεις (πάντες γὰρ ἴσασιν ἐλάττους ὄντες τῶν σῶν ἐγκωμίων, καὶ πάντες παντάπασιν ἀποστήσονται), ἀλλὰ καὶ τρόπον ἂν ἕτερον, ὥσπερ εἰς αίνιγμα πέσης, καὶ δόξῃς ὁ αὐτὸς θαυμαστός τε εἶναι καὶ μή· τὸ μὲν, οἷς οὕτως ἔχεις· τὸ δὲ, οἷς οὐ τοὺς θαυμάζοντας ἔχεις· ὑπὲρ οὗ μοι δοκεῖ καὶ τοὺς ἐπαίνους αὐτοὺς, εἰ μὴ κατ᾿ ἀνθρώπους πρότερον nos laudaturus est?» quasi præsignificans quod ἦσαν, πάντως ἂν, νυνὶ νενομίσθαι, καὶ τὴν ἀρχὴν ἐντεῦθεν λαβεῖν. futurum erat, omnesque ab hoc incepto deducens. Verumtamen haud facile dixerim honorificentius hoe tibi futurum silentium illo laudandi conatu. Non enim perinde obstupefactura homines decora tua erunt silentio transmissa, alque si et laudare te omnes insistant, et frustra tamen omnibus hi conatus sint. Quod si te vero dignum omnino præconium quæris, cum nullum inquam qui operam snam buc conferat reperies (nemo enim nescit quanto laudibus tuis minor sit; unde et universi iis penitus absistent), tum et alia qua ratione velut in ænigma quoddam incides, videberisque vir idem admirabilis pariter esse, et non esse: allerum, quod talis reapse es, alterum, quod admiratores laudatoresque nullos habes. Cujus equidem causa, si minus antea usurpate hominibus hujuscemodi landationes fuissent, utique nunc primum instituendas, et ab hoc exemplo originem sumpturas fuisse crediderim. lliad. B. vers. 489. (2)}Fine Epitaphii in Basilium,

Γ΄. Εἰ τοίνυν ἐκεῖνο μὲν ὑπὲρ σοῦ τοῦτο δ' οὐκ ἂν ἕλοιο· θαυμάζεσθαι γὰρ ἀνάγκη τὰ σὰ, καὶ ὅτι τοῦτ᾽ ἀρετῆς ἴδιον, ἧς αὐτὸς φέρῃ τὰ πρῶτα, καὶ τοῦ γ' ἕνεκα πᾶσι μάλιστα χρῆναι, τοῦς τε νῦν οὖσι τοῖς τε ἐπιγιγνομένοις, παράδειγμα καὶ τύπον καλού παντὸς προκεῖσθαι τὰ σά· δίκαιος ἂν εἴης μεγαλοψυχίᾳ προς τοὺς ἐπαίνους κεχρῆσθαι, καὶ παραξίαν θαυμαζόμενος φέρειν. Οὕτω γὰρ οὐκ ὀλίγους ἔξεις εἰσφέροντας· πᾶσι γὰρ οἷς μέτεστι λόγων, καὶ τῶν ὑπὲρ σοῦ λόγων ἀνάγκη μετεῖναι· οὐχ ὥστε κοσμεῖν ἔχειν τὰ σά· ἀλλ᾽ ὑπ' αὐτῶν τούτους κοσμεῖσθαι, καθάπερ ἐπὶ τῶν ὀφθαλμῶν οἶμαι ξυμβαίνει. Οὐδὲ γὰρ οἷς οὗτοι τὸν ἥλιον ὁρῶντες θαυμάζουσι, τούτῳ δόξαν ἐντεῦθεν ἡντινοῦν ἐμποιοῦσιν· ἀλλὰ σφᾶς αὑ· τοὺς μᾶλλον κοσμοῦσιν, ἢν τοῦ ὁρᾷν ἴσχουσι δύνα μιν, ταύτην ἐκεῖθεν προάγοντες εἰς ἐνέργειαν. Απαν τας μὲν οὖν τοὺς ἀρίστους, εἰ καὶ ἄλλως ουτοι σφῶν αὐτῶν εἰσιν ἐπαινεται καὶ μάρτυρες, τῷ καλοὶ καὶ ἀγαθοὶ γεγονέναι, καὶ οἶοι παρὰ πᾶσι θαυμάζεσθε, ἀλλ᾽ οὖν ἐπαινουμένους δήπουθεν ὑφ᾽ ἑτέρων ὁρῶμεν, καὶ τοῦτον μισθὸν κομιζομένους τῆς ἀρετῆς· σὺ δὲ καὶ τοῦτο κἀκεῖνο μετὰ πολλοῦ τοῦ περιόντος παρὰ σαυτοῦ λαβὼν ἔχεις· τῷ τε μάλιστα πάντων θαυμαστὸς οἴκοθεν εἶναι, τῷ τε τῆς αὐτὸς σαυτού γλώττης μετέχειν, ἐν οἷς τῶν οἰκειοτάτων οὐστινασ οὖν ἀπογεγονότας προσεῖπες, οὐ μᾶλλον αὐτοὺς ἢ σαυτὸν ἐντεῦθεν κοσμῶν· μᾶλλον δὲ, εἰ χρὴ τάληθες εἰπεῖν, ἐκείνους τε τοῖς παρὰ σαυτοῦ λόγοις ἀποφήνας καλλίους, αὐτός τε σαφῶς ἐπιδείξας ὁποίους τινὰς εἶνας χρὴ τοὺς σέ τε καὶ πάντας τοὺς ἄλλους κοσμεῖν αἱρουμένους· οἷς μὲν οὖν πρὸς τὴν παροῦ σαν σπουδὴν ἔδει κεχρῆσθαι καὶ ἃ μάλιστ' ἐμαυτὸν πεπεικώς διανέστην, σιωπῆς ἀκινδύνου τὴν ἐν τῷ λέγειν ήτταν ἡδίω παντάπασι κρίνας, ταῦτ᾽ ἔστιν ὧν οὐδ᾽ ἂν εἴς, ὡς γε ἐγώ νομίζω, ξυνίδοι καλλίω καὶ τοῖς πράγμασιν ἀποχρῶντα. III. Si illud itaque decorum tibi est; nam hoc alterum neutiquam probaveris: est enim necesse, in admiratione hominum te tuaque versari; quod et proprium hoc virtutis est, cujus primas merito partes ipse fers: et quod universis hominibus, qui nunc sunt, quique postea futuri sunt, in exemplar et typum pulchri omnis et honesti, vitam tuam maxime propositam esse oportet: æquum proinde fuerit, ut laudes tuas justa magnanimitate excipias, ferasque quod te non dignam satis prædicationem auferas. Eo namque mode haud paucos ultro operam collaturos habebis: quippe omneis, quibus nonnihil cum eloquentia usus intercedit, in laudationis tuæ consortium necessario etiam venturos: non equidem quo res tuas ornaltores se facturos sperent, sed ex eisdem claritudinem relaturos. Quale β quiddam circa oculorum, ut opinor, usum contingit, qui quod solem contuentur ac suspiciunt, eo nihil illi gloriæ addunt; verum se potius ipsos ornant, insitam nimirum videndi vim ope solis in actum provehentes. Proinde optimos quosque viros, quamlibet alloqui sui ipsorum præcones ipsi testesque sunt, hoc ipso quod boni probique sunt, omniumque pradicatione digni, laudari tamen ab aliis cernimus, suæque virtutis hanc velut mercedem ferre quod tu utrumque, singulari quadam prærogativa, a te ipso acceptum habes; tum quod summe inter omneis admirandus par te es, tum quod facundiæ tuæ fructum ipse percipis, ex eo quod propinquitate tibi conjunctissimos, ut quisque diem suum obiit, funebri allocutione collaudasti, quo non illos magis quam temetipsum cohonestasti. Imo, ut rectius loquar, tum illos laudationibus tuis ornatiores fecisti, tum luculenter ostendisti, cujusmodi esse oporteat, qui te, qui cæteros omnnes, laudando ornare se postulet. Quæ igitur tum ad præsens institutum adhiberi oportebat, tum queis potissimum inductus ad dicendum surrexerim, illamque in dicendo offensionem jucundiorem mibi omnino duxerim, quam vacuum periculo silentium, hæc fere sunt quibus pulchrius quiddam honestiusque haud facile quemquam perspecturum arbitror, eademque ejusmodi, ut rebus ipsis paria ac suffectura credam. IV. Jam igitur ad ipsam magni viri laudationem manum admoventi, eamque capessere instituenti mihi, haud aliud quidquam ante patriam, quæque illam attingunt, commemorandum videtur, imo vero de illa ante cætera omnino agendum, naturæ artisque oratoris vestigia, et qua utriusque desideria, sequenti. Quippe ad hunc modum dirigi traotarique oportere orationem, cum ars ipsa velut lege sancit, tum et necessitatem suam natura adjungit. Siquidem priores liberis parentes, sunt, patria parentibus, quod ex ea, tanquam fundamento, aut radice subjecta, genera hominum ipsa oriuntur; omni itaque ex parte optimum, rerumque naturæ convenientissimum est, ut priore loco de patria nostri dicamus, tum deinceps ad parentes veniamus, eisque quod jus fasque est reddamus. V. Jam patria ejusmodi sane est, ut non modo nulla penitus carum rerum, quæ decorare urbes selent, destituatur sed et tanta eorum exsupeΔ΄. Ηδη δέ με τοῖς ἐπαίνοις προσάγοντα τοῦ με γάλου, καὶ τούτων ἐπιβαλλόμενον ἀπτέσθαι, οὐδενὸς οἶμαι δεῖν τῶν ἄλλων πρὸ τῆς πατρίδος μεμνῆσθαι, καὶ τοῦ κατ᾿ αὐτὴν ἔχοντος, ἀλλὰ καὶ μάλ' αὐτῆς πρὸ τῶν ἄλλων ἑπόμενον φύσει καὶ τέχνῃ, καὶ τῷ παρ' ἀμφοῖν ἀξιοῦντι, τῆς μὲν γάρ ἐστι νόμος οὕτω προάγειν χρῆναι τὸν λόγον, καὶ τοῦτον διαχειρίζειν τὸν τρόπον· ἡ δ᾽ ἄρα φύσις καὶ τὴν ἐξ αὐτῆς ἀνάγ κὴν προστίθησιν, ἀπερ τῶν μὲν παίδων οἱ πατέρες πρότεροι, τούτων δ᾽ αὖ ἡ πατρὶς, τῷ ταύτης ὥσπερ τινὸς κρηπῖδος ἢ ρίζης υποκειμένης τὰ γένη φύεσθαι· κράτιστον οὖν ἂν εἴη πανταχόθεν καὶ τοῖς πράγματ σιν εἶχον, τῆς ἐνεγκούσης πρόσθεν ποιησάμενον λόγον, ἔπειτ᾽ ἐφεξῆς ἐπὶ τοὺς πατέρας χωρεῖν, κακεί νοις τὸ νἰκὸς ἀπονέμειν. Ε΄. Ἔστι τοίνυν αὕτη τοιαύτη, ὡς μὴ μόνον ἑνὸς μηδενὸς τῶν ὅσα πόλιν οἶδε σεμνύνειν μηδ' ὁπωστιοῦν ἀφεστάναι, ἀλλὰ καὶ μετὰ τοσῆσδε ταῦτ᾽ ἔχειν

περιουσίας, ὡς καὶ ταῖς διὰ πάντων παραβαλλομένη rantia prastet, ut eum forentissimis quibusque, κρατίσταις εὑρίσκεσθαι πρώτη· οὕτω μὲν γὰρ ἔσχεν ἀέρος, ὡς τῶν μὲν ἁπανταχοῦ πασῶν ἄριστα κεκράσθαι δοκεῖν· πρὸς δὲ μεγίστην καὶ παντοδαπὴν καρπῶν τε καὶ ζώων ἐῤῥῶσθαι φοράν, ἐκάστων τῆς γῆς τῶν μερῶν πλεῖστα καὶ κάλλιστα τὰ παρ' ἑαυ τοῖς χορηγούντων, καὶ οἷα μὴ τοῖς ἐνοικοῦσι μόνον, ἀλλὰ καὶ πᾶσι προσοίκοις τε καὶ τοῖς πόῤῥω παρελαύνειν τὴν χρείαν· οὕτω δ᾽ αὖ ὡρῶν συμμετρίας, καὶ τοῦ κατ᾿ αὐτὰς εὐδοκίμου, ὡς Ἡ παρ᾽ ἑκάσταις πρόσεστι δυσχερῆ, τούτων ἁπάντων τὸν ἀεὶ χρόνον ἐξίσης ἀφεστηκυία, μόνων τῶν ἀγαθῶν ἐκ περιουσίας μετέχειν, ὥσπερ ἐξεπίτηδες τὸ μὲν καθάπαξ λυσιτελές αἱρουμένη, τὰ δ᾽ ἄλλα χαίρειν ἐῶσα. Τοσούτοις δὲ καὶ τηλικούτοις ἀγαθοῖς ἡ Καππαδοκῶν κοσμουμένη, καὶ οὕτω κομῶσα, ὡς καὶ τοὺς πᾶσι τοῖς καλοῖς οὐκ οἶδ' ὅπως ἀξιοῦντας βασκαίνειν, καὶ τὴ κακῶς λέγειν τέχνην ὡς εἰπεῖν ποιουμένους, θαυ μαστούς τινας ἄγαν ἐπαινέτας κακτῆσθαι, καὶ τῷ μηδὲν ὅλως ἀντειπεῖν ἔχειν, τιμῶντας αὐτὴν τὰ γιγνόμενα, τοσούτων καὶ τηλικούτων ἀνδρῶν ἐπ᾿ εὐσεβείᾳ καὶ φιλοσοφίᾳ καὶ λόγοις, ἔτι τε τοῖς ὑπὲρ ἀληθείας ἀγῶσι, καὶ πᾶσιν οἷς ἂν τις φήσαι βελτίστοις θαυμαζομένων πεπλούτηκεν, ὡς μήτε ταύ την ἑτέρων ἢ τούτων χρῆναι μητέρα καὶ τροφὴν γεγενήσθαι, μήτ' αὐτοὺς τούτους ἐξ ἄλλης ἡστινοσοὖν ἢ ταυτησί προελθεῖν, ἀλλ᾽ ἐπ᾽ ἄμφω τὸ εἰκὸς ἀπαντῆσαι, καὶ τὴν ἁρμονίαν ταυτησὶ τῆς κιθάρας, ἐντελῆ καταστῆναι, καὶ διὰ πασῶν, ὡς εἰπεῖν, ὧν πρῶτος καὶ μέσος καὶ τελευταῖος, ὁ νῦν εὐφημούμενος - τὸ μὲν, ὅτι πρὸς μηδέν τι τοιοῦτον παράδειγμα βλέπων, οὕτω διὰ πάντων ἐξέλαμψε· τὸ δ' Ο ὅτι μετὰ πολλούς τινας ἑτέρους καλούς κἀγαθούς, μόνος οὗτος ἀνεφάνη τοιοῦτος. quacunque in re collata, jure ipsa primas feral. Nempe et aeris ea natura est, ut omnium que usquam sunt urbium, temperatissima facile sit, et ad uberrimum omnis: generis frugum animaliumque proventum instructissima; singulis illius partibus, quæ in qualibet nascuntur, tum plurima, tum præ stantissima, suppeditantibus, nep incolarum modo, sed finitimorum item et longinquorum omnium necessitates satis superque expletura. Adha ita partium anni congruentia, et quidquid in iis maxipto commendatur, comparata sunt, ut ab incommodis cujusque partis omnibus perpetuo æqualiter remola, solis commodis, et his cumulatissimis, perfruatur velut consulto, quod solidam utilitatem habet adsciscens, cæteris repudiatis. Tot vero lantisque naturæ bonis ornata Cappadocia, adeoque florens, ut qui pulchris rebus omnibus haud scio qua ratione invidere student, et maledicendi libidi“ nem artem quodammodo suam fecere, hos mirificos certe sui laudatores habeat: quippe qui dum nihil habent quod obloquantur, meritis ipsam laudibus honorant, tanta eadem præsantissimorum virorum, pietate, Christiana philosophia, litterarum studiis, obitisque item pro veritate certaminibus atque optimis quibusque, quæ a quopiam nominari queunt, ornamentis, maxime illustrium, ditata copia fuit, ut neque illa aliorum,quam horumce parens altrixque esse debuerit, neque hi ipsi aliunde, quam ex illa prodire, atque utrisque quod quum erat eve nire eoque modo citharæ hujus concentum, per omnes, quod dicitur, fides plene absolvi. Quorum virorum primus idem, et medius, et postremus hic ipse, cujus nunc laudes celebramus, merito est: partim quod tametsi nullum ille tale tantumque exemplar intueretur, ita in omnibus tamen emicuerit partim quod post tot præclaræ virtutis homines, solus ille talis tantusque evaserit. Γ΄. ᾿Αλλὰ μὲν καὶ ὅτι μηδένα πω τῶν πάντων τοιοῦτον γενόμενον ἴσμεν, δεδόσθω δὲ μετὰ παῤῥη σίας εἰπεῖν, μηδ' εἰς ἔπειτ᾽ ἐσόμενον, τὸν τελευταῖον ὅρον τῆς περὶ πᾶσαν ἀρετὴν εὐκληρίας εἰλήφει· ἧς οὐ μικρόν ἐστι μέρος ἡ θαυμαστὴ τῶν τεκόντων ἐπιτυχία καὶ τὸ λαμπρούς τινας ἄγαν αὐτῷ τῆς ἐς τὸν βίον προόδου τοὺς αἰτίους γενέσθαι· εἰ γὰρ καὶ μείζων αὐτῶν ἀνεφάνη τοῖς ὅλοις, ἀλλ᾽ οἷς τὰ σπέρματα ταυτησὶ τῆς πλεονεξίας ἐκεῖθεν λαβὼν, εἰς ἑκατὸν κατὰ τὸν εὐαγγελικὸν ἐξήνεγκε σπόρον, και νωνοὺς ἔσχει κἀκείνους τῆς νίκης, καὶ ξυναγωνιστάς τοῦ κρατεῖν. Τό τε γὰρ κατ' αὐτὸν τοῦτον «τὰ τῶν παίδων τῷ πατρὶ λογίζεσθαι, τῶν ἐννομωτάτων τε καὶ δικαιοτάτων,» χωρίς τε τούτου «αἴτιον εἶναι τῶν φύντων, τὸν τὸ σπέρμα παρασχόντα» φασὶν οἱ σοφοί· ὥστε τούτου κρατοῦντος, κἀκείνους ἐξ ἀνάγκης κρατ τεῖν· καὶ τὸ μέγιστον, οὐχ ὅσον τῶν ἄλλων πατέρων, ἀλλὰ καὶ σφῶν αὐτῶν ἐν τούτῳ τῷ μέρει. * Matth. x1, 8; Marc. iv, 8; Luc. vIII, 8. De Machabeis, I, 399. VI. Sed et neminem mortalium omnium aut adhuc talem tantumque fuisse, aut, sed detur, quæso, mihi plena eloquendi libertas, in posterum futurum, scimus, quoniam ultimam in omni virtute felicitatis metam ipse attigit. Cujus non minima sane para mirifica illius circa parentes prosperitas est, et quod tam illustres sui in vitam ingressus auctores habuit. Quibus quanquam per omnia major ipse erat, quoniam tamen prætantiæ hujus accepta a parentibus semina, ad sementis evangelicæ modum, cum centesimo fenore & reddidit, parte illos victoria socios habet, ut pariends adjutores babuit. Nam et ex ipsius sententia «æquissimum justissimumque est parti liberorum attribuere virtutes,» et præter ipsum, «enata segetis auctorem esse, qui semen præbuit,» adfirmant sapientes Eo itaque vincente, simul et parentes vincere necesse est. Et quod caput est, non alios duntaxat vincere parentes, sed hac in parte etiam semetipsos. Demosth. Coron. Lil.

7. Τῆς γὰρ προσούσης ἀρετῆς οὕτω λαμπρᾶς τινος καὶ περιφανοῦς γεγονυίας, ὡς καὶ παρὰ τοῦ παιδὸς ἐπιεικῶς προσειρῆσθαι οὐ γὰρ τὸ μὲν· αύτοῖς προσῆν τῶν καλῶν, τὸ δ' οὔ· οὐδὲ τὸ μὲν μᾶλ λον, τὸδ᾽ ἧττον· ἀλλὰ πάνθ᾽ ὁμοῦ καὶ μεθ᾽ ὑπερ5ολῆς συνειλήφεσαν, ὥσπερ φιλονεικοῦντες μηδενός τῶν ἀγαθῶν ἐλλελεῖφθαι· τοιούτοις τοίνυν αὐτοῖς οὖσι, μεῖζον εἰς δόξαν τὸ τούτου πατέρας ἠξιώσθαι γενέσθαι· διατί; Ὅτι ἐκείνως μὲν ἄν, εἰ καὶ μὴ πολλούς, ἀλλ᾽ οὖν παραπλησίους δή νινας σχοτεν καὶ τῶν ἴσων ἀμφισβητοῦντας· οὕτω δὲ οὐδ᾽ ὀντινών τῶν ἁπάντων. Ὥστ᾽ εἰ καὶ τοῦτ᾽ εἰπεῖν δεῖ, δοκοῦσί μοι Γρηγόριος τε καὶ Νόννα, ἡ μακαρία δυάς, και τῇ Τριάδι μετὰ τοῦ παιδὸς συσσιχός τε καὶ συμμορ φος, οὐκ οἶδ᾽ εἴτε γέρας καλοκαγαθίας, εἶτε σύμβο λον ἐναργές, τῆς εἰσέπειτ᾽ αὐτοὺς ἐκδεξομένης με VII. Quippe et propria ipsorum virtus clara adeo ac illustris fuit, ut splendidissimum a filio elogium tulerit; nec enim parte quadam morum optimorum instrurti erant, parle:alia non item; nec hac parte plus, illa minus, sed omnia simul et eximie complexi, summu.advitebantur opere, ne qua virtutum pactiolla deficerentur: et qui tales jam per se erant, jis haud paulo gloriosius fuit, qui hujus.tanti filii parentes fierent dignos Deo visos. Quamobrem istuc? Quoniam illa quidem certe ratiane pares sibi nonnullos, virtutisque æqualitate haud facile cessuros, nec illos tamen admodum multos, babituri; de hac ipsa omnium hominum neminem in certamen admittunt. Unde, si fas est dicere, Gregorius et Nonna, par conjugun beatissimum, et una cum filio sanctissimam Trinitatem ordine et forma quodammodo referens, probitatis " καριότητος, εἴτε καὶ ἄμφω ταυτὶ τὸν θαυμαστὸν ne suæ pretium dicam nescio, an certum excepturæ ipsos olim beatitudinis pignus,an utrumque po· tius, divinum hunc filium, a Deo, qui quanti et pisse mihi videntur. τουτονὶ κεκομίσθαι θεόθεν, ὅσου τινὸς αὐτούς τε καὶ τοῦτον ἄγει δεικνύντος. ipsos et illum faceret hoc modo monstrabat, acceVIII. Quando enim et filium longe et optimum eininentissimumque futurum,ne quid illi ad omnigenam felicitatem deesset, similes item nancisci oportuit parentes, et pari ratione parentes ipsos, ob summam vitæ sanctimoniam, spectatamque in omnibus probitatem, claros in primis ac beatos, omniumque Deo charissimos, admirabili quadam ipsisque simillima dignari prolo, ita convenienter prorsus utrinque accidit, alterique ab alteris quod par est accipiunt, debitumque ordinem capiunt. Nam propria quisque sua mutuo tradentes, invicemque recipientes, sic conveniunt penitus, ut junctim ubique commemorentur audianturque, et sint, quod dicitur, «terque quaterque beati.» Quapropter cum publice ac privatim tum separatim singuli, itemque inter se comparati, admirabiles profecto sunt, maximisque dignissimi laudibus: qui non essent Bane tales, nisi tales essent; sunt autem tales, quoniam tales sunt. IX. Huc et illiud adjungendum: minime quidem ad injuriam parentis magni Gregorii, ut suspicari quisquam fortasse porsit, pertinens; verum partæ hominis gloriæ maximum potius cumulum adjiciens, magnæque cujusdam virtutis testimonium perhibens. Quanquam enim pristinis suis circa sacra opinionibus Deo adversari visus erat, per ea tamen quæ operibus ipsis spectanda exhibuit, quodam modo cum illo facere sentiebatur: et cum alia omnia animo sentiret, rebus ipsis arcanam nostræ religionis significationem dare videbatur, ita ut nihilo secius actionum suarum affectione noster esset, quam cultu sacrorum alienus. Qui enim præ· occupatum Hypsistariorum hæresi animum gerebat, quam luum tanquam partem aliquam palernm hæreditatis creverat; postea, o admiranda Dei judicia, «qui facit omnia transformatque *,» solo ar- * Amos. v, 8. Η΄. Ἐπειδὴ γὰρ ἔδει τὸν μὲν, οἷς ἄριστος ἔμελ λεν ἔσεσθαι καὶ πάνυ τοι προὔχων παραπλησίων το χεῖν καὶ πατέρων, ὡς ἂν αὐτῷ πανταχόθεν εἴη τὴ εὔδαιμον, ἔδει δὲ κατὰ τὸν αὐτὸν λόγον καὶ σφᾶς διὰ τὴν τοῦ βίου φιλοσοφίαν καὶ τὴν ἐς πάντα χρηστή τητα, λαμπρούς τινας ἄγαν καὶ ζηλωτούς γεγονό τας, καὶ μάλιστα πάντων θεοφιλεῖς, θαυμαστῆς τι νος ἠξιῶσθαι καὶ τῆς γονῆς, καὶ μάλ' αὐτοῖς ἐοικυίας· ἄμφω γίνεται καταλλήλως· καὶ παρ᾽ ἑκατέρων ἑκάτεροι δέχονται τὸ εἰκός. Καὶ τὴν γιγνομέ την λαμβάνουσι τάξιν· τὰ γὰρ δὴ σφέτερ' αὐτῶν ἀλλήλοις ἀντιδιδόντες, καὶ παρ᾽ ἀλλήλων ἀντιλαμ βάνοντες, οὕτω καθάπαξ συμβαίνουσιν, ὡς συλλα λεῖσθαι καὶ συνακούεσθαι, «τρισμάκαρες ὄντες» ὡς εἰπεῖν καὶ τετράκις· ἀνθ' ὧν καὶ κοινῇ καὶ ἰδίᾳ καὶ καθ᾽ αὑτοὺς ἀμέλει καὶ πρὸς ἀλλήλους, θαυμα· στῶς εἰσιν ἔχοντες, καὶ μεγίστων ἀξιόχρεῳ τῶν ἐπαίνων, οὐκ ἂν, ὄντες τοιοῦτοι μὴ τοιοῦτοι γε ὄν τες· τοιοῦτο δὲ ὄντες, ἅτ᾽ ὄντες τοιοῦτοι. Θ΄. Οὐ μὴν ἀλλὰ κἀκεῖνο προσθεῖναι δεῖ· οὐκ εἰς ὄνειδος, ὡς ἄν τις εκάσαι, φέρον τῷ τοῦ μεγάλου πατρὶ, ἀλλὰ καὶ σφόδρα ξυναιρόμενον παὸς ἣν κακτηται δόξαν, καὶ τὰ μεγάλ᾽ αὐτῷ μαρτυροῦν· ὃς εἰ καὶ δι' ὧν πρόσθεν ἐνόμιζεν ἀντιπράττειν ἐδόκει Θεῷ, ἀλλὰ δι᾽ ὧν ἐπεδείκνυ τοῖς ἔργοις συμπράτ των πως αὐτῷ ἑωρᾶτο· καὶ τἀναντία φρονῶν τοῖς ἔργοις τὸ καθ' ἡμᾶς ὑποσημαίνειν ἐδόκει· οὐχ ἦτο τον ἀπὸ τοῦ διακειμένου τῶν ἔργων ἡμέτερος ων, ἢ διὰ τὸ σέβας ἀλλότριος· τὸ γὰρ προκατειλήφθαι μὲν τῇ τῶν Ὑψιστηρίων αἱρέσει· καὶ ταύτην ὥσπερ ἄλλον τινὰ κλῆρον πατρῷον διαδεδέχθαι τὴν νόσον, ἔπειτ᾽, ὦ Θεοῦ κριμάτων! «τοῦ πάντα ποιοῦντος καὶ μετασκευάζοντος» μόνῳ τῷ βούλεσθαι, τῆς μὲν ὡς πονηροτάτης κατεγνωκέναι τε καὶ μισῆσαι· καὶ μὴ μόνον αὐτὸ τοῦτο χαίρειν ἐάσαι, ἀλλὰ καὶ τῆς μνή μης παντάπασιν ἐξελεῖν, καὶ μηδ' ἡντινοῦν ἔτ᾽ αὐτ

τῆς ἔννοιαν σχεῖν· οὕτω δὲ γνησίως και μετὰ τοῦ- bitrio suo; ita hanc ipsam ut pestilentissimam αύτης εἰλικρινείας, ὥσπερ ἐκ δυοῖν ποδοῖν τὸ τοῦ λόγου τῷ Χριστῷ προσχωρῆσαι, ὡς καὶ τῆς εὐσεβείας καὶ τῶν τῆς εὐσεβείας δογμάτων, ἧς ἐρρωμενέστατα πάντων ἀντεποιεῖτο καὶ θαυμαστὸς ἦγ ἀθλητὴς τῶν τοιούτων, μισθὸν ὡσπερεί κεκομίσθαι, τὴν τῶν λογικῶν τοῦ Χριστοῦ θρεμμάτων ποιμαντι κὴν προστασίαν, καὶ ὧν τέως ἠγνόει, τούτων ἔπειτ' αὑτὸν διδάσκαλον, τοῖς ἄλλοις καὶ παιδευτὴν καταστῆναι. Διὰ δὴ τούτων ἁπάντων, ἔδειξεν ἐναργῶς ὡς οὐ κακουργῶν καὶ πονηρευόμενος, οὐδ᾽ ὡς ἂν τινες φιλονεικίᾳ καὶ σκαιότητι γνώμης, τὸ ψεῦδος τάληθοῦς προτιμῶν, δυσσεβῶν ἐγνωρίζετο· ἀλλ᾽ ὧν δεῖ φρονεῖν ἐπιστήμην οὐκ ἔχων, οὐδ' ἂ διώκειν ἐγνώκει ταῦθ᾽ ὅπως φεύξεται ξυνορῶν. perosum damnavisse, nec reliquisse modo, verum penitus etiam de memoria revulisse, de illaque haud ullam amplius suscepisse cogitationem: tum vero e contrario fide adeo integra ac sincera, velut utroque pede, quod proverbio dicitur, ad Christum sere contulisse, ut pietatis suæ, veræque pietatis doctrinæ, quam acerrimo complexus studio, sacrorum illiusm;di retulerit pastoralem præfecturam rationalium Christi ovium, eorumque, quæ ipse antoa nescierat, magister aliis doctorque evaserit, Quibus universis sanequam manifestum fecit, non ulla se perversitate, malaque malitia peccando, nec libidine altercandi animique prævitate, more quorumdam, vero falsum praferendo, voluntaria impietate insignem fuisse: verum rectioris sententiæ ignarum haud perspicere potuisse fugienda esse, quæ ipse sibi sectanda proposuerat. » Ι΄. Ταῦτ᾽ ἄρα καὶ πρὶν τὴν θαυμαστὴν ταύτην ἀλλοίωσιν ἠλλοιῶσθαι καὶ πρὸς τὰ βελτίω μεταβαλεῖν, τοῦ καθ' ἡμᾶς ὡς εἰπεῖν ἦν συνεδρίου· οὐδενὸς γοῦν τῶν θείων ἐπιταγμάτων, τὸ γοῦν εἰς αὐτὸν ἦχον ὑπερεώρα, ἀλλὰ πᾶσιν ἁπλῶς ἐπέβαλε χεῖρα, καὶ τὴν ψυχὴν εἶχε μεστὴν ἀρετῶν, καὶ οἷον εὖ παρ εσκευασμένην πρὸς τὴν τῆς ἀληθείας ἐπίγνωσιν καὶ τῶν ὀρθῶν δογμάτων υποδοχὴν, εἰς ἣν καὶ πρού κλήθη παρὰ τοῦ «πλάσαντος καταμόνας τὰς καρδίας ἡμῶν καὶ συνιέντος εἰς πάντα τὰ ἔργα ἡμῶν, ἐμοὶ δοκεῖν οὐκ ἀνεχομένου, μήτ' αὐτὸν τοιοῦτον ὄντα, καὶ οὕτως ἔχοντα γνώμης εγκαταλιπεῖν, καὶ μὴ παρ' ἑαυτοῦ τοῦτον ἐντελῆ καταστῆσαι τοῖς ὅλοις, καὶ οἷον ἐχρῆν, μήτ' αὖ παριδεῖν τὴν ἰδίαν κληρονομίαν ἀνδρὸς ἐπιπολὺ στερομένην τοιούτου, ἀλλὰ τὸν πάλαι προσήκοντα κόσμον αὐτῷ κεχαρίσθαι, καὶ τιμῆσαι τὴν μὲν τῇ τοῦδε προσθήκη, τον δὲ τῷ προσαγαγέσθαι καὶ προσλαβεῖν καὶ φίλον καὶ ἀδελ τὸν καὶ οἰκεῖον, καὶ τὸ μέγιστον, συγκληρονόμον καὶ τὰ τοιαῦτα εἰργάσθαι. ΙΑ΄. Τοιοῦτος μὲν δὴ το καταρχὰς Γρηγόριος ὢν, τοιοῦτος ἡμῖν ἔπειθ' ὑπῆρξεν, ὥσθ' ἕνεκα λόγων ἱερῶν, καὶ τῶν ἐν τούτοις νομίμων· καὶ τοῦ, τί μὲν Εκκλησίας θεσμός, τί δὲ ψυχῶν προβεβλήσθαι· καὶ ὅλως τίσι, καὶ ὅτε· καὶ τίνων δεῖ τῶν φαρμά Χων καὶ πάντων ὡς εἰπεῖν τῶν τοιούτων, ἵνα μὴ καθέκαστον λέγω, μηδενὶ τῶν ἁπάντων, ὑπερβολὴν λελοιπέναι. Νόννης δὲ πέρι τῆς πάντα καλῆς καὶ ρ X. Per hæc itaque omnia, etiam priusquam mi rabili illa mutatione mutatus, et ad meliora traductus esset, nostri jum, ut ita dican, Synedrii erat. Itaque uullum ille divinorum præceptorum, quantum poterat, prætermittere, verum omnibus simpliciter manum admovere, animumque virtutibus refertum, et bene quasi præparatum ad veritatis intelligentiam, rectorumque dogmatum susceptionem alferre. Ad quam etiam vocatus ab illo est, «qui finxit sigillatim corda nostra qui animadvertit ad omnia opera nostra".» Quippe qui, ut mihi videtur, pati haudquaquam poterat, ut ejusmodi virum itaque animatum, in cœno suo relinqueret, ac non potuis sua ipsius ope illum omni ex parte perfectum, et qualem csse decebat, efficeret: neque rursus dissimulanter ferre, ut diu tali viro orba hæreditas sua maneret; debituin itaque jamdudum Ecclesiæ mundum largitus, tum illam viri bujus accessione honestabat; tum ipsum eo quod inter suos allectum cooptatumque, amicum, fratram, familiarem, et quod maximum est, cohæredem suum, aliaque id genus. Ecclesia faceret. XI. Verumenim vero qui illiusmodi olim fuerat Grogorius, postea hujusmodi nobis fuit, ut sacrarum Litterarum, et quæ in iis habentur sanctionum, intellectu, tum quid Ecclesiæ decreta valerent, quid suscepta animarum tutela ac propugnatio exigeret, et summatim, quibus, quove tempore, et quænam danda essent medicamenta; rerumque hujus generis omnium respectu, ut ne sigillatim de iis agamı, γενναίας τοσοῦτον ἔχομεν λέγειν, ὅτιπερ ἐν τοῖς nibil cuiquam ad summam excellentiam reliqui τῆς εὐσεβείας ακηράτοις λειμώσι καὶ φύσα καὶ τραφεῖσα καὶ αὐξηθεῖσα, οὐ τούτοις μόνοις δεῖν μέσ νειν ᾠήθη, οὐδ᾽ ἐφ᾽ οἷς ἔλαβε στῆναι· οὐδὲ τὸ καλεῖ. σθαι μόνον ἀπὸ Χριστοῦ καὶ πρὸς τὴν πίστιν ἐῤῥῶσθαι κέκρικεν ἀποχρῶν, ἀλλ' εἰ μὴ μετὰ πολλοῦ τοῦ περιόντος, καὶ τὰ παρ' αὐτῆς αὕτη προσθείη· καὶ οἷον εἶναι χρὴ κάν τοῖς ἔργοις, τὸν ἐκεῖθεν προσειρημένον παρασκευάσειεν ἑαυτὴν, μικρὸν ἔχειν ἢ οὐδὲν ἡγουμένη, σώματος μὲν καὶ τῶν τοῦ σώματος ³ Psal. xxx111, 15. fecerit. Da Nonna vero, matrona optima et geuerosissima, hoc dicere habemus, quod in integerrimis pietatis viridariis et nata, el educata, et adulta, neutiquam in iis solis manendum sibi duxit, aut að ea quæ aliunde acceperat consistendum: neque ab solidum fidei robur satis valere existimabat sumpli duntaxat de Christo cognomenti consortium. Quippe nisi luculenta accessione quidquid posset boni, ipsa præterea accumulasset, ad eumque se

τοῖς ὑπὲρ τὰ ὁρώμενα ζῶσι· πρὸς δὲ μόνον τὸ νοη τὸν ἀφορῶτα κάλλος, καὶ τοῦθ᾽ ὅσαι ὧραι ποθοῦσα, πολλαῖς καὶ παντοδαπαῖς ἀρετῆς ἰδέαις τὴν ψυχὴν κατεκόσμει και πάντα πράττειν ἠξίου. Δι᾿ ὧν τοῦτ᾽ ἔστιν εὐρεῖν, καὶ τὸ θαυμάζεσθαι προσλαβεῖν· καὶ μέντοι καὶ εὗρε· καὶ προστεθαύμασται τοῦ ἀνδρὸς οὐδὲν ἧττον· ἀλλ᾿ ὥσπερ σωμάτων, οὕτω καὶ ἀρετῆς κοινωνοῦντες ἀλλήλοις, τὴν μόνην ὡς ἀληθῶς θαυμαστὴν κοινωνίαν καὶ τὰ γιγνόμενα σώζουσαν καὶ κεφαλῆς λόγον ἀλλήλοις ἐπέχοντες, ὁ μὲν κατὰ τὴν Παύλου φωνὴν ὡς ἀνήρ· ἡδ᾿ ὡς εὐσεβείας ἐκείνῳ καθηγεμῶν καὶ διδάσκαλος καὶ πρὸς Χριστὸν ἀγω γός, ζηλωτοὶ διὰ πάντων ἅπασιν ἦσαν· οὕτω μὲν εὐσεβείας, οὕτω δὲ χρηστῶν ἔχοντες τρόπων, καὶ βίου καὶ προαιρέσεως, και ξυνόλως εἰπεῖν, παντός τοῦ φέροντος ἔπαινον. Πρὸς γοῦν αὐτοὺς πάντες ἑώρων, ὥσπερ τινὰς στήλας ἐμψύχους οὐκ ἀκριβούς μόνον θεογνωσίας, ἀλλὰ καὶ τοῦ βίουν εὖ μάλα καὶ κατ᾿ ἀρετὴν πολιτεύειν. composuisset modum, quem opere ipso exhibere ὑπερεώρα χαρίτων, ὡς οὐδὲν ὄντων τῶν τοιούτων oporteat appellationis istius participes, parum profecto aut nihil adhuc conseculam sese rata corpus suum, omnesque corporis veneres et gratias aspernabatur, ut nullo iis habenda loco, qui vitam aspectabilia omnia supergressam, sequerentur: unam vero quæ animo cernitur, respiciens pulchri. tudinem, omnibusque momentis anhelans, compluribus cujusque generis virtutibus animam exornabat: eaque omnia agere instituit, queis tum pulchritudinem istam inveniret, tum laudem insuper eximiam consequeretur. Atque illam quidem certe invenit, nec minus admirationis, quam vir ipse, retulit. Nimirum quoniam ut corporum, ita mutuam virtutum communionem exercebant, quæ sola vere admirabilis quædam communio est, officiique sui religionem tuetur: et invicem sibi capitis instar erant, ille ex Pauli præcepto, ut maritus, hæc ut marito dux ac magistra pietatis, et ad Christum perductrix. Hinc fiebat, ut omnibus in rebus fortunatissimi omnibus esse viderentur; conjuges videlicet excellenti adeo pietate, ea morum probitate, ea vitæ propositique sanctitate, unoque verbo, re qualibet laudabili, insignes. Perinde ilque illos quisque iutuebatur, ut spirantes quasdam columnas, tum exactæ rerum divinarum notitia, tum rectissimæ vitæ, et ad sanctioris disciplinæ virtutisque numeros agendæ. " XII. Atque hujusmodi sane vita moribusque par hocce conjugum fuit: cæterum «si de fructu suo arbor noscitatur,» quemadmodum divino proditum oraculo est, nec fallax hoc nativæ illius indolis, bonæ an male, indicium est; etiam hoc modo illorum inculenter patescit præstantia, queis enim perse, etiam sejuncto Glio, tantum virtutis euperat, ut et sibi ipsis et mutuo alter alteri, satis ornamenti præstent, quosnam hos tandem accedente filio existimare conveniat? quippe qui, etiamsi sua ipsorum causa nihil magnopere quo sibi placerent fuisset, de solo tamen filio haud injuria gloriari poterant; ubi et filio hoc convenit decus, et eo decore suam illi cumulatum eunt gloriam, quomodo non undique exsplendescunt? Et hoc eo magis, quod ex filio gloriam babere, quanquam non tantam, nonnullis illud tamen contigit, verum laudatorem etiam filium habere, nullis inquam post hominum memoriam, si hos excipias, illud gloriæ incrementum contigisse scimus. Optimo sane jure; nam qui talem soli procreavere filium, hos solos a talem & filio educationis mercedem referre quuni η fuit quasi si peculiarem rerum omnium novitatem fata ipsis destinavissent, et majora, quam quorum ulla exstarent exempla, ipsos experiri voluissent: cujusmodi et hoc est, planeque ejusdem, quod aiunt, gymnasii, non idem videlicet huic nostro quod aliis, nascendi initium fuisse, nec assueto naturæ ordine, sed ex singulari providentia divina, sanctique XIII. Postquam enim longo jam tempore masculæ prolis cupiditas parentes tenuerat, illiusque tam ardenti flagrabant desiderio, ut non modo hanc ΙΒ΄. Οὗτος μὲν δὴ, τοιοῦτοι καὶ οὕτως ἔχοντες· εξ δὲ καὶ τὸ δένδρον ἐκ τοῦ καρποῦ γίγνεται δήλον, κατὰ τὸν θεῖον χρησμόν,καὶ τῆς ὁποτερασοῦν ἕξεως ἐκείνου, τοῦτ᾽ ἀπόδειξις ἐναργής, καὶ οὕτω τὸ κατ' αὐτοὺς δείκνυται προῦχον· οἷς γὰρ καὶ τοῦ παιδὸς ἄνευ ἀρετῆς τοσοῦτον περίεστιν, ὡς καὶ σφίσιν αὐτ τοῖς καὶ ἀλλήλοις εἰς κόσμον ἀρκεῖν, τίνας ποτ᾽ ἄρα τουτουσί νομιστέον, προσλαβόντας τὸν παῖδα; ὅπου γὰρ εἰ καὶ μὴ παρ' ἑαυτῶν μέγα φρονεῖν εἶχον, ἐξ ἄρα μόνου τοῦ παιδὸς ἐπὶ τοῦτ᾽ ἂν ἧκον δικαίως, ὅταν ἐκείνῳ καὶ τοῦτο προτῇ, καὶ μετὰ τῆς σφετέ ρας αὐτῶν καὶ τὴν ἐκεῖθεν προσλαμβάνουσι δόξαν, πῶς οὐ διὰ πάντων ἐκλάμπουσι; καὶ το πουτα μᾶλλον ὅσῳ τὸ μὲν διὰ τὸν παῖδα θαυμάζεσθαι, εἰ καὶ μὴ τοσοῦτον, ἀλλ' ἔστιν οἷς ξυνηνέχθη· τὸ δὲ καὶ τοῦτον αὐτὸν τὸν θαυμάζοντα ἔχειν, οὐδέσιν ἄλλοις τῶν ἐκ παντὸς αἰῶνος ταυτηνὶ τὴν προσθήκην, ὅτι μὴ τούτοις ἐνυπάρχουσαν ἴσμεν· καὶ μάλα εἰκότως· τοὺς γὰρ δὴ μόνους τοιοῦτον προενεγκόντας, μόνους ἔδει καὶ τοιαῦτα παρ᾽ αὐτοῦ κεκομίσθαι τροφεία ὥσπερ τῆς καινότητος διαπάντων αὐτοῖς συγκεκληρωμένης· καὶ τοῦ μειζόνων, ἢ παράδειγμα δέχεσθαι τῶν πραγμάτων πειρᾶσθαι· ὁποῖον δή τι κἀκεῖνο βαί τοῦ αὐτοῦ φασι γυμνασίου, τὸ τὴν ἀρχὴν τῆς γενέσεως τούτῳ μὴ τὴν αὐτὴν τοῖς ἄλλοις γενέσθαι μὴ δὲ κατὰ τὸ κρατοῦν ἔθος τῇ φύσει, ἀλλ᾽ ἐξ ἄρα θείας ἐπιφροσύνης, καὶ τῶν τοῦ Πνεύματος θεσπι σμάτων· δηλώσει δ' ὁ λόγος. Spiritus prædictionibus, prout mox patebit. ΙΓ΄. Ὡς γὰρ παιδὸς ἄρρενος ἐπιθυμοῦντες ἦσαν ἐκ πλείστου, καὶ οὕτω μανικός τις αὐτοὺς ἔρως κατεῖχε ταυτησὶ τῆς γονῆς, ὡς μὴ ὅτι στέγειν (mm. * Cor. x1, 3; Ephes. v, 23. 5 Matth. XII, 33; Luc. vi, 44. An, non contenti bonis suis essent?

στέργειν?] ἔτ᾽ ἔχειν, ἀλλὰ καὶ τοῦ μηδενὸς πάντα desiderii sui igniculum ferre diutius nequirent, sed τἀλλ᾽ ἀξιοῦν, μὴ καὶ τούτου προσόντος, τί γίγνεται; reliqua sua omnia ne pili facerent, tantisper dum Ο πρῶτον καὶ μόνον, καὶ μάλιστα πάντων ἐχρῆν. hoc unum deesset; quid tandem fit? Nimirum Ἐπὶ τὴν μεγάλην καὶ θαυμαστὴν καταφεύγουσι quod primum, et unice, et maxime omnium feri πρυτανείαν, καὶ τὸν δυνάμενον ταῦτα πορίζειν Θεόν· oportebat, ad summam et divinam rerum guberκαὶ οὕτω θερμῶς τοῦτ᾽ ἄγαν καὶ μετ᾿ ἀγαθῶν τῶν natricem potestatem, Deum videlicet, qui rem exἐλπίδων αἰτοῦνται, ὡς μή μόνον πάντως ἕξειν πιο pedire ipoterat, confugiunt fervidisque adeo preστεύειν τὸ σπουδαζόμενον, ἀλλὰ καὶ πρὶν ἢ λαβεῖν, cibus et bona spe hoc orant, ut non modo fide inἀναθήσειν τοῦθ᾽ ὑποσχέσθαι· καὶ προκαταλαβέσθαι dubia, quod cupiebant, adepturos sese crederent; τὴν δόσιν· ἐλπίσιν ὡς ἄν τις εἴπῃ φωναῖς ταῖς τοῦ sed et priusquam accepissent, Deo illud se totum Πνεύματος· εὖ γὰρ ᾔδεσαν διά τε τὴν τῆς ἀρετῆς dicaturos voverent speque ita certa hoc donum οἰκειότητα καὶ τὸ τυγχάνειν ἀεὶ τῶν εὐχῶν, ὡς καὶ prædicerent, velut divinis oraculis, ut sic dicamus, τοῦτο μειζόνως ἢ βούλονται λήψονται. Οὔκουν οὐδ᾽ promissum probe enim norant, tum ob summam ἐψεύσαντο τῶν ἐλπίδων· ἀλλὰ καὶ προσυπερβαλέ virtutis familiaritatem, tum assiduam 'votorum suo σθαι τοῖς πράγμασιν ἔσχον· χρηματίζεται γοῦν ἢ rum impetrationem, hoc se, majore etiam quam μήτηρ νυκτὸς δι' ἀγγέλου τὸν παῖδα, ὁποῖος ἔσται peterent mensura, consecuturos. Neque sua illos δηλοῦντος· καὶ ὅτι τοσοῦτον αὐτῷ τῆς χάριτος περι- hic frustrata spes est; quam etiam reipsa vicerunt; έσται, ὡς μὴ μόνον πράξει και θεωρίᾳ, καὶ πᾶσιν quippe noctu per angelum divinitus de filio admoἁπλῶς τοῖς τῆς ἀρετῆς εἴδεσι τῶν ἄλλων ὑπερσχεῖν nita mater, qui qualisque futurus esset monstranδεδυνῆσθαι, ἀλλὰ καὶ τῇ τῶν λόγων ῥώμῃ τῇ τε tem, et quod tanta divinæ gratiæ copia illi adfutura ἄλλῃ, καὶ τῷ περὶ Θεοῦ καὶ τῶν θείων μετὰ Θεοῦ esset, ut non modo actione atque contemplatione, καὶ τῆς ἐκεῖθεν ἐπιπνοίας φιλοσοφεῖν ἔχειν ἀξίως, et universo virtutum agmine, cæteris mortalibus anὀλίγοις καταλιπεῖν ἐγγὺς ἐλθεῖν ἑαυτοῦ. ῎Αμφω δὲ teiturus esset, sed variæ item doctrinæ facundiæταῦτα δι' ἀμφοῖν βεβαιοῦνται· διὰ μὲν τοῦ τοιούτων que vi, cum alia omni, tum præcique de Deo acdiχρησμῶν ἠξιώσθαι, ἡ τῶν πατέρων κατ᾿ ἀρετὴν vinis rebus ope inspirationeque divina, dignum in εὐδοκίμησις· τὸ δ' ἀξίωμα τοῦ παιδὸς, διὰ τοῦ τοῦτον modum disserendi ac philosophandi facultate, pauαὐτοῖς οὕτω δεδόσθαι· ὁ μὲρ γὰρ εἰ μὴ θαυμαστός cis id concessurus, ut proprius ad se accederent. τις ἔμελλεν ἔσεσθαι, οὐκ ἂν τοιαύτην γένεσιν ἔσχεν· Quod utrumque utrinque satis re comprobatum fuit, οἱ δ᾽ οὐκ ἂν οὕτω μεγαλοπρεπῶς εἰσηκούσθησαν, parentum videlicet eximia virtutis gloria astructa, μὴ τὴν ἀπὸ τῶν τρόπων ἔχοντες συμμαχίαν. quod oraculis hujusmodi dignati essent: filii item præstantia ex eo, quod hoc modo iis donatus sit; qui nisi vir admirabilis evasurus fuisset, talem haudquaquam habiturus erat originem; neque rursus ample adeo et magnifice exauditi parentes fuissent, absque vitæ morum suorum suffragatione. XIV. Hunc in modum,o divinum ac sanctumcaput, et magnorum Dei mysteriorum spectator arbiterque intime, Deo etiam priusquam in lucem susceptus charus eras: non ex utero materno, ut Paulus *, selectus, sed jamdudum qualis postomodum futurus esses prædestinatus præcognitusque Deo, qui omnia antequam fiant perspecta habet',» ut commune quoddam generis humani bonum, par vota parentum in vitam venires! Utrum vero cætera recte conveniant, tantæque destinationi per revera exstiteris, et non potius multo magis admirabilis, ΙΔ΄. Οὕτως, ὦ θεία καὶ ἱερὰ κεφαλὴ, καὶ τῶν μεγάλων τοῦ Θεοῦ μυστηρίων μάλιστα πάντων αὐτόπτα καὶ κοινωνέ· καὶ πρὶν ἢ γεγεννῆσθαι, θεοφιλῆς ἐτύγχανες ὤν· οὐκ ἐκ κοιλίας μητρὸς ὡς ὁ Παῦλος ἀφωρισμένος· ἀλλ᾽ ἄνωθεν ὁποῖος ἔπειτ᾽ ἔσῃ προωρισμέ τος καὶ προεγνωσμένος τῷ πάντα πριν γενέσεως αὐτῶν εἰδότι θεῷ· ἐφῷ διὰ τῆς τῶν πατέρων προκλήσεως δεδόσθαι τῷ βίῳ κοινή τις ἀνθρώπων ὄνησις! Εἰ δὲ καὶ τὰ ἐφεξῆς τούτοις ξυμβαίνει, καὶ τῆς ὑποθέσεως ἀξιόχρεως ἀνεφάνης αὐτὸς καὶ μὴ πολὺ κρεῖττον θαυμαστότερος, ὅσῳ τὰ μὲν προτέλειαί τινές εἰσι καὶ παρασκευαί, τάδ᾽ εἰς ἔπειτ᾽ ἀγῶνες quod hæc hactenusinitia quædam et apparatus καὶ ἔργων ἐπίδειξις καὶ πρᾶξις ὑπερφυής, τίς οὐκ οἶδε τῶν πάντων, μᾶλλον δὲ τίς εἰδὼς, οὐ διαφερόντ τως θαυμάζει τε καὶ ξυγχαίρει, καί σοι μόνῳ τῶν πάντων τίθεται; Ἀλλὰ μήπω τοῦτο· ἀλλ' ὅτι παραδόξως οὕτω τεχθείς, παράδοξον οὐχ ἧττον καὶ τὴν ἐντεῦθεν πρόοδον ἔσχεν. fuere, secutura autem vera erunt certamina, operumque specimina, et actiones heroica, quis mortalium unus est, qui nesciat? imo vero potius quis est rerum istarum notitia instructus, qui non inajorem in modum eas admiretur congratulaturque, tibique ex omnibus uni potissimum suffragetur? Verum enimvero nondum his locus erat: potius enim nunc ostendendum, qui ita inusitato modo in locem prodierat, deinceps non minus singularem novumque vitæ progressum habuisse. ΙΕ΄. Οὐ γὰρ δὴ παῖς ὢν καὶ κατ᾿ αὐτοὺς τούτους εἵλετο ζῆν, καὶ τῶν αὐτῶν ἐκείνοις ἡττᾶσθαι, ὡς νῦν μὲν ἡδονὰς καὶ κρότους καὶ ἄλση καὶ παραδεί— σων χάριτας, νῦν δὲ γυμνάσια και λουτρά, καὶ • Galat. I, 15. 7 Dan. Στις, XV. Minime enim ille in primis adolescentiæ spatiis versans, ætatis illus adoptare mores, quibusque illa capitur, capi vincique: et modo voluntates, et plausus, et prata, et lucos, et paradisorum

περὶ θήρας μαίνεσθαι καὶ ὅπλα μεταχειρίζειν· καὶ τόξον ἐντείνειν εὖ εἰδέναι, καὶ μετὰ σκοπὸν βάλλειν· καὶ προσέτι κυβεύειν, ὀρχεῖσθαι, σφαίραν παίζειν, τἄλλα ποιεῖν οἷς εἰκὸς τοὺς ἐν νεότητι χαίρειν. τούτων οὐδὲν ἐκείνῳ πρὸς λόγον· πολλοῦ γε καὶ δεῖ· ἀλλ᾽ ἐῤῥῶσθαι τούτοις ἅπασι φράσας, καὶ ψυχῆς ἀγεννοῦς παθήματα ταῦτ᾽ εἶναι μᾶλλον ἢ μαθήματα κρίνας, ὁ δὲ τοῖς πάντων σπουδαιοτάτοις τε καὶ καλλίστοις καὶ παρὰ Θεῷ καὶ ἀνθρώποις μεγάλων ἀξιουμένοις τῶν πραγμάτων φέρων ἑαυτὸν ἐμπαμέσχε· καὶ τὴν ἐν τούτοις μελέτην τε καὶ σπουδὴν τοσαύτης ἠξίου σπουδῆς, ὡς μόνα ταῦτα νομίζειν ἑαυτοῦ παιδικὰ καὶ προὔργου ποιεῖσθαι· καὶ τὸ μέγιστον, οὐ παρὰ μέρος τούτοις ἐχρῆτο, οὐδὲ νῦν μὲν τοῦτο, νῦν δ' ἐκεῖνο, ἀλλὰ κατὰ ταυτὸν ἄμφω μετῄει· τὴν ἑκατέρων εἰδὼς πρὸς ἄλληλα σχέσιν τε καὶ συντέλειαν· οὔτε γὰρ ἃ δεῖ πράττειν ἐστὶ πρὶν ἔδει [un ἤδη aut denuo ἃ δεῖ] γνῶναι τῷ λόγῳ, ὅ τε λόγος εἰ μὴ μετ' ἀρετῆς καὶ τρόπων εἴη χρη στῶν, κινδυνεύει μηδὲ λόγος τις εἶναι, ἀλλὰ λόγος ἄλογος ὡς εἰπεῖν· εἰ δ᾽ ὁ τούτων συνδυασμὸς πολλού τινος ἄξιος, πῶς οὐκ ἀντιληπτέον ἡμῖν ἐστιν ἀμφο τέρων, εἴ γε βουλοίμεθα, μὴ ὅτι γε μείζους ἡμῶν αὐτῶν γεγενῆσθαι, ἀλλὰ καὶ θεοείκελοί τινες ἀπ· χνῶς; amanitates; modo rursus gymnasia, et balneas, et ἵππων ἁμίλλας, καὶ θεατροσκοπίας διώκειν· οὐδὲ ludos circenseis, et theatralia spectacula sectari, non ille circa venationes iusanire, non armis in camp exerceri, non arcum scienter contendere, aut apte ad scopum collineare; non item fritillum exercere, aut choreas ducere, aut pila lusitare, aut alia hujusmodi factitare, quibus ut plurimum ætatulam suam juventus oblectat, quorum Gregorio nostro placebat omnino nihil, multum profecto aberat: verum his omnibus longum valerejussi,sut suo judicio abjectæ animæ vitiosis affectionibus verius quam disciplinis; contra rebus omnium gravissimis pulcherrimisque, et quæ summo apud Deum hominesque in pretio sunt, totum sese addixit, quamque hæ commentationem atque diligentiam exigunt, ea assiduitate complectebatur, ut solas hasce delicias suas duceret, operæque suæ pretia haberet. Tum quod maximum utique est, non ille vicissim et alternis ad hæc studia incumbebat; neque nunc hæc, nunc illa, sed simul utraque tractabat: quippe qui compertam haberet utrorumque mutuam inter se relationem, sociatasque operas, quandoquidem officia virtutis recte antea præstari nequeunt, quam ratio illorum accurata commentatione perspecta fuerit: rursus doctrina virtute marumque probitate orbata, ne doctrina esse videtur, sed irrationabilia quædam ut sic loquar, doctrina; sin vero magni facienda barum rerum copulatio est, summo pro. fecto studio simul illæ nobis capessendæ erunt, si non modo nobismetipsis majores, sed Deo etiam similes fieri omnino studemus. XVI. Etenim quæ sunt, qua sunt, mente complecti, rerumque divinarum et humanarum intelligentta pollare, et jam nunc velut in concilio cœlestium versari, nec rei terrestrium rerum ulli aftixos adhærescere, quod indefessæ ac beatæ cujusdam naturæ proprium est, id de virtute bonisque litteris nobis provenit: quarum supra omneis omnis memoriæ homines ingenti amore noster perculsus, et earum possessionem rebus aliis omnibus antiquiorem ducens, aut verius si has habiturus esset omnia esse habiturum ratus, continentiæ maxime assiduisque laboribus operam dabat: cum somno vero in primis ejusque necessitate pugnabat, ita ut non parum de sueta ac debita quiete deduceret,aliaque iteın omnia agebat, queis tum «corpereas cupiditates perdomaret ³,» et «terrestris membra funditus exstirparet; tum mentem perpugaret acueretque, et ad divina pariter litterarumque studia promptam expeditamque pararet Animi namque remissionibus ac genio liberalius indulgere, a præscripta vivendi lege per mollitiem deficere est, quasique præ sagina crassescere, et in terram degenerare; nihilque eorum quæ necessaria sunt, neque animo concipere, neque opere libenter exsequi: tenebras animo offundente, quæ ex immodicis epulis excitatur, nebula, rectumque rationis cursum præpediente: contra moderata esculentorum abstinentia, contento studio atque sobrietate con- ' 8 Rom. viii, 6, 7. • Col. 111, 5. 15'. Τὸ γὰρ ἦ ὄντα ἐστὶ τὰ ὄντα εἰδέναι, καὶ θείων τε καὶ ἀνθρωπίνων πραγμάτων ἐπιστήμονας εἶναι, καὶ πολιτεύειν ἐν οὐρανῷ δύνασθαι, μὴ δ' ὁτιοῦν τῶν τῇδε προσπάσχοντας, ακαμάτου καὶ μακαρίας φύσεως ἴδιον ὅν, ἐξ ἄρ᾽ ἀρετῆς καὶ λόγων ἔστιν ἡμῖν' ὧν οὗτος παρ᾽ ὀντινοῦν ὧν ἴσμεν εἰς ἔρωτα μανικὸν καταστὰς, καὶ ὅπως κτήσαιτο ταῦτα περὶ πλείονος άγων τῶν ἄλλων, μᾶλλον δ' εἰ ταῦθ᾽ ἕξει, τὰ πάνθ' ἕξειν, νομίζων, ἐγκρατείᾳ καὶ πόνοις ὡς μάλιστ᾽ ἐχρῆτο· καὶ παρεβάλλετο μὲν πρὸς ὕπνον καὶ τὴν ἐντεῦθεν ἀνάγκην· ὡς καὶ τοῦ νομι ζομένου τε καὶ προσήκοντος οὐ μικρὸν ὑφιέναι· πάντα δ᾽ ἐποίει, ὁμοῦ μὲν τὸ φρόνημα τῆς σαρκὸς καταστέλλων, καὶ τἀπὶ γῆς μέλη νεκρῶν, ὁμοῦ δὲ καὶ οὸν νοῦν καθαίρων τε καὶ λεπτύνων, καὶ πρός τι τὰ θεῖα καὶ τοὺς λόγους αὐτοὺς ἑτοίμως ἔχειν πιο ρασκευάζων· τὸ μὲν γὰρ ἀνέσεως καὶ τρυφῆς ἀπο λαύειν ἐκλύεσθαι του καθεστηκότος ἐστὶ, καὶ οἷον παχύνεσθαι καὶ γεοῦσθαι, καὶ μηδὲν τῶν δεόντων μήτε νοεῖν, μήτε πράσσειν αἱρεῖσθαι, τῆς ἀναδιδομένης ἐντεῦθεν ἐπισκοτούσης ἀχλύος, καὶ χωρεῖν κατὰ φύσιν τὸν λογισμὸν οὐκ ἐώσης, τὸ δὲ τῆς για γνομένης ασιτίας τυγχάνειν, μετὰ συντόνου σπου δῆς καὶ νήφειν καθάπαξ μετέωρόν τινα καὶ κούφον παρασκευάζει τὸν νοῦν, καὶ κρείττω καὶ δεινότερον τοῖς πράγμασι χρῆσθαι· ἀνθ' ὧν ἑαυτὸν οἷς ἔφην ἐξήσκει· καὶ τοίνυν τῇ τῆς φύσεως περιουσία καὶ ῥώμῃ καὶ τὰ τῆς σπουδῆς ἐξ ἀντιῤῥόπου παρα-

σκευῆς ὄντως προσθεὶς, καὶ καταλλήλως ἄμφω κε- juncta, animum sublimem omino agilemque et ad ράσας καὶ συνηφώς, ἐξ ὧν ἀνθρώποις τὰ κράτιστα γίγνεται, οὕτως οξέως εἰ δεῖ συντόμως εἰπεῖν, ἁπάσης λογικῆς ἐπιστήμης εἰς ἄκρον ἤλασε, καὶ τὰ πολλῷ πόνῳ καὶ μόγις τοῖς ἄλλοις κτηθέντα, μετὰ τοσαύτης οὑτοσὶ κατωρθώκει ῥηστώνης, ὡς μηδὲ μεμαθηκέναι ταῦτα δόξαι σχεδόν, ἀλλ᾿ ἀναμνησ σθῆναι, καὶ ὥσπερ προεγνωσμένα πάλιν ἀναλαβεῖν. ὡς καὶ κινδυνεύειν ἐπ᾿ αὐτοῦ μόνου τὸν τοῦ Σαμίου τοῦ σοφοῦ λόγον χώραν κεκτῆσθαι; καὶ τὴν μάθησιν ἀνάμνησιν εἶναι. dextrum rerum usum acriorem solertioremque reddit. Ob hæc igitur, ita ut diximus, diligentissime sese exercuit: et ingenii præstantiæ opibusque æquali apparatu diligentiam bona fide adjungens, convenientique utrumque ratione temperans ac connectens, ex quibus id quod perfectissimum est bominibus exsistere solet; ita celeriter, si verbo dicenda res omnis liberalis doctrinæ verticem occupavit, et quæ multo labore gre difficulterque aliis comparantur, tanta facilitate felicitateque absolvit, ut illa propemodum non didicisse, sel reminiscendo recognovisse, velutique præcognita denuo recoluisse, videretur. Adeo ut in uno Gregorio locum habuisse videri queat sapientis Samii dictum: «doctrinæ perceptionem recordationem esse.» ΙΖ΄. ᾿Αλλὰ «τοὺς μὲν ἐγκυκλίους καὶ προτελείους τῶν λόγων,» ὅταν δὲ ταῦτα λέγω, καὶ ποιητὰς ξυλλαμβάνω, ἡ πατρὶς εὖ μάλα καὶ μετὰ πολλοῦ τοῦ περιόντος τούτῳ παρέσχεν ἐκμελετῆσαί τε καὶ σπουδάσαι καὶ κατεργάσασθαι, ἐπιτηδείως πρὸς τοῦτ᾽ ἔχουσα, καὶ δυναμένη τοὺς ἐξ αὐτῆς καὶ τού τοις δωρεῖσθαι· τό γε μὴν εὐ δύνασθαι λέγειν, καὶ εἶναι ῥητορικὸν καὶ δεινὸν ἐν συλλόγοις, καὶ πείθειν ἔχειν ἑκασταχοῦ μετὰ παντὸς τοῦ δικαίου, καὶ νῦν μὲν τὰ βέλτιστα συμβουλεύειν, νῦν δὲ ἀδικουμένοις ἀμύνειν, καὶ νόμων προίστασθαι, καὶ τἀκεί νων βεβαιοῦν, καὶ τὸ μέγιστον, λόγους τοὺς μὲν ποιεῖν, τοὺς δὲ, κρίνειν εἰδέναι, καὶ τὸ γινόμενον σώζειν ἀπανταχοῦ, τὴν τοίνυν τοσαῦτα καὶ τηλι καῦτα δυναμένην ῥητορικὴν, καὶ μέγα μὲν τῷ βίῳ κατὰ τὸ ἔπος ὄνειας οὖσαν· ζηλωτοὺς δὲ ἄγαν τοὺς εἰδότας δεικνῦσαν, ἐκτήσατο μὲν εἰς Παλαιστίνην ἐλθὼν, καὶ τοῖς ἐκεῖ παιδευτηρίοις ἐνδιατρίψας μάλιστα πάντων ἀντιποιουμένοις τῆς τέχνης· οὕτω δὲ τῷ μεγαλοφυεῖ τῆς αὐτοῦ διανοίας, ἅπερ εἵληφεν, ηΰξηκε καὶ κεκόσμηκεν, ὡς τοὺς αὐτοῦ λόγους, καινόν τι καὶ ἀλλόκοτον εἶναι χρῆμα δοκεῖν, θαυ μαζομένους μὲν ὑφ᾽ ἁπάντων, μηδενὶ δὲ πρὸς ζῆλον ιόντας. XVII. Cæterum corbem illum artium liberalium, variæque eruditiones initiamenta,» in quorum censu et poetas comprehendo, prideın ipsi patria egre gie plenaque manu ediscenda, serioque studio portractanda tradiderat, satis illa sane idonea ad hanc rem magistra, et quæ basce etiam artes civibus suis impertire posset. Porro ut bene ornateque dicendi facultatem consequeretur, et in con ionibus diserti oratoris partes tueretur, omnique loco animorum habenas æquissimo jure teneret, sive optima quæque suaderet, sive injuria oppressis adesset, legumque ipsarum causam susciperet, iisque auctoritatem suam astrueret: et quod facile primum est, ut orationes et ipse conficeret, et de alienis perite sententiam ferret, omnibusque in rebus decorum servaret; hanc inquam, quæ tales tantasque una efficere res potest, artem rhetoricam, vitæ humanæ, ut poetico verbo utar «ingens præsidium et columen» invidendæque felicita - tis familiaribus suis conciliatricem, in Palæstinam profectus, ejusque in scholis versans, quæ stuodiosissime omnium oratoria operam dant, sibi comparabat: mox insita animi magnitudine quæ illic hauserat in tantum auxit ornavit que, ut illius oratio, res quædam nova et inusitata esse videretur: admiranda quidem omnibus, sed quæ nemini æmulationis spem relinqueret. ΙΗ΄. Ἐπεὶ δὲ καὶ τοῦ πάντων μεγίστου καὶ καλ λίστου καὶ τελεωτάτου τυχεῖν ἐπεθύμει, καὶ οὗ χωρὶς οὐδ᾽ ἂν εἰς πάντων εἴη σοφές, κἂν εἰ πᾶσι προὔχῃ τοῖς ἄλλοις, τὸ μέγιστον πάντων οὐκ ἔχων, μέγιστον δὲ πάντων φιλοσοφία, ἅτε τέχνη τεχνῶν καὶ ἐπιστήμη ἐπιστημῶν, δεῖν ἔγνω τούτου χάριν τὴν Παλαιστίνην λιπών, ἐπὶ τὴν ᾿Αλεξάνδρου χω ρήσει, οὐ μόνον κάλλει καὶ θέσει καὶ μεγέθει, καὶ πᾶσιν οἷς μεγαλαυχούνται πόλεις σεμνυνομένην, ἀλλὰ καὶ τῷ λόγων εὖ ἔχειν τοτηνικαῦτα καὶ προὔχειν ἔχειν ἐν τούτοις τοσοῦτο θαυμαζομένην, ὡς πάντοθεν πάντας τούς τε ἄλλους, καὶ οἷς λόγων ἔνεστι λόγος, πρὸς ἑαυτὴν ἐπισπᾶσθαί τε καὶ και λεῖν, παιδείας καὶ λόγων μεθέξοντας, καὶ προσέτι τῶν ἐν τοῖς δημοσίοις ταμείοις ἐναποκειμένων βιο βλίων, παντοδαπὴν μοῦσαν ἐχόντων, καὶ ὄντων τοσούτων, ὅσων οὐδ᾽ ἐν ἁπάσῃ σχεδὸν τῇ Ἑλλάδι, ὃ Odyss. IV, 444. PATROL. GR. CXLV. XVIII. Porro quoniam illud etiam quod inter cætera studiorum genera et maximum, et pulcherrin um, et perfectissimum est, consequi avebat: suæ quo fieri nequit, ut mortalium quisquam sapiens sit, eliamsi in cæteris omnibus præstet, usque eo dum maximo illo careat. Est autem omnium inuximum philosophia, quippe ars artium, et scientia scientiarum Idcirco relicta Pulæstina Alexan driam ire constituit: urbem tum elegantia, et situ, et amplitudine, et omnibus iis de quibus gloriari urbes solent, inclytam: tum optimarum artiuın cultu, illa tempestate forentissimo, in tantum conmendalam, ut et alios omnes undique ad se attra· heret acciretque, et eos præcipue, qui cum politione humanitate aliquid rationis habebant, doctrinæ facundiæque participes futuros, et librorum etiam publicis in bibliothecis repositurum. Qui et universas Joan Damase. Dialect. cap. 3

Musarum opes complectebantur, et lot numero erant, καὶ τὴν πόλιν ἐπέραστον μᾶλλον ἐποίει ταῖς φιλοπονεῖν αἱρουμένοις. Τὰ κράτιστα τοίνυν ἐντεῦθεν ἐν οὐ πολλῷ τῷ χρόνῳ ξυνειλοχως, καὶ μηδὲν ὡς εἰπεῖν ἔξω καταλιπών ἑαυτοῦ καὶ τοῦ καθ᾿ αὐτὸν βουλομένου, ἐπεὶ τὴν μητέρα καὶ τροφὸν ἀπάσης σοφίας τὰς Αθήνας, πόῤῥωθεν ἑώρα τοῖς λογισμοῖς, καὶ τούτων ἐκπλείονος ἤρα, ὁμοῦ μὲν ὧν οὐκ εἶχε τευξόμενος, ὁμοῦ δὲ καὶ ταύτας οἷς αὐτὸς εἶχε και σμήσων, ἄρας ἐκεῖθεν ὡς τάχιστα, τῆς ἐνταῦθα φερούσης ἀντεποιεῖτο. quamprimum solvens in viam illuc ferentem se dabat. ΙΘ΄. Καὶ δῆτα νεὼς ἐπιβὰς Αίγιναίας, δεινοὶ δ᾽ οὗτοι τὰ ναυτικά, χαίρων χαίρουσιν αὐτοῖς συν ανήχθη· καὶ τέως μὲν δυσχερούς οὐδενὸς ἐπειρῶντο, οὐδ᾽ εἶχον οὐδὲν οὐδοτιοῦν αἰτιᾶσθαι, ἀλλὰ πάντα ἦν αὐτοῖς ἐν ῥαστώνῃ, καὶ οὐρανὸς καὶ νέφη καὶ quot vix in cuncta reperirentur Græcia. Quod urbem tanto amabiliorem studiosis et industriis hominibus reddebat. Cum igitur non longo tempore magnam illic lectissimarum doctrinarum vim collegisset, nihilque admodum, pene dicam extra se suamque discendi aviditatem reliquisset, quoniam parentem ac nutricem omnis sapientiæ Athens, solis animisensibus e longinquo intuebatur, quarum amore jamdiu flagrabat, tum ut queis destituebatur, ea illic compararet; tum ut urbem iis quæ babebat exornaret. Alexandria XIX. Conscensa itaque Æginetica navi, sunt autem Æginetæ rei nautica scientissimi, lætus cum letis in ultum provehitur; nec initio adversi quidquam sentiebatur, nec erat omnino de quo quererentur, contra vero placida illis ac tranquilla omnia, colum, nubes, mare, aer, verbo mera undi- θάλαττα, καὶ ἀὴρ, καὶ τὸ καθάπαξ εἰπεῖν εἰς que securitas, Subinde vero conversa velut testula in contrarium res mutari; commodum enim Parthenicum mare transmittentibus, decurso jam fere medio navigationis, atque adeo salutis item curriculo, hic turbo intolerandus omnique memoria, si nautis credimus, sevissimus, subito ingruit. Mox igitur mare cinni in modum misceri,sursum deorumque magna vi exagitatum, nee usquam consistere situmn; sed et navigium nunc sublime evectum, nunc aquis demersum, præ fluctibus, præque crebra, et continua, et vehementissima undarum jactione, non exiguum ultimi periculi metum navigantibus injecit. Jam cæteris non modo mors ipsa imminens, sed et mors in undis sufferenda, perquam horribilis visa est, quod utrumque abominabantur, quanquam enim necessario alterum quandoque sibi eventurum norant, sive nunc hoc pacto, sive alio alias: de salute tamen ac vita, ut par erat, solliciti, suarumque necessiludinum quisque recordati, quas calamitatis suæ appendices habebant, lacrymis omnia ac lamentis complebant, noc quo se verterent, quidve ca ptarent, reperire poterant. Gregorio non minus gravia et hæc ipsa accidebant; multo gravius tamen, imo malorum omnium ultimum erat omnemque consolationem superabat, quad quoniam sanctissimis religionis mysteriis nondum initiatus erat, nec legitimum divinæ familiaritatis signaculum acceperat, in discrimine versaretur, ne Deum ipsum miser amitteret, illiusque gloria prorsus excideret. XX. Quippe ut lustrali lavacro rite expiatum esse, docente Paulo 19, Christum induisse est, novoque quodam modo Christum factum esse, aqua nimirum spirituque perunctum; sic necesse omnino est, a Christo etium disjunctum esse, quisquis lustrationem illam consecutus non est: quo quid dirius unquam accidere potest, non illi solum, qui et prius Deo consecratus quam conceptus eral, et postea et mentem, et vitam, et dictionem, et actio19 Galat. 11, 27. ἅπαν θαῤῥεῖν. Επειθ᾿ ὥσπερ ἐστράκου μεταπεσόντος, εἰς τοὐναντίον τὰ πράγματα περιέστῃ· τὸ γὰρ παρθενικόν διαβάλλουσι πέλαγος, καὶ σχεδόν οὖσιν ἐν μεσημβρία τοῦ πλοῦ, ἐν ἵσῳ δὲ [f. add. ὡς] εἰπεῖν καὶ τοῦ σώζεσθαι, τυφῶνός τινος ἐμπεσόντος ἀθρόως, οὔθ᾽ οἵου καὶ φέρειν, καὶ τῶν εἰς μνήμην ἡκόντων χαλεπωτάτου ὡς τῶν ναυτῶν [f. add. ἦν] ἀκούειν, ἥ τε θάλαττα κυκεὼν ἐγεγόνει, ἄνω καὶ κάτω φερομένη τῇ βίᾳ, καὶ στῆναι μηδαμοῦ δυνα μένη· τό τε σκάφος, νῦν μὲν μετέωρον, νῦν δ᾽ ὕφαλον γιγνόμενον ὑπὸ τῶν κυμάτων, καὶ τῆς ἐπαλλήλου καὶ συνεχούς καὶ σφοδροτάτης τοῦ κλυδωνίου φορᾶς, οὐ μικρὸν αὐτοῖς τον περὶ τῶν ἐσχάτων φόβον ἐπῆγε. Τοῖς μὲν οὖν ἄλλοις, οὐ τὸ τεθνήξε σθαι μόνον, ἀλλὰ καὶ τὸ τοῖς ὕδασι τοῦτο πείσεσθαι, δεινὸν ἐδόκει καὶ κατ᾽ ἄμφω δυσχεραίνοντες ἦσαν· εἰ γὰρ καὶ θάτερον σφίσιν αὐτοῖς ἐξ ἀνάγκης ἐσόμενον ᾔδεσαν, ἐάν τε νῦν οὕτως, ἐάν τ' ἄλλως [add. ἄλλοτε aut ὕστερον] ξυμβῇ, ἀλλ᾽ ἄρα τοῦ περιεῖναι καὶ ζῆν ὡς εἰκὸς ποιούμενοι λόγον, καὶ ἅμα τῶν οἰκείων εἰς μνήμην ἰόντες καὶ τούτους ἐπιθήκην, τῆς συμφορᾶς κεκτημένοι, δακρύων ἅπαντ᾽ ἐπλήρουν καὶ οἰμωγῶν, καὶ οὐκ εἶχον ὅ τι καὶ γένοιντο. Τῷ δὲ, καὶ ταῦτα μὲν οὐδὲν ἧττον· πολλῷ δὲ πλέον, μᾶλλον δὲ κακῶν ἔσχατον ἦν, καὶ παραμυθίαν πᾶσαν ὑπερβαῖνον, τὸ κινδυνεύειν οἷς τῶν μεγίστων ἔτ᾽ ἀτέλεστος ἦν, καὶ τῆς πρὸς Θεὸν οἰκειότητος οὕτω τὴν γιγνομένην δεδεγμένος σφραγίδα, Θεὸν αὐτὸν ἀπολέσαι καὶ τῆς ἐκείνου δόξης παντάπασιν ἐκπεσεῖν. Κ΄. ὡς γὰρ τὸ βαπτίσματος ἠξιώσθαι, Χριστίν ἐστι κατὰ Παῦλον ἐνῆφθαι· καὶ ἄλλως Χριστὸν γεγονέναι ὕδατι χρισθέντα καὶ πνεύματι, οὕτως ἀνάγκη πᾶσα τὸν μὴ τούτου τυχόντα, καὶ Χριστοῦ κεχωρίσθαι· ου τί τῶν ἁπάντων ἐλεεινότερον, οὐχ ὅπως ἐκείνῳ τῷ καὶ πρὸ συλλήψεως αφωσιωμένην Θεῷ, καὶ ὕστερον καὶ νοῦν καὶ βίον καὶ λόγον καὶ πρᾶξιν, καὶ πάνθ' ἑαυτὸν τῆς ἄνωθεν ἐξάφαντι δεξιᾶς, ἀλλὰ καὶ ὅλως ἀνθρώπῳ νοῦν ἔχοντι, καὶ

λογίζεσθαι δυναμενῳ, καὶ τοῦτ᾽ εἰδότι καλῶς ὅτι nem, et se denique totum supernæ dextera volut κἂν τὴν οἰκουμένην πᾶσαν κατάσχῃ, κἂν τὸν ὑπὸ γῆν τε καὶ ὑπὲρ γῆς κτήσηται μόνος χρυσόν, κἂν πάντας τούς τε ὄντας, τούς τ᾿ ἐσομένους πρό το ἐόντας ἀνθρώπους εὐδαιμονίᾳ παρέλθῃ, οὐδὲν αὐτῷ πλέον ἔσται περὶ ψυχῆς κινδυνεύοντι. Ταῦτ᾽ οὖν ἐκεῖνος τηνικαῦτ᾽ ἐννοῶν, καὶ τούτους ἄνω καὶ κάτω στρέφων τοὺς λογισμούς, ἐπηρτημένου μὲν τοσούτου κινδύνου, τοῦ δὲ χειμῶνος οὗ τι λωφοῦντος, καὶ πρὸς ὑπερβολὴν αἰρομένου, ἀπορίας δὲ πάντοθεν οὔσης, ἐπιλειπουσῶν δὲ σχεδὸν τῶν ἐλπίδων, ἐπὶ ξυροῦ δὲ ἀκμῆς τῶν πραγμάτων ἑστώτων, τί ποιεῖ, καὶ τίνα λύσιν ἐπινοεῖ τοῦ δεινοῦς; Πάσης ἡστινοσοῦν ἀνθρωπίνης ἀπεγνωκώς ἐπινοίας καὶ μηδενὶ τούτων καὶ τοὺς ἄλλους πείσας προσέχειν, ἐπὶ τὸν ἐν ἀπόροις πόριμον καὶ πάντα ποιοῦντα καὶ μετασκευάζοντα μόνῳ τῷ βούλεσθαι δεῖν ἔγνω καταφεύγειν Θεὸν, καὶ τούτῳ πιστεύειν τὸ σώζε σθαι· εὖ εἰδὼς ὡς εἰ καὶ συμφοραῖς τισιν ἡμᾶς περιπεσεῖν ποτε ξυγχωροίη, εἴτε παροῦσαν ἀναστέλλων κακίαν, εἴτ᾿ ἐσομένην προαναιρῶν, ἢ τιμωρούμενος γεγονυίαν, τὸ γὰρ τῆς πείρας παρίημι, ἔστιν ὅτε καὶ ἐφ᾽ ὧν γινομένης, ἀλλ' ὑπὲρ τοῦ βελτίους ἂν γεγενῆσθαι, καὶ κηδόμενος μᾶλλον ἢ κοι λάσαι βουλόμενος συγχωρεῖ τῆς γοῦν συνήθους εὐθὺς χρηστότητος ἔχεται καὶ οὐκ ἀνέχεται το πα ράπαν, οὔτ᾽ ἐπιλελῆσθαι τοῦ οἰκτειρῆσαι, οὔτε τοὺς ἱκτιρηοὺς αὐτοῦ συνέχειν ἐν ὀργῇ· φιλάνθρωπος γάρ· καὶ τοῦτ' αὐτῷ μᾶλλον πρὸς τρόπου. ° appenderat; verum ulli omnino homini mentis compoti ac ratiocinationis, et quem illud minime fugiat, quod tametsi universum terrarum orbem in ditione sua ac potestate teneat, aurique vim omnem, quæ sub terra, aut super terram est, unus possideat; tametsi quotquot usquam sunt mortalium, aut in posterum futuri sunt, aut olim fuerunt, felicitate gaudeat, nihil id sibi tamen, de anima periclitanti, profuturum. Hæc ille tam secum reputans, et bujusmodi sursum deorsumque animo cogitationes versans, præsentissimo in periculo, nihil remittente procella, imo ad summum excessum intumescente, nulla usquam elabendi rima, nulla ferme residua specula, rebusque in acie novacule jam hærentibus, quid occipit, quæso, quamve expediendorum malorum rationem init? Nempe damnata humana arte ac industria, cæterisque ne aliqua re hujusmodi confiderent admonitis, ad illum, qui in rebus inviis viam reperit, «qui omniaque solo nutu suo facit ac immutat 11,» confugiendum, suamque illi committendam salutem, statuit, haud ignarus, quod quanquam in adversa quædam nos nonnunquam incidere Deus sinat, sive ut præsens aliquod refrenet vitium, sive futurum præcidat, sive antea admissum vindicat; nam tentationem divinam, quæ aliquando, et in quibusdam fit, nunc omitto; ideo hoc tamen permittat, ut ad bonam redeamus frugem, et nostri potius curam agens, quam ultionem expetens, unde et suetam mox benignitatem suam amplectatur, nec omnino sustineat, aut oblivisci misereri, cut præ iracundia coercere misericordias suas 12. Clemens, enim mitisque in genus humanum est, et id naturæ illius magis convenit. ΚΑ'. Ταῦτ᾽ ἄρα καὶ πάντων αὐτὸν ἀναμνήσας τῶν ἐξ ἀρχῆς τεραστίων, καὶ ὧν ἑκάστοτε διὰ πλῆθος ἐλέους καὶ πεποίηκε καὶ ποιεῖ, καὶ τούτοις προσθεῖ να: τὸ κατ' αὐτὸν ἐξ ἄγαν ὀδυνωμένης δεηθεὶς τῆς καρδίας, ἐπεὶ καὶ τὴν φιλανθρωπίαν αὐτοῦ συμπρεσβεύουσαν εἶχε, καὶ ταῖς εὐχαῖς συμμαχούσαν, οὕτως ἀπέλαυσε τῶν εὐχῶν καὶ αὐτὸς τῶν ἑαυτοῦ, καὶ οἱ ἄλλοι τῶν αὐτοῦ, ὡς μὴ μόνον αὐτὸν δι' αὐτὸν, αλλά δι' αὐτὸν καὶ τοὺς ἄλλους τεσῶσθαι· καὶ χαρισθῆναι μὲν αὐτὸν πάσῃ τῇ οἰκουμένῃ σωτῆρα καὶ πρόμαχον εὐσεβείας, καὶ ξυναγωνιστὴν τῶν καλλί στων, καὶ πρὸς Θεὸν ἀγωγὴν (. ἀγωγόν), χαρισθῆναι δὲ τούτῳ τοὺς ἄλλους καὶ δι' αὐτοῦ τῷ Θεῷ. Τῶν γὰρ ἀπίστων σχεδὸν ὄντες οἱ πλείους, οἷς τε παρὰ πᾶσαν Αντινοῦν προσδοκίαν ἀπήλλαξαν τοῦ κινδύνον, καὶ οἷς οὕτω καινότατα, πρὸς Χριστὸν εὐθὺς μετετά- η ξαντο· καὶ γεγόνασι προσθήκη του καθ᾿ ἡμᾶς συνεδρίου· οὐ γὰρ κατὰ βραχὺ τὸ κλυδώνιον ὑπεδίδου οὐδὲ σχολῇ καὶ βάδην ὡς ἂν εἴπῃ τις ὁ χειμὼν ὑπε χώρει· ἀλλ᾽ ὦ τῶν μεγίστων σου θαυμασίων! Χριστέ, ἀμ' ἔπος ἅμ᾽ ἔργον ἦν ὡς ὁ λόγος. Τὸ τῆς εὐχῆς, τὸ τοῦ σώζεσθαι, ὡς μηδὲ χειμῶνος οὗτινοσοῦν δοκεῖν ὡς εἰπεῖν πεπειρᾶσθαι. ΚΒ'. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ προσετέθη τῷ θαύματι 13 Διος. V. 8. 18 Psal, LXXVI, 9. XXI. Ob hæc itaque miraculorum omnium, quæcunque a primordio rerum edita fuere, quæque identidem per multam misericordiam suam fecit facitque, Deum commonefaciens, illique ut suum hoc adjungeret exemplum, anxio admodum pectore obsecrane, quoniam benevolentiam erga homines Dei, adjutricem precum sociamque habebat; hoc ex precibus suis commodi ipse caterique cepere, ut cum ipse per se, tum per ipsum reliqui, periculo liberati fuerint, ut orbique ipse universo vindex salutis pietatisque propugnator, et pulcherrimoaum operum adjutor, et ad Deum dux ac signifer, datus sit, concessa simul illi, et per illum Deo, cætera vectorum turba. Quorum plerique fere infideles, quod ila præter omnem exspectationem ex periculo evasissent, quod novo adeo insolitoque more, e vestigio ad Christum transibant, nostri. que additamentum coetus fiebant; non enim paulatim undarum subsidit tumor, nec cum moro aliqua ac pedetentium, ut eo utamur verbo, recessit procella, sed, o immensa miracula tua! Christe,simul dictum factumque erat, ut vulgo dicitur: simul votum nimirum et plena incolumitas ita, ut haud ullam probe dicam experti viderentur procellam. XXII. Quin et novum miraculo accessit miracu-

lum; quippe nocte eadem, ut postea compertum θαῦμα· τῆς γὰρ αὐτῆς νυκτὸς ὡς ἔπειτα καταφανὲς est, de periculo filii certiores divinitus facti parentes, pro eo ac debuerunt, graviter animo angebantur: et quidquid hic opis poterant, laboranti ferebant, ferventissimas in preces incumbentes, omniaque ut ipsum discrimini eriperent molientes: tum mox voti sese compotes factos esse liquido intelligere, abscedente illico non modo omni ægritudinis sensu, sed invicem ineffabili quadam voluptate animos ipsorum replente: quod clarissimum signum erat prosperioris filii status, quantæque una cum illo curæ Deo essent. Hujusmodi equidem navigatio fuit: adeo illa omnium difficillima ac asperrima, ut si evenissent quæ minitabatur haudquaquam digna esset cujus ulla superesset memoria: rursus tanto eadem postea in pretio merito habita, ut nec posteris silentio transmittantur, queis tot tantorumque bonorum præcipua nimirum causa fuit, dum cæteros quidem e tenebris in lucem venire, lustrico regenerationis lavacro Servatori suo adoptari, coegit: cui hoc ipsum fidei sacramentum, velut accept salutis pretium deferebant. Gregorium vero non paulo meliorem constantioremque effecit, qui ita materna promissa renovabat, seque Deo totum bona fide addicebat. ἐγεγόνει, τὰ τοῦ παιδὸς δυσχερῆ θεόθεν οἱ γεννήτο ρει ἐμπνευσθέντες ἀγωνιῶντες ἦσαν ὡς εἰκός, καὶ οἷς εἶχον πρὸς συμμαχίαν ἐχρῶντο· θεοκλυτοῦντες πάνω θερμῶς καὶ ὅπως οὗτος ἐξάντης ἔσται τοῦ κινδύνου πάντα ποιοῦντες· καὶ μέντοι καὶ ὧν ἐπήγ γελλον τυχόντες, ἔγνωσαν ἐμφανῶς, οὐχ ὅπως τῆς ἀθυμίας παντάπασιν εὐθὺς ἀπιούσης, ἀλλὰ καὶ ἡδο νῆς ἀφάτου πλησθέντες, τεκμήριον ἐναργὲς τῆς τοῦ παιδὸς εὐπραγίας, καὶ ὅσον αὐτοῦ τε κἀκείνων μέσ λε: Θεῷ. Ὁ μὲν δὴ πλοῦς, τοιοῦτος, καὶ τοῦτον ἔσχε τὸν τρόπον· οὕτω μὲν χαλεπώτατος καὶ δυσφορώτατος πάντων ἀναφανείς, ὡς εἰ ἃ πράξειν ἠπείλει ταῦτα προὐχώρησε, μηδ' ἂν ὅλως ήκειν εἰς μνήμην ἀξιόχρεως εἶναι· οὕτω δὲ πολλοῦ τινος ἔπειτ' ἄξιος γεγονώς, ὡς μηδὲ τοῖς ἐπιγιγνομένοις σιγᾶσθαι, τῷ τοσούτων καὶ τηλικούτων ἀγαθῶν σφίσιν αἰτιώτατος καταστῆναι· τοὺς μὲν ἐκ σκότους εἰς φῶς ἐλθεῖν ἀναγκάσας, καὶ διὰ τοῦ λουτροῦ τῆς παλιγγενεσίας εἰσποιηθῆναι τῷ ςώσαντι· ὥσπερ τινὰ σῶστρα προσενηνοχότας τὴν πίστιν· τὸν δὲ, πολλῷ καλλίω καὶ βεβαιότερον ἀποφήνας· ἀνανεωσάμενον μὲν τὰς τῆς μητρὸς ὑποσχέσεις, ὅλον δὲ καθάπαξ ἑαυτὸν ἀνα θέντα θεῷ. ་ ΚΓ΄. Μέλλοντι δὲ ᾿Αθηνῶν ἐπιβαίνειν, καὶ τὴν ἐνῶ ταῦθα πάροδον τοῦ ἀνδρὸς ἐξετάζειν, οὐκ οἶδ' ὅ τι τῷ λόγῳ χρήσομαι, οὐδ᾽ ὅπως ἂν αὐτὸν διαθείην οὔτε γὰρ ἐπειδὴ τούτων οὗτος ἐμνήσθη παραλιπεῖν ἡμᾶς δεῖ, τῶν πραγμάτων λέγειν ἀναγκαζόντων, πάντα γὰρ ἐφεξῆς τὰ τούτου λέγειν προσθέμεθα, τό τ' αὖ μὴ δύνασθαι τούτῳ παραπλησόως τούτων μνησθῆναι, ἀπάγει δήπως τοῦ καὶ ἁπηοῦν τούτων μνησθῆναι· μόνου γὰρ ἐκείνου καὶ πράττειν ὑπὲρ τοὺς ἄλλους, καὶ μεθ᾽ ὑπερφυῶν τῶν χαρίτων ταυτί διη γείσθαι, διὰ τὸ μόνον ὡς ἀληθῶς, «μύθων τε ῥητήρ ἔμεναι, πρηκτῆρά τε ἔργων.» Πλὴν τοσοῦτον εἴποιμ' ἂν, ὅτι τοιοῦτοι δή τινες ἐνταῦθα πρὸς ἀλλήλους καὶ ᾿Αθηναίους αὐτός τε καὶ Βασίλειος γεγόνασιν ό χρηστὸς. ὡς τοῖς μὲν παρ᾽ οὑστινασοῦν τῶν πώποτ᾽ εἰς αὐτοὺς ἀφιγμένων θαυμασθῆναι καὶ σπουδασθῆναι· καὶ φύσεως εἵνεκα λέγω καὶ ἀρετῆς, καὶ τοῦ παρὰ πάντων ἐν ἅπασι συγκεχωρηκότος· αὐτοὶ δὲ οὐχ ὅσον ἄλλος αὐτὸς ἑκάτερος εἶναι σπουδάσαι, ἀλλὰ καὶ πλέον ἑκάτερος ἑκατέρῳ, ἢ ἑκάτερος ἑαυτῷ νομισθή και· οὕτως εἰς ἑταιρίας λόγος, καινὸν τι χρήμα τὸ κατ᾿ αὐτοὺς ἀνεφάνη τῷ βίῳ· μᾶλλον δὲ ὥσπερ ἐν πᾶσι τοῖς ἄλλοις, οὕτω καὶ ἐνταῦθα διαφέροντες ἦταν· ὥσπερ οὐκ ἀνεχόμενοι μὴ τὴν τῆς φύσεως πλεονεξίαν διαπάντων δεικνύναι καὶ ὡς κατὰ παντὸς ὁτουοῦν φέρονται κράτος. XXIII. Jam vero hunc in locum adductam orationem, ut Athenas ipsas ingressura, virique illuc adventum expensura sit, quemadmodum recte atque ordine instituam ac exsequar, incertus hæreo, neque enim postquam in rerum harumce mentionem oratio incidit, illas omittere nobis integrum, rebus nimirum ipsis dicendi necessitalem afferentibus: quandoquidem omnia et singula nostri sua serie reddere nobis proposuimus. Rursus quoniam neutiquam par nobis, atque ipsi (Epitaphio Basilii) hæc ipsa describendi facultas est, illud nos propemodum ab iis quoquomodo attingendis revocal: scilicet solius Gregorii hoc proprium est, ut et factis egregiis cæteris hominibus antistet, et divina quadam gratia eadem commemoret; solus illis enim revera, «Verborum bonus arator, rerumque erat actor (1).» Sed hoc tantum dicam, quod ita cum inter se mutuo, tum cum Atheniensibus noster et Basilius, vir optimus, Athenis vixerint, ut majore omnino in admiratione ac honore apud illos fuerint, quam hospitum quisquìm, qui ea in urbe aliquando versati fuerant: idque tum ingenii virtutisqus suæ merito, tum quod ultro omnes, omnibus in rebus, primas ad ipsos deferrent: rursus ipsi inter 80 non modo alter ipse uterque esse, sed plus etiam alter alteri, quam alteruter sibi, esse haberique adnitebantur: usque adeo novum conjunctissimæ familiaritatis exemplum per ipos vitæ humanæ ostensum fuit: sive potius quemadmodum in cæte ris omnibus, ita in hoc etiam excellebant, quasi ferre nequirent, quin naturæ suæ præstantiam exemplis omnibus spectandam præberent, et quacunque in re palmam ipsi ferrent. XXIV. Hunc in modum cum affecti animatique ΚΔ΄. Οὕτω δ' ἔχοντες καὶ τοῦτον διακείμενοι δήessent, quod discedere Basilius et ad sua redire που του τρόπον, ἐπειδήπερ ὁ μὲν ἔμελλεν ἐκεῖθεν Iliad. I, 445.

ἀναχωρεῖν καὶ κάθοδον ἐπὶ τὰ οἴκοι ποιεῖσθαι, Γρη- jam parabat, non id æquo animo ferre Gregorius, γορίῳ γε μὴν οὐκ ἔτ' ἀνεκτὸν τοῦτ᾽ ἦν, οὐδὲ φιλοσοφεῖν οἷός τ᾽ ἦν, ἀλλὰ καὶ πρὸς μόνην ἀπεχθῶ, ἔσχε τὴν ἀκοὴν, τότε δὴ σαφέστατα διεδείχθη καὶ τὸ τῆς συμπνοίας αὐτῶν διαπεφυκὸς, καὶ ὅσου δή τινος ᾿Αθηναίοις τὰ σφῶν ἐτιμᾶτο. Περιχυθέντες γὰρ καὶ προσφύντες ἀλλήλοις καὶ οἷον ἓν ἄμφω γενόμενοι τῇ τε τοῦ ἔρωτος κατοχῇ τῷ τε τοὺς ᾿Αθηναίους καὶ οἷς ἐποίουν καὶ οἷς ἔλεγον χορηγοῦντας οὐ μικρῶς ἴσχειν τῷ πάθει. Οὕτως εἴχοντο καὶ κατείχοντο, καὶ ὥσπερ σφῶν αὐτῶν ἀλλήλων ἀντείχοντο, ὡς ἑκάτερον έκατέρου τοῖς μέλεσιν ἐναποθανεῖν ἥδιον κρίνειν, ἢ καὶ ὅμωσοῦν διεζευχθαι, ἕως τὰ μὲν τῆς ἀνάγκης ὡς εἰκὸς ἡττηθέντες, τὰ δ' εἰδότες καὶ πεπεισμένοι ὡς ὅτι τάχιστ' ἀλλήλους ὄψονται καὶ συνέσονται· καὶ τὰ πόρρωθεν φιλοσοφίας πέρι καὶ τοῦ τῆς ὕλης δρασμοῦ p συνδόξαντα σφίσιν ὅσον οὐκ ἤδη πέρας σχήσει χρησ στον, μόλις διέστησαν εἶεν· τοῦτο μὲν δὴ τοιοῦτον· δ δ' ὑπὲρ αὐτοῦ τούτου μάλιστα λέγειν ἔχομεν, καὶ Ὁ πρὸ τῶν ἄλλων ὧν ἔχει τοῦτον σεμνύνει καὶ πρὸ τῶν ἄλλων ἀνθρώπων τίθησιν, ἅτε πάντων ἀγαθῶν ὑπερέχον· καὶ τούτῳ διαφερόντως προσὸν, τοῦθ᾽ ὡς ἂν οἷός τε ὦ, δώσω τῷ λόγῳ· οὐδὲ γὰρ ἐπεὶ τὸν περὶ τούτων ἁπάντων λόγον ἅπαξ ἐνεστησάμην, καὶ τὸ καταξίαν ἐνεστησάμην. Οὐδὲ μικροῦ δεῖ· ἀλλὰ τοῦ λέγειν ἁπλῶς σωζομένου, ἐὰν μὲν καὶ τοῦτο προσῇ, πολλοῦ τινος ἔσται τῷ λόγῳ· ἐὰν δὲ μὴ, οὐδέν φασι πρὸς τὸν λόγον. nec philosophiæ suæ tranquillitatem tenere amplius poterat, sed vel solam discessus auditionem perhorrescebat. Hic sane luculentissimo documento et necessitudinis illorum germana penitusque inscita indoles apparuit, et quanto ipsis Atheniensibus in pretio essent. Quippe circumfusi arctissimoque amplexu alter alteri hærentes et ambo velut in unum confusi corpus, tum mutui amoris vi atque afflatu, tum quod multum olei huic illorum igni dictis factisque suis Athenienses superfunderent, ita hærebant continebanturque, neque aliter alter alterum quam semetipsum complexus detinebat: ut utrique dulcius videretur amici inhærentem artubus animam efflare, quam ullo inde modo divelli. Donec tum necessi tate ipsa, ut par erat, expugnati, tum ignari ao persuasi fore ut perbrevi temporis intervallo, iterum inter se viderent ac conversarentur, et quod dudum de sanctiore philosophia, materiæque corporeæ fuga, constitutum habebant, paulo post ad optatum exitium perventurum esset, ægre tandem diversi abitant. Sed hæc, quæ hujusmodi fuere, hactenus. Cæterum quod præcipue de Gregorio nostro dicere habemus, quod illum supra cæteras ipsius dotes commendat, cæterosque supra mortales attollit, ut bonorum omnium primum, et quo ille singulariter ornatus erat, id nunc prout potero verbis complectar. Quanquam enim de universis nostri rebus semel dicere institui, minime ideo pro dignitate earum dicere institui; nihil profecto minus, nimirum dum bona fide modo dicamus, si et hoc accesserit decus, magni equidem illud ad orationis splendorem referret: sin minus, nihil id, quod aiunt, ad orationem ipsam faciet. ΚΕ΄. ᾿Απάντων μὲν οὖν μετασχεῖν τῶν καλλίστων, καὶ ταῦθ᾽ ὁμοῦ ξυλλαβεῖν, οὐκ οἶδα ὅτῳ τῶν ἐκ τοῦ παντὸς αἰῶνος ὑπῆξεν, οὔκουν όντινοῦν ἔχομεν φά ναι διὰ πάντων Ιόντα, καὶ τοῦ καθάπαξ ἐπιτυχείν· ἀλλὰ τὸν μὲν, τοῦτο τὸν δ' ἐκεῖνο· ἔστι δ᾽ ἂν καὶ πλείω κατωρθωκότα· ὃς δ᾽ εἰς ἅπαντα καθῆκεν ἑαυ τὸν, ἐργῶδες εὑρεῖν· πλὴν εἴ τις ἐφ' οὕτω τοῖς προΰβη τῆς τύχης, θαυμαστὸς οὗτος τῳότι ταυτησὶ τῆς φορᾶς, καὶ μόνος τοῦ παντὸς ἀξιώτατος χρῆσθαι· ὅταν δ᾽ αὐτὸς ἡμῖν καὶ σοφίαν μετὰ πάντων τυγχά νης κατωρθωκώς, οὐ τὴν καθ᾿ ἡμᾶς μόνον ῆς ἔχεις τὰ πρῶτα, καὶ ἦν οἱ τῶν ἀνθρώπων ἀνδραποδώδεις καὶ τὴν γνώμην ὡς ἀληθῶς βάναυσοι, κακίζειν τολμῶντες, σφῶν αὐτῶν καταδικάζουσιν ἀλογίαν, οἷς ἄγαν ἀλόγως περὶ τὰ λόγου παντὸς ἄξια διατίθενται, καὶ ταύτης οὐ μέρος ἀλλ᾽ ὅλην αὐτὴν ὡς εἰπεῖν τὴν ἰδέαν, ποίαν τινα περὶ σοῦ δόξαν ἑκτέον, καὶ τί σε δεῖ προσειπεῖν; Πότερον ὑπεράνθρωπον ἄνθρωπον, καὶ οἷόν τινα τελευταῖον ξυμπάσης τῆς καθ' ἡμᾶς φύσεως ὅρον, ἢ θεσπέσιόν τι καὶ ὑπερφυὲς καὶ και νότατον χρῆμα καὶ παντοδαπὸν ἀγαθὸν, καὶ ὅλως μοναδικήν τινα καὶ ξένην οὐσίαν καλοῦ, ἐξ ἄρα πάν των τῶν τῆς ἀρετῆς μορίων συγκεκραμένην οὔτε πρὸς παράδειγμα φέρουσαν, οὔτ᾽ αὖ ἐσομένην παράδειγμα, ἀλλ᾽ αὐτὴν πρώτην καὶ μόνην ἀναφανεῖσαν τῷ βίῳ καθάπερ φασὶν τὸν ὄρνιν τὸν ἱερὸν; Οὕτω σοι στεφάνων πανταχόθεν προσήκει, καὶ οὐδὲν οὐδοτιοῦν XXV. Jam ut pulcherrimarum rerum omnium particeps quisquam fuerit, easque pariter complexus sit, id haud scio cui unquam post hominum memoriam, contigerit; itaque neminem proferre possumus, qui per omnia gradum intulerit, recteque cuncta assecutus sit; alios quidem in alio alioque optimarum artium genere sigillatim, nonnullos item in compluribus præclare elaborasset: qui ad omnia sese demiserit, haud facile repertum iri; verumtamen si eo fortunæ quisquam progressus fuit, hic ipse certe ob singularem progressionem admirandus, unusque porro dignissimus erat, qui universa ista felicitate in solidum frueretur. Quando vero tute nobis sapientiam una cum cæteris omnibus perfecte hausisti, non nostram Christianorum modo, cujus primas tenes, et quam servili homines ingenio, et vere illiberali abjectoque animo præditi, dum incessere non verentur, semet ratione destitui arguunt, eo quod valde irrationabili modo erga ea affecti sunt, quorum summa merito habenda ratio erat: tum et sapientiæ hujus non partem aliquam tenes, sed ipsam totam, ut verbo dicam, ideam; quam sano de te habere convenit opinionem, quove te nemine compellabimus? Utrum plus quam humanum hominem, et velut extremum totius naturæ nostræ terminum? an divinam quamdamn humanumque fa-

ρηγεῖ· καὶ τὰ μεγάλα πρὸς εὐφημίαν ξυμβάλλεται· ἀλλ᾽ ὅτι μὲν τῶν εἰς ἀρετὴν φερόντων ἑνὸς οὐδενὸς τοπαράπαν ἀπέσχου, ἀλλὰ καὶ πάντων τούτων ἁπλῶς οὐτωσὶ περιέσχου, ὡς οὐδενός τινος τῶν ἄλ λων οὐδεὶς, τεκμήριον ἐναργές, ἡ θαυμαστή σοι πρὸς Θεὸν οἰκειότης, καὶ τὸ Θεὸν ἀμέλει γενέσθαι τῇ πρὸς αὐτὸν κοινωνίᾳ· ἧς εἰ καὶ παράδοξον φάναι, καὶ πρὶν ἤφθαι τοῦ εἶναι, καὶ πρὶν εἰς ἀνθρώπους τελέσαι, τοῦτον τὸν τρόπον διετέλεις μετέχων. stigium egressam, et novitate sua rarissimam rem, ἐστὶ τῶν καλλίστων, ὃ μὴ πρὸς ἔπαινον τὸν σὸν χοbonumque quoddam universale; et postremo unicam omnino atque peregrinam quampiam pulchri essentiam, ex universis virtutis partibus conflatam: eamque de nullo exemplari expressam, nec imi. tabile aliis exemplar futuram, sed primam eamdem as solam mortalibus ostensam, more sacra avis, quam dicunt, usque adeo undique tibi coronæ debentur: nihilque pulcherrimarum rerum est, quod non tuis laudibus materiam suppeditet, tuæque gloriæ mirifice velificetur. Verumenimvero quod nulla penitus re, ad censum virtutum pertinente, abstɩnueris, sed hæc omnia ita simpliciter complexus fueris, ut nemo alius ullam virtutem unam, illius rei clarissimum argumentum est incredibilis tua ad Deum familiaritas, et quod ex divino hoc consortio Deus tutemet ipse pene evasisti: cujus consortii, tametsi dictu fortasse absurdum videatur, hunc in modum particeps jam eras, priusquam esse coperas, hominesque inter censeri. XXVI. Quippe si quos egregie bonos seque dignos futuros præcognovit Deus, eos necdum susceptos natosque prædestinat, et ut ingens aliquod emolumentum, omnisque decoris publici sæculo auctores futuros, despondet; tu vero de illis eras, quos longe optimos idem præcognovit, eaque re prædestinavit; ita probabile zane, sive verius omnino necesse est, non eo duntaxat tempore quod dixi, charum te Deo familiaremque fuisse, sed et omnis virtutis, ut verbo dicam, excellentissimum opificem, nimirum virtutis causa prædestinatus, valde item admirabilis, aliisque omnibus excelsior factus es, virque profecto illiusmodi, ut tamelsi prædestinatus non fuisses, merito prædestinari debueris; quippe qui unus omnia aliis omnibus cerisque. ΚϚ΄. Εἰ γὰρ οἷς μὲν καλοὺς κἀγαθοὺς ἐσομένους, καὶ μάλ' αξιόχρεως ἑαυτοῦ προήδει Θεός, τουτουσί προορίζει καὶ μήπω γεγονότας· ὡς μέγιστον ἀγα θὸν καὶ πάντ' ἐσομένους τῷ βίῳ προμνᾶται· σὺ δὲ τῶν μάλιστ᾽ αὐτῷ προεγνωσμένων βελτίστων, καὶ διατοῦτο προωρισμένων ὑπῆρξας, ἔοικας, μᾶλλον δὲ πᾶσα ἀνάγκη, οὐ μόνον καθ᾿ ὃν ἔφην χρόνον θεοφι λής τις εἶναι, καὶ οἰκεῖοις αὐτῷ, ἀλλὰ καὶ πάσης ἀρετῆς ὡς εἰπεῖν ἄκρος ἐργάτης. Δι᾿ ἣν καὶ προω ρισμένος θαυμαστός τις ἄγαν καὶ ὑπὲρ πάντας ἐγεγόνεις τοὺς ἄλλους, καὶ οἷος, εἰ καὶ μὴ προώρισο, εἰκότως ἂν προωρίσθαι· ὡς πάντα τὰ πᾶσι τοῖς ἄλ λοις καθὲν εἰργασμένα, μόνος αὐτὸς συνειληφώς τε καὶ καταπράξας. sigillatim præstita junotim comprehenderis confeΚΖ΄. Λόγων δὲ πέρι λέγειν ἐθέλων τῶν σῶν, λόγους ἂν τοὺς σοὺς ἐβουλόμην, καὶ τὴν τῶν σῶν λόγων ῥώμην κεκτήσθαι, ὡς τὰ γιγνόμενα περί αὐτῶν διέναι· σὺ γὰρ οὖν, εἰ δεῖ συντόμως εἰπεῖν, ὁ λόγων μὲν πᾶσαν ἰδέαν ὡς δή τινα μίαν ἐξησκηκώς· οὕτω δ᾽ εἰς ἄκρον καὶ μετ᾿ ἀκριβείας ἑκάστην, ὡς ξυνιδεῖν ἄπορον εἶναι ποτέρᾳ τούτων πλεονεκτεῖς, καὶ τίνι δοῦναι δεῖ τὰ πρεσβεῖα. Οὐ γὰρ αὐτὸ τοῦτο μό. νον φιλοσοφεῖν ᾤου δεῖν, ῥητορεύειν δ᾽ οὐκέτι· οὐδ᾽ αὖ ῥητορεύειν μὲν καθάπαξ, τοῦ δὲ φιλοσοφεῖν ἀλογεῖν. XXVII. Porro de eloquentia tua dicere aggrediens tuam mihi eloquentiam tuæque orationis robur contingere velim, quo ex merito illam suo commendare queam; is etenim tu es, si summatim res exponenda, qui non aliter in omnibus orationis formis, quam in una quapiam elaboraveris. Rursus unamquamque ita perfecte accurateque pertractaveris, ut haud promptum videre sit, in quanam potissimum regnes, et cui primæ penes te debeantur partos. Non enim ad philosophiam solam, omissa oratoria, animum appellendum duxisti, neque e contrario in arte oratoria operam omnem, spreta philosophia, tibi ponendam existimabas. XXVIII. Rursus neque utriusque tu quidem rationeın habebas, sed ex parte quadam duntaxat habebas, ita ut neutrius disciplinæ plenus integer que tibi usus in solidum constaret; verum unius rationis ambas basco partes esse ratus, cum præte rea scires perfecte sapientem per omnia permeaturum, ita hisce te studiis dedidisti, ut nihilosecius et philosophando eloquentiæ operam dares, et invicem causas orando philosophiam excoleres, el in utroque genere admirabilis esses, et hac in parte velut tibi ipsi longe præstares, quod nec studia philosophiae oratoria facultate spoliares, neque hanc ipsam philosophiæ præsidiis destitutam pulares, mutuisque utramque exornares ornamentis. XXIX. Quanquam quid est quod dico? sic hæc ΚΠ΄. Οὐ τοίνυν οὐδέ σοι τῶν ἑκατέρων ἐμέλησε μὲν, ἐμέλησε δὲ ἀπὸ μέρους, ὡς ἐνδεῶς καὶ τούτῳ κακείνῳ κεχρῆσθαι· καὶ μηδενὶ διαρκῶς, ἀλλ᾽ ἑνὸς ἄμφῶ ταῦτα λόγου μέρη νομίσας, καὶ τὸν τψόντί σου φὸν εἰδὼς διὰ πάντων ἥκοντα, οὕτω τούτοις σαυτὸν ἐμπαρέσχες, ὡς μηδὲν ἧττον καὶ οἷς φιλοσοφεῖς ῥητ τορεύειν, καὶ οἷς ῥητορεύεις φιλοσοφεῖν, καὶ εἶναι θαυμαστὸς ἐν ἀμφοῖν, καὶ οἷον βέλτιστος αὐτὸς σεαυτοῦ τούτῳ τῷ μέρει, οὔτε τὸ φιλοσοφεῖν ῥηταρείας ἀποστερῶν, οὔτ᾽ αὐτὴν ταύτην ἀμέτοχον φιλο σοφίας δεικνύς· ἀλλ᾽ ἑκάτερον ἑκατέρῳ δεξιῶς ἄγαν συνάπτων, καὶ δι᾽ ἑκατέρου κοσμῶν ἑκάτερον. exiberes, sed alteram alteri magna dexteritate coΚΘ΄. Καίτοι τί λέγω; οὕτω γὰρ Ἑρμῆς κατ 'Αισχύ

LAUDATIO S. GREGORI THEOLOGI. λον ταῦτ᾽ εὐλόγως ξυνήγαγεν, ὥς τε τοὺς μὲν φιλο- enim probabiliter conduxit Mercurius, ut apud σοφοῦντας τῷ ῥητορεύειν, τοὺς δὲ όητορικούς φιλοσοφία παρέρχῃ· μᾶλλον δὲ φιλοσόφους μὲν τῷ φιλοσοφεῖν, ῥητορικῇ δὲ τοὺς ῥήτορας: τοὺς δὲ καὶ ἄμφω δεινούς, τῷ τούτοις αὐτὸς διαφερόντως ἐκε λάμπειν, καὶ εἶναι προσέτι ποιητικός· οὗ τοσοῦτον αὐτῷ περίεστι καὶ οὕτω μετέχει τουτωνὶ τῶν χαρίτων, ὡς οὐχ ὅπως μηδὲν ἧττον φιλοτιμίαν ἐντεῦθεν, ἢ ἐξ ὧν ἔφην τούτῳ προσεῖναι, ἀλλὰ καὶ τῶν αὐτῶν αὐτῷ προσήκειν ἐπαίνωνιεἰ γὰρ μηδὲν [/. μηδὲ] ἐκεῖνα προσῆν, τοῦτο δ' αὐτῷ μόνον παρῆν, τοσαύτην ἂν περὶ λόγους ἐξ ἄρα τούτου μόνου δόξαν ἔμελλεν ἴσχειν, ὅσην τούτου κἀκείνων ἅμα προσόντων, κέκτη ται νῦν, καὶ ἄκρος ἐξίσης ἀκούειν. Eschylum est, ut philosophim sectatores oratories artis studio, dicendi studios philosophie peritia anteires, aut ut rectius dicam, philosophus exqui sita phylosophiæ notitia, oratores arte oratoria, vinceres rursus qui utraque præstarent, quod ipse et eximio utriusque splendore præfulgeres, et insuper poeticæ perstudiosus esses, cujus artis tanta noster facultate pollet, illiusque gratiis ita circumfluit, ut non modo nihil illi minus gloriæ inde partum sit, quam ex iis disciplinis, quas dixi“ mus; sed et eædem illi debeantur laudes, quippe etiamsi illæ penitus abessent, sola ipsi residua manente poetica,tantum em haud dubie solidæ gloriæ ex hac una habiturus erat, quantum nunc ex universis simul indeptus est, et perinde summus futurus. Α΄. Τίς γὰρ τούτου κοῖς ἔπεσιν ἐντυχών, οὐκ εὐθὺς ἀνίσταται τὴν ψυχὴν, καὶ τούτων ὅλος ὑφ᾽ ἡδον νῆς γεγονώς, γυσαποσπάστως ἔχει; Καὶ παραμένειν εἰσάπαν ἐθέλει, καὶ μηδαμῶς ἐκεῖθεν ἀναχωρεῖν, ἀλλὰ καὶ θαυμαστήν τινα ψῆφον ἐκφέρειν περὶ αὐ τῶν. Καὶ οἵαν οὐδείς πω περὶ οὐδενὸς τῶν προτέρων καὶ δόξαν ἐπὶ τηλικούτοις εχόντων, ὁμοῦ μὲν τοῦ κάλλους αὐτὰ καὶ τοῦ πλήθους θαυμάζων, ὁμοῦ δὲ καὶ τῆς ἐνούσης αὐτοῖς θείας κατὰ τὸ ἔπος ὀμφῆς, ἀποῤῥήτῳ τινὶ πεδούμενος κατοχῇ, ἣν ὁποία τις ἐστὶ λέγειν οὐχ οἷός τε ὤν. Μόνη γὰρ αὕτη πείρας, οὐ λόγου, δεῖται πρὸς μάθησιν, ἐκεῖνο μετὰ πάντων καὶ λέγω καὶ διατείνομαι, ὡς οὔτε τὸ κάλλος αὐτῶν ἀμ βλύνεται δήπου διὰ τὸ πλῆθος, τὸ τε πλῆθος ἑκασταχοῦ τὸ κάλλος καὶ τὸν ὄγκον φυλάττον, οὐδα μοῦ τούτων οὐδὲ καθοντιναδήποτε τρόπον ἐκπίπτει· ἀλλ' ἓν εἶναι σῶμα συμβαίνει τὸ πᾶν, ἐκ κεφαλῆς " εἰς πόδας τὸ γιγνόμενον σῶζον ὡς τὸ μὲν κάλλος ἐντεῦθεν πολλῷ ποθεινότερον καὶ ἥδιον εἶναι διὰ τὸ πλῆθος· τὸ δ' αὖ πλῆθος, μηδ' όντινοῦν κόρον ὁτιοῦν ἐμποιεῖν τῷ περιόντι του κάλλους· ἀλλὰ μὴν τὸ παντοδαπὸν τῆς ἐν τούτνις σοφίας καὶ τὴν διαφορὰν τῶν ῥυθμῶν τε καὶ μέτρων, μόνος ἐξεῦρε, μόνος δ' οὕτω κατώρθωκεν ὡς πάντας ἐκπλήττεσθαι καὶ θαυμάζειν καὶ μιμητὰς γίγνεσθαι μὲν ἐθέλειν, γέγνεσθαι δὲ οὐδὲν μᾶλλον εἰκότως. XXX. Quis enim est qui cum in carmina nostri inciderit, non protinus animo excitetur, præ ingenuaque ista voluptate totum sese iis dedens non ægre illinc avelli queat? cupit ille nimirum perpetuo iis immorari, nulloque inde modo discebere, sed et honorificentissimam de iis sententiam ferre. et qualem nemo adhuc de ullo veteris ævi, et illustri laude celebratorum, poetarum, tulit: simul videlicet venustatem carminum ingentemque numerum admiratus, simul item «divini sonitus,» ut cum poeta loquar ineffabili vi attonitus vinctusque. Quæ vis cujusmodi sit cum explicare nequeam, soli namque illi ut recte intelligatur experientia, non verbi opus est, hoc una cum aliis affirmo ac contendo, quod nihil venustati corminum multitudo officiat quod ipsaque illa multitudo, dum elegantiam suam elegantiam suam ac magnificam gravitatem ubique retinet, nullo usquam loco modoque suis hisce dotibus excidat; unde fit sane,ut unum continuumqua hoc omne corpus fit,atque a summo vertice ad imos usque talos suam sibi competentiam servet; adeo ut hac ipsa copia haud paulo amabilior suaviorque venustas reddatur, et copia rursus ob adjunctam summam elegantiam, nullam cuiquam 88tietatem afferat. Sed et omnigenam carminum artem, rhythmorunque ac metrorum differentiam solus item hactenus perfecit, ut magna omnes in admiratione ac stupore versentur, imitarique aveant. et nihilo tamen plus, ut consentaneum est, imitari queant. ΛΔ΄. Οὔτε γὰρ ἐστὶν, οὐκ ἔστιν οὐδὲν τῶν κόσμον ἐμποιούντων τοῖς λόγοις καὶ τούτους ἡδίους ἐργαζο. μένων, οὗ μὴ μειζόνως οὗτος καὶ ὑπὲρ τοὺς ἄλλους ἐργάτης κατέστη· καὶ μόνος συνείληχεν [f. συνείλε χεν] ἃ τοὺς ἄλλους ἰδίᾳ σεμνύνει. Εάν τε γὰρ νοημάτ των πλῆθος περὶ πλείστου ποιῆς ὀξέων καὶ πιθανῶν, καὶ ποικίλων καὶ συνεχῶς ἄλληλα διαδεχομένων, καὶ θαυμαστήν τινα καὶ ἄτοπον εἰσαγωγὴν καὶ διαχείρησιν τούτων· ἐάν γε λέξεων τὰς εὐγενεΔιαχείρησιν. Sic perspicue librarius noster pro διαχείρισιν. Etiam alibi, ut Libanii epist. 66 λπο, απάλλαξον τοὺς οἰκέτας τῆς διαχειρίσεως, grandiusculo plane ἰῶτα et recentiore attramento XXXI. Non est enim, non est vero quidquam eorum quæ ornatum orationi inducere, eamque dulciorem efficere idonea sunt, cujus non majorem in modum supraque cæteros excellens noster artifex fuerit, solusque ea cuncta complexus tenuerit, quæ alios singula commendant. Quippe sive sententiarum fecundam copiam maximo in pretio habeas, scilicet quæ acuta, aptæque ad persuadendum, et multa varietale distincta sunt, insub quo vetus 7 delitescens adhuc transparet. Simile quiddam de voce μεταχείρισις ad Aristidem adnotavimus p. 483. Iliad. B, 41.

σαν vice:nque sese perpetua quadam consecutione ex- στάτας καὶ καθαρωτάτας καὶ ἀκριβεστάτας καὶ τῆς cipiunt, harumque porro sentatiarum mirificam ἄττικιζούσης ἕξεως εἰς ἅπαν {ούσας· ἐάν τε σχηac inusitatam inductionem tractationemque; sive μάτων ἐναλλαγαῖς [ἐναλλαγάς] ἐπαλλήλους καὶ γορ verba generosissima, et mundissima, et exquisitis- γότητας καὶ στροφὰς καὶ καινοτομίας ἐντέχνους, καὶ sima, et Attricum ubique habitum retinentia, spe- μὴν καὶ συνθέσεως ἀκρίβειαν καὶ ῥυθμοῦ τάξιν, ctes; sive rursus densissimas figurarum variatio- καὶ κάλλος μετά σεμνότητος κεχαρισμένης καὶ nes, argutam celeritatem, flexusque, et artificiosas ἤθους· καὶ πρὸς τούτοις καὶ μετὰ τούτων, τὴν διαinnovationes, et simul accuratain compositionem, πάντων ὁμολογίαν καὶ μουσικὴν τὴν τὸ ὅλον ψυχοῦdecentemque numerorum collocationem, tum præἐὰν ταῦτα πάντα ζητῆς, ἐν μὲν τοῖς αὐτοῦ terca venustatem cum festiva gravitate, morum- λόγοις μόνοις εὑρήσεις μετὰ παντὸς τοῦ βελτίονος· que concinnitate junotam; adhæc item, et una ἐν ᾧ δὲ τούτῳ τὸ μᾶλλον ἐστι καὶ ᾧ μειζόνως έχε cum his perpetuum in omnibus consensum λάμπει, τὸ δ᾽ οὐκ ἄν ποτε γνοίης· ἕκαστον γοῦν δο ceniumque, ut musicam quamdam totum ora- κεῖ μέν πως ὥς γ' ἐκ τοῦ προφαινομένου κρεῖττον tionis animantem corpus: si hoc, inquam, δήπουθεν εἶναι καὶ τῶν λοιπῶν ὑπερέχον· ἐλέγχε universa quæris, in unius Gregorii orationibus, ται δὲ πάντ᾽ εὐθὺς ὄντα τῶν ἴσων, καὶ τῆς αὐτῆς longeque profecto optima, eadem reperies: ita ve- σπουδῆς καὶ βακχείας, νεκῶντα μὲν τὴν [an τὰ?] ro, ut neutiquam perspicere queas, quonam ipse τῶν ἄλλων, ὑπὸ δ᾽ ἀλλήλων νικώμενα. congenere præstet maxime ac eluceat: nempe primo quidque aspectu malius cæteris præstantiusque videtur, sed mox tamen paria inter se omnia, eademque cura ac divina anini incitatione scripta deprehenduntur, vincentia nimirum quidquid hujusmodi apud alios occurrit, sed a se invicem superata. XXXII. Scilicet quemadmodum sol non in alia locorum plus, in alia minus radios suos jacit, sed pari et simili per omnia gradu fertur, eodemque universa fulgore replet; ad eumdem et noster moduin, illud ubique sequitur, quod in suie præcipue eminet, utque in omnibus ipse æqualiter optimus sit laborat, velut necessistate quadam sibi statuta, ne quid usquam ulloque modo de altissima illa sublimitate sua remittat: quo fit, ut quidquid admiratiouis cunctis pariter tum poetis, tum oratoribus debetur, id omne unus sibi meritissime vindicet. Quippe quæ cæteri membratim modo alticerunt, ipse permensus universa; qui item ut suis rebus omnibus longe oæteros anteit, ita hac in parte etiam semetipsum prævertit. Ea namque contentione adnixus est, ut neque ulla penitus proba venustaque orationis idea minus ipse instructus esset. neque rursus ut vitæ integritate illi concederet, quem facultate dicendi proximum haberet; tam vero item ut ipsam eloquentiæ artem ia altius fastigium attolleret exornaretque, et meliorem ei illustrioremque circumfunderet gloriam. ΛΒ΄. Ὡς γάρ ὁ ἥλιος οὐ τοῖς μὲν μᾶλλον, τοῖς δ᾽ ἧττον ἐπαφίησι τὰς ἀκτῖνας, ἀλλὰ δι᾽ ἴσου καὶ ὁμοίου χωρεῖ, καὶ τῆς αὐτῆς πάντ' ἐμπίπλησιν αἴγλης, ὡς δὲ καὶ οὗτος ἑκασταχοῦ τῶν αὐτοῦ μετ γίστου λόγον ποιεῖται καὶ τοῦ γε διαπάντων κράτι στος εἶναι· ὥσπερ εἰς ἀνάγκην δή τινα καταστές, μηδαμοῦ τῆς ὑπερβολῆς μηδ' οπωστιοῦν ὑφιέναι· ὥσθ' ὅ πᾶσιν ὁμοῦ καὶ ποιηταῖς καὶ λογοποιοῖς ὀφεί λετα: θαῦμα, μόνος οὗτος τούτου τογχάνειν δίκαιος ἂν εἴη. εἴπερ ὁ μὲν διαπάντων ἀφῆκτο, οἱ δ᾽ ἐπὶ μέρους ἐχρήσαντο τούτοις· ὅπου γε καὶ τοῖς αὐτοῦ πᾶσι τοὺς ἄλλους καθάπαξ νικῶν ἐν τούτῳ τῷ μέσ ρει, καὶ αὐτὸν παρελαύνει· οὕτως ἐσπούδακε μήτ' αὐτὸς μηδ᾽ ἡστινοτοῦν τοπαράπαν δοκίμου καὶ κε χαρισμένης λόγων ἰδίας ἀπολελείφθαι, μήτε μὴν τὸν ἐγγὺς ἂν αὐτοῦ γεγονότα τῷ βίῳ καταλιπεῖν, ἀλλὰ τοὺς λόγους αὐτοὺς εἰς ὕψος ἆραί τε καὶ κοσμῆσαι καὶ βελτίω καὶ περιφανεστέραν δόξαν αὐτοῖς περιΘέσθαι. XXXIII. Quippe si quisquis artem quamlibet de iis quæ ab se inhonoratæ sordida que habentur perfectissime excoluit, sua ipse laude eamdem paritur cohonestat: quid de te, quæso, nobis dicendum, qui ita omnem sane liberalem artem 80lus assecutus es, ut nemo alius unam quampiam? solus item unamquamque adeo feliciter perdidicisti perfecistique, tum supra alios omnes quæ jam reperta tradebantur exercendo, tum ad hæc plurima et optima adinveniendo pertractandoque, ut inde non modo acriore studio expeti majoreque in pretio has esse disciplinas videamus, sed et si quo casu de medio sublatæ fuissent, de te tuisque scriptis nihilo certe deterius, quam inveniæ olim fuerant denuo ipsas restitui in vitamque revocari potuisse. XXXIV. Quam meam sententiam vel inde rectius quisquam animadvertat. Quippe si et artis Ι. Εἰ γὰρ ὁ τέχνην ἡντινοῦν τῶν εὐτελῶν τε καὶ φαύλων εἰς ἄκρον κατωρθωκώς οἷς αὐτὸς ἐπαι νεῖται ταύτην σεμνύνει, τί περὶ σοῦ φήσομεν, τοῦ μόνου μὲν ἁπάσης λογικῆς ἐπιστήμης οὕτω μετεσχη κότος, ὡς οὐδενός του τῶν πάντων μιᾶς; μόνου δ' ἑκάστην οὕτως ἐξησκηκότος τε καὶ κατωςθωκότος καὶ οἷς ὑπὲρ πάντας τοὺς ἄλλους τοῖς κειμένοις ἐχρήσω, καὶ οἷς πλεῖστα καὶ κάλλιστ᾽ αὐτὸς προσεξευρές τε καὶ προσεξειργάσω, ὡς οὐχ ὅσον ἐντεῦθεν αὐτας ζηλωτοτέρας ὁρᾶν καὶ μείζω δεχομένας ἔπαινον ἀλλὰ καὶ εἴ πως ἐκ μέσου ταυτασί γεγενῆσθαι ξυνέβη, ἐξ ἄρα σοῦ καὶ τῶν σῶν λόγων, ἀναλαβεῖν ἔχειν ἔτ' αὖθις τῶν εὐρηκότων πρόσθεν οὐχ ήττον, καὶ καταστῆσαι πάλιν τῷ βίῳ; ΛΔ'. Γνοίη δ' ἄν τις ἐκεῖθεν ἀκριβέστερον ο λέγω. Εἰ γὰρ ῥητορικῆς τε καὶ φιλοσοφίας ἐξετάσει τὰ εἴδη,

σὲ πάντως παντων ἄκρον εὐρήσει τεχνίτην πολλῷ oratoriæ et philosophis partes excutiat, omnium θαυμαστότερον καὶ καλλίω τῶν ἐξ ἀρχῆς προστατῶν· te omnino summum reperict artificem, longeque τῆς μὲν, πρὸς τῷ πρακτικῷ, τό τε θεωρητικὸν καὶ mirabilem magis præstantioremque primis ipsis θεολογικὸν καὶ προσέτι διαλεκτικὸν ὑπερφυῶς κεκτη- cujusque magistris, quando philosophiae partes μένον· οἷς δὲ ῥητορικὸς ὤν τυγχάνεις, δεινότατον omnes tum activam, tum contemplativam, divinaπάντων, νῦν μὲν πανηγυρίζειν, νῦν δὲ συμβουλεύειν, que item naturæ explicatricem, atque illam præνῦν δὲ θατέρῳ κεχρῆσθαι καὶ εἶναι δικανικόν· ἔστι terea quæ disserendi rationem complectitur, pene δ' οὗ καὶ πᾶσι τούτοις ὁμοῦ· μάρτυρες δὲ ἀξιόχρεῳ, ultra humani ingenii molum tenebas, rursus qua oraοἱ σοὶ μάλιστα λόγοι πᾶσαν τηλικαύτην ἰδέαν δει- torii ingenii studiique specimen præbes, omnium κνύντες ἐκ περιττοῦ, καὶ πάντας ἐκπλήττοντες καὶ te solertissimum comperiet, modo in panegyrico, προσέτι πείθοντες, μὴ μόνον σὲ γλῶτταν σοφίας, modo in suasorio causarum genere, modo rursus ἀλλὰ καὶ νοῦν ἁπλῶς ὀνομάζειν παντὸς μᾶλλον ᾿Ανα ut et horum alterutrum usurpes, et simul judiciali ξαγόρου, δν οἱ πρόσθεν νοῦν ἐπικάλουν, διὰ τὸ τοῦ impetu feraris, aliquando item ut hæc omnia in τον οὕτω τοῖς πράγμασιν ἐπιβάλλειν δύνασθαι, unum conducas: cujus rei sane quam locupletes ὥσπερ τινὰ λελυμένον σώματος. Ἀλλὰ μὴν ἀστρονο- testes tuæ orationes sunt, in quibus formas hasce μίας πέρι καὶ γεωμετρίας καὶ τῶν ἄλλων τῶν ταυ omnes luculentissime expressas videre est, quæ ταισὶ ξυνημμένων, ἐκεῖνο λέγω ὅτι καὶ τούτων εἶπερ cum admirationem omnibus movent, tum te non τις καὶ οὗτος κτησάμενο, επιστήμην, καὶ ὅπως os modo linguamque sapientiæ, sed et mentem ταῦτ᾽ ἔχει καταμαθών, οὐδὲν γὰρ ἀνεπιχείρητον οὐδ᾽ simpliciter appellandum esse persuadent. Idque ἀνεξέταστον τῷ σοφῷ, πολλοῦ γε καὶ τοῦ παντὸς non paulo rectius quam Anaxagoram quempiam, ἐδέησε τούτοις πᾶσι κεχρῆσθαι· ἀλλὰ τοῖς μὲν, τοῖς quem boc veteres nomine vocabant, quod hand δ᾽ οὔ· ὅσα γὰρ αὐτῶν εἰκότα καὶ ἀναγκαῖα, ταῦτα aliter in naturas rerum penetraret, quam mens παρ' ἑαυτῷ κατασχών, τἆλλα τοῖς ἄλλοις παρῆκεν, quædam suo exsoluta corpore. De astronomia vero ὡς ὄντα πόῤῥω τῶν ἱερῶν καὶ τῆς καθ᾿ ἡμᾶς αἱρέ et geometria, cæterisque quæ cum iis cohærent σεως· οὐχ ὧν προείλετο θαυμαζόμενος μᾶλλον, ἢ ὧν disciplinis, hoc habeo dicere, quod etsi earum, ὑπερεῖδεν· ἐπεὶ καὶ ἰατρὸς πάντα μὲν οἶδεν ὡσαύ quis unquam alius, eximie noster peritus erat, τως τά τε λυσιτελοῦντα τῶν φαρμάκων καὶ ἅττα quoque illa omnia comparata modo essent comperπρὸς βλάβην, ἀλλὰ τῶν μὲν ἀπέχει καθάπαξ ὡς ἄν tum habeat, nihil enim vir sapientissimus intactum τις μὴ γνούς, ἃ δὲ πρὸς μὲν τῶν καμνόντων ἐστὶ, inexcussumque omisit: procul ille tamen, imo lonτῇ νόσῳ δὲ πολεμεῖ, μετὰ δὲ τῆς τέχνης ἵσταται gissime ab eo abfuerit, ut iisdem omnibus postea τούτων ὡς οἰκείων ἀντιποιεῖται, καὶ τούτοις προσ- uteretur; aliis enim usus est, aliis non item nempe ἔχει τὸν νοῦν, ὁμοῦ μὲν ὡς ἐπίσταιτο σώζειν, ὁμοῦ retentis quam maxime probabilibus atque necessaδὲ καὶ ὡς ἑκατέρων εἴη τεχνίτης δεικνύς, τῷ μὴ riis, cætera aliis, velut a religione sacrisque noτηνάλλως μηδ' εἰκῆ φέρεσθαι, ἀλλ᾽ ἃ προσήκει, stris longius remota, linquebat. In quo non magis ταῦτ᾽ ἐκ παντὸς τρόπου διώκων, ἃ μὴ προσήκει καὶ a ille admirandus ob ea est quæ sibi delegit, quam προσέτι λυμαίνεται, ταῦτα χαίρειν ἐξ. quæ rejecit: quandoquidem et medicus omnium pariter notitiam medicamentorum habet, tum salutarium, tum pestiferorum; sed his ille quidem perinde abstinet, atque eorum quispiam penitus ignarus; quæ vero ægrotantibus prosunt, et morbo adversantur, artemque adjuvant, illa ut familiaria et sua sibi vindicat, illisque animum advertit cortam hoc ipso fidem faciens, quod et ægris medendi peritus, et cæterorum item intelligene artifex existimatorque, sit, dum non frustra, nec temere fertur, nimirum quæ opportuna ac domestica sunt, ea modis omnibus consectans, alienis, eisque noxiis, rejectis. si cendi præstantiam summamque sapientiam, et quod hac etiam in parte longo omnes intervallo supervectus est, neutiquam digne nec plene satis exsecutus mibi videor, sed hactenus, ut ex obscuris quibusdam exilibusque radiis fulgentissimus solis splendor utcunque monstretur. Hæc enim hunc omnino ad modum comparata esse omnes equidem exploratum habemus, magnaque voce conArmamus; qualia vero illa, et cujusmodi reapse sint, id vix, ao ne vix quidem, eloquentissimorum aliquis oratorum facile exposuerit. Omnes videli cet eloquentiæ vires excellens orationum nostri artificium exsuperat. Perinde enim ut infra illius musam omnes subsidunt, atque nemo omnium cum illo de palma nunc, aut olim, certare ausit, haud ΔΕ'. Τὸ μὲν δὴ περὶ τοὺς λόγους αὐτῷ κράτος καὶ XXXV. Sic igitur eximiam nostri in arte diτὴν τῆς σοφίας ὑπερβολὴν, καὶ ὡς κάν τούτω τῷ μέρει πάντων καθάπαξ ὑπέρκειται, οὐ προσαξίαν οὐδ᾽ ἱκανῶς εἰρῆσθαί μοι δοκῷ, ἀλλ᾽ ὅσον ἐξ ἄρα φαύλων καὶ μικρῶν τῶν ἀκτίνων, τὸ τοῦ ἡλίου λαμπρὸν ἐνδεδεῖχθαι. Ὅτι μὲν γὰρ τοῦθ' οὕτως ἔχει, καὶ τοῦτον ἀμέλει τὴν τρόπον, ἅπαντες ἴσμεν καὶ πάνυ τοι μέγα βοῶμεν· ὁποῖον δ᾽ ἄρα καὶ ὅπως ἔχον ἐστίν, οὐδ᾽ ἂν εἷς οἶμαι τῶν ἄκρων ἐν λόγοις δύναιτο φάναι, ἀλλ᾽ ἅπασαν λόγων ἰσχὺν ἡ τῶν τούτου λόγων ὑπερβαίνει περιουσία. Καὶ ὥσπερ εἴσω τῆς αὐτοῦ μούσης ἅπαντες πίπτουσι, καὶ ὡς τῶν πάντων οὐδεὶς ἀμφισβητῶν εἴη τῶν ἴσων, οὐδ᾽ ἔτ᾽ ἐσαὖθις ἀμφισβη τήσων, οὐ μᾶλλόν γε ἢ καὶ ὁ τὴν αὐτοῦ σκιὰν ὑπερ Είναι σπουδάζων, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ τοῦ λέγειν ὑπὲρ αὐτῆς ταύτης ἔχειν, ἐκπίπτουσι πάντες ὁμοίως. meliore sane spe quam qui suam ipsius umbram saltu trasilire se postulet, eodem utique modo ut nostri facundia, prout meretur, dicant, omnes atque irrito conatu laborant.

15. Καιρὸς δ' ἂν εἴη λοιπὸν, καὶ τῆς πρὸς τὴν πατρίδα τούτῳ καθόδου μνησθῆναι, καὶ δεῖξαι τὸν μὲν, διὰ τὴν πρὸς τοὺς γεγεννηκότας στοργήν, δόξης τῆς μεγίστης ὑπεριδόντα, 'Αθηναίους δὲ τὴ τοῦτον εἰσάπαν κεκτῆσθαι, τοῦ παντός τιμωμένους, ὡς γὰρ ὧν εἵνεκ᾽ ἀφικτο, ταῦτ᾽ εἰς ἄκρον ἀσκήσας, καὶ ὡς οὐκ οἶδ᾽ εἴ τις κατωρθωκώς, καὶ τῆς ἐφέσεως ἁπάσης τυχών, ἔπειτ' ἀναχωρεῖν ᾿Αθήνηθεν ἔγνω καὶ πρὸς τὰ οἴκοι χωρεῖν, ἑνὸς οὐδενὸς ἔτ᾽ ὄντος, ὃ τοῦτον ἐνταῦθα καθέξει· ὅ τε γὰρ τῶν τοκέων κατήπειγε πόθος, καὶ πρὸ τούτου καὶ μετὰ τοῦτον αἱ πρὸς Θεὸν ἐξ ἀρχῆς ὑπὲρ φιλοσοφίας ξυνθῆκαι, καὶ τα μεγάλα ταῦτ' ἐπαγγέλματα καὶ βουλεύματα, ἀπα νίσταται μὲν ᾿Αθηνῶν καὶ τῆς τῶν λόγων ἑστίας, ἡ τῶν λόγων ὄντως ἑστία· πρὸς δὲ τὴν πατρίδα καὶ τοὺς οἰκείους χαίρων χαίροντας ἐπανήκει· τοσοῦτον Αθηναίοις ὅτι τούτους ἀπέλιπε πένθος καταλιπών, ὅσην εἰ παρ᾽ αὐτοῖς μένειν ᾑρεῖτο παρέσχεν ἂν ἡδανήν. Οἱ γὰρ ὅπως τοῦτον εἰς τέλος κατάσχοιεν πάντα ποιοῦντες, καὶ τοῦτο μὲν, τὸν σοφιστικὸν καὶ παι δευτικὸν αὐτῷ θρόνον, τοῦτο δὲ τὰς πρώτας καὶ μετ γίστας διδόντες τιμὰς, πῶς ποτ' αὐτοὺς διατεθεί σθαι νομίζεις αναχωροῦντος ἐκείνου; Οὐ μὴν οἷς πεῖσαι οὐκ ἴσχυσαν καὶ τούτου καθάπαξ ἀπέστησαν· ἀλλ᾽ οἷς ἔσχον ὅτι μὴ παρ' ἑαυτοῖς τοῦτον κατέσχον, ὡς τῶν μεγιστων ἀποστερεῖσθαι νομίζειν, καὶ μὴ δύνασθαι φέρειν, καὶ μὴ μόνον δυσχερῶς ὑπερφρο νούμενοι σχεῖν, ἀλλὰ καὶ τοῦτον ὡς εὐεργέτην ἑκάστοτε πνεῖν, καὶ γλώττης τρυφήν ποιεῖσθαι τὰ τοῦδε· καὶ πάντα παθεῖν ἔχειν ἑτοίμως, ἢ τῆς αὐτοῦ μνήμης καὶ τῶν ἐπαίνων καὶ μικρὸν ἀποστῆναι δηλοῦσι δήπου σαφῶς καὶ οἷς οὕτως ἔσχον, οὐδὲν ἧττον κατέσχον, καὶ μηδὲ αὐτὸν κατασχόντες· ἐν γὰρ καλλίστῳ καὶ καιριωτάτῳ τῇ σφῶν διανοίᾳ τοῦ τον κατέσχον • Ο καὶ μεῖζον εἰς φιλοτιμίαν ἔγωγε τούτῳ νομίζω, ἢ Αρμοδίῳ καὶ ᾿Αριστογείτονι τὰς εἰκόνας, εἶπερ αἱ μὲν ἐπ' ἀγορᾶς σφίσιν ἐστᾶσιν, ὁ δ' ἐν ταῖς ἁπάντων ἵδρυται ψυχαῖς καὶ ταῖς γνώμαις· καὶ νὰς μὲν ἀνεῖλετ ὁ χρόνος· ὁ δὲ κατὰ παντὸς ακμάζων ἕστηκε χρόνου, λεγόμενός τε καὶ ἀκουόμενος σὺν ὅτι μάλιστα τῇ ἐκπλήξει· καθάπερ τὰ μέσ γιστ᾽ αὐτοῖς τῶν τροπαίων. Μαρπθών τε και Σαλαμίς, καὶ τὸ καλὸν ᾿Αρτεμίσιον. Ὁ μὲν οὖν καὶ ἀπών, Αθηναίοις οὕτω περισπούδαστος ἦν, ὡς διαφερόντως καὶ πάντας θαυμαζεσθαι τοὺς ἀρίστους, κάν τοῖς ἀπάντων ὡς προύχων ἁπάντων στόμασιν εἶναι. Κα! πάλιν ἀπόντος οὗτοι τοσοῦτον εἶχοντό τε καὶ περιείχοντο, καὶ τῶν αὐτοῦ καθάπαξ χαρίτων ἐξείχοντο, ὡς μὴ μόνον ὡς παρόντι τούτῳ ξυνεῖναι δοκεῖν καὶ ὁρᾶν καὶ κεχρῆσθαι, ἀλλὰ καὶ μονονού τὴν ψυχὴν ἐν τοῖς ὑπὲρ αὐτοῦ λόγοις ἐκχεῖν, καὶ τούτῳ ζῆν μᾶλλον ἢ σφίσιν αὐτοῖς· ἐπεὶ καὶ ψυχή τις αὐτῶν ὡς εἰπεῖν ἐδόκει παρῶν· τοὺς μὲν προσάγων καὶ ξυνιστὰς τῷ Θεῷ· τοὺς δ' ἐπιβεβαιῶν καὶ στηρίζων καὶ ἀκλονητούς καθάπαξ τιθείς· καὶ ἁπλῶς καὶ τού τους κἀκείνους θείαις ὑποθήκαις καὶ δόγμασι συνἄγων και συγκροτῶν, καὶ τὴν ἀληθινὴν καὶ μόνην ζωήν ζῆν τούτους παρασκευάζων. XXXVI. Sed tempus nunc tandem fuerit commemorare nostri in patriam reditum, et sim 1 ostendere, tum quod insito ille erga parentes amore adductus summum gloriæ gradum facile neglexerit, tum quod Athenienses in maximis id omnino posuerint, ut ipsum in omne sibi tempus auctoratum tenerent. Quippe ubi ea quorum causa urbem adiisset, perfectissime hauserat feliciusque quam alius quisquam, nobis cognitus, absolverat, votique sui omnis plane compos factus erat; ita Athenis excedere, et ad domesticum farem redire statuit, quando nihil præterea supererat, quod iis in locis illum detineret. Nam et suorum illum parentum urgebat desiderium et ante id ipsum, itemque post idipsum,jampridem nuncupatum Deo sanctioris vitæ votum, et magna hacce promissa atque destinata. Η Surgit igitur et Athenis,illo oratoriæ domicilio,veriesimum ipse artis illius domicilium,abit: atquein patriam ad suos lætus lattantesque revertitur, tanto Atheniensibus, quod eos reliquisset, relicto luctu, quantam allaturus fuerat voluptatem, si apud ipsos manere animum induxisset. Quippe qui omnes adhibebant machinas ad hominem perpetuo tenendum, sophistici professoriique subsellii, summorum item maximorumque honorum auctoramento, quo hos tandem animo fuisse credas illo jam iter suum ingreniente?Quanquam vero ut maneretab ipso impetrare nequebant,non ideo missum penitus faciebant, verum quibus monstrare modis poterant, hoc ipso, quod hominem apud se non retinuissent, eo maximam sese jacturam, suopte judicio fecisse, eamque ferre vix posse; et hanc tamen sui contemptionem non modo non ægrius sane accipere, sed contra unumquemque identidem hunc nostrum, ut optime de se meritum, spirare nominisque illius commemorationem pro linguæ oblectamento habere, omniaque alia perpeti promptius, quam vel minimum ab usurpatione memoriæ laudumque ipsius digredi, illiud non obscure monstrabant. Hunc itaque in modum cum erga illum animati essent, nihilo ipsum secius apud se retinebant, tametsi hominem ipsum nulla ex parte retinerent, retinebant illum videlicet in pulcherrimo et appositissimo loco, suo ipsorum animo. Id quod haud paulo gloriosius nostro, mea sententia, fuit, quam positæ olim Harmodio atque Aristogitoni status: illæ nimirum in foro publico collocata stabant, at noster in animis omnium intimisque sensibus dedicatus erat; illas ævi vetustas consumpsit, noster ævo omni vigens virensque persistit, non sine summa admiratione sermonibusmortalium usurpatus auditusque,perinde ut maxima Athenieusium tropæa, Marathon, et Salamis, et nobile Artemisium. Proinde absens etiam tanto Atheniensibus studio colebatur, ut unus singulari modo, supraque præstantissimos quosque admirabilis haberetur, omniumque in ore ut longe omnium princeps esset. Præterea ita addicti absenti erant adhærebantque, sic uniceque de illius gratiis pendebant, ut non modo velut cum ipso præsente agere viderentur, eumque intueri, et oum

illo conversari, sed et animam pene ipsam in suis de illo sermonibus effonderent, illique magis quam sibimet ipsis viverent, quandoquidem dum præsens adhuc erat, velut anima quædam ipsorum fuerat: dum ex iis partim Deo edducit ac conciliat, partim in pietate confirmat stabilitque, el penitus concussos reddit, tum simpliciter hos pariter illosque divinis monitis præceptisque conjungit ac instruit, et ad veram illam unicamque vitam condocefacit. ΛΖ΄. Οὕτω δὲ ἐπανήκων, πρῶτα μὲν τοῦ θείου καὶ XXXVII. Ubi in patriam noster hoc modo reverἱεροῦ, καὶ πάντων ἡμᾶς τῶν κακῶν ἐξάντεις ποι- tit, primum sanctissimo divini baptismatis sacraοῦντος, καὶ πᾶσαν πλημμελημάτων κηλίδα καθάπαξ mento, quod a malis omnibus immunes nos efficit, ἐκπλύνοντος, Θεῷ δὲ συνιστάντος, βαπτίσματος ἀξιοῦ et omnem delictorum labem penitus eluit Deoque ται, καὶ τὴν τοῦ λουτροῦ δέχεται χάριν, ὁ καὶ πρὶν conciliat initiari merebatur; et lavacri illius graοὐδὲν ἧττον ταύτης ἠξιωμένος· οἷς οὖν κατειλήφει tiam adeptus est, qua etiam antea nihilominus τὰ οἴκοι καὶ μετὰ τῶν τεκόντων γέγονε, χάριν εἰδὼς exornatus erat; quapropter ut eam ob rem quod τῷ Θεῷ· οἷς τοῦ μεγίστου πάντων μετέσχε, καὶ larem familiarem iterum videret, parentibusque τὰ μεγάλα μεμύηται καὶ τῶν τὰ θεῖα κατάπαξ suis redditus esset grates Deo debitas agebat; ita ἀπηρτισμένων ὑπῆρξε, πολλῷ μείζω τούτῳ καὶ πολ- quod rei omnium maximæ particeps factus, et maλαπλασίω ταύτην ὡς εἰκὸς ἀπεδίδου, ὅσῳ καὶ μεῖ gnis fidei mysteriis initiatus et ex eorum jam nuζον ἐνταῦθα τὸ εὖ πεπονθέναι, καὶ περιφανεστέθας mero esset qui sacras religionis cæremonias perἀφορμὰς ἔσχε τὸ γάννος. Επειτ᾽ ἐντεῦθεν δρον αὐτῷ feste explessent multo majorem Deo, eamque mulτίθησιν, ὃς τοῖς πολλοῖς οὐκ ἀμίμητος μόνον, αλλά tiplicem, ut par erat, referebat gratiam, quanto καὶ πᾶσιν ἀνέφικτος ὡς εἰπεῖν, μητ' αὐτὸς κἂν ᾖ utique majus erat hoc ornatum esse beneficio, πᾶσα ἀνάγκη, ὅρκῳ χρήσασθαι διὰ βίου παντός, quantoque illustriores causas hoc habebat gaudium. μήτε τοὺς ἄλλους ἐπὶ τοῦτο προτρέψαι· τὸ γὰρ πρὸς Mox deinceps certam sibi vivendi legem statuit, ὅρκους ἑτοίμως χωρεῖν ἐθέλειν, εἰς ἐπιορκίαν κατ' vulgo mortalium non inimitabilem modo, sed omαὐτὸν τοῦτον ἐξάγει, ἣν οὐκ ἀθέτησιν Θεοῦ μόνον, nibus etiam, prope dixerim, inaccessam, ut nec ἀλλὰ καὶ ὕβριν, ὡς ἐγώ τε καὶ πάντες ἂν οἶμαι ipse nimirum toto vitæ sus spatio, quantalibet urσυμφαίεν· ὃν καὶ εἰς τέλος οὕτως ἐφύλαξεν, ὥσπερ gente necessitate, jusjurandum usurparet, neque ἂν εἰ καὶ κατ᾿ ἀρχὰς ὠμω όκει φυλάξειν. alii, jarandi auctor fieret; nam ad dejerandum promptius prorumpere, id ex nostri sententia ad pejerationem adducit, quam uno mecum omnes ore, non solum rejectionem Dei, sed et contumeliam appellaturos arbitror. Atque hanc ille legem ad supremum usque vitæ diem ita religiose servavit, quasi principio ad illam servandam jureju• rando sese astrinxisset. XXXVIII. Porro parentes nostri, maxime illos quidem et affecta mtate, et spatio temporis, et ægra valetudine, et ortis inde incommodis, neque minus tamen longa filii absentia, filii autem illiusmodi, qualem nec ipsi videlicet alium habebant, neque alii omnium fere hominum vlli; his illos, inquam, jam confectos, ad nihilumque propemodum redactos, eum ille admodum conspectus recreabat, seque ipsis valentiores efficiebat, ut ætate virentibus quodammodo accensendi viderentur, quasi si no vam vim vigoremque, ut poetae loquuntur, illis inspiravisset, perinde ut animam olim Saraphtis mulieris filio reddebat vates Thesbites 12. Hos equiΛΗ΄. Οἱ μὲν οὖν πατέρες αὐτῷ, μάλιστα μὲν καὶ γήρᾳ καὶ χρόνῳ καὶ νόσῳ καὶ τοῖς ἐκεῖθεν δεινοῖς, οὐκ ἥκιστα δὲ καὶ παιδὸς ἀπουσίᾳ, παιδὸς οἷον οὐ δένα, οὔτ᾽ αὐτοὶ δήπουθεν ἔσχον, οὔτε σχεδὸν τῶν πάντων οὐδένες, τούτους τοίνυν οἷς ἔφην ἀπειρηκότας, καὶ πρὸς τὸ μηδὲν ὡς εἰπεῖν ἤδη χωροῦντας, οὕτως ἐπιφανεὶς ἐπέῤῥωσε καὶ κρείττους εἰργάσατο & σφῶν αὐτῶν, ὡς εἰς ἀκμάζοντας δόξαι τελεῖν, οἷόν τι μένος κατὰ τὸ ἔπος τούτοις ἐμπεπνευκώς, καθάπερ ποτὲ ψυχὴν ὁ Θεσβίτης τῷ τῆς Σαραφθίας υἱεῖ. Τούτους μὲν οὕτως ἔχοντας οὕτω παρεσκεύακεν ἔχειν, καὶ νέους ἀντὶ πρεσβυτέρων τοῦτον εἶναι τὸν τρόπον, ὥσπερ ἐπιλελησμένους ὅτι περ ἦσαν τοιοῦτοι. dem ita antea affectos ita mox ille reficiebat, atque ut juvenes hoc modo ex senibus facti veluti obliviscerentur qua essent ætate efficiebat. XXXIX. Cæterum quod ad patriam attinet, quis non et illam merito suspiciat, non ob singularem modo erga nostrum benevolentiam, de qua nunc non loquor, hæc enim calculis omnibus punctisque inde profecto testatissima est, quod ingenti supra ΑΘ'. Η γε μὴν πατρὶς, ἀλλὰ καὶ ταύτην τίς οὐκ ἂν ἀγασθείη, οὐ τοῦ πρὸς αὐτὸν ἁπλῶς διατιθεμένου, οὐ τοῦτο λέγω· μαρτυρείται γὰρ τοῦτο πάσαις ταῖς ψήφοις ἐξ ἄρα τῶν ἁπανταχοῦ παντων διαφερόντως θαυμαζόντων τε καὶ κροτούντων καὶ οἰκει ουμένων τὰ τοῦδε, ἀλλ᾽ οἷς ἐχρήσαντο περὶ τὴν κά- alios omnes, omnibusque in rebus, admiratione Θοδον τοῦδε. Οὕτω γὰρ πάντες ἐπανήκοντος ἔσχον, καὶ τοσαύτης καὶ τηλικαύτης ἐπειδὰν τοῦτον εἶδον ἐπλήσθησαν ἡδονῆς καὶ βακχείας, ὥστ᾽ εἰ καὶ σφό22 | Rėg. xv11, 22. Orat. 2 in Pascha, q. 688. atque applausu omnia nostri ut sua ac propria complectebantur, sed ob ea potissimum quæ sub reditum illius usurpata fuere; sic enim tum omnes

σθαι· τοσαύτη τις ἦν ἡ περιουσία τοῦ γάννους, καὶ τοῦ μὴ σφᾶς αὐτοὺς ἔχειν κατέχειν. Καίτοι τί λέγως τοσοῦτο γὰρ αὐτοὺς εἶχε καὶ καταδεδημαγωγήκει μόνῃ τῇ θέᾳ, ὥσθ' οὐχ ὅσον ὑπτίαις χερσὶ τὸ τοῦ λόγου, αλλὰ καὶ πάσῃ ψυχῇ τε καὶ γνώμῃ, καὶ ὅ τι ἂν εἴποι τις τοῦτον προσέσθαι· δημοσίᾳ προπέμ ποντες, κηρύττοντες, παιανίζοντες, τί μὲν οὐ λέγοντες, τί δὲ οὐ ποιοῦντες, μᾶλλον δὲ πάντα μὲν λέγοντες καὶ ποιοῦντες, οὐδὲν δέ τῶν εἰκότων ἀπο διδόναι νομίζοντες. Οὐ γὰρ ἂν ᾔδεσαν ἐδόκουν ὁρᾷς, ἀλλ᾿ ὃν ἑώρων, οὐρανόθεν εἰς γῆν ἥκειν ἐδόκουν ἐπ᾿ εὐδαιμονίᾳ τῇ σφῶν· καὶ διατοῦτο μεῖζον ἡ κατ᾿ ἀνθρώπους τούτῳ προσεῖχον, εἰ καὶ μεῖζον ἢ κατ' ἀνθρώπους ὁ μέγας φρονῶν, ἅτε μείζων ἢ κατ' ἀνθρώπους ὤν· τῷ μείζοσιν ἢ κατ᾽ ἀνθρώπους ἀρε ταῖς κεκοσμῆσθαι, τὰς μὲν ἐκβοήσεις ἐκείνων καὶ κρό τους καὶ τὴν τοιαύτην τοῦ δήμου συντέλειαν, οὐδενός τινος ἠξίου τοῦ λόγου, φλήναφον ἀτεχνῶς ταῦτα να μίζων· καὶ ψυχῶν ἀγεννῶν δελεάσματα, καὶ οἷς πρὸς γῆν ἔχουσι σφῶν αὐτῶν, καὶ τοῦ κατ᾿ αὐτὰς ἀναξίων· ἃ δὲ εἰς Ολυμπον φέρει καὶ τῶν Ὀλύμπου πραγμέτων μὴ ὅτι κοινωνούς τοὺς ἀνθρώπους, ἀλλὰ καὶ θεοὺς ἐξ ἀνθρώπων ὡς εἰπεῖν οἶδε ποιεῖν, ταῦτ᾽ ἦν αὐτῷ διηνεκής φροντὶς, καὶ μελέτη· καὶ τούτων ἐξείχετο, καὶ τούτοις συνέζη, ἐπαινεῖσθαι γὰρ οὐ μακαρίζεσθαι ἤλεθε, τοῦ μὲν ἐπὶ τοῖς ἐκτὸς γιγνο μένου, ἐπὶ δὲ τοῖς κατ᾿ ἀρετὴν τὸν ἔπαινον ἴσμεν. Εἶεν. affici animis tantaque ac tali ex illius conspectu ju- δρα βούλοιτό τις, οὐκ ἐνδεδεῖχθαι τουτὶ δεδυνή cunditate gestientique exsultatione perfundi, ut tametsi summo id quispiam studio agat, vix idoneis tamen rem verbis unquam exprimat, ea lætitiæ illius magnitudo erat, esse continendi impotentia. Quanquam quid hoc est quod dico ego? in tantum enim cives suos vel solo aspectu cepit, popularisque cujusdam ducis in morem sibi devinxit, ut non supinis modo quod aiunt, manibus, verum toto penitus pectore ac animo, et quidquid unnquam nominari potest, illum reciperent, deducentes in publico, concelebrantes, concinentes, quidve porro indiotum infectumque omittentes? imo vero cum omnia et dicerent et facerent, nullam se tamen meritorum illius partem consequi existimantes. Nec enim quem dudum cognitum habebant oculis se suis cernere, sed quem cernebant colo in terras delapsum suæ ipsorum felicitatis causa adventare credebant: quam ob rem etiam supra quam natura erat mortalium, hominem colebant observabantque. Tametsi vir maximus altioraque humano captu animo agitans, quippe mortale fastigium egressus, et humanis idem majoribus ornatus virtutibus, acclamationes bominum ac plausus, ac reliquam id genus popularium laudum coacervationem, nullo admodum numero ducebat; meras nimirum nugas, viliumque animarum, et qua pertinacius ad terram adhærescunt, seque suaque nobilitate indignarum, pabula et illecebras hæc ipsa sse ratus; cæterum quæ ad cœlum ducunt studia rerumque cœlestium non participes solum homines, sed divos item prope dicam ex hominibus officere queunt: hæc perpetua nostro cura commen - tatioque fuere, his addictus unice erat, in his ætatem agebat, nempe laudari ille, non pro beato prædioari studebat, quorum hoc ob externa quædam bona usurpari, rursus laudem ob illa tribui quæ ex virtute acta sunt, inter omnes convenit. Sed hæc hactenus. XL. Cæterum dum in his vir summus erat, flagrantibusque suorum omnium studiis colebatur, ubi debita pietatis officia parentibus et patriæ cumulatissime explerat, interea religiosi otii secessusque desiderium vehementius se insinuat: vetus illud sane, et quod jam olim hominem complexum penitus insederat, nec vel tantillum recesserat, verum præ immenso ac incredibili eloquentiæ velut furore, qui in animo nostri prævalidus, ut ipso posteriora omnia ducerentur efficiebat, neque aliud interea quidquam attingi suscipique sinebat, in rem ipsam antea deduci nequitum. Ut vero in hæc dicendi ratione plurimum, idque adeo singulariter profecerat, ut nec artem ipsam humano corpore indutam pulchrius aliquod sui specimen daturam, neo quid ipsa omnino sit, quove comparata modo, clartus monstraturam crediderim: et jam aliquando cæteris omnibus expeditum, quam tandiu Lantoque concupierat opere, frui quiete, et ipsum sibi vivere, qui nunquam non sibi vixerat, oportebat; quid hic tandem homo facere institit? Nimirum continuo, leonis catenas suas dirumpentis modo, tum parentes ipsos missos facere, tum propinDeest alterum membrum. [ Μ΄. Οὕτω δ' ἔχοντι καὶ παρὰ πάντων τῷ γενναίῳ θαυμαζομένῳ, καὶ τὸ εἰκὸς τοῖς τε γονεῦσι τῇ τε πατρίδι παντάπασιν ἀφοσιωσαμένῳ, σφοδρότερον ὁ τῆς ἡσοχίας καὶ ἀναχωρήσεως ἔρως ἐμπίπτει· ἄνωθεν μὲν καὶ ἐξαρχῆς τοῦτον ἔχων τε καὶ συνέ χων, καὶ οὐδ᾽ ὁπωστιοῦν ἀφιστάμενος, ὑπὸ δὲ τῆς ἀτόπου καὶ θαυμασκῆς τῶν λόγων μανίας εἰς ἔργον ἥκει εἰργόμενος, κατακρατούσης τὸν λογισμὸν, καὶ πάντα δεύτερ᾽ αὐτῆς ποιουμένης καὶ οὐκ ἐώσης ἑτέρου δήτινος ήφθαι· ὡς δ᾽ οἱ μὲν, ἐπιτοσοῦτον αὐτῷ κατώρθωντο, καὶ οὕτως ὑπερφυώς, ὡς μήδ' ἂν οἶμαι ταυτηνὶ τὴν σοφίαν σῶμα λαβοῦσαν κάλλιον τὰ αὐτῆς ἐνδεδεῖχθαι, καὶ ὅτι ποτ᾽ εἴη, καὶ ὅπως ἔχει οὐ μᾶλλον ποιῆσαι καταφανές. Ἔδει δὲ πάντων ἀφειμένον τῶν ἄλλων, ἧς ἐξ ἀρχῆς ἤρα σχολής ἀπολαῦσαι, καὶ καθ᾿ ἑαυτὸν γεγονέναι, ὁ τὸν ἐπὶ χρόνον καθ' ἑαυτὸν ὤν, τί ποιεῖ; Εὐθὺς ὥσπερ λέων τὸν δεσμὸν ἀποῤῥήξας, υπερφρονεῖ μὲν πατέρων, καταφρονεῖ δὲ ξυγγενῶν καὶ οἰκείων καὶ φίλων, καὶ οὔτι γῆρας ἐκείνων ἢ νόσον ὑπολογισάμενος ὅλως, ἀλλὰ πάντων ἀνώτερος γεγονώς, ὅλῃ γνώμῃ καὶ ὅλῳ ποδὶ πρὸς τὴν ἡσυχίαν χωρεῖ, τὴν τῆς φιλοσο φίας μητέρα, καὶ δυοῖν τῶν προδρόμων παιδαγωγό

LAUDATIO 3. GREGORII THEOLOGI ὡς ἂν εἴποι τις καὶ τροφὸν, ἐφ᾽ ᾧ Θεῷ τὲ καὶ ἑαυτῷ quos et familiares et amicos negligere, nihilque καταμόνας ἔχειν ξυνεῖναι. admodum sive senio illorum fractaque valetudine commoveri, sed his omnibus superior, toto animo, totoque gradu, ad quietem sacratioris philosophiæ parentem, duorumque præcursorum, ut sit loquamur, magistram et nutricem, se confert, scilicet ut cam Deo et secum in solitudine rectius vivere posset. ΜΑ'. Καὶ τοίνυν πρῶτα μὲν ἁπάσης γεώδους καὶ ὑλικῆς, προσπαθείας παντάπασιν ἀποσχών, καὶ πάντυθεν συνεσταλκὼς ἑαυτὸν, οὕτω φιλοσοφεῖν ᾤετο δεῖν, καὶ πρὸς τὰς τῆς φύσεως ἀνάγκας ὑπερφυῶς ἀπομάχεσθαι, τοῦτο μὲν νηστείας καὶ ἀγρυπνίαις, τοῦτο δὲ δυσχερείαις ἁπάσαις ὑπὲρ τὸ μέτρον διδοὺς, καὶ τὸ σῶμα ταλαιπωρῶν καὶ δουλαγωγῶν καὶ κατατρύχων, καὶ πάντ᾽ εἰκειν καταναγκάζων τῷ κρείττονι, ὡς καὶ σώματος ἔξω δοκεῖν μετὰ σώματος, καὶ τὸν ἄνθρωπον ὑπερβαίνειν. Ἔπειτα μόνῃ τῇ κατὰ νοῦν ἐνεργεία συντεταχὺς ἑαυτὸν, οὕτω τρο δρότερον καὶ σπουδαιότερον ἀντέσχε τὰ τοῦ [/. ἀντέσχετο τοῦ Θεοῦ, ὡς ἐν τούτῳ κατὰ τὸν Παῦλον, «καὶ ζῆν καὶ κινεῖσθαι καὶ εἶναι,» καὶ χαίρειν μὲν ἑαυτὸν [nam. ἑαυτῷ 1] καθάπαξ ἐᾷν, χαίρειν δὲ τῷ Χριστῷ μηδὲν ἧττον ἢ ἀναπνεῖν. Κόσμῳ γὰρ καὶ τοῖς κόσμου πράγμασι παντάπασι νεκρωθείς, ὡς μη δ' ὅτι ποτ' εἶεν ἐθέλειν μεμνῆσθαι, ὁ δὲ τὴν ἐν Χριστῷ κεκρυμμένην ἔζη ζωήν, δι' αὐτοῦ τῶν αὐτοῦ κακαπολαύων χαρίτων, καὶ τούτοις [an ταύταις ] ἐντρυφῶν ὅσαι ὧραι, Θεὸν καθόσον ἐφικτὸν ὁρῶν τε καὶ φανταζόμενος, καὶ πᾶσαν δυσχέρειαν ἐντεῦθεν ἀποκρουόμενος. XLI. Principio itaque omni terrestri ac materiali perturbationi penitus temperans, vitæque suæ modum quam u tissimum contractissimumque sibi sanciens, hoc pacto rigidioris disciplinæ institutum amplectendum, naturæque ipsius necessitatibns, pene supra quam natura patitur, obnitendum sibi duxit; nimirum dum partim inediæ ac vigiliis, partim reliquis id genus afflictationibus nimis sese dedit, corpusculunique vario excrucial, atque durissima servitute edomat, ærumnisque voluntariis conficit, et parti meliori per omnia obtemperare cogit, ita ut cum corpore adhuc incedens, eodem exsolutus, humanamque supergressus sortem merito videretur. Deinde item uni secundum mentem agendi rationi addictus, ardentissimo studio Deum et divina complectebatur, ut in illo plane, ex sententia Pauli 18, «Et viveret, et moveretur, et essel;» et se quidem ipso penitus neglecto, unice in Christo non minus lætaretur, quam spiritum ipsum duceret. mundo scilicet et muudanis omnibut sine ulla exceptione ita defunctus, ut ne quid hæc essent amplius in memoriam sibi revocare sustineret, «absconditam illam in Christo vitam» vivebat “. Christi nimirum ope gratiis Christi perfruens, in eisque suavissimas animi delictas omni temporis puncto percipiens, et Deum ipsum, quantum poterat, intuens, sibique presentem proponene, atque hoc ipso adversa ac molesta omnia profligans. ΜΒ. Εἰ τοίνυν ἐκ μὲν τοῦ σχολὴν ἄγειν ὡς δεῖ, τοσαύτη τίς ἐστι Θεοῦ κατοχή, σχολὴν δὲ οὐκ ἄλλως ἔνι γενέσθαι, μὴ πάντων ὑπεροψίας ὑπούσης, σπου δαστέα παντὸς μᾶλλον αὕτη ἂν εἴη τοῖς φιλοσοφείν αἱρουμένοις, εἴπερ ὧν βούλονται τυχεῖν ὄντως βού λονται. Ταύτης γὰρ ὥσπερ κρηπῖδος ἢ ρίζης ὑποκειμένης τῆς τῶν πραγμάτων πέδης ὁ νοῦς ὡς εἰκὸς ἐκλυθεὶς καὶ γεγονώς ἑαυτοῦ, ἀναπεμπάζεται μὲν τὴν πρόσθεν εὐδαιμονίαν, καὶ οἷος ὤν, οἷος ἄρα κατέστη, ἀναμαχέσασθαι δὲ ταυτηνὶ τὴν ήτταν ὥσπερ ἐθέλων καὶ ὅπερ ἦν γεγενῆσθαι, καὶ πρὸς ἑαυτὸν ἐπανήκειν, πάντα ποιεῖ καὶ πᾶσιν οἷς ἔξεστι χρῆται, ἐφ᾽ ᾧ τοῦ μὲν πρὸς Θεοῦ φωτισθέντος, τῆς δὲ ψυχῆς καθαρθείσης, καθαγνισθέντος δὲ καὶ τοῦ σώματος, συνδρομή τις ἔσται δυοῖν τῶν ἐσχάτων, πρὸς ἓν τὸ πρῶτον καὶ τρίτον μεταστοιχειωθέντων p ἑκατέρων πρὸς τοῦτο γνωμικῇ προαιρέσει, ὡς ἐκ τῆς τοιαύτης οικονομίας καὶ συγκράσεως καὶ προσέτ᾽ ἀκλινοῦς τε καὶ παντελοῦς ἀπροσεξίας τῶν κάτω, ἵν τὰ τρία γεγενημένα, τῷ μοναδικῷ καὶ τρισηλίῳ συνῆφθαὶ Θεῷ. Οὕτω δὲ οὐ σαρκικὸς οὐδὲ ψυχικός, ἀλλὰ πνευματικὸς ὅλος ὁ ἄνθρωπος γεγονώς, καὶ τὸ ἐν αὐτῷ θεῖον ἀνάγων εὖ μάλα πρὸς τὸ πρωτόγονον θεῖον κατὰ τὸν ἐξ Αἰγύπτου Πλωτίνον, χαίρει μὲν ὡς εἰκὸς, οἷς ὅθεν οὐ καλῶς ἐκβεβήκει, ἐνταῦθα καλῶς ἐπανήκει, γνωρίζων τε τὴν οἰκείαν 13 Act. XVII, 28. 14 Goloss, 111, 3. XLII. Proinde si de pie religioseque acto olio sanctissima hæcce divini numinis commercia existunt, nec parari aliter hoc otium, quam omnium rerum humanarum despicientia potest, utique ante cætera in id studiosissime iis incumbendum, qui sanctius vivendi consilium cepere, si modo quæ consequi cupiunt, bona fide cupiunt; hujusmodi enim otio, tanquam fundamento aut radice, substralo, continuo rerum externarum pedicis, ut est verisimile, soluta mens, sibique reddita, pristinam secum reputat beatitudinem, et qualis ipsa olim cum fuerit, qualis nunc evaserit. Quam sarcire cladem, denuoque quod fuerat fieri, ad seque redire parans, nihil non molitur, nihilque, quantum licet, inexpertum omittit; ut lun mente ipsa divinitus illuminata, tum expiata anima, corporeque puro et custo reddito, duo extrema hoc pacto in unum, quod primum idemque tertium est, conveniant, transformato nimirum in illud unum, per firmam animi inductionem utroque extremorum, ita ut ex bujuscemodi economia ac temperatione, immotaque præterea et perfecta rerum terrestrium negligentia, tria illa unum facta, unico et ex ternis velut solibus coalito, Deo conjungantur. Hoc igitur modo non carnalis, non animalis, verum omni ex parte spiritualis homo factus, et «quod in ipso divinum

ἔσχεν, ἐφ' οἷς χαίρειν ἔχων τοπρόσθεν, ἔπειτ' ἀλγεῖν δι' ὧν ἡγνωμόνησεν ἔσχε. Καὶ ταῦτα μὲν ἐς τοσοῦτον. est ad primigeniam divinitatem penitus evehens.» εὐγένειαν, καὶ ὃ πέφυκε, χαίρει δὲ καὶ οἷς χαίρειν ex sententia Plotini philosophi Egyptii haud abs re sane eo nomine lætatur, quod unde male excesserat, illuc recte redit, suæ nempe nobilitatis sibijam conscius, quidve a natura creatus sit, tum vero item gaudet vera inde gaudia sese cepisse, quod queis prius inaniter lætabatur, eadem postmodum ut inconsulte improbeque acta graviter dolere cceperit. Atque hæc hactenus. XLIII. Verumenimvero denuo ad religiosa quie- ΜΓ. Ἐπανακτέον δέ μοι τὸν λόγον αὖθις ἐπὶ τὴν lis commemorationem sermo mihi flectendus, illi- ἡσυχίαν, καὶ τὰ πρεσβεῖα φυλακτέον αὐτῇ· ἧς que sua vindicanda dignitas est, qua summo vir κατακρας ἀπολαύων ὁ μέγας, ἄμφω ταῦτα περί maximus opere fruens, maximo hæc duo in pretio παντὸς ἐποιεῖτο, καὶ τούτοις προσεῖχε τὸν νοῦν, habebat, illisque potissimum studebat: scilicet tum τῷ τε τὰς ἱερὰς καὶ θεοπνεύστους των βίβλων sacrorum ac divinitus inspiratorum voluminum le- ἐπιμελῶς ἐπιέναι, κἀντεῦθεν πᾶν ὅτι κράτιστον ctioni acerrimo studio sese dabat, indidemque τοῖς τῆς διανοίας θησαυροῖς συνηχέναι ὡς ἂν ῥᾷστ' quidquid præcipuum erat in sanctiore animi ærario ἔχῃ, τοῦτο μὲν τὰ θεῖα περιεργάζεσθαι πράγματα, coactum conditumque habebat, ita ut in proclivi „ καὶ θεωριῶν ὅσον ἔξεστιν ἅπτεσθαι τῶν μεγίστων ipsi esset partim divina mysteria anquisitius enu- τοῦτο δὲ τοὺς τολμητὰς τῶν κακίστων καὶ ὑβριστές cleatiusque tractare, et quantum mortali datum est, τῆς θεότητος ἐπιστομίζειν εὖ μάλα καὶ καταισχύνειν, in altissimas ejus generis contemplatione, pene- καὶ φληνάφους ἀτεχνῶς τὰκείνων δεικνύναι· τῷ τε trare, partim etiam iis qui pestilentissimas opinio. πᾶν εἶδος ἀσκήσεως ὡς ἓν μετιέναι, καὶ οὕτως εἰς nes disseminare audebant, divinamque naturam ore ἄκρον ἕκαστον, ὡς μόνου τούτου δοκεῖν λόγον sacrilego lacerabant, os penitus occludere pudo- ποιεῖσθαι. Τῆς γὰρ τῶν οὐρανῶν βασιλείας ὥσπερ remque incutere, et eorum dogmata germanas nu- τοὺς κατὰ Θεὸν ἱδρῶτας ἐνέχυρον κρίνων, καὶ ἅμα gas esse convincere. Tum vero præterea cunola re- τὸ τῆς ἐπιβούλου σαρκὸς ἐμπαθές φρόνημα καταligiosorum exercitiorum genera velut unum aliquod στέλλειν ἐθέλων, καὶ τὸ τοῦ πνεύματος ἀνυψούν, obibat, adeoque perfecte eorum quodlibet, ut ejus τοσοῦτο πονεῖν ᾤετο δεῖν, ὡς καὶ ῥᾳστώνην τοὺς unius rationem habere videretur: quippe hos se- τοιούτους πόνους ἡγεῖσθαι, καὶ ἆθλα μᾶλλον ἢ cundum Deum sudores pro pignore regni coelestis πόνους, εἰδὼς οἱ φέρουσι καὶ ὅσων καὶ οἶων ἀγαθῶν ducens, simul item insidiosæ carnis sensum pas. αἴτιοι καθεστᾶσιν· οὕτως οὐ μόνον ᾔδει πονεῖν, sionibus suis æstuantem comprimere, contra veroἀλλὰ καὶ ἐφ᾽ οἷς μάλιστα χρή, μάλιστα τοῦτο ποιεῖν, sensum spiritus attollere studens, usque adeo in re Δεινὸς γὰρ ἦν ὡς οὐκ οἶ δ' εἴτις τὰ μὲν τῆς διανοίας sibi connitendum statuebat, ut hujusmodi labores κινήματα, καὶ λογισμούς τῆς καρδίας, καὶ pro otiosa remissione, præmiisque laborum verios προΐσχεται νοῦς, ἀκριβῶς ἐξετάσαι καὶ κατανοῆσαι quam laboribus, haberet.: salis videlicet gnarus καὶ δικάσαι τὰ πρέποντα, ὡς τοῖς μὲν θέσθαι, τοῖς quorsum illi ducant, tum quæ ac qualia ex sese δὲ μή· πρὸς δὲ τὰς τοῦ πονηροῦ μεθοδείας καὶ edant bona. Ita sane non laborare noster duntaxat, πάγας καὶ τέχνας, οὕτως εὐμεθόδως ἄγαν καὶ sed et in iis maxime laborare, in quibus maxime δεξιῶς ἀνθίστασθαι δύνασθαι, ὡς καὶ κατὰ τῆς oportet, norat. Callebat enim ille eximie, nec scio αὐτοῦ κεφαλῆς, εὖ μάλα ταυτί περιτρίπειν, καὶ an æque alius quisquam, motus animi, cordisque τομηδὲν ταῦτ᾽ ἀποφαίνειν, προσβάλλοντος μὲν ἐκ cogitationes, et quæ ipsa ex se mens profert accu- δεξιῶν τὴν ἀρχὴν, καὶ ὧν αὐτὸς εἴωθεν, εἰς ἀριστε rate examinare, et animadvertere, exactaque qua- ρωτάτας δὲ τὰ τελευταῖα χωροῦντος, καὶ τὴν ἡμῶν dam trutina dijudicare, ut alia horum probaret, ἐξώλειαν δι᾿ ἡδονὴς ἐπισπεύδοντος. Τῷ γὰρ δηλείῳ alia non item. Adhæc adversus mali item vejovis [δελητίῳ aut potius δὴ λείῳ] ταυτησί φενακίζων, machinamenta et laqueos et artes ita scienter μὲν φεύγειν ἐχρῆν, ταῦτα πείθει διώκειν, οἷς δὲ prorsus ac dextre occurrere promptum habebat, ut ὡς βελτίστοις καὶ λυσιτελεστάτοις τὸν νοῦν προσέ eadem ipsa in caput illius rectissime retorqueret, χειν, ταῦτα πορθμὸν Σικελίας ἡγεῖσθαι. in nihilumque omnia redigeret, qui principio quidem a dextra, suetisque sibi rebus, hominem aggreditur, postremo vero ad ultimas lævæ partes contendit, et per voluptates exitium nobis accele rat nimirum lubrico voluptatum lævore mortalibus imponens, quæ fugere oportebat persequendi; rursus quæ ut optima ac saluberrima contento studio complectenda erant, ea pro freto Siculo habendi, auctor illis esse solet. XLIV. Jam porro id studiose operam ipsum dedisse, ut præ omnibus corde contrito ac humili, multaque modestia ac submissione referto esset, Prophyr. Vila Plotini, p. 2; Synes, ep. 139. Post gaudet lege, eo denuo sese gaudere cœpisse quo cum primitus gaudere potuisset, postmodum per ea quæ in se admisit flagitia amisso, doΜΔ'. Τόγε μὴν συντετριμμένην καὶ τεταπεινωμένην καὶ πολὺ τὸ μέτριον καὶ ὑποβεβηκός κεκτημένην παρδίαν, παρὰ πάντας ἔχειν ἀσκῆσαι καὶ μηδένα τοπαράlenti causam habuit. Nam de naturæ humanæ integritate tum amissa, tum instaurata, ambigua et brevitate sua perobscura verba interpretenda arbitror.

παν τῶν τῇδε λόγον ποιεῖσθαι, ἀλλὰ καὶ τῆς πρὸς τὸ nec ulla prorsus rerum humanarum cura tangereσῶμα συμπαθείας, οὕτω καθάπαξ ὑπερορᾷν, ὡς μηδὲ χιτῶνος δήπουθεν δεδεῆσθαι δευτέρου, ἀλλὰ καὶ κατὰ ψιλοῦ τοῦ ἐδάφους ἑαυτὸν κατακλίνειν, καὶ τὸ μὲν μηδὲν ἔχειν, ἄγαν ἔχειν ἡγεῖσθαι· μᾶλλον δὲ πάντα τὰ κάλλιστα ἔχειν, ἐν τῷ μηδὲν ἔχειν τῶν κάτω, ἀλλ᾽ ἔχειν ἄνω τὸν νοῦν, καὶ ταῖς ἐλπίσιν ἔχειν κἀκεῖνα, ἃ μάλιστα πάντων ἔχειν ἐχρῆν, καὶ τρυφήν μὲν εἰ πεινῴη νομίζειν· κάλλιστον δὲ κρίνειν ποτὸν καὶ παντὸς ἥδιον νέκταρος, τὸ τῆς θείας ἐποψίας ὅσαι ὡραι κατὰ νοῦν ἐμφορεῖσθαι, καὶ πάντα μὲν τὸν βίον μελέτην θανάτου ποιεῖσθαι, μόνην δὲ ζωὴν τὴν ἐν πνεύματι, καὶ ἂν τοὺς τοιούτους εἰκὸς. tur, verum ita penitus etiam mutuas consortii corporei affectiones aspernaretur, ut unica contentus tunica ætatem ageret, nudoque item solo fessos artus componeret, et abunde se habere crederet cum nihil haberet, aut verius optima quæque tum habere, cum rerum harumce inferiorum nihil haberet; verum mente sursum versus levata, jam spe illa haberet, quæ omnium maxime habere oportebat, atque tunc in summis sese deliciis versari existimare, quando inedia conflictabatur: potum autem gratissimum et nectare quovis dulciorem judicaret, Dei ipsius visitatione ac præsentia in hovivere par est. ras animo perfrui, denique vitam omnem in mortis commentatione poneret, illam autem solam viveret, quæ in spiritu est, et quam ejusmodi homines ΜΕ. Ταύτα τοίνυν θαυμάζειν μὲν ἔνι καὶ πάνυ XLV. Verumenimvero, tu hæc quæ diximus θαυμάζειν, πρὸς ἀξίαν δ᾽ οὐκέτι· εἰ δὲ τοῦτο οὐχ admirari equidem, et magnopere sane admirari, οἷον τε, τὸ καὶ μιμεῖσθαι ποῦ θήσομεν, ἃ καὶ αὐτὸς ita nequaquam pro merito satis admirari possuἐφ' ἑαυτοῦ, καὶ σύν γε τῷ μεγάλῳ καὶ θαυμαστῷ mus; quod si hoc a nobis præstari nequit, quo Βασιλείῳ κατώρθουν· νῦν μὲν ἐν τοῖς τῶν Καππα- tandem loco maximorum operum imitationem δόκων δροις, νῦν δ᾽ ἐν ταῖς ὑπωρείας του Πόντου ponemus, quæ noster tum ipse solus, tum una cum νῦν δὲ ὅποι ποτ᾽ αὐτοῖς χωρίαν ἡσυχίας ἐδόκει, τὸν magno atque admirabili illo Basilio præstitit? dum μέγαν τοῦτον ἀνύοντες ἆθλον, καὶ τὰ σεμνά καὶ nunc ad Cappadocum fines, nunc Ponticis in conπεριφανή σκάμματα· τοῖς μὲν ἄλλοις ὥσπερ ὑπο- vallibus, nunc alio quovis, qui illis placuerat, reliθῆ καί τινες ὄντες καὶ τύποι, καὶ πρὸς ἀρετὴν giosæ quietis loco ingens hoc certamen, illiusque παραδείγματα, ὁμότιμοι δὲ ἀλλήλοις καθεστηκότες sacra ac illustria curricula conficiebant. Qua in τὰ πάντα, καὶ μηδὲν πλέον μήτ' ἔχοντες μήτ' re aliis illi pro præceptis ac typis ac exemplis ad ἔχειν μηδ' ὁπωστιοῦν ἀξιοῦντες, ἀλλὰ καὶ φιλο- virtutum colendam erant: inter se vero ipsios pari νεικοῦντες καθάπαξ· οὐχ ὥστε καὶ προὔχειν, ἀλλ᾽ id omnibus honore graduque agebant, ne que ullam ὥστε τῶν πρωτείων ἀλλήλοις ἐξίστασθαι, καὶ προσ- præ altero alter præstantiam aut habebat, aut ἐτι τὸ νικᾶσθαι τοῦ νικῶν οὐχ ὅσον πρότερον ἄγειν, habere ullo sane modo affectabat, contra autem ἀλλὰ καὶ νικὴν τωόντι νομίζειν, νικώμενοι· ἀλλήλοις unice de eo invicem certabant, non quo anteiret μᾶλλον ζῶντες ἢ σφίσιν αὐτοῖς· μᾶλλον δὲ καὶ alter alteri, sed ut priores alteri partes deferret. σφίσιν αὐτοῖς, καὶ ἀλλήλοις ζῶντές τε καὶ τὰ Atque hic vinci quam vincere non modo prius βέλτιστα συνεχόμενοι, καὶ ὅλως οὐδὲν ἧττον ἐν antiquiusque ducebant, verum etiam revera in eo ἀλλήλοις, ἢ σφίσιν αὐτοῖς γνωριζόμενοι· ἅτε διὰ sibi vincere videbantur, quod sic vincerentur πάντων ἓν πνέοντες καὶ φρονοῦντες, καὶ τὴν αὐτὴν Quippe magis amico uterque quam sibi vivebat, καὶ μίαν προαίρεσιν ἐν διαφορᾷ σωμάτων δεικνύντες· sive verius et sibi uterque et amico cum vivebat, ὥστε καὶ εἰ μὴ πρότερον εἰρῆσθαι ξυνέβη, τό τε tum optima quæque comprecabatur, poteratque Αλλος αὐτός, τό τε Κοινὰ τὰ τῶν φίλων, τὸ omnino nihilo secius in amico uterque suo, quam μὲν ὑπ' Εὐριπίδου, τὸ δ' Αλλως αὐτὸς, ὑπὸ τοῦ in seipso agnosci, quod videlicet idem in omnibus Σαμίου σοφοῦ, ἐξ ἄρα τούτων καὶ τῆς τούτων ξυμπ ambo spirarent sentirentque ac unam eamdemque νοίας, δοκεῖν ἄν μοι ταῦτα τὴν ἀρχὴν ἐἰληφέναι λέ- " in diversitate corporem monstrarent voluntatem. γετθαι· εἰκότως καὶ μάλ᾽ ἀξίως τοῦ τὰς αὐτῶν γνώ Quamobrem sane, nisi jam antea pervulgata dicta μας συνετετηκότος ὥσπερ Θεοῦ, καὶ ἓν ἄμφω πεποιη- fuissent, cum «Amicus alter ipse,» tum «Comκάτος. munia amicorum omnia,» hoc ab Euripide illuc, allorum, «Amicus alter ipse, s & sapiente Samio prolatum, ab his utique, et horum amica conspiratione, hæc originem suam mihi sumptura fuisse videntur. Jure illud profecto, et dignissima Deo ratione, qui animos ipsorum veluti, conflavit, ambosque unum effecit. ας. Ἐπεὶ γὰρ ὁ αὐτὸς καὶ ἁπλοῦς ἐστι καὶ τριπλοῦς, τὸ μὲν ταῖς ἰδιότησι, τὸ δὲ τῇ θεότητι, ἀνάγκη πᾶσα καὶ τοὺς αὐτῷ προσανέχοντας, ἐάν πλείους ὦσιν ἐάν τε ἐηάττους, τοιούτους δή τινας εἶναι, καὶ οὕτω πρὸς ἀλλήλους ἔχειν, ὡς καὶ αὐτοὺς ἓν εἶναι δοκεῖν τῇ πρὸς αὐτὸν οἰκειότητι· ὃ δὴ καὶ ἐπὶ τοῦ κύκλου ξυνιδεῖν ἓν ἐστιν Δ' γὰρ ἐπὶ τῆς τε Pro ἓν ἐστιν, ad marginem mei apographi, quod exemplar operis librariis fuit, ἔνεστι ascri XLVI. Quippe ut Deus simplex pariter et trinus est, trinus nimirum proprietatibus personarum, at essentia divina simplex: ita necesse omnino est, qui Deo sese totos addixere, sive plures sive pauciores, tales quosdam esse, et hoc erga se invicem modo affectos esse, ut et ipsi per illam quam cum Deo habent familiaritatem, unum quiddam esse pseram, cujus necdum piget. Oreste, v. 735; Andromach. v. 376.

videantur; quod unum in orbiculata item figura περιφερείας ἐπὶ τὸ κέντρον ἰοῦσαι γραμμαί, ἕως μὲν ἀφεστᾶσιν ἐκείνου, καὶ ἀλλήλων ὡς εἰκὸς ἀφε στᾶσιν· ἐπὰν δὲ ἐκείνῳ συνέλθῶσι, καὶ ἀλλήλαις ἐξ ἀνάγκης συνίασιν· ὡς τὸ μὲν οὑστινασοῦν ἔχειν οἱ κείως καὶ πνευματικῶς ἀλλήλοις ἡρμόσθαι, τεκμή ριον ἂν ἐναργὲς τοῦ τῷ Θεῷ πρότερον τούτους ἡρμόσθαι· ἄνευ δὲ τούτου, μηδ' ἐκεῖνο γενόμενον. τοίνυν οὐκ ἔστιν οὔτε τοὺς ξυνημμένους ὡς ἔφην ἀλ λήλοις μὴ καὶ τῷ Θεῷ προσυνήφθαι, οὔτε τοὺς αὐτ τῷ συνημμένους μὴ καὶ ἀλλήλοις ἐξ ἀνάγκης συνῆφθαι, ὅταν μέν τινας ξυνημμένους ἴδῃς ἀλλήλοις, καὶ τῷ Θεῷ τούτους ξυνημμένους λογίζου· ὅταν ἐ' αὖ πάν λιν τῷ Θεῷ ξυνημμένους, καὶ ἀλλήλοις ὡς εἰκὸς ξυ νημμένους· ἑκάτερον γὰρ εκατέρου σαφῆς ἀπόδει ξις. videre licet: radii enim ab extrema ora ad centrum commeantes, quandin ab illo absunt, etiam a se in vicem, ut æquum est, distant, ubi cum centro concurrunt, necessario et secum coeunt. Quod clarissimum sane documentum est, quicunque familiari spiritualique nexu inter se juncti sunt, eosdem prius Deo conjunctos fuisse et sine priore hoc vinculo, illud posterius non exsistere; quod si fieri aliter nequit, quam ut illi qui sic inter se juncti sunt, quemadmodum diximus, Deo jam antea conjuncti fuerint; atque rursus ut qui Deo conjuncti sunt, iidem inter se etiam necessario conjuncti sint, sequitur profecto, ut simul ac quosdam mutua hujusmodi necessitudine junctos videris, continuo et Deo hos junctos esse statuas, tum vero item ut ubi aliquos Deo junctos videris, eosdem, ut vero consentaneum est, etiam inter se junctos esse credas; est enim alterum alterius haud fallax argumentum, [ ΜΖ'. Τοιούτους δέ τινας τούτους ὄντας, καὶ οὕτως ἀλλήλοις μὲν ἐξεφαμίλλου χωροῦντας, πρὸς δὲ τοὺς ἄλλους πάντας ὥσπερ τινὰς ὄντας αἰετοὺς ἐν νεφέ λαις, Βασίλειον μὲν τὸ κλεινόν, ἡ τῶν Καισαρέων Ἐκκλησία πᾶσιν οἷς εἶχε πρὸς ἑαυτὴν ἐπισπᾶται· δεινὸν ὡς μάλιστα ποιουμένη ἀνδρὸς ἐστερῆσθαι, οὗ κλέος εὐρὺ, οὐ καθ' Ελλάγα μόνον καὶ μέσον Αργος ὡς ἔπος, ἀλλὰ καὶ πᾶσαν δή που τὴν ὑφ᾽ ἡλίῳ. Ταῦτ᾽ ἄρα καὶ τῆς ἡσυχίας αὐτὸν ἀποσπάσασα, τὸν ταύτης οὐδέποτε ἀφεστηκότα, κἂν μοριάκις παντο δαποῖς περιπέσῃ θορύβοις, ἀλλ᾽ ὄντα κατά μόνας αἰεὶ, ἐγκαταλέγει τῇ σφετέρᾳ φατρίᾳ· καὶ διὰ πάντων ὡς ἔθος τῶν ἱερῶν προαγαγοῦσα βαθμῶν, καὶ τιμήσασα τὰ γιγνόμενα, μᾶλλον δὲ ἑαυτὴν διὰ τούτου, τέλος, ἵνα τὰ ἐν μέσῳ παρῶ, ποιμένα και πρόσ εδρον ἑαυτῆς, μετὰ τῆς τοῦ Θεοῦ προβάλλεται ψή φου τὸν πάσης τῆς οἰκουμένης προστατεῖν ἀξιόχρε ων, καὶ νῦν ὡς ἀληθῶς τοῦτο ποιοῦντα καὶ λόγοις καὶ κανόσι καὶ δόγμασιν· ὡς δ' ὁ μὲν κάλλιστα καὶ μεγαλοπρεπέστατα, καὶ ὡς οὐκ οἶδ᾽ εἴ τις τῶν πρὸ αὐτοῦ τε καὶ μετ' αὐτοῦ τῆς Καισαρέων ἐπέβη καὶ πάντας ἐξέπληξε· Δρηγόριος δὲ ὁ χρηστὸς μόνος ἐνα απολέλειπτο τῇ ἀσκήσει, καὶ τῆς συντρόφου καὶ φί λης ἡσυχίας μανικὸς ἔτ᾽ ἦν σπουδαστής. Οὐδ᾽ οὕτως ἀλλήλων ἀπέστησαν, οὐδὲ διέστησαν οὐδ' ὁπωσοῦν, οὐ μᾶλλον γε ἢ καὶ σφῶν αὐτῶν· ἀλλ᾽ ἐπειδήπερ ἅπαξ δεσμοῖς ἀῤῥήκτοις συμπνοίας ἐδέθησαν τοῖς τοῦ πνεύματος, νοητῶς τε ὡς εἰκὸς ἀλλήλοις συνή σαν, καὶ σωματιλῶς ὅτ' ἂν παραβάλλοντες, οὐχ ὁ μὲν μᾶλλον, δδ᾽ ἧττον, ἀλλ' ἐξίσης ἄμφω· καὶ ὅπερ περὶ Ερμοτίμου τοῦ Κλαζομενίου δέ που φασίν, ὡς ἅπα ἀπολιμπάνουσα αὐτὸν ἡ ψυχὴ πάλιν ἐπανῄει ζωοῦσα καὶ μένος ἐμπνέουσα, τοῦτο κανταῦθά πως ὁρᾶν ἔστιν· οὐ μᾶλλον ἀπῆσαν ἀλλήλων, ἢ ἀλλήλοις συνῆσαν, ἀλλ᾽ ἀπεῖναι δοκοῦντες, συνῆσαν έκαστον XLVII. Quando vero tales hi omnino viri erant, et ita pares illi quidem inter se atque æquales, sed cum aliis omnibus collati aquilis in nubibus haud absimiles; hic inclytum illum Basilium, viribus omnibus Cæsariensium ad se pertrahebat ecclesia, quippe ægerrime ferens viro sese carere, cujus gloriosum nomen, non per Hellada duntaxat Argosque, secundum pocetam late decantatum esset, sed per cunctas, quas sol ambit, terras. His itaque de causis abstractum a quiete sua hominem, a qua ille nunquam secesserat, etiamsi millies in omnis generis turbas tumultusque nucideret, verum semper in altissima solitudine versabatur, in suum Ecclesia allegit cœtum, tum posteaquam sueto more per omnes sacrorum officiorum gradus illum provexerat, meritisque coluerat honoribus, aut seipsam potius viri claritudine decoraverat: ad ultimum, ut quæ in medio sunt silentio transmittamus, pastorem præsidemque suum divino comprobatum suffragio declarabat: qui profecto maximo orbis terrarum pontificatu dignissimus erat, eoque nuno munere, in scriptis suis, pietatisque præceptis, ac institutionibus, verissime fungitur. Jam ubi Basilius pulcherrime, et magnificentissime, atque eo sane modo, quo haud scio an alius quisquam, sive, ante ipsum, sive post ipsum Cæsariensis episcopus factus fuit, cunctosque admiratione sui perculit, bonus autem Gregorius in religiosa illa exercitatione solus relictus, assuetæ ac perjucundæ suæ quietis prope insanus adhuc amator erat, non ideo illi tamen a mutua conjunctione discedebant, ncque ullo plane modo divellebantur, haud magis quidem certe quam a semetipso uterque. Quando enim semel indissolubili atque spirituali mutua consensionis nodo constricti erant, animis ipsis, ut par erat, una erant; itemque dum licuit corporibus, conferentes ad hanc necessitudinem, non hic plus, ille minus, sed ambo tantundem: unde quod de Hermotimo Clazomenio vulgo circumfertur, nimirum animam illum subinde reliquisse, iterumque regressam, vitam novasque inspiravisse vires: illud hic item quodammodo videre est; non enim magis disjuncti alter ab altero aberant, quam una præsentes erant, videlicet quanquam abesse viderentur, una illi tamen perpetuo erant. Odyss. iv, 726, 816. τε.

ΜΗ΄. Ο δὲ μάλιστα πάντων εἰρῆσθαι πρόσθεν ἐχρῆν, καί με μάλα βουλόμενον, μικροῦ παρέδραμεν ἂν, τοῦτο νῦν ἔσται μοι λόγος, ἐπειδήπερ οὐ πρόσθεν καὶ θαυμαστή τις ὑπόθεσις εγκωμίων· τοῦ μὲν γὰρ θαυμαστοῦ βασιλείου μικροψυχίαν δήτινα πρὸς τὸν προτοῦ καθηγεμόνα παθόντος, καὶ τὴν μὲν Καππα δοκῶν ἀπολελοιπότος, πρὸς δὲ τὸν Πόντον κεχωρηκότος, κἀκεῖ τὰ μεγάλα καὶ θεῖα καὶ τούτῳ φιλοσοφοῦντος προσήκοντα “τῆς δὲ 'Αρείου λύσσης ἐς τοῦτο ἰούσης, ὡς μὴ μόνον πᾶσαν Ἐκκλησίαν ὑφ᾽ ἑαυτὴν πεποιῆσθαί τε καὶ καταδραμεῖν, τῷ μεγάλῃ δήτινι καὶ θαυμαστῇ τοὺ κρατοῦντος ἐπικουρία πανταχόσε χωρεῖν καὶ τὰ μεγάλα δύνασθαι, ἀλλὰ καὶ τῆς ἀκλονήτου τε καὶ βεβαίας καὶ οἷον ἀδαμαντίνης ἐπιβεβηκέναι τολμῆσαι Καππαδοκίας, καὶ ταύτην νομίσαι τῷ τῆς ἀσεβείας καταστρέψεσθαι κράτει· ἅμα μὲν, η καὶ διὰ τοῦ τότε προστατοῦντος περὶ τὰ θεῖα νεοπαγὸς, καὶ οἷον οὐκ ἔχειν τὰ τοιαῦτα θαῤῥεῖν, πολλῷ δὲ πλέον καὶ οἷς ἡ μεγάλη τῆς Ἐκκλησίας σάλο πιγέ Βασίλειος οὐ παρῆν, τί γίγνεται, καὶ τί τὸ μέγιστον φάρμακον ἐν δεινοῖς; XLVIII. Cæterum quod maxime omnium jam antea dictum oportuit, meque inprimis dicere volentem propemodum effugerat, id hoc loco, siquidem hactenus omissum fuit, a me reddetur; lavdumque insigne quoddam argumentum erit. Nimirum Basilio nescio qua adversus priorem episcopum (Eusebium) animi infraclione correpto, atque e vestigio relicta Cappadocia Pontum versus se recipiente, ibique eximia illa, et divina, et tanto digna viro in sanctiore philosophia præstante: interea pestilens Arii furor usque eo invaluerat, ut totam non modo Ecclesiam sibi subjiceret atque percur saret, ingentibusque imperatoris auxiliis subnixus passim volitaret omniaque posset; verum etiam Cappadociam, inconcussam alias, ac firmam et propemodum adamantinam, invadere jam auderet; eamque sese impietatis suæ opibus eversurum confideret, partim per antistitis qui tum præerat, in divinis pene adhuc tironis, inscientiam, et qui ad ejusmodi certamina animo viribusque non satis competeret; sed multo plus tamen quod ingens Ecclesiæ tuba Basilius abesset. Verum quid hic fiebat? et quodnam potentissimum in his malis remedium fuit? ΜΘ΄. Γρηγόριος γοῦν καὶ φιλοσοφίαν καὶ ἡσυχίαν καὶ νοῦν ἀκλόνητον καὶ προσοχὴν καὶ μελέτην καρ δίας καὶ διανοίας ἀπερίσπατον ὅμμα, καὶ πάντα ταῦτα τοῦ μηδενὸς ἄξια κρίνας, πρὸς τὸ τῇ πατρί. δι συνάρασθαι τὰ γιγνόμενα, καὶ κινδυνευούσῃ τὰ θεῖα χεῖρα ὀρέξαι, μᾶλλον δὲ πάσαις ταῖς λοιπαῖς Ἐκκλησίαις, ταύτης γὰρ ἂν εὖ ἐχούσης, κἀκείνας ἀνάγκη, οὐ μέλλων ἔτ᾽ ἦν οὐδ᾽ ἀναβαλλόμενος· ἀλλὰ ᾖ ποδῶν εἶχε, τὸν Πόντον καταλαμβάνει, καὶ τῷ μεγάλῳ συγγεγονώς Βασιλείῳ· καὶ πείσας μηδενὸς τῶν ἀπάντων ποιεῖσθαι λόγου, ἔνθα Θεὸς τὸ κινδυ νευόμενον, σπεύδοντα καὶ αὐτὸν κατὰ τὸ ἔπος ὀτρύγει. benda cætera omnia docens, quando Deus ipse velut tinantem impellebat, ut apud poetam est Ν'. Γίγνονται τοίνυν ἄμφω τῆς μάχης, καὶ πρὸς τὸν θαυμαστὸν τοῦτον ἄθλον λαμπρῶς διανίστανται· παραγενόμενοι γὰρ ἐκεῖθεν, καὶ τὰ πρὸς τὸν παι· μένα καλῶς διαθέντες, τῷ τε πᾶν ὁ τιοῦν ἐκ μέσ σου ποιήσασθαι καὶ τῷ συνῆφθαι κατάκρας καὶ ἕν ὡς εἰπεῖν γεγενῆσθαι, ἔπειθ' οὕτω γενναίως καὶ νεανικῶς καὶ τοῦ Πνεύματος ἐπαξίως, μεθ᾽ οὗ καί διό παρετάττοντο, ξυνέβαλλον τοῖς ἐχθροῖς, καὶ πρὸς τοσοῦτον ἐτρέψαντο, ώς θαύματα μὲν ἑαυτούς, ἐκείνους δ' αἰσχύνη περιβαλεῖν, καὶ οἷς ὅτι νικηθέντες ἔγνωσαν, μεταμελομένους καὶ τὰ μεγάλα νεμε - σῶντας σφίσιν αὐτοῖς· οὕτως οὐχ αἱρετιζόντων μόνον ἀλλὰ καὶ βασιλέως εὖ μάλα περιγεγόνασι μετ γάλα μὲν φυσῶντός τε καὶ σοβοῦντος, καὶ ταῖς ἀπειλαῖς ἐκφοβοῦντος, μηδὲν δὲ ὅλως ὄντος πρὸς τὰς τούτων βροντάς, κἂν μυριάκις διαῤῥαγῇ, πάντ᾽ ἄνω καὶ κάτω κυκῶν καὶ εἰς τὸ ὕψος λαλῶν ἀδικίαν, καὶ διαστρέφων τὴν γῆν, ἀτόποις καινοφωνίαις καὶ δόγα μασι, τὸν παρασχόντα τὴν κτίσιν εἰς κτίσιν κατά Valentis. Iliad. IX. 283. PATROL. GR. CXLV. XLIX. Nempe Gregorius et philosophiam suam, et quietem, et vacuam perturbationibus mentem, et attentionem, et commentationem cordis, et nusquam distractum animi oculum, aliaque hujusoomodi omnia, nibili præ eo faciunda consens, ut justam patriæ laboranti opem ferret, eique in religionis negotio periclitanti dextram tenderet; sive potius reliquis Ecclesiis omnibus, fore enim omnino ut Ecclesia patria recte sese habente, et illæ item recte habituræ essent: minime igitur ille moras amplius nectere, aut rem procrastinare, sed potius quantum pedibus valeret Pontum versus properare, ubi cum magno Basilio congressus, insuperque bain discrimine versaretur, ipsum jam per se fesL. Mox itaque pugnam ambo ineunt, et ad mirandum hoc certamen generoso impetu consurgunt. Quippe Cæsaream e Ponto reversi, reque omni cum Ecclesiæ illius pontifice pulchre composita, nimirum quod et dissidiorum fibras omnes tollerent, et inter se arctissima ſamiliaritate conjuncti, unumque pene quiddam ipsi essent, ita deinceps strenue fortiterque et ut Spiritu sancto, quicum, et pro quo in acie stabant, dignum omnino erat, cum hostibus manum conserebant, eosque in tantum fugabant, ut maxima nostros admiratio, ignominia adversarios undique cingeret, quos quod sua etiam confessione superatos sese jam agnoscerent suimet vehementer pigebat pudebatque, usque adeo non factionem modo totam, sed ipsummet item imperatorem nostri debellarant: qui magnopere quidem buccas inflabat, et insolenter se inferebat, et minis suis late terrores ciebat, nec hilum tamen adversus ip. sorum tonitrua proficiebat, tametsi millies prope9

modum creparet, dum sursum deorsum omnia mis- γων, καὶ μετὰ τῶν δούλων, πῶς εἴπω; τὸν Δεσπότην cebat, et «< in excelsum iniquitatem loquebatur ", τιθείς. ΝΑ΄. Δύτε δέ μοι τῷ λόγῳ ᾖ βούλομαι χρήσασθαι,καὶ φιλοσοφῆσαι μικρὸν, καὶ ὅσον ἐνδεδεῖχθαι κἀντεῦ θεν τὸ πρὸς ἀρετὴν τοῦ ἀνδρὸς περίον· τριῶν γὰρ ὄντων, ὥς φησι Πλάτων, καὶ τάληθες μαρτυφεῖ, τῶν τῆς ψυχῆς δήπου μερῶν, λογικοῦ, θυμικοῦ τε, καὶ ἐπιθυμητικοῦ, ἔδει μὲν καὶ τρεῖς ὡς εἰκὸς εἶναι τὰς γενικωτάτας τῶν ἀρετῶν ὡς τὴν ἀρχὴν ἐκεῖθεν ἐχούσας. νῦν δὲ καὶ δικαιοσύνην αὐταῖς προστι θέασιν· εἰδότες ἀρετὴν μὲν τοῦ λογιστικοῦ, τὸ φρο νεῖν, κακίαν δὲ ἀφροσύνην· τοῦ δ᾽ αὖ θυμικοῦ τε καὶ ἐπιθυμητικοῦ, τοῦ μὲν, σωφροσύνην καὶ τὸ πρὸς τὰς ἡδονὰς ἐγκρατές· τοῦ δὲ θυμικοῦ, ἀνδρίαν τε καὶ πραότητα· κακίαν δὲ ἀμφωτέρων, τοῦ μὲν δειλίαν καὶ ὀργιλότητα, τοῦ γε μὴν ἐπιθυμητικοῦ, τὴν κάκιστ᾽ ἀπολουμένην ἀκολασίαν· ὅλης δὲ τῆς ψυχῆς, ἀρετὴν, δικαιοσύνην, καὶ προσέτ´ ἐλευθε ριότητά τε καὶ μεγαλοψυχίαν, κακίαν δὲ, ἀδικίαν καὶ ἄνελευθεριότητα και μικροψυχίαν, ὡς ἀνάγ ἐντεῦθεν εἶναι τριῶν ὅντων ἐκείνων, τέτταρας ταύτας ὃν ἔφην γίγνεσθαι τρόπον, καὶ τῇ φρονήσει καὶ ἀνδρίᾳ καὶ σωφροσύνῃ, καὶ τὴν δικαιοσύνην προσεῖναι. "Ων μείζω τάξιν, φρόνησις ἔχει, ὡς ρίζα τούτων καὶ πηγὴ καὶ αἰτία, καὶ μόνη δυναμένη ταύτας καλῶς δημαγωγεῖν, καὶ διοικεῖν καὶ ξυνέχειν, καὶ μὴ ξυγχωρεῖν ἔξω τοῦ τεταγμένου χωρεῖν, ἀλλὰ τῆς φύσεως ἔχεσθαι· οὐ γὰρ ἀπόχρη μόνον ταύτας εἰδέναι, ἀλλὰ καὶ τοῦ ὅπως δεῖ μετιέναι προσ δεῖ. κην orbemque terrarum absurdissimis vocum novitatibus placitisque suis pervertebat, nimirum creationis rerum Auctorem in rerum creatarum ordinem deducens, et cum servis, nefas dictu! Dominum ipsum collocans. LI. Cæterum ut meo mihi arbitratu orationem fingere pace vestra, auditores, integrum sit quæso: liceatque nonnihil altioribus philosophiæ sermonius indulgere, primisque velut lineis maximas Viri adumbrare virtutes. Siquidem enim, ut Plato docet atque res ipsa confirmat, tres animæ humanæ partes sunt: una quæ mentis et rationis particeps est; altera, in qua irarum exsistit ardor; postrema quæ voluptatum illecebris concitatur. Ea re, ut par est, tres item summas ac latissime patentes esse oportuit virtutes, quippe indidem omnino initium ducentes,sed quibus postmodum etiam justitiam adjecere gnari scilicet partis ratione utentis propriam virtutem prudentiam esse, imprudentiam vitium: at illarum rursus quæ ira aut cupiditalibus effervescunt, posterioris quidem hujus virtutem temperantiam, et in voluptatibus continentiam; al illius fortitudinem, animique mansuetudinem perinde ac vitia utriusque, nempe irascentis, timiditatem atque iracundiam, ut concupiscentis perditissimam illam libidinem intemperantiam, sed animæ vero totius virtutem, justitiam, et præterea liberalitatem atque magnanimitatem, quemadmodum vitia, injustitiam, illiberalitatem, abjectamque humilitatem, ut hinc adeo tametsi tres duntaxat animæ partes sunt, slo, quem diximus, modo, quatuor necesse sil exsistere virtutes, et ad prudentiam ac fortitudinem ac temperantiam accedere omnino justitiam. Has inter virtutes ordinem prudentia ducit, utpote radix cæterarum, et fons, et causa, et quæ sola illas recte regere, ac gubernare, ac continere in officio potest, atque impedire etiam ut ne legitimos extra fines evagentur, sed naturam quæque suam ser vent; non enim satis est has solum cognitas habere virtutes, sed insuper etiam quo illas persequi ac capessere modo queas, notum habere oportet. LII.Quæ cum ita comparata sint, quanam harumce virtutum noster maxime prætiterit, id haudquaquam promptum fuerit dicere, paria enim ille ubique meretur puncta, quippe non secus cunctas quam unam quampiam, nec unam aliter ae cunctas, sectari visus. Atque prudentia quidem usque adeo ipsi familiaris erat, ut non suorum solum æqualium, sed omnium item qui antea fuerant, facile primas unus ferret, et de omni sæculorum vetustate triumpharet, essetque bifariam præcipue admirabilis, tum quod ævum ipsum superarat, tam quod in tantum superarat, quantum nescire nemo possit. Primum enim exiis quæ ipse de seipso hominum omnium pulcherrime statuit ac perfecit, nostram hanc sententiam luculente confirmat: nullo videlicet ille vanæ gloriæ, et potentiæ et superbiæ studio ducebatur. Non infidum illum et fugacem colebat Platum, illum scelerum ducem, bonarumque rerum omnium eversorem, ut sic cum quodam loquar poc2+ Psal. Lxxını, 8. De Republ. ΙΧ. Addo τοῦ αἰῶνος, aut τοῦ χρόνου ut num. XLVI. η ΝΒ΄. Οὕτω δὲ τούτων διακειμένων, οὐκ αὐτὸν εἰπεῖν ἂν ἔχοις καθ᾽ ἤντινα τούτων ἐκράτει, ἀλλ᾽ ἑκαστα Χοῦ τὴν ἴσην ἐφέρετο ψῆφον, ὡς μίαν τὰς πάσας, ἢ τὴν μίαν ὡς πάσας δοκῶν μετιέναι· φρονήσεως μὲν οὖν οὕτω τούτῳ προσῆκεν, ὡς μὴ μόνον τῶν καθ' αὐτόν, ἀλλὰ καὶ τῶν πρὸ αὐτοῦ πάντων τὰ πρεσβεῖα λαβεῖν, καὶ κατὰ παντὸς ἄρασθαι κράτ τος καὶ θαυμαστὸν ἄμφρ γενέσθαι, καὶ οἷς τοῦτον ὑπερέσχε, καὶ οἷς γε τοσοῦτον, ὅσον οὐκ ἂν ἄγνο ῆσαι· πρῶτον μὲν γὰρ ἐξ ὧν περὶ αὐτοῦ αὐτὸς κάλλιστ' ἀνθρώπων ἔγνω καὶ κατεπράξατο, δῆλον δ λέγω ποιεῖ· οὐ κενῆς δόξης καὶ δυναστείας καὶ τύφου γενόμενος ἐραστής, οὐδ᾽ ἀσπασάμενος πλούτὸν τὸν ἄπιστον καὶ δραπέτην, καὶ ἀρχηγὸν τῶν κακῶν, καὶ πάντα χαλέπτοντα κατά τινα ποιητὴν, οὐδ᾽ ἄλλων γε οὐδενὸς οὐδ᾽ ὀντινοῦν ποιησάμενος λόγον, ὅτα τοὺς προστετηκότας ἀπάγειν οἶδε Θεοῦ. ἀλλὰ τὸ μέγα καὶ περιμαχητον, καὶ μόνον ὡς ἀλη θῶς θεσπέσιον χρῆμα τὴν ἀρετὴν ὡς πέρ τίνα

ξύνοικον ἑλόμενος ἑαυτῷ, καὶ ταύτης τὸν ὑπὸ γῆν ta Non alius rei ullius, de iis quæ sibi affixosis τε καὶ ὑπὲρ γῆν χρυσὸν οὐκ ἀντάξιον κρίνας, κατὰ Deo abducunt, ullam penitus rationem habebat. Sed τὸν Πλάτωνος λόγον, ῥᾳστώνῃ πολλῇ διήγε, Θεοῦ rem omnium maximam, summisque viribus, et soξυνουσίαν εἰς ἅπαν πραγματευόμενος. lam perfecto divinam, virtutem, in contubernium suum adsciscens, illique omnem auri vim quæ sub terra, aut super terram est minime comparandam ducens: ex sententia Platonis (De legibus, libro quinto ab initio), bene sane beateque agebat, et in familiarem Dei consuetudinem omne studium omnemque operam conferebat. ΝΙ. Ἔπειτ' ἐν λόγοις, τίς μὲν οὕτως ὦπτάι τῶν πάντων γόνιμος καὶ δεινὸς, καὶ ὀξὺς καὶ ἀγχίνους, καὶ τῷ ἡδεῖ τὸ ποικίλον συμμεμιχώς, καὶ ταύτῃ τὸν ἀκροατὴν ἐξιστάς; τίς δὲ πρὸς πάσας βουλάς τε καὶ πράξεις οὕτως ἑτοιμότατα καὶ κάλλιστα ἔχων, ὡς μήτε τὰς βουλὰς ἔξω τοῦ λογιζομένου τε καὶ δοκίμου καὶ ἀσφαλούς καθεστάναι, μήτε τὰς πράξεις ἐνδεῖν τῶν βουλῶν, ἀλλὰ καταλλήλως παντάπασιν ἔχειν· ἐπεὶ καὶ τὸ γεγονὸς ἐν Σασίμοις, καὶ τὸ μὲν οὖν τὴν χειροτονίαν ὡς ῥᾷστα δεδέχθαι, μήτ' ἀντιστάντα, μήθ' ὅλως ὁτιοῦν ἀντειπόντα, αἰδοῖ μεγίστῃ τοῦ προβαλλομένου και χρίοντος, αὐτίκα δὲ ταῦτα καταλιπεῖν καὶ χαίρειν ἐᾶσαι, και μηδ' ἡντινοῦν ἐπιστροφὴν πεποιῆσθαι, πῶς οὐκ ἂν ἀνδρὸς ὡς ἐγᾦμαι συνέσει θαυμαστῇ κεχρημένου καὶ τὰ μεγάλα πᾶσι καὶ δοκοῦντος καὶ ὄντος, μὴ βουλομένου δὲ, μήτε τὸν σύμπνουν τῆς πρὸς τοῦτο καινοτομίας αἰτίαν τοῖς ἄλλοις ὑπέχειν, μήθ᾽ αὐτὸν νεμεσᾶσθαι, εἰ πᾶσαν τὴν οἰκουμένην εὖ ποιεῖν ἔχων, ἔπειτα πνιγηρῷ καὶ αὐχμηρῷ καὶ θορυβώδει καὶ φαύλῳ τοῖς ὅλοις χωρίῳ καὶ οὐδενὸς καθάπαξ ἀξίῳ, φέρων κατέκλεισεν ἑαυτὸν, ὥσπερ βασκαίνων ἀνθρώποις, εἰ τῶν αὐτοῦ χαρίτων μετάσχοιεν. ο α LIII. Deinde in orationibus conficiendis quis unquam mortalium adeo fecundus, et acer, et acutus, et subtilis, adhuc apparuit? quis suavitatem varietate æque condiit, eaque ratione auditorem instuporem traduxit? quis ad omnia quæ in consulta tionem actionemque veniunt, usque adeo prompte atque pulchre instructus semper fuit, ut neque consilia ab eo quod subductæ rationi convenit, et probum ac tutum est, dissiderent neque actiones suis cederent consiliis, sed mutuo sibi per omnia convenirent. Siquidem quod Sasimis accidebat, nimirum ut cum non gravate pontificatus initia suscepisset, nihil repugnans, aut omninos contradicens, ob summam videlicet inangurantis ungentisque reverentiam, mox tamen eadem relinqueret et valere sineret, nihilque de iis laboraret, quo id tandem modo non viri, ut arbitror, incredibili prudentia praditi fuerit, et qui maximi quidem omnibus pretii cum videretur, tum revera esset, sed qui nollet tamen aut sodalem suum (Basilium) nescio cujus novæ ea in re molitionis culpam apud alios sustinere, aut semetipsun haud injuria ideo reprehendi, si qui præclarissime de universo orbe terrarum mereri poterat. ille conclusum semetipsum teneret, in angulo adeo æstuoso, et squalido, et turbulento, et undique contemptissimo, et qui nullo prorsus numero esset, quasi si bonorum suorum usum hominibus invideret. ΝΔ'. Καὶ μὴν τὸ τὰ μὲν προσόντα συναύξειν εἰσ δέναι τῶν ἀγαθῶν καὶ μείζω καὶ πλείω ποιεῖν, τὰ δ᾽ οὐ προσόντα μὲν, οἷα δ᾽ ἂν προσγενέσθαι προσεπινοῆσαι καὶ προσεξευρεῖν τε καὶ κατεργάσασθαι, περὶ δ᾽ αὖ τῶν ἐναντίων καὶ ἑτέρων τοῖς ἐναντίοις κεχρῆσθαι, τίνι μᾶλλον ἢ τούτῳ κατώρθωται; Εἰ δὲ καὶ τὸ μὲν τὰ ἀρχαῖα κατάκρας εἰδέναι, γνῶσιν δὲ τούτων ἀκριβῆ πεπορίσθαι, καὶ μηδὲν ὡς εἰπεῖν τῶν τοῖς παλαιοῖς εἰρημένων καὶ πεπραγμένων ἔξω τῆς αὐτοῦ διανοίας, τόγ' εἰς αὐτὸν ἦχον ἐθελῆσαι καταλιπεῖν, πολλοῦ τινος ἄξιον, τίνι τῶν πάντων οὕτω περίεστιν, ὡς ἕνεκ᾽ αὐτοῦ παραβεβλῆσθαι τούτῳ καὶ ὁπλοῦν; ὥστε καὶ ἐξ ὧν ὑπερείδε καὶ ἐξ ῶν εὐκληρία φύσεως ἔσχε· καὶ οἷς ἁπάντων ὡς εἰ πεῖν γέγονε πλήρης, εὐδοκιμεῖν ὑπάρχειν αὐτῷ, καὶ φρονῶν εὖ ἥκειν ὑπὲρ οὓς ἂν τις καὶ φαίη, καὶ μόνον εἰδέναι φάσκειν τάτ᾽ ὄντα τάτ᾽ ἐσόμενα πρό (1)Τῆς πρὸς τοῦτο καινοτομίας. Placet adhuc, quod primum placuerat, τοῦτον, et in versione, novæ erga ipsum affectionis machinationisque. Sed tum conjectura erat, nunc præeuntem sequor Gregorium εἰς Βασίλειον f. 275: Καὶ γὰρ ὁμολογήσω τὸ πάθος, οὐδὲ ἄλλως τοῖς πολλοῖς ἀγνοουμε νον, τὴν περὶ ἡμᾶς καινοτομίαν καὶ ἀπιστίαν· ἧς οὐδὲ ὁ χρόνος τὴν λύπην ἀνάλωσεν. Constat enim inter omnes, cum ægre Sasimensem illum episcoLIV. Jam porro quis unquam felicius nostro rectiusque norat, sive præsentia augere bona, amplioraque eadem atque copiosiora efficere, sive absentia, sed parabilia, sagaciler excogitare, et adinvenire, et comparare, sive in contrariis et aliusmodi rebus dextre uti contrariis? Rursus si antiqua omnia perfecte tenere, rerumque ejus generiu exquisitam consecutum esse scientiam, atque adeo nihil propemodum eorum quæ pulchre ab antiquis dicta factaque sunt, quantum in ipso est, extra cognitionem suam relinquere velle, id magno utique haberi in pretio solet: eccui, quæso, mortalium omnium tanta earum rerum adfuit copia, ut eo nomine vel ulla ex parte cum nostro componendus sit? Ut ex iis adeo tam quæ prætermittebat, quam quæ ingenii felicitate adeptus tenebat, et quod bonis rebus omnibus, ut uno rem verbo exprimapatum admisisse Gregorium, tum e vestigio, nullo opere pontificio edito, atque offensiore in Basilium animo inde sese proripuisse. Id quod et Theodulus noster hoc loco et cap. 80 nonnullisque sequentibus tradit, et ipse Gregorius dicto jam loco et Apologetico ad patrem, sed vero imprimis epist. 31, ad Basilium, et carmine De vita sua, ubi nec stomacho et asperioribus in Basilium verbis temperat. Phocyl. V, 40.

mus, cumulatissimus erat, sua omnino homini laus; τ' ἐόντα· ἐσόμενα δὲ κατ᾽ αὐτὸν τοῦτον λέγω, προbonæque mentis decus, supra quoscunque nomi- φητικὸν ἑαυτὸν καὶ βλέποντα τὰ ἔμπροσθεν προσει nare quisquam possit, constet, et solus item sit, πόντα. «qui quæ sunt, quæ futura sunt, quæque olim fuerant» enuntiare potuerit, futura autem ipso mihi praeeunte Gregorio addo, qui «propheticum» sese alicubi,» rerumque futurarum providum, appellat, ΝΕ΄. Οὐ τοίνυν φρονήσεως μὲν περὶ καὶ τῆς ἀγα θῆς περὶ ταῦτα πλεονεξίας ἢ περιουσίας, ἢ οὐκ οἶδ ὅτι καὶ φῶ, τοσαῦτ' εἰπεῖν ἔσχομεν· ἀνδρίας δὲ πέρι καὶ τῆς ἐν ἅπασι καρτερίας, ἢ τούτων ἐλάττω, ἢ καὶ ἴσα παρά μικρόν· ἀλλὰ καὶ τοσαῦτα καὶ τηλι καῦτα κἀνταῦθ᾽ ἔστιν εὑρεῖν, ὡς μὴ δ' εἰπεῖν ἔχειν αρκούντως· ὁ γὰρ θαυμαστῇ μεγαλοψυχία διὰ βίου παντὸς κεχρημένος καὶ τὴν ψυχὴν οὕτως ἀκλινῆ καὶ γενναίαν, καὶ πᾶσαν ὑπερημένην τῶν τῇδε παντάπασι παρασκευακώς, ὡς μήτε τοῖς ἡδέσι καὶ χάριν μὲν ἔχειν δοκοῦσιν, οὐδὲν δὲ οὖσί τῳόντι ἀγεννῶς ὑφιέναι· καὶ εἴκειν ὥσπερ ἀνδράποδον μήτε πρὸς τὰς ἔξωθεν ἐπιφορὰς καὶ τοὺς ἐπαγο μένους κινδύνους· καὶ τὰ ξυμπίπτοντα τῶν δεινῶν θορυβεῖσθαι καὶ καταπίπτειν καὶ δυσχερῶς διακεί σθαι, ἀλλὰ βάσανον ταῦτα βίου καὶ πεῖραν νομί ζειν, καὶ πρὸς φιλοσοφιαν παράκλησιν, καὶ μὴ μά νον ἐπαίνους τε καὶ τιμὰς ἐθέλειν διώκειν, ἀλλὰ καὶ διδομένας ἀποστρέφεσθαι καὶ μισεῖν, ὡς κῆρας ἀτεχνῶς οὖσας ψυχῆς· τῶν δ᾽ ὑπερορώντων κε καὶ καταφρονούντων· ἢ καὶ λέγειν αὐτὸν κακῶς βουλομένων, μηδένα λόγον ποιεῖσθαι, οὐχ ὡς ἂν εἶποι τις τούτους ὡς μηδενὸς ἀξίους ὑπερφρονῶν, καὶ τύφῳ δουλεύων, ἀλλ' ἀπαθὴς παντάπασιν ὢν, καὶ πανταχοῦ τὸ φρόνημα σώζων ύπεροψία πραγμάτ των ἐξ ὧν τὰ τῆς ψυχῆς συνίσταται πάθη· οὗτός ἐστι καὶ τοῦτον ἅπαντες ἴσμεν, κἂν τούτοις τὸ συγκεχωρηκός ᾑρηκότα· καὶ μαρτυροῦσι Μάξιμος τε καὶ ὁ κατ᾿ αὐτοῦ τὸ ξίφος λαβὼν καὶ τὰ κάκιστα μεμελετηκώς, ὁ μὲν, ἔπειτ' αὐτῷ προσιὼν καὶ στε νάξας, καὶ τὸ δράμα παντάσον ἐξειπών τε καὶ δεηθεὶς, καὶ τούτου τυχὼν οὕτως ἵλεω καὶ χρηστοῦ, ὡς καὶ τὴν τῆς πίστεως ἀμέλει διόρθωσιν ἀντεισενεγκεῖν ἐντεῦθεν πεπεῖσθαι, καὶ τούτοις ἀμείψασθαι τὴν συγχώρησιν· Μάξιμον δὲ μεγίστης ἀπολελαυκότα παρ᾽ αὐτοῦ τῆς εὐνοίας καὶ περὶ πλείστου τοῦτο γενόμενον· ῶν δ' εἵνεκα πάντες ἴσα· σιν· ἔπειτ᾽ οὕτω κάκιστον περὶ αὐτὸν ἀναφανέντα καὶ παντάπασι μιαρόν, ὡς καὶ τῶν ἐσχάτων ὑπεύ θυνον εἶναι, οὐ μόνον οὐκ ἀπῄτησε δίκην, οὐδ᾽ ἐμύνατο, ἀλλὰ καὶ συγγνώμης ἠξίωαε· τὸ μὲν, αὐτοῦ νομίζων. Τὰς δ' ἐπιβουλάς τε καὶ κακουργίας ἐκεί νου καὶ τῆς ἐκείνου προαιρέσεως καὶ σπουδῆς, του οὗτον ἦν αὐτῷ τὸ τῆς γνώμης ἀξίωμα, καὶ οὕτω σεμνότητος ἐπαινουμένης καὶ μεγαλοτρεπείας πολύ τὸ ἥμερον καὶ προσαγωγὸν κεκτημένης ἀντεποιεῖτο· καὶ γέγονεν ὥσπερ τις γνώμων τοῖς μετ᾿ αὐτὸν καὶ κανὼν ἀκριβὴς τοῦ πῶς δεῖ πρὸς πάντων. πάντας] τῷ τῆς ψυχῆς ὁρμωμένῳ κεχρῆσθαι. LV. Verumenimvero ut adeo sane copiose de prudentia nostri, eoque spectante luculenta præstantia, sive exsuperantia, seu quo alio dicam nomine nescio, disserere potuimus ita imemine de fortitudine rerumque omnium patentia, aut his inferiora,aut pene duntaxat paria,dicere habmus verum tot omnino ac tanta hic etiam reperire est, ut difficillimum sit idoneis rem æquare verbis. Nam qui incredibili quadam magnanimitate, toto vitæ suæ spatio uteretur, qui animum suum omnem ita constantem ac generosum, mundanisque rebus omnibus omnino superiorem compararet, ut neque jucundis suoque lenocinio utcunque blandientibus, reapse tamen nauci plane nulliusque pretii, rebus, abjectrus sese submitteret, servilemque in modum cederet, neque rursus ob illatas extrinsecus ærumnas, et objecta discrimina, et quidquid unquam incidit adversum, animo conturbaretur ac concideret, atque ægritudine quadam corriperetur: contra vero hæc talia pro lydio vitæ lapide, ac periclita - tione, et efficaci ad severiorem philosophiam ca. pessendam cohortatione, duceret: tum ut laudes et honores non modo non consectaretur, sed ultro etiam oblatos, tanquam veras animi pestes respueret ac odisset, rursus eorum qui ipsum despicerent ac contemnerent, aut maledictis incessere studerent, nullam haberet rationem: haudquequam ideo, ut dicere quisquam fortasse possit, quod illos, cen vitia quædam capita, nihili invicem faceret, suæque serviret superbiæ, sed omnino quod illiusmodi perturbationum expers esset, et fortem excelsumque ubique animum constanti earum rerum, ex quibus animæ passiones conflantur, contentione retineret: hic ipse profecto noster eat, eumque adeo his in rebus meritissimam omnes omnium concessu reportavisse palmam scimus. De quibus testes nobis erunt Maximus, et alter ille qui arrepto ferro pessimum animo scelus agitabat. Sed hic tamen postea ad Gregorium adiit, totoque facinoris contextu non sine gravibus suspiriis exposito, veniam supplex petiit, et ipsum adeo mitem ac benignum habuit, ut protinus ea re ad fidei suæ emendationem vicissim reddendam, eoque munere impetratam sceleris sui veniam pensandam, adductus fuerit. Maximo autem, qui flagrantissima nostri usus erat gratia, primumque apud ipsum Iocum tenuerat, nec ignota cuiquam causa est; postmodum vero adeo immanis Gregorii hostis evasit, adeoque tetra in se admisit facinora, ut rei capitalis merito damnatus fuerit, non modo debitum non exegit supplicium, aut ultus inimicum est, sed et venia hominem dignabatur, suum nimirum hoc esse ratus officium, insidias autem et flagitia llius esse, illusque agendi rationis ac instituti. Tanta nostro animi præstantia dignitasque orat, Iliad. 1, 70.

adeoque studiose honestam ac laudabilem gravitatem, multaque mansuetudine ac comitate temperatam magnanimitatem sectabatur, et posteris omnino suis instar gnomonis exactæque amussis fuit, quo pacto concitatis animæ motibus recte atque ordine ad omina utendum sit. ΝϚ΄. Καὶ μὲν καὶ συφροσύνην τὴν πλείστου ἀξίαν, καὶ μετὰ τῶν ἀγγέλων μάλιστα τοὺς ἀνθρώπους τιθεῖσαν, ἡσπάσατο μὲν ἐν παιδὸς ὡς οὐκ οἶδ᾽ εἴτις· οὕτω δ᾽ εἰς ἄκρον αὐτὴν κατωρθώκει, ὡς μὴ ὅτι τῶν ἀτόπων τῆς σαρκὸς ὑπερσχεῖν κινη μάτων καὶ πάσης ηδυπαθείας κρείττων γενέσθαι, ἀλλὰ καὶ παντάπασιν νενεκρῶσθαι τῷ βίῳ, καὶ τοῦτον αὐτῷ, καὶ ζῆν ἀΰλως ἐν ὑλικῷ σώματι εἰ κότως· τὸ γὰρ πρὸς τὴν τῆς σαρκὸς κολακείαν ἀπεχθῶς ὡς μάλιστα διακεῖσθαι γνησίος ἐστιν ἔχειν πρὸς τὴν τῆς ψυχῆς θεραπείαν, καὶ τὸ τῶν εἰσ απαν μενόντων καθάπαξ ἀντιποιεῖσθαι, ὑπερφρονεῖν ἐστι πάντως τῶν οὐκέτ᾽ ἐσομένων. LVI. Porro et temperantiam, virtutem longe præstantissimam, et quæ una maxime in cœlestium angelorum concilio homines collocat, sic a puero noster, quemadmodum vix alius nobis saltem notus, amplexus erat: quam ita absoluto opore perfecit, ut non obscenarum modo corporis commotionum, omnisque voluptariæ affectionis victor exsisteret, sed penitus item vitæ caducæ mortuus esset, ut vita ipsi, el cum materiato corpore non aliter vitam degeret, quam si materiæ expers fuisset, sane merito, quando ab istis cupiditatum lenociniis abhorrere, id est, rectissime comparatum esse ad suscipiendam animæ curationem, et ea rursus quæ æternum permanent, bona fine complecti, est negligere omnino quidquid brevi post tempore non amplius duraturum est. ΝΖ. Διὰ ταῦτα πάσης μὲν ἀπεῖχε τρυφῆς, ἐμίσει δὲ ἀσωτίαν, ἐγκράτειαν δὲ περιπλείονος ἦγεν· ἐπιθυμιῶν δὲ, τῶν μὲν οὐκ ἐπαινουμένων καθάπαξ ἡλόγει, μόνων δὲ τῶν τοῦ πνεύματος είχετο· γαστρὶ δὲ τοσοῦτον ἐδίδου, ὅσον τοῦτ᾽ αὐτὸ περιεῖ ναι· οὐ γὰρ τοῦ τρέφεσθαι χάριν ἐσπούδαζε ζῆν, ὡς καὶ ἀδεῶς ἔχειν τρυφῶν· ἀλλὰ τοῦ μὴ πρὸ ὥραι ἀπαντῆσαι τὴν τελευτὴν καὶ ζημιωθῆναι στεφά νους, οὕς ἐκ τῶν πόνων περιὼν ἔμελλεν ἔξειν, μια κρόν τι τῆς ἀρχῆς συνεχώρει· σιτία δὲ καὶ ποτὰ καὶ κρότους καὶ ἡδονὰς καὶ τὸν πατέρα τῆς ὕβρεως κόρον, καὶ τὴν ἀνδραποδώδη καὶ κατάπτυστον ταυ την φλυαρίαν, οὐδ᾽ ἀκούειν ὅλως ᾑρεῖτο· τί γὰρ καὶ τοῖς τοιούτοις αὐτῷ, πάλαι διὰ βίου καὶ θεω· ρίας εἰς ὕψος ἡρμένῳ καὶ μετὰ τοῦ Θεοῦ συνόντι τοῖς λογισμοῖς; οὔτε γὰρ φωτὶ σκότος συνίοι ποτ' ἄν, οὐ μᾶλλον γε ἢ τὸ ψύχεσθαι τῷ θερμαίνεσθαι, οὔθ᾽ ὅτῳ τοῦ σεσώσθαι μάλιστα μέλει, καὶ τῶν Ὀλύμπου τυχεῖν, δύναιτ᾽ ἂν οὗτος τουτοισὶ προσηλῶσθαι καὶ ὅλως προσχεῖν, ἄνω βλέπων αἰεὶ, καὶ φιλοσοφῶν τὰ γιγνόμενα· τοιοῦτος καὶ οὗτος ἦν· πάσαις μὲν ταῖς τοῦ σώματος ἡδοναῖς ἐῤῥῶσθαι παντάπασι φράσας, καὶ τὴν τοιαύτην γοητείαν ὡς ἄγος ἀποστρεφόμενος, ἁγνείᾳ δὲ καὶ μόνῃ καὶ ἐγὼ κρατείᾳ καὶ λιτότητ! βίου συζῶν, καὶ τὸ τῆς ψυχῆς ὅμμα πᾶσιν οἷς ἔξεστιν ἀποσμήχῶν τε καὶ καθαίρων, καὶ καθάπαξ εἰλικρινὲς ὅσαι ὧραι παρασκευάζων, ἐφῷ τῶν τε κατὰ νοῦν κινημάτων εὖ μάλα δέχεσθαι τὰς ἐλλάμψεις, καὶ τοῦ ξυγγενοῦς ἀπολαύειν φωτός, οὗ τοῖς οὕτως ἔχουσι Θεός χορηγός, τῷ τε καθαρῷ καθαρῶς ξυνιέναι τε καὶ ξυγγίνεσθαι· τῶν γὰρ ἀθε μάτων ἔφησε Βλάτων, ταῦτ᾽ ἀλλήλοις ξυμβαίνειν, καὶ τῆς τοῦ καθαροῦ συναφείας τὴν μὴ καθαρόν ἀξιοῦσθαι. LVII. Delicatiore itaque victu in universum abstinebat, omnemque luxuriem perosus, maximo contra in pretio continentiam habebat; atque ut illaudatas cupiditates simpliciter aspernabatur, ita solis addictus erat spiritualibus. Ventri tantum dabat quantum tuendæ solum vitæ utcunque suffceret: quippe non ut lautiuscule pasceretur, vivere studebat, hoc est ut deliciis liberius perfrueretur, verum ne ante suam diem metam vivendi assecutus, coronas amitteret, quas de suis laboribus, sit diutius vita suppeditaret, habiturus erat; nonnihil initio sibi indulgebat. At epulas, et vina, et ludicros conviviorum strepitus, et voluptates, et petulantiæ parentem satietatem, et serviles atque detestabiles basce nugas, ne nominari quidem ferebat: quid enim cum hujusmodi rebus illi, qui tum vitæ sanctitate, tum assiduis commentationibus, dudum sublime evectus erat, intimisque cogitationibus cum Deo suo agebat? scilicet neque luci unquam jungi poterunt tenebræ, nihilo equidem magis quam frigori cum calore convenit, neque cui salus sua vitæque cœlestis adeptio summa cura est, ejuscemodi affixus esse potest rebus, aut animum adillas omnino adhibere, quippe qui supera et colestia in omni vita suspicit, et convenienti modo philosophiæ sacris operatur. Talis revera hic noster erat, utpote qui corporeas voluptates omnes res suas sibi plane habere jusserat, et illiusmodi incantamenta velut foodissimum quoddam piaculum aversabatur, cum sola autem castitate et continentia victusque frugalitate conjunctissime vivebat, animique oculum quibus poterat eluebat purgabatque, et acrem acutumque omni tempore præstabat, quo et illuminationes motionum mentis rectissime exciperet, et cognato lumine, quod largiri iis Deus solet, qui ad hunc instructi modum sunt, frueretur, et cum purissimo numine pure sancteque coiret, intimaque jungeretur consuetudine: Nefas enim est, docente Platone, hæc aliter inter se convenire, et puri conjunctione qui impurus est dignum fieri. ΝΗ. Τὰ μὲν δὴ τῆς σωφροσύνης ἄχρι τοῦ δεῦρο, LVIII.Atquchae quidem hactenus de temperantia. καὶ οὐδὲν δεῖ προστιθέναι· ἡμεῖς δέ τι καὶ περὶ τῆς Neo video quo adjecto mihi amplius opus sit. In Phaedone, 1, 67.

μεν, οὐ ταύτην τῷ λόγῳ, τοῦτον δ᾽ ἐκ ταύτης κοσμήσοντες· Ταύτης τοίνυν εἰς δύο διαιρουμένης, εἰς τε Θεὸν καὶ ἀνθρώπους, τὸ μὲν καλεῖται δικαιοσύνη ὅσα δ᾽ εἰς Θεὸν ἀναφέρει, ταῦτ᾽ εἰς ὁσιότητα φέρει ἐν ὀποτέρᾳ δὴ τούτων μιίζω φέρεται ψῆφον ζητήσας, καὶ τοῦτον ἐν οὐδ᾽ ὁποτέρᾳ ἡττώμενον εὕροις, ἀλλὰ δι᾽ ἴσου καὶ ὁμοίου χωρεῖ· τοσοῦτον ἑκατέρου λόγον πεποιημένος, ὅσον οὐδεὶς οἶμαι θατέρου· τῶν τε γὰρ θείων ἐπιταγμάτων υὕτω φύλαξ ἦν ἀκριβὴς, ὡς ἂν εἰς τοῦτον αὐτὸν τὴν ἀρχὴν νομοθετηθέντων, ὡς πρῶτον αὐτόν τε ταῦτα φυλάξοντα, καὶ τοὺς ἄλ λους διδάξοντα· ἀνθρώποις τε οὕτως ἐχρῆτο, ὡς ἄν τις νομοθετῶν, οὐ νόμοις συνηγορῶν, μᾶλλον δὲ ὡς πρῶτος θεόθεν ἀνθρώποις πεμφθεὶς, ἐφῷ Nunc igitur, ut facultas feret, nonnulla de summi τοῦ μεγάλου δικαιοσύνης, ὡς ἄν οἷοίτε ὦμεν, ἐροῦ viri justitia afferemus, eaque ornationem nostram, non illam oratione, ornabimus. Bipartito autem hæc distributa virtus est, altera erga Deum, erga homines altera; posterior proprie justitia vocitatur; quæ ad Deum referuntur, ea ad religionem sanctimoniamque pertinent; quod si ex utra harumce virtutum majorem noster laudem merito suo auferat quæras, in neutra seipso inferiorem illum reperies; pari enim acsimili utrobique ingreditur gradu, tanto utramque complexus studio quanto nemo omnium ut arbitror alterutram. Quippe et ita religiose divinis obtemperabat mandatis quasi si uni ipsi lege quadam primum sancita fuissent, primum videlicet eadem tum observaturo, tum cæteris prodituro. Et rursus 6o cum hominibus modo agebat, velut qui leges τὴν περίγειον λήξιν κοσμῆσαι καὶ καταστῆσαι τὰ ipsis ferret potius, quam latis legibus patrocinium commodaret, sive verius velut qui primus divinitus mortalibus missus fuisset, quo hanc quæ in terris dogitur vitam recte ordinaret, resque turbatas componeret: sed nondum de his agimus, nimirum prius de divinis, tum postea de cæteris rebus cujusquemodi, nobis dicendum. Ecquidnamigitur est, quod Deo præcipue a nobis debetur, et cujus ipsi debitores omnes sumus? pietatem haud dubie; deinde amorem, et veram ipsius cognitionem, verumque honorem ac timorem mihi dices, tum ut dies noctesque animo ad illum contendamus, spretis omnino neglectisque præsentibus; adbec, si quando necesse fuerit, ut Dei causa, si quo fieri pacto possit, vel mille libenter perpetiamur mortes. eo LIX. Quis nostro autem Numinis reverentior? quis Domino religioso quodam cum timore magis serviens, aut clariore per hæc omnia fulgore emicans? qui suæ quidem erga Deum pietatis semina a matre, femina optima et sanctissima, acceperat; sic vere ad centesimam frugem produxit, ut postmodum Dei ipsius admirabilis administer adjutorque fuerit, atque tum verbis, tum operibus ita magnifice ac præclare opem tulerit, ut his eisdem armis recte adversus illos uti posteritas queat; qui in divinitate omnem essentiæ rationem supergressa, nescio quas dispares sibi par titiones fingunt, et simplicem illam ac individuam vitio dividunt, illiusque coessentialem evertere moliuntur naturam, scilicet ut Deus eadem pariter atque res quædam creata esse videatur, aut horum potius neutrum, quando utrumque simul esss nequit. Simili porro Dei timore qui præ ditus fuerit hominem scio neminem, verum hoc unum pulchre scio, sciuntque item alii omnes ita tristitiæ lacrymisque perpetuo Gregorium sese tradidisse, ut assiduis precibus a Deo contenderet ut et ipse et cæteri salvi fierent, sin minus, altem ut, exemplo Pauli 15, cæteri omnes, uno ipso excluso servarentur. Sic adeo ille non modo juxta ac semetipsum, sed et supra semetipsum, proximum suum ducebat, illumque omni modo præponebat. Recte ille quidem, ao divinum præceptum im10 Rom. ΙΧ, 3. πράγματα· ἀλλὰ μήπω τοῦτο· δεῖ γὰρ περὶ τῶν θείων πρῶτον, κάπειτα περὶ τῶν λοιπῶν ἁπάντων διεξελθεῖν. Τί τοίνυν ὀφείλεται μάλιστα παρ᾽ ἡμῶν τῷ Θεῷ, καὶ τοῦ καθέσταμεν ὑπόχρεῳ πάντες; εὐ σέβειαν καὶ φιλοθεῖαν πάντως ἐρεῖς καὶ τὸ γνησίως τοῦτον εἰδέναι τε καὶ τιμὴν καὶ φοβεῖσθαι, καὶ πρὸς μὲν ἐκεῖνον ἑκάστοτε τείνειν· ἥκιστα δὲ πάν των τοῖς παροῦσι προσέχειν, καὶ προσέτι δεῆσαν, καὶ μυρίους ἂν ὑπὲρ τούτου θανάτους, εἵπερ οἷοντ' ἐν ἀνασχέσθαι. ΝΘ΄. Τίς οὖν εὐσεβέστερος τούτου, καὶ μᾶλλον ἐν φόβῳ τῷ Κυρίῳ δουλεύων, καὶ διαπάντων τούτων διαφερόντως ἐκλάμπων; ὃς σπέρματα θεοσεβείας παρὰ τῆς πάντ' ἀρίστης μητρὸς ἐδέξατο μὲν, οὕτω δ' εἰς ἑκατὸν ταῦτα προήγαγεν, ὡς καὶ σύμμαχος Θεοῦ το μεταταῦτα θαυμαστός γεγενῆσθαι, καὶ οὕτως αὐτῷ λόγοις καὶ ἔργοις τὰ μεγάλα συνάρασθαι, ὡς καὶ τοὺς ἐπιγιγνομένους τοῖς αὐτοῖς τούτοις ὅπλοις ἔχειν κεχρῆσθαι, κατὰ τὰς τῆς ὑπερουσίου θεότητος ἀνίσους τομὰς ἐπινοούντων, καὶ διαιρούντων τὴν ἀδιαίρετον, καὶ περιτρέπειν ἐθελόντων ταύτης τὸ ὁμοούσιον, ὡς τὴν αὐτὴν καὶ Θεὸν καὶ κτίσμα δο κεῖν, καὶ μηδέτερον τούτων ἐπεὶ μηδὲ συναμφό τερον. Φόβον δὲ θεῖον, οὐκ οἶδα μὲν ὅστις καὶ ἄλ λος ὅμοιον ἔσχε· πλὴν ἕν τοῦτ᾽ οἶδα καὶ πάντες ἐπίστανται, ὡς οὕτω πενθῶν καὶ δακρύων εἰς ἅπαν ἦν, ὡς καὶ πλεῖστα δεῖσθαι Θεοῦ, καὶ αὐτὸν μὲν, καὶ τοὺς ἄλλους σεσῶσθαι· εἰ δὲ μὴ τοῦτο, πάντας μὲν κατὰ Παύλον τοὺς ἄλλους, ἑαυτὸν δὲ μή· οὕτω τὸν πλησίον οὐ καθ᾽ αὐτὸν μόνον, ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ αὐτὸν ἐποιεῖτο, καὶ τοῖς ὅλοις προυτίθει· καλῶς γε ποιῶν καὶ τὴν ἐντολὴν ποιῶν ὁμοῦ τε καὶ ὑπερβαίνων, καὶ δρῶν ἄμφω μετὰ τοῦ αὐτοῦ πνεύματος. Ὁ δὲ πρὸς ἀνθρώπους τοῦτο ποιῶν, καὶ ταύτην ἔχων τὴν γνώμὴν, τίνας οὐκ ἂν ὑπὲρ Χριστοῦ κινδύνους ὑπέστη, δι᾿ ὃν κἀκείνοις οὕτως ἐχρῆτο; καὶ μὴν κἀκεῖνο, ψυχῆς ἄγαν συντόνου καὶ πρὸς Θεὸν αἰεὶ τεταμένης, τὸ τοῦτον μὲν διαπαντὸς ἐνώπιον, αὐτοῦ κατὰ τὸν

ψαλμῳδὸν προορᾶσθαι, καὶ μηδὲν ἔξω τῶν ἐκείνῳ plens simul et exsuperans, et eodem utrumquo spi LX. Atque talis equidem erga Deum Gregorius erat: qualis idem vero erga homines fuit? nunquid igitur quisquam omnium hominum est, quin pluris ipsum quam alios omnino omnes fecerit? non modo Christianorum quispiam, sed paganorum quoδοκούντων, μήτε πράττειν, μήτε βουλεύειν, μήθ' ritu præstans. Cæterum qui hæc erga homines faὅλως λέγειν αἱρεῖσθαι, ἀλλὰ πάντα παντάπασιν ἔξ- ciebat, et hoc omnino animo erat, quæ non ille pro άπτειν ἐκείνου, λογισμοῖς δὲ καὶ τῷ βουλομένῳ τῆς Christo vitæ discrimina prompte subiturus esset, ouγνώμης μήδ' όπωστιοῦν ὑφιέναι, μηδ' οἷς ἂν ὑπο- jus gratia talem sese hominibus præbebat? Tum et βάλλωσι τίθεσθαι. illud animæ vehementer contentæ, et ad Deum suum perpetuo intentæ erat, quod cum divino fidicine, Dominum ante oculos suos positum semper intueretur 16, nihilque præter ea quæ Deo comprobabantur neque agere, neque animo versare, neque ore omnino proloqui sustineret, sed omnia penitus in Deo reponeret, suis vero cogitationibus enimique propensionibus nulla in re indulgeret, neque his quæ illæ suggerebant assentiretur. Ε΄. Τὰ μὲν δὴ πρὸς τὸ θεῖον τοιοῦτος· πρὸς δὲ τοὺς ἀνθρώπους ὁποῖος τις: ἆρ᾽ ἔστιν ὁστισοῦν τῶν ἁπάντων, ὃς τοῦτον οὐ περὶ πλείονος ἦγε τῶν πάν των, οὐ τῶν εὐσεβούντων φημὶ μόνον, ἀλλὰ καὶ τῶν Ἑλλήνων ὅσοι τοῦτόν τε εἶδον, καὶ ὅσους ἡ περὶ αὐτοῦ φήμη κατέσχε: Οὐχ οἱ μὲν, παντοδαπῶν λόγων que, quotquot hominem unquam viderunt, aut quos ἑστίαν, οἱ δὲ, κεφάλαιον καλοκαγαθίας, καὶ θαυμα στὴν χαρίτων φορὰν, καὶ ἄκρον ἀρετῆς παιδευτὴν, καὶ πᾶν ὅ τι κάλλιστον τοῦτον ἐκάλουν; οὐχὶ τὸν ᾿Αθήνησι θρόνον ἠξίουν λαβεῖν, οἱ μὲν, τὸν σοφιστι κόν, ὅσοι δὲ καθ᾿ ἡμᾶς ἐτύγχανον ὄντες, τὸν τῆς κατ᾿ αὐτοὺς ἐκκλησίας; οὐχὶ παρόντος μὲν ἑορτὴν ἦγνν, τῶν πάντων οὐ καὶ σφᾶς αὐτοὺς εὐδαιμόνιζεν, ἀπάραντος δὲ τοσοῦτον πένθος αὐτοὺς κατειλήφει, ὅσον εἰ καὶ τὰς ᾿Αθήνας αὐτὰς εἶδον καταπεσούσας; εἰ δὲ περὶ αὐτὸν οὗτοι τοιοῦτοι, ἐννόησον ἡλίκων καὶ ὅσων παρὰ τοῖς τῆς εὐσεβείας ἠξιοῦτο τροφίμοις, καὶ τίνων ἀπέλαυε τῶν παιάνων. fama illius occupavit. Nonne illum alii eruditionis universæ delubrum; alii apicem probitatis integritatisque, et admirabile Gratiarum instrumentum et summum virtutis magistrum, et quidquid honestissimoaum elogiorum est, appellabant? nonne Athenis,cæteri quidem ludi oratorii, at nostrarum omnes partium, ecclesia urbana thronum, ut capes seret, magnopere urgebant? nonne quandiu ille præsens erat festos assidue dies Athenienses agitabant, seque ipsos beatos prædicabant? quos contra ipso eram solvente tantus oppressit moror, velut si astu ipsum funditus corruere vidissent. Qui si hoc erga nostrum animo fuerunt, reputa, quæso, quot ille quantisque honoribus a veræ pietatis alumnis cumulatus quibusve laudum præconiis ornatus fuerit. ΞΔ΄. Οἶμαι γὰρ εἰ ἐδέδοκτο πᾶσιν ἀνθρώποις ἀπὸ κοινοῦ συνεδρίου φιλεῖν μὲν αὐτὸν ὑπὲρ σφᾶς αὐ τοὺς, θαυμάζειν δὲ παρὰ πάντας, ἐξαίρετον δέ τινα καὶ περιττὴν φιλοτιμίαν Θεοῦ πρὸς ἀνθρώπους ἡγεῖ σθαι κόσμον τι κοινὸν τῆς ἀνθρωπείας φύσεως φάσκειν, φείδεσθαί δὲ μηδενός· πάντα δὲ τὰ πάντων κάλλιστα τούτῳ προσνέμειν· τῶν δ᾽ εἰς τιμὴν ἡκόν των, μηδενός τοπαράπαν ἀπέχειν, μηδὲν ἂν εἶναι τούτῳ πλέον εἰς δόξαν, ἧς οὗτοι παρεῖχον· οὕτω μα νικοί τινες ἦσαν ἀσχέτως, καὶ οἷον ἔμπλεῳ τῆς αὐ τοῦ κατοχῆς· οὐδὲ γὰρ οὐδ' όντινοῦν τούτῳ γε ἴσον ἑώρων ἢ παραπλήσιον, ἀλλὰ πάντας κάτω χωροῦν τας καὶ πόῤῥω φέροντας· οὐ λόγων εἵνεκα λέγω καὶ ἠθῶν καὶ χαρίτων καὶ τρόπων, καὶ τοῦ διὰ πάντων ὑπὲρ πάντας εὐδοκιμεῖν δύνασθαι· ἀλλ᾽ ὅτι τούτοις ἔχων σεμνύνεσθαι, καὶ μέγα φρονεῖν, ὅδ᾽ ὑπὸ θαυμαστῆς ἄγαν πραότητος, καὶ τοῦ μηδὲν οὐδ' δ' φασιν ὄναρ τούτων προσίεσθαι, οὕτως ἔχειν ᾤετο δεῖν καὶ τοῦτον διακεῖσθαι τὸν τρόπον, ὡς ἂν μηδ' ὁτιοῦν ἔχων τῶν δυναμένων αὐτὸν ἐπαίρων ἐπαίρειν, ἀλλ᾽ ἔξω καλοῦ παντὸς πεφυκὼς καὶ διατοῦτο τὰ τοιαῦτα φιλοσοφῶν, δι᾿ ἣν οὐδὲ θαυμάτων αὐτουργὸς ἠξίω σεν ἐν τῷ παρόντι γενέσθαι, οὐδὲ τέρασι καὶ σημείοις ἐπικοσμῆσαι τὸν βίον δυνάμενος, ὡς οὐκ οἶδ᾽ εἶτις, τοῦ δὲ μετρίου μόνου φροντίζων, καὶ τὴν ἐκεῖ θεν ἀποσειόμενος δόξαν, ἀλλὰ τὴν ἄνω μακαριότητα μόνην ἐζήτει καὶ τὸ μετὰ Θεοῦ τετάχθαι καὶ τοῦτον 16 Psal. XVI, 8. LXI. Sic enim statuo, si universo mortalium generi, communi quodam concilio decretum fuisset, Gregorium plusquam semetipsos diligere, supraque alios omnes suspicere, et pro singulari atque excellenti divinæ erga homines gratis benignitatisque exemplo habere, et ut commune naturæ humanæ ornamentum prædicare, nec ullis denique laudibus parcere, verum quidquid in unoquoque splendidissimum haberetur id omne ipsi attribuere; atque nulla omnino re, quæ aliquam honoris significationem præferret, abstinere; nullam inde tamen accessionem futuram ad eam hominis gloriam quam illi Christiani tribuebant, usque adeo tanquam vi quadam majore lymphati, et sacro illius instinctu attoniti erant: quippe qui parem ipsi, aut similem, videbant omnino neminem, sed omnes multum infra sedǝntes longiusque remotos. Atque id non tam eloquentiæ, et native indolis, et gratiæ, et morum causa; et quod omnibus in rebus aliorum omnium gloriam facile vincere potuisset, sed quod etiamsi his nominibus haud injuria supercilium tollere, et sublatius de se existimare poterat, summe admirabili tamen modestia, et quod nihil admodum istarum rerum, ne in somniis, quod aiunt, agnosceret; ita habendum, itaque suum sibi animum instituendum statueret, velut qui nihil quidquam eorum quæ animos ipsi facere possent,

haberet Vir nimirum suapte natura a vitiis om- ἀμέσως ὁρᾷν· ὅθεν θαῤῥούντως ἐπέρχεταί μοι βοῦν, nibus alienior, et propterea hanc philosophandi ra- ὅτι καὶ πλέον τῶν ἄλλων οὗτος ἐκράτει, ἢ τῶν ἁλο tionem secutus. Ejusdem modestiæ respectu, nec γέλων ἡττᾶτο· ὧν ἔλαττον ἔχων διὰ τὸ σῶμα, διὰ miracula, dum adhuc inter vivos erat, ipsemet pa- πάντων τούτοις ἐξισοῦτο τῶν ἄλλων· μᾶλλον δὲ καὶ trare, nec vitam suam signis et ostentis insuper παρίει [παρῄει] μετὰ τῆς ὕλης τἀκείνων δεικνύς. illustrare voluit, cui hoc præ alio quovis in proclivi fuisset, nisi modica ille duntaxat expetisset, et ejusmodi respuisset gloriam, scilicet supernam illam beatitudinem solam quærebat, et Deo. conjungi, illumque de proximo contueri, unde fidenter exclamare subit, magis nostrum alio vicisse, quam victum ab angelis fuisse, nimirum ut ob corpoream molem illis inferior, ita cætera omnia par et æqualis erat, sive verius et bos vicisse quorum opera quantumvis materie circumdatus præstabat. ΞΒ΄. Ὅτε τοιοῦτος μὲν αὐτὸς ἐσπούδακεν εἶναι, καὶ οὕτω πάσης ἀρετῆς ἐπ᾽ ἔσχατα ἥκειν ὡς πάνω τας ἐκπλῆξαι καὶ κατασχεῖν, καὶ πεῖσαι τούτῳ τὰ πλείστου φασὶν ἄξια χρῆσθαι, καὶ μόνον ἀξιοῦν τῶν μεγίστων, τὸν οἴκοθεν καὶ παρ' ἑαυτοῦ τοῦτο καὶ δοκοῦντα καὶ ὄντα, τοιοῦτος δὲ καὶ τοῖς ἄλλοις μελεδωνὸς σωτηρίας κατέστη. Καὶ οὕτω θαυμαστός τις τούτων πρὸς σωτηρίαν ἄλείπτης και συναγωνιστής καὶ συπουδαστὴς καὶ συλλήπτωρ ὡς καὶ τὴν αὐτῶν εὐδοκίμησιν τῆς οἰκείας μαλλον αἱρεῖσθαι καὶ ἡδίω ταύτην κατὰ Παῦλον νομίζων, μὴ παύεσθαι τούτους νουθετῶν, παραινῶν, διδάσκων, καὶ μέντοι καὶ πείθων, κακίαν μὲν περὶ οὐδενὸς, τὸ δ᾽ ἃ δεῖ πράτο τειν εἰδέναι περὶ παντὸς μόνον ποιεῖσθαι, τύπος και λοῦ παντὸς αὐτὸς ὢν, καὶ ὅλως πάντα πᾶσι γιγνό μενος ἐφῷ πάντας εἰσποιῆσαι Χριστῷ. Ο τοίνυν οὕτω κατ᾽ ἄμφω διατεθεὶς, τὸν τῆς δικαιοσύνης δρον ὡς ἀληθῶς βεβαιοῖ ἑαυτῷ τε καὶ τοῖς ἄλλοις τοχα - ταξίαν ὡς εἰκὸς διανείμας, καὶ οὕτω κάλλιστ᾽ ἀν θρώπων τοῦ κατ' αὐτὸν ταλάντου φροντίσας, ὡς μὴ δέκα πόλεις, τὸ τοῦ θείου χρησμοῦ, μηδὲ μυριάκις τοσάσδε, ἀλλὰ τὴν τῶν οὐρανῶν βασιλείαν άθλον λαβεῖν ἀξιόχρεως εἶναι. LXII. Quando itaque talis omnino ipse esse, et hunc in modum ultimas cujusque virtutis meta s contingere studebat, ut sui stupore cunctos percelleret ac detineret, eoque adduceret, ut maximis in rebus ipso dnce et auctore uterentur, unumque pracipuis dignarentur honoribus, qui suopte ingenio et per se hujusmodi sane et haberetur et esset; talis idem etiam aliis procurator salutis exstitit. Et ita admirabilis plane ad salutem capessendam impulsor, et particeps operis, et socius, adjutorque erat, ut ipsorum gloriam sum anteponeret, eamque cum Paulo 17 jucundiorem doceret, nec ullum finem faceret illos admonendi 18, hortandi, do cendi, atque etiam suadendi, ut vitia non flocci, virtutis autem officia recte perspecta habere, id unum maximi facerent, quippe qui omnis ipse honestatis typus esset, et omnia omnino omnibus fieret, ut omnes Christo jure adoptionis assereret 18°. Qui utraque igitur ista virtute ad hunc modum instructus erat, is summum justitiæ terminum verissime fixit ac firmavit, dum sibi, dum aliis, quod merita cu- G jusque exigebant, ut equum est, distribuit, et optime adeo omnium talenti sui rationem habuit, ut dignissimus esset, non qui decem urbes, ut divinum habet oraculum 1, aut centum urbium millia, verum regnum ipsum cœlorum, præmium acciperet. LXIII. Atque hic equidem hunc de generalibus virtutibus locum concludere, neque de sequentium et posterioris velut ordinis ulla aliqua præterea agere constitueram: quippe quemadmodum in gee neribus suis species continentur, in speciebus item individua; ita pertractatis, quantum in nobis erat, superioribus illis virtutibus, eadem opera has ipsas propemodum oratione nostra comprehendisse nobis videbamur, verumenimvero ne idem nobis hac in causa usu veniat, quod iis accidit, qui de nature humana multa subtiliter disputant, nulla hominum ipsorum viritim habita ratione, aut si qui corpus eximia specie commendare institit, pretiosissimum illud quidem ac venustissimum summatim faciat, singulorum autem membrorum pulchritudinem, atque concinnam inter se compositionem omittat. Idcirco et hunc ipsum laborem, pro viribus aggrediar, solito sanctissimi viri adjutorio subnixus. 17 Philipp. 1v. 1, 1; 1 Thess. 1, 19, 20. 18 Act. ΧΧ, Post haberet cætera hoc continuando modo: Verum ideo quod eximiarum rerum omnium per naturam expers esset, ad hoc sese modestiæ humiΞΓ'. Ἐβουλόμην μὲν οὖν ἐνταῦθα τοῦ περὶ τῶν γενικῶν ἀρετῶν λόγου πεπαῦσθαι, καὶ μηδηστινοσ οὖν ἔτ᾽ ἄλλης τῶν ἐφεξῆς τε καὶ μετ᾿ ἐκείνας μντ σθῆναι· σχεδὸν γὰρ ὥσπερ τοῖς γένεσι μὲν τὰ εἴδη, ἐμπεριέχεται δὲ τοῖς εἴδεσι τὰ καθ᾽ ἕκαστον, οὕτως ὅσα ἔξεστιν ἐκείνων μνησθέντες, καὶ ταύτας δήπου συμπαρελάβομεν· ἀλλ᾽ ἵνα μὴ ταυτὸν πάθω τοῖς περὶ φύσεως μὲν τῆς ἀνθρωπείας φιλοσοφοῦσι, λόγον δ᾽ οὐδένα τουτων ποιουμένοις, ἢ καὶ εἴ τις σῶμα κάλλους εὖ ἔχον ἐπαινεῖν ᾑρημένος, ἔπειθ' ὡς μὲν πολλοῦ τινος ἄξιον λέγοι, τὰ δὲ καθ᾽ ἕνα [γ. ἓν] τῶν μερῶν, καὶ ὅπως ἔχει πρὸς ἄλληλα παι ραλίποι, ἐγὼ δὲ καὶ τοῦτον ὅπως ἂν ἔχω τὸν ἄθλον εἰσίω, τῆς τοῦ μεγάλου βοηθείας ὡς ἔθος συναιρο μένης. Ταπεινροσύνην τοίνυν τὴν τῶν ἀγαθῶν πάντων αἰτίαν, καὶ ἧς ἄνευ οὐδητιοῦν τῶν ἀρε τῶν συσταίη ποτ᾽ ἂν, οὐκ οἶδ᾽ εἴ τις τῶν πάντων ἢ τούτου πλέον ἐθαύμασεν, ἢ μᾶλλον ἠράσθη τε καὶ 180 I Cor IX, 19 Luc. xix, 17. litatisque studium adjunxisset. Hæc enim mihi loci sententia, retento καλού, esse videtur.

nium causam, qua sine nulla unquam consistere virtus potest, haud scio an quisquam mortalium omnium plus quam noster aut suspexerit, aut adamaverit colueritque,qui ita illam et instar omnium, et ante omnia æstimabat, adeoque summo in pretio habuit et usurpavit, ut non modo «terram et cinerem 19,» aliaque id genus semetipsum appellaret, omnesque homines sibi præponeret, et si illos cæteris rebus omnibus longo intervallo superaret, sed et dicta sua operibus ipsis firmaret. Nam quod non minus a pestilentissimæ superbiæ labe, quam a summam animi humilitatem revera consecutum depiscatui duceret, et ipse omnium postremus esse προσέσχεν· ὃς οὕτως ἀντὶ πάντων τε καὶ πρὸ πάν- Principio igitur humilitatem animi, bonorum om των τὸ κατ' αὐτὴν ἐποιεῖτο, καὶ τοῦ παντὸς τιμώ μενος καὶ χρώμενος ἦν, ὡς μὴ μόνον γῆν καὶ σπου δὸν ἑαυτὸν καὶ τὰ τοιαῦτα καλεῖν, καὶ πάντας ἑαυ τοῦ προὔχοντας ἔχειν, ὧν πᾶσι πάντως τοῖς ἄλλοις αὐτὸς ὑπερεῖχεν, ἀλλὰ καὶ τοῖς ἔργαις τοὺς λόγους μάλα πιστοῦσθαι· τὸ γὰρ τῆς μάλιστ᾽ ἀπολουμένης ὑπερηφανίας τοσοῦτον ἀπέχειν, ὅσον καὶ τῆς εἰς Θεὸν βλασφημίας, μεγίστης δηλαδή ταπεινοφροσύνης ἐστὶν ἐπειλῆφθαι· ὡς μήτε τῶν ἐλαχίστων μηδενὸς τοπαράπαν καταφρονεῖν ἀξιοῦν, καὶ πάντων ἐθέλειν ἔσχατον [/. ἔσχατος] είνα ἵνα γένηται πρώτος. divini nominis maledictione, abesset; id utique fuisse declarat, ut neqbe ullum omnino de minimis cuperet, ut coram Deo primus fleret 20. ΞΔ'. Οὕτω δ᾽ ἔχων καὶ ἅμα τὸν ταῦτ᾽ εἰρηκότα Δεσπότην εἰδὼς, τὴν ὅτι πρᾷός ἐστι καὶ ταπεινὸς τῇ καρδία συναίσθησίν τε καὶ γνῶσιν, ἀνάπαυλαν ψυ χῶν ὁριζόμενον, καὶ προσέτι τοῦτον αὐτὸν δούλου μορφὴν εἰληφότα, ἵνα τὴν ἐλευθερίαν αὑτὸς ἀπολάβω, καὶ πρὸς τὴν προτέραν ἐπανήκω μακαριό τητα· τοσούτων τοίνυν εἰς ταπεινοφροσύνην παρακαλούντων, πῶς οὐκ αὐτὸ τοῦτο καὶ αὐτὸς ἔμελλεν εἶναι, καὶ πᾶσιν ἐν συντριβῇ καρδίας καὶ πνεύματι ταπεινώσεως χρῆσθαι, καὶ κατὰ τὴν τοῦ Θεοῦ καρδίαν ὡς εἰπεῖν πολιτεύεσθαι; ᾿Ανθ᾽ ὧν αὐτός τε τοῦ τῆς ταπεινοφροσύνης ὡς οὐκ οἶδ᾽ εἴ τις ἐπέβη, καὶ ταύτην ἐκόσμησεν, ὡς διὰ τοῦτον μᾶλλον αὐτὴν, ἢ δι᾽ αὐτ τὴν τοῦτον θαυμάζεσθαι· καὶ ὡς ἀληθῆ λέγω, δῆλον ἐκεῖθιν. ΞΕ. Εἰ γὰρ τὸ μόνην ταπεινοφροσύνην ἀσκεῖν, ἑτέρωθεν δὲ μηδαμόθεν ἔχειν ἐγκαλλωπίζεσθαι, πρὸς ἔπαινον φέρει, ὅταν τις ὡς οὗτος παντοδαπὴν ἀγαθῶν ἔχων φοράν, θαυμαστής τινος ἐκπλήξεως, καὶ παιάνων παρὰ πᾶσι τυγχάνων, ἔπειτα δήπου ταπεινοφρονεῖν οἴηται δεῖν, καὶ ταύτης ὑπὲρ τοὺς μηδέν τι τοιοῦτον ἑαυτοῖς συνειδότας ἀντιποιῆται, οὐχ ἑαυ τὸν μᾶλλον, ἢ ταύτην σεμνύνει καὶ περιφανεστέραν καὶ καλλίω τοῖς ὅλοις ποιεῖ. Τῆς δ᾽ αὖ πρὸς τὸν πλησίον ἀγάπης καὶ τοῦ πᾶσιν αὐτὸν σπλάγχνα χρηστότητος καὶ εἶναι καὶ γίγνεσθαι, τεκμήριον ἐναργές· μάλιστα μὲν τὸ τοῦ Θεοῦ καθάπαξ ἐξἦρθαι καὶ τοῦτον ἐξ ὅλης δήπου ψυχῆς καὶ διανοίας φιλεῖν· αὐτό τε γὰρ τοῦτο καὶ τὸ τοῦ πλησίον ἀντιποιεῖσθαι, ἀλλήλων τὰ ἐξανάγκης ἔχεται, καί πως ἑκάτερον ἑκατέρῳ συμπράττει· καὶ οὔτε Θεὸν ὡς ἔφην ἔνι φιλεῖν μὴ τῷ πλησίον ὡς εἰκὸς κεχρημένον, οὔτ᾽ αὖ τούτου φροντίζειν ὡς δεῖ τὸν ἐῤῥαστωνευμένως πρὸς ἐκεῖνον ἔχοντα· ἀλλὰ δεῖ λόγον ἑκατέ ρου τὸν γιγνόμενον ἴσχειν, καὶ ὥσπερ ἐκεῖνο καὶ τοῦτο σπουδάζειν· εἰ δὲ μὴ τοῦτο, πῶς ἐκεῖνο, συν21 LXIV. Jam qui ita animatus esset, et simul Dominum suum esse sciret, «qui mitem sese et humilem corde» appellavisset, morbique notitiam c conscientiam «animarum requiem» esse statuisset 2, qui præterea servi formam assumpisset 's, ut ego libertatem recuperarem, atque ad pristinam redirem beatitudinem: qui tam multa ac magna, inquam, demissionis animi invitamenta haberet, quidni et ipse vere humilis evaderet, et cum omnibus in contritione cordis et spiritu demissionis ageret, et secundum cor Dei, ut hoc verbo utamur”, vitæ suæ rationes omnes institueret? Qua de causa sic ille humilitatis insistebat vestigiis, ut nesciam an habuerit parem neminem. Sic hanc item virtutem ornabat, ut plus ipsa gloriæ atque admirationis a nostro, quam noster ab illa, consequeretur, quod vere me affirmare, hinc perspicuum erit. LXV.Quippe si sola demissi atque humilis animi virtusstudiose culta,quanquam nulla aliunde accedente gloriæ materie, laudem affert: quando quis ad exemplum nostri optimarum rerum omnium copiis circumfluens, et incredibili quadam admiratione, ac divinis pene laudibus ubique affectus, modeste tamen et submisse de se sibi existimandum statuit, et virtutis illius haud paulo studiosior alite, nullius ejuscemodi præstantiæ sibi consciis, est: ille profecto non se magis, quam virtutem ipsam honestat, omnique ratione clariorem eam pulchrioremque reddit. Porro ut sigillatim unumquemque, dilexerit, utque viscera ipsa charitatis benignitalisque, tum suopte noster ingenio, tum institutione, erga omnes fuerit, certissimum argumentum est: maxime quidem quod ex Deo totus aptus esset, eumque ex tota anima ac mente diligeret 3. Nempe bio ipse Dei amor, et propensa erga hom mines animi voluntas, necessitate quadam inter se cohærent, et mutua fere invicem auxilia præstant; tum neque Deum ita ut diximus, vere diligere 24 Matth. xι, 29. 2 Philip. 11, 7. 1 1 Reg. 19º Gen. xviii, 27. 1º Matth. xix, 30; xx, 16, etc. 14. 34 Deut. v1, 5; Lue. x, 27, etc. ΣΙΙΙ, Scribe, et simul eumdem, qui hæc ipsa dixisset Dominum, illum animi sensum notitiamque, quod ipse mitis et corde humilis sit, requiem animarum esse, statuere perspectum haberet, atque hunc ipsum præterea servi assumpsisse formam, etc.

μὴ φιλῶν, ὃν οὐχ εώρακε Θεόν, πῶς ἀγαπήσει; Επειτα ἡ θαυμαστὴ καὶ ἄτοπος ὑπὲρ τῆς κοινῆς σωτηρίας ὡς ἔφην τούτου σπουδὴ καὶ τὸ διδόνει πᾶσι μᾶλλον ἐνταῦθα τὸ συγκεχωρηκός, ἢ ἑαυτῷ· ῆς οὐδ᾽ ἂν εἴς οἶμαι τῶν πάντων κάλλιον εὕροι γνησιότητος δεῖγμα οὐδ᾽ ἐφ᾽ ᾧ μᾶλλον ἄν τις ἡσθείτ φιλούμενος. potest, qui debitam proximo suo benevolentiam ιδεῖν οὐκ ἔχω· Ὁ γὰρ τὸν ἀδελφὸν, φησίν, ὃν ἑώρακε non reddit, neque hujus rursus pro eo ac debet ouram habere, qui circa Deum negligentior est. Eat enim justa omnino ac conveniens utriusque habenda ratio, et ut ille Dei amor, ita hæc etiam proximi cura summo studio complectenda est, quæ si negligitur, quo sane pacto prior ille retineri queat, videre non possum: Nam qui fratrem suum, inquit”, quem vidit, non diligit, Deum quem non vidit, quomodo diliget? Idem deinde confirmat mirificum nostri et a ratione alienum, communis hominum salutis, quod memoravimus desiderium. ΕϚ΄. Εἰ γὰρ παντὸς μὲν ἀγαθοῦ κεφάλαιον τὸ σε σῶσθαι· πῶς γὰρ οὔ; τοῦτο δὲ οὐκ ἂν ἄλλως παρ εἴη, μὴ συναιρομένου Θεοῦ, κἂν πᾶσαν ὦμεν ἀρετὴν ήσκηκότες, κἂν ποταμούς ιδρώτων καὶ δακρύων ἐκχέωμεν, ὁ τοῦτον τοῖς ἄλλοις μᾶλλον ἢ ἑαυτῷ δι' ὧν δεῖται τιθεὶς εὐμενῆ, πῶς οὐ πάντας τρόπους εὐνοίας οὑτοσὶ παρελαύνει. Καὶ δεῖ τοῦτον θαυμά ζειν τε καὶ ξυγχαίρειν ταυτησὶ τῆς προκλήσεως· εἰ δὲ καὶ τὰ περὶ τοὺς ἐχθροὺς αὐτὸν ούτωσι δια κεῖσθαι προσδείης, ὡς καὶ τῆς αὐτοῦ κεφαλῆς ὡς εἰπεῖν οὐδὲν αὐτοὺς ἔλαττον ἄγειν, ἀλλὰ καὶ φιλεῖν καὶ στέργειν, καὶ τούτοις τὰ βελτίω συνεύχεσθαι, καὶ ὅλως εἰς εὐεργετοῦντας τιθέναι· τοῦτο μὲν οἷς αὐτῷ μεγίστης φιλοσοφίας ὕλην παρεῖχον, τοῦτο δὲ οἷς εὐμενέστερον αὐτῷ καὶ μᾶλλον ἵλεων τὸ θεῖον ἐποίουν· ὅτι περ ὧν ἔδρασαν ὀφείλοντες δίκην, οἱ δὲ, τοσαύτης ἐτύγχανον παρ' αὐτοῦ τῆς εὐνοίας· ἐὰν τοίνυν καὶ τοῦτο προσθῇς, ἔστω καὶ τοῦτο τρί τον, οὐδέν γε ἀτιμότερον ἐκείνων ὥς γε ἐγὼ νομίζω, ἀλλὰ καὶ μάλα ξυμβαῖνον. LXVI. Et quod in ea adipiscenda aliis potius omnibus quam sibi priorem locum dabat,quo profecto nemo omnium, ut arbitror, speciosius aliquod germanæ charitatis specimen proferre queat, " el quo magis in sinu gaudeat qui diligitur. qui diligitur. Quippe si boni omnis summa æternæ salutis adeptio est, ut sine ulla controversia sane est, salus autem aliter quam Deo adjutore obtineri nequit, quantumvis omnes sedulo exerceamus virtutes, quantumvis flumina ipsa sudorum lacrymarumque profundamus, qui Deum precibus suis aliis magis quam sibi propitiabat, quo pacto non omnem ille benevolentis egreditur modum, et ob hanc suam obsecrationem in maxima hominem admiratione habere, illique congratulari debemus? Porro si hisce adjicias, quod eo erga inimicos suos animo esset, ut illos non modo non minus choros quam suum ipse caput vitamque, quod aiunt, haberet, sed diligeret item amaretque, et eis fa usta omnia optaret, imo in bene de se meritorum, numero plane reponeret, scilicet partim ideo quod maximi ac difficillimi in Christiana philosophia operis materiem ipsi præbuissent, partim quod ea re magis illi propitium ac benignum Deum effecissent, quandoquidem qui scelerum suorum flagitiorumque gravissimis tenerentur pœnis, tantum illius tamen experiebantur lenitatem ac benevolentiam, quod ipsum si superioribus exemplis adjunges, tertium charitatis documentum erit, nihilo illud cæteris, mea sententia, inferius, imo germa num undique et simillimum. G ΞΖ'. Τὴν δὲ πρὸς τοὺς πένητας εὐποιίαν, ἧς ὁ περὶ φιλοπτωχίας λόγος οὐρανομήκης ἕστηκε στήλη, καὶ οἷόν τις νομοθεσία τοῦ πρὸς τοὺς ἐνδεεῖς εὐμε νοῦς, καὶ μάλιστα τοὺς νόσῳ πιεζομένους, τό τε μηδὲν πώποτε μήτ' ἄργυρον μήτε χρισὸν ἐσχηκέ ναι, μήτ' ἄλλην ἡντινοῦν τοπαράπαν κτήσασθαι κτῆσιν, ἀλλὰ τῶν μὲν ἐκστῆναι τοῖς βουλομένοις, τὰ δὲ προέσθαι τοῖς πένησι· πλὴν ὧν περιεβίβλητο τριχίνων ῥακίων, καὶ τούτων εὐτελῶν, καὶ φιλοσο φίᾳ πρεπόντων, καὶ βιβλίων ὀλίγων, ἔτι τε νηστείας καὶ χαμευνίας, καὶ στάσεις παννύχους, καὶ συντό νους δεήσεις, καὶ στεναγμούς καὶ δάκρυα, καὶ ἱδρῶτας, καὶ ὅλως οἷς ὁ κατὰ Θεὸν χαρακτηρίζεσθαι πέφυκεν ἄνθρωπος· ὧν οὗτος παράδειγμα καὶ τύπος τοῖς ἄλλοις ἦν. LXVII. Sed et beneficentiam adversvs pauperes, cujus velut columna coelum altitudine æquans, nostri «de amandis pauperibus» exstat oratio,eademque charitatis erga indigentes, maxime morbo oppressos, quædam quasi legislatoria sanctio, id satis comprobat, quod nihil omnino unquam, nullum auri argentique scriptulum ill fuerit, nullæ item prorsus res possessionesque aliæ, verum quidquid obvenisset, id partim ultro in fortunulas suas involantibus cesserit, partim in egenos profuderit, receptis sibi modo retentisque, Dirtis quibusdam, queis regebatur, centunculis, et his sane vilissimis, vitaque religios apprime congruentibus, pauculisque aliquot libris. Huc accedunt et jejunia, et humicubationes, et nocturnæ pertinaci statu pervigilationes, et assiduæ ardentesque preces, et genitus, et lacrymæ, et sudores, et summatim quidquid religiosi sanctique hominis characterem facit ac absolvit, cujus noster aliis exemplar ac typus plane erat. LXVIII. Ego vero his, ut quæ omnes pridem compertissima habent, sepositis, ad magnum et 85 I Joan. iv, 20. ΞΗ΄. Ταῦτα μὲν οὖν ὡς ἔκδηλα τοῖς ἅπασι παραλίπω. Ἐγὼ δ' ἐπὶ τὸ μέγα καὶ σεμνὸν τῆς παρ

θενίας στάδιον βαδιοῦμαι· καὶ δείξω κανταῦθα τὸν venerabile perpetum virginitatis stadium propero, ἀθλητὴν στεφανίτην· ἦν ἐπειδήπερ ἑώρα μὴ μένον πασῶν ἀρετῶν, ἀλλὰ καὶ θεσμῶν ὑπερκειμένην τῶν θείων, καὶ τοῖς ἀγγέλοις ἐξ ἐναμίλλου χωροῦσαν, οὕτω ταύτης βάλω καὶ οὕτω καθάπαξ ἐκτήσατο, ὥσθ' ὅσον ἐν πᾶσι τοῖς αὐτοῦ τοὺς ἄλλους ἐκράτει, τοσοῦτον ἐντεῦθεν [an. add. ἑαυτὸν?] ὑπερῆρε σώ ματος μὲν καὶ ψυχῆς ἁγνείαν, μεθ' ὑπερφυοῦς ἐγὼ κρατείας ὑπὲρ πάντας ἀσκήσας· ἐξ ὧν δὲ ἡ τοῖς μέλεσιν ἡμῶν ἐνοικοῦσε δήπουθεν ἁμαρτία τοὐνδό σιμον ἔχουσα, κατεξανίσταται τῆς ψυχῆς, καὶ τὸν ἡγεμόνα νοῦν ὥσπερ αἰχμάλωτον τινα δοῦλον ὑποχεῖρα λαβοῦσα ἐφ᾽ ἃ μὴ δεῖ κατασπᾷ· καὶ νοῦν ὡς εἰπεῖν ἄνουν ἐργάζεται, ταῦτα καὶ μνήμης ἀπώσατο τῆς αὐτοῦ. etiam in eo athletam nostrum corona meritissime donatum ostensurus, qui cum hanc virtutem non modo supra reliquas virtutes omnes, verum etiam supra Dei ipsius jussa ac præcepta positam esse, atque &quo cum angelis marte certare animadverteret; ita protinus specie illius captus est; itaque suam hanc omnino fecit, ut quantum omnibus in rebus, suis ipse laudibus alios vincebat, tantum hinc vel semetipsum superarit, perfecta nimirum corporis pariter animæque castitate, cum divina quadam continentia, præter cæteros excellens; adhæc ea, unde inhabitans in membris nostris peccatum *, quasi classico quodam exstimulatum, adversus animam rebellat; et principem ac mancipium sibi subjiciens, ad nefaria quævis moderatricem mentem, tanquam captum bello detrudit, mentemque amentem ut ita dicam efficit: hæc, inquam, etiam a memoria sua penitus repulit. ΞΘ'. Οὐδὲ γάρ ἐστιν οὐκ ἔστιν οὐδὲν [/. οὐδ᾽ ἂν] ἐπειδὴ μὴ γέγονε γένοιτο τοὺς ἑλομένους τρυφάν, καὶ πλησμονῇ καὶ κόρῳ δουλεύοντα; σαρκικῶν ποθ᾽ ἡδονῶν περιεῖναι, καὶ μὴ πάθεσιν αἰσχροῖς ὑποκεῖσθαι· οὐ μᾶλλόν γε ἢ τὸν εἰς πῦρ ἐμπεσόντα, μὴ καὶ τῆς τούτου φλογὸς πεπειρᾶσθαι· εἰ γὰρ καὶ τούτων ἔστιν οἳ τὸ δοκεῖν σωφρονοῦσιν, ἀλλ᾽ ἄρα τοῖς λογισμοῖς, εἰς πεπορνευκότας τελοῦσι, καὶ δό ξαν παρθενίας τοῖς ἄλλοις διδόντες, ἀκολασίαν οἷς ἔφην νοσοῦσι· δεῖ δὲ καὶ πᾶσα ἀνάγκη, τὸν παρθε νεύειν ὡς ἀληθῶς ᾑρημένον, οὕτω τὴν ψυχὴν ἀπαθῆ παντάπασιν ἴσχειν, ὡς μηδὲ ψιλήν τινα γοῦν προσ βολὴν εἰ οἷόν τε λογισμῶν ἀτόπων δέχεσθαι· οὕτω γὰρ ἂν εἴη ἐξολοκλήρου τοῦθ᾽ ὅπερ αἱρεται ψυχῇ καθαρεύων καὶ σώματι. LXIX. Pieri enim non potest, non potest vero, inquam, nec siquidem nullo adhuc tempore factum fuit, in posterum anquam flet, ut qui delicias vitæ consectantur, ventrique saburrando exsaturandoque serviant, iidem domitas habeant corporis libidines, impurisque vacent perturbationibus, nihilo equidem magis, quam ut ardorem flamma Don percipiat, qui in ignem incidit. Etsi enim et horum nonnulli caste continenterque extrinsecus vivere videantur, intimis tamen animi sensibus ex eorum numero sunt, qui obscœnis sese polluerunt libidinibus, et qui licet aliis rebus illibata virginitatis opinionem de se præbeant, illa tamen, quam diximus parte, incontinentis morbo jactantur; atqui qui hoc sanctæ pudicitiæ decus sartum tectum tueri constituit, hunc oportet, imo plane necesse est, usque adeo puram integramque ab hujuscemodi passionibus animam babere, ut nec levissimam, si fieri queat, turpicularum cogitationum impressionem, ad ipsam accidere sinat: hoc enim pacto, quantus quantus est, id quod quærit, anima ac corpore mundus erit. Ο΄. Τούτου τοίνυν ἵνα καὶ αὖθις ἐπαναλάβω τὸν λόγον οὕτως ἐμέλησε Γρηγορίῳ, ὡς καὶ τὸν παρθε νίας ἐπώνυμον καὶ μέγιστον κατ' αὐτὸν Θεολόγον, μηδὲν ἔχειν πλέον ἐᾶσαι· ἀλλ᾿ ὥσπερ ἐν τῷ περὶ Θεοῦ λέγειν, οὕτω κἀντεῦθεν προσόμοις ἐκείνῳ γενέσθαι, καὶ προσέτι θεοφιλής, ὡς ἑκατέρους ἀλο λήλοις διίσου καὶ ὁμοίου χωρεῖν· καὶ διὰ πάντων περιβοήτους ἅπασιν εἶναι. μὲν οὖν περὶ τῶν ἀρα τῶν ἐχρῆν διελθεῖν, καὶ τοῦτον ἐπασταχού προύχοντα δεῖξαι, οὐκ ἐνδεῶς εἰρῆσθαι μοι δοκῶν, ὥσθ' δ περὶ Αριστοφάνους ἔφησε Πλάτων, τοῦτ' ἔμοιγε νῦν δικαιότερον ἐστι φάναι· ὡς ἄρα πασῶν ἀρετῶν αἱ Χάριτες τέμενός τι λαμπρὸν ὅπερ οὐχὶ πεσεῖται ζητοῦσαι, ψυχὴν εὗρον τὴν τοῦδε· ἐπάνειμι δὲ αὐ θις ἐπὶ τὰ πρόσθεν· ἐπειδὴ διὰ βραχέων ὧν ἐβουλόμην ἐμνήσθην. LXX. Tantam igitur hac in re Gregorius curam operamque ponebat (denuo enim ad institutum revertor sermonem), ut dubiam plane palmam illi faceret, qui a virginitate cognomen invenit, unusque omnium maximus nostro Theologus habitus fait (Joanni evangelists), imo vero quemadmodum pandendis divinitatis mysteriis, ita hac etiam parte, proxime ad illum accederet, neque minus apud Deum gratiosus esset, ut adeo quo inter se ambo similique plans incedant gradu; et ab omnibus meximos usquequaque clamores plaususque auferant. Jam itaque, quæ de virtutibus summatim dissorero, summamque nostri in omnibus commonstrare habebam præstantiam, haud impari penitus mode hactenus exposita esse reor, ita ut quod de Aristophane olim Plato pronuntiabat, illud nunc meliore jure ad hunc nostrum transferri a me possit, scilicet quod Gratis splendidissimum quoddam omnium virtutum, nec unquam insèrvituram fanum perquirentes, animam Gregorii repererint * Rom. vu, 17, 23. Thomas noster in Vita Aristophanis.

Paucis igitur, quæ cupiebam, hunc in modum explicatis, ad superiorem vitæ narrationem pedem nunc refero. ΟΑ΄. Ἐν τοίνυν τοιούτοις ὄντι τῷ μακαρίῳ καὶ τῶν τοῦ Πόντου φροντιστηρίων ἔτ᾽ ἐχομένῳ γράμματα παρὰ τοῦ πατρὸς ἀφικνεῖται, οὕτω τὴν ἄφιξιν επισπεύδοντα ὡς μηδὲν ἔτ᾽ ἄλλο τῶν πάντων δοκεῖν προυργιαίτερον εἶναι· τοῦ γὰρ παιδὸς Καισαρίου ἐπ' ἀλλοδαπῆς τὸν βίος ἀπολιπόντος, καὶ μηδοντια νοῦν τοῦ πλήρου διάδοχον ἔχοντος, οὐ γυναῖκα, οὐ τέκνα, οὐδὲ γὰρ ὡμίλησε γάμῳ, ἀλλὰ τῆς οὐσίας ἀπάσης ἐπὶ τοὺς γεγεννηκότας κατὰ τὸν νόμον τού σης, ἐπειδήπερ ὁ πατὴρ καὶ γήρως εἵνεκα λέγω, καὶ νόσου, καὶ τῆς κατασχούσης αὐτὸν δι' αὐτὸν ἀθαμίας, οὐχ οἷός τε ἦν πράγμασι χρῆσθαι καὶ πρὸς τοὺς ἐπικειμένους τῶν φθονούντων καὶ τοῖς ἀλλοτρίοις ὡς οἰκείοις ἐπιπητώντων ἀντέχειν καὶ διαμάχεσθαι· αἰτία δὲ ἦν τὸ τὸν Καισάριον τῶν βασιλείων θησαυρῶν γεγενῆσθαι ταμίαν, κἀντεῦθεν δημοσίων ἔστιν ὧν εὐπορῆσαι χρημάτων καὶ δεῖν ταῦτα καταβαλεῖν, εἰς ἀνάγκην κατέστη τον Γρηγό ριον ἐκεῖθεν πρὸς ἑαυτὸν μεταπέμψασθαι, δεινὸν ὄντα τὰ τοιαῦτα περαίνειν· καὶ ὃς τό τε μὴ παί θεσθα: πατρὶ τῶν ἀτοπωτάτων νομίσας, καὶ ἅμα τὸν ἐμὸν Ἰησοῦν ὑποτασσόμενον τοῖς γονεῦσιν εἰδὼς αὐτίκα παρῆν· οὔτι ἑκώνγε, καὶ ἑκὼν ἐν τῷ μέρει ο τὸ μὲν, οἷς ἡσυχάζειν ᾑρεῖτο· καὶ μὴ πράγματα ἴσχειν, τόδ' οἷς ἔμελλεν ὑπὲρ τῆς τοῦ συγγόνευ ψυ χῆς φροντιεῖν, καὶ τὸν πατέρα κουφιεῖν τῆς ἀνίας. LXXI. His porro in rebus versanti beato Gregorio, pietatisque scholas in Ponto studiosissime adhuc sectanti, litteræ a patre redduntur adeo illius urgentes adventum, ut nihil omnino aliud prevertendum videretur. Quippe Cesario flio, procul patria exstincto, nullo rerum suarum relicto hærede, non uxore, non liberis; nam cælibem semper vitam egerat; omnique ideo, secundum leges, ad parentes devoluta hereditate; hio quando pater ipse, cum ætate ac valetudine fessus, tum domestico hoc vulnere animo languens, rebus tractandis impar esset: nec obviam imminentibus invidis, et in aliena tanquam sua invadentibus ire, manumque conserere valeret; causa autem hæc erat, quod Casarius, qui feci principis quæstor fuisset, eaque re aliquam publice pecuniæ partem secum habuisset, lege repetundarum teneretur. Gregorium itaque filium, qui res ejusmodi pulchre norat expedire, e Ponto ad se revocare necesse habuit. At ille, cui patri non obtemperare summum facile nefas habebatur, et qui ipsum item Jesum meum suis parentibus dicto obedientem fuisse sciebat, continuo aderat, haud sua quidem plane sponte, et partim ille tamen sua quoque sponte: invite nimirum, quod religiosæ quietis suæ, non litium ac molestiarum amans esset, et sua rursum sponte, quod fraternorum manium causam suscepturus, patremque angore atque ægritudine sua levaturus esset. ΟΒ΄. Καὶ τοίνυν οὕοω μὲν πάντα ταῦτα καλῶς καὶ ὡς ἐχρῆν διαθείς, ὡς πᾶν ὄρος και βουνὸν συκοφαν τικὸν κατὰ τὸν Ἡσαΐαν ταπεινωθῆναι, καὶ γενέσθαι τὰ σκολιὰ εἰς εὐθέα· λόγοις δ' ἐπιταφίοις τὸν ἀδελφὸν προσειπὼν καὶ τὴν ἀδελφὴν Γοργονίαν, πάντας εἰς ἔκπληξιν καὶ θαῦμα κινοῦσιν, ὁ δὲ καὶ τῷ πατρὶ διπλῇ βοηθεῖ· τῷ τε τῶν ἐπὶ τούτοις δυσχερειῶν ἀπαλλάξαι, καὶ τῷ τὴν κατὰ τοῦ ὁμοου σίου καινοτομίαν διορθώσασθαι· τούτου γὰρ ἀπόντος ἐν ἡσυχία, μόνον οἱ τὰ ᾿Αρείου φρονοῦντες ἐκεῖνον ἀπειληφότες, καὶ λόγοις κιβδήλοις καὶ διεστραμμέν νοις αὐτὸν ὑπελθόντες, καὶ οἷον ἐκστήσαντες εαυτοῦ πείθουσι σφίσι κατὰ τοῦ ὁμοουσίου συνθέσθαι καὶ διὰ γραμμάτων, τὸ μὲν, ἀπειπεῖν. Τοῖς δὲ ξυνει πεῖν τὸ ὁμοιούσιον δογματίζουσι· καὶ διαστῆσαι μὲν ἑαυτὸν τῆς ὁμοουσίου Τριάδος, ἐπειδὴ καὶ ταύτην αὐτὸς διέστησεν, οἷς συνέθετο, διαστῆσαι δὲ καὶ τοὺς ἄλλους ἑαυτοῦ τε καὶ τῆς αὐτοῦ κοινωνίας· τοὺς τε τὸν μοναδικὸν βίον ἀσκοῦντας καὶ πρὸς Θεὸν απεί βλέποντας, καὶ ὅσοις ἔμελεν εὐσεβείας, καὶ τοῦ κατ' αὐτὴν γιγνομένου· οὕτω δ' ἔχοντα κοῦτον ὁ μέγας LXXII. Quæ omnia ut recte atque ordine composuerat, ita ut quadruplatorum «montes omnes collesque, secundum Isaiam *, deprimerentur, et anfractuosa recta ac plana fierent,» adhæc ut fratrem sororemque Gorgoniam, ejusmodi concionibus funebribus laudarat, quæ stuporem omnibus admirationemque cient, patri itidem bifariam auxilio fuit, tum quod quidquid hinc mororis conceperat abstergeret, tum quod novas illius adversus consubstantialem Dei essentiam machinationes corrigeret. Interea enim dum in otio suo filius agebat, patrem solum interceptum, qui Arii imbuti opinionibus erant, et infucatis quibusdam ac perversis ratiunculis circumventum, statuque mentis quodammodo dimotum, in hanc fraudem impellunt: ut contra coessentialem Dei naturam suum ipsis calculum adderet, litterisque præscriptis, damnata priore sententia, cum illis faceret, qui similitudinem aliquam in Divinitate sciscunt, atque hoc pacto tum a coessentiali Trinitate, quandoquidem novis hisce placitis suis ipsam diremptum ibat, semetipsum separaret, tum a se suaque commu- εὑρών, ἀλγεῖ μὲν ὡς εἶκος καὶ πρὸς τὴν μεταβολὴν nione ceteros sejungeret, et illos videlicet, qui solitariam amplexi vitam, Deum sine ulla intermissione contuentur, et quotquot alioqui pietatis, et congruentium pietati officiorum, oura tanguntur. Hoc illum igitur vir maximus affectum modo 27 Isa XL, 4. δυσχεραίνει, καὶ συνάχθεται αὐτῷ τοῦ ταύτη προς χθαι, ὡς μὴ μόνον τὴν ἐν ἅπασιν αὐτοῦ τοῖς καλοῖς εὐγένειαν καὶ πρὸς ἀρετὴν εὐκληρίαν, ἀλλὰ καὶ ἦν πάντες περὶ αὐτοῦ δόξαν εἶχον ἀμβλῦναι. cernens, pro eo sane ac debuit gravissime anime

commovebatur, et hanc sententiæ commutationem permoleste ferebat, et vicem illius juxta cum ipso dolebat; eo nimirum ipsum hac in re provectum fuisse, ut non modo eximiam in præclaris rebus omnibus naturæ suæ nobilitatem, et felices in virtute progressus, verum etiam egregiam omnium de ipso existimationem retunderet ac obscuraret. ΟΓ. Ορῶν δὲ αὐτὸν τοῖς τῆς μεταμελείας βαλλό- LXXIII. Ubi penitentiæ autem stimulis patrem μενον κέντροις καὶ ὅλον γεγονότα τῆς λύπης καὶ προσέτι τὴν ἀπάτην νομίσας ὑφ᾽ ἁπλότητος γεγενῆσθαι, ἐπειδὴ τὸ γενόμενον οὐκ ἂν ποτ᾽ εἴη μὴ γεγονὸς, ἀναλαμβάνει τε τοῦτον εὐθὺς σπλάγχνοις χρησ στότητος, καὶ παραμυθεῖται, καὶ τῆς μὲν πλάνης ἀπάγει, πρὸς δὲ τὴν ἀλήθειαν ἐπανάγει, καὶ μᾶλ λον ἢ πρόσθεν δίδωσι τῇ Τριάδι· νουθετήσας ἱκανῶς καὶ διδάξας ὅπως δεῖ ταύτης γνησίως ἀντιποιεῖσθαι, καὶ τοῖς πατρικοῖς ὅροις ἐμμένειν, καὶ μηδὲν περαι τέρω προάγειν· οὓς καὶ πάντας μὲν τοὺς τῆς εὐσε βείας τροφίμους, πολλῷ δὲ πλέον τοὺς τῶν Ἐκκλη σιῶν προσαιτοῦντας, καὶ ποιμαίνειν ἡξιωμένους ἐπίστασθαι χρὴ, καὶ τοὺς ἄλλους διδάσκειν δύνασθαι, ὅσον ἐκεῖνοι μὲν ὑπὲρ σφῶν αὐτῶν, οὗτοι δὲ, ὑπέρ τε ἑαυτῶν, καὶ ὧν γε προΐστανται πάντως ὑφέζουσι λόγον· οὐδὲ γὰρ εἶναι τῶν εἰκότων, οὐκ εἶναι, τὴν ἃ χρὴ φρονεῖν καὶ πράττειν τοὺς ἄλλους διδάσκειν ἔχοντα τάξιν, εἰς μαθητευομένους τελεῖν. fodicari, tristitiæque se totum dare intelligebat, ratus simul mera animi simplicitate in hanc incidisse fraudem, quando quod semel faetum erat, infectum fieri nequibat, visceribus charitatis ipsum e vestigio suscipit, et consolatur, et ab errore aversum ad veritatem reducit, magisque etiam quam antea sanctissimæ Trinitati tradit, plene ipsum videlicet cumulateque commonefaciens, et instruens, quo omnino pacto genuinum in modum amplecten. da Trinitas sit; manendumque intra Patrum terminos esse, nec vel tantulum ulterius pedem proferendum. Quos cognitos habere fines, omnes equidem pietatis alumnos oportet, sed maxime tamen, qui antistites Ecclesiarum, ac pastores suo merito constituti sunt, et eosdem etiam alios posse docere, cæteri enim pro se quisque duntaxat, hi autem et pro semetipsis, et pro iis quibus præsunt rationem omnino reddituri erunt. Quippe haudquaquam qui, quæ sentire alque agere conveniat, alios dorationi consentaneum esse, non esse profecto, ut cere debeat, eorum ipse imperitus sit, et quanquam doctoris locum teneat, inter discipulos adhuc reapse consistat. ΟΔ΄. Τοῦ μὲν οὖν πατρὸς, οὕτως ἐπικαιρότατα ( προΰστη, καὶ ὃν τῆς εἰς φῶς προαγωγῆς αἴτιον ἔσχε τοῦτον ἀμέλει τοῦ ἀληθινοῦ φωτὸς μικρὸν ἀποπλανηθέντα, πρὸς τοῦτ᾽ αὖθις αὖ ἐπανῆγεν, εὐγνώμονος παιδὸς ἔργον ποιῶν, καὶ ὧν εἴληφε παρ᾽ ἐκείνου, πλείω καὶ μείζω διδοὺς, εἴπερ τὸ πλανηθεῖσαν ψυχὴν ἐπιστρέψαι καὶ σῶσαι, μείζον ὅτου τις ἂν εἴποι παντός· τοὺς δ᾽ αὖ διαστάντας καὶ ζῆλον θεῖον ἀνηρημένους, οὕτω δυνάμει λόγου καὶ πνεύματος ἐπανήγαγε καὶ τούτῳ διήλλαξε και συνέδησε τοῦ λοιποῦ, καὶ εἰς ἕν ἄμφω τὰ μέρη συνῆψεν, ὡς καὶ τῷ τὴς ἑνώσεως μεγέθει καὶ τάχει, τὴν διάστασιν ἀπιστεῖσθαι· οἷς γὰρ αὐτὸς τοῦ παι δὸς ἀκούσας αὐτίκα μάλα συνέθετο καὶ οὐκ ἀντεῖπεν, ἀλλὰ καὶ τῶν πεπραγμένων οὕτω κατέγνω, ὡς καὶ δάκρυσι πλείστοις ἐξιλεοῦσθαι τὸ θεῖον, οἷς ἐξέστη τῆς ἐξ ἀρχῆς ὑποθέσεως, ἐν τούτοις ἔγνωσαν ἀτε χνῶς, ὡς οὐ κακουργῶν οὐδὲ πονηρευόμενος, ἀλλ᾽ ἀκεραιότητι γνώμης κάλλιον ἔχειν ἐκεῖνο νομίσας, προσέθετο· ὡς μὴ τῆς γνώμης ἀλλὰ τῆς ἀπλότητος, καὶ τῶν ἡπατηκότων εἶναι τὸ ἔγκλημα. Τοῦτο τὸ ἔργον οὐκ ἀτιμότερον οἶμαι, οὔτε τῆς θαυμαστῆς ἡσυχίας, οὔτε τῶν πολλῶν ἱδρώτων καὶ πόνων, καὶ τῆς μεγάλης ἐν εὐτελείᾳ φιλοσοσίας· μάλλον δὲ οὐ δὲν ἐκείνων εἰς φιλοτιμίαν τοσοῦνον, ὅσον τὸ τοὺς διὰ Θεὸν στασιάζοντας καὶ ἱερῶς διαφερομένους, ὁμονοίας ἔχεσθαι πεῖσαι, καὶ εἰρήνην ἐσπάσασθαι, κἀντεῦθεν Θεοῦ παῖδα κεκλῆσθαι. LXXIV. Patrem itaque sane quam opportune hoc pacto suis consiliis gubernabat, et quem sui in lucem ortus auctorem habebat, illum utique nonnihil a vera luce deerrantem, rursus ad hanc ipsam reduxit, boni candidique flii functus officio, quæque a patre acceperat beneficia, pluribus ac majoribus exsolvens; namque animam in errore versantem in viam revocare ac servare (Jac. v. ult.), id haud paulo majus allo quovis, cujuscunque nominis modique, beneficio est. Tum illos etiam qui a parente sese abalienaverant,zelumque divinum induerant, ita sermonis spiritusque sui efficacia rursus in coucordiam cum illo reduxit, ac reconciliavit, et in posterum conjunxit, et utramque partem ita coadunavit, ut conjunctionis illius magnitudo, et η celeritas, incredibilem pene superiorem faceret distractionem. Quippe quoniam ut sententiam filii pater audierat extemplo sine ulla refragatione illi accederet, ime etiam puæ egisset sie ipse damnaret, ut uberrimis lacrymis hujus suæ a pristino instituto defectionis veniam a Deo exposceret; inde plane intelligebpat, minime illum dolo malo no veteratoria quadam pravitate, sed ingenua animi integritate qua rectiora illa esse sibi persuaserat, eadem amplexum fuisse. Ita ut erroris illius culpa, non tam animo,quam incaute simplicitati, astutisque deceptoribus, imputanda veniret.Quod nostri opus, meo judicio, haudquaquam minoris existimandum labores sudoresque, ac plane cœlestis in summa gloriosum ac honorificum, quam Dei causa mulum concordia studium, pacisque amorem, est, quam aut admirabile illud otium, aut multi juges frugalitate vita, sive potius, nibil illarum tam esse dissidentes, sancteque inter sese controversantes, ad adducere, eaque re filii Dei appellationem " promereri. 28 Matth. v, 9.

LXXV. Quid tum vero postea accidit? Nempe Gregorium quantumlibet renitentem sacro sacerdotii unguento pater ungit, ac presbyteri honore auget Christique sacrificum inaugurat, qui etiam priusquam inungeretur ex hoc ordine erat; immolabat ille vero, non Agnum Dei peccata mundi tollentem", sed Deo hostiam gratis ac laudis 30; sed et semetipsum perpetuis laribus sudoribusque, actaque in meditatione mortis vita omni, «hostiam viventem, sanctam, acceptam 3,» el ante jam votivam, quam editam in lucem fuerat, sacrificabat, quam ego unam haud dubitem magis Deo charam magispue pretiosam Christo, qui nostra causa immolatus est, affirmare. Postquam hoc modo in collegium sacerdotum pater filium ΟΕ. Τί τὸ ἐνυεῦθεν; Χρίες μὲν καὶ ἄκοντ᾽ αὐτὸν ὁ πατὴρ, ἱερωσύνης τῷ χρίσματι, καὶ τῆς τοῦ πρεσβυτέρου τιμῆς ἀξιοῖ· καὶ δείκνυσι θύτην Χριστοῦ, τὸν εἰς τούτους τελοῦντα καὶ πρὸ τῆς χρίσεως, καὶ θύοντα μὲν, οὐ τὸν ᾿Αμνὸν τοῦ Θεοῦ τὸν αἴροντα τὴν ἁμαρ τίαν τοῦ κόσμου, ἀλλὰ τῷ Θεῷ θυσίαν αἰνέσεως, θύοντα δὲ καὶ ἑαυτὸν ἱδρῶσι διηνεκέσι καὶ πόνοις, καὶ τῷ μελέτην θανάτου τὸν βίον ποιεῖσθαι, θυσίαν ζῶσαν, ἁγίαν, εὐάρεστον, καθιερωμένην καὶ πρὸ γενέσεως· ἣν δὴ καὶ μόνην ἔγωγ᾽ ἂν φαίην μᾶλλον θεοφιλῆ καὶ περὶ πλείονος γινομένην τῷ δι' ἡμᾶς τυθέντι Χριστῷ· ὁ μὲν οὖν οὕτω τὸν παῖδα προβεβλημένος, πολὺς ἦν παρ' ἑαυτῷ τοῦτον κατέχειν ἐθέ λων, καὶ οὐκ ἐῶν ἑτέρωσέ πῃ χωρεῖν· ἵν᾽ εἴη περί πάντ᾽ αὐτῷ τοῦ λοιποῦ χεὶρ δεξιά, ὁμοῦ μὲν, συνδιέ πων καὶ συναντιλαμβανόμενος τοῦ ποιμνίου καὶ σχε cooptavisset, id unice agebat, ut illum secum per- ο άλλος αὐτός τῇ Ἐκκλησίᾳ καὶ ὢν καὶ δοκῶν, petuo retineret, nec usquam alio illi abeundi potestatem faciebat: quo deinceps ipsi ad omnia dextræ manus loco esset, eo quod simul una cum ipso commissi gregis gubernationem atque et esset et haberetur, simul item scipio ac fulcrum LXXVI. Quippe soluto jam per longam adeo vitam naturali corporis vigore, cum annos circiter nonrginta natus esset, haud amplius aut semetipso, aut aliis recte uti poterat, verum plurimum alienæ opis ac solatii fomentique, et quispiam qui ipsum velut sustentaret refoveretque, ipsi opus erat. Hic noster, secundum vetus verbum altero concesso, alterum abnuit; quemadmodum enim nibil molestius, aut minus sibi conveniens ducebat quam curis ac negotiis, a beata philosophis sum quiete sese abrtracturis, implicari, sic e contrario cum voluntate parentum consentire, illisque auxilio esse, nec ulla eorum in gratiam reeusare discrimina, non minimam pietatis partem, atque Dei etiam, qui parentes honorandos sanxerat 3, cultum esse ratus, ad omnia promptus erat. LXXVII. Cæterum paucis post diebus denuo in Pontum regreditur,ad familiarem sibi adamatamque quietem, hactenus duntaxat, ut seipsum penitus excuteret, et alios sue exemplo doceret, non e vestigio res maximas ac santissimas temere attrectandas esse, mox dein sub præstitutum diem ad suos propere recurrit patrique, et urbi patris, totum sese tradit, patriæ salutiferum quoddam remeὁμοῦ δὲ καὶ βακτηρία καὶ ἔρεισμα γήρως, καὶ πάντα τούτῳ γιγνόμενος. tutelam sustineret, et fere alter iqse Ecclesiæ senectutis, unoque verbo omnia ipsi esset. 05. Τοῦ γὰρ δὴ φυσικοῦ τόνου τῷ μήκει τοῦ βίου παραλυθέντος, ἐνενηκοντούτης γὰρ ἦν, οὔθ᾽ ὑποτῷ οὔτε τοῖς ἄλλοις οἷός τ' ἦν τὰ εἰκότα κεχρῆσθαι, ἀλλὰ καὶ πλείστης ὅσης ἐπικουρίας ἔξωθεν δεῖσθαι καὶ παραμυθίας, καὶ οἷόν τινος ὑπανέχοντος τοῦτον καίπως ἀνακτωμένου. Οδ᾽ ἕτερον μὲν ὡς λόγος ἐδίδου, ὅτερον δ᾽ ἀνένευε· τὸ μὲν γὰρ ἀνέχεσθαι φροντίδων ἀφελκουσῶν τῆς ἐν φιλοσοφία ῥαστώνης, δεινόν τε ἡγεῖτο καὶ ἥκιστα πρὸς αὐτοῦ· τὸ δὲ συμπνεῖν καὶ συμπράττειν τοκεῦσι, καὶ μηδ' ὀντινοῦν ὑπὲρ αὐτῶν κίνδυνον παραιτεῖσθαι μέρος εὐσεβείας οὐκ ἐλάχιστον εἶναι νομίζων καὶ ἅμα πρὸς Θεὸν θε ραπείαν, ὃς κελεύει πατράσι νέμειν τιμήν, οίος ήν πάντ᾽ εἴκειν κελεύοντι τῷ πατρὶ καὶ δεύτερα τάλλα νομίζειν. patri jubendi concedenda, cateraque posthabenda, ΟΖ'. Τέως γε μὴν μικρὸν ἐνταῦθ' ἐπισχών, ἀναχω ρεῖ μὲν εἰς Πόντον, καὶ τὴν συνήθη καὶ φίλην αὐτῷ ἡσυχίαν, ὅσον τε ἑαυτὸν ἐπισκέψασθαι καὶ τοὺς ἄλ λους παιδεῦσαι, μὴ τοῖς μεγίστοις εὐθὺς ἐγχειρεῖν· ἐπανεῖσι δὲ αὖθις ὅτι τάχιστ᾽ αὐτοῖς κατὰ τὴν κυρίαν τῶν ἡμερῶν, καὶ δίδωσιν ἑαυτὸν τῷ τε πατρὶ καὶ τῇ πόλει· τῇ μὲν, φάρμακον σωτηρίας διὰ τῶν λόγων· τῷ δὲ, γήρως παραμυθίαν, καὶ τῶν ἐκεῖθεν dium sua eruditione facundiaque futurum, patri η δεινῶν, θαυμαστόν τινα καὶ μέγιστον κουφισμών· καὶ λόγοις αὐτοσχεδίοις κοσμήσας τὴν ἑορτὴν, καὶ τὰ εἰκότα πανηγυρίσας, ἀπολογεῖται μὲν ὑπὲρ τῆς φ γῆς, καὶ ὡς εὐλόγου καὶ θεοφιλούς μνημονεύει· δείκνυσι δὲ καὶ τὴν εἰς αὐτοὺς τοῦ πατρὸς μεγαλο ψυχίαν, θαυμαστήν τινα καὶ πλείστου ἀξίαν. senectæ solatium ortarumque inde ærumnarum, summum maximumque allevamentum, continuo autem subita festum oratione ornans, ac decenti concelebrans laudatione, fugæ suæ causam dicit: eamque ut probabilem Deoque gratam commemorat, tum et patris sui in cives credibilem maximoque habendam in pretio magnanimitelem commendat. * Joan. 1, 29. 80 Hebr. XIII, 15. 31 Rom. xu, 1. ** Exod. xx, 12; Ephes. vi, 2. Iliad. VIII, 250.

ΟΗ!. Βασιλείου δὲ τοῦ πάνυ τῆς τῶν Καισαρέων LXXVIII. Magno autem Basilio Cæsariensis Ἐκκλησίας ἐπειλημμένου, συμβαίνει καὶ τουτονὶ τὸν Ecclesiæ pontificatum adepto, contigit equidem μέγαν, πάρεργον ὡς ἂν εἴποι τις τῆς ἐκείνου γενέet magno nostro Gregorio, ut perfunctoria quæσθαι χειρός τε καὶ γνώμης, καὶ προβεβλῆσθαι Σασί dam manus mentisque Basilii opella, quemadmodum μων τρόπῳ τοιῷδε· τῆς γὰρ Καππαδοκίας ἀπάσης, haud absurde dixeris, fieret, Sasimorumque præsul μιᾶς μὲν οὔσης ἡγενομίας τοπρόσθεν, καὶ ὑφ᾽ ἑνὶ hujusmodi quadam ratione crearetur; tota nimirum μάλιστα γνωριζομένης τε καὶ καθισταμένης ποιμένι, Cappadocia, quæ una adhuc provincialis prefectura, εἰς δύο δὲ τῳτότε οὐ μόνον ἡγεμονίας ἀλλαὶ καὶ μη- eademque sub uno item potissimum antistite censa τροπόλεις διαιρεθείσης, τήν τε Καισάρειαν καὶ τὰ ac constituta fuerat, in duas tum primum præfeΤύανα, γίγνεταί τι τοιοῦτον, ὃ καὶ μηδὲν ὑγιὲς καὶ cturas pariter, duasque metropoles ecclesiasticas, αὖ θεοφιλὲς ἔξεστι προσειπεῖν· τὸ μὲν, οἷς θαυ Cæsariam et Tyana, distracta, illius modi quiddam μασθοῦ τετύχηκε τέλους· τὸ δὲ, ὡς ἔξω τοῦ γιγνο- ea in re fiebat quod et prorsus inconsultum, et rurμένου και βουλευθὲν τὴν ἀρχὴν καὶ πραχθέν. sus Deo acceptum, haud immerito appellaveris, hoc quidem certe eatenus, quod eventum sortiretur præclarum: malesanum autem ideo, quod præter jus et fas tum conceptum animo ab initio tum opere ipso peractum esset. ΟΘ'. Τῷ μὲν γὰρ Τυανων προέδρῳ, δίκαιον εἶναι ἐδόκει καὶ λόγον ἔχον, καὶ τὰ πνευματικὰ τοῖς δη μοσίοις συνδιαιρεῖσθαι, κἀντεῦθεν ἔστιν ὧν ἀντιποιεῖσθαι χωρίων ὡς αὐτῷ γε ταύτῃ διαφερόντων· Βασιλείῳ δὲ οὐκέτι· ἀλλ᾽ εἶναι μὲν καθ᾿ αὐτὰ τὰ Τύανα συγχωρήσαι, ἑτέρου δὲ μηδενὸς τοπαράπαν προσάπτεσται· ὡς πάντων τῶν ἄλλων τῇ Καισαρέων Ἐκκλησίᾳ κατὰ τοὺς ἄνωθεν νόμους ἀνακειμένων, αὐτ τὸν δὲ τὴν τῶν Καππαδοκῶν ἅπασαν χώραν πλείστοις ὅσοις ἐπισκόποις διαλαβεῖν· καὶ μηδ᾽ ἡντινοῦν αὐτ τοῖς πόλιν ἢ κώμην οἵαν ἱεραρχίαν δεδέχθαι, ταύτης ἔξω καταλιπεῖν· ἐφῷ μάλιστα μὲν πλείω τε καὶ καλλίω τὴν τῶν ψυχῶν ἐπιμέλειαν ἐντεῦθεν γενέσθαι, ἔπειτα διὰ τοῦ τῶν ἐπισκόπων ἕκαστον τὰ οἰκεῖα κεκτῆσθαι, καὶ τούτων κατάκρας ἀντιποιεῖσθαι· τήν τε στάσιν ἐξ ἀνάγκης λελύσθαι, τήν τε Καισαρέων πλήν γε Τυάνων, τὰ αὐτῆσ αὖ κεκομίσθαι, μὴ δυνα μένου τοῦ Τυανέων πρὸς τοσούτους ἀνταίρειν. ptis Tyanis, Cæsariensis recuperaret Ecclesia, impari videlicet pluribus futuro Tyanensium antistite. Π΄. Ταῦτα δ᾽ ἐπαίνων ἀξίως διανοηθείς τε καὶ και ταπράξας, καὶ πάντας ἐκπλήξας οἷς δεξιῶς ἄγαν ἐξεῦρε, τὴν μὲν οὐκ εὐλόγως διαιρεθεῖσαν χώραν, εἰς ἓν αὖθις εὐλόγως συναγαγεῖν καὶ συνάψαι, τοὺς δὲ τῇ πρὸς αὐτὸν βασκανίᾳ τοῦτ᾽ εἰργασμένους αἰσχῦναι, καθ᾽ ἐν τοῦτο μόνον οὐκ ἔδοξε καλῶς, οὐδ᾽ ἀξίως ἑαυτοῦ βεβουλεύσθαι, τῷ καὶ τὸν Γρηγόριον ἕνα τοῦ τοιούτου καταλόγου καὶ ταυτησὶ τῆς φορᾶς περ ποιῆσθαι, καὶ τὴν μεγάλην τοῦ λόγου φωνὴν καὶ πάντα περιηχοῦσαν τὰ πέρατα, Σασίμοις φέρων ἐγκαταστῆσαι, παραρλήσιον, ὥσπερ ἂν, εἰ καὶ τὸν ἥλιον ἠξίωσεν ὁστισοῦν ἐν φαύλῳ τῆς γῆς μέρει συγκ κλείειν. ΠΔ'. Καίτοι εἰ τὸ τοὺς ἁπλῶς ἑταίρους,κἂν μὴ πολλου τινος ἄλλως ἄξιοι τύχωσιέ ὄντες, τῶν εἰκότων ἀποστερεῖν οὐκ ἐπαινετὸν, πῶς οὐκ ἂν εἴη τῶν ἀτόπων καὶ πάσης ἀγνωμοσύνης μεστόν, ὅταν τις μετὰ τοῦ πάνυ τοι μανικὸς ἐραστής τε καὶ ἐρώμενος εἶναι, βέλτιστος διὰ πάντων καὶ πολλαχόθεν ἔχων θαυμάζεσθαι, ἔπειτα μὴ τῆς γιγνομένης παρὰ τοῖς ταῦτ' Anthimo. LXXIX. Tyanensi nimirum pontifici justum atque æquum esse videbatur, ut una cum civilibus publicisque spiritualia dividerentur; atque ut loca quædam, tanquam hac ratione debita, in suam ditiomem potestatemque inde assereret, quod Basilio haudquaquam probabatur, qui Tyanensi quidem Ecclesiæ liberam suamque jurisdictionem permittebat, modo ne aliud præterea quidquam sibi usurparet, quando reliqua omnia antiquo jure pontificio Cæsariensi Ecclesiæ attributa essent: ea igitur re Cappadociam omnem plurimis ille occupare episcopis nullumque oppidum aut pagum pontificali suscipiendo imperio idoneum, eo vacuum relinquere; hoc potissimum consilio, ut amplior inde accuratiorque animarum exsisteret curatio, deinde etiam, ut episcopis suas singulis tenentibus, ac pro virili parte acerrime tuentibus, sedes, et seditioni necessario finis imponeretur, et sua iterum, exceLXXX. Cæterum ut laudabiliter ista excogitavit pariter ac perfecit, omniumque sibi admirationem peperit Basilius, eo quod solertissime viam repererat, inconsulto consilio divisam provinciam, pienter rursus in unum conducendi conjungendique, justumque illis, qui hæc mera adversus ipsum malevolentia ac invidia stimulati patrarant, incutiendi pudorem. Ita in hoc uno duntaxat, neque bonum, neque se dignum, iniisse vlsus est consilium, quod pontifcalis hujus catalogi ao proventus unum etiam Gregorium feceisset, et magnam illam divini verbi vocem, omnesque terrarum pervaden• tem fines. Sasimis imposuisset, haud dissimili ratione, atque si solem quispiam ignobili aliquo terræ loco conclusum abdere velit. LXXXI. Jam si amicos quoscunque, qui cæteroqui haud magno admodum numero locoque sunt, iis quæ æqua et convenientia sunt fraudare, haudquaquam honestum ac laudabile habetur; quomodo non absonum plane, et iniquitate plenissimum fuerit, quando qui pene insano alicujus amore deperit, nec minus invicem eidem redamatur; qui præ-

terea longe omnibus in rebus præstantissimus, om- αὐτῷ ξυνειδόσι, τιμῆς ἀπολαύῃ. Ο δὴ καὶ τότε nique artium virtutumque genere admirabilis est; περὶ τὸν Γρηγόριον δήπουθεν γενονός πάντας ἐξε hic apud hos ipsos, qui istarum rerum omnium conscii testesque ipsi sunt, jus suum honoremque debitum, non consequitur? Quod tum Gregorio usa veniens vehementer homines perturbavit; quippe qui summa illum quæque a Basilio accepturum, et, quæ tum Basilium dare, tum Gregorium accipere par erat, speraverant; parva vero quæpiam duntaxat, et quæ adeo infra sanctissimam ipsorum necessitudinem, aliorumque exspectationem essent, reipsa cennebant, ut priusquam fierent, nemo futura credidisset, et facta denuo item incredibilia, cæcisque ambagibus involuta, viderentur, usque adeo præter omnem hominum spem tum Basilius visus est, neque Gregorio, ut insigni plane viro, aliosque omnes supergresso, dignos habuisse honores: neque ut cætera ipsi viliora essent omnia, amicitiæ saltem jura erga sodalem suum observare, sed ipsum non secus ac cæteros hoc in negotio habere, voluisse, quo ipso non Gregorium magis, quam illo semetipsum, dehonestabat. Nisi hoc fortasse modo Basilium quispiam defensum eat, quod neque sodatis sui despicatione, neque singularis atque mutuæ suæ familiaritatis, datæque dudum et acceptæ fidei, oblivione, neque rursus ignoratione veri pretii, quo dignus omnine Gregorius esset, ad hanc de ipso ferendam sententiam veniret; sed quod hominem apud se perpetuo retinere, ejusque præsentia ac consuetudine oculos animumque pascere cuperet, neque saavissimam modo sibi illius G επληξε μεγάλα μὲν οἰομένους ἂν αὐτῷ παρα Βασιλείου γενέσθαι, καὶ ὅσα τοῦτον κἀκεῖνον, τὸν μὲν δοῦναι, τὸν δ᾽ εἰκὸς εἰληφέναι· μικρὰ δὲ ἰδόντας, καὶ οὕτως τῆς τε πρὸς ἀλλήλους αὐτῶν θαυμαστῆς ἕξεως καὶ τῆς τῶν ἄλλων προσδοκίας παντάπασιν ἀποδέοντα, ὡς πριν μὲν γενέσθαι, μὴ πιστεύεσθαι ἂν γεγενῆσθαι, γενόμενα δὲ πάλιν αὖ ἀπιστεῖσθαι καὶ εἰς ἄπορον πίπτειν· οὕτως ἀπ᾿ ἐλπίδος ἀπάσης Βασίλειος ὥπται· οὔτε τοῦτον ὡς θαυμαστόν τινα καὶ ὑπὲρ πάντας ὄντα τοὺς ἄλλους τὰ εἰκότα τιμήσας, οὔτ᾽ εἰ μή τι ἕτερον, τοὺς γοῦν ἑταιρίας νόμους περὶ αὐτὸν ἐθελήσας φυλάξαι, ἀλλὰ κατὰ τοὺς ἄλλους καὶ τούτῳ χρήσασθαι οὐ μᾶλλον τοῦτον ἐντεῦθεν, ἢ ἑαυτὸν ἀτιμάσας ἐκεῖθεν· πλὴν εἴ τις ὑπὲρ αὐτοῦ τοῦτ' ἔχει λέγειν, ὡς οὐχ ὑπερφρονῶν τὸν ἑταῖρον, οὐδὲ τῆς ὑπερφυοῦς πρὸς ἀλλήλους συμπνοίας καὶ τῶν ἐξ ἀρχῆς ὁμολογιῶν ἥκων εἰς λήθην· οὐδ᾽ αὖ ὅσου τινὸς ἦν ἐκεῖνος ἀξιόχρεως ἀγνοῶν, ἐπὶ ταύτην ἔπειθ' ἥκει τὴν ψῆφον, ἀλλ᾽ ἄρα παρ' αὐτῷ τοῦτον ἔχειν ἐθέλων αἰεὶ, καὶ ὁρᾷν καὶ ξυνεῖναι, καὶ μὴ μόνον τῆς ἡδίστης αὐτοῦ φωνῆς τε καὶ γλώττης ἀκούειν, ἀλλὰ καὶ λόγων ἀπολαύειν ἐκείνων, οἷς ἐφιλοτιμεῖτο τοσοῦτον, ὡς οὔπω τοῖς ἑαυτοῦ τῶν πάντων οὐδεὶς, ἐπεὶ τοῦδε τυχεῖν οὐκ ἄλλως οἷος τ' ἦν, καινοτομεῖν διά τε τὸν πόθον ᾤετο δεῖν, καὶ ἅμα τὴν τοῦ Γρηγορίου μεγαλοψυχίαν καὶ ἦν πρὸς αὐτὸν εἶχει αἰδῶ σαφῶς ἐπιστάμενος· ὧν τοσοῦτον αὐτῷ περιῆν, ὥσθ' ὅπερ ἐκεῖνον ἐχρῆν πρὸς αὐτὸν ἐνδεδεῖχθαι, ὡς ἄρα περὶ πλείονος αὐτὸν πάντων ποιεῖται, τῷ μὴ συντεταχέναι τοῖς ἄλλοις, τοῦτ᾽ αὐτὸν πρὸς ἐκεῖνον μετὰ πολλοῦ τοῦ περιόντος εἰργάσθαι· δι' ὧν γὰρ πρὸς τὴν χειροτονίαν ταύτην καλούμενος, οὐκ ἀντεῖπεν· οὐδ᾽ ἀπεπήδησεν· ὅπερ ἐκεῖνος πάντως ἔπαθεν ἂν, εἰ τοὐναντίον πρὸς ἐκεῖνον ταῦτ᾽ αὐτὸς εἶχε ποιεῖν, ἔδειξεν ὅσου τινὸς τἀκείνου τιμᾶται, καὶ ὡς τὴν ἑαυτοῦ δόξαν παραπολὺ τῆς ἐκείνου νομίζει. vocem ac linguam auribus usurpare, sed orationibus item ipsis frui, de quibus tantopere gloriari solitus erat, quanto nemo omnium ad illum diem de suis ipsius Hoc vero cum alia ratione nulla ɔonsequi posset, et flagrantissimo Gregorii desiderio adductus, novas illas sibi usurpandas statuit machinationes, et simul quod animi illius magnitudinem, atque erga se observantiam, clarissime perspectam haberet. Quibus noster virtutibus tantum præstabat, ut quod erga illum declarare Basilius debuerat officium, tantum se nimirum supra alios omnes Gregorio deferre; ut novorum istorum antistitum in numero illum non reponeret, id Basilio majorem profecto in modum ipse præstaret, eo videlicet ipso, quod ad prædictam inaugurationem vocatus, nihil contradiceret, nec aufugeret, quemadmodum sine dubio facturus fuerat Basilius, si contra ejus modi quidpiam in illum faciendum habuisset Gregorius, satis ostis ostendit, et quanti auctoritatem illius faceret, et quod illius gloriam suæ longe anteferret. LXXXII. Cave vero dicas, Quid igitur extemplo inde sese subduxit Gregorius? Deo nimirum ad hoc pariter ac illud impellente, tum primum cessit, tum postea rursus aufugit, qui summam item Gregorii nostri animi moderationem monstrabat, et simul neque orbem terrarum tali orbar) sinebat viro; qualem ego, nempe pulchra omnia pariter pervagatum, neminem ullo unquam tempore videre memini, neque ipsum, ipsiusque exquisitissimas dicendi artes, in obscuro ac vilissimo loco clausas latere; et propemodum exstingui, instar mento. Gregor. Epitaph. Basil. init. ΠΒ΄. Καὶ ὅπως μὴ εἴπῃς· Τί οὖν εὐθὺς ἐκεῖθεν ἀπέδρα; τοῦ γὰρ Θεοῦ καὶ τοῦτο κἀκεῖνο κινοῦντος, εἶξέ τε τὴν ἀρχὴν, καὶ αὖ πάλιν ἀπέδρα· τήν τε ἐπιείκειαν τούτου δεικνύντος, καὶ ἅμα οὐκ ἀνεχομέν νου, μή τε τὴν οἰκουμένην ἀνδρὸς ἐστερῆσθαι τοιούτου, οἷον ἐγὼ οὐδένα διὰ πάντων οὕτως ιόντα οὐπώποτε εἶδον, μήτ' αὐτὸν καὶ τοὺς αὐτοῦ λόγους ἐν φαύλῳ, καὶ οὐδενὸς ἀξίῳ συγκλεισθέντας χωρίῳ, λα θεῖν καὶ οἷον ἀποβεσθῆναι, καθάπερ τινα μέγαν πυρσον, τῆς προσηκούσης ὕλης οὐκ οὔσης. facis cujusdam ingentis, idoneo destitutas ali An adrip ex Greg. Epitaph. Bas. fine.

ΠΓ΄. Ταῦτ᾽ ἄρα θείᾳ ψήφῳ πειθομενος, ἀπῆρε μὲν αὐτίκα Σασίμων· πρὸς δέ τι χωρίον ἡσυχίας πάνυ τοι γέμον, μετῆρε. Κάπειτ' αὐτὸν εἶχε πάλιν Ναζιανζός, ἐν ἅπαντι τῷ χρείας ἱσταμένῳ τὰ μέγιστα τῷ πατρί συναιρόμενον· καὶ τοσαύτην εἰσφέροντα τὴν σπουδὴν ὑπὲρ τοῦ μήτ' ἐκεῖνον ἐπὶ μηδενὶ τοπαρά παν μὴ δ' ὁπωστιοῦν δυσχερᾶναι, μήτ' αὐτὸν τῶν ὅσα ἐξῆν ἑνὸς μηδενὸς ἀποσχέσθαι, ἀλλὰ καὶ πᾶν ὡς εἰπεῖν θεραπείας εἶδος πρὸς αὐτὸν ἐνδεδεῖχθαι, ἔστι δὲ ἦν καὶ οὐκ οὖσαν προσεξευρεῖν, καὶ ὅλως πανταχόθεν αὐτῷ ξυντελεῖν τὰ γιγνόμενα, ὅσην ἂν εἰ καὶ τοῖς φρικωδεστάτοις τῶν ὅρκων ἑαυτὸν περιέσχε, ταῦτά τε ὁμοῦ πάντα καὶ ἡδέως καὶ μετὰ παντὸς εἰσενηνοχέναι τοῦ βούλεσθαι· καὶ τοσοῦτο μᾶλλον, ὡς μηδ' εἰσφέρειν ὅλως δοκεῖν, ἀλλὰ ταῦτ᾽ αὐτῷ παρ' ἑτέρων εἰσφέρεσθαι· καὶ μᾶλλον αὐτὸς ὑπὸ τοῦ πατρὸς εὖ πάσχειν νομίζειν, ἢ τὸν πατέρα τιμᾷν· οὕτως αὐτῷ καὶ πέρα τοῦ εἰκότος, τὸ εἰκὸς ἀπεδίδου, καὶ τὴν για γνομένην ὑπερέβαινε τάξιν, ἐν τῷ τηρεῖν τὰ γιγνόμενα βούλεσθαι· ἐφιλονείκει γὰρ ὥσπερ ἑαυτόν τε ὑπερβάλλειν ἐν τούτοις, καὶ κρεῖττον ἑκάστοτε δείκνυσθαι· τόν τε πατέρα παρασκευάζειν τῷ περιὄντι τῶν ἀγαθῶν ᾧ εἰς αὐτὸν ἐνεποίει, μὴ μόνον γήρως καὶ νόσων, καὶ τῶν ἐντεῦθεν δυσχερῶν οἷόν τινα λήθην λαμβάνειν, ἀλλὰ καὶ λυσιτελεῖν αὐτῷ ταῦτα διὰ ταῦτα νομίζειν. LXXXIII. Quamobrem divinæ obsecutus sententiæ, e vestigio Sasima relinquit, locumque aliquem quietis et tranquillitatis pleniorem petit. Subinde vero denuo illum Nazianzus tenuit, maximum patri quandocunque usus esset adjutorem, et qui lantam hic plane adhiberet contentionem, quo neque ille ulla omnino ex re, modoque ullo, aliquam acciperet offensionem, neque ipse quidquam, quoad ejus facere posset, omitteret, sed quæcunque penitus observantiæ cullusque sunt officia, ea omnia ne longum faciam, patri tribueret, atque aliquam itidem, antea ignotam, obsequii iniret rationem, ad summam denique omni ex parte debitam illi pietatem exhiberet, quanta unquam etiamsi conceptis verbis ultimisque exsecrationibus sese obstrinxisset, uti potuisset contentione. Atque simul hæc universa maximaque item tum voluptate, tum omni animi studio in patrem conferret, idque tanto sane studiosius enixiusque, ut non ipse quidquam ulli tribuere videretur, sed ipsi potius hæc ab aliis tribui, magisque ipse accipere a parente beneficia, quam suis illum honorare existimaret. Ita ille quidem certe plus quam ipsa officii ratio postulat, sua patri officia reddebat, debitumque egrediebaturmodum, dum debitum servare modum studeret, se enim ipsum in his velut superare, meliusquc aliquod suis specimen identidem dare, enitebatur, idque plane efficere, ut parens suorum erga illum beneficiorum magnitudine, non solum senii sui ægræque valetudinis, et proficiseentium inde malorum, quodammodo oblivisceretur, verum etiam ex usu eadem suo, per hanc filii pietatem, esse duderet. ΠΔ΄. Οὐ τοίνυν περιόντος μὲν αὐτοῦ καὶ τὸν ἥλιον βλέποντος, τοσοῦτον οὗτος πεποίητο λόγον, ἀπογενο μένου δὲ καὶ μηκέτ᾽ εἰς τοὺς καθ᾿ ἡμᾶς ζῶντας τελοῦντος, ἐλάσσω· ἀλλὰ καὶ τοῖς πράγμασι τούτοις οὕτως ἐχρήσατο, ὡς ἀκολουθῆσαι παντάπασιν ἑαυτῷ, καὶ μὴ τοῖς δευτέροις καταισχύναι τὰ πρόσθεν· ἀλλ᾽ ἵνα τῶν αὐτῶν καὶ αὖθις μνησθῶ, ὅσον περιόντος αὐτοῦ καὶ τὸν ἥλιον βλέποντος πεποίητο λόγον, του σοῦτον ἀπογενομένου τε καὶ μηκέτ᾽ εἰς τοὺς καθ᾽ ἡμᾶς ζῶντας τελοῦντος· καί τοι τί λέγω; πολλῷ γὰρ μεῖζον ἐνταῦθ᾽ ἔτεστ᾽ ὁρᾷν, εἴπερ ἐκεῖνο μὲν ἦν ἐπ' αὐτοῦ τοῦ βιῶναι· μᾶλλον δ' ἐν μυχῷ γήρως, καὶ πρὸς αὐτοὺς ἤδη τοὺς ἐπιλόγους τοῦ βίου, τὸ δ᾽ εἰς ἀνθρώπους πάντας παραμενεῖ· «ἔς τ᾽ ἂν ὕδωρ τε νάῃ καὶ δένδρα μακρὰ τεθήλῃ·» ἄνευ γάρ τῆς περὶ τὴν τελευτὴν (3*) αντίῤῥοπά τε ταύτης, καὶ μετ᾿ αὐτ τὴν ἀξιόχρεων γίγνεσθαι, μέγιστόν τε καὶ κάλλιστον ἐντάφιον, ἐπιδίδωσι τούτῳ τοὺς λόγους· καὶ τὴν τῶν λόγων ηδονήν τε καὶ χάριν· συστήσας καὶ τοῖς ἐπιγι γνομένοις αὐτὸν τε καὶ ἣν ἔσχε περὶ πᾶσαν ἀρετὴν εὐκληρίαν· παραμυθησάμενος δὲ, ὡς εἰκὸς, τήν τε μητέρα τοὺς τε οἰκείους καὶ πᾶσαν Ναζιανζόν· κοι· νὸν γὰρ ἦν πένθος, καὶ πᾶσιν ἁπλῶς καὶ καθένα ἑκάστῳ, καὶ περί τε ψυχῆς καὶ νοῦ καὶ βίου καὶ κόσμοῦ καὶ τῶν ὑπὲρ κόσμον· καὶ τί μὲν τὰ παρόντα τε καὶ οὐκ ὄντα· τί δὲ τὰ μέλλοντα, καὶ ὄντως γε Κρείττον. Malo Κρείττων. (3*) Add. θεραπείας, aut επιμελείας. PATROL. Gn. CXLY. LXXXIV. Verum enim vero non superstitis duntaxat adhuc patris, solisque contuentis lucem, tantam noster habebat rationem; mortui autem, nec amplius in nostro hoc orbe viventibus adnumerandi, minorem. Verum ita his etiam in rebus sese gerebat, ut suam constanter sequeretur indolem; neque posterioribus dehonestaret priora, imo, ut uea denuo repetam verba, quantum superstitis adhuc patris, solisque contuentis lucem, rationem habuerit, tantam mortui item, nec amplius in nostro hoc orbe viventibus adnumerandi, rationem habuit. Quamquam quid est quo dico? Nimirum bic multo etiam majus quiddam videre licet, siqui dem illud in vita ipsa; sive potius in ultimo senectulis recessu, prope ipsam vitæ clausulam, fuerat, hoc autem ad omnes mansurum homines est: «Dum fluit unda maris: dum frondes parturit arbos» Quippe super officia patri morbo mortifero affecto præstita, paria illis, suoque jure proximo habenda loco, maximum atque exquisitissimum exsequiale munus, funebrem laudationem, gratissimosque illius ac suavissimos odores, adjecit, qua et paternam posteritati memoriam, felicemque virtutum omnium cultum commendabat, et quemad. modum per erat, matrem suosque necessarios, om neuique Nazianzum, consolabatur, communis enim Herodot., l'ita Homeri, x1; Diog. Laert., Cleobulo.

ἔχειν καὶ κόπτεσθαι, ἀλλὰ πρὸς τὸν Θεὸν ἐκδημίαν εἴτ' ἐνδημίαν, εἴτ᾿ ἐπάνοδον, εἴθ᾽ ὅ τι τις βούλεται ταύτην νομίσαντας, χαίρειν τε καὶ τούτῳ διαφερόν τως συγχαίρειν, ὡς ὑπὲρ πάντας θεοφιλεῖ καὶ τῆς τῶν τοιούτων φατρίας φερομένῳ ταπρῶτα. Οὐκ ᾤετο δεῖν ἐνταῦθα τῆς παραμυθίας ἑστάναι, οὐδ᾽ ἀποχρῆν τοῦτον μόνον τὴν ἔφάνον, ἀλλ᾽ ἄχρι παντὸς ἐς τελευ τὴν αὐτὴν τῇ μητρὶ παραμένειν [Γ. παραμένει] κηδό μενος, θεραπεύων· ἐπιμελούμενος τὰ εἰκότα, πᾶσαν ὡς εἰπεῖν χορηγίαν προνοίας εἰσφέρων· ἐπειδὰν δὲ ἡ προσήκουσα μοῖρα τοῦ βίου ἀπήγαγε μὲν ταύτην ἐνθένδε, πρὸς δὲ τὸν ὃν ἐξ ἀρχῆς ἐπόθει Θεὸν ἐπαν· ήγαγε, τίς οὐκ οἶδεν ὡς οἷς αὐτὴν τετιμήκει, πάν τας εξέπληξεν; οὐχ ὡς ἂν εἴποι τις μητέρα τιμῶν· ἀλλ᾽ ὡς μάλ' ἐρωμένην Θεοῦ, καὶ νυμφευθεῖσαν τούτῳ καὶ πρὸ τῆς κλήσεως. universis pariter civibus singulisque luctus erat et ὄντα κάλλιστα πάντων φιλοσοφήσας, καὶ πείσας μὴ præterea de anima, ac mente, ac vita, ac mundo, πρὸς τὴν ἐνθένδε τοῦ ἀνδρὸς ἐκδημίαν δυσχερῶς rebusque supra mundanis, quantique item præsentia, quæ nihil admodum sunt, et quanti rursus futura, quæ revera sunt, facere conveniat, omnium gravissime disserebat: adhæc auctor illis erat, ne beati viri de hac vita discessum ferrent dolentius plangerentque, verum discessum illum ad Deum, sive accessum, sive reditum, seu quodcunque cuiquam placuerit vocabulum, esse credentes, Istanti potius animo essent, illique, ut qui unus omnium longc Deo charissimus, ejusque ordinis hominum facile princeps esset, summo congratularentur opere. Neque vero hic protinus ab officio consolandi desistendum sibi, neque unam istam sui muneris suffecturam partem, ratus, perpetuo deinceps apud matrem, quoad ipsa viveret, remansit; commodis illius serviens, obsequium cultumque tribuens, convenientemque gerens curam, unoque verbo, piæ providæque sollicitudinis copiam omnem prompta illi manu præbens, quam ubi debitum vitæ fatum e terris subductam, ad Deum, quem ab incunabulis suis summe desiderarat, reduxit, quis est qui nesciat, qua ipsi pietate parentabat, in magnam omnes traduxisse admirationem? Non enim ut matri illum suæ, sed ut unice Deo dilectæ. eique etiam priusquam vocata fuisset desponse, parentasse dixeris. LXXXV. Atqui parentes suos maximi facere, diguisque colere honoribus, nihilque adeo prætermittere eorum quæ ipsis præstare jus ac fas est, illud non maximæ sane laudi ducitur, quippe justum plane debitumque. Scilicet ut neglectum hoc pietatis officium gravissimam reprehensionem habel, et divini etiam præcepti impia abrogatio est, ita servatum obitumque, nullam recipit admirationem, quando quod æquum est duntaxat persolvitur, quidquid autem æquum per se est, illud officii necessitate nititur, at necessitas rursus nulla donatur corona. Quando hoc ipsum officium, tanta - cum excellentia viro justissimo perfectum est, ut ad nullum expressum exemplar, verum unicum aliis futurum sit exemplum, adeo sane magno illud in pretio habendum est, ut si ad non singulari quispiam laude afficiat, ille neque æquus rerum arbiter esse videatur, et invidentiæ se simul alliget. Rom tantam videlicet simplici modo laude, non summa admiratione honestaus. LXXXVI. Idem præterea ubi Nazianzenam Ecclesiam eum hoc pastore in modum pastam viderit, ut supra alias omnes ad virtutem fidemque optime comparata ac consolidata esset, ab eoque justi omnis et honesti maxima accepisset incitamenta, quo ipsum pacto non impensiore studio admiretur, qui tam multis admirandisque pariter enituerat, virtutibus; qui omnibusque in rebus ita magnifice excellenterque versatus fuerat, velut in re quadam una sigillatim? cujus ideo tam eximio omnis Nazianzonorum civitas capta amore erat, sic ipsum tanquam conditorem suum conservatoremque, et spiritualis animarum beatitudinis auctorem præstitemque, penes se retinere studebat, ut quidvis perpeti mallet, quam ullo ipsum modo missum facere. At Gregorius, ut perpetuam apud illos mansionem, siquidem fieri id non posset, abunebat: sic eatenus precibus illorum locum dabat, donec ΠΕ'. Τὸ μὲν δὴ τοὺς γεννησαμένους περὶ πλείστου ποιεῖσθαι, καὶ τιμῶν τὰ γιγνόμενα, καὶ μηδὲν ἀνιέναι τῶν ὅσα γε εἰς αὐτοὺς πράττειν εἰκὸς, θαυμαστὸν οὐδὲν, εἰ καὶ τῶν πάνυ δικαίων· ὀφείλεται γάρ ἀλλὰ μὴ γενόμενον μέν, μίμψεως οὐ μικρᾶς ἂν εἴη, καὶ προσέτ᾽ ἀθέτησις ἐντολῆς· γενόμενον δὲ, οὐκ ἔτι ἂν ἐπιδέχοιτο θαῦμα· τὸ γὰρ εἰκὸς ἐστιν ἐκτιννύναι πᾶν δὲ τὸ εἰκὸς, ἀνάγκης δήπουθεν ἤρτηται· ἀνάγκη δὲ ἀστεφάνωτον· νῦν δὲ οἷς αὐτὸ μετὰ τοσαύτης ὑπερβολῆς κατώρθωται τῷ δικαίῳ, ὡς μήδ᾽ εἰς παι ράδειγμα φέρειν· ἀλλ᾽ αὐτὸ τοῦτο μόνον εἶναι τοῖς ἄλλοις παράδειγμα, οὕτω πολλοῦ τινός ἐστιν ἄξιον, ὡς εἰ μὴ σφόδρα τις ἐπαινοίη, οὔτ᾽ ἂν τοῖς πράγμα. σιν ὀρθῶς διαιτᾷν δόξειεν ἂν, καὶ βασκανίας άλισκευ σθαι· πράγμα τοσοῦτον ἁπλῶς ἐπαινῶν, καὶ μὴ κατάκρας θαυμάζων. ΠϚ΄.Καὶ μὴν ὅταν πρὸς τούτῳ καὶ τὴν τῶν Ναζιανζη νῶν Ἐκκλησίαν οὕτως ὑπ᾽ αὐτοῦ ποιμαινομένην κατίδη, ὡς πρὸς ἀρετήν τε καὶ πίστιν ὑπὲρ πάσας τὰς ἄλλας κατηρτίσθαι καὶ ἡ δρᾶσθαι καὶ καλοῦ καὶ δια καίον παντὸς λαβεῖν ἐντεῦθεν μᾶλλον τοὐνδόσιμον, πῶς οὐκ ἂν αὐτὸν ἐκπλαγείη, θαυμαστὸν ἐν ταυτῷ διὰ πάντων φανέντα, καὶ πᾶσιν ὑπερφυῶς ὡς ἐν γέ τῳ χρησάμενον; οὗ Ναζιανζηνῶν μὲν ἅπας ὁ 37 μος οὕτω διαφερόντος ἀλόντες, οὕτως αὐτὸν ὡς οὐκ: στην τινα καὶ σωτῆρα, καὶ τῆς κατὰ ψυχὴν εὐδαι μονίας χορηγὸν καὶ προστάτην παρ' ἑαυτοῖς κατέχειν ἐβούλοντο, ὡς πάντ' ἂν ἐλέσθαι παθεῖν, ἢ τούτου καὶ ὁπῃοῦν ἀποσχέσθαι. Ο δέ τὸ μὲν εἰς ἅπαν ἀπεῖ· πεν, οὐδὲ γὰρ οἷόν τε· ἐπιτοσοῦτο δὲ τῇ σφῶν εἶξε προκλήσει, ἕως ἑτέρου δή τινος φροντιοῦσι ποιμένος· οὐ γεγονότος, αὐτὸς ἐκεῖθεν ἀπάρας, καταλαμβάνει Σελεύκειαν· καὶ χρόνον οὐχὶ συχνὸν ἐνταυθοῖ διατρί ψας, ὁ μὲν Πόντον ἐνενόει, καὶ τὴν Ποντικὴν Ξου-

φιρίαν, καὶ οὓς ᾔδει τῶν χώρων οἵους τε ὄντας ψυ- alium sibi prospexissent pastorem. Quo facto, e χὴν ἐκκαθάραι τε καὶ πτερῶσαι, καὶ Θεὸν ἔπειτ' αὐτὴν, εἰ μὴ μέγα εἰπεῖν, ἀποφῆναι· τοῦτ᾽ ἦν αὐτῳ μελέτη καὶ τὸ λογίζεσθαι· ἑτέρως γε μὴν ὁ τούτου Θεὸς τὰ κατ' αὐτὸν ᾠκονόμει· οὐκές᾽ ἐπιπλέον εὐαγγε‐ λικῶς εἰπεῖν, «ὑπὸ τῷ μοδίῳ κρύπτεσθαι τὸν λύχνον ἐθέλων, ἀλλ᾽ ἐπὶ τὴν λυχνίαν τεθεῖσθαι,» ὡς μέγα φῶς εἶναι τῷ κόσμῳ, καὶ τοῖς ὑπ᾽ οὐρανὸν λαμπτῆρα περιφανή. patria excedene Seleuciam adit. Ubi post non longain moram, Pontum, Ponticamque Xuphirfam, et quæ alia norat loco, ad expiandam animam alisque spiritualibus instruendam, Deumque etiam tandem, si hoc fas est dictu, efficiendam, opportuna, cogitare cœpit: hæ tum illi curæ cogitationesque erant; alqui aliter destinata ipsius, illius gubernabat Deus, qui haud amplius, ut evangelicis rem verbis dicam, «abscondi subter modis lucernam, sed super candelabrum suum reponi 3,» volebat, ut ingens orbi universo lumen, omnibusque sub crelo degentibus fax fulgentissima, esset. ΠΖ΄. Ταῦτ᾽ ἄρα καὶ τὴν βασιλεύουσαν τῶν πόλεων ἐκεῖθεν ἐμπνευσθείς τε καὶ χρηματισθείς, ἅτε και κῶς διακειμένην τοτηνικαῦτα τὰ θεῖα· καὶ χειρός οὐ μικρᾶς δεομένην, μηδὲν μελλήσας, ὅλῳ ποδὶ πρὸς ταύτην ἐχώρει· ὁ καὶ πρὶν ἐμπνευσθῆναι πάντως ἔδρασεν ἂν ὑπό τ᾽ αὐτὸς ἑαυτοῦ καὶ τοῦ περὶ ταῦτα ζήλου καὶ τόνου παρακληθείς, πρεσβείαν τε ὅτι πλείστην περὶ τούτου δεδεγμένος ἐκεῖθεν ὡς τάχιστ' αὐτοῖς παρεῖναι καὶ βοηθεῖν, καὶ μὴ περιιδεῖν τὸν τῆς ἀληθείας κινδυνεύοντα λόγον. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ὅσοι τῶν ἑταιροτάτων ἦσαν αὐτῷ καὶ φιλτάτων, καὶ πρό γε πάντων καὶ μετὰ πάντων Βασίλειος ὁ κλεινός, πάνυ τοι προὔτρεπον αὐτὸν ἐπὶ ταῦτα, καὶ τὸν ἄθλον ἐπῄνουν· σπεύδοντα καὶ αὐτὸν κατὰ τὸ ἔπος ὀτρύνοντες· μόνην γὰρ εἶναι τὴν παράταξιν ταύτην αστ φαλῆ καὶ γενναίαν, καὶ Θεῷ τοῦ παντὸς τιμωμένην. Τῶν γοῦν ἐν Βυζαντίῳ κακοδόξων, τῶν τε ἄλλων, καὶ μάλισθ' ὅσοι τῆς ᾿Αρειανικῆς λύσσης ἐτύγχανον ὄντες πολὺν ἤδη χρόνον τοῖς εὐσεβέσιν ἐπικειμένων, καὶ πᾶσιν οἷς ἔξεστι τούτου λυπούντων, καὶ νῦν μὲν ὕβρεις καὶ πληγὰς ἀφορήτους καὶ δημοσίας δή τινας περιαγωγάς, πολὺ δήπου τὸ ἄτιμον καὶ φαῦλον ἐχού σας, καὶ οὐσιῶν ἀφαιρέσεις· νῦν δὲ καθείρξεις, ἐξου ρίας, ἐμπρησμούς θαλαττίους θανάτους καὶ σφαγάς ἀθεμίτους, τὰς μὲν, δι' αἵματος, τὰς δὲ, δι' ἀγχόνης, τἆλλα & μήδ' ἂν εἰς εὐσεβῶν μὴ ὅτι μεμνῆσθαι καὶ λέγειν, ἀλλ' οὐδὲ ἀκούειν ὅλως ἀνάσχοιτο, τούτοις ἀνηλεῶς ἐπαγόντων τε καὶ κακούντων, καὶ τί γὰρ οὐ ποιούντων, ἐφῷ τούτους ἢ καθάπαξ ἐκτρίψαι, ἢ τῇ τούτων δυσσεβείᾳ πεῖσαι συνθέσθαι, τοῦ πάντων ἀνομωτάτου βασιλέως Ουάλεντος διδόντος σφίσι τοὐνδόσιμον καὶ τὰ μεγάλα συναιρομένου· τούτους τοίνυν εὑρὼν ἀσχέτῳ ρύμη κατ' αὐτῶν κεχρημένους καὶ πάνυ τοι μανικόν πνέοντας, καὶ νῦν μὲν, τὰ ἔσχατα ἀπειλοῦντας· νῦν δὲ τὰς ἀπειλὲς παριόντας τοῖς ἔργοις· καὶ ὅλως, μηδενὶ τῶν ἁπάντων ὄντας η ἐπ.μηδεν! φοτητούς, ῥάσους περιουσίᾳ, καὶ τῷ οροβίλου δίκην πάντ᾽ ἄνω καὶ κάτω κυκᾶν, καὶ ἀγωνίαν καὶ φόβον ταῖς ἁπάντων ἐνιέναι ψυχαῖς, οὕτως 33 Matth. ν, 15. Εμπρησμούς θαλαττίους. Gregorium suum noster, ut solet, sequitur, una duntaxat vocula, baud sio an consulto, omissa. Εἰς βασίλειον, 1. 267, πρεσβυτέρων ἐμπρησμοί θαλάττιοι· qum ipsa verba ἐν τῷ συντακτηρίῳ, p. 525 paritor leguntur. Eel autem, ut hoc obiter nunc adjungamus, sermo de octoginta presbyteris, navigio, quo vehebantur, clam succenso, miserabiliter exustis. Sive legatos et deprecatores ab orthodoxa Ecclesia ( LXXXVII. Divino igitur instinctu monitus, urbi imperiali, ea tempestate in sacris vacillanti, haud exigua quadam opus esse manu, nulla interposita mora, pleno pedum gradu, ad eam contendit, id quod antea etiam quam divino oraculo admoneretur haud dubie facturus erat; et sua nimirum sponte, suoque circa res ejuscemodi zelo animique robore impulsus, et crebris inde acceptis nuntiis, ut quamprimum præsto ipsis esset, auxiliumque ferret, nec indefensam veritatis causam periclitari sineret, rogalus, eodem etiam intimi quique amicorum ac familiarissimi, et ante omnes, itemque cum omnibus, inclytus Basilius, magnopere ipsum bortabantur, idque commendabant certamen; qui suopre jam nisu properabat, u. vetus verbum habet incitantes, unum videlicet hoc præliorum genus tutum, et nobile, et in maximo rpud Deum honore ac pretio, esse. At Byzantii, quotquot pravis adhere bant erroribus, tum alii, tum in primis qui Arianico occupati erant furore, longo jam tempore piis graves incubuerant, quibusque unquam poterant illos divexarant modis, nunc quidem contumelias et plagas intolerabiles, et publicas per ora hominum traductiones, multo ludibrio ac dedecore refertas, et bonorum publicationes; nunc rursus carceres, exsilia, ardentesque medio mari, roges, mortesque ac cædes nefarias, partim cruentas, partim resti laqueoque factas, cæteraque id genus, quæ nemo pius omnino audire, nedum referre ac commemorare sustineat; efferata immanitate fidelibus imponentes, eosque pessimis tractantes modis, nihilque inausum intentatumque linquentes, quo ipsos aut funditus exstirparent, aut ad comprobandam impietatem suam pertraberent, instigante illos nimirum impiissimo imperatorum Valente, vehementerque adjurante; Cregorius igitur indomito efrenatoque hos adversus Ecclesiam impetu agere, merosque spirare furores animadvertens, et modo ultima quævis fidelibus minitari, ad se missos, Valens imperatorum sævissimus, boc tam barbaro, aut verius Salanico supplicio, martyres sanctissimos adfecit. Quod historiæ ecclesiasticæ scriptores, Socrates Scholasticus, IV, 16, et Hermias Sozomenus, vi, 14, produnt; sive civam Constantinopolitanorum, τῶν τῆς ᾿Αρείου συμμορίας, immanissimum facinus fuit, ut auctor est Theodoretus, iv, 24. Iliad IX, 293.

» παρασκευῆς τῆς τοῦ Πνεύματος, ὡς μὴ μόνον κατὰ κράτος ἑλεῖν τε καὶ καταστρέψασθαι, καὶ «καθελεῖν αὐτῶν πᾶν ὕψωμα κατὰ τῆς γνώσεως επαιρόμενον τοῦ Θεοῦ,» ἀλλὰ μὴ δὲ συμπλοκῆς ἔτι δεηθῆναι δεν τέρας, (f. add. πρὸς] ἅπαξ κατειργασμένους καὶ ἡττημένους, καὶ παντάπασιν ἀπογνόντας· ὡς με ὅσον ἀναισχυντεῖν δύνασθαι, ἀλλὰ μηδ᾽ ἀντιβλέπειν ἔτ᾽ ἔχειν πρὸς τὰς τῆς ἀληθείας ἀκτῖνας καὶ τὰς ἐκεί νου τῶν λόγων βολάς. Δημοσίᾳ μέν γε ληρεῖν καὶ παῤῥησιάζεσθαι τὴν δυσσέβειαν, ἥκιστ᾽ ἐτόλμων· ᾔδεσαν γὰρ οὔτε σφίσιν αὐτοῖς τοῦτο συνοῖσον, καὶ πρὸς κέντρα χωρήσοντες ἀτεχνῶς τὸ τοῦ λόγου • Παθών δέ τε νήπιος ἔγνω·» τοῦ δ' ἰδίᾳ καὶ καθ' εαυτοὺς «ἀδικίαν εἰς τὸ ὕψος λαλεῖν,» καὶ πάντολμον γλῶσσαν κατὰ τοῦ Θείου κινεῖν, οὐ μᾶλλον ἀπέστη σαν, ἀλλὰ τῆς αὐτῆς ἔτ᾽ ἐχόμενοι λύσσης, καὶ μέσ νοντες ἴσοι καὶ παραπλήσιοι καθάπερ ὁ μὴ λευκαι νόμενος τῆς παροιμίας Αιθίοψ, πάντ᾽ ἦσαν κάλων κινοῦντες, καὶ πάντα μηχανώμενοι καὶ ποιοῦντες ἐφῷ τὸν ἅγιον ἀνελόντες, τοῖς αὐτοῖς ἔθ᾽ ἕξουσι χρῆσθαι, καὶ μετὰ πολλοῦ τοῦ μείζονος τὴν ἧτταν ἀνακαλέσασθαι· τὰς μὲν οὖν τούτων κατ᾿ αὐτοῦ βλα σφημίας καὶ τὸ πολὺ καὶ ἄλογον θράσος καὶ μῖσος και κακουργίαν καὶ φθόνον, καὶ νῦν μὲν εἰς τοὐμφανές, νῦν δὲ λαθραίας ἐπιβουλάς, καὶ τοὺς ἀφειμέ νους κατὰ τούτου γε λίθους, καὶ τὸν βεβουλευμένον μὲν ὑπ' αὐτῶν θάνατον, ὑπὸ Θεοῦ δὲ κωλυθέντα, ταῦτα μὲν λέγειν ἐῶ· διὰ τὸ μηδενὸς τούτων μηδ' αὐτὸν προτιμᾶν, ὥσπερ δὲ ῥόδοις παττόμενον χαίmodo terrores verborum rebus ipsis longe præte- οὗτος αὐτοῖς ἐπέθετο κραταιῶς καὶ μετὰ τοσαύτης rire, nec ulli omnino amplius ferendos esse, tum ob impotentissimam illam audaciam suam, tum quod turbinis in morem sursum omnia deorsumque permiscerent, et angorem metumque omnium incuterent animis: hic adeo ille validam in ipsos impressionem fecit, tantoque divini Spiritus auxilio instructuque, ut copias eorum non modo penitus prosterneret profligaretque, «et omnem eorum celsitudinem, quæ adversus Dei cognitionem attollebatur, destrueret 86,» sed nec altero in illos opus esset conflictu, semel fusos omnino fugatosque, et quibus oum re simul animus plane conciderat, ita ut non modo non os impudeus denuo perfricare, sed nec oculos contra clarissimos veritatis radios, et rationum orationumque nostri jacta fulmina attollere auderent. Quamobrem minime illi ultra in publico garrire, suamque propalam pervulgare impietatem, gnari nimirum haud e re sua id futurum, seque hoc pacto in adversos omnino stimulos ruituros, secundum vulgarem sententiam «Sapit accepto nam vulnere stultus;» at privatim ac remotis arbitris, nihilo magis desierant «iniquatatem in Excelsum loqui 34°, atque effrenatam adversus Deum vibrare linguam; verum eadem adhuc perciti rabie, paresque et similes manentes, quemadmodum ille in adagio nunquam albescens Ethiops, omnem movebant rudentem, omniaque machinabantur ac agitabant, ut sublato de medio sanctissimo viro, iisdem porro uterentur successibus et cumulatiore multo men- ρειν, ὡς εὐσεβείας ἀγωνιστήν sura acceptam repararent cladem. Hic vero illorum adversus nostrum calumnias, summamque et insanam plane audaciam, et odia, et maleficia, et invidiam, et nunc in propatulo, nunc in occullo, structas insidias, et conjecta in ipsum saxa, et eorum consilio decretam, sed a Deo reoressam, illius mortem; hac, inquam, nissa facio omnia, quando ne ipse horum quidpiam ad animum revocabat, sed potius, quod strenuum veritatis propugnatorem decuit, his velut rosis sese conspergi gaudebat. LXXXVIII. Cæterum id quod ex omnibus unum præcipue dignum memoratu dictuque, dignum ani. mis auribusque attentissimis est, dicam. Nimirum, quod cum «prædate emicante dogmatum verborumque Gregorii fulgore dissipate transiissent nubes 3,» hæreticæque factionis discussa caligo esset; superioribus plane jam nostris partibus < et robore accinctis imbecillis 36,» libereque agentibus qui pro Spiritus sancti numine propugnabant. Hic primum haud promptum narrare, quam effusa mentes piorum pertentarint gaudia, quasque illi Deo laudes gratesque obtulerint; tum quod omnis ista propemodum pestiferæ doctrinæ vis, instar telæ araneæ dissoluta evanuisset, finemque item aliquando habuisset invicto imperatoris tyrannis illa alioqui, «si qua feri poterat, vel electos ipsos in erroris consortium fractura 37;» tum præterea, quod suo ipsius sanguine quæsitam Ecclesiam 38,» cujus causa omnis Deo cura, omne in- «< 34 II Cor. x, " 5. 34* Psal. LXXIII. 8. 33 Psal. xvIII, 12. Hesiod. Opera et dies, 216. ΠΗ΄. Ο γε μὴν μάλιστα πάντων καὶ μεμνῆσθαι καὶ λέγειν δεῖ καὶ προσέτ' ἀκούειν ἐστ........... ἐπειδὴ γὰρ ἀπὸ «τῆς τηλαυγήσεως» τῶν τούτου δογμάτων τε καὶ ῥημάτων αἱ «νεφέλαι διῆλθον» καὶ ὁ τῶν αἱρε τιζόντων διαλέλυται ζόφος, τὸ δὲ καθ᾿ ἡμᾶς ὑπερέσχε, καὶ «οἱ μὲν ἀσθενοῦντες περιεζώσαντο δύναμιν» οἱ δὲ τοῦ Πνεύματος ἐπαῤῥησιάσαντο, πρῶτα μὲν, οὐκ ἔστιν εἰπεῖν ὁπόση τις ἡδονὴ τοὺς εὐσεβοῦντας κατείχε, καὶ ὅσους καὶ οἵους πρὸς Θεὸν τοὺς παιᾶνας ἀνῆγον· τοῦ πᾶσαν μὲν σχεδόν κακοδοξίαν ὡς ἐστὸν ἀράχνης δια λυθεῖσαν ἐκμέσου γενέσθαι, καὶ τὴν ἄμαχον ἐκείνην τυραννίδα πεπαῦσθαι, «πλανῶσαν, εἰ δυνατὸν, καὶ τοὺς ἐκλεκτούς,»τὴν δὲ τῷ ἡ οἰκείῳ αἵματι περιποιηθεῖσαν αὐτῷ Ἐκκλησίαν,» ὑπὲρ ἧς απας λόγος καὶ ἅπαν μυστήριον. ἐπιδιδούσαν ὅτι μάλιστα καὶ κρατ τυνομένην ὁρᾶσθαι· καὶ πολλαπλασίω ἑαυτῆς γιγνομένην τῷ πλήθει τῶν ἑκάστοτε προσιόντων, καὶ τὰς μὲν ἁλμυρὰς καὶ ἀθέσμους περὶ Θεοῦ καινοφωνίας καὶ ὑπολήψεις, ὡς δή τινα ψυχώλε 36 1 Reg. 11, 37 Matth. χχιν, 38 Acl.xx,

θρον καχεξίαν ἀποκλυζόντων τῷ τῆς διδασκαλίας stitutum fuit mysterium maxima subinde caποτίμῳ, πρὸς δὲ τὴν εἰλικρινῆ καὶ καθαρὰν καὶ pere incrementa corroborarique cernerent, et seἡδίστην, καὶ τῶν Ὀλύμπου πραγμάτων αἰτιωτάτην ipsa multis partibus numerosiorem fieri per insiπίστιν, μεθισταμένων τε καὶ μετατιθεμένων ὅλῃ ψυχῇ gnem eorum numerum qui sua quotidie nomina τε καὶ γνώμῃ, καὶ πειθομένωτ ἀντὶ τοῦ φρονεῖν ἃ μὴ dabant; qui amaris ac nefariis de Deo vocum noviδεῖ, φρονεῖν ἃ δεῖ· καὶ τῷ καλῷ καὶ γιγνομένῳ προστι tatibus falsisque opinonibus, velut exitiabili animæ θεσθαι, καὶ τοῦτ' οὕτως ἀκριβῶς ἐνσημαινομένων τῳ languore, dulci gratoque melioris institutionis liβάθει τῆς διανοίας, ὡς μή μόνον αὐτοὺς τούτους quore, dilutis, protenus ad sinceram, et puram, et ἀκλινεῖς καθάπαξ εστάναι ἐρηρεισμένους τῇ τῆς «πίσ suavissimam, et quæ rerum cœlestium adipiscenστεως πέτρα,» ἀλλὰ καὶ τῶν ἄρτι καθισταμένων ἐν darum potissima causa est, fidem, toto pectore aniτούτοις, παιδευτὰς ἀγαθοὺς καθεστάναι καὶ πλάστας. moque se recipiebant atque transibant. Illiusque loco, quod impia et illicita prius senserant, ad recta sentienda, verumque et genuinam amplectendam doctrinam, adducebantur, quam accurate adeo alteque animis suis imprimebant, ut non modo immodi plane perstarent, firmatis in • petra fidei» vestigiis, sed eorum item, qui postmodum ad hæc eadem accedebant, magistri fictoresque optimi exsisterent. ΠΘ΄. Ἔπειτα τοῦ πάντ᾽ ἀρίστου καὶ θαυμαστοῦ BLXXXIX. Tum deinde longe optimo laudalissimoβασιλέως, (Θεοδόσιος δὲ ἦν ὁ μέγας διὰ ταυτὶ προσ- que imperatore unaque cum ipso universo pioρηθείς·) καὶ σύν γε πάσης τῆς εὐσεβούσης φα rum cœtu, omne studium omnemque obtestatio - τρίας, πᾶσαν σπουδήν, πᾶσαν δέησιν προσηχότων, nem adhibente, ut vir maximus suscepto Ecclesiæ ὡς ἂν ὁ μέγας τῆς Ἐκκλησίας προσταίη, καὶ πρόμα illius pontificatu, deinceps propugnatur ejusdem, χος ἔπειτ᾽ αὐτῆς εἴη καὶ πρόβολος ἀσφαλῆς, τὸν rupesque firmissima, fluctus hæresium fractura alτῶν αἱρέσεων σάλον ἀποκρουόμενος, ὁ καὶ πάντ' que depulsura, esset: qui antea etiam quam ponαὐτῇ ταῦτα καὶ πρὸ τῆς προκλήσεως γεγονώς· καὶ tifex crearetur, hæc omnia Ecclesiæ fuerat, et jam πάλαι προσήκων ἐπιστατεῖν καὶ δυνάμενος μόνος pridem illo munere dignissimus, et solus revera - ὡς ἀληθῶς τὴν μὲν πάσης ἡστινοσοῦν δυσχερείας idoneus, qui illam quibusvis molestiis superiorem ἀνωτέραν παντάπασι δεῖξαι· πᾶσαν δὲ ἀγαθὴν ἕξιν plane præstare, atque invicem bonum habitum καὶ παντοδαποῦ καλοῦ ζῆλον ταῖς ἁπάντων ἐντῆξαι emnem, virtutisque universe desiderium, omnium ψυχαῖς, ἐπειδή περ ὀψέ ποτε καὶ μόγις ἐπείσθη τε animis velut colliquefactum, infundere posset. Postκαὶ κατένευσεν, οὔτ᾽ ἀντέχειν ἔτ᾽ ἀξιῶν καὶ θείαν quam tandem aliquando, ægreque admodum cessit ὡς ἀληθῶς ψῆφον ταύτην νομίζων, μὴ δὲ γὰρ ἄλλως adnuitque, nec ultra obstinatius repugnare fas esse ἐπιβῆναι τῆς Κωνσταντίνου χρηματισθῆναι τοκα statuit, simul divinum omnino calculum suffraταρχάς. Ἐπεὶ τοίνυν οὕτως συνέθετο, καὶ τῇ τοῦ giumque esse ratus, nam absque eo esset, nunκρατοῦντος προβλήσει, θαυμαστὴ δὲ αὕτη, καὶ μείο quam se ab initio de adeunda Constantinopoli diviζων ἢ παραβάλλεσθαι, τῆς καθέδρας ἐπέβη, καὶ τῶν nitus admonitum fuisse. Postquam igitur hoc pacto τῆς εὐσεβείας πραγμάτων μάλ' ἐῤῥωμένως, καὶ assonsus est, et imperatoris opera atque suffraμετὰ πλείστης ὅσης ἀντεποιεῖτο ῥᾳστώνης, οἱ μὲν, gatione, quæ summa sane et sine exemplo maxima ἀμύνεσθαι τοὺς ὑβριστὰς οἰόμενοι δεῖν, καὶ ὧν εἰς erat, cathedram pontificalem conscendit, pietatisαὐτοὺς ἐπλημμέλησαν εἰσπράξασθαι δίκην, πᾶσιν οἷς que negotia strenue fortiterque, et eximia quadam εἶχον, πείθειν ταῦτα καὶ τὸν ἅγιον ἐπεχείρουν, συν- dexteritate, administrare instituit. Mox quotquot αγωνίσασθαι τούτοις καὶ συλλαβεῖν, τήν δε τοῦ βα- protervis illis vexatoribus suis vicem reddendam, σιλέως πρὸς αὐτὸν εἰδότες ῥοπήν, τῆς τε καρδίας superiorumque injuriarum exigendas ab iis ponas ὧν ἔπαθον ζωπυρούσης τὴν μνήμην, καὶ οὐκ ἐώσης statuebant, quacunque poterant ratione, sanctissiτὸν λογισμὸν ἠρεμεῖν. Ὁ δὲ, πραέιᾳ καὶ φιλανθρώ- mum item virum suis aggregare partibus, in operisπῳ φωνῇ, πρῶτα μὲν ἐπειρᾶτο τὴν αὐτῶν ὁρμὴν que pollicere societatem, laborabant, haud ignari καταστέλλειν, λέγων· «Οὐκ οἴδατε ποίου πνεύματός quem ille gratiæ auctoritatisque locum apud prinἔστε,» ὡς καὶ τοιαῦτα πράττειν προάγεσθαι; ἔπειθ' cipem obtineret, simul et eorum quæ pertulerant, ὡς θαυμαστὴν μεγαλοψυχίας ἀποίσεσθε δόξαν μὴ memoriam, velut sopitum ignem, ægro suscitante τούτοις ἐπεξιόντες, ἀρκοῦντος μόνου τοῦ δύνασθαι· pectore, neque istam animi commotionem conτὸ δὲ μέγιστον καὶ πλείστου δή τινος, εἰ μὲν γὰρ quiescere sinente. At Gregorius miti atque humaφιλανθρωπίας, ἔφη, τύχοιεν παρ' ἡμῶν, βελτίους τε nissima voce, primum eorum cohibere ardorem ἔσονται τάχιστα τὰς ψυχὰς, εὖ οἶδα, καὶ φέροντες impetumque tentabat: «Nunquid nescitis, inquit, σφᾶς αὐτοὺς ἐγχειριοῦσι τῇ καθ᾿ ἡμᾶς Ἐκκλησίᾳ τῆς cujus vos spiritus estis 3,» ut ad hæc audenda κακῶς ἀπεῤῥώγεσαν· ἂν δ', ὃ μὴ γένοιτο! τιμωρη prorumpatis?Tum quantam quamque admirabilem σόμεθα σφᾶς, τῷ τε δυσσεβεῖν ἔτι μᾶλλον προσθή inde magnanimitatis laudem habituri sitis, si sola σονται, καὶ παντάπασιν ἀπολοῦνται «δι' οὓς Χριστὸς vindictæ facultate contenti, delictorum eis gratiam ἐτεθνήκει·» ὅσον οὖν ἐκεῖνο τούτου σεμνότερον καὶ faciatis? Denique quod maximum, summoque fa- * Luc. 1x, 55. Ex Gr. Nazianz, in Epiphaniam, fine. Theodosio.

ἢ παροπτέον, εἴπερ ὑπὲρ σωτηρίας αὐτῶν φροντί ζομεν· φροντίζειν δὲ ἀξιον ὡς οἰκείων δήπου μελῶν· οὕτω μὴ ὅτι γε τῶν αὐτὸς αὐτοῦ, ἀλλὰ καὶ τῶν ἐχθρῶν αὐτῶν [un αὐτοῦ?] τοῦ Χριστοῦ, λόγον ὅπως σωθεῖεν, οὐ μικρὸν ἐποιεῖτο, «τὸ πλανηθὲν πρόβατον» τούτους ἀποκαλῶν· ὡς ἀνάγκην οὖσαν καὶ ζητεῖν τοῦτο καὶ σώζειν, καὶ πρὸς τὴν ἀρχαίαν ἐπανάγειν νομήν τε καὶ μάνδραν, ὅση δύναμις. cile in pretio habendum est, si benigne, inquit θειότερον, τοσοῦτον ἡμῖν ἀντιληπτέον αὐτῶν ἐστιν humaniterque in illos consulimus, meliores illi mox animis suis erunt, seseque ultro nostræ Ecclesiæ, a qua vitio divulsi sunt, totos dedent: sin, quod abominor, severius in ipsos animadvertimus, et tanto iidem majore obstinatione impietatem suam fovebunt, et sempiterno penitus exitio peribunt, «quorum causa tamen Christus mortuus fuit 40.» Quanto igitur illud sanctius diviniusque quam hoc psum est, tanto magis adjuvand) nobis, quam negligendi erunt; si modo salus eorum curæ nobis est, quæ haud aliter sane curæ nobis esse debet, quam ut nostri corporis membrorum artuumque. Ita ille non suorum duntaxat, sed et Christi ipsius hostium, ut salvi fierent, maximam ducebal rationem, quos «errabundam oviculam 41 appellare suerat; quippe quam et suis vestigiis quærere, et servare, et ad pristina pascua caulasque pro viribus reducere necesse esset. >>> « XC. Qui sic igitur mansuetudini, et modera- ι Ὁ μὲν οὖν πραότητος καὶ ἐπιεικείας καὶ τῆς tioni, atque ad omnes diffuse homines humanitati, quomodo vix alius omnino ullus, ipse studebat; tules et cæteros monitis suis fere efficiebat: ne videlicet dum injuriæ auctoribus justam, ut sibi videbantur, exsolvere vicem quærerent, ipsi in crimen nimii vindictæ studii incurrerent: ut qui malum malo alio sanatum irent, verum potius ut animi magnitudine «malum bono vincentes 42,» bene de iis qui injuste ipsos læserant mererentur. Atque hoc non ea modo re, quod longe cæterarum virtutum princeps charitas est, qua sine, ex sententia Pauli, frustra et inaniter reliquis omnibus opera navatur; sive misericordiam erga egentes, sive profusum pro Christo sanguinem dicas, sive ut divinorum arcanorum peritus interpres quispiam sit, «motesque ipsos suis demovendi sedibus facultate polleat,» sed vero etiam quod charitatis possessio, compendiaria virtutum omnium possessio est. Perinde enim ut quicum amicitiam sibijungendam aliquis statuit, eidem fausta ac felicia omnia compre. ✓ catur, ad eumdem utique modum, qui convenientem animæ suæ rationem habet, eanique summe æstimat, illum omnes colere necesse est virtutes, scilicet ut earum beneficio salutis suæ compos fiat. Cœterum ad hæc omnia illud necessario tenendum, quicunque Dei esse cupit, huic quantum potest, ad similitudinem Dei omnino enitendum esse fit autem tum Dei quispiam similis, cum charitatem erga homines bona fide exercet: «Estole enim, inquit, misericordes, sicut et Pater vester misericors nst *;» quo Patris nomine ille magis profecto quam ullo alio delectatur: patet igitur, qui misericors non est, utut reliqua virtutum officia recte exsecutus fuit, a Deo tamen exclusissimum fore,quod in his ipsis Deo plane contraria sequatur: a Quæ enim luci cum tenebris: aut Christo cum Beliale esse polest communio 45?» Nempe immortale Beliali in nos odium est. Unde et nomen hoc habet. At amore nostri Christus in crucem actus fuit. qui quod nemo non de hostibus ipsis inaudire abnuat atque detestetur, hoccine vobis ipsis optaretis? Tum quo pacto non ultimæ illud vecordiæ fueπρὸς πάντας φιλανθρωπίας ὡς οὐκ οἶδ᾽ εἴ τις ἐχόμενος, τοιούτους δή τινας καὶ αὐτοὺς ἔπειθεν εἶναι, καὶ μὴ δοκοῦντας δίκαια πράττειν ἐν τῷ ζητεῖν ἀμύνεσθαι τοὺς ὑπάρξαντας, ἔπειτα μνησικακίας εἰς ἔγκλημα πίπτειν, κακῷ τὸ κακὸν ἰωμήνους, ἀλλ᾽ ἀγαθῷ τὸ κακὸν ὑπὸ μεγαλοψυχίας νικῶντας,» εξ ποιεῖν τοὺς ἠδικηκότας· οὐ μόνον ὅτι τὸ τῆς ἀγάπης χρῆμα πασῶν ἀρετῶν ὑπεραίρει, ἧς ἀνευ, κατὰ τὴν Παύλου φωνὴν, πάντ᾽ ἔτι τἄλλα διακενής σπου δαζόμενα, ἐάν τε τὸν πρὸς τοὺς δεομένους ἔλεον φῆς, ἐάν τε τὴν ὑπὲρ Χριστοῦ μαρτυρίαν, ἐάν τέ τις ᾖ τῶν θείων ἀποῤῥήτων τεχνίτης, «καὶ ὄρη μεθιστά ῇ ναι δύναμιν ἔχων,» ἀλλὰ καὶ τὸ ταύτην κεκτῆσθαι, πάσας ἀρετάς ἐστι κεκτῆσθαι. "Ωσπερ γὰρ εἴ τις ὀντινοῦν φιλεῖν οἵοιτο δεῖν, πάντ' αὐτῷ συνεύχεται τὰ βελτίω, οὕτως ὁ τῆς αὐτοῦ ψυχῆς ὃν προσῆκε ποιούμενος λόγον, καὶ περὶ πλείστου ταύτην τιθείς, πᾶσαν ἀρετὴν ἐξ ἀνάγκης ἀσκήσει, δι' ὧν αὐτῷ τὸ σεσώσθαι προσέσθαι. Παρὰ πάντα δὲ ταῦτα ἐκεῖνο φρονεῖν ἀνάγκη, ὡς ὅστις εἶναι Θεοῦ βούλεται, δεῖ τοῦτον αὐτῷ κατὰ τὸ δυνατὸν, ἐξισοῦσθαι. Ἐξισοῦ. ται δέ τις Θεῷ, φιλανθρωπίαν καθάπαξ ἀσκῶν. «Γίνεσθε γάρ, φησίν, οἰκτίρμονες καθὼς καὶ ὁ Πατὴρ ἡμῶν [ed. ὑμῶν] οἰκτίρμων ἐστί· τοῦτο γὰρ πρὸ τῶν ἄλλων χαίρει καλούμενος· ὁ δὲ μὴ οὕτως ἔχων, κἂν ᾖ πάντα κατωρθωκώς, ἐκπεσεῖται πάντως Θεοῦ, ὡς ἀπεναντίας ἔχων ἐν τούτοις Θεῷ. «Τίς γὰρ κοινωνία φωτὶ πρὸς σκότος, ἢ Χριστῳ πρὸς Βελίαρ; ᾧ τὸ μὲν δυσμεναίνειν ἔστιν αἰεὶ καὶ τοῦτ᾽ αὐτὸ [f. αὐτῷ] πρόσρημα· διὰ δὲ τὴν περὶ ἡμᾶς ἀγάπην ὁ Χριστὸς ἐσταυρώθη· εἶθ᾽ ὅ μηδ᾽ ἐπὶ τῶν ἐχθρῶν ἀπεύξαιτ' [. ἐπεύξ.] ἄν τις ἀκοῦσαι, τοῦτ᾽ ὑμῖν αὐτοῖς ἕλοισθε ἄν; καὶ πῶς οὐκ ἐσχάτης παραπλη ξίας, ἐξὸν ἃ δεῖ πεπραχότας σεσῶσθαι, ἔπειθ ἱκόντας ὄντας ἑαυτοῖς βρόχον ἐξάπτειν. Οὕτως αὐτοὺς πρὸς τοὺς λελυπηκότας έχειν παρασκευάζων, καὶ τοῖς τῆς φιλανθρωπίας φαρμάκοις. τὸ τούτων καταστέλλων φλεγμαίνον· ὁ δὲ καὶ πάσης άλλης ἀρε τῆς λόγον ποιεῖσθαι παρήνει, καὶ μηδενὸς ἀφίστασθαι τῶν βελτίστων· ἀλλὰ τὸ μὲν κατὰ φύσιν χωρεῖν καὶ πράττειν ἃ δεῖ, προύργου ποιεῖσθαι· τὸ δὲ κακίᾳ τὸν νοῦν προσέχειν, παρὰ φύσιν τε ὂν 43 I Cor. xIII, 2, 3. * Luc v, 36. 4 II Cor. 40 1 Cor. VIII. 11. 41 Matth. xv, 12. 62 Rom. ΣΙΙ, 21. »

καὶ μόνης ἐξηρτημένον τῆς προαιρέσεως, χαίρειν καθάπαξ ἐν ᾗ παραχρησάμενοι τὴν ἀρχὴν, τῆς μὲν κατὰ θύσιν ἐξέστημεν ἀρετῆς. Μετέστημεν δὲ, πρὸς τὴν παρὰ φύσιν κακίαν, ἄφελόμενοι μὲν τὴν οἰκείαν ἡγεμονίαν τῷ νῷ, μόνῃ δὲ τῇ σαρκὶ δόντες τὸ δύνασθαι, καὶ ὅλως γεώδεις καὶ ὑλικοί γεγονό εἶεν. τες rit, cum recte agendo salvi esse possitis, vestra vosmetipsos sponte laqueum vobis defigere? Hunc ut illis animi sensum erga sectores oppressoresque suos inseruerat, lenibusque humanitatis medicaminibus eorum retuderat excandescentiam, etiam insuper eosdem ad reliquæ omnis virtutis studium hortabatur: atque ne quid optimarum rerum omitterent monuit; sed ut magnum operæ pretium esse ducerent, naturæ ipsius sequi vestigia, et quæ recta sunt agere; contra, ad improbitatem, quæ et præter naturæ ordinem sit, et ex sola hominis libera voluntate dependeat, animum appellere; id vero missum omnina facerent, quo nimirum voluntatis arbitrio mox ab initio male usi, a consentanea naturæ nostræ virtute descivimus, atque ad malitiam, quæ præter naturam est, transgressionem fecimus, mente nimirum legitimo suo spoliata imperio, carnique soli tradito dominio, unde et nos ipsi terreni penitus facti, materiæque cæno toli mersi fuimus. Sed hac hactenus. των,» - « Δ΄. Ὁ μὲν οὖν οἷς ἂ παρήνει, ταῦτ᾽ αὐτὸς πρῶτος πράττειν ἠξίου. Πειθομένους ἅπαντας ἔχων, οἷς αὐτοὺς οὕτως εἶχε, καὶ ταυτὰ πράττοντας εἶ χεν· οὔ τι καθάπαξ, ἀλλ᾽ ὅσον εἰκάσαι· μόνος γὰρ ὧν ἴσμεν, καὶ λέγων καὶ πράττων, αμίμητος ἦν θαυμαζόμενον δὲ ὑφ᾽ ἁπάντων τοῦτον ὁρῶν ὁ κρατῶν, καὶ νῦν μὲν ἔρεισμα εὐσεβείας καὶ θαυμα στήν τινα» καλούμενον «δόξαν, νῦν δὲ σπέρμα θεῖον καὶ δρόσον Ερμών καταβαίνουσαν ἐπὶ τὰ ὄρη Σιών,» ψυχὰς τῷ δυσσεβείας φλογμῷ τηκομένας· καὶ τοῦτο μὲν, ο γνώμονα θεολογίας καὶ κανόνα δογμά καθαιροῦντα πᾶν ὕψωμα κατὰ τῆς γνώσεως ἐπαιρόμενον τοῦ Θεοῦ.» τοῦτο δὲ, εἰ δεῖ συντόμως εἰπεῖν,» παντὸς ἀγαθοῦ πρυτανεῖον,» πᾶσί τε ἁηλῶς καὶ καθ᾿ ἕνα ἑκάστῳ τὰ γιγνόμενο διανέμον, καὶ παντὶ παρέχον τὰ πρόσφορα· τοῦτον τοίνυν τοιοῦτον ὄντα ἐπείπερ αὐτὸς ἑώρα καὶ πάντων λεγόντων τε καὶ κροτούντων ἤκουεν, οἰκεῖον γὰρ ἕκα στος ἆθλον τὰ τοῦδ' ἐποιεῖτο, ἔχαιρέ τε τούτοις πολὺ μᾶλλον, ἢ τῷ περιόντί τοῦ κράτους, καὶ τῷ τοσῷδε διακειμένῳ τῆς τύχης· χάριτάς τε ὅτι πλείστας ὡμολόγει τῷ δι᾽ αὐτοῦ τοῦτον προβεβλημένῳ Θεῷ· εὐδαιμονίζων μὲν τὴν πόλιν, τοῦ, ποιμένος ἠξιωσθαι τοιούτου· εἰ δὲ βούλει, καὶ πᾶσαν τὴν οἴκουμένην. Ἐπειδήπερ «εἰς πᾶσαν τὴν γῆν ἐξλῆλθεν ὁ φθόγγος αὐτοῦ, καὶ εἰς τὰ πέρατα τῆς οἰκουμένης τὰ ῥήματα αὐτοῦ·» εὐδαιμονίζων δὲ καὶ τοῦτον αρτόν, ὅτι πλείστας τε καὶ καλλίστας καὶ καταλλή λους ἀφορμὰς ἔσχε τῇ φύσει πρὸς ἔνδειξιν ἐναργῆ τῆς εἰς αὐτὸν μεγάλης τοῦ Πνεύματος ἐπιπνοίας τε καὶ φορᾶς, καὶ τῶν ἀκενώτων θησαυρῶν τῆς σοφίας, ὧν ὑπὲρ πάντας ἐκεῖθεν ἐπλούτησε καὶ πλουτίζειν ἔσχε τοὺς ἄλλους. XCI. Quando igitur primus sibi præstanda censuit, quorum suasor auctorque aliis esset, hinc universos satis obsequentes habuit, tum quod sic ad obsequia promptos haberet, eadem pariter capessentes agentesque habuit: non perfectissime quidem, sed hactenus, ut speciem ipsius aliquam similitudinemque referrent: erat ille enim unus omnium, quos cognitos habemus, dictis factisque plane inimitabilis. Quem cum admiratione omnium coli Cæsar animadverteret, et nunc «puræ religionis columen ac decus quoddam singulare» prædicari: nunc «semen divinum,»- «et rorem Hermonis descendentem in montes Sionis*,» animos videlicetimpietatis ardore liquefactos; partim item «norman theologiæ, sacrorumque dogmatum regulam,» - altitudinem omnem, quæ adversus Dei cognitionem attollitur, destruentem 48,» partim, ut compendio dicam, «boni omnis publicum prytaneum,» cunctis singulisque convenientia omnia distribuens, et unicuique apta et idonea præbens. Siquidem hunc igitur talem tantumque virum esse, et ipse perspexerat, et consentiente bonorum omnium prædicatione plausuque intelligebat: suas enim quisque adoreas, suas coronas, quæ nostri erant, habebat: iis ille rebus haud paulo plus affici, quam potentatus sui majestate, tantoque imperialis fortunæ habitu, atque Deo, qui sua potissimum opera pontificem maximum Gregorium prodidisset, maximas agere gratias. Quin et urbi, quæ tanto dignata esset antistite, aut si mavis, universo terrarum orbi, suam congratulari felicitatem, quando «in omnem terram exibat sonus illius, et ad fines usque orbis terræ verba illius;» et Gregorio ipsi pariter congratulari, quod uberrimam, et pulcherrimam, et naturæ suæ parem facultatem, et materiem nactus esset proferendi in apricum monstrandique ingentem afflatus et motus sancti Spiritus, quo ferebatur, vim, et inexhaustos cœlestis sapientiæ thesauros, quibus divinitus supra alios omnes cumulatus, alios item collocupletare posset. Β΄. Ὁ μὲν, οὖν πάνυ τοι τοῦτον ἐκπληττόμενος καὶ θαυμάζων ὑπὲρ πάντας τοὺς ἄλλους, καὶ αὐτὸς οὐχ ήττον ἀντιβοᾶτο, καὶ παραπλησίως τῶν παιάνων μετεῖχεν, ὥσπερ τις κοινὸς εὐεργέτης ἀνθρώ- 9. 47 Psal. cxxxi, 3. 48 Cor, x, 5. 46 I Joan. III, Greg. Naz. 621, 694. XCII. Jam ut unice in Gregorio nostro præ aliis omnibus defixas Cæsar hærebat, unumque mirabatur, ita ipse non minus claris invicem attollebatur præconiis, cœlestiumque pariter laudum consors 49 Psal. ΣΙΣ, 5.

habebatur, quasi qui de toto genere humano in πων, καὶ τῶν ἁπανταχοῦ πάντων τα μέγιστα χαρι- σάμενος βασιλεύτατος γοῦν πάντων αὐτοκρατόρων καὶ θειότατος ἐκαλεῖτο. οὐ μᾶλλον τῷ πλήθει καὶ μεγέθει καὶ κάλλει τῶν ἔργων τε καὶ τροπαίων, ὧν ἑκασταχοῦ τῆς οἰκουμένης ἐστήσατο, οὐδὲ τῇ πρὸς ἅπαντα μεγαλοψυχίᾳ τε καὶ πραότητι, καὶ τῷ παρὰ πάντων ἐν ἅπασι συγκεχωρηκότι, ἢ ὅτι τοῦτον ἐξ ἀπάντων είλετο, δημαγωγόν, ὡς εἰπεῖν, καὶ προστάτὴν τῶν τοῦ Θεοῦ μυστηρίων, καὶ τοῦ μεγάλου τῆς Εκκλησίας πληρώματος, ἄτ' ἔχοντα παντὸς μᾶλλον κατασκευάζειν Κυρίῳ «λαὸν περιούσιον.» commune bene meritus esset, omniumque quos usquam solum sustineret, maximis homines ornavisset benefciis; unde imperatorum omnium augustissim mus idem sacratissimusque celebratur: idque non ob numerum magis, et amplitudinem, et splendorem operum tropæorumque, quibus orbem terrarum omnifariam impleverat, neque itein ob eam qua ad omnia utebatur, magnanimitatem atque clementiam, unaque omnium voce concessum ipsi virtutum omnium principatum, quam quod unum ex omnibus Gregorium, piæ plebis antesignanum ac tribunum, ut sic dicamus, divinorumque mysteriorum, et amplissimi Ecclesiæ cœrtus antistitem, legisset, quo nimirum ad instruendum parandumque Domino «proprii peculii populum» haud alius aptior reperitur. XCIII. Inter hæc concilium centum et quinqua- ΑΓ. ᾿Αρχιερέων μέντοι πεντήκοντα πρὸς τοῖς ginta episcoporum ex omni. Asia adversus Mace- ἑκατόν, ἐξ ἄρα πάσης Ασίας κατὰ Μακεδονίου donium coactum, Constantinopolin occupabat, præ- τῷτότε τὴν Κωνσταντίνου κατειληφότων, ὧν ὁ ᾿Αν side Meletio, archiepiscopo Antiocheno, viro cum aliis rebus maximo, tum quas pro pietate atque religione sustinuerat dimicationibus, in primis nobili; patres igitur, quod Ecclesis Constantinopolitanæ patrocinium sanctissimum virum jam suscepisse viderent, et quot qualesque illius causa labores ac discrimina pertulisset, et quod hæresin omnem fundibus delesset, compertum haberent, simul item eloquentiæ, et veræ doctrinæ et, ut verbo complectar, per pulchra omnia pertinentis laudis nomine, hominem suspicientes, imperatoris de ipso suffragium, velut Dei plane suffragium, recte ac merito itidem comprobabant, thronumque huncipsi deberi summo studio decernebant. Ego vero etiam naud dubitarim affirmare, id quod longe profecto omnium maxime veritatis particeps est, rebusque ipsis quam optime respondet, nimirum, si unum ejuscemodi virum Asia, unum item Africa et Europa habuissent et qui adeo perfecte omnes omnis virtutis numeros implesset, nullam usquam coorituram fuisse hæresim, omnesque omnino virtutis, ejusque quæ ad animam refertur gloriæ, peritissimos futuros cultores. XCIV. Verumenimvero nullum, invidia pestilentius esse reor flagitium, quæ quidquid decorum et eximium perpetuo invadit, atque neminem penitus mortalium excellenti gloria frui sinit; quæ tantum illi etiam, qui ipsam habet, objicit furorem, utalienam felicitatem suam existimet esse calamitatem: tum vero secundis esse vehi ventis, si alius quispiam adversos sentiat, quod si vanæ gloriæ cupidiLatem homo adjunxerit, inconsulta, nullosque exitus repertura, cæcoidem impetu audet, etindomitam plane malum est, quando enim satis per se grave utrumlibet vitium est, quid de junctis copulatisque censendum? quale quiddam et hic accidebat. Quippe Egyptii quidam et Macedones episcopi, qui rei jam dictæ gratia, post Asiasticos, Constantinopolin adierant, levicuh plane contemptique homines, qua doctrina, qua moribus actionibusque, qui nibilque prorsus titulo suo dignum haberent: hi non 80 Tit. 11, 14. Adumbratum ex Demosth. De corona, 195. τιοχείας Μελέτιος ἐξηγεῖτο, ἀνὴρ θαυμαστὸς τά τε ἄλλα, καὶ δὴ καὶ τοὺς ὑπὲρ εὐσεβείας ἀγῶνας εἴπερ τις περιφανής· οὗτοι τοίνυν ἐπεὶ τῆς Ἐκκλησίας προ βεβλημένον εἶδον τὸν ἅγιον, καὶ ὅσους καὶ οἵους ὑπὲρ αὐτῆς πόνους καὶ κινδύνους ὑπάστη, καὶ ὡς καθεῖλεν ἅπασαν αἵρεσιν ἔγνωσαν, θαυμάσαντες τοῦτον καὶ λόγων κρὶ ἀρετῆς καὶ δογμάτων, καὶ τοῦ διὰ πάντων ὡς εἰπεῖν, ἥκοντος, τήν τε τοῦ βασιλέως καὶ οὗτοι περὶ αὐτὸν εἴ ποιοῦντες ἐκρατύναντο ψῆφον, ὡς δὴ Θεοῦ ψῆφον ἄντικρυς οὖσαν, τόν τε θρόνον ὀφείλε σθαι οἱ μάλα λαμπρῶς διετείναντο. Ἐγὼ δὲ καὶ τοῦτο λέγω, παντὸς μᾶλλον ἀληθείας μετέχον, καὶ μάλα ταῖς πράγμασιν ἀποχρῶν· ὡς, εἰ ἕνα ἄνδρα Ασία καὶ ἕνα ἄνδρα Λιβύη τε καὶ Εὐρώπη τοιοῦτον ἔσχήκασι, καὶ οὕτω παντοδαπῆς ἀρετῆς εἰσάπαν ἰόντα, οὔτ᾽ ἂν οὐδητισοῦν αἵρεσις τοπαράπαν συνέστη, καὶ πάντες πάντως ἀρετῆς ἦσαν τεχνῖται καὶ τοῦ κατὰ ψυχὴν εὐδοκίμου. Δ'. ᾿Αλλὰ γὰρ βασκανίας οὐδὲν δεινότερον οἶμαι τῶν πάντων, τοῖς μὲν καλοῖς ἐπιφυομένης ἀεὶ, θαυμάζεσθαι δὲ μηδοντινοῦν τοπαράπαν ἀνεχομένης, ἀλλὰ καὶ τοσαύτην ἐμποιούσης τῷ κεκτημένῳ μα νίαν, ὡς τὴν μὲν εὐτυχίαν ἑτέρου, δυστυχίαν οἰκείαν νομίζειν· εὖ δ᾽ αὐτὴν πάνυ τοι πράσσειν, ἐὰν ὅστις· οὖν δυστυχῇ· ὅταν δὲ καὶ κενοδοξίαν ὁ τοιοῦτος προσλάβῃ, ὁ δὲ καὶ τοῖς ἀνηνύτοις ἐπιπηδά, καὶ και κὸν ἄμαχόν ἐστιν· ὅπου γὰρ καὶ τούτων ἑκάτερον καθ᾿ ἑαυτὸ δυσχερές, τί δεῖ τὸν συνδυασμὸν τούτων νομίζειν; ὁποῖόν τι κανταῦθα ξυνέπεσεν. Αἰγύπτιοι γάρ τινες καὶ Μακεδόνες ἐπίσκοποι, δι᾿ ἅπερ ἔφην ἐνταῦθα, καὶ οὗτοι μετὰ τοὺς ᾿Ασιανοὺς ἀφιγμένοι, ἄνθρωποι βάναυσοί τινες, καὶ λόγον καὶ ἦθος καὶ πρᾶξιν, καὶ μηδὲν ὅλως ἄξιον τοῦ προσρήματος ἔχοντες, οὐ μᾶλλον βασκαίνοντες Γρηγορίῳ, ἢ ὅνι μὴ συμψήφους ἐπ' αὐτῷ καὶ τούτους προσέλαβον οἱ ἐκ τῆς ᾿Ασίας, οὐ μικρῶς δυσχεράνατες, ἃ μὴ προ-

ἧκεν· ὦ δίκη καὶ νόμοι καὶ πάντα βλέποντες ὀφθαλ- invidentia magis adversus Gregorium moti, quam μοὶ τοῦ Θεοῦ καταψεύδονται τοῦ ἁγίου, τρισεπίσκοπον ἀποκολοῦντες τοῦτον καὶ οὐκ εὐλόγως οὐδὲ κανονικῶς ταυτησὶ τῆς καθέδρας ἐπειλημμένον. Σά σιμα, καὶ Ναζιανζὸν, καὶ Βυζάντιον, καὶ τὰ τοιαῦτα ληροῦντες· ων τοῦ μὲν πρώτου καὶ τελευταίου κατὰ τοὺς ἱερούς τψὄντι θεσμούς· τῶν μέντοι Ναζιανζη νῶν, οὔτ᾽ οὐδενὸς τοιούτον τὴν ἀρχὴν προσκεχωρη κότος, καὶ τῆς πατρικῆς ἀνάγκης είνεκα προΰπτη· γήρᾳ τε καὶ νόσῳ, καὶ πλείστοις ὅσοις ἀπειρηκότος δεινοῖς· καὶ προσέτι παλαμναιοτάταις αὐτὸν συ σχόντος ἀραῖς· ἵν᾿ ἐπειδὴ Κασίμοις μένειν οὐκ ἔπειθε, συναντιλάβοιτο γοῦν αὐτῷ τοῦ ποιμνίου καὶ τῆς τοῦ λαοῦ προστασίας, καὶ τῶν ἐν τούτοις φροντί σων κοινωνός, ἕως ἂν περιῇ κατασταίη· ἐκείνου δὲ μετηλλαχότος τὸν βίον, οἳ ἂν αὐτὸν τὸ τῆς ψυχῆς αἱρούμενον ἀγῃ, χωροίη. quod in illo confirmando non ipsorum item sufragatorios calculos Asiatici antistites assumpsissent, haud mediocriter stomachantes, de sancto viro, quæ minime in illam quadrarent: o justitia et leges, et cuncta contuentes Dei oculi! effutiebant mendicia, tripontificem nimirum vocitantes, quive nullo bono jure, nec canonice, hanc ipsam occupavisset cathedram, Sasima, et Nazianzum et Byzantium, et alia id genus garrientes, quanquam primum ille postremumque omnino pontificatum, secundum sacra Ecclesiæ decreta, rite susceperat, Nazianzenum autem, et quod nemo satis idoneus mox vacuum adibat, et antea paternæ necessitatis causa, vicaria opera, gubernarat. Etenim pater provecta senectute, ægro corpore, et innumeris præterea malis quassatus adhæc gravissimis filium exsecrationibus devinxit, ut quando Sasimis remanere ipsi in animum inducere nequibat, junctis secum operis, suis gregis populique tutelam susciperet, sibique, dum vita maneret, curarum laborumque socius et adjutor esset; qua ubi concessisset, iret sane, quo illum cunque animi impetus ferret. ΕΕ. Τοὺς μὲν οὖν ἔχων ἐλέγξαι καὶ καταισχύναι καὶ δεῖξαι, κατὰ τὸ ἔπος· «Παγγλωσσίας κόρακας ὡς, ἄκραντα γαρύοντας Διὸς πρὸς ὄρνιχα θεῖον.» τὸ μὲν οὐκ ἠξίωσεν· ὁ δὲ κάλλιστον καὶ λυσιτελέστατον ᾤετο, καὶ αὐτῷ μάλα πρὸς τρόπου, τοῦτο καὶ βου λεύεται καὶ ποιεῖ· τοῦτο μὲν, τοῦ μὴ δοκεῖν δόξης ἐρᾷν· τοῦτο δὲ, τοῦ μισεῖν οὕτω φιλονεικίαν, ο ὡς καὶ μετὰ τῶν μισούντων τὴν εἰρήνην εἰρηνικὸς εἶναι βούλεσθαι.» Καταλείπει μέν· γε ὢ θαυμαστῆς καὶ και νῆς μεγαλοψυχίας, καὶ ζῆλον ἥκιστ᾽ ἐχούσης! τὸν περισπούδαστον καὶ περιμάχητον, καὶ πᾶσι τοῖς ἄλλοις ἐπίραστον θρόνον, πολλῷ ῥᾷον καὶ ἥδιον, ἢ λαμβάνουσιν ἕτεροι· δείξας ἐντεῦθεν, ὡς οὐδὲ τὴν ἀρχὴν ἔρωτι δόξης τῆς καθέδρας ἐπέβη· οὐδὲ φαντασίας ἐπιθυμῶν, ἀλλὰ πολεμουμένην ὁρῶν τὴν Τριάδα κακῶς διαιρουμένην καὶ συνολειφομένην καὶ τὸ κατ' αὐτὴν ὑποῤῥέον ἐὰν μὴ χεῖρά τις ὡς τάχιστ' ὀρέξῃ. Καταλείπει δ᾽ αὖ καὶ τὸν ποιμανθέντα λεὼν τὰ θεῖα πατηρτισμένον, καὶ περὶ τὴν πίστιν εὖ μάλα λαμπρῶς ὠχυρωμένον καὶ ἡδρασμένον καὶ τῆς Τριάδος γνήσιον λατρευτήν, ὅσον ἐνέδει τὰ τοι αῦτα προτοῦ κακῶς ὑπὸ τῆς τῶν αἱρετιζόντων πάσχων φατρίας. XCV. Tametsi vero in proclivi nostro fuerat obtrectatores suos redarguere, et in pudorem dare, et ostendere illos, secundum notum versum; «Instar omnilinguium corvorum contra divinam Jovis alitem vana et inania crocitare,» hanc ille tamen repudiabat rationem. Cæterum,quod pulcherrimum optimumque factu visum, et ingenio hominis convenientissimum erat, hoc arripit ac sequitur consilium, partim ne gloriæ honorique suo cupidius velificari videretur, partim quod sic ab rixis atque dimicationibus adhorrere', «ut cum iis etiam qui pacem odissent pacem colere studeret. s, Mor itaque, o incredibilem et novam, imitationisque minime studium habituram, animi magnitudinem! thronum patriarchalem, rem per se expetendam, et optabilem, omnique nisu vindicandum, et cæteris omnibus charissimam, haud paulo expedi⚫ tius promptiusque relinquit, quam accipiunt alii. Quo ipso satis comprobatum dedit, sede ne principio quidem, ullo gloria ambitu, externique splendoris amore, istam ascendisse cathedram, sed quod sanctissimæ Trinitati, male videlicet tum divulsæ, tum confusæ, bellum illatum cerneret, veramque adeo illius brevi dilapsuram intelligentiam, nisi quam primum subsidio quispiam veniret. Sed et quem paverat cœtum, in divinis redintegratum, instructumque et in recta pietate probe luculenterque confirmatum atque constabilitum, et sanotæ Trinitatis geninum cultorem reliquit quanto idem antea, male ab hæreticorum factione muletatus, his in rebus deficiebatur. 15. Βασιλέως δὲ καὶ τοῦ κατ' αὐτὸν συνεδρίου καὶ ὅσον τῶν ἀρχιερέων υγιαίνοντες ἦσαν, σχεδόν δ᾽ ἅπαντες ἦσαν, ἔτι τε παντὸς τῶν ὀρθοδόξων συλλόγου, συναθροισθέντων καὶ πλεῖστ᾽ αὐτοῦ δεομένων καὶ μένειν παρακαλούντων, καὶ κινηθέντος παντὸς ἔργου καὶ λόγου, καὶ παντοδαπῆς σπουδῆς καὶ προκλήσεως, καὶ πανταχόθεν πείθειν ἐπιχειρούντων, καὶ πάνυ τοι διατεινομένων, μηδ᾽ ἂν εἴτι καὶ γένοιτο 31 Psal. çxx, 6, 7. Pindari Olymp. stroph. v, 13. XCVI. Hic imperator sane una cum suo senatu, et sanior item antistitum pars, quæ multo utique maxima fuit; et universus insuper orthodoxorum cotus, in unum coacti locum, Gregorium, ut maneret, maximo rogare obtestarique opere, omniaque dictis factisque, omnique et studio et obsteralione, sedulo movere, et undelibet in suam illum ad ducere conari sententiam, et vehementius etiam Greg. p. 549.

asseverare, nullo ipsum pacto, quidquid inde aven- τοῦτον μεθήσειν, καὶ τὸ μέγιστον βοήσαντος ότουοὖν, «ὡς οἷς αὐτὸς ἀπαίρεις ἐνθένδε, καὶ τὴν Τριάδα σαυτῷ συναπάγεις,» οὐδὲν μᾶλλον ἀπέστη τοῦ περὶ τὴν ἀπόλειψιν τήνου, οὐδ᾽ ἐνέδωκε τῆς ἐνστάσεως· ἀλλ᾽ ἀκλινής παντάπασιν ἦν, ἀσθένειαν προβεβλημένος καὶ γῆρας, καὶ τὸ μηκέθ᾽ οἷοστ᾽ εἶναι διαταῦτα πράγμασι χρῆσθαι, καὶ τῷ κοινῷ λυσιτελεῖ ξυντελεῖν, ἀλλὰ μόνου τοῦ κατὰ μόνας εἶναι μετέχειν, δι' ἃ καὶ μόλις συνεχωρήθη τὴν ἔξοδον· εἰδότων ὡς ἀνηνύτοις ἐπιχειροῦσι πάντα ποιοῦντες καὶ λέγονturum esset, sese amissuros: postremo etiam, maxima vocis contentione, unus quispiam, uescio quis, exclamare: «Τα sane quod hinc discedis, ipsam etiam Trinitatem tecum abducis.» Verumtamen nihilo ille magis de obstinato abdicationis consilio decedere, aut tantulum de sua remittere pervicacia, verum immotus omuino persistere, imbecillitatem corporis, suumque senium causatus (12'), per quæ capessendis in posterum gravioribus negotiis, publicisque juvandis commodis, inhabilis; agendæ duntaxat in solitudine vitæ consortio par esset. Quapropter vix tandem datus illi commeatus fuit, quando quidquid facerent omnino dicerentque, in irritum cadere videbant. XCVII. Mox, quoniam ne puncto quidem temporis sine pastore suo esse poterat Ecclesia, quod ipsis ad genuinam pietatem recens informatis, velutique, quod dicitur ", «ex oleaetro in verum oleam insitis, τες. ΙΖ΄. Εἶτ᾽ ἐπειδήπερ οὐχ οἷοντ᾽ ἦν οὐδ᾽ ἐπιβραχὺ τὴν Ἐκκλησίαν ἐστερῆσθαι ποιμένος, τῶν μὲν ἀρτιπαγῶν πρὸς εὐσέβειαν ὄντων, καὶ οἷον ἐγκεντρισθέν των, ὡς λόγος, «ἐξ ἀγριελαίου πρὸς καλλιέλαιον, » majore perfeetioreque ad fidem tuendam opus erat κάντεῦθεν μείζονος καὶ τελεωτέρας δεομένων ἔξεως habitu; et quod ex insidiis imminentes hæretici, in illos irruere, et diripere, et ad pristini erroris lubricum reducere, prompti expeditique essent. Ibi protenus in patriarchale evectus solium Nectarius, municeps Tarsensis, illam omnium maximam, Deo que super omnia æstimatam, animarum suscepit procurationem homo sapientia et virtute tanto aliis major, quantum et his ipsis, et cæteris rebus omnibus, illum vir maximus anteibat; et qui non paulo plus sibi de tanti viri successione, quam tbroni pontificii dignitate, gratularetur; quippe inter omnes convenit, etiam thronum ipsum a nostro gloriosiorem factum,et majore omnino in pretio deinceps habitum fuisse. πρὸς τὴν πίστιν, τῶν δ' αἱρετιζόντων ἐφεδρευόντων καὶ ὄντων ἑτοίμων τούτοις ἐπεισπεσεῖν καὶ σιαρπά σαι καὶ πρὸς τὸν πρότερον ἐπαναγαγεῖν ὄλισθον· ἀνάγεται μὲν εὐθὺς εἰς τὸν τῆς ἐπισκοπῆς θρόνων, Νεκτάριος ὁ Ταρσεύς, καὶ τὴν τῶν ἀπασῶν μεγί στην καὶ τοῦ παντὸς Θεῷ τιμωμένην δέχεται ψυχῶν προστασίαν· συνέσει μὲν καὶ ἀρετῇ τοσοῦτο τῶν πολλῶν διαφέρων, ὅσον αὐτοῖς τε τούτοις καὶ πᾶσι τοῖς ἄλλοις ὁ μέγας αὐτοῦ· τῷ δὲ διάδοχος γεγενῆσθαι τοιούτον, σεμνυνόμενος πλέον, ἢ τῷ τοῦ θρόνου μεγέθει· ἐπεὶ καὶ τὸν θρόνον αὐτὸν, ζηλωτότερον ἐξ ἐκείνου, καὶ πλείονος σπουδῆς ἀξιούμενον ἅπαντες ἴσμεν. CH'. Οὕτω δὲ τούτων κεχωρηκότων, καὶ τῆς κατὰ «τῶν Πνευματομάχων τε καὶ Ἡμιχρείων, ο ὡς αὐτὸς οὗτος λέγει, συγκροτηθείσης καὶ παρασκευασθείσης συνόδου, τότ' ἤδη πέρας λαβούσης· καὶ ἅμα μὲν Μακεδόνιον, τὸν ταυτησὶ τῆς ματαιότητος ἀρχηγὸν, ἅμα δὲ καὶ τὸν Σύρον Απολινάριον, τὸν ἄνουν τὴν τοῦ Χριστοῦ πρόσληψιν ληρωδοῦντα, καὶ κατεξανιστά μενον τῆς θείας οἰκονομίας, ὡς ἀντὶ νοῦ τῆς θεότη· τος ἀποχρώσης, κατάκρας ἐξελεγξάσης, καὶ ὡς ἀθεωτάτους τε καὶ κακίστους αναθέματι παραδούν σης· ταύτης ώσπερεί κεφάλαιον Γρηγόριος ἦν· τα μέγιστα παντων συναράμενος σφίσι πρὸς τὸν ἀγῶνα, καὶ πάντας ἐκπλήξας λόγου περιουσίᾳ καὶ χάριτος· καὶ τοὺς μὲν ἡμετέρους εὐφράνας τε καὶ κοσμήσας· τοὺς δ᾽ ἀντιπάλους, ὡς εἰκὸς, καταισχύνας, καὶ δεί· XCVIII. His ad hunc modum peractis, synodo- G que jam conclusa, quæ contra «Spiritus sancti oppugnatores et semiarianos,» quemadmodum noster appellat, conflata et instituta fuerat: quæ simul et Macedonium, vanitatis hujus auctorem, et Apollinarium Syrum, qui assumptam Christi carnem mento sua destitutam fuisse delirabat, et adversus divinamistam insurgebat oeconomiam, quasi in mentis humanæ vicem sua Christo suffecisset divinitas, penitus redarguit, eosque ut homines summe impios et consceleratos anathemati tradidit. Cujus synodi tanquam caput quoddam Gregorius fuit; quippe qui longe omnium maximam Patribus in eo certamine opem operamque præstitit, omnesque in stuporem eruditionis suæ divinæque gratiæ ubertate, dedit, et qui singulari gaudio atque ornamento no- ξας μηδὲν ὑγιές. stris fuit: adversariis autem, ut æquum erat, perpetuam peregit. XCIX. Demum ubi imperatorem ob acerrimum vere fidei ardorem studiumque eximie collaudassel, et quidquid unquam poterat maximarum laudum in illum congessisset, eumque suis simul votis contra visibiles invisibilesque armavisset hostes; at que cæteros item omnes, quæ tempus postulabat. 68 Rom. τι, 24. Greg. 523. ignominiam inussit, meræque insania reos Θ΄. Τὸν μὲν οὖν κρατοῦντα τοῦ περὶ τὴν πίστιν ξήλου καὶ τῆς σπουδῆς πάνυ θαυμάσας, καὶ πᾶσιν οἷς εἶχεν ἐγκωμίοις προσειρηκώς, καὶ σύν γε καθ᾿ ὁρατῶν τε καὶ ἀοράτων ἐχθρῶν ταῖς εὐχαῖς αὐτὸν καθοπλίσας, τοῖς δ᾽ ἄλλοις πᾶσι τὰ γιγνόμενα παρ αινέσας, καὶ πείσας εἰσάπαν ὁμονοεῖν, καὶ τὴν τῆς

Τριάδος παρακαταθήκην φυλάσσειν καὶ μηδέν τι admonuisset, juimirum ut conjunctissimis inter se το παράπαν ταύτης προίεσθαι· κἂν ὁ Φαλάριδος ταῦ ρος, κἂν πάντα τὰ πάντων ἔσχατ' αὐτοῖς ἀπειλῆται, οὕτω τῆς πόλεως ἔξεισιν. Οὐκ ἐν βλακώδει τινὶ καὶ περιττῇ φαντασία καὶ ὄγκῳ· τούς τε χρωμένους ἐξοιστροῦντι καὶ τους ἄλλους ἐκπλήττοντι· οὐδ᾽ ἐπαγόμενος πλοῦτον καὶ θεραπείαν ὑπὲρ τὴν χρείαν, καὶ πλῆθος ἡμιόνων καὶ ἵππων· οὐδ᾽ ἑπομένους τε καὶ προάγοντας, καὶ τἄλλα ὁρῶντας, ὅσα τοὺς τοιούτους εἰκός· πάντα γὰρ ταῦτα τοῦ μηδενὸς ἄξια κρίνας καὶ τοῖς βουλομένοις καθάπαξ παρεὶς, ὁ δὲ, κεναῖς, ὁ λέγεται, ταῖς χερσί, τὴν ἔξοδον ἐποιεῖτο· οὐδὲν ἕτερον ἔχων, πλὴν εὐτελοῦς ἀμπεχόνης· καὶ δέλτων ὧντινωνοῦν ἱερῶν· ἢ καὶ τῶν Κινύρου καὶ Κροίσου χρημάτων περὶ πλείονος ἦγεν. Αὐτὸς ἑαυτῷ καὶ τοῖς ἄλλοις εἰς εὐδαιμονίαν ἀρχῶν· καὶ θαυμαστή τις ὢν περιουσία καὶ κόσμος, τῷ τε παντοδαπῆς μούσης καὶ χάριτος ὡς οὐκ οἶδ᾽ εἴ τις ἔμπλεως εἶναι· καὶ οἷον τῆς καθόλου καὶ γεννικωτάτης, ὡς εἰπεῖν, ἀρετῆς ἔμψυχος στήλη, τῷ τ᾿ ἀντὶ κοινοῦ τα μείου τοῖς ἅπασι καθεστάναι καὶ χορηγεῖν ἔχειν ἐφθόνως καὶ ὑπὲρ ὧν ἕκαστος δεῖται· ἀνθ' ὧν που λύν μέν τινα τοῖς ἔχουσι θρῆνον, πολὺν δὲ τὸν μετά - μελον ἐνεποίει, ὅτιπερ αὐτὸν ὅλως παρεῖσαν καὶ μὴ πρὸς βίαν κατέσχον· ὃς κἂν εἰ τῶν Ἡρακλείων ἔξω στηλῶν καὶ ποταμοῦ Φάσιδος ἐτύγχανεν ὤν, ἐχρῆν, πάντας ἐχρῆν, ὅσοις ἔρως τοῦ εὖ ζῆν ἐκεῖσε δραμόντας, ἢ πλεῖστα τουτον δεδεῆσθαι παρ' ἡμᾶς (13)Τῆς Τῆς καθόλου καὶ γεννικωτάτης ἀρετῆς. Hoc est universalis et summæ generosissimæque virtutis.Nondum displicet, quod antea synonymia sua blandiens arriserat γενικωτάτης, perinde ut γενικώταται ἀρεταί, num LI, γενικαὶ ἀρεταί, num. LXIII noster dixit. Quando tamen haud temere ac fortuito vocem infrequentiorem γεννικωτάτης librarto in mentem et calamum venisse verisimile est retinendæ, quam sede sua dejiciendiæ, auctor esse malo. Cui alioqui fata parum propitiæ sæpius expertæ, et jampridem interdicto præterio, unde vi, possessionem repetenti, pro illa tenui infirmaque parte mea, hac tam commoda occasione, libenter adero. Jam primum igitur, ut a lexicographis et grammaticis exordium capiamus, recte γεννικὸς apud Pollucem, et enarratorem, Homeri Eustathium legitur, qui gemino etiam testimonio geminum illius astruit usum; ad Οδυσσ.. Α. 411, οὐ μὲν γάρ τι κακῷ εἰς ὦπα ἐῴκει. Altero de vetere Homerici carminis μεταβολῃ desumpto, ubi hunc in modum, prosa oratione, versus iste redditur, ὅσα μὲν γὰρ ἐδεῖν, σφοδρα ἐῴκει τῶν γεννικών είναι η Alterum translate significationis, γενικόν κρέας, generosum carnis frustum, pro amplo et grandiusculo ex comico affertur. Contra vitio apud Hesychium, γενικαί, γενεαὶ ἀντὶ τοῦ γεννικα, γεν ναῖαι. Adbuc editur, recte vero, γεννικώς, ἰσχυρῶς, γενναίως. Quomodo et apud Suidam scribendum esse nemo non videt (nisi forte excipiendus portus sit) et dudum monuit Hen. Stephanus. Consimilis plane in cæteris etiam scriptoribus inconstantiabesitatioque visitur. Quippe ut recte ἵππος γεν νικός apud Elianum, Hist. anim., vi, 31, est, ut βίος γεννικός apud Lucianum βίων πράσει p. 364, sic e contrario ανήρ γεννικός apud Platonem, in Thæateto p. 70; Bas. p. 144, t. I, Steph. pro γεννικός scribitur, ut ad oram suæ editionis merito conjecit Stephanus. Εt ἤθη γενικά apud Clementem Αlex. Παίδαλ. Β. μ. p. 77, at ms. Palat. animis perpetuo agerent, et sacrum Trinitatis depositum etiam atque etiam servarent, nullamque prorsus illius particulam sibi perire sinerent,etiamsi Phalaridis taurus, etiamsi omnia omnium ultima et dirissima ipsis denuntiarentur, ita tandemn ex urbe excedit. Excedit autem neutiquam cum vesana ac magnifica pompa tumidoque quodam apparatu, qui et utentes in furorem ageret, et visentes percelleret; neque supervacaneam ille redundantemque gazam, ac familiam, mulorumque et equorum longum agmen, neque pode atque ante stipantium, aliaque quæ hujusmodi assecla more suo factitare solent facientium, turbam secum ducebat: quippe quæ nullo omnia loco habebat, eisque omnino, qui talibus capiuntur, relinquebat; verum vacuis quod dicitur manibus exibat, nihil aliud de suis asportans rebus, quam vestem vulgarem, et sacros aliquot libros, quos ipse Cinyra ac Crœsi opibus longe anteponebat. Scilicet satis ipse sibi aliisque ad beatitudinem sufficiens, at mirifica quædam opulentia ornatusque erat,tum quod musarum gratiarumque omnigenarum copiis, præ alio quovis circumflueret, et universæ atque generalissimæ virtutis, prope dixerim, viva et animata quædam columna esset; tum quod instar publici ærarii cunctis esset, haberetque affatim prorsus et supra quam cuique opus esset, omnia suppeditare. Idcirco iis qui hucusque γννικά monente Sylburgio. Quid si et vexato criticorum εἰκασίαις loco Heriodani vi, 1, 11, εἷς τι τῶν γεννικῶν ἡμαρτημάτων ἐξοκείλη, hoc est, Po litiano interprete, in cognata aliqua impingeret vitia. Quem secutus Stephanus συγγενικών ut νεανικῶν postmodum Sylburgius, reponere voluit: minima mutatione γεννικῶν, majora, graviora, legamus? Porro ἦθος γενικότερον extrema pagina Phædri gemino mendo (quod utrumque ad Isocratem eruditi retinuere): antiquiores editiones Platonicæ habent, recte Stephanica γεννικώτερον. Quod unum hujus vocabuli exemplum in Thesaurum suum idem ille Stephanus retulit. Rursus quod incorrupte atque integre in M. Antonino, VII, 40, antea legebatur, γεννικώτερον ἔδοξεν ἀντιβῆναι, ἐ in sua xôóoet vir cætera de scriptore optimo, qua nova versione, qua laboriosis commentariis illustrando, præclare meritus Thomas Gatakerus, indicta causa in γενναιώτερον, (sic enim editum est, vir,66) commutavit. Τοῦ ὑπερθετικοῦ exemplum, præter hoc Theoduli nostri,suppeditat Aristophanes Ιππεῦσι, ω. 454, γεννικιώτατον κρέας, ψυχήν ἄριστε τ' πάν των. Uude suum illud γεννικόν κρέας deprompsisse Eustathium autumat Casaubonus, ad Athen. πιν, 19, quod mihi non admodum sit verisimile, sive typum vocabuli, intuenti. Postremo ne adverbio γεννικώς, hactenus sine certo lare ac patrono oberranti, ἀπροστασίου fortasse an impingatur dica, suos illi etiam penates vindicesque, καθόσον ἐγχωρεῖ, reddemus. Comicum videlicet in Lysi strata, ν. 1074, ᾿Αλλὰ χωρεῖν ἄντικρυς Ὥσπερ οἴκαδ᾽ εἰς ἑαυτῶν γεννικῶς· Maximum Tyrium, πν, ρ. 146, Παῖδα ἐκθρέψαι γεννικώς. Lucianum, Ενυπνίῳ· ρ. * Πρῶτα μὲν θρέψῃ γεννικῶς. Εt Alexandro, p. 901, ὁ δὲ πάνυ γεννικώς καρτερήσας οἱ ἐν Χαρώνι. p. 336. Εύγε ώ Κλωθοὶ, γεννικῶς· Junla γεννικώς, Aldus γεννική. ᾿Αλλὰ τούτων μνὲ ἅλις.

ipsum tenuerant planctum multum, multamque ejus ἀφικέσθαι καὶ κοσμῆσαι τὰ τῇδε, ἢ μένοντας αὐτοὺς rei pœnitentiam imposuit, quod eum omnino dimiserant, nec vi potuit retinuerant; quippe tametsi τοῦ λοιποῦ παρ᾽ ἐκείνῳ τῶν ὧν ὑπὲρ πάντας εἶχεν ἐμφορεῖσθαι χαρίτων, ἐπιλελησμένους τῶν οἴκοι, ὃ λέγονται πάσχειν οἱ πεπειρασμένοι Σειρήνων. ultra columnas Herculis amnemque Phasidem de geret, omnes oportebat, oportebat, inquam, omnes, quibus sanctius vivendi ardor esset, istuc curriculo currere, atque vel illum plurima obsecratione, ut ad nos transiret, nostrumque exornaret orbem, ad. ducere, aut hos in posterum iis in locis ubi ipse ageret manentes, quibus supra alios omnes instructus erat perfrui gratiis; deposita rerum domesticarum memoria, qui iis, quod Sirenum degustavere consuetudinem, usu venire ferunt. C. Exin ubi gratissimæ sibi Cappadociæ redditus erat Gregorius, et jam patria ipsum, dulce solum, tenebat, hic quemadmodum non mediocrem ex eo vuluptatem capiebat, quod longo patriam intervallo receperat, sibique item gratulabatur, natalis iterum urbis aspectum meruisse. Ita quoniam urbanos strepitus, atque inde exundans molestiarum diluvium, planissime perosus erat, suæque quietis insatiabili desiderio tenebatur: longe, imo longissime, eb eo aberat, ut stabilem illic sedem admitteret; nec admisit sane. Reperto igitur quodam Cappadociæ oppidulo, cui Arianzo nomen, quodque ex paterna cognatione nonnihil ad illum attinebat, et religiosæ philosophiæ non inopportunum videbatur; id ex omnibus habitare, ævumque illie reliquum commorari, statuit. CI. Jam porro ut sacris semper animum commentationibus intendens, ad ea sese penibus applicaverit, quæcunque Deum hominibus conciliare, atque mirificam inde quamdam ipsorum copulationem efficere, queunt: itemque ut «ascensiones in corde suo disponens 83,» lumen super lumen acceperit, Deusque quodammodo ex homine, quotidiano profectu, evaserit, id equidem omnibus, qui res illius satis norunt, constat; quod vero idem ille, qui tantum pietati addictus erat, defensionem ejusdem suscipiendam sibi statueret, tanquam communis quispiam Ecclesiæ præses, adhæc item das, id in progressu nostra ostendet oratio. Γ΄. Ἐπεὶ δὲ καὶ καὶ τῆς μάλιστ᾽ αὐτῷ κεχαρισμένης Καππαδοκίας ἐπέβη, καὶ τοῦτον εἶχεν ἀμέ λει τὸ φίλον ἔδαφος, ἡ πατρὶς, οἷς μὲν διὰ μακροῦ ταύτην ἀπέλαβεν ἔχαιρε· καὶ ξυνέχαιρεν ἑαυτῷ, τοῦ τὴν ἐνεγκοῦσαν ἰδεῖν ἠξιῶσθαι· οἷς δὲ πρὸς τοὺς ἀστικοὺς δήπου θορύβους, καὶ τὸν πολὺν ἐκεῖθεν κατακλυσμὸν, ἀπεχθῶς παντάπασιν εἶχε· καὶ τῆς ἡσυχίας απλήστως εἴχετο. Τὴ μὲν ἐνταῦθα διατρι βὴν, πολλοῦ Yε καὶ τοῦ παντὸς ἔδει προσέσθαι· οὔκουν οὐδὲ προσήκατο· αὐτὸς δέ τι Καππαδοκίας χωρίον εὑρών, Αριανζίν πρόσρημα, πατρόθεν μὲν αὐτῷ διαφέρον, πρὸς δὲ φιλοσοφίαν ἐπιτηδείως ἔχειν δοκοῦν, τοῦτ' ἐξ ἁπάντων εἵλετο χρῆσθαι, καν τούτῳ μένειν εἰσάπαν. ΡΑ΄. Ὡς μὲν οὖν ἑκάστοτε θεωρίᾳ τὸν νοῦν προσ - έχων, τούτοις καθάπαξ ἐδίδου, ὅσα Θεὸν ἀνθρώποις οἶδε μνηστεύειν, καὶ θαυμαστόν τιν' αὐτοῖς ἐκεῖθεν ἐργάζεσθαι τὴν συνδυασμὸν, καὶ ὡς «ἀναβάσεις ἐν τῇ καρδίᾳ διαθέμενος,» φωτὶ προσελάμβανε φῶς, και Θεὸς, ὡς εἰπεῖν, ἐξ ἀνθρώπων [7. ἀνθρώπου] το καλο εκάστην ἔχον ἐγίγνετο, ἴσασι πάντες ὅσοι τἀκείνου σαφῶς ἴσασιν· ὅτι δὲ καὶ τῆς εὐσεβείας οὕτως ἔχων ὑπερμαχεῖν ᾤετο δεῖν, ὥσπερ τις κοινὸς πρόδρον, καὶ προσέτι μνήμαις ἔστιν ὧν ἐμπανηγυρίζειν ἁγίων, προϊὼν ὁ λόγος δηλώσει. sanctorum quorumdam memorias solemniter celebranCII. Primum itaque unanimem alque concordissimum sodalem suum, Basilium,illum sive summum virtutis certatorem, sive ejusdem certamen ac studium, sive item, si tibi libet, utrumque dudum vita relicta in antiquam regressum patriam, multasque multorum laudationes, qui publice et priva tim res ejus actionesque ornarant, consecutum: nisi et ipse pari modo bonestaret, atque funebri decoraret oratione, id absurdum omnino a que alienum ducebat. Id quod et ante cæteros haud dubie exsecutus fuerat, nisi illa multa ac magna, pro pietate obstitissent certamina. Orationem ita que de illo componit, sic quidem ad summum virtutis oratoriæ fastigium provectam; sic illi vero, cui scripta erat, aptam et accommodatam, rebusque ipsis plane congruentem, ut non ipsa modo a musis gratiisque pertexta videatur, sed et collatæ cum illa cætere, quarum pauloğantea meminimus, vituperationi quam laudi propiores, et animi magis causa scripta, quam seria elaboratæ cura, videantur. 53 Psal. LXXXIII, 6. ΡΒ΄. Πρῶτα μὲν γὰρ Βασίλειον τὸν ὁμόψυχόν τε καὶ σύμπνεον, τὸν εἶτ᾽ ἄκρον ἀγωνιστὴν ἀρετῆς, εἶτ᾽ αὐτῆς ταύτης ἀγώνισμα γεγονότα, εἰ δέ γε βούλει, καὶ ἄμφω πρὸ πολλοῦ μὲν τὸν βίον ἀπολιπόντα, καὶ στειλάμενον ἐπὶ τὴν ἀρχαίαν πατρίδα· πολλῶν δὲ παρὰ πολλοῖς ἐγκωμίων τετυχηκότα· καὶ κοινῇ καὶ ἰδίᾳ τἀκείνου κοσμήσασι, τῶν ἀτοπωτάτων ἡγεῖτο μὴ καὶ αὐτὸς ἀξιῶσαι τῶν σῶν, καὶ λόγοις ἐπιταφίοις κοσμῆσαι· ὃ καὶ πρὸ τῶν ἄλλων ἔδρασεν ἂν, μὴ τῶν πολλῶν καὶ μεγάλων ἐκείνων ὑπὲρ εὐσε βείας ἀγώνων ἐμποδὼν αὐτῷ καταστάντων· ἀμέλει καὶ λόγον ἐπὶ τούτῳ συνθεὶς, οὕτω μὲν τῆς γιγνομέ νης ἀρετῆς ἐπιπλεῖστον ἰόντα. οὕτω δὲ προσφυῶς καὶ οἰκείως πρὸς ὃν γέγονε ἔχοντα καὶ τῶν πραγ μάτων ἄντικρυς ὄντα, ὡς μὴ μόνον ὑπὸ μουσῶν καὶ χαρίτων δοκεῖν αὐτὸν ἐξυφάνθαι· ἀλλὰ καὶ τοὺς ἄλλους ὧν ἀρτίως ἐμνήσθην, τουτωί παραβαλλομέ νους, ψόγον μᾶλλον ἢ ἔπαινον εἶναι δοκεῖν· καὶ παι διὰν ἢ σπούδασμα, τοῦτον τοίνυν τοιοῦτον δημιουρ γήσας, ἀπελθὼν, ἐπιλέγει τοῦ φιλτάτου τῷ τάφῳ·

καὶ οὕτω τὴν γιγνομένην ἀφοσιοῦται συντέλειαν, οὐ Hac igitur hujusmodi concinnata oratione, abit, χαριζόμενος φίλτρῳ, οὐδὲ παρὰ τοῦτο τοὺς ἐπαίνους ἐξάγων, οὐδ᾽ ἐγγύς. Τοὐναντίον μὲν οὖν καὶ κωλυόμενος ὑπαυτοῦ τούτου μᾶλλον, καὶ ἅπερ ἔνεστι φῆσαι καὶ τὰ ὄντα σημάναι, ὡς ἂν μὴ κακείνῳ δόξη χαρί. ζεσθτι, καὶ τὸ καθ᾿ αὐτὸν ὑπεραίρειν. Εἰ γὰρ ἄλλος αὐτὸς ἑκάτερτς τούτων, εὔδηλον πάντως, ὡς οἷς ἐκεῖνος κοσμεῖται, καὶ αὐτὸς δήπου κοσμεῖται, καὶ τῶν ἴσων μετέχει, οἷς ἐκεῖνος ἄριστος δείκνυται· εἰ δὲ μὴ τὸ φίλτρον παρῆν, τοσαῦτα ἂν ὑπὲρ τούτου διῄει, ὅσα εἰκὸς τὸν μάλιστα πάντων αὐτὸν ἐπιστάeamque ad tumulum amici conjunctissimi recitat, et hoc modo pro virili parte justa funeri persolvit, nihil amicitiæ dans, nec ideo laudes amici altius educens. Minime profecto. Imo vero ex contrario, per hanc ipsam amicitiam ab iis dicendis, quæ dici poterant, eisque quæ erant, plene exprimendis potius deductus, ne videlicet cum gratificari amico, tum de seipso etiam gloriosius loqui videretur. Etenim, si alter ipse uterque eorum erat, inde liquet sane, quibus ille ornatur, et hunc ipsum ornari, paremque participare gloriam, in quibus alteri summum astruitur decus. Quod si amor non fuisset, tam multa utique de Basilio protulisset noster, quam multa ab eo proferri consentaneum erat, qui unus omnium perfectissime hominem nosset. μενον. ΡΓ'. Ἐπειτ' Απολιναρίου τοῦ «λαλήσαντος μὲν ἀδικίαν εἰς ὕψος,» ἀπάσαις γε μὴν ἱεραῖς ἀποκηρυχθέντος ταῖς ψήφοι καὶ τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας, ἐν ἴσῳ δὲ εἰπεῖν τοῦ Θεοῦ, παντάπασιν ἐξεληλαμέ νου, οὗτος τοίνυν οἷς οὕτως ἔσχε δυσχερῶς ὡς ἔοικεν ἔχων, τὸ μὲν ἀμύνασθαι καὶ φανερῶς πολεμεῖν αὖθις αἱρεῖσθαι, ἐπείπερ οὐχ οἷός τε ἦν οὐδ᾽ ἐθάρ έησε, βουλεύεται δὲ βουλὴν πονηρὰν, καί τῆς αὐτοῦ γνώμης ἀξίαν. Ὥσπερ γὰρ οἱ κάκιστοι τῶν φαρμα κῶν μέλιτι τὴν κύλικα χρίσαντες, ἔπειθ᾽ οὕτως ὀρέγουσιν οἷς βούλονται τὸν ἐλέβορον· οὕτως οἱ τοῖς ἔπεσε τούτου διὰ τὴν ἐνοῦσαν αὐτοῖς εὐμουσίαν καὶ χάριν κηλούμενοι καὶ περιτυγχάνοντες, λανθάνουσιν ἧς ταῦτ' ἔχει μετέχοντες βλασφημίας. Καὶ ἦν ἰδεῖν πράγμα δεινὸν τὴν ἀλήθειαν κλεπτομένην, καὶ κιν δυνευούσας ψυχάς, ὧν οὐδὲν τῶν πάντων ἀντίῤῥοπον· οἷς ἐπιθέμενος ὁ μάγας οὗτος τῆς εὐσεβείας αγωνιο στῆς, δι' ἐπῶν οἰκείων, ἐκ παντοδαπῶν μὲν συγκει μένων τῶν μέτρων, ἀποῤῥήτῳ δὲ κάλλει καὶ θαυμαστῷ κεχρημένων, τὰ μὲν, οὐδὲν ἕτερον ὡς ἀληθῶς ἔδειξεν ὄντα, πλὴν κομμωτικόν τινα λῆρον, ἐν ἡδο νῆς ὑποκρίσει, πολλὴν ἐμποιοῦντα τοῖς περιτυγχά νουσι βλάβην· πέπεικε δὲ παντάπασι πάντας, ἐκεῖνα μὲν λώβην ψυχῆς καὶ νεωτερισμὸν πρὸς τὸ θεῖον, καὶ κολάσεως ἀφορμὴν καὶ τὰ τοιαῦτα νομίζειν· τὰ δὲ, περιπλείστου ποιεῖσθαι, καὶ συνεῖναι καὶ κεχρῆ σθαι, καὶ τούτων διαπαντὸς ἀπολαύειν, ἐπέσχατα πάσης ἀρετῆς ἀφιγμένων, ὅση τὲ λόγων καὶ ὅση του πνεύματος, ὡς ἑκατέρωθεν ἔχειν τοὺς χρωμένους χειροῦσθαι. Εἰ γὰρ ἐκεῖνα ψυχῆς ὄλεθρος ὄντα ὁμῶς δι᾽ εὐγλωττίας καὶ χάριτος οὐκ ὀλίγους ἐφείλο κετο, τίνας οὐκ ἂν ἐπισπάσαιτο ταῦτα τῶν πάν των, ὅταν πρὸς τῷ γαργαλίζειν ἔχειν τὰ ὦτα, καὶ τὸ σώζεσθαι μνῶνται, καθάπερ τις οἰκία εὖ τε ἔχουσα ἔχουσα κάλλους καὶ φιλοσοφίαν ἀσκοῦσα. ad se attraberent, quando præter illam titillandi instar domus cujusdam, tum affabre exstructæ, tum ΡΔ΄. Οὐ μὴν ἀλλὰ κἀκεῖνο σκοπεῖν δεῖ, ὡς οὐχ ἅμα πάντα τὰ ἔπη, οὐδ᾽ ἀχομοίας δή τινος καὶ μιᾶς τῆς αἰτίας συντέθειται τῷ ἁγίῳ· ἀλλὰ τὰ μὲν, αὐτῷ ἐπὶ τοῦ πάντων εχθίστου καὶ μηδενὶ καταλιπόντος κακί ζεσθαι μᾶλλον Ἰουλιανοῦ κεκωλυκότος Χριστιανούς τὴν Έλληνα λόγον ἀσκεῖν, καὶ κεχρῆσθαι ποιητική 8+ Psal. LXXIII, 8. CIII. Tum deinde, ubi Apollinarius, «qui in Excelsum iniquitatem loquebatur 4,» sacris calculis omnibus e communione ejectus, ex catholica igitur, etsi hujusmodi rerum suarum habitu, prout per erat, graviter angebatur, ulcisci sese, et apertum denuo ciere bellum, quod impar esset, haud ausus, sed improbum, suoque dignum ingenio, init congiliom. Nimirum proinde ut pessimi venenorum artifices, oras poculi melle primum linunt, tum postea quibuslibet veratrum porrigunt: ita pariter qui viri hujus carminibus, per eam quæ illis inest, venustatem et gratiam capiuntur, eaque lectitant, improvidi simul blasphemiam, quam ea continent, hauriunt. Itaque rem tristissimam videre erat, furto surripi veritatem, hominumque animas, quibus nulla plane æqualis res alia est, in discrimine versari. Suis itaque carminibus in hæc impetum magnus pietatis propugnator fecit, illis tum omni metrorum genere concinnatis, tum inenarrabili et mirifica elegantia imbutis, atque ista Apollinarii revera nihil aliud esse docebat, quam nugas quasdam fuco atque lenocinio velificantes, quæ inani voluptatis specie plurimum detrimenti suis lectoribus importarent, eoque omnes in illam plane adducebat sententiam, ut ista animæ perniciem, novasque de Deo opinationes, et impiæ mutilationis materiem, et alia id genus, esse ducerent, contra Gregoriana plurimi facerent, et in manibus haberent, et uterentur, fruerenturque perpetuo, quippe quæ ad summum omnis virtutis aspicem, quæcunque aut eloquentis, aut spiritus virtus est, ascenderant, ita ut utrinque capere et expugnare lectores possent. Quippe si ista, quæ animæ tam noxia et pestifera erant, nihilominus elegantia et venere sua non paucos alliciebant, quos non hæc ex omnibus aurium vim, etiam animæ salutem comparabant, philosophiæ tractationi deditæ? CIV. Atqui et illud observari convenit, non eodem tempore, nec simili quadam unaque plane de causa, sanctissimo viro bæc omnia consignata fuisse carmina, sed partim tempore longe omnium odiosissimi, nullique mortalium majoris reprebensionis locum relinquentis Juliani, qui edicto sanxe-

rat, ne quis Christianus ad studia veteris Græcanici ὡς εἰς ἀνάγκην καταστῆναι τὸν μέγαν ἔπη συνθῆναι sermonis incumberet, neu artem tractaret poetica; itaque necessitudine coactum virum maximum, ad varia omnia generis carmina, et multa ubique venustate referta, pangenda, eademque nostrarum partium sectatoribus omnibus, communis institutionis utilitatisque causa, proponenda. Aliorum rursus causam, ut diximus, præbuit Apollinarius, παντοῖα, πολὺ τὸ χάριεν διαπάντων ἔχοντα· καὶ τοῖς καθ᾿ ἡμᾶς πᾶσι ταῦτα προθεῖναι κοινὸν παίδευμα καὶ κοινὴν ὄνησιν, τῶνδ' αἴτιος, ὡς ἔφην, ᾿Απολινάριος ἐγεγόνει, «Θεὸν κατ' Αἰσχύλον, ἀτίζων καπογυμνά ζων στόμα, θνητὸς ὤν· ὧν ἁπάντων πέρι πρόσθεν ἐμνήσθην μακρότερον καὶ ὅσον εἰκὸς ἦν, ὡς γε ἐγὼ νομίζω. καὶ μετὰ τούτων, οἷς ἀρετῆς ξυμπάσης ἑαυτὸν τύ που παρείχε, τὸν ἀνθρώπινον βίον εὖ ποιῶν καὶ κοι ομῶν διετέλει. Καὶ τῆς κατὰ ψυχήν εὐδαιμονίας τούτοις αἰτιώτατος ἦν· πάντοθεν πάντας πρὸς τὸ βέλτιστον ἐνάγων και καθιστάς· καὶ σφῶν αὐτῶν «vecors Dei contemptor et laxans probris, mortalia ora,» ut cum Æschylo loquar Quæ omnia pluribus, et quantum consentaneum erat antea, ut arbitror, exposuimus (14'). CV. Hunc ille in modum, cum dicendo scriben- ΡΕ΄. Οὕτω καὶ λέγων καὶ γράφων καὶ πρό γε τούτων doque, tum ante hæc itemque cum his ipsis universæ virtutis exemplar semetipsum exhibendo, bene de vita humana mereri, eamque ornatiorem reddere, constanter perrexit: et spiritualis felicitatis auctor præcipuus hominibus erat, ut qui modis omnibus, ad id quod est optimum induceret omnes ac com- σπουδαιοτέρους αἰεὶ δεικνύς. Ωσπερ γὰρ ὕπαρχος poneret, et meliores seipsis semper efficeret. Nimirum velut qui Dei optimi, Maximi, legatus, aut propinquus, aut oraculorum ipsius popularis in terra interpres esset: ita plane omnibus habebatur, in eoque omnes, tanquam in archetypo, aul arce, aut sacrario omnis pulchri, obtulum gebant, ejusque verba, non hominis alicujus verba, sed admiranda Dei effata el oracula, quibus coutradicere nefas plane esset, ducebant. Adhæc verbis ejus fides et probabilitas plane necessario aderat, scilicet quoniam quæ aliis suaderet, ea primus perfectissime exsequebatur; eratque tum loquens, tum tacita quædam exhortatio, id illi maximo ad persuadendum adjumento, omnesque voluntaria necessitate constringendos, fuit quippe qui non ju- c cundius ad hominem ventitarent, quam ægrius discederent, aut verius eo, quod hoc posterius ægre σεῖν, διὰ τὴν πρὸς ἐκεῖνο προσπάθειαν. ῶν ἢ ξυγγενὴς τοῦ μεγάλου Θεοῦ ἢ δημαγωγὸς ἐπὶ γῆς τῶν αὐτοῦ θεσπισμάτων, οὕτω καθάπαξ πᾶσιν ἐδόκει, καὶ πάντες εἰς αὐτὸν ὥσπερ ἀρχέτυπον ἢ ὁρμητήριον, ἢ ἑστίαν καλοῦ παντὸς ἀφεώρων· νομί ζοντες τοὺς αὐτοῦ λόγους, οὐκ ἀνθρώπου δή τινος λόγους, ἀλλὰ θαυμαστάς τινας & τοφάσεις Θεοῦ, μηδηντινοῦν δεχομένα ἀντιφασιν. Καὶ προσῆν τὸ εἰκό τως καὶ μετὰ πάσης ἀνάγκης· τὸ γὰρ ἅ παρήνει, ταῦτ᾽ αὐτὸν πρῶτον μετὰ πολλοῦ τοῦ περιόντος εἰρ γάσθαι καὶ φθεγγομένην εἶναι καὶ σιωπῶσαν παραίνεσιν, μέγιστον ἦν αὐτῷ πρὸς τὸ πείθειν, καὶ δι' ἀνάγκης ἐθελουσίου πάντας χειροῦσθαι, οὐ μᾶλλον ἥδέως αὐτῷ προσχωροῦντας, ἢ ἀηδῶς ἀπαλλάττον τας· μᾶλλον δὲ οἷς δυσχερῶς πρὸς τοῦτ᾽ εἶχον, μαρτ τυρούντες ησαν ἑκάτερα, κἀκεῖνο περὶ πλείονος ὅτου τίς ἂν εἴποι ποιεῖσθαι· καὶ τοῦτο διαφερόντος μια ferebant, utrumque comprobarent, nimirum quod et illud prius pluris, quam quidquid dixerit quispiam, facerent; et hoc posterius majorem in modum odissent, ideo videlicet, quoniam illo altero vehementer afficerentur. CVI. Verumenimvero tempus nunc tandem fuerit, tum legis, quæ his in rebus pridem obtinet, causa, tum quod optima etiam sæpissime sane iteranda sunt, quæ pluribus modo commemorata fuere, eadem nunc denuo orationi indulgendi, breviterque percurrendi. Ecquis enim usque adeo admirabiles in vitam ingressus habuit, ut non modo priusquam conceptus esset Deo religiose dedicaretur, sed vero eliam ortus sui angelum haberet præconem, qualis quantusque postmodum evasurus, et quod omnibus in rebus, longe ante alios emicaturus esset, matri planissime prædicent:m? Tum quis priora posterioribus in tantum præteriit, ut illa cum his comparata prope nibili sint, quando adeo, quod proverbio aiunt, præstant posteriora, et plusquam præstant? cui item ad utraque hac re major unquam gloria materies suppetebat, etiam præ iis qui de alterutra se jactant? Porro quis ita convenienter propriis bonis suis, patriam simul atque parentes sortitus fuit? parentes nimirum, omnibus, quotquot Επτά επί Θήβαις. V. 447. Ρ5΄. Καιρὸς δ᾽ ἂν εἴη λοιπόν, διά τε τὸν ἐπὶ τοῦ τοις ἤδη κρατήσαντα νόμον, καὶ τὸ τὰ βέλτιστα χαί ναι καὶ πάνυ τοι πολλάκις εἰρῆσθαι, ὧν διὰ πλειό νων ἐμεμνήμην ἀρτίως, ταῦτ᾽ ἄρα καὶ νῦν δοῦναι τῷ λόγῳ, καὶ διελθεῖν ἐν βραχεῖ. Τίς μὲν γὰρ οὕτω θαυ μαστάς τινας ἔσχε τις εἰς τὸν βίον προόδους, ὡς μὴ μόνον πρὶν ἢ συνειλήφθαι ἀνάθημα θεῷ γεγενήσθαι, ἀλλὰ καὶ κήρυκα τῆς γενέσεως ἄγγελον σχεῖν, ὁποῖος ἄρ᾽ ἔπειτ᾽ ἔσται, καὶ ὅπως ὑπερ πάντος διαπάντων ἐκλάμψει, μηνύοντα σαφῶς τῇ μητρί; Τίς δὲ τὰ πρόσθεν τοῖς ἐφεξῆς οὕτω παρῆλθεν, ὡς εἵνεκα τού των μηδὲν ὄντων ἐκείνων, δευτέρων φασὶν ἐμεινόνων καὶ ἔτι γε πρὸς τίνι δ' ἐν ἑκατέροις εὐδοκιμεῖν μᾶλλον ὑπῆρξε τῶν θατέρῳ σεμνυνομέμων. Τίς δὲ τοῖς προσοῦσι καλοῖς καὶ καταλλήλως οὕτω μετέσχε, τῆς τε πατρίδος τῶν τε τοκέων, τῶν μὲν πάντας τοὺς ταύτῃ προσειρημένους παρενεγκόντων ἀρετῇ τε καὶ τῷ θαυμαστοῦ καὶ ὑπὲρ πάντας παιδὸς ἠξιῶσθαι, καὶ εἶναι τοῦτον κακείνους τοιούτους, οἷους ἀλλήλους προσήκειν, καὶ μηδὲν ὅλως ἐνδεῖν, τῆς δὲ, (14°) Cf. capp. 29, 30.

διαπάντων ὧν θαυμάζονται πόλεις ιούσης, καντεύ- hoc appellati nomine fuere, et sua virtute superδεν μεγίστας παρὰ πᾶσι φερομένης τὰς ψήφους; Τίς δὲ τοσοῦτον ἐκ παίδων ἀρετῆς καὶ λόγων ἔκλω, ὡς μόνα ταῦτα ῥαστώνην ἡγεῖσθαι, καὶ μελέτην τοῦ βίου; vectos, et quod admirabili aliisque omnibus præstantiore dignati essent filio, et quod ipsi filiusque ejusmodi essent, qui secum invicem palchre congruerent, nec quidquam plane desideraretur, rursus patriam, unde prædicari urbes mos est, nactam omnia, indeque maximas omnium laudes consecutam? Quis denique a puero ita virtutis optimarumque litterarum captus amore fuit, ut hæc sola requiem suam vitæque meditationem haberet? ΡΖ'. Τὸ δ' ἑκασταχοῦ μὲν παιδείας χάριν φοιτῆσαι, πάντα δὲ τὰ βέλτιστα πανταχόθεν ἑαυτῷ συνηχέναι, καὶ θαυμασθῆναι μὲν ὑφ᾽ ἁπάντων, παρά πάντας τοὺς ἄλλους, διὰ τὴν ἐν πᾶσιν ἀγαθοῖς εὐκληρίαν, ὡς καὶ παρὰ σφίσιν αὐτοῖς τοῦτον κατασχεῖν ἀξιοῦν, τὰς πρώτας καὶ μεγίστας τιμάς, τὰς μὲν διδόντας· τὰς δ᾽ ἐπαγγελλομένους· μηδὲν δὲ τῶν πάντων ἔτι πρόσθεν ποιεῖσθαι τῆς πρὸς Θεὸν ἐνεργείας, ἢν ησυχία παρέχει, καὶ τὸ κατὰ νοῦν πολιτεύειν ἀεί· ταῦτα δ' οὕτω κατωρθωκέναι καὶ μετὰ τοσαύτης ὑπερβολῆς, ὡς τοῖς πρὸ αὐτοῦ κορυφαῖον, τοῖς δ' ἐφεξῆς τε καὶ μετ᾿ αὐτῶν, ἀρχέτυπον αὐτῶν καὶ κανόνα τῆς περὶ ταῦτ᾽ ἀκριβείας γενέσθαι· καὶ τοὺς μὲν γεννησαμένους, επείπερ οὐχ οἷός τ' ἦν τοῖς αὐτ τοῖς δεδωρῆσθαι, ὅ τούτου γε οὐδὲν ἧττον, εἰ μὴ τὸ μείζον εἴποι τις ἂν, τοῦτο κάλλιστα πάντων αὐτοῖς ἐνδεδεῖχθαι, τῷ θ᾽ ὑπὲρ τοὺς νομιζομένους όρους ἐνθάδε τουτουσι θεραπεῦσαι καὶ παρελθεῖν παντάπατι τὸ εἰκὸς, τῷ τ' αὖ λογικήν τινα στήλην τα του των εἰργάσθαι, καταπαντὸς ἱσταμένην τοῦ χρόνου καὶ τοῖς ἔπειτα παραπέμψαι· αὐτῶν αὐτὸν δὲ πάντ των ὑπεριδόντα τῶν ἄλλων, μόνου γενέσθαι τοῦ τὴν εὐσέβειαν ἀμέλει πολύν ήδη χρόνον ὑπὸ τῶν κάκιστ' ἀπολουμένων δυσσεβούντων τυραννουμένην καὶ μου νονού κλιθεῖσαν, ὡς λόγος, εἰς γόνυ, ἀναλαβεῖν οἷον καὶ ἀνορθώσασθαι· καὶ κρείττω τῶν πολεμούντων παντάπασι δειξαι, καντεῦθεν ὡς ἔρεισμα πίστεως ὄντα καὶ βάθρον στεῤῥὸν Ἐκκλησίας, καὶ τῶν ὀρα θῶν καὶ ὑγιαινόντων δογμάτων «ἀστραβή κίονα» κατὰ Πίνδαρος, τῆς μὲν μεγάλης καὶ ἱερᾶς ἐπιβῆναι και θέδρας· οὐκ ἐφῷ τρυφᾶν ἔχειν, καὶ ῥᾳστώνῃ κεχρῇσθαι, ἀλλ᾿ ὥστε ξύμπασαν αἵρεσιν ἐκ περιουσίας τεμεῖν, καὶ ῥίζαις αὐταῖς παντάπασιν ἐξελεῖν καὶ ὅλως ἐκ μέσου ποιήσασθαι· μετα βραχύ μέντοι τοῖς βουλομένοις ταύτης ἐκστάντα, ἐπεὶ μηδὲ τὴν ἀρχὴν ἡδέως, ἀλλὰ παντοδαπῇ πειθοί τε καὶ βίᾳ καὶ μεθ᾽ ὅτι πλείστας δεήσεις ταύτην εἰσέδυ, τὴν πλείστου αξίαν ἡσυχίαν αὖθις κατειληφέναι· καὶ τὴν ἀκραιφνή ξυνουσίαν Θεοῦ. CVII.Porro quod quoquo versum terrarum erudiendi gratiaGregoriusitarit,omniaque optiina undelibet sibi conduxerit, quod etsi admiratione omnium, supra alius omnes, ob præclaras in bonis omnibus progressiones exceptus fuerit: ita ut illum apud se retinere studerent, primos maximosque honores, partim mox offerendo, partim promittendo: nihil ille tamen rerum omnium tendentibus ad Deum exercitiis anteposuerit, quæ religiosa quies, et perpetua secundum mentem agendi ratio. suppeditat; ita perfecta hæc vero, et tanta cum excilentia omnia præstiterit, ut iis qui ipsum ætate antecessissent, chori hujus dux; qui deinceps et post ipsum vixerint, exemplar et norma usurpandæ in talibus exactionis fuerit. Tum quoniam eodem qui. dem plane officiorum genere parentes remunerari nequibat: quod id tamen, quod hoc nihilo est inferius, nisi si majus etiam quispiam esse dicat, pulcherrime omnium repræsentarit, scilicet quod et adhuc interris agentes, ultra communes suetosque pietatis fines coluerit, et postea vitas ipsorum laudesque oratoriam quamdam, per ævum omne perstaturam, columnam effecerit, et ad posteros transmiserit. Quid ipse vero, spretis aliis rebus omnibus, id unice operam dederit, quo veram nimirum pietatem, longo jam tempore ab impiissimis perditissimisque hæreticis dira tyrannide oppressam, et tantum non, quod aiunt, in genua prostratam, reficeret ac erigeret, suorumque hostium victricem omnino præstaret. Quod et hanc ob cau - sum, ut qui fulcrum fidei, et firma Ecclesis basis, et rectorum salutariumque dogmatum «inconcussa columna» esset, ut Pindarus loquitur magnam illam et sacram patriarchalem conscenderit cathedram. Minime ille profecto, quo mollitiis segnique otio frui posset, sed ut hæresin universam plenissime facillimeque exscinderet. ipsisque omnino cum radicibus eruncaret, et penitus de medio tolleret. Paulo tamen post hac eadem cathedra, illius cupidis reliota: quando quidem nec initio ipso admodum libenter, sed admota multiplici et suasione, et vi, et post plurimas obtestationes, illam adiisset denuo ad laudatissimam pulcherrimamque quietem suam, et verissimum Dei consortium se receperit. ΡΗ. Τίνι ταῦτ᾽ ἔνεστι πάντα παραβαλεῖν, καὶ τίς οὕτω διαπάντων ἰων, ἐν πᾶσι πάντας παρῆλθεν, ὁ αὐτὸς καὶ πάνθ' ὁμοῦ καὶ μεθ᾽ ὑπερβολῆς ξυλλαβών; Εάν μὲν γὰρ φήσῃς τους λόγους. οὐδένα τὸν ἁμιλλώμενον ἔσχει, ἀλλὰ πρὸς αὐτὸν αὐτὸς ταύτην ποιεῖ ται, ὥσπερ φιλονεικῶν ὁ αὐτὸς διὰ πάντων εἶναι· νικῶν μὲν τοὺς ἄλλους ἀπάσαις ταῖς τῶν λόγων ἰδέ Olymp. II, stroph. 5. α CVIll. Eccui, quæso, hæc comparari possunt omnia? ecquisnam ille pariter universa permensus? nempe qui omnes in omnibus prætergressus, omnia idem simul et excellentissime complexus fuit. Quippe ut eloquentiam et orationes nonine, bio palmæ æmulum habet ille profecto neminem; sed ipse secum hoc decertat certamen, dum velut con-

στην, ὅταν μέν τις ἴδῃ καθ᾿ ἑαυτὸν, βελτίω ταύτην ἀποφαίνεσθαι τῶν λοιπῶν· ὅταν δὲ ξυμπάσας ὁμοῦ, ἓν μὲν εἶναι τὰς πάσας, κατὰ παντὸς δ᾽ ὁτονοῦν λόγου μοναδικὸν φερομένας τὸ κράτος καὶ πολλῷ πα ριοῦσας τῷ μέσῳ, ὀξύτητί τε καὶ ἀγχινοίᾳ, καὶ τῷ διὰ πάντων κεχαρισμένῳ· καὶ τὸ μέγιστον, τῷ μὴ ὅτι γε τέχνην, ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ τέχνην αὐτὰς εἶναι, καντεῦθεν ὑπερκειμένας μιμήσεως· ἐν πρῶτον καὶ μέγιστον «ἡ θαυμαστὴ θεολογία·» καὶ τὰ περὶ τοιούτων οὕτως ἀσφαλέστατα καὶ κάλλιστα καὶ μετὰ παντὸς τοῦ γονίμου διεξιέναι δύνασθαι, ὡς μὴ μόν νον τοῦτον μετὰ τὸν πάμμεγαν Ἰωάννην τοῦ Θεολήγου προσρήσεως ἠξιῶσθαι, καὶ τοῦτ᾽ ἐναργὲς σύμ βολον σχεῖν τοῦ πάντων αὐτὸν ἐν τούτοις πεπι· στεῦθαι προέχειν, ἀλλὰ καὶ τοῖς ἔπειτ᾽ ἐσομένοις, θαυμαστάς τινας ἑλεπόλεις πρὸς καθαίρεσιν τῶν τῆς πλάνης ὀχυρωμάτων, τοὺς αὐτοῦ λόγους καταλιπεῖν· ἔπειτα τῷ παντοδαπῷ καὶ ποικίλῳ τῶν νοημάτων καὶ τῇ τῆς γλώττης ἀσχέτῳ καὶ ἀμάχῳ καὶ διηνθισμένῃ φορᾷ, ἢ πάντα νοῦν ὑπερέχουσα, τοῦ Πνεύματος χάρις προσγεγονυία, ἥδιστον τοῦτον πᾶσι καὶ ποθεινότατον ἕν τε ταῖς ἐντεύξεσι καὶ δι δασκαλίαις ἐποίει, καὶ οἷον καὶ Ἕλληνας καὶ βαρβάρους καθάπαξ ἐκπλήττειν τε καὶ χειροῦσθαι, «Θεοῦ φωνῆς ἀκούει λαὶ οὐκ ἀνθρώπου,» δοκοῦντας· τῷ θ' ἃ παρήνει τοῦτον ἔσχειν τὸν τρόπον· τῷ τ᾿ αὐτὸν ἀρετῆς ἁπάσης καὶ τῶν θείων ἐπιταγμάτων τεχνί την εἶναι παντὸς μᾶλλον καὶ σπουδαστήν· καὶ διὰ τοῦτο καὶ πείθειν ἔχοντα· ὥσθ' δ φησι Πλάτων, · παιδιὰν εἶναι δοκεῖν τὰ ἐν τοῖς γράμμασι πρὸς τὰς ὁμιλιας αὐτὰς τῶν σοφῶν ἀνδρῶν,» τοῦτ᾽ ἐκ περιουσίας ἐντεῦθα παρίστασθαι, παιδιὰν εἶναι δοκεῖν τὰ τῶν ἄλλων συγγράμματα πρὸς τὰς ὁμιλίας αὐτοῦ. Εἰ δὲ τοῦθ᾽ οὕτως, ὥσπερ οὖν ἐστι, πόσον τι χρὴ νο μίζειν ὑπεραίρειν τὴν ἐν γράμμασιν εὐμουσίαν τού του καὶ χάριν, ὧν ἕτερο: γράφουσι, tendit idem esse ubique: victor nimirum aliorum ἰδέαις, νικῶν δ᾽ ὥσπερ καὶ ἑαυτὸν τῷ τούτων ἑκάper omnes orationis formas, et idem sui quodammodo victor, quod formam quamlibet, per se spectatam, facile cateris præstare censeas: at universas simul consideratas, unum quiddam omnes esse, verum in oratione omni, quæcunque sit, singularem et propriam quamque reportare palmam; et longo præcurrere intervallo, tum acumine atque sagacitate, tum fusa per omnia gratia; et quod primum est, quod hæ non are modo ipsa oratoria, sed et supra artem sint, eaque item re supra imitationis spem assurgant. In his primum maximumque «admirabilis divinæ naturæ explicatio, et quod res hujusmodi adeo sane cautissime, et elegantissime, et beatissima fecunditate tractare poterat, at non modo post maximum illum Joannem Evangelistam. Theologi cognomento cohonestatus fuerit, et hoc clarissimum signum habuerit, quod hac parte longe omnium princeps crederetur: sed et quod futurus post se hominibus mirificas quasdam holepoles ac machinas, quatiendis dejiciendisque errorum castellis, scripta sua reliquerit. Tum vero deinceps ad diffusam ubertatem varietatemque sententiarum, ad solutum ac liberum, et invictum, et crebris verborum floribus distinctum linguæ impetum, accedens sancti Spiritus gratia, «omnem superans intellectum", "jucundissimum omnibus Gregorium et amabilissimum, in congressibus pariter ac institutionibus, faciebat, et qui tum Græcos, tum Barbaros, in stuporem plane dare, atque expugnare posset, visos nemque sibi, «Dei, non hominis audire vocem» Scilicet quoniam quidquid moneret, id omnino illius modi erat: et quod ispe virtutis omnis, et divinorum præceptorum, supraalium quemlibet, effector iudustrius, consectatorque diligentissimos esset, ideoque etiam persuadendi polleret auctoritate; ita ut, quod ait Plato: «ludum jocumque videri, quæ litteris prodita sunt, ad ipsos sapientum virorum sermones;» id cum excessu quodam hic locum habeat, lusum nempe scripta aliorum videri, cum sermonibus Gregori collata. Quod si ita comparatum est, ut est sane, quanto intervallo existimandum est, leporem musicum vanustatemque, quæ in illius scriptis comparet, iis antistare, quæ alii scriptitant? CIX. Porro malitiam omnem penitus odisse nosirum, ut aberrationem ab honesto et bono, nullique propria subsistentia præditam; nequit enim (Deus) natura bonus, mali auctor esse, hoc illi utique cum omnibus virtutis cultoribus commune est: sic vero acriter malitiam incursasse, quave quispiam ratione illam effugiat, aut ne quidem ab ea unquam capiatur, clare monstraret: nostri id unius opus ejusque animi fuerit. Tum quid esse dices illius adversus vera Adei insidiatores, et qui modis omnibus velitatem pervertere nitebantur, divinam animi fortitudinem, et prælia et erecta de iis tropea? Tanto hæc quidem certe Marathoniis illis et Salaminis majora, quod illa in cernendi sensum cadunt; hæc rationis opera sunt, illa tempus ipsum invasit et obtrivit: hac aevo omni constatura sunt, illa Athe- & Philipp. 19, 7. 56 Act. x11, 22. ΡΘ'. Τὸ μὲν οὖν καθάπαξ κακίαν μισεῖν ὡς ἀποτυχίαν καλοῦ καὶ μηδ᾽ ἡντινοῦν ὑπόστασιν ἔχουσαν, ὁ γὰρ τὴν φύσιν ἀγαθὸς, οὐκ ἂν ποτε κακῶν εἴη δημιουργός, κοινὸν δή που πᾶσι τοῖς ἀρετὴν μετιοῦσι· τὰ δὲ καταδρομὴν ταυτησί πεποιῆσθαι, καὶ ὅπως ἄν τις ταύτην ἐκφύγοι, ἢ καὶ τὴν ἀρχὴν μὴ ἁλῷ ταφῶς ὑποδεῖξαι, αὐτοῦ μόνου τοῦτ᾽ ἂν εἴη καὶ τῆς αὐτοῦ διανοίας· τί δ᾽ ἂν εἶποις καὶ τὴν πρὸς τοὺς ἐπιβούλους τῆς πίστεως, καὶ παντα τρόπον τάληθὲς διαστρέφειν ἐπιχειροῦντας, ἔνθεον εὐψυχίαν τούτου καὶ μάχην καὶ τὰ κατ᾿ αὐτῶν τρόπαια· τοσοῦτο μεί ζω τῶν Μαραθωνείων τε καὶ Σαλαμιντίων, ὅσον τὰ μὲν αἰσθητά, τάδ᾽ ἔστι λογικά· καὶ κατ᾽ ἐκείνων μὲν ὁ χρόνος ἐχώρησε· τὰ δὲ, κατὰ παντὸς ἐστήξει τοῦ χρόνου· καὶ τὰ μὲν. Αθηναίως κατὰ Περσῶν· τὰ δὲ κατὰ τῶν ἐχθρῶν τοῦ Χριστοῦ τούτῳ κατώρο

θωται· ὥστε καὶ τοὺς τῆς εὐσεβείας ὑπασπιστὰς, καὶ niensibus de Persis stalura fuere; hæc nostro de μέχρις αἱμάτων ἠγωνισμένους, οἷς προσειρήκει, τῶν εἰκότων αὐτοὺς ἀξιώσας, οἷς τούτων ἠξίωσεν, ἐπὶ τὰ ἴσα καὶ τοὺς ἄλλους προτρέπεται· ταῦτα δὴ ταῦτα κἀπὶ τῶν τοῦ Χριστοῦ μυστηρίων ἔστιν ὁρᾷν τούτοις τε γὰρ τὴν γιγνομένην ἀποδεδώκει ξυντέλειαν, αἴρων ᾗ θέμις τῷ λόγῳ καὶ πρὸς τὴν τούτων κατοχὴν καὶ βακχείαν τὸν ἀκροατήν ξυνεπαίρων, καὶ πᾶσιν ἐξεκείνου μέχρι τοῦ δεῦρο παρεγγυς, τοις ούτους δή τινας εἶναι τοὺς περὶ Θεοῦ καὶ τῶν θείων λέγειν τολμῶντας· καὶ σιωπῶ τὴν ἀκριβῆ τῶν Γρα φῶν ἔρευναν, καὶ τὴν ἐκ βάθους καὶ σκότους, ὡς ἂν τις εἶποι, πρὸς φῶς τρισσὴν ἀνάπτυξιν τούτων καὶ θεωρίαν, ὡς πανταχόθεν αὐτὰς ξυνετὰς ἅπασιν εἶναι. Τὰ μὲν δὴ κατὰ τοὺς λόγους τούτῳ τοιάδε· καὶ τὰ πλείω παρῆκεν ὁ λόγος, ἐκκλίνων τὸν κόρον, καὶ Christi de perduellibus feliciter erecta. Qui etiam dum pietatis armigeros, «et qui ad sanguinem usque decertarunt 65,» suis laudationibus ex merito honorabat, hoc ipso quod illos sic honestaret, aliorum ad paria certamina animos acuebat. Hæc eadem in sacris etiam Christi mysteriis videre licet; nam et his, quam conferre decebat partem reddidit, qua fas piumque est, verbis extollens, et ad eorum afilatum, divinumque furorem, una auditorem excitans. Quo idem omnibus, ex illo terupore ad hoc præsens, denuntiat, ejusdern modi esse debere, qui de Deo rebusque divinis verba facere audeant. Taceo autem nunc accuratissimam sanctarum Scripturarum pervestigationem, et de altitudine atque caligine ἅμα πάντα πάντων εἰδότων, κἂν ἡμεῖς μὴ λέγω. sua, ut sic loquamur, ad lucem, triplicem earum μεν. explicationem contemplationemque, ut nimirumo omni ex parte omnium parerent intelligentiæ. Atque hæc talia quidem de orationibus nostri diota sunto. Pleraque enim in præsens sermo noster, quo satietatem vitaret, omisit, præsertim quoniam, vel nobis tacentibus, nota omnibus sunt. Ρι'. Περὶ μέντοι τοῦ βίου ἐκεῖνο λέγω. Εάν τε γὰρ βίαν ζητήσης πάντοθεν συγκεκρετημένον, οὐκ ἀπὸ μέρους, ἀλλ' ἐξ ὁλοκλήρου καὶ τοῦ παντὸς, καὶ θαυμασθέντα μὲν ὑφ᾽ ἁπάντων, θαυμασθέντα δ᾽ οὐ δὲν μᾶλλον, ἀλλὰ μόνον τῶν πάντων περὶ τοὺς ἐπαίτους ήτυχηκότα, ἐάν τε ἄκραν εὐγένειαν γνώμης μετ᾿ ἐπιεικείας, καὶ φρένας ὑπερφυεῖς, καὶ λήμα ὑψηλὸν καὶ καθεστὸς καὶ γενναῖον, καὶ ὅλον τοῦ Πνεύματος, ἔτι τε τρόπους πάνυ τοι πιθανοὺς καὶ τοῖς πᾶσι κεχαρισμένους, καὶ ἀγωγούς μάλιστ᾽ ἐνα τεύξεις, καὶ ἀναχώρησιν ἐκεῖθεν οὐ φορητήν· καὶ ὅλως τὸ πάντας ἀνθρώπους, εἰ δεῖ συντόμως εἰπεῖν, ἐν τῷ παραχρῆμα τῆς θέας, εἰς ἔκπληξιν θαυμα στὴν ἐξ ἀνάγκης ἄγον και φίλτρον, παρ' οὐδενὶ τῶν πάντων ἕν γε καὶ ὁτιοῦν τούτων εἰς ἄκρον· παρὰ δ' αὐτῷ τούτῳ καὶ ξύμπαντα ταῦτα, καὶ μεῖζον [απ μείζω?] ὑπερβολῆς ἁπάσης κατεῖδες ἂν ἐντυ χών. talium, altissimo in gradu, penes hunc ipsum excessum, mox cum illo congressus, perspexis908. G ΡΙΔ'· Τίς μὲν οὖν οὕτω μετὰ τῆς ὕλης, ὡς ἂν τις ἀνώτερος ὕλης, ὑπερῆρε τῆς ὕλης, ὅλῳ καὶ παντὶ τῷ νῷ τοῖς νοητοῖς ὡς αἰσθητοῖς ἐντρυφῶν; Τίς δὲ τοῖς παροῦσι καὶ μηκέτ' ἐσομένοις χαίρειν καθάπαξ εἰπὼν, ἔπειτα τοῖς ἀποῦσιν, ὡς ἤδη παροῦσι προστ εἶχε; Τίς ὁ τοιοῦτο μὲν ὁμιλήσας τοῖς κάτω, ὅσον αὐτὸ τοῦτ᾽ ἐνδεδεῖχθαι περικείμενος σῶμα, ἐν δὲ τῇ κατὰ νοῦν ἐνεργεία, τὸ πᾶν ἀπονείμας τοῖς ἄνω; Τίς ὁ τὸν ἔξω τέλους θησαυρίσας αἰῶνα, ἐπειδήπερ καὶ πρὸ τοῦ τέλους, ἐκλείποντα τὸν νῦν τοῦτον ἑώρα; Τίνι μᾶλλον πλοῦτος παρῶπται, ὃν ὁ τεκὼν χρόνος ἀνεῖλε, μόνος δ᾽ ἐκεῖνος αὐτῷ τοῦ παντὸς ἐτιμᾶτο, οὗ «μή ποτε τὸ κλέος ὁλεῖται;» Τίς ἀβίωτον ενόμισε βίον τὸ βιοῦν κατὰ σάρκας, καὶ μὴ βιοῦν ὡς εἰπεῖν ἔξω βίου· μηδὲ βίον τῳόντι τοῦτον ἄριστον κρίσ τὸ θνήσκειν δὲ καὶ τεθνᾶναι μελετῶν ὅσαι ἆραι; γειν, s3 Hebr. x11, PATROL. GR. CXLV. CX. De vita nostri vero illud habeo dicere. Sive enim vitam, undique, non ex parte, sed ex toto, et in solidum, instructam ac consolidatam, quæris, eamque magnopere quidem concelebratam omnibus, neque eo magis tamen celebratam, verum hac una duntaxat in re, nempe laudatione, minus fortunatam. Sive si summam animi nobilitatem, æquanimitate conjunctam, et spiritus heroicos, et robur animi excelsum, et constans, et generosum, et totum sancti Spiritus, quæris; adhæc item mores ad persuadendum accommodatissimos, omnibusque acceptissimos, et congressus apprime suaves et aspectabiles, et recessum ab homine ægerrimum, atque ad summam, illud nescio quid, quod omnes homines, ut uno rem verbo complectar, Gregorio protinus conspecto, in mirificum stuporem amoremque, necessario deducebat: horum unum sane quoddam, et id quodcunque, penes neminem morvero, et universa hæc, et supra omnem posita CXI. Quis est igitur, qui pariter, dum adhuc cum materie ageret, supra materiem evectus erat, velut quispiam materiei consortio excelsior: nimirum toto et omni animo spiritualibus, haud aliter quam iis quæ sub sensus cadunt, suaviter perfruens? Quis vero item præsentibus, nec paulo post amplius, futuris, res sibi suas bona fide habere jussis: postea absentibus, velut jam præsentibus, animum suum applicuit? Quis ille, qui hactenus duntaxat inferioribus hisce sese daret, quatenus id ipsum modo adstrueret, quod corpore vestitus esset: verum secreta mentis agitatione omnia superis ac cœlestibus attribueret? Quis interminatum illud a morte ævum, thesauri in modum sibi recondebat, siquidem præsens hoc ævum, etiam antequam terminum suum attingat, deficere cerneret? Cui spretæ magis opes fuere, quas idem quod peperit tempus consu11

mere solet: et cui solæ illæ maximo in pretio habitæ, quarum «nullo decus est delebile sæclo?» Quis vitam minime vitalem sibi esse duxit secundum carnem vivere, et non contra, ut sic dicam, extra hanc vitam vivere, eamque revera vitam optimam censere, mori scilicet, mortemque in horas meditari? ΡΙΒ΄. Τίς ὅρκον οὕτω διδόναι τε καὶ λαμβάνειν ἀπεῖπε καθάπαξ, ὡς ἑκατέρωθεν ἀπαντώσης εὐθύνης; Τίς ἁπάσης κοσμικῆς εὐδοξίας τοσοῦτον ἀπέ στη, ὡς μηδὲ θαυμάτων χάριν ἐθελῆσαι θεόθεν δε δέχθαι, διὰ τὸ τοὺς ὁρῶντας πρὸς ἔπαινον ἐντεῦθεν ἐκμαίνεσθαι; Τίς ἐκράτησε μὲν εἰσάπαν θυμοῦ καὶ τῶν τοῦ θυμοῦ κινημάτων, ἐπιθυμίας δὲ τῆς μὲν ἀρίστης καὶ θεοφιλοῦς λόγον ἐποιήσατο πάντα, τῆς δὲ κάκιστ' ἀπολουμένης οὐδ᾽ ὀντινοῦν; Τίς δὲ γέλωτος καὶ πένθους ὅσον προσῆκε λαβὼν, τῷ πάντα τα τῇδε καθάπαξ, τὰ μὲν εἰκότως δακρύων, τὰ δὲ, κατα. γέλωτος ἀξιοῦν ὑπὲρ τοὺς πάλαι φιλοσοφοῦντας ἐκείνους, ἢ βλαβερὸν ἑκατέρῳ προσῆν, οὕτω τούτου καθάπας ἀπέσχετο, ὡς μήτε πρὸς γέλωτα προῆχθαί ποτε, μήθ' ὑπὲρ ἀνθρωπίνων τε και ρεόντων, καὶ μηδὲν ὄντων, τῳόντι κλαίειν ἑλέσθαι, ἀλλὰ μόνῳ καὶ διηνεκεῖ πένθει κεχρῆσθαι, τῷ τὴν θείαν μνωμένῳ παράκλησιν; Αἰσθήσεις δ' αὖ τίς οὕτως ἔπαιδαγώγησεν, ὡς πάνω τοι κοσμίως παρασκευάσα: ταυτασί διακεῖσθαι, καὶ κάλλιστα ἔχειν, καὶ κατά φύσιν χωρεῖν, καὶ εἶναι τοιαύτας, οἵαις τὸν πρὸ τῆς παραβάσεως ἄνθρωπον ἔδει κεχρήσθαι; CXII. Quis jusjurandum tum dare, tum accipere, perinde vetuit omnino, eo quod utrinque reddenda veniat ratio? Quis ita remotus ab omni mundana gloria unquam fuit, ut donum etiam patrandorum miraculorum divinitus recipere nollet: quod nimirum videntes inde in laudes patrantis furore quodam ruunt? Quis iracundiam ejusque impetus simpliciter in polestate habuit, concupiscentiæ vero optimæ Deoque acceptæ omnem prorsus rationem duxit, at perditissimæ illius plane nullam? Quis risus item et mœroris, quantum æquum erat, assumpto, eo quod quidquid his in oris est, id omnino partim lacrymis, new immerito, partim derisu, plusquam celebres illi veteres phi— losophi dignum haberet quod noxium utrique affectui aderat, eo ita usquequaque abstinebat, ut neque unquam ad solutiorem risum veniret, neque humanis et fluentibus, et quæ nihil revera essent illacrymari operæ pretium duceret, sed uno et perpetuo luctu teneretur, nempe divinæ consolationis parario? Sensus vero suos quis æque moderabatur, ut ad decentissiman indolem habitumque pulcherrimum componerer, et naturæ ordinem sequi, talesque plane esse assuefaceret, qualibus primum hominem ante lapsum uti oportuit? CXIII. Cui porro ita virtutes universe, ut una aliqua, cura studioque fuere? sive potius, quis ita virtulum, tum singularum, tum omnium, admirabilis cultor erat, ut qui singulas quasque excoluerant, eo superaret, quod ipse simul cunctas excoluisset: rursus qui universas, quod ipse in cacumen enixus esset? Quis ita capitalis et solers, tum pervidendis, tum perficiendis, quæ facto opus essent, unus præ aliis omnibus erat? Quis et ore eloqui, et auribus accipere paratior, quæ ex usu essent, et quando maxime essent? Quis fandi tacendique tempora, artemque tacendo etiam nonnunquam rem felicissime gerendi, rectius tenebet? Quis unquam eo quod nihil haberet, cuncta sese habere, et miras immensasque opes inopiam ipsam possidere sese credidit? per quam inopiam longe expeditissime «angustam illam transire portam 3,» pennisque præpetibus in cœlos evolare potest, qui re videlicet nulla gravatus est. Quis simul et omnium, omnibusque in rebus præstantissimus idem fuit, et summa tamen animi modestia omnes seipso prostantiores habuit? PII". 'Αρετῶν δὲ τίνι πασῶν ἐμέλησεν, ὡς μιᾶς, μᾶλλον δὲ τίς οὕτως αὐτῶν καὶ κατὰ μίαν καὶ κατὰ πάσας θαυμαστὸς σπουδαστὴς ἐγεγόνει, ὡς τῶν μὲν ἑκάστὴν αὐτῶν κατορθούντων, περιγεγονέναι, τῷ πάσας τοῦτον ὁμοῦ, τῶν δ᾽ αὖ ἁπάσας, τῷ τοῦτον εἰς ἄκρον; Τίς οὕτω δεινὸς τὰ δέοντα μάλιστα πάνο των συνιδεῖν τε καὶ καταπρᾶξαι; Τίς καὶ εἰπεῖν καὶ ἀκοῦσαι ἃ δεῖ, καὶ ὅτε μάλιστα δεῖ; Τίς λόγου και σιωπῆς εἰδέναι καιρούς, καὶ δι' αὐτῆς ἔσθ' ὅτε τα μέγιστα κατορθοῦν; Τίς ἐν τῷ μηδὲν ἔχειν ἡγεῖτο καὶ θαυμαστήν τινα καὶ ἄτοπον εὐπορίαν τὴν ἀπορίαν κεκτῆσθαι, δι' ἧς ἔστι πάνυ τοι ῥᾷστα «τὴν στε νὴν διελθεῖν,» καὶ πάνυ τοι κούφως εἰς οὐρανούς ἀναπτῆναι, μηδενὶ βαρούμενον: Τίς ὁ αὐτὸς καὶ πάν των ἐν ἅπασι προύχων, καὶ πάντας ἑαυτοῦ τῷ με τρίῳ τῆς γνώμης προὔχοντας ἔχων; CXIV. Quis eo unquam pervenerat, ut Deum amaret magis quam paveret, nimirum quoniam leges ipsius perfecle servaret? quod ubi adest, supervacuus utique pavor est. Tum cui «tanta ad Deum fiducia fuit, ut qui nec a corde suo unquam damnatus esset,» et super determinatas præceptorum fossas procurrisset; solus enim, ut verbo dicamus, in eo perseveravit, ut communem moria53 Matth. vII, 13, 14; Luc. xiii, 24. 3 I, Joan. 111, 21. Iliad. II, 325. ΡΙΔ΄. Τίς ἐπὶ τοσοῦτον ἀφικτο, ὡς ἀγαπᾶν τὸν Θεόν μᾶλλον ἢ δεδίεναι, τῷ τοὺς αὐτοῦ νόμους καθά παξ φυλάττειν; οὗ παρόντος, περιττὸν τὸ τοῦ δέους - τίνι δὲ «τοσαύτη τις πρὸς Θεὸν παῤῥησία, οὔτε τὴν καρδίαν ἑαυτοῦ καταγνοῦσαν ἐσχηκότι ποτέ,» καὶ ὑπὲρ τὰ ἐσκαμμένα τῶν ἐντολῶν ώρμηκότι; μόνος γὰρ, ὡς εἰπεῖν, διαγέγονε πρὸς τὸ τὴν κοινὴν τῶν ἀνθρώπων φύσιν ὑπερβαλέσθαι διαπάντων τῶν καλ

λίστων φιλονεικῶν, καὶ τῆς περὶ Θεὸν ἑταιρίας τα- lium naturam in pulcherrimis rebus omnibus suπρῶτα φέρεσθαι· διττῆς δὲ ταύτης οὔσης καὶ ἐπ' ἄμφω χωρούσης, εἴς τε τὰς ἄνω ταξιαρχίας· καὶ τῶν ἀνθρώπων ὅσοι θεοφιλεῖς καὶ παρ' αὐτῷ δυνα στεύοντες, τῶν μὲν, ὅσον ἡττᾶτο διὰ τὸ σῶμα, του σοῦτο τούτους παρῆλθε, τῶν τε μετὰ τῆς ὕλης καὶ τοῦ ταπεινοῦ τοῦ δὲ καὶ γεώδους φορτίου, τὰ σφῶν ἐνδεδεῖχθαι καὶ κατ᾿ αὐτοὺς πολιτεύσασθαι· τῷ τε περὶ Θεὸν μόνον ἐκείνων ἐχόντων, αὐτὸς καὶ Θεοῦ καὶ ἀνθρώπων, τῶν μὲν, ὅπως σωθεῖεν, τοῦ δὲ, ὑπὸ τῶν πονηροτάτων βλασφημουμένου, τοσαύτην πέτ ποιῆσθαι, φροντίδα, ὡς «μὴ μόνον πρὸς αἷμα καὶ σάρκας, ἀλλὰ καὶ πρὸς τὰς ἀρχὰς καὶ τὰς ἐξουσίας, καὶ τοὺς κοσμοκράτορας τοῦ αἰῶνος τούτου,» διηνεκή τὸν πόλεμον ἀνῃρῆσθαι. Οὕτω δὲ καὶ τοὺς ἄλλους ὑπερβάλλετο, καὶ μετὰ τοσαύτης αμέλει παρασκευῆς ὥσθ᾽ ἃ πᾶσι τούτοις καὶ κοινῇ καὶ καθ᾿ ἕνα τῶν βελτίστων προσῆν, πάνθ' οὗτος μόνος καὶ μεθ᾽ ὑπερβολῆς ξυλλαβών, δίκαιος εἶναι καὶ πάντα τὸν ἐντεῦ θεν ἔπαινον ἴσχειν· νικήσας μὲν τους προγόνους ὁμοῦ καὶ κοσμήσας· τῷ τε μὴ μόνον αὐτὸς τὴν ἐντολὴν καθάπαξ φυλάξαι, ἀλλὰ καὶ τοῖς ἄλλοις διὰ βίου παντὸς καὶ λέγων καὶ γράφων ταῦτ᾽ εἰσηγεῖ σθαι, καὶ ὃν ἔκλεισαν ο ὗτοι παράδεισον, τοῦτον εἰσιτητὸν τοῖς βουλομένοις παρασκευάσαι, τῷ τε τὴν ἐκείνων ήτταν ἀνακαλέσασθαι, καὶ τὰ τροφεῖα τού τοις καλλίω τῆς γενέσεως ἀποδοῦναι· νικήσας δὲ καὶ πάντας τοὺς ἐφεξῆς. derare, Deumque stipantis sodalitatis primum teneret locum, contenderet. Quæ cum duplex sit, et ad utrumque pertineat, nimirum ad superas angelorum classes, et ad hominum illos, qui charissimi Deo sunt, plurimumque apud eum possunt, quantum infra angelos noster, per compagem corporis erat, tantum eosdem item anteibat, tum quod materie, et vili ac luteo hoc onere pressus, ipsorum actus repræsentaret, vitamque omnem æmularetur, tum quod cum ipsi Deo unice inserviant, ille et Dei et hominum: hominum, quo servarentur, Dei, ab improbissimis blasphemo ore lacerati, tantam haberet curam, ut bellum illi sempiternum susceptum esset, «non modo adversus carnem et sanguinem, sed et adversus principatus, et potestates, et mundi in hoc sæculo dominos ".» Rursus adeo piis quibusque hominibus præstabat, et tanto utique apparatu instructuque, ut quæcunque iis omnibus, et communiter, et singulatim, optimarum virtutum decorumque adessent, ea unus noster omnia, et excellentem in modum, complexus, jure ac merito omnem, quæ inde existit, laudem accipere dignus esset; quippe qui cum ipsos generis humani auctores vincebat pariter ornabatque. Vincebat, quod non solum legem divinam studiosissime custodiret, sed cadem etiam aliis toto vitæ suæ spatio, verbis scriptisque, inculcaret; et quem illi occluserant paradisum, illum ingredi volentibus patentem efficeret. Ornabat, quod et acceptam ab iis cladem sarciret, et educationis præmia, ipsa procreatione nobiliora, illis redderet; tum et posteros eorum omnes idem vincebat. ΡΙΕ. Ο γὰρ τοσαύτην μὲν εὔνοιαν πρὸς Θεὸν, τοσαύτην δὲ κεκτημένος ἐλπίδα, ὡς εἵνεκ᾽ αὐτοῦ καὶ τῆς παρ' αὐτῷ δόξης, μὴ μόνον πάντα τὰ τῇδε τοῦ μηδενὸς ἄξια κρίνας παντάπασι παριδεῖν, καὶ δίκην σκυβάλων ὑπεριδεῖν, ἀλλὰ καὶ τὴν ψυχήν ὑπὲρ αὐτοῦ μυριάκις, εἴπερ οἷόν τ' ἦν, ἡδέως ἂν ἑλέσθαι προέσθαι, καὶ τοῦτο μὲν τὴν παντελῆ τῆς σαρκὸς νέκρωσιν, ὥσπερ τινὰ διηνεκή θυσίαν αὐτῷ προσενέγκαι, τοῦτο δὲ λέγειν ἐσχηκέναι θαῤῥούν τως, «μηκέτ' αὐτὸν δήπουθεν ζῇν, ζῆν δὲ ἐν αὐτῷ τὸν Χριστὸν,» πῶς οὐκ ἂν ἀτεχνῶς παντὸς ᾽Αβραὰμ καὶ Ἰσαάκ, καὶ Ἰακώβ, καὶ προσέτ᾽ Ενώχ τε καὶ Αβελ κρείττων ἂν εἴη τούτῳ τῷ μέρει, ἄνευ τῶν ἄλλῶς αὐτῷ προσόντων πολλῶν καὶ μεγάλων καὶ κρειττόνων ἢ παραβάλλεσθαι; Οὐδὲ γὰρ «τὸν αὐτοῦ παῖδα,» οὐδὲ «τὴν ἐκ στεάτων θυσίαν,» ἀλλ᾽ ἐκὼν, καὶ οὐδ' «ἔνδειξιν ἀγάπης» ἐπηγγελμένος, ὁ καὶ ἄλλως ἐπηγγελμένος ὑπὸ μητρός τε καὶ ἑαυτοῦ φέρων ἑαυτὸν, καὶ πολλοὺς ἄλλους προσενηνόχει, καὶ προσάγει» Θεῷ θυσίαν ζῶσαν «εὐάρεστον·» θεότητος κοινωνίαν πᾶσι διδοὺς, ἐὰν μετὰ καλλίστων τῶν ἔργων καὶ τὰς δεήσεις ποιῶνται. νῦν « CXV. Nam qui tanta erga Deum charitate, speique fiducia instructus erat, ut Dei atque obtinendæ apud Deum gloriæ causa non modo omnia quæ in nostro hoc orbe sunt, nihili facienda statuens, penitus contemneret, et velut retrimenta despiceret, sed et animam illius in gratiam, vel millies, si fieri poterat, libentissime optaret profundere; et partim plenam perfectamque vitiosæ carnis exstirpationem, velut juge quoddam sacrificium, illi offerret, partim quod magna cum fiducia dicere posset, «non seipsum videlicet amplius vivere, sed Christum in sese vivere 56:» quo tandem hic, inquam, pacto, non cuivis Abrahamo, et Isaaco, et Jacobo, et Enocho insuper, et Abeli, vel hac una ex parte plane antecelleret, ut reliqua omittas, quæ in ipso inerant, et multa, et præclara, et supra comparationem evecta? Neque enim «filium ille suum "7,» nec «sacrificium de pingui arvina ³,» sed ultro omnino; neque ita tamen, velut «specimen quoddam charitatis» professus, qui cæteroqui cum a parente sua, tum semetipso, dudum Deo promissus et devotus erat, magno impetu se, 58* ' aliosque complures, obtulerat, et nunc etiam Deo hostiam viventem, «acceptam, adducit 59;» quippe divinitatis communionem omnibus impertiens: si modo una cum pulcherrimis operibus assiduas adhibeant preces. 55 Ephes. vi, 12. " Galat. 11, 20. " Gen. xx11. 58 Gen. 17, 58° II Cor. vi, ult. 59 Rom.

«τοὺς ΡΙϚ΄. Ὅταν δὲ καὶ λῆξιν τῶν σωζομένων τοῦ ᾽Αβραὰμ κόλπους» φήσῃς, καὶ οὕτως ἡμῖν κατασκευάσεις τὸ προῦχον· ὡς γὰρ ἀμείνους οὗτοι τῶν σφᾶς ὑποδεχομένων κόλπων εἰσὶ, καθάπερ τῶν θησαυρῶν τὰ ἐνόντα χρήματα· τὸ γὰρ οὗ ἕνεκα τοῦ ἕνεκα τοῦ μεϊζόν φασιν, οὕτως οἱ τούτων ἀλεῖπται· τὸ μεῖζον εἰκότως ἐν αὐτοῖς κεκτημένοι, πολλῷ μᾶλλον τοῦτ᾽ ἔχουσιν ἐν ἐκείνοις, ὧν οὗτοι μείζους, ὡς ἔφην· τίς δὲ Γρηγορίου πρὸς ἀρετὴν μᾶλλον ἀλείπτης καὶ λόγοις καὶ ἔργοις καὶ τῷ καθ᾿ αὐτὸν παραδείγματι; Και μὴν καὶ τὴν διὰ βίου παντὸς μετάθεσιν ὅταν ἐνθυμηθῶ τοῦ ἀνδρὸς, καὶ ὅτι περιὼν ἔτι καὶ τοῦ κόσμου μετέχων οὐδὲν μᾶλλον κόσμου μετεῖχεν, ἢ ἄγγελοι τῶν ἐνθάδε, ἀλλὰ κοινωνὸς ἦν τῶν Ὀλύμπου πραγμάτων, καὶ οἷον μετὰ τῆς ὕλης σύσκηνος τοῦ Θεοῦ, ἐλάσσω παντάπασι τὸν Ἐνώχ τούτου νομίζω· καὶ ἀρετῆς εἵνεκα λέγω καὶ μετατέσεως· καὶ ὅσον ἐκεῖνος προεῖχε τῇ χρόνῳ, τοσοῦτον ὕστατον τῇ περὶ ταῦτα τιμῇ καὶ τῷ βίῳ. Ταὐτὰ δὲ ταῦτα λέγω καὶ ἔτιγε πρὸς, περὶ Νῶε, καὶ τοῦ κατ᾽ ἐκεῖνον κατακλυσμοῦ. Εἰ γὰρ ὁ μὲν πᾶσαν τὴν ὑπ' οὐρανὸν και τάκλυσιν ἐπιών, τῷ δὲ συνάμα πεπίστευται τοῖς παισὶν ἐν ὁτῳδήποτε κιβωτίῳ, καθάπερ τι ζώπυρον βίου δευτέρου ξυμπάσης τῆς ἐμψύχου φύσεως αφορ μαί, ἀλλ᾽ ἄρα τὸν μὲν τῷ μεγάλῳ παραβαλών, τῇ δὲ καθ' ἡμῶν ἀσχέτῳ τῶν αἱρετιζόντων φορᾷ τὸν τότε κατακλυσμόν, εὑρήσεις, ὡς ἐγὼ λέγω, τὸ μεῖζον· εἴπερ ὁ μὲν «ἐν τῇ κατ' αὐτὸν γενεᾷ δίκαιος ἦν,» ὁ δ' ἐν πάσῃ γενεῖ οὐ μόνον διαπάντων ἂν εἴη τοῦτ᾽ ἔχῶν μετὰ παντὸς τοῦ βελτιώνος, ἀλλὰ καὶ πάνθ' ὁμοῦ τῶν προσρημάτων τὰ κάλλιστα· ἄνευ δὲ τούτων, που ποτ᾽ ἴσον ἢ ὅμοιον, γῆ κατακλυζομένη, κἂν πᾶσα τις οὖσα τυγχάνῃ, καὶ θεότης κλονουμένη καὶ κινδυνεύουσα, ἢ μηκέτ' εἶναι διὰ τῶν ἀνίσων τομῶν, ἢ κακῶς εἶναι; ἣν εἰ μὴ τόθ᾽ οὗτος ὥσπερ τισὶ κραταιοῖς ὀχυρώμασι τοῖς αὐτοῦ λόγοις περ: - λαβών, καὶ οἷον κρατυνάμενος καὶ στηρίξας ἐν εὐ σεβοῦσι τοῖς ὅροις. ἔπειτα τὸν θαυμαστὸν ὑπὲρ Θεοῦ τοῦτον ἀγῶνα καθάπερ τινὰ κλῆρον, ἢ παρακατα θήκην τοῖς ἐφεξῆς δέδωκε χρῆσθαι, καὶ φυλάττειν εἰς τέλος,. ἐπ' ἀσθενοῦς ἂν τῆς ῥώμης,» κατ' Ευρι πίδην, τὰ τῶν Χριστιανῶν ἅπαντ' ὠχεῖτο. CXVI. Jam vero cum beatorum sortem et sodem «sinus Abraham,» dixeris 6, vel hoc nomine palmam nobis astrues. Quemadmodum enim beati gremiis illos recipientibus præstant; proinde ac nummi fiscis loculisque, queis continentur (etenim cujus gratia aliquid est, id eo quod alterius gratia est, nobilius esse aiunt), sic beatorum item exercitatores, inter ipsos eminentiorem merito tenentes locum, hunc non paulo justius sinuum ipsorum respectu habent, queis, ut diximus, majores ceteri beati sunt; acquis autem diligentior ad virtutem magister cohortatorque Gregorio, et verbis, et factis, et suopte exemplo, unquam fuit? Cum vero porro perpetuam viri translationem traductionemque cogito, et quod adhuc superstes, et mundi hujus municeps, nihilo tamen magis mundi particeps esset, quam eorum quæ heic fiunt angeli sunt; namque rerum ille Olympi consors erat, et quamlibet materie obductus, pene contubernalis ipsius Dei in eam inducor sententiam, ut usquequaque minorem Gregorio Enochum faciam, tum virtute, inquam, tunc coelesti illa translatione 64, et quanto idem ævo prior est, tanto et parto per hæc decore, et vitæ sanctitate, posteriorem esse. Quæ ipsa, et aliquid etiam amplius, de Noacho, eoque, quod illius aetate contigit, diluvio, dixerim: quanquam enim terras sub cœlo omnis invasit hausitque diluvium: Noacho vero una cum filiis, in cujusmodicunque arcula, velut fomes et suscitabulum quoddam ævi secundi universæ animalis naturæ subsidiaria semina, credita fuere; verumtanem ubi et illum cum viro maximo, et cum iueluctabili in nos G hæreticorum incursione, quod tum fuit diluvium, composueris, facile, ut aio ego, id quod majus est deprehendes. Scilicet «suo saeculo vir justus Nonchus erat 62;» at noster quocunque sæculo, non modo in omnibus jure optimo hunc habiturus erat titulum, sed præterea quidquid pulcherrimarum laudum titulorumque est simul. Tum vero super hæc, quidnam par ac simile habet, terra aquis cooperta, eaque vel universa; et concussa ac labefactata divinitas, et in propinquum adducta discrimen, aut ut non amplius, per inæquales sui sectiones, esset, aut male omnino comparata esset? quam nisi tum noster suis scriptis, velut munimentis quibusdam validissimis, circumplexus fuisset, ac quasi communiiseet confirmassetque in piissimis terminis suis, posteaque admirabile hoc pro Deo certamen, tanquam sacrum quoddam patrimonium, aut depositum, utendum posteris, et ad finem usque rerum sedulo asservandum, tradidisset. «imbecillo admodum robore,» ut ait Euripides res Cbristianorum omnes vectæ fuissent. CXVII. Quid ad hoc, quæso, opus, scale Jacobi, et pila, et cum Deo luctatio, et magnificæ illæ visiones sunt? quæ quando nihil aliud erant, nisi rerum occultarum figuræ, et arcanæ quædam adumbrationes, nihil admodum, si nunquam accidissent, pietatis negotio nocituræ: contra vero hæc nostra, accurata dogmatum sacrorum explanatio, et religiosissima philosophia, quæcunque fas est nosse de 60 Luc. XVI, 22, 23. «Hebr. XI, 5. ΡΙΖ΄. Τί πρὸς τοῦτο τὸ ἔργον, ἡ τοῦ Ἰακώβ κλί μαξ καὶ στήλη, ἥ τε πρὸς Θεὸν πάλη, καὶ τὰ μεγάλα ταῦτα θεάματα; ὅταν γὰρ ἐκεῖνα μὲν αὐτὸ τοῦτ᾽ ή μόνον, πραγμάτων ἀποῤῥήτων ἰδέαι καὶ μυστι καί τινες ἐμφάσεις, οὐδὲν εἰ μὴ γεγόνασι τῷ τῆς εὐσεβείας λυμαινόμεναι λόγῳ· τὰ δ᾽ ἡμέτερα ταῦτα, δογμάτων ἀκρίβεια και φιλοσοφία ὅσα τε ἔξεστι περὶ Θεοῦ, πᾶσι καθάπαξ έκδηλα καθιστᾶσα, καὶ πᾶσαν

αἵρεσιν στηλιτεύουσα, ὧν ἄνευ οὐκ ἔνι βιοῦν τὸν Deo, clarissimna omnibus in luceponens, omnemque ὡς ἀληθῶς βιοῦν ᾑρημένον, τοσοῦτον ἐκείνων ταῦτα περίεστιν, ὅσον τὸ κοινῇ λυσιτελοῦν, τοῦ μηδέν τι κεκτημένου τοσοῦτον· ἅμα δὲ καὶ ἧς ἐκεῖνος τεθένται κλίμακος, οὐκ ἐπέβη· ὁ δ᾽ εἰς ἄκρον φιλοσοφίας αὐτός τε ἦκε, καὶ τοῖς ἄλλοις πᾶσι θαῤῥούν τῶς ἐπιβαίνειν παρέσχεν· ὧν εἰδότων τὸ δέον, καὶ περὶ τῶν μελλόντων ἀγαθὰς ἐντεῦθεν κεκτημένων ἐλπίδας, μᾶλλον ἄν τις Γρηγορίῳ συγχαίροι ἢ τῷ τοῦ Ἰσαὰκ καὶ Ἰακὼβ τῶν ἐγγόνων, οἷς ἐκεῖνος τὰ μέλο λοντα προὔλεγε. hæresin publica proscriptione configens, sine quibus vivere nequit, quisquis veram vivere vitam constituit, patet sane tantum hæc istis præstare, quanto quod egregio publico inservit, ante illud est quod ejus generis habet nihil. Adhæc nec quas videbat scalas conscendit Jacobus. Noster autem, cum ipse summum sauctioris philosophiæ gradum assecutus est, tum aliis omnibus haud dubitanter ascendendi facultatem dedit, quos et officii sui jam intelligentes, et ea re optimas futuræ salutis spes adeptos, justius aliquis Gregorio gratuletur: quam quiquam de Isaaci et Jacobi nepotibus quæ ipsis fata Jacobus cecinerat. ΡΙΗ΄. Καὶ μὴν εἰ καὶ θαυμαστὴν ἔχει φιλοτιμίαν Ἰωσὴφ τῷ ἐκείνου παιδί, τό τέ οἱ τῆς δεσποίνης ἐπιμανείσης, ανώτερον τοῦτον ὤφθαι, καὶ κρείττω τῶν ἐκεῖθεν βελῶν· τό τ' αὖ διὰ τὸν τῶν ὀνείρων Ερμηνείαν, ἁπάσης Αιγύπτου τροφέα καὶ μελεδωνὸν καταστῆναι, καὶ γεγονέναι τοῖς πράγμασιν ἐκ καιρῷ, ἦπου κομιδῇ πᾶσαν ἐπαίνων ὑπερβολὴν ὑπερβαίνει τὰ τοῦδε· οὕτω μὲν παρθενίαν διὰ βίου παντὸς ἐσχηκότος [γ. ήσκηκότος], ὡς ἄν τινος ἤτοι παντάπασιν ὑπερβεβηκότος τὸ σῶμα, ἢ σῶμα γε ἄϋλον, ὡς εἰπεῖν, κτησαμένου, ἐπιτοσοῦτον δὲ σοφίας ἰόντος, ὡς μὴ ὅτι γε τὰς τῶν αἱρετιζόντων πλοκὰς καὶ στροφάς, διαλῦσαι, καὶ πᾶν εἴ τι τοιοῦτον σκῶλον ἐκ μέσου καὶ πάλαι, καὶ νῦν πεποιῆσθαι, ἀλλὰ καὶ τῶν ἀνα θρώπων ἑκάστους πνευματικῶς διατρέφειν ἑκάστοτε δύνασθαι. CXVIII. Jam ut incredibilem filio ejus Josepho gloriæ materiem præbeat, tum quod furiose ipsum depereunte hera, superior fortiorque conjectis indidem telis apparuit, tum quod per somnicrum interpretationem omnis Egypti altor curatorque constitutus fuit, ipsoque rerum cardine sospitator affulsit: verumtamen longe omnem laudum exsuperantiam res nostri excedunt, qui ita illibatam virginitatis aureolam toto vitæ curriculo servavit, ut quispiam aut corpore omnino superior, aut immateriali, ut sic loquamur, corpore præditus; qui tantum etiam in vera sapientia profecit, ut non solum perplexabilis hæreticorum captiunculas et strophas scite dissolverit, et omne offendiculum, si quod usquam occurreret, de medio, et olim, et hoc etiam tempore, sustulerit, sed et singulos mortalium, omni tempore, spirituali pabulo affatim pascere potuerit. CXIX. Porro quamvis propinquum Jacobi et cognatum, Jobum illum Ausiten, ob patientiam magnopere admirer, hunc nostrum tamen, hoc eodem nomine, haud paulo plus quam illum admirari habeo: quæ Jobus eniın suis plane ingratiis amisit, facultates, honores, reliqua omnia, queis affici hominum animi solent, ea noster ultra, Christi causa, nec habere unquam voluit. Tum vero praeterea ille, quoniam cum nihil quidquam divino opponere posset judicio, necessitudine actus, ad magnanimitatem tandem veniebat: eo ostendit satis, pluris se omnino facere, si in istas nunquam incidisset ærumnas. At noster, tametsi unus ΡΙΘ΄. Ἐπεὶ καὶ τὸν κατὰ γένος ἐκείνῳ προσή κοντά Ἰώβ φημι τὸν Αἰσίτην, πάνυ θαυμάζων τῆς καρτερίας, ἐγὼ δὲ καὶ τοῦτον πολὺ μᾶλλον ἐν αὐτ τοῖς τούτοις ἢ ἐκεῖνον ἔχω θαυμάζειν. Ων γάρ ἐκεῖνος ἄκων ἔστέρητο, πλούτου καὶ δόξης καὶ πάντων οἷς ἄνθρωποι χαίρουσι, ταῦθ᾽ οὗτος ἑκὼν διὰ Χριστὸν ἀπηξίωσεν ἴσχειν· κἀκεῖνος μὲν οἷς πρὸς τὰς θείας ψήφους ἀντειπεῖν ὅλως οὐχ οἷός τε ὤν, πρὸς μεγαλοψυχίαν ἐξ ἀνάγκης ἐχώρησεν, ἔδειξεν ὡς τὸ μὴ ταῦτα παθεῖν, περὶ πλείονος ἦγεν. Ὁ δὲ, μάλιστα πάντων ἔχων καὶ χρήμασι περιβῥεῖσθαι καὶ δυναστεία προέχειν καὶ πάντοθεν περιβλέπεσθαι, τούτων οὐδὲν οὐδ᾽ ὄναρ, ὡς λόγος, ἠνέ σχετο, ἀλλὰ τὴν τῆς φιλοσοφίας μάζαν καὶ τὸ λαν- omnium maxime, et circumfluere opibus, et excelθάνειν καὶ μηδὲν ἔχειν τοῦ παντὸς ἐτιμᾶτο. ΡΚ΄. Μωσεῖ μὲν οὖν τῷ νομοθέτῃ, καὶ Δαβὶδ τῷ τοῦ Ἰεσσαὶ, καὶ ἀλλὰ μὲν δήπου προσμαρτυρεῖται τῶν ἀγαθῶν. Ὁ δὲ πάντων ἐξαίρετον καὶ οἷονεί κολοφών, ἐπιείκεια καὶ πραότης· καὶ τὸ κατὰ μὲν τὴν τοῦ Θεοῦ καρδίαν πολιτεύοντας εἶναι, ὑπὲρ δὲ τῶν ὁμοφύλων τὴν ψυχὴν ἑτοίμως ἔχειν προέσθαι. Ὁ δὲ, τοῦτο μηδέν, ἧττον αὐτῶν κεκτη68 I Reg. x111, 14; Act. xiii, 23. lere potentia, et omnifariam beatus clarusque haberi poterat, istorum tamen nihil, ne in somniis quidem, quod in proverbio est, ferre potuit, sed maza philosophica, sed solitudo et recessus, sed rei nullius propria possessio, illi omnibus antiquiora fuere. CXX. Mosi vero legislatori, et Davidi, Jessæi filio, cum aliæ virtutes (sacrarum Litterarum) testimonio tribuuntur, tum quod præcipuum omnium, et velut colophon est moderatio et lenitas, et quod «secundum cor Dei 63,» dicta sua factaque omnia componerent, et ipsam etiam animam civium suorum causa profundere parati essent, jam ut hanc

παρθενεία τε καὶ τῷ μὴ δόξης ἡττᾶσθαι, ἀλλὰ βα σιλεύειν μὲν τῶν παθῶν καὶ τῶν ἀλόγων τῆς ψυχῆς κινημάτων παντὸς μᾶλλον, καταστρατηγεῖν δὲ τοῦ νοητοῦ Φαραώ, καὶ τῆς αὐτοῦ στρατιάς, ἣν μόνην ἔγωγ᾽ ἂν φαίην ὡς ἀληθῶς ἀριστείαν. non minus quam illi noster virtutem habebat, ita μένος, δυοῖν τοῖν μεγίστοιν τὸ κράτος λαμβάνει, maximis duabus victor est: virginitate scilicet, et quod adversus ambitionem invictus stetit, animi autem affectibus brutisque motibus, plusquam alius quispiam imperitavit, suaque quadam imperatoria calliditate spiritualem illum Pharaonem, omnesque illius copias debellavit, quem ego unum verissimum fortitudinis principatum merito appellaverim. CXXI. Quo autem loco Gregorii nostri theologiam collocabis? rem sane tantam, et lanto commendatam opere ut ad hanc nihil decautatissimæ Mosis tabulæ sint. Quæ quamlibet maximo ex se in pretio habenda, quippe divinitus et ineffabili quodam exaratæ modo, corporalium tamen præceptorum sanctiones erant; at nostri theologia, non divinitus modo aspirata erat, sed et Deum ipsum, ut verbo dicam, omnibus commendat et confirmat, et quæ de Deo sentire conveniat, communis quædam legislatio et finis est, scilicet exactissima omni claborata cura, quæve nullam cuiquam, ulla ex parte, reprehensionis ansam præbeat, verum tuta undique et impenetrabilis sit, perinde ac divinum quoddam oraculum, aut delata cœlo sententia, et vim inde auctoritatemque suam adepta. ΡΚΑ΄. Ποῦ δὲ θήσεις τὴν τούτου θεολογίαν του σοῦτον οὖσαν καὶ οὕτω θαυμαζομένην, ὡς καὶ τὰς ὑμνουμένας εκείνου πλάκας τὸ μηδὲν εἶναι πρὸς ταύτην; εἴπερ αἱ μὲν, εἰ καὶ πολλοῦ τινος ἄξιοι, τῷ θείως καὶ ἀρρήτως εγκεχαράχθαι, ἀλλ᾽ ἄρα σωματικῶν ἦσαν ἐπιταγμάτων θεσμοί· ἤδ᾽ οὐχ ὅπως θεόθεν τὴν ἐπίπνοιαν ἔσχεν, ἀλλὰ καὶ Θεὸν αὐτὸν ὡς εἰπεῖν συνίστησιν ἅπασι καὶ κρατύνει, καὶ τοῦ φρονεῖν ἃ τούτου πέρι προσῆκε; κοινή τίς ἐστι νο μοθεσία καὶ ὄρος τῷ διὰ πάσης ἀκριβεία ἀφίχθαι, καὶ μηδενὶ μηδ᾽ ἡντινοῦν τὸ παράπαν ἐπὶ μηδενὶ διδόναι λαβὴν, ἀλλ' ἀνεπιχείρητον παντάπασιν εἶναι, καθάπερ τινὰ θεῖον χρησμὸν ἢ ψῆφον οὐρανόθεν κατενεχθεῖσαν, καὶ ταύτῃ τὸ κράτος ἔχουσαν. ΡΚΒ΄. Ὃς οἷς μὲν οὕτω φιλανθρώπως εἶχε πρὸς πάντας καὶ συμπαθῶς, «ὡς σπλάγχνα χρηστότη τος» ὀνομάζεσθαι· οἷς δὲ τρυφῶν ἐδύνατο μὲν, οὐκ ἐβούλετο δὲ, ἀλλὰ διηνεκεῖ καὶ ὑπερβαλλούση τοὺς ὄρους νηστεία προσεῖχεν, ἑκατέρω τώ προδρόμω παρῄει· τόν τε τοῦ Ζαχαρίου, καὶ τὸν Θεσβίτην τὸν μὲν, ἀμετρίᾳ τοῦ ζήλου, πρὸς τὸ μὴ συμπαθὲς ἐξαχθέντα· τὸν δὲ, δι' ἀπορίαν βρωμάτων ἑτέρων, πρὸς ἀκρίδας καταπεφευγότα καὶ μέλι. Εἰ δὲ, «Οὐκ ἐγήγερται, φησί, μείζων,» οὐδὲν πρὸς λόγον. Οὐ γὰρ ἐπεῖρξαι [ἀπεῖρξε] τὸ μέλλον· καὶ μὴν, τὸ τοὺς μὲν, ὑπὲρ τοῦ νομίμου τε καὶ δικαίου, θαυμαστῇ τινι παρρησία χρησαμένους πρὸς τους κθατοῦντας, τὸν δ᾽ ὑπὲρ τῆς θεότητος αὐτῆς, πρὸς τοὺς τῆς θεότητος ὑβριστάς, τοὺς μὲν, ὧν ἐβούλοντο μηδοτιούν του παράπαν εἰργάσθαι, τὸν δὲ, μεγάλα καὶ θαυμαστὰ στήσασθαι τρόπαια, τί τις ἂν εἴποι; Η δῆλον, ὅπῃ τὸ κράτος, κἂν ἡμεῖς μὴ λέγωμεν. CXXII. Gregorius porro, quod usque adeo humanus et benevolus, et misericors erga omnes erat, ut ea «re «viscera charitatis, «vocitaretur: quod item in deliciis vitam agere cum posset, nollet,contra vero jugi metasque omnes egressæ inediæ sese dederet, his ille rebus utrumque præcursorem, et Joannem Zachariae filium et Eliam Thesbilon, ante-C ibal. Eliam, nimio quodamn zelo eo abreptum, ut commiserationi clausus esset; Baptistam, penuria alius idonei alimenti ad locustas et mel silvestre adactum. Quod autem «majorem ipso exortumfuisse,» negal, id nihil ad hanc rem facit: non enim futurum exclusit. Rursus quod illi ambo pro iis quæ legitima et justa essent, heroica quadam libertate oris ad principes suos usi fuere; noster autem pro divinitate ipsa, adversus protervos divinitatis calumniatores, eadem usus est; tum quod illi nihil quidquam eorum quæ destinaverant perfecere, noster contra maxima et gloriosissima statuebat trophæa, quid dixerit quispiam? an vero patet salis qua parte victoria sedeat, tametsi nos nulli dicamus? CXXIII. Postremo de Petro et Paulo, et illo tonitrui filio, id tantum dixerim quod laudaturus illos quispiam dicat, adeo magna illi profecto virtutis probitatisque confecere spatia, et per pulchra omnia pervecti fuere. Gregorium tamen, ingens illud naturæ humanæ instar, et postremam virtutum feturam, non modo in ipsis, verum etiam supra ipsos, meritissime collocandum censeam, quippe qui Petri zelum, et constantissimum Pauli robur et sublimen Joannis theologiam, quæque illis alim complures aderant dotes, ita plene et perfecte expressit, ut his in rebus nihilo of Matth. x1, Greg. Naz. in Basilium, pag. 287 Ald. edit. ΡΚΓ΄. Πέτρου δὲ πέρι καὶ Παύλου καὶ τοῦ υἱοῦ τῆς βροντῆς, τοσοῦτον ἂν εἴποιμι, ὅ τι τούτους ἐπαι νεῖν τις ἐθέλων, ἐπιτοσοῦτον ἠκουσι καλοκαγαθίας, καὶ τοῦ διὰ πάντων ἐλάσαι. ᾿Αλλὰ καὶ Γρηγόριος ἡ μεγάλη τῆς φύσεως ἔνδειξις, καὶ ἡ τῶν ἀγαθῶν τελευταία φορά, οὐχ όπως μετὰ τούτων, ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ τούτους δίκαιος ἂν εἴη τετάχθαι. Πέτρου γὰρ τὸν ζῆλον, καὶ Παύλου τὸν τόνον, καὶ τὴν Ἰωάννου θεολογίαν, καὶ ἃ πόλλ᾽ ἕτερα τούτοις προσῆν, οὕτως εἰς ἄκρον κατωρθωκώς, ὡς μηδὲν ἐνδεῖν τουτωνί τερ: ταῦτα· δδ᾽ ἔστιν οἷς αὐτοὺς καὶ παρήλασε, Πέτρον μὲν, οἷς οὐχ ὡμίλησε γάμῳ, ἀλλὰ παρθενία

συνέζη· Παῦλον δὲ, τῷ τὴν εὐσέβειαν ἐκ προγόνων ipsis inferior esset. Imo vero et hos partibus quiἀκριβῶς μεμνῆσθαι, μαὶ μὴ τὴν μὲν ἀρχὴν εἰς διώκτας τελεῖν, ἔπειτα δι' ἐμφανείας φρικώδους τῷ Χριστῷ προσελθεῖν· ἀλλὰ μὴν καὶ Ἰωάννην τὸν Ζεβεδαίου, τῷ μὴ διὰ βραχέων μηδ᾽ ἁπλῶς οὕτω σίν, ἀλλὰ δαψιλέστερτν καὶ σπουδαιότερον, καὶ οἷον ἀγωνιστικώτερον, καὶ πρὸς ἅμιλλαν ἦφθαι θεολογίας· καὶ ὅτι οὐχ ἅπαξ, ἀλλὰ πολλάκις Θεοῦ πέρι πρὸς τοὺς αἱρετικοὺς ἀπεδύσατο· καὶ σιωπῶ τὰς ἐξαιρέτους τούτου γονάς, καὶ τὰς ἑκατέρας ἐπαγε γελίας, τῆς τε μητρὸς ὑπὲρ αὐτοῦ πρὸς Θεὸν, πρός τ' αὐτὴν τοῦ Θεοῦ, ὧν οὐδὲν ἐκείνοις προσῆν· οὕτω τοὺς προὔχοντας καὶ τὰ μεγάλα παρὰ Θεῷ δυναμέν νους οἷς ἔφην παρενεγκών ὁ δὲ, καὶ πρὸς τὸν Δε σπότην ὡς εὔνους τῇ καθ᾿ ἕτερον τρόπον μιμήσει παῤῥθσιάζεται· εἴπερ ἐκείνου μήτε τῆς θεότητος ἐκστάντος καὶ δι' ἡμᾶς καθ᾿ ἡμᾶς γενομένου, αὐτὸς διὰ τὸ πρὸς ἐκεῖνον ἐσπούδακε φίλτρον, τούμπαλιν ἐξ ἀνθρώπου Θεὸς γεγενῆσθαι, καὶ τῆς προσρήσεως αὐτῷ κοινωνῆσαι, καθάπερ οἷς [ής] ἔχομεν ἐκεῖνος ἡμῖν. busdam præcucurrit, Petrum, quod nuptias non attigit, verum in perpetua virginitate vixit; Paulum, quod in vera pietate a majoribus suis accuratissime institutus initiatusque erat; nec primitus inter sectores illius vexatoresque nomen suum professus, postmodum terribili apparitione perculsus ad Christum accessit; denique etiam Joannem, Zebedæi filium, quod non ita breviter et simpliciter, sed uberius et diligentius, et accommodatiore quadam ratione ad forensem disceptationem et legitimum certamen, theologiam tractavit: tum etiam quod non semel aliquando, verum sæpiuscule in Dei causa cum hæreticis prompte expediteque congressus fuit. Neque vero singularem nostri nascendi modum, et mutuas utrinque promissiones, tum matris pro ipso ad Deum, tum ad matrem Dei, nunc tangam, quorum illis aderat omnino nihil. Jam ut præcipuos quosque et potentiores propioresque Dei amicos, his quæ diximus nominibus tantopere antecelluit, ita idem Dominum ipsum, ut amantissimus, aliusmodi quadam imitatione, propemodum æquabat. Quando ille enim, nec a divinitate sua recessit, et nostra tamen causa, nostri similis factus est: contra Gregorius amore Domini flagrans, ex homine Deus fieri, et ita in nominis divini consortionem una cum Christo venire studebat, quemadmodum ille nostri nobiscum particeps est. ΡΚΔ΄. Τοσοῦτο δὲ τὸ παρὰ πάντων ἀφεστηκὸς ἐν ἅπασιν ἔχοντι, καὶ τηλικούτων πρεσβείων ἀξιουμένῳ, καὶ τοῦτ᾽ εἰκότως ἐξ ἀνάγκης ἀπήντα θαυ μάζεσθαι μὲν ὑφ᾽ ἁπάντων, θαυμάζεσθαι δὲ οὐ κατὰ τοὺς ἄλλους· οὐδ᾽ ὥστε τοῖς ἐπαίνοις ὁρίζειν, ἀλλὰ καὶ τούτους αὐτοὺς [an αὐτὸν?] ὑπερβαίνειν, καὶ μηδὲν ὅλως τῆς ἐντεῦθεν συμμαχίας προσδεία σθαι, διὰ τὸ πάσης ὑπερβολῆς ἐπειλήφθαι, καὶ πρὸς αὐτὴν ἔκειν τὴν τελευτήν· ὥσθ', ὅπερ ἔφθην εἰπὼν, κἂν πάντες πάντα ποιῶσι καὶ λέγωσι, μηδὲν αὐτὸς [γ. αὐτῷ] εἶναι πλέον, σοῦ μόνου, μέγιστ' ἀνθρώπων, καὶ τῆς ἱκανῶς ἐπὶ πάντα ἀφικνουμένης γλώττης τῆς σῆς δυναμένης ταῦτ᾽ ἀξίως περαίνειν. CXXIV. Qui tanto itaque omnibus in rebus cæteros omnes antecedebat intervallo, tantisque merito virtutum præeminebat fastigiis, illi hoc item necessario, ut æquum erat, obtingebat, ut ab universis laudaretur; laudaretur autem non more aliorum, neque ita ut laudum modo et terminis circumscriberetur, sed ut laudes ipsas transcenderet, nihilque earum indigeret auxiliis, eo quod summam omnem attigerat excellentiam, et ad finem ipsum terminumque pervenerat, adeo ut quod jam occupavi dicere tametsi omnes omnia et fecerint et dixerint, nihilo inde tamen plus ad gloriam ipsius accessurum sit. Solus tu enim mortalium maxime, tuaque ista, ad omnia abunde pertinens et suppeditans lingua, digno hæc absolvere modo posset. ΡΚΕ. ᾿Αλλὰ γὰρ οὔτε πάντα τὰ τοῦδε διεξελθεῖν οἷός τε ὤν, οὔθ᾽ ἅπερ ἔξεστι ταῦτ᾽ ἀξίως μνησθῆναι, ἀλλὰ καὶ τὸ κατὰ μικρὸν τούτων ἐφίχθαι, καὶ μὴ τοῦ παντὸς ἐκπεσεῖν πλείστου νομίζειν (νομίζων], ἐκεῖνο λέγω. ὅτι τὸν ἐπιτοσοῦτον ιόντα, καὶ οὔ τως ἑαυτὸν παρεσκευακότα, ὡς οὐχ ὅπως θείων τε καὶ ἀνθρωπίνων πραγμάτων, εἰ δεῖ συντόμως φαναι, τεχνίτην, ἀλλ᾽ ἄρα καὶ Θεὸν γεγονέναι, τῷ τ' ἐν ἀσωμάτου τάξει πεπολιτεῦσθαι, τῷ τε πᾶσι σωτηρίας αίτιον καταστῆναί τε καὶ καθίστασθαι. Προσ κείσθω δὲ καὶ χρόνος τρίτος δι᾿ ὧν καταλέλοιπε λόγων. Τοῦτον τοίνυν τὴν τοιούτον, τὸν πάνυ, τὸν οὐκ οἶδ' ὅτι, καὶ φήσω, ἐχρῆν μὴν, ἐχρῆν καὶ πρὸ τῶν ἄλλων ἁπάντ των ὁμιλῆσαι τῷ βίῳ, καὶ μὴ κατὰ τούς ἄλλους ἐν τεῦθεν ἀπάραι, ἀλλὰ συμπαραμείναντα τῷ παντί έπειτα τῇ τοῦδε λήξει, καὶ αὐτὸν τοῦ περιεῖναι περ παῦσθαι, ὡς ὄντα ψυχὴν τῶν πραγμάτων, καὶ οἷς ἔποίει καὶ οἷς ἔλεγεν. Ἐπεὶ δ᾽ οὕτω δέον γενέσθαι, Cl. supra cap. 61. CXXV. Verumenimvero quando neque omnia viri decora percensere, nostræ opis est, nec quæ est fortasse, ea digna satis commemoratione prosequi possumus, quorum vel exiguam assecutum esse partem, nec propositio penitus exidisse, maximum mihi operæ habetur pretium; illud dico, quod ipsum, qui tantos fecerat progressus, et ita semetipsum comparaverat, ut non modo divinarum humanarumque rerum, si compendio res ipsa exprimenda est, summus artifex, sed et Deus jam pene factus esset, tum quod instar incorporei cujusdam genii vitam agebat; tum quod omnibus causa salutis et fuit, et est; sed et tertium accedat tempus (erit), per ea quæ reliquit scripta. Hunc igitur talem, hunc maximum virum, hunc, sed quod adhibeam vocabulum nescio, oportuit sane, oportuit, inquam, et ante cæteros mortales universos ortum in hac versari luce ac vita, et non juxta

ἔδει δὲ τοῦτον κατὰ τὴν μεγάλην τοῦ Θεοῦ περὶ ἡμᾶς κηδεμονίαν καὶ πρόνοιαν, οὐ μόνον ὡς κοινω φελὲς ἀγαθὸν εἰς ἀνθρώπους τελέσαι, ἀλλὰ καὶ κατ' αὐτοὺς τούτους τελευτῆς πεπειρᾶσθαι. «Οὐ γάρ ἐστιν ὃς ζήσεται καὶ οὐκ ὄψεται θάνατον·» γίνεται μὲν καὶ ἄμφω ταυτί· καὶ τό γε δή περιεῖναι καὶ τὸ μηκέτ' εἶναι κατὰ τοὺς τῆς φύσεως προσγίγνε ται νύμους· γίγνεται δὲ οὐχ ἁπλῶς, οὐδ᾽ ὡς ἄν τις φῇ, κατὰ δήτινα ξυντυχίαν, καὶ ὡς ἔθος τοῖς ἄλλοις, ἀλλ' οὕτω μετ᾿ ἀγαθῶν τε καὶ δεξιῶν ἑκάτερα τῶν ξυμβόλων, ὡς τὸ μὲν, ἡνίκα μάλιστ' ἐχρῆν, τὸ δʹ, ὡς κάλλιστ᾽ ἐχρῆν, γεγενῆσθαι. Ὅτε γὰρ ἀνδρὸς ἔδει τοῖς πράγμασιν οἵου μὲν ἐπικειμένας αιρέσεις διαλῦσαι καθάπαξ καὶ καταστρέψασθαι, καὶ προστο μηδὲν καταστῆσαι, τὴν δὲ τῶν εὐσεβούντων φα τρίαν ἐπιῤῥῶσαί τε καὶ κρατῦναι, καὶ πρὸς τὸ μέλλον ἀκλόνητον εἶναι καθάπαξ παρασκευάσαι, τόθ᾽ οὗτος ὥσπερ τίς κοινὸς μελεδωνὸς σωτηρίας θεόθεν τῷ βίῳ δοθείς· καὶ πάντων ἐπ᾽ εὐδαιμονία προστὰς, καὶ ὡς οὐκ οἶδ᾽ εἴ τις τῶν πωποτε θαυμα σθεὶς, ὡς τοὺς μὲν ἀνθρώπους τῷ περιόντι και λύψαι τῆς ἀρετῆς, αὐτοῦ γε μὴν τῆς αἰνέσεως πασαν πεπληρωκέναι τὴν γῆν,» ἐπεὶ καὶ αὐμὸν εἰκὸς ἦν εἶξαι τῇ φύσει καὶ δεῖξαι τὸν ἄνθρωπον, καὶ μὴ τῷ τῆς πολιτείας ὑπερφυεῖ, καὶ τῆς ἁπάντων ὁμοῦ τῶν βελτίστων ἐπιτυχίας, θείαν τινὰ νομισθῆναι τοῦτον οὐσίαν ἐπὶ τῷ τὰ τῇδε κοσμῆσαι σωματικῶς φαντασθεῖσαν. ἐν βαθυτάτῳ «καὶ μάλα πίονι γήρᾳ,» καταλύει τὸν βίον. cum aliis emigrare, verum pariter cum ævo omni- τὸ μὲν οὐκ ἐγένετο· οὐ γὰρ οὗτος ἀνθρώπων νόμος perdurare, eoque demum fini suo admoto, et ipsum non amplius superesse, quippe qui reram humanarum, per ea quæ faciebat dicebatque, anima plane esset. Siquidem vero, etsi hoc ila fieri oportebat, non factum tamen est, nec enim hæc mortalium est lex. Contra vero, secundum maximam Dei circa nos curam et providentiam, Gregorium, non solum ut commune quoddam bonum, inter bomines censeri oportuit, sed et communi hominum more finem suum experiri. «Non enim est qui vivet, et mortem non videbit ".» Quod et utrumque factum est. Atque illud item huc accedebat, ut et superstes idem ut ageret, et non esset amplius, secundum solitas naturæ leges: fiebat id vero, non simplici quodam modo, nec, ut dixerit quispiam, casu et sueto aliis more, verum utrumque adeo bonis dextrisque auguriis, ut alterum, cum maxime oportuit, alterum, ut pulcherrime oportuit, fieret. Quando enim rebus Ecclesiæ viro opus erat, qui tum incumbentes hæreses dissipare penitus et everters, et in nihilum redigere valeret, tum piorum cœtus confirmare et corroborare, et in posteruni plane inconcussum efficere,hoc temporum tractu noster, velut communis quidam procurator salutis vitæ bumanæ divinitus concessus, et omnes in ipsorum beatitudinem gubernans, et ita ut nesciam an alius æque ullus ex iis qui unquam fuere, admiratione affectus, ita ut genus humanum «exsuperantia virtutis suæ obtegeret, suaque plane laude terras omnes impleret 65°.» Siquidem et ipsum aquum erat naturæ aliquando concedere, hominemque se esse demonstrare, nec vitæ, et felicis cunctarum simul optimarum rerum adeptionis, immenso splendore, divinam forsitan quamdam illum existimari essentiam, ornandis orbis nostri rebus, aspectabili corporis specie apparentem: tandem in profundissima, et «valde pingui senecta 66,» vitam demittit. CXXVI. Perlibenter ille quidem certe quæ hic sunt, quæque hic viventium sunt, omnia relinquens, quippe a quibus ut digredereturomnino conniti visus est, ex his postquam emersit, id in maximis ponebat bonis, tum vero item coelestia illa, et sibi convenientia, capessens; quorum civis priusquam eo venisset fuerat, et in quibus corpore contectus præcipuam habuerat delectationem, et quod maximum, erat, sive respectu voluptatis, sive intima apud Deum, gratiæ, sive exantlatorum multiplicium laborum, sive sanctissimæ in vita philosophim, quippe migrare, et cum Christo esse 66* *.» dudum ineffabilem in modum desiderans; id ipsum cum insigni et amplissimo corollario consequitur, accepto divinitus excessus sui nuntio. Nimirum ut quemadmodum nativitas, ita etiam obitus divinæ inspirationis particeps foret, et ipse per omnia Deo familiaris, illique curæ esset, ut qui maximas futurarum illuminationum præsignificationes acciperet. Noster igitur, ut denuo rem repetam, neque dum nobiscum agitabat, a Deo aberat, nihilo profecto plus quam a seipso, verum fixum ac stabile domici- ་་ ΡΚϚ΄. Με θεὶς μὲν ἡδέως τὰ τῇδε, καὶ ὅσα τῶν τῇδε· ὧν γὰρ ὅπως ἐκσταίη πάντα ποιῶν ἑωρᾶτο, τούτων επειδήπερ ἐξέστη, πολλοῦ τινος ἦγεν· ἐπισ λαβόμενος δὲ τῶν ἄνω καὶ αὑτῷ προσηκόντων, ὧν πολίτης ὑπῆρχε καὶ πρὸν ἐπιβῆναι, καὶ οἷς ἐνετρύφα μετὰ τῆς ὕλης, καὶ τὸ μέγιστον, εἰς ἡδονῆς λόγον, καὶ πλείστης τῆς πρὸς Θεὸν χάριτος, καὶ τῶν πολλων πόνον· καὶ τῆς μεγάλης ἐν τῷ βίῳ φιλοσοφίας, «ἀναλύσαι» γὰρ δή που «καὶ σὺν Χριστῷ εἶναι ο πάλαι πως, ἂν εἴποις, ποθῶν, τυγχάνει τούτου μετ᾿ ἀξιόχρεω τῆς προσθήκης, θεόθεν τοῦτο χρηματι σθείς. "Ιν' ὥσπερ ἡ γένεσις, οὕτω καὶ τὰ τῆς τε λευτῆς θείας ἐπιπνοίας μετέχῃ, καὶ ᾗ διὰ πάντων οὗτος οἰκεῖος καὶ μέλων Θεῷ μεγίσται δεχόμενος τὰς ἐμφάσεις τῶν ἑσομένων ἐλλάμψεων· ὁ μὲν οὖν, ἵνα καὶ αὖθις ἐπαναλάβω τὸν λόγον, οὔτε μεθ᾿ ἡμῶν ὢν, ἀπῆν τοῦ Θεοῦ, οὔ μᾶλλον γε ἢ καὶ αὐτοῦ, ἀλλ᾿ ἑστίαν ἀκίνητον ἐκέκτητο παρ' ἐκείνῳ, οὔτ᾽ αὖ νῦν τῆς ἐκεῖθεν ἀμέσως ἐμφορούμενος αἴγλης, ἡμᾶς καταλείψει· ἀλλ᾽ ἄνωθεν, ὡς παρων, τὰ καθ᾽ ἡμᾶς ἐποπτεύει καὶ περιέπει· καὶ χεῖρα σώζουσαν ὑπερίσχει· νῦν μὲν τῶν ξυμπιπτόντων ἐξαιρούμενος 66 Psal. LXXXIX, 19. 65* Habacuc. 111, 3. 66 Psal. xcur, 15. Philipp. 1, 23.

δυσχερῶν, καὶ πᾶν ἀντίξουν ἐκ μέσου τιθεὶς, νῦν δ' lium sibi apud illum comparaverat, neque aunc ἀγαθὰ πρὸς ἀγαθοῖς ἐπιπέμπων, καὶ τοῖς ὑπηργμέ divinæ lucis fulgore, nullo interposito obstaculo, ναις εὐεργεσίαις ἑτέρας δή τινας μείζους τε καὶ saturatus, nos dereliquit, sed de super, velut præκαλλίους ἐπάγων· καὶ μὲν δὴ καν τοῖς καλλίστοις sens, res nostras contuetur et gubernat, et τε καὶ ἡδίστοις καὶ ζῆλον οὐκ ἔχουσι λόγοις αὐτοῦ, sospitalem nobis præpandit manum, dum nunc μὴ μόνον πρὸς ἅπαν ἡμᾶς ἀρετῆς εἶδος παρακα- ingruentibus malis eripit, et adversa ac contraλῶν καὶ προτρέπων, ἀλλὰ καὶ ὅπως ταῦθ᾽ ἕξει ria omnia e medio submovet, nunc bona alia suῥᾳδίως ὑποδεικνύς, βελτίους ἑαυτῶν τὰ πρὸς Θεὸν per alia demittit, et superiora beneficia aliis quiτο καθεκάστην ἔχον ποιεῖ· μετάγων ἀπὸ τῆς ὕλης busdam majoribus et pulchrioribus accumlat. Tum ἐπὶ τὸ πνεῦμα, καὶ θαυμαστάς τινας ἐλπίγας ἔχειν vero præterea in elegantissimis, et suavissimis, et παρασκευάζων καὶ ὅλως οὐκ ἔστιν ὅ τ᾽ οὐ λόγοις καὶ supra æmulationem positis, scriptis suis, nos non ἔργοις εὖ ποιῶν ἐστιν ἡμᾶς· καὶ ὥσπερ οὐκ ἄν inodo ad omnem virtutis speciem adhortans et ποθ᾽ ὁ ἥλιος τῆς συνήθους ἐκσταίη φορᾶς, καὶ τοῦ impellens, sed et quonam hæc pacto facile obvenτὴν ὑπ᾽ οὐρανὸν πᾶσαν περιϊὼν καταλάμπειν, οὕτως tura sint commonstrans, nos nobis ipsis in pietate οὐδὲ τοῦ περὶ ἡμᾶς ἐξ ἀρχῆς οὑτοσὶ διακειμένου erga Deum meliores quotidie sane efficit, retraκαὶ ἵλεω, καὶ τῆς εὐμενους ταύτης, ὡς ἄν τις φῇ, hens nos videlicet a materia ad spiritum, et ut ξυντελείας. mirifica plane in spe simus, faciens, et in universum nullo non temporis, momento, verbis factisque bene de nobis merens. Nempe ut nunquam de consueto cursu suo sol decidit, eo tenore, ut omnem, quæ sub cœlo est, circumiens illuminet terram; ita neque Gregorius, de pristino suo erga nos affectu et favore, et hac tam benevola, ut quispiam vocaverit, auxilii collatione. PhΖ. Ἡμᾶς δὲ δεῖ μικρὰ ἄττα καὶ ὅσα ἔξεστι τουτον. προσειπόντας, ἔπειθ᾽ οὕτω κατακλεῖσαι τὸν λόγον. Χαίροις ὁ χαίρειν ὑπὲρ πάντας ἀξιόχρεως ὤν, ἄθ᾽ ὑπὲρ πάντας κεχαρισμένος Θεῷ. Χαίροις δ τούτου χάριν πάντα πόνον ὑπομείνας το πρόσθεν· καὶ χαίρων ὡς ἀληθῶς ταῖς ἐλπίσιν, ὡς χαίρειν ἐσαεί σοι παρέσται. Χαίροις ὁ δι' ὧν μὲν πάντα πάντων ἄριστος εἶ, πάντας συγχαίροντας ἔχων, δι' ῶν δὲ πάντας συγχαίροντας ἔχεις, πάντα πάντων ἄριστος ὤν· καὶ μὴν ὡς αὐτῷ σοι χαίρειν περίεστι τῆς Τριάδος ὑπερασπιστῇ γεγονότι, οὕτω σοι πάλιν συγχαίρει μὲν ἡ Τριὰς συγχαίρουσι δὲ πᾶς ὁ περὶ αὐτὴν τῶν ἀγγέλων διάκοσμος. Ἡ μὲν, ἀνθ' ὧν πάσας τὰς τῶν αἱρετιζόντων τερθρίας,κακῶς, αὐτ τὴν διαιρούσας, χαίρειν καθάπαξ ἐάσας, ὡς μηδὲν ὑγιες, πᾶσιν ἡμῖν χαίρειν παρέσχες, ἃ δεῖ περὶ αὐτῆς λέγειν καὶ φρονεῖν δογματίσας· ἄγγελοι δὲ, καὶ τούτων μὲν εἵνεκα, πολλῷ δὲ πλέον ὅτι τἀκείνων μετὰ τῆς ὕλης πρόσθεν εἰργάζου, καὶ νῦν μετὰ τούτων τε καὶ σὺν τούτοις παιανίζειν τὰ θεῖα καὶ ἣν ἔπνεις Τριάδα πάσης -μέσως μετέχεις· οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τῷ τῶν ἁγίων ξύμπαντι κύκλῳ τοσούτου δή τινος τιμᾶται τὰ σὰ καὶ οὕτως ἀξιοῦται μεγίστων, ὡς μὴ μόνον σοι τῶν πρωτείων ἡδέως αὐτ τοὺς ὑπεξίστασθαι καὶ ταραχωρεῖν, ἀλλὰ καὶ χάριν ὅτι πλείστην ἐξ ἀνάγκης εἰδέναι, ὡς τούτους κοσμήσαντι· ὃ γὰρ εἰσιν ἅπαντες οὗτοι, τοῦτ᾽ αὐτὸς μόνος τυγχάνεις ὢν, τῷ μεθ᾽ ὑπερβολῆς πάντα τὰ πάντων κεκτῆσθαι· καὶ εἶναι παντοδαπός τις ἅγιος ὡς εἰπεῖν τοῖς παντοδαπαῖς τοῦ Πνεύματος χάρισι καταγλαισθείς. CXXVII. Verumenimvero nobis tandem, ubi paucis, et quantum in nobis est, nostrum allocuti consalutaverimus, concludenda oratio est. Salve, qui salvere super alios omnes dignissimus es, ut Deo super omnes charissimus. Salve, qui ejus rei causa omnem olim laborem pertulisti, quive tum spe verissime lætabaris, quod perpetuo deinceps tibi affuturum sit lætari. Salve, qui quod ubique omnium optimus es, omnes tibi congratulantes habes: quod autem congratulantes tibi omnes habes, eo omnium ubique optimus es. Cæterum ut tibi ipsi plurimum lætari licet, qui sanctæ Trinitatis vindex assertorque fuisti: ita invicem tibi sancta Trinitas congratulatur; congratulantur vero etiam omnes, qui illi apparent angelorum ordines. Trinitas ideo, quod omnes hæreticorum præstigias, male ipsam divellentes, ut mera deliramenta, semel valere jubens, nobis omnibus lætandi materiem dedisti, dum quid de ea loquendum sentiendumque esset, accurateexposuisti. Angeli et ob ista lælantur, et hand paulo plus, quod olim cum corpore degens eorum obibas actiones, et quod nunc inter ipsos atque una cum ipsis divinum numen concinis, et quam spirabas Trinitatem, eadem nunc tota intime et conjunctissime perfrueris. Denique universo item sanctorum circulo tanti tua profecto æstimantur, adeoque maximo habentur in pretio, ut cum perlibenter locum principem tibi concedant ac relinquant, tum etiam necessario summis te laudibus gratibusque, qui ipsos ornaveris, ferant. Quod enim ipsi universi simul sunt, il tute solus es, quando omnia omnium decora, eaque perfectissima, unus habes, et ut verbo dicam, universalis quispiam sanctus es, universalibus Spiritus sancti muneribus mirifice illustratus. ΡΚΗ'. «΄Θ προφητικὲ σὺ, καὶ βλέπων τὰ ἔμπροσθεν,» καὶ τῇ τοῦ νοῦ καθαρότητι, παμπόλλας Fortasse. ἥξει. An ἕξει τις. CXXVIII. «Ο fatidice, et longe in posterum prospiciens vir,» mentisque tum munditis pluriGreg. I, 514.

» πᾶσαν τὴν γῆν» ἀποστολικῶς «ὁ φθόγγος ἐξῆλθε,» καὶ ἂν ἦγε διηνεκής «μέριμνα τῶν Ἐκκλησιῶν, οὐχ ἧττον ἢ πάλαι Παῦλον κατεῖχε· μᾶλλον δὲ καὶ πλέον εἰπεῖν ἔνεστιν. Εἴπερ ἐκεῖνος μὲν ἄρτι τούτων καθισταμένων, φροντίζων ἦν καὶ ἀγωνιῶν τὸ σφῶν ἀρτιπαγὲς ὑφορώμενος· σὺ δὲ τῆς εὐσεβείας αὐτῆς ὑπὸ τῆς τῶν αἱρετικῶν γλωσσαλγίας, ἐπὶ ξυροῦ ἀκμῆς ἑστηκυίας καὶ κινδυνευούσης μεταπεσεῖν εἰς δυσσέβειαν, πᾶσιν οἷς εἶχες προὐμάχεις, καὶ θαυμαστὴν χεῖρα παρεῖχες· ὁ βουληθεὶς μὲν πολλάκις ὑπὲρ Χριστοῦ τὸ αἷμα ἐκχέαι, κωλυθεὶς δὲ ὑφ᾽ αὐτοῦ τούτου, ἐφῷ μὴ τὴν οἰκουμένην ἀνδρὸς ἐστερῆσθαι τοιούτου - καὶ γεγονώς ἀναίμακτος ἀθλητὴς, εἰς τούτους ὅτι μάλιστα τῇ προαιρέσει τελῶν. mas divini Spiritus inspirationes adepte, «cujus τὰς τοῦ Πνεύματος δεχόμενος ἐπιπνοίας, «οὔπερ εἰς in omnem terram exiit fons 67,» more apostolico, et quem perpetua «Ecclesiarum sollicitudo,» non minus ac Paulum olim, urgebat 68, imo vero pius etiam rectius dixerimus. Quando ille constitutis nuper Ecclesiis, curis et sollicitudinibus angebatur; cui recens earum coagmentatio haud ab re formidolosior erat; tu vero pietate ipsa, per maledicam hæreticorum garrulitatem, in acie novaculæ jum sita, et in id vocata periculum, ne in impietatem plane recideret, omnibus viribus propugnabas, et manum invictissimam commodabas. O qui sæpius sanguinem pro Christo profundere avebas, nisi ipse plane cohibuisset, ne talem videlicet orbis terrarum amitteret virum, quive citra cruorem athleta evasisti, nimirum quod tua destinatione nominis hujus numerique candidatus omnino eras. CXXIX. O qui pastoralis officia summam lineam, et temetipsum et quæ de eo degotio scripta composueras, exhibuisti! O qui solitariam et quietam vivendi rationem et ad materiam nullo modo flexibilem, sed ad Deum perpetuo intentam, ita protinus ab incunte ætate adamasti, et expetisti, et super cæteros rectissime perfecisti, velut quispiam extra carnem mundumque positus et sola victitans anima! O qui tanto virtutem coluisti opere, ut nec adolescens ab ætale provectis, et qui in virtutis meditamentis plurimum desudaverant anteires, sed longo plane eosdem intervallo præverteres: nec ubi eadem ipse in classe jam eras, quidquam quocunque modo, de incredibili isto ΡΚΘ΄. Ο ποιμαντικῆς ὅρον σαυτόν τε δείξας, καὶ οὺς ὑπὲρ τούτου λόγους ξυνέθου! Ω τὸ μονῆρες τοῦ βίου καὶ ἥσυχον, καὶ πρὸς μὲν τὴν ὕλην παν τάπασιν ἀκλινές, πρὸς δὲ Θεὸν ἔχον αἰεὶ, οὕτως ἐξ ἀρχῆς ἀγαπήσας τε καὶ ποθήσας, καὶ ὑπὲρ πάντας κατωρθωκώς, ὡς ἄν τις ἔξω σαρκὸς καὶ κόσμου γεγενημένος καὶ μόνῃ ζῶν τῇ ψυχῇ Ι Ω τοσοῦτον πρὸς ἀρετὴν ἐσχηκώς, ὡς μήτ' ἐν νεότητι τῶν πρεσβυτέρων, καὶ πλεῖστα περὶ ταύτην καμόντων ἀπολε λεῖφθαι, ἀλλὰ καὶ πολλῷ τῳόντι σφᾶς παρελάσαι· μήτ' εἰς αὐτοὺς τούτους τελέσας, ὑφέσθαι καὶ ὁπης οὖν τοῦ θαυμαστοῦ τοῦδε τόνου καὶ τῆς μεγάλης ἐνστάσεως, ἀλλὰ καὶ παντὸς ἀκμάζοντος μᾶλλον ἡβαν τὰ τοιαῦτα. Ὦ κακίας ἀποσχόμενος οὕτως, ὡς ταύτης ἐκείνη | Ὦ πάντων ἐπαινουμένων μόνος ἀναφανείς κολοφών! Ω μάλιστα μὲν πάντων ἐπὶ γῆς δοξάσας Θεόν, μειζόνως δὲ ὑπ᾽ αὐτοῦ δοξασθεὶς, τῷθ᾽ ὑπὲρ τοὺς ἄλλους ἐνταῦθα τῆς χάριτος ἀπολαῦσαι, καὶ πανταχόθεν ἐσχηκέναι θαυμάζεσθαι, τῷ τε τῆς ἄνω κληρουχίας διαφερόντως λαχεῖν· καὶ τὰ πρῶτα παρ' αὐτῷ τετιμῆσθαι. rigore et ingenti contentione remitteres, imo magis etiam quam florentis quispiam aetatis juvenili in bis ardore elaborares! O qui proinde a peccato te abstinebas, quam ipsa sese abstinet virtus! O qui laudatissimorum virorum omnium solus visus es colophon! O qui omnium in terra viventium Dei maxime laudes celebrasti, et majorem vicissim in modum a Deo honore affectus es, tum quod hic plus aliis gratia ipsius fruebaris et undique quo magnopere commendareris habebas, tum quod cœlestem illam hæreditatem unus egregie creveras, atque præcipuo apud Deum decoratus eras honore. CXXX. O qui humanam supergressus sortem credebaris Sive verius, o qui hominem pariter et superabas et ornabas! quippe qui angelorum vivebas vitam, hos vero ipsos eo vincebas, quod illorum maxime Deum collaudabas, et quondam in terris et nunc potissimum una cum ipsis in calo! O qui jucunditatis omnis nullam penitus rationem ducebas, nisi quæ ad virtutem Deique familiaritatem duceret! O Trinitatis templum,et prytaneum theologiæ, et sanctorum dogmatum exactissima norma! O disertissime orationum omnigenarum artifex, earumque super alios omnes athleta propugnatorque acerrime! O sacra gratiarum thensa, et suavissima morum concinnitas, maxime eadem et admirabilis et inimitabilis | 67 Psal. ΣΙΣ, 3; Rom. x, 18. * 1 Cor. 1, 28. ΡΑ'. Ω μείζων ἢ κατ' ἄνθρωπον νομισθείς, μᾶλλον δὲ, ὦ τὸν μὲν ἄνθρωπον ὁμοῦ τε παριών καὶ κοσμήσας τῷ κατ᾿ ἀγγέλους βιῶναι! αὐτοὺς δὲ τούτους, τῷ μάλιστ᾽ αὐτῶν δοξάσαι Θεόν καὶ η πάλαι μὲν ἐπὶ γῆς καὶ νῦν δ' οὐλήκιστα μετ᾿ αὐτ τῶν ἐν τοῖς οὐρανοῖς. Ὦ παντὸς ἡδίστου μηδ' όντι νοῦν τοπαράπαν ποιησάμενος λόγον, πλὴν ὅσον εἰς ἀρετὴν φέρει καὶ Θεοῦ ξυναυλίαν! Ο Τριάδος ἑστία, καὶ πρυτανείον θεολογίας, καὶ δογμάτων ἀκρίβεια! Ο παντοδαπών λόγων τεχνίτα, καὶ τού των ὑπὲρ πάντας ἀγωνιστὰ, καὶ ἅρμα χαρίτων καὶ ἠθῶν εὐκοσμία, θαυμαζομένη μὲν, ζηλοῦσθαι δ' ἀνέφικτος! ἃ μὴ μόνον «οὐρανὸς διηγούμενος τὴν δόξαν Θεοῦ,» ἀλλὰ καὶ πάντας πρὸς οὐρανὸν μεθιστὰς, καὶ ταῖς θαυμασταῖς ὑποθήκαις τῶν σῶν

λόγων, θεοὺς αὐτοὺς καθιστάς! Ω κακοῦ τινος Ο non modo «cœlum enarrans gloriam Dei 6,» κτῆσιν, οὐδ᾽ ἐν αὐτονομίᾳ τῶν λογισμῶν ἐσχηκώς, πάντα δὲ τὰ κάλλιστα καὶ κτησάμενος καὶ μεγα λοψύχως τοῖς ἄλλοις παρεσχηκώς! Ο κατὰ πᾶν ὅ τι ἂν εἴποι τις, τῶν βελτίστων, τοσοῦτον ἐκλάμψας, ὡς ἀπὸ σοῦ μᾶλλον ἢ πρόσθεν τουτὶ κεκοσμή σθαι, καὶ ποθεινότερον πᾶσι πρὸς τὸ κεχρῆσθαι γενέσθαι! sed et omnes ad cœlum traducens, et divinis tuarum orationum monitis divos ipsos reddens! O qui vitii alicujus usum habitumque ne in liberrimo cogitationum arbitrio habebas, optima vero omnia et ipse possidebas, et magnifice liberaliterque cum aliis communicabas! O qui secundum id omne rerum optimarum, quod nominari a quoquam possit, usque adeo exsplendueras, ut hoc ipsum plus abs te, quam antea habebat, acceperit ornamenti, et omnibus ad usum desiderabilius evaserit! ΡΑΔ΄. «Ὦ γλώσσα πυρίπνους και στόμα μελι CXXXI. «O lingua flammans, mellaque os Hymetσταγές,» καὶ κιθάρα του Ηνεύματος, τῇ διὰ πασῶν tia,» et cithara Spiritus sancti, æquabili per omnes χαρίτων, ὡς εἰπεῖν, ἁρμονίᾳ, πάντας μετὰ τοῦ σώgratias, ut sic loquamur, concentu, omnes, una cum ζειν ἔχειν κηλοῦσα, καὶ τὰς ψυχὰς ἐνθέους εργαζο facultate servandi, demulcens, animasque divino μένη καὶ βακχευούσας τὰ ἄῤῥητα! Ὦ καὶ τούτων Numine instinctas, et inenarrabilia quædam bacἕκαστον ὢν μεθ᾽ ὑπερβολῆς, καὶ πάντα ὁμοῦ! Ω καὶ chantes, eficiens! O qui et singula hecce, et plane κρείττων ἁπάντων καὶ προσέτι σαυτοῦ· ἐκεῖνο cum superlatione es, et simul omnia! O et omnium μὲν, οἷς ὑπερέχεις· τοῦτο δὲ, οἷς ἐν ἑκάστῳ τῶν et tui præterea ipsius victor: illud ideo quod reσῶν σαυτὸν δοκεῖς ὑπερέχειν! Ω πάντων τῶν τοῦ vera omnibus præstas, hoc autem quoniam in Πνεύματος χαρισμάτων μόνος ἠξιωμένος, ἄν τε καὶ unaquaque re tua temetipsum superare videris! μόνος τὰ τοῦδε μάλιστα πάντων ἐξητακώς, καὶ O qui solus omnibus Spiritus sancti muneribus doμετά τούτου ταμέγιστ' αὐτῷ συναράμενος καὶ 20- tatus eras, quippe solus item maxime omnium σμήσας! Ω τί ἄν σέ τις προσειπὼν τοῦ προσήκοντος naturam illius perscrutatus, et qui ope illius maτύχοι καὶ ὧν ἀξιόχρεως εἶ! Εἰ γάρ τινα τῶν πάν ximam illi opem, operam, ornatum, contulisti! Ο των «κόσμου ψυχήν» χρὴ προσειπεῖν, καὶ «κε- quonam te compellans nomine, satis oppositum et φάλαιον ἀρετῆς καὶ θείων ἐπιταγμάτων ἔμψυχον te dignum, quisquam reperire possit! Si enim δέλτον» καὶ «καλοῦ παντὸς συστοιχίαν, » καὶ aliquem mortalium omnium «animam mundi,» fas φύσεως τῆς ἀνθρωπείας εἰκόνα καὶ ὅρον,» καὶ ὅλως appellare; si quem «caput virtutis, et divinorum «τῶν πρὸς ἡμᾶς τοῦ Θεοῦ χαρίτων, μεγίστην καὶ præceptorum animatum codicem; «si quem «conjuκοινωφελεστάτην φιλοτιμίαν·» καὶ πᾶν ὅ τι τοιοῦτον, η Balam pulchri omnis seriem;» si quem «expressam μύνος ἄν μοι δοκῇς δικαίως ταυτὶ προσειρῆσθαι. naturæ humanæ imaginem et terminum; ad summam, si quem «divinorum erga nos beneficiorum maximam, et publico commodo summe conducibilem magnificentiam,» et quidquid hujusmodi elogiorum est, iis solisjure et merito tu mihi cohonestari videaris. ΡΑΒ΄. Ἀλλ᾽, ὦ διὰ πάντων βέλτιστε πάντων, καὶ τῆς ὑπερουσίου και μοναδικῆς Τριάδος γνήσιε πρεσβευτά, τὰ μὲν παρ' ἐμοῦ σοι τοιαῦτα, μᾶλλον δὲ τὰ σὰ καὶ ὧν αὐτὸς εἶ χορηγός! οἷς γὰρ οὐ μόνον ἐκ τῶν σῶν ἐνδοσίμων τε καὶ χαρίτων, πρὸς τὴν ἐγω χείρησιν ἡδέως εὖ μάλα κατέστην, ὧν πρόσθεν και θάπαξ ἀπώκνουν, τῷ μεγέθει τοῦ πράγματος ἐκε πληττόμενος, ἀλλὰ καὶ μετὰ τὴν ἐγχείρησιν, ἐφ' οὕτω τοι τύχης ἰόντι, ὡς πρὸς αὐτοῖς σχεδὸν ἤδη γεγονέναι τοῖς ἐπιλόγοις τοῦ βίου τῷ περιόντι τῆς νόσου, καὶ μονονοὺ τὴν τελευτὴν προσορᾷν, παιανικὸν εὐθὺς γέγονας ἄκος, καὶ οὐ περιεῖδες δεόμενον, ἐξ ἄρα τούτων ἀποφαίνεσθαι δίδως, ὡς ἃ παρ' ἐμοῦ τῷ δοκεῖν ἤδη λαμβάνεις, παρα σαυτοῦ τιμόντι λαμβάνεις· καὶ ὧν ἡμᾶς εὖ πεποίηκας, τούτων τοὺς καρποὺς ἀποφέρῃ· ὁ αὐτὸς γεγονώς τοῦ λόγου καὶ βραβευτὴς καὶ συναγωνιστὴς, καὶ τεχνίτης. Εἶεν οὕτω παρὰ σαυτοῦ ταῦτ᾽ ἔχεις λαβών. CXXXII. Tu vero, o omnium in omnibus optime vir et essentia omni superioris, planeque singularis, divinæ Trinitatis germane sacerdos atque prædicator, quæ a me ad nomen tuum ornandum conferri poterant, hæc et hujuscemodi sunt, aut verius tua et abs te ipso nobis impertita. Quando enim non solum tuo instinctu monituque, tuaque adminiculante gratia, ad hoc negotium, & quo antea, magnitudine illius deterritus, vehementer abhorrebam, summa animi alacritate aggressus sum, sed illo etiam suscepto, cum in eam venissem fortunam, ut maxima morbi vi ad ipsam fere vitæ conclusionem adducto præsens tantum non ante oculos fatum versaretur, hic tu pæanicum et salutare remedium continuo fuisti, nec opem tuam flagitantem aspernatus es. Ea igitur re affirmandi nobis causam præbes, hac, quæ nunc, ut videtur, a me accipis, vere te abs temetipso accipere, et collati in nos beneficii hosce permunerarius, idem adjutor atque architectus fuisti, cipere fructus, quando idem orationis editor ac sane vero ita profecto abs to ipso hæc habes accepta. ΡΑΓ΄. Δυοῖν δὲ ὄντων πλείστου ἀξίων καὶ πάνυ διαφερόντων ἡμῖν ὡς τὸ πᾶν συνεχόντων, εὐσεβείας λέγω καὶ βασιλείας, μὴ διαλίποις τὴν μὲν, ἀκλονη 69 Psal. ΣΙΣ, 2. An repetendum ἅπαντες? ' CXXXIII. Cæterum cum duæ quædam maximi momenti, et ad nos quam maxime pertinentes, utpote cætera omnia in se complexæ, res sunt, vera nimirum Ex Demosth. De corona, 8.

pietas et imperium: ne unquam intermittas, quæso, τον παντάπασι τηρῶν ἐσαεῖ, καὶ πάσης ἡστινοσcum pietatem usquequaque inconcussam in ævum οὖν αἱρέσεως ἀνωτέραν, ἧς καὶ περιὼν ἔτι προΰστης omne, et adversus hæreses omnes invictam, præ- πολλάκις, μᾶλλον δ᾽ εἰσάπαν προίστασο, λιθολευτούstare, cui dum vita maneret, smpe præeras aut potius μενός τε καὶ τὸν περὶ ψυχῆς μάλιστα θέων, καὶ νῦν perpetuo præeras, quanquam lapidibus appetitus οὐχήκιστα περιέπεις τῇ θαυμαστῇ φραττομένην πα et percussus, et de anima ipsa planissime currens, νοπλίᾳ τῶν λόγων· τῆς δ' ἐννόμου καὶ θεοφιλούς βαet hoc ipso tempore vel maxime tueris, nimirum σιλείας τὰ σκῆπτρα κατέχων τε καὶ κρατύνων· καὶ admirabili ista et instructissima scriptorum tuorum οὐκ ἐῶν οὐδὲν ὁτιοῦν τῶν ἀπειρημένων κατὰ ταύτης armatura communitam: tum legitimi item et Deo χωρῆσαι, ἀλλὰ πάντα τὰ βέλτιστα ταυτησί προνοῶν, charissimi imperii sceptra complecti atque corro- ἐφῷ πάντας μὲν Ρωμαίους καὶ τὴν Ῥωμαίων ἀρο borare; neu permittas quidquam infaustarum rerum χὴν τῆς ἑκασταχοῦ γῆς γενέσθαι κυρίους· πάντας illud persultare, sed ut secundissima illi provideas δὲ πολεμίους, τοὺς μὲν τὰ ὅπλα ρίψαντας, τουτοισὶ omnia, quo Romani omnes et Romanorum princi- συνελθεῖν καὶ εἰς εὔνους τελέσαι, καὶ τὰ γιγνόμενα palus terram cunctam in suam potestatem atque σπείσασθαι· τοὺς δὲ καὶ ἄκοντας ἠναγκάσθαι φόρο ditionem redigant; contra hostes universi, partim Ῥωμαίοις ἀπῆρχθαι καὶ δουλεύειν ὡς ἔθος· ὡς καταarmis abjectis, cum iis jungantur, et in amicorum p στῆναι πᾶσαν τὴν οἰκουμένην ἐντεῦθεν, ὡς ἂν εἴποι numerum veniant, æquisque paciscantur conditio- τις, οἰκουμένην εἰρήνης· καὶ πλήρωμα καλοκαγα nibus, partim suis ingratiis vectigales Romanis fieri θίας καὶ χωρίον ταυτότητος· εἰ δὲ καὶ τῇ καθένα et solitam servire servitutem cogantur, ita ut totus τῶν πόλεων τὸ ταυτὰ φρωνεῖν σωτηρία, καὶ τούτων inde terrarum orbis, qua habitabilis est, ut dixerit ὡς πρόβολος κοινὸς ἀσφαλείας, εὖ οἶδ' ὅτι παντάquispiam, orbis pacis, et plenitudo probi honesti- πασι φροντιεῖς, ὁμόνοιαν πρυτανεύων καὶ πᾶν ὅ τι que moris, et unius ejusdemque animi regio fiat. σφίσι λυσιτελοῦν καὶ πρὸς ψυχὴν μάλιστα φέρον. Porro si singulis etiam urbibus idem nolle saluti est, etiam earum, ut communem securitatis vindicem propugnatoremque, sat scio curam omnino te suscepturum, concordiamque et quidquid conducibile ipsis est, animæque imprimis salutem promovet, suppeditaturum. CXXXIV. At mihi, præ aliis omnibuste et tua spiranti, laudibusque ferenti, et abs te uno post Deum immortalem, salutis oras funesque religanti, et eorum in quibus deliqui, veniam, et quæ in hoc vitæ curriculo opportuna fuere omnia, largilas: et quas in te multas magnasque collocaveram spes, G haudquaquam frustratus, idem vero etiam postea coelestium reruin consortem in Christo Domino nostro efficias: cui una cum principii et originis omnis experte, ipsius Patre, et sanctissimo et bono et vivifico Spiritu, decet omnis gloria, honos et veneratio nunc et semper et in sæcula sæculorum. Amen. ΡΑΔ΄. Ἐμοὶ δ' ὑπὲρ πάντας τὰ σὰ καὶ πνέοντι καὶ θαυμάζοντι, καὶ σοῦ μόνου μετὰ Θεὸν τὰ τῆς σωτηρίας ἐξάπτοντι πείσματα, ὧν τε ἥμαρτον λύσιν, καὶ πάνθ᾽ ἃ προσῆκεν ἐπὶ τοῦ παρόντος παρεσχηκώς, καὶ τὰς ἐπὶ σοὶ πολλὰς καὶ μεγάλας μὴ καταισχύνας ἐλπίδας. σὺ δὲ καὶ τῶν Ὀλύμπου πραγμάτων κοινώνὸν ἔπειτα δείξαις, ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν· ᾧ πρέπει πᾶσα δόξα, τιμὴ καὶ προσκύνησις, σὺν τῷ ἀνάρχῳ αὐτοῦ Πατρὶ καὶ τῷ παναγίῳ καὶ ἀγαθῷ καὶ ζωοποιῷ Πνεύματι· νῦν καὶ ἀεὶ καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν.

ORATIO PRO CHANDRENO. ΘΕΟΔΟΥΛΟΥ ΜΟΝΑΧΟΥ ΗΤΟΙ ΘΩΜΑ ΤΟΥ ΜΑΓΙΣΤΡΟΥ ΥΠΕΡ ΤΟΥ ΧΑΝΔΡΗΝΟΥ ΑΠΟΛΟΓΗΤΙΚΟΣ * ALIAS THOME MAGISTRI ORATIO PRO CHANDRENΟ. Οὐ τὸ σεσυκοφαντῆσθαι Χανδρηνὸν ὑπ᾽ ἐνίων θαυμάσα: τις ἂν, ὦ βασιλεῦ· τὸ δ᾽ εἶναι, σοῦ κρα τοῦντος, τοὺς τὰ τοιαῦτα τολμῶντας. Ὁ μὲν γὰρ εἰ καὶ παρὰ τὴν ἀξίαν δυστυχεῖ τὴν αὐτοῦ, ἀλλ᾽ οὐχ, ὅσον εἰς παράδειγμα, ἔστιν ἀνενεγκεῖν ὅτι μὴ καὶ παραμυθουμένους ἔχει τοὺς ταυτὰ πεπονθότας· ἀλλ', εἴ μοι δίδως εἰπεῖν, καὶ δυσχεραίνει ἐπιεικῶς ότι μὴ κατηγόρησαν πλείω, ἵνα λαμπρότερος καὶ μείζων ἀνὴρ φανείη, τοῦ δικάζοντος· οὕτως ἔῤῥω και σὺ δὲ, παρ᾽ ᾧ τάληθὲς ἰσχυρὸν, καὶ ὃν τοῖς κακοῖς ἅπαντες ἴσμεν ἐχθρῶς ἔχοντα μᾶλλον ἢ τοῦ καλοῦ καὶ νομίμου ποιεῖται τις ἕτερος λόγον, οὐκ ἂν εἰκότα ποιοίης ταῦτα περιορῶν, ἃ παντὸς μᾶλο λον ἐχρῆν υποπτεύειν, καὶ δημοτελεῖς μήνας ταύτας κῆρας νομίζειν ὡς ἀληθῶς. Οὐ γὰρ δήπου πρὸς μὲν τοὺς ἔξωθεν πολεμίους, ὅπως ἀμυνώμεθα, πάντα ποιεῖν δεῖ, καὶ στρατόπεδα συνάγειν, καὶ ὅπλοις " χρῆσθαι, καὶ συγκροτεῖν τὰς δυνάμεις, τοὺς δ᾽ ἐν μέσῃ τῇ πόλει δεινότερα τούτων ἐργαζομένους, τὸ τοὺς οἰκείους ἐκπολεμοῦν, τούς γε μὴν οὐδέν τι νομίζειν οὐδὲ συμφορὰν τὸ κεκτῆσθαι, ἀλλὰ τοῦ τοῦτο μισεῖν, ὅσῳ καὶ ῥᾷον ἄν τις ἐκείνους μᾶλλον ἢ τούτους φυλάξαιτο. Τὸ μὲν οὖν προσῆκον ἦν, ὦ βασιλεῦ, τιμᾶσθαι Χανδρηνὸν τουτονί, καὶ πάντας ὁμοῦ μὲν τοῦτον ἐπαινοῦντας ὁρᾶσθαι, ὁμοῦ δ᾽ ὑπὲρ αὐτοῦ τούτου καὶ πρὸς σὲ λόγους ποιεῖσθαι, ὡς ἄρα πολλοῦ τινος ἄξιος φρενών τε εὐβουλίᾳ καὶ κρατῶν ἐν πολέμοις, ἃ παντὸς μᾶλλον αὐτὸς αὐτῷ σύνοισθα· τουτὶ γὰρ ἦν οὐκ αὐτὸν μόνον τοῦ γιγνομένου τυγχανεῖν, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἄλλους ἐπὶ τὰ ἴσα προτρέπειν. Ἐπεὶ δὲ *Ex codice regio 2629. Notandum, hunc codicem eumdem esse cum 1853, quod ad Nicephorum Gregoram Boivinus est nsus. Chandrenus in bellis contra Catalanos ac Non quod quidam calumnientur Chandrenum mirandum est, o imperator, sed quod, te regnante, sint qui talia audeant. Ille enim, etiamsi immerito ærumnis affligatur, attamen non potest exemplo probari, eum non alios qui idem passi sint, circa se habere; sed, si mihi dicere concedas, multum angitur quod non plura adversus eum dixerint, ut vir clarior ac major, te judice, effulgent; sic enim roboratur: tu vero, apud quem pollet veritas, et quem scimus omnes malos detestari magis quam alius quisquis sit qui decori et æqui rationem habeat, non æquitate uterere, si hæc negligeres quod maxime omnium oportuit suspicari et popusolas calamitates revera existimare. Non enim sane in externis hostibus profligandis omnem ouram ponere oportet, et castris metandis, et armis parandis, et copiis cogendis, illos autem qui in media civitate pejora his perpetrant cives impu…. guando, non coercere, et eorum præsentiam ferre, sed eo magis odio habere, quo facilius inimicos exteriores quam interiores aliquis caveret. Decebat ergo, o imperator, Chandrenum illum honorare et omnes tum illum laudantes prodire, tum ad te de illo sermonem facere, quia multa existimatione dignus est ob prudentiam mentis ac bellicæ rei peritiam, quas maxime omnium ipse in eo cognovisti; sic enim non modo quod æquu.n est nactus esset, sed alii ad similia fuissent incitati. Cum vero exstiterint homines qui nihilo res Turcos Græcis præfuerat. Vide Boivin. ad Grego. ram, pag. 229. Malim τῷ, el max τοσούτῳ.

publicas curant, et propterea damnant virum, cui πεφήνασί τινες οἷς τῶν κοινῶν ἔλασσον μέλει, καὶ de suis pro nobis susceptis periculis, ut ipse scis, oportebat congratulari, obsecro te, imperator, ne illum eorum sermonibus laceratum, et ea quæ olim in illo cognovisti dedecores, et calumniatorum exprobrationes ejus meritis fortiores esse permittas, sed a te de illo sermonibus acceptis, si deliquisse deprehendatur, illum tunc castigatione et exquisitis suppliciis afficias; si autem omni culpa immunis, ut ego opinor, evadat, in eos qui falso accusaverunt iram referas. Quæ enim, si illum peccasse comperiatur, æquum esset hunc perpeti, iisdem affici debent illi, postquam deliquisse constabit, primum ne talia iterum moliantur, postea quia periculosissimum est nos sinere perversissimos homines natura uti, cum scimus eos non dura passuros esse, si millies fefellisse convincantur. Fortasse quidem quibusdam absurde facere videbor si, cum sim exsuli genere conjunctus, altamen pro ipso verba faciam: existimabunt enim quod non propter justitiam nec ut res quas oportet tuear, sed naturæ instinctu surrexerim, nil æqui habens dicere, sed verborum astutia et occultis artibus maxime confisus. Ego quidem in hoc plane dissentire fateor: tantum abest ut propterea timeam, ut ipsius causa longinquam navigationem susceperim et maris pertulerim molestias, non hoc solum tributum conferens generi in opportunitate temporis, sed multo magis veritus, ne in proprios ferus atque impius videar, si, in rebus quæ etiam alienos incitant, solus ego quiescam. His autem posthabitis, si scindi possem, et benevolentiam seorsum ostendere, ac postea in hoc certamine illi auxiliari, hæc forent, et non essent causæ iis qui cupiunt vituperare: quod si autem illud fieri nequeat, quomodo non pro virili parte propinquos contra omnes fas periclitantes defendam? Certe nemo est ita calamitatis ignarus, et malæ fortunæ inexpertus ut nesciat cujusque adversitates benevolas mentes postulare, et inde bonos judicari. Et revera, si apud alium quemvis verba facerem, illud cogitare possem, quod verba mea secutus, sed inique, sententiam statueret; quoniam vero omnes scimus te dicendo oratores Homericos superare, cur hæc oportebat dicere, et non omnibus viribus colluctari? Da autem mihi, imperator, paucis verbis uti, ut salis videre possis jampridem Chandrenum inter bonos recenseri, et nihil esse quod illi ad laudem non faciat. Sed si de genere interrogas, multa Neslorem videlicet, λιγὺν Πυλίων ἀγορητήν. διὰ τοῦτο κρίνουσιν ἄνθρωπον, ᾧ τῶν ὑπὲρ ἡμῶν κινδύνων, ὡς αὐτὸς οἶσθα, μάλιστα συγχαίρειν ἐχρῆν, δέομαί σου, βασιλεῦ, μη, συναρπασθέντα τοῖς τούτων λόγοις, τὸν μὲν καὶ ἃ πάλαι τούτῳ συνοιδας ἀτιμάσαι, τὰς δὲ τῶν συκοφαντών βλασφημίας ισχυροτέρας νομίσαι τῶν ἐν τούτοις δικαίων, ἀλλ᾿ ἡσυχῆ καὶ τοὺς παρὰ τούτου δεξάμενον λόγους, ἂν μὲν ἀδικῶν ἐλεγχθῇ, τότε καλάζειν καὶ τιμᾶν αὐ τῷ τῶν ἐσχάτων, ἂν δ᾽ ἔξω πάσης αιτίας, ὡς ἐγᾦμαι, φανῆται, ἐπὶ τοὺς καταψευσαμένους δη πουθεν τὴν ὀργὴν ἐνεγκεῖν. "Α γὰρ ἂν οὗτος εἰ πλημμελῶν ἐφωράθη, δίκαιον ἦν ὑποστῆναι, τούτοῖς αὐτοὺς ἡλωκέναι πλημμελεῖν φωραθέντας, μά λιστα μὲν ἵνα μὴ τοῖς ὁμοίοις ἐγχειρήσωσιν αὖθις, ἔπειθ᾽ ἔτι καὶ πάνδεινὸν ἐστιν εἰ τοῖς πονηροτάτοις οὕτω γ᾽ ἂν χρῆσθαι τῇ φύσει δώσομεν, εἰδότας ὡς οὐ πείσονται κακῶς, ἂν μυριάκις ἐλεγχθῶσι ψευ σθέντες. Ἴσως μὲν οὖν ἄτοπόν τισι δόξω ποιεῖν, εἰ τῷ φεύγοντι κατά γένος προσήκων, ἔπειθ᾽ ὑπὲρ αὐτοῦ χρῶμαι τοῖς λόγοις· οιήσονται γὰρ ὡς οὐ τοῦ δι καίου χάριν, οὐδὲ τοῖς πράγμασιν ἃ δεῖ συνερῶν, ἀλλ᾽ ὑπὸ τοῦ πεφυκότος ἀνέστην, δίκαια μὲν οὐδὲν ἔχων λέγειν, τῇ δὲ τῶν λόγων δεινότητι καὶ παρα σκευή μάλα θαῤῥῶν. Ἐγὼ δὲ τὸ μὲν αὐτῷ καὶ πάνυ τι διαφέρειν ὁμολογῶ· τεσοῦτόν γε μὴν δέω διὰ ταῦτα φοβεῖσθαι, ὥσθ᾽ ὑπὲρ αὐτοῦ τούτου καὶ μακρὸν πλοῦν ἐστειλάμην καὶ τῶν ἐκ τοῦ πελάγους δυσχερῶν ἠνεσχόμην, οὐκ αὐτὸ τοῦτο μόνον τὴν γιγνομένην ἀποδιδοὺς τῷ γένει συντέλειαν ἐν τῷ καλοῦντι καιροῦ, ἀλλά τι καὶ δεδιὼς πολὺ πλέον, μὴ περὶ τοὺς οἰκείους θηριώδης δόξω καὶ δυσσεβής, εἰ, τῶν πραγμάτων καὶ τοὺς ἔξω καλούντων, μόνος αὐτὸς ἡσυχάζοιμι. Ανευ δὲ τούτων εἰ μὲν ἦν διελέσθαι, καὶ τὴν μὲν εὔνοιαν ἐνδεδεῖχθαι χωρίς, ἔπειτα δὲ καὶ πρὸς τὸν ἀγῶνα συνάρασθαι τουτῳ, ἦν ἂν ταῦτα, καὶ οὐκ ἂν ἦσαν προφάσεις τοῖς ἐπι θυμοῦσι κακίζειν· εἰ δὲ τοῦτο οὐχ οἷόν τε, πῶς οὐκ ἐκ τῶν ἐνόντων παρίστασθαι τοῖς οἰκείοις παρὰ πάντα κινδυνεύουσι νόμον; Οὔκουν γε οὐδεὶς οὕτως ἔξω καθάπαξ τοῦ δυστυχεῖν καὶ τῆς οὐκ ἀγαθῆς τύχης ἄπειρος, ὃς ἀγνοεῖ δήπου ὡς αἱ συμφορα παντὸς μᾶλλον ἀπαιτοῦσι τοὺς εὔνους, καὶ τοὺς ἀγαθοὺς ἐντεῦθεν κρίνομεν. Καὶ μὴν εἰ μὲν πρὸς ἕτερον όντινοῦν ἐποιούμην τους λόγους, ἣν ἂν ἐννοεῖν ὡς λόγοις παρακολου θήσας τοῖς ἐμοῖς, ἀλλ᾽ οὐκ ἐν δίκῃ, τὰ τῆς ψήφου γε θεῖτο· ὅτι δ᾽ ἅπαντες ἴσμεν ὡς καὶ τοὺς ἄγαν δεινοὺς οὐδὲν αὐτὸς ἀποφαίνεις δημηγορῶν, ὃς γε καὶ τοὺς Ομηρικούς παρελαύνεις ῥήτορας τί ταῦτα λέγειν ἐχρῆν, ἀλλ᾽ οὐ παντί σθένει συναγω νίζεσθαι; Δὸς δέ μοι, μικρόν, ὦ βασιλεῦ, τὸν λόγον ἀνενεγκεῖν, ἵν᾿ ἰδεῖν ἔχῃς ἀρκούντως ὡς πόῤῥωθεν Χανδρηνὸς εἰς ἀγαθοὺς ἔφερε, καὶ οὐδὲν ἔσθ' ὅ μὴ τούτῳ χορηγεῖ πρὸς ἔπαινον. Ἀλλ᾽ ἐάν τε τὸ γένος

ORATIO PRO CHANDRENO. quasi murus exstitit: si de illo quæris, invenies non esse tantum parentibus illustribus ortum, sed etiam ea longe superasse virtutis exemplaria ipsi ab eis proposita. Et non, ipse multum illis inferior, eos propriis decoribus ornatos turpitudine ac ignominia affecit, sed imitationem longe provexit: nec autem ille sola generis virtutes satis esse duxit, sicut aliquis suapte natura ignobilis, patrem Olympionicen ob virtutem esse clarum sufficere ratus, sed patris virtutem maximæ gloriæ fundamentum esse judicans et ad majora preparationem, simul et suos superavit, et multa in seipso præclara præbuit. εἴπῃς, πολλοῦ τινος ἄξιον καὶ τῆς ᾿Ασίας πολλάκις existimatione dignum est et sepenumero Asim ώσπερεί πρόβολος ὦπται· ἐάν τε τοῦτον ἐξετάσῃς, εὑρήσεις οὐ τῶν προγόνων ἀξιόχρεων μόνον, ἀλλὰ καὶ συχνῷ τῷ τουτου παριόντα καὶ τῶν ἐκεῖ θεν αὐτῷ πολλῶν καὶ μεγάλων παραδειγμάτων μείζω τοῖς ὅλοις ἀγωνιστήν. Καὶ οὔτ᾽ ἐκείνων τοῖς ἰδίοις ἀγαθοῖς κοσμουμένων εἰς ὄνειδος καὶ ξημίαν ἐτελεύτησεν οὗτος, πλεῖστον ὅσον ἀπολειφθείς, ἀλλ᾽ ἐξέτεινε τὴν μίμησιν εἰς ὑπερβολήν· οὔτ᾽ αὖ πάλιν οὗτος τοῖς ἐκ τοῦ γένους ἠγάπησε μόνοις, ὥσπερ τις οἴκοθεν μὲν οὐ φανείς, τὸ δὲ πατρὸς ὀλυμπιο νίκου εἶναι εἰς ἀρετῆς λόγον ἀποχρῶν εἶναι νομίζων, ἀλλὰ, τὴν πατρώαν ἀρετὴν μεγίστης εὐδοκιμήσεως ὑπόθεσιν κρίνας καὶ πρὸς τὰ μείζω παρασκευήν, ὁμοῦ τε σφᾶς ὑπερῆρε καὶ πλεῖστον ἐφ᾿ αὐτῷ φιλοτιμεῖσθαι παρέσχε. Quod in promptu est: cum enim in Asia versaretur (exinde namque, ut dixi, genus ducebat), et nunc exercitibus, nunc urbibus jam inde a juventute præesset, quidquid in senibus judicii et in consilio sapientiæ inesset, quidquid bellorum ac certaminum peritiæ et manuum strenuitatis non tantum in suis hostibus, sed in omnibus congregatis esset, superabat, egum custodia amplificabat subjectos ac felices efficiebat, et inimicos, fulminis instar in eos irruendo, percutiebat. Semper erat victor. numquam, ne semel quidem, superatus, aut re male gesta reversus; aliquando insuperabilem audaciam suis infundens, terrorem hostibds incutiebat. Solus sæpe contra multos, aut propre turbam numero præstantiorem cum paucis collocatus, pulΔῆλον δέ· ὢν γὰρ ἐπὶ τῆς ᾿Ασίας (ἐκεῖθεν γάρ, ὡς ἔφην, αὐτῷ τὰ τοῦ γένους), καὶ τοῦτο μὲν στρα τοπέδων, τοῦτο δὲ καὶ πόλεων ἄρχων ἐκ παίδων ἤδη, ὅσα μὲν εἰς λογισμοὺς ἥκει καὶ τὸ βουλεύεσθαι γερόντων ἐκράτει, ὅσα δ' εἰς πολέμους καὶ μάχας καὶ χειρῶν εὐψυχίαν τῶν συνειλεγμένων ἁπάντων, οὐχ ὅπως τῶν ἀντιπάλων αὐτῶν, τῇ μὲν τῶν νόμων φυλακῇ τοὺς ἀρχομένους ἐπαύξων καὶ μετὰ τῶν εὐδαιμόνων τιθεὶς, τῷ δὲ σκηπτοῦ δίκην ἐμπίπτειν τοὺς ἐχθροὺς καταπλήττων· ἀεὶ μὲν νικῶν, ἡττώ μενος δὲ οὐδ᾽ εἰσάπαξ, οὐ μὴν οὐδ᾽ ἄπρακτος ἀποχωρῶν· ἔσθ' ὅτε ἀμάχου μὲν τόλμης ἐμπιπλὰς τοὺς οἰκείους, τρόμον δὲ τοῖς πολεμίοις ἐμβάλλων· μόνος μὲν πρὸς πολλοὺς πολλάκις, πρὸς ἀριθμοῦ δὲ κρεῖττον πλῆθος παραταττόμενος μετ᾿ ὀλίγων, καὶ νικας τὰς κάλλιστας τε καὶ μεγίστας λαμβάνων· cherrimasacmaximas reportabat victorias, mirabilis θαυμαζόμενος μὲν οις τοὺς παραπεσόντας πάντας et cum dirueret obvios hostes, mirabilis et cum ἀνήρει, θαυμαζόμενος δὲ καὶ οἷς τοὺς ἀπόντας paucissimos qui abierant terrore contineret. Hinc μετριωτέρους καθίστη τῷ φόβῳ. Τοὐντεῦθεν οὐκ non tantum manus conserere, sed nec domo exire ἔτ' εἰς χεῖρας ἰέναι, ἀλλ᾽ οὐδ᾽ ἐξιέναι τῆς σφετέρας prorsus audebant; sed, quæ prius isti erga alios τὸ παράπαν ἐτόλμων· ἀλλ᾽, ἃ πρόσθεν ἔδρων οὗτοι agebant, hæc non semel ex illo præter opinionem τοὺς ἄλλους, ταῦτ᾽ οὐκ ὀλιγάκις ὑπ᾽ ἐκείνου παθόν- experti atque perpessi, quiescere deinceps oporτες καὶ πειραθέντες ἔξω παντάπασι λογισμῶν, τὴν tere censuerunt, quasi, ut opinor, seipsos impeἡσυχίαν ἐπειτ' ἄγειν ᾤοντο δεῖν, ὥσπερ αὐτῶν, rium appetiisse pœnituerit. Ita omnes cum illo οἶμαι, κατεγνωκότες τὸ καὶ τὴν ἀρχὴν ἐγχειρίσον· pugnare abstinebant, non modo subjecti, sed etiam τοσοῦτον ἦν αὐτῷ παρὰ πάντων τὸ πρὸς τὰς μάχας hostes ipsi et isti Persæ (non enim illud parva est ἀφεστηκός, καὶ τῶν οἰκείων μόνων, ἀλλ᾽ ἤδη καὶ accessio), quos omnes scimus inter arma vitam τῶν πολεμίων αὐτῶν, καὶ τούτων Περσῶν (οὐδὲ agere, et illud oblectamento habere quod semper γὰρ τοῦτο μικρὸν εἰς προσθήκην), οὓς ἅπαντες in armis remaneant, ita ut pluris faciant, etiamsi ἴσμεν ἐν τοῖς ὅπλοις βιοῦντας, καὶ ταυτην ἡγουμέν illud sit incredibile dictu, se ab illo victos esse τους ραστώνην εἴσω βελῶν καθάπαξ ἑστάναι, ὥστε quam ipsi alios superare, magis gloris esse rali καὶ σφᾶς πλέον, εἰ καὶ παρέδοξον φάναι, νομίζειν claros habere victores, quam infirmiorum cladibus ὑπ' αὐτοῦ νενιλῆσθαι ἢ περιγιγνομένους αὐτοὺς εἶναι decorari. τῶν ἄλλων, μεῖζον ἡγουμένους εἰς δύξαν τοὺς κεκρατηκότας λαμπρούς τινας ἔχειν ἢ φαυλοτέρων αὐτοὺς ἥτταις κοσμεῖσθαι. Οὐ τοίνυν πολεμῶν μὲν οὕτως ἐκράτει, τὰ δ᾽ εἰς εἰρήνην ἑτέρων ἡττήθη· ἀλλὰ καὶ ταῦτα τῶν ἐν τοῖς πολέμοις οὐκ ἀντίῤῥοπα μόνον, ἀλλὰ καὶ καλλίω τοῖς ὅλοις ἐδείκνυ, ὥσπερ αὐτὸς αὐτὸν ἁμιλλώμενος. Καὶ σιωπῶ τὰ τ᾿ ἄλλα καὶ τὸ φιλαν Forsan, σ. τῷ μέσῳ τούτους παρ. Verum, sicut militiæ, ita in pacis studiis non fuit aliis inferior: sed hæc non modo bellicis æqualia, sed etiam excellentiora prorsus exhibuit, quasi ipse se ipsum superaret. Et cæterum taceo et eum humanum esse in alienos, mansuetum et beLegendum, ὥσπερ πρὸς αὐτὸς αὐτὸν, qua verborum collatione utitur alibi.

nevolum in subjectos, et largis benefciis indi- θρώπως μὲν ἔχειν τοῖς ξένοις, ἡμέρως δὲ καὶ gentes recreare, et in omnibus justitiæ esse addictum, et, cum possit de dotibus quibus præditus est gloriari, non velle, ut moderatione et magnanimitate Epaminondæ magis quam quivis alius æquiparandus sit: hæc enim, etsi non dicam, omnes clamabunt. Talem in Asia se exhibuit, in Europa autem quem? Primum quidem adversus Persas et Italos qui in Thraciam dire sævierant et propter fœdus inter se pactum non parva repleti erant audacia, adeo ut ultima minitarentur, grave bellum a Romanis susceptum est, et dimicare statuerunt, gnari quod, nisi celerrime certamen conserendo sese liberaπροσηνῶς τοῖς οἰκείοις, καὶ χαίρειν μὲν εὖ ποιοῦντα δαψιλῶς τοὺς ἐν χρείᾳ, τίθεσθαι δὲ πανταχῇ τῷ δικαίῳ, καὶ τοῖς μὲν προσοῦσιν ἀγαθοῖς ἔχειν μέγα φρονεῖν, μὴ βούλεσθαι δὲ, ἀλλ' ἐπιεικείᾳ μετὰ μεγαλοψυχίας διδόναι παντὸς μᾶλλον Επαμυνώνδου· ταυτὶ γὰρ, κἂν ἐγώ μή λέγω, πάντες βοή σονται. Τοιοῦτος μὲν ἐπὶ τῆς ᾿Ασίας· τὰ δ᾽ εἰς Εὐρώπην, ποιός τις; Πρῶτον μὲν πρὸς τοὺς ἐπὶ Θρᾴκης κακῶς εἰσκωμάσαντας Πέρσας καὶ Ἰταλούς καὶ τῇ πρὸς ἀλλήλους συστάσει θράσους οὐκ ὀλίγου πλησθέντας ὡς καὶ τὰ ἔσχατα ἀπειλεῖν, δεινή τις συνέστη μάχη Ῥωμαίοις, καὶ πολεμεῖν ἔγνωσαν, εἰδότες ὡς, ἐὰν μὴ τάχιστα συμπεσόντες ἐξέλωσι rent, contra multo plures pugnarent, et dein su- σφᾶς, πολλῷ πλείοσιν αὖθις μαχοῦνται καὶ σχετλιω viora experiri eis accideret. Cum autem, inter utrumque exercitum ad Ægos Potamos acri certamine exorto, plus valerent barbari, non equidem quod ad pugnam essent meliores (quis enim hoc diceret?), sed quod ex eis omnes qui sub nobis militabant confestim ad illos transierint (ο crudelem illum casum!), nostrorum alii ceciderunt non pauci, alii fuga undequaque elapsi sunt, ipse autem solus inter multos superados insuperabilis exstitit; aut potius tantum abest ut retrocesserit, ut, non solum prosternendo hostes, quot aliquis scire nequeat, sed etiam illis vulnera inferendo, illius virtus quasi ancipitem illorum reddiderit victoriam, ostendens quod, etiamsi infausta acciderent Romanis, illis tamen suus honos ( maneat, et quod nil unquam eum subducet et anferet. Et quidem hoc ita fuit. Cum autem oporteret eos transire in Macedoniam, transeunt et in Pallene castra ponunt; et illinc profecti omnia deprædaverunt, ut ex Decelia Atticam Lacedemonii. Inveniunt et ibi strenuum illum adversarium: illud autem nondum dicam, sed quod, cum illic venissent, copias nostras nepos tuus duxit, et cæterum qualis ille vir! ducum qui veteribus Romanis præerant, adjiciam et qui undequaque exstiterunt, omnium profecto longe excellentissimus, non modo in rebus deliberandis, et in operibus η cito peragendis, aut quia judicio futurum melius quam vates, sicut præsens, videat, et in his quæ aliis difficillima videntur quam facillime opportunas res expediat, sed etiam quod a juventule bella multa et maxima, et illa quidem omnibus ardua, feliciter et ut nemo existimasset gesserit (omnibus peritior equos ordinare et viros clypeatos. (Homer., Iliad, Β, (554.) Illud nimirum maxime eum tibi Turcos scilicet et Catalanos. Ei nomen fuit Angelo, quod didici ex oratione Theoduli τῷ Μεγάλῳ Στρατοπεδάρχῃ τῷ ᾿Αγγέλῳ. Dum melius quid a viris horum temporum historia peritioribus proferatur, opinor fere hunc Angelum τέρων τῶν δευτέρων πειραθῆναι παρέσται. Ὡς δὲ, συνεῤῥωγότων ἑκατέρων τῶς στρατοπέδων ἐν Αἰγὸς Ποταμοῖς καὶ τῆς συμπλοκῆς θαυμαστῆς γεγονυίας, τὸ πλέον ἔσχον οἱ βάρβαροι, οὐ τῷ τὰ ἐς μάχην κρείττους γε εἶναι (τίς δ᾽ ἂν εἴποι ταῦτα;) τῷ δ' οὐστινασοῦν τῶν ὑφ᾽ ἡμῖν τεταγμένων βαρβάρων ἀθρόως ὡς ἐκείνους αὐτομολῆσαι (ὢ δεινοῦ πάθους ἐκείνου!) πεπτώκασι μὲν ἡμῶν οὐκ ὀλίγοι, οἱ δὲ φυγάδες ὁπηδήποτ᾽ ἐχώρουν, μόνος δ᾽ οὗτος ἐν πολλοῖς ἡττημένοις αήττητος διαγέγονε, μᾶλλον δὲ τοσοῦτ᾽ ἀπέσχε τοῦ ταυτὰ πεπονθέναι, ὥστε καὶ τῶν πολεμίων οὐχ ὅσους ἄν τις ἀγνοήσαι κατ' ενεγκών, ἔστι δ' οὓς καὶ τραυματίας πεποιηκώς, ὥσπερ ἀμφίβολον αὐτοῖς πεποιήκει τὴν νίκην τὸ καθ᾿ αὐτὸν, ἐνδειξάμενος τοῦθ᾽, ὅτι, κἂν ἀτυχῆ συνηνέχθη Ρωμαίοις, τὸ γοῦν ἑαυτῶν ἀξίωμα μένει, καὶ οὐδὲν μή ποτε καθεῖλε τῶν πάντων, οὔτε μὲν καθαιρήσει. Καὶ τοῦτο μὲν οὕτως· ἐπεὶ δὲ καὶ πρὸς Μακεδονίαν ἔδει τουτουσί διαβήναι, διαβαίνουσι μὲν καὶ στρατοπεδεύουσιν ἐν Παλήνῃ· κἀκεῖθεν ἐξιόντες ἐληίζοντο πάντα, καθάπερ ἐκ Δεκελείας τὴν ᾿Αττικὴν Λάκωνες. Εὑρίσκουσί γέ τοι κανταῦθα τοῦτον δεινὸν ἀνταγωνιστήν· ἀλλὰ μήπω τοῦτο, ἀλλ᾽ ὅτι, δεῦρο κεχωρηκότων, τῆς ἡμετέρας στρατιᾶς σας ἀδελφιδοῦς ἐπεστάτει, τὰ τ᾿ ἀλλ᾽ ὁποῖος ἀνὴρ, καὶ τῶν ἐν στρατηγίας τῶν πάλαι Ῥωμαίων, προσθήσω δὲ καὶ τῶν ἀπανταχοῦ γενομένων, ἁπλῶς μακρῷ πάντων ἄριστος οὐ λογίζεσθαι περὶ πραγμά των μόνον καὶ τοῖς ἔργοις ὡς τάχος περαίνειν, οὐδ᾽ ὥστε τοῖς λογισμοῖς τὸ μέλλον μαντείας κρεῖς τον ὡς παρὸν θεωρεῖν, καὶ περὶ τῶν ἀπορωτάτων τοῖς ἄλλοις εἶναι δοκούντων μάλα ῥᾳδίως αυτοσχεδιάζειν τὸ δέον, ἀλλὰ καὶ πολέμους ἐκ παίδων πλείστους τε καὶ μεγίστους, τοὺς δ᾽ αὐτοὺς καὶ τοῖς ἅπασι δυσχερεῖς, εὖ τε καὶ ὡς οὐκ ἄν τις ψήθη διενεγκεῖν, αθ᾽ ὑπὲρ πάντας ἔχων ἵππους τε κοσμῆσαι καὶ ἀνέ Palæologum, imperatoris fratris filium, illum esse Joannis Palæologi, filium, de quo Cangius agit in Famuliis Byzantinis, pag. 234, sed quem non nominat: ita ut proprie Angelus non fuerit ipse αδελφιδοῦς, sed τοῦ ἀδελφιδού flius.

ORATIO PRO CHANDRENO. tua, et tuam rem attinent. ρας ἀσπιδιώτας ὃ δὴ καὶ μᾶλλον τοῦ γένους σοι genere conjunctum esse ostendit: hæc ergo sunt προσήκοντα τοῦτον ἐδείκνυ· σὰ γοῦν ταῦτα καὶ τοῦ κατὰ σὲ πράγματος. Οὗτος, πρὶν μὲν ἢ Χανδρηνὸν ἀφικέσθαι, ἐχρῆτα μέν τισι λοχαγοῖς, ἐχρῆτο δ᾽ οὐ μάλα πρέπουσιν, οὐδ᾽ ἀξιόχρεως ὑπὸ τούτῳ τετάχθαι· ἀμέλει καὶ τοῖς πολεμίοις τοσοῦτον εἶχον ἀνταρκεῖν, ὥστε καὶ τούτοις, ὡς ἐγὼ φαίην ἂν, δι' ὧν ἐμαλακίζοντα πρὸς τὰς μάχας, τὸ γοῦν καθ' αὐτοὺς ἐστρατήγουν, ἀγαπῶντες εἰ σώζοιντο (τοῦτο δ' αὐτοῖς ἀπήντα παρὰ τοῦ στρατηγού), κυσὶν ἐοικότες ἐῤῥᾳστωνευμένοις πρὸς μάχην. Τούτου δ᾽ εἰς τὴν ἐκείνων τάξιν ϊόντος, ὦ βασιλεῦ, καὶ προσλαβόντος Ηρακλέους Ἰόλεων, αθρόον ἅπαντ᾽ ἐκεῖνα πρὸς τοὐναντίον μετέστη, καὶ τοὺς ὑβριστὰς καὶ μείζω φρονοῦντας διεδέξατο φόβος, εἰς Παλήνην αὖθις συγκλείσας· καὶ οὐκ ἔτ᾽ αὐτοῖς ἦν πλατεῖ στρατεύματι πανταχόσε χωροῦντας τὸ προστυχόν διαφθείρειν· αλλ' ἔγνωσαν ἐλάττους ὄντες ἢ ὥστε Ῥωμαίοις ἀντοφθαλμεῖν δύο νασθαι. Όσους μὲν ἀνεῖλε τῶν πολεμίων αὐτίκα φανεὶς, καὶ πλῆθος αἰχμαλώτων ὧν εἷλε, καὶ σκύλα καὶ ὅπλα καὶ λάφυρα, καὶ ἵππους καὶ βόας καὶ δις, καὶ πάνθ᾽ ὅσα ταυτησὶ τῆς μερίδος, τί τις ἂν λέγοι; Τοὺς γοῦν ἡμετέρους στρατιώτας Μίδας μικροῦ τόθ' δρον ἦν. ᾿Αλλὰ τοῦ μὴ στρατοπεδεύειν ἔχειν ᾗ πρόσθεν οἱ βάρβαροι δυσχεραίνοντες, ὡς εἰκὸς, ἅτε τῶν πολεμικῶν ὄντες ἐθάδες καὶ τὴν περὶ ταῦτα σχολήν δυστύχημα κρίνοντες, ἑτέραν ετράποντο· λῃστείαις γὰρ ἐχρῶντο, καὶ λόχους ἐποίουν ἐξ ἀφανοῦς, καὶ περὶ βοσκημάτων καὶ τῶν τούτοις ἐφεπομένων λόγος αὐτοῖς ἦν οὐ μικρὸς στρατηγουμένοις ὑπὸ λι- G μου. Ὡς δὲ καὶ, τούτοις ἅπαξ εὐτυχηκότες, οὐκ ὀλιγάκις κακῶς ἔπαθον, ἀπειρηκότες, οἶμαι, τοῖς ὅλοις, καὶ μηδὲν ἔχοντες εἰς παραμυθίαν λοιπόν, τῶν μὲν ἀναγκαίων ἐπιλελοιπότων ἀπάντων, ἐπὶ ξυροῦ δὲ ἀκμῆς τῶν πραγμάτων σφίσι καθεστηκό των, εὐθὺς Θετταλίας χωρεῖν ἔγνωσαν, ἐφ᾽ ᾧ γοῦν τοῖς ἐπιτηδείοις ἔχειν ἀφθόνοις χρήσασθαι, καὶ ἅμα τῶν Χανδρηνοῦ χειρῶν, ἐμοὶ δοκεῖν, ἀποστῆναι σπεύδοντες. ᾿Αλλ᾽ οὔτ᾽ αὐτοῖς πλέον οὐδὲν ἦν εἰς ἀπαλλαγὴν, τῆς ἀλλοδαπῆς εἰλημμένοις, καὶ τοι σφόδρα δοκοῦν· οὐδ᾽ αὖ σφίσιν αὐτοῖς ἀμύνειν ἡδύναντο Θετταλοί καὶ πρὸς τοσοῦτον παραβάλλεσθαι πλῆθος. Οὐ μὴν ἑτέρου πρὸς ταῦτ' ἐδεήθησαν· ἀλλὰ καὶ τούτοις κακῶς πράττουσε καὶ θορυβουμένοις ἐλθὼν Χανδρη νός συνεμάχει, σοῦ τὴν ἐκείνων ἐλεήσαντος τύχην, ἐπειδὴ πρεσβεύοντας εἶδες, καὶ τοὺς βαρβάρους παρείλετο τὰς ἐλπίδας ἃς ἐπιστρατεύοντες εἶχον, ἀπροσδοκήτως φανεὶς, ὥσπερ ἀνάγκῃ τινὶ καὶ τύχῃ συγκεκληρωμένον μηδ' ὁντινοῦν ἕτερον τούτους ἢ Χανδρηνὸν ἔχειν ἀντίπαλον. Τοσάδε γοῦν κανταῦθα κατ' αὐτῶν ἔστησε τρόπαια καὶ οὕτω περιφανῆ, νῦν μὲν ἀθρόοις ἐμπίπτων, νῦν δ᾽ ἐκ πολλῶν ὀλί γοις καὶ πολλοῖς κατ᾽ ὀλίγους, ὥστ᾽ ἔδουσί μὲν ἐς Ex Homero Iliad. B, 554. Forsan ἀπεῖχον. Chandrenus intelligendus. PATROL. GR. CXLV. Ille, priusquam Chandrenus adesset quibusdam turmarum ductoribus præerat non adeo aptis et omnino indignis qui ipsi subessent: certe tantum abest ut hostibus obsisterent, ut pro illis, si ita loqui liceat, propterea quod ad pugnam essent enervati, ipsi omnia gererent, satis ducentes si salvi essent (illud enim eis a duce obvenit), canibus similes ad pugnam segnioribus. Cum autem Chandrenus ad eos rite ordinandos venisset, o imperator, et Hercules sibi Iolaum adjunxisset, subito hæc omnia in contrarium fuerunt conversa, et arrogantes ac superbos corripuit pavor et eos in Pallenen iterum interclusit et nondum datum erat eis amplo cum exercitu aggredientibus fortunam labefactare, sed cognoverunt se esse minores quam ut Romanis adversari valerent. Quot interemerit hostes, prima congressione, et numerum captivorum quos subegit, et prædam et arma et exuvias et equos et boves et oves et omnia quæ in hac regione erant, quis enumeraverit? Nostros ergo milites ferme ut totidem Midas videro erat. Sed barbari, irati, ut par est, ex eo quod non castra ponere potuerint in loco quo prius erant, quia rebus bellicis erant assuefacti et a præliis abstinere ut calamitatem ducebant, aliam in regionem transierunt; latrociniis enim utebantur, et ex occulto struebant insidias, ac de pecoribus et qui eos sequebantur militibus non parvus erat sermo propter ciborum penuriam. Postquam autem, in his semel felices, calamitatibus non paucis fuerunt afflicti, desperatis omnibus, ut opinor et nihil habentes ad solatium, omnibus opibus relictis, et rebus eorum quasi in aoie novaculæ stantibus, cito in Thessaliam ire statuerunt ubi commeatus copiam capessere et simul ex Chandreni manibus, ut mihi videtur, effugere possent. Non autem poterant magis sese salvare, terram alienam occupando, etiamsi maxime id sperarent: nec seipsos armis de fendere valebant Thessali et cum tanta multitudine congredi. Non alio sane in his opus erat: sed Chandrenus adveniens cum male ordinatis et trepidantibus congressus est, quia tu eorum fortunam misertus es, postquam legatos vidisti, et improviso adventu abstulit barbaris spem quam belluminferendo habuerant, quasi necessitate quadam et fortuna sortiti non alium tunc adversarium ac Chandrenum. Tanta ergo et tam præclara illic etiam adversus eos statuit tropæa, nunc in densos hostes irruens, nunc paucos cum multis nunc multos cum paucis aggrediens, utilla celebrentusque nunc Thessali, celebrent Hercules, Angelus nempe Palæologus, Iolaum, seu Chandrenum, socium belli sibi adjunxil.

omnes fere homines, et stetit quasi columna pre- δεῦρο ταυτί Θετταλοί, ᾄδουσι δὲ σχεδόν πάντες αν clara in animis singulorum memoria, quæ et victorem illustrat et alios ad strenuitatem adhortatur. cum Et quid plura edisserere oporteat? Nisi enim confestim pacem petiissent, omnes illic cecidissent, mali male disperditi. Tunc vero Thessalis inducias fecerunt, et, cum Chandrenus propterea ad nos cum tot ac tantis coronis, ut alius Hercules, regressus esset, seipsos abstulerunt a periculo, cessante bello in quo infausti fuerant, et pulcherrimam illam victoriam retulerunt adversus vicinos Italos, qui contra eos cum superbo apparatu movebant, et non tantum eos, sed et totam Thessaliam et Macedoniam confringere minitabantur, et qui ipsi ita prorsus confracti sunt, ut nec ignifer, sicuti aiunt, superfuerit. Cum autem hæc bene succederent, Chandrenus inprimis felix erat. Quod si fieri non poterat ut bene procederent, nisi securitatem essent consecuti, illam autem non habuissent nisi res susceptas relinquendo, reliquerunt vero, Chandreno regresso, Chandreno revera victoria laus referenda qui ejus causam præbuit. Cum ergo illi essent fugati et has dedissent temeritatis pœnas, quæ in alios perverse decreverant agere, hæc ab aliis ipsi belle perpessi, oportebat victores non tantum armorum et equorum, sed et urbium et regionum, et omnium quæ illis erant dominos fieri et postea hæc partiri inter seipsos; et hæc quidem hoc modo partiti sunt. Qui ex Sicilia venerant urbibus potiti illic morari statuerunt, hic se constituentes ubi erant mortuorum pueri et conjuges; equos autem et arına et omnem belli apparatum Persæ habuerunt. Esto. θρωποι· ἕστηκε δὲ, ὥσπερ τις στήλη περιφανής, ἐν ταῖς ψυχαῖς ἑκάστων ἢ μνήμη, ὁμοῦ τε τὸν εἰργασμένον κοσμοῦσα, τούς τε ἄλλους εἰς εὐψυχίαν παρακαλοῦσα. Καὶ τί δεῖ πλείω διεξιέναι; εἰ μὴ γὰρ τὴν τα χίστην εἰρήνης ἐπεθύμησαν, κἂν αὐτοῦ πάντες ἔπεσον, κακοὶ κακῶς ὀλωλότες· Νῦν δὲ σπονδὰς πρὸς Θετταλοὺς ποιησάμενοι, καὶ τοῦ Χανδρηνού διὰ ταῦτα μετὰ τοσούτων καὶ τηλικούτων τῶν ἄθλων, ὥσπερ τινὸς Ηρακλέους, ἐπανιόντος ἡμῖν, σφᾶς τε αὐτοὺς ἐξείλοντο τοῦ κινδύνον, πεπαυμένης τῆς μάχης δ' ἣν κακῶς ἔπράττον, καὶ τὴν καλλίστην καὶ θαυμαστὴν ἐκείνην κατὰ τῶν προσχώρων Ἰταλῶν ανείλοντο νίκην, μετὰ μὲν ὑπερηφά νου παρασκευῆς αὐτοῖς ἐπιόντων, καὶ μὴ ὅτι τού τους, ἀλλὰ καὶ Θετταλίαν πᾶσαν καὶ Μακεδονίαν ἀπειλούντων ἐκτρίψειν, οὕτω δ᾽ αὐτῶν παντάπασιν ἐκτριβέντων, ὡς μηδὲ πυρφόρον, τὸ τοῦ λόγου, λελείφθαι. Οὐκοῦν ὅτε ταῦθ' οὗτοι κατώρθουν, χανδρηνός δήπου κατώρθου. Εἰ γὰρ οὐχ οἷόν τε σφᾶς εὐτυχῆ σαι μὴ τυχόντας ἀδείας, ταύτην δὲ οὐκ ἂν μετέσχον μὴ τῶν ἐν χερσὶν ἀπηλλαχότες πραγμάτων, ἀπήλλαξαν δὲ, τοῦ Χανδρηνοῦ μεταστάντος, Χανδρηνός ἂν εἴη τῷ ὄντι καὶ τῆς νίκης ἐργάτης, ὁ καὶ παρασχὼν τὴν αἰτίαν. ὡς δὲ οἱ μὲν ἐκποδιν ἦσαν καὶ ταύτθν τοῦ θράσους ἔτισαν δίκην, ἢ τῶν ἄλλων πέρι κακῶς ἐβουλεύσαντο, ταῦθ᾽ ὑπ' ἐκείνων αὐτοὶ καλῶς πεπονθότες, ἔδει δὲ τοὺς κεκρατηκότας οὐχ ὅσον όπλων καὶ ἵππων, ἀλλὰ καὶ πόλεων καὶ χωρῶν καὶ πάντων τῶν ἐκείνοις προσόντων αὐτοὺς γεγονότας κυρίους έπειτ' εν σφίσιν αὐτοῖς ταυτί διελέσθαι, διείλοντο καὶ ταῦτα τρόπῳ τοιῷδε. Οἱ μὲν ἐκ Σικε λίας ορμώμενοι, τὰς πόλεις ἑλόντες, αὐτοῦ που μένειν ἔτ᾽ ᾤοντο δεῖν, ἀντὶ τῶν ἀπολωλέτων ταῖς τούτων γυναιξὶ καὶ παισὶν αὐτοὶ καταστάντες· π ποι δὲ καὶ ὅπλα, καὶ παρά τις πρὸς μάχην π131σκευή, Πέρσαις ἦν Είεν. Τοῦ δὲ Τριβαλλῶν ἄρχοντος τὰ πρὸς Ρωμαίους ἠθετηκότος, καὶ διὰ τοῦτο τοῦ μὲν Πέρσας περὶ ὑποκίσασθα: πειρωμένου, τῶν δ᾽ ἡμετέρων ἥκιστ' ἐώντων (ἐπὶ γὰρ ἡμῶν ἐπειρᾶτο), ὅπλων ἐδέησε καὶ χειρῶν, και, ξυμβαλόντες ἀλλήλοις, ἐν τοῖς ἐκείνων ὁρίοις ἐμάχοντο. Τοῦ δὲ πολέμου καρ Sed cum Triballorum princeps fœdera Romanorum transgressus esset, et propterea juxta Persae morari tentaret, quod nostrates minimne permit tebant (nos enim attentavit), armis opus fuit et manibus, et, utrinque inter se conjuncti, in montibus illorum dimicabant. Cum autem, bello vehementer incenso, barbari asperitate regionis et τερού γιγνομένου, καὶ τῶν μὲν βαρβάρων τῇ τι eorum consuetudinibus, maximis equidem adversus nos adjumentis, uterentur, et nihil pacifici cogitarent, nos vero jam ad nihil essemus adducti et in angustiis staremus, ita hæc convertit Chandrenue, nunc per militares industrias, nunc per maQuos vocat προσχώρους Ιταλούς Latini sunt, Gualterio Athenarum Duci parentes, quos à Catalanis cæde ingenti statos narrat Gregoras Hist. Copiæ scilicet Latini principis Gualterii. Erant enim Turci in illa expeditione Catalanorum socii.. τραχύτητι τοῦ χωρίου τῷ τε ξυνήθεις αὐτοὺς εἶναι, μεγίστοις ὁρμητηρίοις καθ' ἡμῶν, κεχρημένων, καὶ μέτριον μηδὲν ἐνοούντων, ἡμῶν δ' εἰς τὸ με δὲν ἤδη χωρούντων καὶ τοῖς ὅλοις ἀπορουμένων, οὕτω ταῦτα περιέστησε Χαρδρηνός, τοῦτο μὲν Vide Niceph. Gregoram Hist. vII, 8, 1. Sic cod. Quid scripserit auctor nunc non extrico. Forsan πέριξ ὑποκίσασθαι. An hæc Servorum ac Turcorum eum Græcis, Chandreno duce, pugna ab historicis memoretur ignoro, Silet, quem unum nunc ad manum haben, Gregoras, silet et, quem inspexi Ame Ihon

ORATIO PRO CHANDRENO. deque mittere adhortando, et solus actis et verbis quasi omnes inspirando, et ad tantum virtutis ac fortunæ ascendit, ut non solum victoriæ, sed et ipsius vitæ spem illis penitus abstulerit, et nullum ex suis amiserit, dum hostes plerosque ferro delevit, vel vulneratos in fugam vertit. στρατηγικαῖς ἐπινοίαις, τοῦτο δὲ χειρῶν εὐψυχία nus strenuitatem et audaciam,et solus omnia susque καὶ τόλμῃ, καὶ τῷ μόνος ἄνω καὶ κάτω θεῖν καὶ παρακελεύεσθαι, καὶ ἔργοις καὶ λόγοις μόνος ὥσπεδ πᾶσιν ἐμπνεῖν, καὶ πρὸς τοσοῦτον ἤλασεν ἀρετῆς τε καὶ τύχης, ὥστ᾽ οὐ μόνον τὰς τῆς νίκης ἐλπίδας, ἀλλὰ καὶ τὰς αὐτοῦ τοῦ ζῆν σφόδρ' αὐτοῖς περιεῖλε, τῶν μὲν οἰκείων μηδὲν ἀποβεβληκώς, τῶν δὲ πολεμίων τοὺς μὲν πλείους διειργασμένος, τραυματίας δὲ καὶ φυγάδας τοὺς λοιποὺς εἰργασμένος. Ἐπειδὴ πᾶσι τούτοις δέον αὐτὸν στεφανοῦσθαι καὶ γερῶν ἀπολαύειν, καὶ τοῦτόν τε αὐτὸν, καὶ πολλοὺς ἑτέρους δι' αὐτὸν, πράττειν εὖ, ὁ δὲ καὶ προσαπεστέρηται τῶν ὄντων, ὥσπερ τις τὰ ἔσχατα πεπονηρευμένος. Καὶ, εἰ μὲν προδοσίας άλω, οὐκ οἶδ' ὅ τι μεῖζον ἂν ἐπεπόνθει· νῦν δ᾽ ὑπὲρ ἡμῶν καὶ τῶν ἡμετέρων πραγμάτων ἐν παντὶ τῷ παρασχόντι φαινερώτατα τῶν τε νῦν τῶν τε ἄλλων πάντων ήγωνισμένος, καὶ μονονού προέμενος τὴν ψυ χὴν, ἔπειτα κακὸς εἶναι δοκεῖ, ὁ τοὺς ὑπ᾽ αὐτὸν στρατιώτας τῆς τε ἄλλης καὶ δὴ καὶ τῆς ἐς τοὺς πολεμίους ἀπαλλάξας κακίας, καὶ πείσας τὸν ὑπὲρ τῆς κοινῆς ἀσφαλείας θάνατον προτιμότερον κρίνειν τῆς ᾿Αργανθονίκου ζωῆς. Καὶ πρὸς μὲν οὕς ἑκά στοτε παρετάξατο, ἄνδρα ἀγαθὸν πάντα τοῦτον ἡγοῦνται καὶ θαυμάζουσι, καὶ τοῖς τε ἔχουσι συγχαί ρουσι, σφίσι τε αὐτοῖς τοιούτους δή τινας ἔχειν συνεύχονται· ἡμεῖς δὲ, εἰ μηδὲν ἄλλο, μηδ' οὓς ὑπὲρ ἡμῶν πλείστους τε καὶ καλλίστους ἤνεγκεν ἄθλους καὶ τὴν διὰ πάντων θαυμαστὴν εὐψυχίαν, τὴν γοῦν παρὰ ἐχθρῶν μαρτυρίαν, ὡς εἰκὸς, απο δεσθέντες, οὐ βεβαιοτέραν ταύτην τῶν συκοφαντῶν νομιοῦμεν, ἀλλὰ καταγνωσόμεθα μοχθηρίαν αὐτοῦ, ὂν, εἰ μὴ λαμπρῶς ἐπαινοῖμεν, μοχθηρίαν πᾶς τις ἂν ἡμῶν καταγνοίης. Cum autem oportuerit illum his omnibus coronari et præmiis perfrui, et ipsum, et multos alios per ipsum, beneficiis ornari, propriis hic exuitur bonis quasi ultima scelera perpetrasset. Et, si proditionis reus fuisset, nescio an gravius quid passus foret. Postquam autem pro nobis et nostris rebus in omni occasione praclariora præsentibus et cæteris omnibus certamina commisit ettantum non vitam devovit, tunc is perversus videtur qui suos milites ab aliorum ac hostium perversitate propulsavit, et eis suusit mortem pro omnium salute acceptam potiorem esse ducendam Arganthonica vita. Et omnes contra quos ubique decertavit, illum virum bonum censent et mirantur, et illis qui eum habent congratulantur, et talem virum sibiipsis esse exorant: nos vero, nisi aliud quidquam, nec multa ac pulcherrima quæ pro nobis pertulit præl a, et in omnibus mirandam strenuitatem, saltem inimicorum testimonium, ut par est, reveriti, nonne illo firmius esse calumniatorum testimonium arbitrabimur, sed eum accusabimus perversitatis, quem si non præclare laudemus, nos quisque perversitatis accusaret? Tu equidem adversus teipsum pugnare ac certare, et male agere quæ maxime omnium vis bene gerere non permitteres: si autem quæ isti dicunt a te pro certo habeantur et calumniatorum voces prævaleant, quomodo hoc ipse non facies, et quasi pro inimicis dimicabis, quæ sibimetipsis exoptarent isti, hæc ipse nunc peragendo? Quis enim posthæ pro te pugnabit, et in periculum esse inferet, vitam despiciet, omnia cætera te posteriora existimabit, cum viderit egregium ducem, poet multas et maximas pugnas et trepæa et hostes superatos, miserabiliter vexatum a quibusdamn neΣὺ δὲ μάχεσθαι μὲν καὶ πολεμεῖν τοῖς αὐτὸς σαυτοῦ, καὶ κακῶς ποιεῖν ἃ καλῶς πάντων μάλιστα βούλει, οὐκ ἂν δέξαιο· ἐὰν δ᾽ ἃ λέγουσιν οὗτοι πεισθῇς καὶ τὰ τῶν βασκάνων στόματα περιῇ, πῶς οὐκ αὐτὸς τοῦτο ποιήσεις, καὶ συμμαχήσεις ώσπερεί τοῖς ἐχθροῖς, ἃ σφίσιν αὐτοῖς συνεύξαιντ᾽ ἂν οὗτοι, ταῦτ᾽ αὐτὸς ἐν τούτοις τελῶν; Τίς γὰρ ἔθ᾽ ὑπὲρ του προθύμως ἀγωνιεῖται, καὶ παραβαλεῖται μὲν πρὸς κινδύνους, ὑπερφρονήσει δὲ τῆς ζωῆς, πάντα δὲ τἆλλα δεύτερα φοῦ νομιεῖ, ὁρῶν τὸν τῶν στράτη γῶν ἄριστον, μετὰ τὰς πολλὰς καὶ μεγάλας μάχας καὶ τρόπαια καὶ τοὺς ἀνῃρημένους βαρβάρους, ὑπ' ἁλιτηρίων δή τινῶν δυστυχῶς ἐλαυνόμενον, κοινῶν lariis hominibus qui sunt communis reipublics ἀλαστόρων τῆς πολιτείας, εἰ μὴ σύ γε δύσεα: άλο χήν; Καὶ μὴν εἰ μὲν ἅπαντες ἡμάρτομεν, καλῶς εὗρες ὅθεν ἡμᾶς τιμωρήσῃ· εἰ δὲ οὐδὲν ἔχεις ἐγκαλεῖν τῇ Φιλίππου, μᾶλλον δὲ τῇ σαυτοῦ, ἀλλὰ καὶ πλείστην ὅσην αὐτῇ περὶ σὲ τὸν ἀεὶ χρόνον εὔνοιαν σύνοισθα, καὶ σπουδήν, καὶ πάντ᾽ ἂν ἐνέγκαι ῥᾳδίως ὑπὲρ τοῦ σοῦ συνεστῶτος, τί, τὸν μόνον αὐτῆς ὡς ἀληθῶς πρόβολον ἐξαιρῶν, τοῖς πολεμιοις ἀδίκως καὶ θύραν ἀνοίγεις τοῖς καθαιρεῖν τὰ σὲ βουλομένοις; Ex Hom. Iliad. I, 231. pestis, nisi tu fortitudinem induas? Si tamen omnes deliquimus. bene invenisti unde nos castigares: si autem nil habes quod exprobres urbi Philippis, aut potius tuæ, sed jam dudum illius erga te benevolentiam et studium cognoscis, et omnia ferre pro tuo federe, cur, solum illius revera clypeum auferendo, hostibus immerito et his qui tua volunt eripere portam aperis? Non enim, si advesus Ch adrenum solum irasceris, iram solus Videtur hic nonnihil periisse.

sustinebit: sed tela quæ adversus eum jaciuntur Οὐ γὰρ, εἰ πρὸς Χανδρηνὸν μόνον τὰ τῆς ὀργῆς nos quoque certe percutiunt, et quemadmodum, lapso Hectore, una lapsum est Ilium, quia inconcussa illi columns, ut ait Pindarus, erat, ita, illo erumnis aflicto, nos a continuis barbarorum incursionibus labefactemur necesse est. His vero omissis, Chandrenum non esse reum, quis non multimodis videat, præsertim ex eo quod accusatores nil solidum possint afferre, nec ex aperto vituperare velint; illum autem multorum ac maximorum bonorum auctorem nobis fuisse et futurum, quis ita audax et aperte contraria sapiens, ut non, meo judicio, alte vociferetur? Sed esto, pone illum quæ non oportet adiisse, et audacia usum esse, et non sicut volebas deliberasse: utrum ergo de his loquemur, quæ semel et in quodam tempore illum fecisse apparet, an de strenuitate in omnibus et de laboribus virtute plenis, et quod testes gestorum habeat Græcos et barbaros? Utrum omnibus per hæc utilis est, an, si forte lapsus sit, vilis? Et quod semel factum est solidum, quæ autem per tam longum tempus gesta sunt nihil esse arbitrabimur? Et non ex primis actis et quæ in illo omnes cognoverant suffragia ferenius, sed ex ultimis et quæ nemo omnium novit, nisi isti sceleratissimi, qui jillum ex occulto insequuntur? Nemo prorsus ex iis qui sciunt ratione uti hæc diceret. Ego igitur, etiamsi deliquisse et malo quocunque modo succubuisse eum sciam, non ideo committerem ut non mirer quidquid boni inest viro, et merita obliviscerer. Nec enim, nec solem turpissi - mum esse diceremus, quia nubes quædam aliquando illum offuscant, sed ex natura sane eum judicabimus, et primum inter stellas locum ei dabimus. Si autem semper in hominibus, ex Euripide: ἔστι σοι, καὶ ταύτης ἀπολαύσεται μόνος· ἀλλὰ τὰ πρὸς τοῦτον δή πουθεν βέλη καὶ ἡμῶν ἅπτεται πάντ των, καὶ τὸν αὐτὸν ἂν τρόπον ὥσπερ Εκτορος πεπτωκότος συνεπεπτώκει τὸ Ἴλιον, ὃς ἀστραβὴς τούτῳ κίων, κατὰ Πίνδαρον ἦν, οὕτω καὶ, τοῦδε δυστυχῶς πεπονθότος͵ ἀνάγκη καὶ ἡμᾶς διεφθάρθαι συνεχέσι τῶν βαρβάρων ἐπιδρομαῖς. Χωρὶς δὲ τούτων, ὡς μὲν οὐκ ἠδίκηκε, Χανδρηνὸν πολλαχόθεν ἄν τις κατίδοι, οὐχ ἥκιστα δὲ ἐκ τοῦ τοὺς ἐγκαλοῦντας, παρὰ τὸ μηδὲ ἔχειν ἰσχυρὸν εἰπεῖν, οὐδ᾽ εἰς τοὐμφανὲς ἐξελέγχειν βούλεσθαι· ὡς δὲ πολλῶν καὶ μεγάλων αἴτιος ἡμῖν ἀγαθῶς καὶ γέγονε καὶ γενήσεται, τίς οὕτω θρασύς, καὶ τἀναν τία φανερῶς φρονῶν, ὃς οὐκ ἂν, οἶμαι, μέγα βοήσαι; ᾿Αλλ᾽ ἔστω, δεδόσθω τοῦτον ἐφ᾽ ἃ μὴ δεῖ προελ θεῖν, καὶ χρήσασθα: θράσει, καὶ μὴ καθ᾿ αὐτὸν βεβουλεῦσθαι· πότερον οὖν εἰς λόγον ταῦθ᾽ ἕξομεν, ἃ καὶ μόνον καὶ χρόνον τιν᾽ αὐτῷ συνέβη σεπράχθαι, ἢ τὴν διὰ παντὸς εὐψυχίαν τοῦ βίου καὶ τοὺς ἀρετῆς γέμοντας πόνους, καὶ τὸ μάρτυρας ἴσχειν τῶν ἔρ γων καὶ Ἕλληνας και βαρβάρους; καὶ πότερον ἅπασι χρηστὸς δι' ἐκεῖνα, ἢ, εἴ τι που καὶ προσέπταισε, φαῦλος; καὶ τὸ μὲν εἰς ἅπαξ γεγονός ἰσχυρὸν, τὰ δ᾽ εἰς τοσοῦτον καὶ ὄντα γεγενημένα τοῦ χρόνου πράγματα οὐδὲν νομιοῦμεν; καὶ τὰς ψήφους οὐκ ἐκ τῶν προτέρων καὶ ὧν αὐτῷ πάντες ξυνίσασι θήσομεν, ἀλλ' ἐκ τῶν ὑστέρων καὶ ὧν οὐδεὶς ἔγνω τῶν πάντων, πλὴν τῶν κάκιστ' ἀπο λουμένων τουτωνί, καὶ αὐτῶν ἐκ τἀφανοῦς ἐπιόνΟ των; οὐδ᾽ ἂν εἰς ταῦτ᾽ εἴποι τῶν εἰδότων λογίζεσθαι. Ἐγὼ μὲν οὖν, εἰ καὶ τῷ ὄντι ἀδικήσας ἐτύγχανε καὶ τοῦ καλῶς ἔχοντος ὁποιωσοῦν ὑφεικώς, οὐδ᾽ οὕτως ἂν ἀπέσχον τοῦ μὴ οὐ πᾶσιν οἷς εἶχον θαυμάζειν τὸν ἄνδρα, καὶ τίθεσθαι τὰ γιγνόμενα· οὐδὲ γὰρ, οὐδὲ τὸν ἥλιον αἴσχιστον φαίημεν ἂν, ὅτι νεφέλα: δή τινες ἔσθ' ὅτ' αὐτὸν περιίσχουσιν, ἀλλ' ἐκ τῆς φύσεως ἀμέλει τοῦτον κρινοῦμεν, καὶ τῶν Ὀλύμπου πραγμάτων τὰ πρῶτα δώσομεν. Εἰ δ' ἀνθρώποις ἀεὶ, κατ' Εὐριπίδην Perversus nihil aliud est nisi malus, Bonus autem bonus, nec casu Naturam corrupit, sed optimus est semper, non igitur Chandrenus, qui ab initio optimus fuit, naturam corruperit, sed optimus est semper, non jam perversus; sicut e contra, si malus p fuerit, non optimus evasisset, cum, ut ait, Perversus nihil aliud est nisi malus; ita ut si malus, non bonus, si autem optimam partem revera sortitus sit, malam non deberet nancisci. Qui ergo nobis idem perversus et optimus videatur; et nunc illum laudemus, nunc vero maledicampus, nec nos pudeat cum nobismetipsis pugnare, loquentes sicut Abderitæ et Maronitæ? Pindar. Ol. 11. 146. Eurip. Hec. 600. Forsan ήκιστα τοῦ παντός. Ο μὲν πονηρὸς οὐδὲν ἄλλο πλὴν κακὸς, Ο δ᾽ ἐσθλὸς ἐσθλὸς, οὐδὲ συμφορᾶς ὕπο Φύσιν διέφθειρεν, ἀλλὰ χρηστός ἐστι ἀεὶ, οὐκ ἄρα Χανδρηνός, χρηστός γε ὢν ἐξ ἀρχῆς, φύσιν ἂν εἴη διεφθαρκώς, ἀλλὰ χρηστος μέν ἐστ᾽ ἀεὶ, που νηρὸς δὲ οὐκ ἔτι· ὥσπερ αὖ τοὐναντίον, εἰ πονηρὸς ἐτύγχανεν ῶν, οὐκ ἂν χρηστὸς ἐγεγόνει, ἐπειδὴ, φησίν, «ὁ πονηρὸς οὐδὲν ἀλλο πλὴν κακός·» ὥστ', εἰ μὲν πονηρός, οὐ χρηστός, εἰ δὲ τῆς βελτίστης μερίδος ὡς ἀληθῶς, τοῦ παντὸς ἔδει γεγονένα: τῆς φαύλης. Πῶς οὖν ὁ αὐτὸς ἡμῖν καὶ πονηρὸς καὶ χρηστὸς, καὶ νῦν μὲν αὐτὸν ἐπαινοῦμεν, νῦν δὲ κακίζομεν, καὶ οὐκ αἰσχυνόμεθ' αὐτοῖς ἡμῖν περιπίπτοντες, ὥσπερ ἐν ᾿Αβδημίταις ἢ Μαρωνείταις τοὺς λόγους ποιούμενοι; Abderitæ et Maronitæ stolidi ac fatui habebantur.

ORATIO PRO CHANDRENO. Σκόπει δὲ κἀκεῖνα, ὦ βασιλεῦ. Εἰ μὲν βδελυρίας πάλι τούτῳ προσῆκε καὶ τοῦ πονηροτάτου κόμμα. τος ἄνθρωπος ἦν, οὐχ ἃ νῦν ἐγκαλεῖται μόνον, ἀλλὰ καὶ πόλλ' ἕτερα πρὸς τούτοις πρότερον εἰργαστο ἄνε εἰ δὲ τὸν ἀεὶ χρόνον χρηστὸς καὶ ἐπιεικὴς, καὶ τοῦ καλοῦ καὶ δικαίου λόγον, εἴπερ τις ἀνθρώπων, ἔθετο, οὔκουν ἔστ᾽ οὐδεὶς ὅς πώποτ᾽ αὐτῷ δίκην ἀναισχυν τίας ειλήχει, τί τὰ μὴ προσήκοντα κατηγοροῦμεν αὐτοῦ καὶ ἃ παντὶ μᾶλλον ἢ τούτῳ γιγνόμενα, καὶ οὐκ αἰσχυνόμεθα τὸν ἥλιον ἐσχάτης ἀγνωμοσύνης ποιούμενοι μάρτυρα, ὥσπερ ἂν εἰ καὶ Κέφαλον καὶ Αριστοφῶντα πονηροῦ τις ἔκρινε βίου οἷς χρηστότητος οὕτως ἐμέλησεν, ὡς οὐχ ὅπως ἀλλήλοις ἀμφισβητεῖν ἀρετῆς, ἀλλὰ καὶ παράδειγμ᾽ αὐτοὺς εἶναι τοῖς ἄλλοις τρόπων χρηστῶν; Οὐ τοίνυν τὸ διαβεβλῆσθαι μόνον αὐτὸς, τοῦτο δεινὸν ἐπιεικῶς Χανδρηνῷ, μηδὲν τοιοῦτον παρὰ πάντα πεπονθότι τὸν βίον, ἀλλὰ καὶ πολλῷ τούτου δεινότερον τὸ πάντα μὲν τὰ βελτίω, πονηρὸν δ᾽ οὐδὲν αὑτῷ συνειδότα, καὶ πλείστους μὲν ἐπὶ τοῖς ἔργοις προσ ὁοκῶντα στεφάνους, πάντας δ᾽, ὡς εἰπεῖν, θαυμαστὰς ἔχοντα, ἔπειτ᾽ οὐχ ὅπως τοιοῦτον οὐδὲν ὑπου στῆναι, ἀλλὰ καὶ τοιαῦτ᾽ ἐγκεκλῆσθαι, ἃ ποταμῶν ἄνω καὶ τῆς αὐτοῦ φύσεως. Πῶς γὰρ οὐκ ἄτοπον καὶ ὑπερφυές, εἰ πραότητος μὲν καὶ δικαιοσύνης καὶ πάντων, ὡς εἰπεῖν, τῶν καλλίστων ἐφ᾽ οὕτω τι ἤκων, ὡς ἐντεῦθεν γνωρίζεσθαι καὶ ταῦτ᾽ εἶναι μᾶλ λον πρόσρημ᾽ αὐτῷ, τῶν δ᾽ ἐναντίων μὴ ὅτι πεῖραν, ἀλλὰ καὶ τοὔνομα δυσχεραίνων, δδ', οὐκ, οἶ᾽ ὅπως, καὶ θράσους ἔσχεν αἰτίαν, καὶ ταῦτ᾽ ἐν τῷδε τῆς ἡλικίας, ὅτε καὶ, εἴ τί που νεότητος ἐφόλκιον ἦν, ἔδει πεπαῦσθαι; Hæc etiam considera, o imperator, si revera flagitiis jamdudum deditus iste et pessimæ notæ esset homo, non tantum de quibus nunc accusatur, sed multa alia præter hæc antea perpetravisset; si autem ab omni tempore optimus et probus est, et boni et æqui, ut nemo magis, rationem habuit, et propterea nemo aliquando eum protervitatis accusavit, cur ei exprobramus quæ non decent et que alii magis quam ei conveniunt, et non erubescimus solemn ultimæ atrocitatis facere testem, veluti si quis Cephalum et Aristophonta accusaret perversam habuisse vitam, quibus tanta probitas inerat, ut non tantum inter se de virtute certarent, sed etiam sint aliis excellentium morum exemplar? Δυοῖν τοίνυν ἀνάγκη θάτερον· ἢ, ὡς οὐ τῶν φαύλων ἐστὶ τὸ θρασύνεσθαι, εἴπερ ὁ τῶν ἀνδρῶν ἄριστος θρασύς παρ' αὐτοῖς, ἢ, εἰ τῶν φαύλων, ἄλλου κατηγόρημ᾽ ἂν εἴη τόδε καὶ οὐκ αὐτοῦ, εἴπερ οὗτος τἀναντία τούτων καὶ πεφυκὼς καὶ πολιτευόμενος, Εἰ δὲ βούλει καὶ οὕτως· εἰ μὲν καλὸν ἡ θρασύτης, καὶ Χανδρηνὸς ἂν εἴη τοιοῦτος ταύτῃ χρισάμενος, ούκουν αἰτίας, ἀλλ᾽ ἐπαίνων ἄξιος· εἰ δὲ αἴσχιστον μὲν τοῦτο καὶ μανίας ἐγγὺς, τούτῳ δὲ πάντες, ὡς καλῷ κἀγαθῷ, πάντα τὰ βέλτιστα καὶ βούλονται καὶ συνεύχονται, οὐχ ὁρω πῶς ἄν τινες μᾶλλον καταφανεῖς γένοιντο συκοφαντοῦντες, καὶ σφᾶς αὐτοὺς, ὡς οὐκ ἀληθῆ λέγουσιν, ἐξελέγχοντες, ἃ μὴ ἔξεστι λέγοντες, καὶ, ὃ μάλιστ᾽ ἄν τις ὑπὲρ αὐτοῦ καὶ κατ' αὐτῶν εὔξαιτο, θαυμαστότερον τοῦτον ταῖς αἰτίαις δεικνύντες, ἢ εἰ πολλοῖς ἐχρῶντο κατ᾿ αὐτοῦ τοῖς ἐπαίνοις. Πρῶτον μὲν γὰρ, ἐν τῷ κατ' αὐτοῦ λέγειν τούτους ἃ μὴ δεῖ, διανίστανται πάντες ὑπὲρ αὐτοῦ λέγειν ἃ δεῖ, καὶ τούς γε δύο ἢ τρεῖς τούτων φληνά φους ὁ τῶν ἐγκωμίων ἐσμὸς παρασύρει, καὶ οὐδεὶς ὃς οὐχ ὑπερ αὐτοῦ καὶ κατ' αὐτῶν γίνεται ῥήτωρ εὔπορος· ἔπειτα, εἰ τοῖς διὰ βίου πονηροτάτοις οὐκ Cephalus notus est e primo Platonics Reiplubicæ libro. An hunc respexerit orator nescio: nec quis sit Aristophon ille facile dixerim. Quos novi Aristophontes tanta virtutis laude floruisse Non tantum ergo sese accusari acerbissimum videtur Chandreno, qui nil tale in omni vita passus est, sed etiam illud multo acerbius quod, cum excellentiora quæque, nil vero malum sibi inesse conscius sit, et multas ob bene gesta exspectet coronas, omnes utita dicam, admiratores habeat, deinde non modo tale sibi quidquam affuerit, sed etiam de his accusetur quæ fluminum sursum versus sunt et hujusmodi. Quomodo non absurdum est et singulare, si ad tantam mansuetudinem et equitatem et omnia, ut ita dicam, pulcherrima ascendit, ut inde innotescat et his maxime celebretur, et quæ his contraria sunt non modo facere, sed etiam nominare abhorreat, eum, nescio quomodo, audaciæ crimen suscipere, et præsertim in tanta ætate, possit, cum, si quid vitii reliquum ex juventute remanserit, cessare oporteret? Ex duobus alterutrum sit necesse est: aut, ignavorum proprium non est audacia, si quidem virorum optimus apud eos audax est, aut si ignavorum est proprium, alius sed non ille in hanc criminationem venit, siquidem ille semper natura et vita ab iis discrepavil. Aut si vis ita res est: si pulchra sit audacia, et Chandrenus illa cum usus sit, non eriminatione, sed laude dignus evasit: si autem illa turpissima et amantiæ finitima, cum omnes illi utpote bono proboque optima quæque velint et exorent, non video cur quidam illum agerte potius criminentur, et seipsos, non quod verum est dixisse convincant, quæ non decent dicantet, quod maxime aliquis pro illo et contra eos precaretur, mirabiliorem illum per criminationes ostendant, quam si multis laudibus illum cumularent; primum enim, cum adversus illum isti dicunt quæ non oportet omnes exsurgent ut quæ oportet de illo edisserant, el duas aut tres eorum ineptias laudum moles transvertit, et nemo est qui non pro illo et contra 608 copiosus exsistat orator. Deinde, si quis homines perversæ vitæ non accusaret ut malefacere pergant, nondum comperi. Ea forsan nomina temere posuit. De proverbio ἄνω ποταμῶν χωροῦσι πηγαί, vide Gregorii Cyprii Proverbia. tom. CXLII. EDIT.

inde sequitur et necesse ex altera parte ut si quid ἄν τις ἐγκαλέσαι κακίαν τῷ συντετηκέναι καθάπαν, falsum dixerint, cum veritate loquantur. Ergo quæ illi exprobrant, hæc eum optimum esse confirmant, et quoniam iis quæ exprobrant fidem non habent, sed susque deque penitus feruntur, hæc non tantum innocentem, sed et præclariorem quam antea ostendunt, dum ipsi in criminatione incurrunt, et ex ipsis has poenas non reprehensione dignas sumunt, quod mali merito arguuntur. ἀκόλουθον ἂν εἴη καὶ πᾶσα ἀνάγκη κατὰ τῆς ἑτέρας μερίδος, ἐάν τι σφαλῶσι, μετ᾿ ἀληθείας χρῆσθαι τῇ γλώττῃ. Οὐκοῦν οἷς μὲν αὐτὸν αἰτιῶνται, τούτοις ὡς ἐστι χρηστὸς βεβαιοῦσιν· οἷς δ᾽ οὐ προσάγουσι πίστιν οἷς αἰτιῶνται, ἀλλ' ὁπλῶς ἄνω καὶ κάτω χωροῦσιν εἰκῆ, τούτοις αὐτὸν οὐκ εἰς ἀναιτίους μόν νον, ἀλλὰ καὶ λαμπροτέρους ἢ πρόσθεν τιθέντες, ὑπ' ατείαν σφᾶς αὐτους κασιστᾶσι, καὶ δίκην ταύτην παρ' αὐτῶν λαμβάνουσιν οὐ μεμπτήν, τὸ κακοὶ και λῶς σφόδρα φανῆναι. Εἰ τοίνυν ὁ μὲν οὐκ αἰτιῶν ἀνώτερος μόνον, ἀλλὰ καὶ χρηστὸς παντάπασιν ὦπτο, οἱ δὲ πονηροὶ καὶ μιαροί και συκοφαντοῦντες ἀτεχνῶς διὰ πάντων ἡλέγχθησαν, πῶς οὐκ ἀνάγκη τὸν μὲν καὶ τιμᾶσθοι Si igitur non modo non citra omnem culpam, sed et optimus plane exstiterit, et perversos ac scelestos calumniatores omnes sponte redarguerit, quomodo non necesse sit illum quidem honoribus affici et muneribus donari, et cum majore καὶ δωρεῶν ἀπολαύειν, καὶ μετὰ μείζονος ἢ πρόσquam antea splendore rebus publicis immisceri, et propter mores, et propter bonam famam, istos autem odio esse et poenas pendere protervitatis? aut potius, si æquas pendent (et pendent, certo scio, ut accidit sæpe), ipsi meliores posthac evadent, et neminem omnium eadem suscipere arbitror, gnarum quæ patietur. Si enim, si qui antea hæc delicta admiserunt pœna fuissent multali, non hæo isti fecissent; aut, istis nunc castigalis, alius non faciet, quia homines, sive bonis, sive malis exemplis præcedentibus uti consueverunt. Considera, imperator, quot nobis bonorum in præsenti auctor eris, si hæc facias: virtutem enim maximi facere videberis, et calumnias præsentes auferendo, et en futuro sint impediendo. Cum illæ e medio tollentur, simul auferetur alia malorum series, et contra optima quæque afferentur, si quidem calumniis expulsis, secundum sapienter dictum, cuique virtuti præbetur subsidium. Si hac felicitate te regnante bearentur civitates, et omnes boni evaderent, hoc majus esset tibi sane quam omnia quæ dici possent, et omnis, ut ita dicam, orbis imperium non tanta res esset, quia omne aurum quod sub terra aut super terra est virtuti non est æquiparandum. θεν τοῦ σχήματος τοῖς πράγμασιν ὁμιλεῖν, τῶν τε εἵνεκα τρόπων, τοῦ τε κακῶς ἀκοῦσαι, τοὺς δὲ καὶ μισεῖσθαι καὶ δίκην ὑπέχειν τῆς βδελυρίας; μᾶλλον δὲ, τὴν γιγνομέντην ἐὰν ὑπόσχωσιν (ἀφέξουσι, δὲ, εὐ οἶδα, ὡς ἔδει με καὶ πολλάκις), αὐτοί τε βελτίους ἔσονται τοῦ λοιποῦ, καὶ οὐδέν ἔτ᾽ οἶμαι τῶν πάν των τοῖς αὐτοῖς ἐγχειρήσειν, εἰδὼς ἃ πείσεται. Εἰ γὰρ, εἴ γ' οἱ πρὸ τούτων ταυτὰ πλημμελαΰννες ἐτιμωροῦντο, οὐκ ἂν οὗτοι ταῦτ᾽ ἔδρασαν· 7 που τούτων νυνὶ κολασθέντων, ἄλλος οὐ δράσει, εἰωθότων ὡς τὰ πολλὰ νῶν ἀνθρώπων, καν τοῖς χρηστοῖς, κἀν τοῖς φαύλοις, παραδείγμασι τοῖς φθάσασι χρῆσφαι. Σκόπει δὲ, ὦ βασιλεῦ, ὅσων ἡμῖν ἀγαθῶν ἐπὶ τοῦ παρόντος αἴτιος ἔσῃ, ταῦτ᾽ εἰργασμένος· ἀρετήν σε γὰρ δόξεις περὶ πλείστου ποιεῖσθαι, καὶ συκοφαντίαν παροῦσαν μὲν ἀναιρεῖν, ἔσεσθαι δὲ μέλλουσαν ἴσχειν. Ταύτης δὲ γενομένης ἐκ μέσου, συναπέσται μὲν καὶ ὁ λοιπὸς ὁρμαθὸς τῶν κακῶν, ἀντεισενεχθήσεται δὲ πᾶν τὸ βέλτιστον, εἴπερ τὸ συκοφαντας ἀφεῖσθαι, κατὰ τὸν εἰρηκότα σοφόν, ἀρετῆς ἔστ' ἐφόδιον πά σης. Εἰ δὲ καὶ τὴν εὐδαιμονίαν ἐπὶ σοῦ ταύτην εὐδαιμονήσαιεν· αἱ πόλεις, καὶ γένοιντο πάντες χρηστο, τουτο ἦν σοι μεῖζον ὅτου τις ἂν δήπου καὶ φαίτ. καὶ οὔτε τὸ ξυμπάσης, ὡς εἰπεῖν, τῆς οἰκουμένης κρατεῖν πρᾶγμα τοσοῦτον, ὁ θ' ὑπὸ γῆν τε καὶ ὑπὲρ γῆν ἀπας χρυσὸς οὐκ ἀντάξιος ἀρετῆς. Hæc ergo, Deo dante, o imperator, et te volente celerrime præbeas; isti autem, (quid enim plura de eis oportet dicere nisi quod sint mali?) si leges timuissent, non illud contra leges fecissent: nunc autem cum calumniando deprehensi sint mendacia pro veris finxisse et maledixisse cui secundum leges benedicere utique debebant,siquidem lex potissimum est bonos vereri, tunc se nullo modo leges pensi habere ostenderunt. Aut potius, quasi leges non vigerent, aut in codicibus inutiliter vigerent, et nec judices recte judicarent, nec corrigeretur perversitas, et præsertim non tu, o imperator, semper optima quæque omnibus exoptares et copiis munires imperium ut omnem prorsus Ταῦτα μὲν οὖν, Θεοῦ διδόντος, ὦ βασιλεῦ, καὶ τοῦ βουλομένου, τάχισθ' ὑπάρξαι· οἱ δὲ, (τί γὰρ δεῖ πλείω περὶ τούτων διεξιέναι, ὡς εἶεν κακοί;) εἰ μὲν ἐδεδοίκεσαν τους νόμους, οὐκ ἂν ταῦτ' ἔδρων παρὰ τοὺς νόμους· νῦν δ' οἷς συκοφαντοῦντες ἑάλωσαν τὸ τὰ μὴ ὄντα ὡς ὄντα δυμπλάσαι, καὶ κακῶς εἰπεῖν ὃν ἐδει κατὰ νόμους καλῶς, εἶπερ μάλιστα νόμος τὸ τιμὴν τοὺς ἀρίπους, τούτοις ὡς οὐδ᾽ ὁτιοῦν σφίσι μέλει τῶν νόμων ἔδειξαν. Μᾶλλον δὲ, ὥσπερ νόμων οὐκ ὄντων, ἢ γράμματα ἄλλως ὄντων, καὶ μήτε δικαστῶν ὀρθῶς δικαζόντων, μήτε ποντηρίας εὐθυνομένης, καὶ τὸ μέγιστον, μὴ σοῦ, ὦ βασιλεύ, αἰεὶ τα βελτίω διὰ πάντων προθυμουμένου, καὶ στρατοπέδοις τειχίζοντος τὴν ἀρχὴν, ἐφ᾽ ᾧ πᾶσαν Si lo scripsisset, solocismum effugisset. Sed mcliores Thendulo auctores in hac syntaxi titubant, ccepta syntaxeos negligentius obliti.

ORATIO AD ANGELUM STRATOPEDARCHAM. παντάπασιν ἐληλάσθαι καίαν, οὗτοι ταῦτ᾽ ἐτόλμη- malitiam expellant, isti hæc ausi sunt pretiosissiσαν μάλιστα μὲν mum quidem..... fuerit hujus apologiæ successus ipse nos docuit Quis Theodulus oratione infra ad Theodorum Metochitam. In hac voce interrumpitur codex. ΘΕΟΔΟΥΛΟΥ ΜΟΝΑΧΟΥ HTOI ΘΩΜΑ ΤΟΥ ΜΑΓΙΣΤΡΟΥ ΠΡΟΣΦΩΝΗΤΙΚΟΣ ΤΟ ΜΕΓΑΛΟ ΣΤΡΑΤΟΠΕΔΑΡΧΗ ΤΩ ΑΓΓΕΝΩ SEU THOME MAGISTRI ORATIO GRATULATORIA MAGNO EXERCITUM DUCI ANGELO. Α΄. Οὐκ ἄρα λόγος ἦς ἄλλως, περὶ ἃ σοῦ πρόσθεν ἡκούομεν· ἀλλ᾽ ἀτεχνῶς αὐτὰ τὰ ὄντα, ὥσπερ ἐν σκιαγραφία φιλοτιμουμένης παραστῆσαι τῆς φήμης, ὧν ἂν μετ' ὀλίγον τυχεῖν ἐμέλλομεν· τὰ δὲ ἦν ὅτι τὰς ᾿Αχελώου σειρῆνας, καὶ ἔτι μᾶλλον τοῖς ἐντυγ χάνουσι φαντάζεσθαι δίδως, οὐ μόνον τῇ παρὰ σαυτοῦ μουσικῇ πρὸς ἔκπληξιν θέλγων, καὶ δυσαποσπάστως ἔχειν παρασκευάζων, ἀλλὰ καὶ ἡδίους ἀποπέμπων πολλῷ τῷ ὄντι. Ἡμῖν δ᾽ οὖν καὶ τότε μὲν ἐπῄει πιστεύειν, καὶ οὐκ ἂν ἐκώλυε τὸ μὴ πεπειρᾶσθαι· τὸ γὰρ τοὺς ἐπαινοῦντας ἅπαντας εἶναι, καὶ μὴ ἂν ἕνα μηδέν᾽ ἀντικρούειν δύνασθαι, πρὸς παλινψίαν ἐξάγοντα· ἀλλὰ καὶ τοὺς βασκαίνειν ἐπισταμένους ἐνταῦθα δὲ μετρίους τὰς γνώμας φαίνεφθαι, τοῦτο δὲ καὶ μάλα θαυμάζειν ἔπειθεν. Ὥστε καὶ συχχαίροντες ἤδη τοῖς ὑπὸ σοῦ κοσμουμένοις, ὅτι μὴ τούτων ἦμεν, πῶς ἂν εἴποις ἠλγοῦμεν, αἰσχυ νόμενοι μὲν, τῷ μὴ μετὰ τῶν ἄλλων ἔχειν καὶ αὐτοὶ, τὰ σὰ διι ναι· εὐχόμενοι μὴν, ὡς τάχιστα αὐτῶν ἠξιώσθαι· νυνὶ δὲ τυχόντες τῶν ἐν ταῖς εὐχαῖς παι δικῶν, τῷ γ᾽ ὑπὸ σοὶ τετάχθαι. Καί σου πεῖραν λαβόντες ἔν τε βουλαῖς, ἔν τε πράξεσιν, ἡγασάμεθα τε πολὺ μᾶλλον ἢ πρόσθεν, καὶ τῶν παλαιῶν ἐκεί νων ἀνήκομεν πῶς εἰς μνήμην ῥητόρων καὶ στρατη γῶν· οἱ τῷ πάντας τοὺς ἐφ' ἑαυτῶν ὑπερπεπαικέναι I. Non inania sane verba fuerunt, quæ de te antehac audiebamus, sed res omnino ipsæ, studente nimirum fama levi velut penicillo adumbrata nobis repræsentare, quibus paulo post in solidum gavisuri essemus. Accepimus autem, ipsas Acheloi Sirenas, et nescio quid adhuc majus, queis tui alloquendi copia est, te spectanda prebere; non modo quia propria ista tua musica ad stuporem usque homines demulceas, eumque plane in modum, ut egre abs te avelli queant, concinnes, sed et revera suavius multo affectos dimittas. Atque mihi quidem, dictis fdem adjungere, et tum protinus certum erat, nec quidquam impediebat, quod tui ingenii nondum fecissem periculum. Quod enim universi te certatim collaudabant, atque nemo unus quidquam reclamare habebat, quo csteros ad sententiam repudiandam permoveret: imo vero quod illi etiam, quibus alioqui promptum ad obtrectationem et invidiam ingenium, hoc in nogotio moderatius sentire videbantur, id ipsum erat, quod me in maximam tui adduceret admirationem. Jam itaque ut his qui ornati abs to adjutique erant, recte gratulabamur: ita quod non de eodem nos numero essemus, haud facile dictu, quanto inde affecti simus dolore. Pudebat enim, quod non

τε καὶ βρονταν ἤκουσαν, ἀμφότερον, ῥήτορές το ἀγαθοὶ κρατεροί τ' αἰχμηταί, ὧν ἥκιστ᾽ αὐτὸς, οὐδ᾽ ἐφ᾽ ὁτῳδὴ λελειμμένος, ἀλλ' ὡς ἀληθῶς ἐκείνου τοῦ κόμματος ὢν, πράττοντάς τε οἷς πράττεις, καὶ λέγοντας οἷς λέγεις νικών, διαφερόντως ἐκπλήττεις πάντας ἐπιστρέφων εἷς θαῦμα. Καὶ οὐδεὶς ὃς οὐ ῥό δων ἡδίους λόγους κατὰ σοῦ διέξεισι· πρόθυμος μὲν αὐτὸς ῥήτωρ ὢν τά γε τοιαῦτα· προθυμοτέρους δὲ καὶ τοὺς ἄλλους ἔχων ἀκροατάς· καὶ δι' ἀμφοῖν τούτοιν τοῦ κατὰ σοῦ γάννους πρὸς ὑπερβολὴν αἱρομέ una cum cæteris tua nos opera ac beneficia com- τῇ γλώττῃ δοκεῖν, οὐχ ὅσον τοῖς ἔργοις, ἀστράπτειν memorare haberemus: tum vota etiam faciebamus, ut eorum quamprimum compotes evaderemus. Nunc vero præcipuas votorum nostrorum consecuti cupidines, nimirum ut sub te præside positi, ut sub te præside positi, experimentum tui, tum in consiliis, tum actibus rerum caperemus, multo quam antea impensius te suspicere cœpimus. Tum et in mentem nobis veniebat oratorum illorum imperatorumque veterum, qui quod æquales suos omneis ore facundo, non factis duntaxat, superare viderentur, fulgurare atque tonare perhibebantur. (Aristoph. 'Αχαρνεῦσι 530, De Pericle.) Siquidem utrumque. pariter, et boni oratores, et fortes bellatorés, erant. (ex Itiad. Γ' 79.) quibus tu cum nec tantillumn ulta plane in re a tergo relictus, sed unus revera notæ classisque ejusdem homo sis, atque tum agentes agendo, tum dicendo dicentes vincas, mirifice omnes obstupefactos in admirationem tui convertis. Unde nemo non rosis suaviores de te serit sermones; atque cum promptus ipse ad hæc verbis efferenda orator est, tum promptiores cæteros habet auditores, assurgente interim per hoc utrumque, ad summum usque excessum, concepta de te lætitia. νου. II. Hic alius enim humanitatem, et temperan- Β΄. Ὁ μὲν γὰρ πραότητά τε καὶ σωφροσύνην, καὶ tiam, et quod turpi nullo flagitio vinci queas, τὸ μηδ' ὁτιμοῦν ἔχειν τῶν αἰσχίστων ἁλίσκεσθαι, magnifice extollit. Alius nativam istam ac domesti- μέγα ποιεῖται· ὁ δὲ προστίθησι καὶ τὸ μεγαλόψυχον cam in omnibus animi tui magnitudinem; illud- οἴκοθεν ἐν παντὶ μετὰ τοῦ τεταγμένου καὶ γεννικοῦ. que simul tam compositum atque generosum, ad- Καὶ οὐκ ἀπαξιοῖ λόγου οὐδὲ τὸ τῆς ψυχῆς ἡδόμενον· jungit. Nec indignam idem sua commemoratione καὶ πρὸς τὰς συνόδους ἐπιχαρίτως ἐσκευασμένον εὖ ducit festivam animi tui jucunditatem, et ad con- μάλα· καὶ ὁ μέν τις ἀγχίνοιαν, ὁ δὲ καταλέγειν γλώτ gressus hominum collocutionesque multa venustate της ἰσχὺν μετὰ χάριτος, καὶ βάρος γε ἤθους, καὶ instructissimum habitum. Rursus alius acumen βλέμμα ἐπαγωγὸν, καὶ μορφῆς ἴυγγας, καὶ τὸ μέσ ingenii; alius linguæ vin, gratia conjunctam, mo γιστον φρένας μελαίνας τε καὶ πυκνάς. Ἐξ ὧν, Αἰ rumque gravitatem, et gratam vultus comitatem, σχύλου φωνῇ, τὰ κεδνὰ βλαστάνει βουλεύματα et formæ nignitatem ac illecebras, recenset, et οἷς οὕτω συμβαινούσας ὡς ἀληθῶς ἐπάγειν τὰς πράξ quod caput est, profundas densasque mentes: εις, ὡς μήτε ταύτας ὑπ᾽ ἄλλων ὧντινωνδὴ προσήκειν Unde illa pulchri pullulat vis consilii, ut Æschyli βουλλῶν κατωρθῶσθαι, ἢ ὧν κατώρθωνται· μήτε οὖν rem verbis exprimam. (Ἑπτὰ ἐπὶ Θήβαις, 600.) τὰ βεβουλευμένα ἑτέροις ἢ τούτοις κατακεκλεῖσθαι τοῖς Atque hisce te consiliis usque edeo consentaneas ἔργοις· ἀλλὰ καὶ πράττειν οὕτως οξύτατα, ὡς οὐκ reipsa adjicere actiones, ut neque actiones istas οἶδ᾽ εἴ τις τῶν πάλαι· τοσαύτην δὲ ὅ τούτου μείζον ab aliis quibuscunque perfectas esse deceat con- ἀσφάλειαν καὶ πίστιν ἐμπαρέχειν τῷ τάχει, ὥσπερ siliis, quam unde perfectæ sunt, neque item quæ οἱ πολύν τινα χρόνον ἀνηλωκότες τῇ σκέψει· οὐ γὰρ consulto consilio decreta sunt, aliis, quam tuis μετὰ τὸ γεγενῆσθαι τὰς τῶν ἔργων ἐκβάσεις μανθάhisce, concludi fas sit operibus. Sed et tanta insu- νων ἀλλὰ καὶ πρὶν ἦφθαι, τὸ τέλος τοῖς λογισμοῖς per quidque te celeritate peragere, quanta haud ὡς ἀληθῶς ἐπιστάμενος ὑπὲρ πάντα Θεμιστολέα, sciam an priscorum ullus aliquis heroum. Et tan- καὶ πράττεις ἡνίκα δεῖ, καὶ αὖ ἡσυχάζεις ἔτ᾽ ἀμει tum tamen, quod haud paulo majus altero illo est, νον· οὕτως ἀμφοῖν ἐπικαιρότατα χρῇ. Καὶ μὴν καὶ providæ circumspectionis fideique, in ista veloci- τοῦτ' ἔστιν ἀκούειν ἑκασταχοῦ βοώμενον, ὡς εἴης tate, abs te adhiberi, velut qui multum temporis δίκης ἐργάτης, πολλῷ γ᾽ ἀμείνων καὶ θαυμαστότε in commentando comsumpsere. Non enim operum ρος ἢ Γουνεὺς ἐκεῖνος ὁ παλαιός. Τούς τε γὰρ ἀδιeventa, ut quæque evenere, comperiens, verum κοῦντας μετριωτέρους παρασκευάζεις τῷ φόβῳ, καὶ prius etiam quam cœpta sunt, exitum eorum cer- αρὸς αὐτόν σε βλέποντας αείθεις ἀπηλλάχθαι τοῦ tius veriusque quovis Themistocle, secretis animi πάθους· τῶν τε ἡδικημένων οὕτω καὶ μετὰ τοσαύ - sensibus compertum habens, et rem, cum oportet, της ὑπερδικεῖς τῆς παρασκευκῆς, ὡς ὑπὲρ οἰκείων aggrederis, et rursus cum hoc praestat, inter- ἀγωνιζόμενος ὥστ᾽ εἰ καὶ παράδοξον, λυσιτελεῖν quiescis. Adeo tu sane opportunissime utroque uteris. Adhæc illud etiam magnopere ubique prædicari audimus, quam assiduus justitiæ cultor sis, et multo quidem certe præstantior admirabiliorque, quam antiquus ille Guneus. (Lycophron. 128.) Quippe qui improbos injustosque ipso pœnæ metu modestiores efficis, et ad tuum respicientes exemplum, ut ab eo desistant crimine adducis; rursus φαίην ἂν αὐτοῖς κατὰ τοῦτο τὸ μέρος τὴν ἀφαίρε σιν· ὅτι τοιοῦτον κτήσαιντο σύμμαχον. χαρίεντα μὲν οὖν καὶ ταῦτα, καὶ οὐκ ἂν ἑτέροις ὑπερβολὴν ἔχοντα· οὔκουν οὐδ᾽ ἔσθ' ὅστις ἁμιλλᾶσθαι δύναιτο· πλέονος δὲ ἄξιον τὸ τοιοῦτον ὄντα μὴ μεγαλαυχούμενον φαίνεσθαι, μηδε δὰς ἀμείνους δόξας ἔχειν περὶ σαυτοῦ· ἀλλ᾿ ὥσπερ ἂν εἰ μηδενὶ τῶν ἁπάντων κεκόσμησο, οὕτω δημοτικὸν σαυτὸν τοῖς πᾶσι παρέχειν καὶ μέσ

ORATIO AD ANGELUM STRATOPEDARCHAM. τριον, τὸ δεδωκὸς τῆς τιμῆς καὶ τοῦ γένους ἑκόντι injuriam perpessis ad eum plane modum, eaque λογισμῷ μεθιέντα. cura ac sedulitate ades, atque si necessariorum tuorum dicenda tibi causa esset. Ita ut, quamvis absurdiusculum dictu sit, ipsis hac partes pene suam prodesse dixerim jacturam, quod talem nanciscantur adjutorem. Cæterum ut decora hæc tib. sane sunt nullumque aliis exsuperandi modum habent, quocirca nemo item est, qui palmam tibi dubiam facere ausit. Ita pluris hoc tamen est, quod talis cum sis, nullum in te jactantiæ appareat vestigium, neque gloriosiores ullas de te foveas opiniones, verum perinde atque si nulla prorsus re præclara ornatus esses, ita popularem te omnibus moderatumque præbeas, eo quod concessam honoris generisque præstantiam sponte tua remittis. Γ΄. Ταυτί δέ σε καὶ δοκοῦντα καὶ ὄντα, οἷς μὲν ἰδεῖν ἐξεγένετο μάλα μαίονται· οἱ δὲ οὐκ ἰδόντες, ὅπως ἔσονται τάχιστα, πάντα ποιοῦσι· τοὺς δὲ ἰδόν τας μὲν, οὐ φιλοῦντας δὲ, εἰ ἄρα καί τινες εἶεν οὕ τως ἀθλίως ἔχοντες, ὡς ἔγωγ᾽ οὐκ οἶμαι, τί τις ἂν προσείποι δικαίως, ἢ σφῶς αὐτῶν ὡς ἀληθῶς ἐχθροὺς καὶ τοῦ λυσιτελοῦντος βασκάνους· καὶ ὅτι μοι δοκοῦσιν οἵ· γε τοιοῦτοι μηδενὸς τῶν καλλίστων ἔχειν ἔρωτα, μηδ' ἐπιθυμεῖν, ἀνδρὸς ἀμελοῦντες, οὗ πᾶς ὁπτισοῦν εὔξαιτ᾽ ἂν πεπειρᾶσθαι· καὶ ὃς ἡδίων ἁπά σης ἑορτῆς τοῖς ἔχουσι; Σὺ γοῦν τῷ τῶν ἐπῳδῶν, ὡς ἔφην, ποικίλῳ, καὶ μῃ μοι μέμψή τὰ πᾶσιν ἔκε δηλα λέγοντι, πλείστας μὲν πόλεις, οὐκ ὀλίγα δὲ ἔθνη συνέδησας, καὶ πολιτείας καὶ δήμους, καὶ συνοικίας ἀγραύλους, καὶ τοὺς ὁπηδὴ τῆς ἡμετέρας ἀνθρώτους· οὐ γὰρ ὧν ἤρξας, οὐ τούτους ἐγοήτευσας μόσ νους· ὡς μὴ ἄν, ἕνα μηδένα τῶν πάντων φοῦ πρότερον τίθεσθαι, μηδὲ τῶν βελῶν ἐκείνων ἀμνημονεῖν, οἷς αὐτοὺς ἔτρωσας· ποθεῖν δὲ καὶ αὖθις, πῶς ἂν εἶποις τούτων: πεπειρᾶσθαι συνευχομένους ἀεὶ, ἀλλ' ὁσημέρα: τῆς σῆς φήμης ἑκασταχόσε χωρούσης, καθάπερ πάλαι τῆς ᾿Αλεξάνδρου τοῦ σοῦ φίλου, ὡς εἴης τοῖς ἀρχομένοις φιλάνθρωπος, καὶ ὡς Ἰλλυριοὺς μὲν κατεστρέψω. Τριβαλλοῖς δὲ φόβον ἐνέθη III. Hæc tu igitur cum et esse videaris, et reapse sis, queis tui videndi copia fuit, illi insano tui amore planissime furunt, qui necdum viderunt, illud ut quamprimum consequantur, moliuntur omnia; qui autem viderunt, neque amant tamen, si qui ita miseri perditique sunt, quod equidem parum mihi fit probabile, quo hos digno quisquam appellet nomine, quam verissimos sui ipsorum hosteis, commodisque publicis mœrentes, cujusmodi sane homines nullius pulcherrimarum rerum desiderio ac cupiditate tangi mihi videntur, siquidem illum negligunt virum, cujus ususquisque merito sibi exoptaverit notitiam, quive ipsum familiarem habentibus festo quovis die dulcior est? Tu itaque variis istis, quæ diximus, incantamentis tuis (atque ne mihi manifesta omnibus usurpanti, quæso, succenseas), cum urbes plurimas, tum non paucas nationes tibi devinxisti colligastique: et præterea respublicas, et populos, et pagos rusticos, et quotquot quacunque orbis nostri parte versantur homines. Neque hos enim solos, apud quos cum imperio fueras, in tantum incantasti, ut neminem unum mortalium tibi anteponant, neque sagittarum illarum exuere queant memoriam, quibus ipsos consauciavaras, sed desiderent, denuoque rursus easdem experiri incredibilem in modum et perpetuo exoptent, verum etiam quotidie manante quoquo versum nomlnis tui fama, ut olim familiaris illius tui Alexandri, quam tu mitis et clemens in oiveis tuos sis, ut Illyrios everteris, ut Triballis terrorem injeceris, ut hastam tuam sæpenumero. Persarum sanguine imbueris: nemine, ut opinor, qui in tuas semel incidisset manus, elapso. Ita tu nimirum, fulminis in morem, obviam repugnantibus itabas. H καὶ τοῖς Περσῶν αἵμασι πολλάκις ἔβαψας τὴν αἰχμὴν, τῶν ἐν χερσὶ πεσόντων εὐδενὸς οἶμαι διαφυ γόντος, ὥσπερ τις σκηπτὸς ἀπαντῶν τοῖς ἀνθιστα μένοις. Δ΄. Τοιαῦτα πάντων καὶ ἔτι πλείω καὶ κοινῇ καὶ κατ᾿ ἄνδρα καὶ κατὰ φατρίας ἀδόντων, ἐπιθυμοῦσιν αἱ πόλεις τῆς σῆς στρατηγίας, καὶ τῆς περὶ τὰς ἀρχὰς ἐπιστήμης, οὕτως ἄμεινον ἑκάστη πράξειν πιστεύουσα σοῦ λαχόντος ἄρχειν αὐτῆς. Ἡ δὲ τούτων ἐπιθυμία αὐτάς τε ταύτας και σ᾿ ὁμοῦ καὶ τὸν κρατοῦντα σεμνύνει. Εἴπερ ἐκεῖνος μὲν τοὺς ἀρίστους περὶ πλείονος ἄγει τιμῶν καὶ θαυμάζων, σὺ δὲ εἴης τοιοῦ τος· αἱ δ' ἄρα πόλεις ὑπὸ σοῦ κοσμεῖσθαι βούλονται· μᾶλλον δὲ εἵπερ αὗται μὲν τοῦ λυσιτελοῦντος ἐρῶσι· σὺ δὲ τοῦτο παρέχεις· ὁ δὲ ἄρχων σοὶ τὰ μέγιστα χρῆται· οὐχ ὅτι μάλα κατὰ γέρος αὐτῷ προσήκεις οὐδ᾽ ὅτι περ ὢν τυγχάνεις ἀδελφιδοῦς· πῶς γὰρ ἑτέρων ὄντων οὐκ ὀλίγων αὐτῷ, οὓς πλεῖστον ἀπέχει τῶν ἴσων σοί γ' ἀξιοῦν· ἀλλ' ἀρετῆς εἵνεκα καὶ τῆς ἐν τοῖς καλλίστοις πλεονεξίας τιμῶν, ὥσπερ εἰκὸς εὐδοκιμεῖ τῇ κρίσει, ὥσπερ ἐνδεικνύμενος ἅπασιν, IV. Quando igitur hujusmodi quædam, et his adhuc plura, et communiter, et viritim, et tributim, ab omnibus collaudantur, inde ft, ut tua imperis, tuam magistratuum peritiam, urbes expetant, ita videlicet melius quæque secum actum iri rata, si tu præfecturam ipsius sortitus fueris. Quæ urbium desideria, et illas ipsas, et te una cum imperatore, plane commendant Quandoquidem imperator maximo præstantissimos quosque viros in pretio habet, quos videlicet honoribus et gloria cumulat, de quo genere tu es; abs te vero ornari regique urbes postulant, sive potius, quoniam com - moda sua urbes amant: quæ tu ipsis præstas, ut tua, imperator, maximis in rebus opera atitur. Idque non eam ob rem quod arota ipsi propinquitate junctus, aut quod fratre ipsius editus es; quonam hoc inquam modo, quando illi hujusmodi

γένους, ἐξ ἀρετῆς δὲ οὐ βεβοημένους, πρὸ τῶν τῆς ἀρετῆς ἑταίρων διὰ τὸ γένος ποιήσαιτ᾽ ἂν, οὔτε τοὺς μὴ προσήκοντας μὲν τῇ φύσει, σπουδαιοτάτους δὲ ὄντας ἑτέρως ἔλαττον ἔχειν τῶν καθ' αἷμα ψηφίσαιτο· ἀλλ᾿ ὥσπερ ἐκεῖνος μίμημα πᾶσιν ἀγαθοῦ πρόκει ται, ὡς δὲ καὶ τοὺς περὶ αὑτὸν ἔχειν βούλεται πρέποντα πρέποντι χορὸν κορυφαίῳ· καὶ τούτοις ἥδεται μᾶλλον, ἢ τῷ πρὸς τῇ κεφαλῇ λίτῳ. non pauci alii presto sunt? quos multum profecto ὡς οὔτε τοὺς ἐγγύτατα μὲν αὐτῷ πεφυκότας τοῦ abest, ut paribus tecum mactandos censeat honoribus: sed virtutis tuæ, pulchrisque in rebus omnibus excellentiae merito, te extollens, sui hujus judicii gloria, ut quum est, ipse fruitur. Hoc enim velut specimine palam omnibus facit neque sese genere sibi proximos, at virtutis destitutos præconio, virtutis soladibus, generis duntaxat causa, antelaturum, neque æquum judicaturum, ut qui regii generis non sunt, sed optimi alioqui probissimique, deteriore quam propinquos suos esse loco. Sed vero ut omnibus ipse virtutis ad imitandum propositus exemplar est, ita ejusdemmodi, proximam amicorum cohortem esse vult: decorum scilicet decoro coryphao chorum: quibus impensius ille delectatur, quam radiante secundum verticem gemma. Ἐκείνῳ μὲν οὖν καὶ σοὶ πλείστη χάρις ἂν εἴη· τῷ μὲν τοῦ κατὰ σὲ συγκεχωρηκότος καὶ τῆς σπουδῆς, σοὶ δ' ἐπιτηδειότητος τῆς ἐς ἅπαντα· ἡμεῖς δὲ ὅπως ἔχομεν γνώμης· καὶ τίνα νοῦν περὶ σοῦ στρέφομεν, μάλιστα πάντων, οἶμαι σὲ γινώσκειν· σὺ γὰρ δήπουθεν, ὁ τῷ μεμισῆσθαι κατάκρας παρὰ Θεοῦ διὰ κακίας ὑπερβολὴν, βαρβάροις ἡμᾶς ὠμου τάτοις ἐκδεδομένους παραλαβὼν, καὶ μέλλοντας ἐξώ· λεις ὡς ἀληθῶς ἀπολεῖσθαι, οὐκ ἐάσας ἀπολωλέναι, στρατηγών, νουθετῶν συμβουλεύων, μηχανώμενος τὰ βελτίω, ἀπαλλαγὴν τῶν λυπούντων εὑρίσκων, ὀλίγοις τισὶ στρατιώταις, καὶ τούτοις τρέμουσι πρὸς ἀριθμοῦ κρεῖττον ἔθνος πολλάκις παραταττόμενος. Διδοὺς ἐντεῦθεν ἅπασιν ἐννοεῖν, ὡς μετ᾿ ὀλίγον Θεοῦ νενευκότος καὶ τὸ πᾶν ἐξεργάσῃ, καὶ κατακόψεις και κοὺς κακῶς, καθάπερ ποτὲ Πλαταιᾶσιν ὁ Λακεδαιμόνιος Παυσανίας τὸ Ξέρξου πεζὸν, καὶ Θεμιστο κλῆς πρόσθεν ἐν Σαλαμίνι τὸ ναυτικόν· καὶ γένοιτο μέν τ' ἂν πᾶν ἔφης, ὦ Σοφόκλεις, Θεοῦ τεχνομένου, οὕτω τοῖς μὲν σφόδρα χαίρομεν ὁσημέραι διεξ ιόντες· τὰ δ᾽ ἐπαγγέλλειν ἔνεστι λαμπραῖς ταῖς εὐχαῖς ἐπιθυμοῦντας, εἰρήτης ἀπολελαυκέναι βαθείας, καὶ μετὰ σχολῆς ἔχειν, τοῖς κατὰ σοῦ κεχρῆσθαι παιᾶσιν, ὧν οὔτε πλείους, οὔτε μείζους, οὔτε νῦν, οὔτε πρόσθεν αὐτὸς ἰδεῖν. Εἰ δὲ καὶ ἅπερ ἔφης προσέσται, καὶ μὴν προσέσται, τοῦτο πᾶς τις εξ φρονῶν ἵστω, ποῖ ποτ᾽ ἂν ἐξήκοι τὸ θαῦμα. V. Maxima itaque et imperatori, et tibi, gratia esto. llli ob honores, quos dedit, et illud tui or nandi studium, tibi vero, ita ad omnia apto et idoneo viro. Quo nos autem affecti modo simus, quemve de te versemus animum, id minime omniam incompertum tibi esse putamus. Is tu enim omnino es, qui cum scelerum nos nostrorum immanitate Deo quam maxime invisos, crudelissimisque barbaris plane deditos, et jamjam ultimo haud dubie propinquantes exitio, accepisses, minime perire sinebas, exercitum nimirum ductans, com. monefaciens, consilia subministrans, meliora omnia moliens, urgentium malorum effugium reperieus, exigua militum manu, et has tremebunda, cum innumerabili hostium multitudine sæpius signa conferens, ex eoque conjiciendum omnibus præbens, fore ut brevi Deo adnuente, rem omnem ad optabilem exitum præducturus, malosque male concisurus sis, quemadmodum quondam ad Platæas Pausanias Lacedæmonius pedestreis Xerxis copias, atque antea navaleis apud Salamina Themistocles; nampe, Struente quidvis effici potest Deo, ex tua, Sophocles, sententia (Αίαντι, 86). Οι his itaque quotidie inter commemorandum eximie lætamur, ita cætera votis ardentibus a cupidis fas optari, scilicet ut alta iterum frui pace, in otioque maximas laudes tuas usurpare nobis integrum sit: queis neque plures, neque illustriores, nec hoc tempore, nec antea, ego videre possum: sin aulem accedent, quæ diximus, ut quidem certe accedent, tum vero per se cordatus quisque facile intelliget, hoc evasurum sit miraculum.

ORATIO AD MAGNUM LOGOTHETAM. ΘΕΟΔΟΥΛΟΥ ΜΟΝΑΧΟΥ HTOI ΘΩΜΑ ΤΟΥ ΜΑΓΙΣΤΡΟΥ ΜΑΓΙΣΤΡΟΥ ΠΡΟΣΦΩΝΗΤΙΚΟΣ ΤΩ ΜΕΓΑΛΩ ΛΟΓΟΘΕΤΗ ΤΩ ΜΕΤΟΧΙΤΗ EU THOME MAGISTRI ORATIO GRATULATORIA MAGNO LOGOTHETÆ METOCHITE. Α΄. Πολλῶν καὶ μεγάλων οὔμενουν οὐδ᾽ εἰκάσαι ῥᾳδίων τῶν εἰς τὴν σὴν εὐδοκίμησιν ὄντων, καὶ θαυμαστῆς σοι πανταχόθεν εὐφημίας εγειρομένης τοῖς ἁπάντων ὁσημέραι στόμασι, μέγιστον ἐκεῖνο διαφερόντως, καὶ οὐδενός τινος σχεδὸν ἀνῦσαι κατὰ ταυτὰ, ἡ περὶ τοὺς δεομένους σὴ δήπου μεγαλοψυχία καὶ γνώμη, καὶ τὸ πεφυκὸς χαρίζεσθαι. Οίμαι γὰρ οἶμαι, μᾶλλον δὲ ἴσασι πάντες, μὲ ἂν ένα μηδένα τοπαράπαν οὕτως εὖ πάσχειν πρόθυμον εἶναι, ὡς σέ γ' αὐτὸν βελτίω πᾶσι τὰ ὄντα διὰ πάντων τιθέναι, καὶ χειρὸς ἀξιοῦν, εὖ μὲν αὐτὸν οἰόμενον πάσχειν, οἷς τοὺς ἄλλους ποιεῖς εὖ, λαμβάνειν δ' αὐτῷ τούτῳ πολὺ μᾶλλον, ἢ διδόναι τοῖς ἄλλοις· οὐ γὰρ χαίρεις ἁπλῶς εὖ δρῶν, εἰς σὲ πάντων ὥσπερ εἰς τινα κοινὴν ἑστίαν καταφευγόν των, οὐδ᾽ αὖ τοῖς δεομένοις πρὸς ἅπαν συναιρόμενος τὸ χρείας ἑστὼς, κάλλιστά τε καὶ δι᾿ ὀλίγου τοῦ μέσου, καὶ ὑπὲρ πάντας τοὺς ἐνταῦθα καταστάντας σχήματος· ἀλλὰ καὶ μεγάλα καὶ θαυμαστα χαριζόμενος εἴης, καὶ οἷά τις οὐκ ἂν ἐκπλαγείη, ἄξια μὲν σοῦ καὶ τῆς σῆς περὶ τὰ καλὰ προθυμίας, τὴν δὲ τῶν εὖ πασχόντων ὑπερβαίνοντα γνώμην· ὡς εἰ μὴ ἀρ᾽ ἐξείη καὶ δὴ τὰ τοιαῦτά ποτε δοῦναι, οὐδ᾽ ὅτιπερ εὖ πεποίηκας λέγεις, κἂν πολλάκις ποιήσης, κάν ἔπρακτος ἀπέλθῃ μηδείς· μᾶλλον μὲν οὖν καὶ νομίζεις ὥσπερ οὐ μικρῶς τηνικαῦθ᾽ ἀδικεῖσθαι, καὶ πρὸς τὴν ἀνάγκην ἄχθοιο, εἴ πεφυκώς οὕτως αὐτὸς, ἔπειτ᾽ οὐκ ἴσχεις διὰ πάντων χρῆσθαι τῇ φύσει ἔστι δ' ὅτε καὶ προφάσεως ἀπορεῖς χωρῆσαι δυνατ μένης τὴν γνώμην. Ὥστε μοι δοκεῖς διὰ ταῦτα οὐν I. Cum et multa et magna, et eadem haud facile animo atque intellectu complectenda sunt, quæ ad tuas attinent laudes; cum etiam immensa quædam tibi omnibus ex locis, ore omnium mortalium, quotidie laudum vis surgit: est illud tamen longe inter cætera maximum, neque ulli propemodum perinde assequendum, tua isla videlicet erga egentes magnificentia, iste animus istud tam prom. ptum ad beneficia ingenium. Sic enim sentio ego. sic, inquam, sentio; aut verius, norunt hoc omnes, neminem omnino unum esse, qui libentius alacriusque beneficiis ornetur, quam tute omnibus dona sua omni modo meliora cumulatioraque præstes, manuque opitulatrice digneris, tum te nimirum affici beneficiis ratus, cum bene ipsemet de aliis mereris, et hoc ipso multo magnis accipere te autumans, quam aliis tribuere. Non enim quod simpliciter beneficium tribuis, gaudio perfunderis, quando ita ad te omnes, velut ad communem ve stam confugiunt: neque quod quacunque ingruente necessitate his qui inopia premuntur subvenis; idque pulcherrime, et quam minimis plane tempo. rum intervallis, et super omneis qui unquam in isto rerum habitu effulsere. At tu magna quædam, et admiranda, neminemque non obstupefacture, gratificari studes; illa te quidem, tuoque rerum honestissimarum digna studio, sed eorum, in quos conferuntur, spem animumque supergressa. Itaque nisi talia etiam nonnunquam tribuere possis, nihil tibi magnopere benefecisse videris, tametsi iden-

χεροῖν, καὶ μετὰ παντὸς τοῦ ῥᾳδίου τοῖς αἰτοῦσιν ἐκστῆνα: παρὰ πᾶσαν Πυθίαν, ἀλλὰ καὶ τὴν Πινα δάρου νεφέλην ἂν ἐκείνην τὴν ξανθήν, ἐξ ἧς ὅσεν ὁ Ζεὺς ῥοδίοις χρυσὸν, καὶ ταύτην ἂν ὡς μάλιστα καταχεῖν, εἰ τὴν μὲν καταχεῖν, τῆς δ᾽ ἐκστῆναι, κύριος ἦσθα. tidem facias, tametsi nemo abs te spei sum irritus ὅσον τῆς θαυμαστῆς ἂν ᾿Αρκαδίας ἀμφοῖν ταῖν remedat. Imo vero etiam non levissica tum te affici injuria exsistimas, ipsique indignaris (necessitati, si quando qui isthac præditus es animi indole, ea per omnia uti nequeas est vero etiam cum occasione, quæ animi tui magnitudinem capiat, destitueris. Adeo ut per hæc mihi, non modo beata illa Arcadia, facile manu utraque, et perlubenter, plusquam ulla Pythia (Herodot. I, 66) petentibus cessurus videare; verum etiam illam Pindari nubem (Ολυμπ. Ζ' ἐπῳδῷ β) flavam illam, de qua Rhodiis aurum Jupiter pluebat: hanc etiam ipsam quam maxime effusurus, si in manu tua esset, tum hanc profundere, tum cedere Arcadia. II. Usque adeo sane ingens ad hæc animi tui impetus est, adeoque omnes reapse in admirationem tui traducis et quod bene facis, et quod majorem adeo in modum facis, et quod eo plane modo volupe tibi est dare, et quod doles, ubi bene merendi tibi facultas desit. Quamobrem emolumentum cominune, et salutarem genium, et rerum omnino animam, et bonæ fortunæ quoddam velut Prytaneum, et omnem tam magnificam, tibique convenientem, laudum exsuperantiam, unice audire est: dum omnes videlicet qui ubique terrarum degunt, identidem nec sine stupore tua in ore decora babent, prædicant, plaudunt, quam gloriosis cantibus redimiunt, omne miraculum, et omne elogium perpetuo sermone de te usurpant: et solam (hanc honestissimam inter se contentionem contendunt, quisnam pluribus amplioribusque te encomiis decorando cæteros antevertat. Jure istuc Β΄. Τοσοῦτό σοι τὸ πρὸς δὴ ταῦτα τῆς ψυχῆς ὡρμηκος, καὶ οὕτω πάντας ἐκπλήττεις σὺν ἄρά πολλῷ τῷ ὄντι, καὶ ἐξ ὧν εὖ ποιεῖς, καὶ ἐξ ὧν οὕτω μειζόνως, καὶ οἷς χαίρεις οὕτω διδούς, καὶ οἷς ἀλγεῖς, ὅτ' οὐκ ἔξεστιν. Ὅφελος γοῦν κοινὸν, καὶ δαίμονα σωτήριον, καὶ ψυχὴν ὡς ἀληθῶς τῶν πραγ μάτων καὶ τῆς ἀγαθῆς τύχης ώσπερεί πρυτανεῖον - καὶ πᾶσαν ἡντινοῦν τηλικαύτην ὑπερβολὴν καὶ σοί γε προσήκουσαν, καθάπαξ ἔστιν ἀκούειν, ἄνω καὶ κάτω τῶν ἀπανταχοῦ πάντων τὰ σὰ σὺν ἐκπλήξει βοώντων, ἐπαινούντων, κροτούντων, ἡλίκοις ἀναδούντων ᾄσμασιν, ἅπαν θαῦμα καὶ πᾶσαν εὐφημίαν κατὰ σοῦ συνειρόντων, καὶ φιλονεικούντων ταύτην μόνην καλλίστην πρὸς ἀλλήλους φιλονεικίαν, ὅστις ἄν σε πλείοσι καὶ μείζοσιν ἐγκωμίοις ἀγήλας, παραλλάξῃ τοὺς ἄλλους· εἰκότως μάλα καὶ ἀναγκαίως, καὶ μετ᾿ ἀξιολόγου του γίγνεσθαι. Εἰ γὰρ αὐτὸς ἐν μέσῳ καθεστηκώς τοῦ κοινῇ λυσιτελοῦντος ἀσαι ώραι φροντίζεις, καὶ πάνθ᾽ ἃ τῇ τῶν ὅλων χρεία προσῆκε, μύνος ἐκ παντὸς τρόπου καὶ βουλεύῃ καὶ πράττεις, καὶ πρὸς τὸ δέον ἅπαν γίγνῃ, ταῖς ὑπὲρ ὧν ἕκαστοι βούλονταί τε καὶ δέονται φροντίσι καὶ προθυμίαις, αὐτὸς ἄγρυπνος ὤν, καὶ μηδ' ἡντινοῦν ἄγων σχολὴν, ὡς ἂν μηδενὶ τῶν ἁπάντων ᾗ δυσχε ρές· ἀλλὰ καὶ πρεσβεῖαι καὶ πόλεις καὶ ἄρχοντες οἱ τούτων καὶ ἰδιῶται, καὶ δῆμοι καὶ πᾶν ὡς εἰπεῖν ὁτιοῦν γένος ἀπολαύωσι προνοίας βασιλικῆς, ἦς μόνος αὐτὸς ὑποκριτὴς ἀξιόχρεως· πῶς οὐχ έκασταχοῦ δεῖ σε τοῦ τῶν ἐπαίνων γιγνομένου τυγχά νειν, καὶ μισθὸν ἔχειν ταυτησὶ τῆς μελέτης τὸν τοιοῦτον ἔρανον; ὃν δή σοι πάντες ἐξαιροῦσιν ἄσμε νοι· οὐχ οἱ μὲν μᾶλλον, οἱ δ᾽ ἧττον, ἀλλὰ πάντες δι sane, et necessario,atque laudabili prorsus officio; quippe cum tu in medio positus, commodi publici curam in singulas horas habes,et quidquid utilitati reipublicæ servit unus undelibet et animo volvis, et re peragis, et ad omnia quæ præsens usus postulat præsto es tuis nimirum curis studiisque promptissimis circa ea quæ expetit quisque ac desiderat, exsomnis ipse, minimeque lentus ac otiosus; at nulla cuiquam omnino imponatur molestia, verum ut et legationes, et civitates, civitatumque rectores et cives, et pagi, et uno verbo genus hominum unumquodque, imperatoria fruantur providentia, cujus tu unus dignus actor repræsentatorque es. Quo igitur pacto non te invicem ubique meritas consequi oporteat laudes, et hujusmodi καίως κατὰ ταυτά. collectas stipes curæ hujus tuæ præmium ferre? Quas tibi utique cuncti eximias perlubenter deligunt; non alii magis, alii minus, sed jure omnes æque prompte et alacriter, III. In quibus omnibus, si fas dicere, quod sine alla cujusquam offensa dictum esto, et primus, ot medius, et postremus ego ipse sum; non quod novi quidpiam de te proferam, verum ea, quorum tibi conscii omnes sunt, de quo ea plane comperta habent, quæ de nullo alio ulli habent comperta, sed quod aliquanto plus in eo ipse habeam, quod divina quadam laudum tuarum bacchatione perculsus ferar; qui enim non baccharer, quandoquidem cum sepenumero complures alios spei volisque meis patronos statuissem, nibil unquam adjumenti a quoquam percepi, verum sophistas omneis, et Γ΄. Τούτων δὲ πάντων εἰ οἷόν τ' εἰπεῖν, καί μοι μηδεὶς ἀχθεσθῇ, πρῶτος καὶ μέσος καὶτελευταῖος ἐγώ, καινὸν μὲν λέγων οὐδὲν, ἀλλ᾽ ἃ περὶ σοῦ πάντες ἴσασιν· ἴσασι δὲ ἅ μηδενὸς περὶ τῶν ἄλλων οὐ δένες ἴσασιν· ἔχων δέ τι καὶ πλέον αὐτὸς, τὸ κάτοι χος ὥσπερ ὑπὸ τῶν περὶ ταῦτα βακχευμάτων κι νεῖσθαι. Πῶς δὲ οὐ μέλλω, πολλοὺς μὲν πολλάκις ἄλλους προστησάμενος ταῖς ἐλπίσιν, οὐδενὸς δὲ οὐδὲν ἀπονάμενος, σοφιστὰς δὲ πάντας εὑρὼν, καὶ τῷ μηδὲν εἰργάσθαι, μαθητὰς τοῦ Χάρητος; ᾿Αλλὰ σὺ μόνος ἀνθρώπων ἡμῖν ὡς ἄριστα ἔσχες, καὶ προϋ στης περιφανῶς· καὶ μάλα εἰς ὄνησιν ἔπραξας· καὶ

ORATIO AD MAGNUM LOGOTHETAM. κατέστης ἀντ᾿ ἀγαθοῦ τοῦ δαίμονος, τά τ' ἀλλ᾽ ὑπὲρ ὧν οὐκ ἔσθ' ὅτ' οὐκ ἐπαγγέλλομέν σοι τὰ βελτίω θεόθεν, μετὰ τῶν ἐς πάντας κηρυγμάτων τε καὶ παιάνων· καὶ ὅθ᾽ ἥκομεν ἐκεῖσε πρεσβεύοντες, ὑπὲρ τοῦ τὰ σὰ θαυμάζοντος Χανδρηνοῦ, ὡς εὐμενέστατα καὶ προθυμότατα, καὶ μάλα ἵλεω δεδεγμένος τῇ γνώμῃ καὶ φιλοφρονησάμενος οὐ μεμπτῶς· καὶ τὸ μέγιστον, καὶ κολοφὼν ἀτεχνῶς τὰ κάλλιστα μεμνημένος ἡμῶν, καὶ διαλεχθεὶς πρὸς τὸν μόνον ἐν ἀνθρώποις ἄριστον, τὸν μόνον φιλάνθρωπον, καὶ παράδειγμ᾽ ἀληθινοῦ βασιλέως, ὡς ἀληθῶς περικότα, ἀποῤῥοήν τινα τῆς αὐτοῦ φιλανθρωπίας ἀφεῖ ναι καὶ πρὸς ἡμᾶς, καὶ κατειργάσθαι ταῦθ᾽ ὑπὲρ ὧν ἥκομεν, ὥσπερ οὖν καὶ κατείργαστο, φθάνων ἡμερότητι καὶ τῷ πεφυκότι τοῦ σώζειν τὰς ἁπάν των δεήσεις ὃν πᾶς ὁστισοῦν θαυμάζειν ἐθέλων, ούδεὶς ὁστισοῦν οἷός τε ἀξίως θαυμάζειν, κἂν εἰ πάνω τες ἄνθρωποι πάντα ποιοῖεν λέγοντες· ἀλλ᾽ ὁμοῦ τε ἐγχειροῦσι, καὶ παρὰ μέλος ᾄδοντες, εὐθὺς ἐξελέγο χονται ὑπὸ τῆς τούτου πρὸς πᾶσαν ἀρετὴν ἀληθινῆς ἁρμονίας ὑπὲρ ἣν ἂν καὶ φῇς μουσικήν· μᾶλλον δ' αὐτοί τε τὰ εἰκότα πάσχουσι, κάτω πίπτοντες. Καὶ τοῦτον ἐκ τῶν αὐτῶν τούτων· ἄλλως κοσμοῦσι, μεῖ τον δεικνύντες λόγου τὸ κατ' αὐτόν. Μόνος γὰρ ἀποχρῶν κόσμος αὐτὸς ἑαυτῷ, καὶ μόνος ἂν εἰ οἷόν τ' ἦν, τῆς αὐτὸς αὐτοῦ γλώττης τύχοι δικαίως, τῆς ὑπερφυοῦς καὶ ἀμάχου, καὶ λογισμὸν πάντα νικώσης ασχέτῳ καὶ κεχαρισμένῃ φορᾷ· ὡς δοκεῖν ἐστράπτειν τε καὶ βροντῆν δημηγοροῦντα, ἢ καὶ πρέσβεσι χρηματίζοντα· τοσοῦτόν ἐστι. Σὺ δ᾽ οὐχ οἷς ἔφην μόνον χρηστὸς εἰς ἡμᾶς, οὐδ᾽ ἐνταῦθα περάνας ἔχεις· ἀλλὰ καὶ οἷς ἔπειτ᾽ ἔσῃ πολλῷ προθυμότερος καὶ ἀμείνων. Προσθήσω δ' ὅτι καὶ οὐδὲ λήξεις· ἀλλὰ καὶ τῶν δευτέρων ἀμεινόνων ἐσαεὶ λέγειν ἔσται μοι· καὶ τούτοις πῶς οἴει χρηστός· μαντεύομαι γὰρ τήν υς σὴν φύσιν εἰδὼς τὰ τοιαῦτα χαίρουσαν· καὶ ὅτι μου μεμνημένος δια τελεῖς, ἐμοῦ μὲν οὐδὲν ὄντος, ὡς ἅπαντες ἴσασι· τίς γὰρ Μαρωνειτῶν καὶ Σιφνίων ᾿Αθήνησι λόγος; ἀλλ᾽ οἶκοθεν καὶ παρὰ σαυτοῦ φιλοτίμως παρακαλού μενος ἐπὶ ταῦσα· εἰ μὴ καὶ ἡμᾶς εἰς ἀγαθοὺς ἐκεί νως φήσαις τελεῖν, τῆς σῆς εἶ μοι δίδως εἰπεῖν εὐνοίας τυγχάνοντας, οὗ μηδὲν οὔθ᾽ ἥδιον οὔτ᾽ εὐδαι μονέστερον χρήσασθαι. germanos Charetis discipulos, siquidem nulla promissis fides esset, deprehendi?Verum enim vero unus tu mortalium optimum te nobis, patronumque certissimum præsbuisti, tu rationibus nostris commodisque egregie consuluisti, tu boni nobis genii in vicem fuisti, tum in cæteris, ob quæ nullo non tempore fausta quævis tibi divinitus comprecamur, una cum nostris apud omneis præconiis et pæanibus; tum potissimum quod cum istuc pro studiosissimo cultore tuo Chandreno deprecatum venissemus, benignissime, et promptissime, et humanissimo nos animo excipiebas, et haud vulgari comitate ac gratia complectebarit: et quod maximum, et plane colophon est, perhonorificam de nobis faciebas mentionem, cum in colloquium cum uno inter homines longe optimo, uno clementissimo, bonique regis verissimo a natura edito specimine, venisses: ut is benignitatis sum rivulum quempiam in nos etiam derivaret, eaque, quorum gratia venissemus, conficeret: quemadmodum sane confecit, sua nempe mansuetudine, atque (insita servandi voluntate, omnes, omnium preces ultro anteveniens. Cujus nomen etsi eximia ornare unnsquisque studet laude, nemo tamen unus est, qui laudare ex merito queat, utut omnes homines omnia dicendo experiantur. Continuo enim ut manum operi admovent, a legitimis carminis modis aberrare, per verissimam imperatoris omnium virtutum harmoniam, longe musica quavis concinniorem, convincuntur; seu verius, et ipsis nihil absurdi et iopinati accidit, eo quod infra (magnitudinem hominis) decidunt, et cum per hac ipsa tamen alio quodam commendant modo, dum facultate dicendi majorem esse demonstrant; solus ipse enim satis magnum sibi decus est; et solus, si qua fieri posset, suam ipsius linguam laudatricem merito haberet, cœlestissimam illam et insuperabilem, quæ omnem mentis aciem invicto gratissimoque impetu vincit. Ita ut fulgura et tonitrua ciere videatur (Aristop. 'Αχαρν. 530), cum aut pro concione verba facit aut legatis responsa dat, tantum id ipsum sane est. Tu vero non his modo, quæ jam diximus, beneficus erga nos fuisti, neque hic bene merendi finem fecisti, sed eo etiam, quod in posterum multo propensior meliorque futurus es, imo et illud adjiciam, quod nec desines aliquando, quodque nunquam non posteriora quæque mihi meliora vocare licebit; et his igitur haud dubie optimus eris, id quod recte hinc auguror, quoniam et tuum ingenium hujusmodi delectari rebus perspectum habeo, et perpetua mei apud te viget memoria: mei, inquam, hominis, quod nemo nescit, minimi plane pretii. Nam quæ Maronitarum Siphniorumque Athenis ratio? Verum tu tua ipsius indole, et abs temetipso, honesta gloriæ cupiditate, ad id præstandum adduceris, nisi fortasse nos item in bonorum virorum numero ideo collocandos censes, quoniam tuam gratiam, si pace tua fas diere, consecuti sumus, quo nihil neque dulcius, neque ad usum felicius esse queat. Δ΄. Οἷς ἅπασιν ἡμεῖς ἀντιδίδομὲν ἄλλο μὲν οὐδέν· οὐ γὰρ οἷόν τε οὐδ᾽ ἐν τούτοις ἡμεῖς· τῇ τύχῃ δὲ χάριν εἰδότες, ὅτι σοι παρέσχεν ἀποχρῶσαν ὕλην εἰς ἐπίδειξιν τῆς σῆς ἀρετῆς ἢ πάντας ἐξέπληξας· μᾶλ λον δὲ καὶ συγχαίρομεν ταύτῃ· ὅτι καθάπερ τοὺς ἄλ λους καὶ σὲ δοκοῦσα κοσμεῖν, ὑπὸ τῶν σῶν αὕτη κεκόIV. Quibus omnibus nihil nos equidem aliud rependimus, quando fieri hoc nequit, nec ea nos conditione sumus, nisi ut fortunæ grates habeamus, quæ tibi idoneam rerum materiam exserendæ virtutis tuæ, qua cunctos in stuporem dedisti, largita fuit. Sive illi potius gratulamur, quod oum

ὅσον δεινὸς ἃ προσῆκε συνεῖναι· μᾶλλον μὲν οὖν καὶ πόρον ἐξ ἀμηχάνων κατ' Αἰσχύλον εὐρεῖν, καὶ περὶ παντὸς ἂν ἄμεινον παντὸς ὁτουοῦν βεβουλεῦσθαι, καὶ εἰπεῖν τὰ καίρια, καὶ πρᾶξαι τῶν βεβουλευμέ νων ἀξίως, καὶ ὡς οὐκ ἂν ἄλλως ἐξείη· ἀλλὰ καὶ γλῶτταν ἡδίω μέλιτος ἴσχεις ὑπὲρ τὸν Ὁμήρου Νέστορα· καί σου πειθὼς τοῖς χείλεσιν ἐπανθεῖ· καὶ ῥεῖς ἄγαν περιδεξίως, καὶ τοῖς πράγμασιν ἀτεχνῶς. Τίς δὲ οὕτω τοῖς πᾶσι χρηστὸς καὶ ἐπιεικῆς, καὶ πρὸς τὰς τῶν πενεστέρων ὁμιλίας εὐπροσόδως ἔχων καὶ ἱλαρῶς, ὥσπερ τις πατὴρ ἤπιος ἔξω παντὸς τοῦ τῆς τύχης εἰκότος; Μόνος δὲ σὺ τῶν δημοσίᾳ πώ ποτε πολιτευσαμένων οὐ πλοῦτον ἐθαύμασας άδι κον, οὐδ᾿ ἰδίας ἕνεκα πλεονεξίας τὸ κοινῇ συμφέρον παρεῖδες, λαμβάνων ὅθεν μέμψις λαμβάνειν, καὶ ὅθεν ἕτεροι κλαύσονται· ἀλλὰ τὴν τοῦ καλοῦ καὶ δικαίου καὶ πρέποντος τάξιν διὰ πάντων φυλάττων καὶ τοὺς τοῦ βασκαίνειν τεχνίτας ἐπαινέτας ἐκτήσω. ᾿Αλλὰ μὲν τὸ μόνον θαύματος ἄξιον, καὶ πᾶσα γλῶσσα τοῖς πᾶσιν ἀεὶ, ἡ περὶ τὰς μούσας κατοχή καὶ βακχεία, καὶ τὸ παρὰ πάντων ἐν τούτοις ἀφε στηκός· ἅπαντα γάρ λόγων είδη καὶ πᾶσαν ἐπιστήμην φέρεις ἐν τῇ ψυχῇ· καὶ οὐδὲν ὅ τι οὐκ ἄκρως, εἰς ἣν ἅπαντα χρήματα συγκεράννυται, ὥσπερ εἷς τινα κρατῆρα κοινόν· καὶ οὐκ ἄρα ρητορικῆς μόνον, οὐδὲ τῆς τοῦ Πλάτωνος τελετῆς, οὐδὲ ταύτης ἢ ἐκείνης τῆς ἐπιστήμης ἔστι σοι λόγος· ἀλλὰ καὶ ἢ τῶν Ὀλύμπου πραγμάτων δημαγωγούς ἀνθρώπους ποιεῖ καὶ σοφιστὰς ἐν αἰθέρι, οὐκέτ᾽ ἐπι ψαύειν ποσί γαίης δοκοῦντας, ὅταν ἄστρων πυκινὰς ἀμφιδρόμους ἰχνεύωσιν Ἑλικας· οὐ μικρὰς δή τινας καὶ φαύλος εἰληφὼς ἀφυρμάς, εἰς ἔσχατ᾽ ἀφίκου τῆς ἐπιστήμης αὐτὸς, τῷ παρὰ σοῦ πεφυκότι· ὅθεν καὶ τῆς Ολυμπίου προσηγορίας δικαιότερος ἂν εἴης τυγχάνειν αὐτὸς παντὸς Περικλέους· σὺ δ᾽ ἐν τοσούντων ἐπομβρία φροντίδων, μηδ' ἀναπνεῖν ὡς εἰπεῖν ἐωσῶν, καὶ λόγους ἑκάστοτε τίκτεις παντὸς σχολάζοντα, ῥᾷον, οὕτω δή του κρα τίστους καὶ πεφροντισμένους ἀδρῶς, ὡς δοκεῖν ὑπὸ Μουσῶν τε καὶ Χαρίτων ὑφάνθαι· καὶ ὡς μηδ' ἂν αὐτὰς ταύτας αναβαλέσθαι ἥδιον· οὕτω πρὸς τοῦ μόνου τὰ τοιαῦτα περαίνειν, ὦ πρόσχημα τέχνης καὶ λόγων αὐτοκράτορ, καὶ λογίου τύπος Ἑρμοῦ, καὶ πρὸς τοὺς ἄλλους, ὥσπερ ἀετὸς ἐν νεφέλαις. Δοκεῖ δέ μοι καὶ Πυθαγόρας τούτους ἰδὼν, εἰ γὰρ καὶ πόῤῥω ταῦτα τοῦ καθ᾿ ἡμᾶς συνεδρίου, ἀλλ᾽ οὖν εἰρήσθω γε, ἐκεῖνος τοίνον εἴπερ ἑώρα, ἔφησεν ἄν σε τὴν Δημοσθένους ἢ Πλάτωνος ψυχὴν ἐσχηκέ ναι· τούτων δὴ τῶν σῶν νῦν μὲν ἑταίρων, πάλαι δὲ γυμναστῶν, πολλοῖς καὶ μεγάλοις ἐρειδόμενος τε κμηρίοις, οὕτω τοι πάντα τὰ σὰ διαπαντὸς τοῦ και λῶς ἥκοντος ἴσχει· καὶ δι' ἀνάγκης εθελουσίου θαυμαστὰς ἅπαντας κέκτησαι. te perinde atque cæleros ornare visa esset, tuis σμηται, οὐ μεῖον, ἢ τοὺς ἄλλους αὕτη κοσμεῖ· οὐ γὰρ ipsa non minus exornata luminibus fuerit, quam ipsa alios ornet. Quippe non ad ea modo, quæ opus sunt, recte intelligenda sane quam perspicax es, sive rectius: Viam invenire promptus e salebris meris, ut ait Æschylus (Προμ. Δετμ. 59); atque longe idem aliis omnibus sapientius in re quacunque proposita, quæ ex usu præsenti sint, cum in medium consulis verbisque explicas, tum digna prudentibus consiliis ratione opere ipso exsequeris, atque ita quidem certe, quasi non alio expediri res modo posset, verum etiam, melle dulciorm linguam, præ Neslore illo Homerico, (Ιλ. α΄, 249.) habes, tuisque plane in labris suada efflorescit. (ex Eupolide. Δήμοις), et flumen orationis quam dexterrime, rebusque ipsis convenientissime fundis. Adhæc quis æque erga omnes beneficus, et tenuioribus adeo facile affabilis, et comis, ut mitis quispiam pater ('I) w' 770), idque contra quam fortunæ locoque tuo consentaneum esse videatur? Sed et ex iis, qui ullo unquam ævo, in publico rerum civilium actu versati fuere, unus tu opum injustarum haudquaquam mirator fuisti, nec privatum commodum tuum rationibus reipublieæ antiquius habuisti, accipiendo nimirum unde probrosum esset accipere, et unde alii suas lugerent jacturas; imo vero tu honesti, et justi, et decori ordinem in omnibus observando, etiam maledicentissimos quosque calumniatores tuarum laudum præcones nactus es. Cæterum quod vel solum admiratione dignum est, quodque omnia omnium ora linguasque perpetuo occupat, tuus iste circa Musas afflatus et bacchatio est, et in iis concessa ab omnibus palma. Omnes enim orationum species, omnera scientiam in animo circumfers, nihil que non excellentissimum in modum. Ita vero in animo luo res omnes probe permistæ sunt, velut in communi quodam cratere. Atqui nec artes solum oratorias, neque sacra et initia Platonica, neque hanc duntaxat illamque disciplinam complectendam tibi statuis, sed illam itidem, quæ homines rerum colestium interpretes doctoresque publicos, et exercitatos in there sophistas: Haud ultra pedibus contingere terram, videri facit, oum densas siderum et revolubileis spiras orbesque vestigant. Cujus negotii perquam exigua et vulgaria nactus subsidia, ad ultimas scientiæ illius metas insita ingenii vi provectus es. Unde et Olympii cognomentum meliore plane jure, quam Pericles quispiam mereris. Jam tu etiam inter tot curarum, quæ te, prope dixerim, vix spiritum ducere sinunt, imbreis identidem tamen orationes paris, atque minore id quidem negotio quam alius quisquam otio abundans; et has adeo præstantes, adeo molli et delicatoelaboratas filo, ut a Musis ipsis Gratiisque pertextæ videantur, et ut ne hæ quidem ipse suavius quiddam modulentur, adeo tuum unius opus est, hæc perfecte præstare, o ingens artis hujus decus, et imperator orationum, et Mercurii facundiæ præsidis effigies, et cum aliis collate, velut aquila quædam in nubibus. Videtur itaque mihi Pythagoras, visis orationibus tuis, quanquam enim longe hæc s, nostro (Christianorum) synedrio abhorrent, at dicantur illa tamen: has illo igitur si videsset,

ORATIO AD NIPHONEM PATRIARCHAM. haud dubie dicturus erat, te Demosthenis aut Platonis habuisse animam, tuorum hoc quidem tempore familiarium, olim autem magistrorum. Id quod multis magnisque documentis subnixus dicturus erat; in tantum tua omnia, quod pulchrum venustumque est, id ubique consectantur, et tu voluntaria quadam necessitudine constrictos omnes admiratores tuos habes. ΘΕΟΔΟΥΛΟΥ ΜΟΝΑΧΟΥ HTOI ΘΩΜΑ ΤΟΥ ΜΑΓΙΣΤΡΟΥ ΛΟΓΟΣ ΠΡΟΣΦΩΝΗΤΙΚΟΣ ΕΙΣ ΤΟΝ ΠΑΝΑΓΙΩΤΑΤΟΝ ΚΑΙ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟΝ ΠΑΤΡΙΑΡΧΗΝ ΚΥΡ. ΝΙΦΩΝΑ. SEU THOME MAGISTRI ORATIO GRATULATORIA SANCTISSIMO ET OECUMENICO PATRIARCHE, DOM. NIPHONI. Α΄. Ἐπειδὴ σὺ μὲν Θεοῦ διδόντος τῆς ἀπασῶν μεγίστης ἐπέβης ἀρχῆς, πολλὰ βιασθείς, καὶ πρὸς τὴν ἀνάγκην οὐκ ἀντειρηκώς, τὸ δὲ τῆς φήμης ἑκασταχόσε παρῄει, τίς ἂν εἰπεῖν ἔχοι τὸν συνενεχ θέντα κρότον ἅπασιν; Οὐ γὰρ οἱ μὲν ταύτην εἶχον τὴν γνώμην, οἱ δ᾽ ἑτέρως γε· οὐδὲ ταύτην μὲν πάντες, οὐ κατὰ ταὐτὰ δὲ, ὡς τοὺς μὲν μᾶλλον, τοὺς δ᾽ ἧττον γεγανῶσθαι τῇ φήμῃ, καὶ τοὺς μὲν ὡς ἀλη θῶς, τοὺς δ' ἐν σχήματι· ἀλλ᾿ ὥσπερ κοινῆς εὐχῆς τελεσθείσης, ἤ τινος ἡμῖν ἐξαίφνης ἀπ᾿ οὐρανοῦ κατιόντος ἐπ' εὐδαιμονίᾳ τοῦ γένους, οὕτω πάντες τὰς γνώμας ἔσχομεν· καί μοι δοκοῦμεν, μηδ' ἂν αὐτοὶ δεδεγμένοι, τοσοῦτον ἡσθῆναι· μᾶλλον δὲ ὡς ἂν αὐτοὶ δεδεγμένοι, μέγα φρονοῦμεν, λογιζόμενοι μὲν τὰ πρόσθεν, ἐννοοῦντες δὲ καὶ τὰ νῦν διὰ σοῦ πᾶσιν ἐσόμενα· συγχαίροντες μὲν ἡμῖν αὐτοῖς, συγχαίροντες δὲ καὶ πᾶσιν ἀνθρώποις· ὅτι τῆς ἀγα θῆς τύχης νῦν πάντες ὡς ἀληθῶς πειρασόμεθα, καὶ νῦν εὐδαιμονία μετ᾿ ἀνθρώπων οἰκήσει, ἐξαληλιμο μένων μὲν κατάκρας τῶν τε ἰδίᾳ λυπούντων ἑκάστῳ, καὶ τῶν κοινῶν δυσχερῶν, ὡς μηδ' ὑπολελεῖφθαι τῇ μνήμῃ· ἀντεισενεχθέντων δὲ ἡδέων καὶ τερπνῶν καὶ χαρίτων, καὶ πλείστης ὅσης ἑκασταχοῦ τῆς βακχείας, σκιρτώντων ἁπάντων ἐπὶ χρηστῆς ὑπο θέσεως. πάλαι μὲν ἐποθοῦμεν, ἰδεῖν δὲ οὐκ ἀπήντα. Ηλγοῦμεν δὲ ἀτυχοῦντες· μόναις δὲ ταῖς εὐχαῖς ἐλείπετο χρῆσθαι, θαλπομένους ἐλπίσι, Τοιγαροῦν καὶ γέγονε· καὶ τοσοῦτό γε, ὥσ᾽ ὑπὲρ I. Posteaquam tu nuper, Dei munere ac beneficio, istam omnium maximam dignitatem, sane quam coactus, et necessitati duntaxat non reclamans, adiisti, ejusque rei fama in omnes orbis nostri partes exiit, nemo facile dixerit, qui tum apud universos homines obortus fuerit plausus. Non enim alii hanc, alii aliam habebant sententiam; neque rursus eamdem quidem omnes, sed non eodem plane comparatam moto, eo quod alii plus, alii minus allato nuntio exhilararentur, pars ilem ex animo, pars simulate; sed vero velut publici cujusdam voti damnati essemus, aut cœlo quisquam repente, ad generis nostri folicitatem, nobis delapsus fuisset, ita plane animis omnes afficiebamur. Quanquam mihi sane, nec si ad vola et spes nostras concessus nobis fuisses, tam effusa exeullaturi videamur latitia, sive verius, quod te, quem ipsi optavissemus, accepto, nunc magnopere gloriamur. Nempe pariter tum priora nobiscum reputantes; tum animo præcipientes, quæ per te mox usu omnibus ventura sunt: atque et nobis ipsis, et universis hominibus gratulantes, quod bonam omnes fortunam nunc demum experturi simus: quod ipsaque nunc inter homines domicilium habi tura sit felicitas: oblitteratis penitus, tum his quæ privatim quemque cruciabant, tum publicis infortuniis ita ut ne in memoria quidem amplius resideant, eorumque loco reduotis jucundis et suavibus, e

ὅπως διαπαντὸς ἀπολαύειν ἐξέσται ταῖς εὐχαῖς ἔχο μεν χρῆσθαι. Τοῦτο ἦν ἄρα τὴν γῆν πρὸς καρπῶν ἁπάντων ἐῤῥῶσθαι φοράν, καὶ φιλοτιμήσασθαι ταῖς γοναῖς, ὥσπερ γε τῆς μελλούσης τύχης αξιολόγους τινὰς ἀφορμὰς παρεσκευακότος τοῦ θείου, δεικνύντος ἐντεῦθεν τὴν ἐσομένην βοήθειαν. gratiis, et immensa ubique bacchantis lmtitiæ vi, ὧν ὅπως ἔσται ταῖς εὐχαῖς εἴχομεν χρῆσθαι, τούτων omnibusque ob tam bonam causam mire tripudiantibus. Quæ dudum desiderabamus, sed oculis usurpare non licebat: atque ut frustratione angebamur, ita solis uli volis, nobis spe calentibus, reliquum erat. Quamobrem factum id nunc est. Et tantum illud omnino, ut quemadmodum quo hæc fierent, antehac votis optare habebamus, ita nunc ut perpetuo eis frui nobis liceat, votis optandum habeamus. Atque hoc ipsum haud dubie erat, quod ita copioso tellus nostra fructuum omnium proventu nuper abundaret, et ambitiosa quadam fecunditate luxuriaret, Deo nimirum futuræ hujus fortunæ nostræ velut præclaram quamdam lementim jam parante, atque futurum inde præmonstrante auxilium. II. Verum enimvero nec magnus imperator ex hoc aberat theatro. Nostræ columenque et gloria terra (Oppian. Κυνηγ. α΄, 1), sed et ipse tuarum acclamationum plausuumque partem ferebat, quod præteritis cæteris tui unius rationem habuisset, viri, quæ particulatim alios honestant, perfectissime omnia complexi. Cæterum cum multa et magna imperatori in admirationem sufficiant, vix recensere tamen, quot et quanta sint, quis queat. Sive potius eum, qui optimarum laudum omnium verissimum prytaneum est, et qui 'in tantum omnibus in rebus concessum tenet principatum, ut omnes omnino, quotquot claritudine virtutum insignes habentur, si illi secundi sint, nihil amplius optent. Imo vero ipsorum inde inclarescat gloria, nulla illi parti decoris delibata parte. Eum igitur, hunc plane in mondum comparatum, quamvis absonum fortasse dictu est, non/minus tua illa suffragatio commendat: et qui omni ex parte admirandus per se est, hoc ipso, nescio quomodo, haud paulo nunc admirabilior visus est. Sive potius uterque vestrum hac eadem ex re: ille ut supra omnes homines recte arbitrandi summus artifex, eo quod te per omnia optimum delegit, tu vero optime classis homo, utpote qui præstantissimi in omnibus, et admiratione dignissimi imperatoris judicio delectus es. Quocirca nec illum alium quempiam præ te præoptare oportuit, quemadmodum nec præoptavit; neque te ab alio, quam ipso, accipere suffragium, ideoque nec accepisti. Nimirum vos inter vos, mutuis recte atque ordine fungebamini officiis, quasi de industria, ut arbitror, hoc contigisset, ut ne prætermissum quidquam videretur. Mea videlicet sententia non modo eximiam promeriti laudem Athenienses videntur, queis in deliciis Plato esset; sed Plato etiam ipse homo maximi pretii visus, quis hos habuisset admiratores. Β΄. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ βασιλεὺς ὁ μέγας οὐκ ἀπῆν τοῦ θεάτρου, τὸ γαίης ερικυδὲς ἔρεισμα· ἀλλὰ τῶν κατὰ σοῦ θορύβων καὶ κρότων ἐκοινώνε καὶ οὗτος. Ανθ᾽ ὧν πάντας τοὺς ἄλλους ὑπεριδών, σοὶ μόνῳ προσέσχε, τῷ πάνθ᾽ ἃ τοὺς ἄλλους ἐν μέρει κοσμεῖ καθ᾽ ὑπερβολὴν συλλαβόντι· ᾧ πολλῶν καὶ μεγάλων οὔμενουν εἴποι τις ἡλίκων καὶ ὅσων ἐξαρκούντων εἰς θαῦμα· μᾶλλον δὲ πάντων ὄντα τῶν ἀρίστων ὡς ἀληθῶς πρυτανεῖον, καὶ τοσοῦτον ἐν πᾶσιν ἐσχηκότα τὸ συγκεχωρηκός, ὡς πάντας ἁπλῶς τοὺς ἐξ ἀρετῆς βοηθηθέντας, εἰ τούτου δεύτεροι γένοιντο, μηδὲν πλέον ζητεῖν, μᾶλλον δὲ σφᾶς ἐντεῦθεν κοι σμεῖσθαι. Τούτῳ δὲ τῆς γιγνομένης τιμῆς ὑφαιρεῖν, τοῦτον οὕτως ἐσκευασμένον, οὐχ ήττον εἰ καὶ παράδοξον εἰπεῖν ἡ παρὰ σοῦ ψῆφος σεμνύνει. Καὶ θαυμαστὸς τοῖς ἅπασιν ὤν, πῶς ἂν εἴπω, νῦν μᾶλλον θαυμαστότερον ὤφθη· μᾶλλον δ᾽ ἐκ τῶν αὐτῶν ἀμφότεροι· ὁ μὲν, ὡς ὑπὲρ πάντας ἀνθρώ πους τοῦ λογιζομένου τεχνίτης, ἐπειδὴ σὲ τὸν πάντα βέλτιστον εἵλετο· σὺ δὲ ὢν τῆς κρείττονος μοίρας· ἐπειδὴ τοῦ πάντ' ἀρίστου καὶ θαυμαστοῦ βασιλέως τῶν ψήφων ἔτυχες. Οὐκ ἄρα οὔτ᾽ ἐκεῖνον ἐχρῆν ἄλλων ἀντὶ σοῦ προελέσθαι. Οὔκουν οὐδὲ προείλετο, οὔτε σὲ παρ' ἑτέρου ἢ τούτου κεκομίσθαι τὰς ψήφους· οὔκουν οὐδὲ κεκόμισο· ἀλλ᾽ ἀμφτέροις ἐχρήσασθε τὰ γιγνόμενα, ὥσπερ ἐξεπίτηδες οἶμαι συνε νεχθὲν τοῦ μὴ δοκεῖν ἐλλελεῖφθαι. Ἠγάμην δὲ ἔγωγ οὐ μόνον 'Αθηναίων χαιρόντων Πλάτων, αλλὰ καὶ Πλάτων πολλοῦ τινος ἄξιος ἔχων θαυμαστὰς ᾿Αθη ναίους. III. Atque de me quidem, si vel ante novum Γ΄. Ἐμὲ δὲ καὶ πρὸ τοῦ παρόντος εἴ τις ἤρετο hunc pontificatum tuum quisquam exquisivisset, quisnam sacrarum religionum cæremoniarumque, et magni Ecclesiæ nominis moderator procuratorque futurus esset, hunc te profecto ipsum edidissem; neo quando tui præsentis facultas nobis erat, alius omnino ullus superior discessisset; id quod neque speciosis quibusdam rationibus, neque de principis summa erga te benevolentia, conclusissem: nihil horum sane, verum ex iis rebus, quas in te sitas esse juxta mecum omnes norunt. Quippe si caput rerum omnium, et unum revera maximum σχήματος, τίς ὁ τῶν ἱερῶν πραγμάτων καὶ τοῦ μετ γάλου τῆς Ἐκκλησίας ὀνόματος ἐξάρχων ἔσται καὶ κηδεμών, σὲ τοῦτον ἂν εἶπον, καὶ οὐδ᾽ ἂν εἷς ἄλλος σοῦ παρόντος ἐκράτει, οὐκ εἰκόσι λογισμοῖς χρώμενος, οὐδ' ἐκ τῆς τοῦ κρατοῦντος συμπεραίνων εὐνοίας, οὐδ᾽ ἐγγύς· ἀλλ᾽ ἐξ ὧν ἐγώ σοι καὶ πάντες σύνισμεν· εἰ γὰρ δὴ κεφάλαιον μὲν ἁπάντων καὶ μόνον ὡς ἀληθῶς τιμιώτατον ψυχῶν προστασία, καθάπερ οἶμαι ψυχῇ σώματος· δεῖ δὲ τὴν ταυτησ τῆς ἀρχῆς εἰλημμένον τοσαῦτα πράττειν ὅσα παντες ἄνθρωποι· ἐπειδὴ καὶ πάντων προΐσταται· καὶ τοῦθ᾽

ORATIO AD NIPHONEM PATRIARCHAM. ἡμῖν οὗτος ἐνθάδε ὅπερ τοῖς νοητοῖς ὁ Θεός· εἰ est, sacrum animarum regimen, proindre opinor, ταῦθ' οὕτω δεῖ, σὺ δὲ πάλαι τούτους τους λογισμούς ἔδωκας· καὶ οὐδὲν ἔργον εὑρεῖν, εἰ διὰ πάντων ἀφῖξαι, ἀλλ' ὅτῳ μᾶλλον ἐξείργασαι, τίς οὕτω φρένας ὀλίγος καὶ τῶν φανερωτάτων ἔχων σκαιῶς ὅστις οὐκ ἂν οἶμαι συμφήσαι, ὡς ἄρα νῦν οὐ λαμβάνεις, ἀλλ᾽ ἀπολαμβάνεις τὸ σχῆμα· καὶ τῶν πραγμάτων διδόντων, πάλαι κρατεῖν, ἤδη προσετέθη τοὔνομα· ὥστ᾽ οὐ τοῦ κεκομίσθαι δεῖ σοι μᾶλλον συγχαίρειν, * συνάχθεσθαι πάντας, τοῦ μὴ πάλαι τὸ δέον ὡς εἰκὸς κεκομίσθαι· μᾶλλον δὲ σοὶ μὲν κατ᾿ ἄμφω συγχαίρειν, καὶ οἷς ἀξιόχρεως πόρρωθεν ἦσθα, καὶ ὅτι νῦν ἔτυχες· ἡμᾶς δὲ εἰ καὶ νῦν ὄντως ἐν εὐδαί μοσιν ἔχεις, τῷ μὴ πάλαι τούτου πειραθῆναι τοῦ μέρους εἰς ἠδικημένους τελοῦμεν. ut animæ corporis sui gubernatio: si illi item, qui hoc capessit munus, non minus multa nec0888rio peragenda sunt, quam universis hominibus reliquis præsidi videlicet omnium et custori, qui idem in terra mortalibus est, quod ætheriis mentibus Deus. Cum hac, inquam, sio omnino comparata esse oportet, et hæc dudum tibi hominum collecta fuit existimatio, nec difficile est videre, utrum spatia hæcce omnia decucurreris, verum in quonam plus operæ laborisque consumpseris, qui heic ita parum prudens, rerumque clarissimarum ita imperitus arbiter sit, qui non ultero, ut equidem arbitror, fateatur non accipere te nunc, sed repicere hunc habitum, et quod jampridem res ipsæ decus tibi dedissent, illius nunc accessisse titulum. Quapropter non magis tibi de accepta dignitate congratulari debemus, quam communem ex eo omnes dolorem capere, quod non jamdudum, ut sane; æquum erat, justum ac debitum honorem consecutus fuisses: sive potius tibi quidem utroque congratulandum nomine, tum quod eo dignissimus dudum eras, tum quod nunc adeptus es. Nos autem, etsi nunc merito beatis adnumeres, quoniam non olim hanc experti sortem fuimus, injuriam profecto perpessis accensendi sumus. ^ Δ΄. Τῶν δὲ σῶν πλεονεκτημάτων, τοῦ τις ἂν πρῶτον ἢ τελευταῖον μνησθῇ; πότερον, τῆς ὑπερφυοῦς ἀγχινοίας καὶ τοῦ βουλευομένου πρὸς πάντα, καὶ τὸ γιγνόμενον μὲν πανταχῆ, ἐν οὐδενὶ δὲ μετάμελον ἔχοντος, ἢ τοῦ τῆς γνώμης ἐμβριθοῦς καὶ γενναίου συγκεκραμένου χάρισιν ἡμερότητος, ὡς μήτε τῷ μεγαλόφρονι μόνῳ πρὸς ὑπεροψίαν ἐκφέρειν, καὶ χαλεπὸν εἶναι τοῖς ἐντυγχάνουσι, μήτε τῷ πράῳ μεγαλοφροσύνης ἀπούσης πρὸς μαλακότητα πίπτειν; ᾿Αλλ' ἀμφοτέρων εἰς ἄκρον προὔστης, ἡρωϊκὸν μὲν καθάπαξ ἔχων τὸ ἦθος καὶ φόβον ἐγεῖρον ἐν τῷ παραντίκα τῆς θέας χαρίτων δὲ πλήρεις τὰς ὁμιλίας δεικνύς. ᾿Αλλὰ μὴν τὰ μέχρι τοῦ δεῦρο δοκοῦντα τῶν ἀπορωτάτων συγγίνεσθαι μόνος ἀνθρώπων εἰς ταυτὸν ἤγαγες, ὡς μὴ βεβλάφθαι θάτερον· καὶ νικῆς τοὺς μὲν φιλανθρώπους δικαιοσύνῃ, φιλανθρωπίᾳ δὲ τοὺς δικαίους· ἢ εἰ βούλει γε, φιλανθρωπίᾳ μὲν φιλανθρώπους, τῷ δὲ παράδειγμα δικαιοσύνης αὐτὸς εἶναι, τοὺς δεινοὺς ἐπὶ τούτῳ· ὢ συνδυασμοῦ θαύμα καὶ ζῆλον ἅπασιν ἔχοντος, προσήκοντος μὲν σοί, λυσιτελοῦντος δὲ πόλεσι! Νῦν οὐ πένητας ἔστι πρὸς εὐπόρων κακοῦσθαι, καθάπερ ἐν πόλεων ἁλώσει καρπουμένων τοὺς δυστυχεῖς· καὶ τὰ μὲν σφέτερ' αὐτῶν ἀτόποις ἐπαυξόντων προσθήκαις, ἐκείνους δὲ κλύειν ἀναγκαζόντων καὶ καθιστάντων πενήτων πένητας· νῦν συκοφαντία καθάπαξ ἐκποδὼν ἀπελήλα τα:· καὶ πένητες οὐ ψεύδονται πρὸς εὐπόρους· οὐδὲ πρὸς τὸν ἔχονθ' ὁ φθόνος ἔρπει κατὰ τὸν παῖδη Σου φίλου· ἀλλ᾽ ἔστιν ἑκατέροις παρ' ἀμφοτέρων ἃ δεῖ, τῶν μὲν ἐν πλούτῳ σφᾶς ἐλεούντων καὶ συνευχομένων βίου ραστώνην· αἰδοῦνται δὲ τοὺς αὐτῶν κρείτα τους οἱ πενίᾳ συζῶντες· δεδίασι γὰρ ἄμφω τοὺς νόμους οὓς αὐτὸς ἰσχυρούς ποιεῖς, δικαιοσύνῃ πρὸς πάντα χρώμενος. Νῦν εἶδος εὐεργεσίας ἐξεφάνη και νὸν, καὶ πάντας ἁπλῶς εὖ ποιεῖς· τοὺς μὲν ἐνδεείς δι' αὐτὸ τοῦτο, τοὺς δ᾽ ἔχειν δοκοῦντας, ἵνα μὴ τῶν οὐκ ἐχόντων γένωντα κατὰ τοὺς δεινοὺς τῶν κυβερPATROL. GR. CXLV. IV. Quam vero de excellentibus virtutibus laudibusque tuis primo, quam postremo dicemus loco? utrum singularem vim mentis, et prudentissima in omnibus consilia, quæ numeros suos omnes expletos, nullam autem decretorum reprehensionem habent: an gravitatem animi nobilitatemque illam mansuetudinis permistam temperatamque graliis: ut neque magnanimitate sola ad aliorum despicientiam efferaris, gravisque tecum agentibus fias, neque rursus lenitate, remota magnitudine animi, ad mollitiem prolabaris? Tu vero hoc utrumque perfectissime moderaris, nimirum heroica plane præditus indole, suique formidinem primo protinus conspectu ciente, sed idem comitate et gratia refertos exhibens congressus. Cæterum quæ duo antehac vix, ac ne vix quidem, convenire posse videbantur, ea tu unus mortalium sic in unum conduxisti, ut alterum alteri nihil officeret: nempe mites ac humanos justitia anteis, lenitate justos, seu si mavis, lenes indulgentia, hos autem, qui justitia insignes habentur, quod ejusce virtutis ipsemet exemplar es: o admirabilem omnibus atque gloriosam conjunctionem! quæ sic tua propria est, ut in primis fructuosa sit reipublicæ. Non enim nunc amplius opprimere inopes ac vexare divitibus licet, qui perinde ut in captivitate urbium Beri solet, ex miseris compendium capantes, suas quidem copias ingentibus accessionibus adaugebant, pauperes autem ad lamenta ac lacrymas compellebant, atque de pauperibus pauperrimos consinnabant. Sed et quadruplatorum exterminatæ penitus nunc sunt calumniæ: neque defraudant tenuiores eos qui locupletiores sunt, neque dirus habentem aggreditur livor ut ille Sophili aiebat filius (Sophocles, Αἴαντι 157), sed mutua alteri alteris officia præstant; quando et gravis horum fortunæ locupletes miseret, facilioremque vitæ rationem ipsis

νας - περιῤῥαγῇ που τὸ σκάφος προσεγκύρσαν σπιλάσι. το Καίτοι τοῦτο μὲν εἰ καὶ μηδενί τω τῶν ἁπάντων εἰργασμένον ἔχομεν λέγειν, οὐδ᾽ ἔστιν εἰς παράδειγμα ἀνενεγκεῖν· μόνος γὰρ ἐξεῦρες και μόνος προὔφης ἀλλ᾽ οὖν ἔσονταί τινες ζηλωταί· καὶ φιλονεικήσει ποτ᾽ ἂν ἴσως ὁ χρόνος δοῦναι τὰ δεύτερα· τὸ δ' οὕτω μὲν χαίρειν εὖ ποιοῦντα τοὺς ἄλλους ὥσπερ αὐτὸν εὖ πάσχειν νομίζειν, οὕτω δὲ πρόθυμον εἶναι διδόντα, ὡς οὐδ᾽ ἂν εἷς οἶμαι λαμβάνων, καὶ τοῦτον ἡγεῖσθαι μόνον πλοῦτον καὶ μέγιστον, τὸ μετατιθέναι πρὸς ἑτέρους τὰ ὄντα· καὶ τούτους μὲν ὅπερ αὐτ τὸς, αὐτὸν δὲ ὅπερ ἐκεῖνοι γίγνεσθαι· τόδ' ἄρα σὸν αὐτοῦ μόνου καὶ κοινωνὸν οὐκ ἔσχες, οὔτε μήποτε κτήσῃ· μόνος γὰρ ὡς εἰπεῖν διαγέγονας πρὸς τὰ τῆς exoptant: et hi rursus qui egestate conflictantur, νητῶν, οἳ καὶ γαλήνης οὔσης χρῶνται τῇ τέχνῃ, μὴ potentiores colunt ac observant, nempe leges utrique metuunt, queis vim suam ac robur astruis, cum omnibus in rebus justitiam servas. Tum novum quoddam beneficientiæ nunc apparuit genus, et tu simpliciter bene de universis mereris: de inopibus videlicet, inopiæ ipsius causa, de iis autem, quibus meliuscule esse videtur, ne et hi in illam egentissimorum recidant classem: solertium sane more gubernatorum, qui ne tum quidem cum sudum ac serenum est, ab 'arte sua recedunt, ae qua forte illisum cautibus diffringatur navigium. Quanquam vero, a nullo dum mortalium istuc præstitum fuisse affirmare habemus, nec ad aliquod referre licet exemplum: solus tu enim reperisti, solus protulisti in lucem: exsistent tamen, opinor, η τύχης ἁμιλλώμενος πάθη, καὶ τὴν ἀνώμαλον ἄγων qui illud æmulabuntur, eritque fortassean, cum εἰς ἴσον τό γε κατὰ σαυτόν καὶ μὴν τὰς ὁσημέραι tais hisce secunda tempus edere conabitur. Verum συναφὰς γαμηλίους, καὶ συσσίτια πενήτων ὑπὲρ τὴν enim vero quod ita plane cum benigne aliis facis, χρείαν, καὶ χρεῶν ἀτόπων ἀποκοπὰς, καὶ δεσμωτῶν delectaris, quasi si tibi ipsi illud tribui censeas λύσιν, καὶ εἰρκτῶν ἄφεσιν, καὶ τὰς ἐν τοῖς νοσοῦσι beneficium, quod sic item promptus ad largiendum παραμυθίας, καὶ τὴν τῶν ξένων ὑποδοχὴν καὶ φιλανes, ut vix alius ullus, quemadmodum arbitror, ad θρωπίαν, καὶ πόλλ' ἕτερα, καὶ τὸ μέγιστον τοὺς ἐκ accipiendum atque has unas maximasque tibi πολλοῦ μὲν ἱερῶς στασιάζοντας, ἄρτι δὲ νενευκότας, opes esse statuts, quidquid habes, ad alios trans- καὶ προσδοκωμένους αὐτίκα μάλα τιμήσειν ὁμόνοιαν ferre, eosque quod tute antea fueras, te quod illi ὃ τίνος ἂν πρόσθεν κατὰ γνώμην εἰσῄει; ποίᾳ ταῦτ᾽ erant, fieri, hoc ipsum tuum profecto solius et ἔνεστι ψυχῇ παραβαλεῖν ἀνθρωπίνῃ; Ὢ τίς ᾄσει μὲν proprium est,in quo nullum neque habuisti, neque πάντα, ᾄσει δὲ κατ᾽ ἀξίαν; Ω τίς ἀκούσας οὐκ εὐ unquam habiturus es, socium: unus tu enim, ut θὺς ἀνίσταται τῇ ψυχῇ, καὶ τὸν εἰργασμένον ἐθέλων rem verbo absolvam, adversus graviores fortunæ ὑπὲρ πάντας σεμνύνειν, πληρούμενος ἐνθουσιασμοῦ ærumnas, in omni vita egregie depugnasti, atque σιγῶν ἐμφαίνει τὸ θαῦμα; Ἐγὼ δὲ καὶ τἆλλα μὲν inqualem illam deam, quoad poteras, ut ad æqua- δυστυχής, ἑνὶ δὲ μάλιστα τούτῳ ὅτι τῆς τούτων ἀποlitatem reduceres, operam dedisti. Adhæc porro G λείπομαι θέας, καὶ οὐκ ἀπολαύω παρὼν τῆς ἀρχῆς quotidianas istas tuas collationes epulasque nu- τὰ γιγνόμενα· ἢ σώζοιτο ἐνιαυτῶν συχναῖς περιό ptiales, et lautiusculas, quam pro necessitate, δοις, εἰς τελευτὴν εὖ μάλα παγίως τῶν πραγμάτων pauperum invitationes, et immanis æris alieni alχωρούντων· σώζοιτο δὲ βασιλεία τὰ μόνα καὶ πρῶτα levamenta, et solutionem vinctorum custodiarum- κάλλιστα καὶ πρέποντα γε ἀλλήλοις. Καὶ γένοιτο μὲν que missionem, et ægrorum consolationes, et in ὑμᾶς εἰς τὸ ᾿Αργανθωνίου γῆρας ἀφῖχθαι, καὶ εἴ τις recipiendis hospitibus humanitatem, et complura ἄλλος ὑπερβεβηκὼς εἴη τοὺς ὅρους· συνεῖναι δὲ id genus alia, denique quod vel maximum est, μόνοις ἀεὶ τοῖς βελτίστοις ἐπιδιδοῦσιν ὅσον ἔξεστι sanctis jamdiu contentionibus distractos, nunc πλεῖστον, ὡς ἂν καὶ τοῖς ἐπιγιγνομένοις εἴη πειρά autem inclinatis animis, ut spes est, propediem σθαι τῆς παρ' ὑμῶν εὐπραξίας. concordiam culturos, quod cui vel in mentem antea venerat? cui hæc, inquam, animæ humanæ comparare fas est? O quis hæc omnia canet? canet autem ex merito? O quis hæc auribus usurpans non protinus excitatur animo; atque dum auctorem præ omnibus laudande extollere conatur, non mox velut numine quodam instinctus, obmutescendo prodigii hujus magnitudinem declarat? Me vero cum in cæteris infelicem, tum in hoc uno præsertim quod ab operum istorum absum spectaculo; nec præsens, quem par erat, de sacra ista dignitate tua, capio fructum. Quam longo annorum circuitu sartam tectam tibi manere discupio: rebus omnibus ad finem usque vitæ prospero et constanti tenore procedentibus. Salva item et incclumis imperatoria majestas sit opto; quæ res duæ solæ et primæ pulcherrimæ sane sunt, et optime inter se convenieunt. Vos autem fata ad Arganthonii, et si quis alius ultra communes ævi terminos evectus est, senectam, venire sinant, atque in secundis perpetuo rebus, et his, quantum fieri potest maximum assidue capientibns incrementum, versari, ut posteri etiam traditam a vobis propagatamque experiantur felicitatem.

LAUDATIO REGIS CYPRI. ΕΙΣ ΤΟΝ ΡΗΓΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ EJUSDEM LAUDATIO REGIS CYPRI. slrissime, magne rex Cypri. Plerique eorum qui peregre ad magnam hanc urbem (Constantinopolim) appellunt, postquam multis peragratis regionibus, et oppidis, et insulis, et provinciis, itinera sua iis qui noctu aut interdiu obvii forte fuerint, enarrare volunt: et illi in primis, qui ad enuntianda recondita animi sensa, satis instructam a natura accepere linguam, tum baud paulo sane meliores semetipsis fiunt oratores, cum in tuas sese laudes solvunt, linguæque laxant habenas. Mox vero ab auditoribus interrogati, qui fiat, ut homines natura visendi studiosi, et tot pervagati loca, et qui Mul torum novere urbesque animosque virorum (Οδ. Δ',3) rempublicam Cypriam, tuamque justitiam, et quæ præterea plurima tibi adsunt bona, potissimum in cœlum ferant, ac celebre illud Aristotelicæ sapientiæ alludentes diotum respondent. Quippe ut ille, cum ab ipso aliquando quæreretur, quare diutius cum pulchris versamur? cæci eam esse interrogationem dicebat. (Diog. Laert. v. 20.) Ad eumdem et hi modum, rogitante forte quopiam, quid ita longius tuis immorantur laudibus, illosque de tuis rebus sermones pro dulcissimo oblectamento habent? surdi propriam aiunt esse quæstionem; hujusmodi enim hominibus, ut diximus, pene quotidie de tuis bonis optima quæque commemorantibus, aliisque omnibus audientibus admirantibusque, qui solus talium narrationum expers mansit, hunc haud dubie ex ortu ipso surdum sensuumque præstantissimo orbatum fuisse dictitant. Cum plurima Δ΄. Υψηλότατε, ἐνδοξότατε, εὐγενέστατε, λαμπρό - I. Celsissime, gloriosissime, generosissime, illuτατε, μέγα ῥῆς τῆς Κύπρου. Οἱ πλεῖστοι τῶν εἰς τὴν μεγαλόπολιν ταυτηνὶ καταιρόντων, ἐπειδὰν πολύ λὰς ἀμείψαντες χώρας καὶ πόλεις καὶ νήσους καὶ ἠπείρους, διηγεῖσθαι τὰς ἑαυτῶν περιόδους ἐθέλωσιν οἷς ἂν ἐντυγχάνωσι νύκτωρ καὶ μεθ᾿ ἡμέραν, καὶ μάλιστ᾽ ὁπόσοι γλῶτταν ἔχωσιν ἀρκοῦσαν ἐκ φύσεως ἐξαγγέλλειν τὰ τῆς διανοίας ἀπόῤῥητά, βελτίους ἑαυ τῶν γίνονται μᾶλλον, ὅταν εἰς τοὺς τοὺς ἐπαίνους ἑαυτοὺς ἀπολύσωσι, καὶ τὰς ἡνίας τῆς γλώττης ἐνα δῶσι κάπειτα ἐρωτώμενοι πρὸς τῶν ἀκουόντων, πῶς φύσει φιλοθεάμονες υπάρχοντες, καὶ πολλοὺς διεληλυθότες τόπους, καὶ πολλῶν ἀνθρώπων ἄστεα καὶ νόον ἐγνωκότες, τὴν τῆς Κύπρου μᾶλλον ὑμνοῦσι πολιτείαν, καὶ τὴν δικαιοσύνην τὴν σὴν, καὶ ὅσα πλου τεῖς, ἀγαθὰ, ἐκεῖνο δὴ τὸ τῆς ᾿Αριστοτελικῆς σοφίας ἀπόφθεγμα μιμησάμενοι ἀποκρίνονται· ὡς γὰρ ἐκεῖ. νος ἐρωτηθεὶς διατί τοῖς καλοῖς μακρότερον ὁμιλοῦ μεν, τυφλοῦ τὸ ἐρώτημα εἶναι ἀπεκρίνατο, οὕτω καὶ οὗτοι παρ᾽ ὁτωνδήποτε ἐρωτώμενοι διατί τοῖς ἐγκω μίοις ἐπιπλέον τοῖς σοῖς ἐνδιατρίβουσι, καὶ γλυκό τητος γέμον ἡγοῦνται ἐντρύφημα τὰ τὰ διηγήματα, χωροῦ φασιν εἶναι τὸ ἐρώτημα. Τῶν γὰρ τοιούτων, ὡς εἴρηται, πολλάκις διηγουμένων τὰ κράτιστα τῶν σῶν ἀγαθῶν, καὶ πάντων ἀκουόντων καὶ θαυ μαζόντων, Οστις ἀνήκοος ἔμεινε, φασί, κωφός ἂν εἴη πάντως ἐξ αὐτῆς γῆς γενέσεως, καὶ τῆς βελτίονος λειπόμενος τῶν αἰσθήσεων· πολλῶν γὰρ πελαγων καὶ θαλασσῶν οὐσῶν, ὁπόσαι νήσους ἔχουσι μεγίστας τε καὶ ἐλαχίστας, καὶ ὁπόσαι μέσην ἔσχον θέσιν, οὔτ᾽ ἐκ τῆς Ἰνδικῆς, οὔτ᾽ ἐκ τῆς ἔξω τῶν ᾿Ατλαντίδων, οὔτ᾽ ἐκ τῆς ἐντὸς, καὶ ὅσην Ηράκλειοι στῆλαι ὁρί. ζουσι, φήμη τις ἡμῖν ἀφίκετο κλέος ἐπιφερομένη τοιοῦτον, ἡλίκον καὶ οἷον ἡ Κύπρος ἡ σή· οὔθ᾽ ἡ Χρυσῆ λεγομένη Χεῤῥόνησος, οὔτ᾽ ἡ τῶν ἀρκτικῶν τῆς οἰκουμένης προκαθημένη μερῶν Θούλη, οὔτε τῶν Βρετανικῶν οὐδεμία· ναὶ μὴν, οὐδὲ τῶν ὅσοι πρὸς μεσημβρίαν καὶ νότον ἄνεμον οἰκοῦσιν Ἰνδοὶ καὶ Αιθίοπες, θαυμαστὴ τὸ μέγετος Ταπροβάνη ἀλλ᾽ οὐδ᾽ ἡ πλησίον καὶ γείτων τοῖς τῶν Ὑρκανῶν ἔνεστι Κασπία· οὐδ᾽ ὅση ἐκ Γαδείρων τε καὶ Ἡρακλείων ἀρχομένη στηλῶν ἄνεισι μὲν ἄχρι καὶ ἐς τοὺς ὑπερβορείους ἔγγιστα Σκύθας, περατοῦται δ᾽ ἐς Κύ προν τὴν σήν· ἢ μᾶλλον ἄρχεται μὲν ἐκ Κύπρου, enim passim sequora ac maria sunt, quæcunque insulis ornata sunt, sive maximis minimisque, sive mediocri ambitu præditis, neque ex Indico tamen mari, neque illo ultra Atlantidas exporrecto, neque hoc quod citra easdem late satis patet, et Herculeis circumscribitur columnis, ulla ad aures nostras allapsa fama est, ejusmodi secum gloriæ splendorem afferens, qualem quantumque Cyprus ista tua: non illa sane, quæ fertur, Aurea Chersonesus, non aquilonarium orbis partium princeps Thule, non ulla Britannicarum, non ex iis item quas ad meridiem austrumque Indi et Ethiopes incolunt, ingenti magnitudine superba

Taprobane, neque quas vicinum proximumque περατοῦται δ' ἐς τὰς Ἡρακλείους στήλας· οὕτω γὰρ Hyrcanis gentibus mare Caspium habet, neque quam amplum est, quod e Gadibus Herculisque columnis erumpens, ad ipsos usque hyperboreos Scythas proxime ascendit, ad tuam vero concluditur Cyprum, sive verius a Cypro initium ducit, terminum ad columnas accipit, sic enim justius decentiusque loquemur. Quippe cum duo extremi fines cultioris hujus nostrique maris sint, quorum alteri famosa et inclyta insula Cyprus prætenditur, alter Herculeis columnis describitur, hic ego primas merito sibi vindicare circumfusum Cypro mare statuo; atque indidem omnem illam humidæ naturæ vim exortam, ad Herculeas usque deferri terminarique columnas, potius dicendum esse, quam contra: tum hanc etiam utrique termino regulam legemque posthac fore dixerim, ut nostro videlicet mari de Cypre, non Herculanis illis columnis, initium constituatur. Nam et almam hanc rerum omnium altricem solis flammam, hanc, inquam, mundo universo lumina præbentem diurnam lampadem, ex illa cœli plage suum auspicari curriculum, ævo omni, omnes videre mortales: qua parte Cyprum Deus plantavit, quibus etiam de partibus, Solis ejus, quem mentis duntaxat intuemur oculis, Servatoris videlicet nostri Dei, familiaris condescensionis lumen conspectum fuit, illudque toto orbe diffusum gaudii mysterium, ut in tantum utique tenebricosa, et obscura, et immansueta, quæ ad columnas Herculeas sita sunt, esse necesse sit, in quantum Cypro finitima, et humanitate temperata, et mitia, et illustri perfusa luce sunt, adeoque non corpora modo delectant, sed ipsas etiam animas: quotquot mente et intelligentia Deum Sermonem nostra gratia, assumpta carne indutam, et supplicio affectum, et in vitam regres. sum, cernunt. Ut paucis igitur absolvam, tantum occidentalibus regionibus bonitate orientales et Cypriæ præstant, quantum veritas mendacio. Nimirum si fabulosa quæ mendacium redolent, omnia risum merito debent, utique et Herculis facinora omnia, quippe fabulis figmentisque innixa, et magnos merenturrisus, et emne ludibrii genus ultro invitant atque attrahunt. Quam itaque indignum fuerit falsa et ementita ante vera esse: et qua risu ex se digna sunt, principem inter ea tenere locum, quæ summis ornantur laudibus, et in beatissimis habentur? Adeo sune omni ex parte meritissime suum Cypro tuæ jus constat, ut primas ipsa ferre debeat partes. II. Atque hæc quidem commoda, nullo administro Intermedio, unice a Deo insula Cypro dudum tributa fuerant: quæ per te vero, et propter to, optimum Deo repertum ministrum, Deo auctore accesserunt, et postmodum adjecta sunt, quis pro famæ magnitudine digne satis enarraverit? Rursus quis non pro dignitale rem verbis exsecutus, non totus pudore confundatur? coram nimirum illico et ante oculos præsentanea objecta confutatione. Quippe injustitia omnis fundamenta de insula exterminasti, quæ undique ex ille evelleras funditusque sustuleras. Illius autem loco introductam justitiam, in domum familiaritatemque inti mam recepisti, ut quæ apex virtutum, atque radix ct fundamentum concinni ordinis est, ejus maxime, qui rebus publicis ornatum affert, cunctisque δικαιότερόν τε καὶ εὐπρεπέστερον λέγειν· δυοῖν γὰρ ὄντων ἄκρων τῆς ἡμέρος ταύτης καὶ ἡμετέρας θα λάττης, καὶ τοῦ μὲν τῆς περιβοήτου καὶ θαυμασίας προκαθημένης Κύπρου, τοῦ δ᾽ ὑφ' Ηρακλείων ὁριζομένου στηλών, νικᾶν ἔγωγε τίθεμαι τὰ πρεσβεία τὴν περὶ Κύπρον ἔχειν θάλασσαν, καὶ αὐτόθεν μᾶλ λον ἠργμένην τὴν ὅλην ταύτην λέγειν ὑγρὰν οὐσίαν, ἄχρι καὶ ἐς τὰς Ἡρακλείους κατιέναι καὶ περατοῦ. σθαι στήλας, ἢ τοὐναντίον. Καὶ τοῦτ᾽ εἶναι τοῖς ἄκροις ἀμφοῖν ἔκ γε τουνῦν ἐφεξῆς κανόνα καὶ νόμον ἔγωγε λέγω· τίθεσθαι δηλαδὴ τὴν ἀρχὴν τῇ καθ᾿ ἡμᾶς ταύτης θαλάττῃ ἐκ Κύπρου, καὶ μὴ ἐξ Ἡρακλείων στηλῶν· καὶ γὰρ τὴν τὰ πάντα βόσκουσαν ἡλίου φλόγα, τὴν παγκοσμόν φημι τῆς ἡμέρας λαμ πάδα, ἐκεῖθεν ἀρχομένην ὁρῶσιν ἐξ αἰῶνος ἅπαντες ἄνθρωποι. Ὅθεν ἡ Κύπρος πεφύτευται πρὸς Θεοῦ, κἀκ τῶν μερῶν ἐκείνων ἡμῖν καὶ τὸ τῆς τοῦ νοητοῦ ἡλίου καὶ Σωτῆρος ἡμῶν Θεοῦ συγκαταβάσεως ὤφθη φῶς, καὶ τὸ τῆς παγκοσμίου χαρᾶς μυστήριον· ὡς εἶναι παρὰ τοσοῦτον ὡς ἀληθῶς τὰ παρὰ τὰς Ήρακλείους στήλας μέρη σκοτεινὰ καὶ ἀλαμπῆ καὶ ἄγρια, παρόσον τὰ παρὰ τὴν Κύπρον ἥμερα και προσηνῆ καὶ λάμποντα· καὶ τέρποντα μὴ μόνον σώματα, ὅτι μὴ καὶ ψυχὰς αὐτὸς ὅσαι νοερῶς ὁρῶσι, δι᾿ ἡμᾶς σαρκωθέντα Θεόν Λόγον, καὶ παθόντα καὶ ἀναστάντα, καὶ συνελόντα φάναι, τοσοῦτο βελτίων τῶν δυτικῶν τὰ ἕωθέν τε καὶ ἐκ Κύπρου, ὅσον ἀλήθεια ψεύδους· εἰ γὰρ τὰ μυθώδη πάντα ψεύδους ἀπόζοντα γέλωτα ὀφλισκάνει, ἤ που τὰ Ἡρακλέους ἅπαντα μύθοις καὶ πλάσμασιν ἐρειδόμενα, γέλωτά τε ὀφλισκάνει μα & χρὸν, καὶ χλεύην ἅπασαν ἐπισύρεται· ὥστε που τῶν είκότων τὰ ψευδῆ τῶν ἀληθῶν ἡγεῖσθαι, καὶ ἃ γέλωτος πέφυκεν ἄξια, τῶν ὑμνουμένων καὶ μα χαριζομένων ἄρχειν; Οὕτω πανταχόθεν εἰκότως ἡ σὴ τὸ δίκαιον ἔχει Κύπρος τὰ πρωτεῖα κομί ζεσθαι. Β΄. Καὶ ταῦτα μὲν ἀμέσως ἐκ Θεοῦ τἀγαθὰ Κύπρῳ τῇ νήσῳ προϋπάρχοντα φαίνεται· ὰ δ᾽ ἐκ Θεοῦ διὰ σοῦ καὶ διὰ σὲ κράτιστον υπηρέτην εὑρημένον Θεῷ προσγέγονέ τε καὶ ἐπεγένετο, τίς ἂν ἀξίως τῆς φήμης εἰπεῖν δυνηθείη; τίς δ᾽ οὐκ ἀξίως εἰπὼν οὐκ ἄν απ σχυνθείη; τὸν αὐτίκα ἔλεγχον ἔχων πρὸ ὀφθαλμῶν ἀνθιστάμενον· ἀδικίας μὲν γὰρ ἁπάσης κρηπίδας τῆς νήσου ἐξώρισας, πανταχόθεν αὐτῆς ἀνελῶν, καὶ ἀφανισμῷ παντελεῖ παραδούς· δικαιοσύνην δ' ἀντείσο ήνεγκάς τε καὶ εἰσῳκίσω καὶ ᾠκειώσω, ἅτε τὰ πρῶτα φέρουσαν τῶν καλῶν καὶ ῥίζαν καὶ θεμέλιον εὐταξίας οὖσαν, ὅση τὰς πολιτείας κοσμεῖ καὶ ἁρμονίαν τοῖς ἀνθρωπίνοις ἐντίθησι πράγμασι πᾶσιν, οὐ λόγῳ μόν νον τῆς ἀρετῆς κοσμῶν τὸ σεμνὸν, τὰς τῆς δικαιοσύνης δηλαδή πλάστιγγας καὶ τῶν τοιούτων κανόνων τὸ ἀῤῥεπὲς, ἀλλὰ καὶ πράξεσι καταλλήλαις βεβαιῶν

LAUDATIO REGIS CYPRI. 40% τὴν εὐκοσμίαν τῶν λόγων, δικαστὰς μὲν ἐπιστήσας humanis negotiis suum impertit concentum; non κατ᾽ ἐκλογὴν τοὺς ἀριστους, φύλακας και προστάτας τῆς ἰσηγορίας τε καὶ σονομίας, ὡς μὴ λάθῃ διαρ ῥυὲν τὸ συμφέρον· ἀγορανόμοι τε καὶ ὀψονόμοι καὶ δικασπόλοι διηνεκῶς περιίασι τὰς ἀγορὰς καὶ πᾶσαν τὴν νῆσον, ἔφοροι τῶν ὠνίων καὶ πράσεων, καὶ φρουροὶ τῆς δίκης ἀκάματοι· ταξιάρχας τε καὶ τῆς εὐνομίας διοικητὰς μὴ μόνων τῶν δημοσίων πράξεων, ἀλλὰ καὶ τῶν ἐν τοῖς δήμοις ἠθῶν καὶ λόγων καὶ τρόπων, ὡς ἂν μαραίνηται μὲν καὶ ἀπῇ τὰ κακὰ, ὅσα τὴν τοῦ ψεύδους ἔχει προπέτειαν καὶ ἐπιορκίαν, θάλλῃ δὲ καὶ ἀνθῇ τὰ καλά· σεμνότης ἠθῶν, καὶ λόγων εὐστάθεια και γλώττης ευσχήμων ἀλήθεια περὶ πᾶσαν τὴν νῆς σον, καθάπερ άνθη κατ᾿ ἀγροὺς καὶ ζέφυρος ἐν θέρει, τέρποντα καὶ νοῦν καὶ λόγον καὶ αἴσθησιν περιφα νῶς. Οίμαι δὲ καὶ Πλάτων εἰ περιῆν, ἐμιμήσατο σε ἄν, καὶ ἡγάπησε τὴν σὴν ταυτηνὶ πολιτείαν μᾶλλον ἢ τὴν αὐτῷ νομοθετηθεῖσαν πάλαι· καὶ τοῦ συνεχῶς εἷς Σικελίαν ἀφέμενος πλεῖν, ἔπλει ἂν μᾶλλον εἰς Κύπρον ἕνεκα σοῦ καὶ τῆς σῆς πολιτείας τε καὶ νο μοθεσίας. enim verbotenus duntaxat virtutis hujus excellen - tiam ornas, lances illius nimirum, et ejusmodi trutinarum nusquam inclinantem constantiam commendans, verum etiam pulchre convenientibus actionibus bonoram orationem comprobas, dum acri dilectu optimos quoque civilis libertatis jurisque æqualitatis custodes ac presides juri dicundo præficis, ne per incuriam fortasse diffluat paulatim egregium publicum, tum ædiles etiam et macelli reique frumentariæ præfecti, et prætores quæsitoresque, fora omnia omnemque insulam perpetuo obeunt, mercimoniorum atque negotiationum arbitri, et indefessi justitiæ vindices: adhæc ordinum item moderatores præficis, et aqui ac decori curatores, non publicarum modo rerum atque actionum, sed in ipsis etiam populis occurrentium affectionum studiorumque,et sermonum, et morum, nempe ut evanescant penitus exiganturque mala, quæcunque mendacii temeritatem pejerationemque adjunctam habent, vigeant autem floreantque bona: honesta nimirum morum gravitas, et dictorum fides, ac constantia, et decora linguæ veritas; idque per totum insulæ ambitum, haud aliter quam in agris flores, in æstate zephyri vigent, quæ et animo, et sermonibus, et sensibus luculentissima pariunt oblectamenta. Quocirca et Platonem ipsum, si hodie nobiscum ageret, te imitaturum, tuamque istam rempublicam illi, quam suis ipse legibus olim descripserat, antepositurum crediderim, atque adeo illa tam crebra in Sicitiam omissa navigatione, Cyprum nuno potius, tua tuæque reipublicæ atque legum disciplinæ gratia, petiturum. Γ΄. Τῶν δὴ τοιούτων τῆς νήσου ταύτης ἀρετῶν απο τιος μὲν σύ, αἴτιος δ᾽ ἡ σὴ δικαιοσύνη, βάσις γενομένη καὶ κρηπίς κα θεμέλιος ἀκλόνητος τῆς και λῆς οἰκοδομίας σὺν ἁρμονία και στάθμῃ κρατίστη. Τοῖς γὰρ τοιούτοις χρηστοῖς συνοικοδομεῖται καὶ ἐποικοδομεῖται καὶ τὸ κράτιστον τῆς ἀγάπης καὶ διὰ πάσης ἔρχεται τῆς ἐργασίας· καθάπερ χρῶμα χρυσοῦν ἐπανορθοῦν καὶ νέμον εὐφροσύνην ψυχῇ τε καὶ σώματι· ἢ μᾶλλον καθάπερ τις δεσμὸς περισφίγγων καὶ συναρμολογῶν τὴν ὅλην τῶν εἰρημένων συνθήκην καλῶν. "Ανευ γὰρ ἀγάπης οὐδὲν τῶν ἀγαθῶν ἀγαθόν· αὕτη γάρ σοι καὶ τῆς φιλοξενίας γέγονεν αἰτία σαφὴς, καὶ πάντων μὲν, μάλιστα δ᾽ ἁπάντων τῆς τῶν αἰχμαλώτων ἐλευθερίας· ὁπόσοι πλανῶνται μὲν περιφερόμενοι καὶ περιαγόμενοι παν ταχοῦ τῆς οἰκουμένης, καὶ τῶν τῆς αἰχμαλωσίας πειρῶνται δεινῶν· ἐπὰν δ' ἐς τὴν σὴν ἀφίκωνται Κ6προν, ἀφικνοῦνται δ᾽ ὅσοις ἂν εὐμενέστερον ἀφθαλμὸν ἐπιβάλῃ Θεὸς, εὐθὺς καὶ μεταβολὴν ὁρῶσι βίου, καὶ δυστυχίας ἀπαλλαγήν, καθάπερ λέπρας κάθαρσιν θαυματουργοῦντος Χριστοῦ· ὡς γίνεσθαι παράδοξον τρόπον τὴν ἀπορίαν ευπορίας μητέρα, καὶ τὴν δυστυ χίαν εὐδαιμονίας πηγήν. Όσα γὰρ αἰχμαλωσίαις ἕπε ται δεινὰ, καὶ οἷς ἐπαρῶνται πάντες καὶ ἀπεύχονται μὴ τυχεῖν, πάντα ταῦτα εἰς εὐχῆς μετενήνεκται λῆξιν αὐτοῖς, ὁπόσοι τῆς σῆς πεπείρανται νήσου, καὶ οτῖς σοῖς προσέσχον τὴν γνώμην χρηστοῖς. Οὐ γὰρ ἔστι γέγειν ὡς ὁ τῆς τύχης ἔῤῥιψε κύβος αὐτόθι σφᾶς, οὐδ᾽ ὅτι ἄδηλα φύων χρόνος ἔδειξε τοῦτο τοῖς ταλαι πώροις καινόν· ἀλλ᾽ ἡ καλῶς τε καὶ εὐμενῶς ἄνωθεν αὐτοῖς διατεθεῖσα θεία πρόνοια καλῶς καὶ τούτοις εἰς III. Hujuscemodi igitur insulæ istius virtutum causa tuto es, et tua pariter justitia, quæ basis et fundamentum, et solidissima substructio pulcherrimi ædificii, est, cum solerte partium descriptione, optimaque amussi. Cum illiusmodi enim virtutibus una exædificatur ac superstruitur præclarum illud charitatis decus, atque reliquum omne pervadit opus: instar aurei coloris, omnia adornantis, animoque pariter et corpori suavissimam dispensantis jucunditatem: aut verius, instar nodlcujusdam, virtutum earum, quas diximus, totum constringentis compingentisque contextum. Sine charitate enim bonarum rerum nulla bona est; ea quippo tuæ hujus hospitalitatis verissima tibi causa est, ea concessæ omnibus libertatis,sed omnium tamen maxime cap ivis causa est, qui ultro citroque per orbem universum vagi ac palantes circumlati actique, et durissimæ servitutis devorantes miserias, quandoque in Cyprum tuam veniunt; veniunt autem quotquot benigniore Deus oculo respicit, simul etiam fortunæ suæ mutationem vident, ærumnæ que omnis depulsionem: quasi repentinam lepræ purgationem, Christo miracula patrante, ita ut novo et inaudito quodam modo mater opulentia inopia, et felicitatis fons exsistat calamitas. Quæ enim cunque captivorum conditionem circumstam mala, quaque abominantur omnes, et ne ullo tempore sibi accidant optant, hæo omnia in voti sortem omnibus, qui insulam tuam sunt experti et ad clementiam tuam ac fidem animum suum applicuere, translata sunt. Neque enim recte dixe

τοι χαλεπὸν τῆς αἰχμαλωσίας δεινὸν εὐθυμίας ἀρχὴν, καὶ πρᾶγμα ῥᾷστα πεῖθον μὴ παντάπασιν ἐπαρᾶσθαι. ἀλλά πως καὶ εὐχαριστεῖν τοῖς τὴν αἰχμαλωσίαν επαγαγοῦσι τὴν πρώτην κατ᾿ αὐτῶν. Οὕτω πάντας ταῖς ἀγαθαῖς σου κατέπληξας φήμαις, καὶ πρὸς τοὺς σοὺς ἔρωτας ἄγεις ῥᾳδίως καὶ πόῤῥωθεν, ὅσοι τῶν φιλοκάλων καὶ φιλαρέτων εἰσὶ, καὶ ὅσοι τῶν λογίων καὶ σοφῶν, ἀκούοντας πρὸς τῶν αὐτόθεν ἀεὶ καταιρόν. των ἐνθάδε καὶ διηγουμένων ταῦτά τε καὶ πλείω τού των· καὶ μάλιστα πάντων, ὅτι κἀκ τῆς θέας αὐτῆς δέ φασι καὶ τῆς τῶν ὄψεων χάριτος ἔχειν εὐθὺς ὥσπερ ἐγγοητεύοντα ταῖς τῶν δρώντων κυχαῖς χαράν τιν ἀπόῤῥητον, καὶ ὅπερ ἐπὶ τῶν ἡλιακῶν τῶνδε ἀκτίνων ris cacu quadam fortuna alca istuc conjectos τὴν σὴν ἐπικράτειαν ἤνεγκεν, ὡς καταστῆναι τὸ πάνυ fuisse, neque Occulta tempus quod parit (Soph. Αίαντι 652), novum hoc miseris 'protulisse miraculum, sed divinam plane providentiam, dudum ipsis faventem ac propitiam, recte in tuum etiam ipsos deduxisse regnum, ut adeo acerbissimum captivitatis malum initium quoddam lætitiæ iis evadat, et ejusmodi quiddam, quod facillime illis persuadeat, ne diris omnino imprecationibus capita eorum defigant, imo potius gratiam quodammodo iis habeant, qui captivitatem ipsis primum imposuere. In tantum tu certe prospera nominis tui o tama omnes obstupefecisti, et facile etiam en longinquo intervallo ad te adamandum perpellis, quotquot ex honestatis virtutisque τῆς οὐρανίας λαμπάδος γιγνόμενον βλέπομεν. amantium, numero, quotquot item ex eruditorum atque sapientium sunt. Quod hæc nimirum et his etiam plura atque majora, ab iis qui huc quotidie istis ex locis ventitant, commemorari audiunt, et presertim, quod, ex ipso protinus aspectu, luminumque tuorum gratia, tanquam magica carminum vi, arcanum quemdam hilaritatis sensum, animis visentium te insertum venire aiunt, et id plane ipsum, quod circa solares hosce ætheriæ lampadis radios usu nobis venire videmus. ΘΕΟΔΟΥΛΟΥ ΜΟΝΑΧΟΥ ΕΤΟΙ ΘΩΜΑ ΤΟΥ ΜΑΓΙΣΤΡΟΥ SEU THOME MAGISTRI EPISTOLÆ. 1. Magno Logotheta Theodoro Metochitz. I. At tu vero, cum tot tantorumque negotiorum circumfluente turba, haud aliter quam in otio, varia omnis generis scripta, eaque venustissima et splendidissima, condis, qui esses sane, si tibi Platonis contingeret otium: o æmule Platonis, tuoque ipsius more unice musarum cultor? Quæ non eo tamen dico, quasi doctrinæ humanitatisque laude inferior nuno sis, per multijuges istas occupationes tuas, quæ tibi, dies noctesque assiduam commodis reipublice operam navanti, vix respirandi potestatem relinquam facere videntur: nec quod eorum, qui Δ΄. Τῷ μεγάλῳ λογοθέτη. Α΄. Εἰ δὲ καὶ τοσῶνος πραγμάτων περιῤῥεόμενος ὄχλῳ, ἔπειθ' ὥσπερ ἐπὶ ἐπὶ σχολῆς λόγους ἐργάζῃ, καὶ παντοδαποὺς δὲ τούτους καὶ κάλλει λάμποντας τις ἂν ἦσθα τῆς Πλάτωνος σχολῆς ἀπολαύων, ὧν Πλάτω νος μιμητὰ, καὶ κατ᾽ αὐτὸς σαυτὸν ταῖς μούσαις συνε ών; Λέγω δε ταῦτα, οὐχ ὅτι τοῖς λόγοις νῦν ἔλαττον ἔχεις τῇ διὰ παντὸς ἀσχολία, ὡς μηδ' ἀναπνεῖν οἷός τ' εἶναι δοκεῖν, τῷ πάνθ' ὑπὲρ τοῦ κοινῇ λυσιτελοῦντος ὅσαι ὧραι πόνον αἱρεῖσθα:· οὐδ' ὅτι τις νῶν νῦνὄντων, καὶ λόγους αὐττ τοῦτο προστησαμένων, ἄμφισβητεί τοι τῶν ἴσων· οὐδὲ μικροῦ δεῖ· πάντας

EPISTOLE. γὰρ δήπου νικᾶς, καὶ παρὰ πάντων φέρῃ τὸ συγκε- nunc sunt, et solis elegantiorum litterarum stu χωρηκός, Ἑρμοῦ λογίου τύπος, ὡς εἰπεῖν, καὶ ὢν καὶ καλούμενος, ἀλλ' ὅτι τῶν πραγμάτων ἀπόντων, λόγοις τὸν νοῦν μόνον προσεῖχεν ὁ τῆς οἰκουμένης δημαγωγός. Καὶ ὄχλος ἀπῆν, ἐφ᾽ οὕτω γ᾽ ἄν μοι δοκεῖ σοφίας ἀφίχθαι, ὡς μὴ ὅτι τοὺς, πώποτ' εὐδοκιμικότας παρελθεῖν, ἀλλὰ καὶ τοῖς ὕστερον ἐσομένοις ἀπο κλεῖσαι τὸ μηδ' ἐγγύς· τοσοῦθ᾽ ὑπεράγεις καὶ οὕτως ὑπερφυές, ἵν᾿ οὕτως εἴπω, τὸ κατὰ σὲ πεφυκός· μόν νος γοῦν ὧν ἀκοῇ ἴσμεν κάλλιστα, καὶ μετὰ παντὸς τοῦ ῥᾳδίου, καὶ βουλεύεις καὶ πράττεις καὶ λόγους μετ ταχειρίζεις, καὶ τὰ τῆς οἰκουμένης πράγματα, μήτε τοὺς λόγους ἔξω πραγμάτων τιθείς, μήτε τὴν τούτων ἀσχολίαν λόγων ἑκτός· ἀλλ᾽ ὁμοῦ πάντα χρήματα, καὶ τὸ γιγνόμενον σώζων ἁπανταχοῦ καὶ οὔτε τὰ κοινὰ βλάβος τοῖς λόγοις, οὔτ᾽ αὖ οἱ λόγοι τοῖς κοινοῖς ἀμέλεια· ἀλλ᾽ ἔστιν ἀμφοτέροις παρ' ἑκατέρων ἃ δεῖ, τῶν μὲν πραγμάτων διὰ λόγων κατὰ λότον χωρούντων, τῶν δ' αὖ λόγων δοκιμωτέρων παρὰ τὴν τῶν πραγμάτων πεῖραν καθισταμένων. Μαρτυροῦσι μὲν οὖν οἷς λέγω, καὶ πόλεις, καὶ ἔθνη, καὶ δῆμος ἅπας ὑπὸ σοῦ σωζόμενος καὶ ὁ διὰ πάντων στομάτων εὖ πεπονθότων ἐγειρόμενος κρότος. Μαρτυρεῖ δὲ καὶ ἃ καθεκάστην ὡς εἰπεῖν τίκτεις βιβλία, θαύματος πρόσω καὶ τοῖς τε οὔσι τοῖς τε ἐπιγιγνομένοις παισὶ ῥητόρων· καὶ μάλα γε ἐν καιρῷ τῷ διὰ παντὸς ἥκειν κάλλους καὶ τελευταῖον ὅρον ὥσπερ ταῦτ᾽ εἶναι τῆς περὶ τοὺς λόγους βακχείας· οἷς δῆτα καὶ χορεύουσι μανικῶς τὸν ἅπαντά χρόνον, καὶ τὰ μεγάλα μυήσονται, καὶ φιλοτιμήσονται τούτοις οὐδὲν ἧττον ἢ τοῖς Πλάτωνος ᾿Αθηναῖοι· καὶ τὸ σὸν κλέος οὔποτ᾽ ὀλεῖται, ἀλλὰ καὶ προσεροῦσί σε τὸν τούτων πατέρα νῦν μὲν μουσῶν Ἑλικῶνα, νῦν δὲ λόγων ἑστίαν, καὶ φιλοσοφίας τέμενος, καὶ ῥητορικῆς ὄφε λος, καὶ συμπάσης άλλης λογικῆς ἐπιστήμης, εἰ δεῖ συντόμως εἰπεῖν πρυτανεῖον· ταῦτα γὰρ δὴ τὰ σὰ δίδωσι· τά τε ἄλλα, καὶ δι᾽ ὧν ἔστιν εἰδέναι, ὡς ἄρα μόνος τῶν πάντων ἀξιώτατος ἀθλητὴς εἴης τῶν Ολύμπου πραγμάτων. Καὶ ὁ σὸς Ἑρμῆς οὐκ ἐπὶ γῆς μόνον βακχεύει, ἀλλ᾽ ἄρα καὶ οὐρανὸς μετέχει τῆς αὐτοῦ τελετῆς. Καὶ νῦν μὲν Ἑρμῇ μάλα τῷ συγ γενεῖ ξύνεστι τὰ γιγνόμενα, καὶ περὶ αὐτοῦ τε καὶ συμπάντων ἄλλων ἀστέρων, μεγάλα καὶ ὑπερφυῆ καὶ θαύματος κρείττω δίεισι· νῦν δὲ κοινωφελής τίς ἐστι, καὶ πάνδημον ἀγαθὸν, καὶ δεξιός παραστάτης ἑκάστῳ πρὸς ἅπαν ὁτιοῦν τὸ χρείας ἑστὼς, παντοπόρος, ἄπορος ἐπ᾽ οὐδὲν ἐρχόμενος κατὰ τὸν Σοφοκλέα, ἀλλ᾽ αἰεὶ κρείττων ἑαυτοῦ δεικνύμενος· ὥσθ' ὁ περὶ Δημοσθένους ἔφη τις, οὐκ Ἑρμοῦ λογίου τύ πος ὡς ἡμᾶς ἥκεις αὐτὸς, ἀλλὰ καὶ μεθ' ἡμῶν ὢν τῶν ἀνθρώπων, καὶ ταῖς περὶ τῶν ὅλων φροντίσιν ἀσχόλως εγκαρτερῶν ἅτε τῶν βασιλικῶν θεσπισμάτων μόνος τῷ ὄντι τρίπους ἀναφανείς. Σὺ δ᾽ ὡς τις ὑπερφυὴς καὶ μηδαμοῦ τῆς γῆς χωρητὸς, καὶ ἄφτρων ἰχνεύεις πυκινὰς ἀμφιδρόμους ἕλικας καὶ μετὰ τῶν τῇδε πραγμάτων ἀξίως ἐπαίνων καὶ τἀκεῖ διαφέρεις ὑπὲρ τοὺς τῆς τέχνης εὑρετὰς καὶ προστάτας, ὥστ περ ἢ παρ' ἡμῶν ἥκων ἐκεῖσε, ἢ παρ᾽ ἡμᾶς ἐκεῖθεν ιών· ἀνθ' ὧν καὶ γνωρίζεις τἀφανὴ τοῖς ἀνθρώ diis dediti sunt, quispiam sit, qui parem se tibi ac æqualem ferat. Minime sane. Usque adeo victor ipse omnium es, et delatas tibi ab omnibus primas tenes. Vera nimirum præsidis eloquentiæ Merourii eligies, uno verbo, et es, et nuncu paris. Sed quod sublatis negotiis ad sola optimarum artium studia animum haud dubie adjungeret, communis ille orbis terrarum dux ac moderator: atque ut turbæ istæ ac molestia abscesserant, ita longe in eruditæ sapientiæ stadio progressurus mihi videretur: ut non modo quotquot ad claritudinem studiorum omni memoria pervenere, ipse a tergo relict urus esset, sed posteris etiam nostris propiorem ad se aditum interclusurus. Tanto alios intervallo ipse exsuperas, adeoque ultra natura humana metas, ut sic dicam, eveeta indoles tua; unus ex iis igitur. quos hac parte celebrari accepimus, pulcherrime, omniumque facillime, et consilium capis, et res efficis, et studia item litterarum, orbisque universi negotia tractas, ita ut neque litteras ab actu rerum excludas, neque rerum occupationes a litteris disjungas, sed ista simul obeas omnia, et ita obeas, ut decorum in omnibus atque ordinem tuearis. Quapropter nec litteris reipublica tractatio eficit, nec curam reipublicæ laxant franguntque doctrinæ studia; verum alteri opportune subvenit alterum, quando et negotia publica sapientis studiis adjuta rectius feliciusque succedunt, et hæc ipsa studia rursus usu negotiorum tractatuque meliora atque solidiora efficiuntur. Nostris autem verbis cum urbes gentesque testimonium perhibent, et universus iltem, qui suam tibi salutem felicitatemque debet, populus, et qui per ora omnium, quos tuis tibi obstrinxisti beneficiis, excitatur plausus, tum idem etiam testificantur, quæ in singulos fere dies tibi nascuntur scripta, maximam illa sane rhetorum filiis, qui nunc sunt, qui aliisque in annis erunt, moventia admirationem. Jure profecto ac merito; quippe quæ per elegantias omnes penetrant, atque oratorii spiritus adflatusque ultima quodammodo meta sunt. Quamobrem velut sacro quodam instinctu perculsi omni tempore in his tripudiant scholastici, per hæc majoribus initiabuntur mysteriis: his non ipsi minus gloriabuntur, quam Platonicis Athenienses: Vivetque tuum per sæcula nomen. (Ιλ. β', 225. etc.) Sed et te scriptorum horumce parentem, modo Heliconem Musarum, modo Vestam politiorum litterarum, et philosophiæ animum ac spiritum, et artis oratoriæ columen, et cæteræ liberalis doctrinæ universæ, ut verbo di. cam, publicum prytaneum, appellabunt. Hos enim laudum titulos tua tibi tribuunt decora, cum cætera, tum illa in primis, unde unum te optimum dignissimumque rerum cœlestium athletam esse constat. Namque tuus iste Mercurius, non in terra solum bacchatur, sed et cœlum ipsum sacrorum illius mysteriorum particeps est: qui nunc quidem maxime cum cœlesti illo Mercurio, suo propinquo

atque necessario, perquam familiare exercet com- ποις, καὶ προλέγεις ἅτ᾽ ἔξεστι· καὶ τὸ μέλλον ὥστ mercium, et de ipso cæterisque sideribus omnibus, περ τις μάντις, ὡς παρὸν διεξέρχῃ· ἃ τίνος οὐκ ἂν, praclara quædam et divina, et admiratione majora οἶμαι, περιφανέστερα καὶ καλλίω κοσμοῦντα, καὶ disserit: nuno communis idem utilitatis auctor, πλοῦτον καὶ δόξαν καὶ δυναστείαν καὶ γένος, καὶ et universale quoddam bonum est; et unicunque τὴν περὶ τὰς σὰς θύρας, εἴ μοι δίδως εἰπεῖν, ὅται quandocunque usus est, sodalis adjutorque dexter- ὧραι τῆς οἰκουμένης φατρίαν; Καί σοι χάρις ἂν rimus: Omnis cui via pervia est; nec conantem εἴη θαυμαστή τις ἀναφανέντι φύσεως χορηγία καὶ animus deserit, aut manus, ut ait Sophocles. (Anti- φιλοτιμία κοινὴ, καὶ ὄφελος οἰκουμένης, καὶ ψυχὴ τῶν gone. 365.) Imo vero præstantior semper melior- πραγμάτων· ὥσπερ ἣν ὁ Πλάτων ἔφησε τοῦ παντός. que semetipso conspicitur. Non tu igitur, quod de Demosthene non nemo pronuntiabat (Aristides, v τῷ ὑπὲρ τῶν τεσσάρων. t. III. p. 511, Α; Synes, epist. 101, 6ne) præsidis eloquentiæ Mercurii imago ad nos venerns, sed et hoc ipso, quo inter nos homines agis tempore, et in assiduas pro universa republica curas, sine ulla intermissione, incumbis, quippe qui regiorum oraculorum tripus et Cortina unus verissime visus es, ad eum plane modum, velut quispiam humanam supergressus sortem, neque ullo terrarum inclusus loco, et astrorum Kimaris varias ancipitesque vias, et unus cum nostri orbis negotiis, cœlestia insimul, laudabili industria sustines, idque supra ipsos astronomics artis repertores et antistites, quasi si aut a nobis illuc subinde te reciperes, aut huc inde ventitares. Quamobrem patent tibi sane, quæ obscura itaque inaccessa aliis hominibus sunt; et prædicis, quidquid enuntiare fas, est. et quod adhuc futurum est, tanquam jam præsens, more vatis alicujus, percenses. Quæ omnia quanam re eximia, ut arbitror, non splendidiora atque pulchriora sunt? quippe quæ et opibus tuis, et gloriæ, et summo in republica festigio, et generi ipsi, et illi item qui fores tuas, si mihi effari per te licet, horis omnibus obsidet, orbis terrarum conventui, singulare ornamentum afferunt. Merito itaque gratia tibi debetur, qui admirabile et magnificum quoddam naturæ munus, et decus commune, et orbis nostri columen, et anima reipublicæ, instar illius, quam animam universi Plato appellabat (in Timæa, t. III, 34 b) nobis apparuisti. II. Nostra vero urbs, quam tu, ut cum Æschylo dicam (Ἐπτὰ ἐπὶ Θήβαις, 110): olim carissimam habuisti, cujusque in gratiam nullum non subeundum tibi statuebas laborem; tum quod urbem ipse adamares, tum quod tuis illa digna esset beneficiis; hæc igitur, cujus longe lateque pervagata est gloria, quæ et quotquot viderunt, amatores habebat. et qui necdum viderant, hos sola nominis sui fama sibi mancipabat, quæ urbs Gratiarum dudum fuerat, nunc malorum omnium urbs est, et horum perfecto ejusmodi; quæ nec verbis exprimi, nec auribus accipi queant. Sunt ea enim et tot numero, et tuanta magnitudine, et tam gravia perpessu, ut nulli corum qui unquam pressi calamitatibus afflictique fuerunt, ut numero hoc dicam, nostram in adversis coronam suam esse mallent, G quemadmodum tragicus quispiam dixerit pocta. Eo nunc certe nos malorum venimus. Itaque in nos genius quidam minime bonuscomissabundus grassatus fuit.Jam illa igitur,omnium consensione, urbium quas incolunt homines,omnium antehac æquissima. et justissima, et moderatissima, et ea etiam re omnium, qum ubique sunt, Deo dilectissima, illa nuno, inquam, o sol, o tellus, quo rem dicam modo? quave narrabo ratione? prorsus ex contrario, exsecrabilis, et scelesta, et diris devota, et omnium, ut verbo absolvam, dirissimorum atque tristissimorum certamen, omnis flagitii et intemperantia tropmum, et omnia hæc utique magis quam urbs est. Qua de causa, nunc invisior eadem haud dubie Deo fuerit, quam acceptior antea erat, nec procul a pena quinque urbium abfutura. (Gen., ΣΙΣ, 1 seqq.: Sap. x, 6.) Sane merito, quando Β΄. Ἡμῖν δὲ ἡ πόλις, ἣν αὐτὸς κατ' Αισχύλον πάλαι εὐφιλήταν ἔθου, καὶ ὑπὲρ ἧς πάντα δεῖν μου ποιεῖν, τῷ τ᾿ αὐτὸς ταύτης ἐρᾷν, τῷ τ᾿ αὐ τὴν εὖ πάσχειν ἀξίαν εἶναι, αὕτη τοίνυν ἡ δόξη διὰ πάντων ἰοῦσα, καὶ τοὺς μὲν ἰδόντας έραστὰς κτησαμένη, τοὺς δὲ οὐκ ἰδόντας ἐξ ἄρα μόνης ἀνδραποδισαμένη τῆς φήμης, πάλαι πόλις οὗτα χαρίτων, νῦν πόλις ἐστὶ κακῶν, οὔτ' οίων εἰρῆσθαι, οὔθ᾽ οἷων ἀκοῆς γεγενῆσθαι, ἀλλὰ τοσού των μὲν τὸ πλῆθος, τηλικούτων δὲ τὸ μέγεθος, οὕτω δὲ δυσχερῶν, ὡς μηδένας ἂν τῶν πώποτε δεδυστυχηκότων, εἰ δεῖ τάχιστ' εἰπεῖν, στέφα νον ἡμῶν ἐν κακοῖς, εἶπεν ἂν ἀνὴρ τραγικός, ἀνθηρῆσθαι· ἐνταῦθ' ἥκομεν· καὶ οὕτω καθ᾿ ἡμῶν ἐκώμασέ τις δαίμων οὐκ ἀγαθός· καὶ ἡ πρόσθεν κατ' ἀνθρώπους ἐννομωτάτη καὶ δικαιοτάτη καὶ σω φρονεστάτη πόλεων, ὡς ἅπαντες ἴσασι, καὶ τῶν ἀπανταχοῦ πασῶν διὰ ταῦτα μᾶλλον θεοφιλής, νῦν, ἥλιο καὶ γῆ, πῶς εἶπω; πῶς διεξέλθω; ἐξαίφνης πᾶν τοὐναντίον· ἐξάγιστος και μιαρὰ καὶ ἐπάρατος, καὶ πάντων ὡς εἰπεῖν ἀγώνισμα των χειρι στων, πάσης δὲ τρόπαιον ἀκρασίας· πάντα δὲ ταῦτα μᾶλλον ἢ πόλις· οὐκοῦν καὶ θεομισὴς ἂν εἴη μᾶλ λον ἢ πρόσθεν θεοφιλὴς, καὶ τῆς πενταπόλεως τιμωρίας οὐ πόῤῥω θέουσα. Εἰκότως· νόμους γὰρ δὴ καὶ τὰς ἐκεῖθεν ἀνάγκας, καὶ τὸ σωφρόνως τε πολιτεύειν, καὶ τῶν προγόνων ἀξίως, καὶ πράττειν μὲν ἃ πράττειν μάλιστα θέμις, μισεῖν δὲ, ἃ μισεῖν ἄξιον, ἐξ ὧν πάντα τὰ κράτιστα γίγνεται, οὐδ' εἰς νοῦν ἴσχομεν· ἀλλ᾿ ὥσπερ ἄλλο τι τῶν ἀπειρημέν νων, καὶ τοὺς περὶ τούτων λογισμοὺς ἀπεσεισάμεθα καθάπαξ ἡμῶν αὐτῶν, τοσοῦτο τοῦ καλοῦ καὶ δι καίου ποιούμενοι λόγον, ὥστε καὶ γραφὴν ἄν τις

EPISTOLE. ἐνταῦθα φύγοι, μὴ κατ᾿ εὐρύβατον ζῶν· οὕτως ἄνω leges, et necessariam legum observantiam, οι saποταμῶν τὰ πράγμαθ' ἡμῖν· καὶ τοσῷδε μᾶλλον, ὡς μηδὲ προσδοκἂν ἐξεῖναι τἀρχαῖα, κατὰ πᾶν τὸ ἐκ τοῦ παρόντος εἰκός. Χαίρομεν τοίνυν, οἷς χαίρειν πᾶσα αἰσχύνη, καὶ ὧν τὸ μεμνῆσθαι μόνον εἰς ἄγος τελεῖ· τὸ γὰρ πρὸς ἀλλήλους ὠμότητι χρῆσθαι, καὶ ζῆν ἐγγύτατα τῶν θηρίων, καὶ στάσεις ἑκάσ στοτε καὶ μελετῶν καὶ ποιεῖν, καὶ διαρπάζειν τοῖς εὐπόροις τὰ ὄντα, καθάπερ ᾿Αθήνησιν ἐπὶ τῶν τριάκοντα, καὶ νῦν μὲν ἐπιορκοῦντας ὁρᾶσθαι, νῦν δ᾽ ἐπὶ τοῖς αὐτοῖς αὖθις ὀμνύντας, καὶ τοὺς μὲν ἐπὶ τῆς ἀγορᾶς κονδυλίζειν καὶ συγκόπτειν καὶ παίειν καὶ ξαίνειν κατὰ νώτου πολλὰς, τοὺς δὲ καὶ πώς γωνος ἕλκειν ἄνδρας ἔστιν ὅτε πρεσβύτας, καὶ αἰ δὼς ἄπεστι, τοὺς δ᾽ ὕβρεσι πλύνειν, τοῖς δὲ τὰ ἔσχατα ἀπειλεῖν· νυκτομαχίαι τε ἀγεννεῖς, καὶ λόχοι κατὰ β τῶν ὁμοφύλων, καὶ στρατόπεδα ἀκολάστων, καὶ τοί χων διορυχαί, καὶ κλοπαὶ, καὶ οἰκιῶν καθαιρέσεις, καὶ ὅσα εἰς τοῦτο τείνει· ἔτι τε ἄδικον πῦρ, καὶ λίθων ἀφέσεις, καὶ τραύματα, καὶ πληγαὶ, καὶ ὁ πολὺς ἑκάστοτε φόνος, τό τε διὰ πάσης ηλικίας νο μιζόμενον ξίφος, καὶ ὁ στεργόμενος ἀκινάκης, μεθ' ὧν καὶ ἡδέως καθεύδουσι, καὶ ὧν ἄνευ ζῆν οὐχ οἷόν τε. Τοὺς γὰρ ἐπὶ κακῇ μοίρᾳ τῆς ἡμετέρας καὶ φύντας καὶ τραφέντας καὶ αὐξηθέντας, καὶ τῇ πατρίδι κριοῦ τροφεία δεδωκότας ὡς λόγος, τούτους δὴ τοὺς Σαλμωνέας ἀτεχνῶς καὶ Λυκούργους, ἢ καινούς τινας γίγαντας ἢ τοῦ Πολυφήμου μαθητὰς, ἢ οὐκ οἶδ' ὅ τι καὶ φαίην, οὐδὲ λέγειν ἔξεστι, ταῦτα τοίνυν καὶ πλείω τούτων ἐξώλειαν ἔχοντα, τό γε τήμερον εἶναι, τὰ πάντων ἡμῖν ἥδιστα· καὶ κινδυ pienter ac modeste rempublicam gerere, dignoque majoribus more eaque agere, quæ maxime fas piumque sit agere, odisae vero, quæ æquum sit odisse, quibus ex rebus optima omnia proveniunt, hæc ne in animo quidem habemus, sed vel ipsas de hisce cogitationes, tanquam aliud aliquid legibus interdictum, a nobis penitus exegimus excussimusque Hanc nos scilicet honesti justique ducimus rationem, ut publico pene judicio diem illi dicamus, quisquis non Eurybati plane vitam vixerit; adeoque velut sursum recurrentibus amnibus nostræ nunc res erant, idque tanto profecto magis, ut nec pristinum amplius exspectare liceat statum, quantum quidem conjectura ex presentibus augurari possumus. Nempe iis unice gaudemus, quibus turpissimum gaudere est, et quorum vel meminisse duntaxat, sceleris habendum loco. Quippe mutua invicem crudelitate sævire; et proxime ad immanitatem ferarum accedere; et seditiones quotidie tum meditari, tum ciere atque confare; et divitum diripere atque expilare domos: eo plane modo, quo Athenis tempore triginta tyrannorum; et modo in manifesto deprehendi perjurio, modo idem rursus conceptis dejorare verbis; et nunc illis qui in fero degunt, os pugno converberare, et concidere, et ferire, et virgis verberibusque frequentibus terga lacerare; nunc arreptos barba etiam ævo nonnunquam grandes viros raptare, idque nullo pudore aut verecundia; rursus alios contumelia et injuriis perfundere; aliis atroνεύομεν ἐν τούτοις εὐδαιμονεῖν, ὧν τὸ καθάπαξ ἀτυ- cissima quavis minitari; et fœdæ dimicationes χεῖν εὐδαιμονία σαφής· ἄξιοι μὲν παρὰ πάντων μισεῖσθαι τῶν νοῦν ἐχόντων, ἄξιοι δὲ κρημνῶν καὶ βαράθρων καὶ σεισμῶν καὶ χωσμάτων, καὶ τῶν ἐξ οὐρανοῦ πάντων βελῶν· οὐχ ὡς τῶν δεινοτάτων αὐ τόχειρες μόνον, ἀλλὰ καὶ τῷ παράδειγμα τοῖς ἄλλοις γεγονέναι τῶν ἴσων· πρὸς γὰρ τὰς μητροπό λεις ἕκαστοι βλέποντες, σφᾶς αὐτοὺς πλάττουσι - Φεραῖοι γοῦν καὶ Ποτιδαιάται, καὶ αἱ λοιπαὶ πότ λεις, οὐδ᾽ ἔστιν εἰπεῖν ἐς ὅσον μανίας ἤλασαν· οὕτω τι πλεονεκτήσαντες πρὸς τὴν μίμησιν. Καὶ μετὰ τοσούτου πάνυ τοῦ θράσους, ὡς καὶ παρελθεῖν τοῖς ἔργοις τὴν φύσιν, καὶ παιδὰν ἀτεχνῶς δεῖξαι τὰ παρ' ἡμῶν, ἐκ δευτέρων τὰ πρωτεῖα τρόπον ἕτερον κομισάμενοι. Εἰ δ' ὁ τὸ σπέρμα παρασχών, οὗτος καὶ τῶν φύντων αἴτιος ὁ σὸς ἑταῖρός φησι Δημοσθένης, καὶ οὕτως ἄρα νικώντες ἡμεῖς νίκην, ἣν ἂν μοι δοκεῖ τις καὶ ὄναρ ἰδὼν οὐκ ἂν, εἴπερ οἷόν τ' ἦν, ἔθ' ὕπνου μετασχεῖν ἐθελῆσαι, φόβῳ τῶν ἴσων· ἐν τοίνυν τοιούτοις οὖσιν ἡμῖν τίς ἐλπὶς σωτηρίας; μᾶλλον δὲ τίς οὐκ ἂν ἐλπὶς ἀπωλείας; ὅπου γὰρ εἷς ὀστισοῦν κακὸς πολλάκις ἀναφανείς αἴτιος ὅλῃ πόλει γέγονε συμφορᾶς, καὶ τῆς ἑνός τινος ἀκρασίας ἅπαν κοινῇ τὸ πλῆθος τὴν δίκην ἔτισαν, τί πείσε σθαι χρή νομίζει: ἡμᾶς, τῶν μὲν πεπλημμεληκότων ὄντων ὑπὲρ τὰς μυίας, τῆς δὲ ἀδικίας, ἀλλ' οὐκ ἂν δυναίμην εἰπεῖν ὅση τις. nocturnæ; et globi sicariorum adversus municipes et tribules, et justæ perditissimorum nebulanum copis; et perfossiones parietum; et furta, et domuum eversiones; cæteraque id genus omnia. Adhæc porro nefarii ac funesti ignes, et lapidationes, et ingesta vulnera, ac ictus, et continuæ atque quotidianæ cædes stragesque, et omni ætati frequens ferri usus, atque in deliciis acinaces, quibuscum et quies ipsa somnusque suavior habetur, et sine quibus nec degere vitam possunt. Hos enim in perniciem atque exitium reipublicæ nostra, tum natos altosque, tum magnis opibus auctos, nec aliam patris, quam arietis, ut in proverbio est, educationis persolventes mercedem hos inquam, sive meros verosque Salmoneos et Lycurgos, sive novos quospiam gigantes, sive germanos Polyphemidiscipulos, sive quo alio appellum nomine incertus hæreo; nec nominare tutum. Hæ itaque, et his etiam funestiores quæque pestes, quæ nunc rerum facies est omnium nobis jucundissimæ sunt: atque adeo iis in rebus felices nobis videmur, quarum inexpertos plane esse, ea demum vera est felicitas. Digni proinde omnium, qui sapiunt, odiosumus; digni saxo Tarpeio atque barathris; digni motibus terræ hiatibusque; digni jaculis fulminiqus cœlestibus omnibus. Idque non ideo tantum, quod tam capitales fraudes noxasque in nos admissimus, verum etiam quod similium ausorum exemplum

oæteris dedimus. Quo fit, ut ad metropoles quisque suas respicientes, semetipsos conforment. Dici enim profecto nequit, quantam Pheræi et Potideatæ, et civitates cæteræ, insenierint insaniam, qui usque adeo dociles ac egregios imitatores, adeoque sane audaces et vecordes sese præbuere, ut naturam ipsam suis transierint facinoribus, ludumque modo et jocum hæc nostra fuisse ostenderint scilicet ut tempore posteriores sunt, ita alio quodam modo palmam sibi vindicant. Quod si tamen enatæ segelis is habendus auctor est, qui semen præbuit, ex familiaris tui Demosthenis sententia (Ὑπὲρ τοῦ στεφάνου νβ'), utique vel hoc pacto, ejuscemodi nos victoriam vincimus: cujus objecta forte cuipiam in somnis specie, baud ultra, ut arbitror, si fieri possit, quieti sese dare velit, consimilium somniorum metu. Hoc igitur rerum nostrarum habitu, quæ residua nobis salutis spes est? sive potius contra quæ non exitii spes est? quando enim etiam unus aliquis multiplici scelere coopertus, toti reipublicæ calamitatis causa fuit, uniusque cujusdam intemperantiæ libidinum pœnas universa multitudo communiter luit: quod tandem nos autumabimus manere supplicium, ubi facinorosorum plus etiam, (cum caletur) muscarum est? nam injuriam ac facinorum quæ vis et immanitas sit, id vero nulla possum oratione complecti. II. Eidem. Β΄. Τῷ αὐτῷ. ᾿Αμφιλόχιον τὸν καλὸν φιλῶ μὲν ὡς ἄριστον εταί ρων ἐμοί· θαυμάζω δὲ ὡς ἄνδρα χρηστόν. Οὐ γὰρ ὅσον ὀξὺς καὶ ἀγχίνους καὶ φρένας ἀγαθὸς, καὶ παιδείας ἑταῖρος, ἀλλ᾽ ἤδη καὶ μέτριος καὶ ἐπιεικῆς ὡς οὐκ οἶδ᾽ εἴ τις, καὶ γέμων ἀρετῆς, καὶ τοὺς συνόντας φαρμακεύων τοῖς τρόποις· ὅτι δὲ καὶ παρὰ πολλούς ἐστι τῶν σῶν ἐραστῶν καὶ πρὸς τοὺς κατὰ σοῦ θορύβους καὶ κρότους μαίνεται, καὶ πάντ᾽ ἐλάττω νομίζει τοῦ περὶ σοῦ τὰ βέλτιστ' αἰεὶ καὶ ἀκούειν καὶ λέγειν· τοῦτο δὲ καὶ εἰς ἐμοὺς εὐεργέτας αὑτὸν τίθησιν. Εἰ γὰρ ἐμοὶ μὲν ἥδιστος οὗτος ἄθλος τὸ τὰ σὰ καθάπαξ καὶ κροτεῖν καὶ θαυμάζειν, καὶ μὴ τοῖς ἐπαίνοις ὁρίζειν δύνασθαι, ἀλλὰ πάντα μὲν ὑπὲρ σοῦ πάντοτε καὶ ποιεῖν καὶ λέγειν, τῷ δὲ τῶν σῶν ἐγκω μίων ἀπλήστως ἔχειν, μηδὲν πλέον ποιεῖν οἴεσθαι· ὁ δὲ κοινωνεῖ μοι τουτωνὶ τῶν πεντάθλων, καὶ πρὸς τὴν σὴν Πίσαν σύν τε δύ᾽ ἐρχομένω, πῶς οὐ χάριτος ὀφείλειν τῷ τοιούτῳ δίκαιος, καὶ οἷς λέγει, καὶ οἷς πράττει, χαριζομένῳ τὰ παιδικά; Δίκαιος δ' ἂν καὶ αὐτὸς εἶης τοῦτον ἀντευποιεῖν, εἴ σου δεήσεται· δεήσεται δὲ πάντως, μάλιστα μὲν εἰδώς σε τοῖς τοιούτοις χαίροντα, ἔπειτα δὲ καὶ τῶν ἀτοπωτάτων νομίζων, εἰ τοὺς ὑπὸ σοῦ κεκοσμημένους διεξιών, αὐτὸς ἔξω τοῦ καταλόγου τῶν τοιούτων φαίνοιτο. Χωρὶς δὲ τούτων καὶ κοινὴν οἶμαι τὴν χάριν ἔσε σθαι· οἷς γὰρ εἰς αὐτὸν ἐργάσῃ, αὐτόν τε εὐφρα νεῖς, καὶ σεαυτῷ μείζους τοὺς παιᾶνας ἐργάσῃ· ὁ γὰρ καὶ πρὶν εὖ παθεῖν τοιουτοσὶ περὶ σὲ, τίς ἂν εἴη παθὼν εὖ; καὶ ὁ μηδ' ἡστινοσοῦν ἀνάγκης ὑπούσης χρηστός, παντί που δῆλον ὡς ὑπερβαλεῖται τοὺς ὅρους ἀνάγκης προσούσης. Præstantissimum virum Amphilochium, tum ut unum amicorum erga me optimum, merito amo, tum magni facio, ut virum sane probum; est enim homo non acuto solum atque sagaci præditus ingenio, et eximla prudentia, artiumque optimarum assiduus cutlor, sed idem etiam in primis profecto moderatus ac bonus, omnique virtute cumulatissimus, atque morum suavitate, quasi medicamine quodam, familiares suos viscare solitus. Quod idem vero plerosque tui amantissimos amore vincit, et ad tuarum laudum præconia plaususque pene insanit, eoque posteriora omnia ducit, ut optima semper de te, tum audiat, tum prædicet, hoc ipsum facit, ut in eorum hominem numero habeam, quorum preclaris ornatus fueram benefciis. Quippe si jucundissimum mihi certamen est, tua omnia usquequaque plausu prosequi, verbisque attollere, neque ullis laudum terminis definire posse, sed et tua causa, omni tempore, omnia cum facere, tum dicere: et eo tamen, quod tuis exsaliari nequeo encomiis, nullum fere operæ pretium meo ipsius judioio facere, si ille item in his quinpertiis socius adjutorque mihi est, et ad hanc tuam Pisam, Ambo nos parili gressu contendimus (Ιλ. Κ. 224): quo tandem pacto non jure meritoque gratiam huic homini debeo, meos nimirum mihi amores ac dolicias, dictis, factisque, ultro representanti? Quin te etiam bene invicem de ipso mereri æquum est, si qua in re illi opera tua opus fuerit, ut omnino erit: præcipue quidem, quod singularem voluptatem hæc tibi afferre intelligit officia, tum vero etiam quod nihil illi absurdius esse videtur, quam se ipsum, qui abs te ornatos productosque sigillatim recensere suevit extra eorumdem catalogum videri. Super hæc autem, mutuam hanc fore crediderim gratiam; hoc enim, quod in hominem conferes beneficio, et illi rem plane gratissimam facturus, et ampliora tibi laudum elogia comparaturus es. Nam qui talis in te est, nullo adhuc beneficio tuo provocatus, qui esset sane ejusmodi auctoramento incitatus? et qui cum nulla subest necessitas, adeo ofæciosum se præbet; quin idem ubi hæc accesserit, facile omnes efficiorum præteriturus sit metas, quis est qui dubitare possit? JII. Tricanæ, ærarii minoris quæstori. Atqui æquum sane erat, o divinum et sanctum caput, animæque meæ eximium decus, ut una per petuo essemus, nec ullo tempore vel tantillum alter Γ΄. Τῷ σακελλίου Τριανᾷ. Ἐχρὴν μὲν ἡμᾶς, ὦ θεία καὶ ἱερὰ κεφαλὴ, καὶ τῆς ἐμῆς ψυχῆς ἄγαλμα, αἰεὶ μετ᾿ ἀλλήλων εἶναι, καὶ μηδέ ποτ' ἀφίστασθαι μηδοπωστιοῦν, τοὺς καὶ

EPISTOLÆ. ab altero divelleremur, qui alioqui alio quodam modo una sumus. Quando mihi vero, homini undique infelicissimo, hoc nunc etiam ereptum est, meosque Byzantii amores tenent, agedum quid hoo interea autumno mihi acciderit, tibi narrabo. Ante diem quintum decimum Kalendas Octobres (Gorpiæi XVII), cum domum e sacris synodis revenissem, multo adhuc mane, horror protinus febrilis occupat, ille tum magnitudine maximus, tum vi vehementissimus; non enim familiaris quispiam medicis esse videbatur, qui tanta apparatione ingruebat, ut omnia mox pessumdaret: scilicet dum diem noctemque totam, corpus omne perpetuis velitationibus, quasi murali tormento quatit, et in ossa ipsa ac medullas, quod proverbio dicitur, sævam illam ἄλλως γε μετ' ἀλλήλων ὄντας· ἐπεὶ δ᾽ ὁ πάντ' ἐγὼ δυστυχὴς καὶ τοῦτο ἀφῄρημαι, καὶ τοὺς ἐμοὺς ἱμέρους ἴσχουσιν οἱ Βυζάντιοι, φέρε γοῦν ἄ τοῦ φθινοπώρου συνέβη δηλώσω σοι. Επτακαιδεκάτῃ μηνός Γορπιαίου, μετὰ τὰς ἱερὰς συνόδους οἴκαδ᾽ ἐλθόντι, ἔτ᾽ οὔσης βαθείας έψας, εὐθὺς ἐπίαλός τις προσβάλλει μεγέθει τε μέγιστος, καὶ κράτει κράτιστος· οὐ γὰρ συνήθης ἐδόκει τοῖς ἰατροῖς, τῷ μετὰ τοσαύτης ἀπαντῆσαι παρασκευῆς, ὡς πάντα διαφθεῖραι ῥᾳδίως, διὰ πάσης ἡμέρας τε καὶ νυκτὸς ἅπαν τὸ σῶμα συνεχέσιν ἑλεπολίζων τοῖς ἀκροβολισμοῖς. καὶ μέχρις ἀστῶν τε καὶ μυελῶν, τοῦτο δὴ τὸ τοῦ λόγου, τὴν καταδρομὴν ἐπεισέγων. Τί τὸ ἐπὶ τού τοις; Ασιτία παντελῆς εἰς ἑσπέραν, καὶ τηνικαῦτα τοῖς ἰατροῖς ἐδόκει χαρίζεσθαι οἷς ἔξεστι· καὶ ἐχρη, σάμεθα γε. Τῆς δὲ ἐπιούσης πάλιν ὁ αὐτὸς χειμών, impressionem suam impetumque adigit. Quid tum καὶ αἱ αὐταί καταιγίους, καὶ τοῖς αὐτοῖς ἐκλυζόμεθα. – postea? inquies. Nempe religiosissima ad vesperam Προσεπεγένετο δὲ καὶ κύματα ἅττα ἐμέτων, καὶ χολῆς σύῤῥοια, μετὰ τοσῆσδε δυσχερείας καὶ τοσοῦδε τοῦ σάλου ἀμφοτέρωθεν προϊοῦσα, ὡς μὴ δύνασθαι περὶ τούτων λέγειν, σοὶ δ᾽ εἰκάζειν ἐξεῖναι. Καὶ τοῦτο προχώρησεν ἐς ἡμέρας δέκα, τόν τε κά. μνοντα κατάκρας ἐλαῦνον, τούς τε ἰατροὺς ἐς φόβον οὐ μικρὸν καθιστάν· ἔπειθ᾿ ὥσπερ ᾿Αθηναῖοι μετὰ τὴν ἐν Αἰγός ποταμοῖς δυστυχίαν, καὶ τὴν τοῦ Πειραιῶς κατάσχεσιν, καὶ τὸν ξυμβάντα διὰ ταυτα λιμόν, καὶ τὴν πόλιν ἀπώλεσαν, κατὰ ταυτὰ καὶ ἡμεῖς δεδυστυ χηκότε ὤφθημεν· μετὰ γὰρ τοὺς δεινοὺς ἐκείνους ἐλίγγους, καὶ τὰς οὐκ ἄνευ αἵματος τῶν χολῶν ἐκρύο σεις, καὶ τὰ πόλλ᾽ ἕτερα τῶν τότε δεινῶν, τοιόνδε τι περὶ τὸ σῶμα ἐγεγόνει· ὃ θάνατον τοῖς γε πλείοσιν ἐπιφέρειν παῖδές φασιν ἱατρῶν· περὶ γὰρ τὸν στόμαχον περιπεσοῦσα χολὴ πολλή τε καὶ δυσχερής συνέπνιγε τὴν καρδίαν, καὶ ἀναπνεῖν οὐκ εἶα· καὶ πάντα τὰ δεινότατ᾽ ἐποίει, μήτε τῆς καρδίας διαφορουμένης κατὰ τὸ ἔθος, τοῦ τε στομάχου πᾶσαν ἡντινοῦν ἔσχοντος ἀηδίαν, καὶ μηδὲν ὅλως προστε μένου· ἀλλὰ κἂν εἰ θερμοῖς κἂν ψυχροῖς κἂν οἴστιο σινοῦν τοῖς ἀπὸ τῆς τέχνης ἐχρώμεθα, ἅπαντ᾽ ἦν φλυαρία· καὶ οὐδὲν ἦν ὁ μὴ αὐτίκα γε ἦν ἔξω. Καὶ τοῦτο τοῖς ἰατροῖς εἰς ἄπορον καθειστήκει, πάντα μὲν τὰ τῆς τέχνης ποιοῦσιν, οὐδενὸς δὲ ὧν ἔξεστι γιγνομένου. Τότε δ᾽ οὖν ἡ φύσις, ἄλογος οὖσα, κατὰ λόγον ἐξεφάνη πάντα ποιοῦσα· οἴκοθεν γὰρ ἐχρησάμην μετὰ ψυχῶν οίνῳ θερμῷ· καί πώς γε όσον ἔσχυν. Καὶ τοῖς ἰατροῖς ἔπεσθαί τε τούντεῦθεν, καὶ θαυμάζειν παρήν· οὕτω δὲ χαλεπῶς καὶ ἀφορητώς πάντ' ἔχειν ταυτησί τῆς χολῆς παρασκευαζούσης, καὶ πολλῆς ὡς εἰκὸς δυσθυμίας οὔσης, ἔξωθεν ἦν ἡμῖν ὑγρὰ περὶ τὸ πρόσωπον οὐκ ὀλίγα· καὶ ἀέρες ἐκ μηχανῆς, καὶ μύρων ἐκχύσεις, κακ τόπων εἰς τόπους μεταβολαί· οὐ γὰρ ἐνῖν, οὐκ ἐνῆν μιᾷ κλίνῃ κεχρῆσθαι, ἀλλ' ὅπου ποτ᾽ ἂν ἐξείη τῆς οἰκίας. Και πάντα δι' ὧν ἐξῆν ῥαστώνην ἡντινοῦν εὑρεσθαι, οὐκ ἂν δυναίμην εἰπεῖν τὴν τότε τῶν λογισμῶν ἀπορίαν καὶ δυσχέρειαν, καὶ τὸ μὴ φέρειν ἐξεῖναι, κἂν ἅπαντά τις ἐποίει. Ἐκ δὴ τῶν τοσούτων περὶ τὸ πρόσωπον ὑγρῶν γίγινα! τι τοιόνδε· ἄμφω τώ πα ρειὰ ἐξαίφνης ἐξώγκωντο· καὶ παρῆσαν ἰατροὶ, καὶ usque esculentorum omnium abstinentia, quando medicis eorum quæ non obessent, usu nobis gratificari placuit; quibus usi etiam sumus. Postero rursus die eadem urgebat procella, iidem turbines, iisdemque obruebamur fluctibus, nisi quod novi quidam vomitionum accesserant ductus, et bilis confluxus, tanto meo cum dolore, tantoque estu utrinque erumpens, ut quoniam idonea nos deficiunt verba, rem omnem tibi conjectandam permittamns. Decem ipsos dies hunc morbus statum tenuit, ut et egrum vehementissime afictaret, et magnam medentibus formidinem injiceret. Postmodum, perinde ut Athenienses, maxima ad Egos flumen accepta calamitate, Piræeoque occupato, et summa inde annone inopia ac fame consecuta, urbem postremo ipsam amiserunt, ita non absimili et nos circumventi videbamur discrimine. Quippe post gravissimas oculorum vertigines, et mista sanguine bilis profluvia, et complura alia, quæ tum premebant, mala, tandem quiddam illiusmodi secundum corpus nostrum accidit, quod plerisque lethiferum esse medicorum censent filii. Nempe magna vis bilis, et hæc sane quam molesta, circum stomachum allapsa, cor ipsum suffocabat, respirandique adimebat facultatem. Jam itaque ultima imminebant omnia, quandoquidem neque cor usitato more, recepto sanguine evacuaretur, et nullo non tædii atque fastidii genere laboraret ventriculus, nullumque plane ferret alimentum. Sive enim calidis, sive frigidis uteremur, sive quæcunque ab arte medica imperabantur, nugæ et fabulæ erant omnia; nihil enim erat, quod non mox assumptum rejiceretur. Id quod medicos non parum sollicitos habuit. Quippe tametsi omnia artis remedia sedulo adhiberent, nihil eorum tamen, quæ fieri oportuit, consequebatur. At hic naturam ipsam, quamlibet rationis expertem, omnia secundum rationem facore, manifesto deprehensum fuit. Forte enim, mea sponte, vinum calfactum, cum micis aliquot friati panis, gustaram, et nonnihil protinus malum remittere visum. Unde postea eimdse qui, atque magnopere comprobare, medicis consilium fuit.

Interea autem, cum omnia adeo gravia et intolera· πρὸς ἄλλος ἄλλον ἐβόα, Τάχους ὅτι μάλιστα δεῖ· καὶ σπουδάζειν ἔξεστι καὶ μαλάχης λευκῆς χρεία καὶ παρὴν ὅτι τάχος καὶ πτελεῶν φλοιός, καί τιν ἕτερα, ἵνα διαχυθέντες οἱ ὄγκοι μὴ χωρήσωσιν εἴσω, καντεῦθεο τοῖς τε ἱατροῖς ἀγωνίας, τῷ τε κάμνοντι θανάτου τάχ᾽ ἴσως αἴτιοι γένωται. Τί τὸ ἐντεῦθεν; Πέπαυται ταῦτα· εἶτα δοκοῦντες ἔχειν γαλήνην, πάλιν τοῖς πρώην ἐμπίπτομεν, εἰ καὶ μὴ παραπλησίοις, τρός πον δ' ἔτερον παραπλησίοις· ἡ γὰρ αὐτή τις ἀπορία τοῖς ἰατροῖς· πυρετὸς γὰρ ἐκ πυρετοῦ συλλαμβάνων διῆγε· καὶ τὰ πολλῷ τῷ χρόνῳ μέλη κατερ γασθέντα πῶς οἵει κατέτρυχεν· ὡς μηδ' ὁτιοῦν, μήθ' ἡμῖν, μήτε τοῖς ἰατροῖς ἐξεῖναι προσεευρεῖν. Τοιούτοις ἡμᾶς τὸ φθινόπωρον ἐστιᾶσαν, δέον ᾠήθη μεν κοινωνὸν καὶ σὲ ποιῆσαι τῆς θοίνης· οὐχ ἵν ἀλγοίης· πόῤῥω γὰρ ἡμεῖς τῶν τοιούτων τοῖς φί λοις· ἀλλ᾽ ἵν᾽ εἰδείης ἐξ υίων ἄρα σκοπέλων εἰς οἵους κατέσχομεν σὺν Θεῷ τοὺς λιμένας. bilia illa bilis redundantia faceret atque multa, ut erat virsimile, inde animi ægritudo exsisteret, extrinsecus secundum faciem non exigua humoris copia manare coeperat, adhæc ventuli e machina quadam flebant, et unguentorum effusiones, et cre bræ mutationes locorum; non enim licebat; non, inquam, licebat, uno uti lectulo, sed ubicunque commodus usquam in ædibus apparebat locus, aliaque omnia, unde quantuiumcunque exspectari poterat levamen; adeoque ne consequi quidem verbis potero, quæ tum consilii inopia atque difficultas, et quam non ferenda morbi sævitia fuerit, tamesti nihil non moliretur quispiam. Porro ex his tam copiosis faciei humoribus, tale quiddam evenit. Ambæ subito extumuere genæ. Hic rursus advolare medici, aliusque ad alium clamitare, nunc vel maxime properandum et pro viribus adlaborandum esse, in primis malva alba opus esse, quæ illico adfuit, et similiter ulmi cortex, et alia quædem, ut dissipati hoc modo tumores non ad interiora penetrarent, atque postea tum novæ medicis trepidationis, tum ægro interitus fortasse causa fierent. Cedo quid postea? tantum quod ista conquierant; cum serenitatem nos jam tenere rati, denuo in illa superiora recidimus, utut non gemina plane ac simillima, alio tamen quo pacto consimilia; quippe eadem iterum medicis fere aderat hæsitatio, quod febris febrim excipiens, suspensos incertosque teneret: artusque corporis ipsa morbi diuturnitate pridem confectos incredibilem in modum conquassaret, ut nullum hic amplius, neque nos, neque medici, excogitare possemus consilium. Quando hujuscemodi igitur nos auctumnus epulis accepit, te ejusdem etiam participem convivii faciendum nobis esse arbitrabamur: non equidem ut animi te excruciares (apage istam a nobis in amicos inhumanitatem), sed ut cognosceres quibus ex scopulis in quos portus, Dei immortalis ope, tandem aliquando appulissemus. IV. Eidem. Atque tibi equidem, vir optime, optima semper eveniant omnia, et meliore identidem felicitatis incremento, secundissimam experiaris fortunam, cum nobis hæc tibi comprecantibus, tum tot aliis tuis amicis: quanquam mihi haud proclive fuerit eorum inire numerum, quos tuo consauciaveris amore, tum isto item animo tuo haud aliud voti recipiente argumentum; qui enim non solum amicis, sed universe omnibus, et lætis in rebus congratularis, et in afflictis verissimum capis dolorem, annon talem te inquam virum, perpetua animilætitia, summaque fortunes prosperitate, perfrui æquum fuerit? Nos vero cum nonnihil de superioribus malis respirassemus, et in meliorem recuperandæ Δ΄. Τῷ αὐτῷ. Σὺ μὲν εἴης διὰ τελους, ἄριστε, πράττων εὖ, καὶ μετ᾿ ἀμείνονος αἰεὶ τῆς προσθήκης, τἀγαθοῦ πειρών μενος δαίμονος, ἡμῶν τέ σοι ταῦτα συνευχομένων, καὶ τῶν….., ἀλλ᾽ οὐκ ἂν δυναίμην εἰπεῖν ὅσους ἔτρω σας, τῆς τε σῆς γνώμης ἑτέραν οὐ δεχομένης ὑπόθε σιν· ὁ γὰρ οὐ φίκοις μόνον, ἀλλὰ καὶ πᾶσιν ἁπλῶς εὖ μὲν πράττουσι συνηδόμενος, ἐπὶ δὲ τοῖς ἐναντίοις καὶ μάλ· ἀχθόμενος, τὸν δὴ τοιοὸτον πῶς οὗ διαπαν τὸς εὐθυμεῖσθαι προσῆκε, καὶ ὡς ἄριστα ἔχειν Ἡμεῖς δὲ μικρὸν ἀναπεπνευκότες ἐκείνων τῶν δυσχερῶν, καὶ πρὸς ἀμείνους καταστάντες ελπίδας, ὡς ῥᾷον ἔθ᾽ ἔξομεν, ἐπειδὴ τῶν ἰητρῶν κελευόντων ἐχρησάμεθα λουτροῖς, αὖθις αὖ ἦμεν ἐν τοῖς αὐτοῖς· καὶ ὁ πρόσθεν χειμὼν ἐπῄει σφοδρότερος· καὶ iterum salutis spem venissemus; hic vero de con. μήπω καθαρῶς ἀπηλλαχότας τῆς τυραννίδος, ὁ τοῦ silio medicorum balneo forte adhibito, in eisdem denuo malis eramus: priorque illa, sed vehementior, ingruebat tempestas, nosque nondum ex tyrannide penitus ereptos, ille Phalaridis bos tenebat. in causa erat, quod non opportune salis lavatione usi fuissemus, multa adhuc bilis vi ventriculum obsidente. Retro itaque mor sublapsa, et in contrarium lata omnia, nulliaque non mali aderat species, sive verius, nihil non supremo in gradu. Nempe et pessime affecta erant intestina, ita ut vix attollere me ac levare possem. Et reliquum corpus assidus gravissimisque torquebatur doloribus, quoniam unoquoque in membro, sus, ut ita dicam, Φακάριδος ἔσχε βοῦς. Αἴτιον δὲ τὸ μὴ κατὰ καιρὸν πάντως λελοῦσθαι, χολῆς ἔτ᾽ ἐχούσης (περὶ τὸν στό μαχον. Απαντα δὴ οὖν εὐθὺς ἀνατέτραπται· καὶ πρὸς τοὐναντίον ὡρμήκει· καὶ οὐδὲν ὅ τι μὴ παρῆν τῶν δεινῶν· μᾶλλον δὲ οὐδὲν ὅ τι οὐ μεθ᾽ ὑπερβολῆς. τά τε γὰρ ἔνδον πονήρως ἔσχεν, ὡς μηδ᾽ ἀνασχεῖν οἷόν τ' εἶναι, τό τε σῶμα πυκναῖς ὅτι μάλιστα καὶ βαρείαις ἔκαμνε ταῖς ὀδύναις κατὰ παντὸς ὁτουοῦν μέλους, ἐστρατοπεδευκότων ὡς εἰπεῖν τῶν δεινών. Καὶ σιωπο στομάχου κατάψυξιν, καὶ τὴν περὶ πάντ' ἀηδίαν, καὶ τοὺς ὅτε τι τῶν ἐν τοῖς τοιούτοις ὑπ᾽ ἀνάγκης προσιέμην, αὐτίκ᾽ ἀπαντώντας εμέτους. 'Αλλ᾽ ἐπίαλοί τινες ἑκάστης ἡμέρας ἐς μῆνα κατέL

EPISTOLÆ. σχον, δεινοὶ μὲν ἐκτρίψαι καὶ καταβαλεῖν· οὐχ ὅτι castra, vis morbi posuerat. Alque taceo tamen ventriculi refrigerationem, tristemque ad omnia nauseam, et illico, ut aliquid, quod ad ejusmodi morbum facere solet, necssitate coactus assumpsissem, occurrentes vomitus. Jam et continue quædam quotidianæque febres mensem integrum tenebant, eæque non nos modo, jam tum plane confectos, et quoddam quasi simulacrum mortuorum (Ιλ. ψ, 72 etc.), sed et corpore quam maxime valentes, Herculeisque præditos viribus, frangere ac prosternere, sane quam idonea. Tanto vero eadem graviores, quod sub primam identidem facem recurrerent, ut ne somnum capere integrum esset. Quas mox aliæ, nec ejusdem moditamen, sed superioribus illis simillimæ, excipiebant, tum rursus γε ἡμᾶς τοὺς ἤδη διαπεπραγμένους, καὶ ὥσπερ και μόντων εἴδωλον ὄντας, ἀλλὰ καὶ τοὺς μάλ᾽ ἐῤῥωμένους τὸ σῶμα, καὶ τὴν Ἡρακλέους ἴσχοντας ῥώμην· δεινότεροι δὲ, τῷ νυκτὸς ἀρχομένης εὐθὺς ἐπιέναι, ὡς μηδ᾽ ὕπνου λαγχάνειν δύνασθαι· εἴθ᾽ ἕτεροι του τουσι διαδέχονται, οὐ κατὰ ταὐτὰ διακείμενοι, ἀλλ᾽ ἐοικότες τοῖς παλαι· εἶτ᾽ αὖθις ἄλλοι, καὶ μάλα ἄλλοι, ὥσπερ ἀπὸ συνθήματος. Καὶ ἡμεῖς ἐν φόβῳ πολλῷ καὶ ταράχῳ, τῶν μὲν ἰατρῶν ἄνω καὶ κάτω βοώντων, ὡς ἐπὶ θύραις ἡ τελευτή, καὶ οὐδὲν χρὴ μέλλειν οὐδ᾽ ἀναδύεσθαι, ἀλλὰ καὶ πράττειν ἃ πράττειν μάλιστα χρή. Θορυβουμένων δὲ τῶν ἑταίρων, καὶ προστιθέντων οἰμωγαῖς οιμωγὰς, καὶ συνευχο μένων ῥαστώνην· τοὺς οὖν οὕτω μὲν ἔχοντας, ἐν δὲ τοσούτων ὄντας δεινῶν μεσημβρία, μηδαμόθεν δὲ alis, aliæque complures, tanquam ex compacto. χρηστῆς ἔτ᾽ οὔσης ἐλπίδος, τῶν δ' ἐναντίων ἁπάν- Magna igitur nos in forimidine, magno tumulla των, καὶ τοῖς μὲν ὅλοις ἀπειρηκότας σχεδόν, μόνον versabamur, cum medicis sursum deorsumque claδὲ τὴν περὶ ψυχῆς θέοντας, μᾶλλον δὲ τῷ πλείστῳ mitantibus, jamjamque præ foribus vitæ adesse τεθνηκότας τοῦ βίου, ὢ τῆς ἀφάτου περὶ ἡμᾶς φιλαν- finem, nec ullum morm atquetergiversationi locum θρωπίας Θεοῦ! ὑφέσθαι τε παραχρῆμα ξυνέβη τοῦ relinqui, verum strenue, quidquid facto maxime τοσοῦδε κλύδωνος, καὶ τῆς προτέρας μὲν οὐκ ἂν opus esset, esse factitandum, tum amicis tumultuφαίην, ὑγείας δ᾽ οὖν ἐπειλῆφθαι, μάλα μὲν ἡδίστης, antibus, planctusque plantibus ingeminantibus, et ὅτι παρῄει παρὰ πᾶσαν ἡντινοῦν προσδοκίαν, μάλα levamentum dolorum optantibus. Hunc autem afδὲ πιθανωτάτης ἂν καὶ εἰσάπαν ἀφίχθαι. Καὶ νῦν fectis in modum, ipsoque veluti tot malorum in τοῖς ὁρῶσιν ὥσπερ ἀναβεβιωκόσιν ἐοίκαμεν. Καὶ meridie positis, bona nulla alicunde amplius affulνῦν μὲν τὰς κεφαλὰς κινοῦντες, νῦν δὲ τῷ χεῖρε gente spe, imo vero aliis ex contrario omnibus, πατάσσοντες, ἀπαλλάττονται, Θεῷ χάριν εἰδότες, summaque rerum omnium desperatione propemoτῷ πάντα μὲν δυναμένῳ, πάντα δὲ ποιοῦντι καὶ dum conflictantibus, et extremum nunc de anima μετασκευάζοντι μόνῳ τῷ βούλεσθαι. Ἡμεῖς μὲν οὖν, currentibus curriculum, sive potius, maxima vitæ αἰεὶ Θεοῦ διδόντος, πρὸς τὰ βελτίω χωροῦμεν καὶ parte jam defunctis, o inenarrabilem Dei erga nos ζῶμεν μετ᾿ ἀγαθῶν τῶν ἐλπίδων, ἐκεῖνα παθόντες, & benignitatem! subito sane contigit, ut tanto subsi ὧν καὶ τὸ μεμνῆσθαι μόνον κατηφείας ὑπόθεσις· Ἱεροθέῳ δὲ τῷ καλῷ πολλὰ ἀγαθὰ γένοιτο, οὐχ ὅπως ῆς ἔχει χρηστότητος καὶ ἐπιεικείας, καὶ τοῦ περὶ πλείστου καὶ βούλεσθαι καὶ ποιεῖσθαι, ὥσπερ ἄγαλμά τι πάγκαλον διὰ πάντων τὴν ψυχὴν ἐξειργάσθαι· ἀλλ' ὅτι καμοὶ μάλα κάμνοντι καὶ ταλαιπωρουμένῳ, καὶ τι γὰρ ἄλλο ἢ πᾶσιν ἁπλῶς ὑπ᾿ ἀπορίας δυσαρε στοῦντι κατὰ τὴν τραγῳδίαν μόνος ἀντὶ πάντων παρἦν, ὑπανέχων, κουφίζων, θεραπεύων εὖ μάλα, καὶ τὴν μὲν εἰς αὐτὸν ἤκουσαν οὐκ ἐγκαταλιμπάνων συντέλειαν, πᾶσι δ᾽ οἷς οἷός τ᾽ ἦν τὰς ὀδύνας παράγων καὶ συναιρόμενος τὰ γιγνόμενα, τὸ λαθικηδὲς ἄντικους ἐκεῖνο καὶ οἷς ἔλεγε καὶ οἷς ἔπραττε γιγνόμενος φάρμακον. ὓς ἐν μὲν ταῖς ἀλλεπαλλήλοις τῶν δεινῶν τρικυμίαις, καὶ τοῖς μεγάλοις ἐκείνοις κύμα. σιν, οὐδὲν ἧττον ἀλγῶν διετέλει, καὶ τὴν ψυχὴν καὶ τακλύζων ἀθυμίας ῥοθίῳ, οπότε δ᾽ αὖθις ῥαΐσαιμι, καὶ αὐτὸς ἀναφέρων και μεθιστὰς εἰς εὐθύμους, Καίτοι τί λέγως πολλάκις γὰρ καὶ πρὸς πολλούς διεξᾔει ἡμῶν ἀκουόντων, καὶ ὅρκον τοῖς ῥήμασι προστι θεῖς, ὡς ἥδιστ᾽ ἂν εἴπερ ἦν ἐθελῆσαι τὴν τύχην ἀλλάξασθαι· μᾶλλον δὲ καὶ τὴν ψυχὴν ἂν αὐτὴν ὑπὲρ ἡμῶν ἑτοίμως προέσθαι. Τοσοῦτος αὐτῷ λόγος του μοῦ περιόντος. "Οθεν φιλῶ μὲν αὐτὸν ἴσον ἐμῇ κει φαλῇ, καὶ τήν γε μέσην χώραν τῆς ψυχῆς ἀπονέμω, συνεύχομαι δὲ τυχεῖν, ὧν τυχεῖν ἐσπούδακε, καὶ ταῖς τῶν ἀρετῶν ἀρδείαις τὴν ψυχὴν τεθηλότα, καρποὺς dente undarum fluctu eriperemur sanitatemque, haud illam quidem pristinam dixerim, sed aliquam tamen, prehenderemus, eamque longe tum dulcissimam, quippe ex inopinato penitus insperatoque allapsam, tum quam propriam ac perpetuam venisse, vero quam simillimum sit. Jam itaque visen tibus velut ex Acheronte excitati videmur, qui partim motis capitibus, partim complosis manibus a nobis. abeunt, Deoque gratiam habent, qui omnia tum potest, tum facit transformatque, solo arbitrio suo. (Amos, v, 8.) Sic nos igitur Deo dante, perpetuo ad meliora progredimur, speque optima vivimus, ea videlicet perpessi, quæ vel animo duntaxat revolvere pigeat tædeatque. Optimo vero Hierotheo bona omnia eveniant, precor, non ob probitatem tantum humanitatemque suam, quod somme item tum studet, tum maximo in pretio habet, animam suam velutfaberrimum pulcherrimumque quoddam signum, omni ex parte exonare, verum etiam quod mibi gravissime ægrotanti laborantique, quidve aliud, quam præ angoribus erga omnes omnino morosius affecto? ut in tragœdia est, unus omnium vicem præsto fuit: sustollentes, allevans, studiosissime curans, ratamque officii sui partem haudquaquam omittens, atque omnibus, queis poterat modis, doloris sensum avertens ac deducens; et quam licebat opem operamque præstans, quive

dictis suis factisque, illud erumnarum omnium βλαστῆσαι θεοφιλείς, καρπῶν ἀθανάτων αἰτίους, καὶ Θεοῦ γενέσθαι τέμενος. Συνεύχου δὲ καὶ αὐτὸς, οὐχ ὡς εἰς τοκέας μόνον τελῶν, ἀλλὰ καὶ ὡς ἀνδρὶ καλῷ κἀγαθῷ, καὶ τρόποις χρηστοῖς πάντας ἐπαινέτας ἔχοντι. memoriam diluens pharmacum (ex '06. A' 221, Synes, epist. 146) mihi plane erat. Quippe qui in creberrimis cruciatuum decumanis fluctibus, maximisque illis undis, nihilo ipse minus et perpetuo doleret, animamque suam mæroris fluctibus inundaret, ubi nos vero iterum convaluissemus, etiam ipse pariter se colligeret, et ad lætantes transiret. Quanquam quid dico? sæpe ille enim, et apud complures, nobis audientibus, etiam jurejurando verbis suis apposito, ultro professus est se, si qua fieri posset, libentissimo animo fortunam præsentem mecum commutaturum, imo vero animam etiam ipsam mea vice, sine ulla cunctatione profusurum, usque adeo magnam homo mei ut superstes essem, ducebat rationem. Haud immerito illum igitur, perinde ut caput meum adamo ('I). Y, 82) et mediam animæ sedem illi attribuo, tum opto item ipsum consequi, quidquid consequi studet: et virtutum irrigationibus anima florentem, fructus Deo acceptos, fructuum sternorum causas, producere, Deique plane templum fieri, quod te etiam pariter optare volo, non ob id unum modo, quod liberorum parens jam es, sed præterea ut viro optimos santissimoque, et morum probitate homines omnes laudatores nacto. V. Magno logothetæ. Ε΄. Τῷ μεγάλῳ λογοθέτῃ. Οὐδὲν ἄρ᾽ οἶμαι καινὸν, ὦ πάντα τὰ βέλτιστα σὺ και βουλόμενος καὶ δυνάμενος καὶ πράττων ἑτοί μως, εἰ οὓς εὖ πολλάκις πεποίηκας, τούτους καὶ νῦν εὖ ποιήσαις, καὶ χάριν παράσχοις οἷς οὐκ ὀλιγάκις ἔδωκας· ἀλλὰ μάλιστα μὲν ἃ καθεκάστην καὶ πρὸς πάντας ποιεῖν είωθας, τούς τε δεομένους, τούς τε μὴ, τοὺς μὲν, ἵνα μὴ δεηθείεν, τοὺς δ᾽ ὅτι δέονται· ἔπειτα δ' ἤδη καὶ δόξεις ὥσπερ ἐπιψηφίζειν τὰ πρόσθεν, καὶ ἅμα δεικνύναι ὡς μεγαλοψυχία θα ἡμῖν ἔδωκας ἅπερ ἔδωκας, καὶ τανῦν ταυτὰ παρ ράσχοις ἀπὸ τῆς αὐτῆς ταύτης αἰτίας. Καὶ ὡς ἡμῖν οὐχ οἷόν τε μὴ τούτων μεμνῆσθαι, καὶ χάριν ἴσχειν καὶ βοᾷν ξὺν ἐπαίνοις, οὐ μᾶλλον ἢ ἡμῶν αὐτῶν μὴ μεμνῆσθαι· πάντα γὰρ τά τ' οὖν πάρος, τά τ' εἰσέπειτα σῇ κυβερνῶμαι χειρί, κατὰ Σοφοκλέα • ὡς δὲ καὶ αὐτὸς οὐκ ἂν ἔχοις σαυτὸν ἀρνηθῆναι· καὶ τὴν ἐξαρχῆς οὐχ ὑπὲρ ἡμῶν μόνον, ἀλλὰ καὶ πάντων ἀνθρώπων καλλίστην ταύτην ἔνστασιν ἐγκα ταλιπεῖν· μόνος τε γὰρ τῶν εἰς κοινὸν πολιτευσαμένων, φησὶ Δημοσθένης, τοῖς ὅλοις αὐτὸς ἄριστος καὶ μόνος, ὥσπερ ἔνδειξιν ἀρετῆς, καὶ τοῦ φιλοτι μοτάτου τῆς γνώμης, τὴν μεγάλην ταυτηνὶ δημα γωγίαν ἢ πρυτανείαν, ἢ ὅ τι τις λέγει νομίζων, οὐχ ὅσον ἅπαντας εὖ ποιεῖς, οὐδ᾽ ἐπὶ παντὶ δήπου τῷ χρόνῳ, ὥσπερ πρὸς τὸς ἑκάστων ἁμιλλώμενος χρείας καὶ φιλονεικῶν μηδένα τῶν ἁπάντων, μηδὲ καθ᾿ δντιναδήποτε τρόπον ὁτομοῦν ἐτερῆσθαι· ἀλλὰ καὶ χαίρεις εὖ ποιῶν πολὺ μᾶλλον ἢ οἱ πάσχοντες αὐτοί· μᾶλλον δὲ καὶ χάριν αὐτὸς οἵει λαμβάνειν, χάριν Tu vero, qui optima omnia et vis, et potes, et egregia animi alacritate agis, nihil equidem novi, ut arbitror, facturus es: si quibus tam multa dudum beneficia dedisti, eosdem nunc etiam tuis ornes beneficiis: quibusque non raro antehac gratificatus es, iis nunc item gratificeris. Verum illud plane ipsum, quod quotidie et adversus omnes facere consuesti, petentes pariter, et non petentes: bos nimirum, ut ne petant, illos, quia petunt. Tum vero præterea, nunc etiam superiora omnia, quasi decreto quodam sancire atque confirmare videberis, et simul ostendere, vera to animi magnitudine et dedisse nobis, quidquid dedisses, et hac eadem de causa, eadem in præsens gratificari. Qua in re quemadmodum tuorum nos non possumus non meminisse beneficiorum, et gratiam habere, et tibi oum laudibus acclamare: haud magis sane, quam nostri ipsorum deponere memoriam. Nam quidquid olim gesseram, quidquid geram, id omne dextra fretus aggredior tua, ut cum Sophocle loquar. (Αίαντι, 34.) Αd eumdem et tu modum, temetipsum haudquaquam infciari; quanque jampridem pulcherrimam agendi rationem, non nostro duntaxat, sed omnium plane mortalium bono, semelingressus es, missam nunc facere poteris. Unus tu enim præter cæteros, qui, ut ait Demosthenes, ad communem fructum usumque rempublicam tractarunt, omnibus in rebus excellis; unus magnum bunc tribunatum tuum, sive prytanicam imperii procurationem, sive quo alio quispiam appellet voca- ἑτέροις διδούς· ταῦτ᾽ ἄρα ταῦτα καὶ νύκτωρ ἐπαν bulo,quoddam quasi specimen virtutis, honestissimæque animi ambitionis ratus; non bene modo de universis, atque nullo non tempore mereris, velut certamen cum necessitatibus uniuscujusque suacipiens, omnesque in eo nervos tuos contendens, ne quis homnium omnium, quocunque tandem modo, re quapiam ulla privetur, verum etiam gaudio exsultas, dum beneficium tribuis: et hoc multo majore, quam illi ipsi qui accipiunt; imo vero tum beneficium temetipsum accipere autumas, cum aliis das. Hanc igitur; hanc, inquam, ob cauγρυπνεῖς, καὶ μεθ' ἡμέραν φροντίζεις, ὑπὲρ τοῦ κοινοῦ γιγνομένου, βουλαῖς ἔργα προστεθείς· καὶ πάντα πόνον φέρεις ἡδέως· ἐφ᾽ ᾧ τοῖς ἄλλοις ἔσται βελτίω τὰ πράγματα, καὶ πᾶς τις τεύξεται τῶν δικαίων. Ὥστε καὶ εἰ μηδὲν πώποθ' ἡμᾶς εὖ ποήσας ἐτύγχανες, μήδ' ἡστινοσοῦν ἀξιώσας προνοίας, ἐξ ἄρα μόνου τοῦ πᾶσι παντὸς καλοῦ πρυτανεῖον παρὰ πάντ᾽ εἶναι σε τὸν χρόνον, εἰκὸς ἂν ἦν δήπου, μᾶλ λον δὲ πᾶσα ἀνάγκη, τῶν ὑπὸ σοῦ κεκοσμημένων καὶ ἡμᾶς γεγενῆσθαι· ὡς ἂν, μὴ τῶν ἄλλων εὖ πάσχειν λεγόντων, μόνοι τῶν ἁπάντων ἢ σιγῶμεν,

EPISTOLAE. η ἢ ψευδώμεθα· οὐ γὰρ ἔνεστ᾽ ἄλλως παῤῥησιάζεσθαι, sam, et noctes insomnes ducis, et dies totos de πάντων εἰδότων τὴν σὴν δεξιάν. "Οτε δ᾽ ἐν πολλοῖς πολλάκις τῆς σῆς χειρός τε καὶ γνώμης καὶ μάλ' ἀπολελαυκότες ἡμεῖς, καὶ οὔτ᾽ αὐτὸς ἐπιλέλησαι, ἡμῖν θ' οὕτω δι᾿ εὐφήμου ταῦτ᾽ ἄγεται μνήμης, ὥσθ' ὅτι μὴ καὶ τῶν Ὁμήρου στομάτων εὐπορούσ μεν, ἀλγοῦμεν, εὔδηλον ὡς κἀν τῷ παρόντι μιμήσῃ σαυτὸν, καὶ τοῖς αὐτοῖς χρήσῃ πρὸς ἄνθρωπον πολλάκις μὲν ἐν τοῖς σοῖς Ὀλυμπίοις κραταιῶς ἀποδύντα, καὶ διὰ πάντων ἐστεφανωμένον τῶν ἄθλων, πολλάκις δ᾽ ὑπὲρ σοῦ καὶ τῶν σῶν χείρας εἰς οὐρα νοὺς ἄραντα, μᾶλλον δ' αἵροντ' αἰεὶ, καὶ συνευχόμενον πάντ᾽ ἐκεῖθεν τά γ᾽ ἄριστα. Συναίρονται δέ μοι τούτωνὶ τῶν εὐχῶν πᾶσαι μὲν πόλεις, πάντες δ᾽ ἄνθρωποι. Πᾶσι γὰρ δὴ τῶν σῶν μέλει, καὶ πάντων γε σοί· σοὶ μὲν ὅπως εὖ πράττοιεν, τοῖς δ᾽ ὅπως ἐς μήκιστον ὅσον ἐῤῥωμένως βιῴης· οὕτω γὰρ ἂν καὶ τὰ σφέτερ᾽ αὐτῶν ὡς κάλλιστα ἔχειν, ὡς τὸ μὲν διὰ τέλους ἐῤῥῶσθαι σοὶ μάλα προσῆκον, αὐτοῖς δὲ τὴν ἀγαθὴν τύχην, οὐκ ἂν ἄλλως οὖσαν. Εἶεν. ᾿Αλλὰ γὰρ ὅτι μὲν ἡμῖν ἐσαεὶ πρόθυμος ἔσῃ, καὶ τὰ βέλτισθ' αἱρήσῃ, καὶ τιμῆς ἀξιώσεις, καὶ πάντα πράτ ξεις ἡδέως ἃ τε ἔξεστι καὶ δίδωσι τὸ χρείας ἑστὼς. καὶ μάλα λαμπρῶς οἶδα, τῶν τε άλλων εἵνεκα, καὶ ὅτι πρόσθεν κάτω γῆς εἶσιν ἄστρα, γῆ τ᾽ ἄνεισιν εἰς αἰθέρα, φησὶ ποιητής, πρὶν μὴ παρὰ σοῦ τυχεῖν ὧν ἄν τις δέηται, ός γε και μηδὲν δεηθεῖσι πολλάκις ἔδωκας, καὶ δεηθέντας μειζόνων ἠξίωσας. Καὶ τοῦθ᾽ ὡς ἀληθῶς σοι πρόσρημα πολύ κάλλιον καὶ σεμνότερον, ὡς ἐγᾦμαι, παντὸς ἂν ὅτου καὶ φήσαις· δέδοικα μέντοι, δέδοικα, καὶ ἴσως εἰκότος οὐκ ἔξω, μὴ μεγάλας πεφυκώς διδόναι χάριτος, ἔπειτα τὴν νυνὶ ταύτην σμικράν τε καὶ παραπολὺ τῆς σῆς με γαλοψυχίας νομίσας, ἢ καθάπαξ οὐ δῷς, ἢ ἐμοῦ καταγνῷς, ὡς οὐ περὶ σοῦ τὰ προσήκοντα διανοουμέν νου. Εἰ δὲ καὶ ταῦτ᾽ οἶσθα διδόναι, καὶ πᾶσιν ἁπλῶς ἐγχειρεῖν, καὶ ὁ καλλίνικος ἡμῖν Ἡρακλῆς πάρεργα τῶν μεγίστων ἄθλων ἔστιν ἃ κατεργάζεται, θαρ ῥεῖν δεῖ. Μᾶλλον δὲ εἰ δώσεις ἑτοίμως, ἡμᾶς τε δείξεις οὐ καλῶς οἰομένους, σαυτὸν δὲ πῶς οἵει κοσ μήσεις, οὐ μόνον τῷ μεγάλα καὶ θαυμαστὰ πράττειν δύνασθαι, καὶ στεφάνων καὶ κηρυγμάτων ἄξια, ἀλλὰ καὶ τῷ σμικροῖς εἰδέναι διδόναι κατὰ καιρὸν ἐπιει κείας ὑπερβολῇ· εἰ μὴ καὶ τοῦτο τρόπον ἕτερον, ὡς ἔγωγε οἶμαι, μεγαλοψυχία τις λογιοῖτο, τὸ μηδὲ τῶν πάνυ δοκούντων ἐλαχίστων ὑπερορᾷν. "Οτι δὲ τοιαῦτ᾽ ἔστιν ἃ νῦν ἐπαγγέλλομεν, καὶ οὐ σὰ οὐδ͵ ῶν ἑκάστοτε πράττεις, ἀλλὰ καὶ παντάπασιν ἀπεληλάμενα τῆς μεγάλης ταυτησί στροφῆς τῶν πραγ μάτων, δῆκον ἔκ τε ὧν περὶ αὐτοῖς τούτοις δέδιμεν, ἔκ τε ὧν παραιτούμεθα, τὸ μὲν, μὴ ἄρα οὐ δώσεις, εἰωθὼς μεγάλα χαρίζεσθαι, τὸ δ᾽ ὡς καλῶς ἔχει σοὶ μὲν δοῦναι, ἡμῖν δὲ λαβεῖν. Ἐγώ τε γὰρ ἂ βούλομαι λήψομαι, σύ τ' ἐπιεικέστερος δόξεις καὶ σαυτοῦ, τῷ καὶ τηλικοῖσδε κεχρῆσθαι. Ἐν γὰρ τῇ καθ᾿ ἡμᾶς ἱερᾷ τῇδε καὶ θαυμαστῇ ξυνοικίᾳ, οὗ καὶ τὰς ἐκ βασιλέως τροφὰς ἔχομεν, οἰκήματά ἐστιν ἄττα, κάλλιστα μὲν θέσεως ἔχοντα, καὶ πρὸς πᾶσαν ἔτους ὥραν εὖ παρεσκευασμένα, τῇ τε φύσει τοῦ χωρίου, salute reipublicæ tecum commentaris, simul curis consiliisquetuis opera adjungens, omnemque libenter perfers laborem, quo meliuscule res aliis procedant et quisque jus suum consequatur. Adeo ut si vel nullum unquam separatim in nos contulisses beneficium, neque ulla plane cura providentiasque tua dignatus fuisses, vel hoc solo tamen nomine, quod omni tempore, boni omnis, publicum omnibus ærarium es, æquam videlicet, sive potius plane necessarium fuerat, ut de iis qui abs te adjuti ornalique fuissent, nos etiam essemus: ne scilicet dum tua erga sese alii commemorant beneficia, soli inter omnes nos aut obmutescamus, aut falsa et conficta efferamus. Neque enim aliter palam et aperte hoc nobis profiteri integrum, quando per spectissima omnibus dextra fidesque tua est. Verum enim vero cum sæpenumero multisque in rebus, manus mentisque tuæ maximum antehac fructum cepmus, quod neque tibi ipsi excidit, nobis vero usque adeo magnifice hæc commemorantur celebranturque, ut ex animo doleamus, dena illa ora Homerica (Ιλ. Β'. 189) nobis non suppe tere. Hinc patel sane, etiam hoc tempore tui te ipsius imitatorem fore, eademque erga hominem usurum benevolentia, qui tuis sæpius in Olympiis, omni virium connisu, veste posita decertarit, de omnibusque certaminibus corona donatus fuerit; qui frequenter item tua tuorumque gratia, geminas ad cœlum palmas extulerit, sive rectius, perpetuo extollat, atque optima inde omnia votis suis efflagilet. Quibus suscipiendis nuncupandisque, suas mecum operas, cum urbes omnes, tum mortales etiam omnes jungunt. Ita enim curæ omnibus tua sunt, ut tibi omnium cura est; tibi nimirum, quo illi prospera et florente fortuna sint, illis vero ut tu quam longissimum ævi spatium salvus et incolumis conficias; ita enim suas etiam loco optimo res futuras. Quoniam et te secundo vitæ valetudinisque cursu perpetuo florere, plane deceat: et ipsis haud aliter fortunatis felicibusque esse contingat. Sed sint isla sane. To vero ipsum singulari semper erga me voluntate fore, meisque fortunis ac commodis, meæ dignitati, sponte tua consulturum, eaque omnia libenter acturum, quæ poteris cunque, quæque præsens usus ac necessitas permittel, id luculentissime compertum habeo; cum ob alia, tum quod astra sub terram prius ibunt, et altum terra se in polum feret, ut ait poeta (Euripides. Οἰλεῖ sive Συλεϊ, ut arbitror, apud Philonem, p. 603, et p. 66, 365, Turneb.), quam abs te quispiam eorum quæ petit repulsam feret; qui etiam nihil rogantibus sæpius dedisti, et rogantes majoribus quam optassent ornasti muneribus,quod tuum elogium, meo judicio, haud paulo pulchrius omnino alque gloriosius, allo, quod usurpes, quovis est. Metuo vero, metuo, nec absurde fortasse, ne tu, qui ingentia largiri beneficia naturæ tuæ ductu soles, nunc hoc ipsum presens, minutum, et longe

infra animi tui magnitudinem positum, esse ratus, τῷ τε μεμηχανῆσθαι, τῷ δ' ἰδίᾳ καὶ χωρὶς καὶ καθ᾿ aut non des omnino, aut me incuses, velut qui de ἑαυτὰ τῶν ἄλλων ἰδοῦσθαι, πλείστην ὅσην ἐμποιοῦνte non satis digne convenienterque existimem. Sin τὰ γαλήνην ἐν τῷ τῆς ψυχῆς πρυτανείῳ, ὡς εἶναι autem tum hæc dare potes, tum quævis alia omnino τῷ ὄντι ψυχῶν σοφῶν φροντιστήρια, μᾶλλον δὲ καὶ aggredi, nimirum ut inclytus ille plurimarumque ψυχὰς ἐῤῥᾳστωνευμένας οἷα κατεπᾶσαι πρὸς ἀρε palmarum Hercules, præcipuis operibus suis alia τὴν, καὶ μένους ἐμπλῆσαι πρὸς τὴν ἔνθεον καὶ σώquædam extra ordinem interponit, bono sane animo φρονα καὶ θεοφιλή ταύτην μανίαν. Εν οἱ γνησίως esse convenit. Imo vero si prompte dederis, hoc μανέντες οὐκ εὐδαίμονες, ἀλλ᾽ ἄρα δαιμόνιοί τινες ipso planum facies, neque nos animi falsos fuisse, ἀτεχνῶς. Ἐγὼ δέ εἰμι μὲν οὐ τοιοῦτος, οὐδὲ τῶν teque ipsum majorem in modum ornabis. Scilicet ἐς τοῦτο φερόντων, οὐδὲ μικροῦ δεῖ· θαυμαστὸν μὲν quod non magna modo et admiranda prætare vaοὖν εἰ μὴ καὶ πολὺ τοὐναντίον. Τοῦ δ᾽ ἴσχειν ἡσύχως leas, et publicis coronis atque præconiis digna, sed καὶ κατ' ἐμαυτὸν εἶναι καὶ ζῇν οὕτω τοι ἥττων, ὡς quod tenuibus etiam, quodam modestiae excessu, πάντων ἂν τουτί πρίασθαι. Τό τε γὰρ τῶν ὀφθαλ peropportune subvenire noris. Nisi si, ut mea μῶν οὕτως ἐσαναγκάζει, χωρίς τε τούτου τίς οὐκ quidem fert sententia, tum potius magnanimitati c ἂν εὖ φρονῶν ἡσυχίας ἐρῴη; ἅτε δᾳδούχου καὶ μυhoc quispiam acceptum referre velit, quod nec σταγωγοῦ τῶν ὅτων ἄν τις εἶποι καλλίστων, καὶ τὸν quæ multo minutissima esse videntur, ipse dedi- τῆς ψυχῆς αἰθέρα καθάπαξ τηρούσης ειλικρινῆ καὶ gneris. Quod autem hujusmodi quædam sunt, quæ καθαρὸν, καὶ μάλ' ἀμιγῆ παντὸς ὁλώδους καπνού, nuno rogitamus, nec tui operis, nec ex iis quæ τῷ τὸν νοῦν συνάγειν καὶ συνέχειν καὶ μὴ συγχω identidem agitas, imo plane etiam remota a magno ρεῖν διαχεῖσθαι καὶ κατακλυσμὸν ὑπομένειν ὑπὸ τῶν isto rerum actionumque tuarum orbe, cum ex eo τοῦ κόσμου ῥοθίων, ἀλλὰ καὶ τοῦ πεφυκότος μεμνή patet quod ipsimet de iis subdubitamus; tum quod σθαι παρασκευάζειν, καὶ ἄνω φέρειν, καὶ πάντ᾽ ἕνα tanto rem studio urgemus; illud, ne forte non da- θεον εἶναι, μόνα τὰ δαιμόνια περιεργαζόμενον πράγ turus sis, quippe magna gratificari suetus, hoc ματα. Σον οὖν ἂν εἴη καὶ τῆς σῆς περὶ πάντα χρη quoniam et tibi dare pulchrum est, et nobis acci- στότητος, ὧν πάντα τὰ βέλτιστα σὺ καὶ βουλόμενος pere. Nam et ego quæ cupio accipiam, et tu temet- καὶ δυνάμενος, καὶ πράττων ἑτοίμως, ἵνα καὶ αὖθις ipso benignior mitiorque videbere, qui ad hæc αὖ τοῖς αὐτοῖς χρήσωμαι, τὸ καὶ τούτων ἡμᾶς το etiam tam pusilla te demittas. Sunt videlicet in χεῖν τοὺς μανικωτάτους, οὐκ οἶδα πότερον ἐραστὰς sacris hisce et magnificis ædibus, in quibus regia δίδως λέγειν, ἢ τῶν κατὰ σοῦ θορύβων τεχνίτας, πᾶς pecunia alimur et sustinemur, domunculæ quædam, δ' ἄν τις φαίη γε καὶ εὐχῶν. cum situ opportunissimæ, omnibusque anni temporibus accommodatissima, sive natura loci, sive arte et industria, tum eo quod separatim et seorsum, et sejunctæ ab aliis sitæ sunt, summam maxie mamque sanctiori animæ templo serenitatem parentes, ut reapse animarum sapientium ludi ac domicilia quædam sint (Aristoph. Νεφ. 94), sive potius ejusmodi, quæ animas otio torpentes ad virtutem excitare, et sacro ardore ad divinum hunc, et castum, Deoque gratissimum furorem, implere queant: quem qui germanum in modum furunt, illi non felices modo ac beati, sed divini plane sunt. Ego vero quanquam minime ex isto hominum genere sum, neque iis quæ huc pertinent, Instructus virtutibus, longe sane absum; atque adeo mirum fuerit, si non contrario prorsus mea comparata modo sunt. Sic tamen in quiete degendi, et seorsum mihi agendi viventique, captus sum studio, ut hoc vitæ genus fortunis meis omnibus redemptum velim. Huc enim et oculorum me valetudo compellit, tum ut absque hoc esset, quis sapiens non sponte quietem amet? Hæc quippe facem prælucet, et magistra pulcherrimarum rerum omnium est, quæ nominari a quopiam possunt. Hæc summum animæ ætherem, sincerum, mundum, ab omnique materiali fumo secretum, usquequaque servat, dum mentem videlicet colligit ac continet; nec diffundi, mundique hujus jactari obruisque fluctibus patitur, idque efficiit, ut ortus indolisque suæ memor eadem sit, et sublime attollatur, et tota numine instincta feratur, et sola duntaxat divina studiosissime tractet. Tuum igitur, tuæque ad omnia sese porrigentis benignitatis hoc fuerit, o tu, qui optima omnia, et vis et potes, et animo prompitissimo agis, eisdem enim denuo (quibus initio) utar verbis, ut et hæc nos conséquamur beneficia, nos, inquam, furiosissimi profecto, nescio vero utrum amatores tui, an vero plaussum et acclamationum de te artifices, nobis permittas dicere; dixerit vero insuper unusquisque, et votorum. VI. Eidem. Cum eo nomine quod tute nos jam pridem diligis, tum quod unum, te omnium rebus nostris faventissimum experti nos sumus, tibi invicem maxime omnium studemus, teque singulariter amamus. Præterquam quod comperta hæc omniΓ΄. Τῷ αὐτῷ. Καὶ οἷς αὐτὸς ἡμᾶς ἄνωθεν στέργεις, καὶ οἷς ἡ μεῖς σὲ μάλιστα πάντων τὰ πρὸς ἡμᾶς αὐτοὺς ἐγε νωκότες, σοὶ μάλιστα πάντων τιθέμεθα, καὶ σὲ δια φερόντως φιλοῦμεν. ῎Ανευ τοῦ πάντας εἰδέναι τε καὶ βοῆν, δι' ἀλλήλων τοῦτ᾽ ἀμφότερα δείκνυται.

EPISTOLE. Οὔτε γὰρ ἔστιν, οὐκ ἔστιν οὐδὲν τῶν ἁπάντων ὃ μὴ bus, omniumque decantata ore sunt, satis hoc utrumque ex utroque astruitur; neque enim est, non est, vero quidquid rerum omnium, quod non legitimo modo calculisque subductis tu agas, nihilo sane plus quam ut tres in triangulo anguli, non duobus rectis sint æquales. Quamobrem et soli ex omnibus tibi hæc velut propria nota est, et nostri ipsorum, nisi acerimos cultores tuos, et præter cæteros omnes gratiæ tuæ cupidoes studiososque esse scires, haud ullam haberes rationem. Atqui nullo non tempore nostri rationem habes; quippe qui et olim quamplurimis sæpenumero in rebus maximum adminiculum attulisti, et peropportune adfuisti. Et nunc, dum ita benevole, et cum nativa animi affectione nobis scribis; ut etiam mutui σὺ μετὰ τοῦ γιγνομένου τε καὶ ψηφίζοντος πράτ τεις, οὐ μᾶλλόν γε ἢ τὰς τρεῖς τοῦ τριγώνου γωνίας μὴ δυοῖν ὀρθαῖν ὅσας εἶναι. Ταῦτ᾽ ἄρα καὶ μόνῳ σοι τῶν πάντων τοῦθ᾽ ὥσπερ ἐπίσημον, οὔθ᾽ ἡμῶν αὐτ τῶν, ἐὰν μὴ δεινούς τινας ὄντας ᾔδεις τὰ σὰ, καὶ τῆς σῆς εὐνοίας παρ' οὑστινασοῦν ἐχομένους, οὐκ ἂν ἐφρόντιζες. Νῦν δὲ οὐκ ἔστιν ὅθ᾽ ἡμῶν οὐ λόγον ποιῇ, πάλαι μὲν ἐν πολλοῖς πολλάκις τὰ μέγιστα ξυναράμενος, καὶ γεγονώς ἐν καιρῷ, νῦν δ᾽ ἐξ ὧν οὕτως εὖ μᾶλα καὶ μετὰ διαθέσεως ἐπιστέλλεις. Ὡς καί τινος οὐκ ἀχάριτος ξυναυλίας ἐνταυθοί μνημο νεύειν, καὶ τὰς ἡμέρας ἐκείνας ἑορτασίμους καλεῖν, διδοὺς ὡς μάλιστα συλλογίζεσθαι ὡς ὅτι μὴ καὶ νῦν ὑπὲρ ἡμῶν ταῦτ' ἔστι σοι πράττειν, οὐ μικρῶς δυσχεραίνεις. Ο καὶ τοῦ τυγχάνειν οὐδὲν ἧττον ἡ- cujusdam non injucundi concentus mentionem μῖν. facias, et illos olim dies festos appelles. Quo illud potissimum colligendum das, te quod non hoc etiam tempore nostra causa hæc ipsa efficere potes, haud mediocriter animo commoveri, id quod nihilo nobis minoris est, quam si voti nostri compotes evaderemus. Ζ΄. Ἐπιστολὴ τοῦ σοφωτάτου Νικηφόρου τοῦ Γρηγορᾶ τῷ Μαγίστρῳ. Πολλοί μοι τὸν σὸν ἐμήνυσαν τρόπον, ὡς πλήρης ἐγένου πολλάκις ὁρμῆς ἐς τὸ γράφειν ἡμῖν. ᾿Αλλὰ τις ἐξ ἀντιπάλου φερόμενοι λογισμός, ἀντέκρουσε τε καὶ μάλα σφοδρῶς τὴν τοιαύτην ὁρμὴν ἀτεχαίτι σεν, αἴτια προβαλλόμενος πρός γε τοῖς ἄλλοις τὸ μήπω τε ἡμῖν συγγεγονέναι, μήτ' ἄλλως μαθεῖν τὸν ἡμέτερον τρόπον, ὁποῖος· εἶναι γὰρ πολυσχιδῆ καὶ πάνυ τοι σφόδρα διάφορα καὶ δυσείκαστα τῶν ἀνθρώπων τὰ ἤθη καὶ δεῖσθαι μακρᾶς συνουσίας καὶ πείρας τινὸς ἀκριβοῦς εἰς κατάληψιν. Καὶ ἐπήνεσα νὴ τοὺς λόγους ἐγὼ ταυτηνὶ τὴν δειλίαν, καὶ ἀνεμνήσθην ἐκείνου τοῦ μύθου τοῦ ᾿Αττικοῦ. Ὃς Ἡφαίστῳ τὸν Μῶμον εἰσάγει μεμφόμενον ὅτι μὴ θύ ρας ἐπὶ τῶν ἀνθρωπίνων πεποίηκε στέρνων ὁπότε, φησὶν, ἐδημιούργει τὸν ἄνθρωπον· ἦ γὰρ ἂν αὐτῶν ἀνοιγομένων ὁπότε ἐχρῆν, δῆλα, φησὶ, καὶ τοῖς ἔξω θεν ὁμιλοῦσι τὰ ἔνδον ὑπῆρχε βουλεύματα. Ἐγὼ δὲ μήτε μεμεῖσθαί σε κρίνας ἐν τούτοις εἰκὸς, καὶ ἅμα πάσας τὰς τοιαύτας προφάσεις καθάπαξ παραλλάξας καὶ ὑπερβὰς ὁμιλήσω σοι καὶ πόῤῥωθεν ἤδη καθα περ συνήθει καὶ φίλῳ, πρὸς μόνην αὐτὴν ἀποβλέψας τὴν κοινωνίαν τοῦ λόγου. Ἡ μὲν γὰρ παροιμία, κοινὰ τὰ τῶν φίλων είναι φάσκουσα δεῖν, τὴν φιλίαν αἴτιον τῆς κοινωνίας προτίθησι τῶν πραγμάτων. Ἐγὼ δὲ τοὐναντίον τὴν κοινωνίαν τοῦ πράγματος αἰτίαν γίνεσθαι ἀξιῶ τῆς φιλίας. Ωσπερ γὰρ κοινὰ τὰ τῆς φύσεως δίδοται καὶ πλουσίοις καὶ πένησι, καὶ οὔτε τῷ βασιλεῖ μετὰ τῆς πορφύρας γεννᾶσθαι χαρίζεται, οὔτ᾽ αὖ τῷ βαναύσῳ μετὰ τοῦ τρίβωνος, ἀλλὰ γυμνοὺς ἀμφοτέρους εἰς τὸν βίον ἐξάγει· οὕτω καὶ ἡ σοφία τοὺς ἑαυτῆς τροφίμους ἐπίσης μαιεύςται πάντας, καὶ ὅμοια τὰ τῆς παιδείας ἅπασι διανέμει, καὶ ἀδελφὰ φρονεῖν ἀλλήλοις καὶ αὐτοφυᾶ τε καὶ αὐτοδίδακτὸν ἔχειν ἀξιοῖ τὴν φιλίαν. Εἰ δ' ὥσπερ ἡ φύσις προϊοῦσα ποικίλλεται παίζουσα τὴν σκηνὴν τῶν ἐνταῦθα ἐνυπνίων, καὶ συμφερομένη τοῖς τῆς PATROL. GR. CXLV. VII. Sapientissimi viri Nicephori Gregore epistola ad Magistrum. Jam a pluribus de te tuisque moribus renuntiatum mihi fuit, quod cum pleno sæpius ad scribendum nobis impetu fuisses, quædam mox ex adverso ingruens cogitatio, hunc ipsum vehementi nisi retuderit atque sufflaminarit impetum, præter alia et hoc ipsum cause loco prætexens, quod necdum nos convenisses, nec aliunde naturam indolemque nostram; cujusmodi esset, percepisses: scissa enim multifariam, et nimium quantum diversa, et ad conjectandum perquam obsoura hominum esse ingenia, Iongoque usu et accurata quadam periclitatione opus esse, ad ea penitus introspicienda. Quam ego formidinem tuam, ita me Musæ ament, etiam laudabam; et simul Atticam illam recordabar fabellam; quæ Momum hoc in Vulcano reprehendentem inducit, quod pectori humano, cum hominem, ut ait, fabricaretur, ostia non apposuisset. Iis, enim, ubi usus esset reclusis, extrinsecus cum ipso agentibus, quidquid intus machinationum lateret, manifestum futurum. Ego vero nec in his te imitari æquum ratus, et omnes pariter id genus pretextus plane prætervectus transgressusque, eo tecum modo agam, velut cum pervetere necessario ac amico, in quod nihil aliud quam litterarum studiorumque respicio communionem. Cum enim, quod res amicorum communes esse oportere affirmat adagium, causam communionis, amicitiam, rebus ipsis præstruit, contra ea rei ipsius communionem, causam ego esse volo amicitiæ. Quippe quemadmodum communia divitibus et egenis naturæ munera sunt omnia, quando nec regi cum purpura nasci indulget, nec opifici sellulario cum scissili palliastro, sed nudos utrosque in vitam educit: ita suis etiam alumnis omnibus easdem operas obstetricias præstat sapientia et similia cunctis doctrinæ distribuit

Η munera, sibique mutuo fraternos animos gerere, ὕλης εὐρίποις ὡς τὰ πολλὰ, οὕτω καὶ ταύτην φήσεις ac naturæ quodam instinctu insitam monstratamque fovere necessitudinem, præcipit. Sin autem, ut natura progressu temporis variatur, dum ludibunda somniorum, quæ his in terris sunt, scenam adornat, et una cum materiæ Euripis, ut plurimum circumvertitur: ita et familiaritatem hanc ex materie itidem necessario pendere, illique consentaneam fieri, et nonnunquam confluere, et facillime rursus abscedere, quispiam contendat, illud mihi nihil admodum ad rem tacere censebitur; minime enim ejusmodi fluctuum murmura extimescit,quæ recte atque ordine fundata est amicitia, verum inferioribus omnibus omissis ac relictis, sursum perpetuo, ad illos expertes erroris rerum fontes, animæ attollit oculos, et indidem jura veritatis rectissime edocetur. Quæ vero infirma sibi substernit fundamenta, ea manere nescit, sed brevi convellitur et dilabitur, quin et ad oppositum nonnunquam recurrere vitium (inimicitias odiumque) non veretur. Cui nos, cum Samio illo Pythagora, inanes tumulos merito erigere, non illam imitari, jubemus, utpote quæ е vita ad interitum hoc fere pacto transfugit. Sic ego seminalia quidem, sed firma ac certa amicitiæ pignora, ut prior tibi traderem sponte mea adductus sum, ut qui priores illas suspiciunculas minime cauponari possem, ejus autem, quod futurum erat, conjector pariter et vates haud falsus ex nostris moribus essem. Jam si ex iis quæ nascuntur moventurque rebus, quæcunque immotæ manere solent, ægrescunt et marcent; utique et nostra hujusmodi amicitiæ conveniente quodam motu opus erit, ne in primo ortu morbus interveniat, et in herba ipsa marcorem contrahat. Tum quoniam inter præsentes mutui aspectus, inter eos vero quos terræ marisque longinqua spatia dividunt, amicitiam alere norunt litteræ: nec nobis, tam longe disjunctis, ad præsens institutum his Internuntiis uti cessandum, quæ sola velut loquen. tes silentium ingeniorum imprimere colores, et decenti modo incorporeæ animæ imagines repræsentare possunt. Mihi itaque, qui viam amicitiæ prior velut aperui, et plana tibi, quæ salebrosa erant, effeci, scribe quæso, et nobis vicissim, qui in te insunt morum, aliquod documentum præbe; atque adeo instar tenelli pusionis uterque coalitam nuper inter nos amicitiam nutricantes, ad justam sapientiæ pulchitudinem magnitudinem que provehamus, ipsas naturæ, ut est, secuti leges; quæ enim in mundo sunt omnia, gemina germana sunt, et pares cursus servant. Porro ut infantes genitricem primitus suam haud aliter quam ut mulierculam quamlibet aspiciunt, postmodum vero familiari consuetudine pleniorem ipsis conciliante notitiam, genuinum ab eo quod alienum est internoscunt ac distinguunt: ad eumdem et amicitia modum, cum ab iis qui mutuo amore jam jungantur, informari et effingi incipit, obscuras initio et τις ἐκείνης ἐξ ἀνάγκης ἠρτῆσθαι καὶ ὁμόφρονα γίν νεσθαι, καὶ συῤῥεῖν ἐνίοτε καὶ ῥᾷσα μεθίστασθαι· ἀλλ' οὐδὲν ἔμοιγε τοῦτο πρὸς ἔπος. Ἡ μὲν γὰρ σουφῶς ἡδρασμένη φιλία τοιούτων ῥοθίων οὐ δέδια ψόφους. ᾿Αλλὰ πάντα κάτω χαίρειν ἀφιεῖσα, ἄνω διη νεχῶς πρὸς τὰς ἀπλανεῖς τῶν πραγμάτων πηγὰς ἀναφέρει τοὺς ὀφθαλμοὺς τῆς ψυχῆς. Κἀκεῖθεν τὰ νόμιμα τῆς ἀληθείας καλῶς ἐκδιδάσκεται. Ἡ δ' ἀσθενεῖς τὰς ἑαυτῆς ὑποτιθεῖσα κρηπῖδας, μένειν οὐκ οἶδεν, ἀλλ᾽ ἐν βραχεῖ κατασείσταί τε καὶ ἀπορ ῥεῖ. Ἔστι δ' ὅτε καὶ πρὸς τὴν ἀντίπαλον παλινδρομεῖν οὐκ αἰδεῖται κακίαν. Αλλ' ἡμεῖς γε κενοτάφια καὶ ταύτῃ δικαίως κατὰ τὸν Πυθαγόραν ἐκεῖνον τὸν Σάμιον ἐγείρειν, ἀλλ᾽ οὐ μιμεῖσθαι κελεύομεν, ἅτε πρὸς θάνατον ἐκ ζωῆς οὐτωσί πως αὐτομολούσῃ. Οὕτως ἐγὼ σπερματικὰ μὲν, βέβαια δέ σοι τὰ τῆς φιλίας ἐνέχυρα προκαταθέσθαι προεθυμήθην, μηδαμή καπηλεύειν τὰς ἔμπροσθεν ὑποψίας δυνάμενος, ἀλλὰ στοχαστής ὁμοῦ καὶ μάντις ἀπλανὴς τοῦ μέλο λοντος ἐκ τῶν ἡμετέρων γινόμενος τρόπων. Εἰ δὲ τῶν ἐν γενέσει καὶ κινήσει πραγμάτων οπόσα μέσ νειν ἐθέλει, νοσεῖ καὶ μαραίνεται, δεῖ τῇ τοιαύτῃ φιλίᾳ λοιπὸν καὶ τῆς ἁρμοττούσης κινήσεως, ἵνα μὴ ἐν τῇ βλάστῃ τὸ νόσημα γένηται, κάν τῇ χλόη τὸν μαρασμὸν ὑπομείνῃ. Ἐπεὶ τοίνυν ὄψεις μὲν ἐπὶ τῶν συνόντων, ἐπὶ δὲ τῶν πόῤῥω που γῆς καὶ θαλάττης ἀπῳκισμένων γράμματα τρέφειν ἴσασι τὴν φιλίαν, οὐκ ὀκνητέον ἀφισταμένους τοσοῦτον παραπομποῖς αὐτοῖς καὶ ἡμᾶς, πρός γε τὴν παροῦ σαν ὑπόθεσιν χρήσασθαι, μόνοις αὐτοῖς δυναμένοις ὥσπερ λαλοῦντα σιωπώντων ἡθῶν ἐναπομόρξασθαι χρώματα, καὶ ἀσωμάτου ψυχῆς εἰκόνας ἐκφῆναι δεόντως. "Οθεν ἐμοὶ φιλίας ὁδὸν ὑπανοίξαντι πρώτ τῳ, καὶ λεῖα σοὶ τὰ δυσχερή πεπραχότι, γράφε καὶ δίδου καὶ σὺ τῶν ἐνόντων σοι τρόπων τὴν πεῖραν ἡμῖν. Καὶ φέρε βρεφουργήσαντες ἄμφω φιλίας ὑπό. θεσιν, πρὸς κάλλος καὶ μέγεθος σοφίας προσῆκον αὐξήσωμεν, τοῖς φυσικοῖς ὡς εἰκὸς ἀκολουθήσαντες νόμοις. Πάντα γὰρ ἀδελφὰ τὰ ἐν κόσμῳ, καὶ τῶν ὁμοίων ἔχεται δρόμων· καὶ ὥσπερ τὰ βρέφη προ τον μὲν ὡς ἄνθρωπον τὴν τεκοῦσαν ὁρᾷ, τῆς συνηθείας δ᾽ εἰς γνῶσιν ἀγούσης τελεωτέραν, διαιρεῖ τοῦ ἀλλοτρίου τὸ γνήσιον, οὕτω καὶ ἡ φιλία, μορ φοῦσθαι μὲν ἀρχομένη καὶ διαπλάττεσθαι πρὸς τῶν ἤδη συναπτομένων, πρῶτον μὲν ἀσαφῆ καὶ δυστέκμαρτα διδόναι τε καὶ λαμβάνειν τὰ ἑαυτῆς ἀξιοῖ γνωρίσματα· τοῦ δὲ χρόνου ρέοντος, καὶ τῆς συνηθείας τὰ ἑκατέρωθεν ἤθη παιδαγωγούσης και ῥυθμιζούσης, τὸ μὲν περιττὸν καὶ νόθον ἐλαύνεται πᾶν, τὸ δ᾽ ἐνδέον ἐνδεῖν οὐκ ἐπὶ μακρῷ συγχωρεῖται. Νοῦς μὲν γὰρ δικαστὴς τῶν ἐν κόσμῳ πραγμάτων ὑπάρχων, νῦν μὲν εἰς αἰθέρα, νῦν δ᾽ εἰς γῆν ἐνεργεῖ. Καὶ διὰ τῶν αἰσθητηρίων τὰς τῶν πραγμάτων ἀναγινώσκει ποιότητας· ἐρωτᾷ μὲν γὰρ οἱονεὶ διὰ τῆς ἀφῆς καὶ μανθάνει τίνα μὲν τῶν σωμάτων θερα μὰ, τίνα δὲ φυχρά. Ἐρωτᾷ δὲ διὰ τῆς ὀσφρήσεως ὁπόσα εὐώδη, καὶ ὅσα γε μή. Καὶ νῦν μὲν διὰ τῆς ἀκοῆς τῶν ἐναρμονίων φωνῶν τὴν ἀντίληψιν ἔχει,

EPISTOLAE. νῦν δὲ διὰ τῆς ὄψεως ταῖς διαφόροις βαφαῖς ὁμιλεῖ τῶν χρωμάτων. Εἰ δὲ ταῦθ᾽ οὗτωσὶ διαγίγνεται, καινὸν οὐδὲν, εἰ καὶ νῦν μὲν διὰ γλώττης, νῦν δὲ διὰ γραμμάτων ἐφάπτεται καὶ τῶν ἀνθρωπίνων ἠθῶν, καὶ τὰς τούτων ούτωσὶ πως ἐκμανθάνει ποιότητας. Ἐπεὶ δὲ καὶ οἱ λόγοι νῦν μὲν εἰκόνες εἰσὶ τῶν πραγμάτων, ὅτε πρὸ τῶν πράξεων ἐν τοῖς τῆς διανοίας ἔτι θαλάμοις γυμνάζονται, καὶ τὰ τέλη ζωγραφοῦσιν ἐκεῖ πως τῶν πράξεων, νῦν δ᾽ ἕτερον τρόπον καὶ εἰκόνες καθί στανται τῆς ψυχῆς, ὅτε μετὰ τὴν ἔνδον διάσκεψιν ἔργα γίνονται καὶ αὐτοὶ, ψυχῆς ἀπόζοντα ὡς εἰπεῖν, καὶ ὅπως ἕξεως ἔχει καὶ γνώμης αὕτη τοῖς ἔξω δια τυποῦντα· ὥρα σοι τῷ σοφῷ τοὐμὸν ἦθος ὁρᾶν ἐν τοῖσδε τοῖς ἡμετέροις γράμμασι· δεῖ δὲ καὶ ἡμῖν τὸ σὸν ἐν τοῖς σοῖς λοιπὸν ἀναγνῶναι. Οὐ γὰρ φιλοτιμίας ἐπίδειξις ταῦτ᾽ ἂν εἴη, ἀλλ᾽ ἐμπορία λαμπρά τις φιλίας. Εἰ δὲ καὶ φιλοτιμία, ἀλλ᾽ οὐδὲ τοῦτ᾽ ἀνθρωπίνης πέφυκε φύσεως ὑπερόριον. Πάντων γὰρ τῶν ἐν κόσμῳ τῷ γήρᾳ καμνόντων τὴν ἀνθρωπίνην φιο λοτιμίαν ἐν τοῖς μὴ γηράσκουσιν ἔθεσαν τῶν πάλαι σοφῶν οἱ πολλοί· ἄλλως τε καὶ ἀκοινωνήτους παν τάπασι κἀκ διαμέτρου κειμένους τοὺς ἐκ φύσεως νόμους ειληχότας πρὸς τὰς ἄλλας ἴσμεν τέχνας τοὺς λόγους. Ἐν ᾧ γὰρ τῆς ἡλικίας ἔξεστιν ἐκείναις παπακμάζειν, ἐν τούτῳ δὴ τοὺς λόγους ἕπεται περιφα νῶς ἀκμάζειν. Καὶ τοῖς τῆς ἔμφρονος φιλοτιμίας ἀρίστην χαρίζεσθαι χώραν σκιρτήμασιν. gre agnoscendas sui notas dare pariter et accipere suevit; at fluxu temporis, usuque ipso ingenia amicorum utrinque instituente, suisque numeris componente, quidquid redundans ac superavacaneum, quidquid fucosum et ementitum est, id exigitur, quidquid autem defit, non diu deesse sinitur. Mens enim rerum, quæ in mundo sunt omnium, arbitra nunc in ætherem, nunc in terram vim illam suam intendit, sensuumque ministerio rerum qualitates recognoscit: dum per tactum quasi interrogat ac discit, quænam corporum calida aut frigida sunt, per olfactum item, quænam suaves exhalant odores, aut insuaves, exquirit, et modo per auditum concinnos sonorum modos percipit, modo per visum cum variis colorum tincturis commercium habet. Quæ cum ita in cæteris comparata sint, nihil novi est, si nunc per vocem ipsam, nunc per litteras hominum etiam ingenia apprehendit, eorumque qualitates hac ferme ratione condiscit. Quoniam vero et sermones, nunc rerum quidem imagines sunt, cum ante actiones ipsas adhuc in animi thalamis exercentur, et actionum fines eventusque illic depingunt, nunc alio rursus modo animæ ipsius imagines exsistunt, cum ipsi videlicet post interiorem illam consultationem, opera fiunt, animam, ut sic loquamur, redolentia, et quo illa habita animoque affecta sit, lis qui foris sunt, exprimentia: ita nunc tibi sane, viro sapientissimo tempus fuerit, meum in his ipsis litteris perspectare ingenium, quemadmodum tuum etiam in tuis nos deinceps recognoscere oportet. Non enim ambitionis alicujus hæc specimina erunt, verum splendida quædam ineundæ amicitiæ ratio atque negotiatio; quanquam etiamsi ambitio fuerit, ne illud quidem ab humana natura abhorrens ac peregrinum esse solet. Cæteris enim rebus omnibus, quas orbis complectitur, senio fatiscentibus, solam gloriæ cupidatem, in iis quæ senii expertia sunt, veterum sapientum multi reposuere (Pericles, apud Thucyd. lib. 1 ἐπιταφίῳ, ad finem), præsertim cum constet, singulares omnino et proprias, et ex diametro oppo sitas aliis artibus leges, studia litterarum a natura accepisse. Qua enim ætate illis deflorescere licet, illa hæc ipsa quam luculentissime florere, et prudentis ambitionis saltibus campum præstantissimum ultro præbere, sequitur. Η΄. Μαγίστρου ἀμοιβαία. Καὶ πάλαι μὲν ἔγωγε σὺν ἄρα πολλοῖς ἑτέροις τῇ σῇ φήμη κάτοχον γεγονώς, οὐχ ὅσον ἐρωτικῶς ἔχω τῶν σῶν, καὶ μανικώς πως περὶ ταῦτα βακχεύω, καὶ πάνυ τοι φιλῶν καὶ θαυμάζων οὐ παύομαι· ἀλλὰ καὶ ὅπως ὅτι μοι τάχιστ' ἰδεῖν ἐξέσται τὸν θαυμαστὸν ἐρώμενον καὶ πάντ' ἄριστον σέ, τοῦτο δ᾽ οὐκ ἔστιν εἰπεῖν ταῖς εὐχαῖς, ὅσου τιμῶμαι· καὶ νῦν δ' οὐχ ἥκιστ' αὐτὸς οἷς ἐπέσταλκας ἔτρωσας, ὁμοῦ μὲν ἐμέ τε καὶ σαυτὸν συνάγων ἐντεῦθεν, καὶ ἵν᾿ οὕτως εἴπω συμπλάττων καὶ ἓν ἄμφω τιθεὶς, ὁμοῦ δὲ καὶ ὡς ἐγὼ πνέω τὰ σὰ, καὶ τοῦτον ἴσχω τὸν τρόπον, εὖ μάλα δεικνύς, δι' ὧν φῂς βεβουλῆσθαι μὲν ἐμὲ πολλάκις πρὸς σὲ γράμματα πέμψαι, τῷ δὲ μὴ τοὺς τοὺς τρόπους εἰδέναι, τῆς ὁρμῆς ἀποσχέσθαι. Ἐγὼ δὲ ὅτι μὲν ταύτης ἐγεγόνειν τῆς γνώμης καὶ οἷος ἦν ἐπιστέλλειν ὁμολογῶ, οὐ μὴν ὑφ᾽ ὧν ἔφης αὐτὸς κεκωλύσθαι· οὐδὲ μικροῦ δεῖ· τοσοῦτον γοῦν ἀπέχω τοῦ ταῦτα σοῦ πέρι καὶ φρονεῖν καὶ δοξάζειν, ὡς καὶ πρὶν ἥκειν εἰς πεῖραν, ἀγώνισμα γλώττης καὶ τρυ VIII. Magistri epistola responsoria. Jamdiu est, cum ego una cum aliis compluribus tua afflatus ſama, non ingenii modo eruditionis, que tuæ amator sum, et insano quodam modo, velut divino furore circa hæc ipsa agitor, nec vehementissime tum amare, tum mirari desino, verum etiam ut primo quoque tempore te, admirabiles amores meos, omnibusque in rebus præstantissimum virum, coram videndi potestas fiat, id quanti in votis meis æstimem, verbis plane efferri nequit. Adhæc non minime per litteras hasce tuas me sauciavisti, simul me et teipsum sic nimirum conducens, atque, ut ita loquar, conflans et contingens, ambosque unum quiddam efficiens, simul item quam ego tua spirem, et quod hoc affectus sim modo, planissimum faciens, dum sæpius me quidem animo agitavisse ais, quo litteras ad te darem, eo autem quod mores tuos minus haberem perspectos, illum abjecisse impetum. Ego vero hoc me animo fuisse, atque scribere constituisso,

fateor; neque iis tamen, quas narras, deterritum φὴν ποιεῖσθαι τὰ σὰ, σὲ μὲν θαυμάζων διὰ πάσης rationibus; nihil præfecto minus; tantum enim abest, ut hujusmodi quiddam de te et sentiam, et statuam, ut prius etiam quam tui ingenii periculum fecissem, linguæ certamen ac delicias, laudes tuas facerem, cum te per omnem laudabilem litterarum morumque ideam, summa cum excellentia vectum, miratus, tum sæculo nostro præstantem istam indolem tuam gratulatus, a quo utroque præstando longe absunt, qui adhuc addubitant. Non itaque eam ob causam silentium mihi indixi, sed vel maxime decori habitus gratia, quodque non repente et subito ad hujusmodi quiddam prosiliendum existimarem, tum quod rem diligentius reputanti, justius scribendarum litterarum initium abs te fieri debuisse videretur, qui prior nos mirifica famæ commendatione in tuos furiaras ἐπαινουμένης ιδέας λόγων τε καὶ τρόπων μετὰ πολλοῦ τοῦ περιόντος ἰόντα, τῆς δὲ κατὰ σὲ φορᾶς τῷ βίῳ ξυγχαίρων, ὃ πολλοῦ ποιεῖν ἔδει τούς γε αμφισ βητοῦντας. Οὔκουν διὰ ταῦτα σιγαν ᾤμην δεῖν ἀλλὰ μάλιστα μέν γε διὰ τὸ σχῆμα, καὶ τὸ μὴ χρῆ και τοῖς τοιούτοις ἐκ τοῦ εὐθέως ἐπιπηδᾷν· ἔπειθ' ὅτι καὶ βουλομένῳ σκοπεῖν, δίκαιος αὐτὸς ἦσθα πρώτ τως ἄρχειν γραμμάτων, ὁ καὶ πρώτως ἡμᾶς διὰ τῆς θαυμαστῆς φήμης εἰς τοὺς κατὰ σοῦ θορύβους ἐκμήνας· ὃ δὴ καὶ πράττειν ἠξίωσας εὖ ποιῶν, καὶ ἡμῖν πάνυ κεχαρισμένα· εἰ γὰρ δὴ πρόσθεν λεγό μενός τε καὶ ἀκουόμενος οὕτως ἐξέπληττες, νῦν διὰ τῆς ἐπιστολῆς ὁρώμενος, καὶ τὰ εἰκότα ξυνών, πόσ σον τι νομίζεις ἡμῖν εἰς τοὺς τοὺς εἰργάσθαι παιᾶνᾶς, τά τε ἄλλα, καὶ ὅτι τὰ κάλλιστά τε καὶ διστα παρέχεις ὁρᾷν; τοῦτο μὲν τὸ τῆς σῆς διανοίας ἐμβριθὲς καὶ γενναῖον φιλοσοφίᾳ μάλιστα πρέπον, καὶ προσέτ᾽ ἀγχίνουν καὶ περιττὸν καὶ ὀξὺ καὶ περιδέ ξιον τὰ † ἐς πάντα, τοῦτο δ' ὡς παντοδαπῶς ἔχεις τῆς μούσης καὶ φέρεις ἑκασταχόσε, καὶ τῆς Ἑρμοῦ τελετῆς ἢν ἄν τις καὶ φήσαι δᾳδοῦχς τις εἴῆς καὶ θαυμαστὸς σπουδαστής, ῥητορικῇ φιγοσοφίαν συν άπτων, καὶ ἄμφω γε ταῦτα τοῖς περὶ οὐρανοῦ πράγ μασι, καὶ οὕτω κράτιστος ἐν ἅπασιν ὤν, ὡς ἑνί γε τῳ τῶν ἄλλων οὐδείς. Ταῦτ᾽ ἄρα καὶ πανταχόθεν πάντας ἔχεις ἐπάγεσθαι καὶ χειροῦσθαι, καὶ νῦν μὲν ἐκπλήττειν, νῦν δὲ κηλεῖν τε καὶ θέλγειν, καὶ ὅλως ταῖς σαῖς ταύταις καταγοητεύειν ἴυγει. Σὺ μὲν οὖν ἡμᾶς οἴει δι' ὧν ἤδη γράφεις, πρὸς ἑταιρίαν μάλιστα προκαλεῖσθαι, καὶ συνήθεις καὶ φίλους ἀμέλει παρασκευάζειν σαυτῷ, καὶ τῆς παροιμίας κοινὰ τὰ τῶν φίλων νομοθετούσης, αὐτὸς τὴν διὰ γραμμάτων κοινωνίαν προτέραν λέγεις τῆς φιλίας ποιεῖσθαι, ὡς καὶ ταύτης γε πάντως εψομένης αὐτίκα, λανθάνεις δ' εὖ ἴσθι σαυτὸν φίλοις ὡς ἀληθῶς ἐπιστέλλων, οὐ τοῦτ᾽ ἂν κατὰ σὲ γενομένοις, ἀλλ᾽ ἤδη πόῤῥωθεν γεγονόσιν ἐξ ἄρα μόνης τῆς φήμης καὶ τῶν τῆς φήμης βελῶν· οἷς ἡμεῖς ἐπὶ τοσοῦτον ἐτρώθημεν, καὶ οὕτως ἀξιοῦμεν στέργειν τὰ σὰ, ὡς καὶ τοῖς ἐκ πολλοῦ σοι τὰ φιλικὰ ξυνημμένοις ἀμφισβητεῖν ἔχειν τῶν ἴσων. plausus. Quod etiam facere quum censuisti; bonum hercle factum, et longe nobis gratissimum. Quippe si ita nos antea in stuporem fama nuntiatus auditusque dabas, quantum quiddam ad præconia tua te nobis prestitisse nunc autumae, ipse per litteras visus et loquens, et quoad fieri possit, præsens, idque cum ob alia, tum quod optima et jucundissima spectanda præbes. Partim nimirum gravitatem animi generositatemque, illam philosophiæ dignissimam, tum præterea mentis perspicaciam, et excellentiam, et acumen, et ad omnia dexteritatem; partim quod musas colis universas, et quoquoversus tendis, et quæcunque Mercurii sacra ac initia quispiam nominet, eorum dux et signifer, et cultor admirabilis es: qui oratorie philosophiam, et utramque cœli siderumque contemplationi, jungis, adeoque in his omnibus longe multumque præstas, ut nemo alius in uno aliquo doctrinæ genere. Merito igitur omnes omnifariam allicere, tibique mancipare poles: et nunc admiratione percellere, nunc mulcere atque delinire, tuisque istis illecebris penitus excantare. Atque tu quidem hac te potissimum epistola ad familiaritatem tecum jungendam nos invitasse, tibique sodales et amicos haud dubie comparasse, credis: tum etsi communia amicorum omnia esse, quasi lege quadam sanciat proverbium, ipse nihilominus hanc per litteras institutam communicationem amicitiæ te præmittere dicis, quippe quæ mox haud dubie consecutura esset. Atqui scire debes te ignarum, nec opinantem verissimis amicis tuis has dedisse litteras, non qui nunc demum, ut arbitraris, amici fierent, sed qui jamdudum fuissent: ex sola nimirum fama, famæque telis, queis in tantum vulnerati eramus: adeoque tua omnia nos adamare profitemur, ut ea in re nihil his omnino concedamus, quibuscum veteres tibi necessitudines intercedunt. IX. Ad Josephum, Patrem angelis comparandum, expositio rerum qua tempore Italorum et Persarum invasionis acciderunt. Dum alii aliorum facta, ut æquum est, laudibus celebrant, tu solus incantamentis philtrisque nos demulcens id efficis ut tibi soli animum attendaMai, Biblioth. nova PP. tom. VI. Italorum irruptio intelligenda de Catalanorum ac Turcorum per Macedoniam ac Thessaliam incursione, quorum Θ. Τῷ ἰσαγγέλῳ πατρὶ καὶ φιλοσόφῳ Ἰωσήφ, περὶ τῶν ἐν τῇ Ἰταλῶν καὶ Περσῶν ἐφόδῳ γεγενημένων Άλλων ἄλλους δεξιόντων, καὶ μεγαλαυχουμένων, ὥσπερ εἰκὸς, ἐπὶ τούτοις, σὺ μόνος ἡμᾶς πᾶσιν ἐπῳδαῖα ἀναδησάμενος, φίλτροις και καταγοητεύ vastationes et immanem crudelitatem jam narravit in oratione pro Chandrano.

EPISTOLE. anteponamus. Et revera nemo negabit nos tibi fere majorem quam nobis ipsis operam impendere, et quicunque nobiscum sermonem conseruit, meminerit, me tuam ante omnium laudem verbis celebrasse. te namque sermo inchoandus; tua laus ante omnia prædicanda et cum factis æquiponderanda est, ita ut auditor ex verbis rerum gestarum magnitudinem divinare possit. σας, ταυτῷ προσέχειν μὲν τὸν νοῦν, οὐχ ἑτέρῳ γε, mus et commercium tuum vel Cinyra thesauris πείθεις, τὸ δὲ περὶ σὲ διατρίβειν μείζον τῶν Κινύ ρου ταλάντων οἴεσθαι. Τοιγαροῦν οὔτ᾽ ἔστιν ὅτε τῶν σῶν σχολὴν ἄγομεν οὐδ᾽ ἐπὶ μικρόν, οὗ μᾶλλον ἢ ἡμῶν αὐτῶν· οὐδ᾽ ἔχοι τις ἂν ταυτὶ ψεύσασθαι. Καὶ οὐδεὶς ὅς, ἡμῖν ὁμιλήσας, οὐ περὶ σοῦ πρῶτον ἀκήκοεν, ἔπειτα δὲ καὶ ὧν ἔξεστι, τῷ μετὰ σὲ λόγου τυγχάνειν, ὡς ἔγωγ᾽ οἶμαι, κοσμουμένων. Οὐ γὰρ δήπου σὰ μὲν πρὸ τῶν ἄλλων ἄγειν εἰκὸς αἱρεῖσθαι, τῶν δ' ὑπὲρ σοῦ λόγων πρόσθεν ἑτέροις τίθεσθαι, καὶ μάλιστα πάντων φιλοῦντας οὐ συνῳδοὺς τοῖς ἔργοις ἐπεισάγειν τοὺς λόγους. ᾿Αλλὰ καὶ τούτου τοσοῦτος ἡμῖν ἐστι λόγος, ὥστ᾽ εἰ μηδὲν ἐκεῖνό τις οἶδεν, ἐκ τούτου γ' ἂν ἐνεῖναι μαντεύσασθαι. Θορύβων μὲν οὖν ἐν συλλόγοις συνέχειαν, καὶ τὸ τείνειν ἀπνεμστὶ, καὶ κρότων ὑπερβολὴν, καὶ σπουδὰς ἔξω παραδείγματος, οίων ὁ δαιμόνιος παρ' ἡμῖν ἀπολαύεις, ἴσως οὐκ ἀγνοεῖς, εἰδὼς ὡς οὐκ εἰκὸς ἄλλως ἔχειν ἀπόντος τοὺς μόνῳ σοι τῶν ὄντων φιλονεικοῦντας προσκεῖσθαι· ἀλλ᾽ ἡμεῖς γε (καὶ μηδεὶς δυσχεράνῃ τὴν ἀτοπίαν· ἀλλὰ, ταῦθ' οὕτως ἔχοντα λογιζόμενος, θαυμαζέτω του πάθους), πολλάκις δή τινος ἡμῖν καθεστώσης ἀνάγκης πρὸς οὐστινασοῦν διεξιέναι περί του, τοῖς ὑπὲρ σοῦ πρόσθεν διδόντες (οὐδὲ γὰρ ἔσθ᾽ ἢ μᾶλλον φροντίζομεν), διατριβὴν μὲν μόνον ταύτην ἱστῶμεν, τὰ δὲ τῆς χρείας ἀναρτῶμεν εἰς αὖθις, καὶ τῆς ὑστεραίας ταυτὸ τοῦτο, καὶ τῆς ἐπ' ἐκείνῃ οὐδὲν ἕτερον, ἀλλ' ἀτεχνῶς, καθάπερ ἐν περιόδου στροφή, πρὸς ἕν ἀεὶ τείνομεν καὶ τοῖς αὐτοῖς ἑκάστοτε προσχωροῦμεν, εἰκότως. Οὔτε γὰρ οἱ θείᾳ μανία σύναυλοι, ποιητής ἂν εἶπεν, οἷοί @ τέ εἰσι σφᾶς αὐτοὺς, ἐπειδὰν κινηθῶσι, κατέχειν, ἀλλὰ συνείρουσιν ἀπνευστί· ὡς δὲ καὶ ἡμεῖς, ὑπὸ σοῦ πάλαι πληγέντες, ἡσυχάζειν οὐκ ἔχομεν, ἀλλὰ τήν τε πρὸς ἄλλους ἅπαντας μεγαλοψυχίαν διεξιέναι, μετὰ καὶ πλλῶν ἑτέρων ἅ σοι πρόσεστι καὶ ὧν θαυ μαστὰς ἅπαντας ἔχεις, τήν τε πρὸς ἡμᾶς αὐτοὺς εὔνοιαν καὶ σπουδὴν τοσαύτην γε οὖσαν, ὡς καὶ τοὺς γεγεννηκότας αὐτούς· τί δ᾽ ἂν εἶποι τις; Διεξιέ ναι δὲ, οὐχ δ τι τισὶν ἠγνόηται (πῶς γάρ; ἃ μου νονού πάντες ἴσασι, καὶ πρὸς ἀλλήλους σφόδρ' ἀντ' ἄλλου του μετὰ τοῦ θαυμάζειν βοῶσι, μακαρίζοντες μὲν ἐμὲ, σοὶ δὲ συνευχόμενοι τὰ βελτίω, τῆς μὲν τιμῆς ἐμὲ, σοὶ δὲ τοσαύτην όσημέραι παρέχειν), ἀλλ' ὅτι τῶν ἀτοπωτάτων εἶςαι νομίζω, καὶ πᾶς τις ἂν νομίσαι δικαίως, εἰ σὺ μὲν ἁπάντων ὅσαπερ ἡμῖν εἰς ὄνησιν ήκε πράττειν οὐκ ἀποκνεῖς, ἀλλὰ καὶ ὑπερβαίνεις ἔσθ' ὅτε τὴν χρείαν, αὐτοὶ δ᾽ οὐχ ὅσον ἔχομεν λέγειν ὡς ἄρ᾽ εὖ πεπόνθαμεν καὶ χάριν ὁμολογοῦντες φαίνεσθαι· ὁ μὴ ποιοῦντες ἠδικοῦμεν ἄν. Νῦν δὲ τὰ εἰκότα δρῶττες, οὐκ ἂν ἐπαίνου χάνοιμεν· ἀλλὰ καὶ τούτου σύ γ' αὐτὸς δίκαιος ἀτεχνῶς, ὁ τὰς ἀφοσμὰς τῶν τοιούτων, δι᾿ ὧν εἰς ἡμᾶς ἑκάστοτε πράττεις, παρασκευάζων. Μεγάλα γάρ ἀεὶ χαριζόμενος, καὶ τοῖς δευτέροις τὰ πρότερα πατυχ In proverbium abierant Cinyra Cyprii divitiæ. Vide Gregorii son Georgorii Cyprii Proverbiorum collectionem, tom. CXLII. EDIT. Sophocles scilicet Aj. 611. Non te fugit quot et quanti in concionibus applausus, et clamores ininterrupti aures tuas obstrepunt; probe novisti quod singuli tui aut præsentis aut absentis curam agunt: nos ipsi quidem (quod nemini absurdum, imo mirum videri debeibit), sape necessitate aliqua nescio quos allocuti, de te præ cæteris sermonem instituimus (boc enim animo nostros in primis jucundum), cæteras vero res ad alia et alia deinceps tempora remittimus, iisdem rebus nunquam non operam dantes. Ut enim furore divino incitati, ut poeta loquitur, se ipsos continere non valeut, sed indesinenter abripiuntur, sic nos quoque, tui admiratione abrepti, non potuimus tuam in cæteros omnes benevolentiam non prædicare quos tui admiratores habes; nam tua erga nos quoque magnificen - tia ea est, ut vix pater ipse majorem exhibere possit. Quid plura? In vulgus nota refero (omnes enim sciunt, et, magno clamore vociferantes, me quidem beatum dicunt, tibi autem optima quæque precantur, et sic nobis ambobus maximum quotidie honorem tribuunt); nam ego et quivis alius re merito indignaretur si, dum tu nihil non, quod nobis utile esse posit, imo plus quam quod debes in nos confers, nos beneficia tua non grato animo atque ore confiteremur. Quare si quod debemus, ferimus, laudem nobis vindicare ideo non possumus; tu autem, qui tantorum in nos beneficiorum auctor es, merito omni laude es dignus. Dum enim magnis beneficiis majora semper et præstantiora adjicis, nunquam tamen satis tibi fecisse putas, sed certatim majorem, quam nos ipsi, nostri curam geris, et maximo ardore rebus Sic codd. Locus est mutilus. Sensus postulat: Ὡς καὶ τοὺς γεγεννηκότας αὐτοὺς (τί δ᾽ ἂν εἶποι τις μεῖζον;) οὐ μείζω παρέχειν.

nostris studes, nos nihil aliud quam grato animo ριών, ὑστέρων, φασίν, ἀμεινόνων, οὐδέπω καὶ νῦν magnanimitatem tuam prædicare possumus. Si enim beneficia tua referre non possumus, sicut desideramus, utrisque nobis testimonio est, nobis quidem quod benefacta experti sumus, eaque ma. xima benefactoribus sponte ea conferentibus. Sed et, his contenti, libenter inferiores haberi velimus, dum par pari referre haud valemus; in quo magis amamus tuam injuriam, quam benevolentiam experiri. Esse enim in numero eorum qui abs te honorantur, et quibus tu bene facis, 88tius est, ob tela ac philtra tua, quam si nos ipsi aliorum benefactores haberemur præsertim ob ea quæ modo diximus, memores proverbii quod similes similibus associat aliquatenus. Quid porro Laertis filio honorabilius esse potest quam Minervæ favor et amicitia, et quam ipse præ cæteris divinitatibus apud Sophoclem sibi faventem judicat, a qua omnia omni tempore gubernantur, sicut tu ipse nos majorem in modum regis. Quin imo non erga non isla familiaritate uteris, curam eorum gerendo, sed in omnes, quasi lege aut necessitate aliqua eo perducaris, te accommodas et exemplar te præbes, idque non paucis quibusdam. Magis enim te juvat si tibi datur aliis bene facere, quam si alii tibi beneficia conferunt; nam quando das, accipere potius tibi videris; quare qui indoli tum se accommodant, veneraris; qui minus id faciunt, ut inimicos tergiversaris. Nemo enim petitionis ad te delatæ repulsam tulit, sive dignus, sive non fuerit, siquidem aliorum desideria prævenis, aliis bene faciendi cupiditate motus. Reote igitur dixerim le notis et ignotis bene facere, quorum alii tuis jam beneficiis fruuntur, alii frui gestiunt. Nam qui ultimi venerunt, non minus acceperunt iis qui ex longo tempore in consuetudinem recepti fuerant. Quare, ut iisdem verbis utar, et notos et ignotos in consortium tuum recepisti. Si porro me juvat talia de te dicere, alia quædam aliquanto minus delectant. Si enim tantum temporis a te, quocum semper Ο μεγαλοψυχία γνώμης οἵει τι τῶν εἰκότων εἰργάσθαι, οὐδ᾽ ἐγγύς. ἀλλ᾿ ὥσπερ πρὸς αὐτὸς σαυτὸν ὑπὲρ ἡμῶν ἁμιλλώμενος, καὶ μᾶλλον γε ἢ ἡμεῖς ὑπὲρ ἡμῶν αὐτῶν, οὕτω φροντίζεις, κόρον οὐδένα πώποτε δεχόμενος τῆς σπουδῆς, ἦν ἡμεῖς ἀντεισενεγκεῖν ἐπὶ τοῖς ἴσοις οὐκ ἔχοντες, δῆλον ποιοῦμεν ὁπόσον εὖ πάσχομεν· τῷ δὲ αὐτῷ καὶ ἡμᾶς αὐτοὺς καὶ τὸ κατὰ σὲ δήπου σεμνύνειν ἔχομεν. Ἡ γὰρ ἐν ταῖς ἀμοιβαῖς ἀπορία καὶ τὸ μηδὲν ἔχειν ἀποχρώντως ἐκτετικέναι τεκμήριον ἐπὶ δυοῖν τοῖν καλλίστοιν, ὁμοῦ τούς τε πάσχοντας εὖ τούς τε εὖ ποιοῦντας δεικνύον, τοὺς μὲν τῶν μεγίστων τυγχάνοντας, τοὺς δὲ τοιαῦτα χαριζομένους. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τούτοισιν ἂν αὐταρκοῦντες ἐδεξαμεθ᾽ ἂν εκόντες, εὖ ἴσθι, τὰ τοιαῦτα μᾶλλον ἦτα τᾶσθαι φέροντι τῷ θυμῷ, ἢ περαίνειν ἐξ ἀναλόγου δύνασθαι, ὅπου γε καὶ τὴν παρὰ σοῦ μᾶλλον ζημίαν τοῦ παρ᾽ ὧντινωνοῦν εὖ πεπονθέναι. Τὸ γὰρ τῶν ὑπὸ σοῦ κεκοσμημένων ὁρᾶσθαι, καὶ σέ γ' αὐ τὸν εἰς εὐεργέτας ἐγγράφειν, ἔσκι μὲν καὶ ἄλλως διὰ τὰ σὰ βέλη και φίλτρα πλείονος ἄξιον, ἢ ἡμᾶς αὐτοὺς εἰς εὐεργέτας ὁτοισινοῦν γράφεσθαι, πολλῷ δὲ μᾶλλον δι᾽ ὧνπερ εμεμνήμην αρτίως, ἄλλως τε καὶ τὴν παροιμίαν εἰδότας, τῶν τοῖς ἑταίροις προσε όντων εἰς κοινωνούς καθιστᾶσαν τρόπον δή τινα Μεῖζον δὲ καὶ τῷ Λαέρτου πρὸς δόξαν ὅτου τίς ἂν εἶποι παντὸς ἡ παρὰ τῆς ᾿Αθηνᾶς φιλανθρωπία καὶ χάρις καὶ τὸ συναιρόμενον ἐν παντὶ, ἢν καὶ φιλο τάτην οὐχ ὅσον αὐτὸς αὐτῷ διαφερόντως τῶν ἄλλων θεῶν παρὰ Σοφοκλεί μαρτυρεῖ, ἀλλὰ καὶ τά τ' οὖν πάρος τά τ' εἰς ἔπειτα ὑπὸ ταυτησί κυβερνά θαι, καθάπερ ἡμεῖς ὑπὸ σοῦ, καὶ μᾶλλον γ' ἡμεῖς. Καίτοι τί λέγω; Οὐ γὰρ ἡμῖν αὐτοῖς μόνοις οὕτως οἰκείως ἔχεις, οὐδ᾽ ἐπὶ τοσοῦτον μεμελέτηκας χρῆσθαι, ἀλλὰ πρὸς τοὺς ἄλλους ἅπαντας ἐξ ἄρο χῆς, ὥσπερ ἀνάγκην ἔχων ἢ νόμου κεκρατηκότος, οὕτως ἐπικαίρως ἤρμοσαι, καὶ πάντες ἐπὶ σοὶ ταυ τησὶ πειρῶνται τῆς γνώμης. Ἀλλ᾿ οὐκ εἰς εὐαριθμήτους ὁρίζεις, οὐδ᾽ ἐφ' οὕς μὲν, ἐφ' οὕς δ᾽ οὔ· οἷς γὰρ τοὺς ἄλλους εὖ ποιεῖν ἔχεις, τούτοις αὐτὸς πολύ μᾶλλον πέφυκας χαίρειν ὅτιπερ εὖ ποιεῖν ἔχεις καὶ χαρίζεσθαι μᾶλλον, ἢ τοῦτο πάσχοντα φαίνεσθαι· μῆλλον δὲ διδοὺς αὐτὸς οἵει λαμβάνειν, καὶ τοὺς ἐπαγ γελλομένους ὡς συντελοῦντας τῇ σῇ φύσει πολλοῦ σινος κρίνεις, τοὺς δὲ μὴ τοῦτο ποιοῦντας, σαυτοῦ νομίζων ἐχθρούς, ἀποστρέφῃ. Οὐ γάρ ἐστιν ὃς αἰτή σας ἡτύχηκεν, εάν τε τούτου γ᾽ ἀξίως ἔχῃ, ἐάν τε καὶ μή· ἀλλὰ καὶ φθάνεις τὰς ἐπιθυμίας τῶν εὖ παθεῖν διομένων, ὥσπερ οὐδὲν ἕτερον ἐξ ἀρχῆς ἢ εὐ ποιεῖν μεμελετηκώς. ᾿Ανθ᾽ ὧν ἕπεστί μοι θαρ ῥούντως λέγειν, ὅτι καὶ οὕς οἶσθα καὶ οἷς οὐκ οἶσθα ποιεῖς εὖ, τοὺς μὲν οἷς των σῶν ἀπολαύοντας ἔχεις, τοὺς δ᾽ ὅσον ἀπὸ τοῦ βούλεσθαι· καὶ γὰρ δὴ κἀκεῖνοι τῶν ἐκ παλαιτάτου συνήθῶν οὐκ ἂν ἔλαττον ἔσχον, εἰ μόνον εἰς πεῖραν ᾔεσαν. "Ωστε, εἰ δεῖ τοῖς αὐτοῖς καὶ αὖθις ὀνόμασιχρῆσθαι, καθάπερ ἐν χορῷ συναδόντων, καὶ οὓς οἶσθα καὶ οὓς οὐκ οἶσθα κέκτησαι. Ἐγὼ δὲ οἷς ὑπὲρ σοῦ λέγων ἢδομαι, τούτοις

EPISTOLÆ. in medium proferam, a me ipso specimen infaustum sumendo. Nimia enim monstratur pœna, et si referrem quibus rebus privor, stuporem sane excitarem; unde videre potes quod ego indissolubiliter tibi inhæreo, et quod tu ipse optima queque mereris; tertius denique vel illud addiderit, quod ab ipsa unione pyrrichica saltationem et bacchanalia producuntur. ὅπως οὐκ ἀλγῶ λέγειν οὐκ ἔχω· δι᾽ ὧν γὰρ ἂν τῶν una esse melius eral, separatus vixi, unum tamen ἀτυχούντων ἐμαυτὸν ἀποφήνω, τούτου τοσοῦτον ἀφιστάμενος χρόνον, ᾧ διὰ παντὸς συνεῖναι προσῆκε, ταῦτ᾽ εἰς μέσον παράγειν αἱροῦμαι, ὥσπερ ἀπ᾿ αὐ τὸς ἐμαυτοῦ τῆς τῶν παιδικῶν ἀπουσίας λαμβάνων τὸν ἔλεγχον, καὶ τὴν ἐμαυτοῦ δυστυχίαν ἐπίτηδες παριστάς. Δείκνυται γὰρ τὸ περιὸν τῆς ζημίας καὶ οἷων ἐστέρημαι, οἷς, ἐπειδὰν μέμνωμαι, πέτεσθαι πάρεστιν· ἄμφω ταυτί βεβαιῶν, καί σου δυσαποσπάστως ἔχειν, καὶ ὅτι τοῦ παντὸς ἄξιος εἴης· προσω θείη δ' ἄν τις τάχα καὶ τρίτον τὸ παρεμφαίνεσθαι πᾶσιν ἐντεῦθεν τὸν ἀπὸ τοῦ συνεῖναι πυῤῥιχισμὸν καὶ βακχείαν. Αμέλει καὶ τῆς παροιμίας φίλον ἔδαφος τὴν πα τρίδα νομοθετούσης, καὶ γλύκιον οὐδὲν ῆς εἶναι Proverbium ipsum patriæ solum charum esse prædicat, et Homerus ipse testatur nihil patria πατρίδος, οὐδὲ τοκέων, τοῦ Σμυρναίου μαρτυροῦντος et parentibus dulcius esse: at hæo præ te infe αὖ ποιητοῦ ταυτὶ δ᾽ ἔμοιγ᾽ οὖν ἅπαντα διὰ σὲ πρὸς ἔλαττον ἄγει, καὶ κινδυνεύω τῷ περὶ σὲ φίλτρῳ τἀναντία περὶ τούτων δοξάζειν, ἡγούμενος ἑτέραν ταύτης προτιμοτέραν τὴν ἀλλοτρίαν, καὶ ἦν αὐτὸς ἔχεις τῆς ἐμαυτοῦ καὶ οἰκείας. Ὥσπερ γὰρ ἡμᾶς πρόσθεν παρὼν ἐκόσμεις ὡς ἀληθῶς, καὶ τοῦ κατὰ σὲ πάντες ἡμῖν ξυνέχαιρον, οὕτως οἱ νῦν ἀπολαύον τες οὐκ ἔξουσι λέγειν ὡς οὐ τὸ κάλλιστον ἔχουσιν. Ἡμῖν μὲν οὖν, εἰ καὶ τῆς εἰμαρμένης εὐμενους πειρᾶσθαι παρῆν, οὐδὲν ἂν ἦν πρᾶγμα τοσοῦτον. ὅσον γε σοῦ παρόντος, μαλλον δὲ οὐδὲν ἂν ἦν τὸ παράπαν, μὴ σοῦ παρόντος. Διὰ τί; ἧς ἂν μετείχομεν ἡδονῆς, εἰ παρῆσθα (τοῦτο δ' ήν συναγωνιζομένου τῇ τύχῃ καὶ τὰ παρ᾽ ἐκείνης ἐπὶ μεῖζον αίροντος), ταύτην οὐκ ἂν εἴχομεν καρποῦσθαι, τῆς σῆς ἀπουσίας τὸν λογισμὸν συνθολούσης, ὡς ἐλάττω πᾶσαν τέρψιν ἡγεῖσθαι. Νῦν δὲ, εἴπερ ποτέ, καὶ νῦν μάλισθ' τῶν (β) σῶν ἱμέρων τε καὶ φαρμάκων καὶ τῆς διὰ πάντων ὡς ἀληθῶς ψυχαγωγίας καὶ μουσικῆς, ὅτε καὶ μέγιστα τῶν πώποτε μνημονευομένων πεπόνθαμεν, ὥσπερ τοῦ δαιμονίου φιλονεικό τερον ἡμῖν εἰσκεκωμακότος, ὡς μὴ μόνον ἐξ ἀντιβ ῥόπου τῷ πρότερον οὕτω τὰς συμφορὰς ἀντιθεῖναι, ἀλλὰ καὶ μετὰ μείζονος τῆς παρασκευῆς ἢ καθ᾽ ὅσον ἡμᾶς οἵους τε ὄντας ὑπενεγκεῖν, ᾤετο δή. Οἱ γὰρ ἐπὶ κακῇ μοίρα Ῥωμαίων, ὡς ἅπαντες ἴσασιν, ἐκ Σικελίας ἐπὶ συμμαχίαν ἰόντες Ιταλική δύναμις ἡλίκως μὲν ἐχρήσαντο Θρᾴκῃ καὶ τοῖς ἐκεῖ πράγμασι, καὶ ὡς τὴν Σκυθῶν ἐρημίαν ταυτί πεποίηνται, τί τις ἂν τοὺς εἰδότας ἀναμιμνήσκων αὖθις ταράττοι; ἃ γὰρ οὐκ ἂν τὴν ἀρχὴν ἔδει συστῆναι (μηδ' εἰς παράδειγμά ποτε πέσοι, μή, Σῶτερ, μὴ, ὦ ἐλευθέριε! ἀλλ᾽, ὥσπερ ἐστὶ πρῶτα, καὶ μόνα λέγοιτο), ταῦτα κέρδους γίγνεται τὸ σιγαν. ᾿Αλλ', ὥσπερ ἐκεινωνὶ καταγνόντες, καὶ ἀληθῶς καταγνόντες, ὡς οὐχ ἱκανῶν ἔτ᾽ ὄντων ἀντέχειν (μᾶλλον δὲ οὐδὲν ἔσθ' ὅ δέξαιτ᾽ ἂν φθορὰν τοῦ λοι ποῦ, ἁπάντων ἄρδην ἀπολωλότων), λαβόντες ΑχαιHomer. Od. 1, 34. (5%) Deest nonnihil, forsitan Chandroni nomen, vel ducis alius. Sic cod. Elisio lacunæ est indicium. Catalani historicis plerumque audiunt. riora apud me sunt et parum abest quin istis contraria sentiam, tui amore ductus, et putem tuam patriam meæ ipsius præferendam esse. Sicut enim prius præsentia tua nobis ornamento fuisti, et ut omnes tui causa nobiscum gaudio indulgebant, sic qui nunc te possident, negare non poterunt, grandem se thesaurum possidere. Nobis quidem ipsa secunda fortuna sine te minus secunda videretur. Quare tandem? quia voluptatem qua te frueremur præsente (quod cum fortuna certare, imo ipsam in majus tollere est) absente te non gustaremus, quia ipsa absentia tua omnimodam voluptatem diminueret. Nunc autem maxime si unquam alias incantamenta et pharmaca tua per animæ illecebras et artificia experti sumus. Nam malus dmmon nos precipites egil, sic pristinum statum calamitatibus compensare satagens, et onus imponens, cui ferendo non pares eramus. Qui enim in Romanorum perniciem e Sicilia auxiliatum profecti erant, cohors italica inquam; quomodo Thracia et rebus thracicis usi fuerint, qualem regionem Scythis desertam habuerint, id denuo referre hujus loci non est. Quæ autem regum constituere non poterant (et hoc non exempli ergo dixerim, o servator et liberale caput, sed sicut priori loco facta sunt, sic dicta sunto), ea satius est silentio præterire. Jam vero, secundum nos procul dubio resistere non possunt (quippe ejus prorsus pessum iverunt) receptis in societatem Achæmenidis hostibus antiquis, quorum insolentiam propria audacia auxeProverbium est notum. Nic. Gregoras, Hist. 1, 2, 5, de Joanne Asane, Bulgarorum ac Scytharum duce: Πάντα ῥᾳδίως κατέδραμεν... ὁπόσα ἐν χώμαις καὶ πόλεσι καὶ φρουρίοις μικροῦ Σκυθῶν ἐρημίαν, τὸ δὴ λεγόμενον, ἀποδείξας.

runt, ac nosmet summo cum furore adorti nibil μενίδας τοὺς ἐξ ἀρχῆς πολεμίους, καὶ τὴν ἐκεί intentatum reliquerunt ut totam Thessaliam subverterent, ac funditus perderent universam regionem, montes, campos, præcipitia, scopulos, saxa, vias hominibus frequentes, loca edita ac profunda, antra, prata, agros, silvas, uno verbo omnia ruant et pereunt; omnia cadaveribus ac cruore immane quantum repleta sunt, sanguinis rivi ubique fossas replent et fluviorum instar undas mari miscent, et cadavera piscibus voranda obvolvunt, homines semimortuos, plane mortuos et ne sentientes quidem dolorem, νων ὕβριν τῷ παρὰ σφῶν θράσει πολὺ μᾶλλον ἐπηυξηκότες, πρηστήρος δίκην καὶ καθ᾿ ἡμῶν ήκον, τί μὲν οὐ πράττοντες; τί δὲ οὐ βουλόμενοι; ἐφ᾽ ᾧ πᾶ σαν ἀνελεῖν Θετταλίαν. Οὐδὲν γοῦν ἐῶσιν ἀπείρατον τῆς ἐπιδρομῆς, ἐλαύνοντες πάντα κατάκρας τὸν τῇδε χῶρον, οὐκ ὄρος, οὐ πεδίον, οὐ φάραγγας, οὐ κρημνούς, οὐ ῥαχίαν, οὐ λεωφόρους, οὐχ ὑπωρείας, οὐ νάπας, οὐ λόφους, οὐ χαράδρας, οὐκ ἄντρα, οὐ λειμῶνας, οὐκ ἀρούρας, οὐκ ἄλση. Πάντα οίχεται, πάντα ἐλήλαται πάντα μεστὰ νεκρῶν καὶ πτωμάτ των καὶ φόνου μυρίου, καὶ θαυμαστής τινος και φρικώδους διὰ πάντων σφαγῆς. Οἱ δὲ τῶν αἱμάτων ῥύακες, ἀντ᾿ ἄλλου τινὸς ῥοθίου φερόμενοι πανταχόσε, λιμνάζουσι μὲν ἐν τοῖς κοίλοις, ἔστι δ' ὅτε καὶ ποταμοῖς συνιόντες, καὶ βάπτοντες αὐτῶν κατάκρας τὸ ῥεῖθρον, συνεκβάλλουσιν οἴμοι! πρὸς θάλατταν, ἀνθρώπους ἄγοντες ἰχθύσι βοράν, τοὺς μὲν ἡμιθνήτας, τοὺς δ᾽ ἐκ πολλοῦ τεθνεῶτας, τοὺς μὲν διαπεπραγμένους καθάπαξ, τοὺς δὲ μόγις αἰσθανομένους Ἡ πάσχουσιν, οὕτω δεινόν θέαμα τοῖς ὁρῶσι καὶ ἀηδίαν κακῶν, ὥστ᾽ Spectaculum amicis ipsis intolirabile præbentes, ut poeta tragicus dicit; alius enim evisceratus, alius decollatus, manibus pedibusve abscissis, imo omnibus membris privatus jacet. Nam certatim et quasi pretio proposito ac jurejurando se quam plurimos gladio interempturos ac nemini parsuros pronuntiant, et sic sontes cum insontibus, omnem denique populum traditorum arbitrio exponunt: nec mirum. Nam qui varias ob causas castra ponunt ac movent necesse est omnia facere quibus et ipsi sibi maximum terrorem aliis injicere videantur adversariis. Hi enim ante omnes sanguine et cladibus gaudent; his volupe est cæteros gladio interimere; his otium inter vita mala ponitur; quippe qui mansuetudinem pro vecordia habent. Eos crudelitas ut cæteros morum levitas juvat; semper alienas res affectant et quasi pro suis habent, imo vite ipsius periculum inire pro istis audent et gre ferunt rebus suis spoliari. Ubicunque in aciem prodeunt, victoriam reportant et hydræ capita usque regenerantis exemplum referunt. Non membri alicujus amputatio aut privatio eorum ardorem minuit; ubi manum amiserunt unam, alterius ope pugnant; ambabus privati pedibus grassaReceptis a Catalanis scilicet, Achæmenidis, sou Persis et Turcis, in societatem. Οὐδεὶς ἂν ὅστις καὶ φίλος τλαίη βλέπειν, κατὰ τὴν τραγῳδίαν τῷ μὲν ἐγκάτων ἀπόντων, τῷ δὲ κεφαλῆς, ἑτέρῳ χειρῶν, ἄλλῳ ποδῶν, ἔστι δ' οἷς καὶ τούτων ἁπάντων, οἶμαι. Ωσπερ γὰρ ἄθλων, οἶμαι, μεγάλων παρὰ τοῦ σφῶν ἄρχοντος προκειμένων, εἴτε καὶ συνομωμοκότας ἀλλήλοις χρὴ λέγειν μηδ' ὅπου ἂν ἔχειν φειδώ, φιλονεικοῦσιν ἅπαντες, ὡς εἰπεῖν, ὅστις ἂν πλείους ἀνέλοι καὶ βάψοι τὸ ξίφος ἐκ περιττοῦ, δεινὸν ἕκαστος εἶναι νομίζων ἑτέρου τὰ τοιαῦτα λελεῖφθαι· ἐπεὶ καὶ τὸν εὐαριθμήτων αὐτόχειρα, ἢ καὶ τὴν χεῖρα καθαρὸν ὅλως, ταῖς τῶν προδοτῶν ὑπάγουσι ψήφοις, ὡς προδιδόντα τὸ πᾶν ἔθνος, τῷ μὴ τὰ τοιαῦτα ξυμβαίνειν· εἰκότως· οὔτε γὰρ οἷόν τε τοὺς ἐπ᾽ ἀλλοδαπήν τιν ὥσπερ τούτους ἐστρατοπεδευκότας μὴ πάντα ποιεῖν, ἐξ ὧν ἂν σφίσι μὲν αὐτοῖς φοβερωτάτοις εἶναι διαφερόντως μάλα δοκεῖν, ἔκπληξις δὲ καὶ ἀπορία τοῖς πάσχουσι καὶ δὴ περιέσται. Καὶ μάλισθ᾽ ἁπάντων οὗτοι πεφύκασιν αἵμασι μὲν καὶ σφαγαῖς ἑκάστοτε χαίρειν, καὶ πέρας ἄγειν εύ δαιμονίας τὰς ἑτέρων φθοράς, τὸ δὲ μηδὲν πράττειν εἰς συμφορὰν τίθεσθαι, καὶ τὴν μὲν ἐπιείκειαν οὐδὲν ἄλλο ἢ μαλακίαν ἄντικρυς κρίνειν, τῆς δὲ ὠμότητος οὕτως ἔχεσθαι, ὥσπερ ἐπιεικείας ἕτεροι, καὶ τῆς μὲν οἰκείας ὡς ἀλλοτρίας ὑπερορᾷν ἐπιθυμίᾳ τῆς ἀλλοτρίας, τῆς δ᾽ αὖ ἀλλοτρίας ὡς οικείας ἀντιποιεῖσθαι, μᾶλλον δὲ ὑπὲρ μὲν τῶν τοῖς ἄλλοις προσόντων οὕτω προθύμως ἔχειν ἀποθανεῖν, ὡς οὐκ οἶδ' εἴ τις ὑπὲρ οἰκείων, τῶν δὲ σφετέρων μηδενὶ τὸ παράπαν ἀφίστασθαι, ἀλλὰ πρότερον ἂν τεθνάναι τούτων στερηθῆναι· ἀκαταγώνιστοι μὲν ἐκ μόνης ὄντες τῆς θέας, τὰς δὲ τῆς ὕδρας ἐκτομὰς τοῖς σφῶν σώμασι βεβαιοῦντες. Οὐ γὰρ ἀκρωτηριασμὸς ίστησι τῆς ὁρμῆς, οὐδὲ μέλους στέρησις· ἀλλὰ, κἂν τέμῃς Verba Tecmesse apud Sophocl. Αj. 929.

EPISTOLE. την χεῖρα, τῇ λειπομένῃ μάχονται· καν ἄμφω τα τας, βακχεύουσι τοῖς ποσὶν ἐνυάλιον, οὐχ οἷς ἀφή ρηνται δυσχεραίνοντες, ἀλλ' ὅτι μὴ οἷοί τέ εἰσι χρῆσθαι τῇ γνώμῃ δεινὸν ἡγούμενοι, ἴσως Κυναιγείρου μεμνημένοι τοῦ πρόσθεν καὶ Καλλιμάχου, ὧν ὑπὸ Μήδων ὁ μὲν περιτοξευθεὶς ὥσπερ ἀθάνατος ἵστατο τε τελευτηκὼς, ὁ Καλλίμαχος, ὁ δ᾽ ἅμα χερσὶν ἀφῃρέη τὴν κεφαλὴν τριήρη τινὰ βουλόμενος κατασχεῖν Περσικήν, ὁ Κυναίγειρος. Καὶ τούτοις ὡς ἀληθῶς εἰς αἴσχιστον πίπτει τὸ μὴ πολέμῳ τεθνά ναι, μηδὲ τακείνου βακχεία τοῖς σώμασι τελεσθῆναι· και τις ἤδη τοῦτο πολλάκις ἑτέρῳ εἰς ὄνειδος προϋ τεινεν· "Οθεν ὁρμῇ μαινομένῃ χωροῦσιν ἑκασταχόσε, μηδενὸς ἀνταίροντος, ἀλλ᾿ ὥσπερ ὑπ᾽ ἐκπλήξεως πάντων πρὸς μόνην ἐξισταμένων τὴν ἀκοὴν, δῃοῦντες, πορθοῦντες, τέμνοντες, κάοντες, ληϊζόμενοι ἀνθρώπους τοὺς μὲν δουλαγωγοῦντες, τοὺς δὲ σφάτω τοντες, νεκρῶν κολωνοὺς ἱστάντες, τοσούτους τὸ πλῆθος, ὡς μηδὲν εἶναι πρὸς τούτους μηδὲ τοὺς Κερκυραίων νεκρούς, οὓς ἐφ᾽ ἀμαξῶν, ὡς θυκυδίδης φησὶν ἔφερον· ἀλλ᾽ ἀποχρῆν μὲν ἂν ἐντεῦθεν καὶ ποταμούς γεφυροῦν, εἴ τις ἐθέλει· ἀποχρῆν δ᾽ ἂν ἀντὶ φραγμῶν γίγνεσθαι τοῖς ἀγροῖς. Μᾶλλον δὲ καὶ τούτους ἐπὶ τοσοῦτον στενοχωροῦσιν, ὡς μηδὲ ῥᾴδιον εἶναι διεξελθεῖν διὰ τούτων βαδί ζοντα· ἀλλ᾽ ἀνάγκη πολλοῖς, εἰ οἷόν τ᾽ εἰπεῖν, ἐπο χούμενον φέρεσθαι· οὕτω πυκνοὶ πίπτουσιν, ἑστιῶν· τες μὲν οἰωνούς, ἑστιῶντες δὲ θῆρας, καὶ τὸ κυνῶν ἔθνος. Ἡ γὰρ τῶν ἐχόντων σπάνις ἀντὶ χειροήθων εἰς ἀνημέρους καὶ τούτους ἤγαγεν, ἀπαναινομένους, εἴ τινές που τούτων φανεῖεν, φυγόντες μὲν τὸ ξίφος, βουλόμενοι δέ τι νύκτωρ τῶν σφετέρων ἁρπάσαι, ἐφ᾽ ᾧ μη λιμῷ τεθνήξονται, ἀβίωτον· βιοῦντες τὸν βίον, καὶ τῶν ἀπολωλότων τοσοῦτον διαφέροντες, ὅσῳ μετὰ πολλάς τινας ἀφορήτους ἀνάγκας αὐτὸ τοῦτο πείσονται. Καιρὸς δὲ καὶ τοῖς λῃσταῖς, οἷος οὔπω πρότερον, καὶ ἂν εὔξαιντ᾽ ἂν αὐτοῖς μᾶλλον γενέσθαι. Οἱ γὰρ τὰς τῶν πολεμίων ἀποδιδράσκοντες χεῖρας, ταῖς αὐτ τῶν εὐθὺς περιπίπτουσι, και, τούτους ἄλλους τους ούτους εὑρίσκοντες, ἂν μὲν ἑκόντες ἐξιστῶνται τῶν ὄντων, οὐδ᾽ οὕτω κακῶν ἀπαθεῖς ἀπίασιν, ἀλλὰ πολλάς τινας πρότερον ἐκπλήξεως εἵνεκα δεξάμενοι κατὰ νώτου, τοῦ μὴ τεθνάναι χαριν ἔχοντες· βουλόμενοι δὲ τούτων ὑπερμαχεῖν, προσαπολλύουσι σφᾶς, ἃ μὲν πρόσθεν ἤλπισαν οὐ παθόντες, ὧν δὲ οὐ προσεδόκησαν σφίσι, τούτων κατάκρας εἰληφότες τὴν πεῖραν· παραπλήσιον ὥσπερ ἂν εἰ, διὰ τοῦτο Σίκε λικοῦ τις πελάγους διασώσας τὸ σκάφος, ὑφάλοις τισὶν ἐνέτυχε, καὶ σπιλάσι πολὺ δεινοτέραις τῶν τῆς Σκύλλης κεφαλών. Παραπολέλαυκε δ᾽ οἴμοι! καὶ ῎Αθως τῆς συμφορας καὶ τῆς ἀτόπου ταυτησὶ τῶν κυμάτων ἐπιῤῥοῆς, τὸ μόνον ὡς ἀληθῶς ἀπάσης τῆς ἀρετῆς κοινὸν ἐργα στήριον, ὁ τῆς ἑκασταχοῦ τῆς οἰκουμένης (πῶς ἂν εἴποιμι; ) ὁμολογουμένως εξειλεγμένος μάλιστα χῶρος, ὥσπερ οὐκ ἀνασχομένων, οἶμαι, τῶν ΜήThucyd. iv, 48. bundi rem martiali furore gerunt, non membrorum jacturam deplorantes, sed indignabundi quod inferiores sint Cynegiro aut Callimacho, ex quibus hicce, Medorum telis vulneratus post mortem immortalitatem est assecutus; ille oum manibus caput quoque abcissum habuit, dum triremem Persicam dentibus retinere volebat. Nihil his ipsis turpius videbatur quam extra pugnam vitam amittere et sic opprobrio apud posteros exponi. Hanc ob causam quoquoversus furore agitati proruunt, ac nemine resistente, ceu fulgur se proripiunt et omnia vastant, secant, urunt, prædantur, in servitutem abripiunt, vita privant, cadaverum acervos struunt majores quam ul Coreyreorum teste Tucydide, in plaustris avectorum; cadavera cum iis comparari possint; tantus enim eorum fuit numerus, ut flumina quasi pontibus jungere ut campos humanis aggeribus cingere posses. Eorum multitudo adeo densa est, ut euntibus obstaculo sint et alii aliorum quasi humeris insideant et avibus, feris, canibus facilem prædam offerant. Huc accedit quod qui vitæ substantiam habent a feris et inhumanis misere carpantur et semper hostium gladio exponantur, si forte noctu cibum quæsituri exeunt ne fame pereant, et sic miseram trahentes vitam id unum metuant ne post gravissimas ærumnas et ipsi similem necem oppetant. Sed latronibus quoque illa tempestas gratior quam unquam antea fuit. Qui enim hostium manus effugerant, in illorum illico incidebant, a quibus si non sponte quæ possidebant, cedebant, diris verberibus affecti tantum non ad necem usque cruciabantur. Qui porro amicos calamito” sos armis defendere volebant una cum illis in perniciem ruebant et supplicia durissima nec opinati patiebantur, plane ut ii qui in mari Sioulo Charybdin vitantes, in tristiores Scylla scopulos et saxa misere incidunt. Casu quodam fatali Athos quoque, in quo solo virtus tutum habet domicilium, qui solus ubique terrarum et omnium consensu vas est electionis, communem calamitatem, ut in mari scopuloso expertus est, licet nec a Medorum rege Xerxe

plane se subigi passus sit, qui nihil intentatum δων τοῦ προγόνου σφίσιν ἡττᾶσθαι· μᾶλο reliquit ut ipsum demoliretur. Namque Xerxes montem perfossum versus mare navibus permea. bilem reddere voluit, quo irrito conatu stultitiæ suæ et animi absurdi monumentum reliquit, et effecit ut posteri qui stulti istius moliminis pœnas dant, tristes ad cœlum clamores tollant, quando ob oculos versantur sanctorum theologorum domicilia, cœnobia, templa, sacraria, cellulæ, quæ omnia summa prosperitate gaudebant, nunc vero ruinam trahunt, post sanctos incolas atrociter interemptos, ita ut præter spem viri quidem super ipso degant, conversationem vero jam in colo habeant, et quos, secundum Plotinum Egyptium, tum adolescentes, tum adultos, imo canos jam et virides adhuc corporum quibuscum vivunt, tmdeat. Id unum enim omnes spectant, id unum tendunt foventque ut cum Deo unionem ineant. O manus pugnaces! cur tandem non omnes stupefacti horruerunt! Equidem ab solam narrationem obstupui, et si adfuissem, sicut Niobe, saxi duritiem induissem. O gladium, qui omnes transfodit, et cujus acies non præ pudore est hebetata! O cohortem Christifidelem! o concionem sacram, Deo plenam, quæ re audita confestim in unum convenit, et læto animo in eodem loco sponte permansit! Cum enim misera vivere conditione, quam mortem videre mallent, vitam gloriose finituri, certamini mortem congruentem adjecerunt. Quis autem has catamitates satis deplorare poterit? cui cunctas has miserias referre dum vult, non vox faucibus hærebit? Equidem persuasum habeo quod nec cladem quam Athenienses prope Siciliam experti sunt, nec devastatio Acharnensibus ab Archidamo illata, nec Thebarum aut Troja excidium cum hisce nostris erumnis comparari queant. Sic immane quantum miseriarum ob oculos quotidie habemus. Nam præcones nobis quovis Medi nunc pro Persis ac Turcis. Xerxis videlicet. Forsan, πῶς δ᾽ οὐ παρεῖντο του συναφούς; «quomodo a continuatis impressionibus non remi- «serunt?» Atheniensium, Nicia duce, in Sicilia claλον δὲ οὐκ ἂν ἄλλως ᾠήθησαν ἐκείνῳ δόξαι κατὰ γένος προσήκειν, εἰ μὴ καὶ οὗτοι ταῖς χερσὶν ἐπ᾿ αὐτῷ χρήσονται. Πάλαι γὰρ διορωρυγμένος ὑπὸ τοῦ Ξέρξου, καὶ τὸ πρὸς θάλατταν ἅπαν κατασκαφείς, οὐχ ὡς ἀληθὼς τοῖς ναυσὶ διάβασιν εἶναι (πῶς γάρ; ἐξὸν ἐτέρωθεν πεπλευκέναι), ἀλλ' ὡς ἀληθῶς εἶναι τοῖς ἐπιγιγνομένοις στήλης άμεινον δεῖγμα τῆς ἀπονοίας ἐκείνου καὶ τῶν ἀτόπων φασμάτων, τοι αῦτα πρότερον πεπονθώς, νῦν ὑπὸ τῶν ἀπογόνων ἐκείνου πάντας ἐποίκους ὀλίγου δεῖν ἀπολωλεκώς, εἰς οὐρανὸν αἵρει τὸ πένθος, καὶ τούς τε ἰδόντας, τούς τε ἀκηκοότας, «Ιού! τού!» βοῦν ἀναγκάζει, μεμνημένους τῶν τὰ θεῖα φιλοσοφούντων ἱερὰς συν αυλίας, καὶ φροντιστήρια, καὶ σηκούς, καὶ νεώς, καὶ καλύβας, καὶ σωτηρίους διαίτας χαρίτων ἔμε πλεως, ἅ, καθ᾽ ὑπερβολὴν πρόσθεν ἀνθοῦντα, νῦν ἀθρόον ἀπέσβη καθάπαξ ρεύσαντα. τῶν ἐνοικούντων δίκην ἱερείων ἀπανθρώπως ἀνῃρημένων καὶ ὡς οὐδ᾽ ἂν εἰς ἤλπισεν, ἀνδρῶν ἐν γῇ μὲν ὄντων, ἐν οὐρα νοῖς δὲ τὸ πολίτευμα κεκτημένων, καὶ κατὰ τὸν ἐξ Αἰγύπτου Πλωτίνον, ὅ τι σωμάτων σφίσι προσῆκεν αἰσχυνομένων, τῶν μὲν νέων, των δὲ πρεσβυτέρων, τῶν μὲν πολιᾷ κοσμουμένων, τῶν δ᾽ οὔπω ταύτης ἠξιωμένων, ἁπάντων ἓν βλεπόντων, καὶ τοῦτον αὐτὸν ἐνιτταμένων ἀγῶνα, μετὰ Θεοῦ τετάχθαι περιφανῶς. Ω χειρῶν ἐκείνων, αἳ ζίφη τότε πρόσθεν ἐκίνησαν 1 ὢ τῶν μετ᾿ αὐτάς! Ὁ τῶν ἔπειτα! πῶς οὐκ ἐνάρκησαν; πῶς δ᾽ οὐ παρῆν τὰ τοῦ συναφούς; 'Εγώ μὲν οὖν καὶ πρὸς μόνην ἐξέστην τὴν ἀκοὴν, καὶ εἰ παρῆν, τὸ τῆς Νιόβης ἂν ἐπεπόνθειν. Ω ξίφους διὰ πάντων, τούτων ὁμόσε κεχωρηκότος, καὶ μὴ κεκω φημένου πρὸς τὴν αἰδώ! μᾶλλον δὲ, ὦ στίφους ἐκεί νου θεοφιλοῦς! ὢ πανηγύρεως ἱερᾶς! ὦ συναγωγῆς ἐνθέου, ἢ τότε μὲτ ἐπὶ τῷ παραυτίκα συνέστη τῆς ἀκοῆς, διαλυθῆναι δ᾽ ἐξὸν, οὐκ ἠνέσχετο· ἐλόμενοι μᾶλλον τοῦ ζῆν ἀνηλεῶς ἐστερῆσθαι, ἢ δόξαι δεδοι κέναι τὸν θάνατον, κατακλείσαντες ἀρίστῳ τέλει τὰς πράξεις, καὶ τοῖς ἀγῶσιν οὐκ ἀπῳδὰ τὰ τελευταῖα προσθέντες! ᾿Αλλὰ τὶς ἂν ἀποχρώντως ταυτί πάντα στενάξαι, καὶ παρισώσαι θρήνον ταῖς συμφοραῖς; ἢ τίς, λέγειν ἐπιχειρήσας, οὐ παραλίποι τά πλεῖστα, οἰόμε νος μὲν λέγειν, λέγειν δὲ τοσοῦτον ἀπολειπόμενος, ὅσον ἂν εἰ μηδὲ προτεθύμητο λέγειν; οἶμαι γὰρ οὔτε τὸν τῶν ᾿Αθηναίων ἐν Σικελία χειμώνα οὔθ᾽ ὧν ὑπ᾽ ᾿Αρχιδάμου πρότερον ἔπαθον ἐπὶ τῇ δενδροτομίᾳ τῶν ᾿Αχαρνών οὔθ' ὅσα λέγειν ἔχουσιν ἄνθρωπος περί τε Θηβῶν καὶ τῆς Πριάμου πόλεως τῆς καλῆς, τούτων οὐδὲν ἐξεῖναι τοῖς νῦν δυσκόλοις παραβαλεῖν, οὐδ' ἐγγύς. Καὶ τὰ μὲν ἐν ὀφθαλμοῖς τοσαῦτα μὲν τὸ πλῆθος, τηλικαῦτα δὲ καὶ τὸ μέγεθος· οἱ δὲ καὶ κήρυκας dem. Forsan ὂν, soillicet χειμῶνα. Res narratur a Thucydide 11, 19. Synesius Calv. p. 63: Τότε δή, τότε χαλεπώτερα πάσχειν ᾤμην ἢ ὑπ᾽ Αρχιδάμου τους Αθηναίους ἐπὶ τῇ δενδροτομίᾳ τῶν Ἀχαρνῶν.

ORATIO DE REGIS OFFICIIS. τινας ἡμῖν ἐκπέμπουσιν ὁσημέραι, οὐ γῆν καὶ ὕδωρ, die deputant, qui non terram et aquam, ut Xerxis καθάπερ ὁ τοῦ νῦν Πέρσου πρόγονος ἀλλὰ δει νότατα πάντων αἰτοῦντας, κἂν μὴ τὰ βουλευόμενα πέρας ὡς τάχιστα σχῇ (τοῦτο δ' ἐστὶν ἑκόντας ὄντας παραδεδωκέναι σφίσι τὴν πόλιν καὶ μετὰ τῶν ὑποτεταγμένων φέρεσθαι), ἀτόπους τινὰς ἀπειλοῦσι πορθήσεις καὶ κατασκαφὰς γῆς, καὶ πόλεως ἀναστάσεις ἐκ βάθρων, καὶ τῶν ἐνοικούντων ὄλεθρον, καὶ δάκρυα καὶ σφαγάς καὶ αἷμα καὶ φόνον, καὶ αἰχμαλώτους μυρίους, καὶ τραύματα τῶν ἀνθιστα μένων, καὶ ἀπολωλότας ὑπὲρ τὸ πλῆθος, καὶ ἀγωγὴν σκυλευμάτων, καὶ καρπῶν ἁπάντων φθορὰν, καὶ νεῶν καὶ οἴκων, καὶ λιμένων καὶ τάφων, καὶ στοῶν καὶ θεάτρων, καὶ πάνθ' ὁμοῦ τὰ φρικώδη. Εστηκεν οὖν ἡμῖν ἡ πόλις ἐν ἀγρυπνίᾳ τε καὶ φροντίσι, καὶ πλήρης θορύβου καὶ μεστή ταραχῆς, μὴ τὰ δεινότατα πάλαι μόνη τῶν ὑφ᾽ ἡλίῳ πασῶν πεπλημμεληκυία καὶ νῦν οὐδὲν ἔλαττον ἔχουσα, ἀλλὰ καὶ πρὸς κολοφῶνα τῶν κακῶν ἀφιγμένη, πᾶσαν νῦν ἐκτίσωμεν οἴμοι! τὴν δίκην, καὶ γένηταί τι τῶν προσηκόντων τῇ τοσῇδε κακίᾳ. Τὰς γὰρ και κοποιούς ταύτας καὶ συμφορῶν ἀπλήστους δυνάμεις ὁπηρετούσας ἴσμεν καθάπαξ τῇ καθ᾿ ἡμῶν τοῦ θείου βουλήσει καὶ συντελούσας τῇ χρεία, κἂν ὦσι θεομι σεῖς· καὶ ὁ τῶν μεγίστων ὑπεύθυνος ἐφεῖται μάλιστα ταυταισὶ, καὶ τοῦτον αὗται κολάζουσιν. Ὥστ᾽ ἐμοὶ μὲν ταῦθ' ὁρῶντι, καὶ τούτων αἰσθανομένῳ, τῶν ἐν πελάγει χειμαζομένων γνώμην ὡς ἀληθῶς εἰσιέναι, ὅταν ὑπό τινων σκηπτῶν ἢ στροβίλων ἐξ οὐρανοῦ κατενηνεγμένων, καὶ τὸ μὲν σκάφος ἄνω καὶ κάτω κυκώντων ταῖς ἐμβολαῖς, σφίσι δὲ δεινὸν ἀπελούν των ὡς καταδύσεσθαι μετ' ὀλίγον, οὐκ ἔχωσι μὲν οὐδὲν ἀντιπράξαι πρὸς τὴν τοσήνδε φορὰν τοῦ κύματος ὑπὲρ κορυφῆς αἱρομένου, τάς δὲ ἐσχάτας ἀπηλ πικότες εἰς ἀπορωτάτους πίπτωσιν, ὡς ἀπὸ λεπτοῦ, φασί, μίτου τὸ ζῇν αὐτοῖς ἠρτημένον. Τί γὰρ τούτων τὰ παρόντα λείπεται; μᾶλλον δὲ καὶ ταῦτα τοῖς παροῦσιν ἡττᾶται. Ἐπὶ τούτοις δεῖ μὲν ἡμῖν δήπουθεν καὶ ὅπλων καὶ παῤῥησίας καὶ λόχου συχνοῦ, καὶ φάλαγγος σὺν σπουδῇ, καὶ τῆς τῶν γιγνομένων ἁπάντων, ὡς εἰπεῖν, συντελείας, οἷς χρώμενος ἂν ὁ νυνὶ στρατηγός ἀνὴρ ὃν ἂν ἰδὼν Ὅμηρος ἔφη βουλάς τε ἐξάρχειν ἀγαθὰς πόλεμόν τε κορύσσειν μάλισθ᾽ ἁπάντων δύο νασθαι, μέγα μοι δοκεῖ καὶ νεανικὸν τοὺς πολεμίους εἰργάσθαι· καὶ ὁ νῦν ἡμᾶς οὗτοι οὐχ ἥκιστα δὲ, εἰ μὴ καὶ μᾶλλον, εἶποι τις ἂν, ὅσῳ καὶ μετὰ τῶν δυσ τυχούντων ἐσμὶν καὶ ψυχικῆς ἐξῆπται τὰ παρόντα κακίας, τῆς σῆς συνήθους χειροτονίας πρὸς οὐρανὸν καὶ τῶν ἐκ τῆς εὐχῆς ἐπῳδιῶν, ὡς διαλλάξοις, ὡς ἐπαρήξεις, ὡς ἀπαλλάξοις ταυτησὶ τῆς ἀχλύος. Δί καιος δ᾽ εἴης εὖ ποιεῖν πόλιν ᾖ μάλιστα χαίρεις, καὶ ἢ πολλὰς καὶ μεγάλας φιλανθρωπίας καὶ πράξεις πρός τε αὐτὴν καὶ τοὺς ἀστυγείτονας παρὰ σοῦ γενομένας ἔχουσα λέγειν, ὅτι μὴ νῦν εἴης παρ' αὐτῇ, τοῦτο δ᾽ ὧν πάσχει δεινότερον ἄγει. Xerxes scilicet, ut supra. Philippos, puto. abnepos qui nunc regnat, sed acerbissima quæque exposcunt, quamvis non semper promptissimos voluntatis suæ operarios inveniant. Quid enim volunt? Ut sponte ipsis urbem tradamus et in subditorum numero ponamur. Ad hæc minantur regionis vastationem, urbis eversionem, incolarum nacem, lacrymas, cedem, sanguinem, captivitatem vulnera resistentibus impingenda, prædam abigendam, auferendam, omnium frugum jacturam, nevium, ædificiorum, portuum, portuum, sepulcrorum, portionum, theatrorum tristes ruinas annuntiando. Hoc rerum statu urbs nostra curis et sollicitudinibus agilla tumultuatur metuens ne post crimina nefanda ad ærumnarum fastigium propulsa ultionem acerrimam subeat. Non enim ignoramus quod potestates ista perniciose consilio divino contra nos suscepto inserviunt et piaculam vel nobis invitis imponunt: sic eniru homines scelestissimi peccata sua expiant. Hæc omnia contemplanti mihi et animo volventi nautæ in mentem veniunt, quorum navigium imbribus oppressum a summo ad ima concussum omnem salutis spem perdidit. In hac enim trepidatione, summoque rerum discrimine mirum non est si de vita desperant, quam levissimo momento amittere debere videntur. Quid enim ipsis superest? quod periculum non perpetuo imminet? Huc accedit quod copiis bene armatis, bene exercitatis nobis opus est in præsenti rerum statu, quarum auxilio adjutus is qui nunc temporis exer citui nostro praest, et quem ipse Homerus virum pacis bellique artibus instructissimum prædicaret adversariis ipsis virtutis exemplum exhiberet. Quare nos non minus ac cæteri omnes, quorum animus præsentium calamitatum pondere opprimitur, manibus precabundis ad coelum sublatis, ut par est, supplicamus ut hisce nos malis promple eruas, eripias, liberes, ac denique urbem que tibi in primis cordi est beneficiis cumules; tum enim una cum gentibus finitimis pro benevolentia tua te glorificabit et, licet ipse absens sis ærumnas fortius tolerabit. Paulus apostolus Philippis fuit virgis casus. Chandrenus, puto.

ΤΟΥ ΣΟΦΩΤΑΤΟΥ ΚΑΙ ΛΟΓΙΩΤΑΤΟΥ ΚΥΡΟΥ ΘΕΟΔΟΥΛΟΥ ΤΟΥ ΜΑΓΙΣΤΡΟΥ ΛΟΓΟΣ ΠΕΡΙ ΒΑΣΙΛΕΙΑΣ SAPIENTISSIMI ET ERUDITISSIMI VIRI THEODULI MAGISTRI ORATIO DE REGIS OFFICIIS AD ANDRONICUM II PALÆOLOGUM (Mai Script. vet. tom. VIII, parte 111.) I. Talem te judico, optime imperator (nam satis te cognitum habeo ut hanc rationem ineam) qui et tibi et subditis tibi civibus optima et pulcherrima quæque precari atque fovere animo statuis. Quod quidem factu non prorsus difficile est. Sed cum rex tum demum reapse regnare censendus est, cum et ipse et qui sub eo sunt rebus honestis manum admovent, certe peccarem, silentio prætereundo virtutes tuas, et quæ non tantum hucusque præclare fecisti, sed et quæ facies postea. Porro quibus rebus fisi cæteri laudem tibi jugiter astruunt, eas nos quoque amplectendas censemus. Sic enim de iis quibus reges ante omnes opus habent disserendo nil novi tibi facere videbor, si ab aliis jam relata ipse denuo refero. Quid plura? Si persuasum haberem, laudibus te meis meliorem reddi posse, virtutes ego certe tuas vocibus meis augerem utilis sic tibi futurus. Sed ut verum dicamus laudum nimietas et abundantia adeo tantum jam tibi tædium creavit ut nec em quæ veræ ac liberales sunt animum tuum juvare valeant. Quia enim et res pulchræ et malæ sine moderamine prolatæ sunt, boni nihil efficiunt aut nos emen- (α) Sic cod., ut infra, p. 167. Imitatio est Isocratis. Sicut enim hic in priore Nicoclea oratione de regis munere agit, in posteriore de populi vicissim erga regem officiis; ita Theoα. Οὔτ᾽ αὐτός μοι δοκεῖς, κράτιστε βασιλεῦ, ὡς γε ἐγώ σου μάλα ξυνείς μάλ' ἔχω λογίζεσθαι, ὁτιοῦν ποτ' ἄλλο τῶν πάντων, ὅτι μὴ τὸ κάλλιστα καὶ λυσιτελέστατα καὶ σαυτῷ καὶ τοῖς ἀρχομένοις κρατεῖν οἷός τ' εἶναι, καὶ θαυμαστήν τινα διὰ πάντων τὴν παρὰ πάντων φέρεσθαι ψῆφον ἐν εὐχαῖς ἂν που ποιῆσθαι· τοῦτο δὲ καὶ πολὺ μᾶλλον ἢ τῶν ἁπάντων πάντων (α) ἄνευ τούτου κρατεῖν· ἐπεὶ δὲ τόθ᾽ ὡς ἀληθῶς ἄρχει τις, ὅταν αὐτὸς καὶ πάντες ὁμοῦ τοῖς καλοῖς χεῖρ᾽ ἐπιβάλλῃ· ἐγώ τε οὐκ ἂν εἰκότα ποιοίην, εἰ οὕτω γ' ἔχοντος σοῦ καὶ πεφυκότος προς ἀρετὴν, ἔπειτ' αὐτὸς ἃ σε τῶν πάνυ τοι ζηλωτών οὐκ ἐν τῷ παρόντι μόνον, ἀλλὰ κἐν τοῖς ἔπειτα δείξει, ταῦτα μὲν λέγειν ἔχων ἐάσω· ἐξ ὧν δέ σοι τοὺς ἐπαίνους συνάγουσιν ἑτέροι, τούτοις ἀξιώσω κεχρῆσθαι· πρὸς γὰρ τῷ μηδὲν τῶν γιγνομένων καὶ ὧν μάλιστ᾽ ἄρχουσι δεῖ ξύμβουλεύειν ελέσθαι, οὐδὲ καινόν σοί γ' αὐτῷ τοπαράπαν δόξω ποιεῖν, ταυτά τοῖς ἄλλοι καὶ περὶ τῶν αὐτῶν ὑπὲρ τοῦ διιών. Καίτοι τί λέγω; εἰ μὲν γὰρ ἀμείνω σε τοῖς ἐπείνοις ἐργασόμενος ᾔδειν, καὶ τοῖς καλοῖς οἷς ἔχεις μάλα προσθήσων, οὐκ ἄν ποτ' εὖ ἴσθι ταυτησί τῆς εἰσφορᾶς ἀπεσχόμην· νῦν δ' εἴ μοι δίδως εἰπεῖν, οὕτως ἔγαν ὑμεῖς ὑπὸ τοῦ πλήθους καὶ μεγέθους τῶν ἐπαίνων διέφθαρθε, ὡς καὶ τὸ πᾶν ἐντεῦθεν κατωρθωκέναι δοκοῦντες ὑμῶν αὐτῶν ἀμελῶς ἔσχειν καὶ ῥαστωνεύεσθας, μήτε τοῦ καλοῦ μηδένα μηκέθί αἱρούμενοι λόγον ποιεῖσθαι, μήθ' & τῶν φαύλων dulus sive Thomas noster in hac priore oratione de rege optimo disserit, in posteriore de optimo populi statu seu officiis.

ORATIO DE REGIS OFFICIIS. ciosa sunt vobis, quo pacto ii spernendi erunt quibus summum vestrum bonum unice cordi est? πρόσεσθ᾽ ὑμῖν, τούτων ὑμᾶς αὐτοὺς ἀφιστάναι, καὶ dant. Si vero ea quæ plurimi facilis ipsi, perniμεθιστάναι πρὸς ἃ δεῖ· εἰ δ᾽ ἃ περὶ πλείστου τοιεῖσθο, ταῦθ᾽ ὑμῖν εἰς βλάβην καθίσταται, πῶς οὐκ ἄξιον ἑτέροις ἀνιέναι, δι᾿ ἧς εὐδαιμονέστατοι πάνω των ὑμεῖς ἔσεσθε; Ἂν γάρ σου, δι᾿ ὧν ἂν ἐγὼ μὲν ὑποθείμην, σὺ δὲ ταῦτ᾽ ἀκούσας εἰς ἔργον ἐξενεγ κεῖν ἐθελήσαις, τὸν ἅπαντ᾽ αἰῶνα θαυμαστὴν παρασκευάσω γενέσθαι καὶ τὴν ἀρχὴν τοῖς ἐπαίνοις ἀθά νατον, χαριοῦμαί σοι πολὺ μᾶλλον, ἢ εἰ πάντα τὸν ὑπὸ γῆν καὶ ὑπὲρ γῆν χρυσόν, εἴπερ οἷόν τ᾽ ἦν, συνο ειλοχώς παρεσχόμην· χρήματα μὲν γὰρ ἄλλοτε ἄλλως ἴσχει, ἀρετὴ δὲ οὕτω κατὰ παντὸς ἵσταται χρόνου, ὥστ᾽ οὐκ ἔστιν ὅτ᾽ οὐκέτι λόγος αὐτῆς· ἧς ἔγωγ' εξ οἶδα δημαγωγὸν ὡς τάχιστ' ἀποφανῶ, ὁποιόν τιν᾽ εἶναι δεῖ τὸν κρατοῦντα διεξιών, καί σοι quod si ea quæ tibi dederim consilia observans et dictorum meorum audiens fores, regnum tuum per omne tempus laudibus ad cœlum usque efferrem, atque ita majoris tibi felicitatis auctor essem quam si tibi quidquid auri super et intra terram fulget, offerrem, Dum enim opes fluxæ sunt, virtus adeo omnium temporum est, ut nunquam ab hominum societate abesse possit. Quicunque enim cæteris imperare ac populum regere præsumit virtutum laude cumulatus esse debebit; quibus δοὺς ἀφορμὰς, δι᾿ ὧν αὐτός τε ἔσῃ καλὸς κἀγαθός, tu ipse ornatus apud homines et ipsum Deum hom καὶ οἷος οὐ τοῦ προσρήματος μόνον, ἀλλὰ καὶ τοῦ τετιμηκότος ἀξιόχρεως εἶναι Θεοῦ· τούς τε ἀρχο μένους τοιούτους δή τινας ἕξεις, ὡς σοὶ μὲν τούτους διὰ πάντων ξυμβαίνειν πειρᾶσθαι, καὶ κατὰ πόδας ὡς οἷόν τε χωρεῖν, τούτοις δ' αὖ σὲ καλοῦ παντὸς εἶναι παράδειγμα, ὡς ἂν εἴη τε σῶμα πολλοῦ τινος ἄξιον ἐκ κεφαλῆς εἰς πόδας σῶζον τὸ κάλλος· ὅτε τοίνυν αὐτὸς μὲν ἄριστος γεγονώς, παραπλησίους δὲ τοὺς ἄλλους, πάντας ἔπειτ' ἐργάσῃ· τούτων δὲ οὕτως ἐσχηκότων σοὶ κατ᾽ ἄμφω ταῦτα περιέσται θαυμάζεσθαι, καὶ ἧς αὐτὸς ἔχεις χρηστότητος, καὶ ῆς τοῖς ἄλλοις αἰτιώτατος, εἶ, πῶς οὐκ ἀρετῆς ἐνα τεῦθεν ἀντιληπτέον ἔστ' ἐξ ἀνάγκης, εἴ σοι τοῦ θαυμάζεσθαι τρόπον ὃν ἔφην μέλει; μέλει δὲ εὖ οἶδα παντὸς μᾶλλον, εἴπερ τοῦ κάλλιστα καὶ ὡς ἀληθῶς ἄρχειν μάλιστα μέλει. β΄. Πρῶτον μὲν οὖν ἁπάντων ἐκεῖνο διανοεῖσθαί σε χρὴ, ὅτι εἰ καὶ τῆς γῆς ἔλαχες ἄρχειν καὶ μέγεθος πραγμάτων περικεῖσθαι τοσόνδε, ἀλλ᾽ ἄρα καὶ μοίρας θνητῆς ἔλαχες εἶναι, καὶ τοῦ καθ᾿ ἡμᾶς πράγματος· ὡς μὴ μεῖζον τοῦ εἶναι φρονεῖν ἔχειν, μηδ' ὑπὲρ τὰ ἐσκαμμένα τῆς φύσεως βαίνειν. Τί γὰρ μᾶλλον ἀμείνων εἶ παντὸς ἰδιώτου διὰ τὸ σχῆμα, μὴ καὶ μᾶλλον χρηστὸς ὤν; ἀλλ᾽ ἐπείπερ οὐκ ἂν ἐγεγόνεις, καὶ τὴν ἀρχὴν τοῦ γένους εἰς χοῦν τε καὶ τὸ μηδὲν ἀναφέρων, οὐχ ὅπως ἐς ἅπαν διαμενεῖς, ἀλλὰ τὴ αὐτὴν τοῖς προγόνοις καὶ αὐτὸς ἐξανύσεις, πειρᾶσθαι παντὶ θυμῷ, τοῦτο μὲν μετριώτατα πάντων κεχρῆσθαι, καὶ κατὰ σαυτόν, ἀλλ᾽ οὐχ ὑπὲρ σαυτόν, τοῖς πράγμασιν ὁμιλεῖν, τοῦτο δὲ τὴν ἀρχὴν εὖ τε καὶ ὡς ἐχρῆν διοικεῖν· καὶ μέγα νομίζειν οὐκ εἰ βασιλεύεις ἁπλῶς, ἀλλ᾽ εἰ καλῶς βασιλεύεις οὐδ᾽ εἰ τῆς ἁλουργίδος ηξίωσαι καὶ τοῦ σκήπτρου, ἀλλ᾽ εἰ κοινωνὸς ἔσῃ τῶν Ὀλύμπου πραγμάτων - οὐδ᾽ εἰ θαυμαστὰς ἔχεις ἀνθρώπους, ἀλλ᾽ εἰ μετὰ τούτων καὶ πρὸ τούτων ἐπαινέτην ἕξεις Θεόν· πρὸς ὃν ὡς κοινὸν ἁπάντων δήπου Δεσπότην και κηδε μόνα, τοσαύτην καὶ τηλικαύτην ὀφείλεις εὔνοιαν ἴσχειν, ὅσην ἀξιοῖς τοὺς ἄλλους ἴσχειν πρὸς σέ· καὶ οὕτως διακείμενος εἶναι ὡς μηδὲν ἔξω τῶν ἐκείνῳ δοκούντων μήτ' οὖν ποτε δρᾷν, μήτε βουλεύειν ὅλως αἱρεῖσθαι, ἀλλ᾽ ἐν ἅπασιν ἡγεμόνα τοῦτον ποιεῖσθαι. γ'. Έπειτα πρὶν ἢ τῶν ἄλλων βασιλεύειν, σαὐτῷ nores nancisceris, subditos autem habebis te dignos et qui vitæ tuæ institutum sedula imitatione amplecti satagent, et indolem, quam in te admirantur, imitatione exprimendam sibi proponent. Hinc fiet ut duabus ex causis te admirentur, ob tuam, inquam, probitatem et asseclerum horum integritatem. Quid mirum si, te instigante, virtutis studium omnium animis ingeritur? Tu, certo scio, præclaros illos virtutis fructus gustare maximopere amas et boni regis laudi anteponis. 2. Id ante omnia in mentem inducere debebis quod si regni vasti et populi sors permissa est, nihilominus in mortalium, sicut nos ipsi, es numero, quare altos sumere spiritus naturaque limites transgredi tibi non licebit. Quid enim prodest si extrinsecus inter omnes excellis, ni intrinscus quoque anteis? fuit revera tempus quo non exstitisti, et generis tui initia exigua sunt; tu quoque non in æternum manebis; tibi eadem, quæ majoribus tuis, facienda et perpetienda veniunt; tibi a superbia abstinendum est, et si rebus pro ingenio ac moribus tuis inservire volueris, rerum administrationi summa cura adhibenda tibi est haud contento quod regnas, sed innitendum ut bene. Non satis erit quod purpura ao sceptro dignus sis habitus, sed it agendum ut olympicis honoribus; non ut apud cæteros in admiratione sis, sed ut Deum ipsum æquum habeas judicem, cui tu ut universorum domino ac moderatori eandem debes verecundiam quam ipse a cæteris exposcis; eo denique animo esse debebis ut nihil eorum quæ Deo displicent facias aut mediteris, imo in omnibus unius Dei nutu atque auspiciis incedas. 3. Igitur antequam in ceteros dominari praesu

mes, tuarum ipsius pravarum libidinum dominus βασιλεύειν ἐθέλειν ἄρχων παθῶν ὁ μὲν γὰρ τοῦτον esto. Qui enim ita gubernat, privatus quamvis sit omnibus regibus qui non isto quem diximus, modo regnant anteponendus, quippe qui optimo regnandi genere utatur; in quo si perseverat duplicem rectoris titulum nuncupat, utpote qui et libidines et homines perdomat. Qui autem, postquam semel voluptatibus indulsit, is sibi esse videtur qui hominibus imperet, plane oblitus est se in maximis rebus servum esse, in minimis dominum; imo quod cuicunque vulgari servitio in quo virtus est inferior est, siquidem unus voluptatibus servit alter easdem perdomat. Si igitur is qui se regit, alios quoque regit et is qui alios quidem gubernat se ipsum autem minime, prorsus non est regere, sed turpissime servire et libidinibus omnibus subjectum esse. Ejusmodi enim homo in homines dominator, sui ipsius autem servus est. Tu autem imperator, non horum alterutrum, sed utramque partem sequi videris, quandoquidem tute id facere potes. 4. Tu vero qui eodem cum imperatore nomine nuncuparis, ut ego quidem plane persuasum habeo, virtutem ejus pro virili parte æmulus, humanum te et mansuetum quoad mores, exhibebis, affabilem item et aditu facilem. Quantumcunque enim auctoritate a cæteris differas, benevolum nihilominus ac paternum animum erga omnes ostendes in negotiis aliis quam quæ cum exteris civitatibus, cum delegatis, cum exteris tractas. Tunc enim gravitatem, dignitatem et mentem a superbia non prorsus alienam præ se feras oportebit. Ita enim unius quidem admirationem movebis, alterius autem benevolentiam captabis, et ubi per hosce duos multitudinem ipsam tibi conciliaveris, rerum tuarum arbiter factus, insidiatores et invidiosos subiges. Pro 68 enim qua es humanitate res ita administrabis ac distribues ut iis ipsis, qui extrema quoque contra te machinabuntur, crimine absolutis beneficus evadas. Quos ubi sic emendaveris, tibi fecisti amicissimos. Nec mirum; alii enim quod metuerant non sunt experti; alii quæ sperare non ausi erant, obtigerunt; qui omnes tibi ut benefactori sempiternas habebunt gratias; iidem vero moves mutabunt, tuam de ipsis sententiam verentes et ob oculos ponentes quæ futura sit sors ipsorum te domino, qui peccantibus ignoscis, quando benignitate tua frui prorsus licebit. Ita enim se res habet. Quando semel peccantibus ignoscis quæ boni viri sunt facis multi te comprobabunt. Quod si autem iis indulges qui graviore quam quæ oblivioni dari - (α) Cod. οἷς. ἄρχων τὸν τρόπον, ἐάν τε ἰδιώτης ᾖ, πάντων βασιλέων μὴ ταύτῃ διακειμένων ἐστιν ἀμείνων, τὴν καλλίστην καὶ τελεωτάτην καὶ ἣν ἂν αὐτῷ συνεύ ξαιτό τις ἄρχων ἀρχήν· ἐάν τε εἰς αὐτοὺς τούτους τελῇ, διπλοῦν φέρεται κράτος, παθῶν τε καὶ ἀνθρώ πων κρατῶν· ὃς δὲ ἡδοναῖς καθάπαξ δουλεύων, ἀνθρώπων προστατεῖν οἵεται δεῖν, οὗτος οὐ μόνον λέληθεν ἑαυτὸν ἐν μὲν τοῖς μεγίστοις δουλεύων, ἐν δὲ τοῖς ἥττοσιν ἄρχων, ἀλλὰ καὶ δούλου παντὸς ἀρο γυρωνήτου προσέχοντος ἀρετῇ παντάπασιν ἐστι χείρων, εἴπερ ὁ μὲν ἡδοναῖς δήπου δουλεύων, ὁ δὲ κρείττων ἐστὶν ἡδονῶν. Εἰ τοίνυν τὸ μὲν κρατεῖν ἑαυτοῦ καὶ τῶν ἄλλων ἐστι κρατεῖν, τὸ δ᾽ αὖ τῶν ἄλλων μόνον κρατεῖν, ἑαυτοῦ δὲ μὴ, οὐδ᾽ ἔστιν ὅλως κρατεῖν, ἀλλὰ δουλεύειν ὡς αΐσχιστα, καὶ παντοδαποῖς πάθεσιν αἰσχρῶς ὑποκεῖσθαι, δεσπόζοντα μὲν ἀνθρώπων, οἶκοθεν δὲ δεσποζόμενον· οὐκ ἄν ποτ' αὐτός μοι δοκεῖς, ὦ βασιλεῦ, θάτερον μόνον ἐθελήσαι ἔχειν, μηδὲ τοῦθ᾽ ὅλως ἔχειν, μᾶλλον δὲ τοῦτ᾽ τὴν χείρω δόξαν ὑπέχειν, ἐξὸν ἄμφω ταῦτ᾽ ἔχειν ἀσφαλῶς καὶ βεβαίως. δ΄. Ἀλλὰ τοῦ μεγάλου Βασιλέως ἐπείπερ ὁμώνυ μος εἴ, σπουδάσες εὖ οἶδα καὶ τούτου ζηλωτής γε γονέναι κατὰ τὸ σὸν δεδυνῆσθαι, χρηστότητι μὲν καὶ ἐπιεικείᾳ τρόπων κεχρημένος πρὸς πάντας, καὶ τῷ μετὰ πολλοῦ τὰς ἐντεύξεις ποιεῖσθαι· σχήματι μὲν διαφέρων τῶν ἄλλων, τῷ δ' ἡμέρῳ τῆς γνώμης εἰς πατέρα σφίσι τελῶν· πλὴν εἴ πόλεσιν ἢ πρεσβείαις ἢ ἔθνεσι τισὶ χρηματίζεις· τότε γάρ σοι καὶ μεγαλοφροσύνης ὡς μάλιστ᾽ ἀντιποιεῖσθαι προσήκει καὶ Ο τὸ σεμνόν τε καὶ ὄγκου γέμον τῆς γνώμης μετὰ τῆς προσούσης ἐπιεικείας δεικνύναι· ὡς ἂν τῷ μὲν ἐχε πλήττῃς, τῷ δ᾽ εἰς εὔνοιαν ἕλκῃς, καὶ δι' ἀμφοτέρωο οὕτω σεαυτῷ πάντας συνδήσας, ὡς καὶ ἂν ὑπὲρ σοῦ προθύμως ἑλέσθαι, ἀνώτερος πάσης ἡστινοσοῦν ἐπιβουλῆς εἴης καὶ φθόνου· φιλανθρωπίᾳ δ' οὕτω τι νέμων, ὡς καὶ τοὺς τὰ ἔσχατα κατὰ σοῦ μεμελετηκότας οὐχ ὅπως ἐπεξιέναι τε καὶ κπλάζειν κατὰ τοὺς νόμους, οὐδ᾽ αἰτίας ἁπλῶς ἀφιέναι, ἀλλὰ καὶ ποιεῖν εὖ· ὁμοῦ μὲν ἀμείνους ἐντεῦθεν αὐτοὺς και θιστὰς, ὁμοῦ δὲ καὶ πλείστην ὅσην εὔνοιαν ἐκ τού των παρασκευάζων σαυτῷ· οἱ γὰρ οὐχ 2 προσε δόκησαν πεπονθότες, οἱ δὲ καὶ ὧν οὐ προσεδόκησαν έτυχον, σοί τε σφόδρ' εὔνοι τὸν ἅπαντ᾽ ἔσονται χρόνον, καὶ ὡς εἰκὸς εὐεργέτῃ χάριν ἕξουσιν ἐσαεί· αὐτοί τε πρὸς τὸ χρηστότερον ἐν τάχει μεταβα λοῦσι, τήν τε σὴν εἰς αὐτοὺς αἰδούμενοι γνώμην, καὶ προσέτι ἐννοοῦντες, ὡς εἰ τοῦ πονηροτάτου κόμ ματος ὄντες, οὕτως εὐμενοῦς ἔτυχον τῆς σῆς δεξιᾶς, τί ποτ' ἂν πάθοιεν, καλλίστου καὶ θεοφιλούς γεγονότες; ἔχει γὰρ οὕτως· εἰ μὲν τοῖς ἁμαρτάνουσιν ἁπλῶς ξυγγινώσκεις, εὐγνώμονος ἀνδρὸς ἔργον έρω γάζῃ, καὶ κοινωνοὺς οὐκ ὀλίγους ταυτησὶ τῆς προαιρέσεως ἴσχεις. Ὅταν δὲ τοὺς κρείττω πλημμελούν της συγγνώμης, ἔπειτ᾽ αὐτὸς συγγνώμης οἵει δεῖν ἀξιοῦν, πρὸς τῷ τοσούτων καὶ τηλικούτων ὧν ἔφην

ORATIO DE REGIS OFFICIIS. σαυτῷ τε κακείνοις αἴτιος γεγονέναι καὶ τῆς ἀπα- possint post tot et tanta in eos benefcis honoriaσῶν μεγίστης προσηγορίας τυγχάνεις, θεοείκελός τις καὶ ὢν καὶ βοώμετος. Καὶ τί μεῖζον ἂν εἰς εὐδαιμονίαν ζητήσαις, ἢ Θεὸν δι᾽ ὧν οὕτω φικανθρώ πως ἴσχεις ἀκούειν, θνητὸς πεφυκώς; καὶ τῆς καθ᾿ ἡμᾶς σύσεως γεγονώς, εἶτα περιουσία Χρηστότητος δόξης ἀθανάτου κληρονομῶν; ε. Καὶ μάλιστα εἴ σοι τοσοῦτον μεγαλοψυχίας περίεστιν, ὡς μηδὲν μηδοτιοῦν παρὰ μηδενὸς ἀξιοῦν τοπαράπαν λαμβάνειν, μηδὲ δῳροφορεῖσθαι διὰ τὸ σχῆμα, καθάπερ οἱ πρόσθεν, ἀλλ' ὅπως δι αὐτὸ τοῦτο μᾶλλον ἅπαντας εὑποιεῖς· εἵπερ τὸ μὲν βασιλικόν τε καὶ μεγαλοπρεπὲς καὶ τῆς ἐπαινουμένης ὡς ἀληθῶς μάλιστα μοίρας· ἀγεννοῦς δὲ καὶ φαύ λης και μικρᾶς διανοίας καὶ οἷον πλεονεκτικῆς πως centissima te appellatione salutabant Deo ipsi te comparando. Quid sane majus ad felicitatem quæsieris nisi Deum cujus gratia tam magnifice nunc audis, tu qui a principio mortalis siout noe, præclare factis ad tantum gloriæ fastigium evectus es! 5. Et hoc quidem tum præcipue accidit, si tam magno et generoso es animo, ut nihil prorsus a quocumque doni nomine accipias, sicut quidam alii, ut e contrario benefcia in alios sponte conferas; quod sane regium et generosum et citra omnem laudem est, ut econtra indolis est sordidæ et animi abjecti signum accipere, dum egenus plane ἐχούσης τὸ μηδενὸς λαμβάνειν χρήζοντα. Ὁ μὲν γὰρ non sis. Qui enim acceptum refert id quo opus ὧν ἐν χρείᾳ καθίσταται, ταῦτα λαμβάνων, εἰκότως δήπου λαμβάνει· ὁ δ᾽ ὧν εὐπόρως ἔχει, ταῦτα δε χόμενος οὐκ ἂν δυναίμην εἰπεῖν, ὡς οὐκ ἀκρασία γνώμης ἐπὶ ταῦτα προῆκται· ἔτι τοίνυν μὲν ἁπλῶς εὐποιεῖν καθαρῶς ἐστιν εὐποιεῖν· Τὸ δὲ μετὰ τοῦ δωροφορεῖσθαι τοῦτο ποιεῖν οὐκ εὐποιεῖν μᾶλλον ἐστὶν ἢ ἀποδιδόναι καὶ προσέτ᾽ εὐεργετούμενον, ἵν᾽ οὕτως είπω, τὸν εὐεργετοῦντα παρασκευάζει νο μίζειν, δ μηδ᾽ ἂν εἷς ἐνέγκοι ῥᾳδίως μὴ ὅτι γε ὁ βασιλεὺς, ἀλλ᾽ οὐδὲ τῶν ἄλλων γε ὀστισοῦν· χωρίς δὲ τούτων τὸ μὲν εὐποιεῖν μόνου πάντως ἐστὶ Θεοῦ, παρ᾽ οὗ πᾶσιν τὸν ἅπαντα χρόνον πάντ' ἐπιῤῥεῖ τὰ γαθά· τὸ δ' εὖ ποιεῖν τε καὶ πάσχειν ἀνθρώπου τὸ μὲν κατὰ φύσιν, τὸ δὲ κατὰ μίμησιν. Ὅσον οὖν ἀνθρώπου θεὸς ὑπερέχει τά γε τοιαῦτα, τοσοῦτο habet et quo eget, recte accipit; qui autem ea, quibus jamjam abundat, accipit, is certe avaritim sordidæ culpa non vacat. Huc accedit quod sine ostentatione bene facere vera est beneficentia et quod, cum munera das donator plus quam remunerator videris et quod sic benefactor cum eo cui bene fit, confunditur, quæ res non regi tantum sed cuicunque alii mortalium minime grata foret. Quid plura? Dei unius est benefaciendi munus a quo quidquid bonum est semper proficicitur; munera autem dare aut datum accipere ad hominem spectat; unum secundum naturam, alterum πάντων αὐτοκρατόρων βασιλευτατος ἂν εἴη δ μόνον juxta imilationem est. Quantum autem in hisce τὸ εὖ ποιεῖν ήσκηκώς. Οὗτος τοίνυν αυτὸς γενοῦ, λαμβάνων μὲν οὐδαμόφεν μηδ᾽ ἂν ἀνάγκη τις ᾖ, οἵ καθεν δὲ καὶ παρὰ σαυτοῦ πᾶσι πάντα διδούς, καὶ πλέον ὧν ἔκαστος δεῖται· ἂν δὲ καὶ αὐτὸς ὁτιοῦν παρὰ τῶν ὑπηκόων εθελήσῃς λαμβάνειν, σὺ δὲ καὶ τοῦτο μετὰ πολλοῦ τοῦ κρείττονος ἕξεις, ἀνθ' ὧν οὕτω σφίσι παρέχεις, εὐνοοῦντας ἅπαντας ἔχων καὶ τὰ τὰ πνέοντα δ μέγιστον πάντων καὶ λυσιτελέστατον καὶ σοὶ καὶ τοῖς ὑπὸ χεῖρα, καὶ ὅλως τοῖς τῆς ἀρχῆς πράγμασιν· ὅπως οὖν, ω βασιλεῦ, μὴ τοῦ εὖ ποιεῖν μηδεντινοῦν δρον ἡγήσῃ, ἀλλ᾽ ἀεὶ καὶ πρὸς πάντας καὶ κατὰ πάντα δὴ τινα τρόπον, καὶ μετὰ πολλοῦ τοῦ περιεῖναι τὰ τοιαῦτα περαίνῃς, καὶ χαίρῃς μὲν εὖ ποιων τῶν εὖ πασχόντων οὐχ ἧττον· μᾶλλον δὲ οἷς ἅπαντας εὖ ποιεῖς, αὐτὸς εὖ πάσχειν νομίζῃς, ἀλγῆς δὲ αὖθις, μὴ ταῦτα ποιεῖν ἔχων, ὥσπερ ἂν εἴ τις βιαίως τῶν προσόντων ἐκπίπτων, καὶ τὴν ἡμέραν ἐκείνην ἰδιώτης οὐ βασιλεὺς εἶναι νομίζῃς· εἰκότως. Οἷς γὰρ τῶν εὖ ποιεῖν δυ ναμένων ἐγένου, πάντας εὖ ποιεῖν δίκαιος ὤν· οἷς μὲν ἅπαντας εὖ ποιεῖς, τῶν εὖ ποιεῖν δυναμένων βεβαιοῖς ὡς ἀληθῶς γεγονένα:· οἷς δ' ἂ τῶν εὖ ποιεῖν δυναμένων ἔπειδήπερ ἐγένου, ποιεῖν δίκαιος εἶ, ταῦτ᾽ οὐ ποιεῖς, οὐδ᾽ ὅτι τῶν εὖ ποιεῖν δυναμένων ἐγένου, λέγειν δίκαιος εἶ, δι' ὧν πράττεις ἐξελεγχόμενος, καὶ τοῖς ἔργοις αἰσχύνων ἃ προσειρῆσθαι νομίζεις. Εἰ οὖν σοι μέλει τοῦ κατὰ σὲ γιγνομένου, καὶ ὅπως Deus homini supereminet, tantum ex omnibus viris principibus is præcipuo jure rex censeretur qui nihil nisi bene fecerit. Talis igitur tu ipse flas, a nemine quidquam nisi necessitas adsit, accipiendo, egenos autem quantum poteris ultro adjuvando. Ubi vero ab inferioribus ipse accipere præsumis, cum commodo id tuo feres talem te erga eos præbendo ut tibi rebusque tuis faveant ac studeant; ita enim et ta ipse et res publica florebitis. Igitur o rex, benefaciendo terminum imponere nolito, imo in universos omnimoda conferas beneficia de iisque non minus quam ii qui ista accepta referunt, gaudeas ac in mentem inducas te ut aliorum; sio tui ipsius benfactorum esse. Item dolebis, ubi bene faciendi copia deerit, et te privatum, non regem putabis esse, idque recte. Ex quo enim iis accenseris qui bene facere possunt, jure quodam tuo omnibus bene facere potes et jus tuum id faciendi vere probas. Quod si aliter facis, reprobaberis et de tuis ipse factis orubesces. Quodsi tibi cordi est ut imperio optime ac justissime functus esse repuieris, id per omnem vitam age ut non modo spem ab

egenis de le conceptam supores, cum regali libera- τὴν ἀρχὴν ὡς κάλλιστα καὶ δικαιότατα πάντων δοκῇς litate et ultra necessitatem dando idque priusquam abs to petant auxilium. Sic enim duplici frueris gloria, cum largiendo munera, tum benigne hoc faciendo, unde tui ipsius simul benefactor evades. Dum enim ceteri tuas respiciunt manus, tu ipse vero divinas spectas, sane est quod speres te qualis civibus tuis esse videris, talem numinis divini oculis visum iri, cujus beneficentia et possides, et quæ possides elargiri potes. Id porro pro vero teneto quæ nobis donas non tua, imo nostra ipsorum sunt quæ tu in nostram et reipublicæ utilitatem, eadem qua regiam potestatem, si parva magnis componere licet, administras. 6. Hujus itaque magni officii quod tibi incumbit, cum gravissima omnium Moderatori abs te reddenda erit ratio, id te ante omnia monitum velim, ut non solum erga omnes maximam humanitatem ac in dando largitatem adhibeas, sed id agas ut nemo in quacumque re se læsum dicere possit. Quemadmodum enim urbs sine moenibus et vallis in tuto stare nequit, sic nec regnum ipsum sine justitia, aut ut uno verbo dicam, urbs quidem non stabit etsi loci et habitantium fortitudine, regnum autem, etsi militari præsidio, castris, armis et similibus protegitur, nisi justitia adsit, parum tecta sartaque est, ut cum Erupide loquar; justitia econtra regnante vel sine moenibus atque armis, res nihilominus salvæ erunt. Quænam igitur tua potestas si militibus stipatus nihil contra leges facis, et in omnibus quæ dicis facisve justitiæ exhibes exemplum et specimen. Si enim te geris, o rex, etomnia legum moderamini committis, procul dubio fiet ut qui tibi subditi sunt idem quæ tu sentiant, et quidem boni ab id ipsum quod boni sunt; malos autem, ut officiis satisfaciant, metus instigabit. Id enim plane persuasum habeo quod omnes nolentes volentes tibi grato ex animo officia præstabunt, et tu ipse ita agendo veri regis partes explebis non tantum insontes et vexatos omni tempore et loco adjuvando, sed et manus porrigendo ita ut injuria procul avertatur quamdiu tu quidem gubernaculum tenes. Quicumque enim vel e numero tibi familiarissimorum crimen commiserit, panas dabit, nec sanguinis communitas ei proderit. Ita fiet ut nemini injuria inferatur et ut tu ipse ἀνῃρῆσθαι, πειρῶ διὰ παντὸς δήπου τοῦ βίου οὐ μόν νον τὰς τῶν εὖ παθεῖν δεομένων ὑπεραίρειν ἐλπί δας, τῷ μεγάλα διδόναι καὶ βασιλικῶς μᾶλλον ἢ χρήζειν ἔνεστ᾽ αὐτοῖς, ἀλλὰ καὶ τῷ πρὶν αἰτηθῆ ναι, μεγαλοψυχία πρὸς πάντας κεχρῆσθαι· ὡς ἂν εὐδοκιμεῖν ἑκατέρωθεν ἔχῃς, ἔκ τε ὧν εὖ ποιεῖς, ἔκ τε ὧν φιλοτίμως τοῦτο ποιεῖς· ἐπεὶ καὶ σαυτὸν εὖ ποιεῖν ἐστιν ἐντεῦθεν. Εἰ γὰρ δὴ πάντας μὲν εἰς τὰς σὰς Βλέπουσι χεῖρας, σύ δ' αὐτὸς εἰς τὰς τοῦ Θεοῦ, εύδηλον ὡς ὁποῖος ἄν τις τούτοις φανῇς, τοιοῦτον ἄν σοι προσδόκα γεγενῆσθαι κἀκεῖνον, παρ᾽ οὗ σοι τό τε κρατεῖν, τό τε ἔχειν τὰ τοιαῦτα υιδόναι· οὐκοῦν ἀκριβεῖ λόγῳ οὐδ᾽ ἃ δίδως ἡμῖν, δῶρα σὰ δίδως, οὐδ, οἴκοθεν καὶ παρὰ σαυτοῦ χορηγεῖς, ἀλλὰ τὰ ἡμέτερ᾽ αὐτῶν ἡμῖν ἀποδίδως, καὶ ὧν ἕνεχ ἡμῶν καὶ τῆς κοινῆς σωτηρίας δημαγωγεῖς αὐτὸς και προ στάτης, ὥσπερ ἐν μεγάλῳ δήμῳ τῷ βίῳ τὴν τῆς οἰκουμένης πολιτείαν πολιτευόμενος. ς. Ὡς οὖν τῆς μεγάλης καὶ θαυμαστῆς ταυτησὶ δημαγωγίας, ὦ βασιλεῦ, μεγάλας καὶ τάς γ' εὐθύς νας ὑφέξων, καὶ πάντων εἰσπραχθησόμενος λόγον τῷ πάντων πρυτάνει, σὺ δ' οὕτω τοῖς παροῦσι κεχρῆσθαι, καὶ μή μόνον φιλανθρώπως, ὡς ἔφην, πρὸς πάντας ἔχειν, καὶ μετὰ πολλοῦ τοῦ περιόντος τὰς εὐεργεσίας ποιεῖσθαι, ἀλλὰ καὶ ὅπως μηδεισοῦν ἀδικήσεται τῶν ἁπάντων, περὶ πλείστου ποιεῖσθαι, Ὡς γὰρ οὐχ οἷόν τε πόλιν τειχῶν ἄνευ καὶ προβλημάτων σεσώσθαι, ὡς δὲ καὶ βασιλείαν αὐτὴν, μὴ δικαιοσύνης κρατούσης, μᾶλλον δὲ καὶ βασιλείαν ότι θαυμαστῶν οἰκητόρῶν, καὶ θέσεως ὑπερηφάνου καὶ πόλιν, τὴν οἷς ἔφην ὡχυρωμένην, καὶ προσλαχοῦσαν, τὴν δὲ δορυφόροις καὶ στρατοπέδοις καὶ ὅπλοις καὶ πᾶσι τούτοις κρατυνομένην, εἰ μὴ πάρεστιν αὕτη, τά γ' ἄλλ᾽ ἐπ᾽ ἀσθενοῦς ῥώμης δχεῖσθαι, ταῦτα κατ' Εὐριπίδην συμβαίνει· ὥσπερ αὖ τούν αντίον παρούσης μὲν ταύτης, ἐκείνων δ᾽ ἁπόντων, ἀσφαλεῖς καὶ βεβαίας παντάπασιν εἶναι. Ἡλίκον οὖν ἔσται σοι κράτος, εἰ μετὰ τοῦ στρατοπέδοις κεχρησθαι καὶ μηδὲν ὁτιοῦν ἔξω τῶν νόμων πράττεινσπουδάζεις· πρῶτος δ᾽ αὐτὸς δι' ὧν λέγεις καὶ πράττεις τουτοσί βεβαιῶν, παράδειγμα δικαιοσύνης καὶ τοῦ τί δεῖ ποιεῖν ἅπασιν εἶναι οὐ γὰρ ἔστιν, οὐκ ἔστιν, ὦ βασιλεῦ, σοῦ ταύτῃ διακειμένου, καὶ περὶ τοὺς νόμους τὰ γιγνόμενα σώζοντος, μὴ οὐχὶ καὶ πάντας ἂν τοὺς γ᾽ ὑπὸ χεῖρα ταῦτα φρονεῖν προελέσθαι· τοὺς μὲν εὐγνώμονας δι' αὐτὸ τοῦτο· τοῖς δὲ πονηροτάτοις, πρὸς τὸ τὰ δέοντα ποιεῖν, ὁ φόβος ἀρκέσει· κοινῇ δὲ πάντες εὖ οἶδα καὶ ἑκόντες καὶ ἄκοντες ὅπως ἔσονταί σοι κεχαρισμένοι, πάνυ τοι φροντιοῦσιν· οὐκοῦν κἀκείνως ἂν εἰργασμένος, χρη στοῦ βασιλέως ὡς ἀληθῶς ἐργάσῃ, καὶ οἷον ὁ λογος βούλεται, τοῦ μὴ μόνον πᾶσιν ἀδικουμένοις αὐτὸς καὶ κατὰ πάντα χρόνον ἐκκεῖσθαι, καὶ οὕτω τάχιστ' αὐτοῖς χεῖρα ἀρέγειν, ὡς τὸ λεγόμενον δὴ τοῦτο, ἅμ᾽ ἔπος ἄμ' ἔργον εἶναι, ἀλλὰ καὶ τοῖς ἑκάστων πάσι κηρύξαι θαῤῥεῖν, ὡς οὐδεὶς τοπαράπαν ἀδι κούμενος ἔσται, ἕως ἂν βασιλεύων αὐτὸς ᾖς· ἀλλὰ κἂν τῶν σφόδρα σοι γιγνομένων καθ' αἷμα τυχ

ORATIO DE REGIS OFFICIIS. in sontes ipsos beneficium te præbeas, justitiæ regula eos imbuendo, ita ut injuste faciendo animam suam odisse cessent. Hæc de te omnium honorificentissima et præclarissima sententia erit, nec ipse Plato de justitia melius senserit. χάνῃ τις ἀδικῶν, καὶ οὗτος πάντως δώσεται δίκην, legibus majorem quam tibi ipsi vim attribuas: ut καὶ οὐδὲν τὸ γένος προστήσεται· οὕτω γὰρ οὔτ᾽ ἂν οὐδεὶς ἔτ᾽ ἀδικούμενος εἴη, σύ τε περὶ πλείονος σαυ τοῦ τοὺς νόμους δόξεις ποιεῖσθαι· τούς τε ἀδικοῦντας αὐτοὺς εὖ ποιήσεις, δικαίους εἶναι παρασκευάσας, καὶ μὴ τὴν σφῶν αὐτῶν μισοῦντας ψυχὴν τῷ τὴν ἀδικίαν, ὡς λόγος, φιλεῖν· τοῦτό σοι τὸ ψήφισμα τῶν ὑφ᾽ ἡλίῳ πάντων κάλλιστον καὶ λυσιτελέστατον ἔσται, μήτι γε οὓς περὶ τοῦ δικαίου Πλάτων ἔθηκε λόγους. ζ. Καὶ μὴν οὐκ ἐν εἰρήνῃ μόνον, οὐδὲ τῶν πραγ μάτων εὖ καθεστώτων, δικαιοσύνης σοι δεῖ, ἀλλὰ κάν ταῖς μάχαις μάλιστ᾽ αὐταῖς τοιοῦσον αὐτὸν εἶ ναί σε δεῖ· ἐπείπερ αὗται μὴ μετὰ τοῦ δικαίου πολλάκις γιγνόμεναι μείζω παρασκευάζουσαι βλάβην, ἢ τοῦτ' ἰδεῖν ἔστιν ἐν εἰρήνῃ· ἃς κάλλιστ᾽ ἂν οὕτω καὶ λυσιτελῶς διενέγκηῃ, ἐὰν μήθ᾽ ὑπὸ τοῦ πλεονεκτεῖν ἐθέλειν αὐτὸς, ἀδίκου μάχης ὑπάρχης, ἀλλ᾽ ὡς πρόσθεν ἠδικημένος, ἔπειτ' ἐξ ἀνάγκης τοῖς πράγμασιν ἀπαντᾶς, καὶ τοὺς ὑπάρξαντας ἀμυνόμενος ᾖς κατὰ τὸ τοῦ νόμου παρέχον· μήθ' ὅ τού του κρεῖττον, τὰς πρὸς οὐστινασοῦν ξυμβαινούσας διαφορὰς λύειν λόγοις ἐξὸν, σὺ δὲ θρασύτητι γνώμης εὐθὺς εἰς ὅπλα χωρήσῃς, ο μήποτ' ὤφελε κατ' ἀνθρώπους τό γ᾽ ἐξ ἀρχῆς γεγενῆσθαι, μηδὲ παρελθεῖν μηδοπωστιοῦν εἰς τὸν βίον, ἢ γεγονότ᾽ αὐτ τίκα πεπαῦσθαι, ὡς ὄργανα πλεονεξίας, καὶ τοῦ κακῶς ἐξεῖναι ποιεῖν· φύσει μὲν τὸ πρὸς ἀλλήλους κηδεμονικόν κεκτημένοις καὶ πεφυκόσιν ἓν εἶναι, καὶ ταυτὰ διὰ πάντων φρονεῖν, ὑπὸ δὲ τοῦ πλειόνων ἐπιθυμεῖν καὶ χαίρειν ἐθέλειν, οἷς ἥκιστα πάντων χαίρειν ἐχρῆν, οὕτως ἡμᾶς αὐτοὺς ἀγνοοῦσιν, ὡς καὶ πολεμεῖν παρὰ φύσιν ἀλλήλοις ὡς ἀλλοτρίοις πειρᾶσθαι, καὶ τοῦτο πολλοῦ τινος ἄγειν. Εἶεν· η΄. Σὺ δ᾽ εἰ μὲν ἀπολαύειν εἰρήνης ὅτι μάλιστα βούλει, ἀνάγκη μάλιστα πάντων φιλοπόλεμον εἶναι, καὶ οὕτω σοι ταύτης ἀπολαύειν ἐξέσται· τό τε γὰρ ἄπραγμον οὐ σώζεται, φασὶν οἱ σοφοί, μὴ μετὰ τοῦ δραστηρίου τεταγμένον· εἰρήνης τε ἀπολαύειν οὐχ οἷόν τε, μὴ φιλοπόκεμον· ὄντα· ὥσπερ οὐδὲ φιλοπόλεμον ὄντα, ταυτησὶ μὴ μετέχειν· εἰκότως. Τὸν γὰρ μάγεσθαι μεμελετηκότα καὶ πολεμεῖν ἠσκημένον πᾶς ὁστισοῦν ὑπέπτηχεν, οἶμαι. Οὐκοῦν εἰ μὲν εἰο ρήνης ἀντιποιῇ, καὶ πολέμων ἀντιποιεῖσθαι δίκαιος εἶ· εἰ δὲ τοῦ μὲν ἐλάττω λόγον ποιῇ, οὐχ ὅπως ταύτης οὐδοπωστιοῦν ἀπολαύσῃ, ἀλλὰ καὶ πολεμίους τοσούτους διὰ ταύτην προσκτήσῃ, ὡς ἀναγκασθῆναι καὶ ἄκων φιλοπόλεμος εἶναι, εἴπερ ὡς ἀληθῶς εἰρή νης σοι μέλει. Εἰ δ᾽ ἐκ μὲν τοῦ τῆς εἰρήνης ἔχεσθαι μόνης, πολεμεῖσθαι συμβαίνει, τὸ δὲ πρὸς τὰς μάθ χας ἕτοιμον εἶναι καὶ παρεσκευάσθαι τοῖς ὅπλοις χορηγεῖ τὴν εἰρήνην, ῆς οὐδὲν τοῖς κρατοῦσι λυσι τελέστερον, ἐλοῦ μᾶλλον ὑπὲρ τῆς ἐσάπαν εἰρήνης φιλοπόλεμος εἶναι, ἢ ταυτηνὶ μόνην διώκων, μήτε ταύτης μετέχειν, καὶ προσέτι πράγματ' ἔχειν ἐκ πολεμίων. Ἐπεὶ δὲ τὸν οὕτω παρεσκευασμένων ἀνάγκη πᾶσα καὶ ὧν παρεσκεύαστο, τούτων πρότερον ἐπιστήμην κεκτῆσθαι, σὲ δ᾽ εἶναι πολεμικὸν ἡμεῖς ἀξιοῦμεν, ἵν᾽ εἴης εἰρηνικός, πολεμικὸς δὲ PATROL. GR, CXLY. 7. Sed non pacis tantum tempore et quando res salvæ sunt, sed inter ipsa belli certamina justum te esse oportet; siquidem sæpe per nefas certata magis noxia sunt quam quæ in rerum tranquillitate obveniunt. Optime autem ac sine labore isthæc omnia obibis, ubi sine ambitione non armis injustis pugnas, sed prius injusta passus pro necessitate rebus inservis et eos qui superstites sunt tueris: ubi ad lites et dissidia evitanda verbis, non telis pacem concilias. Nunquam enim bella inter homines ad internecionem fieri debuissent, et ubi eorumdem causæ exsistebant, nunquam diuturna esse decebat ut avaritiæ et malignitatis instrumenta. Qui enim natura eadem sentiunt ac curant et meditantur,ab avaritia longe remoti esse debent et ad ea aspirare quæ ipsis minime conveniunt, ut uno verbo dicam, bellum non nisi in extremo rerum discrimine inferre debebunt. 8. Quocirca si pace frui tibi in animo est, bello operam dare debes; sic enim ista fruit licebit. Indolentia enim,ut dicunt philosophi, parum prodest, nisi simul operaris. Id certe constat, eum qui pacem vult, bellum amplecti debere, et quod is qui a bello stat pacis tandem commoda assequetur; quo nihil verius. Me quidem arbitro, eum qui artem militarem callet et exercet, omnes metuunt. Quare si pacem spectas, bella effugere non poteris; nunquam enim illam sine his consequeris; imo ob idipsum hostium numerum augebis, et invitus arma capessere debebis, si pax tibi cordi est. Igitur si bellum gerimus ut pacem habeamus; si ob eam causam quovis momento arma capessere parati sumus, siquidem nihil pace utilius est, bellum potius amplectere; sic enim fiet ut pace non frustreris nec hostes te nimis lacessant. Sed cum necesse sit ut is qui animum ad simile quid bene præparatum habet bene fungendi officio artem sciat, et cum te bellicosum esse velim ut pace fruaris, et cum bellicosus esse nemo possit qui non in armorum usu

se exercuerit, id libi præcipio, ut animum accorpus οὐκ ἂν ὅλως εἴη, μὴ μάχεσθαι μεμελετηκως, ἀσκη exercitiis militaribus jugiter fatiges, ursus, apros venando ubi copiadatur, aut cum viris bello assuetis manus conserendo. Sed animum quoque generosum ac nobilem creabis et magna spirantem, si eum quotidia ad antiquorum exemplum efformas, qui magnanimitate et præclare factis eminuerunt, et si concionibus interesse amas, ubijustæ ipsorum laudes celebrantur. Alexandrum Philippi filium memento Homerum cubiculi consortem habuisse. Hæc ratione bisque artibus circa omnia bene valebis, rei militaris apprime gnarus nec minus bonus miles quam ii qui in castris senuerunt. Sed non in pugnis solum terrestribus, sed navalibus quoque arte ac solertia præstabis; quibus omnibus animi vigor mirum in modum augetur. Nam si terræ continentis solius, aut solius maris regnum teneres, alterius utriusque tantum curam haberes; sed ubi in utrumque dominaris, id tibi faciendum erit ut utriusque moderator esse videaris. Nam si unum curando alterum negligis, medico similis es unius tantummodo corporis curam gerenti. Imo eum, quem nihil ouras, subigere velle videberis; at tu utrumque sub te habere tendis. Equidem te absurdum dicerem si, ut utriusvis dominus fias, qui nunc quidem nondum es, summum adhiberes studium, et si amborum dominus es, unius tantum curam gere. res, dum ambos eadem diligentia amplecti tuum est. 9. Idcirco copiarum et pedestrium et navalium summa ratio est habenda et id agendum, ut nostræ quidem cum viribus nostris et dignitate tua concordent, ita tamen ut exterarum et continentis e regione ratio nulla habeatur, idque non solum quia exercitus res pulcherrima et utilissima, ut brevi dicam, optima cum sit summam curam exigit utpote qui nostralibus ac iis qui rebus nostris favent consistit; sed etiam quod socii ac mercenarii quos in exercitum nostrum recipimus, quia fortitudine pollere videntur, non utique sunt qui esse videntur, nedum satis bonæ fidei sunt erga nos, ut fortunæ nostræ sincere participes esse velint, imo, quamvis res nostras adjuturos sese polliceantur idque gravissimis affirmare videantur juramentis, nihilo magis iis confidendum erit. Cum enim nihil nisi proprium commodum ob oculos habeat, quandia τέον ἂν εἴη σοι μάλιστα διὰ ταῦτα τήν τε ψυχὴν τό τε σῶμα, τὸ μὲν συνεχέσι πόνοις καὶ γυμνασίοις πολεμικοῖς, νῦν μὲν ἐπὶ θήρας ἐξίοντι καὶ συμπλοκὰς ἄρκτων τε καὶ συῶν καὶ ὧν ἔξεστι· νῦν δὲ μετ᾿ ἀνδρῶν εὖ εἰδότων μάχης, καὶ τοιούτους δή τι νας καὶ τοὺς ἄλλους εὖ μάλα ποιεῖν δυναμένων, τὰ τακτικὰ μελετῶντι· ἀλλὰ μὲν καὶ τὴν ψυχὴν μέσ λιστ᾽ ἂν ἐργάσατο καλὴν καὶ γενναίαν, καὶ ταῦτ᾽ αὐτὸ μένος πνείουσαν καὶ ὅλως ἡρωϊκὴν, ἐὰν οὓς ἐπ᾽ εὐψυχίᾳ καὶ ἔργοις ἀρίστοις τε καὶ μεγίστοις θαυμά ζειν ἔχομεν τῶν ἀρχαίων, πρὸς τούτους σαυτὸν ἀπευθύνῃς τῇ καθημέραν μελέτῃ, καὶ τῷ τοῖς ὑπὲρ αὐτῶν λόγοις ἡδέως συνεῖναί τε καὶ συζῆν· Αλέξανδρον γοῦν Φιλίππου καὶ συγκαθεύδειν τοῖς ἔπεσιν Ὁμήρου φασιν. Οὕτω γὰρ ἂν διὰ πάντων τούτων, ὁμοῦ μὲν ἐῤῥωμένος εἴης καὶ τοῖς ὅλοις εὖ ἔχων, ὁμοῦ δὲ καὶ τῶν πολεμικῶν ἄκρως τεχνίτης, καὶ μηδὲν ἔλαττον ἔχων τῶν γεγηρακότων ἐν μάχαις· στρατόπεδα δὲ καὶ κατὰ θάλατταν πλεῖστα μέν σοι καὶ κάλλιστα ἔστω, καὶ πολεμικῆς ὡς εἰπεῖν εὖ ἥκοντα τέχνης καὶ πείρας· ἐν τούτῳ γάρ ἐστι καὶ τὸ πρὸς εὐψυχίαν ὡς μάλιστα διακεῖσθαι. Εἰ μὲν γὰρ μόνης γῆς ἢ θαλάττης ἦρχες, μόνης ἂν ταύτης ἐφρόντιζες· ἄρχων δὲ ἑκατέρων, δίκαιος ἂν εἴης, ὡς ἂν καὶ ἄρχειν ἑκατέρων δοκῇς. Εἰ δὲ τοῦ μὲν φρον τίζεις, τοῦ δὲ μή, πρῶτα μὲν, ὦ βασιλεῦ, ἔοικας Ιατρῷ ἑνός τινος σώματος, τὸ μὲν ὅπως αὐτὸ κάλο λιστα ἕξει πάντα ποιοῦντι, θατέρου δὲ μηδοντινοσοῦν τοπαράπαν ἔχοντι λόγον· ἔπειτα καὶ δόξεις, οὗ μὲν φροντίζεις, τούτου καὶ ἄρχειν ἐθέλειν· οὗ δὲ μή, τούτου μηδ᾽ ἄρχειν· σὺ δὲ ἀμφοτέρων ἄρχειν ἐθέλεις· ἄτοπον δέ μοι δοκεῖ καὶ ἀλογίας μεστόν, θατέρου μὲν εἴπερ οὐκ ἦσθα κύριος, πᾶσαν ὑπὲρ τοῦ γενέσθαι κύριον οἴεσθαι δεῖν εἰσφέρειν σπου δὴν, ἄρχοντα δὲ ἀμφοτέρων, θατέρου μόνον καὶ μὴ ἀμφοτέρων τίθεσθαι λόγον, καὶ τὴν περὶ τῶν ὅλων σκέψιν ἐν τούτῳ μόνῳ χωλεύειν ἐᾷν, καὶ τὰ τῆς προνοίας ἐξ ἡμισείας δοκεῖν γίγνεσθαι. θ'. 'Αναγκη τοίνυν καὶ πεζῆς καὶ ναυτικῆς δυνάμεως πάντα ποιεῖεσθαι λόγον· οἰκείας μέντοι ταύτης καὶ τοῦ καθ' ἡμᾶς καταλόγου, καὶ ὅλως τῷ σῷ κράτει μάλιστα προσηκούσης ξενικῆς δὲ οὐδηστι νοσοῦν οὐδ᾽ ἐκ τῆς ἀντιπέρας ήπειρον· οὐ μόνον ὅτι τὸ τῆς στρατιᾶς δήπουθεν χρῆμα κάλλιστον καὶ λυ σιτελέστατον καὶ κοινωφελὲς, εἰ δεῖ φάναι συντόμως, ὃν ἡμῖν ἀγαθὸν, μεγίστης ὅτι μάλιστα καὶ τῆς παρ' ἡμῶν δεῖται προνοίας, ὡς ἐξ ἡμετέρων τε καὶ συνή θων καὶ οἵων ὑπὲρ τῶν ἡμῖν συμφερόντων ὅσαι ὡραι φροντίζειν ταυτηνὶ καθεστάναι, ἀλλ' ὅτι καὶ οὓς ἐν τοῖς ἡμετέροις στρατεύμασι προσλαμβάνειν εἰώθα μεν ξένους ἐπὶ τῷ μείζω δοκεῖν ἔχειν δύναμιν, οὗτοι πάντες οὐχ ὁ λέγονται δείκνυνται, οὐδὲ τοῖς ἑλομέ νοις ἀσφαλεῖς εἰσιν εὔνοι, ὡς καὶ τῶν ἐφ' ἑκάτερα μεταβολῶν κοινωνεῖν τούτοις ἐθελειν, ἀλλὰ κἂν μου ριάκις τά γ' ἡμέτερα φῶσι πρεσβεύειν, κἂν τοῖς φρικωδεστάτοις τῶν ὅρκων χρήσωνται, οὐδὲν μᾶλλον ἔστ' αὐτοῖς προσεκτέον, πάντα μᾶλλον οὖσιν ἢ τοῦτο. Πρὸς γὰρ τὸ σφίσιν αὐτοῖς λυσιτελοῦν καθάπαξ

σκοποῦντες, ἕως μὲν ἂν ἡμᾶς εὖ ORATIO DE REGIS OFFICIIS. πράττοντας καὶ res nostras salvas, nosque ipsos hostibus superiores videbunt, partes nostras agent. Ubi primum autem adversa utemur fortuna, hostesque victores erunt, illico proram vertent et ad eos transfugient, contra quos paulo antea pugnaverant, contra nos jamjam pugnaturi. Sic enim fiet ut et illis animos augeant ac nostris metum ac pavorem injiciant nobisque pericula gravissima creent. Hinc enim cum recte suspicari possis eos postea quoque sic temporibus bona malave fide inservituros esse: qui, quæso, hujusmodi hominibus exercitum constare voles? Quæ cum ita sint, nemo sane multitudinem imbellem victricem prædicabit, imo usque superatam conflebitur; cujus rei vita omnis humana exempla exhibet innumera. Tu quidem, rex, non est quod ad copias quas possides, mercenarios adjicias; satis enim numerosæ ac bene instructæ sunt, et in pugnando satis fortes atque audaces, ut hostibus terrorem ac metum injiciant. τῶν πολεμίων κρείττους ὁρῶσι, την γιγνομένην καὶ οὗτοι σώζουσι τάξιν. Ἐπὰν δέ ποτε τύχῃ τινὶ σφα λῶμεν, καὶ τάκείνων ὑπέρσχῃ, εὐθὺς ὥσπερ τινὰ κρουσάμενοι πρύμναν, αυτομολοῦσιν ἐκεῖσε, καὶ πρὸς οὓς μεθ᾿ ἡμῶν παρετάττοντο, μετὰ τούτων ἡμῖν ἐπίασιν, ὁμοῦ μὲν θρασυτέρους ἐκείνους ἐνα τεῦθεν παρασκευάζοντες καθ᾿ ἡμῶν, ὁμοῦ δὲ καὶ τοῖς ἡμετέροις δειλίαν ἐνιέντες καὶ φόβον, καὶ ἵνα μὴ λέγω, πολλάκις καὶ κίνδυνον· ἐπίδοξοι τινες ὄν τες οὐκ ὀλιγάκις ἂν ταῦτ᾽ εἰργάσθαι κατὰ τὸ ξυμβαῖνον τῆς τύχης· οὕτως ἀπιστίας καὶ πίστεως ἔχοντες, πῶς τὴν ἡμετέραν στρατιὰν ἐκ τούτων, ἀλλ᾽ οὐκ ἐξ ὧν ἔφην εἰκὸς συγκροτεῖσθαι; Καὶ μὴν εἰ πολυχειρίαν μὲν εὐψυχίας ἀκούσης οὐχ ὅπως ο δαμοῦ πώποτε περιγενομένην οὐδ᾽ ἂν εἰς εἰπεῖν ἔχοι, ἀλλὰ καὶ πᾶν τοὐναντίον ἐπασταχοῦ νικωμέ την· εὐψυχίας δὲ, καὶ τῆς ἐκεῖθεν συμμαχίας χω ρίς· παραδειγμάτων ἅπαξ ὁ βίος μεστός· οὐδὲ σου γ' αὐτῷ, βασιλεῦ, πρὸς οἰς ἔχεις στρατεύμασι, καὶ ξενικοῦ τινος ἑτέρου προσδεῖ· ἀποχρῶσιν εὖ οἶδα τούτοις καὶ πλήθους εἵνεκα καὶ παρασκευῆς καὶ τῆς περὶ τὰς μάχας εὐψυχίας καὶ τόλμης τοὺς πολεμίους ἐκπλήττειν τε καὶ φοβεῖν. Ο ι. Καὶ μάλιστ᾽ ὅταν ἐκ περιουσίας τούτους αὐτὸς εὖ ποιῶν ᾖς· οὕτω γὰρ ἂν προθυμοτέρους ἐργάσατο περὶ μάχας καὶ χρῆσθαι καλλίους· οὓς χρῆν ἐν μὲν εἰρήνῃ μὴ σφᾶς αὐτοὺς ἀγνοεῖν, μηδ' ἀμελεῖν τοῦ προσρήματος, ἐφ᾽ ἃ μὴ προσῆκε χωροῦντας· ἀλλ' ὅπερ εἰσὶν ἐννοοῦντας, πράττειν ἐθέλειν αὐτοὺς τοις ούτους εἰκὸς, πολεμικῶς ἀσκουμένους, καὶ μετιόν. τας τα τακτικά· καὶ τὸ σύμπαν εἰπεῖν, διὰ τῆς συνεχούς πρὸς ἀλλήλους ἀμίλλης, τὸ θυμικὸν ἀνά πτοντας σφίσι, καὶ οἱονεὶ πρὸς συμπλοκὰς ἑτοίμως ἔχειν διανιστάντας· ὅταν δ᾽ αὖ πόλεμος ἐπιστῇ καὶ μάχεσθαι δέῃ, οὕτω παρασκευῆς καὶ γνώμης ἐχόν των, ὡς πρῶτα μὲν μηδ᾽ ἂν εἴ τι καὶ πάθοιεν τὴν τάξιν λιπεῖν ἐθελῆσαι, ἀλλὰ καὶ πολλάκις εἰ οἷόν τα καὶ τῆς ψυχῆς αὐτῆς ἐκπεσεῖν μηδ' ἂν παραιτή σασθαι· ἔπειτα τὰ μὲν τῶν πολεμίων οἰκεῖα σφίσι νομίζειν, ἃ δὲ πρόσεστ᾽ αὐτοῖς, μηδένα τούτων ποιο εῖσθαι λόγον· ὡς ἂν μήτε διὰ ταῦτα φιλοψυχῶσι, κακείνων ὅπως γένοιντο κύριοι, τοῖς πολεμίοις ὁμόσε χωροῦσιν, οὐ φρονήματι μόνον, ἀλλὰ καὶ καταφρονήματι· τοιούτους δέ τινας τούτους ἕξεις καὶ πολὺ λοῦ με καλλίους ἐὰν εὖ εἰδῶσιν, ὡς ἃ μὲν ἀποβαλοῦσιν ἐν τῷ πολέμῳ, ταῦτα αὐτὸς ἀπὸ πολλοῦ τοῦ κρείττονος ἀντικαταστήσεις αὐτοῖς. Εἰ δὲ καὶ τούς τοις πεσεῖν ἐνταῦθα ξυμβήσεται, σὺ δὲ πρῶτα μὲν τούτους ὡς νικητας νομιεῖς, οὕτω γνώμης έχοντας, καὶ οὕτω παρεσκευασμένους, τῇ φύσει δὲ ὡς εἰκὸς εἴξαντας· ἔπειτ' εἰς τοὺς αὐτῶν παῖδας ἀπομνημο νεύσεις τὴν χάριν, καὶ τούτων ὡς οἰκείων ἀντιποιήσῃ, εὖ ποιῶν τά τε ἄλλα καὶ τὴν πατρώαν τάξιν ἀποδιδούς· καθάπερ ᾿Αθήναις τῶν ἐν τῷ πολέπῳ τετελευτηκότων τοὺς παῖδας ἐποίουν, δημοσίᾳ τρέφοντες ἄχρις ἤδης, καὶ τότ' οἴκαδ᾽ ἀποπέμποντες μετὰ τῶν πανοπλιῶν· καὶ τίς οὐκ ἂν ἀφειδήσειε τῆς 10. Quod quidem præsertim continget, si de superfluo tuo beneficia in ipsos confers, eoque animosiores ipsos ac manu fortiores ad pugnandum reddis. Hic certe in pace si se cognitos habuissent, eos non audiissent qui quo non oportebat progredi hortabantur. lmo ii ipsi quid valeant humeri haud ignorantes pro militari qua pollebant experientia pugnis se ac certaminibus miscere debebunt; ut paucis dicam, continuis invicem certaminibus animus iis augescet, et manus conserere nunquam non parati erunt. Dein ubi bello exorto pugnandi necessitas aderit, ita animati erunt ut nec in summo rerum discrimine castra deserant, imo vitam cum sanguine efflare velint. Huc accedit quod res hostium suas esse censent, suarum autem nullam rationem habeant. Neque eo magis vitam amant, sed hostes ut subigant aggrediuntur, mortem ac vitam juxta habentes. Tales eos et multo meliores habebis, ubi primum persuasum iis erit quod in bello perdiderunt, tua opera ipsis in melius restitutum iri. Quodsi casu fatali superantur, tu quidem eos non minus pro victoribus habebis, fortitudinis eorum ratione habita, quanquam in fatis aliter fuit, et liberorum ab ipsis relictorum memor eos ut tuos adoptabis et honores quibus patres fruiti fuerant, in eos conferes, sicut Athenienses, qui in bello cæsorum natos ad pubertatem vsque publicis impensis educatos, postremo armis instructos ad suos remittebant. Quis tandem non

vitam contemnet, cujus animus de talibus persua- ψυχῆς μετὰ τοιούτων παραταττόμενος μάλιστα λο sum habet? 11. Quid plura? Hos et cæteros omnes universim et sigillatim magni æstimare nec minoris quam te ipsum facere, pro dignitate cohonestare, iisque non ut subditis sed ut affinibus uti, benignis eos sermonibus alloqui et benignum temel in ipsos præstare, plane tuum erit. Sic sane bene faciendo cum dignitate et gravite id efficies ut te non miaus quam semet ipsos diligant, ut tibi non minus quam sibi ipsis omnia fausta precentur. Subditios namque gubernantium felicitatis participes esse oportet. Tui igitur te non tam ut regem, sed ut paγισμῶν καὶ τοῦ πάνυ πεπεῖσθαι; ια΄. Καίτοι τί λέγω; καὶ τούτους γὰρ καὶ πά τας τοὺς ἄλλους καὶ κοινῇ καὶ καθ᾿ ἕνα περὶ τοσού του ποιεῖσθαι δίκαιος ἂν εἴης, ὡς καὶ σαυτοῦ μηδὲν ἧττον τούτους φιλεῖν, καὶ τῆς γιγνομένης ἕκαστον τιμῆς ἀξιοῦν, καὶ ὅλως οὐχ ὡς ὑπηκόοις μᾶλλον ἢ ὡς γνησιωτάτοις κεχρῆσθαι, καὶ τὰ εἰκότα συνεῖναι καὶ διαλέγεσθαι, καὶ διὰ πάντων τούτων εὖ ποιεῖν· μᾶλλον δὲ μετὰ πάντων τούτων καὶ ποιεῖν εὖ, καὶ τὸ σεμνὸν τῆς ἀρχῆς διασώζων, δῆμον εἶναι τῇ γνώ μῃ καὶ τῷ προσίεσθαι, ἵνα καὶ οὗτοί σε σφῶν αὐτῶν μᾶλλον φιλεῖν ἔχωσι, καί σοι τὰ βέλτιστ᾽ ἀεὶ συνε εύχωνται πλέον ἢ σφίσιν αὐτοῖς· μάλλον δ' ἐν τῷ σοὶ ταῦτα συνεύχεσθαι, καὶ σφίσιν αὐτοῖς οὐδὲν trem amicumve honorabunt, atque ita ut pro te ἧττον ταῦτα συνεύχονται· Τῆς φὰρ τῶν κρατούντων lætius quam pro se ipsis mortem oppetere velint. Interea autem non sufficit ut sis pacificus, aut bellum alio, quam quo dixi, modo geras, et cateris excellas virtutibus; sed id tibi agendum est at omnibus gratus et acceptus populi gratiam adeo captes, ut in omnium animas domineris potius quam corpore; unde fiet ut te ipsum plus quam pro te metuas. Delegatos porro quos aut ipse aliorsum mittis aut quos ab exteris gentibus ad te venientes excipis, unquam diu circa te habeas imo quantocius dimittas. Alii enim consilia tua divulgabunt; alii quod sibi proponunt, attingent, quo in discrimine metuendum est ne nostri officio min nus satisfaciant; cæteri, ne rebus nostris potituri justo plus investigent et sic commodo suo inserviant. Nam si quæcunque infra solem sunt, occupare idque nemine resistente, tibi contigerit, nec delegatis nec defensoribus tibi opus esset: si autem hostes in te insurgerent, cum omni ærumnarum genere tibi confligendum foret. 12. Si dein probi regis industriique est ut omnes ei subjectæ civitates quam optime administrentur, scito hoc fieri non posse, nisi magistratus omni vir tutum genere emineant; aliter enim istæ florere nunquam poterunt, licet rex sit optimæ indolis. Idcirco magistrtuum electiones cum summa cura instituendæ sunt, quippe a quibus res secundæ aut adversæ pendent. Nunquam igitur affines tuos illustri loco natos, sed eos potissimum eliges, quorum indoles et mores veram dignitatem constituunt. Hos ergo rebus administrandis præficies, et sic felicibus tuis (α) Cod. τοῖς. εὐδαιμονίας κοινωνεῖν ἀνάγκη τοὺς ὑπὸ χεῖρα οὕτω δ᾽ ἔχοντες, καί σε μὴ μόνον ὡς ἄρχοντα σφῶν τιμῶντες ἀλλὰ καὶ πατέρα κατὰ τὸ ἔπος ὡς ἥπιον, καὶ θανεῖν ἕλοιντ᾽ ἂν ὑπὲρ σοῦ μᾶλλον ἢ ὑπὲρ σφῶν αὐτῶν. Οὕτως οὐκ ἀπόχρη μόνον εἰρηνικὸν εἶναι, καὶ οἷς ἔφην στρατεύμασι χρῆσθαι, καὶ πρός γ' ἔτι πᾶσι τοῖς ἄλλοις κοσμεῖσθαι, ἀλλ᾽ ὅπως συγκεκροτημένος πάντοθεν ἔσῃ καὶ μηδαμόθεν τοπαράπαν ἐλλελοιπώς, δεῖ πρὸς τούτῳ καὶ δημοτικὸν παντὸς μᾶλλον καὶ τοῖς πᾶσι κοινότατον εἶναι. ἐφ᾽ ᾧ βασιλεύειν ἔχειν ἐν ταῖς ἁπάντων ψυχαῖς, καὶ πρὸ τῶν σωμάτων τὰς γνώμας χειροῦσθαι, καὶ παρασκευάζειν ὡς ἀληθῶς μὴ σὲ μαλλον ἢ ὑπὲρ σοῦ δεδιέναι· πρέσβεις μέντοι καὶ οὓς αὐτὸς ἑκάστοτ᾽ ἐκπέμπεις, καὶ οὓς παρ᾽ ἄλλων ήκοντας δέχῃ, μὴ πολύν τινα χρόνον παρὰ σαυτῷ κατέχειν, ἀλλ᾽ ὅπως ἀπίωσιν ἐνθένδε τὴν ταχίστην παρασκευάζειν· οἱ μὲν περὶ ὼν αὐτὸς ἔγνως ἀπαγγελοῦντες, οἱ δ᾽ ὧν εἵνεχ᾽ ἦχον ταῦτα διαπραξάμενοί τε, καὶ μὴ, ὡς ἔστι δέος μὴ διατριβῆς ἀμφοῖν γιγνομένης, οἱ μὲν ἡμέτεροι τοῦ δέοντος ὑστερήσωσιν, οἱ δ' ὅπως ἔχοιεν τὰ ἡμέτερα περιεργασάμενοι, καταμάθωσί τε ἃ μὴ θέμις, καὶ προσέτ᾽ ἃ σφισιν ἴσως λυσιτελὲς συσκευάσωνται εἰ μὲν γὰρ τῆς (α) ὑφ᾽ ἡλίῳ πάσης ἐκράτεις, καὶ οὐδοντινοῦν τὸν ἐναντιούμενον εἶχες. οὔτ᾽ ἂν σοι πρεσβειῶν ἔδει, οὔτε τῆς περὶ ταῦτα ἀσφαλείας - ἔχων δὲ πολεμίους, σὺ δὲ καὶ ὧν ἔφην, ἐξ ἀνάγκης ἴσχεισ ἀνάγκην. ιβ. Καὶ μὴν εἰ χρηστοῦ μὲν ἔστι βασιλέως καὶ μάλ᾽ ἀπόδειξις ἐναργῆς τὸ πάσας πόλεις ὡς κάλ λιστα διοικεῖσθαι, τοῦτο δὲ οὐκ ἂν εἴη, μὴ τῶν ἄρα χειν λαχόντων πρὸς ἀρετὴν εὖ ἡρμοσμένων· ὡς ἄλ λως γε ἐχόντων, οὐδὲ ταύτας οὐδοπωστιοῦν εὖ ἔχειν οἷόν τε, κἂν ὁ βασιλεύων πάντ᾽ ἄριστος ᾖ· μετὰ το σαύτης ἀκριβείας τὰς ἀρχαιρεσίας ποιεῖσθαι δεῖ, ἐν αἷς τό τε χεῖρον, τό τ' ἄμεινον κινδυνεύεται· ὡς μὴ ὅτι τοὺς κατὰ γένος σοι διαφέροντας, οὐδὲ τοὺς ἀπὸ μεγάλων τιμημάτων και βαθέων οίκων, ἀλλὰ τοὺς ἐπιεικεστάτους τὰς φύσεις, καὶ τοῦ καλοῦ διὰ πάσης ἰδέας ήκοντας ἐξ ἀνάγκης αἱρεῖσθαι, καὶ τού τους τοῖς πράγμασιν ἐφιστάναι, ὡς ἂν καὶ τὸ γιγνός

ORATIO DE REGIS OFFICIIS. omnibus circumfluentibus florebunt. Quodsi vero μενον διὰ πάντων σώκηται, σοῦ τε ὄντος βελτίστου, auspiciis res salve erunt, urbes et gentes bonis κἀκείνων ἐπὶ τῷ σώζεσθαι καὶ πόλεις καὶ ἔθνη, καὶ τῆς ἀγαθῆς ὡς εἰπεῖν τύχης μετὰ πολλοῦ τοῦ περιόντος πᾶσι μετεῖναι. Ὅταν δὲ σὺ μὲν τῷ ὄντι βέλτιστος ᾖς, οἱ δὲ πᾶν τοὐναντίον, νοσεῖν μὲν ἀνάγκη τὰς πόλεις καὶ πρὸς τὸ μηδὲν ἤδη χωρεῖν, σὲ δὲ εἰς αἵνιγμα πίπτειν, διὰ μὲν σαυτὸν καὶ ὄντα βέλτιστον καὶ λεγόμενον, διὰ δὲ τοὺς οὐ καλῶς τῶν πραγμάτων ἐπιστατοῦντας, ἃ μὴ προσῆκε νομιζό μενον καὶ λεγόμενον. Εἰ μὲν γὰρ οἷόν τ᾽ ἦν ὥσπερ ὑπόπτερον ἑκασταχόσε χωρεῖν, καὶ διὰ γῆς πάσης ἰέναι οἵους τοὺς Τριπτολέμους διαύλους φασὶ ποιηται, οὐδὲν ἂν ἦν πρᾶγμα, ἀλλ᾽ ἅπαντ᾽ ἂν βᾷστα καὶ μετὰ παντὸς τοῦ γιγνομένου δι' αὐτὸν σαυτὸν κατειργάζου, καὶ μηδεντινοὸν τῇ κακία χώραν παtu quidem optimus es, cives autem e contra pravi sunt, civitates labantes in exitium ruent; tu ipse autem per hominum ora ibis dicentium te optimum quidem virum infirmiorem esse quam ut magistratus a prævaricando impedias. Si enim fieri posset ut semitæ quas poetæ Triptolemi nomine decorant totam terram pervaderent, nulla jam difficultas esset, sed omnia pedibus subderes tuis, nullumque sceleri locum dares, sicut antea bonarum te actionum exemplar exhibuisti. Sed cum id fieri jam non possit, bonis tibi re, non nomine tantum magistraρείχες, ἀλλὰ πρὸς τῷ πάνθ' ἃ προσῆκε ποιεῖν, καὶ tibus opus est, et qui homines gubernare præsumunt, dum ipsi pravis cupiditatibus misere lacessuntur, dum tu ipse bonos æquis oculis discernis et laudibus effers. Non enim committes ut res male se habeant, semperque id ages ut civitates voce et exemplo ad virtutis exercitium propellas, persuasum habens quod, si contrarium accidit, rerum angustiis premereris, ut nunc quidem; omnium enim tu protector ac custos omnes quid cuique feciendum sit docebis manumque auxiliarem porriges. Quod si res ita se habent, tu rem publicam pro virili parte administrabis, cives quidem ad concordiam et ad obsequium per litteras exhortando, et quæ observanda, quæ evitanda veniunt ostendendo, nunc stimulando, et animum iis augendo, σαυτὸν τοῖς οὐκ εἰδύσιν ἐδείκνυς, ἀπὸ μόνου νῦν τοῦ προσρήματος γιγνωσκόμενος, τηνικαῦτα δ' αὐτὸς ὁρώμενος· ὅτε δὲ τοῦτο οὐκ ἔνι, ἀρχόντων δεῖ σοι χρηστῶν, καὶ μὴ ψευδομένων τοὔνομα, μηδ᾽ οἷς ἀνθρώπων ἄρχειν δοκοῦσιν, αὐτῶν ὑπὸ λημμάτων καὶ οὐ καλῶν ἐπιθυμιῶν ἐλεεινῶς ἀρχομένων, ἵνα δι αὐτῶν ὥσπερ τινῶν ὀμμάτων οἴκοι καθήμενος, καὶ τὰ πάνυ τοι πόῤῥω πάντα διορώης τε, καὶ κοσμοίης ἐπαίνων ἀξίους, καὶ ὡς ἄν τις παρὼν καὶ τῶν γιγνομένων ἕκαστα βλέπων· οὐ μὴν τούτοις ἐπιτετραφότα τὸ πᾶν, ῥαθυμότερόν πως αὐτὸν χρὴ διακεῖσθαι, οὐδ' οὕτως ἐῤῥαστωνευμένως δι᾿ αὐτοὺς τοῖς πράγ μασι χρῆσθαι, ὡς μήτε λόγοις μήτ' ἔργοις μηδ' οἷσε τισιν τοπαράπαν πρὸς ἀρετὴν ἐθέλειν τὰς πόλεις προτρέπειν, ἀλλ᾿ ὥσπερ ἂν εἰ μὴ τούτων παρόντων ἀνάγκην ἔσχες αὐτὸς, ὥσπερ οὖν καὶ νῦν ἔχεις, ἅτε κοινὼς ἁπάντων μελεδωνὸς καὶ προστάτης ταύταις εἰσηγεῖσθαι τὸ δέον καὶ πάντα τρόπον χεῖρα σώζουσαν ὑπερίσχειν. Οὕτω παρόντων καὶ μαλ᾽ ἄρχειν siquidem aurigas quoque non tantum equorum virtnεἰδότων, καὶ αὐτὸν τὰ παρὰ σαυτοῦ συνεισφέρειν καὶ συμφροντίζειν ὥσπερ εἰκὸς, νῦν μὲν ταῖς πόλ λεσι δι' ἐπιστολῶν ὁμονοεῖν παρακελευόμενον, καὶ τοῖς προϊσταμένοις ὡς μάλιστ᾽ ὑπείκειν, καὶ ὅλως ὧν μὲν ἔχεσθαι χρή, ὧν δ᾽ ἀπέχεσθαι, νῦν δὲ σπεύ δοντας καὶ αὐτοὺς κατὰ τὸ ἕπος ὀτρύνοντα, καὶ προθυμοτέρους σφῶν αὐτῶν καθιστάντα· ἐπεὶ δὲ τοὺς ἡνιόχους ὁρῶμεν οὐ ταῖς τῶν ἵππων ἀρεταῖς μόνον χρώμένους, ἀλλὰ καὶ λόγῳ καὶ ἔργῳ τὰ παρ' ἑαυτῶν προστιθέντας. Καὶ τοῦτο μὲν δὴ τοιοῦτον. tibus uti videmus, quippe qui verbo ac re adhibita procedunt. Sed hac hactenus. 13. Jam dicendum est qualem te circa pecuniam ιγ. χρημάτων δὲ πέρι πῶς ἂν ἔχειν χρῆναι σε φῶμεν, ἢ δηλονότι βασιλικῶς τε καὶ μεγαλοπρεπώς exhibere debeas: regium scilicet et magnificum ut καὶ ὡς εἰκὸς ἄρχοντα ἀγαθὸν καὶ γνώμης ἐφ' οὕτω τοι καὶ σπουδῆς ἥκοντα, ὡς πᾶσιν ἀγαθοῖς αὐτόν τε κεκνσμῆσθαι, τοῖς τε ἄλλοις καὶ τοῖς παροῦσιν λέγω καὶ τοῖς ἐπιγιγνομένοις καλοῦ παντὸς ἂν γενέσθαι παράδειγμα; τουτέστι μὴ εἰς πλεονεξίας καὶ τρυ φὰς καὶ τὰς οὐκ ἐπαινουμένας ἡδονάς χρήματα διώκειν αἱρεῖσθαι, καὶ βίον ζῆν ὑγρόν τε καὶ ἀνειμένον καὶ χαμᾶζε φέροντα· ἀλλ᾿ ὥστε δι᾿ αὐτῶν ἅπαντας εὖ ποιεῖν ἔχειν θαυμαστῆς ἐλευθερίας καὶ μεγα λοψυχίας ἐφόδιον ποιούμενον ταῦτα, καὶ χρώμενον πρὸς ἃ δεῖ. Εἰ μὲν οὖν χρημάτων οὕτω λόγον ποιῇ, οὐ μόνον ἀγαθῶν ἁπάντων ἀντιποιήσῃ, ἀλλὰ κάν probum regem condecet qui ea sentire, iis rebus studere debet quæ ipsum exornant et quibus cæteris exemplaris loco erit. Id fiet, si ab avaritia et luxurie æque remotus pravis voluptatibus non indulges, quæ naturam humanam depravant ac humi sternunt, imo in omnibus liberaliter ac magnanimiter agendum est et ut sana ratio præcipit. Si hoc modo rem pecuniariam tractabis, non modo omnia bona consequeris, sed etiam in exigendis ab urbibus vectigalibus humanum te præbebis et minimo

sevorum. Si vero animus tuus possidendi studio ταῖς τῶν δημοσίων εἰσπράξεσι καὶ πόλεων εἰσφο ραῖς φιλάνθρωπος ἄγαν ἔσῃ, καὶ πολὺ τοῦ δέοντος ὑφιείς· εἰ δὲ δοῦλος εἴ τούτων, καί σου κατέχουσιν τὴν ψυχὴν, πρῶτον μὲν θαυμάσαιμ᾽ ἂν εἰ ὅλως ἀνα θρώπων κρατεῖν ἀξιώσαις, χρημάτων γε δοῦλος αὐτ τὸς ὢν· ἔπειτα δόξεις ἀγαθοῦ μὲν οὐδοτουοῦν τοπαράπαν, μᾶλλον δὲ πάντων ὡς εἰπεῖν τῶν αἰσχίστων λόγον ποιεῖσθαι φορολογήσεις δὲ ἀγεννῶς καί δώρων ἐπιθυμήσεις καὶ ὅθεν οὐ δεῖ μάλιστα λήψῃ μὴ ὅτι με θαυμαστοῦ βασιλέως ἐστὶ καὶ οἵου πάν των μὲν ἐν ἅπασι κρατέειν ἐθέλειν πάντεσσι δ' ἀνάσσειν, ἀλλ᾽ οὐδὲ τῶν ἀρχομένων τινος εὖ φρο νεῖν ἀξιοῦντος· μᾶλλον δ' οὕτω ταῦτα βασιλικῆς μεγαλοπρεπείας ἀλλότρια, ὥστε καὶ ὅταν τις τῶν ὑπὸ χεῖρα ταῦτα πράττων ἁλῷ, τοῦτον ἀποστρέφονται καὶ magis quam par est tenetur, ante omnia miror quo pacto cum pecuniæ sis servus, homines gubernare præsumere audeas. Sic enim fiet ut proborum nullam, improborum omnem rationem habeas; ne dicam quod pecunias tributarias cum duritia exiges, quod corruptele subjectum te monstrabis et ad malas artes confugies: quæ omnia non decent regem generosum qui in omnibus primas tenere, qui in omnes dominari ut imbecilles animi præsumit. Imo a magnanimitate quæ regia virtus habetur adea remota sunt, ut quemcunque ista facientem deprehendunt, summo odio prosequantur ac tale regnum pro μισοῦσι, καὶ τῆς ἀρχῆς ὥσπερ ἄγος οὐδ᾽ ὁρᾷν οἴοντπι abominatione habent. Quid enim? qui ob pecuniam altos spiritus sumit, nihil præter ambitionem studio dignum censebit, et sic ob pravarum artium usum omnium odium ac contemptum incurret. Quare tu quidem conatus gloriabundos sectare et inania encomia aspernare; quæ proba sunt amplectere, et humilis negotiatoris instar res abdorre spernendas, quas nec maximo inimico precari volueris. Tibi quidem, rex, satius erit, auri argentique thesauros perdere quam Midæ divitias superare sine decore. Interim tantum abest ut dicam te pecunia carere posse. Minime, imo non parva tibi summa opus est, non tantum quia nequaquam nocet ei qui recte ea uti novit, et quod ejus beneficio res præclaræ et utiles effici queunt; tu autem ad regnum administrandum magnis opibus indiges, sed ita, ut non in decore tenearis potius quam teneas, et ut non privatæ, sed publicæ utilitati adhibeas, sicut Aristides, Lysimachi filius, ut Pericles Xanthippi, qui quidem, Thucydide teste, adeo integer incorruptusque fuit, ut proprios agros reipublicæ cederet non tam calumniam evitandi gratia, sed ne eos retinendo cæteris prodesse nolle videretur. Aristides qui omnibus bonis abundare potuisset, adeo pauper fuit ut filias dotare nequiret, ita ut Athena. rum civitas earum nuptiis pecunia data in honorem patris nobilissimi prospexerit. Sic non simplex pecunia usus, ut ipsa vox χρῆμα indicat, reprehendi potest, sed usus illiberalis et qui non ad hominum utilitatem spectat. 14. Quid autem de pecunia tantum nobis sermo? Quodcunque rex citra communem utilitatem facit, ut privatus, non qua rex facit; hic enim omnia curare debet, ille suum duntaxat ante ocuδεῖν· τοσοῦτον αὐτοῖς φαυλότητος μέτεστιν· εἶτα παρὸν διὰ μὲν τοῦ χρημάτων, ὡς ἔφην, ὑπερφρονεῖν, πάντ, ἄριστον εἶναι καὶ τοῖς πᾶσι ζηλοῦσθαι, διὰ δὲ τοῦ ταῦτα περὶ πλείονος ἄγειν καὶ τούτοις διαφε ρόντως ἡττᾶσθαι, κακῶς ἀκούειν καὶ μῖσος ἐν ἅπα σιν ἔχειν· σὺ δ' ὃ μὲν κατὰ σοῦ καὶ τῆς σῆς δόξης ἐστὶ, τοῦθ᾽ ἡγησάμενος τῶν σφόδρα λυσιτελῶν, ὃ δὲ σοι μεγίστων καὶ θαυμαστῶν ἐγκωμίων ὑπόθεσις ἔσται, τοῦτο τοῦ μηδενὸς ἄξιον χρῆσθαι νομίσας, τὸ μὲν ἐθελήσεις προέσθαι, τὸ δὲ καθάπαξ ἐλέσθαι, καὶ χρηματιστὴς ἀγεννὴς ἀκοῦσαι μᾶλλον, ἢ τούτων αὐτῶν ὑπερόπτης, ὃ μηδ' ἂν εἰς τῶν ἐχθρῶν σοῦ γε κατεύξαιτο; Μὴ σύ γε· ἀλλὰ βούλου μᾶλλον, ὦ βασιλεῦ, κενοὺς εἰ οἷόν τε ταλάντων ἴσχειν τοὺς θησαυρούς, ἢ παρελθεῖν ἀνελευθέρως περιουσία τὸν Μίδαν, ἐπεὶ καὶ αὐτὸς οὐκ ἀπέχεσθαί σε καθάπαξ χρημάτων φημί. Πόθεν; πολλοῦ γε καὶ δεῖ· οὐ μή νον ὅτι ταῦτα τοῖς ὀρθῶς χρωμένοις οὐδοτιοῦν λυμαίνεσθαι πέφυκε, μᾶλλον δὲ καὶ πλείστων ἀγαθῶν πολλάκις αἴτια γίγνεσθαι, ἀλλ' ὅτι πᾶσι μὲν ὡς εἰ πεῖν, πάντων δὲ μάλιστα σοὶ διὰ τὴν ἀρχὴν καὶ τὰς ἐντεῦθεν ἀνάγκας, τούτων αὐτῶν δεῖ· ἀλλ᾽ οὕτως ἔχεσθαι τούτων, ὡς μὴ ἐνέχεσθαι, μηδ᾽ εἴκειν αἰσ χρῶς, μηδὲ σαυτοῦ χάριν, ἀλλὰ τοῦ κοινῇ λυσιτε λοῦντος ταῦτα κεκτῆσθαι· καθάπερ Αριστείδης ὁ Λυσιμάχου, καὶ Περικλῆς ὁ Ξανθίππου, ὁ μὲν οὕτω χρημάτων διαφανῶς, ὡς Θουκυδίδης φησὶν, ἀδωροτα τος γεγονώς, ὥστε καὶ τοὺς ἀγροὺς ἠφίει τῇ πόλει, οὐ φόβῳ διαβολῆς, ἀλλὰ τῷ μὴ τούτοις ἡττᾶσθαι· ἐπεὶ βουλομένῳ κατέχειν, οὐδ' ἂν εἴς, οἶμαι, προσέΗ στη· 'Αριστείδης δὲ ὑπὸ τοῦ μηδὲν ἔχειν, ἔχων καὶ ταῦθ᾽ ὅτι πλείστοις εἴπερ ἐβούλετο χρήμασι περιβ ῥεῖσθαι, ὁ δ᾽ οὐδὲ τὰς θυγατέρας οἶτς τε ὢν ἀνδρά σιν ἐκδοῦναι, ἀλλὰ ταύτας ἡ πόλις τῶν ᾿Αθηναίων μετὰ τὴν ἐκείνου κελευτὴν θαυμαστῶν ἠξίωσε γά μων διὰ τὴν τοῦ πατρὸς ἀρετήν. Οὕτως οὐ τὸ χρήσ μασιν, ἵν᾿ οὕτως εἴπω, κεχρῆσθαι δεινὸν (τοῦτο γὰρ καὶ τοὔνομα βούλεται), τὸ δὲ τούτοις ἀνελευθέρως κεχρῆσθαι, καὶ μὴ πρὸς ἀνθρώπων ὄνησιν. ιδ. Καὶ τί λέγω χρημάτων; πᾶν γὰρ ὅ τι ποτ' ἂν ἔξω τῆς κοινῆς ὠφελείας ἐργάσηται βασιλεὺς, ὡς ἰδιώτης, οὐχ ὡς βασιλεὺς ἐργάσεται· εἴπερ ὁ μὲν ἀνάγκην ἔσχει πάντων φροντίζειν, ὁ δέ γε τοῦ

ORATIO DE REGIS OFFICIIS. reddere non debet; sed quia reruin summam regit, omnium oculi in eum directi sunt, et unusquisque jure eum objurgabit, si re publica neglecta rem peculiarem tantum administral;imo quod cum rel publicæ detrimento suis unice rebus studet, nomen jam non suum mentitur, regis nomen usurκαθ᾿ αὐτόν· καὶ ὁ μὲν οὐκ ἂν εἰς εὐθύνην ἥκοι, τῷ ios habet. Rex, qua rex, rationem administrationis δ᾽ ἐπεὶ πάντων προΐσταται, καὶ πάντες εἰς αὐτὸν ἀφορῶσι, πᾶς τις ἂν ἐγκαλέσαι δικαίως, ὅτι τὸ πάνω των φροντίζειν ἀφεὶς, ὁ δὲ τῶν αὐτοῦ λόγον ποιεῖται καὶ τὴν κοινὴν ἁπάντων πρόνοιαν ἀποῤῥίψας, οἷς ἀν τέχηται τῶν οἰκείων, ἀρνεῖται τοὔνομα· καλεῖσθαι μὲν βασιλεὺς ἀξιῶν, πράττων δὲ ἃ μὴ τὸν τοιοῦτον εἰκός· οὐδὲ γὰρ οὐδὲ τὸν κυβερνήτην μετὰ τοὺς οἴακας καὶ τὸ χρῆσθαι τῇ τέχνῃ, τοῦτ' αὐτὸ φήσομεν εἶναι· οὐ μᾶλλον γε ἢ μὴ τρέχοντα τὸν δρομέα· ἀλλ᾽ ἕως μὲν ἂν καὶ οὗτος κἀκεῖνος ὦσιν, ὁ μὲν τρέχων, ὁ δ᾽ ἐχό μενος τῶν οἰάκων, καὶ κυβερνήτην καὶ δρομέα του τουσί προσερούμεν. Ἐπὰν δὲ τοῦ ταῦτα πράττειν ἐκστῶσι, καὶ τοῦ ταῦτ᾽ ἔχειν ἀκούειν προσεξίσταν ται δήπου· καὶ βασιλεὺς τοίνυν οὐδὲν ἄλλο συγχά pando et non regio nomine digna faciendo. Sic navis gubernatorem sino gubernaculo et tempore quo artem suam exercet, eodem nomine salutamus, ut nec cursorrm eum qui non currit, sed in quantum uterque munere suo fungitur, naucleri aut curroris nomen dabimus. Quando autem istud ofνει γε ὢν ἢ πάντων ἀνθρώπων ὧν ἔλαχεν προστάτης fcii peragere cessant, nomen ipsum amittunt; et καὶ φροντιστὴς ἐσαεὶ, καθάπερ οἱ τῶν καθ᾿ ἕνα πόσ λεων οὗτοι δημαγωγοί· οὔτ᾽ οὖν τοὺς μὴ πάνθ᾽ ὑπὲρ τοῦ δήμου τὸν ἀεὶ χρόνον καὶ λέγειν καὶ ποιεῖν αἰ ρουμένους εἰς δημαγωγούς οἶμαι θετέον, οὔτ᾽ ἂν εἴη κεκλῆσθαι, ῷ μὴ τοῦ κοινῇ συνοίσοντος ἑκά στοτε μέλει· καὶ Ὅμηρος οὐχ ἁπλῶς ποιμένας λαῶν λέγει τοὺς βασιλέας, ἀλλ᾿ ὥστε τὸ ἄγρυπνον καὶ κηδεμονικὸν αὐτῶν ἐνδεδεῖχθαι, καὶ ὅσον ὑπὲρ ὧν προς στατοῦσιν ὀφείλουσιν ἔχειν. Καὶ τί χρήν Ὁμήρου τε καὶ εἰκόνων, ἐξὸν τοῦ μεγάλου βασιλέως μεμνήσθαι, ὃς· δι᾿ ἑκάστοτε πάντων τὴν αὐτὴν πρόνοιαν rex jam non est nisi curator hominum, sicut et singularum urbium agitatores. Nec tamen demagogis accensere ausim nisi eos qui omni tempore pro plebe agere et verba facere satagunt, et quibus res populi cordi est. Quare et Homerus reges pastores populorum nominat, ut vitam eorum curis erga subditos repletam designet. Quid vero Homero et exemplis opus habemus, ubi magnum regem, ἴσχει; δειχνύμενος ἐννεῦθεν δημιουργὸς καὶ κηδε. qui omnium semper curam agit, ante oculos ponere μὼν ἅμα καὶ βασιλεὺς, εἵπερ οἷς αἴτιος τῆς εἰς φῶς προόδου κατέστη, τούτων μεθ᾽ ὅσου καὶ ὑπερφυοῦς φροντίζει τοῦ κράτους. Διὰ τοῦτο καὶ πάντας οὓς ἠξίωσεν ἄρχειν, εἰς ζῆλον τῆς αὐτοῦ προνοίας ενά. Ο γει. Ορᾷς ὅπως σε τὸ μὲν τῶν ἰδίων τε καὶ σαυτοῦ φροντίζειν ἐθέλειν, καὶ οὐχ ἅπερ ὡς ἀληθῶς ἐστι τῆς ἀρχῆς, ἐξίστησι τῆς ἀρχῆς, τὸ δ᾽ ἃ δίδωσιν αὕτη, ταῦτ᾽ ἐκ παντὸς τρόπου σκοπεῖσθαι, οὐ μόνον σοι συνίστητι ταύτην, ἀλλὰ καὶ μιμητὴν ἀποφαίνει Θεοῦ; ιε΄. Καὶ μὴν καὶ τοῦθ᾽ ὅ μέλλω λέγειν, οὐ μόνον εἴπερ τι τῶν πάντων, ἀλλὰ καὶ ὡς οὐδέν τι τῶν πάντων, βασιλεῖ σπουδαστέον· μᾶλλον δὲ ἐπειδὴ τοῦτο μόνον τῶν πάντων ἅπαντα σώζει, σοὶ δὲ μόν νῳ τῶν πάντων οἷς ἄρχειν ἔχεις, μέλειν ἐξ ἀνάγκης ἔστιν ἁπάντων· δεῖ καὶ σὲ περὶ πλείονος τοῦτο πάν των ποιεῖσθαι, καὶ ὅπως ἄν σοι κάλλιστα καὶ ἀσφαλέστατα καὶ ὡς οὐκ ἂν ἄλλως εἰκὸς ἦν αἱ περὶ τῶν ὅλων ἑκάστοτε γίγνοιντο βουλαί τε καὶ σκέψεις, καὶ μηδοτιοῦν τῶν ἁπάντων ἄνευ ταυτησὶ τῆς προνοίας εἰς ἔργον ἐξάγοις διαφερόντως φροντίζειν, συμβού λοις μὲν χρώμενον τοῖς ἀρίστοις, καὶς οἷς καὶ συνέσεως εἵνεκα λέγω καὶ χρόνου καὶ πείρας ξύνοισθα τὰ τοιαῦτα τεχνίταις· εἰσφέροντα δὲ καὶ αὐτὸν τὰ παρὰ σαυτοῦ· οὐχ ὡς ἐπιταττοντα δήπου, ἀλλ' ὡς τὸ κοινῇ συνοῖσον, μετὰ τῶν ἄλλων σκοποῦντα, καὶ πάντοθεν ἐκλέγοντα τοῦτο, ἐάν τε σύ γ' αὐτὸς, ἐάν θ᾽ ὅστισοῦν ἄλλος ἐξεύρῃ. Οὐ γὰρ τὸ τοῖς ὑπ᾽ ἄλλου γνωσθεῖσι πεπεῖσθαι, τοῦτό γ᾽ αἰσχρὸν, ἀλλὰ Οὗτος μὲν πανάριστος, ὃς αὐτῷ πάντα νοήσῃ. Εσθλὸς δ᾽ αὖ κἀκεῖνος, ὃς εὖ εἰπόντα πίθηται licet qui cum rerum moderamine regiam dignitatem ostendit, qui eos quos ad lucem producit, potestate sua prolegit? Hanc ob causam omnes subditos in sui obsequium rapit. Vides quomodo te tua curare vult, administrandarum rerum semper habita ratione, regni cura sic commissa ut Dei imaginem referas. 15. Quod deinceps dicturus sum, rex mirum in modum mente revolvere debebil: est enim res minime vulgaris, et apprime salutaris, et qua tu in primis vix carere possis, utpote ad regnandum vocatus. In hoc rerum statu quæcunque consilia inieris, nunquam huic cautioni supersedebis, et priusquam agas, optimos consiliarios adhibebis, quorum ælas atque experientia tibi proderunt. Huc accedet tua ipsius experientia, quæ bono publico numquam non studebit et optima semper exsequitur, sive ipse sive alius invenerit. Nam iis non fidem habere quæ ab aliis excogitata sunt, absurdum est quia. Præclarus est qui proprio marte res cognoscit; Sed is quoque prudens est qui bono consiliario

obedit. Sed qui per se parum intelligit, nec alie- "Ος δ᾽ αὖ μήθ' αὐτῷ νοέῃ μήτ' ἄλλον ἀκούων, rum audit, is sane vir est imbecillus. In universum sempere bonis consiliis utilitas aliqua in negotia redundat, dum e falsis ratiociniis omnia necessario perditum eunt. Sic militum duces, sic navis rectores, sic quicunque alius, antequam opus aggrediuntur, deliberant, licet de parvis sope agitur: tibi autem totius orbis cura incumbit. Tu urbes ae populos ac thesauros jure subjectos tibi habes; quare tecum delibera, nec unquam cum bonis viris conversari desiste, et pro tua parte operam da ut scopum attingas propositum, te in primis ipsum vincendo. Sed deliberare de gravissimis rebus non satis est, sed qua facere animo statuisti, cæteros latere conducit, id quod sine magna prudentia fieri nequit; nam consilia atque opera arcto vinculo juncta esse debent, quia alterum alterius eget. Omne utique animi propositum. licet callidissimum sit, et e profundo judicio exortum, cæteris ignotum sit necesse est, si fructum inde percipere vis. Ubi primum autem in vulgus exiit, metuendum est ne non succedat et ad finem perveniat propositum. Quo ut pervenias, prudentia summa opus est. Igitur si contra Persas exercitum ducere in animo habes, Æthiopas prætexito; si Mysis bellum vis inferre, contra Triballos id facere velle simula: sic etenim quod quæris, facile obtinges, et felici rerum tuarum successu frueris. 16. Id in primis cura ne, quos amicos credis, eos adulatores habeas, et eos in commercium deligas qui eo honore minime digni sunt. Non enim iis qui rebus tuis student tibique blandiuntur confldendum est atque adhærendum. Sed ubi quemdam obvium habueris qui de rebus tuis secundis gauΕν θυμῷ βάλληται, ὃ δ' αὖτ᾽ ἀχρήϊος ἀνήρ. Χωρὶς δὲ τούτων, ἐν μὲν τῷ κάλλιστα καὶ ὡς ἐχρῆν βεβουλεῦσθαι μεγίστη τίς ἐστι τοῖς πράγμασι σωτηρία· ἐν δὲ τῷ τοὺς λογισμοὺς ἡμαρτῆσθαι πάντ' ἐξ ἀνάγκης ἐφθάρθαι· οὕτω καὶ στρατηγοὶ καὶ κυ βερνῆται ποιοῦσι καὶ πᾶς τις ἕτερος· τούτων έκαστὸς οὐ πρὶν ὁτιοῦν ἀξιοῦσιν εἰργάσθαι πρὶν ἢ κοι λῶς βεβουλεῦσθαι· καίτοι οἱ μὲν ὑπὲρ σμικρῶν δή τινων καὶ τῶν ἐν μέρει πραγμάτων, σοὶ δὲ εἰς ὑπὲρ ἁπάσης τῆς οἰκουμένης ἔῤῥιπται κύβος· ὡς οὖν κύριος ὢν εὖ τε καὶ ὡς ἑτέρως καὶ πόλεις ἴσχειν καὶ ἔθνη καὶ πάντα χρήματα, πάντα τὰ βέλτιστ᾽ αὐτὸς καὶ βουλεύου καὶ πρᾶττε, καὶ μήτε τοῖς ἀγαθοῖς ἀνδράσι παύση ξυνών, μήτ' οἴκυθεν αὐτὸς ἀνευρίσκων εὸ δέον καὶ κατεργαζόμενος, καὶ σαυτὸν ἐν τούτοις ὅσαι ὧραι νικῶν. Καὶ μὴν οὐ τὸ βουλεύε σθαι μόνον περὶ τῶν μεγίστων ἀπόχρη, ἀλλὰ καὶ τὸ τὰ βεβουλευμένα πρὶν ἢ πεπρᾶχθαι λανθάνειν τοὺς ἄλλους προσεῖναι δεῖ, καὶ σκοπεῖν οὐχ ὅπως ἐκεῖνο μᾶλλον ἔσται, ἢ ὅπως ἐκείνῳ τοῦτο προσέσται, κἀντεῦθεν τοῦτο μείζονος ἀξιοῦν τῆς προνοίας· ὡς ἐὰν μὲν τοῦτο προσῇ, κἀκεῖνο πολλοῦ τινος ἄξιον ἄν· τούτου δ' ἀπόντος, κἂν μυριάκις ἐκεῖνο παρῇ, οὐδὲν μᾶλλον δ' οὐδενὸς ἄξιον ὅν· εἰκότως. Πᾶσα γὰρ δή που βουλή, κἂν ὡς ἄριστα ἔχῃ, κἂν ἐκ βαθείας ἥκῃ φρενός, τοῖς μὲν πολλοῖς ἄγνωστος οὖσα, τὰ μέγιστ' ὀνίνησι τοὺς χρωμένους· καὶ θαυμαστή τις πρὸς τὸ κατορθοῦν ἐστι ροπὴ τὸ μηδένα τῶν πολλῶν ταυ την ξυνειδέναι· ἔκδηλος δὲ γενομένη, πολλοῦ με καὶ τοῦ παντὸς δεῖ πρὸς ἔργον ἀφῖχθαι, καὶ τὸ για γνόμενον δέξασθαι πέρας, είπερ τοῦ πράττειν μὲν εἵνεκα βουλευόμεθα· τοῦτο δ᾽ οὐκ ἂν ἄλλως εἴη μὴ τῶν βεβουλευμένων, ὥσπερ ἔφην, προβάντων. Ὅθεν ἐπὶ Πέρσας ἐλαύνων, Αιθίοπας προὔχου· μάχεσθαι δὲ Μυσοῖς ἐθέλων, σὺ δὲ ὡς κατὰ Τριβαλλῶν ἑτοι μάζου· οὕτω γὰρ ὁ βούλει, ῥᾳδίως ἐργάζοιο, καὶ κατ' εὐχὴν τοῖς πράγμασι χρῷο. ις. Σκόπει δὲ, ὅση σοι δύναμις, ὅπως μὴ φίλους οἰόμενος ἔχειν, ἔπειτα λάθης κολακευόμενος, καὶ σαυτὸν οἷς οὐκ ἔδει διδοὺς, ἐν τῷ δοκεῖν ἢ προσῆκεν αἱρεῖσθαι. Οὐδὲ γὰρ τοῖς τὰ σὰ δήπου στέργειν τε καὶ φιλεῖν μάλιστα διατεινομένοις, πιστεύειν ἁπλῶς ἅπασι χρὴ, καὶ τὴν αὐτὴν περὶ τούτων δόξαν κεκτῆσθαι· ἀλλ᾽ οὖς μὲν ἂν ἴδῃς ἐπὶ μὲν τοῖς σοῖς ἀγαθοῖς ἡδομένους, ἐπὶ δὲ τοῖς οὐχ οὕτως ἔχουσιν det, de adversis maret, qui laudanda laudat, vi- αχθομένους, καὶ τὰ μὲν ἐπαινοῦντας, τοῖς δ᾽ ἔλευ tuperanda vituperat, qui consiliadat salutaria, ac in loquendo agendove sincerum semet præbet, eum amicum ac familiarem assume. Qui autem quæ tua sunt, eo ipso semper collaudant indiscriminatim, quique muneribus accipiendis inhiant, eos æque ac adulatores tergiversare ac odio habe. Probe enim nosti quod alii quidem ægre ferunt si non quotidie beneficia recipiunt, alii, licet summa injuria affecti, minime queruntur, imo quasi beneficia experti tuum commercium inire, tecum bonam ac malam θέρως ἐπιτιμῶντας καὶ συμβουλεύοντας τὰ βελτίω, καὶ ὅλως μετὰ τοῦ λελογισμένου καὶ σώφρονος πάντα καὶ λέγειν καὶ ποιεῖν αἱρουμένους, τούτους καὶ φίλους πάντως ἡγεῖσθαι, καὶ ὡς ἑταιροτάτοις τὰ πλείστου φησὶν ἄξια χρῆσθαι· οὓς δ᾽ αὐτὸ τοῦτο μόνον πάντων ἐπαινέτας τῶν σῶν, καὶ μὴ διαι ροῦντας ἅττ᾽ ἔξεστιν, ἅτε μὴ, ἀλλὰ τοὺς αὐτοὺς ἐν ἅπασιν ὄντας, καὶ πρὸς τὸ λαβεῖν παντάπασιν κεχηνότας, τούτους ἀτεχνῶς μετὰ τῶν κολάκων ἀποστρέφεσθαι καὶ μισεῖν, καὶ τῆς ἀρχῆς νομίζειν δεκέλειαν· ἐπεί τοι καὶ ἄλλως τοσοῦτον ἐστὶν έκατέρων τὸ διάφορον, ὥσθ' οἱ μὲν ἐὰν μὴ καθεκά

ORATIO DE REGIS OFFICIIS. στην, ὡς εἰπεῖν, εὖ πάσχωσιν, οὐκ ἀνέχονται· οἱ fortunam participare volent, aliter quam adulatoδ᾽ οὐδ᾽ ἐπηρεασθέντες ἂν, οἶμαι, καὶ τὰ δεινότατα πεπονθότες, δυσχερανοῦσιν, ἀλλ᾽ οἴσουσιν οὐδὲν ἦτα τον, ἢ εἰ εὖ πάσχοντες ἦσαν τὸν ἅπαντα χρόνον τῷ σοὶ κατ' ἄκρας ἡνῶσθαι, καὶ πάνθ᾽ ὑπ᾽ εὐνοίας, ὡς λόγος, φέρειν παρεσκευάσθαι, τῶν τε δυσχερῶν κοινωνοῦντες ἐξίσης. οὐχ ὥσπερ οἱ κόλακες μόνης ὄντες τῆς εὐδαιμονίας καὶ τοῦ καιροῦ· δυσχερείας δὲ τύχης καὶ μεταβολὰς πραγμάτων οὐδ᾽ ἂν ὄναρ ἐνέγκοιεν· ὥστ᾽ ἂν ἀναγκαίως ἔχῃ, τοὺς μὲν οὕτως ἔχοντας χαίρειν ἐᾷν, καὶ σαυτοῦ πάνυ τοι πόῤῥω ποιεῖν· τοῖς δ᾽ ἐπιεικῶς μάλα τῆς εὐγνωμοσύνης συγχαίρειν, καὶ νομίζειν ὥσπερ τινὰς τούτους απ σθήσεις τοῦ τῆς ἀρχῆς σώματος, δι᾿ ὧν πάνθ' ὁρᾷν καὶ πάντ᾽ ἀκούειν ἐστί, καὶ πᾶσιν εὖ μάλα κεχρήres qui te felicem sectabuntur, in rerum discrimine autem deserent. Hi igitur prorsus a limine salutandi et rejiciendi erunt; illi autem colendi ac ceu corporis organa per quæ audimus ac videmus longe lateque fovendi sunt. Huo facit, me judice, multum, Amicus alter, plus vero temporis locique conditio. Cum ex Alexandro Philippi filio quæreretur, ubi thesauros suos sitos haberet, amicos suos utpote divitias pulcherrimas ac maxime parabiles monstravit; sine quibus vel maxima opes nihil aut parum proficiunt. Secundum Euripidem non opes, non dominatio æquipollens est amici; multipro natis mori non recusat; imo vitæ mortem præfert uti dulciorem, sicut adolescens ad quem hæcce verba spectant. σθαι, καὶ τοῖς ἔγγιστα καὶ τοῖς πόῤῥω. Εἰς τοῦτο tudo amico generoso longe postponenda venit qui γὰρ, οἶμαι, φέρει καὶ τὸ Φίλος ἄλλος αὐτός· μᾶλλον δὲ καὶ τούτου πλέον ἐκ τῶν πραγμάτων εἶναι συμβαίνει. "Α γὰρ οὐχ οἷοί τ᾽ ἐσμεν δι' ἡμῶν αὐτῶν, διὰ τούτων ὡς ῥᾷστα περαίνειν ἔχομεν. ᾿Αμέλει τοι καὶ ᾿Αλέξανδρος ὁ Φιλίππου τους θησαυρούς έρω τηθεὶς τοὺς αὐτοῦ, δείκνυσι τοὺς ἑταίρους· ὡς τὸ μὲν τούτους κεκτῆσθαι κάλλιστον καὶ λυσιτελέστα τον τυγχάνοντα πλοῦτον· ἄνευ δὲ τούτων καὶ τὴν μεγίστην ἐν ἀνθρώποις περιουσίαν πρὸς τὸ πάνθ᾽ ἃ προσῆκεν εἰργάσθαι μικρὸν ἢ οὐδὲν δυναμένην· οὕτως οὐδὲν κρείσσον κατ' Εὐριπίδην ἢ φίλος σα φῆς, οὐ πλοῦτος, οὐ τυραννίς· ἀλόγιστον δέ τι τὸ πλῆθος ἀντάλλαγμα γενναίου φίλου, καὶ οἵου μηδὲ θανεῖν ἂν ὑπὲρ τῶν παιδικῶν ἀποκνῆσαι, ἀλλὰ καὶ τοῦ περιεῖναι καὶ ζῆν τοῦθ᾽ ὡς ἀληθῶς ἥδιον κρί ναι, καθάπερ ὁ νεανίσκος ἐφ᾿ ὃν καὶ τἄπη ταυτί ξυνετέθη. ιζ. ᾿Αλλὰ ἐπεὶ τοὺς μὲν φίλους εὖ ποιεῖν καθάπαξ οἰόμεθα δεῖν, καὶ καθ᾽ ἡμᾶς αὐτοὺς ἄγειν, καὶ πάντ' ἀντέχεσθαι τρόπον· τοὺς δ᾽ αὖ ἐχθρούς, ἐὰν μὲν μεγαλόψυχοι τινες ὦμεν, οὔτε κακοῦν οὔθ᾽ ὅλως τὸν νοῦν προσέχειν· ἐὰν δὲ μὴ, καὶ πολεμεῖν καὶ μάχεσθαι τούτοις καὶ μετὰ μείζονος ἀμύνεσθαι τῆς παρασκευῆς· ὁποῖόν τινά σε χρὴ περὶ ταῦτ᾽ εἶναι εἴ ποτε τούτους ἀλλήλοις ἐπὶ σοῦ περὶ ὧντινων δικάζεσθαι δέοι. Ἂν μὲν γὰρ ὡς δυσμενέσι καὶ φίλοις καὶ τότ' αὐτοῖς ἀπαντήσης, δόξεις ἀπὸ τῶν νόμων εἰργάσθαι· ἂν δὲ τοιοῦτό τι πᾶν ἐκ μέσου πεποιημένος, μόνου τοῦ καλοῦ καὶ δικαίου φροντί στις, πάντων ἀνδρῶν ἄριστος εἶναι μήτε τοῖς φίλοις, ἣν ἀδικῶσιν, συγχωρῶν ἐπ᾿ εὐνοίας τὰ τοιαῦτα καρπούσθαι, μήτε τοὺς ἐχθροὺς ὑπ' ἀπεχθείας τῶν προσηκόντων δικαίων ἀποστερῶν· ἀλλὰ καὶ τούτοις 17. Sed cum apud nos id constat quod amicis bene faciendum iisque fortiter adhærendum est, id quoque in mente condendum quod dummodo generosi simus, inimicis nihil mali faciamus, imo ut ignosoamus; sin minus, bellum et pugnas cum majori apparatu iis inferemus. Talem te quoque esse oportebit, ubi vindictam sumere de adversariis voles. Nam si inimicos aut amicos obvios habes, legi obtemperandum, et boni ac justitiæ ratio habenda est, adeo ut omnes animi bonitate vincas et neo amicis, si male agunt, permittas ut male factorum fructus reportent, itidem inimicos non impedies quominus privilegiis justis fruantur, semper illos secundum leges secundans, hos ut exκατὰ τοὺς νόμους συμπράττων, κἀκείνους μετὰ leges vituperans. Si enim amici sunt, eorum jusτῶν νόμων ἀνόμους ἐλέγχων. Εἰ γὰρ δὴ καὶ φίλοι τυγχάνουσιν ὄντες, ἀλλὰ καὶ τούτων ἡ δικαιοσύνη κατὰ τὸν Νικόμαχον φιλτέρα· καὶ ἅμα φίλον μά λιστ᾽ ἂν ἔργον δράσαις, φίλους κακίας ἀπηλλαχώς· ὁ πράττειν οὐχ οἷοί τε ὄντες Νεοκλέους Θεμιστο κλῆς καὶ Κλέων ὁ Κλεαινέτου 8 μὲν ἡνίκα τοῦ titia juxta Nicomachum potior erit, et pulchrius certe opus non facies quam si amicos a perversitate reducis; quod facere datum non fuit Themistocli Neoclis, et Cleoni Cleaneti filio; quorum hic quidem, cum rempublicam capessere coepisset, Deeet in codice hoc nomen, relicta lacuna. Sed tamen Closnetum Cleonis parentem fuisse ssimus.

amicos ac familiares valere jussit, ne per eos in- δημαγωγείν ἥπτετο, πρῶτον συναγαγὼν τοὺς ἑταί vitus operari cogeretur; Themistocles, homo in primis industrius, gubernare recusavit nisi ea lege ut amici plus quam cæteri pollerent. Tu autem, qui tanto populo jura "reddis legesque fers, eam tibi ipsi legem præscribe, quæ nimium tui ipsius amorem rescindit et impedit quominus cupiditatibus indulgeas, consilia minus bona secteris adulatorum; imo hominum ratione posthabita, ad vigilem Dei oculum attendas, a malo nunquam non declines et virtutum exemplar cæteris omnibus evadas. 18. Ubi in hominum frequentia sermones seruntur, tu curabis ut istorum magna pars a te proferalur locoque ac tempore opportuno, rebusque adaptata, et ita ut non nimis brevis sis, sed cum veritate procedas, brevi ut res ore tuo et aliorum auribus condignas proferas, idque non tantum, quia lingua primus bumani generis thesaurus, in quantum gratiosus ac numerosus est, sed quia ipse Pericles, Xanthippi filius, antequam in concione loqueretur, id voti nuncupavit no quid 'citra nec infra rem diceret. Certo verba tua plus fidei habebunt quam cæterorum juramenta atque pro oraculis habebuntur penes omnes quando videbunt te circa omnia veritati obtemperaro, quando videbunt te promissis majora præstare, plus quam debel, reddere. Id enim nemento, nihil in rege instabile, aut dolosum imperfectumve esse licere, ubi voluntatem manifestavit, sed quod non magnanimus esse nequit. ρους, τὸ πρὸς αὑτοὺς ἔτ᾽ ἔχειν οἰκείους ἀπεῖπε καθάπαξ, δέει τοῦ μηδὲν ὧν οὐκ ἔδει δι᾿ αὐτοὺς δρᾶσαι προῆχθαι· Θεμιστοκλῆς δὲ καίτοι διαφε ρόντως ὢν σπουδαρχίδης, ἀπηύχετο πᾶσαν ἀρχὴν, ἐν ᾗ μηδὲν πλέον ἔμελλον ἔχειν τῶν ἄλλων οἱ φίλοι· ὁ δὲ τοῖς ἄλλοις οὕτω δικάζειν ἔχων, σκυνῷ πολύ πρότερον ὀφείλεις τὰ τοιαῦτα δικάζειν τε καὶ νομοθετεῖν, καὶ μὴ τῷ σφόδρα σαυτὸν φιλεῖν κατακεχα ρίσθαι σεαυτῷ, καὶ τὰς ἐπιθυμίας ἐκπιμπλάναι τὰς αὐτὸς σαυτοῦ· μηδ' ὅτι τὸν εὐθυνοῦντα ὅλως οὐκ ἴσχεις, οὐδ᾽ ὑπόκεισαι ψήφοις, ἀδεῶς καὶ ἡδέως οἷς οὐκ ἐχρῆν ἐνδιδόναι· ἀλλ᾿ ὥσπερ ἂν εἰ πολλῶν τίνων καὶ δεινῶν τούτων ηὐπόρεις, μᾶλλον δ' ἐπείπερ ἀνθρώπων οὐδὲν κέκτησαι, μόνον δὲ τὸ πάντ' Η ἐφορῶν ἀκοίμητον ὄμμα Θεοῦ, ἀπέχεσθαι μὲν και θάπαξ κακίας, ἔχεσθαι δὲ ἀρετῆς καὶ πάντας εἰς τοῦτο διὰ σαυτοῦ προκαλεῖσθαι. 19. Præterea, sicut boni medici non solum præsentes morbos sanant, sed et liquores corruptos qui in corpus illapsi sunt, amovere nituntur, artem suam id faciendo attestantes, ila tu quoque, rex, ubi de rerum summa agitur, id age ut regnum quibus poteris rationibus consolides ac augeas, ea quæ perfici possunt, emendando et ingenio tuo in melius evehendo, publico semper commodo unice intentus. Et cum nunc maxime pecuniæ publicæ in tam malo statu sint, ut eas administrandi munus licitationis via viris corruptis cedatur, quod quidem res Romæorum immane quantum conturbavit, tu eam rem haud levem putes, sed omni legislatoris studio dignam censeas. Quare ιη'. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τῶν ἔν ταῖς ὁμιλίαις ἑκά στοτε λόγων ὅτι πλεῖστος ἔστω σοι λόγος, καὶ του σοῦτος ὡς μὴ μόνον οὓς δεῖ, ἀλλὰ καὶ ὅτε καὶ ὅπως ποιεῖσθαι τουτοσὶ δεῖ· μήτε παριόντας τὸ μέτρον, μήτ' αὖ μετρίους ἄγαν καὶ συνεσταλμένους καὶ τῶν πραγμάτων ἐλάττους, ἢ καὶ ἄλλως ἀπεοικότας, ἀλλ᾽ ὡς ἀληθῶς ἀποχρῶντας, καὶ τὸ γιγνόμενον σώζοντας, καὶ τὸ σύμπαν ἀξιόχρεως σοί τε εἰρῆσθαι τοῖς τε ἄλλοις ἀκοῦσαι· οὐ μόνον ὅτι κατὰ τὸ ἔπος γλώσσης θησαυρὸς ἐν ἀνθρώποις ἄριστος, φειδωλῆς πλείστη δὲ χάρις κατὰ μέτρον ιούσης, ἀλλ' ὅτι καὶ Περικλῆς ὁ Ξανθίππου μέλλων δημηγορεῖν; εὐχῇ πρόσθεν ἐχρῆτο, μηδὲν περιττόν μηδ᾽ ἔξω τῆς ὑποθέσεως φάναι· οὕς γε καὶ πιστοτέρους εὖ ἴσθι τῶν τοῖς ἄλλοις όμωμοσμένων ἐργάσῃ· καὶ νομιοῦσι πάντες ὥσπερ χρησμούς, ἐὰν μὴ μόνον τἀληθοῦς καὶ οἷς πράττεις περὶ πλείονος ἁπάντων φροντίζῃς· ἀλλὰ καὶ τὰς ἐπαγγελίας ἃς οὐκ ὀλιγάκις ἐπαγ γέλλῃ τοῖς δεομένοις μετὰ λαμπρᾶς τινος φαίνῃ τελῶν τῆς προσθήκης, καὶ τῶν ὑπεσχημένων πλείω διδούς· ἐπειδήπερ ἀγαθοῦ βασιλέως οὐ μόνον οὐδὲν παλινάγρετον οὐδ᾽ ἀπατηλὸν οὐδ᾽ ἀτελεύτητον εἶναι δεῖ, ὅ τι κεν κεφαλῇ κατανεύσῃ, ἀλλὰ καὶ τὸ μεγαλοψυχία πρὸς πάντα κεχρῆσθαι. τε καὶ ιθ'. Ετι τοίνυν ὥσπερ οἱ τῶν ἰατρῶν ἀγαθοὶ οὐ τὰ παρόντα μόνον ἀκοῦνται τῶν νοσημάτων, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἐνσκήψαντας τῷ σώματι πάλαι διεφθορότας χυμούς μετά πολλοῦ τοῦ περιόντος ἐξελαύνειν οἴονται δεῖν, καὶ διὰ πάντων τούτων τὴν σφῶν ἐπι· δείκνυνται τέχνην, ὡς δὲ καὶ αὐτὸς, ὦ βασιλεῦ, εἰ τοῦ διὰ πάντων βελτίστου λόγον ποιῇ, προθυμοῦ πᾶσιν οἷς ἔξεστι τὴν ἀρχὴν συνιστάναι συναύξειν, τὰ μὲν καλῶς ἔχοντα βελτίω ποιῶν, τὰ δ᾽ αὖ ὡς ἑτέρως ἐπανορθούμενος τοῖς παρά σαυτοῦ· καὶ ὅλως πανταχόθεν τὸ κοινῇ παρασκευάζων ξυνοῖσον· καὶ νῦν τοίνυν τὰς τῶν δημοσίων διαχειρίσεις οὕτως ἀθλίως ἐχούσας, ὡς χρημάτων ὠνίους τοῖς βουλομένοις προκεῖσθαι, ὃ πολύν τινα χρόνον εἰσκωμάζον Ῥωμαίοις, πάντ᾽ ἄνω καὶ κάτω ποιεῖ, μὴ περιίδῃς αὐτὸς μηδοπωστιοῦν μηδ' ἐλάτ τονος λόγου τοῦτο νομίσης· ἀλλὰ τοσούτου καὶ

ORATIO DE REGIS OFficiis. οὕτω σπουδῆς ἀξιόχρεω, ὡς μὴ μόνον τὴν ἄτοπον non tantum istam venalitatem ut pessimi exempli ταυτηνὶ καπηλείαν ὥσπερ ἄγος τῆς πολιτείας ἐξ: λάσαι καθάπαξ, ἀλλὰ καὶ νόμον θεῖναι μηδενὶ τοῦ λοιποῦ ταῦτ᾽ ἐξεῖναι παράγειν ἐς μέσον, ἢ πλείστων χρημάτων, ἐὰν μὲν ἰδίωτης ᾖ, τούτῳ τιμᾶσθαι· εἰ δ᾽ ἄλλως ἔχων καὶ κρείττων ἢ ταῦτα παθεῖν, πάσαις ἀραῖς ὑποκεῖσθαι. Δύο γὰρ τὰ πάντα κάκιστ᾽ ἐντεῦ θεν συμβαίνει, τό τε πόλεις ἁπάσας καὶ χώρας ἐπιτρίβεσθαι καὶ πάσχειν κακῶς ὑπὸ τουτωνὶ τῶν θαυμαστῶν ὠνητόρων σφόδρ' ἐπικειμένων τε καὶ παρανομούντων· καὶ τί γὰρ οὐ ποιούντων, μᾶλλον δὲ πάντων καὶ ποιεῖν καὶ λέγειν ὑπὲρ τοῦ πλείω λαβεῖν ὧν ἔδοσαν ἐξιούντων, τό τε τὸν κρατοῦντα πάντων τούτων ὑπεύθυνον εἶναι, τῷ πεπρακέναι; Εἰ γὰρ ταῦτα μὲν οὐκ ἂν ἐγεγόνει μὴ τούτων ἐωνημένων, ἐώνηνται δὲ τουτου βουλομένου, ὁ τὸ σπέρμα παρασχών, φησί Δημοσθένης, οὗτος καὶ τῶν φύντων αἴτιος. Βοήθησον τοίνυν καὶ σαυτῷ καὶ ἡμῖν, ἡμᾶς μὲν τοσαυτης ἐξαιρούμενος βλάβης, σαυτὸν δὲ τοῦ τε κακῶς ἀκούειν, τοῦ τε τῶν οἰκείων δοκεῖν εἶναι προδότην. rem e republica ejicies, imo legem feres contravenientes dirissimis pœnis subjicientem. Duo enim maxime inde proveniunt: urbium ac regionum tristis ruina, ab inhumanis istis exactoribus, quibus nihil durius, effecta. Quid enim mali isti intentatum relinquent? qui id unum ore et manu agunt ut plus recipiant quam dederunt, et ut qui jure possidet usurariorum victima cadal? Quæ si non ante oculos nostros fierent, non segetum simul ao fructuum, ut ait Demosthenes, jactura deploraretur. Quare salve et te et nos; nos quidem, tanto malo eripiens, te ipsum, bonam famam conservans et perfidiæ suspicionem rejiciens. κ'. Σὺ δὲ καὶ τοῦτο παντὸς μᾶλλον φύλαξαι βασιλεῦ, καὶ μὴ τοῖς πρὸ σοῦ βασιλεῦσι πάθῃς ταυτόν, μηδὲ τῶν ὁπηδήποτε γῆς θησαυρῶν εὑρημένων ἀξιώσῃς αὐτὸς ἀντὶ τῶε εὑρόντων κύριος εἶναι· δν γε καὶ θησαυρὸν τοῖς ὑπὸ χεῖρα μᾶλλον χρῆν εἶναι, τό τε πλείστοις ὅσοις χρήμασι περιῤῥεῖσθαι, τῷ θε ἅπαντας εὖ ποιεῖν τὸν ἅπαντα χρόνον παρὰ τῆς ἀρχῆς ἀπαιτεῖσθαι· τοσαύτης γάρ ἐστιν ἀτοπίας, ὡς μόνον τοῦτο τῶν πάντων μηδηντινούν παραίω τησιν ἴσχειν, ἀλλ᾽ εἶναι καθάπαξ θεομισές, καὶ τοῖς ἐκείνῳ δοκοῦσι μαχόμενον. Εἰ γὰρ οὐχ οἷόν τε θης σαυρὸν τὸ τὸ παράπαν εὑρέσθαι μὴ χορηγοῦντος Θεοῦ, δίδωσι δὲ ὃν ἂν αὐτὸς δοκιμάσῃ, ὑμεῖς δὲ καὶ πρὶν, ὡς εἰπεῖν, καταθέσθαι, τούτους ἁρπάζετε, πῶς οὐ ταῖς θείαις ἀτεχνῶς ἀντιπολιτεύεσθε ψήφοις; ἃ κεῖνος ὁτῳοῦν ἰδίᾳ παρέσχε, ταῦθ' ἡμεῖς βιαίως σφετεριζόμενοι· ὥσπερ τὴν περὶ τούτων τοῦ Θεοῦ διαγνώμην ἐπανορθούμενοι, και μόνον οὐ τοῦτο βοῶντες, ὅτι Τῶν θησαυρῶν ἡμῖν προσηκόντων, ὁ δ᾽ ἑτέροις παρέσχε· ὃ καὶ θαυμάζω εἰ τοῖς μὲν ὑφ' ὑμῶν εὖ πεπονθόσι ἐάν τις ἐπηρεάζῃ καὶ τῶν δο θέντων ἀποστερῇ, πολέμιον τοῦτον ἡγεῖσθε, αὐτοὶ δὲ τα χείρω ὁρῶντες, καὶ πρὸς Θεὸν ὡσπερεὶ διὰ τού των ανταίροντες χεῖρας, οὐ προτιμάτε. Οὐ γὰρ ὑπὲρ τοῦ κοινῇ λυσιτελοῦντος ταῦτ᾽ ἐρεῖτε λαμβάνειν, οὐδὲ στρατόπεδα καὶ πρεσβείας καὶ πόλεις καὶ ἅττα τοιάδε προστήσεσθε· ἀλλὰ μάλιστα μὲν οὐδεὶς ὑμῖν, οἶμαι, τῶν πάντων προσέξει τὸν νοῦν, ἂν ταῦτά γε φήτε, τῶν δημοσίων χρημάτων καὶ φόρων πρὸς τὴν τούτων συντέλειαν καὶ παρασκευὴν καὶ μάλ' αποχρώντων πάλαι τε τεταγμένων τοῦτον τὸν τρόπον, καὶ ὄντων ἀεὶ, καὶ τὴν ἀναγκαίαν μήποτε ταύτην ἐκλελοιπότων φοράν· ῆς ἀδυνάτων παντάπασιν ἰσχούσης, θησαυροί, τῷ τε κατὰ γῆν πάντ' εἶναι τὸν χρόνον, τῷ τ' ἐμφανεῖς οἰστισινοῦν γεγονότες πᾶσι, καὶ οὕτως οὐδὲν ἧττον ἀφανεῖς εἶναι τοῖς ἄλλοις καὶ φαντέντες λανθάνειν· ὀλίγοι δέ τινες κομιδῆ καὶ μόλις ποτὲ ἢ διὰ πλείστου τοῖς πᾶσιν 20. Tu vero, rex, id ante omnia vide, ne idem tibi quod prædecessoribus tuis accidat. Si enim alicubi terrarum thesauri reperiuntur, tu primus occupans esse debes. Iste enim thesaurus in prompta esse debet et tradi ærario regio, unde ad auxilia ferenda promere possis. Contrarium enim absurdum, impium est et usui recepto repugnat. Si enim fieri non potest ut thesaurus sine Dei voluntate effodiatur; et cum Deus cui vult distribuit, vos autem eum vix depositum rapitis, nonne Numinis divini voluntati contraitis? Quod enim Deus singulis impertitus est, nos vi adhibita in nostrum vertimus usum, divinam sic voluntatem correcturi ao tantum nun alta voce clamantes quod thesauri jure nostri aliis sint traditi. Quare miror quod eum qui aliquem vestratium offenderit inimici loco habetis, ipsi vero qui pejora operamini, pro istis manus ad Deum porrigitis. Nun enim pro bono publico hæc vos facere dicitis, non ut legati, militum duces urbium præfecti evadatis. Attamen nemo vobis hæc dicentibus fidem habebit. Nam inde ab omni tempore pecunia tributaria in ærarium redibat, et nunquam vectigalia solvi cessarunt. The sauri igitur ubique terrarum et nullo non tempore in manifesto et in occulto esse possunt apud omnes. Thesaurum itaque incertum quis ad bonum commune proficere declarabit? Quo pacto dein eos qui sic se habent, bonum publicum adjuvare et civibus suis utiles esse dixerit? Minime. Sed fac ut illud facere possint, num cum bona spe juste et probe agendo procedent, an injustissima quo-

que facient? Quid enim iniquius quam thesauris ἔκδηλοι ταταστῆναι. Πῶς οὖν τοὺς οὕτως ἔχοντας ab aliis quibusdam inventis insilire? Ut enim secundum Demosthenem domus, navis et rerum similium fundamenta fortiora esse debent, sic principia et hypotheses veras et justrs esse necesse est; el qui injuriarum illatarum excusationem precatur, minus injuste fecisse videtur verba proferendo. Quod si quis ex vobis quæreret our id faciatis, nil sane responderetis nisi principiorum necessitatem causam interserentes: quæ quidem dicentes vos ipsos tyrannos neque justos reges accusabitis, e quibus hi quidem bene ab omnibus agi volunt, tyranni ipsorum voluntatem rebus faciendum imponunt. Perabsurdum autem esset ac turpe, si quis diceret Nervæ quod thesaurum invenerit quem occupare et in usum vertere deberet, hic autem thesaurum majorem quam pro homine privato dicens eo abuti vellet. Absurde igitur fecisset, si hic quidem justitiæ ac virtutis rationem haberet vir Græcus, et longe a senatu nostro remotus est; vos autem pie ac secundum leges viventes tantum exhibetis magnanimitatem, ut non solum res inventas ambiatis, sed etiam ad altiora aspiretis minis omissis, nescii quot et quibus criminibus obnoxii estis injustitiæ, calumniæ, avaritiæ, ad quod accedit quod Deum ipsum offenditis, et res gravissimas super caput volvitis. Quid autem thesauro tanti momenti inhæret? Equidem ne simile quid audirem, omnibus thesauris renuntiarem. Quod si thesaurorum studium tantam apud Deum et homines nemesim habet, et ii qui, licet repererint, repertis valedicere audent, omnem laudem merentur, tu, rex, cura ne admirationis loco te jugiter calumnientur, ao no carbones quis thesauri loco inanes inveniat; tu autem quantnm talia contemnas omnibus ostende, et posteritati exemplum trade optimi ao egregii regis. φήσαι τις ἂν ὅλως τοῖς κοινοῖς διαφέρειν, καὶ τού τοις εἶναί γε προὔργού; πολλοῦ γε καὶ δεῖ. Επειτ' εἰ καὶ δοίημεν τὰ τοιαῦτ᾽ αὐτοὺς οἵους τ᾽ εἶναι, πότερον ὅσιον καὶ λυσιτελὲς μετ᾿ ἀγαθῶν τῶν ἐλε πίδων καὶ τοῦ καλοῦ καὶ δικαίου πρὸς ταῦτα χω ρεῖν, ἢ τῇ τῶν ἀδικιῶν μεγίστῃ χρωμένους; τί ἂν εἴη μεῖζον κακὸν τοῦ θησαυροῖς εὑρημένοις ὑπ᾽ ἄλο λων ἐπιπηδᾷν; ὥσπερ γὰρ οἰκίας οἶμαι καὶ πλοίου, φησὶ Δημοσθένης, καὶ τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων, τὰ κάτωθεν ἰσχυρότατα εἶναι δεῖ, οὕτω καὶ τῶν πρά ξεων τὰς ἀρχὰς καὶ τὰς ὑποθέσεις ἀληθεῖς καὶ δι καίας εἶναι προσήκει· καὶ μὴν ὁ μὲν ἐφ᾽ οἷς ἀδίκου παραιτούμενος, ἧττον ἂν πως οἷς παραιτείται δόξειεν ἀδικεῖν, δοκῶν μέν τοι λέγειν, λέγων δὲ οὐδὲν μᾶλλον, λέγων δὲ ὅμως ὑμᾶς δ᾽ ἄν τις ἔρηται ὅτου χάριν ταῦτα ποιεῖτε, οὐδὲν ἂν εἰπεῖν ἔχετ' οι μαι τῶν πάντων, πλὴν τὸ τῆς ἀρχῆς συγκεχωρηκός, καὶ τὴν ἐντεῦθεν ἀνάγκην· λήσετε δὲ ταῦτ᾽ ἂν εἰ πόντες εἰς τυραννοῦντας ἀλλ᾽ οὐκ εἰς βασιλεύοντας ὑμᾶς αὐτοὺς καθιστάντες, εἴπερ τῶν μὲν ἔστι τὸ τὰ δίκαια πράττειν διὰ πάντων αἱρεῖσθαι, τύραννοι δὲ ἀπὸ τοῦ κατ᾿ αὐτοὺς βουλομένου τοῖς πράγμασι χρῶνται· τῶν ἀτοπωτάτων δ᾽ ἂν εἴη καὶ πρὸς απο σχύνης ὑμῖν, εἰ τῷ μὲν Νερούᾳ πάλαι δή τινος ὅτι περ εὕροι που θησαυρὸν εἰρηκότος, καὶ δεῖ λαμβάνειν ἐκεῖνον, ὁ μὲν αὐτὸν ἐκέλευσε χρῆσθαι· τοῦ δ᾽ δ ὅτι μείζων ἢ κατ' ἰδιώτην ὁ θησαυρός ἐστι προσθέντος, αὐτὸς πάλιν ἔφη καὶ καταχρῆσθαι· ἄτοπον οὖν, εἰ ὁ μὲν οὕτω δικαιοσύνης καὶ τοῦ καλῶς ἔχοντος πεποίηται λόγον, ὡς καὶ τοῦ περιτυχόντος δόντος οὐκ ἐπεστράφθαι, ἀνὴρ μάλ' "Ελλην καὶ πόβρω τοῦ καθ᾿ ἡμᾶς συνεδρίου, ὑμεῖς δ᾽ εἰ καὶ μάλιστ᾽ εὐσεβείᾳ συζῶντες καὶ νόμοις ἱεροῖς ἐντραφέντες ἐπὶ τοσοῦτον, ἵν᾿ εὐφήμως εἴπω, μεγαλοψυχίας ἀφίχθαι, ὡς μὴ μόνον τῶν εὑρημένων ὡς ὑμῖν δια φερόντων ἀντιποιεῖσθαι, ἀλλὰ καὶ ὡς περὶ μείζονος δυσχεραίνειν τοῦ θησαυροῦ, καὶ τὰ δεινότατα πάντων πρὸς ἀπειλὴν ἐφ᾽ ᾧ τὸ ξύμπαν, ὡς οἴεσθ' ὑμεῖς, ἐμφανές γεγενῆσθαι· οὐκ εἰδότες ὅσοις καὶ ἡλίκοις ἐντεῦθεν ἐγκλήμασι περιπίπτετε, τοῦτο μὲν ἀδικίας, τοῦτο δὲ συκοφαντίας καὶ πλεονεξίας ἁλισκόμενοι, καὶ προσέτι προσκρούοντες, ὡς ἔφην, Θεῷ· εἶθ᾽ ἃ μηδ᾽ ἂν εἰς ὑπ᾽ ἐχθρῶν, οίμαι, δέξαιτ' ἀκούειν, ταῦθ' ὑμεῖς ὑμῖν αὐτοῖς ἐπισπᾶσθε· καὶ τί τοσοῦτόν ἐστιν ἐν θησαυροῖς, δι᾿ ὅ τοσαύτης καὶ Ο τηλικαύτης ἀνάγκη τῆς αἰτίας κληρονομεῖν; ἐγώ μὲν γὰρ ὑπὲρ τοῦ μηδέν τι τοιοῦτον ἀκούειν, καὶ ξυμπάντων ἂν θησαυρῶν, εἰ κύριος ἦν, ἐξέστην ἑτοίμως. Εἰ τοίνυν τὸ μὲν θησαυροῖς ἐφεδρεύειν, πλείστην ὅσην καὶ πρὸς Θεοῦ καὶ πρὸς ἀνθρώπων νέμεσιν ἴσχει, τὸ δ' αὖ τούτων τοῖς εὑρηκόσιν ἀφί στασθαι τῶν ἐπαινουμένων ἐστὶν ὡς ἀληθῶς, ὁλοῦ τὸ δεύτερον, ὦ βασιλεῦ, ἵνα μὴ περιπέσῃς ἐξ ἀνάγκης τῷ πρώτῳ, καὶ θαυμάζεσθαι μᾶλλον ἢ κακίζεσθαι· καὶ μηδειστισοῦν ἐπὶ σοῦ τῶν ἁπάν των άνθρακας εὕρῃ τοὺς θησαυρούς, τῷ διακενής εὑρηκέναι· ἀλλ᾽ οἷς τοῦτο μισήσεις ἅπασι δείξον, ὡς εἰ καὶ κάκιστον δν πρόσθεν ἐλάνθανε; νῦν ὑπὸ Ο

ORATIO DE REGIS OFFICIIS. σοῦ καλῶς τοῦ πάντ᾽ ἀρίστου καὶ θαυμαστοῦ βασιλέως ἐξελήλεγκται, ὡς μηδὲ τοῖς ἐπιγιγνομένοις ἐξεῖναι λανθάνειν. κα'. Καὶ μὴν καὶ τὸ τοῖς ὑπηκόοις, ἐπειδὰν ἡστι νοσοῦν καταλαβούσης ἀνάγκης ἀπορῆτε χρημάτων, ἔπειτ᾽ εἰσφορὰς ἐπιτάττειν, καὶ δι' αὐτῶν αἱρεῖσθαι τὰ δίοντα πράττειν, πῶς οὐκ ἀτεχνῶς βίαιον, ἢ πῶς οὐκ ἔξω τῆς παρ' ὑμῶν ὀφειλομένης τουτοισὶ προμηθείας; καὶ ὅ τούτου μεῖζον, πρίν γ᾽ ἂν αὐ τοὺς εὖ ποιῆσαι, δι' ὧν ὑπὲρ αὐτῶν ταῦτ᾽ ἀπαιτεῖν διατείνεσθε, φθάνετε κακῶς τούτους ποιοῦντες ταῖς εἰσφοραῖς· εἰ μὲν γὰρ οὐκ ἦν, οὐκ ἐνῆν ὁθενοῦν τὸ παράπαν χρήματα πεπορίσθαι, εἰκότως ἂν εἰσέφε ρον οὗτοι. Εἰ δ᾽ ἔστι μὲν πολὺς ἐν κειμηλίοις χρυσός, ἔστι δὲ ἄργυρος καὶ λίθων ὑπερφυνὴς ἀφθονία πολυτελῶν, πάντα δὲ ταῦθ᾽ ὑπὲρ τοῦ κοινῇ λυσιτελοῦντος ἐν τῷ τοῦ καιροῦ καλοῦντι παρεσκευάσθη τοεξαρχῆς, ποὺ δικαιον ταῦθ᾽ ὑπερβάντας, ἃ μὴ προσῆκε διώκειν, καὶ μὴ ταῖς εὐλόγοις καὶ τεταγμέ ναις ἀφορμαῖς ἐθέλειν κεχρῆσθαι, ἀλλ᾽ ἑτέρωθεν ζητεῖν τὸ τῆς χρείας ἑστηκός θεραπεύειν; Καὶ μὴν εἰ μὴ τούτοις ἐνταῦθη χρησόμεθα δήπου, ἔγωγε οὐχ ὁρῶ. Παρὰ πάντα δ᾽ ἐκεῖνο λέγω, ὡς εἰ μὲν τῆς εἰς ἔπειθ' εἵνεκα χρείας ταυτί πρόσθεν υυνείλεκτο, καὶ πρὸς τοῦτο ἔσχε τὴν ἀναφεραν, ἀνάγκη πᾶσα ταύτης νυνί παραγενομένης, μηδὲν τὸ παράπαν τούτοις ἐνδοιάζοντας χρῆσθαι, ἵνα καὶ τὸ γιγνόμενον σώζηται, καὶ μηδειστισοῦν εἰσφέρων ἀλγῇ· καὶ προσότι παρελθούσης τῆς χρείας καὶ τῶν πραγμάτων εὖ καθεστώτων, μετὰ περιφανεστέρας καὶ μείζονος τῆς προσθήκης αὖθις τούτων πλησθῶσιν οἱ θησαν ροί. Εἰ δ᾽ οὐδὲν τοιοῦτόν ἐστιν, ὅπερ ἀμήχανον, ἀλλὰ περιττή τις ἄλλως ὕλη ἐκ περιουσίας ὅτι πλείστης εἰς οὐδὲν δέον ξυστᾶσα, καὶ οὕτω πολὺ μᾶλλον χρηστέον αὐτῇ, ὡς ἂν ἀσυντελής τις οὖσα, συντελὴς ὡς μάλιστα γένηται καὶ τοῖς πράγμασιν ἐν καιρῷ· πανταχόθεν οὖν ἐστι δῆλον, ὡς ἄρα τούτοις ἀνάγκη, ὅταν ἀνάγκη τις ἐπίῃ, κεχρῆσθαι. κβ'. ἃ δὲ μάλιστα πάντων ἀχθόμενος, μάλιστα πάντων πεπαῦσθαι βούλομαι διὰ σοῦ, τοῦτο ήδη προσθήσω τοῖς εἰρημένοις, τῆς μὲν αὐτῆς ἐκείνοις δήπου διορθώσεως χρῇζον καὶ τῆς σπουδῆς, παρανομίας δὲ εἵνεκα τοσοῦτ᾽ ἐκεῖν᾽ ἀπολεῖπον, ὡς καὶ θηρῶν ἀγριωτάτων τοῦτ᾽ εἶναι φῆσαι μᾶλλον ἢ τοῦ καθ᾿ ἡμᾶς πεφυκότας· τὸ γὰρ τοὺς τὰ σφέτερ' αὐτ τῶν σκάφη παρ' ἀστινασοῦν τῶν ἀκτῶν καταγνόντας καὶ νατουργίας πειρωμένους ἀτόπου, ἔπειτ᾽ οὐχ ὅσον προνοίας παρὰ τῶν προσχώρων ἢ γοῦν παραμυθίας ἡστινοσοῦν ἀπολαύσιν, ἀλλὰ καὶ συνεπιτιθεμένους τούτους ἴσχειν, καὶ συγκροτοῦττας πῶς ἂν εἴποις τὴν τύχην, μᾶλλον δὲ καὶ πολλῷ παριόν τας, ε ἴπερ ἃ ἐκείνη παρεῖκε, ταῦθ᾽ οὗτοι παρὰ πάντα διαρπάζουσιν οἶκτον, ὑπερφυως δεινόν τε καὶ τῆς οὐκ ἂν εἰπεῖν δυναίμην κακίας Τί γάρ ἂν αὐτοσὶ πλέον ἐν πελάγει κινδυνεύσας ὑπέστη ὁπότ' ἐξ ἡμισείας βεβλάφθαι διὰ τὸν τόπον νομίσας, Scelestum hunc morem ab Andronico 1 antiquatum fuisse ait Ephremius v. 5285 sqq. Sed 21. illud quoque, quod in pecunia penuria ad subditorum opes recurritis, non sine vi quadam feri solet, neo curm paternæ quam istis debetis, convenit. Adde quod prius quam ipsis bene faci– tis, exactionibus vestris male iis facitis, quod vel non coacti tributum solverent. Ubi autem magnum auri pondus,argenti et lapidum pretiosorum abundantia ad publicum usum est destinata, ubi primum rerum angustiæ urgent, fas non est aliis quam leğitimis rationibus a civibus pecuniam poscere. Equidem certe rem ut iniquam reprehendo. Quod si istæ pecuniæ futuris necessitatibus a principio reservatæ sunt, præsenti rerum discrimine iis utendum est, ita ut rerum angustias aboleamus u noquoque læte debitum solvente. Rebus enim de novo prosperis gaza quoque novis thesauris replebitur. Si vero econtra opes inaccessæ et supervacaneæ jacent, a fortiori utendum eis est ne inutile pondus putrescant, imo publicis necessitatibus inserviant. Unde patet quod istarum auxilio nos præmunire debemus. 22. Huic rei fastidiosætandem finem impositurus, id unum adjiciam, quod emendacio ac studium adponere decet summaque cautione, ut a fera, utendum. Sæpe enim contra littus naviculam allidimus ac naufragium facimus, quin accolæ regionis solamen præbeant; econtra quod fortuna ipsa non rapuit, ipsi inhumaniter eripiunt ac vitæ copiam ac facultatem præcludunt. Quid enim hic in periculoso mari gravius tulit, aut ille qui monstris marinis præda factus est? At contentum sese dicere fas est, dummodo solis lumen videre detur, nec aliud quærere. Equidem perquam scire cupio si, in simili casu, idem sentiretis, aut plane contrarium, et per utramque fortunam ad resipiscentiam ac rationem reverterimini ad facilius ferenhinc apparet latrocinio iterum indulsisse usque ad Andronicum II Græcos.

dam calamitatem. Vos certe rem absurdissimam ὁ δὲ καὶ τούτου δυσχερεστέρου τετύχηκε, και μεί faceretis si quod ipsi reprehenditis alios impune facere arbitramini, non metuentes ne fulmen cœleste in caput vestrum rual. Id eum cauponibus tum cæteris omnibus grave esse patet. Si enim mercatores qui vitam nostram sustentant mercaturam facere desinerent, de nobis jam non amplius solliciti, quilibet videre potest quid inde sit eventurum. Nonne in tali rerum statu vitam non vitalem haberemus? Maximum sane malum inde surgeret, cui si, vitam emendaturus, mederi velis,duo effeceris mercatorum animos augebis, quibus injuriam facere nemini licebit, et non circa omnia quibus opus habemus, mirum quantum abundabimus. 23. Tu porro illud quoque ut attentione omni plane dignum considera, ut urbes non annona abundent, sed ut iis omnibus quibus vita opus habet, repleta sint, nec vero turpis lucri gralia privative commodi ergo, sed ut omni tempore, præcipue autem in rerum inopia inde promere liceat, tibi quidem æs necessarium ad communem salutem propriumque tui ipsius honorem. Si enim fossæ, monia, circumvallationes et hujusmodi alia urbes tectas sartasque reddere, valentannon multo magis, pecunia insuper accedente? Mihi quidem urbes nummo carentes minus commode obsidionis bellique labores portare posse videntur; opum vero auxilio muniti quacunque ratione resistere poterunt. Proculdubio igituristo quoque armorum genere urbes instructæ esse debebunt. 24. Jam quæ dicenda veniunt maximi momenti sunt et digna quæ agmen claudant, licet unum contra leges sit, alterum optima conditione vobis relinquatur. Si enim eorum, qui bonorum succes ζονος ἐνταῦθα διὰ τοὺς κάκιστ' ἀπολλυμένους του τουσὶ γύπας ἐπειράθη τοῦ σάλου; Πλὴν εἶ τοῦτο λέγοιεν, ὅτι περίεστι καὶ τὸν ἥλιον βλέπειν, καὶ δεῖ τούτοις ἀγαπᾶν διὰ ταῦτα, καὶ μηδὲν περαι τέρω ζητεῖν καὶ προσέξεσθαι. Ἡδέως δ᾽ ἂν τούτων πυθοίμην, πότερα ταύτην καὶ περὶ ὑμῶν ἂν αὐτῶν ἠνέγκατε ψῆφον, εἰ τοιοῦτον ὑμῖν συνηνέχθη, ἢ πᾶν τοὐναντίον ὥστε φροντίδος καὶ προμηθείας ἐκ τῶν ἐνόντων τυγχάνειν καὶ συνεισφέρειν ἄττ᾽ ἔξεστιν οἴκοθεν ἕκαστον, καὶ πάντα ὁρᾷν ἐφ᾽ ᾧ τὴν συμ φορὰν ἔξετε ῥᾴω. Εἶτ᾽ οὖν πάντων ἀτοπώτατοι δ Υ οὐκ ἂν ἐδέξασθ᾽ ὑμεῖς εἰ μὴ μαινόμενοί τινες ήτε, ταῦτ᾽ ἀξιοῦντες σωφρονοῦντας τοὺς ἄλλους οὐ δώ σειν οἴεσθε δίκην, καὶ κατὰ τῆς ὑμῶν κεφαλῆς τοὺς ἐξ οὐρανοῦ κινήσειν σκηπτούς; Καὶ μὴν ὅτι τοῖς ἐμπόροις οὐ μόνον παγχάλεπον τοῦτο, ἀλλὰ καὶ πᾶ σιν ἀνθρώποις λυμαίνεται, δῆλον ἐκεῖθεν. Εἰ γὰρ αδ μὲν ἐμπορεῖαι δι' ὧν πορίζουσι ἑκάστοθ᾽ ἡμῖν συνιστᾶσι τὸν βίον, ταύτας δὲ ἀνάγκη πεπαῦσθαι, ἑνὸς μηδενὸς ἔτι τῶν ἐμπόρων διὰ τὸ ταῦτα πεί· σεσθαι προσδοκᾷν βουληθέντος χρῆσθαι τῇ τέχνῃ, πῶς οὐχ ὁ λέγω προβήσεται; Πῶς δ᾽ οὐκ ἂν τῆς ἐντεῦθεν προμηθείας κλεισθείσης, ἀβίωτον βιωσαί. μεθα βίον: Ὡς οὖν μεγίστου μὲν ἐσομένου κακοῦ, εἰ τοῦθ᾽ οὕτω προβήσεται· ἦν δὲ καθάπαξ ἀνέλης εὖ ποιήσων τὸν βίον, εὖ οἶδ' ὅτι σπουδάσεις δύ᾽ ἀνθ' ἑνὸς εἰργάσθαι, τούς τε ἐμπόρους προθυμοτέρους, τῷ μηδενὶ τῶν ἁπάντων παρανομεῖν εἰς τούτους ἐξεῖναι, καὶ πάντων ὧν ἡμῖν δεῖ, μεγίστην καὶ θαυμαστὴν εὐπορίαν. κγ'. Σὺ μέντοι πρὸς τοῖς ἄλλοις κἀκεῖνο σκέψαι, καὶ μάλ᾽ ἀξιόχρεων ὂν τῆς εἰς πάντα προνοίας, τὸ τῶν πόλεων ἑκασταχοῦ μὴ σίτου μόνον, ἀλλὰ καὶ τῶν ἀναγκαιοτάτων ἁπάντων ταμεῖα κεκτῆσθαι· οὐχ ὡς ἐμπορευόμενος δήπου, οὐδ᾽ ἀγεννοῦς εἶνεκτ κέρδτος, ἀλλ᾽ ᾧ ἂν καὶ κατὰ πάντα μὲν δήπου τὸν χρόνον, οὐχ ἥκιστα δὲ ἐν πραγπάτων καὶ καιρῶν δυσκολίαις, πάσι μὲν τοῖς ἄλλοις μεγίστη τις όνησις ταῦτ᾽ εἴη, σοὶ δ᾽ εἰς τὰς ὑπὲρ τοῦ κοινῇ λυσιτελοῦντος δαπάναξ θαυμαστός πόρος χρημάτων, φιλανθρώπως καὶ κάλλιστα ἔχων, τῷ θ᾽ ὑπὲρ σωτηρίας ἀνθρώπων εἶναι, τῷ τε τῆς γιγνομένης τιμῆς ὑτιέ ναι· καίτοι εἰ χαρακωμάτων καὶ τάφρων καὶ τε:- χῶν καὶ προβόλων καὶ πάντων τῶν τοιούτων εὐδαι μονίζειν ἔστι τὰς πόλεις τοῦ καὶ τῶν τοιούτων προσαπολαύειν ἔχεῖν ἑτοίμως, πῶς οὐ μειζόνως; "Ανευ δὲ τούτου, αἱ μὲν ἐκείνως διακείμεναι μόνον οὐη ἄν μοι δοκοῦσιν ἐν τυνεχεῖ πολιορκία και μήκε πολέμου καθάπαξ διενεγκεῖν· τὰς δὲ καὶ τοῦτον παρεσκευασμένας τὸν τρόπον, οὐδὲν ὧν ἔφην απο ρήσει, τὸ μὴ οὐκ εἰς τέλος ἀντισχεῖν δεδυνῆσθαι· ὥστ᾽ ἀναγκαίως ἔχει τὰς πόλεις καὶ τοιούτοις ὅπλοις πεφράχθαι. κδ'. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ὁ βούλομαι λέγειν, οὕτω δή τι τῶν ἀναγκαιοτάτων εἰρῆσθαι, ὡς καὶ αὐτίκα μάλα δι᾿ ἄμφω ταῦτα χρῆναι πεπαῦσθαι, τό τε μὴ κατὰ τοὺς νόμους εἶναι, τό τε βέλτιστον ὑμῖν ὑπει· λήφθαι. Ὅταν γὰρ τῶν ἐν τῷ τελευτήν μηδουστικ

ORATIO DE REGIS OFFICIIS. νασοῦν διαδόχους ἀμέλει κεκτημένων του κλήρου, sores reliquunt neminem, hæredes esse præsumi ἔπειθ᾽ ὑμεῖς κληρονομεῖς ἀξιοῦτε, πῶς οὐ παρανο μίας ἁλίσκεσθε, τῶν μὲν ἀλλοτρίων ὡς οἰκείων άνω τιποιούμενοι, τοῦ δὲ κεκτημένου μηδένα μηδοπωσο τιοῦν ποιούμενοι λόγον, μηδ᾽ ἂ τὰ ἔσχατα περ πλημμεληκώς ᾖ; μᾶλλον δὲ τοῦτον ἀποστεροῦντες τῶν ὄντων, καὶ ἃ πρόσεσθ᾽ ἐγκλήματ᾽ αὐτῷ, εἴ τε διὰ ταῦτα εἶτ᾽ ἄλλως προστριβέντα, καὶ τούτων αὐτὸν προσαποστερεῖτε δικαίως, εἴπερ ἃ πρὸς ἀπαλλαγὴν τούτων ἀπέχρησεν ἂν ἐνταῦθ᾽ ὑμεῖς ἀφαιρεῖσθε, τὸν μὲν εὖ ποιοῦντες οἷς ἐγκλημάτων ἀπαλλάττετε δήπου, ὑμᾶς δ᾽ αὐτοὺς ἐν ἐγκλήμασι καθιστάντες· καὶ οἱ τοὺς παρανομούντας κολάζειν καὶ μισεῖν οἰόμενοι δεῖν, πρὸς οἷς ἔφην καὶ ταύτῃ παρανομοῦντες οὐκ αἰσθάνεσθε, ἀλλὰ καὶ τοσοῦτον Εκείνων διάκεσθε χεῖρον ὅσον οἱ μὲν ὡς ἀδικοῦσιν ὁμολογοῦντες, ὅμως διὰ τὰ καὶ τὰ δίκην ὑπέχειν οὐδαμῶς ἀξιοῦσιν· αὐτοὶ δὲ καὶ συναγωνίζεσθε τῷ νοσήματι, καὶ τῶν καθεστώτων νόμων μηδενός ἥττω νόμον ταυτηνὶ τὴν παρανομίαν ἡγεῖσθε· οὗ χεῖρον οὐδὲν οἶμαι τῶν πάντων· καίτοι οὐδὲ τοῖς κατά γένος προσήκουσιν ἔγωγ᾽ ἂν φαίην δικαίως μετεῖναι, πλὴν εἰ πένητες τύχοιεν ὄντες, ἀλλὰ μόνοις δήπουθεν τοῖς ἐγγόνοις· καὶ οὐδὲ τούτοις ἁπάντων, ἀλλὰ μέρους γε, τῆς τοῦ τετελευτηκότος ψυχῆς πολλῷ προτιμοτέρας οὔσης πάντα ταῦτα καρποῦσθαι. Καὶ ὡς ἀληθῶς λέγω, δῆλον ἐκεῖθεν. Ην γάρ τις αὐτοὺς ἔρηται, πότερον σφᾶς αὐτοὺς ἢ τοὺς προσήκοντας τιμιωτέρους ἡγοῦνται, ἐὰν μὲν τοὺς προσήκοντας φῶσι, ψεύσονται πάντως· ἕκαστος γάρ φησι τιμιώτατος αὐτὸς ἑαυτῷ· σφᾶς δ᾽ ἂν αὐτ τοὺς εἰρηκότις, ξυνομολογήσουσι δήπου, καὶ τόν γε τετελευτηκότα παντὸς ὁτουοῦν δικαιότερον εἶναι τῶν αὐτῶν μετέχειν εἰσάπαν. Εἰ δὲ τοὺς προσήκον τας ὁ λόγος ἀπελαύνει τοῦ κλήρου, ποὺ τοὺς μὴ προσήκοντας θήσομεν; Δυοῖν τοίνυν θάτερον ἐλοῦ, βασιλεῦ, ἢ τὴν αἰσχίστην ταύτην παρανομίαν χω ρεῖν εἰς τέλος ἐᾶσαι, καὶ μετὰ τῶν πρὸ σοῦ βασιλέως καὶ αὐτὸς τοῖς ἀλλοτρίοις κλήροις αἰτίας κλη ρονομεῖν, ἢ μηκέτ' εἶναι τὸ παράπαν ταυτηνὶ ξυγχωρήσας, ἀλλὰ παντάπασιν ἀνελών, οὐ μόνον ἐκείνων φιλανθρωπότερος καὶ δικαιότερος ώφθαι, ἀλλὰ καὶ ὅσοι τῶν διαδεξομένων καθάπαξ ἐνδεῖ. τοιούτοις οὕτως ἡδίῳ παρασκευάσαι τὴν τελευτήν, ὡς μετὰ χρηστῶν τῶν ἐλπίδων ἐνθένδ᾽ ἀπιέναι, εὖ εἰδότας ὡς τῶν προσόντων σφίσιν ἀπολαύειν ἕξουσιν ἐς ἀεὶ κατὰ τὰς ψήφους τὰς τὰς καὶ τὸ ταῦθ᾽ ὑπὸ σοῦ κεκυρώσθαι, 3 πᾶσαν ἐκ τοῦ παντὸς αἰῶνος ἀπολείπει δικαιοσύνην καὶ πᾶσιν ὑπέρκειται τοῖς κριταῖς. Ετι τοίνυν εἰ πρὸς οἷς ἔχεις καὶ ἃ οὐκ ἔχεις κτήσασθαι βούλει, καὶ τῶν ἁπάντων πάντων ἀκονιτὶ γενέσθαι δεσπότης, ἔσο φιλάνθρωπος, καὶ ταῖς εὐποιίαις καὶ ταῖς ἐλπίσι πρὸς οὓς ἔχεις ἐπίσης οἷς ἔχεις, καὶ μηδὲν ἔλαττον ὧν ἔχεις ἐχέτωσαν οὗτοι, ὅταν κατ' ἐμπορίαν ἢ τιν' ἕτερον τρόπον, ἐκ τῆς αὐτῶν δεῦρο χωροῦντες· μᾶλλον δὲ οὕτως εἰς σεαυτὸν ἅπαντας ἕλξεις, εἰ πρῶτα μὲν καλῶς εἶ κἀγαθὸς καὶ ἀρετὴν ἄκρως ἀσκῶν, ὡς καὶ πανταχοῦ τὰ σὰ διαβαίνειν ἐξεῖναι· ἔπειτα μὴ μόνον τοῖς tis, exleges facti ad ea aspiratis quæ aliorum sunt, nullam possessoris rationem habentes, licet vir sit pessimus. Hunc vos, objurgantes simul iis quæ habet, spoliatis; si autenn quod juste non habet, eripitis, injuste non facitis, sed ipsos criminibus purgantes, vos ipsos criminosos redditis. Si enim vestrum esse putatis legum transgressores castigare ac odisse, in pejori quam ipsi conditione estis; illi enim peccatum confitentur; vos autem diro morbo laborantes perversitatis vestræ magnitudinem non videtis, quod sane gravissimum. Et hoc non ad familiam integram spectat, aut ad egenos, sed ad prognatos singulos, quia defuncti anima dignior est quæ hæreditatem in suum usum vertat. Quod autem vere dico, hinc elucet. Si quis ex iis quæreret num se aut affines potiores habeant, et responsum esset pro affinibus, plane mentirentur. Unusquisque enim primus sibi videtur. Sibi ipsis autem palmam dantes defunctum maximis opibus dignum fuisse fatentur. Quod si affines ab hæreditate excludimus, ubi peregrinos statuemus? Ex duobus igitur unum, rex, elige: aut turpissimo crimini indulge, et prædecessorum tuorum exemplum secutus alienis hæreditatibus operam nava, aut plane contrarium faciendo humaniorem iis temet ac justiorem præbe, ac hæredibus conditionem adeo mitem crea, ut læto animo hinc discedant, persuasum habentes quod bonis suis frui ipsis contingit per omne tempus secundum tuam voluntatem omni justitia superiorem. Si porro ad ea quæ possides aliena addere præsumis, et omnium rerum sine negotio dominus fieri, humanus esto, et beneficiis tuis id effice ut cæteri non minus quam tu ipse habeant, sive mercaturam sive aliquam rem aliam facientes. Sic enim potissimum cæteros ad te attrahes, si ipse virtutis exemplum præbes, nec tantum subditis affabilem, sed vel benefaciendo benefacta oblivioni tradis, ab illiberali indole et mendaciis longe remotus ac sola imperatoris dignitate te circumvestiens. Si enim erga familiares tantum liberalis es nec non nisi eorum curam geris, nil mirum facis. Sed si exteros item in amicitiam tuam allicis iisque faves, quis non tibi subditus esse recusabil, persuasum habens quod sic vitam jucundam deget?

25. Dicere non habemus ex hisce omnibus regnum omnibus numeris absolutum procedere. Sed si verum dicere fas est, regibus ratione magis ὑπηκόοις ἀλλὰ καὶ πᾶσι τοῖς ἄλλοις οὕτὼς ἡδέως ἔχεις καὶ μάλα κεχαρισμένως, ὡς ταῖς εἰς αὐτοὺς εὐεργεσίαις ἐπιλελῆσθαι παρασκευάζειν τῶν οἴκοι· ἐκφεύγων μὲν ἀνελευθερίαν εἰ οἷόν τε, καὶ τῷ λόγοις ἀπατηλοῖς δοκεῖν αὐτοὺς ὑπιέναι, καὶ τῶν ἐχόντων ἀφιστάναι πρὸς σεαυτὸν, μόνην δὲ τὴν τῆς ἀρχῆς μεγαλοψυχίαν δεικνύς. Εἰ γὰρ μόνον τὸ περὶ τοὺς οἰκείους ούτωσὶ διακεῖσθαι, ὡς καὶ πᾶσαν ὑπὲρ αὐτῶν εἰσφέρειν σπουδὴν καὶ παντοδαπῆς ἀξιοῦν τῆς προνοίας, πολλοῦ τινός ἐστιν ἄξιον πρὸς τὸ τοὺς ἀλλοτρίους οἰκείους εἰργάσθαι, καὶ πεῖσαι ταυτὰ φρονεῖν, ὅταν καὶ αὐτοὺς τούτους μετὰ τῶν οἰκείων εὖ ποιεῖν οἵῃ δεῖν, τίς οὐκ ἂν ἕλοιτ᾽ οἶμαι τῶν πάντων πάντων ἀφέμενος ὑπὸ σοὶ μᾶλλον τε τάχθαι, ἢ ἄρχειν αὐτὸς, εὖ εἰδὼς οὕτως ἐν εὐδαι Η μονία τὸν αἰῶνα διάξων; quam cuivis alteri opus est, qua absente totus mundus absurdus est; præsente omnia superat gratia et sermonis lepore, quo nobis nihil dulcius videtur. Nihil jam homine dignius quam loquela; quam si cum quavis arte humana contuleris, plus illi voluptatis inesse fateberis. Quare? Quia omnes fere cæteræ voluptates periculosa sunt atque insidiosæ, non corporibus tantum sed et animis; et bis quidem propter pravas libidines, illis propter morbos lethiferos. Ratio econtra animo mirabilem ac divinam indit virtutem ac serenitate imperturbata replet; lætitia denique intima præcordia frui sinit. Dein res materiales ac malas quæque ex pravis cupiditatibus oriuntur impediens, quominus malam viam sequantur, refrenabit et quovis modo ad virtutem propellendo, sanam mentem ac rationem in omnibus observandum prædicabit, uno verbo, bonam viam monstrabit, et rerum bonarum et rationabilium gubernium consolidabit secundam naturam; quem dominatum ubi adest, affirmare, ubi deest, redintegrare nitetur; nam hac ratione quæ in promptu sunt, servantur et naturæ jura ut decet in honore sunt. 26. In hoc rerum statu solis quadriga qualem κε΄. Οὐ τοίνυν ἐκ μὲν τούτων ἁπάντων βασιλείαν ἔνι θαυμαστὴν γεγενῆσθαι καὶ οἵαν ἡμεῖς ὑπεθέ - μεθα, τὸ δὲ τῶν λόγων κράτος δοκεῖ πως ἔλαττον ἴσχειν ἐν τούτῳ τῷ μέρει· ἀλλ᾽ εἰ χρὴ τἀληθὲς εἰπ πεῖν, καὶ τούτου τοσοῦτον ἄρχουσι δεῖ, μᾶλλον δὲ ὅτου τις ἂν εἴποι, τοῦθ᾽ οὕτως ἀξιώτερον χρῆσθαι, ὡς πάντ᾽ ἐκεῖνα κόσμον μὲν ἄλογον εἶναι μὴ προσε όντος τοῦ λόγου, προσόντος δὲ βέλτιστόν τε τοῖς ὅλοις και πλείονος ἄξιον, τῷ τε χάριν οἴκοθεν ἴσχειν, τῷ τε ξυμμαχεῖσθαι τοῖς λόγοις· ὧν οὐδὲν ἡμῖν οἰκειότερον οὔθ' ἥδιον παντάπασιν ἀπολαύειν· τό τε γαρ λόγους μεταχειρίζειν ὡς οὐδέν τι τῶν πάντων ἀνθρώπῳ μόνῳ πρὸς τρόπου· καὶ ἣν ἂν, ὦ βασιλεῦ, φήσῃς τῶν ἁπασῶν ἡδονὴν, μᾶλλον δ' εἰς ἓν ἁπάσας ὁμοῦ συνενηνοχώς, τοσοῦτον ἐλάττους τῆς ἐν τεῦθεν προσγιγνομένης ταύτας εὑρήσεις, ὡς μηδὲ παραβάλλειν τὸ παράπαν ἐξεῖναι. Διὰ τί; ὅτι κινδυνεύει τῷ ὄντι τὰς μὲν ἄλλας ἀπάσας ἡδονὰς ἐπι βούλους εἶναι καὶ σφαλεράς, καὶ λόχον ἀτεχνῶς τοῖς χρωμένοις, οὐ σώμασι μόνον, ἀλλὰ καὶ ψυχαῖς ἐπανισταμένας· ταῖς μὲν διὰ τῶν ἐντεῦθεν άνα φυομένων ἐχθίστων δήπου παθῶν, τοῖς δὲ διὰ πλεί στων καὶ μεγίστων τῶν νόσων, καὶ οἴων μηδὲ θέα ρειν δύνασθαι· λόγος δὲ πρῶτα μὲν τὴν ψυχὴν ἡδίω καθάπαξ παρασκευάζει, θαυμαστήν τινα ταύτη διάθεσιν ἐμποιῶν καὶ οἷόν τινα θείαν περιχέων κατὰ τὸ ἔπος ὀμφὴν, ὡς ἀκυμάντου γαλήνης πληροῦσθαι, καὶ ἵλεων εἶναι καὶ μανικῷ δή τινι καὶ ἀτόπῳ γάνει χρῆσθαι. Επειθ᾽ ὅ μὲν ἔστιν αὐτῆς ὑλῶδες καὶ χεῖρον καὶ τοῦ παθητικοῦ μάλιστα μέρους οὐχ τ Ο πέφυκε φέρεσθαι συγχωρῶν, ἀλλὰ συνέχων καὶ ἄγχων καὶ πάντα τρόπον πρὸς ἀρετὴν ῥυθμίζων καὶ καθιστὰς, βέλτιστόν τε ὁμοῦ καὶ οἷον λογικὸν ἀντ᾽ ἀλόγου τοῦτ᾽ ἀποφαίνει, τῷ κατὰ λόγον κινεῖσθαι παρασκευάζειν, καὶ τὴν ὀρθὴν ὁδὸν σώζειν ὡς ἔπος· τῷ δ᾽ αὖ κρείττονι καὶ διανοητικῷ τὴν κατὰ φύσιν ἡγεμονίαν, παροῦσαν μὲν πατάπασιν συντηρών, ἀποῦσαν δὲ μετὰ πολλοῦ τοῦ βελτίονος ἐπανάγων, δεινὸν αὐτὸν ἑαυτῷ καὶ θαυμαστὸν σύμβουλον ἀποφαίνει τοῦ τί δεῖ ποιοῦντα, καὶ τίσι μάλισα χρώ μενον τὰ γιγνόμενα σώζειν καὶ κατὰ φύσιν χω ρεῖν. κς'. Οὕτω γὰρ ἂν καὶ τὸ τοῦ Πλάτωνος ἅρμα

ORATIO DE REGIS OFFICIIS. ὅπερ ἐλαύνειν οἶδε ψυχὴ κάλλιστα ἔχει, μὴ μαχοι Plato memorat, rito fungitur, dum equi licet aliμένων τῶν ἵππων, κἂν ἀντίπαλοί τινες ὦσιν, ἀλλὰ ξυμβαινόντων ἀλλήλοις, καὶ μετὰ τοῦ τεταγμένου ποιουμένων τὸν δρόμον· ἐγὼ δὲ καὶ τοῦτο λέγω, ὡς ὁ σοφὸς ἡ σοφὸς καὶ γνῶσιν ἴσχων, οὐ μόνον τῶν ὄντων ᾧ ὄντα εἰσὶν, ἀλλὰ καὶ θείων πέρι καὶ ἀνθρω πίνων πραγμάτων, οὐκ ἀπεικότως καὶ ἄνθρωπος μᾶλλον λέγοιτ' ἂν καὶ τὸ καθ᾿ ἡμᾶς ὑπερέχων. Ὡς γὰρ οἱ ἄλλοι πάντες τῶν ἀλόγων διὰ τὸν λόγον ὑπέρα κεινται τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ οὗτος οἷς ἁπλῶς λόγῳ χρῆται, τελῶν εἰς ἀνθρώπους, οἷς οὕτω χρῖται καὶ σοφίαν ἀσκεῖ, τὸν ἄνθρωπον ὡς εἰπεῖν ὑπερβαίνει, καὶ μόνος τῶν πάντων τὴν τῶν Κολοφωνίων ψῆφον ἐν τῇ κοινῇ ταύτῃ φέρεται φύσει· ισόθεός τις φως ὢν ὡς εἰπεῖν· ὃ δὴ καὶ τοὔνομα βούλεται· ὥσθ' ὅσον quantum divergentes, non diversimode currunt, sed eodem pedibus tendunt. Ad quæ ergo id quoque ansero quod homo sapiens qua sapiens non solum rerum naturam, sed et divinarum humanarumque cognitione gaudet, et hanc ob causam hominum vulgus longe superat. Ut enim qui ratione præditi sunt cæteris, qui es carent præstant, sic is qui sapientia duce, multitudine, ut potest, utitur, inter cæteros mortales excellit, et solus Colophoniorum suffragium feret: est enim vir quasi divinus re et nomine. Quo enim magis est sapiens et perfectus, eo longius ab hominum communi distabit, propiusμᾶλλον ἐστι σοφὸς, τοσοῦτο μᾶλλον ταυτησὶ τῆς que ad Deum accedet. Et sic inter duos positus liπροσθήκης μετέχων, ὅσον μᾶλλον ταύτης μετέχει, τοσοῦτο μᾶλλον ἀφίσταται μὲν τῶν ἀνθρώπων, μέσ θίσταται δὲ πρὸς Θεόν· καὶ μεθόριον γιγνόμενος ἑκατέρων, ὥσπερ αἰσχύνεσθαί μοι δοκεῖ τῷ σώμα τος ὅλως μετέχειν, ὡς ἐν ἀσωμάτοις φιλοσοφῶν, καὶ τὸ τῆς ψυχῆς ὅμμα ὅσαι ὧραι καὶ οἷς λέγει καὶ οἷς πράττει παντάπασιν ἐκκαθαίρων, καὶ πρὸς ἐποψίαν ἐπιτηδείως ἔχειν παρασκευάζων τοῦ θείου, καὶ τὴν ἀρχὴν ἐκείνην διώκειν ὅθεν ἐξέπεσεν· ἔπειθ᾽ ὅ τούτου μεῖζον καὶ τοῦ παντὸς ὡς εἰπεῖν ἄξιον, ὅτι ὂνητὸς ὤν, ἀθάνατος εἶναι δολεῖ δι᾽ ὧν καταλέλοιπε λόγων, ὥσπερ τις παρὼν τοῖς ἐπιγιγνομένοις, τὰ κάλλιστα ξυνών καὶ πολιτευόμενος· μᾶλλον δὲ οὐχὶ ἑαυτὸν μόνον, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἄλλους ἀντὶ θνητῶν ἀθανάτους ποιεῖ· ἑαυτὸν μὲν, οἷς ἔφην, τοὺς δὲ, οἷς τὴν σφῶν ἀρετήν τε καὶ δόξαν ἐσαεῖ παραμένειν παρασκευάζει τοῖς λόγοις· ἦν ἐὰν μὴ τοῦ συστή σοντος τοῖς ἕπειτα τύχῃ, εὐθὺς σβέννυται καὶ περὶ αὐτὴν καταῤῥεῖ· οὐδ᾽ ὅτι γέγονεν οὐδενὶ μετὰ βραχύ δεικνυμένη. κι΄. Όταν τοίνυν ἡ πάντων τῶν ἄλλων ἀγαθῶν περιουσία καὶ χάρις τυχοῦσα μὲν λόγων ἀθάνατος ᾖ μὴ τυχοῦσα δὲ νεκρά πως εἶναι δοκῇ τῷ λανθά γειν, καὶ οὐδὲν αὐταῖς πλέον ᾖ τοῦ ποτὲ γεγενῆσθαι, πῶς οὐ κάλλιστον τῶν ἐν ἀνθρώποις ἀπάντων δεῖ νομίζειν τοὺς λόγους; πῶς δ᾽ οὐ πάντ᾽ εἴσω πίπτει τοῦ θαυμαστοῦ τοῦδε καὶ δαιμονίου τῷ ὄντι πράγματ τος; Καὶ μὴν εἰ κοινούς τινας εὐεργέτας καὶ σω τῆρας καὶ κηδεμόνας τοῦ βίου καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα τοὺς νόμους ἅπαντες ἴσμεν, τῷ πᾶσαν μὲν κακίαν παντάπασιν ἀναιρεῖν, ἀρετὴν δὲ συνιστάναι, δι' ὧν τὴν μὲν τιμήν οἷονται δεῖν, τοὺς δὲ πονηροτάτους κολάζειν, ή πού γε πολύ πρότερον τοῖς λόγοις ὧν εύρημα νόμοι, ταύτην εἰσόμεθα δικαίως τὴν χάριν; καὶ ταῦτα καὶ ἔτι πλείω μετὰ πολλοῦ τοῦ κρείττονος αὐτοὺς προσεροῦμεν, ὡς πάσης εὐδαιμονίας ἀνθρώ ποις διὰ τῶν νόμων αἰτίους; εἴπερ οὐδὲν μὲν τῶν χρηστῶν οὐκ ἂν ποτε ἐπράχθη μὴ τεθέντων τῶν νόμων, ἐτέθησαν δὲ τοεξαρχῆς ὑπὸ λόγων, καὶ νῦν ἐπιεικῶς συγκροτοῦνται· εἰ δ' ἰδιώτατον μὲν καὶ λυσιτελέστατον καὶ τοῦ παντος ἀξιώτατον ἀνθρώ mites et de rebus immaterialibus philosophans, materialis creatura esse nolet; imo in verbis et actibus mentis oculum purificare nunquam cessabit, ut ad Numinis divini intuitionem se præparet ac pristinam integritatem quam amiserat, recuperet. Sed, quod memoratu dignissimum est, cum immortalis est, immortalitatem in sormonum svorum tenore relinquet post probam vitam; nec se solum, sed cæteros quoque e mortalibus immortales constituet; se ipsum, sicut dixi, cæteros autem virtutis ac gloriæ memoria litteris mandata. Hæc memoria nisi sio firmatur, intercidit collapsa vestigia nolla relinquens. 27. Si omnium quotquot sunt bonorum memoria litteraturæ beneficio immortalis est, et contraria vice exstinguitur ipsa oblivione, et res gestæ nulla sui vestigia relinquunt, nonne historia præclarissima rerum humanarum habenda est? et quis non videt omnia quæ exsistunt ejus partes constitutivas fieri? Quod si humani generis benefactores, sospitutores, si leges, si omnia similia memoria tenemus eum in finem ut malitiam interimamus, virtutem stabiliamus, ut homines frugi remuneremur, pravos castigemus, litterarum usum, unde leges manarunt, quo tandem honore afficiemus? quomodo satis laudabimus rem quæ legum ope hominum felicitatem stabilivit? Revera nihil boni sine legum latione in terra fieret; leges autem e litteris emanarunt, et nunc quidem communi vinculo ornan - tur. Si igitur scientia litteraria res est homini utiColophoniorum suffragium apud Sobottum proverb. append. vat. II, 43. PATROL. GR. CXLV.

lissima, dignissima, quia hominis dignitatem ma- ποις οἱ λόγοι, τά τ' ἄλλα καὶ ὅτι πολλῷ βελτίους ἢ ximopere auget, semper autem fautore ac Mæcenate opus habet, qualis tu, qui auctoritate regia plurimum potes, majorem ipsis gratiam ac dignitatem indas precor, ut hominum utilitati magis magisque inserviat. κατ᾿ ἀνθρώπους καθιστᾶσιν ἀνθρώπους, δέονται δ᾽ ἐς ἀεὶ τοιούτου συναγωνιστοῦ καὶ προστάτου, οἷος αὐτ τὸς εἶ, μέγα δυνάμενος διὰ τὴν ἀρχὴν, οὐχ ὑπὲρ αὐτῶν μᾶλλον ἢ ὅπως αὐτὸ τοῦθ᾽ ὅπερ εἰσὶ καὶ νομίζονται μετὰ μείζονος ἐργάζωνται τῆς παρασκευῆς, καὶ πρὸς κοινὴν ἀνθρώπων όνησιν ὦσιν. 28. Si hæc ita se habent, et si ad unum omnes κη΄. Εἰ ταῦθ᾽ οὕτω καὶ τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον, hac de re consentiunt, tu ipse, rex, ejusmodi stuκαὶ πάντες ἂν πάτες τὰ τοιαῦτ᾽ ἀλλήλοις ξυμφαῖεν, dia ardenter complecteris eum in finem, ut ubique δίκαιος ἂν εἴης καὶ αὐτὸς, ὦ βασιλεῦ, ἅτε κοινὸν ὀφείλων όφελος εἶναι, οὕτω τούτων ἀντέχεσθαι, καὶ gentium sermones sapientium magni facias cum τοσαύτην ὑπὲρ αὐτῶν εἰσφέρειν σπουδήν, ὡς μὴ ipsisque certamen ineas. Ut vere dicam, sermonum μόνον ἑκασταχοῦ τῆς οἰκουμένης μετὰ πολλοῦ τοῦ serendorum liborumque legendorum occasio non περιόντος ἀσκεῖσθαι λόγους κελεύειν, καὶ τιμὴν τοὺς semper est, neque victorias Pindaric more cantare ἔχοντας, ἀλλὰ καὶ σέ γ᾽ αὐτὸν ἀγωνιστὴν τούτων facultas datur. Tu vero in eo quoque sapientemages χούτων ἐν μεσημβρίᾳ πραγμάτων οὐχ οἷόν τε λόγους εἶναι καὶ σπουδαστήν Εἰ δὲ τοσούτων και τηλι ut omnes cives studiorum ardore imbuas et ut sepientum commercio gaudeas, siquidem, ut est in proverbio, tyranni ipsi sapientum consuetudine sapientiam acquirunt. Ita fiet ut sermonum gravitas ac dignitas per to augeatur. Quando enim omnes persuasum babebunt, le ejusmodi rebus delectari, musarum amici tibi ipsi quoque favebunt, et cæteris negotiis posthabitis arti oratoriæ in primis studebunt, quia in ea musarum templum, eloquentiæ focum, omnis srpientiæ curriculum vident, Deumque pro sua prudentia regnum tuum firmare agnoμεταχειρίζειν καὶ βιβλίοις ἐγκύπτειν καὶ τἄλλα πράττεν ἃ μεγίστης ἐστὶ σπουδῆς καὶ λόγων ἀξίας· οὐδὲ γὰρ τὸν ἱπποσύνην δεδαότα ᾄδειν κατὰ τὸ ἔπος οἷόν τε σὺ δὲ καὶ οὕτως ἔσῃ σοφός, τὰς μὲν πόλεις ἁπάσας, ὡς ἔφην, μεστὰς εἶναι παρασκευάζων παιδείας, αὐτὸς δὲ τό γε σοφοῖς συνεῖναι καὶ διαλέγεσθαι πολλοῦ τινος ἄγων· ἐπεὶ καὶ σοφοί τύραννοι τῇ σοφῶν συνουσία, φασὶν οἱ σοφοί δι' οὗ δῆτα καὶ μᾶλλον ζηλωτοὺς πῶς οἴει τοὺς λόγους ἐργάσῃ καὶ σπουδῆς ἁπάσης ἀξίους. Εἰ γὰρ δὴ πάντες πεισθεῖεν ὅτι τοσοῦτο τουτοισὶ χαίρεις, οὕτω σφόδρα τὸ κατ' αὐτοὺς τίθεσαι, ὡς τοὺς μουσῶν ἑταίρους καὶ σαυτοῦ δομίζειν ἑταίρους, καὶ τούτοις ἀπανταχοῦ πραγμάτων τὰ πλείστου φασὶν scunt. Tu ipse in admiratione eris, quia in perpe-C άξια χρῆσθαι, πᾶσι τοῖς ἄλλοις εὖ οἶδα χαίρειν εἰtua voluptate positus, dum cæteri per ignorantiam languescunt, tu phari instar luce tua genus humanumillustras ac regeneras; qua in re præclare agis, rex, et sapienter. Ex exemplum probativum. Athenienses inter omnes non Barbaros tantum, sed Græcos universos celeberrima ac splendidissima tropea erexerunt, omnibus formidandi Græcis, in quos terra marique dominabantur nemine prorsus resistente; imo omnes in ipsos ut communes sospitatores oculos dirigebant, et in rerum discrimine apud ipsos refugium quærebant, utpote qui soli prudenter rebus inservire, arma capessere, uno verbo, qui, ut ait Homerus et sermones serere et opera exsequi sciebant. Apud ipsos enim schola Eleatica in litterarum studia et armorum exercitium divisa erat. Sed ut nihil dicam de Themistocle et Pericle, Miltiade et Cimone ac de tot aliis ducibus et rhetoribus qui virtutem supra omnia luudabant, quique cæteris virtutum exemplum exhibebant; ut praetereum Pythagoreos qui In margine γρ. φροντιστήν. Exstat proverbium apud Schottum St. 61 πόντες, προσέξουσιν ὡς μάλιστα λόγοις· καὶ πάντα πόνον ὑπὲρ τοῦ κτήσασθαι τούτους νομιοῦσι ῥαστώ. νην, ὡς ἐντὸς ὀλίγου μουσῶν θέατρον, καὶ λόγων ἑστίαν, καὶ ξυμπάσης ὡς εἰπεῖν ἀγῶνα σοφίας, καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα Θεοῦ διδόντος, τὴν σὴν ἀρχὴν και ταστῆναι· καί σε θαυμάστὸν ἐντεῦθεν μᾶλλον γενέσθαι, ὅτι τὸ θεσπέσιον τουτὶ χρῆμα καὶ ἡδονῆς κόρον οὐκ ἔχον, πολὺν ἤδη χρόνον τῇ τῶν κρατούντων ἀμαθίᾳ, ὑφ᾽ ὧν ἔδει μᾶλλον ἐκλάμπειν, κατασβεσθὲν, καὶ πρὸς τὸ μηδὲν ἤδη χωρῆσαν, σὺ μόνος πυρσού δίκην δεῖν ᾠήθης ἀνάψαι, καὶ μετὰ τῶν ἄλλων ἀγαθῶν καὶ τοῦτ᾽ ἀνθρώποις ὡς μάλιστ᾽ ἀνανεώσαθαι καλώς γε ποιῶν, ὦ βασιλεῦ, καὶ σαυτῷ προσ ηκόντως· δῆλον δ᾽ ἐκεῖθεν. 'Αθηναῖοι γοῦν μέγιστα μὲν καὶ κάλλιστα τῶν ἀπάντων πάντων οὐκ ἀπὸ βαρβάρων μόνων, ἀλλὰ καὶ πάντων Ελλήνων ἀνέ στησαν τρόπαια· φοβεροὶ δὲ ἅπασιν ἦσαν, τῶν δὲ Ἑλλήνων καὶ κατὰ γῆν καὶ κατὰ θάλατταν ἦρχον· καὶ οὐδεὶς, ὡς εἰπεῖν, ἀντισχεῖν ἠδύνατ᾽ αὐτοῖς πάντες δὲ εἰς αὐτοὺς ὡς κοινούς σωτῆρας ἑώρων, καὶ τούτους ἐν τοῖς σκοπέλοις τῆς τύχης ἐποιοῦντο καταφυγὴν, διὰ τὸ μόνους τῶν πάντων μετὰ σοφίας καὶ τοῦ λελογισμένως τοῖς πράγμασι χρῆσθαι πρὸς όπλα χωρεῖν, καὶ τοὺς αὐτοὺς, ὡς Ὅμηρος λέγει, Euripides.

ORATIO DE REGIS OFFICIIS. Μύθων τε ῥητήρας ἔμμεναι πρηκτῆρας τ' Italiam magnam et Graeciam illustrem reddiderunt; ἔργων. Ταῦτ᾽ ἄρα καὶ τὸ λεγόμενον παρ' αὐτοῖς Ἐλεα τικὸν ἀμέλει διδασκαλεῖον λόγων ἅμα καὶ ὅπλων ἄσκη σις ἦν· ἵνα δὲ μετὰ Θεμιστοκλέους καὶ Περικλέους καὶ Μιλτιάδου καὶ Κίμωνος καὶ τῶν ἄλλων ἀπάν· των στρατηγῶν καὶ ῥητόρων, οἳ καὶ τὴν ἀρετὴν ὑπὲρ ἔπαινον εἶχον, καὶ μόνοι τοῖς ἄλλοις εὐψυχίας ἦσαν παράδειγμα, καὶ τοὺς εὐδαίμονα τὴν Ἰταλίαν, τὴν καὶ μεγάλην ἐπικεκλημένην Ἑλλάδα, δι᾿ ὧν ἐπολιτεύοντό τε καὶ ἐστρατήγουν πολὺν ἤδη χρόνον πεποιηκότας Πυθαγορείους παρῶ, τίς οὐκ οἶδε τους ἀπογόνους Αινείου, τῷ λόγοις καὶ ὅπλοις ἐπιεικῶς ἐξηρτῆσθαι, ἐφ' οὕτω τι δόξης καὶ ῥώμης καὶ τύχης καὶ τοῦ παντάπασι πάντων ἐν πᾶσι κρατεῖν ἥκον τας, ὡς καὶ τῆς οἰκουμένης ἁπάσης γεγενῆσθαι κυρίους; Εἰ δ᾽ εὐψυχία καὶ λόγοι τοσοῦτο δύνανται, καὶ οὕτω θαυμαστοὺς ἀποφαίνουσι τοὺς χρωμένους, ἡλίκον ἂν εἴη χρῆμα αὐτῶν τε τούτων καὶ πάντων ὧν ἐξ ἀρχῆς ἔφην, ὁμοῦ συνιόντων; κθ'. Δεῖ δή σοι λόγων μάλιστα πάντων, ὦ βασιλεῦ, μᾶλλον δὲ μετὰ πάντων τῶν ἄλλων καὶ λόγων ἐξ ἀνάγκης σοι δεῖ, ὡς μόνην ταύτην οὖσαν καλλίστην καὶ τελεωτάτην καὶ διὰ πασῶν ὡς εἰπεῖν, ἀρ μονίαν· φθόνον δὲ εἰ μὲν μηδένα παρὰ μηδενὸς ἐπὶ πᾶσι τούτοις, ὦ βασιλεῦ, ἔσεσθαί σοι νομίζεις, πρῶτ τον μὲν οὐ τὰ προσήκοντα οἵει, τοσαύτην καὶ τηλι καύτην ἀρχὴν ἀνεπίφθονον εἶναι νομίσας, τοῦ πά θους τοῖς σμικροτάτοις ἔστιν ὅτε ξυμβαίνοντος· ἔπειτα πῶς οἷόν τε τὸν ταύτην ὡς δεῖ διοικοῦντα, ὁποῖος εὖ οἶδ᾽ αὐτὸς ἔσῃ, μὴ οὐχὶ καὶ βέλτιστον εἶν ναι; Τὸν δὲ τοιοῦτον καὶ φθονεῖσθαι πᾶσα ἀνάγκη· πρὸς γὰρ τὸν ἔχονθ᾽ ὁ φθόνος ἕρπει, κατὰ τὸν παῖδα σοφίας, τὰς ἀφορμᾶς ἐκ τῆς ἀληθείας λαμβάνων προσδοκῶν δὲ εἰ μὲν οὐχ ἥξεις εἰς πεῖραν, Θεῷ τε χά. ριν ἴσχειν, σαυτῷ τε διὰ ταῦτα ξυγχαίρειν· εἰ δ᾽ οὐδὲν μᾶλλον, ἢ τὸ εἰκὸς ὡς μάλιστα φέρειν, ἢ δυσχεραί των, σαυτῷ πάντως περιπεσῇ, ἃ προσεδόκησας ἔσεσθαι, ταῦτα γεγονότα κακίζων· χωρὶς δὲ τού των, εἰ τὰ μὲν καλῶς ἔχοντα παντάπασι τῶν πραγ μάτων ἀπήλλακται βασκανίας καὶ φθόνου, πάντοθεν συγκεκροτημένα και μηδηντινοῦν λαβὴν τὸ παρά παν μηδαμόθεν διδόντα· κατὰ δὲ τῶν μὴ ταύτῃ δια κειμένων τὰ βέλη φέρεται, εἰ μὲν καὶ αὐτὸς τοῖς ὅλοις βέλτιστος εἶ, οὐκ ἄν μοι δοκεῖς παρὰ μηδενὸς ἀκοῦσαι κακῶς, ἀλλ᾽ ἐπαινέτας πάντας κεκτῆσθαι· εἰ δ᾽ ἀκούσῃ, ἔοικας μηδὲ τοῖς ὅλοις βέλτιστος εἶναι, ἀλλὰ τοῦ διὰ πάντων ἐνδεῖν, καὶ διὰ τοῦτο κακῶς ἀκούειν· διόρθωσαι τοίνυν ἐν τούτοις σαυτὸν, καὶ ποίησον διὰ πάντων βελτίω· ἕως δ' ἂν μὴ τοῦτ᾽ ᾖ, καὶ τῶν αἰτιωμένων ἀνέχου· μᾶλλον δὲ κἂν μηδειστισοῦν σε τῶν πάντων εἴπῃ κακῶς, κἂν τοὐναν τίον πάντες φῶσι καλῶς, σὺ δὲ καὶ οὕτω σαυτὸν οἷς οὕτως ἔχεις, οὐκ ἀπαλλάξεις αἰτίας, ἐὰν σαυτοῦ λόγον ποιῇ, καὶ τῷ καθεκάστην, ὡς εἰπεῖν, βίῳ δι κάζεις· ούτω σαυτὸν, καὶ μὴ τοὺς λέγοντας κακῶς, αἰτιᾶσθαι δίκαιος εἶ· αὐτοῖς μὲν οὖν τούτοις μάλιστα καὶ χάριν εἰδέναι, ὅτι σὺ μὲν ὑπὸ τοῦ σαυτὸν σφό δρα φιλεῖν, ἠγνόησας σαυτὸν ἐν τούτῳ δήπου μέρει· οἱ δὲ δι᾽ ὧν εἶπον κακῶς, παρέσχον σοι καὶ γνῶναι καὶ quas regiones diu et artibus et armis regebant: quis nescit quod nem proles eloquentis et armorum vi eo gloriæ et potentiæ ac felicitatis per- ? venerunt, ut totius mundi domini facti sint 9 Quodsi virtus et eloquentia tantum valent, et eos qui utramque sectantur adeo illustrant, quid inde utilitatis manaret, si omnes iis ducibus uterentur? 29. Ante omnia igitur dicendi peritia excellere debes, o imperator, in qua vera elegantia et concinnus ordo situs est. Si dein neminem fore putas qui illas tibi virtutes invideat, egregie erras. Quo pacto enim te tot ac tantis virtutibus ornatum sine invidia regnaturum esse putas, invidiæ vitio vel minimos homines calcitrante? Si enim, ut decet, res publicas administras, quomodo non optimnın te quoque esse fieri poterit? Possidentem namque invidia sequitur secundum filium sapientis qui elfata sua & veritate ipsa mutuatur, et qui tibi congaudet, si tentationibus non succumbis; si autem sortem iniquam pateris, minus quam par est affligetur; et quamvis sis optimus, invidia tela vel in innocentem dirigentur famamque tuam lædent. Quare erige animum teque ipsum emenda quotidie, in terea autem reprehensores ausculta. Sed tam quoque ubi bene de te loquuntur, tibi ipsi rationem redde et vitæ quotidianæ examen institue. Sic enim teipsum, non cæteros reprehensibiles invenies; imo gratias iis habebis videndo quod nimio tui amore seductus teipsum minus cognitum habebas. Hoc enim pacto tibi teipsum cognoscendi corrigendique ansam dederunt. Denuntiatorum certe natio in odio est ob malam eorum mentem; sed etiam qui male famati sunt, ab inimicis ipsis interdum utilitatem recipere queunt. Sæpe enim ii qui dissolute vixerant, prudentes ac modesti evaserunt et rebus honestis studere cœperunt.

30. illud quoque insuper dixerim quod bona malave qua fruimur fama penes nos ipsos est; reenim vera alterutra nobis obtinget prout virtutem aut amplectimur seu aversamur; quam utut se res habebunt apud omnes obviam habere desideramus honoris ac dignitatisgratia. Virtutem enim quatenus Dei socii a principio sumus, per totam vitam exercere debemus, ut naturam quæ in nobis est divinam regeneremus, sicque Deum quem indolenter agentes perdidimus, in nobis restaurare valeamus. Cum igitur virtus unicuique necessaria sit, tum rex mimine ea carere poterit, qui sicut habitu externo præcellit, ita virtute eminere debet. Ut enim omnium ditisssimus est, sic optimus quoque esse ejus erit, qui cæterum ipsum exemplaris instar intuentur ac mores secundum ipsum componunt. Qualis igitur tu ipse eris, tales cæteri quoque imitando esse volent. Non enim modestus tantum, sed optimus esse nec pravo exemplo urbes solo æquare præsumes. Si enim verum est quod Plato dixit, et sane verum est, quod civitates bene se habebunt ubi aut philosophi regnant, aut reges sunt philosophi, infitiari non possumus quin ubi rex pravus es', civitates quoque necessario male se habituræ sint. διορθώσασθαι. Εἰ γὰρ τὸ τῶν κατηγόρων χρῆμα μια σεῖται διὰ τὴν αἵρεσιν καὶ τὸ τῆς γνώμης οὐκ εὖ, ἀλλὰ καὶ τῶν κακῶς ἀκηκοότων ἔστιν οἷς τοῦτ᾽ ἔστι πρὸς κέρδους, εἶπερ ἔστιν, ὡς λόγος, καὶ ὑπ' ἐχθρῶν ὠφελεῖσθαι· τούς τε γὰρ ἀσέμνως βιοῦντας σώ φρονας καὶ κοσμίους τοὺς πλείστους ἐντεῦθεν ἔστιν ἰδεῖν· τούς τε σπουδαίους ἀσφαλεστέρους, ὑφορω μένους τὰ τοιαῦτα στόματα. λ'. Παρὰ πάντα δὲ ταῦτα ἐκεῖνο λέγω, ὡς τὸ και λῶς ἡ κακῶς ἀκούειν καὶ τυγχάνειν εὐφημῶν ἢ μὴ παρ' ἡμῖν μάλιστα κεῖται· καὶ τούτων ἡμεῖς αὐτοὶ κύριοι, ἀντιποιούμενοί τε ἀρετῆς, καὶ ταύτης αὖ ἀλογοῦντες, ἣν ἀπαιτούμεθα μὲν ἅπαντες ἄνε θρωποι διὰ τὴν τῆς εἰκόνος ἀξίωσιν, καὶ τὸ τετιμῆσθαι· καθ᾿ ἣν δὴ καὶ κοινωνοί Θεοῦ γεγονότες τοεξαρχῆς, ἀνάγκην ἔχομεν δήπου διὰ βίου παντὸς ταυτηνὶ μετιέναι· καὶ πειρᾶσθαι διὰ πάντων, ὡς οἷόν τε, τὸ ἐν ἡμῖν θεῖον ἀνάγειν ἐπὶ πρωτόγονον θεῖον· ἵν᾿ ὃν διὰ ῥαθυμίας ἀπωλέσαμεν οἵμοι! Θεόν, τοῦτον αὖ διὰ σπουδῆς εὑρεῖν δυνηθῶμεν· οὕτως ἀρετῆς ἐξανάγκης ἅπασι δεῖ· βασιλεῖ μέντοι καὶ πολλῷ πλέον. Ὅσον γὰρ ἁπάντων κατὰ τὸ σχῆμα προέχει, τοσοῦτο κατ᾿ ἀρετὴν αὐτὸν προὔχειν χρεών - καὶ μὴ ὅτι πάντα τὰ πάντων αὐτὸν μόνον κεκτῆς σθαι, ἀλλὰ καὶ πάντων ἐν ἅπασι βέλτιστον εἶναι, ὅτε πάντων εἰς αὐτὸν ὡς εἰς ἀρχέτυπον ἀφορώντων, κἀκεῖθεν τὰ σφέτερ' αὐτῶν καθιστάντων. Ὡς οὖν ὁποῖος ποτ' ἂν ᾖς αὐτὸς, τοιούτων ἄν σοι καὶ πάν των καθεστηκότων, καὶ ὡς οὐχ ὑπὲρ αὐτὸς σαυτοῦ μᾶλλον ἢ τῶν ἄλλων ἁπάντων λόγον ὑφέξων, ἐθελήσεις εὖ οἶδ' ὅτι καὶ αὐτὸς διὰ πάντων βέλτιστος εἶ ναι, καὶ τοὺς ἄλλους τοιούτους δή τινας ἴσχειν, ἀλλ' οὐ κακίᾳ συζῶν διεφθαρκέναι τὰς πόλεις. Εἰ γὰρ ἀληθῆς ἐστιν ὁ τοῦ Πλάτωνος λόγος, ὥσπερ οὖν ἐστι, τὸ τὰς πόλεις ἄγαν εὐδαιμονήσειν, ὅταν ἢ φιλόσο και βασιλεύσωσιν, ἢ βασιλεῖς φιλοσοφήσωσι, τουτέστι θαυμαστοῦ τινος ἂν διὰ πάντων προστατοῦντος λαχούσας, ή που γε πᾶν τοὐναντίον, ὅταν ὁ βασι λεύων φαῦλός τις ᾖ, καὶ ταύτας ὡς κάκιστα ἕξειν πᾶσα ἀνάγκη. ΠΕΡΙ ΠΟΛΙΤΕΙΑΣ ΛΟΓΟΣ. EJUSDEM ORATIO DE SUBDITORUM OFFICIIS. 1. Quæcunque de imperatore optimo et summe venerando dici conveniebat, qualem nempe esse α΄. μὲν οὖν ἀρίστου πέρι καὶ θαυμαστοῦ βασιλέως φάναι προσῆκε, καὶ οἷον εἰκὸς εἶναι τὸν πάνω

ORATIO DE SUBDITORUM OFFICIIS. appellatus est, et quem Deus ipse in suam quasi societatem recepit, ex qua excidet, si virtutem exercere cessabit et officiis desrit suis, hucusque των μὲν ἀνθρώπων κράτος ἀνῃρημένου, τοῦ δὲ τῶν oporteat eum quid ad totius mundi gubernationem όλων ἡγεμόνος Θεοῦ κοινωνὸν ὡς εἰπεῖν καταστάντα, τῷ τε τὴν αὐτὴν ταυτηνὶ λῆξιν δημαγωγείν ἠξιωσθαι, τῷ τ᾿ ἀρετὴν πᾶσαν ἐντεῦθεν ἀσκεῖν ἠναγκάς σθαι, ὡς ἂν μὴ μόνῳ τῷ κρατεῖς τὴν κοινωνίαν ἐμε φαίνων, τοῖς ἔργοις ψεύδηται, ἀλλὰ καὶ δι' ἀμφοτέρων τῷ προελομένῳ ξυμβαίνῃ, ταῦτ' ἔστιν. Ἐπεὶ δὲ δεῖ τὸν ταῦτ᾽ εἰρηκότα, καὶ περὶ τῶν ἀρχομένων ἅττ' ἔξεστι διελθεῖν, καὶ δεῖξαι σαφῶς ὁποῖοί τινες ἂν ὄντες, καὶ τί δρῶντες ἀξιόχρεψ τουτουῒ διὰ πάντων ἀφθείεν καὶ σφόδρα προσήκοντες, πειράσομαι καὶ τοῦτον, ὡς ἂν οἷός τε ὦ, διανῦσαι τὸν ἄθλον· καὶ γὰρ ἂν εἴη τῶν ατόπων πόλεως μὲν ἡστινοσοῦν με μνημένον οὐχ ὅπως ἀκροπόλεως ἔχει μόνον, ἀλλὰ καὶ τῶν ἄλλων ἑκάστου διεξιέναι, καὶ διὰ πάντων ὡς εἰκὸς τῷ λόγῳ κεχρῆσθαι· τὴν δὲ πασῶν μεγίστην καὶ τελεωτάτην ἡγεμονίαν, καὶ τί γὰρ ἢ ξυμ πάσης τῆς οἰκουμένης θαυμαστὴν πρυτανείαν ὁποίαν εἶναι χρὴ δεῖξαι προθέμενον, ἔπειτα τὸ μὲν τῶν ἀρχομένων παρὰ φαῦλον ποιεῖσθαι, καὶ μηδέν τι πρὸς λόγον τοῦτ᾽ εἶναι νομίζειν, ἀπὸ δὲ μήνου τοῦ κρα τοῦντος τὰ τοιαῦτ᾽ ἐθέλειν περαίνειν· ἐξ ἡμισείας μέντ᾽ ἂν οὕτως εἴημεν ἀποδεδειχότες, διὰ τὸ τούτους ἀμφοτέρους ἐπὶ τοσοῦτον ἡνῶσθαι, καὶ οὕτως ἔχειν, ὡς καὶ ξυννοεῖσθαι κατ' ἀνάγκην ἀλλήλοις, τά τε ἄλλα καὶ τὸ τὴν ἀρχὴν ὑπ' αὐτῶν συνεστάναι, διαιρουμένην εἰς τούτους, καὶ τοῦτό γε οὖσαν, ὅπερ αὐτοὶ συνιόντες. Σχεδὸν μὲν οὖν ἐν τοῖς εἰρημένοις καὶ τοῦτ' εἴργαστο, καὶ τοῦτ' ἔστιν εἰπεῖν, ὡς οὐ τεῦ κρατοῦντος ὅπως οἷς ὅτι μάλιστα βέλτιστος ἔσται, κοινὸν ὄφελος ἔσται ποιούμενος λόγον, καὶ τῶν ἀρχομένων οὐδὲν ἧττον ἐν αὐτοῖς τούτοις όπως ἔσονται βέλτιστοι, λόγον ποιεῖται. Εἰ γὰρ ὡς οὐχ οἷόν τε ἄρχειν ἀρχομένων οὐκ ὄντων, οὕτως οὐδὲ καλῶς ἄρχεσθαι τούτους μὴ θαυμαστοῦ τινος διὰ πάντων τοῦ προστάτου τυχόντας· τοιοῦτον δὲ τοῦ τον οἷς αὐτὸς ἔφην εἰργασάμην, εὔδηλον ὡς ἀμφο τέρων πάντως ἐμνήσθην οἷς ἐμνήσθην θατέρου· οὐ μὴν ἀλλ' ει μὲν ἦν τοῖς αὐτοῖς περί τε τοῦ κρατοῦν· τος καὶ τῶν ὑπὸ χεῖρα λόγοις κεχρῆσθαι, καλῶς ἂν εἶχε πρὸς ἐκεῖνον μόνον εἰπόντας μηδὲν προσπε ριεργάζεσθαι· εἰ δὲ τοσαύτην τούτων ἴσμεν διαφο ράν, ὅσην ἐκεῖνα πρὸς ἄλληλα κέκτηται, ἡμεῖς τε οὐχ ὑπὲρ μόνου τοῦ κρατοῦντος, ἀλλ' ὑπὲρ αὐτῆς τῆς ἀρχῆς λέγειν προσθέμεθα, ἥτις οὐδέν ἐστιν ἄλλο ἄρχων τε καὶ ἀρχόμενος, πῶς οὐ πᾶσα ἀνάγκη καὶ ἀμφοτέρων μνησθῆναι, καὶ μετὰ τὰς πρότερον εἰσηγήσεις, καὶ τούτων ἐφῆφθαι; β΄. Δεῖ δὴ πόλεις ἁπάσας, χώρας ἁπάσας, καὶ κατὰ γῆν καὶ κατὰ θάλατταν ἐάνπερ τοῦ πράττειν εὖ ἴσχωσι λόγον, εὐσεβείας μὲν καὶ τῆς περὶ τὸ σέβας ἀσφαλείας, ἅτε κρηπῖδος καὶ ἀρχῆς οὔτης καὶ ῥίζης εὐδαίμονος βιοτῆς καὶ τοῦ κατὰ ψυχήν γιγνομένου, καὶ ὅτι σὺν αὐτῇ τε καὶ μετ᾿ αὐτῆς καὶ πᾶσαν ἄλ λην ἀρετὴν σπουδαστέον· ἀνευ δὲ ταύτης τηνάλλως θέομεν. Διὰ ταῦτα τῆς μὲν πρὸ τῶν ἄλλων ἐξξωμένως μάλιστ' ἀντιποιεῖσθαι, καὶ πᾶσιν οἷς ἔξεστι θε ραπεψειν τὸ θεῖον· ἔπειτα τοσαύτῃ μὲν καὶ τηλι καύτῃ καὶ αὐτὰς πρὸς ἑαυτὰς καὶ πρὸς ἀλλήλας explanavimus. Sed cum post hac de subditis quoque verba facere æquum est ac clare demonstraro, quibus conditionibus quæque faciendo summo imperatore digni fiant, hoc quoque, si fieri potest, certamen certabo. Absurdum enim esset urbis alicujus mentionem quidem facere, et ea quæ ad eam spectant omittere, nulla prorsus ratione habita rerum memoratu dignarum. Quanto magis maximum imperium (quo certe aliud quod animi admirationem magis alliciat, non exsistit), laudes meretur, ita tamen ut subditorum quoque justa mentio fiat. Si enim regibus solis omnia attribuentes, cateros omnes aspernaremur, rem imperfeclam relinqueremus, siquidem et regem et civem utpote naturali vinculo unitos atque ita inseparabiles contemplari dedecet. Ex iis enim quodcunque regnum constat. Quare orator verba faciens id præsertim caveat no regem tantum virum bonum prædicet, civem autem quasi bonus esse nequiret, silentio prætereat. Sicut enim fieri non potest ut regnet aliquis, si quibus regnet absunt, ita subditi feliciter regni nequeunt, nisi vir regnandi peritus obvius sit. Equidem utrumque in qua conditione posui, regem, inquam, ac subditum, nec est quod orator de illo solum bene dicat, neque vero de subdito. Nos quidem quos ista differentia nequaquam latet, non de rege, sed de ipso regno sermones serere statuimus. Et cum regnum nihil aliud sit nisi regens ac regendus, quo pacto non de ambobus hoc loco dicendum erit? 2. Omnes civitates, regiones cuncta, si torre marique proficere volunt, pietatis ac religionis, quæ sunt fundamenta omnis regni radixque vitæ felicis quod animum,rationem habere deberunt.In hoc enim rerum statu cujuscunque virtutis studium ac progressus florebunt. Cui rei nisi operam damnus, nil profcimus. Idcirco virtutem summo ardore amplectamur et Numen divinum revereamur, ut sic unanimiter ac uno tenore eadem sen-

ταῦτα φρονεῖν καὶ χαίρειν τοῖς ὅσοις· οὕτω δ' εὔνους τοῖς ἄρχουσιν εἶναι, ὡς μὴ μόνον πάντ᾽ αὐτοῖς τὸν ἅπαντα χρόνον είκειν, καὶ μετὰ τοὺς νόμους καὶ αὐ τοὺς νόμους ἡγεῖσθαι, καὶ στέργειν καθάπαξ και τιμήν τὰ γιγνόμενα· ἀλλὰ καὶ τὴν ψυχὴν ἂν ὑπὲρ αὐτῶν, εἰ δεήσῃ, προέσθαι, οφείλοντας μὲν τούτοις ταυτηνὶ τὴν φορὰν τῆς συνεχούς εἵνεκ᾽ αὐτῶν ἀγρυ πνίας καὶ τῶν φροντίδων, καὶ τοῦ πάντα πόνον καὶ κίνδυνον ἑκάστοθ᾽ ὑπὲρ τούτων αἱρεῖσθαι, διὰ τὸ τῆς ἀρχῆς ἠναγκάσθαι· χωρὶς δὲ τούτου, τὸ περὶ τοὺς κρατοῦντας ούτωσὶ διακεῖσθαι καὶ ταύτῃ παρεσκευάσθαι, οὐχ ὑπὲρ ἐκείνων μᾶλλον ἢ ὑπὲρ σφῶν αὐτ τῶν ἐστι παρεσκευάσθαι, εἴπερ ἐκείνων εὖ πρατ τόντων, καὶ αὐτοὺς εὖ πράττειν ἀνάγκη. Θεόπομπος tiamus, de iisdem gaudeamus. In gubernatores ὁμονοίᾳ κεχρῆσθαι, ὡς μίαν ἀπάσας εἶναι δοκεῖν τῷ dein eo semper animo simus, ut ipsos non minus quam ipsas leges recolamus, ut eorum gesta æqua mente recipiamus, imo vitam ipsas pro iis fundere parati erimus, quippe qui nunquam non pro nobis vigilant, nostri curam gerunt et labores periculaque pro nobis subire non dubitant. Aliter enim non regibus nostris studere, sed nostri ipsorum curam habere videremur, memores quod, si illi prosperitate fruuntur, nos quoque bene habebimus. Theopompus quidem rex Lacedæmoniorum, cuidam dicenti quod Sparta bonorum regum beneficio prospera esset, Dio potius, respondit, quod Lacedemonii dicto audientes sunt. Bene est si civitates in universum ita sunt dispositæ, sed ante omnia quæ inter cæteras excellunt nunquam minores contemnent, adeo ut iis ut servis uti et ad imquasounque res volent, adhibere præsumant, memores quod eos quibus fortune minus favel, male tractare minime liceat et silentium iis ac formidinem imperare. Sed nec multitudo proceres invidia atque odio persequatur, sed seditiones ac turbas vitando primoribus animum gratum exhibeant, infimis vero manum beneficam porrigant, eorum quasi cognatorum et affinium curam gerant. γοῦν ὁ Λακεδαμονίων βασιλεὺς πρὸς τὸν εἰπόντα σώζεσθαι τὴν Σπάρτην διὰ τοὺς κρατοῦντας ἀρχι κοὺς ὄντας, μᾶλλον ἔφη διὰ τοὺς πολλοὺς πειθαρχι κοὺς ὄντας. Κοινῇ μὲν οὖν αἱ πόλεις οὕτως εχόντων, ἰδίᾳ δὲ καν τῷ πολιτεύεσθαι, πῶς; Μήθ' οἱ προϋ χειν λαχόντες ὑπερφρονείτωσαν τῶν πολλῶν καὶ τῆς ἐλασσομένης μερίδος, ὡς μὴ μόνον ἐν ἀνδραπόδων μοίρα τούτοις κεχρῆσθαι καὶ ποιεῖν ὅταν βούλωνται κακῶς, ἀλλὰ καὶ σφίσιν αὐτοῖς διὰ τὸ σχῆμα καὶ τὸ συγκεχωρηκέναι τῆς τύχης προσήκειν ἡγεῖσθαι τὰ τοιαῦτα μάλισθ' ὑβρίζειν καὶ μαίνεσθαι, ἐκείνοις δ' ὑπεπτηχέναι καὶ τρέμειν, καὶ μηδ' ἃ πάσχουσιν λέγειν ὑπὸ δέους ἐξεῖναι, μήτ' αὖ οἱ πολλοὶ πρὸς τοὺς ὑπερέχοντας ούτωσὶ διακείσθων, ὡς ὑπὸ βασκα νίας καὶ φθόνου τούτοις ἀπεχθάνεσθαι καὶ μισεῖν, πρὸς διαβολὰς καὶ στάσεις ἔσθ' ὅτε χωρεῖν δέον, τοὺς μὲν τῶν ὑπαρχόντων εκείνοις ξυγχαίρειν καὶ συνεύχεσθαι τὰ βελτίω, ἐκείνους δ' αὖθις ἐν ἅπαντι τῷ χρείας ἱσταμένῳ, τούτοις ξυμπρόττειν, καὶ χεῖρα σώζουσαν ὑπερίσχειν, καὶ συνόλως ὡς οἰκείων καὶ μάλ᾽ αὐτοῖς προσηκόντων ἀντέχεσθαι καὶ φροντίζειν. γ΄. Ἐπὶ γὰρ τοῦτ᾽ οἶμαι καὶ πόλεις το να αρχὰς ᾤκησαν ἄνθρωποι, καὶ τείχη περιεβάλοντο καὶ προϋ βάλοντο, καὶ μετ᾿ ἀλλήλων ἠξίωσαν εἶναι, ἐφ᾽ ᾧ με τόπῳ μᾶλλον ἢ γνώμη ξυνεῖναι, καὶ ὅλως ἓν διὰ πάντων παντάπασιν εἶναι. Πῶς οὖν οὐκ ἄτοπον τους 3. Me quidem judice a principio urbes habitarunt mortales, et mania construxerunt vitamque communem elegerunt ea lege ac conditione, ut non domicilii sed studiorum societate fruerentur et ut unitas in pluralitate exsisteret. Quod si majores μὲν πρόσθεν ἐφ᾽ ᾧ μετ᾿ ἀλλήλων εἶναι πόλεις ἐξευ nostri urbes exædificarunt ut una viverent, nonne ρεῖν καὶ τεχνήσασθαι, τοὺς δὲ νυνὶ πόλεις οἰκοῦνprorsus absurdum est, si nostrates non ad eumdem τας, οὐ δι' αὐτὸ τοῦτο καὶ τοῖς λογισμοῖς ἓν εἶναι, ἀλλ᾽ οὕτω χωρίς εἶναι ταῖς γνώμαις, ὥσπερ ἂν εἰ finem sociabilitatis sed ideo urbes construunt, ut καὶ τῷ χώρῳ διίσταντο; Θαυμάζω δ᾽ εἰ τοὺς μὲν in opionibus et mentis cogitatis inter se diffe- κοινούς ἅλας ὑπὲρ τοῦ ταυτὰ του λοιποῦ φρυνεῖν απ rant? Miror deinde in salem communem ad morum similitudinem probandam invocamus potius quam ejusdem urbis habitationem, quod commune intra mœnia domicilium magis necessarium quam salis communio esse videtur; quod monstratu baud difficile est. Parvi certe, sine magnis, secundum Sophoclem, fortem turrim creare possunt. Quod enim exiguum est, a parvis in altitudinem erigi vaiet. Parvis enim ut fortiter consistant, non minus ac gubernatoribus ac nautis expedit, ut muδεῖσθαι φήσομεν χρῆναι, τὸ δὲ τὴν αὐτὴν πόλιν οι κεῖν πρὸς τὸ ταυτὸ τοῦτο παρασκευάζειν ἔλαττον ἔχειν τουτωνὶ νομιοῦμεν, τουσοῦτον ἀναγκαιότερον ὅν, ὅσον αἱ μὲν τῶν κοινῶν εἴνεχ᾽ ἀλῶν, καὶ τοῦ μετ᾿ ἀλλήλων ἡμᾶς εἶναι, γεγόνασι δήπου το καταρ χάς, κοινοὺς δὲ ἅλας οὐδηστινοσοῦν ποτε τούτων ἡγησαμένους οὐδ᾽ ἂν εἷς ἐπιδείξαι. Χωρὶς δὲ τούτων σμικροί μεγάλων χωρίς, κατὰ Σοφοκλέα, σφαλερὸν πύργου ῥῦμα πέλονται· μετὰ γὰρ μεγάλων βαιός ἄριστ᾽ ἂν καὶ μέγας ὀρθοῖθ᾽ ὑπὸ σμικροτέρων. Της γὰρ ἐκατέρων συντελείας καὶ τοῦ συναίρεσθαι δεῖ πάντως ἑκατέροις οὐδὲν ἧττον ἢ κυβερνήτῃ καὶ ναύ-

ORATIO DE SUBDITORUM OFFICIIS. ταις τοῦ παρ' ἀλλήλων συνασπισμοῦ. Τὸ δὲ στασιά- tuo subsidio se invicem adjuvent. Sin bello ac ζειν καὶ πολεμεῖν πρὸς ἀλλήλους, καὶ μὴ ταῦθα διὰ πάντων γιγνώσκοντας εἶναι, ἀλλὰ διεστῶτας ταῖς γνώμαις, ἡλίκον καὶ τούτοις κἀκείνοις τὸν ὄλεθρον ἴσχει· καὶ τοσοῦτον τουτοισὶ μᾶλλον ἢ ἐκείνοις, ὅσον πλοίου διαφθαρέντος, μικρά τις ἡ βλάβη· πόλεως δὲ ταυτὸ τοῦτο παθούσης τοσοῦτο μείζων, ὅσον καὶ πόλις νεώς· εἰ δὲ μεν' ἀλλήλων ὄντες οὕτως ἀλλήλοις εἰσὶν ὡς ἀληθῶς ἐν καιρῷ, τί δεῖ τούτους διαστάν της νομίζειν, καὶ μὴν εἰ μὴ διὰ τὸ τὴν ὁμόνοιαν κάλλιστον καὶ λυσιτελέστατον τοῖς χρωμένοις εἶναι καὶ πάσης εὐδαιμονίας ὑπόθεσιν; τῆς γοῦν ὑπὲρ σφῶν αὐτῶν εἶνεκ' ἀσφαλείας, καὶ τοῦ γ' ἔχειν εἰς ἅπαν καλῶς, συναγωνίζοιντ᾽ ἂν εἰκότως ἀλλήλοις. Ἔτι νῦν τοι εἴ τις ἔροιτ᾽ αὐτοὺς, πότερον εὖ πράσ σειν ἢ δυστυχεῖν αἱροῦνται, εἰ μὲν δυστυχεῖν, οὐδὲ συμφρονήσουσιν· εἰ δὲ τοῦ πράσσειν καλῶς λόγος αὐτοῖς, καὶ τοῦ συμφρονεῖν ποιήσονται λόγον· οὐκ οὖν ἐξανάγκης, εἰ μὲν οὐ συμφρονήσουσι, δυστυχήσουσιν. Εἰ δὲ δυστυχεῖν οὐκ ἀνέξονται, συμφρο νήσουσι· συμφρονήσαντες δὲ ὡς εἰκὸς, καὶ μία ταύτῃ γεγονότες φρατρία, ὡς ἐν τῷ κατ᾿ ἄμφω τῆς τύχης ἐν ἑκάτεροι καὶ βουλεύεσθαι καὶ φρονεῖν καὶ ὑπὲρ ἀλλήλων καὶ ὑπὲρ σφῶν αὐτῶν διακεῖσθαι, αὐτοί τε ἐν τῷ τῶν πραγμάτων ἀσφαλεῖ καὶ καλλίστῳ τὸν ἅπαντα βιώσοντα χρόνον, τῇ τε πόλει παντοδαπῶν ἀγαθῶν καθάπαξ ἔσται φορά· τὰ μὲν ἄφθονα καὶ ὑπὲρ τὴν χρείαν καὶ πᾶσαν παρελαύνοντα προσδοκίαν διὰ τὴν τῶν ἐνοικούντων ὁμόνοιαν καὶ φιλανθρωπίαν τοῦ τῶν ὅλων χορηγοῦντος Θεοῦ· τῶν δ' ἑκασταχόθεν τῆς οἰκουμένης καὶ κατὰ γῆν καὶ κατὰ θάλατταν εἰσκομιζομένων, ὡς μηδὲ ἐνδείν ὧν πόλεσι μάλιστα δεῖ. insidiis se persequuntur et contrariis opinionibus certant, utrisque damna inferuntur, atque uni majora quam alteri, in quantum navis naufraga minus damni capere potest quam urbs propter magnitudinem et sanctuarium. Quod si omnes benigna mente inter se vivunt, discordia certe prorsus abest, et concordia omnis felicitatis origo ac fons habenda erit, ita tamen ut de securitate mutua omni jure inter se certent. Si quis autem eos interroget, si bente aut infeliciter vivere malint, et responderint, misere, non concordes erunt; si autem, feliciter, unanimiter responsum ab iis erit, Bet si infelices sunt, non per necessitatem sunt Sed ubi miseriam perpeti nolunt, concordes erunt, et sic fraternitatis vinculo uniti in utraque fortuna, et de se et mutuo eadem consilia et proposita in medium ferent, et in rerum discrimine infausto ut in secundis rebus omne tempus ita vivent ut reipublicæ optima quoque offerant. Hinc rerum abundantia divitiæ plusquam justæ ex incolarum humanitate, Deo dante, manabunt, et rerum qum undique terrarum in magnas urbes comportari solent, summa copia erit. δ'. Ωσπερ δὲ τὴν πόλιν πᾶσαν εἰς ἐπιφανεῖς τε καὶ πολλοὺς διαιροῦντες, οὐκ ἀξιοῦμεν ἡντινοῦν βα σκανίαν ἢ θράσος εκατέροις παρ' ἑκατέρων ὑπάρ χειν, ἀλλ᾽ ἐξίσης ἑκατέρους εὐνοεῖν ἑκατέροις κατὰ τὸ ἑξὸν ἑκατέροις, οὕτω ταύτῃ γε πάλιν πολλοῦ τινος ἄξιον εἶναί φαμεν καὶ πρὸς Θεοῦ καὶ πρὸς ἀνθρώ πων ἐν τῷ καλλίστῳ μάλιστα κεῖσθαι, μὴ μόνον τὴν τῶν ξένων ὑποδοχὴν καὶ φιλανθρωπίαν, καὶ τὸ τούτους οἰκείως εὖ μάλα προσίεσθαι καὶ κεχρῆσθαι, ἀλλὰ καὶ τὸ τοὺς ἀπόρους τῶν πολιτῶν καὶ πιεζο μένους ἐνδεί πλείστης ὅσης ὑπὸ τῶν εὐπόρων ἀξιοῦσθαι προνοίας· καὶ ὧν αὐτοὺς μὲν τυγχάνειν ἐχρῆν ἐξανάγκης, ἐκείνους δ' εὖ μάλα χορηγούς και θεστάναι· μάλιστα μὲν διὰ τὸ ξυγγενὲς καὶ οἰκεῖον. Ο Τῆς γὰρ αὐτῆς ἀμφότεροι πόλεως· ὡς μηδὲ μεγα λοψυχίαν ταύτην είναι μᾶλλον εἰκάζειν ἢ χάριν πρὸς τοὺς οἰκείους ἐκτινομένην· ἔπειτα καὶ διὰ τὰς τῆς τύχης ὑφάλους καὶ τὸν πολὺν Εύριπον, στροβύλου δίκην ἄνω καὶ κάτω τὸν βίον κυκώσης, καὶ οὕτω παιζούσης τἀνθρώπινα, ὡς τοὺς αὐτοὺς νῦν μὲν μακαρίους, νῦν δὲ τρισαθλίους παρασκευάζειν, κατὰ τοὺς τῶν δικαστῶν δωροδόκους ή βούλοντα τὰς ψήφους τιθέντας. Εἰ δ᾽ ἀληθῆ ταῦτα, ὥσπερ οὖν ἀληθῆ, καὶ οὐκ εἰσάπαν εὐτυχοῦντες ἢ δυστυχοῦντες ἡμεῖς, ἀσχέτοις δὲ στροφαῖς καὶ περιφοραῖς τῶν πραγμάτων νῦν μὲν τῇδε, νῦν δ᾽ ἐκεῖσε χωροῦμεν, 4. Sicut porro civitatem in proceres et multitadinem dividentes nolumus ab alterutra classe alteri male fieri, imo volumus ut benevolentia utrinque dominetur, sic hoc quoque loco conditionem divinam ac humanam faustissimam esse precamur, atque ita ut egeni et inopes civium a divitibus quam maxime juventur, et bonorum communione per familias et sodalitia æque fruantur. Utriusque enim fortunæ exemplaria urbs præbet, et qui bene facit non magnanimus est, sed simpliciter humanus erga cognatos ao fratres. Cum enim vit❤ vicissitudines Euripi instar ultro citroque volvantur, et sic res humanas ludibrii loco versant, videmus quod qui modo fortunati fuere, mox ærumna jactantur, corruptis judicibus qua libet, latrunculum ponentibus. Quæ si vera sunt (et utique sunt); si nos non prorsus felices aut plane infelices ivenimur; si variis rerum rotationibus loca permutamus, et nusquam stabiles vivimus, æquum est ut quoscunque in egestate et angustiis rerum viventes videmus ex animo doleamus, consumma

solemur et adjuvemus, fortunæ nostre participes οὐ τοῦτο μᾶλλον ὄντες ἢ ἐκεῖνο, μᾶλλον δὲ οὐδέτερον τούτων, ἐπειδὴ καὶ πρὸς ἄμφω χωροῦμεν, καὶ οὐδα μοῦ δυνάμεθα στῆναι, δίκαιοι πάντες ἐσμὲν διὰ πάντα ταῦτα, οὓς ἂν ἑκάστοθ᾽ ὁρῶμεν ἐν σπάνει και θεστῶτας τοῦ βίου καὶ πενίᾳ συζῶντας, καὶ οἷς οὐκ ἔδει ταλαιπωροῦντας, τούτοις συμπονεῖν καὶ συναλ γεῖν καὶ συνάχεσθαι, καὶ πᾶσιν οἷς ἔξεστιν ἐπικου. φίζειν καὶ παραμυθεῖσθαι σφίσι τὰ δυσχερῆ, καὶ ὅλως κοινωνούς ποιεῖσθαι τῶν εἴτ᾿ ὄντων βούλει λέ γειν εἴτ᾿ οὐκ ὄντων ἡμῖν. Εἰ γὰρ ἃ νῦν ἔχομεν, ταῦτ᾽ οὐκ ἔχοντες ἐκτησάμεθα, εὔδηλον ὡς ἐπειδὴ τὴν ἀρχὴν οὐκ ἔχοντες ἐκτησάμεθα, οὐδὲ κτησάμε νοι καθέξομεν ἐσαεὶ, ἀλλ᾽ ἔτι πρὶν ἀπηλλάχθαι τοῦ βίου τούτων ἐκπεσούμεθα τύχῃ τινὶ, οἷα πολλὰ για γνεται, ἢ τετελευτηκότες, καὶ οἷς ἔστιν ὅτ᾽ οὐ βουλόμεθα, ταῦτ' ἐξανάγκης τάσομεν χρῆσθαι. Ἐσχάτης οὖν ἂν εἴη παραπληξίας, μὴ ταῦτ᾽ ἐθέλειν ἑτοίμως προΐεσθαι, ἃ κατέχοντες μὲν οὐκ εἰσάπαν καθέξομεν· προϊέμενοι δὲ, οὐκ ἔστιν ὅτε οὐχ ἕξου μεν· τὸ γὰρ πρὸς τοὺς οὐκ ἔχοντας μεγαλοψυχία και χρῆσθαι, καὶ πάντ' αὐτοῖς ἐπαρκεῖν, τοσοῦτον ἔσχει παρὰ πάντων ἐν τῷ τοῦ καλοῦ καὶ δικαίου λόγῳ τὸ συγκεχωρηκός, ὡς οὐχ ὅσον εἰς αἰῶνας αἰώνων παραπέμπειν τὸ κέρδος, ἀλλὰ καὶ τὸν τῶν ὅλων Θεὸν ὑπόχρεων ἡμῖν καθεστάναι μετὰ μείζονος ἤ τις ἂν εἰκάσαι παρασκευῆς ἐκτιννύντα. Εἰ δ᾽ ὧν εἰς αὐτοὺς εἵνεκα δρῶμεν, ταυτὶ κομιζόμεθα, καὶ διὰ τοῦ μι κρὰ ἅττα διδόναι, τὰ πάντων μέγιστ᾽ αὐτοί, καὶ ὧν οὐκ ἂν εὔξαιτό τις καλλίω, λανθάνομεν ἡμᾶς αὐτοὺς μᾶλλον εὖ ποιοῦντες ἢ τουτουσί· καὶ πλέον ἡμεῖς απέχοντες, ἢ οὗτοι νῦν παρ᾽ ἡμῶν ἔχουσι· καὶ οἷς ἐπανορθοῦσθαι τὴν σφῶν ἀπορίαν οιόμεθα δεῖν, θαυμαστούς τινας τούτους ἡμῖν αὐτοῖς εὐεργέτας πα ρασκευάζοντες τοῦ λοιποῦ· ὡς μὴ μόνον ἐντεῦθεν, ἀλλὰ καὶ κατ' αὐτό γε καὶ μάλιστα τοῦτο μὴ τοιαυτην ἡμῖν χάριν αὐτοὺς ἴσχειν ἢ ἡμᾶς τῷ Θεῷ· ὅτι ἃ παρ' ἡμῶν ἔστ' αὐτοῖς, τούτων ἡμῖν ὄντων παρὰ Θεοῦ, ἔπειθ᾽ ἡμεῖς τἀκείνου διδόντες, μισθούς ὑπερ· φυεῖς κομίζεσθαι βουλόμεθα τούτων· ἄλλως τε καὶ τὰ παρ' ἡμῶν πρὸς αὐτοὺς οὐ δόσις τις μεγαλόψυ χος, ἀλλ᾽ ἀπόδοσίς ἐστιν ἐξανάγκης. Εἰ γὰρ δι' ὧν αὐτοὺς εὖ ποιοῦμεν, πάντ᾽ ἔστι ταῦτα Θεοῦ, ἐπειδὴ κατ' αὐτὸν τοῦτον καὶ ἀδελφοί, κοινὰ δὲ τὰ τῶν φί λων ή παροιμία νομοθετεῖ, δείκνυται δήπου σαφῶς, ὡς οὔθ᾽ ἡμεῖς ἃ σφίσι διδόαμεν ἡμέτερ᾽ ἐστὶν, ἀλλ᾿ αὐτῶν, οὔθ᾽ ὅταν οὗτοι ταῦτα λαμβάνωσιν, ἡμέτερα λαμβάνουσι δήπου, ἀλλὰ τὰ σφέτερ᾽ αὐτῶν εἰκότως ἀπολαμβάνουσι. Παρὰ πάντα δὲ ταῦτα ἐκεῖνο λέγω, ὡς ᾗ μὲν πεφύκαμεν ἄνθρωποι κεὶ τούτῳ καλού μεθα τῷ προσρήματι, ἓν πάντες ἐσμέν, καὶ φύσιν ἔχομεν ταυτὰ πάντες καὶ διανοεῖσθαι καὶ πράσσειν τῇ τύχῃ δὲ καὶ τῇ τῆς τύχης φορᾷ διαφέρειν αλλήλων δοκοῦμεν, ὡς τοὺς μὲν μείζους, τοὺς δ' ἐλάσ σους, καὶ τοὺς μὲν εὐπόρους, τοὺς δ᾽ εἶναι πᾶν τούν αντίον. Οὐκοῦν οἷς μὲν τοὺς εὖ παθεῖν δεομένους εὖ ποιεῖν οἰόμεθα δεῖν, ἡμᾶς αὐτοὺς ὡς εἰπεῖν εἴ ποιοῦμεν, τῷ κατὰ φύσιν χωρεῖν· οἷς δ᾽ οὐ τοῦτο ποιοῦμεν, ἡμᾶς αὐτοὺς ἀγνοοῦμεν, τοὺς τῆς φύσεως παραβαίνοντες νόμους· καὶ τύχῃ δουλεύοντες μᾶλ reddendo. Si enim tempus fuit quo quæ nunc habemus, acquirere oportuit, patet quod quæ in principio non possidebamus, nec in æternum possidebimus, sed casu aliquo fatali ante mortem omnibus denudabimur, et quod sæpe post mortem in hominum minime gratorum possessionem transire inviti videmus. Extremæ igitur esset stultitiæ cedere nolle ea quæ non semper possidere possumus el quæ interdum ad nos revertuntur. Si enim erga egeuos misericordes sumus, apud omnes golriam et laudem adipiscemur et fructum per sæcula percipiemus, imo Deum ipsum creditorem habebimus, idque cum majori, quam quis crediderit, usura. Si autem eorum quæ pro aliis facimus, fructum recipimus, imo pro parvis beneficiis magna redduntur, clam nobis ipsis melius facimus quam cæteris, et beneficos eos in nosmet constituimus magis quam in seipsos, unde fit ut illi majorem nobis, quam nos Deo, gratiam profiteantur, quia quod ipsis a nobis suppeditatur, nobis a Deo venit, et nos eorum quæ damus, usuram capere speramus justo majorem, dum quæ damus non benevolentiæ effectus est, sed necessaria restitutio. Si enim ea quæ iis beneficiorum titulo suppeditamus, & Deo veniunt, siquidem fratres sumus et amico. rum, ut in proverbio est, omnia communia esse debent, jam patet quod quæ nos iis damus non nostrum, sed ipsorum est, et quod si dona nostra recipiunt, non nostra, sed propria recipiunt. Illud insuper dicam quod, cum homines sumus et nominamur, eadem omnes natura excitati idem et meditamur ac facimus; et quod sola fortuna nos distinguit quæ alios magnos, alios parvos divitesque constituit, dum alii plane contrarium obtingunt. Quod si iis quæ bene mereri videntur, bene facimus, nobis ipsis bene facimus; si vero quibusdam aliis eadem beuefcia recusamus, nos ipsos ignoramus naturæ leges transgrediendo et servitutem subeuntes homine non dignam. Quare ne naturam vitiare videamur, semper bene facere nitamur, hoc enim naturæ convenienter vivere et humanitatem exercere est. Quare si homines charitate dignos humane tractatis et bona vestra cum iis communicatis, Dei amore digni æstimabimini; sin minus, e contra rudes ac inhumani et proditores esse censebimini humana societatis. Hinc optima malorum loco eligite, et humanitatis