Diplomatic text · vision-corrected transcription of the Migne scan (complete), over scholarios OCR (cleaned, language-split) — PG column chips mark the printed columns.
Chapter XIICaput XII
col. 1155–1156page 301 of 392
Caput XI
PG 145:1155ναίως τῇ κατά Χριστόν ὁμολογία ἐνδιαπρέψαντες τὸ θεῖον διήνυσαν στάδιον, θηρίων δαπάνη γενόμενοι· Πρίσκος καὶ Μάλχος καὶ ᾿Αλέξανδρος ἦσαν αὐτοῖς τὰ ὀνόματα. Τούτοις φασὶ καν᾿ ἀγρὸν οἰ κοῦντας ὡς ἀνειμένως περὶ τὸ καλὸν ἔχοντας, ὑπ αἰτίας ἑαυτοὺς ἄγειν· ὡς δὴ βραβείων οὐρανίων περικειμένων, ὀλιγωροῖεν οὗτοι ῥαθυμῶς ἔχοντες διαρπάζειν, τὸν τοῦ μαρτυρίου δηλαδή στέφανον. Ταῦτα δὲ καλῶς διαγνόντας, εὐθὺς ἐπὶ Καισάρειαν ὁρμῆσαι λέγεται· καὶ ἐπὶ τὸν δικαστών γενομένους, καὶ τὸ εἰκὸς παρασχομένους ταῖς ὑπὲρ Χρι στοῦ ἀποκρίσεσι, τοῦ μακαρίου τέλους τυχεῖν, θηρίων γενομένους βοράν. Ναὶ μὴν καὶ γυνή τις κατὰ τὴν αὐτὴν πόλιν τὸν ἴσον ἀγῶνα διέδραμε· τὰ Μαρκίωνος δ᾽ ἦν, ὡς λόγος, καὶ αἱρουμένη τε καὶ φρονοῦσα. ΚΕΦΑΛ. ΙΒ΄. Περὶ τῆς κατὰ Γαλιήνον εἰρήνης, καὶ τῆς ὑπὲρ ἡμῶν ἐπιστολῆς αὐτοῦ, καὶ οἷος ἦν. Τοιαῦτα Ουαλεριανός μεταστραφείς διετέλει. Οὐκ εἰς μακρὰν δε, δουλείται παρὰ βαρβάροις υπε νεγκών, μονάρχην ἀφίησι τὸν υἱὸν Γαλινον· ὃς σωφρονέστερον διατεθείς, γράμμασι μὲν αὐθὺς ἀπό στειλε τὸν καθ᾿ ἡμῶν διωγμόν. Ἐλευθερίως δε τοῦ λόγου προεστῶσι τὰ ειωθότα πράττειν ἀφίησι. Τὰ δὲ γράμματα οὕτω πως ἐπὶ λέξεως εἶχεν Αὐτοκράτωρ Καίσαρ Πούλιος Δικίννιος Γαλιΐνος, εὐτυχής, εὐσεβὴς, σεβαστός, Διονυσίῳ καὶ Πιν καὶ Δημητρίῳ ἐπισκόποις. Τὴν εὐεργεσίαν τῆς ἐμῆς δωρεᾶς διὰ παντὸς τοῦ κόσμου ἐκβιβασθῆναι προσ έταξα, ὅπως ἀπὸ τῶν τόπων τῶν θρησκευσίμων ἀποχωρήσωσι. Καὶ διὰ τοῦτο καὶ ὑμεῖς τῆς ἀντι γραφῆς τῆς ἐμῆς τῷ τύπῳ χρῆσθαι δύνασθε, ώστε μηδένα ὑμῖν ἐνοχλεῖν· καὶ τοῦτο ὅπερ κατὰ τὸ ἐξὸν δύναται ὑφ' ὑμῶν ἀναπληροῦσθαι· ὁ δὲ ὑπ' ἐμοῦ πρὸ πολλοῦ συγκεχώρηται. Καὶ διὰ τοῦτο Αυρήλιος Κυρήνιος ὁ τοῦ μεγίστου τάγματος προστατεύων τὸν τύπον τὸν ὑπ' ἐμοῦ δοθέντα διαφυλάξει. ο Φέρεται δὲ καὶ ἄλλη αὐτοῦ διάταξις ἄλλοις ἐπισκί ποις εκδεδομένη, ἐφιεῖσα͵ τὰ χωρία τῶν παρ' εκεί νοις κοιμητηρίων ἀπολαβεῖν. Τοιοῦτος μὲν οὖν ὁ Γαλιῆνος ἦν· ὑπὲρ οὗ καὶ Διονύσιος ταῦτα διέξεισιν Ἐκεῖνος μὲν τῶν πρὸ αὐτοῦ βασιλέων, τον μεν προέμενος, τῷ δὲ ἐπιθέμενος, παγγενεί ταχέως καὶ πρόρριζος ἐξαφανίσθη. ᾿Ανεδείχθη δὲ καὶ συνανα μολογήθη παρά πάντων ὁ Γαλιήνος παλαιός ἅμα βασιλεὺς καὶ νέος, πρῶτος ὤν, καὶ μετ' ἐκείνους Πράγματος,
confessionem Christi perferentes, in divino decur- ναίως τῇ κατά Χριστόν ὁμολογία ἐνδιαπρέψαντες
rere stadio, ad bestias damnati. Nomina eorum τὸ θεῖον διήνυσαν στάδιον, θηρίων δαπάνη γενόμε
sunt: Priscus, Malchus, et Alexander. li dicuntur
in agro habitantes, seipsos ut segnes et ignavos
in re omnium pulcherrima accusasse: quod scilicet divinis propositis præmiis, per socordiam ea
arripere negligerent, martyrii coronam designantes. Itaque re sic pulchre deliberata, confestim
festinabundi Cæsaream contenderunt, et apud judicem de professione Christi, quæ opus erant, dixerunt: ac mox bestiis objecti, felicem sunt consecuti finem. In eadem urbe femina etiam quædam
Marcionis secuta hæresim, ut fertur, eodem est
certamine defuncta.
CAPUT XII.
νοι· Πρίσκος καὶ Μάλχος καὶ ᾿Αλέξανδρος ἦσαν
αὐτοῖς τὰ ὀνόματα. Τούτοις φασὶ καν᾿ ἀγρὸν οἰ
κοῦντας ὡς ἀνειμένως περὶ τὸ καλὸν ἔχοντας, ὑπ
αἰτίας ἑαυτοὺς ἄγειν· ὡς δὴ βραβείων οὐρανίων
περικειμένων, ὀλιγωροῖεν οὗτοι ῥαθυμῶς ἔχοντες
διαρπάζειν, τὸν τοῦ μαρτυρίου δηλαδή στέφανον.
Ταῦτα δὲ καλῶς διαγνόντας, εὐθὺς ἐπὶ Καισάρειαν
ὁρμῆσαι λέγεται· καὶ ἐπὶ τὸν δικαστών γενομέ
νους, καὶ τὸ εἰκὸς παρασχομένους ταῖς ὑπὲρ Χριστοῦ ἀποκρίσεσι, τοῦ μακαρίου τέλους τυχεῖν,
θηρίων γενομένους βοράν. Ναὶ μὴν καὶ γυνή τις
κατὰ τὴν αὐτὴν πόλιν τὸν ἴσον ἀγῶνα διέδραμε· τὰ
Μαρκίωνος δ᾽ ἦν, ὡς λόγος, καὶ αἱρουμένη τε καὶ
φρονοῦσα.
De pace sub Galieno: et epistola ejus quam pro
Christianis edidit, et qualis is fueril.
Valerianus autem ad eum modum transversim raptus, non diu persecutionem continuavit.
Barbaris enim captus et in servitutem redactus, imperium ad filium Galienum transmisit. Qui pro humanitate sua statim edictis promulgatis, Christianorum persecutionem inhibuit,
liberiusque verbi antistitibus stata solitaque officia sua peragere permisit. Litteræ ejus in hæc
fere verba sunt conceptæ: «Imperator Cæsar,
Publius Licinius Galienus, Felix, Pius, Augustus,
Dionysio, Pinnæ, et Demetrio episcopis. Officium
et benignitatem liberalitatis meæ per terrarum or-
.bem omnem produci imperavi, ut ex locis omnibus, in quibus pie divina coluntur, decedatur.
Quapropter et vos rescripti mei exemplo uti potestis, ut ne quisquam vobis sit gravis et molestus: et id quoad ejus fieri potest, a vobis adimpleatur, quod a me dudum est permissum. Itaque
Aurelius Cyrenius summi ordinis præfectus
constitutionem a me promulgatam servabit.» Circumfertur etiam alia ejus constitutio ad episcopos
alios data, per quam, ut Christiani loco cemneteriorum suorum reciperent, permisit. Talis quidem
Galienus fuit. De quo Dionysius hæc quoque refert: < Atque ille eorum qui ante se fuerunt
imperatorum, hunc quidem deserens atque deΚΕΦΑΛ. ΙΒ΄.
Περὶ τῆς κατὰ Γαλιήνον εἰρήνης, καὶ τῆς
ὑπὲρ ἡμῶν ἐπιστολῆς αὐτοῦ, καὶ οἷος ἦν.
Τοιαῦτα Ουαλεριανός μεταστραφείς διετέλει.
Οὐκ εἰς μακρὰν δε, δουλείται παρὰ βαρβάροις υπε
νεγκών, μονάρχην ἀφίησι τὸν υἱὸν Γαλινον· ὃς σω
φρονέστερον διατεθείς, γράμμασι μὲν αὐθὺς ἀπό
στειλε τὸν καθ᾿ ἡμῶν διωγμόν. Ἐλευθερίως δε
τοῦ λόγου προεστῶσι τὰ ειωθότα πράττειν ἀφίησι.
Τὰ δὲ γράμματα οὕτω πως ἐπὶ λέξεως εἶχεν·
• Αὐτοκράτωρ Καίσαρ Πούλιος Δικίννιος Γαλιΐνος,
εὐτυχής, εὐσεβὴς, σεβαστός, Διονυσίῳ καὶ Πιν
καὶ Δημητρίῳ ἐπισκόποις. Τὴν εὐεργεσίαν τῆς ἐμῆς
δωρεᾶς διὰ παντὸς τοῦ κόσμου ἐκβιβασθῆναι προσέταξα, ὅπως ἀπὸ τῶν τόπων τῶν θρησκευσίμων
ἀποχωρήσωσι. Καὶ διὰ τοῦτο καὶ ὑμεῖς τῆς ἀντι·
γραφῆς τῆς ἐμῆς τῷ τύπῳ χρῆσθαι δύνασθε, ώστε
μηδένα ὑμῖν ἐνοχλεῖν· καὶ τοῦτο ὅπερ κατὰ τὸ ἐξὸν
δύναται ὑφ' ὑμῶν ἀναπληροῦσθαι· ὁ δὲ ὑπ' ἐμοῦ
πρὸ πολλοῦ συγκεχώρηται. Καὶ διὰ τοῦτο Αυρήλιος
Κυρήνιος ὁ τοῦ μεγίστου τάγματος προστα
τεύων τὸν τύπον τὸν ὑπ' ἐμοῦ δοθέντα διαφυλάξει. ο
Φέρεται δὲ καὶ ἄλλη αὐτοῦ διάταξις ἄλλοις ἐπισκί
ποις εκδεδομένη, ἐφιεῖσα͵ τὰ χωρία τῶν παρ' εκεί
νοις κοιμητηρίων ἀπολαβεῖν. Τοιοῦτος μὲν οὖν ὁ
Γαλιῆνος ἦν· ὑπὲρ οὗ καὶ Διονύσιος ταῦτα διέξεισιν·
• Ἐκεῖνος μὲν τῶν πρὸ αὐτοῦ βασιλέων, τον μεν
προέμενος, τῷ δὲ ἐπιθέμενος, παγγενεί ταχέως καὶ
πρόρριζος ἐξαφανίσθη. ᾿Ανεδείχθη δὲ καὶ συνανα
stituens, illum vero cum impetu invadens, μολογήθη παρά πάντων ὁ Γαλιήνος παλαιός ἅμα
cum omni genere suo funditus statim disperiit.
Valerianus in Rhætia a militibus, Galienus
ejus filius Romæ a senatu, Augusti creati, æqua
potestate imperium obtinuerunt.
Valerianus in Mesopotamia a Persarum rege
superatus, mox etiam captus, apud Parthos in
servitute consenuit. Et quamdiu vixit, rex ejus
provinciæ, cerviri ejus insistens, equum conscendere solitus est. (Eutrop.) Idem Tamerlanes Scy -
tha in Bajazethe Turca fecit.
Galienus imperavit annos sex cum patre
Valeriano, novem solus. Eo tempore multi in diversis provinciis per seditionem creatiimperatores:
in quibus Macrinus fuit, qui in Illyrico una cum
filio est interfectus. Odenatum autem ipse Galienus
βασιλεὺς καὶ νέος, πρῶτος ὤν, καὶ μετ' ἐκείνους
consortem imperii fecit, etc.
Πράγματος, Euseb. lib. vu, cap. 13.
Macrinum sive Macrianum designat. Macrianus, Galieno negligentius rempub. administrante,
imperium in Oriente arripuit: deinde in Illyrico
cum Aureolo, qui et ipse contra Galienum imperium sumpserat, duce Domitiano manum conseruit. Sed victus cum filio Macriano est, et exercitus
omnis Aureolo deditus. Uterque etiam et pater et
filius cæsus, sicuti et alter filiorum ejus ab Odenato in Oriente est interemptus. (Jul. Capitol. in
Galieno.)
(*)
Aureolum.
col. 1157–1158page 302 of 392
PG 145:1157παρών. Κατά δε τὸ ῥηθὲν πρὸς τὸς προφήτην Ησαίαν, Τὰ ἀπ' ἀρχῆς ἰδοὺ ἡκασι, καὶ καινὰ ἁ νῦν ἀνατελεῖ. Ωσπερ γὰρ νέφος τὰς ἡλιακὰς ἀκτί νας ὑποδραμόν, καὶ πρὸς ὀλίγον ἐπηλυγάσαν ἐσκίασεν αὐτόν, καὶ ἀντ᾽ αὐτοῦ προεφάνη· εἶτα παρελθόντος 4 διατυκέντος τοῦ νέφους, ἐξεφάνη πάλιν ἐπα κατείλας ή προσνατείλας ὁ ἥλιος· οὕτω προστὰς καὶ προσπελάσας ἑαυτὸν ὁ Μακρίνος τῆς ἐφεστώσης Γαλιήνου βασιλείας, ὁ μὲν οὐκ ἔστιν, ἐπεὶ μηδε ἦν ὁ δὲ ἔστιν ὁμοίως ὥσπερ ἦν. Καὶ οἷον ἀποθεμένη τὸ γῆρας ἡ βασιλεία, καὶ τὴν προσοῦσαν ἅμα καθηραμένη κακίαν, άκμαιότερον νῦν ἐπανθει· καὶ πορρώτερον ὁρᾶται καὶ ἀκούεται και διαφοιτᾷ παν ταχοῦ.» Τοιαῦτα καὶ περὶ τούτου ἱστορεῖ Διονύ στος. ΚΕΦΑΛ. ΙΓ'. Περὶ τοῦ ἐν Καισαρείᾳ Μαρίνου τοῦ μάρτυρος. Τηνικαῦτα δὲ εἰρήνης ούσης απανταχοῦ, τῇ κατὰ Καισάρειαν Παλαιστίνη, Μαρινός τις τῶν ἐν ἀξιώ ματι, πλούτῳ τε καὶ γένει περιφανῶν, διὰ Χριστὸν τὴν κεφαλὴν ἀπετμήθη, αἰτίαν τοιαύτην παρεσχη χώς. Εκαλει μὲν γὰρ αὐτὸν ἡ τοῦ βαθμοῦ τάξις ἐπί τινά, κατὰ τὸ ἔθος Ῥωμαίοις, ἀξιώματος προ κοπήν· κλῆμα τοῦτο ἐκάλουν, ἑκατοντάρχου τόπου ἐπέχον. Καὶ δῆτα μέλλοντος ἤδη ἔχεσθαι τῆς τιμῆς, ἕτερος ζήλῳ φερόμενος παριὼν ἐπὶ τὸ βήμα, μην δαμῶς ἐξεῖναι αὐτῷ, Χριστιανῷ γε όντι, καὶ μὴ βασιλεῦσι θύοντι, τῆς ἐκ Ρωμαίων τυγχάνειν ἀξίας, κατηγόρει· αὐτῷ δὲ μᾶλλον προσήκειν τοῦ ἀξιώματος διατείνετο· καὶ τὸν δικαστών (ἦν δ' ᾿Αχαῖος όνομα), δυσχεράναντα, Μαρίνῳ εἰς λόγους ἐλθεῖν. εἰ τῇ γνώμη ἐμμένειν αἱροῖτο. Ἐπεὶ δὲ τὸ ἀμετά θεῖον τοῦ ἀνδρὸς ἑώρα τῆς πρὸς Χριστὸν διαθέσεως τρεῖς ώρας τολοιπὸν ἐδίδου τὴν αἵρεσιν διασκέψασθαι, ἔξω τοῦ δικαστηρίου γενόμενον. Ὃν ἐξιόντα Θεότεχνος ὁ τῆς ἐκεῖσε παροικίας ἐπίσκοπος, τῆς χειρὸς λαβόμενος, ἐπὶ τὴν ἐκκλησίαν είλκε, τὰ εἰκότα διομιλούμενος. Είσω δε ἀγαγὼν καὶ παρὰ τῷ ἁγιά σματι στήσας, τὸν χιτωνίσκον παραναστείλας, τὸ προσηρτημένον αὐτῷ ξίφος ἐδείκνυ. Ὁμοῦ δὲ καὶ το ἱερὸν παραγαγών Εὐαγγέλιον, ἐν μέσῳ προστίθει, εἰπὼν ὁπότερον τῶν δύο ελέσθαι βούλοιτο. Ως δ' εὐθὺς τὴν δεξιάν προτείνας, τὴν βίβλον εδέχετο, ἐξῆγεν εὐχαῖς καθοπλίσας τον μάρτυρα, ἐπὶ μᾶλλον έχεσθαι παρεγγυησάμενος τοῦ Θεοῦ· τυχεῖν γὰρ ῥᾷστον είναι γένοιτο προς εκείνου ρωννύμενον τῶν κατ᾽ ἄφεσιν· καὶ μετ' εἰρήνης ἐξῆγεν. Ἐπεὶ δὲ καὶ ὁ τῆς προθεσμίας εκάλει καιρός, ὁ κήρυξ αὖθις μετακαλεῖτο τον μάρτυρα. Παραστάς οὖν καὶ μεί ζονα τὴν προθυμίαν ἡ πρότερον ὑπὲρ Χριστοῦ ἐν δειξάμενος, εὐθὺς ἀείξεν τὴν ἐπὶ θάνατον ἡγεῖο, καὶ ξέρει τὴν κεφαλὴν ἀφηρείτο. Τιμή τίς ἐστι παρὰ Ῥωμαίοις τὸ κλῆμα, οὐ τοὺς τυχόντας φασίν εκατοντάρχους γίνεσθαι, τόπου σχολάζοντος.
ECCLESIASTICA HISTORIÆ LIB. VI.
παρών. Κατά δε τὸ ῥηθὲν πρὸς τὸς προφήτην 404 Declaratus autem, communibusque sufragiis
Ησαίαν, Τὰ ἀπ' ἀρχῆς ἰδοὺ ἡκασι, καὶ καινὰ ἁ
νῦν ἀνατελεῖ. Ωσπερ γὰρ νέφος τὰς ἡλιακὰς ἀκτίνας ὑποδραμόν, καὶ πρὸς ὀλίγον ἐπηλυγάσαν ἐσκίασεν αὐτόν, καὶ ἀντ᾽ αὐτοῦ προεφάνη· εἶτα παρελθόν
τος 4 διατυκέντος τοῦ νέφους, ἐξεφάνη πάλιν ἐπα
κατείλας ή προσνατείλας ὁ ἥλιος· οὕτω προστὰς καὶ
προσπελάσας ἑαυτὸν ὁ Μακρίνος τῆς ἐφεστώσης
Γαλιήνου βασιλείας, ὁ μὲν οὐκ ἔστιν, ἐπεὶ μηδε ἦν·
ὁ δὲ ἔστιν ὁμοίως ὥσπερ ἦν. Καὶ οἷον ἀποθεμένη τὸ
γῆρας ἡ βασιλεία, καὶ τὴν προσοῦσαν ἅμα καθηραμένη κακίαν, άκμαιότερον νῦν ἐπανθει· καὶ ποῤῥώ
τερον ὁρᾶται καὶ ἀκούεται και διαφοιτᾷ παν
ταχοῦ.» Τοιαῦτα καὶ περὶ τούτου ἱστορεῖ Διονύ
στος.
ab omnibus renuntiatus est Galienus, vetus simul
et novus imperator. Cum enim ante eos fuisset,
post eos quoque exsistit. Jnxta id quod ad prophetam Isaiam est dictum: Quæ a principio fuere,
ecce veniunt, et nova sunt quæ nunc exorientur **.
Quemadmodum enim nubes radios solis subiens,
et ad breve tempus eum umbra objects obscurat,
et ejus loco apparet, deinde vel prætereunte vel
evanescente nube, sol sive subortus seu præortus
resplendet: ita Macrinus imperium Galieni, cui
præfectus fuerat, per tyrannidem invasit. Atque
ille quidem nunc non exstat, quandoquidem nihil
erat; hic autem itidem, ut antea fuit, constat,
et imperium ejus, perinde atque senium deposuisset, et adhærens sibi vitium repurgasset, floridius etiam nunc viget, longiusque multo ubique
spectatur, auditur, frequentatur.» Hæc de illo narrat Dionysius.
Περὶ τοῦ ἐν Καισαρείᾳ Μαρίνου τοῦ μάρτυρος.
Τηνικαῦτα δὲ εἰρήνης ούσης απανταχοῦ, τῇ κατὰ
Καισάρειαν Παλαιστίνη, Μαρινός τις τῶν ἐν ἀξιώ
ματι, πλούτῳ τε καὶ γένει περιφανῶν, διὰ Χριστὸν
τὴν κεφαλὴν ἀπετμήθη, αἰτίαν τοιαύτην παρεσχη
χώς. Εκαλει μὲν γὰρ αὐτὸν ἡ τοῦ βαθμοῦ τάξις
ἐπί τινά, κατὰ τὸ ἔθος Ῥωμαίοις, ἀξιώματος προκοπήν· κλῆμα τοῦτο ἐκάλουν, ἑκατοντάρχου τόπου
ἐπέχον. Καὶ δῆτα μέλλοντος ἤδη ἔχεσθαι τῆς τιμῆς,
ἕτερος ζήλῳ φερόμενος παριὼν ἐπὶ τὸ βήμα, μην
δαμῶς ἐξεῖναι αὐτῷ, Χριστιανῷ γε όντι, καὶ μὴ βασιλεύσι θύοντι, τῆς ἐκ Ρωμαίων τυγχάνειν ἀξίας,
κατηγόρει· αὐτῷ δὲ μᾶλλον προσήκειν τοῦ ἀξιώμα·
τος διατείνετο· καὶ τὸν δικαστών (ἦν δ' ᾿Αχαῖος
όνομα), δυσχεράναντα, Μαρίνῳ εἰς λόγους ἐλθεῖν.
εἰ τῇ γνώμη ἐμμένειν αἱροῖτο. Ἐπεὶ δὲ τὸ ἀμετάθεῖον τοῦ ἀνδρὸς ἑώρα τῆς πρὸς Χριστὸν διαθέσεως
τρεῖς ώρας τολοιπὸν ἐδίδου τὴν αἵρεσιν διασκέψα
σθαι, ἔξω τοῦ δικαστηρίου γενόμενον. Ὃν ἐξιόντα
Θεότεχνος ὁ τῆς ἐκεῖσε παροικίας ἐπίσκοπος, τῆς
χειρὸς λαβόμενος, ἐπὶ τὴν ἐκκλησίαν είλκε, τὰ εἰκότα
διομιλούμενος. Είσω δε ἀγαγὼν καὶ παρὰ τῷ ἁγιάσματι στήσας, τὸν χιτωνίσκον παραναστείλας, τὸ
προσηρτημένον αὐτῷ ξίφος ἐδείκνυ. Ὁμοῦ δὲ καὶ το
ἱερὸν παραγαγών Εὐαγγέλιον, ἐν μέσῳ προστίθει,
εἰπὼν ὁπότερον τῶν δύο ελέσθαι βούλοιτο. Ως δ'
εὐθὺς τὴν δεξιάν προτείνας, τὴν βίβλον εδέχετο,
ἐξῆγεν εὐχαῖς καθοπλίσας τον μάρτυρα, ἐπὶ μᾶλλον
έχεσθαι παρεγγυησάμενος τοῦ Θεοῦ· τυχεῖν γὰρ
ῥᾷστον είναι γένοιτο προς εκείνου ρωννύμενον τῶν
κατ᾽ ἄφεσιν· καὶ μετ' εἰρήνης ἐξῆγεν. Ἐπεὶ δὲ καὶ
ὁ τῆς προθεσμίας εκάλει καιρός, ὁ κήρυξ αὖθις
μετακαλεῖτο τον μάρτυρα. Παραστάς οὖν καὶ μεί
ζονα τὴν προθυμίαν ἡ πρότερον ὑπὲρ Χριστοῦ ἐν
δειξάμενος, εὐθὺς ἀείξεν τὴν ἐπὶ θάνατον ἡγεῖο,
καὶ ξέρει τὴν κεφαλὴν ἀφηρείτο.
antea pro
CAPUT XIII.
De Marino Cæsariensi martyre.
Eo tempore, cum pax ubique esset, Cæsareæ
Palastina Marinus quidam, opibus, genere et dignitate clarus, pro Christo capite plexus est, per talem causam. Vocabat eum disciplinæ militaris
ordo ad honorem, Romanorum more, majorem,
gradumque dignitatis altiorem (vitem vocabant et eam qui consequebantur, centuriones
fiebant. Et jam honorem talem recepturus erat,
cum alius æmulationis studio ad tribunal procedit,
minimeque convenire criminando asserit, ut is
Romanam dignitatem consequatur, qui Christianus
sit, et imperatoribus non sacrificet: proindeque
ordinem eum sibi potius deberi contendit. 405
Ibi judex (Achæus huic nomen fuit) id inique u
lil, Marinumque an in sententia perseverare pergeret, interrogavit. Atque ubi constantem ejus in
Christum animum firmamque affectionem vidit,
tres ei ad deliberan bum extra judicium concessit
horas. Atque eum sic exeuntem, Theotecnus ejus
loci episcopus manu apprehensum, in ecclesiam
deducit, sermonesque cum eo, quos opus erat,
confert: mox etiam in sacratiorem templi locum
admittit, tunicaque ejus diducta, ensem quo accinctus erat, ei demonstrat, simulque sacrum
Evangelii librum productum in medio proponit,
optionemque ei, ut utrum vellet acciperet, permittit. Porro, postquam ille statim dextram ad librum ipsum accipiendum extendit, precatione
martyrem armatum producit, eumque ut magis
Deo obtemperando quam hominibus adhæreret,
cohortatur. Facile enim eum ab illo confortatum,
quæ maxime desideraret, consecuturum esse. Illumque sic cum pace dimittit. Atque ubi constitutum vocaret tempus, et præco matyrem
rursum citarel, assistens ille, majoremque quam
Christo alacritatem ostendens, extemplo inde ad mortem est abductus, et capite truncatus.
* Isa. XLJU, 19.
Τιμή τίς ἐστι παρὰ Ῥωμαίοις τὸ κλῆμα, οὐ
τοὺς τυχόντας φασίν εκατοντάρχους γίνεσθαι, τόπου
σχολάζοντος. Εuseb. lib. vu, cap. 19. Spartianus
in Adriano vitem pro centurionātu accipit.
Chapter XIV, XVCaput XIV, XV
col. 1159–1160page 303 of 392
Caput XIII
PG 145:1159ΚΕΦΑΛ. ΙΔ'. Περὶ Αστερίου καὶ τῆς κατ᾿ αὐτὸν παραδόξου ἱστορίας. Αστέριος δε θεοφιλὴς ἀνὴρ ἐς τὰ μάλιστα, συγ κλήτου τε βουλῆς ἐπὶ Ῥώμης μετέχων, διαφανής τε πλούτῳ καὶ γένει περίβλεπτος, βασιλεῦσί τε διαφερόντως τιμώμενος, εὐγενείας τε καὶ περιουσίας είν νικα μηδενὶ ἁγνοούμενος, παρὼν τῇ τελειώσει τοῦ μάρτυρος, ἐσθῆτας πολυτελεῖς ἀγαγών, τό μαρτυρικὸν ἐκεῖνο σκήνος μετέωρον ἐπ᾽ ὤμων ἄρας, λαμ πρᾶς τινος καὶ προσηκούσης ἠξίου ταφῆς, ὡς χρεών περιστείλας. Τοῦ δ᾽ Αστερίου τούτου πολλὰ καὶ άλλα μνήμης άξια φέρεται. Ο δὲ αὐτῷ πρᾶξαι συν έβη ἐπὶ τὴν Φιλίππου Καισάρειαν, ἣν Φοίνικες Πανιάδα προσαγορεύουσιν, οὐκ ἄκαιρον ἂν εἴη καὶ τῇ τῆς ἱστορίας παραδούναι γραφή. ᾿Αγχίθυρον μὲν γὰρ τῇ πόλει φασὶ τὸ ὄρος εἶναι ὁ Πάνιον κέκληται, πρὸς δὲ ταῖς ὑπωρείαις τούτου τοῦ ὄρους πηγὰς μεγίστας ἀναδείκνυσθαι· καὶ Ἰορδάνη λόγος τὸ ῥεῦμα προχεῖσθαι. Ἐν δὴ ταῖς πηγαῖς ταύταις, κατά τι πάτριον ἔθος, ἑορτῆς ἡμέρᾳ οἱ περίοικοι ἀθροιζόμενοι, σφάγιον δαίμονι τινι καθ᾽ ὕδατος ἀπερρίπτουν. Ο δὲ παρὰ δόξαν ἀφανὲς ἦν τῇ δυνάμει τοῦ ἐνεργοῦντος. Καὶ θαῦμα περιβόητον ἁπανταχοῦ τὸ γινόμενον κηρύττετο. Ἐπεὶ δέ ποτε παρὼν καὶ Αστέριος, τό τε γινόμενον εἶδε, καὶ τοὺς ἐπὶ τούτῳ δὴ καταπληττομένους διέγνω, ᾤκτειρέ τε τῆς πλά νης· εἶτα καὶ χεῖρας εἰς οὐρανοὺς ἀνασχῶν, τὸν ἐπὶ πάντων εκάλει Θεόν, τόν τε λαοπλάνον δαίμονα τῷ ὕδατι ἐπινηχόμενον ἀπελᾷν, κἀκείνους τῆς ἀπάτης ἐλευθεροῦν. Καὶ ὁ μὲν ηύχετο· ἀθρόως δὲ τὸ ἱερεῖον ἐπεπόλαζε ταῖς πηγαῖς, ὥσπερ διανεχόμενον. Καὶ τὸ θαῦμα καὶ τὸ ἐπὶ τούτῳ παράδοξον διελύετο, ως μηδὲ τοῦ λοιποῦ τοιοῦτόν τι γεγενῆσθαι περὶ τὸν τόπου. ΚΕΦΑΛ. ΙΕ. Περὶ τῆς ἐν Πανεάδι στήλης τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ τῆς ἐκεῖσε φυσ μένης βοτάνης. Ἐπεὶ δὲ τῆς Πανεάδος ἐμνήσθην, οὐκ ἄξιον οἶμα παραδραμεῖν καί τινα ἑτέραν διήγησιν, πᾶσι διὰ στόματος φέρεσθαι οὖσαν ἀξίαν. Εκ γάρ του της πόλεως ταύτης λόγος ἔχει τὴν αἱμόῤῥουν εκείνην ὁρμᾶσθαι· ἐν Χριστοῦ κρασπέδω συλῆσαι τὴν ἴασιν ἡ τῶν θείων Εὐαγγελίων διδάσκει γραφή. Και γ ἀπ' αὐτῆς εἰσέτι καὶ τὸν οἶκον ἐκείνῃ περιφανή δεί κνυσθαι· καὶ τῆς ἐπ᾿ αὐτῇ τοῦ Σωτῆρος εὐεργεσίας θαυμαστά τρόπαια παραμένειν. Πρὸς γὰρ δὴ ταῖς πύλαις τοῦ οἴκου ταύτης ἐπί τινος κίονος μετεώρους στήλας εστάναι δύο, πεποιημένας χαλκοῦ· ὧν άτερα μὲν ἐπὶ γόνυ κεκλιμένη ἐστὶν, εἰς τοὔμπροσθεν τα νουσα χείρας, καὶ ὡς οἷον εἰπεῖν ἱκετεύουσα. Γυνα κὸς δὲ εἶναι τὸ ἔκτυπον ἡ γλυφὴ δίδωσιν. Ἡ δ άλλη καταντικρύ ἱστῶσα ἐς ὄρθιον ἀνδρὸς σχήμα, διπλοίδα κοσμίως περιβεβλημένη, χεῖρα ἔοικε τ γυναικὶ προτείνειν κλινούση. Τούτου δ' ἐν τοῖς π
CAPUT XIV.
De Asterio, et admiranda fidemque omnem excedente
rei per eum gestæ historia.
Verumenimvero Asterius, vir apprime Deia mans,
senator Romanus, claro loco natus, copiosus, et
magno ab imperatoribus in pretio habitus, proindeque propter nobilitatem et opes nemini ignotus,
morti martyris affuit: et mox pretiosis allatis
vestibus, martyris corpus in humeros sublatum,
et (sicuti decebat) involutum, sane quam splendida et magnifica dignatus est sepultura. Hujus
viri alia quoque plura sunt memoratu digna facinora. Quod vero is Cæsareæ Philippi, quam Phonices Paneadem vocant, fecit, referre in historiam
nostram non intempestivum est visum. Propinquum ei urbi montem esse ferunt, qui Panius dicitur: 406 ad radices ejus fontes sunt uberiores,
unde etiam Jordanem profluere dicunt. In eos
fontes, patrio quodam more accolæ celebri festoque die congregati, victimam dæmoni nescio cui
projicere solebant: quæ quod mirifice derepente
vi et operae fficacis illius dæmonis disparebat, pro
miraculo ingenti ubique ea res est celebrata. Et
cum aliquando ibi adesset Asterius, simulque id
quod fiebat videret, hominesque eo consternari
animadverteret, miseratus primum errorem eorum, deinde, sublatis in coelum manibus, eum qui
est super omnia Deus, invocat, ut cum seductorem populi dæmonem illum aquis innatantem dispelleret, tum fraude et errore tanto miseros illos
liberaret. Et ille quidem sic orabat; confestim vero
hostia illa supernatans emersit. Ita miraculum id
hominumque de eo portentosa opinio, adeo est
sublata, ut deinceps nihil quidquam ejusmodi in
eo loco sit factum.
CAPUT XV.
De statua Domini nostri Jesu Christi in Paneade, et
ea quæ ad hanc statuam crevit herba.
Quandoquidem autem Paneadis meminimus, nec
aliam quamdam historiam prætermittendam esse
duximus, dignam illam quæ sit in ore omnibus.
Ex hac enim urbe fama fert ortam fuisse mulierem
illam quam sanguinis profluvio laborantem
fimbriæ Christi attractu sanationem rapuisse divi.
norum Evangeliorum testatur Scriptura. Ibi domus quoque ejus magnifica adhuc visa est, simulque admirandum tropæum et monumentum collati
in eam beneficii Servatoris permansit. Pro foribus
namque domus ejus in columna quadam æreæ duæ
statuæ stabant sublimes: quarum altera, genibus
flexis, manibusque protensis, femina habitu, supplicantis faciem præ se tulit: altera autem ex adverso collocata, directo viri statu, diploide cum
decenti quadam gravitate amicti, manum inclinatæ
feminæ porrigere visa est. Ad hujus pedes in staMulier sanguinis profluvio laborans in Evangelio, Cæsariensis fuit. Ea monumentum et staΚΕΦΑΛ. ΙΔ'.
Περὶ Αστερίου καὶ τῆς κατ᾿ αὐτὸν παραδό
ξου ἱστορίας.
Αστέριος δε θεοφιλὴς ἀνὴρ ἐς τὰ μάλιστα, συγ
κλήτου τε βουλῆς ἐπὶ Ῥώμης μετέχων, διαφανής τε
πλούτῳ καὶ γένει περίβλεπτος, βασιλεῦσί τε διαφερόντως τιμώμενος, εὐγενείας τε καὶ περιουσίας είν
νικα μηδενὶ ἁγνοούμενος, παρὼν τῇ τελειώσει τοῦ
μάρτυρος, ἐσθῆτας πολυτελεῖς ἀγαγών, τό μαρτυρι
κὸν ἐκεῖνο σκήνος μετέωρον ἐπ᾽ ὤμων ἄρας, λαμπρᾶς τινος καὶ προσηκούσης ἠξίου ταφῆς, ὡς χρεών
περιστείλας. Τοῦ δ᾽ Αστερίου τούτου πολλὰ καὶ
άλλα μνήμης άξια φέρεται. Ο δὲ αὐτῷ πρᾶξαι συν
έβη ἐπὶ τὴν Φιλίππου Καισάρειαν, ἣν Φοίνικες
Πανιάδα προσαγορεύουσιν, οὐκ ἄκαιρον ἂν εἴη καὶ
τῇ τῆς ἱστορίας παραδούναι γραφή. ᾿Αγχίθυρον μὲν
γὰρ τῇ πόλει φασὶ τὸ ὄρος εἶναι ὁ Πάνιον κέκληται,
πρὸς δὲ ταῖς ὑπωρείαις τούτου τοῦ ὄρους πηγὰς με
γίστας ἀναδείκνυσθαι· καὶ Ἰορδάνη λόγος τὸ ῥεῦμα
προχεῖσθαι. Ἐν δὴ ταῖς πηγαῖς ταύταις, κατά τι
πάτριον ἔθος, ἑορτῆς ἡμέρᾳ οἱ περίοικοι αθροιζόμενοι, σφάγιον δαίμονι τινι καθ᾽ ὕδατος ἀπεῤῥίπτουν. Ο δὲ παρὰ δόξαν ἀφανὲς ἦν τῇ δυνάμει τοῦ
ἐνεργοῦντος. Καὶ θαῦμα περιβόητον ἁπανταχοῦ τὸ
γινόμενον κηρύττετο. Ἐπεὶ δέ ποτε παρὼν καὶ
Αστέριος, τό τε γινόμενον εἶδε, καὶ τοὺς ἐπὶ τούτῳ
δὴ καταπληττομένους διέγνω, ᾤκτειρέ τε τῆς πλά
νης· εἶτα καὶ χεῖρας εἰς οὐρανοὺς ἀνασχῶν, τὸν ἐπὶ
πάντων εκάλει Θεόν, τόν τε λαοπλάνον δαίμονα τῷ
ὕδατι ἐπινηχόμενον ἀπελᾷν, κἀκείνους τῆς ἀπάτης
ἐλευθεροῦν. Καὶ ὁ μὲν ηύχετο· ἀθρόως δὲ τὸ ἱερεῖον
ἐπεπόλαζε ταῖς πηγαῖς, ὥσπερ διανεχόμενον. Καὶ
τὸ θαῦμα καὶ τὸ ἐπὶ τούτῳ παράδοξον διελύετο, ως
μηδὲ τοῦ λοιποῦ τοιοῦτόν τι γεγενῆσθαι περὶ τὸν
τόπου.
Περὶ τῆς ἐν Πανεάδι στήλης τοῦ Κυρίου
ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ τῆς ἐκεῖσε φυσ
μένης βοτάνης.
Ἐπεὶ δὲ τῆς Πανεάδος ἐμνήσθην, οὐκ ἄξιον οἶμα
παραδραμεῖν καί τινα ἑτέραν διήγησιν, πᾶσι διὰ
στόματος φέρεσθαι οὖσαν ἀξίαν. Εκ γάρ του της
πόλεως ταύτης λόγος ἔχει τὴν αἱμόῤῥουν εκείνην
ὁρμᾶσθαι· ἐν Χριστοῦ κρασπέδω συλῆσαι τὴν ἴασιν
ἡ τῶν θείων Εὐαγγελίων διδάσκει γραφή. Και γ
ἀπ' αὐτῆς εἰσέτι καὶ τὸν οἶκον ἐκείνῃ περιφανή δεί
κνυσθαι· καὶ τῆς ἐπ᾿ αὐτῇ τοῦ Σωτῆρος εὐεργεσίας
θαυμαστά τρόπαια παραμένειν. Πρὸς γὰρ δὴ ταῖς
πύλαις τοῦ οἴκου ταύτης ἐπί τινος κίονος μετεώρους
στήλας εστάναι δύο, πεποιημένας χαλκοῦ· ὧν άτερα
μὲν ἐπὶ γόνυ κεκλιμένη ἐστὶν, εἰς τοὔμπροσθεν τα
νουσα χείρας, καὶ ὡς οἷον εἰπεῖν ἱκετεύουσα. Γυνα
κὸς δὲ εἶναι τὸ ἔκτυπον ἡ γλυφὴ δίδωσιν. Ἡ δ
άλλη καταντικρύ ἱστῶσα ἐς ὄρθιον ἀνδρὸς σχήμα,
διπλοίδα κοσμίως περιβεβλημένη, χεῖρα ἔοικε τ
γυναικὶ προτείνειν κλινούση. Τούτου δ' ἐν τοῖς π
tuam Christo Cæsareæ pro ædium suarum foribus erexit.
col. 1161–1162page 304 of 392
PG 145:1161σὶν ἐπὶ τοῦ ὑπερθεν τῆς στήλης βάθρου βοτάνην ἔχει λόγος ἐκφύεσθαι· ἦν δὴ ἄχρι του κρασπέδου τῆς τοῦ χαλκοῦ διπλοῖδος ἀνιούσαν, έκιστα περαιτέρω προβαίνειν. Ταύτην δ' άτε τοῦ ἱεροῦ ἐκείνου κρασπέδου ἡμμένην, αλεξιφάρμακον παντοίων σημάτων καθίστασθαι. Τον δ' άνδριάντα τοῦτον εἰς Χριστοῦ σχήμα διαχυθῆναι παρὰ τῆς αἱμορροούσης, ἀληθὴς κατιοῦσα ἐς ἡμᾶς ἱστορία παρέδωκεν, ἡ δὲ καὶ μέχρι τῶν χρόνων παρέμεινεν Ἰουλιανοῦ. Καὶ καινὸν οὐδὲν τοὺς πάλαι πρὸς τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἀγαθοῦ τινος μετασχόντας τοιαύτα τῷ Σωτῆρι ἁμεί ψασθαι. ΚΕΦΑΛ. ΙΓ'. Περὶ τῶν μορφῶν τῶν ἁγίων ἀποστόλων, καὶ του θρόνου Ἰακώβου τοῦ ἀδελφοθέου. Όπου γε καὶ τῶν ἱερῶν αὐτοῦ μαθητῶν Πέτρου καὶ Παύλου τὰς εἰκόνας, ἔτι δὲ καὶ αὐτοῦ Χριστοῦ καὶ τῆς αὐτὸν τεκούσης ὑπερφυῶς, ἐν γραφή χρω μάτων εἰς δεύρο σωζομένας πλείστας ἀνέγνωμεν, Λουκᾶ μὲν τοῦ ἀποστόλου πρώτως αὐτὰς ἀκριβῶς εἰδυίαις γράφειν χερσὶν ἱστορήσαντος, καὶ τοῦ ἔργου κατάρξαντος· ἔπειτα δὲ καὶ τῶν ἄλλων ἀρχαίων αν δρῶν ὡς εἰκὸς οἷα σωτέρας, εθνική τινι τάχα συνη θεία δουλευόντων, καὶ τοῦτον δὴ τὸν τρόπον τιμᾷν εἰωθότων· καὶ ἀπαραφυλάκτως διενεργεῖν τοῦτο αυτό παραδεδωκότων· ὅπερ ἡ Ἐκκλησία ἐκεῖθεν λαβούσα, εἰς μέγα τε ηὔξησε καὶ ἐπέδωκε, Θεοῦ τὸ ἔργον οἰκονομήσαντος· οὐ μορφὰς δὲ μόνον καὶ στή λας, ἀλλὰ καὶ πέπλα καὶ ῥάβδους και σκίμποδας τῶν ἁγίων ἐκείνων ἀνδρῶν εἰς μνήμην δῆτ' ἐκείνων άλη στον διασώζουσα· καθὰ δὲ καὶ τὸν Ἰακώβου θρό νον ἐπιπολὺ τοῦ χρόνου περιλαγμένον ἀνέγνωμεν ὃν ἀδελφὸν μὲν τοῦ Κυρίου εἶναι, πρῶτον δὲ τῶν Ἱεροσολύμων ἐπίσκοπον, πρὸς αὐτοῦ Χριστοῦ καὶ τῶν ἀποστόλων χρηματίσαι οἱ θεῖοι λόγοι παραδιδόασι. Περιεῖπον γὰρ οἱ μετ' ἐκείνους ἐκείνου διά δοχοι, ταῦτα σαφῶς ἐπιδεδειγμένοι, οἷον περὶ τοὺς θεοφιλεῖς άνδρας αξιόχρεων το σέβας ἀπέσωζον ὥσπερ δὴ καὶ ἐς ἡμᾶς τοῦτο μάλα πρεσβεύεται μνήμης ἕνεκα πολλῶν τῶν παρ' ἡμῖν σωζομένων. Αλλὰ περὶ μὲν τούτων οὕτως. ΚΕΦΑΛ. ΙΖ΄. Περὶ τοῦ ἁγίου Γρηγορίου του περιβοή του ἐν θαύμασιν, ὡς τοῖς κατ' ἐκεῖνο καιρου χρόνοις ήκμαζε. Τοῖς δὲ κατὰ Γαλιηνόν χρόνοις ήκμαζε καὶ λόγοις καὶ παραδόξων τέρασιν έργων Γρηγόριος ὁ τῶν κατὰ Πόντον εκκλησιῶν σὺν ᾿Αθηνοδώρῳ τῷ ἀδελφῷ ἡγη σάμενος, τῆς Νεοκαισαρέων μὲν τὴν ἐπισκοπὴν ἔχων, τὴν γε μὴν τῶν κατορθωμάτων ἐνέργειαν ἐπωνυμίαν ὡς εἰκός κληρωσάμενος· ὃς Ἑλλήνων μὲν φὺς πατέρων, τὸ σέβας μετέθετο, καὶ ἐπὶ μᾶλο λον τὰ τῆς πίστεως αὐτῷ αὔξησεν. Ωριγένει γάρ ἀδεξιφάρμακος ᾿Απαραλλάκτως,
ECCLESIASTICÆ HISTORIÆ LIB. VI.
σὶν ἐπὶ τοῦ ὑπερθεν τῆς στήλης βάθρου βοτάνην tuæ ipsius basi herba excrescere quæ cum ad
ἔχει λόγος ἐκφύεσθαι· ἦν δὴ ἄχρι του κρασπέδου
τῆς τοῦ χαλκοῦ διπλοῖδος ἀνιούσαν, έκιστα περαι
τέρω προβαίνειν. Ταύτην δ' άτε τοῦ ἱεροῦ ἐκείνου
κρασπέδου ἡμμένην, αλεξιφάρμακον παντοίων
σημάτων καθίστασθαι. Τον δ' άνδριάντα τοῦτον εἰς
Χριστοῦ σχήμα διαχυθῆναι παρὰ τῆς αἱμορροούσης,
ἀληθὴς κατιοῦσα ἐς ἡμᾶς ἱστορία παρέδωκεν, ἡ δὲ
καὶ μέχρι τῶν χρόνων παρέμεινεν Ἰουλιανοῦ. Καὶ
καινὸν οὐδὲν τοὺς πάλαι πρὸς τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν
ἀγαθοῦ τινος μετασχόντας τοιαύτα τῷ Σωτῆρι ἁμείψασθαι.
Περὶ τῶν μορφῶν τῶν ἁγίων ἀποστόλων, καὶ
του θρόνου Ἰακώβου τοῦ ἀδελφοθέου.
Όπου γε καὶ τῶν ἱερῶν αὐτοῦ μαθητῶν Πέτρου
καὶ Παύλου τὰς εἰκόνας, ἔτι δὲ καὶ αὐτοῦ Χριστοῦ
καὶ τῆς αὐτὸν τεκούσης ὑπερφυῶς, ἐν γραφή χρω
μάτων εἰς δεύρο σωζομένας πλείστας ἀνέγνωμεν,
Λουκᾶ μὲν τοῦ ἀποστόλου πρώτως αὐτὰς ἀκριβῶς
εἰδυίαις γράφειν χερσὶν ἱστορήσαντος, καὶ τοῦ ἔργου
κατάρξαντος· ἔπειτα δὲ καὶ τῶν ἄλλων ἀρχαίων αν
δρῶν ὡς εἰκὸς οἷα σωτέρας, εθνική τινι τάχα συνηθεία δουλευόντων, καὶ τοῦτον δὴ τὸν τρόπον τιμᾷν
εἰωθότων· καὶ ἀπαραφυλάκτως διενεργεῖν τοῦτο
αυτό παραδεδωκότων· ὅπερ ἡ Ἐκκλησία ἐκεῖθεν
λαβούσα, εἰς μέγα τε ηὔξησε καὶ ἐπέδωκε, Θεοῦ τὸ
ἔργον οἰκονομήσαντος· οὐ μορφὰς δὲ μόνον καὶ στήλας, ἀλλὰ καὶ πέπλα καὶ ῥάβδους και σκίμποδας
τῶν ἁγίων ἐκείνων ἀνδρῶν εἰς μνήμην δῆτ' ἐκείνων
άλη στον διασώζουσα· καθὰ δὲ καὶ τὸν Ἰακώβου θρό
νον ἐπιπολὺ τοῦ χρόνου περιλαγμένον ἀνέγνωμεν·
ὃν ἀδελφὸν μὲν τοῦ Κυρίου εἶναι, πρῶτον δὲ τῶν
Ἱεροσολύμων ἐπίσκοπον, πρὸς αὐτοῦ Χριστοῦ καὶ
τῶν ἀποστόλων χρηματίσαι οἱ θεῖοι λόγοι παραδιδόασι. Περιεῖπον γὰρ οἱ μετ' ἐκείνους ἐκείνου διά
δοχοι, ταῦτα σαφῶς ἐπιδεδειγμένοι, οἷον περὶ τοὺς
θεοφιλεῖς άνδρας αξιόχρεων το σέβας ἀπέσωζον·
ὥσπερ δὴ καὶ ἐς ἡμᾶς τοῦτο μάλα πρεσβεύεται
μνήμης ἕνεκα πολλῶν τῶν παρ' ἡμῖν σωζομένων.
Αλλὰ περὶ μὲν τούτων οὕτως.
fimbriam æreæ diploidis pertigisset, non altius
progrediebatur: eamque veluti sacram fimbriam
tangens illa, præsens adversus omne genus morborum auxilium habuisse dicta est. 407 Statuam
porro istam a muliere illa sanguinis profluvio laborante, ad Christi formam et habitum conflatam
esse, vera certaque, quæ ad nos pervenit, historia
tradidit. Atque ea ad Juliani usque tempora perduravit. Neque adeo mirum videri debet, qui aliquid beneficii olim a Servatore nostro accepere,
eos per ejusmodi monumenta grati erga eum animi
memoriam reliquisse.
CAPUT XVI.
De figura et forma sanctorum apostolorum, et de
throno Jacobi fratris Domini.
Cum etiam sanctorum apostolorum Petri et
Pauli, ipsiusque adeo Christi, et quæ eum supra
naturæ captum mirifice genuit Virginis matris,
coloribus adumbratas imagines, plurimas ad hunc
usque diem conservatas esse norimus. Ac Lucas
quidem apostolus primus ipsas accurate, opus id
exorsus, manibus suis depinxit; deinde vero ex
veteribus alii quoque viri, pro eo atque par erat
veluti servatores suos in signis et picturis servantes, idem fecere: ethnica quidem illi fortasse
consuetudine ducti, et morem eum colere soliti,
absque tamen necessaria observatione obtinere id
tradiderunt. Sed Ecclesia inde acceptum magis ac
magis adauxit (providentia Dei curante atque
disponente), non modo efigies et statuas, verum
etiam vestes, baculos, et lectos sanctorum illorum
virorum conservans, ad memoriam eorum sempi‐
ternam. Sicuti et Jacobi thronum ad multa tempora servatum esse scimus, quem fratrem ipsum
Domini, primum Hierosolymorum episcopum, ab
ipso Christo et apostolis creatum esse, sacra monumenta tradidere. Venerati sunt enim hunc successores ejus, asservatum: satis aperte declarantes, quo cultu et studio Deo dilectos viros sint
prosecuti. Quemadmodum id ad nos quoque est
transmissum, apud quos multa etiam memoriæ
gratia asservantur. Verum de his hæc dicta sufficiant.
408 CAPUT XVII.
Περὶ τοῦ ἁγίου Γρηγορίου του περιβοή του De sancto Gregorio miraculis claro, ut ea state
ἐν θαύμασιν, ὡς τοῖς κατ' ἐκεῖνο καιρου
χρόνοις ήκμαζε.
Τοῖς δὲ κατὰ Γαλιηνόν χρόνοις ήκμαζε καὶ λόγοις
καὶ παραδόξων τέρασιν έργων Γρηγόριος ὁ τῶν κατὰ
Πόντον εκκλησιῶν σὺν ᾿Αθηνοδώρῳ τῷ ἀδελφῷ ἡγησάμενος, τῆς Νεοκαισαρέων μὲν τὴν ἐπισκοπὴν
ἔχων, τὴν γε μὴν τῶν κατορθωμάτων ἐνέργειαν
ἐπωνυμίαν ὡς εἰκός κληρωσάμενος· ὃς Ἑλλήνων
μὲν φὺς πατέρων, τὸ σέβας μετέθετο, καὶ ἐπὶ μᾶλο
λον τὰ τῆς πίστεως αὐτῷ αὔξησεν. Ωριγένει γάρ
floruerit.
Galieni temporibus simul et doctrina et miraculis ingentibus floruit Gregorius, cum fratre
Athenodoro ecclesias in Ponto gubernans. Ipsi
autem Neocæsariensis obtigerat episcopatus, et ab
efficacia miraculorum edendorum cognomen Mirifici. Gentilibus autem genitus parentibus religio
nem mutavit, et in fide maxime profecit: et
Alexandriæ Origeni operam dans, sacras atque
Sub ea statua herba ἀδεξιφάρμακος excrevit. (Euseb. lib. vi, cap 14.)
᾿Απαραλλάκτως, Eusebius, ut supra.
PATROL. GR. CXLV.
Chapter XVIIICaput XVIII
col. 1163–1164page 305 of 392
Caput XVI, XVII
PG 145:1163καὶ τὰ τῆς ἔξω εἰς ἄκρον ἠσκήθη. Ενθα δὴ ἑταιρικὸν γύναιον ἐπὶ διαβολῇ αὐτῷ προσελθὸν, δαίμονι ληφθέν, διὰ προσευχῆς τὴν ἴασιν ἔσχεν. Ἐπὶ δὲ τῆς Ἐκκλησίας τεθεὶς, Φαιδίμου αὐτῷ τὰς χεῖρας ἐπι βαλόντος, ὃς ᾿Αμασείας ἐπίσκοπος ἦν, ἐπεὶ πρὸς αὐτὸν ἡγετο, λίθον μέγαν βουνῷ παραπλήσιον εὐχή μόνη κινήσας, εἰς ἕτερον μετήγαγε τόπον. Ενθα δὴ καὶ τὸν νεωκόρον τῇ τῶν δαιμόνων ἐκβολῇ τε καὶ εἰσβολῇ πρὸς τὴν κατὰ Χριστὸν πίστιν ἔλκειν· καί τινα λίμνην διαφερομένην δυσὶν ἀδελφοῖς ξηρὰν καὶ ἄνικμον ἐδείκνυ. ᾿Αλλὰ καὶ τοῦ ποταμοῦ Λύκου τὸ βλαπτικώτατον ῥεῖθρον, τῷ τὴν οἰκείαν καταπήξαι βακητρίαν, ἀνέστειλεν. Ητις δὴ καὶ ἐς δεύρο, ἐς μέγα δένδρον διήκουσα, τοῖς προσπελάζουσι φαίνε ἐπ' ᾿Αλεξανδρείᾳ φοιτήσας, τα τῆς θείας Γραφῆς ται. Καὶ τὸν νεκροῦ σχήμα πλασάμενον Ἑβραῖον Τοσαῦτα ὡς ἐν συντόμῳ εἰπεῖν καὶ τὰ περὶ τοῦ θαυμαστοῦ Γρηγορίου. ἔργῳ νεκρόν καθιστᾷ. Καὶ τοῖς δειώκουσι τοῦτον, εἰς δένδρον μετασχηματισθεὶς, ἑστὼς ἐν προσευχῇ ἀθέατος έμεινε. Καὶ λοιμὸν δὲ ἀπίστοις προὐξένησε, καὶ τῇ πίστει προσελθούσῃ τοῦ μόρου ἀπήλλαττεν. Ἔγγραφον δε τῆς θεογοθίας τὴν πίστιν ἡ τοῦ Θεοῦ μήτηρ διὰ τοῦ εὐαγγελιστοῦ Ἰωάννου φανεῖσα τούτῳ παρέχει. Εἰς δὲ βαθὺ γῆρας ἥκων, ἄχρι καὶ Διοκλητιανοῦ παρατείνας, εὐχαριστίας προῆκε φω νάς· ὅτεπερ τὴν ἐπὶ τόσον πλήθουσαν ἀπιστίας πό λιν πολυναθρωποτάτην οὖσαν ἐπὶ τῆς ἐναντίας και ταλέλοιπε τάξεως. Οσους καὶ γὰρ ἐλθὼν εὗρε τὴν πίστιν πρὸ αὐτοῦ παραδεδεγμένους τοσούτους τε λευτῶν τῇ ἀπιστία παραμεμενηκότας καταλέλοιπε. ΚΕΦΑΛ. ΙΒ' Περὶ τῶν ἑορταστικῶν Διονυσίου ἐπιστολῶν. Διονύσιος δὲ ὁ τῆς ᾿Αλεξανδρείας, μήπω τῆς κατά Γαλιηνὸν ἐπιλαβούσης εἰρήνης, πρὸς ταῖς εἰρημέν ναις τῆς μετανοίας καὶ τοῦ βαπτίσματος καὶ τὰς περὶ τοῦ Πάσχα ἑορτσατικὰς συνατττει επιστολάς. ὧν μίαν μὲν Φλαβιανῷ προσφωνεί, άλλην δε Διδύ καὶ Δομετίῳ. Εν ᾧ καὶ ὀκταετηρίδος κανόνα ἐκτίθεται, μὴ δεῖν ἄλλοτε πλὴν τῆς εἰαρινῆς ἰσημερίας τὸ Πάσχα ἐπιτελεῖν παριστάμενος. Τοῖς δ᾽ ἐν Αλεξανδρεία πρεσβυτέροις ἄλλην συντάττει, καὶ διαφόρους άλλοις. Τῆς δ᾽ εἰρήνης διαλαμψάσης, τῆς ὑπερορίας ἐπανῆκεν εἰς ᾿Αλεξάνδρειαν. Στάσεως δ᾽ ἐκεῖσε καὶ πολέμου ἐπισυμβάντος, ἐπεὶ μὴ τὰ τῆς ἐπισκοπῆς διέπειν οἷός τε ἦν, ἅτε δὴ τῶν ἀδελ φῶν εἰς ἑκάτερον τῆς στάσεως μέρος διακρινομένων, ἐν τῇ τοῦ Πάσχα ἑορτῇ ἐξ αὐτῆς ᾿Αλεξανδρείας, καθά τις ὑπερόριος διατελών, ωμίλει αὐτοῖς. Πρὸς μετὰ τὴν ἐαριν ισημερίαν.
καὶ τὰ τῆς ἔξω εἰς ἄκρον ἠσκήθη. Ενθα δὴ ἑταιρι
κὸν γύναιον ἐπὶ διαβολῇ αὐτῷ προσελθὸν, δαίμονι
ληφθέν, διὰ προσευχῆς τὴν ἴασιν ἔσχεν. Ἐπὶ δὲ τῆς
Ἐκκλησίας τεθεὶς, Φαιδίμου αὐτῷ τὰς χεῖρας ἐπιβαλόντος, ὃς ᾿Αμασείας ἐπίσκοπος ἦν, ἐπεὶ πρὸς
αὐτὸν ἡγετο, λίθον μέγαν βουνῷ παραπλήσιον εὐχή
μόνη κινήσας, εἰς ἕτερον μετήγαγε τόπον. Ενθα δὴ
καὶ τὸν νεωκόρον τῇ τῶν δαιμόνων ἐκβολῇ τε καὶ
εἰσβολῇ πρὸς τὴν κατὰ Χριστὸν πίστιν ἔλκειν· καί
τινα λίμνην διαφερομένην δυσὶν ἀδελφοῖς ξηρὰν καὶ
ἄνικμον ἐδείκνυ. ᾿Αλλὰ καὶ τοῦ ποταμοῦ Λύκου τὸ
βλαπτικώτατον ῥεῖθρον, τῷ τὴν οἰκείαν καταπήξαι
βακητρίαν, ἀνέστειλεν. Ητις δὴ καὶ ἐς δεύρο, ἐς
μέγα δένδρον διήκουσα, τοῖς προσπελάζουσι φαίνε
profanas litteras summe addidicit. Ubi meretri- ἐπ' ᾿Αλεξανδρείᾳ φοιτήσας, τα τῆς θείας Γραφῆς
cula, quæ calumniæ causa ad eum venerat, a
dæmone correpta, per orationem ejus sanationem
est consecuta: ecclesia autem præfectus cum
Plædimus ei Amasenus episcopus manus imposuisset, rupem ingentem collis instar, cum ad
eam esset perductus, oratione sola movit, et in
alium transtulit locum. Deinde sacerdotem profanum templi custodem, ejecto atque recepto dæmone ad Christi fidem pertraxit. Et lacum
quemdam, de quo fratres duo ingenti contentione
decertabant, siccum aridumque reddidit. Præterea
Lyci fluminis undas perniciosas repressit,scipione
suo defixo, qui hucusque in ingentem excrevit
arborem, et a viatoribus ibi cernitur. Judæum
quemdam, qui mortuum se esse simulaverat, ται. Καὶ τὸν νεκροῦ σχήμα πλασάμενον Ἑβραῖον
revera mortuum effecit. Et cum eum aliquando
quidam persequerentur, in arborem transformatus, ita orationi intendens constitit, ut a nemine
videretur. Pestilentiam infidelibus conciliavit: et
feminam quamdam, quæ ad fidem accesserat, a
morte liberavit. Huic Dei mater apparens, per
Joannem evangelistam, professionem fidei nostræ,
quantum ad theologiam et divinitatis rationem
pertinet scriptam exhibuit. Ad multam autem
pervenit senectutem, et ad Diocletiani usque tempora duravit gratiarum actionis voces edere
solitus. quod urbem frequentissimam, et infidelitatis plenissimam,ad contrarium professionis fidei
redegisset statum.Quantum enim ibi eorum adve- Τοσαῦτα ὡς ἐν συντόμῳ εἰπεῖν καὶ τὰ περὶ τοῦ
niens repererat, qui ante se fidem receperant, θαυμαστοῦ Γρηγορίου.
ἔργῳ νεκρόν καθιστᾷ. Καὶ τοῖς δειώκουσι τοῦτον,
εἰς δένδρον μετασχηματισθεὶς, ἑστὼς ἐν προσευχῇ
ἀθέατος έμεινε. Καὶ λοιμὸν δὲ ἀπίστοις προὐξένησε,
καὶ τῇ πίστει προσελθούσῃ τοῦ μόρου ἀπήλλαττεν.
Ἔγγραφον δε τῆς θεογοθίας τὴν πίστιν ἡ τοῦ Θεοῦ
μήτηρ διὰ τοῦ εὐαγγελιστοῦ Ἰωάννου φανεῖσα
τούτῳ παρέχει. Εἰς δὲ βαθὺ γῆρας ἥκων, ἄχρι καὶ
Διοκλητιανοῦ παρατείνας, εὐχαριστίας προῆκε φω
νάς· ὅτεπερ τὴν ἐπὶ τόσον πλήθουσαν ἀπιστίας πόλιν πολυναθρωποτάτην οὖσαν ἐπὶ τῆς ἐναντίας και
ταλέλοιπε τάξεως. Οσους καὶ γὰρ ἐλθὼν εὗρε τὴν
πίστιν πρὸ αὐτοῦ παραδεδεγμένους τοσούτους τε
λευτῶν τῇ ἀπιστία παραμεμενηκότας καταλέλοιπε.
tantum eorum qui in infidelitate perseverarent, moriens numerum reliquit. Hæc breviter et compendiose de admirando Gregorio sint dicta.
409 CAPUT XVIII.
De Dionysii festís epistolis.
Dionysius autem Alexandrinus, nondum pace
ecclesiis a Galieno reddita, ad eas quas diximus
de pœnitentia et baptismo, alias quoque de Paschate festas composuit epistolas. Quarum unam
quidem ad Flavianum dedit: aliam ad Didymum et Domitium, in qua etiam octo annorum
canonem exponit, non alias quam æquinoctio verno
Pascha celebrari oportere astruens. Aliam rursus
ad presbyteros Alexandrinos, atque diversas alias
ad alios scripsit. Pace porro exorta, ab exsilio
Alexandriam rediit. Ibi seditione et tumultu civili
excitato, quoniam episcopali munere suo fungi
non potuit, fratribus scilicet in alterutram partem
factionis inclinatis, ipsis Paschæ feriis ex ipsa
Alexandria veluti exsul per litteras cum eis est
collocutus. Dedit quoque ad Hieracem Ægyptium
Cum ecclesia in quodam loco arctissimo
inter montem et fluvium posito construi dcberet,
et spatium sufficiens non esset, ipso sancto in
orationibus pernoctante, mane facto, inventa est
rupes tanto spatio loco cessisse, quantum erat
competens pro ipsa ecclesia fabricanda. Hier. De
viris illust.
Euseb. lib. VII, cap. 25, Rufino interprete.
Περὶ τῶν ἑορταστικῶν Διονυσίου ἐπιστολῶν.
Διονύσιος δὲ ὁ τῆς ᾿Αλεξανδρείας, μήπω τῆς κατά
Γαλιηνὸν ἐπιλαβούσης εἰρήνης, πρὸς ταῖς εἰρημέν
ναις τῆς μετανοίας καὶ τοῦ βαπτίσματος καὶ τὰς
περὶ τοῦ Πάσχα ἑορτσατικὰς συνατττει επιστολάς.
ὧν μίαν μὲν Φλαβιανῷ προσφωνεί, άλλην δε Διδύ
καὶ Δομετίῳ. Εν ᾧ καὶ ὀκταετηρίδος κανόνα
ἐκτίθεται, μὴ δεῖν ἄλλοτε πλὴν τῆς εἰαρινῆς ἱσημε
ρίας τὸ Πάσχα ἐπιτελεῖν παριστάμενος. Τοῖς δ᾽ ἐν
Αλεξανδρεία πρεσβυτέροις ἄλλην συντάττει, καὶ
διαφόρους άλλοις. Τῆς δ᾽ εἰρήνης διαλαμψάσης,
τῆς ὑπερορίας ἐπανῆκεν εἰς ᾿Αλεξάνδρειαν. Στάσεως
δ᾽ ἐκεῖσε καὶ πολέμου ἐπισυμβάντος, ἐπεὶ μὴ τὰ
τῆς ἐπισκοπῆς διέπειν οἷός τε ἦν, ἅτε δὴ τῶν ἀδελ
φῶν εἰς ἑκάτερον τῆς στάσεως μέρος διακρινομέ
νων, ἐν τῇ τοῦ Πάσχα ἑορτῇ ἐξ αὐτῆς ᾿Αλεξανδρείας,
καθά τις ὑπερόριος διατελών, ωμίλει αὐτοῖς. Πρὸς
Theologia hæc reperitur apud Rufinum, Eccles. hist. Eusebii lib. vu, cap. 25.
Imo alia etiam ejus miracula sub Constan
tino Magno referuntur infra lib. vuli, cap. 33.
Euseb. Flavium habet, libro vu, cap. 25
Item, post æquinoctium vernum, μετὰ τὴν ἐαριν
ισημερίαν. Ibid.
Tako lan niúnid`
col. 1165–1166page 306 of 392
PG 145:1165δὲ καὶ Ἰέρακι τῷ κατ' Αἴγυπτον ἐπισκόπῳ ἑορταστικὴν ἑτέραν ἐχάραττεν, ἐν ᾗ καὶ τῆς κατ᾽ Αλε ξάνδρειαν στάσεως μνείαν ποιούμενος, τοῦτον ὑπα γορεύει τόν τρόπον ΚΕΦΑΛ. ΙΘ΄. Περὶ τῆς ἐν ᾿Αλεξανδρείᾳ γενομένης στάσεως τοῦ λαοῦ. Ἐμοὶ δὲ τί θαυμαστόν, εἰ πρὸς τοὺς πορρωτέρω κατοικοῦντας χαλεπὸν τὸ κὰν δι' ἐπιστολῶν ὁμιλεῖν; ὅτε καὶ τῷ πρὸς ἐμαυτὸν αὐτῷ μοι διαλέγεσθαι, καὶ τῇ ἰδίᾳ ψυχῇ συμβουλεύεσθαι, καθέστηκεν άπορον; Πρὸς γοῦν τὰ ἐμαυτοῦ σπλάγχνα, τοὺς ὁμοσκήνους καὶ συμψύχους ἀδελφούς, καὶ τῆς αὐτοῦ πολιτείας καὶ Ἐκκλησίας, επιστολαίων δέομαι γραμμάτων. Καὶ ταῦθ᾽ ὅπως ἂν διαπεμψαίμην, αμήχανον φαίνεται. Ῥᾷον γὰρ ἄν τις οὐχ ὅπως εἰς τὴν ὑπερόριον, ἀλλὰ καὶ ἀπ᾿ Ἀνατολῶν ἐπι Δυσμάς περαιωθείη, ἡ τὴν ᾿Αλεξάνδρειαν ἀπ' αὐτῆς τῆς ᾿Αλεξανδρείας ἐπέλθοι. Τῆς γὰρ ἐρήμου τῆς πολλῆς καὶ ἀτριβοῦς ἐκείνης, ἣν ἐν δυσὶ γενεαῖς διώδευσεν ὁ Ἰσραὴλ, ἄπορος μᾶλλον καὶ ἄβατός ἐστιν ἡ μεσαιτάτη τῆς πόλεως ὁδὸς καὶ θαλάσσης· ἣν ἐκεῖνοι ῥαγεῖσαν καὶ διατειχισθεῖσαν ἔσχον ἱππήλατον· καὶ ὧν ἐν τῇ λεωφόρῳ κατεποντίσθησαν Αἰγύπτιοι, οι γαληνοί καὶ ἀκύμαντοι λιμένες γεγόνασιν, εἰκὼν πολλάκις φανέντες ἀπὸ τῶν ἐν αὐτοῖς φόνων, οἷον ἐρυθρά θάλασσα. Ο δ' ἐπιῤῥέων ποταμὸς τὴν πόλιν ποτέ μὲν ἐρήμου τῆς ἀνύδρου ξηρότερος ὤφθη, καὶ μᾶλ λον αὐχμώδης ἐκείνης, ἣν διαπορευόμενος ὁ Ἰσραὴλ οὕτως ἐδίψησεν, ὡς Μωσῆ μὲν καταβοᾷν· ῥυῆναι δὲ αὐτοῖς παρὰ τοῦ θαυμάσια ποιοῦντος μόνου ἐκ πέτρας ἀκροτόμου ποτόν. Ποτέ δε τοσοῦτος ἐπλήμ. μύρεν, ὡς πᾶσαν τὴν περίχωρον τάς τε ὁδοὺς καὶ τοὺς ἀγροὺς ἐπικλύσαντα, τῆς ἐπὶ Νῶς γενομένης τοῦ ὕδατος φορᾶς ἐπαγαγεῖν ἀπειλήν. Αεὶ δὲ αἷμα τι καὶ φόνοις καὶ καταποντισμοῖς κάτεισι μεμιασμένος· οἷος ὑπὸ Μωσή γέγονε τῷ Φαραώ μεταβαλών εἰς αἷμα καὶ ἐποζέσας. Καὶ ποῖον γένοιτ᾽ ἂν τοῦ πάντα καθαίροντος ύδατος ὕδωρ ἄλλο καθάρσιον; Πῶς ἂν ὁ πολὺς καὶ ἀπέραντος ἀνθρώποις Ωκεανός ἐπιχυθείς, τὴν πικρὰν ταύτην ἀποσμήξεις θάλασσαν; “Η πῶς ἂν ὁ μέγας ποταμὸς ὁ ἐκπορευόμενος ἐξ Εδέμ, ἐπὶ τὰς τέσσαρας ἀρχὰς εἰς ἃς ἀφορίζεται, μετοχετεύσας εἰς μίαν τοῦ Γαιών ἀποπλύναι τὸ λύ θρον; "Η πότε ὁ τεθολωμένος ὑπὸ τῶν πονηρῶν πανταχόθεν ἀναθυμιάσεων ἀήρ ειλικρινής γένοιτο; Τοιοῦτοι γὰρ ἀπὸ τῆς γῆς ἀτμοὶ καὶ ἀπὸ θαλάσσης ἄνεμοι, ποταμῶν τε αὖραι καὶ λιμένων ἀνειλήσεις ἀποπνέουσιν, ὡς σηπομένων ἐν πᾶσι τοῖς ὑποκειμένοις στοιχείοις νεκρῶν, ἐχώρα εἶναι τὰς δρόσους. Εἶτα θαυμάζουσι καὶ διαποροῦσι πόθεν οἱ συνεχεῖς λοιμοί· πόθεν αἱ χαλεπαί νόσοι· πόθεν αἱ παντοδαπαὶ φθοραί· πόθεν ὁ ποικίλος καὶ πολὺς τῶν ἀνθρώπων όλεθρος; διὰ τί μηκέτι τοσοῦτο πλῆθος οἰκητόρων ή μεγίστη πόλις ἐν αὐτῇ φέρει, ἀπὸ νηπίων ἀρξαμένη παίδων μέχρι τῶν εἰς ἄκρον γεγηρακότων ὅσους ὠμογέροντας οὓς ἐκάλει πρότερον ὄντας, ἔτρε φεν; Αλλοι τεσσαρακοντοῦται καὶ μέχρι τῶν ο
ECCLESIASTICE HISTORIÆ LIB. VI.
δὲ καὶ Ἰέρακι τῷ κατ' Αἴγυπτον ἐπισκόπῳ ἑορτα- episcopum alteram festam sive Paschalem epistoστικὴν ἑτέραν ἐχάραττεν, ἐν ᾗ καὶ τῆς κατ᾽ Αλε
ξάνδρειαν στάσεως μνείαν ποιούμενος, τοῦτον ὑπα
γορεύει τόν τρόπον·
ΚΕΦΑΛ. ΙΘ΄.
Περὶ τῆς ἐν ᾿Αλεξανδρείᾳ γενομένης στάσεως
τοῦ λαοῦ.
Ἐμοὶ δὲ τί θαυμαστόν, εἰ πρὸς τοὺς πορρωτέρω
κατοικοῦντας χαλεπὸν τὸ κὰν δι' ἐπιστολῶν ὁμιλεῖν;
ὅτε καὶ τῷ πρὸς ἐμαυτὸν αὐτῷ μοι διαλέγεσθαι, καὶ
τῇ ἰδίᾳ ψυχῇ συμβουλεύεσθαι, καθέστηκεν άπορον;
Πρὸς γοῦν τὰ ἐμαυτοῦ σπλάγχνα, τοὺς ὁμοσκήνους
καὶ συμψύχους ἀδελφούς, καὶ τῆς αὐτοῦ πολιτείας
καὶ Ἐκκλησίας, επιστολαίων δέομαι γραμμάτων.
Καὶ ταῦθ᾽ ὅπως ἂν διαπεμψαίμην, αμήχανον φαίνεται. Ῥᾷον γὰρ ἄν τις οὐχ ὅπως εἰς τὴν ὑπερόριον,
ἀλλὰ καὶ ἀπ᾿ Ἀνατολῶν ἐπι Δυσμάς περαιωθείη, ἡ
τὴν ᾿Αλεξάνδρειαν ἀπ' αὐτῆς τῆς ᾿Αλεξανδρείας
ἐπέλθοι. Τῆς γὰρ ἐρήμου τῆς πολλῆς καὶ ἀτριβοῦς
ἐκείνης, ἣν ἐν δυσὶ γενεαῖς διώδευσεν ὁ Ἰσραὴλ,
ἄπορος μᾶλλον καὶ ἄβατός ἐστιν ἡ μεσαιτάτη τῆς
πόλεως ὁδὸς καὶ θαλάσσης· ἣν ἐκεῖνοι ῥαγεῖσαν
καὶ διατειχισθεῖσαν ἔσχον ἱππήλατον· καὶ ὧν ἐν τῇ
λεωφόρῳ κατεποντίσθησαν Αἰγύπτιοι, οι γαληνοί
καὶ ἀκύμαντοι λιμένες γεγόνασιν, εἰκὼν πολλάκις
φανέντες ἀπὸ τῶν ἐν αὐτοῖς φόνων, οἷον ἐρυθρά
θάλασσα. Ο δ' ἐπιῤῥέων ποταμὸς τὴν πόλιν ποτέ
μὲν ἐρήμου τῆς ἀνύδρου ξηρότερος ὤφθη, καὶ μᾶλ
λον αὐχμώδης ἐκείνης, ἣν διαπορευόμενος ὁ Ἰσραὴλ
οὕτως ἐδίψησεν, ὡς Μωσῆ μὲν καταβοᾷν· ῥυῆναι c
δὲ αὐτοῖς παρὰ τοῦ θαυμάσια ποιοῦντος μόνου ἐκ
πέτρας ἀκροτόμου ποτόν. Ποτέ δε τοσοῦτος ἐπλήμ.
μύρεν, ὡς πᾶσαν τὴν περίχωρον τάς τε ὁδοὺς καὶ
τοὺς ἀγροὺς ἐπικλύσαντα, τῆς ἐπὶ Νῶς γενομένης
τοῦ ὕδατος φορᾶς ἐπαγαγεῖν ἀπειλήν. Αεὶ δὲ αἷμα
τι καὶ φόνοις καὶ καταποντισμοῖς κάτεισι μεμιασμένος· οἷος ὑπὸ Μωσή γέγονε τῷ Φαραώ μεταβαλών
εἰς αἷμα καὶ ἐποζέσας. Καὶ ποῖον γένοιτ᾽ ἂν τοῦ
πάντα καθαίροντος ύδατος ὕδωρ ἄλλο καθάρσιον;
Πῶς ἂν ὁ πολὺς καὶ ἀπέραντος ἀνθρώποις Ωκεανός
ἐπιχυθείς, τὴν πικρὰν ταύτην ἀποσμήξεις θάλασσαν;
“Η πῶς ἂν ὁ μέγας ποταμὸς ὁ ἐκπορευόμενος ἐξ
Εδέμ, ἐπὶ τὰς τέσσαρας ἀρχὰς εἰς ἃς ἀφορίζεται,
μετοχετεύσας εἰς μίαν τοῦ Γαιών ἀποπλύναι τὸ λύ
θρον; "Η πότε ὁ τεθολωμένος ὑπὸ τῶν πονηρῶν
πανταχόθεν ἀναθυμιάσεων ἀήρ ειλικρινής γένοιτο;
Τοιοῦτοι γὰρ ἀπὸ τῆς γῆς ἀτμοὶ καὶ ἀπὸ θαλάσσης
ἄνεμοι, ποταμῶν τε αὖραι καὶ λιμένων ἀνειλήσεις
ἀποπνέουσιν, ὡς σηπομένων ἐν πᾶσι τοῖς ὑποκειμένοις στοιχείοις νεκρῶν, ἐχώρα εἶναι τὰς δρόσους.
Εἶτα θαυμάζουσι καὶ διαποροῦσι πόθεν οἱ συνεχεῖς
λοιμοί· πόθεν αἱ χαλεπαί νόσοι· πόθεν αἱ παντοδαπαὶ φθοραί· πόθεν ὁ ποικίλος καὶ πολὺς τῶν ἀνθρώπων όλεθρος; διὰ τί μηκέτι τοσοῦτο πλῆθος οἰκητόρων ή μεγίστη πόλις ἐν αὐτῇ φέρει, ἀπὸ νηπίων
ἀρξαμένη παίδων μέχρι τῶν εἰς ἄκρον γεγηρακότων
ὅσους ὠμογέροντας οὓς ἐκάλει πρότερον ὄντας, ἔτρεφεν; Αλλοι τεσσαρακοντοῦται καὶ μέχρι τῶν ο
lam, in qua seditionis Alexandrinæ mentionem
faciens, ad hunc modum scribit:
CAPUT XIX.
De seditione populi Alexandrini.
«Quid ego admirer difficile esse, cum eis qui
magna locorum intercapedine a nobis sunt dissiti,
per epistolas agere? Cum in dubium venerim,
quomodo ipse mecum colloquar, et ipse animæ
meæ consulam? Ad ipsa enim viscera mea, hoc
est, ad fratres qui ejusdem sunt contubernii, ejusdem animi, ejusdem vitæ instituti, et ejusdem
Ecclesiæ, epistolis opus est: easque quomodo
perferri curem, durum et prope impossibile est.
Facilius namque aliquis non dico in longinquum
exsilii locum, sed ab Oriente ad Occidentem transierit, quam Alexandriam ex ipsa Alexandria peragret. Longe quippe solitudine illa deserta atque
invia, quam duabus ætatibus seu generationibus
filii Israel pertransierunt, periculosior 410 et
impeditior est media civitatis via: et mari item
illo, quod illi divisum et in parietum formam redactum late habuerunt pervium, et quieti tranquillique partus, eorum fluctuum in quorum trajectu Egyptii sunt submersi, speciem præ se
tulerunt, dum frequenter propter cædes in illis
factitatas similes Rubri maris apparuerunt. Qui
vero per urbem ipsam profuit amnis, aliquando
quidem solis illis et inaquosis locis, per quos
Israel incedens usque adeo siti est pressus, ut
adversus Mosem vociferaretur, et ab eo qui solus
admiranda facit, ex altissima et durissima rupe
unda proflueret, visus est multo aridior sicciorque. Aliquando autem in tantum exundavit, ut
vicinam regionem universam, viasque et agros
omnes diluvio obruerit, eamque quæ sub Noe
fuit, se aquæ inundationem adducturum esse minatus sit. Semper equidem cruore, cædibus civiumque submersorum suffocationibus infectus fuit et
contaminatus: qualis ille Pharaonis per Mosen in
sanguinem conversus, et sanguinem olens fuit.
Quæ vero fluminis ejus quod repurgat omnia,
reperietur expiatrix unda? Quomodo etiam immensus et hominibus impermeabilis Oceanus, huic
superfusus, amarum hoc deteret atque abolebit
pelagus? Aut quomodo ingens ille fluvius qui ex
Edem egreditur, si quatuor capita, in quæ dividitur, in unum caput, nempe in alveum Geon derivet, cruentam abluet saniem? Quomodo denique
aer, a cladium ubique tantarum impurissimis
exhalationibus infectus atque pollutus,purgabitur?
Tanti a terra vapores, a mari venti, a fluviis auræ,
a portubus crassiores nebulæ feruntur, ut tabescentibus ac diffluentibus, in omnibus subjectis
elementis, cadaveribus, cruore roret. Et admirantur adhuc et dubitant, unde continuæ proveniant
Chapter XXCaput XX
col. 1167–1168page 307 of 392
Caput XIX
PG 145:1167σθαι νῦν τὸν ἀριθμὸν αὐτῶν προσεγγραφέντων καὶ συγκταλεγέντων εἰς τὸ δημόσιον στηρέσιον τῶν ἀπὸ τεσσαρεσκαίδεκα ἐτῶν μέχρι τῶν ὀγδοήκοντα καὶ γεγόνασιν οἷον ἡλικιῶται τῶν πάλαι γεραιτά των οἱ ὄψει νεώτατοι. Καὶ οὕτω μειούμενον ἀεὶ καὶ δαπανώμενον ὁρῶντες τὸ ἐπὶ γῆς ἀνθρώπων γένος, οὐ τρέμουσιν αὐξομένου καὶ προκόπτοντος τοῦ παν τελοῦς αὐτῶν ἀφανισμοῦ.» ἐτῶν· τοσοῦτον πλείονες τότε, ὥστε μὴ συμπληρού ΚΕΦΑΛ. Κ'. Περὶ τοῦ ἐνσκήψαντος ἐν αὐτῇ ἀπλήστου Πράγμα μόνον δὴ τῆς πάντων ἐλπίδος κρεῖττον γενόμενον. λοιμοῦ. Μετὰ δὲ τὴν στάσιν λιμώδης νόσος τὴν πόλιν ἐβόσκετο. Καὶ τῆς ἑορτῆς ἐπὶ θύραις ούσης, τοῖς ἀδελφοῖς ὁμιλῶν, τὰ τῆς νόσου πάθη διὰ τούτων ὑπεσημαίνετο· «Τοῖς μὲν ἄλλοις ἀνθρώποις οὐκ ἂν δόξειε καιρὸς ἑορτῆς εἶναι τὰ παρόντα. Ούδ' ἔστιν αὐνοῖς οὔτε οὗτος, οὔτε τις ἕτερος, οὐχ όπως τῶν ἐπιλοίπων, ἀλλ᾽ οὐδ᾽ εἴ τις περιχαρής ὤν, οἰη θείη μάλιστα. Νῦν μέν γε θρήνοι πάντα· καὶ πεν θοῦσι πάντες καὶ περιηχοῦσιν οιμωγαὶ τὴν πολιν διὰ τὸ πλῆθος τῶν τεθνηκότων καὶ τῶν ἀποθνησκόν των όσημέρας. Ὡς γὰρ ἐπὶ τῶν πρωτοτόκων τῶν Αἰγυπτίων γέγραπται, οὕτω καὶ νῦν ἐγενήθη κραν γὴ μεγάλη. Οὐ γάρ ἐστιν οἰκία, ἐν ᾗ οὐκ ἔστιν ἐν αὐτῇ τεθνηκώς· καὶ ὄφελόν γε· εἰς πολλὰ μὲν γὰρ καὶ δεινὰ, καὶ τὰ πρὸ τούτων συμβεβηκότα πρῶτον ἡμᾶς ἤλασαν· καὶ μόνοι προς πάντων διωκόμενοι καὶ θανατούμενοι, ἑωρτάσαμεν καὶ τότε. Καὶ πᾶς ὁ τῆς καθ᾿ ἑκάστου θλίψεως τόπος πανηγυρικόν ἡμῖν γέγονε χωρίον· ἀγρὸς, ἐρημία, ναῦς, πανδοχεῖον, δεσμωτήριον. Φαιδροτάτην δε πασῶν ἤγαγον ἑορτὴν οἱ τέλειοι μάρτυρες εὐωχηέντες ἐν οὐρανῷ. Μετὰ δὲ ταῦτα πόλεμος καὶ λοιμὸς ἐπέλαβεν· ἀ τοῖς ἔθνεσι συνδιηνέγκαμεν, μόνοι μὲν ὑποστάντες ὅσα ἡμῖν ἐλυμήναντο, παραπολαύσαντες δὲ καὶ ὧν ἀλλήλους εἰργάσαντό τε καὶ πεπόνθασι. Καὶ τῇ Χριστοῦ πάλιν ἐνηυφράνθημεν εἰρήνη, ἣν μόνοις ἡμῖν ἔδωκε. Βραχυτάτης δὲ ἡμῶν τε καὶ αὐτῶν τυχόντων ἀναπνῆς, ἐπικατέσκηψεν ἡ νόσος αύτη, πράγμα φόβου τε πράγμα φόβου τε παντός φοβερώτερον ἐκείνοις, καὶ συμφορᾶς ἧς τινος οὖν σχετλιώτερον· καὶ ὡς ϊδιός τις αὐτῶν ἀπήγγειλε συγγραφεύς, πράγμα μόνον δὴ τῆς πάντων ἐλπίδος κρεῖττον γενόμενον ἡμῖν δὲ οὐ τοιοῦτον μὲν, γυμνάσιον δὲ καὶ δοκίμιον, οὐδενὸς τῶν ἄλλων ἔλαττον· ἀπέσχετο μὲν γὰρ οὐδὲ ἡμῶν· πολλὴ δὲ ἐξῆλθεν εἰς τὰ ἔθνη.» Εἶτα ἑξῆς ἐπιφέρει καὶ ταῦτα· «Οἱ γοῦν πλεῖστοι τῶν ἀδελφῶν ἡμῶν, δι' ὑπερβάλλουσαν ἀγάπην καὶ φιλαδελφίαν,
σθαι νῦν τὸν ἀριθμὸν αὐτῶν προσεγγραφέντων καὶ
συγκταλεγέντων εἰς τὸ δημόσιον στηρέσιον τῶν
ἀπὸ τεσσαρεσκαίδεκα ἐτῶν μέχρι τῶν ὀγδοήκοντα·
καὶ γεγόνασιν οἷον ἡλικιῶται τῶν πάλαι γεραιτάτων οἱ ὄψει νεώτατοι. Καὶ οὕτω μειούμενον ἀεὶ καὶ
δαπανώμενον ὁρῶντες τὸ ἐπὶ γῆς ἀνθρώπων γένος,
οὐ τρέμουσιν αὐξομένου καὶ προκόπτοντος τοῦ παν
τελοῦς αὐτῶν ἀφανισμοῦ.»
pestilentis, unde graves morbi, unde omnis gene- ἐτῶν· τοσοῦτον πλείονες τότε, ὥστε μὴ συμπληρούris calamitates, unde tot et tam varii hominum
interitus? Quid ita tam ampla civitas, non tam
frequentes jam habeat incolas, si eos ab infantibus
ipsis usque ad senes decrepitos recenseas omnes:
quam antea eorum tantum, quos crudæ senectutis
vocabat, fovit? Aliorum porro a quadragenariis
usque ad septuagenarios tanta antehac fuit multitudo, ut illorum numerum nunc non suppleant,
cum eis accenseantur et attribuantur, ad publicam percipiendam annonam, qui quatuordecim annorum sunt, usque ad octogenarios. 411 Sic qui vultu sunt maxime juvenili, eorum nunc quasi
æquales sunt facti, qui olim erant senes maxime. Et cum in terris semper diminui atque consumi
genus hominum conspiciant, internecione omnium indies gliscente atque grassante non contremiscunt.»
CAPUT XX.
De pestilentia sævissima, quæ Alexandria est Περὶ τοῦ ἐνσκήψαντος ἐν αὐτῇ ἀπλήστου
grassata.
Post seditionem autem pestilentia admodum in
urbe sæviit. Et cum paschalis dies pro foribus
esset, ad fratres scripto verba faciens, contagiosi
morbi ærumnas hujusmodi ornavit verbis: «Aliis
equidem hominibus, ut nunc se res habent, non
videatur esse festi diei celebrandi tempus. Neque
adeo illis est vel tale, vel aliud quodpiam, non luctuosum dico, sed quod et sit et videatur maxime
ltum. Nunc sane lugent omnia, mcerent omnes, et
resonant per urbem ejulatus, propter tantam mortuorum et quotidie morientium multitudinem. Sicuti enim de primogenitis Ægyptiorum scriptum
est, sic nunc quoque ingens est clamor. Non enim
est domus, in qua non reperiatur mortuus. Atque
utinam non reperiretur; nam et eis quæ bac præcesserunt temporibus, permultas et graves perpessi
sumus calamitates. Et cum soli nos ab omnibus
affligeremur et necaremur, nihilominus tamen tum
quoque festos egimus dies: et omnis cujuslibet
cladis locus, conventus agendi nobis præbuit
commoditatem: ager, solitudo, navigium, publicum diversorium, carcer. Omnium autem lætissimum Pascha egerunt perfecti, qui in cœlo convivantur, martyres. Post eas clades bellum et pestilentia irruit, quæ una cum gentibus pertulimus
mala. Et soli nos quidem, quæ nobis sunt illata
detrimenta sustiuimus; una cum illis autem,
quæ invicem ipsi inter se vel fecerunt, vel perpessi
sunt, per tumultum scilicet, toleravimus dispendia sed Christi rursum exhilarati sumus pace,
quam solis nobis concessit. Cum vero paululum
admodum et nobis et ipsis datum esset, ut respira·
remus, contagiosa hæc lues urbem invasit: res
metu omni illis horribilior, et ærumna quavis calamitosior et, ut quidam eorum dixit historicus,
clades una opinione et spe omnium major (!):
nobis vero haudquaquam talis sed non minus
Πράγμα μόνον δὴ τῆς πάντων ἐλπίδος κρεῖττον
γενόμενον. (Thucyd.)
«Pestis ista et lues, qui horribilis et feralis
videtur, explorat justitias siugulorum, et mentes
λοιμοῦ.
Μετὰ δὲ τὴν στάσιν λιμώδης νόσος τὴν πόλιν
ἐβόσκετο. Καὶ τῆς ἑορτῆς ἐπὶ θύραις ούσης, τοῖς
ἀδελφοῖς ὁμιλῶν, τὰ τῆς νόσου πάθη διὰ τούτων
ὑπεσημαίνετο· «Τοῖς μὲν ἄλλοις ἀνθρώποις οὐκ
ἂν δόξειε καιρὸς ἑορτῆς εἶναι τὰ παρόντα. Ούδ'
ἔστιν αὐνοῖς οὔτε οὗτος, οὔτε τις ἕτερος, οὐχ όπως
τῶν ἐπιλοίπων, ἀλλ᾽ οὐδ᾽ εἴ τις περιχαρής ὤν, οἰηθείη μάλιστα. Νῦν μέν γε θρήνοι πάντα· καὶ πενθοῦσι πάντες καὶ περιηχοῦσιν οιμωγαὶ τὴν πολιν
διὰ τὸ πλῆθος τῶν τεθνηκότων καὶ τῶν ἀποθνησκόν
των όσημέρας. Ὡς γὰρ ἐπὶ τῶν πρωτοτόκων τῶν
Αἰγυπτίων γέγραπται, οὕτω καὶ νῦν ἐγενήθη κρανγὴ μεγάλη. Οὐ γάρ ἐστιν οἰκία, ἐν ᾗ οὐκ ἔστιν ἐν
αὐτῇ τεθνηκώς· καὶ ὄφελόν γε· εἰς πολλὰ μὲν γὰρ
καὶ δεινὰ, καὶ τὰ πρὸ τούτων συμβεβηκότα πρῶτον
ἡμᾶς ἤλασαν· καὶ μόνοι προς πάντων διωκόμενοι
καὶ θανατούμενοι, ἑωρτάσαμεν καὶ τότε. Καὶ πᾶς
ὁ τῆς καθ᾿ ἑκάστου θλίψεως τόπος πανηγυρικόν
ἡμῖν γέγονε χωρίον· ἀγρὸς, ἐρημία, ναῦς, πανδοχεῖον, δεσμωτήριον. Φαιδροτάτην δε πασῶν ἤγαγον
ἑορτὴν οἱ τέλειοι μάρτυρες εὐωχηέντες ἐν οὐρανῷ.
Μετὰ δὲ ταῦτα πόλεμος καὶ λοιμὸς ἐπέλαβεν· ἀ
τοῖς ἔθνεσι συνδιηνέγκαμεν, μόνοι μὲν ὑποστάντες
ὅσα ἡμῖν ἐλυμήναντο, παραπολαύσαντες δὲ καὶ ὧν
ἀλλήλους εἰργάσαντό τε καὶ πεπόνθασι.
Καὶ τῇ
Χριστοῦ πάλιν ἐνηυφράνθημεν εἰρήνη, ἣν μόνοις
ἡμῖν ἔδωκε. Βραχυτάτης δὲ ἡμῶν τε καὶ αὐτῶν
τυχόντων ἀναπνῆς, ἐπικατέσκηψεν ἡ νόσος αύτη,
πράγμα φόβου τε
πράγμα φόβου τε παντός φοβερώτερον ἐκείνοις,
καὶ συμφορᾶς ἧς τινος οὖν σχετλιώτερον· καὶ ὡς
ϊδιός τις αὐτῶν ἀπήγγειλε συγγραφεύς, πράγμα
μόνον δὴ τῆς πάντων ἐλπίδος κρεῖττον γενόμενον
ἡμῖν δὲ οὐ τοιοῦτον μὲν, γυμνάσιον δὲ καὶ δοκίμιον,
οὐδενὸς τῶν ἄλλων ἔλαττον· ἀπέσχετο μὲν γὰρ
οὐδὲ ἡμῶν· πολλὴ δὲ ἐξῆλθεν εἰς τὰ ἔθνη.» Εἶτα ἑξῆς
ἐπιφέρει καὶ ταῦτα· «Οἱ γοῦν πλεῖστοι τῶν ἀδελφῶν
ἡμῶν, δι' ὑπερβάλλουσαν ἀγάπην καὶ φιλαδελφίαν,
humani generis examinat, an infirmis serviant
sani, an propinqui cognatos pie diligant, an misereantur servorum languentium domini, an deprecantes ægros non deserant medici: an feroces
col. 1169–1170page 308 of 392
PG 145:1169ἀφειδοῦντες ἑαυτῶν καὶ ἀλλήλων ἐχόμενοι, ἐπισκοποῦντες ἀφυλάκτως τοὺς νοσούντας, λιπαρώς ὑπηρετούμενοι, θεραπεύοντες ἐν Χριστῷ, συναπηλάτα του το ἐκείνοις, ἀσμενέστατα τοῦ παρ' ἑτέρων τοῦ παρ' ἑτέρων ἀναπιμπλάμενοι πάθους, καὶ τὴν νόσον ἐφ' ἑαυτοὺς ἕλκοντες ἀπὸ τῶν πλησίον, καὶ ἐκόντες ἀναμασσόμενοι τὰς ἁληδόνας· καὶ πολλοὶ νοσοκομήσαντε καὶ ῥώσαντες ἑτέρους, ἐτελεύτησαν, αὐτὸν τὸν ἐκεί νων θάνατον εἰς ἑαυτοὺς μεταστησάμενοι, καὶ τὸ δη μῶδες ῥῆμα μόνης ἀεὶ δοκοῦν φιλοφροσύνης ἔχεσθαι, ἔργῳ δὲ τότε πληροῦντες, ἀπιόντες πάντων αὐτῶς περίψημα. Οἱ γοῦν ἄριστοι τῶν παρ' ἡμῖν ἀδελφῶν τοῦτον τὸν τρόπον ἐξεχώρησαν τοῦ βίου, πρεσβύτεροι τέ τινες καὶ διάκονοι, καὶ τῶν ἀπὸ τοῦ λαοῦ λίαν ἐπαινούμενοι· ὡς καὶ τοῦ θανάτου τοῦτο τὸ εἶδος, διὰ πολλὴν εὐσέβειαν καὶ πίστιν ἰσχυρὸν γενόμενον, μηδὲν ἀποδεῖν μαρτυρίου δοκεῖν. Καὶ τὰ σώματα δε τῶν ἁγίων ὑπτίαις χερσὶ καὶ κόλποις ὑπολαμβάνον. τες, καθαιροῦντές τε ὀφθαλμούς, καὶ στόματα συγ κλείοντες, ὠμοφοροῦντές τε καὶ διατιθέντες, προσ κολλώμενοι, συμπλεκόμενοι, λουτροῖς και περιστολαῖς κατακοσμοῦντες, μετά μικρόν ἐτύγχανον τῶν ἴσων, ἀεὶ τῶν ὑπολειπομένων εφεπομένων τοῖς πρὸ αὐτῶν. Τὰ δέ γε ἔθνη πᾶν τοὐναντίον· καὶ νοσεῖν ἀρχομένους ἀπωθοῦντο· καὶ ἀπέφευγον τοὺς φιλτάτους· καὶ ἐν ταῖς ὁδοῖς ἔρριπτον ημιθνήτας καὶ νεκροὺς ἀτάφους απεσκυβαλίζοντο, τὴν τοῦ θα νάτου διάδοσιν καὶ κοινωνίαν ἐκτρεπόμενοι· ἦν οὐκ ἦν καὶ πολλὰ μηχανωμένοις ἐκκλῖναι ράδιον.» Μετά δὲ ταῦτα εἰρηνευσάντων τῶν κατὰ τὴν πόλιν τοῖς κατὰ τὴν Αἴγυπτον ἀδελφοῖς, ἑορταστιτὴν αὖθις ἐπιστέλλει γραφήν· καὶ μετ' ἐκείνην διαφόροις ἄλλοις ἔγραψε. Καὶ περὶ Σαββάτου δὲ αὐτοῦ γραφὴ φέρεται, καὶ περὶ γυμνασίου ἄλλη· καὶ πρὸς Ἐρ μάμωνα δε, καὶ τοῖς κατ' Αἴγυπτον ὁμιλῶν δι' ἐπι στολῆς, καὶ ἀλλὰ μὲν φησιν, ἀλλὰ καὶ περὶ Δεκίου καὶ Γάλλου καὶ τῆς κακοτροπίας αὐτῶν διέξεισι. Τῆς δὲ κατὰ τὸν Γαλιηνὸν εἰρήνης μυείαν ποιεῖται. ΚΕΦΑΛ. ΚΑ'. ΧΧΙ. Περί Νέπωτος καὶ τῆς κατ' αὐτὸν αἱρέσεως. Ἐπὶ τούτοις ἅπασι καὶ δύο βιβλία Περὶ ἐπαγ γελιών συντάττει· ὧν ἡ ὑπόθεσις Νέπως ἦν, ἐπίη σκοπος μὲν Αίγυπτίων γενόμενος. Ἰουδαϊκώτερον " γὰρ διακείμενος, τὰ ἐπηγγελμένα τοῖς ἁγίοις Χριστοῦ ἐν ταῖς Γραφαῖς, παχύτερα και σωματικώτερα εἶναι φρονῶν, ἐπὶ τοῦ παρόντος εἶναι ἐτίθει κατὰ περίψημα ἡμῶν γενοῦ, ἤτοι σωτηρία καὶ ἀπολύτρωσις
ECCLESIASTICA HISTORIA LIB. VI.
ἀφειδοῦντες ἑαυτῶν καὶ ἀλλήλων ἐχόμενοι, ἐπισκο· atque alia, exercitium atque exploratio. Non illa
ποῦντες ἀφυλάκτως τοὺς νοσούντας, λιπαρώς υπηρετούμενοι, θεραπεύοντες ἐν Χριστῷ, συναπηλάτα
του το ἐκείνοις, ἀσμενέστατα τοῦ παρ' ἑτέρων
τοῦ παρ' ἑτέρων
ἀναπιμπλάμενοι πάθους, καὶ τὴν νόσον ἐφ' ἑαυτοὺς
ἕλκοντες ἀπὸ τῶν πλησίον, καὶ ἐκόντες αναμασσόμενοι τὰς ἁληδόνας· καὶ πολλοὶ νοσοκομήσαντε
καὶ ῥώσαντες ἑτέρους, ἐτελεύτησαν, αὐτὸν τὸν ἐκεί
νων θάνατον εἰς ἑαυτοὺς μεταστησάμενοι, καὶ τὸ δη
μῶδες ῥῆμα μόνης ἀεὶ δοκοῦν φιλοφροσύνης ἔχεσθαι,
ἔργῳ δὲ τότε πληροῦντες, ἀπιόντες πάντων αὐτῶς
περίψημα. Οἱ γοῦν ἄριστοι τῶν παρ' ἡμῖν ἀδελφῶν
τοῦτον τὸν τρόπον ἐξεχώρησαν τοῦ βίου, πρεσβύτε
ροί τέ τινες καὶ διάκονοι, καὶ τῶν ἀπὸ τοῦ λαοῦ λίαν
ἐπαινούμενοι· ὡς καὶ τοῦ θανάτου τοῦτο τὸ εἶδος,
διὰ πολλὴν εὐσέβειαν καὶ πίστιν ἰσχυρὸν γενόμενον,
μηδὲν ἀποδεῖν μαρτυρίου δοκεῖν. Καὶ τὰ σώματα δε
τῶν ἁγίων ὑπτίαις χερσὶ καὶ κόλποις ὑπολαμβάνον.
τες, καθαιροῦντές τε ὀφθαλμούς, καὶ στόματα συγ
κλείοντες, ὠμοφοροῦντές τε καὶ διατιθέντες, προσκολλώμενοι, συμπλεκόμενοι, λουτροῖς TE και
περιστολαῖς κατακοσμοῦντες, μετά μικρόν ἐτύγχανον τῶν ἴσων, ἀεὶ τῶν ὑπολειπομένων εφεπομένων
τοῖς πρὸ αὐτῶν. Τὰ δέ γε ἔθνη πᾶν τοὐναντίον· καὶ
νοσεῖν ἀρχομένους ἀπωθοῦντο· καὶ ἀπέφευγον τοὺς
φιλτάτους· καὶ ἐν ταῖς ὁδοῖς ἔρριπτον ημιθνήτας
καὶ νεκροὺς ἀτάφους απεσκυβαλίζοντο, τὴν τοῦ θα
νάτου διάδοσιν καὶ κοινωνίαν ἐκτρεπόμενοι· ἦν οὐκ
ἦν καὶ πολλὰ μηχανωμένοις ἐκκλῖναι ράδιον.» Μετά
δὲ ταῦτα εἰρηνευσάντων τῶν κατὰ τὴν πόλιν τοῖς
κατὰ τὴν Αἴγυπτον ἀδελφοῖς, ἑορταστιτὴν αὖθις
ἐπιστέλλει γραφήν· καὶ μετ' ἐκείνην διαφόροις
ἄλλοις ἔγραψε. Καὶ περὶ Σαββάτου δὲ αὐτοῦ γραφὴ
φέρεται, καὶ περὶ γυμνασίου ἄλλη· καὶ πρὸς Ἐρμάμωνα δε, καὶ τοῖς κατ' Αἴγυπτον ὁμιλῶν δι' ἐπι
στολῆς, καὶ ἀλλὰ μὲν φησιν, ἀλλὰ καὶ περὶ Δεκίου
καὶ Γάλλου καὶ τῆς κακοτροπίας αὐτῶν διέξεισι.
Τῆς δὲ κατὰ τὸν Γαλιηνὸν εἰρήνης μυείαν ποιεῖται.
quidem a nobis abstinuit, 412 verum multo ma
xime in gentes est grassala.» Deinceps hac infert:
«Plurimi itaque fratres, pro excellenti suo amore
et fraterna charitate, sibi ipsis non parcentes, et
alius ab alio invicem animis dependentes, sine
metu omni ægrotos visitarunt; et magno studio
et cura illis in Christo inservientes, una cum illis
mortui sunt, perquam libenter aliorum dolore
seipsos implentes, morbumque proximorum in se
pertrahentes, ac non gravate dolores mitigantes.
Multi curantes atque confirmantes alios, ipsi decesserunt, mortem illorum in seipsos transferentes.
Ita vulgatum illud verbum, quod comitatis solius
et benevolentiæ semper visum est, factis tum adimplerunt, dum ad eum modum decedentes, se peripsema omnium esse declararent. Hoc pacto
optimi apud nos fratres, presbyteri etiam quidam,
et diaconi, et ex plebe laudatissimi quique, ex hac
vita emigrarunt: ut jam id genus mortis pietate
multa et fide roboratum, non multum videretur
abesse a martyrio. Et sanctorum cadavera illi supinis manibus et sinu excipere, oculos comprimere,
ora claudere, in humeros tollere, componere, ad
se applicare, complecti, lavare, vestibus funeralibus exornare, et paulo post æquali sorte potiri,
superstitesque eos qui præcesserant statim subsequi. Gentes porro contra omnia fecerunt, eos qui
ægrotare coepissent propellentes, et charissimos
quosque refugientes, semimortuos in vias sternentes, mortuos insepultos projicientes, successionemque et communionem mortis aversantes,
quam tamen quantumvis multa molientibus evitare
facile non erat.» Deinde cum jam ea in urbe
pacatiores essent res, Dionysius ad fratres in Egypto Paschalem epistolam, et rursus aliis alias
scripsit. Circumfertur etiam ejus de Sabbato scriptum, et aliud de exercitio: et ad Hermammonem
fratresque Egyptios litteras scribens, inter alia de Decio et Gallo, pravisque eorum moribus pleraque
commemorat: et tranquillitatis qure sub Galieno fuit, mentionem facit.
413 CAPUT ΧΧΙ.
De Nepote et hæresi ejus.
Adhæc duos libros De promissionibus composuit,
Περί Νέπωτος καὶ τῆς κατ' αὐτὸν αἱρέσεως.
Ἐπὶ τούτοις ἅπασι καὶ δύο βιβλία Περὶ ἐπαγ
γελιών συντάττει· ὧν ἡ ὑπόθεσις Νέπως ἦν, ἐπί- η quibus argumentum præbuit Nepos: qui Ægypti
σκοπος μὲν Αίγυπτίων γενόμενος. Ἰουδαϊκώτερον " episcopus, Judaica opinione, quæ sanctis Christi
γὰρ διακείμενος, τὰ ἐπηγγελμένα τοῖς ἁγίοις Χριστοῦ promissa sunt in Scripturis, sensu corporali crasἐν ταῖς Γραφαῖς, παχύτερα και σωματικώτερα sius intelligens, ea ad præsens sæculum, et desiεἶναι φρονῶν, ἐπὶ τοῦ παρόντος εἶναι ἐτίθει κατὰ gnatam quamdam mille annorum vitam referebat.
violentiam suam comprimant, an rapaces avari- tharmi atque Pharmaci vocabantur, in victimarum
tiæ furentis insatiabilem semper ardorem vel morem redimitos, e loco præcipiti in mare dejimetu mortis exstinguant, an cervicem flectant ciebant, Neptuno immolantes, cum solemnibus
superbi, an audaciam leniant improbi, an hisce verbis, περίψημα ἡμῶν γενοῦ, ἤτοι σωτηρία
pereuntibus charis vel sic aliquid divites lar- καὶ ἀπολύτρωσις· Sis pro nobis peripsema, hoc
giantur et doneut sine hærede morituri: Exercitia est, piaculum, luitio, redemptio nostra, et sersunt nobis ista non funera, dant animo fortitu- vatrix urbis victima. (Suidas, et Nicolaus Leonidinis gloriam, contemptu mortis præparant ad cus, De varia historia, lib. ii, cap. ult.) «Tancoronam.» (Cypr. in Serm. de mortalit.)
quam purgamenta hujus mundi facti sumus
omnium peripsema;» hoc est, Nos tanquam piacula mundi facti sumus, et succidaneæ pro populo
victimæ. (I Cor. iv, 13.)
Veteres urbium expiationes anniversarias
facientes, homines sacros, hoc est, qui peste
aliove morbo expiando diis immolabantur, et Ca-
Chapter XXICaput XXI
col. 1171–1172page 309 of 392
PG 145:1171χιλιοστὴν ζωῆς τινα ὡρισμένην. Καὶ τοίνυν οὗτος καὶ ὡς ὁ παρ' ἐκείνοις διδάσκαλος, Κορακίων ἐκ ἐχ τῆς ᾿Αποκαλύψεως Ιωάννου κρατύνειν τὴν αἵρεσιν οἰηθεὶς, βίβλον συντάξας, έλεγχον τῶν ἀλληγοριστῶν ταύτην ἐπέγραψεν. Πρὸς ὃν Διονύσιος τοῖς εἰρημένοις τούτου συγγράμμασιν ἀντιλέγων, ἐν μὲν τῷ προτέρῳ τὸ δόξαν περὶ τοῦ δόγματος ἐκτίθησιν, ἐν δὲ τῷ δευτέρῳ περὶ τῆς ᾿Αποκαλύψεως Ἰωάννου διαλαμβάνει πλατύτερον, οὕτω διεξιών· «Ἐπειδὴ σύνταγμά τι προκομίζουσι Νέπωτος, ᾧ λίαν ἐπερείδονται, ὡς ἀναντιῤῥήτως ἐπιδεικνύντι τὴν τοῦ Χριστοῦ βασιλείαν ἐπὶ γῆς ἔσεσθαι, ἐν ἄλλοις μεν πολλοῖς ἀποδέχομαι καὶ ἀγαπῶ Νέπωτα τῆς τε πίο στεως, καὶ τῆς φιλοπονίας, καὶ τῆς ἐν ταῖς Γραφαῖς διατριβῆς, καὶ τῆς πολλῆς ψαλμῳδίας, ᾗ μέχρι νῦν πολλοὶ τῶν ἀδελφῶν ἐνθυμοῦνται· καὶ πάνυ δι' αι δοὺς ἄγω τὸν ἄνθρωπον αὐτόν.» Εἶτα προϊών, ἐπισ φέρει· κ Ὡς εἴ τι μὲν ὀρθῶς λέγοιτο, ἐπαινεῖν χρή διευθύνειν δ' αὖθις εἴ τι μὴ ὑγιῶς ἐστι γεγραμμέν νον. Καὶ εἰ μὲν παρήν ὁ ἀνὴρ, αὐτάρκης ἦν λόγος πρὸς ἐρώτησιν καὶ ἀπόκρισιν, πείθων καὶ συμβιβάζων τὸ ἀνθιστάμενον· γραφῆς δ' ἐκείνου πιθανωτά της προκειμένης, ή γραφή νόμον μὲν καὶ προφήτας διαλοιδορεῖται, εὐαγγέλιὰ δὲ τὸ μηδὲν ἤγηται· τὰ δὲ τῶν ἀποστόλων συγγράμματα ἐκφαυλίζεται· αὐτ τὴ δὲ οἷά τι κεκρυμμένον μυστήριον περιᾄδεται τὰς τῶν ἁπλουστέρων ἀδελφῶν ψυχὰς οὐδὲν ἐώντων ὑψηλὸν καὶ μέγα φρονεῖν περί τε τῆς ἀληθοῦς καὶ ἐνδόξου ἐπιφανείας Χριστοῦ, ἀλλ' οὐδὲ περὶ τῆς ἡμῶν ἐκ νεκρῶν ἀναστάσεως, καὶ τῆς πρὸς αὐτὸν ἐπισυναγωγῆς τε καὶ ὁμοιώσεως. ᾿Αλλὰ μικρὰ καὶ θνητὰ οἷα τὰ νῦν, ἀναγκαῖον καὶ ἡμᾶς, ὡς πρὸς παρόντα διαλεχθῆναι τὸν ἀδελφὸν ἡμῶν Νέπωτα.» Εἶτα διηγεῖται ὡς ἐν τῷ ᾿Αρσενοΐτη γενόμενος, ἔνθα τὸ τοιοῦτον ἐπεπόλαζε σχίσμα, πάντων σχεδόν παρ όντων τῶν ἱερατικῶν ἀνδρῶν καὶ τῶν ἄλλως ἐχόν των, τρισὶν ἑξῆς ἡμέραις τὸν περὶ Νέπωτος ἀνεκίνει λόγον, τοῦ βιβλίου προβεβλημένου. Ενθα δὴ καὶ τὸ εὐσταθὲς τῶν ἀδελφῶν θαυμάζει, ἐπιεικῶς τὰς συγκαταθέσεις πεποιημένων ταῖς ἀποκρίσεσι, μήτε φιλονείκως περιεχομένων τῶν ἅπαξ αἱρεθέντων αὐτοῖς, μήτε δὲ τὰς ἀντιλογίας υποστελλομένων, μήτε, εἰ γνοῖεν τάληθες, αἰδοῖ κρατηθέντες μὴ συνομολογεῖν· ἀγαθῇ δὲ συνειδήσει τὰ ταῖς θείαις Γρα φαῖς παριστάμενα υποκρίσεως δίχα πρός Θεόν ἠπλωμέναις καρδίαις καταδέχεσθαι. Ἐπιφέρει δε ἐκείνῳ ὄνομα, ταῖς τῶν ἀντιλεγόντων ηρημένος φω ναῖς, πάντων παρόντων, συνέθετο μὴ τοῦ λοιποῦ προσέξειν ἐκείνῳ, μηδ' εἰς μνείαν ἐλθεῖν, μηδε διδάξειν, ὡς ἱκανῶς τάληθες διαγνούς. Καὶ τοὺς ἄλλους ἀδελφούς φησι χαίρειν τοῖς λόγοις καὶ τῇ πρὸς ἅπαντας συγκαταβάσει καὶ συνδιαθέσει. Ενθα καὶ τὸ ἔνσταθες καὶ φιλάληθες καὶ τὸ εὐπαρακολούθητον καὶ συνετὸν ὑπερηγάσθην τῶν ἀδελφῶν.
Et quod is ex Apocalypsi Joannis opinionem suam χιλιοστὴν ζωῆς τινα ὡρισμένην. Καὶ τοίνυν οὗτος
se confirmaturum esse opinaretur, librum composuit, cui titulum Confutationis eorum, qui allegorias componunt, indidit. Cui Dionysius, in eis quos
diximus libris respondens, in priore quidem sententiam suam de illius dogmate exponit, in posteriore autem de Apocalypsi Joannis agit pluribus.
«Quandoquidem, inquit, scriptum quoddam proferunt Nepotis, quo valde nituntur, veluti certo et
irrefragabiliter ostendente atque probante, regnum
Christi in terris futurum: in aliis quidem multis
Nepotem recipio et complector, propter fidem,
tolerantiam laboris, Scripturarum lectionem, et
frequentes psalmodias, quibus hucusque multi
delectantur fratres, hominemque ipsum observo. ▸
Deinde progressus infert: «Sedenim si quid recte
dictum sit, laudare id convenit. Rursum vero si
quid secundum sanam doctrinam non sit scriptum,
id castigare oportet. Ac si quidem ipse adesset,
satis esset rationum in colloquio, per interrogationem et responsionem, ad persuasionem et conciliationem eorum quæ inter se opponuntur. Cum
autem scriptum ejus satis ad persuadendum compositum, in hominum sit manibus, quo scripto legi
et prophetis conviciatur, Evangelia nihil esse ducit, et apostolicos libros tanquam nullius pretii
elevat; ipsum autem perinde atque occultum et
arcanum mysterium celebratur, 414 simpliciorum
fratrum animos, nihil permittens magnum et sublime de certa, vera et gloriosa apparitione Christi,
aut de nostra a mortuis resurrectione, atque ad
ipsum aggregatioue et assimilatione, sed humilia
quædam et caduca, qualia præsentis vitæ sunt,
sapere et sentire: perquam est necessarium, ut
veluti cum præsente fratre nostro Nepote disserentes agamus.» Deinde commemorat, se in Arsenoite fuisse, ubi hujusmodi emersit hæresis:
ibique omnibus ecclesiasticis atque aliis item viris
presentibus, tribus continuis diebus de Nepolis
doctrina, libro ejus proposito, disseruisse. Fra
trumque stabilem ac decentem morem admiratur qui rite atque ordine responsionibus assensiones approbationesque suas accommodarint; neque contentiose defendere perseverarint, quæ semel
apud se constituissent: neque objectiones legitimas
intermiserint, veritatem illi cognitam (quod pudore καὶ ὡς ὁ παρ' ἐκείνοις διδάσκαλος, Κορακίων ἐκ
ἐχ τῆς ᾿Αποκαλύψεως Ιωάννου κρατύνειν τὴν
αἵρεσιν οἰηθεὶς, βίβλον συντάξας, έλεγχον τῶν ἀλλη
γοριστῶν ταύτην ἐπέγραψεν. Πρὸς ὃν Διονύσιος τοῖς
εἰρημένοις τούτου συγγράμμασιν ἀντιλέγων, ἐν μὲν
τῷ προτέρῳ τὸ δόξαν περὶ τοῦ δόγματος ἐκτίθησιν,
ἐν δὲ τῷ δευτέρῳ περὶ τῆς ᾿Αποκαλύψεως Ἰωάννου
διαλαμβάνει πλατύτερον, οὕτω διεξιών· «Ἐπειδὴ
σύνταγμά τι προκομίζουσι Νέπωτος, ᾧ λίαν επερείδονται, ὡς ἀναντιῤῥήτως ἐπιδεικνύντι τὴν τοῦ
Χριστοῦ βασιλείαν ἐπὶ γῆς ἔσεσθαι, ἐν ἄλλοις μεν
πολλοῖς ἀποδέχομαι καὶ ἀγαπῶ Νέπωτα τῆς τε πίο
στεως, καὶ τῆς φιλοπονίας, καὶ τῆς ἐν ταῖς Γραφαῖς
διατριβῆς, καὶ τῆς πολλῆς ψαλμῳδίας, ᾗ μέχρι νῦν
πολλοὶ τῶν ἀδελφῶν ἐνθυμοῦνται· καὶ πάνυ δι' αι
δοὺς ἄγω τὸν ἄνθρωπον αὐτόν.» Εἶτα προϊών, ἐπισ
φέρει· κ Ὡς εἴ τι μὲν ὀρθῶς λέγοιτο, ἐπαινεῖν χρή·
διευθύνειν δ' αὖθις εἴ τι μὴ ὑγιῶς ἐστι γεγραμμέν
νον. Καὶ εἰ μὲν παρήν ὁ ἀνὴρ, αὐτάρκης ἦν λόγος
πρὸς ἐρώτησιν καὶ ἀπόκρισιν, πείθων καὶ συμβιβά
ζων τὸ ἀνθιστάμενον· γραφῆς δ' ἐκείνου πιθανωτάτης προκειμένης, ή γραφή νόμον μὲν καὶ προφήτας
διαλοιδορεῖται, εὐαγγέλιὰ δὲ τὸ μηδὲν ἤγηται· τὰ
δὲ τῶν ἀποστόλων συγγράμματα ἐκφαυλίζεται· αὐτ
τὴ δὲ οἷά τι κεκρυμμένον μυστήριον περιᾄδεται·
τὰς τῶν ἁπλουστέρων ἀδελφῶν ψυχὰς οὐδὲν ἐώντων
ὑψηλὸν καὶ μέγα φρονεῖν περί τε τῆς ἀληθοῦς καὶ
ἐνδόξου ἐπιφανείας Χριστοῦ, ἀλλ' οὐδὲ περὶ τῆς
ἡμῶν ἐκ νεκρῶν ἀναστάσεως, καὶ τῆς πρὸς αὐτὸν
ἐπισυναγωγῆς τε καὶ ὁμοιώσεως. ᾿Αλλὰ μικρὰ καὶ
θνητὰ οἷα τὰ νῦν, ἀναγκαῖον καὶ ἡμᾶς, ὡς πρὸς
παρόντα διαλεχθῆναι τὸν ἀδελφὸν ἡμῶν Νέπωτα.»
Εἶτα διηγεῖται ὡς ἐν τῷ ᾿Αρσενοΐτη γενόμενος, ἔνθα
τὸ τοιοῦτον ἐπεπόλαζε σχίσμα, πάντων σχεδόν παρ
όντων τῶν ἱερατικῶν ἀνδρῶν καὶ τῶν ἄλλως ἐχόν
των, τρισὶν ἑξῆς ἡμέραις τὸν περὶ Νέπωτος ἀνεκίνει λόγον, τοῦ βιβλίου προβεβλημένου. Ενθα δὴ καὶ
τὸ εὐσταθὲς τῶν ἀδελφῶν θαυμάζει, ἐπιεικῶς τὰς
συγκαταθέσεις πεποιημένων ταῖς ἀποκρίσεσι, μήτε
φιλονείκως περιεχομένων τῶν ἅπαξ αἱρεθέντων
αὐτοῖς, μήτε δὲ τὰς ἀντιλογίας υποστελλομένων,
μήτε, εἰ γνοῖεν τάληθες, αἰδοῖ κρατηθέντες μὴ συνο
μολογεῖν· ἀγαθῇ δὲ συνειδήσει τὰ ταῖς θείαις Γρα
φαῖς παριστάμενα υποκρίσεως δίχα πρός Θεόν
ἠπλωμέναις καρδίαις καταδέχεσθαι. Ἐπιφέρει δε
ἐκείνῳ ὄνομα, ταῖς τῶν ἀντιλεγόντων ηρημένος φω
ναῖς, πάντων παρόντων, συνέθετο μὴ τοῦ λοιποῦ
προσέξειν ἐκείνῳ, μηδ' εἰς μνείαν ἐλθεῖν, μηδε
διδάξειν, ὡς ἱκανῶς τάληθες διαγνούς. Καὶ τοὺς
ἄλλους ἀδελφούς φησι χαίρειν τοῖς λόγοις καὶ τῇ
πρὸς ἅπαντας συγκαταβάσει καὶ συνδιαθέσει.
quodam aliqui, cum convincuntur, non faciunt)
profitentes: bonaque conscientia, quæ auctoritate
divinarum Litterarum probata essent, citra simu.
lationem et dissimulationem cordibus ad Deum
simpliciter compositis, suscipientes. Addit pre
terea, ut etiam ejus loci doctor Coracion dictus,
vocibus eis quæ contra illius opinionem prolatæ fuerant persuasus, præsentibus omnibus receperit,
veritate jam abunde satis perspecta, sibi de cætero nihil futurum cum Nepote negotii, neque mentio,
amnem qui Arsinoen præterfluit, Ptolemæum
appellavit. (Plin. lib. vi, cap. 29.)
Auctore Plin. lib. v, cap. 9, inter reliquas
muitas Egypti præfecturas, quas nomos vocant,
Arsenoites nominatur: ab Arsinoe oppido sic
dictus, quod Ptolemæus Philadelphus sub nomine
sororis suæ, quæ ita nominabatur, condidit. Idem,
Ενθα καὶ τὸ ἔνσταθες καὶ φιλάληθες καὶ τὸ
εὐπαρακολούθητον καὶ συνετὸν ὑπερηγάσθην τῶν
ἀδελφῶν. Euseb. lib. vi, cap. 24.
col. 1173–1174page 310 of 392
PG 145:1173ΚΕΦΑΛ. ΚΒ΄. Οἷα Διονύσιος ο Αλεξανδρείας περὶ τῆς Ἀπο καλύψεως Ἰωάννου ἱστορεῖ. Ἑξῆς δὲ περὶ τῆς ᾿Αποκαλύψεως τοῦ Ἰωάννου ταῦτά φησιν· ἃ δὴ πάντα κατὰ ῥῆμα, εἰ καὶ διὰ μα κρού, ὅμως ἀναγκαῖα γε ὄντα, ἐκθήσομαι. «Τινές μὲν οὖν, φησί, τῶν πρὸ ἡμῶν ἠθέτησαν καὶ ἀνε σκεύασαν πάντη τὸ βιβλίον· καὶ καθ᾽ ἕκαστον κεφά λαιον διευθύναντες, ἄγνωστον γε καὶ ἀσυλλόγιστον ἀποφαίνουσι, ψεύδεσθαί τε τὴν ἐπιγραφήν· Ἰωάννην γὰρ οὐκ εἶναι λέγουσιν· ἀλλ᾽ οὐδ᾽ ᾿Αποκάλυψιν εἶναι, τὴν σφόδρα καὶ παχεῖ κεκαλυμμένην τῷ τῆς ἁγνω σίας παραπετάσματι· καὶ οὐχ όπως τῶν ἀποστόλων τινὰ, ἀλλ᾽ οὐδ' ὅλως τῶν ἁγίων, ἢ τῶν ἀπὸ τῆς Εκκλησίας, τούτου γεγονέναι ποιητὴν τοῦ συγ γράμματος· Κήρινθον δὲ τὸν καὶ τὴν ἀπ' ἐκείνου κληθεῖσαν Κορινθιανὴν συστησάμενον αἵρεσιν, ἀξιό πιστον ἐπιφημίσαι θελήσαντα τῷ ἑαυτοῦ πράγματι ὄνομα τοῦτο γὰρ εἶναι τῆς διδασκαλίας αὐτοῦ τὸ δόγμα, ἐπίγειον ἔσεσθαι τὴν τοῦ Χριστοῦ βασιλείαν καὶ ὧν αὐτὸς ὠρέγετο, φιλοσώματος ὧν καὶ πάνυ σαρκικός, ἐν τούτοις ὀνειροπολεῖν ἔσεσθαι· γαστρός καὶ τῶν ὑπὸ γαστέρα πλησμονής, τουτέστι σιτίοις καὶ ποτοῖς καὶ γάμοις, καὶ δι᾽ ὧν εὐφημότερον ταῦτα ᾠήθη ποιεῖσθαι, ἑορταῖς καὶ θυσίαις καὶ ἱερείων σφαγαῖς. Ἐγὼ δὲ ἀθετῆσαι μὲν οὐκ ἂν τολμήσαιμι τὸ βιβλίον, πολλῶν αὐτὸ διὰ σπουδῆς ἐχόντων ἀδελ φῶν. Μείζονα δὲ τῆς ἐμαυτοῦ φρονήσεως τὴν ὑπό ληψιν τὴν περὶ αὐτοῦ λαμβάνω. Καὶ γὰρ εἰ μὴ συνίημι, ἀλλ' ὑπονοῶ γε νοῦν τινα βαθύτερον ἐγκείο σθαι τοῖς ῥήμασιν· οὐκ ἰδίῳ ταῦτα μετρῶν καὶ κρί. νων λογισμῷ, πίστει δὲ τὸ πλέον νέμων, ὑψηλοτέραν ἡ ὑπ' ἐμοῦ καταληφθῆναι νενόμικα. Καὶ οὐχ ἀποδοκιμάζω ταῦτα, ἃ μὴ συνεώρακα: θαυμάζω δε μᾶλλον ότι μὴ συνεῖδον. Ἐπὶ τούτοις τὴν ὅλην τῆς ἀποκαλύψεως, βασανίσας γραφὴν, ἀδύνατον δὲ αὐτὴν κατὰ τὴν πρόχειρον ἀποδείξας διάνοιαν νοεῖ σθαι, ἐπιφέρει λέγων· «Συντελέσας δὲ πᾶσαν ὡς εἰπεῖν τὴν προφητείαν, μακαρίζει ὁ προφήτης τούς στα φυλάσσοντας αὐτὴν, καὶ δὴ καὶ ἑαυτόν. Μακάριος γάρ, φησίν, ὁ τηρῶν τοὺς λόγους τῆς προφητείας τοῦ βιβλίου τούτου· κἀγὼ Ἰωάννης ὁ βλέπων καὶ ἀκούων ταῦτα. Καλεῖσθαί μὲν οὖν Ἰωάννην αὐτὸν, καὶ εἶναι τὴν γραφὴν Ἰωάννου ταύτην, οὐκ ἀντερῶ. Αγίου μὲν γὰρ εἶναί τινος καὶ θεοπνεύστου συναινῶ οὐ μὴν ῥᾳδίως ἂν συνθείμην τοῦτον εἶναι τὸν ἀπό στολον, τὸν υἱὸν Ζεβεδαίου, τὸν ἀδελφὸν Ἰακώβου, οὗ τὸ Εὐαγγέλιον τὸ κατὰ Ἰωάννην ἐπιγεγραμμέ. νον, καὶ ἡ ἐπιστολὴ ἡ Καθολική. Τεκμαίρομαι γὰρ ἔκ τε τοῦ ἤθους ἑκατέρων, καὶ τοῦ τῶν λόγων εἴ δους, καὶ τῆς τοῦ βιβλίου διεξαγωγής λεγομένης, μὴ τὸν αὐτὸν εἶναι. Ὁ μὲν γὰρ εὐαγγελιστὴς οὐ δαμου τὸ ὄνομα αὐτοῦ παρεγράφει, οὐδὲ κηρύσσει ἑαυτὸν οὔτε διὰ τοῦ Εὐαγγελίου, οὔτε διὰ τῆς ἐπι στολής.» Καὶ μικρὸν ὑποκαταβὰς πάλιν λέγει Ιωάννης δὲ οὐδαμοῦ, οὐδ᾽ ὡς περὶ ἑτέρου, οὐδ᾽
¦.
ECCLESIASTICÆ HISTORIÆ LIB. VI.
nem se ejus facturum, neque doctrinam promulgaturum. Alios quoque fratres dicit ætatos delectatosque esse dissertationibus eis, atque communi omnium conciliatione et consensu.
Οἷα Διονύσιος ο Αλεξανδρείας περὶ τῆς Ἀπο
καλύψεως Ἰωάννου ἱστορεῖ.
Ἑξῆς δὲ περὶ τῆς ᾿Αποκαλύψεως τοῦ Ἰωάννου
ταῦτά φησιν· ἃ δὴ πάντα κατὰ ῥῆμα, εἰ καὶ διὰ μα
κρού, ὅμως ἀναγκαῖα γε ὄντα, ἐκθήσομαι. «Τινές
μὲν οὖν, φησί, τῶν πρὸ ἡμῶν ἠθέτησαν καὶ ἀνεσκεύασαν πάντη τὸ βιβλίον· καὶ καθ᾽ ἕκαστον κεφά
λαιον διευθύναντες, ἄγνωστον γε καὶ ἀσυλλόγιστον
ἀποφαίνουσι, ψεύδεσθαί τε τὴν ἐπιγραφήν· Ἰωάννην
γὰρ οὐκ εἶναι λέγουσιν· ἀλλ᾽ οὐδ᾽ ᾿Αποκάλυψιν εἶναι,
τὴν σφόδρα καὶ παχεῖ κεκαλυμμένην τῷ τῆς ἁγνωσίας παραπετάσματι· καὶ οὐχ όπως τῶν ἀποστόλων
τινὰ, ἀλλ᾽ οὐδ' ὅλως τῶν ἁγίων, ἢ τῶν ἀπὸ τῆς
Εκκλησίας, τούτου γεγονέναι ποιητὴν τοῦ συγγράμματος· Κήρινθον δὲ τὸν καὶ τὴν ἀπ' ἐκείνου
κληθεῖσαν Κορινθιανὴν συστησάμενον αἵρεσιν, ἀξιό
πιστον ἐπιφημίσαι θελήσαντα τῷ ἑαυτοῦ πράγματι
ὄνομα τοῦτο γὰρ εἶναι τῆς διδασκαλίας αὐτοῦ τὸ
δόγμα, ἐπίγειον ἔσεσθαι τὴν τοῦ Χριστοῦ βασιλείαν·
καὶ ὧν αὐτὸς ὠρέγετο, φιλοσώματος ὧν καὶ πάνυ
σαρκικός, ἐν τούτοις ὀνειροπολεῖν ἔσεσθαι· γαστρός
καὶ τῶν ὑπὸ γαστέρα πλησμονής, τουτέστι σιτίοις
καὶ ποτοῖς καὶ γάμοις, καὶ δι᾽ ὧν εὐφημότερον ταῦτα
ᾠήθη ποιεῖσθαι, ἑορταῖς καὶ θυσίαις καὶ ἱερείων
σφαγαῖς. Ἐγὼ δὲ ἀθετῆσαι μὲν οὐκ ἂν τολμήσαιμι
τὸ βιβλίον, πολλῶν αὐτὸ διὰ σπουδῆς ἐχόντων ἀδελ
φῶν. Μείζονα δὲ τῆς ἐμαυτοῦ φρονήσεως τὴν ὑπό
ληψιν τὴν περὶ αὐτοῦ λαμβάνω. Καὶ γὰρ εἰ μὴ
συνίημι, ἀλλ' ὑπονοῶ γε νοῦν τινα βαθύτερον ἐγκείο
σθαι τοῖς ῥήμασιν· οὐκ ἰδίῳ ταῦτα μετρῶν καὶ κρί.
νων λογισμῷ, πίστει δὲ τὸ πλέον νέμων, ὑψηλοτέ
ραν ἡ ὑπ' ἐμοῦ καταληφθῆναι νενόμικα. Καὶ οὐχ
ἀποδοκιμάζω ταῦτα, ἃ μὴ συνεώρακα: θαυμάζω δε
μᾶλλον ότι μὴ συνεῖδον. Ἐπὶ τούτοις τὴν ὅλην
τῆς ἀποκαλύψεως, βασανίσας γραφὴν, ἀδύνατον δὲ
αὐτὴν κατὰ τὴν πρόχειρον ἀποδείξας διάνοιαν νοεῖσθαι, ἐπιφέρει λέγων· «Συντελέσας δὲ πᾶσαν ὡς
εἰπεῖν τὴν προφητείαν, μακαρίζει ὁ προφήτης τούς
στα φυλάσσοντας αὐτὴν, καὶ δὴ καὶ ἑαυτόν. Μακάριος
γάρ, φησίν, ὁ τηρῶν τοὺς λόγους τῆς προφητείας
τοῦ βιβλίου τούτου· κἀγὼ Ἰωάννης ὁ βλέπων καὶ
ἀκούων ταῦτα. Καλεῖσθαί μὲν οὖν Ἰωάννην αὐτὸν,
καὶ εἶναι τὴν γραφὴν Ἰωάννου ταύτην, οὐκ ἀντερῶ.
Αγίου μὲν γὰρ εἶναί τινος καὶ θεοπνεύστου συναινῶ
οὐ μὴν ῥᾳδίως ἂν συνθείμην τοῦτον εἶναι τὸν ἀπόστολον, τὸν υἱὸν Ζεβεδαίου, τὸν ἀδελφὸν Ἰακώβου,
οὗ τὸ Εὐαγγέλιον τὸ κατὰ Ἰωάννην ἐπιγεγραμμέ.
νον, καὶ ἡ ἐπιστολὴ ἡ Καθολική. Τεκμαίρομαι γὰρ
ἔκ τε τοῦ ἤθους ἑκατέρων, καὶ τοῦ τῶν λόγων εἴδους, καὶ τῆς τοῦ βιβλίου διεξαγωγής λεγομένης,
μὴ τὸν αὐτὸν εἶναι. Ὁ μὲν γὰρ εὐαγγελιστὴς οὐ
δαμου τὸ ὄνομα αὐτοῦ παρεγράφει, οὐδὲ κηρύσσει
ἑαυτὸν οὔτε διὰ τοῦ Εὐαγγελίου, οὔτε διὰ τῆς ἐπιστολής.» Καὶ μικρὸν ὑποκαταβὰς πάλιν λέγει
• Ιωάννης δὲ οὐδαμοῦ, οὐδ᾽ ὡς περὶ ἑτέρου, οὐδ᾽
CAPUT XXII.
Quid Dionysius Alexandrinus de Apocalypsi Joannis
scriptum reliquerit.
Deinde de Apocalypsi Joannis sententiam suam
profert: quæ omnia quamvis sint longiora, tamen
necessario verbis commemoranda putavi. «Nonnulli
eorum, inquit, qui eos praecesserunt, aboleverunt,
et plane irritum fecerunt librum ipsum, atque eum
per capita omnia coarguentes,in eam formam redege
runt, ut cognosci non posset, et nulla ratione compositus esse videretur. Falsam quoque 415 inscriptionem habere dixerunt: neque enim Joannis es80,
neque revelationem ullam habere, qui tam magno
et crasso obscuritatis velo coopertus esset; et non
modo non ab apostolo quopiam, sed ne a sancto
quidem ullo aut ecclesiastico viro editum esse. Cerinthum autem, qui ejus quæ ab eo Cerinthiana dicitur hæresis auctor est, voluisse celebri nomine fide
dignam auctoritatem figmento suo parare. Hoc enim
esse professionis suæ dogma, regnum Christi terrenum futurum; et quas ipse corporalis admodum et
carnalis concupiverat res, in eis somniasse illud
futurum, in ventris scilicet et eorum quæ sub ventre
sunt libidine et ubertate: hoc est, cibo, potu, connubio, et (ut absurditatem tantam speciosis ornaret
verbis) diebus festis, sacrificiis, et victimarum mactationibus. Ego vero abrogare librum eum, quem
fratres multi studiose legunt, non ausim; majorem
autem quam pro tenuitate mea decet, de eo concepi
opinionem. Nam etsi non intelligo, suspicor tamen
altiorem secretioremque in verbis ejus latere sensum, eumque longe sublimiorem, quam ut a me
percepi queat. Id quod non arbitrio meo judico, sed
fidei magis tribuo. Non rejicio quidem quæ non
perspicio, magis autem admiror quod non intelligam. «Posthæc scriptura revelationis omni diligentius et exquisitius perpensa, intelligi non posse demonstrat, si eum sensum spectes, qui in promptu
positus videtur; ae deinde refert: «Absoluta vero,
ut ita dicam, prophetia universa, beatos propheta
renuntiat, qui eam servaverint, seque adeo ipsum
Beatus enim, inquit, qui servat verba prophetia.
libri hujus; et ego Joannes, qui et vidi et audivi.
Vocari quidem Joannem eum, et Joannis esse scriptumid, non repugno. Et sancti alicujus ac divinitus
aflati viri esse assentior; non facile tamen apostoli
esse concesserim, filii Zebedæi, fratris Jacobi, cujas
Evangelium est quod secundum Joannem inscriptum
est, et epistola catholica. Conjecturam enim facio, ex
utrorumque scriptorum more et indole, ex verborum
forma, et ex ipsius libri ductu, illius non esse. 416
Ac Evangelista quidem nusquam nomen suum ascribit: neque seipsum vel in Evangelio, vel in epistola deprædicat.» Et paululum progressus rursum
inquit: Joannes quidem nusquam, neque tanquam
de alio, neque tanquam de seipso; qui vero Apo-
Chapter XXIIICaput XXIII
col. 1175–1176page 311 of 392
Caput XXII
PG 145:1175ὡς περὶ ἑαυτοῦ, ὁ δὲ τὴν ᾿Αποκάλυψιν γράψας εὐ θύς τε ἐν ἀρχῇ ἑαυτὸν προτάσσει· Αποκάλυψις Ἰησοῦ Χριστοῦ, ἣν ἔδωκεν αὐτῷ δεῖξαι τοῖς δούλοις αὐτοῦ ἐν τάχει· καὶ ἐσήμανεν ἀποστείλας διὰ τοῦ ἀγγέλου αὐτοῦ τῷ δούλῳ αὐτοῦ Ἰωάννη, ὃς ἐμαρτύρησε τον Λόγον τοῦ Θεοῦ, καὶ τὴν μαρτυρίαν αὐτοῦ ὅσα εἶδεν» Εἶτα καὶ ἐπιστολὴν γράφει· «Ἰωάννης ταῖς ἑπτὰ ἐκκλησίαις ταῖς ἐν τῇ Ἀσίᾳ. Χάρις ὑμῖν καὶ εἰρή νη.» Ο δέ γ' εὐαγγελιστὴς οὐδ᾽ ἐν τῇ Καθολικῇ ἐπιστολή προέγραψεν ἑαυτοῦ τὸ ὄνομα, ἀλλὰ ἀποῤῥήτως ἀπ' αὐτοῦ τοῦ μυστηρίου τῆς θείας ἀποκαλύψεως ἤρξατο Ο ἦν ἀπ' ἀρχῆς, ὁ ἀκηκόαμεν, ὁ ἑωράκαμεν τοῖς ὀφθαλμοῖς ἡμῶν. Ἐπὶ ταύτη γὰρ τῇ ἀποκατ λύψει καὶ ὁ Κύριος ἐμακάρισε τὸν Πέτρον, εἰπὼν Μακάριος εἶ σὺ, Σίμων Βὰρ Ἰωνᾶ, ότι σὰρξ καὶ Ο αίμα οὐκ ἀπεκάλυψε σοι, ἀλλ' ὁ Πατήρ μου ὁ οὐράνιος. Αλλ' οὐδὲ ἐν τῇ δευτέρα φερομένῃ καὶ τρίτῃ Ιωάννου, καίτοι βραχείαις οὔσαις ἐπιστολαῖς, Ιωάννης ονομαστί πρόκειται· ἀλλ' ἀνωτύμως ο πρεσβύτερος γέγραπται. Οὗτος δέ γε οὐδὲ αύταρκες ἐνόμισεν εἰσάπαξ ἑαυτὸν ὀνομάσας διηγεῖσθαι τὰ ἑξῆς, ἀλλὰ πάλιν ἀναλαμβάνει· Ἐγὼ Ἰωάννης ὁ βλέπων καὶ ἀκούων ταῦτα.» Εἶθ᾽ ἐξῆς δείκνυσιν, Ἰωάννου μὲν εἶναι τὴν γραφὴν ὁμωτύμου ἐκείνῳ, οὐ μὴν τοῦ ἠγαπημένου. Αινίττεται δὲ εἶναι τοῦ ἐν τῇ Ἀσίᾳ Ιωάννου, ὃς ἐπεκλήθη πρεσβύτερος, περὶ οὗ καὶ πρότερον εἴπομεν, ὅτι καὶ δύο μνήματα όμως νυμίαν ἔχοντα Ιωάννου, ἐν Εφέσω δείκνυνται. «Πολλοί γάρ, φησί, διὰ τὴν πρὸς τοὺς ἀποστόλους σχέσιν τὰς κλήσεις τοῖς ἑαυτῶν ἐτίθουν παισί.» ΚΕΦΑΛ· ΚΓ'. Ἐξ οίων τρόπων μὴ εἶναι τοῦ εὐαγγελιστοῦ Ἰωάννου τὴν Ἀποκάλυψιν, ἀλλ᾽ ἑτέρου τι νὸς Ιωάννου παρίστησι. Δείκνυσι δε καὶ ἀπὸ τῆς συνθήκης τοῦ λόγου, καὶ ἀπὸ τῶν νοημάτων καὶ τῶν ῥημάτων ἕτερον εἶναι τον συγγραφέα παρὰ τὸν Εὐαγγελιστήν· ὧδέ πως γράφων· «Συνάδουσι μὲν γὰρ ἀλλήλοις τὸ εὐαγγέλιον καὶ ἡ ἐπιστολή· ὁμοίως τε γὰρ ἄρχονται. Καὶ τὸ μέν φησιν, Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος· ἡ δὲ τὰ αὐτὰ μικρῷ παρηλλαγμένα· Ὁ ἀκηκόαμεν, ὁ ἑωράκαμεν τοῖς ὀφθαλμοῖς ἡμῶν, καὶ αἱ χεῖρες ἡμῶν ἐψηλάφησαν περὶ τοῦ Λόγου τῆς ζωῆς· καὶ ἡ ζωή ἐφανερώθη. Ταύτα γάρ προανακρούεται διατεινόμενος, ὡς ἐν τοῖς ἐξῆς ἐδήλωσε, πρὸς τοὺς οὐκ ἐν σαρκὶ φάσκοντας ἐληλυθέναι τὸν Κύριον· δι᾽ ἃ καὶ συνήψεν ἐπιμελῶς· Καὶ ὁ ἑωράκαμεν, καὶ ἀπαγ γέλλομεν ὑμῖν, ἔλεται ἑαυτοῦ· καὶ τῶν προθέσεων οὐκ ἀφίσταται. Διὰ τῶν αὐτῶν κεφαλαίων καὶ όνο μάτων πάντα διεξέρχεται. Ων τινα ἡμεῖς μὲν συν τόμως ὑπομνηματίσομεν· ὁ δὲ προσεχῶς ἐντυγχάνων εὑρήσει ἐν ἑκατέρῳ πολλὴν τὴν ζωὴν, πολὺ τὸ φῶς, ἀποτροπὴν τοῦ σκότους, συνεχῆ τὴν ἀλήθειαν, τὴν χάριν, τὴν χαρὰν, τὴν σάρκα καὶ τὸ αἷμα τοῦ Κυρίου, τὴν κρίσιν, τὴν ἄφεσιν τῶν ἁμαρτιῶν, τὴν πρὸς ἡμᾶς ἀγάπην τοῦ Θεοῦ, τῆς πρὸς ἀλλήλους χνι, ΙΙΙ,
calypsim scripsit, statim a principio seipsum præ- ὡς περὶ ἑαυτοῦ, ὁ δὲ τὴν ᾿Αποκάλυψιν γράψας εὐ
θύς τε ἐν ἀρχῇ ἑαυτὸν προτάσσει· Αποκάλυψις
Ἰησοῦ Χριστοῦ, ἣν ἔδωκεν αὐτῷ δεῖξαι τοῖςδούλοις αὐτοῦ ἐν τάχει· καὶ ἐσήμανεν ἀποσ
τείλας διὰ τοῦ ἀγγέλου αὐτοῦ τῷ δούλῳ αὐτοῦ
Ἰωάννη, ὃς ἐμαρτύρησε τον Λόγον τοῦ Θεοῦ,
καὶ τὴν μαρτυρίαν αὐτοῦ ὅσα εἶδεν» Εἶτα καὶ
ἐπιστολὴν γράφει· «Ἰωάννης ταῖς ἑπτὰ ἐκκλη
σίαις ταῖς ἐν τῇ Ἀσίᾳ. Χάρις ὑμῖν καὶ εἰρή
νη.» Ο δέ γ' εὐαγγελιστὴς οὐδ᾽ ἐν τῇ Καθολικῇ ἐπιστολή
προέγραψεν ἑαυτοῦ τὸ ὄνομα, ἀλλὰ ἀποῤῥήτως ἀπ'
αὐτοῦ τοῦ μυστηρίου τῆς θείας ἀποκαλύψεως ἤρξατο·
Ο ἦν ἀπ' ἀρχῆς, ὁ ἀκηκόαμεν, ὁ ἑωράκαμεν
τοῖς ὀφθαλμοῖς ἡμῶν. Ἐπὶ ταύτη γὰρ τῇ ἀποκατ
λύψει καὶ ὁ Κύριος ἐμακάρισε τὸν Πέτρον, εἰπὼν
ponit: Apocalypsis Jesu Christi, quam dedit illi
Deus, palam facere servis suis celeriter, et significavit
mittens per angelum suum servo suo Joanni, qui
testimonium perhibuit verbo Dei,et testimonium ejus
quæcunque vidit. Deinde etiam epistolam scribit.
Joannes septem ecclesiis in Asia, gratia vobis et
par ". Evangelista, autem neque in catholica epistola nomen suum præmisit, verum ineffabili quo'
dam modo ab ipso statim arcano mysterio divinæ revelationis est exorsus: Quod fuit ab initio,
quod audivimus, quod vidimus oculis nostris 58. Cujus revelationis nomine etiam Dominus beatum
deprædicavit Petrum, inquiens: Beatus es tu, Simon Bariona, quoniam caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus cœlestis so. Quin neque in Μακάριος εἶ σὺ, Σίμων Βὰρ Ἰωνᾶ, ότι σὰρξ καὶ
secunda, quæ fertur, neque in tertia Joannis,
quantumvis brevibus epistolis, Joannes nominatim
proponitur; sed, sine adjectione nominis, presbyter scribitur. Iste porro non satis habuit, ut semel nomine suo edito, consequentia exponeret:
sed id repetit identidem: Ego Joannes qui vidi et
audivi ista “. «Deinceps indicat, Joannis quidem
esse scripturam eam, illi cognominis, sed non dilecti illius; et per conjecturam esse arbitratur
Asiatici Joannis, qui cognominatus est presbyter,
de quo prius diximus, videlicet quod duo monumenta, idem Joannis nomen habentia, Ephesimonstrentur. «Multi enim, inquit, propter suam in
apotolos propensionem et affectionem, nomina
eorum liberis suis imponebant.»
CAPUT XXIII.
Quibus rationibus idem asserat, Apocalypsim non
Joannis evangelista,sed alterius cujusdam Joannis
esse.
Ο
αίμα οὐκ ἀπεκάλυψε σοι, ἀλλ' ὁ Πατήρ μου ὁ
οὐράνιος. Αλλ' οὐδὲ ἐν τῇ δευτέρα φερομένῃ καὶ
τρίτῃ Ιωάννου, καίτοι βραχείαις οὔσαις ἐπιστολαῖς,
Ιωάννης ονομαστί πρόκειται· ἀλλ' ἀνωτύμως ο
πρεσβύτερος γέγραπται. Οὗτος δέ γε οὐδὲ αύταρκες
ἐνόμισεν εἰσάπαξ ἑαυτὸν ὀνομάσας διηγεῖσθαι τὰ
ἑξῆς, ἀλλὰ πάλιν ἀναλαμβάνει· Ἐγὼ Ἰωάννης ὁ
βλέπων καὶ ἀκούων ταῦτα.» Εἶθ᾽ ἐξῆς δείκνυσιν,
Ἰωάννου μὲν εἶναι τὴν γραφὴν ὁμωτύμου ἐκείνῳ,
οὐ μὴν τοῦ ἠγαπημένου. Αινίττεται δὲ εἶναι τοῦ ἐν
τῇ Ἀσίᾳ Ιωάννου, ὃς ἐπεκλήθη πρεσβύτερος, περὶ
οὗ καὶ πρότερον εἴπομεν, ὅτι καὶ δύο μνήματα όμως
νυμίαν ἔχοντα Ιωάννου, ἐν Εφέσω δείκνυνται.
«Πολλοί γάρ, φησί, διὰ τὴν πρὸς τοὺς ἀποστόλους
σχέσιν τὰς κλήσεις τοῖς ἑαυτῶν ἐτίθουν παισί.»
Ἐξ οίων τρόπων μὴ εἶναι τοῦ εὐαγγελιστοῦ
Ἰωάννου τὴν Ἀποκάλυψιν, ἀλλ᾽ ἑτέρου τι
νὸς Ιωάννου παρίστησι.
Δείκνυσι δε καὶ ἀπὸ τῆς συνθήκης τοῦ λόγου, καὶ
ἀπὸ τῶν νοημάτων καὶ τῶν ῥημάτων ἕτερον εἶναι
τον συγγραφέα παρὰ τὸν Εὐαγγελιστήν· ὧδέ πως
γράφων· «Συνάδουσι μὲν γὰρ ἀλλήλοις τὸ Εὐαγγέ
λιον καὶ ἡ ἐπιστολή· ὁμοίως τε γὰρ ἄρχονται. Καὶ
τὸ μέν φησιν, Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος· ἡ δὲ τὰ αὐτὰ
μικρῷ παρηλλαγμένα· Ὁ ἀκηκόαμεν, ὁ ἑωράκαμεν
τοῖς ὀφθαλμοῖς ἡμῶν, καὶ αἱ χεῖρες ἡμῶν ἐψηλάφησαν περὶ τοῦ Λόγου τῆς ζωῆς· καὶ ἡ ζωή
ἐφανερώθη. Ταύτα γάρ προανακρούεται διατεινόOstendit quoque ex compositione dictionis, sententiis, et verbis ipsis, alium esse, quam Joannem
evangelistam, ejus libri auctorem, ita scribens:
«Consona enim sibi ipsis sunt Evangelium et Epistola, 417 et simile habent initium. lllud enim
dicit, In principio erat Verbum: hæc autem eadem
pauxillum mutata: Quod audivimus, quod vidimus
oculis nostris, et manus nostræ contrectarunt de
Verbo vitæ, et vita manifestata est ". Hæc enim
verba veluti præludens præmittit, contra eos contendens, sicuti in sequentibus ostendit, qui dice- μενος, ὡς ἐν τοῖς ἐξῆς ἐδήλωσε, πρὸς τοὺς οὐκ ἐν
bant, Dominum in carne non venisse. Quapropter
accurate et apposite connexuit, Et quod vidimus et
annuntiamus vobis "; ex seipso nimirum continue
dependens, et a proposito non digrediens. Et sic,
per eadem rerum capita et nomina, omnia persequitur: quorum aliqua nos compendiose commemorabimus. Qui vero attente ea leget, in utrisque
inveniet mullam vitam, mullam lucem, detestadionem tenebrarum, perpetuam veritatem, gratiam, gaudium, carnem et sanguinem Domini,
judicium, remissionem peccatorum, Dei in nos
σαρκὶ φάσκοντας ἐληλυθέναι τὸν Κύριον· δι᾽ ἃ καὶ
συνήψεν ἐπιμελῶς· Καὶ ὁ ἑωράκαμεν, καὶ ἀπαγ
γέλλομεν ὑμῖν, ἔλεται ἑαυτοῦ· καὶ τῶν προθέσεων
οὐκ ἀφίσταται. Διὰ τῶν αὐτῶν κεφαλαίων καὶ όνο
μάτων πάντα διεξέρχεται. Ων τινα ἡμεῖς μὲν συν
τόμως ὑπομνηματίσομεν· ὁ δὲ προσεχῶς ἐντυγχά
νων εὑρήσει ἐν ἑκατέρῳ πολλὴν τὴν ζωὴν, πολὺ τὸ
φῶς, ἀποτροπὴν τοῦ σκότους, συνεχῆ τὴν ἀλήθειαν,
τὴν χάριν, τὴν χαρὰν, τὴν σάρκα καὶ τὸ αἷμα τοῦ
Κυρίου, τὴν κρίσιν, τὴν ἄφεσιν τῶν ἁμαρτιῶν, τὴν
πρὸς ἡμᾶς ἀγάπην τοῦ Θεοῦ, τῆς πρὸς ἀλλήλους
61 | Joan. 1, 1.
62 Ibid.
57 Apoc. 1, 2. ** I Joan. 1, 1. so Matth. χνι, 17. 60 Joan. ΙΙΙ, 8.
col. 1177–1178page 312 of 392
PG 145:1177ἡμᾶς ἀγάπης ἐντολήν· ὡς πάσας δεῖ φυλάσσειν τὰς ἐντολάς. Ο έλεγχος τοῦ κόσμου, τοῦ διαβόλου, τοῦ ᾿Αντιχρίστου· ἡ ἐπαγγελία τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἡ υιοθεσία τοῦ Θεοῦ· ἡ δι᾿ ὅλου πίστις ἡμῶν ἀπαι τευμένο· ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς πανταχοῦ· καὶ ὅλως διὰ πάντων χαρακτηρίζοντας, ένα καὶ τὸν αὐτὸν συνορῶν, τοῦ Εὐαγγελίου καὶ τῆς ἐπιστολῆς χρῶτα πρόκειται. ᾿Αλλοιοτάτη δὲ καὶ ξένη παρὰ ταῦτα ἡ Αποκάλυψις· μήτε ἐφαπτομένη, μήτε γειτνιώσα τούτων μηδενὶ σχεδὸν ὡς εἰπεῖν, μηδὲ συλλαβὴνπρὸς αὐτὰ κοινὴν ἔχουσα· ἀλλ᾽ οὐδὲ μνήμην τινὰ οὐδὲ ἔννοιαν, οὔτε ἡ ἐπιστολὴ τῆς ᾿Αποκαλύψεως ἔχει (δὼ γὰρ τὸ Εὐαγγέιον), οὔτε τῆς ἐπιστολῆς ἡ ᾿Αποκάλυψις· Παύλου καὶ διὰ τῶν ἐπιστολῶν, ἀποφήναντος τι καὶ περὶ τῶν ἀποκαλύψεων αὐτοῦ, ὡς οὐκ ἀνέγραψε καθ' αυτάς. * Ετι δὲ καὶ τῆς φρά σεως τὴν διαφορὰν ἐστι τεκμήρασθαι τοῦ εὐαγγελίου καὶ τῆς ἐπιστολῆς πρὸς τὴν ᾿Αποκάλυψιν. Τὰ μὲν γὰρ οὐ μόνον ἀπταίστως κατὰ τὴν Ἑλλήνων φωνὴν, ἀλλὰ καὶ λογιωτάταις λέξεσι, τοῖς συλλογισμοῖς, ταῖς συντάξεσι, ταῖς ἐρμηνείαις, γέγραπται. Πολλού γε δεῖ, βάρβαρον τινα φθόγγον, ή σολοικισμὸν, ή όλως ἰδιωτισμὸν ἐν αὐτοῖς εὐρεθῆναι. Εκάτερον γὰρ εἶχεν, ὡς ἔοικε, τὸν λόγον, τὴν γνῶς σιν, ἀμφότερα αὐτῷ χαρισαμένου τοῦ Κυρίου, τον τε τῆς σοφίας, καὶ τὸν τῆς γνώσεως. Τοῦτον δε ἀποκαλύψεις μὲν ἑωρακέναι, καὶ γνώσιν ειληφέναι καὶ προφητείαν, οὐκ ἀντερῶ· διάλεκτον μέντοι καὶ γλῶσσαν οὐκ ἀκριβῶς ελληνίζουσαν αὐτοῦ βλέπω, ἀλλ᾿ ἰδιώμασι βαρβαρικοῖς χρώμενον, και που σου λοικίζοντα. Απερ οὐκ ἀναγκαῖον νῦν λέγειν· οὐδε γὰρ ἐπισκώπτων, μή τις νομίση, ταῦτα εἶπον, ἀλλὰ μόνον τὴν ἀνομοιότητα διευθύνων τούτων των γρα φῶν.» Ταῦτα ἐν τῇ δευτέρᾳ τῶν ἐπαγγελιών διονύσιος καὶ περὶ τῆς Ἰωάννου ᾿Αποκαλύψεως πρὸς Νέο πωτα ἐνιστάμενος εἴρηκε. ΚΕΦΑΛ. ΚΑ'. Περὶ τῶν ἄλλων ἐπιστολῶν τοῦ Διονυσίου, καὶ τῶν συγγραμμάτων αὐτοῦ. Πολλαὶ δὲ καὶ ἄλλαι πλεῖσται τοῦ εἰρημένου θείου ἀνδρὸς ἐπιστολαί φέρονται αἱ τε κατά Σαβελλίου πρὸς ᾿Αμμωναν, τὴν Βερονικέων ἐπισκοπὴν διά κοντα· ἔτι δὲ ἡ πρός Τελεσφόρον καὶ πρὸς Εὐφρά κορα· καὶ πάλιν προς 'Αμμωναν τε καὶ Εὐπορον. Περὶ δὲ τῆς αὐτῆς ὑποθέσεως, καὶ ἕτερα τέσσαρα ὑπομνήματα γράφει, τῷ κατά Ῥώμην όμωνύμω αὐτῷ ἐπισκόπῳ προσφωνών. Έτι δε καὶ παρὰ ταύ τας άλλαι πλείους εἰσὶν ἐπιστολαί λόγοι τε πολύστιχοι, ἐν ἐπιστολῶν χαρακτήρι συγκεκροτημένοι ὥσπερ οὓς Τιμοθέῳ τῷ παιδὶ συντάττει Περὶ φύσεως τὴν ἐπιγραφὴν ἔχοντας· καὶ ὁ Περὶ πειρασμών Ευφράνορι προσπεφωνημένος· καὶ πρὸς Βασιλείδην δε γράφων τῶν κατὰ Πεντάπολιν ἐπίσκοπον παροικιῶν, καταρχάς δείκνυσιν ἐαυτήν υπομνήματα εἰς τὸν Ἐκκλησιαστών γεγραφότα. Διάφοροι δὲ καὶ πρὸς αὐτὸν εἰσι σταλείσαι ἐπιστολαί. Γέγραφε δε καὶ κατά
ECCLESIASTICÆ HISTORIÆ LIB. VI.
ἡμᾶς ἀγάπης ἐντολήν· ὡς πάσας δεῖ φυλάσσειν τὰς dilectionem, fraternæ inter nos charitatis mandaxai
ἐντολάς. Ο έλεγχος τοῦ κόσμου, τοῦ διαβόλου, τοῦ
᾿Αντιχρίστου· ἡ ἐπαγγελία τοῦ ἁγίου Πνεύματος·
ἡ υιοθεσία τοῦ Θεοῦ· ἡ δι᾿ ὅλου πίστις ἡμῶν ἀπαι·
τευμένο· ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς πανταχοῦ· καὶ ὅλως
διὰ πάντων χαρακτηρίζοντας, ένα καὶ τὸν αὐτὸν
συνορῶν, τοῦ Εὐαγγελίου καὶ τῆς ἐπιστολῆς χρῶτα
πρόκειται. ᾿Αλλοιοτάτη δὲ καὶ ξένη παρὰ ταῦτα ἡ
Αποκάλυψις· μήτε ἐφαπτομένη, μήτε γειτνιώσα
τούτων μηδενὶ σχεδὸν ὡς εἰπεῖν, μηδὲ συλλαβήν
πρὸς αὐτὰ κοινὴν ἔχουσα· ἀλλ᾽ οὐδὲ μνήμην τινὰ
οὐδὲ ἔννοιαν, οὔτε ἡ ἐπιστολὴ τῆς ᾿Αποκαλύψεως
ἔχει (δὼ γὰρ τὸ Εὐαγγέιον), οὔτε τῆς ἐπιστολῆς
ἡ ᾿Αποκάλυψις· Παύλου καὶ διὰ τῶν ἐπιστολῶν,
ἀποφήναντος τι καὶ περὶ τῶν ἀποκαλύψεων αὐτοῦ,
ὡς οὐκ ἀνέγραψε καθ' αυτάς. * Ετι δὲ καὶ τῆς φράσεως τὴν διαφορὰν ἐστι τεκμήρασθαι τοῦ Εὐαγγελίου καὶ τῆς ἐπιστολῆς πρὸς τὴν ᾿Αποκάλυψιν. Τὰ
μὲν γὰρ οὐ μόνον ἀπταίστως κατὰ τὴν Ἑλλήνων
φωνὴν, ἀλλὰ καὶ λογιωτάταις λέξεσι, τοῖς συλλο
γισμοῖς, ταῖς συντάξεσι, ταῖς ἐρμηνείαις, γέγραπται.
Πολλού γε δεῖ, βάρβαρον τινα φθόγγον, ή σολοικισμόν, ή όλως ἰδιωτισμὸν ἐν αὐτοῖς εὐρεθῆναι.
Εκάτερον γὰρ εἶχεν, ὡς ἔοικε, τὸν λόγον, τὴν γνῶς
σιν, ἀμφότερα αὐτῷ χαρισαμένου τοῦ Κυρίου, τον
τε τῆς σοφίας, καὶ τὸν τῆς γνώσεως. Τοῦτον δε
ἀποκαλύψεις μὲν ἑωρακέναι, καὶ γνώσιν ειληφέναι
καὶ προφητείαν, οὐκ ἀντερῶ· διάλεκτον μέντοι καὶ
γλῶσσαν οὐκ ἀκριβῶς ελληνίζουσαν αὐτοῦ βλέπω,
ἀλλ᾿ ἰδιώμασι βαρβαρικοῖς χρώμενον, και που σου
λοικίζοντα. Απερ οὐκ ἀναγκαῖον νῦν λέγειν· οὐδε
γὰρ ἐπισκώπτων, μή τις νομίση, ταῦτα εἶπον, ἀλλὰ
μόνον τὴν ἀνομοιότητα διευθύνων τούτων των γρα
φῶν.» Ταῦτα ἐν τῇ δευτέρᾳ τῶν ἐπαγγελιών Διονύ
σιος καὶ περὶ τῆς Ἰωάννου ᾿Αποκαλύψεως πρὸς Νέο
πωτα ἐνιστάμενος εἴρηκε.
tum, præceptorum omnium observationem,redargutionem mundi, diaboli, Antichristi, promissionem Spiritus sancti, adoptionem filiorum Dei,
fidem quæ per omnia a nobis exigitur. Et quod
Pater et Filius ubique designentur, quodque, ut
summatim dicam, si omnes Evangelii et epistolæ
quasi dicendi formas notare lubeat, vim utriusque
tanquam filum orationis animadvertere in proclivi
erit. Peregrina autem et aliena prorsus ab his est
Apocalypsis, neque illis cohærens, neque proxime
ad ea accedens, ex aliqua parte; quippe qum, pene
dixerim, ne syllabam quidem communem cum eis
habeat. Sed neque mentionem ullam, neque sententiam, vel epistola Apocalypsis (omitto euim
Evangelium) vel Apocalypsis epistolæ habet: cum
quidem Paulus, aliquid etiam in epistolis suis de
revelationibus suis ostendat, quas tamen ipsas in
scriptum peculiare non retulit. Præterea discrimen elocutionis Evangelii et epistolæ ad ipsius
Apocalypsis ductum colligere et notare licet. Hæc
enim non solum non vitiosis, juxta Græcorum sermonem, sed etiam exquisitis et egregiis verbis, syllogismis, compositionibus, et interpretationibus
scripta sunt. Tantum scilicet abest, ut barbarum in
eis vocem aliquam, aut solœcismum, aut omnino
rusticitatem reperias: utrumque enim, ut videtur,
habuit donum et sermonis et intelligentiæ; utraque ei a Domino et sapisatiæ et cognitionis concessa gratia. 418 Hunc autem revelationes quidem vidisse, scientiamque et prophetiam accepisse,
non eo inficias: cæterum in oratione sua eum sermonem Græcum accurate servare non video. Nam
et rusticis barbarismis, et solœcismis alicubi utitur, quos quidem in præsentia adnotare non est
necesse. Nec quisquam hæc dixisse me existimet
Conviciandi et reprehendendi animo, sed ut dissimilitudinem tantum scripturarum istarum indicarem atque expedirem.» Atque hæc in posteriore libro Promissionum, cum Nepote congressus, de
Joannis Apocalpysi Dionysius scripsit.
Περὶ τῶν ἄλλων ἐπιστολῶν τοῦ Διονυσίου,
καὶ τῶν συγγραμμάτων αὐτοῦ.
Πολλαὶ δὲ καὶ ἄλλαι πλεῖσται τοῦ εἰρημένου θείου
ἀνδρὸς ἐπιστολαί φέρονται αἱ τε κατά Σαβελλίου
πρὸς ᾿Αμμωναν, τὴν Βερονικέων ἐπισκοπὴν διά
κοντα· ἔτι δὲ ἡ πρός Τελεσφόρον καὶ πρὸς Εὐφράκορα· καὶ πάλιν προς 'Αμμωναν τε καὶ Εὐπορον.
Περὶ δὲ τῆς αὐτῆς ὑποθέσεως, καὶ ἕτερα τέσσαρα
ὑπομνήματα γράφει, τῷ κατά Ῥώμην όμωνύμω
αὐτῷ ἐπισκόπῳ προσφωνών. Έτι δε καὶ παρὰ ταύ
τας άλλαι πλείους εἰσὶν ἐπιστολαί λόγοι τε πολύστι
χοι, ἐν ἐπιστολῶν χαρακτήρι συγκεκροτημένοι
ὥσπερ οὓς Τιμοθέῳ τῷ παιδὶ συντάττει Περὶ φύσεως
τὴν ἐπιγραφὴν ἔχοντας· καὶ ὁ Περὶ πειρασμών
Ευφράνορι προσπεφωνημένος· καὶ πρὸς Βασιλείδην
δε γράφων τῶν κατὰ Πεντάπολιν ἐπίσκοπον παροικιῶν, καταρχάς δείκνυσιν ἐαυτήν υπομνήματα εἰς
τὸν Ἐκκλησιαστών γεγραφότα. Διάφοροι δὲ καὶ πρὸς
αὐτὸν εἰσι σταλείσαι ἐπιστολαί. Γέγραφε δε καὶ κατά
CAPUT XXIV.
De aliis Dionysii epistolis, scriptisque ejusdem.
Sunt et aliæ plurimæ divini ejus viri epistolæ:
ut contra Sabellium, ad Ammonem Beronicensem
episcopum, item quæ ad Telesphorum et ad Euphranorem, et rursum quæ ad Ammonem et Enporum est scripta. Composuit præterea in eodem
argumento libros quatuor, ad cognominem sibi
Romanum episcopum. Insuper aliæ plures sant
epistolæ, et orationes prolixæ inter epistolas connumeratæ: sicuti quas Timotheo puero conscripsit.
inscriptionem habentes, De natura. Sicuti etiam
est ea quam ad Euphranorem composuit, De tentationibus. Ad Basilidem autem ecclesiarum Pentapolitanarum episcopum scribens, ab initio commentarios se composuisse indicat in Ecclesiastem.
Diversæ etiam ad ipsum datæ epistolæ. Scripsit
itidem contra Paulum Samosatenum et Manetem.
qui eo tempore exstiterunt. De eis autem postea
Chapter XXV, XXVICaput XXV, XXVI
col. 1179–1180page 313 of 392
Caput XXIV
PG 145:1179Παύλου τοῦ Σαμοσατέως καὶ Μάνητος κατ' ἐκεῖνο καιροῦ φανέντων· περὶ ὧν ἐροῦμεν. Εἰς βαθύ δε γῆρας ἐληλακώς, τελευτᾷ κατὰ τὸ δωδέκατον ἔτος τῆς Γαλιηνοῦ ἀρχῆς, όπηνίκα ἡ κατὰ τοῦ Σαμοσατέως Παύλου ἐν ᾽ Αντιοχεία συνίστατο σύνοδος. ΚΕΦΑΛ. ΚΕ'. Οἷα ὁ μέγας Βασίλειος περὶ τοῦ ᾿Αλεξανδρείας Διονυσίου ἓν τινὶ τῶν ἐπιστολῶν αὐτοῦ γράφει. Περὶ δὲ τῶν Διονυσίου συγγραμμάτων, οἷα ὁ που λὺς καὶ μέγας Βασίλειος πρὸς Μαξίμου τον φιλόσοφον γράφει, καλόν ἐν τῷ παρόντι παραθεῖναι συγ γράμματι. «"Α δὲ ἐπιζητεῖς, φησί, τοῦ Διονυσίου συγγράμματα, ἦλθε πρὸς ἡμᾶς, καὶ πάνυ πολλά. Οὐ πάρεστί γε μὴν τὰ βιβλία· διόπερ οὐκ ἀπεστείλαμεν. Ἔχομεν δε γνώμης οὕτως. Οὐ πάντα θαυμάζομεν τοῦ ἀνδρός· ἔστι δὲ ἃ καὶ παντελῶς διαγράφομεν· σχεδὸν γὰρ περὶ τῆς νῦν ταυτησὶ θρυλλουμένης ἀσεβείας, τῆς κατὰ τὸ ἀνόμοιον λέγω, οὗτός ἐστιν, ὅσα γε ἡμεῖς ἴσμεν, ὁ πρῶτος τὰ σπέρματα παρασχών. Αίτιον δὲ οἶμαι οὐ πονηρία γνώμης, ἀλλὰ τὸ σφόδρα βούλεσθαι ἀντιτείνειν τῷς Σαβελλίῳ. Εἶωθα γοῦν ἀπεικάζειν ἐγὼ φυτοκόμῳ νεαρού φυτού διαστροφὴν ἀπευθύνοντι, εἶτα τῇ ἀμετρίᾳ τῆς ἀν θολκῆς διαμαρτόντι τοῦ μέσου, καὶ πρὸς τὸ ἕναν τιον ἀπαγαγόντι τὸ βλάστημα. Τοιοῦτόν τι καὶ περὶ τὸν ἄνδρα τοῦτον γεγενημένον εὗρομεν· ἀντιβαίνων γὰρ σφόδρα τῇ ἀσεβείᾳ τοῦ Λίβυος, έλαθεν ἑαυτὸν εἰς τὸ ἐναντίον κακὸν ὑπὸ τῆς ἀγάν φιλονεικίας ὑπενεχθείς· ᾧ γε τοσοῦτον ἐξαρκοῦν δεῖξαι, ὁτιοῦ ταυτὸν τῷ ὑποκειμένῳ Πατὴρ καὶ Υἱὸς, καὶ ταύτη ἔχειν κατὰ τοῦ βλασφημοῦντος τὰ νικητήρια. Ο δε ἵνα πάνυ ἐναργῶς ἐκ τοῦ περιόντος κατακρατή, οὐχ ετερότητα μόνον τῶν ὑποστάσεων τίθεται, ἀλλὰ καὶ οὐσίας διαφορὰν καὶ δυνάμεως ὑφεσιν, καὶ δόξης παραλλαγήν. Ωστ᾽ ἐκ τούτου συνέβη κακοῦ μὲν αὐτὸν κακὸν διαμείψαι, τῆς δὲ ὀρθότητος τοῦ λόγου διαμαρτεῖν. Ταύτη τοι καὶ παντοδαπός ἐστιν ἐν τοῖς συγγράμμασι, νῦν μὲν ἀναιρῶν τὸ ὁμοούσιον διὰ τῶν ἐπ᾿ ἀθετήσει τῶν ὑποστάσεων κακῶς αὐτῷ κα χρημένων, νῦν δὲ προσιέμενος ἐν οἷς ἀπολογεῖται πρὸς τὸν ὁμώνυμον. Πρὸς δὲ τούτοις καὶ περὶ τοῦ Πνεύματος ἀφήκε φωνάς, ἥκιστα πρεπούσας τῷ Πνεύματι, τῆς προσκυνουμένης αὐτὸ θεότητος ἐξου ρίζων, καὶ κατω που τῇ κτιστῇ καὶ λειτουργῷ φύο σει συναριθμῶν. Καὶ ὁ μὲν ἀνὴρ τοιοῦτος.» κατὰ τὸ ἀνόμοιον, Ο τό ὁμο ούσιον ΚΕΦΑΛ. ΚϚ' Περὶ Σαβελλίου. καὶ τῆς κατ' αὐτὸν αἱρέσεως, καὶ ὅτι ἐν ἐκείνοις τοῖς χρόνοις ήκμαζε. Τοῦ δὲ Σαβελλίου προ βραχέος μνείαν πεποιημέν νος, νῦν τὶς τε ἦγ, καὶ τί ἐβλασφήμησε, διαρρήδην ἐκθήσομαι. Οὗτος Λίβυς μὲν τὸ γένος ἦν, τῆς ἐκεῖ θεν ορμώμενος Πενματόλεως· μίαν δε υπότασιν ἐδογμάτιζεν εἶναι τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν καὶ ἀγων Πνεῦμα, καὶ ἔν τριώνυμον πρόσωπον καὶ τὸν αὐτὸν ποτὲ μὲν ὡς Πατέρα καλεῖν τὴν Γραφὴν, ποτέ δε
dicemus. Cum autem ad multam pervenisset se- Παύλου τοῦ Σαμοσατέως καὶ Μάνητος κατ' ἐκεῖνο
nectutem, duodecimo imperii Galieni anno mortuus est, quo tempore contra Paulum Samosatenum Antiochiæ synodus est coacta.
CAPUT XXV.
Quæ de Dionysio Alexandrino in quadam epistola
scribat magnus Basilius.
καιροῦ φανέντων· περὶ ὧν ἐροῦμεν. Εἰς βαθύ δε
γῆρας ἐληλακώς, τελευτᾷ κατὰ τὸ δωδέκατον ἔτος
τῆς Γαλιηνοῦ ἀρχῆς, όπηνίκα ἡ κατὰ τοῦ Σαμοσα
τέως Παύλου ἐν ᾽ Αντιοχεία συνίστατο σύνοδος.
Οἷα ὁ μέγας Βασίλειος περὶ τοῦ ᾿Αλεξαν
δρείας Διονυσίου ἓν τινὶ τῶν ἐπιστολῶν
αὐτοῦ γράφει.
Περὶ δὲ τῶν Διονυσίου συγγραμμάτων, οἷα ὁ που
λὺς καὶ μέγας Βασίλειος πρὸς Μαξίμου τον φιλόσο
φον γράφει, καλόν ἐν τῷ παρόντι παραθεῖναι συγ
γράμματι. «"Α δὲ ἐπιζητεῖς, φησί, τοῦ Διονυσίου
συγγράμματα, ἦλθε πρὸς ἡμᾶς, καὶ πάνυ πολλά.
Οὐ πάρεστί γε μὴν τὰ βιβλία· διόπερ οὐκ ἀπεστεί
λαμεν. Ἔχομεν δε γνώμης οὕτως. Οὐ πάντα θαυμά
ζομεν τοῦ ἀνδρός· ἔστι δὲ ἃ καὶ παντελῶς διαγρά
φομεν· σχεδὸν γὰρ περὶ τῆς νῦν ταυτησὶ θρυλλουμένης ἀσεβείας, τῆς κατὰ τὸ ἀνόμοιον λέγω, οὗτός
ἐστιν, ὅσα γε ἡμεῖς ἴσμεν, ὁ πρῶτος τὰ σπέρματα
παρασχών. Αίτιον δὲ οἶμαι οὐ πονηρία γνώμης,
ἀλλὰ τὸ σφόδρα βούλεσθαι ἀντιτείνειν τῷς Σαβελλίῳ.
Εἶωθα γοῦν ἀπεικάζειν ἐγὼ φυτοκόμῳ νεαρού φυτού
διαστροφὴν ἀπευθύνοντι, εἶτα τῇ ἀμετρίᾳ τῆς ἀν·
θολκῆς διαμαρτόντι τοῦ μέσου, καὶ πρὸς τὸ ἕναν
τιον ἀπαγαγόντι τὸ βλάστημα. Τοιοῦτόν τι καὶ περὶ
τὸν ἄνδρα τοῦτον γεγενημένον εὗρομεν· ἀντιβαίνων
γὰρ σφόδρα τῇ ἀσεβείᾳ τοῦ Λίβυος, έλαθεν ἑαυτὸν
εἰς τὸ ἐναντίον κακὸν ὑπὸ τῆς ἀγάν φιλονεικίας
ὑπενεχθείς· ᾧ γε τοσοῦτον ἐξαρκοῦν δεῖξαι, ὁτιοῦ
ταυτὸν τῷ ὑποκειμένῳ Πατὴρ καὶ Υἱὸς, καὶ ταύτη
ἔχειν κατὰ τοῦ βλασφημοῦντος τὰ νικητήρια. Ο δε
ἵνα πάνυ ἐναργῶς ἐκ τοῦ περιόντος κατακρατή, οὐχ
ετερότητα μόνον τῶν ὑποστάσεων τίθεται, ἀλλὰ καὶ
οὐσίας διαφορὰν καὶ δυνάμεως ὑφεσιν, καὶ δόξης
παραλλαγήν. Ωστ᾽ ἐκ τούτου συνέβη κακοῦ μὲν
αὐτὸν κακὸν διαμείψαι, τῆς δὲ ὀρθότητος τοῦ λόγου
διαμαρτεῖν. Ταύτη τοι καὶ παντοδαπός ἐστιν ἐν τοῖς
συγγράμμασι, νῦν μὲν ἀναιρῶν τὸ ὁμοούσιον διὰ
τῶν ἐπ᾿ ἀθετήσει τῶν ὑποστάσεων κακῶς αὐτῷ κα
χρημένων, νῦν δὲ προσιέμενος ἐν οἷς ἀπολογεῖται
πρὸς τὸν ὁμώνυμον. Πρὸς δὲ τούτοις καὶ περὶ τοῦ
Πνεύματος ἀφήκε φωνάς, ἥκιστα πρεπούσας τῷ
Πνεύματι, τῆς προσκυνουμένης αὐτὸ θεότητος ἐξου
ρίζων, καὶ κατω που τῇ κτιστῇ καὶ λειτουργῷ φύο
σει συναριθμῶν. Καὶ ὁ μὲν ἀνὴρ τοιοῦτος.»
Quæ vero de Dionysii libris Basilius Magnus ad
Maximum philosophum scribat, addendum hisce
putavi. «Quæ inquiris, inquit, Dionysii scripta,
plurima ad nos pervenere. Quod autem librorum
eorum copia 419 nobis non est propterea ad te
non misimus. De quibus sic nostra est sententia.
Non omnia ejus viri laudamus opera. Sunt etiam
nonnulla quæ prorsus abrogamus. Fere enim impietatis istius, quæ nunc passim divulgatur, eam
dico quæ κατὰ τὸ ἀνόμοιον, sive de inæqualitate
est, quantum ego scio, ipse primus seminarium
præbuit: non ille quidem improbitate mentis et
sententiæ, sed quod vehementius acriusque oppugnare Sabellium voluerit.Quem ego comparare solitus sum plantatori, qui cum incurvum tenellæ
arboris statum sedulo corrigere studeat, deinde
immodica attractione peccet, a medio aberret,
plantamque ipsam in contrariam diversamque deducat formam. Simile quiddam enim et in hoc viro
factum esse deprehendimus. Ille enim acrius impietati Libyci hæretici congressus, non sensit, nimio contentionis studio se in contrarium ferri ma- Ο
lum. Cui satis fuerat ostendere, non idem esse
subjecto ipso Patrem et Filium, et per hoc victoriæ
laudem a blasphemo illo reportare. Ipse autem ut
aperte admodum et prolixe illum convinceret, non
tantum diversitatem subsistentiarum, verum etiam
subsantiæ differentiam, et potestatis veluti remissionem, et gloriæ mutationem affert. Ita ut eum
per hoc contigerit malum ipsum malo alio commutare, et a recta doctrina aberrare. Itaque in
scriptis suis varius est. Nonnunquam enim τό ὁμο
ούσιον sive consubstantiale tollit per ea quibus ad
subsistentias abrogandas male utitur. Aliquando
autem id admittit, in eis scilicet, quæ pro defensione ejus ad sibi cognominem composuit scriptis,
Tum autem de Spiritu etiam sancto voces emisit,
Spiritui minime congruentes, ab ea quæ adoratur, eum divinitate proscribens,et veluti in infimum or
dinem creatæ et ministræ naturæ redigens. Ac talis hic quidem vir fuit.»
CAPUT XXVI.
De Sabellio, et ejus hæresi, et quod ea ætate floruerit.
Sabellii autem paulo ante meminimus.Nunc vero
et quis fuerit, et quæ ejus fuerint blasphemiæ,
clare exponam. Et ille quidem Libycus genere fuit,
Pentapoli ejus regionis ortus. Docuit autem, unam
subsistentiam esse Patrem et Filium et Spiritum
sanctum,unamque trinominem personam. Εt 420
id Veteri quidem Testamento, veluti Patrem legem
Περὶ Σαβελλίου. καὶ τῆς κατ' αὐτὸν αἱρέσεως,
καὶ ὅτι ἐν ἐκείνοις τοῖς χρόνοις ήκμαζε.
Τοῦ δὲ Σαβελλίου προ βραχέος μνείαν πεποιημέν
νος, νῦν τὶς τε ἦγ, καὶ τί ἐβλασφήμησε, διαρρήδην
ἐκθήσομαι. Οὗτος Λίβυς μὲν τὸ γένος ἦν, τῆς ἐκεῖ
θεν ορμώμενος Πενματόλεως· μίαν δε υπότασιν
ἐδογμάτιζεν εἶναι τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν καὶ ἀγων
Πνεῦμα, καὶ ἔν τριώνυμον πρόσωπον καὶ τὸν αὐτὸν
ποτὲ μὲν ὡς Πατέρα καλεῖν τὴν Γραφὴν, ποτέ δε
col. 1181–1182page 314 of 392
PG 145:1181πότε δὲ ὡς ἅγιον Πνεῦμα· καὶ ἐν μὲν τῇ ς Πατέρα νομοθετήσαι, ἐν δὲ τῇ Καινή ἐνανθρωπήσαι, ὡς δὲ Πνεύμα άγιον τοῖς ἐπιφοιτήσαι. Πρὸς τοῦτον δὲ Διονύσιος, αλω Πατρί βασιλείῳ διείληπται, ανθιστι ; τὸ ἐναντίον περιέστε δεινόν. Τοσαῦτα αβελλίου ὡς ἐν βραχεῖ φάναι. ΚΕΦΑΛ. ΚΖ'. αἱρέσεως Παύλου τοῦ Σαμοσατέως οἱ τῆς πρώτης κατ' αὐτὸν συνόδου. τα δὲ τοῦ κατ' ᾿Αντιόχειαν ἐπισκοπου Δε το βιούν μεταλλάξαντος, Παύλος ὁ ἁ Ο τῷ θρόνῳ ἀντικαθίσταται. Ζηνοβίας γὰρ αν τὸν καιρὸν τοπαρχούσας· Πέρσαι γὰρ γενικηκότες, ἐκείνη τὴν τῆς Συρίας καὶ ἡγεμονίαν παρέδοσαν· Παύλος οὗτος τὰ πείαν ἐκείνη θέλων ποιεῖν τὰ Ἰουδαίων καὶ θεραπεύειν ὡς πλεῖστον πειρώμενος, Αρτέμωνος ἐξώκειλεν αίρεσιν. Καὶ γὰρ τα καὶ χαμερπή περὶ Χριστοῦ ἐδογμάτιζαν ἄνθρωπος ἦν τὴν φύσιν, μηδέν τι πλέον ἡμῶν άμοιρος δε θείας οὐσίας, ἐνοικήσαι ἱ ὡς ἐν προφήτῃ τὸν Θεοῦ Υιόν, καὶ πάλιν ι· καὶ τοιαῦτά τινα παραπλάσια παρὰ τὴν τικὴν ἐνομοθέτει διδασκαλίαν. Τούτο μα ενικάδι τῶν ἐκκλησιῶν ποιμένες, οὐχ ὑπερ στην έρπουσαν νόσον ἐδοκίμασαν δεῖν· καὶ εργον τοῦ μέσους καὶ τοσαύτην μεγίστην ρωσαμένην. Καὶ ὁ μὲν τῆς ᾿Αλεξανδρείας ἐπίσημος ὧν ἀνὴρ, διὰ γῆρας ἀνεβάλλετο μίαν, καὶ δι' ἀσθένειαν κατεπειγουσαν δε κακείνω παρήνεσε τα προσήκοντα, συνδράμοντας εἰς τὸν ὑπὲρ εὐσεβείας παι ζῆλον, καὶ τὴν σφετέραν γνώμην ἐν έχει προκειμένου ζητήματος ἔπεμπε. Οἱ γι οἱ τῶν ἐκκλησιῶν ἡγεμόνες, ὡς ἐπὶ θῆρα ινά τινα, άπανταχόθεν ἐπὶ τὴν ᾿Αντιόχειαν ους ἀθροίζοντα, φάσγανα καὶ δόρατα λαμ στίλβοντα, ταληθῆ τῆς Ἐκκλησίας δογματα Τούτων δ' οἱ μάλιστα τὰ πρῶτα καὶ ὡς περιφανεῖς ἀστέρες διέπρεπον, ; ἦν ὁ μέγας, ὁ ἐν θαύμασι περιβόητος, καὶ ρος, τὰδελφὰ ἐκείνῳ καὶ φρονῶν καὶ λέγων των, ἡγούμενος τῶν κατὰ Πόντον παροι ομιλιανός τε ὁ τῆς Καππαδόκων Καισαρείας περιφανής ανέρ, καὶ ἑκατέρας γνώσεως νας ἔχων τὰς ἔξεις· ἐπὶ τούτοις Ελενος ιλίκων ἰθύνας μητρόπολιν ἐν Ταρσῷ· Νεα ὁ τῆς Ἰκονιέων κατακοσμήσας τὸν θρόνον αλαιστίνης ὁ τὴν Ἱεροσολύμων ἐπισκοπήσας τῆς τε ὁμόρου ταύτη Καισαρείας Θεο Μάξιμος τε πρὸς τούτοις, ὃς τῶν κατὰ ἀδελφῶν προεῖχεν· Θεόφιλος τε καὶ Προ
ECCLESIASTICÆ HISTORIÆ LIB. VI.
πότε δὲ ὡς ἅγιον Πνεῦμα· καὶ ἐν μὲν τῇ
ς Πατέρα νομοθετήσαι, ἐν δὲ τῇ Καινή
ἐνανθρωπήσαι, ὡς δὲ Πνεύμα άγιον τοῖς
ἐπιφοιτήσαι. Πρὸς τοῦτον δὲ Διονύσιος,
αλω Πατρί βασιλείῳ διείληπται, ανθιστι
; τὸ ἐναντίον περιέστε δεινόν. Τοσαῦτα
αβελλίου ὡς ἐν βραχεῖ φάναι.
αἱρέσεως Παύλου τοῦ Σαμοσατέως·
οἱ τῆς πρώτης κατ' αὐτὸν συνόδου.
τα δὲ τοῦ κατ' ᾿Αντιόχειαν ἐπισκοπου Δε
το βιούν μεταλλάξαντος, Παύλος ὁ ἁ
Ο τῷ θρόνῳ ἀντικαθίσταται. Ζηνοβίας γὰρ
αν τὸν καιρὸν τοπαρχούσας· Πέρσαι γὰρ
γενικηκότες, ἐκείνη τὴν τῆς Συρίας καὶ
ἡγεμονίαν παρέδοσαν· Παύλος οὗτος τὰ
πείαν ἐκείνη θέλων ποιεῖν τὰ Ἰουδαίων
καὶ θεραπεύειν ὡς πλεῖστον πειρώμενος,
Αρτέμωνος ἐξώκειλεν αίρεσιν. Καὶ γὰρ τα
καὶ χαμερπή περὶ Χριστοῦ ἐδογμάτιζαν·
ἄνθρωπος ἦν τὴν φύσιν, μηδέν τι πλέον
ἡμῶν άμοιρος δε θείας οὐσίας, ἐνοικήσαι
ἱ ὡς ἐν προφήτῃ τὸν Θεοῦ Υιόν, καὶ πάλιν
ι· καὶ τοιαῦτά τινα παραπλάσια παρὰ τὴν
τικὴν ἐνομοθέτει διδασκαλίαν. Τούτο μα
ενικάδι τῶν ἐκκλησιῶν ποιμένες, οὐχ ὑπερ
στην έρπουσαν νόσον ἐδοκίμασαν δεῖν· καὶ
εργον τοῦ μέσους καὶ τοσαύτην μεγίστην
ρωσαμένην. Καὶ ὁ μὲν τῆς ᾿Αλεξανδρείας
ἐπίσημος ὧν ἀνὴρ, διὰ γῆρας ἀνεβάλλετο
μίαν, καὶ δι' ἀσθένειαν κατεπειγουσαν·
δε κακείνω παρήνεσε τα προσήκοντα,
συνδράμοντας εἰς τὸν ὑπὲρ εὐσεβείας παι
ζῆλον, καὶ τὴν σφετέραν γνώμην ἐν έχει
προκειμένου ζητήματος ἔπεμπε. Οἱ γι
οἱ τῶν ἐκκλησιῶν ἡγεμόνες, ὡς ἐπὶ θῆρα
ινά τινα, άπανταχόθεν ἐπὶ τὴν ᾿Αντιόχειαν
ους ἀθροίζοντα, φάσγανα καὶ δόρατα λαμστίλβοντα, ταληθῆ τῆς Ἐκκλησίας δογματα
LEYOR. Τούτων δ' οἱ μάλιστα τὰ πρῶτα
καὶ ὡς περιφανεῖς ἀστέρες διέπρεπον,
; ἦν ὁ μέγας, ὁ ἐν θαύμασι περιβόητος, καὶ
ρος, τὰδελφὰ ἐκείνῳ καὶ φρονῶν καὶ λέγων
των, ἡγούμενος τῶν κατὰ Πόντον παροιομιλιανός τε ὁ τῆς Καππαδόκων Καισαρείας
περιφανής ανέρ, καὶ ἑκατέρας γνώσεως
νας ἔχων τὰς ἔξεις· ἐπὶ τούτοις Ελενος
ιλίκων ἰθύνας μητρόπολιν ἐν Ταρσῷ· Νεα
· ὁ τῆς Ἰκονιέων κατακοσμήσας τὸν θρόνον·
αλαιστίνης ὁ τὴν Ἱεροσολύμων ἐπισκοπήσας
τῆς τε ὁμόρου ταύτη Καισαρείας Θεο
Μάξιμος τε πρὸς τούτοις, ὃς τῶν κατὰ
ἀδελφῶν προεῖχεν· Θεόφιλος τε καὶ ΠροIn Oriente Odenatus Persas vicit, Syriam
, Mesopotamiam recepit, usque ad Ctesia pervenit. Deinde vero cum filio Herode,
victo (fuit autem Palmyrenorum princeps
18, et a Galieno in societatem imperii
3) insidiis consobrini sui occisus est. Cujus
dedisse, in Novo autem quasi Filium hominem
factum esse, ut Spiritum sanctum vero ad apostolos advenisse. Huic Dionysius, sicuti a magno illo
Patre Basilio dictum est, resistens, in contrarium
delapsus est malum. Hæc de Sabellio paucis.
CAPUT XXVII.
De hæresi Pauli Samosateni: et de prima contra
eam coacta synodo.
Eo tempore, Demetriano episcopo Antiochiæ de.
functo, Paulus Samosatenus thronum ejus accepit,
cum Zenobia ejus loci regnum obtineret Persæ
enim, Romanis victis, administrationem ei Syriæ et
Phæniciæ tradiderant. Paulus porro iste, curare
eam in religione Judaizantem volens, plurimumque
operæ st curæ in ea recte instituenda atque convertenda pouens, in Artemonis hæresim impegit. Nimis enim humilia atque humi serpentia de Christo
docuit. Communem quippe hominem natura fuisse
neque quidquam præcipuum præ nobis habuisse,
ot divinæ substantiæ expertem exstitisse, atque in eo
perinde atque in propheta Filium Dei inhabitasse, et
rursum ab eo discessisse: nonnullaque hisce similia
contra ecclesiasticam doctrinam censuit. Quod ubi
tum ecclesiarum pastores cognoverunt, non despiciendam serpentem jam tantam contagionem judicarunt, præcipue cum piaculum id domicilium et tanquam adjutricem tam magnam nactum esset urbem.
Atque Dionysius quidem Alexandrinus, vir celebris,
propter ætatem affectam, et gravem imbecilitatem,
proficisci eo distulit. Litteris autem et ipsum ad
officium est cohortatus, et eos qui ad eum confluebant, ad ardorem et æmulationem veræ pietatis exacuit, judiciumque suum et sententiam de propesita quæstione ad eos misit. Reliqui vero ecclesiakrum antistites, veluti ad vastantem et perniciosam
feram conficiendam, Antiochiam undequaque alius
post alium congregabuntur, resplendentes ouses et
cuspides, vera Loclesia dogmata, præ se ferentes.
Eorum primi nominis et maxime celebres sicuti
stellæ radiantes præfulgebant: Gregorius magnus
ille, miraculis edendis decantatus: et Athenodorus,
sententiis, verbis et factis, fraterne 421 illi conjunctus: Ponticarum ecclesiarum episcopi, Firmilianus Cæsarea Cappadocum antistes, vir præclarus, et utriusque generis litteratura summe docotus:
Helenus metropolis Tarsi Cilicum episcopus: præterea Nicomas Iconii, Hymenæus Hierosolymorum,
et Cæsarea Palæstinæ his finitimæ Theotecnus,
episcopi. Maximus insuper, qui fratribus Bostræ
præfuit: Theophilus, Proclus, Elelianus, Paulus,
Babylianus Protogenes, Hierax, Eutychius,
uxor Zenobia cum Herenniano et Timolao filiis
regnum obtinuit. Eam Aurelianus nou longe ab
Antiochia, magis prælii terrore, quam prælio,
cepit: quæ currum ejus triumphantis Rom. pra
cessit.» (Eutrop.)
Alii, Bolanus.
Chapter XXVIIICaput XXVIII
col. 1183–1184page 315 of 392
Caput XXVII
PG 145:1183γένης, Ιέραξ, Εὐτύχιος καὶ Θεόδωρος καὶ Μαλχίων, καὶ Λούκιος, διαφόρων ἡγεμόνες ποιμνίων· καὶ το λοι μυρίοι σύναμα πρεσβυτέροις καὶ διακόνοις ἐπὶ τὴν εἰρημένην πόλιν συνεῤῥέον. Πάντων γοῦν ἐς ταυτό συνιόντων, πολλάκις εἰς λόγους ἦλθον· καὶ καθ᾿ ἑκάστην σύνοδον ζητήσεις οὐκ ἐλάχισται προϋ κειντο. Οἱ μὲν οὖν περὶ τὸν Παῦλον συσκιάζειν ἐπειρῶντο, καὶ τὴν αἵρεσιν ὡς γ᾽ ἐνῆν ἐπικρύπτειν τοῖς δὲ διὰ σπουδῆς ἐγίνετο μάλιστα τὴν αἵρεσιν ἀναφαίνειν, καὶ τὴν εἰς Χριστὸν βλασφημίαν πάσιν ἔκδηλον καθιστᾷν. Εἰσηγήσεσι μὲν γὰρ τὰ πρῶτα καὶ συμβουλαῖς μεταθεῖναι διεπειρῶντο τὸν Παύλον, καὶ τοῦ ἐναντίου φρονήματος ἀφιστῶν· ὡς δ᾽ εἰς μέγα διομνύμενος προφανῶς ἀπέλεγε μηδέν τοιοῦτον φρονεῖνε, τοῖς δ᾽ ἀποστολικοῖς ὅροις καὶ δόγμασι ἐμμένεῖν, καὶ τούτοις στοχεῖν, τότε μὲν τὸν κοινόν σωτῆρα Θεὸν ἐπὶ τῇ τῶν ἐκκλησιῶν συμφωνίᾳ ὑμν σαντες, διελύοντο, καὶ ἐπὶ τὰ σφέτερα έκαστος ἐπορεύοντο ποίμνια. κλος Ελελιανός, Παῦλος καὶ Βαβυλιανός Πρωτο ΚΕΦΑΛ. ΚΗ'. Ὡς ἐν δευτέρᾳ συνελεύσει ἐξελεγχθεὶς ὁ Παῦλος ὑ πό Μαλχίωνος σοφιστοῦ παρὰ τῆς συνόδου ἐκβέβληται. Χρόνου δε διελθόντος, ἡ φήμη αὖθις πανταχία διέῤῥεῖ τὴν ἐκτροπὴν τοῦ Παύλου μηνύουσα. Οἱ δι πανεύφημοι ἐκεῖνοι οὐδ᾽ οὕτως εἰς τὴν ἐκείνου εν θὺς ἐχώρησαν ἐκτροπήν· ἀλλὰ γράμμασι πρότερον τὸ τραυμα θεραπεύειν ἐπειρωντο, τὴν θανατηφόρον διδασκαλίαν φθείρειν οιόμενοι. Διονύσιος μὲν γὰρ έπεμπε γράμματα, τὸν μὲν ἡγεμόνα τῆς πλάνης, 422 μηδε προσρήσεων ἀξιῶν, τὸν δέ γε λαὸν τῆς ἐκεῖσε παροικίας εγκαθιστῶν. Φιρμιλιανὸς δὲ ὁ Καπα δοκίας μετὰ καὶ ἄλλων παρῆν. Παρακρουσθείς δ' ὑπ᾽ ἐκείνου πάλιν ὡς τὴν μετάθεσιν ἐπαγγελλομέν νου, ἀνεχώρει. Πάλιν δε μέλλων ἐκείνῳ ἐφίστασθαι, ἅτε δὴ πεῖραν τῆς ἀρνησιθέου ἐκείνου κακίας ε ληφώς, τέλος ἔσχε τοῦ βίου· ὅτι δὲ καὶ Διονύσεις ὁ ᾿Αλεξανδρείας ἐτελεύτα κατὰ τὸ δωδέκατον ἔτις τῆς Γαλιανοῦ βασιλείας, ὡς εἴρηται, έτεσιν έπτι καίδεκα τῆς Ἐκκλησίας προστάς· οὗ Μαξιμίν ἐγεγόνει διάδοχος. Καὶ Γαληνού δε τηνικαύτα πέντε πρὸς τοῖς δέκα έτεσιν άρξαντος, Κλαύδιος, κατέστη διάδοχος. Οὐ πλείω δὲ καὶ οὗτος τῶν δύο ἐτῶν ἡγησάμενος, Αὐρηλιανῷ τῆς ἀρχῆς ὑπεξίσταται. Οὗ διέποντος τὴν ἀρχὴν, ὑστάτη καὶ τελευταία κατὰ τοῦ Σαμοσατέως σύνοδος συγκεκρότητα, πλεί στων όσων συνδραμόντων ποιμένων. Ἐπειδὴ γὰρ μετὰ πολλὰ παραινούντες, παράκλησιν ἐπάγοντες, τῶν προγεγενημένων υπομιμνήσκοντες συνθηκών, εἶθ᾿ ἑώρων τὸν μὲν ἐξαρνούμενος, ἐπισταμένους δι τοὺς κατηγόρους, καὶ διελέγχειν πειρωμένους, συνῆλθον εἰς τὸ συνέδριον. Ενταύθα Μαλχίων της πρότερον μὲν σοφιστικής διατριβῆς ἐπὶ τῆς τιόχου τῶν καθ' Ελληνας λόγων προστάς, καὶ πρεσβυτερίου δε, διὰ τὴν εἰς Χριστὸν πίστιν, καὶ τὴν ἰδίαν ἀρετὴν μετὰ ταῦτα ἠξιωμένος· οὗτος εἰς λόγους ἐκείνῳ παρρησία ελθών, ταχυγράφων τὰ
γένης, Ιέραξ, Εὐτύχιος καὶ Θεόδωρος καὶ Μαλχίων,
καὶ Λούκιος, διαφόρων ἡγεμόνες ποιμνίων· καὶ το
λοι μυρίοι σύναμα πρεσβυτέροις καὶ διακόνοις ἐπὶ
τὴν εἰρημένην πόλιν συνεῤῥέον. Πάντων γοῦν ἐς
ταυτό συνιόντων, πολλάκις εἰς λόγους ἦλθον· καὶ
καθ᾿ ἑκάστην σύνοδον ζητήσεις οὐκ ἐλάχισται προϋ
κειντο. Οἱ μὲν οὖν περὶ τὸν Παῦλον συσκιάζειν
ἐπειρῶντο, καὶ τὴν αἵρεσιν ὡς γ᾽ ἐνῆν ἐπικρύπτειν·
τοῖς δὲ διὰ σπουδῆς ἐγίνετο μάλιστα τὴν αἵρεσιν
ἀναφαίνειν, καὶ τὴν εἰς Χριστὸν βλασφημίαν πάσιν
ἔκδηλον καθιστᾷν. Εἰσηγήσεσι μὲν γὰρ τὰ πρῶτα
καὶ συμβουλαῖς μεταθεῖναι διεπειρῶντο τὸν Παύλον,
καὶ τοῦ ἐναντίου φρονήματος ἀφιστῶν· ὡς δ᾽ εἰς
μέγα διομνύμενος προφανῶς ἀπέλεγε μηδέν τοιοῦτον
φρονεῖνε, τοῖς δ᾽ ἀποστολικοῖς ὅροις καὶ δόγμασι
ἐμμένεῖν, καὶ τούτοις στοχεῖν, τότε μὲν τὸν κοινόν
σωτῆρα Θεὸν ἐπὶ τῇ τῶν ἐκκλησιῶν συμφωνίᾳ ὑμν
σαντες, διελύοντο, καὶ ἐπὶ τὰ σφέτερα έκαστος
ἐπορεύοντο ποίμνια.
Theodorus, Malchion, et Lucius, diversarum eccle- κλος • Ελελιανός, Παῦλος καὶ Βαβυλιανός Πρωτο
siarum præfecti. Hi omnes, et alii quamplurimi,
una cum presbyteris et diaconis, in eam quam diximus civitatem convenerunt. Cum igitur in unum
congregati essent, sæpe multumque sermones conferebantur,etin quolibet concessu quæstiones plures
proponebantur. Ibi paulus obumbrare, et quantum
posset, hæresim suam tegere et occultare laborabat. Illis autem illud maxime studio fuit, ut illa
proferretur, et tanta in Christum blasphemia omnibus propalam nota fieret. Quapropter suadendo
primum et consulendo conati sunt Paulum a concepta opinione abducere, et in contrariam sententiam pertrahere. At cum ille, juramento interposito, aperte errori ei renuntiaret, neque se quidquam ejusmodi sentire, sed apostolicis decretis et
doctrinis adhærere, eisque insistere confirmaret;
tum quidem illi, communem Servatorem Deum de
ecclesiarum consensu et concordia cum laudibus
concelebrassent, synodum solverunt, et pro se
quisque ad greges suos redierunt.
CAPUT XXVIII.
Ut in secundo conventu confutatus Paulus a Malchione sophista ex synodo sit ejectus.
Ὡς ἐν δευτέρᾳ συνελεύσει ἐξελεγχθεὶς ὁ
Παῦλος ὑ πό Μαλχίωνος σοφιστοῦ παρὰ τῆς
συνόδου ἐκβέβληται.
Χρόνου δε διελθόντος, ἡ φήμη αὖθις πανταχία
διέῤῥεῖ τὴν ἐκτροπὴν τοῦ Παύλου μηνύουσα. Οἱ δι
πανεύφημοι ἐκεῖνοι οὐδ᾽ οὕτως εἰς τὴν ἐκείνου εν
θὺς ἐχώρησαν ἐκτροπήν· ἀλλὰ γράμμασι πρότερον
τὸ τραυμα θεραπεύειν ἐπειρωντο, τὴν θανατηφόρον
Sedenim temporis processu, cum rursum ubique fama spargeretur de Paulo, qui ita a veræ
fidei professione degenerans descivisset, celeberrimi illi viri ne tum quidem statim ad illum deturbandum sunt progressi, sed litteris scriptis
vulnus ejus curare sunt conati, lethalem se eo διδασκαλίαν φθείρειν οιόμενοι. Διονύσιος μὲν γὰρ
modo doctrinam oppressuros esse opinati. Diony- έπεμπε γράμματα, τὸν μὲν ἡγεμόνα τῆς πλάνης,
sius equidem epistolam dedit, 422 auctorem μηδε προσρήσεων ἀξιῶν, τὸν δέ γε λαὸν τῆς ἐκεῖσε
erroris ejus ne allocutione quidem dignans, sed παροικίας εγκαθιστῶν. Φιρμιλιανὸς δὲ ὁ Καπα
populum ecclesiæ Antiochenæ instruens tantum et δοκίας μετὰ καὶ ἄλλων παρῆν. Παρακρουσθείς δ'
confirmans. Firmilianus autem Cappadox Antio- ὑπ᾽ ἐκείνου πάλιν ὡς τὴν μετάθεσιν ἐπαγγελλομέν
chiam venit sed statim dolo ab eo repulsus, νου, ἀνεχώρει. Πάλιν δε μέλλων ἐκείνῳ ἐφίστασθαι,
resipiscentiam et conversionem denuo pollicente, ἅτε δὴ πεῖραν τῆς ἀρνησιθέου ἐκείνου κακίας ε
inde decessit. Postea vero cum rursus cum eo ληφώς, τέλος ἔσχε τοῦ βίου· ὅτι δὲ καὶ Διονύσεις
congressurus esset, ut qui toties Deum negantis ὁ ᾿Αλεξανδρείας ἐτελεύτα κατὰ τὸ δωδέκατον ἔτις
pravitatis ejus pericnlum fecissel, e vita excessit: τῆς Γαλιανοῦ βασιλείας, ὡς εἴρηται, έτεσιν έπτι
quo tempore etiam Dionysius Alexandrinus est καίδεκα τῆς Ἐκκλησίας προστάς· οὗ Μαξιμίν
mortuus, duodecimo, ut dictum est, Galieni im- ἐγεγόνει διάδοχος. Καὶ Γαληνού δε τηνικαύτα
perantis anno, cum quidem decem et septem annis πέντε πρὸς τοῖς δέκα έτεσιν άρξαντος, Κλαύδιος,
rem ecclesiasticam administrasset. Atque hujus κατέστη διάδοχος. Οὐ πλείω δὲ καὶ οὗτος τῶν δύο
successor Alexandris Maximinus fuit. Ceterum p ἐτῶν ἡγησάμενος, Αὐρηλιανῷ τῆς ἀρχῆς ὑπεξίστα
cum Galienus quindecim jam annis rerum potitus ται. Οὗ διέποντος τὴν ἀρχὴν, ὑστάτη καὶ τελευταία
esset, Claudius ei successit, qui biennum tantum
imperio administrato, Aureliano id reliquit: sub
quo ultimus est contra Samosatenum, quamplurimis episcopis confluentibus, conventus peractus.
Postquam enim illi multa admonendo, cohortationes adhibendo, et priorum promissionum atque
conventorum pacta in memoriam revocando, in
inficiatione eum perstitere viderunt, et accusatores eum confutaturi institerunt, concilium est
coactum. Hic Malchion quidam qui prius Antiochiæ
sophisticæ scholæ Græcarum disciplinarum præerat, et postea propter egregiam ejus in Christum
κατὰ τοῦ Σαμοσατέως σύνοδος συγκεκρότητα, πλεί
στων όσων συνδραμόντων ποιμένων. Ἐπειδὴ γὰρ
μετὰ πολλὰ παραινούντες, παράκλησιν ἐπάγοντες,
τῶν προγεγενημένων υπομιμνήσκοντες συνθηκών,
εἶθ᾿ ἑώρων τὸν μὲν ἐξαρνούμενος, ἐπισταμένους δι
τοὺς κατηγόρους, καὶ διελέγχειν πειρωμένους,
συνῆλθον εἰς τὸ συνέδριον. Ενταύθα Μαλχίων της
πρότερον μὲν σοφιστικής διατριβῆς ἐπὶ τῆς
τιόχου τῶν καθ' Ελληνας λόγων προστάς, καὶ
πρεσβυτερίου δε, διὰ τὴν εἰς Χριστὸν πίστιν, καὶ
τὴν ἰδίαν ἀρετὴν μετὰ ταῦτα ἠξιωμένος· οὗτος εἰς
λόγους ἐκείνῳ παρρησία ελθών, ταχυγράφων τὰ
col. 1185–1186page 316 of 392
PG 145:1185ταις σημειουμένων, ἐξήλεγξέ τε καὶ ἐκείνου καὶ ἀπάτης γέμον φωράσαι ους πεποίηκε. Καὶ τοίνυν ἑτερόδοξος ἀρχηρὸς τῆς αἱρέσεως, τῆς ὑπὸ τὸν νικῆς Ἐκκλησίας ἐκκήρυκτος γίνεται. ρου μὲν ἐξάγεται τῶν πιστῶν· οὐ καὶ τῆς Ἐκκλησίας ἐκρίπτεται. Καὶ ὐτοῦ τῆς ᾿Αντιόχου τοὺς οἴακας έγκε ΚΕΦΑΛ. ΚΘ'. λεὺς Αὐρηλιανὸς περὶ τῆς συνο φου εἶπε· καὶ ὡς καθ᾿ ἡμῶν κι καὶ οὗτος, ἄνωθεν ἐπεσχέθη. πιτείνων ὁ Παῦλος, καὶ ἔτι παρακα ῆς Ἐκκλησίας ἐπιστασίαν ἠβούλετο, υνόδῳ δόξαν στέργειν αἱρούμενος, ἐπὶ ηνικαῦτα τῆς ἀρχῆς τὴν ἡγεμονίαν θρασύτητα τοῦ Παύλου ανέφερον. Ο περὶ τοῦ πρακτέου διείληφεν· ἐκεί θρόνον ἐγχειρισθῆναι κελεύων, οἷς ἂν ης ἐπίσκοποι ἐπιστέλλοντες εὐδοχή καὶ τῇ δαιμόνων θεραπεία κατάσχετος με τέως ἔκρινε τὸν τῇ τῶν ὁμοπίστων ήφῳ τῆς ἐκείνων συμμορίας ἀποτμη μὲν οὕτως ἐκεῖθεν οὐ μόνον παρὰ τῆς ἀλλὰ καὶ παρὰ τῆς κοσμικῆς αἰσχρῶς καὶ τότε μὲν τοιοῦτος ἦν περὶ ἡμᾶς χρόνῳ δε προκόπτων ἐν τῇ ἀρχῇ, φρονεῖν παρά τινων ἀνεπείθετο. Καὶ τος διωγμὸν καθ᾿ ἡμῶν ἐγείρειν ὑπη λόγος οὐκ ἐλάχιστος τοῦ διωγμού ἁπανταχοῦ. Ἐπεὶ δὲ μόλις εἶξας, παρασημειοῦσθαι τὰ κατὰ τῆς εὐσε. γράμματα, θεία μετήει δίκη, ἐξ αὐτῶν πονηροῦ γραφέως τὰς χεῖρας ἐπέ νούσα τε πᾶσιν, ὡς οὐκ ἂν ποτε τοῖς κινουμένοις ἐν ραστώνη γένοιτο πράτ τάμενον ταῖς αὐτοῦ ἐκκλησίαις, εἰ μὴ α καὶ ἐπιστροφῆς· καθ᾽ οἷς ἂν ἐκείνη μάζουσα, ἀῤῥήτῳ κρίσει συγχωρεῖν δ' ὁ Σαμοσατεύς μετ᾿ αἰσχύνης ἀπήλ ταυτό συνδραμόντες ποιμένες, κοινὴν χαράξαντες, εἰς πρόσωπον τοῦ Ῥω. όπου Διονυσίου, καὶ τοῦ ᾿Αλεξανδρείας πανταχοῦ τῆς γῆς διαπέμπονται προς 5 συνόδου εκδιηγούμενοι τήν τε αὐτῶν τε τοῦ Παύλου δυστροπίαν, τάς τε ἐπὶ κοινοῦ, καὶ τοὺς ἐλέγχους· καὶ αν καὶ τὴν ἀκόλαστον ἐκείνου διαιτάν
ECCLESIASTICÆ HISTORIÆ LIB. VI.
ταις σημειουμένων, ἐξήλεγξέ τε καὶ fidem singularemque virtutem, ad dignitatem
ἐκείνου καὶ ἀπάτης γέμον φωράσαι
ους πεποίηκε. Καὶ τοίνυν ἑτερόδοξος
ἀρχηρὸς τῆς αἱρέσεως, τῆς ὑπὸ τὸν
νικῆς Ἐκκλησίας ἐκκήρυκτος γίνεται.
ρου μὲν ἐξάγεται τῶν πιστῶν· οὐ
καὶ τῆς Ἐκκλησίας ἐκρίπτεται. Καὶ
ὐτοῦ τῆς ᾿Αντιόχου τοὺς οἴακας έγκε
presbyterii erectus fuerat, cum eo in publico
colloquio congressus, celeribus notariis, qui verba
omnia chartis exciperent, dispositis, illum convicit et tectum latentemque ejus sensum fraudulenta seductione plenum ita in lucem protulit,
ut eum alii quoque manifesto deprehenderent.
Itaque aliena opinari atque docere convictus, et ut
hæresis dux et auctor, a catholica et universali,
·tantes, cum magna animorum lætitia libentissime supremam excipiebant sententiam:
ut cum gratiarum actione ad finem usque perquam decenter hymnos laudesque Deo
CAPUT XXIX.
λεὺς Αὐρηλιανὸς περὶ τῆς συνο- Quæ imperator Aurelianus de suffragio et sententia
φου εἶπε· καὶ ὡς καθ᾿ ἡμῶν κι·
καὶ οὗτος, ἄνωθεν ἐπεσχέθη.
πιτείνων ὁ Παῦλος, καὶ ἔτι παρακαῆς Ἐκκλησίας ἐπιστασίαν ἠβούλετο,
υνόδῳ δόξαν στέργειν αἱρούμενος, ἐπὶ
ηνικαῦτα τῆς ἀρχῆς τὴν ἡγεμονίαν
θρασύτητα τοῦ Παύλου ανέφερον. Ο
περὶ τοῦ πρακτέου διείληφεν· ἐκεί
θρόνον ἐγχειρισθῆναι κελεύων, οἷς ἂν
ης ἐπίσκοποι ἐπιστέλλοντες εὐδοχήκαὶ τῇ δαιμόνων θεραπεία κατάσχετος
με τέως ἔκρινε τὸν τῇ τῶν ὁμοπίστων
ήφῳ τῆς ἐκείνων συμμορίας ἀποτμη
μὲν οὕτως ἐκεῖθεν οὐ μόνον παρὰ τῆς
ἀλλὰ καὶ παρὰ τῆς κοσμικῆς αἰσχρῶς
καὶ τότε μὲν τοιοῦτος ἦν περὶ ἡμᾶς
χρόνῳ δε προκόπτων ἐν τῇ ἀρχῇ,
φρονεῖν παρά τινων ἀνεπείθετο. Καὶ
τος διωγμὸν καθ᾿ ἡμῶν ἐγείρειν ὑπη
λόγος οὐκ ἐλάχιστος τοῦ διωγμού
ἁπανταχοῦ. Ἐπεὶ δὲ μόλις εἶξας,
παρασημειοῦσθαι τὰ κατὰ τῆς εὐσε.
γράμματα, θεία μετήει δίκη, ἐξ αὐτῶν
πονηροῦ γραφέως τὰς χεῖρας ἐπένούσα τε πᾶσιν, ὡς οὐκ ἂν ποτε τοῖς
κινουμένοις ἐν ραστώνη γένοιτο πράττάμενον ταῖς αὐτοῦ ἐκκλησίαις, εἰ μὴ
α καὶ ἐπιστροφῆς· καθ᾽ οἷς ἂν ἐκείνη
μάζουσα, ἀῤῥήτῳ κρίσει συγχωρεῖν
synodali dixerit: et ut idem quoque contra Christianos persecutionem moliens, cœlitus sit præpeditus.
Sedenim cum Paulus contra niteretur, Ecclesiæque administrationem retinere conaretur, et in
synodi decreto acquiescere nollet, audacia ejus ad
Aurelianum tum imperantem 423 est delata. Is
sanctissime de ea re constituit, eis scilicet episcopatum mandari jubens, quos Italici et Romani
episcopi litteris suis comprobassent Etiamsi
enim dæmonum cultui deditus esset, tum tamen
quod justnm esset judicavit, ut qui in fidei professione consentientibus responsaret, decretumque
eorum contemneret, ab ilorum sodalitate et collegio resecaretur. Ita Paulus ab Ecclesia, non tantum a sacra et ecclesiastica, verum etiam a profana et mundana potestate turpiter est pulsus.
Aurelianus autem tum quidem tam æquum se
erga nos præbuit. Procedente vero, una cum tempore, imperio ejus, ut alio in nos esset animo, a
quibusdam persuadebatur: paulatimque ut et ipse
persecutionem adversus Christianos moveret
incitabatur. Et jam non minimus rumor de ea passim increbescebat. Cumque vix tandem suadentibus cederet, et subscribere litteris eis, quæ
contra veram pietatem editæ fuerant, deberet,
derepente divina adfuit vindicta quæ una cum
ipso cubito improbi scribæ manus inhibuit, omnibus satis declarans, non semper eis qui in nos
commoventur, facile esse adversus ecclesias ejus
δ' ὁ Σαμοσατεύς μετ᾿ αἰσχύνης ἀπήλ- quod constituerint perfcere: nisi illa arcano
ταυτό συνδραμόντες ποιμένες, κοινὴν
χαράξαντες, εἰς πρόσωπον τοῦ Ῥω.
όπου Διονυσίου, καὶ τοῦ ᾿Αλεξανδρείας
πανταχοῦ τῆς γῆς διαπέμπονται προς
5 συνόδου εκδιηγούμενοι τήν τε αὐτῶν
τε τοῦ Παύλου δυστροπίαν, τάς τε
ἐπὶ κοινοῦ, καὶ τοὺς ἐλέγχους· καὶ
αν καὶ τὴν ἀκόλαστον ἐκείνου διαιτάν
lib. vul, cap. 30.
anus et ipse persecutionem contra
molitur: «Primus hic apud Romanos
iti innexuit, gemmisque et omni auuod ad id tempus Romanis moribus
fuit, usus est.» (Eutr.)
anus cum persecutionem adversus
nonus & Nerone decerneret, fulmen
occultoque judicio, quo ei visum est tempore,
explorationis, castigationis et conversionis nostræ
gratia, id permiserit. Porro Samosateno ad eum
modumrejecto, ecclesiarum pastores convenientes,
ad Dionysium Romanum et Maximinum Alexandrinum episcopos communem conscripserunt epistolam, eamque ad omnia terræ loca miserunt: in
qua plenissime synodi acta, videlicet eximium
ante eum magno circumstantium pavore ruit. Ac
non multo post inter Constantinopolim et Heracleam, Mnesthei notarii sui fraude, qui ad quosdam
militares amicos ejus, nomina eorum adnotata
pertulit, falso manum illius imitatus, perinde atque Aurelianus eos interficere constituisset, occisus est. (Eutrop. Fl. Vopiscus).
Chapter XXXCaput XXX
col. 1187–1188page 317 of 392
Caput XXIX
PG 145:1187τε καὶ βιοτήν· ἐξ ἧς ὀλίγα παραθεῖναι τῷ παρόντι δίκαιον ήγημαι. ΚΕΦΑΛ. Δ΄. Ἐπιστολὴ τῆς ἐν Ἀντιοχεία συνόδου, τὴν τοῦ Σαμοσατέως διηγουμένη ἀκόλαστον δίαιαν. Τὰ μὲν οὖν ἄλλα παρήσω. ὅσα δ᾽ ἂν τὸν ἐκείνου ὡς ἐν στήγη βίον διαγορεύουσιν, ἐπιδραμοῦμαι, τοῦτον ὑφηγούμενα τόν τρόπον· «Όπου γε ἀποστὰς τοῦ κανόνος, ἐπὶ κίβδηλα καὶ νόθα διδάγματα μετ ελήλυθεν, οὐδὲν δεῖ τοῦ ἔξω ὄντος τὰς πράξεις κρίνειν· οὐδ᾽ ὅτι πρότερον πένης ὧν καὶ πτωχός, μήτ' ἐκ πατέρων παραλαβών μηδεμίαν εὐπορία, μήτε ἐκ τέχνης ή τινος ἐπιτηδεύματος κτησάμενος, νῦν εἰς ὑπερβάλλοντα πλοῦτον ἐλήλακεν ἐξ ἀνομιῶν καὶ ἱεροσυλιῶν· καὶ ὧν ἀπαιτεῖ καὶ διασείει τοὺς ἀδελφούς, καταβραβεύων τοὺς ἀδικουμένους, καὶ ὑπισχνούμενος βοηθήσειν μισθοῦ· ψευδόμενος δε καὶ τούτους, καὶ μάτην καρπούμενος τὴν τῶν ὁ πραγμασιν ὄντων ετοιμότητα πρὸς τὸ διδόναι, ὑπὲρ ἀπαλλαγῆς τῶν ἐνοχλούντων, πορισμὸν ἡγούμενος τὴν θεοσέβειαν· καὶ οὔτε ὡς ὑψηλὰ φρονεῖ καὶ ὑπερῆρται κοσμικά αξιώματα υποδυόμενος, καὶ δουκινάριος μᾶλλον ἡ ἐπίσκοπος θέλων καλεῖσθαι, καὶ σοβῶν κατὰ τῆς ἀγορᾶς, καὶ ἐπιστολὰς ἀναγινώσκων καὶ ὑπαγορεύων άμα, βαδίζων δημοσία καὶ δορυφορούμενος, τῶν μὲν προπορευομένων, των δε ἐφεπομένων πολλῶν τὸν ἀριθμόν. ὡς καὶ τὴν πίσ στιν φθονεῖσθαι καὶ μισεῖσθαι διὰ τὸν ὄγκον αὐτοῦ καὶ τὴν ὑπερηφανίαν τῆς καρδίας· οὔτε τὴν ἐν ταῖς ἐκκλησιαστικαῖς συνόδοις τερατείαν, ἣν μηχανᾶται δοξοκοπῶν καὶ φαντασιοκοπῶν, καὶ τὰς τῶν ἀχι ραιοτέρων ψυχὰς τοῖς τοιούτοις ἐκπλήττων, βήμα μὲν καὶ θρόνον ὑψηλὸν ἑαυτῷ κατασκευασάμενος, οὐχ ὡς Χριστοῦ μαθητής, σίκρητον δε ώσπερ οἱ τοῦ κόσμου ἄρχοντες ἔχων τε καὶ ὀνομάζων· παίων τε τῇ χειρὶ τὸν μηρόν, καὶ τὸ βῆμα ἀράσσων τοῖς ποσί· καὶ τοῖς μὴ ἐπαινοῦσι μηδε ὥσπερ ἐν τοῖς θεάτροις κατὰ σείουσι ταῖς ὀθόναις, μηδὲ ἐκβοῶσί τι καὶ ἀναπηδώσι κατὰ τὰ αὐτὰ τοῖς ἀμφ' αὐτὸν σπο σιώταις· ἀνδράσι τε καὶ γυναίοις ἀκόσμος οὕτως ἀκροωμένοις· τοῖς δ᾽ οὖν ὡς ἐν οἴκῳ Θεοῦ σεμιν προσώπως καὶ εὐτάκως ἀκούουσιν ἐπιτιμῶν καὶ ἐνυβρίζων, καὶ εἰς τοὺς ἀπελθόντας ἐκ τοῦ βίου τούτου παροινῶν ἐξηγητὰς τοῦ λόγου, φορτικῶς ἐ τῷ κοινῷ, καὶ μεγαλοῤῥημονῶν περὶ ἑαυτοῦ ᾿καθά περ οὐκ ἐπίσκοπος, ἀλλὰ σοφιστὴς καὶ γόης· ψαλο μούς τε τοὺς μὲν εἰς τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν παύσας, ὡς δὲ νεωτέρους καὶ νεωτέρων ἀνδρῶν συγγράμματα, εἰς ἑαυτὸν δὲ, ἐν μέσῳ τῇ ἐκκλησία τῇ μεγάλη τοῦ Πάσχα ἡμέρᾳ ψαλμῳδεῖν γυναίκας Σέκρητον.
studiam suum, et Pauli morum improbitatem, τε καὶ βιοτήν· ἐξ ἧς ὀλίγα παραθεῖναι τῷ παρόντι
disputationesque et confutationes publieas, atque
δίκαιον ήγημαι.
impuram impudicamque hominis vitam exposuerunt. Unde pauca quædam huc afferre placuit.
424 CAPUT XXX.
Epistola synodi Antiochenæ, immoderatam et luxuriosam Samosateni vitam exponens.
Et alia quidem prætermittam: quæ vero mores
ejus, veluti in columnam incisa, declarant, percurram. Ea sic habent: «Postquam a canone et
regula sinceræ doctrinæ digressus, ad illegitima
et adulterina dogmata descivit, nihil opus est
actiones ejus extra Ecclesiam recensere: neque,
cum prius pauper fuerit et mendicus, quippe
qui neque a parentibus patrimonium aliquod accepisset, neque arte aut studio quopiam quidquam
parasset, quod ad immensas opes per fraudes iniquissimas et sacrilegia pervenerit: neque etiam
quæ fratres excutiens exegerit, præmia ab eis
quos injuria affecit capiens, et mercede se eis
opem laturum pollicens, quos tamen ipsos fefellit:
frustraque uberes fructus percipiens, ex propensione et promptitudine eorum qui negotiis impliciti eo nomine illi dederunt, ut molestia litium
defungerentur, proventum atque vectigal Dei cultum esse ducens: neque ut ille superbierit, sublatusque fuerit mundanis dignitatibus, ducenarius
potius quam episcopus vocari volens: neque ut
per forum superbe incesserit, simulque et epistolas
legerit et dictaverit, cum stallitio publicitus iagrediens, magno numero his præcedentibus, illis
sequentibus: adeo ut, propter fastum et arrogantiam cordis ejus, fides nostra gravem invidiam
odiumque permagnum subierit. Non etiam in ecclesiasticis conventibus monstrosam ejus superbiam,
qam aucupatione famæ et gloriæ, et oculorum
præstigiis, fucorumque meditatione est molitus:
quibus rebus simpliciorum animas conterruit, et
consternatione implevit, tribunal quidem et thronum altiorem sibi construens, non ut Christi discipulus, secretum vero sicuti mundi principes et habens et nominans subindeque femur manu
pulsans, et suggestum pedibus quatiens. Quod si
qui hæc non laudarent, et quod in theatris fieri
solet, orariorum et fasciarum tenuium jactatione
et concussione non applauderent, quive non acclamarent, atque itidem ut qui circa ipsum stabant
factionis ejus exsilirent, ab eis sibi injuriam fieri
putabat. Sic enim et viri et mulieres concionantem
indecore admodum audiebant. 425 Atque in eos
qui, ut in domo Dei, statu corporis ad gravem decentemque habitum composito sederent, acerbius
Ducenarius princeps officii fuit, vel apud
præfectum Augustalem, vel apud comitem Orientis, vel etiam apud alios provinciarum præfectos,
ascitus ex schola agentium in rebus, qui adorata
clementia principali cum insignibus exibat. Is sub
se habebat Cornicularium, Adjutorem, Commentariensem, Ab actis, Numerarios, Exceptores, etc.
Ἐπιστολὴ τῆς ἐν Ἀντιοχεία συνόδου, τὴν τοῦ
Σαμοσατέως διηγουμένη ἀκόλαστον δίαιαν.
Τὰ μὲν οὖν ἄλλα παρήσω. ὅσα δ᾽ ἂν τὸν ἐκείνου
ὡς ἐν στήγη βίον διαγορεύουσιν, ἐπιδραμοῦμαι,
τοῦτον ὑφηγούμενα τόν τρόπον· «Όπου γε ἀποστὰς
τοῦ κανόνος, ἐπὶ κίβδηλα καὶ νόθα διδάγματα μετ
ελήλυθεν, οὐδὲν δεῖ τοῦ ἔξω ὄντος τὰς πράξεις
κρίνειν· οὐδ᾽ ὅτι πρότερον πένης ὧν καὶ πτωχός,
μήτ' ἐκ πατέρων παραλαβών μηδεμίαν εὐπορία,
μήτε ἐκ τέχνης ή τινος ἐπιτηδεύματος κτησάμενος,
νῦν εἰς ὑπερβάλλοντα πλοῦτον ἐλήλακεν ἐξ ἀνομιῶν
καὶ ἱεροσυλιῶν· καὶ ὧν ἀπαιτεῖ καὶ διασείει τοὺς
ἀδελφούς, καταβραβεύων τοὺς ἀδικουμένους, καὶ
ὑπισχνούμενος βοηθήσειν μισθοῦ· ψευδόμενος δε
καὶ τούτους, καὶ μάτην καρπούμενος τὴν τῶν ὁ
πραγμασιν ὄντων ετοιμότητα πρὸς τὸ διδόναι, ὑπὲρ
ἀπαλλαγῆς τῶν ἐνοχλούντων, πορισμὸν ἡγούμενος
τὴν θεοσέβειαν· καὶ οὔτε ὡς ὑψηλὰ φρονεῖ καὶ
ὑπερῆρται κοσμικά αξιώματα υποδυόμενος, καὶ
δουκινάριος μᾶλλον ἡ ἐπίσκοπος θέλων καλεῖσθαι,
καὶ σοβῶν κατὰ τῆς ἀγορᾶς, καὶ ἐπιστολὰς ἀναγι
νώσκων καὶ ὑπαγορεύων άμα, βαδίζων δημοσία καὶ
δορυφορούμενος, τῶν μὲν προπορευομένων, των δε
ἐφεπομένων πολλῶν τὸν ἀριθμόν. ὡς καὶ τὴν πίσ
στιν φθονεῖσθαι καὶ μισεῖσθαι διὰ τὸν ὄγκον αὐτοῦ
καὶ τὴν ὑπερηφανίαν τῆς καρδίας· οὔτε τὴν ἐν ταῖς
ἐκκλησιαστικαῖς συνόδοις τερατείαν, ἣν μηχανᾶται
δοξοκοπῶν καὶ φαντασιοκοπῶν, καὶ τὰς τῶν ἀχι
ραιοτέρων ψυχὰς τοῖς τοιούτοις ἐκπλήττων, βήμα
μὲν καὶ θρόνον ὑψηλὸν ἑαυτῷ κατασκευασάμενος,
οὐχ ὡς Χριστοῦ μαθητής, σίκρητον δε ώσπερ οἱ
τοῦ κόσμου ἄρχοντες ἔχων τε καὶ ὀνομάζων· παίων
τε τῇ χειρὶ τὸν μηρόν, καὶ τὸ βῆμα ἀράσσων τοῖς
ποσί· καὶ τοῖς μὴ ἐπαινοῦσι μηδε ὥσπερ ἐν τοῖς
θεάτροις κατὰ σείουσι ταῖς ὀθόναις, μηδὲ ἐκβοῶσί τι
καὶ ἀναπηδώσι κατὰ τὰ αὐτὰ τοῖς ἀμφ' αὐτὸν σπο
σιώταις· ἀνδράσι τε καὶ γυναίοις ἀκόσμος οὕτως
ἀκροωμένοις· τοῖς δ᾽ οὖν ὡς ἐν οἴκῳ Θεοῦ σεμιν
προσώπως καὶ εὐτάκως ἀκούουσιν ἐπιτιμῶν καὶ
ἐνυβρίζων, καὶ εἰς τοὺς ἀπελθόντας ἐκ τοῦ βίου
τούτου παροινῶν ἐξηγητὰς τοῦ λόγου, φορτικῶς ἐ
τῷ κοινῷ, καὶ μεγαλοῤῥημονῶν περὶ ἑαυτοῦ ᾿καθά
περ οὐκ ἐπίσκοπος, ἀλλὰ σοφιστὴς καὶ γόης· ψαλο
μούς τε τοὺς μὲν εἰς τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν
παύσας, ὡς δὲ νεωτέρους καὶ νεωτέρων ἀνδρῶν
συγγράμματα, εἰς ἑαυτὸν δὲ, ἐν μέσῳ τῇ ἐκκλησία
τῇ μεγάλη τοῦ Πάσχα ἡμέρᾳ ψαλμῳδεῖν γυναίκας
Scotus de insignibus magistratuum.Ducenariorum
mentio fit in L. Matriculam, de agent. in reb. 12,
lib. Cod. Temporibus nostris, Ducenariis pares
esse videntur apud reges et principes, Cancellarii.
Σέκρητον. Unde secretarii, et a secretis dicuntur.
col. 1189–1190page 318 of 392
PG 145:1189παρασκευάζων, ὧν καὶ ἀκούσας ἄν τις φρίξειεν οἷα καὶ τοὺς θωπεύοντας αὐτὸν ἐπισκόπους τῶν ὁμόρων ἀγρῶν τε καὶ πόλεων, καὶ πρεσβυτέρους, ἐν ταῖς πρὸς τὸν λαὸν ὁμιλίαις καθίησι διαλέγεσθαι. Τὸν μὲν γὰρ Υἱὸν τοῦ Θεοῦ οὐ βούλεται συνομολογεῖν ἐξ οὐρανοῦ κατεληλυθέναι· ἵνα τι προλαβόντες τῶν μελλόντων γραφήσεσθαι θῶμεν. Καὶ τοῦτο οὐ λόγῳ ψιλῷ ῥηθήσεται· ἀλλ᾽ ἐξ ὧν ἐπέμ ψαμεν υπομνημάτων, δείκνυται πανταχόθεν. Οὐχ ἥκιστα δέ που λέγει Ἰησοῦν Χριστὸν κάτωθεν· οἱ δε εἰς αὐτὸν ψάλλοντες καὶ ἐγκωμιάζοντες ἐν τῷ λας ἄγγελον τὸν ἀπεδῆ διδάσκαλον αὐτῶν ἐξ οὐρα τοῦ κατεληλυθέναι λέγουσι. Καὶ ταῦτα οὐ κωλύει, ἀλλὰ καὶ λεγομένοις πάρεστιν ὁ ὑπερήφανος. Τὰς δε συνεισάκτους αὐτοῦ γυναίκας, ὡς Αντιοχείς ὀνομάζουσι, καὶ τῶν περὶ αὐτὸν πρεσβυτέρων και διακόνων· οἷς καὶ τοῦτο καὶ τὰ ἄλλα αμαρτήματα Φωνίατα ήττα συγκρύπτει, συνειδὼς καὶ ἐλέγξας ὅπως αὐτοὺς ὑπόχρεως ἔχῃ· περὶ ὧν λόγοις καὶ ἔργοις ἀδικεῖ, μὲ τολμώντας κατηγορεῖν τῷ καθ᾿ ἑαυτοὺς φόβῳ· ἀλλὰ καὶ πλουσίους ἀπέφηνεν· ἐφ' ῷ πρὸς τῶν τὰ τοιαῦτα ζηλούντων φιλεῖται καὶ θαυμάζεθαι· τι ἂν ταῦτα γράφομεν; Επιστάμεθα δε, ἀγαππτοὶ τὸν ἐπίσκοπον τὸ ἱερατείον ἅπαν παράδειγμα είναι δεῖ τῷ πλήθει πάντων και λῶν ἔργων. Καὶ οὐδὲ ἐκεῖνο ἁγνοῦμεν· ὅσοι ὑπὸ τοῦ συνεισάγειν ἑαυτοῖς γυναίκες ἐξέπεσον· οἱ δ ὑπωπτεύθησαν. Ὥστε εἰ καὶ δοίη τις αὐτῷ τὸ μην δὲν ἀσελγές ποιεῖν, ἀλλὰ γε ὑπόνοιαν τὴν ἐκ τοῦ τοιούτου πράγματος φυομένην ἐχριν εὐλαβηθήναι, μή τινα σκανδαλίση, τοὺς δὲ καὶ μιμείσθαι προ τρέψῃ. Πῶς γὰρ ἐπιπλήξειεν ἡ νουθετήσειεν ἕτερον, μὴ συγκαταβαίνειν ἐπιπλέον εἰς ταυτόν γυναικὶ μὴ ολισθή φυλαττόμενον, ὡς γέγραπται όστις, μίαν μὲν ἀπέστησεν ἤδη, δύο δε άκμαζούσας καὶ εὐ πρεπεῖς τὴν ὄψιν ἔχει μεθ᾿ ἑαυτοῦ· και επί του, συνεπιφέρει καὶ ταύτας, τρυφῶν καὶ ὑπερεμπιπλά μενος; Ων ἵνεκα στενάζουσι μεν καὶ ὀδύρονται πάντες καθ᾽ ἱαατούς· οὕτω δὲ τὴν τυραννίδα καὶ δυναστείαν αὐτοῦ πεφόβηνται, ὥστε κατηγορεῖν μὲ τολμῶν· ἀλλὰ ταῦτα μέν, ὡς εἰρήκαμεν, εύθυνεν τις τὸν ἄνδρα, το γούν φρόνιμα καθολικόν ἔχοντα καὶ συγκαταριθμούμενος ἡμῖν· τὸν δὲ ἐξορχησάμενον τον μυστήριον καὶ ἐμπομπεύσαντα τη μικρά αἱρέσει τοῦ ᾿Αρτιμά (τί γὰρ οὐ χρὴ μολις τὸν πατέρα αὐτοῦ δηλῶσαι;) οὐδεν δεῖν ἡγούμεθα τούτων τους λογισμοὺς ἀπαιτεῖν. Εἶτα ἐπὶ τέλει τῆς ἐπιστολῆς καὶ ταῦτ᾽ ἐπιλέγουσιν. «ἠναγκάσθημεν οὖν ἀντιτασσόμενον αὐτὸν τῷ Θεῷ, καὶ μὴ Συνείσακτοι, η
ECCLESIASTICE HISTORIE LIB. VI.
enarratores verbi, qui ex hac vita migrassent,
petulanter proscindebat. Gravis et molestus in publico, et magnifica de seipso prædicans, non ut
episcopus, sed sophista et impostor.Psalmis porro
de Domino nostro Jesu abrogatis, tanquam recentibus, et a recentioribus compositis, in media
ecclesia,magno die Paschæ de seipso mulierculas
laudes cantare instiiuebat,quas nemo sine horrore
audiverit. Quemadmodum etiam, ut de se pro
concione ad populum dicerent, ex finitimis agris
et oppidis, per assentationem sibi adulantes episcopos et presbyteros summisit atque disposuit.
Filium quidem Dei,non vult nobiscum profiteri, e
cœlo descendisse: ut aliquid earum rerum quæ
παρασκευάζων, ὧν καὶ ἀκούσας ἄν τις φρίξειεν cum contumelia invehebatur. Doctores etiam et
οἷα καὶ τοὺς θωπεύοντας αὐτὸν ἐπισκόπους τῶν
ὁμόρων ἀγρῶν τε καὶ πόλεων, καὶ πρεσβυτέρους, ἐν
ταῖς πρὸς τὸν λαὸν ὁμιλίαις καθίησι διαλέγεσθαι.
Τὸν μὲν γὰρ Υἱὸν τοῦ Θεοῦ οὐ βούλεται συνομολογεῖν ἐξ οὐρανοῦ κατεληλυθέναι· ἵνα τι προλα
βόντες τῶν μελλόντων γραφήσεσθαι θῶμεν. Καὶ
τοῦτο οὐ λόγῳ ψιλῷ ῥηθήσεται· ἀλλ᾽ ἐξ ὧν ἐπέμψαμεν υπομνημάτων, δείκνυται πανταχόθεν. Οὐχ
ἥκιστα δέ που λέγει Ἰησοῦν Χριστὸν κάτωθεν· οἱ
δε εἰς αὐτὸν ψάλλοντες καὶ ἐγκωμιάζοντες ἐν τῷ
λας ἄγγελον τὸν ἀπεδῆ διδάσκαλον αὐτῶν ἐξ οὐρα
τοῦ κατεληλυθέναι λέγουσι. Καὶ ταῦτα οὐ κωλύει,
ἀλλὰ καὶ λεγομένοις πάρεστιν ὁ ὑπερήφανος. Τὰς
δε συνεισάκτους αὐτοῦ γυναίκας, ὡς Αντιοχείς
ὀνομάζουσι, καὶ τῶν περὶ αὐτὸν πρεσβυτέρων και postea scribentur, præoccupantes afferamus: idque
διακόνων· οἷς καὶ τοῦτο καὶ τὰ ἄλλα αμαρτήματα
Φωνίατα ήττα συγκρύπτει, συνειδὼς καὶ ἐλέγξας
ὅπως αὐτοὺς ὑπόχρεως ἔχῃ· περὶ ὧν λόγοις καὶ
ἔργοις ἀδικεῖ, μὲ τολμώντας κατηγορεῖν τῷ καθ᾿
ἑαυτοὺς φόβῳ· ἀλλὰ καὶ πλουσίους ἀπέφηνεν· ἐφ'
ῷ πρὸς τῶν τὰ τοιαῦτα ζηλούντων φιλεῖται καὶ
θαυμάζεθαι· τι ἂν ταῦτα γράφομεν; Επιστάμεθα
δε, ἀγαππτοὶ τὸν ἐπίσκοπον xai τὸ ἱερατείον
ἅπαν παράδειγμα είναι δεῖ τῷ πλήθει πάντων και
λῶν ἔργων. Καὶ οὐδὲ ἐκεῖνο ἁγνοῦμεν· ὅσοι ὑπὸ
τοῦ συνεισάγειν ἑαυτοῖς γυναίκες ἐξέπεσον· οἱ δ
ὑπωπτεύθησαν. Ὥστε εἰ καὶ δοίη τις αὐτῷ τὸ μην
δὲν ἀσελγές ποιεῖν, ἀλλὰ γε ὑπόνοιαν τὴν ἐκ τοῦ
τοιούτου πράγματος φυομένην ἐχριν εὐλαβηθήναι,
μή τινα σκανδαλίση, τοὺς δὲ καὶ μιμείσθαι προτρέψῃ. Πῶς γὰρ ἐπιπλήξειεν ἡ νουθετήσειεν ἕτερον,
μὴ συγκαταβαίνειν ἐπιπλέον εἰς ταυτόν γυναικὶ μὴ
ολισθή φυλαττόμενον, ὡς γέγραπται όστις, μίαν
μὲν ἀπέστησεν ἤδη, δύο δε άκμαζούσας καὶ εὐ
πρεπεῖς τὴν ὄψιν ἔχει μεθ᾿ ἑαυτοῦ· και επί του,
συνεπιφέρει καὶ ταύτας, τρυφῶν καὶ ὑπερεμπιπλάμενος; Ων ἵνεκα στενάζουσι μεν καὶ ὀδύρονται
πάντες καθ᾽ ἱαατούς· οὕτω δὲ τὴν τυραννίδα καὶ
δυναστείαν αὐτοῦ πεφόβηνται, ὥστε κατηγορεῖν μὲ
τολμῶν· ἀλλὰ ταῦτα μέν, ὡς εἰρήκαμεν, εύθυνεν
τις τὸν ἄνδρα, το γούν φρόνιμα καθολικόν
ἔχοντα καὶ συγκαταριθμούμενος ἡμῖν· τὸν δὲ ἐξορχησάμενον τον μυστήριον καὶ ἐμπομπεύσαντα τη
μικρά αἱρέσει τοῦ ᾿Αρτιμά (τί γὰρ οὐ χρὴ μολις
τὸν πατέρα αὐτοῦ δηλῶσαι;) οὐδεν δεῖν ἡγούμεθα
τούτων τους λογισμοὺς ἀπαιτεῖν. Εἶτα ἐπὶ τέλει
τῆς ἐπιστολῆς καὶ ταῦτ᾽ ἐπιλέγουσιν. «Ηναγκά
σθημεν οὖν ἀντιτασσόμενον αὐτὸν τῷ Θεῷ, καὶ μὴ
Συνείσακτοι, hoc est, subintroducta, neque
uxores, neque concubinæ, sed tertii cujusdam
generis mulieres sunt, quas secum presbyteri, etc.
non creandæ sobolis, neque libidinis gratia,
sed pietatis studio, aut certe pietatis prætextu
fovebant. De quibus præclara exstat Chrysostomi
bomilia. Rufinus in canonibus Nicænæ synodi in
Becles. hist. lib. x, cap. 6, extraneas inulieres
vertit. Sicuti etiam extraneæ dicuntur in L. Eum
qui, C. de episc. et cler. Vid. Gregorius Theologus
ad virgines Deo dicatas, contra subintroductas.
η
non nudis a nobis dicetur verbis,sed ex commentariis, quos ad vos misimus, omnino probabitur.
Non minus vero etiam alicubi dicit, Jesum Chrisstum e terra ortum habuisse.Qui autem in populo
psalmis et laudibus impium hunc hominem cele
brant, angelum eum et magistrum ad se e cœlo
descendisse canunt.Et hæc ille superbissimus non
prohibet, sed ea canentibus adest. Quid autem
mulieres ejus subintroductas ut Antiocheni
nominant: quid ejus presbyteros et diaconos:
quibus et hoc delictum, et alia immeeicabilia peccata permittit, eaque cum illis celat. conscius sibi
eorum, et simul illos de eis arguens, ut sibi obnoxios habeat, dicamus? Quibus in rebus, verbis
simul et factis eis est injurius, quod accusare
eum, sibi ipsis timentes, non audeant. Sed eos
ille quoque collocupletavit. Quapropter ab eis qui
talia consectantur,amatur, et in admiratione habe-
- tur. Quid hac,inquam, scribamus? Scimus autem,
dilecti, episcopum et sacerdotalem ordinem omnem multitudini exemplo esse debere bonorum
operum omnium. Ne illud quidem ignoramus,
perquam multos, qui sibi mulieres subintroduxissent, graviter lapsos esse: multos in fœdam suspicionem pervenisse. Atque ut concedamus, unum
aliquem in tali re nihil turpe atque impudicum
committere: suspicionem tamen, quæ ex ejusmodi
convictu nascitur, vitare oporte ne quem
offendat, aut ad imitationem malæ consuetudinis
incitet. 426 Quomodo namque alium objurgabit,
vel instituet, ut videat ne frequenter cum muliere
conveniens labatur, sicuti scriptum est, qui unam
quidem jam repudiarit, duas autem late forenCap. 3 Nicæni concilii: «Interdixit per omnia sancta synodus, non episcopo,non presbytero,
non diacono, non subdiacono, non alicui omnino
qui in clero est, licere subintroductam habere
mulierem, nisi forte aut matrem, aut sororem,aut
amitam, aut etiam eas idoneas personas quæ fugiant suspiciones.» (Distinct.32.)»Nullus missam
audiat presbyteri, quem scit concubinam indubitantes habere, aut subintroductam mulierem.»
(Ibid.)
Chapter XXXICaput XXXI
col. 1191–1192page 319 of 392
PG 145:1191λική Εκκλησίᾳ καταστῆσαι Θεοῦ προνοίᾳ, ὡς πεπείσμεθα· τὸν τοῦ μακαρίου Δημητριανοῦ καὶ ἐπιφανῶς προστάντος πρὸ τούτου τῆς αὐτῆς παρ οικίας υίον, Δόμνον, ἅπασι τοῖς πρέπουσιν ἐπι σκόπῳ καλοῖς κεκοσμημένον. Εδηλώσαμέν τε ὑμῖν, ὅπως τούτῳ γράφητε, καὶ παρὰ τούτου τα κοινωνικά δέχησθε γράμματα. Τῷ δὲ Αρτεμά οὗτος ἐπιστελλέτω· καί οἱ τὰ ᾿Αρτεμα φρονούντες τούτῳ κοινωνείτωσαν.» Καί τὰ μὲν κατὰ τὸν Σκο μοσατέα Παῦλον τοῦτον ἔσχε τὸν τρόπον. εἴκοντα ἐκκηρύξαντες, ἕτερον ἀντ᾽ αὐτοῦ τῇ καθο ΚΕΦΑΛ. ΛΑ'. Περὶ Μάνοντος τοῦ αἱρεσιάρχου, ἀφ᾽ οὗ καὶ οἱ Μανιχαῖοι τὴν ἐπωνυμίαν εἶχον· καὶ τῆς αἱρέσεως αὐτῶν. Τοῦ δὲ κατ᾿ αὐτὸν κλύδωνος οὔπω καλῶς ἀρι βρίσαντος, ἕτερος αὖθις ἐπεισρεῖ πολλῷ τοῦ προς τέρου τραχύτερος, έλκων μέγα κύμα καὶ σφοδρότερον επαιγίζων. Μάνης οὗτος ἦν, ὁ τὰς φρένας μανείς· ὃς καὶ τῇ παρατροπή του λογισμοῦ τὴν γλώσσαν καθοπλισθεὶς, τοῖς τῆς δαιμονιώδους αἱρέ σεως ρήμασιν, ἐπὶ λύμῃ τῶν πολλῶν εἰσεφθερη. Πέρσης δὲ ὧν τὸ γένος, τὸν τῆς δουλείας ζυγὸν ἐπὶ πλεῖστον είλκυσε χρόνον· καὶ δή ποτε ἐξαπίνης κλη ρονόμος τῆς δεσποίνης γενόμενος, οὐκ ἠγάπα μένειν τρυφῶν παρ' ἐλπίδα, τῷ χορηγῷ τῶν τοιούτων εἰ. δὼς χάριν· ἀλλ᾽ ὄργανον ἐντελὲς τοῦ τῆς ἀληθείας ἐχθροῦ γεγονώς, εἰς δυσσεβῆ μυθολογίαν τράπετο Καὶ δύο μὲν ἀγέννητα ἔλεγεν εἶναι, Θεὸν καὶ ὕλην ὧν τὸ μὲν φῶς, τὴν δὲ ὕλην σκότος ἐκαλεῖ. Καὶ τί μὲν φῶς ἀγαθόν, τὸ δὲ σκότος κακόν. Καὶ δέναμε ἄμφω ὠνόμαζε, συμβαίνοντας βλασταίνοντα τους καρπούς. Ποῤῥωτέρω δ᾽ εἶναι Θεὸν τῆς ὕλης, καὶ τὰ ὕλην αὖθις ποῤῥωτέρω Θεοῦ. Καὶ τὸν μὲν Θεὸν τὰ έμα μέρη ἔχειν, τὴν ἑσπέραν καὶ τὰ ἀρκτῶν, τὴν δὲ ὕλην τὰ νότια. Αἰῶσι δὲ πολλοῖς ὕστερον διαστα σιάσαι τὴν ὕλην πρὸς τοὺς ἑαυτῆς καρπούς. Καὶ συῤῥαγέντος πολέμου, τοὺς μὲν διώκειν, τοὺς δὲ διώκεσθαι· καὶ ἄχρι τοῦ φωτὸς φθάσαι τὴν δίωξις, Καὶ ὁρμῆσαι τὴν ὕλην κατὰ τοῦ φωτός φησι μετά τῶν δαιμόνων καὶ τοῦ πυρὸς καὶ τοῦ ὕδατος· τὴν
λική Εκκλησίᾳ καταστῆσαι Θεοῦ προνοίᾳ, ὡς πεπείσμεθα· τὸν τοῦ μακαρίου Δημητριανοῦ καὶ
ἐπιφανῶς προστάντος πρὸ τούτου τῆς αὐτῆς παρ
οικίας υίον, Δόμνον, ἅπασι τοῖς πρέπουσιν ἐπισκόπῳ καλοῖς κεκοσμημένον. Εδηλώσαμέν τε
ὑμῖν, ὅπως τούτῳ γράφητε, καὶ παρὰ τούτου τα
κοινωνικά δέχησθε γράμματα. Τῷ δὲ Αρτεμά
οὗτος ἐπιστελλέτω· καί οἱ τὰ ᾿Αρτεμα φρονούντες
τούτῳ κοινωνείτωσαν.» Καί τὰ μὲν κατὰ τὸν Σκο
μοσατέα Παῦλον τοῦτον ἔσχε τὸν τρόπον.
tes et forma præstantes apud se foveat, atque εἴκοντα ἐκκηρύξαντες, ἕτερον ἀντ᾽ αὐτοῦ τῇ καθοeliam, si quopiam eat, secum ducat, lasciviens
atque deliciis diffluens? Cujus rei gratia pii omnes
secum graviter suspirant et lugent. Adeo autem
impotentem ejus tyrannidem reformidarunt, ut
nullus accusare eum auderet. Atque hæc quidem,
sicuti diximus, quisquam emendaverit in viro qui
catholicæ esset sententiæ, et ordini nostro connu
meraretur. In eo vero qui tacenda enuntiaverit.
mysteriumque prodiderit, et detestandam hæresim
Artemonis (cur enim tandem parentem ejus
non ostendimus?) producendo jactarit, non oportet rationem talium delictorum requirere.» Deinde
in fine epistolæ, epilogi loco, hæc adjiciunt: «Quapropter cum is tantopere Deo repugnaret, nec cedere vellet, ea nobis est imposita necessitas, ut, homine isto excommunicato, alium pro eo, non
sine Dei, sicuti persuasum habemus, providentia, Ecclesiæ catholicæ præficeremus: beati Demetriani, qui Ecclesiam eam ante hunc præclare administravit, filium, Domnum, omnibus episcopalibus donis ornatum.Hoc ideo vobis scripsimus, ut ad eum communionis litteras detis, et rursum
ab eo accipiatis. Samosatenus autem ad Artemonem epistolas scribat, et cum eo etiam,qui Artemonis
sententiam probant, communicent. >Res Samosateni sic se habuerunt.
427 CAPUT XXXI.
De Manete hæresiarcha, a quo Manichæi cognomen
acceperunt: et de hæresi ejus.
Nondum ea procella satis sedata fuerit, cum
rursus alia, priore multo savior, coorta irruit, ingentes fluctus secum trahens, atque acrius insultans. Is Manes erat, mente prorsus captus et
insaniens: qui pro depravatæ mentis perversitate,
lingua etiam armata, verbis diabolicæ hæresis vene.
natis,se in multorum animos ad eorum perniciem insinuavit. Fuit antem Persa genere, jugumque servitutis longo traxit tempore. Ac cum derepente heræ suæ ex testamento hæreditatem adisset, non contentus fuit molliore et affluentiore, quæ ei præter
spem obtigerat, vita: et gratiam eam largitori talium se bebere sciens, instrumentum se, quantus
quantus esset, veritatis inimico præedns, ad impias
fabulas divertit. Et duo ingenita esse dixit, Deum
et materiam: quorum illum lucem, hanc tenebras
appellavit et lucem quidem bonam, tenebras
malas utrumque autem arbores nominavit, congruentes ferentes fructus. Deum longe abesse a
materia, et materiam rursus longius a Deo. Deum
etiam orientalem, septentrionalem, et occidentalem
obtinere plagam: materiam, australem. Et multis
postea sæculis materiam seditionem movisse adversus fructus suos, commissoque prælio, hos quidem fugasse, illos autem fugisse: eamque contentionem et persecutionem usque ad lucem perveArtemonis qui ab Eusebio Artemas dicitur,
lib. vi, cap. 30, hæresim Samosatenus renovavit.
«Manes, qui et Scythianus dictus est, Brachman fuit genere, et præceptorem habuit Buddam,
antea Terebinthum nominatum. Buddas in Græcis
disciplinis Empedoclis hæresim est secutus, qui
duo principia inter se contraria esse dixit, Contentionem et Amicitiam. In Perside Buddas e virgine
se genitum,et in montibus educatum mentitus est,
quatuorque composuit libros, quibus nomina indidit,Mysteriorum, Evangelii, Thesauri,Capitulorum.
dæmone autem tortus interiit. Ejus libros cum
Περὶ Μάνοντος τοῦ αἱρεσιάρχου, ἀφ᾽ οὗ καὶ οἱ
Μανιχαῖοι τὴν ἐπωνυμίαν εἶχον· καὶ τῆς
αἱρέσεως αὐτῶν.
Τοῦ δὲ κατ᾿ αὐτὸν κλύδωνος οὔπω καλῶς ἀρι
βρίσαντος, ἕτερος αὖθις ἐπεισρεῖ πολλῷ τοῦ προς
τέρου τραχύτερος, έλκων μέγα κύμα καὶ σφοδρότε
ρον επαιγίζων. Μάνης οὗτος ἦν, ὁ τὰς φρένας
μανείς· ὃς καὶ τῇ παρατροπή του λογισμοῦ τὴν
γλώσσαν καθοπλισθεὶς, τοῖς τῆς δαιμονιώδους αἱρέ
σεως ρήμασιν, ἐπὶ λύμῃ τῶν πολλῶν εἰσεφθερη.
Πέρσης δὲ ὧν τὸ γένος, τὸν τῆς δουλείας ζυγὸν ἐπὶ
πλεῖστον είλκυσε χρόνον· καὶ δή ποτε ἐξαπίνης κλη
ρονόμος τῆς δεσποίνης γενόμενος, οὐκ ἠγάπα μένειν
τρυφῶν παρ' ἐλπίδα, τῷ χορηγῷ τῶν τοιούτων εἰ.
δὼς χάριν· ἀλλ᾽ ὄργανον ἐντελὲς τοῦ τῆς ἀληθείας
ἐχθροῦ γεγονώς, εἰς δυσσεβῆ μυθολογίαν τράπετο
Καὶ δύο μὲν ἀγέννητα ἔλεγεν εἶναι, Θεὸν καὶ ὕλην
ὧν τὸ μὲν φῶς, τὴν δὲ ὕλην σκότος ἐκαλεῖ. Καὶ τί
μὲν φῶς ἀγαθόν, τὸ δὲ σκότος κακόν. Καὶ δέναμε
ἄμφω ὠνόμαζε, συμβαίνοντας βλασταίνοντα τους
καρπούς. Ποῤῥωτέρω δ᾽ εἶναι Θεὸν τῆς ὕλης, καὶ τὰ
ὕλην αὖθις ποῤῥωτέρω Θεοῦ. Καὶ τὸν μὲν Θεὸν τὰ
έμα μέρη ἔχειν, τὴν ἑσπέραν καὶ τὰ ἀρκτῶν, τὴν
δὲ ὕλην τὰ νότια. Αἰῶσι δὲ πολλοῖς ὕστερον διαστα
σιάσαι τὴν ὕλην πρὸς τοὺς ἑαυτῆς καρπούς. Καὶ
συῤῥαγέντος πολέμου, τοὺς μὲν διώκειν, τοὺς δὲ
διώκεσθαι· καὶ ἄχρι τοῦ φωτὸς φθάσαι τὴν δίωξις,
Καὶ ὁρμῆσαι τὴν ὕλην κατὰ τοῦ φωτός φησι μετά
τῶν δαιμόνων καὶ τοῦ πυρὸς καὶ τοῦ ὕδατος· τὴν
reliqua hæreditate Urbicus, qui se Manetem postea
nominavit, ab ea femina consecutus est, et pro suis
venditavit: quæ femina Buddam foverat, et Urbicum septem annos natum ære et libra emit, liber
tateque deinde donatum hæredem instituerat. >
(Suidas.) «Manetem hunc quidem etiam Manichem
dixere, unde Manichæi dicti, quod verbum Greci
quodammodo significat insaniam fundentes. M
veroipsi Manichæi nomen fugientes, Mannichos
sese vocitarunt, quasi mana fundentes, ut verbi
lenocinio rudiores ad se homines pertraherent.»
col. 1193–1194page 320 of 392
PG 145:1193δ᾽ ἀθρόαν στρατείαν ορρωδήσαντα τὸν Θεόν, μὴ ἔχειν ό τι χρήσασθαι εἰς ἄμυναν. * Οθεν μοῖραν ἁρπάσαντα τοῦ φωτός, οἷόν τι δέλεαρ καταπέμψαι τῇ ὕλῃ. Τρωθεῖσα δ᾽ ἐκείνη καὶ καταπιοῦσα ἐκίσσησεν. Αναγκασθέντα δὲ τὸν Θεόν, δημιουργῆσαι τὸν κόσ μον ώστε διαλύσαι αὐτῆς τὴν σύστασιν, καὶ εἰς εἰρήνην ἀγαγεῖν τὰ μαχόμενα καὶ τὸ ἀνακραθέν τῇ ὕλῃ φῶς κατὰ βραχὺ ἐλευθερῶσαι. Τὸν δὲ ἄν θρωπον οὐχ ὑπὸ Θεοῦ, ἀλλ᾽ ὑπὸ τοῦ ὑλάρχου Σεύκλα πλασθῆναι· καὶ τὴν Εὔαν ὡσαύτως, πλὴν ἄψυχον πλασθῆναι καὶ ἀκίνητον· τὸν δὲ Ἀδὰμ θηριομορ μον καὶ ἄλλα παρόμοια ληρῶν συνετίθει. Τὸν δὲ ἥλιον καὶ τὴν σελήνην θεῖα ἐνόμιζε. Καὶ περὶ τού των δὲ πολλὰ σιγῆς ἄξια πλεῖστα ἑτερατεύετο. Τόν δε διάβολον ποτὲ μὲν ύλην, ποτὲ δὲ ἄρχοντα τῆς ὕλης ἐκάλει· τὸν δὲ γάμον τοῦ διαβόλου νομοθεσίαν ἔλεγε. Τὸν δὲ Κύριον οὔτε ψυχὴν ἀνειληφέναι, οὔτε σῶμά φησιν, ἀλλ' ὡς ἄνθρωπον φανῆναι μηδὲν ἀν θρώπινον ἔχοντα φαντασίᾳ δὲ καὶ τὰ πάθη αὐτῷ γενέσθαι. Τὴν δ᾽ ἀνάστασιν τῶν σωμάτων ὡς μῦθον ἀπωθεῖτο· οὐδὲν γὰρ τῆς ὕλης μόριον ἄξιον σωτη ρίας ἔλεγε. Ψυχῶν δὲ μετενσωματώσεις ἐδόξαζε, καὶ εἰς πτηνῶν καὶ κτηνῶν καὶ θηρίων σώματα. Ολα δὲ καὶ αὐτὰ τὰ στοιχεῖα ἔμψυχα εἶναι νομίζουσιν οἱ περὶ αὐτόν. Γοητείαις δε διαφόροις κέχρηνται, καὶ μυστήρια δυσαγῆ ἐκτελοῦσι. Διὸ καὶ δυσέκνιπτος ἡ ἐκείνων διδασκαλία, ταῖς τῶν δαιμόνων· ἐπῳδαῖς τὰς ψυχὰς καταδεσμοῦσα τῶν τελουμένων. ΚΕΦΑΛ. ΛΒ'. Ως ὁ Μάνης τὴν δορὰν τοῦ σώματος ἀφαιρεθεὶς, κυσὶ παρεδόθη φορά. Τρεῖς δ' ὁ Μάνης κτησάμενος φοιτητές, Αδδαν παὶ Θωμᾶν καὶ Ἑρμᾶν, τὸν μὲν ῎Αδδαν Σύροις ἀπέ στειλε κήρυκα· Ἰνδοῖς δὲ τὸν Θωμᾶν. Ἐπεὶ δ᾽ ἐπανῆλθον πολλά λέγοντες δεινὰ παθεῖν, μηδενὸς ἀνε χομένου τὸν Μάνητα διδάσκαλον δεξάσθαι, ἐτόλμησαν ὁ παμπόνηρος καὶ Χριστὸν ἑαυτὸν ὀνομάσαι, καὶ Πνεύμα άγιον, καὶ ἄλλον Παράκλητον ἀπεστάλθαι. Και δυοκαίδεκα δὲ μαθητὰς ἐπαγόμενος, εἰς τὴν Μέσην τῶν ποταμῶν ἀφίκετο, τὴν τῶν Περσῶν βασι λείαν διαδιδράσκων. Θεραπεύειν γὰρ νεανιευόμενος τὸν τοῦ βασιλέως παῖδα, μείζοσι κακοῖς περιέβαλεν. Ως δ' ἐκεῖθεν οἷα προφανὴς ἀντίθεος ἐξηλάθη, καὶ αὖθις τὴν Περσίδα κατέλαβε, συλληφθεὶς ὑπὸ τοῦ βασιλέως, τὴν Περσικὴν ὑφίσταται κόλασιν. Τῆς γὰρ φορᾶς γυμνωθείς, κυσὶν ἐδόθη βορά. Τοιοῦτον τῷ δυσσεβεῖ τὸ τέλος. Εἰ γάρ τις τὸν φλήναφον ἐκείγου «Εναγεῖς καὶ νυκτερινὰς καὶ παρανόμους μίξεις, καὶ ἀῤῥητοποιίας
ECCLESIASTICÆ HISTORIÆ LIB. VI.
δ᾽ ἀθρόαν στρατείαν ορρωδήσαντα τὸν Θεόν, μὴ nisse. Et materiam cum demonibus et igne et
ἔχειν ό τι χρήσασθαι εἰς ἄμυναν. * Οθεν μοῖραν άρ
πάσαντα τοῦ φωτός, οἷόν τι δέλεαρ καταπέμψαι τῇ
ὕλῃ. Τρωθεῖσα δ᾽ ἐκείνη καὶ καταπιοῦσα ἐκίσσησεν.
Αναγκασθέντα δὲ τὸν Θεόν, δημιουργῆσαι τὸν κόσ
: μον
aqua impetum fecisse in lucem dicit: Deum autem
tam repentina exercitus ejus impressione conterritum non habuisse, quo tantam vim vindicaret. 428
Itaque illum partem lucis arreptam, veluti quamώστε διαλύσαι αὐτῆς τὴν σύστασιν, καὶ εἰς dam inescationem, contra materiam misisse. Hanc
εἰρήνην ἀγαγεῖν τὰ μαχόμενα· καὶ τὸ ἀνακραθέν vero vulneratam, parteque ea lucis absorpta graτῇ ὕλῃ φῶς κατὰ βραχὺ ἐλευθερῶσαι. Τὸν δὲ ἄν vidam esse factam. Qua re adactum Deum, munθρωπον οὐχ ὑπὸ Θεοῦ, ἀλλ᾽ ὑπὸ τοῦ ὑλάρχου Σεύκλα dum condidisse, ut concertationem talem solveret,
πλασθῆναι· καὶ τὴν Εὔαν ὡσαύτως, πλὴν ἄψυχον et ad pacem, ea quæ inter se pugnarent, reduceret,
πλασθῆναι καὶ ἀκίνητον· τὸν δὲ Ἀδὰμ θηριομορ- lucemque materiæ mistam paulatim in libertatem
μον καὶ ἄλλα παρόμοια ληρῶν συνετίθει. Τὸν δὲ redigeret. Hominem porro non a Deo, sed a principe
ἥλιον καὶ τὴν σελήνην θεῖα ἐνόμιζε. Καὶ περὶ τού materiæ Sencla fictum esse: et Evam similiter, sed
των δὲ πολλὰ σιγῆς ἄξια πλεῖστα ἑτερατεύετο. Τόν inanimatam creatam, et immobilem: Adam vero
δε διάβολον ποτὲ μὲν ύλην, ποτὲ δὲ ἄρχοντα τῆς forma feræ, aliaque hisce similia nugatus est. Soὕλης ἐκάλει· τὸν δὲ γάμον τοῦ διαβόλου νομοθεσίαν lem et lunam divinum quiddam esse putavit, ac de
ἔλεγε. Τὸν δὲ Κύριον οὔτε ψυχὴν ἀνειληφέναι, οὔτε eis multa silentio digna portentose confinxit. Diaboσῶμά φησιν, ἀλλ' ὡς ἄνθρωπον φανῆναι μηδὲν ἀν lum nunc materiam, nunc materiæ principem voθρώπινον ἔχοντα· φαντασίᾳ δὲ καὶ τὰ πάθη αὐτῷ cavit. Conjugium diaboli legem et constitutionem
γενέσθαι. Τὴν δ᾽ ἀνάστασιν τῶν σωμάτων ὡς μῦθον
esse dixit, Dominum autem neque animam neque
ἀπωθεῖτο· οὐδὲν γὰρ τῆς ὕλης μόριον ἄξιον σωτη corpus recepisse, sed hominem tantum visum esse,
· ρίας ἔλεγε. Ψυχῶν δὲ μετενσωματώσεις ἐδόξαζε, nihil humani habentem, asseveravit, perpessiones
καὶ εἰς πτηνῶν καὶ κτηνῶν καὶ θηρίων σώματα. vero ei per speciem tantum et fucum accidisse
Ολα δὲ καὶ αὐτὰ τὰ στοιχεῖα ἔμψυχα εἶναι νομίζου- Resurrectionem corporum veluti fabulam repudiaσιν οἱ περὶ αὐτόν. Γοητείαις δε διαφόροις κέχρηνται, vit nullam enim materiæ particulam dignam salute
καὶ μυστήρια δυσαγῆ ἐκτελοῦσι. Διὸ καὶ δυσέκνιπτος judicavit. Animarum autem transitiones e corpore
ἡ ἐκείνων διδασκαλία, ταῖς τῶν δαιμόνων· ἐπῳδαῖς in corpus, et quidem etiam in volucrum et pecorum
τὰς ψυχὰς καταδεσμοῦσα τῶν τελουμένων.
et ferarum corpora, docuit. Cujus sectatores etiam
elementa omnia animata esse arbitrantur. Utuntur variis imposturis ac præstigiis, nefariaque et exsecranda peragunt mysteria Quapropter doctrina eorum ineluibilis habetur: dæmonum incantationibus animas hominum, qui ea sunt initiati, obstrictas tenentibus.
b
Ως ὁ Μάνης τὴν δορὰν τοῦ σώματος άφαιρε
θεὶς, κυσὶ παρεδόθη φορά.
Τρεῖς δ' ὁ Μάνης κτησάμενος φοιτητές, Αδδαν
παὶ Θωμᾶν καὶ Ἑρμᾶν, τὸν μὲν ῎Αδδαν Σύροις ἀπέστειλε κήρυκα· Ἰνδοῖς δὲ τὸν Θωμᾶν. Ἐπεὶ δ᾽ ἐπανῆλθον πολλά λέγοντες δεινὰ παθεῖν, μηδενὸς ἀνε·
χομένου τὸν Μάνητα διδάσκαλον δεξάσθαι, ἐτόλμησαν
ὁ παμπόνηρος καὶ Χριστὸν ἑαυτὸν ὀνομάσαι, καὶ
Πνεύμα άγιον, καὶ ἄλλον Παράκλητον ἀπεστάλθαι.
Και δυοκαίδεκα δὲ μαθητὰς ἐπαγόμενος, εἰς τὴν
Μέσην τῶν ποταμῶν ἀφίκετο, τὴν τῶν Περσῶν βασι
λείαν διαδιδράσκων. Θεραπεύειν γὰρ νεανιευόμενος
τὸν τοῦ βασιλέως παῖδα, μείζοσι κακοῖς περιέβαλεν.
Ως δ' ἐκεῖθεν οἷα προφανὴς ἀντίθεος ἐξηλάθη, καὶ
αὖθις τὴν Περσίδα κατέλαβε, συλληφθεὶς ὑπὸ τοῦ
βασιλέως, τὴν Περσικὴν ὑφίσταται κόλασιν. Τῆς γὰρ
φορᾶς γυμνωθείς, κυσὶν ἐδόθη βορά. Τοιοῦτον τῷ
· δυσσεβεῖ τὸ τέλος. Εἰ γάρ τις τὸν φλήναφον ἐκείγου
• Sic et Basilides ab abraxa Christum in
phantasmale carnis missum esse blateravit.» (rerfull.) Ita enim sibi hæretici monstrosa configunt
vocabula.
«Εναγεῖς καὶ νυκτερινὰς καὶ παρανόμους
μίξεις, καὶ ἀῤῥητοποιίας hoc est, exsecrandos, nocturnos et illegitimos concubitus, et flagitiainfanda.»
(Suidas.)
«Persarum rex eum vivum excoriari jussit,
ut filii sui necis auctorem. Ægrum namque illum,
PATROL. GR. CXLV.
429 CAPUT XXXII.
Ut Manes, detracta totius corporis pelle, canibus
esca objectus sit.
Manes autem cum tres haberet sectatores, Addam, Thomam et Herman, ex iis Addam ad Syros,
ad Indos autem Thomam misit præcones. Qui reversi cum se dicerent multa dura passos esse,
neque quemquam doctrinam ejus recipere voluisse,
ausus est omnium hominum importunissimus,
seipsum Christum nominare, et Spiritum sanctum
aliumque Paracletum missum esse dicere. Et duodecim secum ducens discipulos, in Mesopotamiam
pervenit, Persarumque regnum peragravit, ac tes
merario impotentique animo regis ibi filium se
curaturum est pollicitus, sed ipsum majoribus op.
pressit malis. Posteaquam autem inde est, ut manifestus Dei contemptor, repulsus, cum eo rediisset,
a rege comprehensus Persicum sustinuit supplicium Delracta enim cute, ita nudus canibus
citra omnem omnium medicorum opem et operam
se sanaturum curaturumque esse pollicitus est.
Cum itaque medici, in quorum cura regius puer
erat, dimnissi fuissent, brevi ille mortuus est. Vetus
Testamentum, perinde atque non boni Dei esset,
Manes quoque rejecit; et Novum, tanquam boni
approbavit. Christum autem opinione tantum et
phantasia apparuisse, omniaque per fucum gessisse, asseruit.. (ldem Suidas.)
Chapter XXXIIICaput XXXIII
col. 1195–1196page 321 of 392
Caput XXXII
PG 145:1195λέγειν θελήσεις, παμπόλλων ἂν δεηθείη βιβλίων. Μάνης, μανείς μανέντος μανέντα, Καὶ ταῦτα δὲ τὰ ψευδῆ τε καὶ ἄθεα δόγματα, ἐκ μυρίων τῶν πρόπαλαι ἀπεσβηκυιῶν αἱρέσεων συμ πεφυρμένως ἀθροίσας, ἐκ τῆς Περσῶν ἐπὶ τὴν καθ' ἡμᾶς οἰκουμένην ὥσπερ τινά θανατηφόρον τόν ἐξήμεσε. Τοιαῦτα ταῖς τῶν ἀνθρώπων ψυχαῖς ὁ παμπόνηρος ἐνήχησε δράκων· τοιούτοις λοχαγοῖς καὶ τα ξιάρχαις ἐχρήσατο κατὰ τῆς ἀληθείας παραταττόμενος. ᾿Αλλὰ ῥᾷστον ὁ Δεσπότης τὸ ψεῦδος ἀπήλεγξε, καὶ τὴν συμμορίαν τῶν τούτου συνηγόρων ὡς ἱστὸν ἀράχνης διέλυσε. Κατὰ δὲ ταύτης τῆς αἱρέσεως για ναίως παρετάξαντο λόγοις Τιτός τε καὶ Διόδωρος, ὁ μὲν τὴν Βωστρηνῶν, Διόδωρος δὲ τὴν Κιλίκων ἐθύ νας μητρόπολιν. Συνέγραψε δὲ καὶ Γεώργιος ὁ Λαοδικεὺς, ἀνὴρ, τῆς μὲν αἱρέσεως προστατῶν ᾿Αρείου, τοῖς δὲ φιλοσόφοις μαθήμασιν ἐντραφείς πρὸς δι τούτοις καὶ ὁ Φοίνιξ Εὐσέβιος. Ἐν τούτοις μὲν καὶ τὰ κατὰ τὴν δυσσεβὴ τοῦ Μάνοντος αίρεσιν ἀφ' οὗ δὴ καὶ τὸ Μανιχαίων ὄνομα τοῖς πολλοῖς εἰσέτι ἐπιπολάζει. Εγὼ δὲ ἐπὶ τὰ ἐξῆς τῆς ἱστορίας προ βήσομαι. Ἐπειπών γὰρ τὰς τῶν βασιλέων διαδοχάς, καὶ τὰς τῶν μεγάλων παροικιῶν τῶν ἱερέων ἀμοι βάς, εἶτα καὶ ὅσοι τηνικάδε ἄνδρες ἐκκλησιαστικοί διέπρεπον συγγραφεῖς· ἔπειτα καὶ ὅσοι τούτων ἄχρι τῆς τῶν ἐκκλησιῶν πολιορκίας ἐπὶ τῶν δυσσεβῶν τυράννων παρέμειναν, διηγήσομαι. ΚΕΦΑΛ. ΑΓ. Περὶ τῆς διαδοχῆς τῶν ἐν Ρώμῃ τὴν βασί λειον διθυνόντων ἀρχήν. Μετὰ Δέκιον οὐδὲ δύο ἔτη τοῖς περὶ Γάλλον έγει μονεύσασι, τὰ Ῥωμαίων σκήπτρα προς Οὐαλλεριανὸν καὶ Γαλιηνὸν μετέβαινε. Κατὰ Περσῶν δὲ κινούμενος Οὐαλλεριανός, ἐπεὶ ἐν Ἐδέσῃ γενόμενον τὸν στρατὸν λιμὸς τὸ πλέον ἢ ξίφος τοῦτον ἐθέριζεν, ἐπ' αὐτὸν συνίσταντο. Τὴν δὲ τοῦ λαοῦ ἐκεῖνος ὑποπτεύσας ὁρμὴν, συμπλέκεσθαι Πέρσαις σχηματ τισάμενος, αὐτόμολος ἐκείνοις προσρύεται συνθέμεν νος καὶ τὸ πλῆθος προδοῦναι. Ο Ῥωμαῖοι αἰσθόμενοι, θᾶττον ἔφευγον, οὐκ ὀλίγων ἀνηρημένων. Ἐκεῖσε γοῦν παρὰ βαρβάροις καὶ Σαπώρισε δου λείαν ὑπενεγκών, καὶ τελευταῖον σφαγείς, μόναρχον τὸν υἱὸν Γαληνόν ἐδείκνυ. Οὗτοι δ᾽ ἐν πεντεκαίδεκα ἔτεσι τὴν Ῥωμαίων ἀρχὴν διεθύναντες. Κλαύδιον ἔσχον διάδοχον. "Ος δὴ ἔτος ἐν καὶ μῆνας δέκα προσδιαρκέσας, Αὐρηλιανῷ τοῦ κράτους τῆς ἀρχῆς μετεδίδου. Συσκευῆς δὲ κατ' αὐτοῦ γενομένης, και ἐν καινῷ φρουρίῳ φόνῳ δολίῳ τὸ βιοῦν ἐκμετρήσαντος, ἐτελεύτα, ἐπὶ ἐξ ἔτη τῇ ἀρχῇ διαγεγονώς. Ἐπὶ δὲ τούτῳ Τάκιτος ἦρχεν, ἐξ μήνας διαβιώσας ἐφ᾽ οὗ φασι καὶ τὸν μέγαν ὁμολογήσαι Χαρίτωνα ὃν Φλωριανός, οὐδὲ τρεῖς μήνας διηνυχώς, διεδέχετο. Καὶ ἄμφω δὲ οὗτοι μαχαίρας ἔργον γεγόνα
esca est objectus. Atque talem impius ille conse- λέγειν θελήσεις, παμπόλλων ἂν δεηθείη βιβλίων.
cutus est finem. Quod si quis nugamenta ejus persequi velit, compluribus is opus habeat libris. Et
falsa hæc et impia dogmata ex innumeris jamdudum
exstinctis haeresibus congessit atque accumulavit,
eaque ex Perside in orbem nostrum veluti quoddam
mortiferum venenum evomuit. Tales doctrinas
hominum animis versutissimus inspiravit serpens,
talibusque antesignanis ordinumque ductoribus
aciem contra veritatem struens usus est. Verum
enimvero facile Dominus mendacium coarguit, et
cohortem patronorum ejus, sicuti arane telam,
solvit. Adversus hanc hæresim strenue libris compositis depugnarunt Titus Bostræ, et Diodorus metropolis Cilicia, episcopi. Scripsit etiam contra
eam Georgius Laodicensis, vir qui hæresim quidem
Arianam defenderit, sed philosophicis disciplinis
ab ineunte ætate apprime eruditus fuerit. Præterea
Phoenix Eusebius. Hæc de hæresi Manentis a
quo multis adhuc nomen Manichæorum adhæret.
Ego porro ad reliqua istius historiæ descendam.
Imperatorum enim, magnarumque ecclesiarum
antistitum successionibus recensitis, mox etiam
quæ monumenta tum ecclesiastici 430 scriptores ediderint, et qui ex eis usque ad impiorum
tyrannorum persecutionem ecclesiarumque oppugnationem vitam produxerint, exponam.
CAPUT XXXIII.
De successione Romanorum imperatorum.
Post Decium Gallus duobus imperavit annis. Ab
hoc ad Valerianum et Galienum imperium pervenit
Valerianus autem bello contra Persas moto, cum
ad Edessam exercitus ejus fame magis quam ferro
occideretur, Persæ aciem contra eum struxerunt.
Cujus ille gentis impetum quod se sustinere non
posse vereretur, conflicturum se cum hostibus assimulans, ad eos transfugit, pacem cum eis pacturus, exercitumque suum proditurus. Quod Romani
quia animadverterunt, fuga sibi, non paucis amissis consuluerunt. Ibi ergo apud Barbaros et Saporem
regem servitutem serviit, et tandem jugulatus
imperium ad Galienum filium transmisit. Ii quindecim annos imperatores fuere, et Claudium successorem habuere. Et hic annum unum et menses
decem rerum summa administrata potestatem
eam Aureliano reliquit. Cum autem is per insidias
in novo quodam castello fraudulenter cæsus fuisset imperiumque annos sex tenuisset, Tacitus ei
successit, qui sex tantum menses in imperiali sublimitate transegit. Sub eo magnum illum Charitonem
confessionem suam peregisse ferunt. Post Tacitum
Florianus imperator factus, menses tres rem RoΜάνης, Manes, genitivum facit Manetis. Sed
quia is prorsus insaniit, affinitate vocis Nicephorus
lusit; μανείς enim insaniens, μανέντος genitivum
habet: et μανέντα, Manentem, hoc est, insanientem,
dixit.
Alii historici non casum esse, sed in fcda
Καὶ ταῦτα δὲ τὰ ψευδῆ τε καὶ ἄθεα δόγματα, ἐκ
μυρίων τῶν πρόπαλαι ἀπεσβηκυιῶν αἱρέσεων συμ
πεφυρμένως ἀθροίσας, ἐκ τῆς Περσῶν ἐπὶ τὴν καθ'
ἡμᾶς οἰκουμένην ὥσπερ τινά θανατηφόρον τόν ἑξή
μεσε. Τοιαῦτα ταῖς τῶν ἀνθρώπων ψυχαῖς ὁ παμπό
νηρος ἐνήχησε δράκων· τοιούτοις λοχαγοῖς καὶ τα
ξιάρχαις ἐχρήσατο κατὰ τῆς ἀληθείας παραταττό
μενος. ᾿Αλλὰ ῥᾷστον ὁ Δεσπότης τὸ ψεῦδος ἀπήλεγξε,
καὶ τὴν συμμορίαν τῶν τούτου συνηγόρων ὡς ἱστὸν
ἀράχνης διέλυσε. Κατὰ δὲ ταύτης τῆς αἱρέσεως για
ναίως παρετάξαντο λόγοις Τιτός τε καὶ Διόδωρος, ὁ
μὲν τὴν Βωστρηνῶν, Διόδωρος δὲ τὴν Κιλίκων ἐθύ
νας μητρόπολιν. Συνέγραψε δὲ καὶ Γεώργιος ὁ Λαο
δικεύς, ἀνὴρ, τῆς μὲν αἱρέσεως προστατῶν ᾿Αρείου,
τοῖς δὲ φιλοσόφοις μαθήμασιν ἐντραφείς
πρὸς δι
τούτοις καὶ ὁ Φοίνιξ Εὐσέβιος. Ἐν τούτοις μὲν καὶ
τὰ κατὰ τὴν δυσσεβὴ τοῦ Μάνοντος αίρεσιν ἀφ'
οὗ δὴ καὶ τὸ Μανιχαίων ὄνομα τοῖς πολλοῖς εἰσέτι
ἐπιπολάζει. Εγὼ δὲ ἐπὶ τὰ ἐξῆς τῆς ἱστορίας προβήσομαι. Ἐπειπών γὰρ τὰς τῶν βασιλέων διαδοχάς,
καὶ τὰς τῶν μεγάλων παροικιῶν τῶν ἱερέων ἀμοιβάς, εἶτα καὶ ὅσοι τηνικάδε ἄνδρες ἐκκλησιαστικοί
διέπρεπον συγγραφεῖς· ἔπειτα καὶ ὅσοι τούτων ἄχρι
τῆς τῶν ἐκκλησιῶν πολιορκίας ἐπὶ τῶν δυσσεβῶν
τυράννων παρέμειναν, διηγήσομαι.
Περὶ τῆς διαδοχῆς τῶν ἐν Ρώμῃ τὴν βασί
λειον διθυνόντων ἀρχήν.
Μετὰ Δέκιον οὐδὲ δύο ἔτη τοῖς περὶ Γάλλον έγει
μονεύσασι, τὰ Ῥωμαίων σκήπτρα προς Οὐαλλεριανὸν καὶ Γαλιηνὸν μετέβαινε. Κατὰ Περσῶν δὲ
κινούμενος Οὐαλλεριανός, ἐπεὶ ἐν Ἐδέσῃ γενόμενον
τὸν στρατὸν λιμὸς τὸ πλέον ἢ ξίφος τοῦτον ἐθέρι
ζεν, ἐπ' αὐτὸν συνίσταντο. Τὴν δὲ τοῦ λαοῦ ἐκεῖνος
ὑποπτεύσας ὁρμὴν, συμπλέκεσθαι Πέρσαις σχηματ
τισάμενος, αὐτόμολος ἐκείνοις προσρύεται συνθέμεν
νος καὶ τὸ πλῆθος προδοῦναι. Ο Ῥωμαῖοι αἰσθό
μενοι, θᾶττον ἔφευγον, οὐκ ὀλίγων ἀνηρημένων.
Ἐκεῖσε γοῦν παρὰ βαρβάροις καὶ Σαπώρισε δου
λείαν ὑπενεγκών, καὶ τελευταῖον σφαγείς, μόναρχον
τὸν υἱὸν Γαληνόν ἐδείκνυ. Οὗτοι δ᾽ ἐν πεντεκαίδεκα
ἔτεσι τὴν Ῥωμαίων ἀρχὴν διεθύναντες. Κλαύδιον
ἔσχον διάδοχον. "Ος δὴ ἔτος ἐν καὶ μῆνας δέκα
προσδιαρκέσας, Αὐρηλιανῷ τοῦ κράτους τῆς ἀρχῆς
μετεδίδου. Συσκευῆς δὲ κατ' αὐτοῦ γενομένης, και
ἐν καινῷ φρουρίῳ φόνῳ δολίῳ τὸ βιοῦν ἐκμετρή
σαντος, ἐτελεύτα, ἐπὶ ἐξ ἔτη τῇ ἀρχῇ διαγεγονώς.
Ἐπὶ δὲ τούτῳ Τάκιτος ἦρχεν, ἐξ μήνας διαβιώσας·
ἐφ᾽ οὗ φασι καὶ τὸν μέγαν ὁμολογήσαι Χαρίτωνα
ὃν Φλωριανός, οὐδὲ τρεῖς μήνας διηνυχώς, διεδέχετο. Καὶ ἄμφω δὲ οὗτοι μαχαίρας ἔργον γεγόνα
servitute consenuisse Valerianum scribunt.
Post Fl. Claudii mortem, Quentilius frater
ejus a militibus imperator lectus, et 17 imperii die
jugulatus est. (Eutrop.)
Castelli nomen est Canophrurium.
col. 1197–1198page 322 of 392
PG 145:1197σιν. Ἐπὶ δὲ Πρόβον ή βασιλεία μετεκυβεύετο. Τέσ σαρας γοῦν μῆνας καὶ οὗτος πέντε σὺν ἔτεσὶ διανύσας, ἀναιρεῖται μὲν ἐν Σερμίῳ· Κάρῳ δὲ καὶ τοῖς ἐκεί νου παισί, Καρίνῳ καὶ Νουμεριανῷ, το κράτος παρέπεμπε. Καὶ τούτων δὲ οὐδ᾽ ὅλοις τρισὶ διαγενομένων ἐνιαυτοῖς, μέτεισι τὰ τῆς ἡγεμονίας ἐπὶ Διοκλητιανόν. Τῷ δὲ τοῦ Κάρου υἱῷ Νουμεριανῷ, Αντιοχεία προσβάλλοντι τῇ πρὸς Ορόντην, λόγος αὐτὸν καὶ ἐπὶ τὴν τῶν Χριστιανῶν ἐκκλησίαν έλα θεῖν· ᾑρημένου δὲ καὶ τοῖς ἐκείνων μυστηρίοις ἀδεῶς παρακύπτειν, τὸν τῆς πόλεως ἐπίσκοπον Βασ βύλαν, ἐπέχειν εἰς πρόσωπον ἀντιβαίνοντα γενναιότερον οὐκ ἐξὸν εἶναι φάσκοντα τοῖς ἐκ τῶν εἰδω λικῶν θυσιῶν λύθροις μεμιασμένον, τὸν τοῦ Θεοῦ οἶκον είύελασνειν ἀθρόον, καὶ τὰ θεία μυστήρια βε βήλοις όμμασι καταθρεῖν. Εφ' οἷς ἀγανακτήσαντα Νουμεριανόν, κολάσαι τοῦτον βασάνοις καὶ ἀποκτεῖναι. Ὁ μὲν οὖν Κάρος, σκηπτοῦ τῇ ἐκείνου σκηνή ἐνσκήψαντος, σὺν αὐτῇ καταφλέγεται. Νουμεριανός δὲ ὑπὸ τοῦ ἰδίου πενθεροῦ ἀναιρεῖται. ᾿Αλλὰ καὶ Καρῖνος αἰσχρῶς τῇ ἀρχῇ κεχρημένος παρὰ τοῦ λαοῦ σφάττεται. Οὕτω δὲ τούτων γεγενημένων, Διοκλητιανός τὸ γένος Δαλμάτης ών, συγκλήτου τε βουλὴς ἐκ πολλού μετασχὼν καὶ ὑπατείας τῆς πρώτ της ἠξιωμένος, καὶ ἔργα δὲ χειρὸς πλεῖστα ἐπι δειξάμενος, ἔν τε πολέμοις καὶ βουλαῖς ἄριστος εἶναι κρινόμενος, βασιλεὺς Ρωμαίων παντὶ ἱκρίνετο τῷ στρατῷ. ΚΕΦΑΛ. ΛΔ΄. Οσοι τῶν μεγίστων πόλεων τὴν ποιμαντικὴν ἐκληροῦντο, καὶ ἄχρι τῆς τῶν ἐκκλησιῶν πολιορκιας διέμειναν. Ἐπεὶ δὲ τὴν κοσμικὴν ἀρχὴν ὡς ἑνὸν διελάβομεν, φέρε καὶ τῶν ἐπὶ τούτοις τὰς ἱερὰς ἡνίας ἐγκεχειρισμένων τῶν μεγίστων παροικιῶν τὰς κλήσεις διαληψόμεθα. Ἐν μὲν οὖν Ρώμη μετὰ τὸν πολὺν Κορνήλιον, τὸν Ναυᾶτον ἱκανῶς στηλιτεύσαντα, έτεσι τρισὶν ἡγησάμενον, Λούκιος τὴν ἐπισκοπὴν διεδέχετο· ὃς οὐδ᾽ ὅλοις μησὶν ὀκτὼ παραμείνας, τῇ λειτουργία, Στεφάνῳ τελευτών καταλείπει τὸν κλῆ ρον. Καὶ οὗτος δ' ἐπι δυσὶν ἔτεσιν ἱερατεύσας, Ξύ στον ἔσχε διάδοχον. Οὗτος μὲν ἐπι Οὐαλλεριανοῦ. ἐπὶ δὲ Γαλιηνοῦ, Ξύστου ἔτεσι δέκα πρὸς τῷ ἑνὶ διακονησαμένου, Διονύσιος τὸν θρόνον ἐλάμβανε τῆς ἐπισκοπῆς. Ἔτεσι δ' ἐννέα κληρωσάμενον καὶ τοῦ τον τὴν λειτουργίαν, Φήλιξ ἐπὶ τῶν ἱερῶν οἰάκων ἀπήγετο. Καὶ τοῦτον δ' ἐπὶ ἐννέα ἐνιαυτοῖς τῆς Ἐκε κλησίας προστάντα, Εὐμυχιανός διεδέχετο. Οὐδ᾽ ὅλοις δε μησὶν ὀκτὼ οὗτος διαγενόμενος, Γαΐῳ μετεδίδου τῆς ἱερατείας τὸν κλῆρον. Καὶ τούτῳ δὲ πεντεκαίδεκα έτη ἱερουργήσαντι, Μαρκελλίνος ἐπὶ τοῦ θρό του καθίστατο· ὃν καὶ ὁ διωγμὸς τῶν ἐκκλησιῶν κατειλήφει. Επὶ δὲ τῆς ᾿Αλεξάνδρου Διονύσιον τὸν πολὺν, ἔτεσιν ἑπτακαίδεκα τῇ ἐπισκοπῇ μετά Πρα κλῶν διαμείναντα, δωδεκάτῳ τῆς Γαλιηνοῦ ἀρχῆς
ECCLESIASTICA HISTORIAE LIB. VI.
sunt et cæde eorum imperium ad Probum
translatum est. Hic annis sex et mensibus quatuor
eo potitus, atque in Sirmio occisus, Caro ejusdemque filiis Carino et Numeriano potestatem summam
reliquit. Sed et ii non totis tribus annis imperium
tenuerunt, et ab iis rerum summa ad Diocletanum
pervenit. Enimvero cum Cari filius Numerianus
431 Antiochiam, quæ ad Orontem est, venisset, in
ecclesiam Christianorum ingressus esse dicitur: et
cum ibi libere quasi per transennam inspicere
arcana eorum mysteria vellet, Babylas episcopus
magno animo in faciem ei consistens, id prohibuit,
non licere dicens, eum cruore ex idolorum sacrificiis pollutum, in domum Dei tam præcipitanter
ingredi, et divina mysteria contaminatis oculis spectare. Qua re Numerianus offensus, excruciatum
illum necavit. Et Carus quidem, cum tentorium
ejus fulmine ictum esset, una cum eo conflagravit:
Numerianus autem a socero ipse suo interemptus
est. Carinus etiam, quod turpiter se in imperio
gereret, a populo est casus His ita sublatis,
Diocletianus, genere Dalmata, jamdudum senator,
et primo consulatu gesto clarus, quique plurima
manu egregia fecerat facinora, et bello strenuus,
et consilio promptus, ab exercitu imperator Romanorum est renuntiatus.
σιν. Ἐπὶ δὲ Πρόβον ή βασιλεία μετεκυβεύετο. Τέσ- manam administravit. Utrique ii ferro trucidati
σαρας γοῦν μῆνας καὶ οὗτος πέντε σὺν ἔτεσὶ διανύσας,
ἀναιρεῖται μὲν ἐν Σερμίῳ· Κάρῳ δὲ καὶ τοῖς ἐκεί
νου παισί, Καρίνῳ καὶ Νουμεριανῷ, το κράτος
παρέπεμπε. Καὶ τούτων δὲ οὐδ᾽ ὅλοις τρισὶ διαγε
νομένων ἐνιαυτοῖς, μέτεισι τὰ τῆς ἡγεμονίας ἐπὶ
Διοκλητιανόν. Τῷ δὲ τοῦ Κάρου υἱῷ Νουμεριανῷ,
Αντιοχεία προσβάλλοντι τῇ πρὸς Ορόντην, λόγος
αὐτὸν καὶ ἐπὶ τὴν τῶν Χριστιανῶν ἐκκλησίαν έλα
θεῖν· ᾑρημένου δὲ καὶ τοῖς ἐκείνων μυστηρίοις
ἀδεῶς παρακύπτειν, τὸν τῆς πόλεως ἐπίσκοπον Βασ
βύλαν, ἐπέχειν εἰς πρόσωπον ἀντιβαίνοντα γενναιό
τερον οὐκ ἐξὸν εἶναι φάσκοντα τοῖς ἐκ τῶν εἰδω
λικῶν θυσιῶν λύθροις μεμιασμένον, τὸν τοῦ Θεοῦ
οἶκον είύελασνειν ἀθρόον, καὶ τὰ θεία μυστήρια βε
βήλοις όμμασι καταθρεῖν. Εφ' οἷς ἀγανακτήσαντα
Νουμεριανόν, κολάσαι τοῦτον βασάνοις καὶ ἀποκτεῖ
ναι. Ὁ μὲν οὖν Κάρος, σκηπτοῦ τῇ ἐκείνου σκηνή
ἐνσκήψαντος, σὺν αὐτῇ καταφλέγεται. Νουμεριανός
δὲ ὑπὸ τοῦ ἰδίου πενθεροῦ ἀναιρεῖται. ᾿Αλλὰ καὶ
Καρῖνος αἰσχρῶς τῇ ἀρχῇ κεχρημένος παρὰ τοῦ
λαοῦ σφάττεται. Οὕτω δὲ τούτων γεγενημένων,
Διοκλητιανός τὸ γένος Δαλμάτης ών, συγκλήτου τε
βουλὴς ἐκ πολλού μετασχὼν καὶ ὑπατείας τῆς πρώτ
της ἠξιωμένος, καὶ ἔργα δὲ χειρὸς πλεῖστα ἐπιδειξάμενος, ἔν τε πολέμοις καὶ βουλαῖς ἄριστος
εἶναι κρινόμενος, βασιλεὺς Ρωμαίων παντὶ ἱκρίνετο
τῷ στρατῷ.
Οσοι τῶν μεγίστων πόλεων τὴν ποιμαντικὴν
ἐκληροῦντο, καὶ ἄχρι τῆς τῶν ἐκκλησιῶν
πολιορκιας διέμειναν.
Ἐπεὶ δὲ τὴν κοσμικὴν ἀρχὴν ὡς ἑνὸν διελάβομεν,
φέρε καὶ τῶν ἐπὶ τούτοις τὰς ἱερὰς ἡνίας ἐγκεχειρισμένων τῶν μεγίστων παροικιῶν τὰς κλήσεις
διαληψόμεθα. Ἐν μὲν οὖν Ρώμη μετὰ τὸν πολὺν
Κορνήλιον, τὸν Ναυᾶτον ἱκανῶς στηλιτεύσαντα,
έτεσι τρισὶν ἡγησάμενον, Λούκιος τὴν ἐπισκοπὴν
διεδέχετο· ὃς οὐδ᾽ ὅλοις μησὶν ὀκτὼ παραμείνας, τῇ
λειτουργία, Στεφάνῳ τελευτών καταλείπει τὸν κλῆ
ρον. Καὶ οὗτος δ' ἐπι δυσὶν ἔτεσιν ἱερατεύσας, Ξύ
στον ἔσχε διάδοχον. Οὗτος μὲν ἐπι Οὐαλλεριανοῦ.
ἐπὶ δὲ Γαλιηνοῦ, Ξύστου ἔτεσι δέκα πρὸς τῷ ἑνὶ
διακονησαμένου, Διονύσιος τὸν θρόνον ἐλάμβανε τῆς
ἐπισκοπῆς. Ἔτεσι δ' ἐννέα κληρωσάμενον καὶ τοῦ
τον τὴν λειτουργίαν, Φήλιξ ἐπὶ τῶν ἱερῶν οἰάκων
ἀπήγετο. Καὶ τοῦτον δ' ἐπὶ ἐννέα ἐνιαυτοῖς τῆς Ἐκε
κλησίας προστάντα, Εὐμυχιανός διεδέχετο. Οὐδ᾽ ὅλοις
δε μησὶν ὀκτὼ οὗτος διαγενόμενος, Γαΐῳ μετεδίδου
τῆς ἱερατείας τὸν κλῆρον. Καὶ τούτῳ δὲ πεντεκαίδεκα έτη ἱερουργήσαντι, Μαρκελλίνος ἐπὶ τοῦ θρό
του καθίστατο· ὃν καὶ ὁ διωγμὸς τῶν ἐκκλησιῶν
κατειλήφει. Επὶ δὲ τῆς ᾿Αλεξάνδρου Διονύσιον τὸν
πολὺν, ἔτεσιν ἑπτακαίδεκα τῇ ἐπισκοπῇ μετά Πρακλῶν διαμείναντα, δωδεκάτῳ τῆς Γαλιηνοῦ ἀρχῆς
Sic Vopisc., Oros.; sed Eutropius Tacitum
intra ducentesimum imperii diem, apud Tarsum
febre interiisse: Florianum incisis a semetipso
venis obiisse, dicit.
CAPUT XXXIV.
Qui maximis quibusque urbibus episcopi præfuerint, et usque ad ecclesiarum oppugnationem
manserint.
Hæc de mundano imperio. Nunc etiam nomina
eorum qui maximas quasque ecclesias sacra administratione gubernarunt, recenseamus. Et Roma
quidem post Cornelium, qui Novatum proscripsit
etsuis scriptis confutavit, actribus annis Ecclesiam
rexit, Lucius episcopus creatus est. Lucius, non
integris octo mensibus ministerio ecclesiastico
obito, sortem locumque suum Stephano reliquit.
Et hic duobus annis episcopatu gesto, Xystum habuit successorem. Atque ii sub Valeriano fuere.
Galieno autem imperante, Xystus episcopale munus undecim annis tenuit: eique Dionysius successit, qui episcopatu annis octo est functus. Felix
autem successor ejus, 432 annis quinque Ecclesias
Romanæ præfuit,eamque Eutychiano gubernandam
reliquit. Is vix octo mensibus episcopali munere
functus, Caium successorem habuit. Et hic annis
quindecim sacram potestatem tenuit, et Marcellino
eam reliquit, in quem ecclesiarum persecutio incidit. Alexandriæ porro, Dionysio illi magno. qui
post Heraclam decem et septem annis Ecclesiam
gubernavit, duodecimo Galieni anno, Maximinus successit. Post hunc, cum decem et octo
Apro scilicet.
Tribuni ejus dextra, cujus conjugem polluerat. (Eutrop.)
Alii Maximum vocant.
Chapter XXXVCaput XXXV
col. 1199–1200page 323 of 392
Caput XXXIV
PG 145:1199ἔτει Μαξιμίνος κατέστη διάδοχος· ὃν μετὰ τήν Διο νυσίου τελευτὴν ὀκτωκαίδεκα ἔτη ἱερασάμενον, Θεωνας τὸν τῆς διακονίας ἐκείνου ἐκληροῦτο βαθο μόν. Καὶ τοῦτον δ᾽ αὖ ἐννεακαίδεκα ἔτεσιν ἐξυπηρετησάμενον, τῶν ἐπ' ᾿Αλεξανδρείας Πέτρος τὴν ἐπι σκοπὴν ἀνελάμβανεν, ἀρίστως διαπρέψας τη λε τουργίᾳ ἐφ' ὅλοις δυοκαίδεκα τοῖς ἐνιαυτοῖς· πρό τοῦ διωγμοῦ χρόνοις ἐν τρισὶ τῆς λειτουργίας· τὸ δὲ τῆς ζωῆς λεῖπον ἀγῶσιν ἀσκήσεως εμίζοσιν ἐπεδίδου, τῆς κοινῆς λυσιτελείας τῶν ἐκκλησιῶν ὡς πλεί στον ἐπιμελούμενος. Ἐν δ' ἐνάτῳ τοῦ διωγμού και ρῷ ξίφει τῆς κεφαλὴν ἐκτμηθείς, τῷ τοῦ μαρτυρίου στεφάνῳ λαμπρῶς κατεστέφθη. Τῆς δ' Αντιόχου, μετά Φάβιον Δημητριανὸς τῆς Ἐκκλησίας ἡγήσατο. ἐν Παῦλος ὁ Σαμοσατεύς διεδέξατο. Εἶτ᾽ ἐκεῖνον ἐξελαθέντα, Δόμνος ὁ τοῦ Δημητριανοῦ παῖς τὴν λειτουργίαν ἐλάμβανε. Τὸν δὲ δὴ Δόμνον τοῦτον Τί μαιος διεδέχετο. Μετὰ δὲ τοῦτον Κύριλλος τοὺς ροὺς τῆς ᾿Αντιοχείας διαχειρίζετο οίακας. Κυρίλλου δὲ τὴν ἐωισκοπὴν μετὰ ταῦτα Τύραννος ἐκληροῦτο καθ᾽ ἂν ὁ πολὺς τῶν ἐκκλησιῶν διωγμὸς ἀνεῤῥίπιστο. Τῆς δ᾽ ἐν Ἱεροσολύμοις Ἐκκλησίας ὁ μετὰ Υμέναιον Ζαβδᾶς τὴν ἱερωσύνην οἰακίζων ἦν. Τούτου δ' ἐπὶ χρόνοις τισὶ τὸν πρέποντα δικαίοις ὕπνον ἀναπαυσε μένου, Ερμων ἐπιπλεῖστον τῇ τῆς ἱερωσύνης κα τουργία παραμεμενηκώς, ἄχρι δὴ καὶ τοῦ διωγμού τὸν ἀποστολικὸν ἐκεῖσε ὅρον εὐγενῶς διετήρησε. Οὗτοι μὲν οὖν ἐπὶ τῶν μεγάλων πόλεων ἄχρι καὶ τοῦ μεγίστου διωγμοῦ ἐπὶ Διοκλητιανοῦ καὶ Μαξιμιανοῦ καθ' εἱρμὸν τὴν ἱερωσύνην ἦσαν κατάγοντες. ΚΕΦΑΛ. ΛΕ'. Περὶ ἄλλων τηνικάδε ἐκκλησιαστικῶν ἀνδρῶν ἐν λόγοις καὶ διδασκαλίαις διαπρεψάντων. Ἐπεὶ δὲ καὶ ἐν ἄλλαις τῶν παροικιῶν οὐκ έχε νεῖς ἄνδρες, ἀλλὰ καὶ σοφοὶ διεγένοντο, τής από περὶ τούτων ὡς ἐνὸν ἐπιδραμοῦμαι τῷ λόγῳ Παρά μὲν Γρηγορίου τοῦ περιβοήτου ἐν θαύμασι, τ Αθηνοδώρου τοῦ ἀδελφοῦ, καὶ Φιρμιλιανοῦ τοῦ τῆς Καππαδοκών προεδρεύσαντος, ἔτι δὲ καὶ Θεοτόκου τοῦ τὴν ἐν Παλαιστίνη Καισάρειαν διευθύνωσης, φθάνομεν τὰ δέοντα περὶ αὐτῶν εἰρηκότες, Δωμά θεος δὲ ἐπὶ τῆς ᾿Αντιόχου, Τυράννου τὴν ἐπιστο πὴν κληρουμένου, ἀνὴρ παντοίων λόγων καὶ παιδείας ἐλευθερίου εἰς κόρον μετεσχηκώς, καὶ προσδιο πρεσβυτ ρίου ἠξιωμένος, τηνικαῦτα διέπρεπε. Φιλόκαλος δ ἐς τοσοῦτον ἦν ὁ ἀνὴρ, ὡς καὶ τὴν Ἑβραῖδα γλώσ σαν τῆς περὶ τὰ θεῖα σπουδῆς εἵνεκα εἰς ἄρου ἀσκήσαι, καὶ μετ' επιστήμης ἀκριβούς ἐντυγχάνω αὐτῇ. Εὐνοῦχος δ᾽ ἦν τὴν φύσιν ἐξ αὐτῆς δῆτα γι νέσεως· καὶ διὰ τοῦτο καὶ βασιλέα ὡς τι ξενίζον αὐτὸν εἰσῳκίσασθαι, καὶ τιμὴν αὐτῷ παρασχείν, τὴν ἐν Τύρῳ βαφὴν ἀλουργὸν διέπειν· ὃς ἐπ' ἀν κλησίας τὸν θεῖον λόγον τῷ πλήθει διωμιλεῖτο· εν φησιν αὐτὸς, ἀκουστὴν γενέσθαι τὸν Παμφίλου Εύ σέβιον. Ἐπὶ δὲ τῆς ᾿Αλεξάνδρου Πιέριος ἐπίσημος ἦν, πρεσβύτερος μὲν τὴν ἀξίαν, ἀκτησίᾳ δε βίου καὶ τῷ καθ᾿ Ελληνας παιδείᾳ καὶ φιλοσοφίᾳ δεδο
annos ecclesiæ præfuisset, Theonas eam regendam ἔτει Μαξιμίνος κατέστη διάδοχος· ὃν μετὰ τήν Διο
suscepit. Hic decem et novem annis episcopus
fuit, et Petrum successorem habuit. Qui quidem
duodecim annis optime munere suo est functus.
Nam tribus, ante persecutionem, faciliorem, reliquis autem duriorem vitam per gravia certamina
exegit, communem ecclesiarum utilitatem quam
maxime procurans. Et nono tandem persecutionis
anno capite plexus, magnifice martyrii coronam est
consecutus. Verum in Ecotesia Antiochena, episcopatu gerendo, Fabio Demetrianus, atque huic
Paulus Samosatenus successit. Post eum loco suo
pulsum, Domnus Demetriani filius ministerio eo
est functus. Hic Timmum, atque is rursum Cyrillum, Cyrillus Tyrannum successorem habuit; quo
tempore maximus ille adversus ecclesias exortus
est motus. Hierosolymis autem in Ecclesia sacram
functionem post Hymenæum Zabdas obiit: qui
quidem post annos plures, somno eo qui justos
decetobdormivit, et Ecclesiæ clavum gubernandum
ad Hermonem transmisit: atque hic ecclesiam
eam, vita in annos multos producta, egregie apostolicam fidem tutatus, usque ad persecutionem
administravit. Ii sunt qui usque ad maximam illam
Diocletiani et Maximiani persecutionem, primi
nominis ecclesias ordine per successiones gubernarunt.
νυσίου τελευτὴν ὀκτωκαίδεκα ἔτη ἱερασάμενον,
Θεωνας τὸν τῆς διακονίας ἐκείνου ἐκληροῦτο βαθο
μόν. Καὶ τοῦτον δ᾽ αὖ ἐννεακαίδεκα ἔτεσιν ἐξυπηρετησάμενον, τῶν ἐπ' ᾿Αλεξανδρείας Πέτρος τὴν ἐπι
σκοπὴν ἀνελάμβανεν, ἀρίστως διαπρέψας τη λε
τουργίᾳ ἐφ' ὅλοις δυοκαίδεκα τοῖς ἐνιαυτοῖς· πρό
τοῦ διωγμοῦ χρόνοις ἐν τρισὶ τῆς λειτουργίας· τὸ δὲ
τῆς ζωῆς λεῖπον ἀγῶσιν ἀσκήσεως εμίζοσιν ἐπεδί
δου, τῆς κοινῆς λυσιτελείας τῶν ἐκκλησιῶν ὡς πλεί
στον ἐπιμελούμενος. Ἐν δ' ἐνάτῳ τοῦ διωγμού και
ρῷ ξίφει τῆς κεφαλὴν ἐκτμηθείς, τῷ τοῦ μαρτυρίου
στεφάνῳ λαμπρῶς κατεστέφθη. Τῆς δ' Αντιόχου,
μετά Φάβιον Δημητριανὸς τῆς Ἐκκλησίας ἡγήσατο.
ἐν Παῦλος ὁ Σαμοσατεύς διεδέξατο. Εἶτ᾽ ἐκεῖνον
ἐξελαθέντα, Δόμνος ὁ τοῦ Δημητριανοῦ παῖς τὴν
λειτουργίαν ἐλάμβανε. Τὸν δὲ δὴ Δόμνον τοῦτον Τί
μαιος διεδέχετο. Μετὰ δὲ τοῦτον Κύριλλος τοὺς -
ροὺς τῆς ᾿Αντιοχείας διαχειρίζετο οίακας. Κυρίλλου
δὲ τὴν ἐωισκοπὴν μετὰ ταῦτα Τύραννος ἐκληροῦτο·
καθ᾽ ἂν ὁ πολὺς τῶν ἐκκλησιῶν διωγμὸς ἀνεῤῥίπιστο.
Τῆς δ᾽ ἐν Ἱεροσολύμοις Ἐκκλησίας ὁ μετὰ Υμέναιον
Ζαβδᾶς τὴν ἱερωσύνην οἰακίζων ἦν. Τούτου δ' ἐπὶ
χρόνοις τισὶ τὸν πρέποντα δικαίοις ὕπνον ἀναπαυσε
μένου, Ερμων ἐπιπλεῖστον τῇ τῆς ἱερωσύνης κα
τουργία παραμεμενηκώς, ἄχρι δὴ καὶ τοῦ διωγμού
τὸν ἀποστολικὸν ἐκεῖσε ὅρον εὐγενῶς διετήρησε.
Οὗτοι μὲν οὖν ἐπὶ τῶν μεγάλων πόλεων ἄχρι καὶ τοῦ μεγίστου διωγμοῦ ἐπὶ Διοκλητιανοῦ καὶ Μαξιμιανοῦ καθ' εἱρμὸν τὴν ἱερωσύνην ἦσαν κατάγοντες.
433 CAPUT XXXV.
De aliis ejus statis ecclesiasticis viris eloquentia
el doctrina præstantibus.
Cum vero in aliis quoque pareciis sapientes et
magnanimi viri fuerint, de eis etiam quam fieri
potest brevissime dicamus. Ac de Gregorio illo
miraculis claro, et de Athenodoro, ejus fratre;
præterea de Firmiliano, qui Cappadocum Ecclesiis
præfuit, atque etiam de Theotecno, Cæsarem Palestinæ episcopo, quæ opus fuit, antea retulimus.
Dorotheus autem eo tempore Antiochiæ, Tyranno ibi episcopatum gerente, presbyter, in
omni genere artium liberalium apprime eruditus,
floruit. Qui adeo studiosus pietatis fuit, ut divinarum Litterarum gratia Hebraicam linguam egregie
perdidicerit. Fuit is natura ex ipsa nativitale
eunuchus. Quam ob rem illum etiam imperator,
ut novum et insolitum quiddam habentem, in suam
familiam ascivit, et honorem ei detulit, ut Tyri
uingendæ purpuræ præesset.Docuit autem populum
res sacras pro concione, ejusque auditorem se fuisse
dicit Eusebius Pamphili. Alexandriæ vero clarus
fuit et celebris Pierus presbyter dignitate, et cum
divitiarum contemptu, philosophiæque et Græcarum disciplinarum scientia, tum sacrarum Litterarum studio et peritia, publicisque Scripturæ
enarrationibus et disputationibus admirationem
Alii Labdas.
Alii Thermonem legunt.
Περὶ ἄλλων τηνικάδε ἐκκλησιαστικῶν ἀνδρῶν
ἐν λόγοις καὶ διδασκαλίαις διαπρεψάντων.
Ἐπεὶ δὲ καὶ ἐν ἄλλαις τῶν παροικιῶν οὐκ έχε
νεῖς ἄνδρες, ἀλλὰ καὶ σοφοὶ διεγένοντο, τής από
περὶ τούτων ὡς ἐνὸν ἐπιδραμοῦμαι τῷ λόγῳ Παρά
μὲν Γρηγορίου τοῦ περιβοήτου ἐν θαύμασι, τ
Αθηνοδώρου τοῦ ἀδελφοῦ, καὶ Φιρμιλιανοῦ τοῦ τῆς
Καππαδοκών προεδρεύσαντος, ἔτι δὲ καὶ Θεοτόκου
τοῦ τὴν ἐν Παλαιστίνη Καισάρειαν διευθύνωσης,
φθάνομεν τὰ δέοντα περὶ αὐτῶν εἰρηκότες, Δωμά
θεος δὲ ἐπὶ τῆς ᾿Αντιόχου, Τυράννου τὴν ἐπιστο
πὴν κληρουμένου, ἀνὴρ παντοίων λόγων καὶ παιδείας
ἐλευθερίου εἰς κόρον μετεσχηκώς, καὶ προσδιο
πρεσβυτ
ρίου ἠξιωμένος, τηνικαῦτα διέπρεπε. Φιλόκαλος δ
ἐς τοσοῦτον ἦν ὁ ἀνὴρ, ὡς καὶ τὴν Ἑβραῖδα γλώσ
σαν τῆς περὶ τὰ θεῖα σπουδῆς εἵνεκα εἰς ἄρου
ἀσκήσαι, καὶ μετ' επιστήμης ἀκριβούς ἐντυγχάνω
αὐτῇ. Εὐνοῦχος δ᾽ ἦν τὴν φύσιν ἐξ αὐτῆς δῆτα γι
νέσεως· καὶ διὰ τοῦτο καὶ βασιλέα ὡς τι ξενίζον
αὐτὸν εἰσῳκίσασθαι, καὶ τιμὴν αὐτῷ παρασχείν,
τὴν ἐν Τύρῳ βαφὴν ἀλουργὸν διέπειν· ὃς ἐπ' ἀν
κλησίας τὸν θεῖον λόγον τῷ πλήθει διωμιλεῖτο· εν
φησιν αὐτὸς, ἀκουστὴν γενέσθαι τὸν Παμφίλου Εύ
σέβιον. Ἐπὶ δὲ τῆς ᾿Αλεξάνδρου Πιέριος ἐπίσημος
ἦν, πρεσβύτερος μὲν τὴν ἀξίαν, ἀκτησίᾳ δε βίου
καὶ τῷ καθ᾿ Ελληνας παιδείᾳ καὶ φιλοσοφίᾳ δεδο
Euseb. lib. vii, cap. 32 Cyrillo.
col. 1201–1202page 324 of 392
PG 145:1201κιμασμένος· ταῖς γε μὴν περὶ τὰ θεῖα σπουδαῖς, καὶ ταῖς ἐν κοινῷ διαλέξεσι καὶ ἐξηγήσεσιν, ὑπερφυῶς θαυμαζόμενος· Θεωνᾶ δὲ τῇ ἐπισκοπή διαπρέποντος ᾿Αλεξάνδρου, κατὰ ταυτὸν Πιερίῳ ἐν καθέδρα πρεσβυτέρων καὶ ᾿Αχιλλᾶς γνωριζόμενος ἦν, τὴν τῆς διδασκαλίας ἔχων ἐπιτροπὴν τῆς ἱερᾶς ἐπιστής μης, φιλοσοφίας ηκριβωμένης τὸ ἔργον, καὶ τῆς κατὰ τὸ Εὐαγγέλιον πολιτείας τὸ γνήσιον, ἐναργέστατα ἐπιδεδειγμένος. Μελέτιος δὲ ἐν τοῖς κατὰ Πόντον ἐγνωρίζετο μέρεσιν· ὃν οἱ τῆς Ἑλλήνων σοφίας ἀντιποιούμενοι τὸ μέλι τῆς ᾿Αττικῆς ἐκά λουν αὐτόν. Τοσοῦτον δὲ περὶ αὐτοῦ εἰπεῖν αναγ καῖον, ὡς εἴ τις τῶν ἐν λόγοις τελεώτατον διαγράφειν ἐζήτει, ἐκεῖνον ἰδὼν ἀρκεσθῆναι· ῥητορικὴ μὲν γὰρ ἡ φύσις αὐτῷ· ὥστ' εἱ κατὰ τοῦτο θαυμάζοιμεν, τὸ προσῆκον οὐκ ἂν εἴποιμεν. Τῆς γε μὴν ἄλλης αὐτοῦ πολυπειρίας και φιλομαθείας οὐδ᾽ ἐν νοῆσαί τι πλέον ἐκείνου γένοιτο. Τὸν γὰρ ἐφ' ἑκάστη ἐπιστήμῃ τελεώτατον ἐκείνῳ συμμίξαντα, εἴποις ἂν μόνην εἰληφέναι πεῖραν, οὗ τὸ κράτος ἔχειν νενόμιστο πρότερον. Τὰ δὲ τῆς ἀρετῆς οὐ μόνον ἦσαν ἔφάμιλλα, ἀλλὰ εἰ μηδὲν ἐκείνῳ προσῆν, ἀρκεῖν ἐν τεῦθεν μηδενὸς τῶν περὶ ταῦτ᾽ εὐδοκίμων κατ᾽ οὐδὲν ὅσον γε πρὸς δόξαν λείπεσθαι. Ὃν δῆτα τοῖς τοῦ διωγμοῦ καιροῖς τῆς Παλαιστίνης μέρεσι διατρίβοντα έτη παραμείναι ἑπτὰ λόγος ἔχει. ΚΕΦΑΛ. ΚϚ'. Περὶ τῶν ἐν Λαοδικεία ιερατικῶς ἡγησαμένων, ἐπὶ σοφία διαβοήτων ἀνδρῶν. Τῆς δ᾽ ἐν Λαοδικεία παροικίας, μετά Σωκράτην Εὐσέβιος τὸ ἱερᾶσθαι λαχών, καθηγεῖτο. Τῆς γὰρ Αλεξάνδρου ὁρμήσας (αἰτία δ' ἦν Παῦλος ὁ ἐκ Σαμοσάτων ἐξεταζόμενος), τῇ Συρίᾳ προσβάλλει. Προς δὲ τῶν ἐκεῖσε περὶ τὰ θεῖα ἐσπουδακότων οἴκαδε ἀναστρέψειν. εἴργεται, ἀκροθίνιόν τι τῷ τηνικάδε χρόνῳ τῆς περὶ Θεὸν πίστεως γνωριζόμενος. Τοῦτον δε ᾿Ανατόλιος, διεδέξατο, ἀραθὸς ἀρίστου διάδοχος, τὴν ᾿Αλεξάνδρειαν μὲν καὶ οὗτος αὐχῶν πατρδία, τὰ πρῶτα δ' ἐν τῇ ἔξω σορίᾳ καὶ καθ' ἡμᾶς, καὶ τῶν λίαν ἐπισήμων ἁπάσαις ψήφοις κεκληρωμένος ἅτε δὴ εἰς ἄκρον, ὅση περὶ γεωμετρίαν, καὶ ἀριθμῶν ἀναλογίαν, καὶ ἀστρονομίαν, διαλεκτικὴν τε καὶ φυσικὴν καὶ θεολογικὴν φιλοσοφίαν, πρὸς δὲ καὶ τῶν ἐν ῥητορείᾳ μαθημάτων έλασας. Οὐδενὶ γὰρ τὸ ἴσον ἔχεῖν παρῆκεν αὐτῷ· ὃν λόγος ἔχει καὶ τῆς κατ' Αριστοτέλην διατριβῆς πρῶτον ἀξιωθέντα συ στήσασθαι τὴν σχολήν. Ἔργα μὲν οὖν ἄριστα τοῦτον διαπράξασθαι κατ' ᾿Αλεξάνδρειαν ἐν τῇ τοῦ Βρου χιου πολιορκίᾳ ἱστορήται. Καὶ περὶ τῆς ἱσημερίας τοῦ Πάσχα ἀκριβεστάτους όρους ὑπέδειξε· καὶ δίν σαγωγὰς δὲ ἀριθμητικὰς ἐν δέκα συγγράμμασι και ταλέλοιπε, καὶ ἄλλα πλείστα, ένδειξιν οὐκ ἐλαχίστην τῆς περὶ τὰ καλὰ σπουδῆς αὐτοῦ παριστάνοντα. πυρουχεῖον, πυρός
ECCLESIASTICÆ HISTORIÆ LIB. VI.
κιμασμένος· ταῖς γε μὴν περὶ τὰ θεῖα σπουδαῖς, καὶ omnium meritus. Episcopatum ibi tum adminiταῖς ἐν κοινῷ διαλέξεσι καὶ ἐξηγήσεσιν, ὑπερφυῶς
θαυμαζόμενος· Θεωνᾶ δὲ τῇ ἐπισκοπή διαπρέποντος ᾿Αλεξάνδρου, κατὰ ταυτὸν Πιερίῳ ἐν καθέδρα
πρεσβυτέρων καὶ ᾿Αχιλλᾶς γνωριζόμενος ἦν, τὴν
τῆς διδασκαλίας ἔχων ἐπιτροπὴν τῆς ἱερᾶς ἐπιστής
μης, φιλοσοφίας ηκριβωμένης τὸ ἔργον, καὶ τῆς
κατὰ τὸ Εὐαγγέλιον πολιτείας τὸ γνήσιον, ἐναργέ
στατα ἐπιδεδειγμένος. Μελέτιος δὲ ἐν τοῖς κατὰ
Πόντον ἐγνωρίζετο μέρεσιν· ὃν οἱ τῆς Ἑλλήνων
σοφίας ἀντιποιούμενοι τὸ μέλι τῆς ᾿Αττικῆς ἐκάλουν αὐτόν. Τοσοῦτον δὲ περὶ αὐτοῦ εἰπεῖν αναγ
καῖον, ὡς εἴ τις τῶν ἐν λόγοις τελεώτατον διαγρά
φειν ἐζήτει, ἐκεῖνον ἰδὼν ἀρκεσθῆναι· ῥητορικὴ
μὲν γὰρ ἡ φύσις αὐτῷ· ὥστ' εἱ κατὰ τοῦτο θαυμά
ζοιμεν, τὸ προσῆκον οὐκ ἂν εἴποιμεν. Τῆς γε μὴν
ἄλλης αὐτοῦ πολυπειρίας και φιλομαθείας οὐδ᾽ ἐν
νοῆσαί τι πλέον ἐκείνου γένοιτο. Τὸν γὰρ ἐφ' ἑκάστη
ἐπιστήμῃ τελεώτατον ἐκείνῳ συμμίξαντα, εἴποις
ἂν μόνην εἰληφέναι πεῖραν, οὗ τὸ κράτος ἔχειν νε
νόμιστο πρότερον. Τὰ δὲ τῆς ἀρετῆς οὐ μόνον ἦσαν
ἔφάμιλλα, ἀλλὰ εἰ μηδὲν ἐκείνῳ προσῆν, ἀρκεῖν ἐν
τεῦθεν μηδενὸς τῶν περὶ ταῦτ᾽ εὐδοκίμων κατ᾽ οὐδὲν
ὅσον γε πρὸς δόξαν λείπεσθαι. Ὃν δῆτα τοῖς τοῦ
διωγμοῦ καιροῖς τῆς Παλαιστίνης μέρεσι διατρίβοντα έτη παραμείναι ἑπτὰ λόγος ἔχει.
stravit Theonas. Et una cum Pierio Achillas quoque in presbyterorum cathedra laudem magnam
est consecutus, sacrarum Scripturarum doctrinæ
præpositus: qua provincia recte obeunda multum
ei profuit philosophie studium, que sincera Evangelii dogmata et instituta clarissime in apertum
protulit. In Ponti autem regionibus Melitius magni
nominis fuit: quem, qui Græcam consectantur
sapientiam, mel Atticæ cognominarunt. De eo illud
nobis necessario dicendum est, ut si quis in omnibus præclaris studiis perfectissimum aliquem
hominem describere velit, ei tanquam absolutum
exemplar Melitius suficiat. Ars enim oratoria nativa
in eo est visa. Ac si eum eo tantum nomine admiraremur, minus ei quam meritus sit, tribueremus.
434 In aliis autem omnis generis studiis atque
doctrinis amplius quidquam, quam ille assecutus
sit, nemini in mentem venire potest. Quod si enim
in disciplina quaque absolutissimus quisquam cum
illo de ea verba contulisset, in ea sola eum eruditum atque exercitatum fuisse dixisses; et rursus
de alia arte si quis cum eo egisset, in ea quoque
eum longius excellere, præ eo studio iu quo prius
primas habere visus esset, judicasses. Virtutes
porro non solum cum tam varia eruditione in eo
certabant, verum etiam si nihil prorsus doctrinarum habuissent, hæ satis illi fuissent. Adeo in eis
ad summam laudem et gloriam nihil fecerat reliqui. Hic in ipsa gravi persecutione, septem annos
in Palæstinæ partibus mansisse dicitur.
CAPUT XXXVI.
De Laodicensibus episcopis, sapientia illustribus viris,
Laodicensis Ecclesiæ sacrum munus gessit post
Socratem Eusebius. Is, Alexandria profectus,
propter Paulum Samosatenum, in quem tum inquirebatur, in-Syriam venit. Unde ab iis qui ibi
divinarum rerum studiosi erant, in patriam redire
est impeditus: quod maximum religionis atque in
Deum fidei præsidium et columen illis temporibus
censoretur. Ejus deinde locum Anatolius obtinuit,
optimi decessoris bonus successor. Huic Alexandria
patria fuit. Præcipua certe laus ei in profana simul
et sacra philosophia, omnibus omnium præclarorum virorum calculis est tributa: ut ei, qui ad
Περὶ τῶν ἐν Λαοδικεία ιερατικῶς ἡγησαμέ
νων, ἐπὶ σοφία διαβοήτων ἀνδρῶν.
Τῆς δ᾽ ἐν Λαοδικεία παροικίας, μετά Σωκράτην
Εὐσέβιος τὸ ἱερᾶσθαι λαχών, καθηγεῖτο. Τῆς γὰρ
Αλεξάνδρου ὁρμήσας (αἰτία δ' ἦν Παῦλος ὁ ἐκ Σα
μοσάτων ἐξεταζόμενος), τῇ Συρίᾳ προσβάλλει. Προς
δὲ τῶν ἐκεῖσε περὶ τὰ θεῖα ἐσπουδακότων οἴκαδε
ἀναστρέψειν. εἴργεται, ἀκροθίνιόν τι τῷ τηνικάδε
χρόνῳ τῆς περὶ Θεὸν πίστεως γνωριζόμενος. Τοῦτον
δε ᾿Ανατόλιος, διεδέξατο, ἀραθὸς ἀρίστου διάδοχος,
τὴν ᾿Αλεξάνδρειαν μὲν καὶ οὗτος αὐχῶν πατρδία,
τὰ πρῶτα δ' ἐν τῇ ἔξω σορίᾳ καὶ καθ' ἡμᾶς, καὶ
τῶν λίαν ἐπισήμων ἁπάσαις ψήφοις κεκληρωμένος
ἅτε δὴ εἰς ἄκρον, ὅση περὶ γεωμετρίαν, καὶ ἀριθμῶν
ἀναλογίαν, καὶ ἀστρονομίαν, διαλεκτικὴν τε καὶ summam peritiamn geometris, proportionis nume
φυσικὴν καὶ θεολογικὴν φιλοσοφίαν, πρὸς δὲ καὶ
τῶν ἐν ῥητορείᾳ μαθημάτων έλασας. Οὐδενὶ γὰρ τὸ
ἴσον ἔχεῖν παρῆκεν αὐτῷ· ὃν λόγος ἔχει καὶ τῆς
κατ' Αριστοτέλην διατριβῆς πρῶτον ἀξιωθέντα συ
στήσασθαι τὴν σχολήν. Ἔργα μὲν οὖν ἄριστα τοῦτον
διαπράξασθαι κατ' ᾿Αλεξάνδρειαν ἐν τῇ τοῦ Βρουχιου πολιορκίᾳ ἱστορήται. Καὶ περὶ τῆς ἱσημερίας
τοῦ Πάσχα ἀκριβεστάτους όρους ὑπέδειξε· καὶ δίν
σαγωγὰς δὲ ἀριθμητικὰς ἐν δέκα συγγράμμασι και
ταλέλοιπε, καὶ ἄλλα πλείστα, ένδειξιν οὐκ ἐλαχίστην
τῆς περὶ τὰ καλὰ σπουδῆς αὐτοῦ παριστάνοντα.
Euseb. ut supra, πυρουχεῖον, publicæ aunona et tritici quod πυρός Græce dicitur, receptarorum, astronomiæ, dialectica, physics, ipsiusque
adeo theologica sapientiæ, artiumque dicendi omnium pervenerit, neminemque sibi parem esse
passus sit. Quem fama etiam est dignum esse judicatum, qui primns Aristotelicam institueret
scholam. Multaque is Alexandriæ Bruchii obsidionis tempore in civili dissensione et famis discrimine, propter annonæ angustiam, optime fecisse
civibusque consuluisse traditur. Et rationes finesque certos, Pascha æquinoctiali tempore celebrandum esse ostendit: Arithmeticas Institutiones deculum atque granarium. Refertur hoc ad Euseb.
lib. vu, cap. 32.
Chapter XXXVIICaput XXXVII
col. 1203–1204page 325 of 392
Caput XXXVI
PG 145:1203σαρείας Θεότεχνος ἐπιβαλών, καθίστα ἐπίσκοπον, διάδοχον τῆς κατ' αὐτὸν παροικίας προμνώμενος καὶ ἄμφω τοίνυν ἐπ' ὀλίγον τῆς ἐκεῖσε δήτ' ἐκκλησίας προέστησαν. Τῆς δὲ κατὰ Παῦλον συνόδου καὶ τοῦτον καλούσης, ἐπεὶ ὁδοιπορῶν διὰ τῆς Λαοδικέων παρῄει, ἄρτι τοῦ τῆς εὐσεβείας φερωνύμου μεταθεμένου τὸ ζῆν, πρὸς τῶν ἐκεῖσε βιασθεὶς ἀδελφῶν, τῆς Ἐκκλησίας προέστη. ᾿Αλλὰ καὶ τούτου δὴ τοῦ ᾿Ανατολίου μετὰ χρόνους ἱκανοὺς τὸ βιοῦν μεταλλάξαντος, τελευταῖος τῶν ἐκεῖσε πιστῶν πρὸ τοῦ διωγμοῦ καθίσταται Στέφανος, καὶ οὗτος ἀρκούντως μὲν λόγου καὶ παιδεία τῆς ἔξω μετειληφώς, ούκουν δ' ἐπίσης καὶ παιδείας τὴν θείαν λατρείαν ἔχων τοῖς εἰσ ρημένοις· ἔλεγχος γὰρ αὐτῷ κατέστη ὁ τοῦ διωγμοῦ Χεῖρας δὲ τούτῳ πρῶτος ὁ τῆς Παλαιστινῶν Και καιρός· μάλιστα γάρ δειλίας καὶ εἰρωνείας ἀνά πλεων, καὶ φιλοσοφίας ως πορρωτάτω τοῦτον ἀπέ δειξεν. Εἰ δ' ἐκεῖνος τοιοῦτος, οὐχὶ καὶ τὰ τῆς Εκκλησίας εἰς τοὐναντίον, μεταχωρεῖν έμελλε; Θεοῦ δὲ χεῖρα ὑπερτιθέντος, ἀνίστατό τε καὶ ἀνερρώννυτο. Θεόδοτος γὰρ μετ' ἐκεῖνον τὸν θρόνον δια δεξάμενος, τὴν λε κλῆσιν ἐπαληθεύουσαν ἔσχε· καὶ πράγμασιν αὐτοῖς ὁποῖον εἶναι χρὴ τὸν ἐπίσκοπον ἔδειξε. Καὶ γὰρ ἀμφότερα, καὶ τῶν ψυχῶν καὶ τῶν σωμάτων τὴν θεραπείαν, οὐδενὸς ἐφέρετο δεύτερα φιλάνθρωπος δ' εἴπερ τις ὤν, συμπαθείᾳ τὴν σπου δὴν ἐμίγου, τὴν ὠφέλειαν τῶν προσιόντων, ὁποτέραν βούλει, σὺν ἐπιστήμη πραγματευόμενος. ΚΕΦΑΛ. ΑΖ'. Περὶ τῶν ἐν Καισαρείᾳ τῆς Παλαιστίνης ἀρ χιερέων· καὶ περὶ Ευσεβίου του Παμφίλου. Τῆς δὲ κατὰ Παλοιστίνην Καισαρείας μετά Θεό τεκνον ᾿Αγάπιος ἐκηρύττετο· ὃν σπουδαῖον μὲν εἶ ναι ἡ τε πρᾶξις καὶ ὁ λόγος ἐγνώρισε· γνησίως τε προΐστατασθαι τοῦ λαοῦ, καὶ δαψιλείᾳ χειρὸς τοῖς δεομένοις τὸ προσῆκον ἐπάρδοντα. Ἐφ᾿ οὗ λόγῳ καὶ φιλοσόφῳ βίῳ διαζῶντα, καὶ τοῦ αὐτόθι πρεσβείου ἠξιωμένον, τὸν θεῖον Πάμφιγον ἔγνωμεν· οὗ τὸν βίον καὶ τὰ καθ᾽ ἔκαστον αὐτῷ πεπραγμένα, ἔτι δὲ καὶ περὶ ἧς συνεστήσατο ἐκεῖσε λόγων θείων καὶ φιλο σόφων διατριβῆι, πρὸς δὴ τούτοις καὶ τὴν ὑπὲρ εὐ σεβείας τούτου ἐν διαφόροις διωγμοῖς ὁμολογίαν, τούς τι ἀγῶνας αὐτοῦ, καὶ τὸ τελευταῖον ὡς τὸν τοῦ μαρτυρίου ἀνεδήσατο στέφανον, Εὐσέβιος ὁ τούτου ἀδελφιδοῦς, καὶ τοσοῦτον ἐκείνῳ φιλούμενον ὡς καὶ τὴν ἐκεί νου κλῆσιν ἐπίθετον σχεῖν, εἰς λεπτὸν ἐν ἰδίῳ συντά ματι περιέλαβε· καὶ τοῖς ἀκριβῶς βουλομένοις τὰ ἐκείνου εἰδέναι, αὐτῷ παραπέμπομεν. Ος δῆτα Εὐσέ βιος διὰ πάντων ἐλθὼν, μάλιστα τῇ περὶ τὰ θεία σπουδῇ ἐνακμάζει· ἄχρι δὲ καὶ Κωνσταντίου τὸν τῆς ζωῆς παρείλκυσε χρόνον. Χριστιανὸς δὲ τὰ μάλιστα ῶν, καὶ πολὺν τὸν ζῆλον ὑπὲρ Χριστοῦ πνέων, ἐν δεκαπέντε τόμοις τὴν εὐαγγελικήν συγγράφει προπαρασκευὴν· καὶ ἐν δέκα πάλιν τὴν εὐαγγελικὴν ᾿Από δείξον. Καὶ πρῶτος οὗτος τῇ μετὰ χεῖρας ὑποθέσει
σαρείας Θεότεχνος ἐπιβαλών, καθίστα ἐπίσκοπον,
διάδοχον τῆς κατ' αὐτὸν παροικίας προμνώμενος·
καὶ ἄμφω τοίνυν ἐπ' ὀλίγον τῆς ἐκεῖσε δήτ' Εκκλησίας προέστησαν. Τῆς δὲ κατὰ Παῦλον συνόδου καὶ
τοῦτον καλούσης, ἐπεὶ ὁδοιπορῶν διὰ τῆς Λαοδικέων
παρῄει, ἄρτι τοῦ τῆς εὐσεβείας φερωνύμου μεταθε·
μένου τὸ ζῆν, πρὸς τῶν ἐκεῖσε βιασθεὶς ἀδελφῶν,
τῆς Ἐκκλησίας προέστη. ᾿Αλλὰ καὶ τούτου δὴ τοῦ
᾿Ανατολίου μετὰ χρόνους ἱκανοὺς τὸ βιοῦν μεταλ
λάξαντος, τελευταῖος τῶν ἐκεῖσε πιστῶν πρὸ τοῦ
διωγμοῦ καθίσταται Στέφανος, καὶ οὗτος ἀρκούντως
μὲν λόγου καὶ παιδεία τῆς ἔξω μετειληφώς, ούκουν
δ' ἐπίσης καὶ παιδείας τὴν θείαν λατρείαν ἔχων τοῖς εἰσ
ρημένοις· ἔλεγχος γὰρ αὐτῷ κατέστη ὁ τοῦ διωγμοῦ
cem libellis composuit, aliaque plurimalitterarum Χεῖρας δὲ τούτῳ πρῶτος ὁ τῆς Παλαιστινῶν Και
monumenta, quæ eximii ejus in bonestis et liberalibus artibus studii satis magno sunt documento.
Primus ei Cæsareæ Palæstinæ episcopus Theotecnus manum injecit, episcopumque creavit, 435
Ecclesiæ suæ successorem eum designans atque
destinans. Sed ambo non ita diu Ecclesiæ ei præfuerunt. Nam cum et hunc synodus contra Paulum
coacla evocasset, et ipse per Laodiceam iter faceret, nuperque admodum ibi pietatis nomen referens episcopus Eusebius e vita migrasset, a fratribus detentus, ecclesiæ ei est præfectus. Anatolio
huic, cum post annos complures decessisset, postremus ibi fidelium episcopus, ante persecutionis
tempora, suffectus est Stephanus: satis ille quidem
profanis artibus instructus, sed non itidem ut de- καιρός· μάλιστα γάρ δειλίας καὶ εἰρωνείας ἀνάcessores ejus, in divinis Litteris institutus. Declaravit id persecutionis tempus, quod virum hunc
meticulosum, ad simulationemque et dissimulationem compositum, alienum esse etiam a philosophia
indicavit. Quod si talis ille fuit, nonne existimandum fuit ecclesiam quoque ejus postea a recta fidei
professione decessuram? Sedenim, Deo opitulante,
se illa erexit atque confirmavit. Theodotus namque
post illum episcopale munus sortitus, nomini suo
factis ipsis respondit: et operibus qualem esse
oporteat episcopum ostendit, animabus simul et
corporibus recte curandis nemini secundus, humanitateque singulari, si quisquam alius, et ipse præditus. Sic ille affectionum accommodatione et condolentia, studium officiumque pastorale temperavit: atque utilitatem eorum qui se consuluere, in hac
vel in illa meditatione diligenter et fideliter procuravit.
CAPUT XXXVII.
De episcopis Cæsareæ Palæstinæ, et de Eusebio
Pamphili.
In Ecclesia Cæsariensi Palæstinæ post Theotecnum, Agapius magnopere est laudatus: quem
bonum fidelemque episcopum fuisse, doctrina
simul et vita ipsa declaravit. Recte enim pieque
populo suo præiit, et munifica liberalique manu
benigne egentibus facultates suas impertiit. Eodem
tempore, eruditione juxta et vitæ instituto philosophum Christianum, et-presbyteri dignitate auctum, divinum Pamphilum floruisse scimus. Cujus
vitam et actiones omnes, celebrem etiam quam
ibi instituit profanæ divinæque philosophiæ scholam, 436 præterea constantem in variis persecutionibus confessionem, et certamina egregium.
que pro Christi nomine martyrium, Eusebius
sororis ejus filius, eidemque adeo charus ut ab eo
cognomen acceperit, copiose peculiari scripto est
prosecutus: ad quem eos qui accuratius hæc cognoscere voluerint, rejicio. Eusebius iste, disciplinis omnibus perceptis, sacrarum maxime Littefarum, in quibus conquievit, scientia enituit: et
äd Constantii usque tempora vixit. Et cum Chrištianæ professionis studiosissimus esset, egregiamque pro Christi honore æmulationem spiraret, quindecim tomis evangelicam Præparationem,
πλεων, καὶ φιλοσοφίας ως πορρωτάτω τοῦτον ἀπέ
δειξεν. Εἰ δ' ἐκεῖνος τοιοῦτος, οὐχὶ καὶ τὰ τῆς
Εκκλησίας εἰς τοὐναντίον, μεταχωρεῖν έμελλε;
Θεοῦ δὲ χεῖρα ὑπερτιθέντος, ἀνίστατό τε καὶ ἀνερ
ῥώννυτο. Θεόδοτος γὰρ μετ' ἐκεῖνον τὸν θρόνον διαδεξάμενος, τὴν λε κλῆσιν ἐπαληθεύουσαν ἔσχε· καὶ
πράγμασιν αὐτοῖς ὁποῖον εἶναι χρὴ τὸν ἐπίσκοπον
ἔδειξε. Καὶ γὰρ ἀμφότερα, καὶ τῶν ψυχῶν καὶ τῶν
σωμάτων τὴν θεραπείαν, οὐδενὸς ἐφέρετο δεύτερα·
φιλάνθρωπος δ' εἴπερ τις ὤν, συμπαθείᾳ τὴν σπου
δὴν ἐμίγου, τὴν ὠφέλειαν τῶν προσιόντων, όποτέραν βούλει, σὺν ἐπιστήμη πραγματευόμενος.
ΚΕΦΑΛ. ΑΖ'.
Περὶ τῶν ἐν Καισαρείᾳ τῆς Παλαιστίνης ἀρ·
χιερέων· καὶ περὶ Ευσεβίου του Παμφίλου.
Τῆς δὲ κατὰ Παλοιστίνην Καισαρείας μετά Θεό
τεκνον ᾿Αγάπιος ἐκηρύττετο· ὃν σπουδαῖον μὲν εἶ
ναι ἡ τε πρᾶξις καὶ ὁ λόγος ἐγνώρισε· γνησίως τε
προΐστατασθαι τοῦ λαοῦ, καὶ δαψιλείᾳ χειρὸς τοῖς
δεομένοις τὸ προσῆκον ἐπάρδοντα. Ἐφ᾿ οὗ λόγῳ καὶ
φιλοσόφῳ βίῳ διαζῶντα, καὶ τοῦ αὐτόθι πρεσβείου
ἠξιωμένον, τὸν θεῖον Πάμφιγον ἔγνωμεν· οὗ τὸν βίον
καὶ τὰ καθ᾽ ἔκαστον αὐτῷ πεπραγμένα, ἔτι δὲ καὶ
περὶ ἧς συνεστήσατο ἐκεῖσε λόγων θείων καὶ φιλοσόφων διατριβῆι, πρὸς δὴ τούτοις καὶ τὴν ὑπὲρ εὐσεβείας τούτου ἐν διαφόροις διωγμοῖς ὁμολογίαν, τούς
τι ἀγῶνας αὐτοῦ, καὶ τὸ τελευταῖον ὡς τὸν τοῦ μαρτυρίου ἀνεδήσατο στέφανον, Εὐσέβιος ὁ τούτου ἀδελφι
δοῦς, καὶ τοσοῦτον ἐκείνῳ φιλούμενον ὡς καὶ τὴν ἐκεί
νου κλῆσιν ἐπίθετον σχεῖν, εἰς λεπτὸν ἐν ἰδίῳ συντά
ματι περιέλαβε· καὶ τοῖς ἀκριβῶς βουλομένοις τὰ
ἐκείνου εἰδέναι, αὐτῷ παραπέμπομεν. Ος δῆτα Εὐσέ
βιος διὰ πάντων ἐλθὼν, μάλιστα τῇ περὶ τὰ θεία
σπουδῇ ἐνακμάζει· ἄχρι δὲ καὶ Κωνσταντίου τὸν τῆς
ζωῆς παρείλκυσε χρόνον. Χριστιανὸς δὲ τὰ μάλιστα
ῶν, καὶ πολὺν τὸν ζῆλον ὑπὲρ Χριστοῦ πνέων, ἐν
δεκαπέντε τόμοις τὴν εὐαγγελικήν συγγράφει προπαρασκευὴν· καὶ ἐν δέκα πάλιν τὴν εὐαγγελικὴν ᾿Από
δείξον. Καὶ πρῶτος οὗτος τῇ μετὰ χεῖρας ὑποθέσει
col. 1205–1206page 326 of 392
PG 145:1205ἐπέβαλεν, Εκκλησιαστικὴν ἱστορίαν πρῶτος ὀνομάσας τὴν βίβλον. Δέκα δ᾽ ἐν τομοις καὶ τοῦτο τὸ σύν ταγμα περικλείεται Καὶ ἄλλη δὲ αὐτοῦ βίβλος ἐμφέρεται, ἣν Κανόνα ἐπέγραψε, τὰς τῶν χρόνων ἀκριβουμένη γραφάς. Καὶ εἰς τὸν βίον δὲ Κωνσταντίνου, πέντε λόγους ἐξέδωκε· καὶ ἕτερον δὲ πρὸς αὐτόν, ὃν Τριακονταετηρικὸν ἐπιγράφει. Καὶ Στε φάνῳ περὶ τῶν ἐν τοῖς ἱεροῖς Εὐαγγελίοις ἀπορουμένων ἕτερον ἀνατίθησι. Καὶ ἄλλα διάφορα συφ γράμματα καταλέλοιπε, πολλὴν ὄνησιν τῇ Ἐκκλησίᾳ εἰσφέροντα. Πλὴν τοιοῦτος ὧν, ἐν πολλοῖς φαίνεται τὰ ᾿Αρείου πρεσβεύων, ἅτε δὴ κτίσμα τὸν Υἱόν, ἐξ ὧν συνάγειν ἔστι, καλών· κἄν Σωκράτης ὁ ἐκ Ναυάτου τὰ ἐκκλησιαστικὰ καὶ αὐτὸς συντάττων, ἐν τῷ δευτέρῳ τῶν τόμων ἔνστασιν οὐκ ἐλαχίστην προ ποίηται, ὀρθὰ φρονεῖν ἀναπείθων τὸν ἄνδρα, και συκοφαντίαν ὑφίστασθαι γενναίως διατεινόμενος, ῥήσεις τέ τινας ἐκείνου τῇ ἀπολογία καταστρωννύς, τὸ ἀναμφίβολον δῆθεν ἐχούσας· καὶ τῷ τῷ πρώτη συνόδῳ παρεῖναι· καὶ σύμψηφον καθεστάναι τοῖς τὸ ὁμοούσιον μάλα πρεσβεύσασιν. Ἐγὼ δ᾽ εἰ μὲν ἀγράφως τὴν ὀρθὴν ἠσπάσατο δόξαν, συντίθεμαι εἰ δ᾽ ἐξ ὧν ἐκείνου ἀνέγνων, πολλοῦ δέω ὑγιαίνουσαν καὶ ἀκίβδηλον τὴν ἐκείνου γνώμην περὶ τὴν πίστιν ὑπολαβεῖν. ᾿Αλλὰ καὶ περὶ τούτου ἐνταῦθά εἰς τὸ ὁμοούσιον, μοι κείσθω. Περιέχει δὲ καὶ ἡ παροῦσα ἔκτη μοι τῶν ἱστοριῶν χρόνον ἐτῶν τριάκοντα καὶ δύο, ἀρ ξαμένη μὲν ἀπὸ τοῦ πρώτου ἔτους Ουαλεριανοῦ, καταλήξασα δὲ ἄχρι τῆς ἀρχῆς Διοκλητιανοῦ· ὁπη νίκα κόσμου μὲν ἔτος εψήσ', ἀπὸ δὲ τῆς θείας τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ γεννήσεως διακοσιοστὸν καὶ ἐνενηκοστὸν ἐπεραίνετο. ΝΙΚΗΦΟΡΟΥ ΚΑΛΛΙΣΤΟΥ ΞΑΝΘΟΠΟΥΛΟΥ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑ Σ ΤΟΜΟΣ Ζ. ΚΕΦΑΛ. Α'. Περιοχὴ τῶν μελλόντων ῥηθήσεσθαι. Ῥάστη μὲν οὖν μέχρι τοῦδε καὶ διὰ λείας τῆς ὁδοῦ φερομένη ἡ τῆς ἱερᾶς ἡμῖν ἱστορίας ὑπόθεσις
ECCLESIASTICÆ HISTORIÆ LIB. VII.
ἐπέβαλεν, Εκκλησιαστικὴν ἱστορίαν πρῶτος ὀνομά- et decem aliis evangelicam demonstrationem est
σας τὴν βίβλον. Δέκα δ᾽ ἐν τομοις καὶ τοῦτο τὸ σύν
ταγμα περικλείεται Καὶ ἄλλη δὲ αὐτοῦ βίβλος
ἐμφέρεται, ἣν Κανόνα ἐπέγραψε, τὰς τῶν χρόνων
ἀκριβουμένη γραφάς. Καὶ εἰς τὸν βίον δὲ Κωνσταν
τίνου, πέντε λόγους ἐξέδωκε· καὶ ἕτερον δὲ πρὸς
αὐτόν, ὃν Τριακονταετηρικὸν ἐπιγράφει. Καὶ Στε
φάνῳ περὶ τῶν ἐν τοῖς ἱεροῖς Εὐαγγελίοις ἀπορουμένων ἕτερον ἀνατίθησι. Καὶ ἄλλα διάφορα συφγράμματα καταλέλοιπε, πολλὴν ὄνησιν τῇ Ἐκκλησίᾳ
εἰσφέροντα. Πλὴν τοιοῦτος ὧν, ἐν πολλοῖς φαίνεται
τὰ ᾿Αρείου πρεσβεύων, ἅτε δὴ κτίσμα τὸν Υἱόν, ἐξ
ὧν συνάγειν ἔστι, καλών· κἄν Σωκράτης ὁ ἐκ Ναυάτου τὰ ἐκκλησιαστικὰ καὶ αὐτὸς συντάττων, ἐν
τῷ δευτέρῳ τῶν τόμων ἔνστασιν οὐκ ἐλαχίστην προ
complexus. Et primus ipse manum præsenti argumento admovit, primusque libros eos ecclesiasticam Historiam appellavit, decemque eam tomis
absolvit. Est et aliud ejus volumen, in quo temporum certam accuratamque rationem digessit, et
quem Canonem appellavit. Scripsit quoque de
Constantini Vita libros quinque. Edidit et alium
ad eumdem, quem Tricennalem inscripsit. Ad
Stephanum item alium de iis quæ in Evangeliis in
dubium seu disputationem vocantur. Sed et alia
varia reliquit scripta, quæ multum Ecclesiæ afferunt utilitatis. Verum enimvero etiamsi talis fuerit, in multis tamen eum apparet Arii sententiam
comprobasse, ut qui Filium (sicuti id ex ejus
ποίηται, ὀρθὰ φρονεῖν ἀναπείθων τὸν ἄνδρα, και scriptis colligere licet creaturam vocet. Quamvis
συκοφαντίαν ὑφίστασθαι γενναίως διατεινόμενος, Socrates, qui et ipse ex Novatianis res ecclesiasti
ῥήσεις τέ τινας ἐκείνου τῇ ἀπολογία καταστρωννύς, cas scripsit, in secundo tomo maximopere persuaτὸ ἀναμφίβολον δῆθεν ἐχούσας· καὶ τῷ τῷ πρώτη dere contendit, recte eum virum sentire, eumσυνόδῳ παρεῖναι· καὶ σύμψηφον καθεστάναι τοῖς demque sycophantice eo nomine a nonnullis impeti.
τὸ ὁμοούσιον μάλα πρεσβεύσασιν. Ἐγὼ δ᾽ εἰ μὲν Atque ut id magno animo certius comprobet, in
ἀγράφως τὴν ὀρθὴν ἠσπάσατο δόξαν, συντίθεμαι defensione sua, dicta illius quædam, ambiguitatem
εἰ δ᾽ ἐξ ὧν ἐκείνου ἀνέγνων, πολλοῦ δέω ὑγιαίνου- tamen complectentia, contexit: eumdemque primæ
σαν καὶ ἀκίβδηλον τὴν ἐκείνου γνώμην περὶ τὴν synodo affuisse, atque una cum aliis suffragio suo
πίστιν ὑπολαβεῖν. ᾿Αλλὰ καὶ περὶ τούτου ἐνταῦθά et calculo εἰς τὸ ὁμοούσιον, sive in consubstantiale
μοι κείσθω. Περιέχει δὲ καὶ ἡ παροῦσα ἔκτη μοι consensisse refert. Ego vero, si ille quidem sine
τῶν ἱστοριῶν χρόνον ἐτῶν τριάκοντα καὶ δύο, ἀρ- scrripto rectam complexus est opinionem, Socrati
ξαμένη μὲν ἀπὸ τοῦ πρώτου ἔτους Ουαλεριανοῦ, non refragor; sin autem ex scriptis illius, quæ
καταλήξασα δὲ ἄχρι τῆς ἀρχῆς Διοκλητιανοῦ· ὁπη- legi, res sit dijudicanda, multum abest ut sanam
νίκα κόσμου μὲν ἔτος εψήσ', ἀπὸ δὲ τῆς θείας τοῦ sinceramque ejus de fide sententiam fuisse puΚυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ γεννήσεως διακοσιο- tem. Verum de hoc etiam hæc satis sint. Et continet
στὸν καὶ ἐνενηκοστὸν ἐπεραίνετο.
hic quoque hujus historiæ liber annorum triginta
duorum tempus: 437 qui initium sumpsit a primo Valeriani anno, finem autem accipit, ineunte Diocletiani imperio: a mundo condito quinquies millesimo septingentesimo nonagesimo quinto a
divina autem Domini nostri Jesu Christi nativitate ducentesimo nouagesimo anno
Secundum neotericos chronologos, 4265.
Al. 287.
ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑ Σ
ΤΟΜΟΣ Ζ.
XANTHOPULI
ECCLESIASTICÆ HISTORIE
TOMUS VII
Περιοχὴ τῶν μελλόντων ῥηθήσεσθαι.
Ῥάστη μὲν οὖν μέχρι τοῦδε καὶ διὰ λείας τῆς
ὁδοῦ φερομένη ἡ τῆς ἱερᾶς ἡμῖν ἱστορίας ὑπόθεσις
CAPUT I.
440 Expositio dicendorum.
Facilis hucusque nobis fuit labor, levique et
plana via sacra decurrit historia. Quamvis enim
Chapter IICaput II
col. 1207–1208page 327 of 392
Caput ILiber Septimus
PG 145:1207ἦν, δεινὸν μὲν κάν τοῖς ἄνωθεν πνέοντος τοῦ πονη ροῦ καθ᾿ ἡμῶν πνεύματος, πλὴν ἁπλῶς καὶ μονοειδῶς· νῦν δὲ τοῖς ἐξῆς ὀκνεῖ προβαίνειν· ἀναστο μονται δ᾽ οἷον καὶ ὥσπερ ἀναχαιτίζεται, τῇ πολλή μὲν καὶ βιαία φορᾷ τοῦ πολυπλόκου κακοῦ, καὶ τοῖς τῶν μαρτύρων δ' οὐχ ἧττον αἱμασι κατὰ θαλάσσας ἀτεχνῶς ρέουσιν, ἐπικλυζομένη, καὶ τοῦ πρόσω βαίνειν ἀνειργομένη. Λέγειν δ' ανάγκη και θάπαξ χεῖρα τῷ ἔργῳ ἐπιβαλοντι. Καὶ τοίνυν τὰ προλαβόντα ὡς ἑνὸν διελθόντες, ἐν τῷ παρόντι τὰ ἐπὶ Διοκλητιανοῦ καὶ τῶν μετ᾿ αὐτὸν εἰσποιηθέν των ἐπέλθωμεν. Ἐφ᾽ ὧν καὶ ὁ μέγιστος ἀνεκινήθη τῶν διωγμών. Μετρίως δὲ καὶ τῶν κατὰ τόπους δεινῶν ἐφαψόμεθα· καὶ μνήμην δὲ ἰδίως τινῶν ὁ λόγος ἡμῖν διαλήψεται· όπως το τοῖς τὰ ἡμῶν των ραννήσασι παλινωδίαν ᾄδειν ἐγένετο· τόν τε τρό που τῆς αὐτῶν ὑστάτης πανωλεθρίας· ἔτι δὲ καὶ ὡς ὁ πολὺς καὶ μέγιστος Κωνσταντίνος, θείῳ γεύ ματι τῷ σωτηριώδει όπλῳ καθοπλισθεὶς τῷ ἀνικήτω σταυρῷ, τήν τε χώραν ἅπασαν τῶν τυράννων έχει καθαίρει ληστῶν, καὶ τὴν τῶν Ἑλλήνων ἀπελαύ και θρησκείαν· τά τε ἡμέτερα, εἰς γόνυ κλίνοντα καὶ καταπεσεῖν ἐπειγόμενα, ἀποχρῶσαν παρασχών χεῖρα, ανώρθωσε τε, καὶ εἰσαεὶ ἐν βεβαίῳ ἐστάναι τῆς θείας ἡγουμένης ροπῆς, στερρώς παρεσκεύασεν. Ἔχει δὲ οὕτως. ΚΕΦΑΛ΄. Β. Οπως τὰ ἡμέτερα πρότερον καλῶς ἔχοντα, τῇ πρὸς ἀλλήλους ἔριδι καὶ φιλονεικίᾳ άμοιρα τῆς θείας ἐπισκοπὴς ἐγένοντο οἰκονομικῶς πρός καιρόν. Εν ὅτι τὰ ἡμέτερα είχε καλῶς, δόξη καὶ παρ ρησίᾳ ένσεμνυνόμενα, τοῦ θείου λόγου απανταχοῦ τῆς γῆς διαόκτος, Ελλησί τε καὶ βαρβάροις παρα δόξως εἰσδεχόμενα καὶ τιμώμενα. Καὶ οὐκ ἀγεννή τεκμήρια ἦσαν ἡ τε τῶν κρατούντων δεξίωσις, καὶ ἔθνη τινὰ, ὧν τὴν ἡγεμονίαν ἡμῖν ἐνεχείριζον, τά τι βασίλεια, καὶ ὅσοι ἐπὶ τῶν ἀρχῶν ἦσαν, τὰ κατ' οἴκους τοῖς ἡμετέροις ἐπιτρέποντες. οὓς διὰ τὴν τῆς πίστεως περιφάνειαν ἐξόχους τε καὶ τῶν κατ' αὐτοὺς ὑπερέχειν ἔκρινον δεῖν. Έδειξε τοῦτο Δωρό Θεὸς ἐκεῖνος, ὁ μηδενὶ τὸ ἴσον ἐάσας ἔχειν αὐτῷ τῆς τιμῆς τοῖς ἐν ταῖς ἀρχαῖς ἡγεμόσιν εὐνοίας χάριν καὶ πίστεως· ὅ τε περιβόητος Γοργόνιος, καὶ ἄλλοι ἐπίσης αὐτοῖς ἔχοντες, καὶ τῆς ἀνωτάτω ἠξιωμένοι τιμῆς διὰ τὸ τῆς πίστεως γνήσιον. Δι' οὓς καὶ οἱ κατὰ χώρας τῶν ἐκκλησιῶν ἡγεμόνες οὐκ ελαχίστης θεραπείας ἠξίωντο. Πρὸς δὲ τούτοις ἐναργῶς ἐδείκνυ καὶ ἡ μυρίανδρος ἐκείνη τῶν προσευκτηρίων οίκων συναγωγή ὧν στενοχωρουμένων διὰ τὸ πλῆθος, εὐρείας ἦν ἐξ αὐτῶν ἰδεῖν κρηπίδων, εἰς πλάτος ἅμα καὶ μέγεθος κατὰ πάσας χώρας ἐκκλησίας ἀγει ρομένας· ὰ δὴ καὶ τῷ χρόνῳ προσήκοντι εἰς αΰξη σιν καὶ αὐτὰ ἐπεδίδου, οὐδενὸς τολμῶντος εἴργειν, καὶ φθόνω βασκαίνοντι ἀφανίζειν, τῆς θείας καὶ οὐρανίου χειρός φρουρούσης, καὶ τῶν ἐπιβουλών άνω τιθείσης αὐτά. Ἐπεὶ δὲ τῷ πολλῷ τῆς ἐλευθε
antea quoque graviter adversus nos malignus spi- ἦν, δεινὸν μὲν κάν τοῖς ἄνωθεν πνέοντος τοῦ πονηraverit spiritus, simplex tamen et uniformis ea fuit
calamitas. Deinceps vero horret progredi stylus.
Interrumpitur namque, et quodammodo ingenti et
violento variarum cladium impetu inhibetur: atque ei inundatione sanguinis martyrum, pelagi prorsus instar fluentis, cursum tenere non permittitur.
Sed enim qui semel operi huic manus admoveri
mus, procedendum nobis est necessario. Itaque qui,
ut potuimus, priora exposuimus, in hoc libro etiam
res sub Diocletiano, eisque quos ille sibi in imperio adoptione ascivit, gestas persequemur. Sub
iis enim maxima omnium persecutio est excitata.
Et non ita multis, quæ certis in locis accidere
calamitates, attingemus. Quasdam etiam singillaροῦ καθ᾿ ἡμῶν πνεύματος, πλὴν ἁπλῶς καὶ μονοειδῶς· νῦν δὲ τοῖς ἐξῆς ὀκνεῖ προβαίνειν· ἀναστο
μονται δ᾽ οἷον καὶ ὥσπερ ἀναχαιτίζεται, τῇ πολλή
μὲν καὶ βιαία φορᾷ τοῦ πολυπλόκου κακοῦ, καὶ
τοῖς τῶν μαρτύρων δ' οὐχ ἧττον αἱμασι κατὰ θα
λάσσας ἀτεχνῶς ρέουσιν, ἐπικλυζομένη, καὶ τοῦ
πρόσω βαίνειν ἀνειργομένη. Λέγειν δ' ανάγκη και
θάπαξ χεῖρα τῷ ἔργῳ ἐπιβαλοντι. Καὶ τοίνυν τὰ
προλαβόντα ὡς ἑνὸν διελθόντες, ἐν τῷ παρόντι τὰ
ἐπὶ Διοκλητιανοῦ καὶ τῶν μετ᾿ αὐτὸν εἰσποιηθέν
των ἐπέλθωμεν. Ἐφ᾽ ὧν καὶ ὁ μέγιστος ἀνεκινήθη
τῶν διωγμών. Μετρίως δὲ καὶ τῶν κατὰ τόπους
δεινῶν ἐφαψόμεθα· καὶ μνήμην δὲ ἰδίως τινῶν ὁ
λόγος ἡμῖν διαλήψεται· όπως το τοῖς τὰ ἡμῶν των
tim memorabimus. Tum autem, quomodo tyranni ραννήσασι παλινωδίαν ᾄδειν ἐγένετο· τόν τε τρό
που τῆς αὐτῶν ὑστάτης πανωλεθρίας· ἔτι δὲ καὶ
ὡς ὁ πολὺς καὶ μέγιστος Κωνσταντίνος, θείῳ γεύ
ματι τῷ σωτηριώδει όπλῳ καθοπλισθεὶς τῷ ἀνικήτω
σταυρῷ, τήν τε χώραν ἅπασαν τῶν τυράννων έχει
καθαίρει ληστῶν, καὶ τὴν τῶν Ἑλλήνων ἀπελαύκαι θρησκείαν· τά τε ἡμέτερα, εἰς γόνυ κλίνοντα
καὶ καταπεσεῖν ἐπειγόμενα, ἀποχρῶσαν παρασχών
χεῖρα, ανώρθωσε τε, καὶ εἰσαεὶ ἐν βεβαίῳ ἐστάναι
τῆς θείας ἡγουμένης ροπῆς, στερρώς παρεσκεύα
σεν. Ἔχει δὲ οὕτως.
sævissimi, qui supra modum crudelitate in nos
exercuerunt, ad palinodiam et tyrannidis suæ re
cantationem sint redacti, postremoque interneçione interierint. Præterea, ut maximus ille
Constantinus, Deo annuente, salutari instructus
armatura, invictæque crucis signo armatus, regiones et terras omnes a prædonibus repurgarit 441
tyrannis, superstitionemque Græcorum nefandam
exstirparit, et res nostras oppido quam inclinatas, ruinamque jam minantes, auxiliari adhibita
manu restituerit, atque in perpetuum divini numinis nutu permansuras confirmarit, referemus.
Et res sic habet.
CAPUT II.
Utres Christianorum, quæ antea pulchre steterant,
intestina dissensione atque contentione a divina
visitatione exciderint. Quæ quidem ad tempus permissione divina sic accidere.
Erat aliquando tempus, cum Christiana professio pulchre staret, gloriaque sua et libertate clara
haberetur: Græcis juxta et Barbaris, quod divini
verbi prædicatio ubique terrarum vigeret, grata
et accepta. Hujus rei certa documenta sunt, cum
magnorum principum erga homines nostros egregia
benevolentia et humanitas, ac gentes quædam.
quarum provinciæ Christianis administrandæ datæ
sunt: tum imperatores ipsi Romani, et maximi
quique magistratus, qui res aulicas et domesticas
suas nostris curandas commiserunt. Eos quippe
propter egregiam spectatamque fidem præesse
aliis, atque honore dignitateque præcellere oportere judicarunt. Satis id declaravit Dorotheus ille,
qui neminem honore ex magistratibus et præfectis
omnibus, propter bonæ mentis integritatem et fidem
habuit parem: et præclarus Gorgonius, atque alii
ois pares qui etiam ad supremum honorem sunt
assumpti, propter fidei sinceritatem. Ac per ejuscemodi viros in locis passim quibusque Ecclesiarum antistitibus non parum accidit opis et consolationis. Ostendunt id quoque plurimorum millium
hominum in oratoriis domibus cœtus et conventus
habiti: quæ oratoria, cum propter angustiam,
confluentem tantam multitudinem non caperent,
cernere erat, ex parvis initiis et fundamentis, in
Οπως τὰ ἡμέτερα πρότερον καλῶς ἔχοντα, τῇ
πρὸς ἀλλήλους ἔριδι καὶ φιλονεικίᾳ άμοιρα
τῆς θείας ἐπισκοπὴς ἐγένοντο οἰκονομικῶς
πρός καιρόν.
Εν ὅτι τὰ ἡμέτερα είχε καλῶς, δόξη καὶ παρρησίᾳ ένσεμνυνόμενα, τοῦ θείου λόγου απανταχοῦ
τῆς γῆς διαόκτος, Ελλησί τε καὶ βαρβάροις παραδόξως εἰσδεχόμενα καὶ τιμώμενα. Καὶ οὐκ ἀγεννή
τεκμήρια ἦσαν ἡ τε τῶν κρατούντων δεξίωσις, καὶ
ἔθνη τινὰ, ὧν τὴν ἡγεμονίαν ἡμῖν ἐνεχείριζον, τά τι
βασίλεια, καὶ ὅσοι ἐπὶ τῶν ἀρχῶν ἦσαν, τὰ κατ'
οἴκους τοῖς ἡμετέροις ἐπιτρέποντες. οὓς διὰ τὴν
τῆς πίστεως περιφάνειαν ἐξόχους τε καὶ τῶν κατ'
αὐτοὺς ὑπερέχειν ἔκρινον δεῖν. Έδειξε τοῦτο Δωρό
Θεὸς ἐκεῖνος, ὁ μηδενὶ τὸ ἴσον ἐάσας ἔχειν αὐτῷ τῆς
τιμῆς τοῖς ἐν ταῖς ἀρχαῖς ἡγεμόσιν εὐνοίας χάριν
καὶ πίστεως· ὅ τε περιβόητος Γοργόνιος, καὶ ἄλλοι
ἐπίσης αὐτοῖς ἔχοντες, καὶ τῆς ἀνωτάτω ἠξιωμένοι
τιμῆς διὰ τὸ τῆς πίστεως γνήσιον. Δι' οὓς καὶ οἱ
κατὰ χώρας τῶν ἐκκλησιῶν ἡγεμόνες οὐκ ελαχίστης
θεραπείας ἠξίωντο. Πρὸς δὲ τούτοις ἐναργῶς ἐδείκνυ
καὶ ἡ μυρίανδρος ἐκείνη τῶν προσευκτηρίων οίκων
συναγωγή ὧν στενοχωρουμένων διὰ τὸ πλῆθος,
εὐρείας ἦν ἐξ αὐτῶν ἰδεῖν κρηπίδων, εἰς πλάτος
ἅμα καὶ μέγεθος κατὰ πάσας χώρας ἐκκλησίας ἀγει
ρομένας· ὰ δὴ καὶ τῷ χρόνῳ προσήκοντι εἰς αΰξησιν καὶ αὐτὰ ἐπεδίδου, οὐδενὸς τολμῶντος εἴργειν,
καὶ φθόνω βασκαίνοντι ἀφανίζειν, τῆς θείας καὶ
οὐρανίου χειρός φρουρούσης, καὶ τῶν ἐπιβουλών
άνω τιθείσης αὐτά. Ἐπεὶ δὲ τῷ πολλῷ τῆς ἐλευθε
col. 1209–1210page 328 of 392
PG 145:1209ριας ἐπὶ τὸ χαυνόν τε καὶ νωθρὸν τὰ καθ᾿ ἡμᾶς μετεπλάττετο. ἡμῶν αὐτῶν κατ᾿ ἀλλήλων τοῖς φθόνοις ὁπλιζομένων, καὶ δόρασι τοῖς λόγοις προσχρώμενοι, ἀγεννῶς οὕτως ἐστασιάζομεν, ὑπόκρισις δέ τις καὶ εἰρωνεία εἰς ὅσον ἦν ἐγχωροῦν ἐν ἡμῖν αὐτοῖς εἰσ εφθάρη, καὶ ἡ κακία ἐπὶ μεῖζον προσχώρει, τὸ μὲν θεῖον όμμα, ώσπερ ἔθος αὐτῷ πεφεισμένως τε ἡμῶν ἱπτετο, καὶ μετρίως τὰ τῆς ἡμετέρας ἐποι εἶτο ἐπισκοπῆς. Καὶ πρῶτα μὲν τὰ δεινὰ ἐπεχώρει ἀπὸ τῶν ἐν ταῖς στρατείαις ἡμῶν ἀδελφῶν· ὡς δέ καὶ ἔτι πόρρω ήμεν αισθήσεως, καὶ οὐχ όπως ελεύσασθαι τὴν καθ' ἡμῶν ὀργὴν ἐσκοπούμεν· του ναντίον δ' απαν καὶ κακίας άλλας προσεπεϊρίβομεν ὥσπερ εἰ μηδ' ἦν ὁ ἐπισκοπῶν καὶ πρὸς λόγους έκαστα διευθύνων· οἵ τε δοκοῦντες ἐν ἡμῖν τῆς θρησ σκείας στηρίγματα, καὶ ποιμενικῶς ἐξηγούμενοι, τοὺς θείους θεσμούς παρωσάμενοι, φιλονεικεῖν ᾑροῦντο, καὶ πρὸς ἀλλήλους ἀναφλεγόμενοι, ἐξ ἔρι δος εἰς ἔριν τὸ κατ' ἀλλήλων μίσος ἐπὶ μέγιστον αύξησαν, τὸ φιλαρχεῖν διεκδικούντες τυραννικώτερον τηνικαῦτα τὰ τῆς Γραφῆς ἐκεῖνα ἦν ὁρᾷν ᾿Εγνόφωσεν ἐν ὀργῇ αὐτοῦ Κύριος τὴν θυγα τέρα Σιών· καὶ κατέρριψεν ἐξ οὐρανοῦ εἰς γῆν τὴν δόξαν τοῦ Ἰσραήλ. Καθεῖλε πάντας τοὺς φραγμοὺς αὐτοῦ, καὶ κατέστρεψε τὴν διαθή την τοῦ δούλον αὐτοῦ· καὶ ἐβεβήλωσεν εἰς γῆν, διὰ τῆς τῶν ἐκκλησιῶν καθαιρέσεως, τὸ ἁγία σμα αὐτοῦ, καὶ ὅσα ἐξῆς. Νεὼ γὰρ ἐξ αὐτῶν ἀνασπώ μενοι τῶν κρηπίδων εἰς ἔδαφος κατηῤῥάσσοντο· τὰ τε ἱερὰ γράμματα ἐπὶ μέσης ἀγορᾶς προκείμενα, πυρὸς ἦν δαπάνη· οἱ δὲ προύχοντες ἐν ἡμῖν, ὧδε κἀκεῖσε δια διδράσκοντες, φυγῇ τὴν σωτηρίαν ἐπραγματεύοντο. Αλλοι δὲ καὶ ζωγρούμενοι, αἰσχρόν τι παίγνιον ἦσαν τοῖς ἡμῶν ἐπηρεασταῖς· ὅτε καὶ κατ᾿ ἄλλον δῆτα προφήτην, Ἐξεχύθη ἐξουδένωσις ἐπ' ἄρχε οντας· καὶ ἐπλάνησεν αὐτοὺς ἐν ἀβάτῳ καὶ οὐχ ὁδῷ. ᾿Αλλὰ τὸ μὲν τοιαῦτα ἱστορεῖν οὐχ ἡμέτερον πλὴν ὅσον ἐνδείξασθαι την θείαν κρίσιν, καὶ δι καιώσασθαι κατά λόγον προηγμένην ἐφ᾽ ἅπασιν. ᾿Αλλὰ τούτων τέως ἀφέμενοι, ἐπὶ τοὺς ἱεροὺς ἕωμεν τῶν μαρτύρων ἀθλους ἐν ἐπιτόμῳ τὰ κατ᾿ αὐτοὺς διερχόμενοι. Πρώτον οὖν ὅπως εἶχε τὰ τῆς ἀρχῆς διηγήσομαι. ΚΕΦΑΛ. Γ'. Ως Διοκλητιανός Μαξιμιανὸν τὸν Ερκούλλιον συνάρχειν είλετο· καὶ ὡς τὸν καθ᾿ ἡμῶν ἐπίνη σε διωγμόν. Διοκλητιανός, ὥσπερ εἴρηται, τὴν βασιλείαν πα ραλαβών, ἐπεὶ κατὰ Χριστοῦ μάχην κινεῖν τῶν πώς ποτε μνημονευομένων χαλεπώτα την ἐρέθιστο, τὴν τοῦ Χριστοῦ μαρτύρων γενναίαν ἔνστασιν εἰδὼς καὶ ἀντιπαράταξιν· ἐπεὶ πρὸς τοιούτους καὶ τοσούτους
ECCLESIASTICE HISTORLE LIB. VII.
ριας ἐπὶ τὸ χαυνόν τε καὶ νωθρὸν τὰ καθ᾿ ἡμᾶς με- augusta, amplitudine et magnitudine admiranda,
τεπλάττετο. ἡμῶν αὐτῶν κατ᾿ ἀλλήλων τοῖς φθόνοις
ὁπλιζομένων, καὶ δόρασι τοῖς λόγοις προσχρώμενοι,
ἀγεννῶς οὕτως ἐστασιάζομεν, ὑπόκρισις δέ τις καὶ
εἰρωνεία εἰς ὅσον ἦν ἐγχωροῦν ἐν ἡμῖν αὐτοῖς εἰσεφθάρη, καὶ ἡ κακία ἐπὶ μεῖζον προσχώρει, τὸ
μὲν θεῖον όμμα, ώσπερ ἔθος αὐτῷ πεφεισμένως τε
ἡμῶν ἱπτετο, καὶ μετρίως τὰ τῆς ἡμετέρας ἐποι
εἶτο ἐπισκοπῆς. Καὶ πρῶτα μὲν τὰ δεινὰ ἐπεχώρει
ἀπὸ τῶν ἐν ταῖς στρατείαις ἡμῶν ἀδελφῶν· ὡς δέ
καὶ ἔτι πόρρω ήμεν αισθήσεως, καὶ οὐχ όπως
ελεύσασθαι τὴν καθ' ἡμῶν ὀργὴν ἐσκοπούμεν· του
ναντίον δ' απαν καὶ κακίας άλλας προσεπεϊρίβομεν
ὥσπερ εἰ μηδ' ἦν ὁ ἐπισκοπῶν καὶ πρὸς λόγους
έκαστα διευθύνων· οἵ τε δοκοῦντες ἐν ἡμῖν τῆς θρησ
σκείας στηρίγματα, καὶ ποιμενικῶς ἐξηγούμενοι,
τοὺς θείους θεσμούς παρωσάμενοι, φιλονεικεῖν
ᾑροῦντο, καὶ πρὸς ἀλλήλους ἀναφλεγόμενοι, ἐξ ἔρι·
δος εἰς ἔριν τὸ κατ' ἀλλήλων μίσος ἐπὶ μέγιστον
αύξησαν, τὸ φιλαρχεῖν διεκδικούντες τυραννικώτε
ρον τηνικαῦτα τὰ τῆς Γραφῆς ἐκεῖνα ἦν ὁρᾷν·
᾿Εγνόφωσεν ἐν ὀργῇ αὐτοῦ Κύριος τὴν θυγατέρα Σιών· καὶ κατέρριψεν ἐξ οὐρανοῦ εἰς γῆν
τὴν δόξαν τοῦ Ἰσραήλ. Καθεῖλε πάντας τοὺς
φραγμοὺς αὐτοῦ, καὶ κατέστρεψε τὴν διαθή
την τοῦ δούλον αὐτοῦ· καὶ ἐβεβήλωσεν εἰς
γῆν, διὰ τῆς τῶν ἐκκλησιῶν καθαιρέσεως, τὸ ἁγία
σμα αὐτοῦ, καὶ ὅσα ἐξῆς. Νεὼ γὰρ ἐξ αὐτῶν ἀνασπώμενοι τῶν κρηπίδων εἰς ἔδαφος κατηῤῥάσσοντο· τὰ τε
ἱερὰ γράμματα ἐπὶ μέσης ἀγορᾶς προκείμενα, πυρὸς ἦν
δαπάνη· οἱ δὲ προύχοντες ἐν ἡμῖν, ὧδε κἀκεῖσε δια
διδράσκοντες, φυγῇ τὴν σωτηρίαν ἐπραγματεύοντο.
Αλλοι δὲ καὶ ζωγρούμενοι, αἰσχρόν τι παίγνιον
ἦσαν τοῖς ἡμῶν ἐπηρεασταῖς· ὅτε καὶ κατ᾿ ἄλλον
δῆτα προφήτην, Ἐξεχύθη ἐξουδένωσις ἐπ' ἄρχε·
οντας· καὶ ἐπλάνησεν αὐτοὺς ἐν ἀβάτῳ καὶ
οὐχ ὁδῷ. ᾿Αλλὰ τὸ μὲν τοιαῦτα ἱστορεῖν οὐχ ἡμέτερον
πλὴν ὅσον ἐνδείξασθαι την θείαν κρίσιν, καὶ δι
καιώσασθαι κατά λόγον προηγμένην ἐφ᾽ ἅπασιν.
᾿Αλλὰ τούτων τέως ἀφέμενοι, ἐπὶ τοὺς ἱεροὺς ἕωμεν
τῶν μαρτύρων ἀθλους ἐν ἐπιτόμῳ τὰ κατ᾿ αὐτοὺς
διερχόμενοι. Πρώτον οὖν ὅπως εἶχε τὰ τῆς ἀρχῆς
διηγήσομαι.
in locis omnibus excitari atque construi templa.
Quæ ipsa temporis processu deinde incrementa
quoque ampliora cepere, cum qui ea ædificari
atque augeri prohiberet, aut per fascinantem invidiam aboleret, nemo esset. Sic ea coelestis manus
custodivit, atque extra insidiarum omnium aleam
posita esse voluit. Posteaquam autem per multam
libertatem nostram, in mollitiem et languorem professionem fidei convertimus, atque invidia stimulati, armari ipsi contra nos cepimus, orationibusque et scriptis pro hastis et spiculis usi, turpiter
fadas seditiones excitavimus: 442 proindeque
simulatio quædam et dissimulatio quam potuit
maxime in Ecclesiam involavit, et malitia vires
majores accepit, oculus Dei more suo benigne nos
castigando visitavit, et paterne coercuit. Ac primum quidem ærumnæ a fratribus castra et militiam sectantibus incepere. quarum sensu cum
adhuc longius abessemus, tantum abest ut de
placanda justa Dei in nos ira cogitaremus, ut etiam
insuper omnne genus malitia et peccatorum aliorum, ad pristina delicta accumularemus: perinde
atque non esset qui hæc consideraret atque specularetur, quive rationem istorum omnium flagitaret. Cæterum qui sibi religionis nostræ columnæ
esse videbantur, et munus pastorale gerebant,
divinis sanctionibus et legibus abjectis, ad contentionis studiam prolapsi, et vehementius inter
se ardore quodam concitati, dissidium ex dissidio
severe, ac mutua odia magis ac magis adauxere,
ambitionem et cupiditatem dominandi vindicantes,
et tyrannorum more contentiose ad se pertrahentes. Tum scilicet evenire ea, quæ Scriptura refert,
vidimus: Obscuravit in ira sua Dominus fliam
Sion, et disjecit e cœlo in terram gloriam Israel.
Destruxit omnes macerias ejus, et evertit fœdus ser vi
sui. Et profanando prostravit in terram, per ecclesiarum vastationem, sanctificationem ejus,» et quæ
sequuntur. Templa namque, ex ipsis revulsa fundamentis, soło æquata sunt, et sacrosancta scripta
in medio foro conflagrarunt. Qui vero honore inter nos excellebant, hinc et inde cursitantes, fuga
saluti suæ consuluerunt. Alii porro in fuga excepti, ludibrium fuere eorum qui nobis insultant. Cum
etiam, juxta alium prophetam, effusus est contemptus in principes, et errare fecit eos in invio, et non
via. Verum hæc persequi oratione nostrum non est, præterquam ut divinum judicium indicemus.
eique justitiæ laudem tribuamus, quod videlicet certa et æqua ratione procedit in omnes. Sed his
a nunc omissis, ad sacra martyrum certamina, breviter ea exposituri, procedemus. Primum autem
quomodo se Romani imperii res habuerint, dicemus.
Ως Διοκλητιανός Μαξιμιανὸν τὸν Ερκούλλιον
συνάρχειν είλετο· καὶ ὡς τὸν καθ᾿ ἡμῶν
· ἐπίνη σε διωγμόν.
Διοκλητιανός, ὥσπερ εἴρηται, τὴν βασιλείαν παραλαβών, ἐπεὶ κατὰ Χριστοῦ μάχην κινεῖν τῶν πώς
ποτε μνημονευομένων χαλεπώτα την ἐρέθιστο, τὴν
τοῦ Χριστοῦ μαρτύρων γενναίαν ἔνστασιν εἰδὼς καὶ
ἀντιπαράταξιν· ἐπεὶ πρὸς τοιούτους καὶ τοσούτους
443 CAPUT III.
Ut Diocletianus Maximianum Herculium socium
sibi imperii allegerit, etut is persecutionem contra nos instituerit.
Diocletianus, uti dictum est, imperio accepto,
cum contra Christum quantum antea nunquam
fuisset, bellum movere constituisset, martyrum
Christi magnitudinem animi, robur et fortitudinem satis perspectam habens, quod cum tam
Chapter IVCaput IV
col. 1211–1212page 329 of 392
Caput III
PG 145:1211ό τόν. καὶ οὕτω τὸν ἀγῶνα καταδύναι· θαῤῥῆσαι καὶ δὴ ἄνδρα εὑρὼν ὅμοιον αὐτῷ καὶ τρόπον καὶ τὴν ὠμότητα, τούτῳ συνδιαφέρειν τὰ τῆς ἀρχῆς ἐπιτρέπει. Μαξιμιανὸς ὁ Ἑρκούλλιος οὗτος ἦν· οἷς ζεῦγος ἄριστον ὁ τῆς πίστεως ἡμῶν τύραννος προσφυές το καὶ οἰκεῖον μάλα χρησάμενος, τὴν ὑπ᾽ οὐρανὸν πτηνός τις διέθει, πάντας εἴσω θέσθαι χειρῶν, καὶ τὴν Χρίστου κλῆσιν ἐξ αὐτῶν, ὁ φασι, κρηπίδων ἀνασπάσαι πειρώμενος. Καὶ δὴ τὰ μὲν πρῶτα οὐκ ἀθρόως τῷ καθ᾿ ἡμῶν ἐπέβαλε διωγμῷ. Επιβούλως δὲ καὶ κρύβδην. ὡς ἄν τις φαίη. Εὐθὺς μὲν οὖν τοῦ στρατοπέδου ἀποπειρώμενος ἦν. Ωετο γάρ οἱ ἐκ τοῦ ῥάστου προχωρήσειν αὐτῷ τὸ ἀγώνισμα, εἰ τού των ηρέμα πως και τεχνικῶς περιγένοιτο. Πολλοί τὸν ἰδιώτην βίον ἠσπάζοντο. Ἐπεὶ γὰρ ὁ φυλοκρινῶν καὶ δῆθεν ἀνακαθαίρων τὸ στρατόπεδον αὐτὸς ἦν ἐγχειρῶν, ὡς ἄν τις εἴποι, τῷ διωγμῷ, αἱρεσία τι παρείχεν ἡ μετεἶναι αὐτοῖς τῆς τιμῆς πειθομένοις, ή τοις βασιλικοῖς θεσπίσμασιν ἀντιφερομένοις ἀπολείπειν τὴν τάξιν· τηνικαῦτα πολὺ πλείους Χρι στοῦ στρατιῶται τὴν νομιζομένην ευπραγίαν παρε σάμενοι ἀνεδείκνυντο, οὐ τὴν ἀξίαν μόνον, ἀλλὰ τὰ θάνατον αὐτὸν τῆς ἐνστάσεως άμειβόμενοι. Εἷς που μὲν καὶ δύο καταρχάς· καὶ γὰρ σπανίως ὁ τὴν ἐπι βουλὴν ἐνεργῶν ἐπετόλμα. Καὶ μέχρις αἵματος τῶ πλήθει διαγωνίζεσθαι τῶν πιστῶν, ὁμοῦ τε κατά πάντων τὸν πόλεμον ἐφορμᾷν, ἀποκναίων ἦν ἔτι καὶ ὥσπερ ἀναδυόμενος. ὡς δὲ παρεγύμνου ἑαυτόν, καὶ ἦν αὐτῷ ὁ ἀγὼν, ἔγνω δεῖν πρῶτον ἐπιῤῥῶσαι αὐτ μὲν οὖν ἐκείνων τῆς περὶ τὸ θεῖον χάριν στοργής ο ὅλος τῆς ἐγχειρήσεως ἦν, οὐδὲ λόγῳ ῥᾴδιον, όσοι καὶ οἷοι κατὰ πάσας σχεδὸν καὶ πόλεις καὶ χώρας Χριστοῦ μάρτυρες ἀνεδείχθησαν. Απανταχού με οὖν πρότερον γράμματα διεφοίτα βασιλικά νεώς μὲν εἰς ἔδαφος καταβάλλειν, Γραφὰς δὲ θείας άρα νεῖς πυρὶ καθιστῶν· τοὺς δ' ἐν τιμαῖς ἐν ἀτίμῳ εἶν ναι, καὶ τοὺς οἰκέτας ἐξομνυμένους ελευθερία το μᾷν. Τοιαῦτα μὲν ἡ πρώτη περιεῖχε γραφή οὐ πάν δὲ διαλιπών, καὶ δέυτερα κατέπεμπε γράμματα, τοὺς τῶν ἐκκλησιῶν ἡγεμόνας, όπη ποτὲ γῆς εἶσι, δεσμοῖς περιβάλλεσθαι· εἶτ᾽ ἀνάγκην ότι πλείστην ἐπάγειν, καὶ δαίμοσιν ἐπιθύειν. ΚΕΦΑΛ. Δ'. Περὶ τοῦ τρόπου τῶν κατὰ τὸν διωγμὸν ἀγω νισαμένων. Τηνικαῦτα ἦν ἰδεῖν πολλοὺς τῶν τοιούτων ἀμύ θητόν τινα βασάνων πεῖραν καρτερώς διαφέροντας. Ησαν δὲ οἱ κἀκ πρώτης νάρκη ψυχῆς ἀσθενήσει τες, ὑπεχώρουν. Διάφορα δε κολαστηρίων είδη προί βέβληντο, Ὁ μὲν γὰρ μάστιγας καθ' ὅλου τοῦ στό
ό
τόν. καὶ οὕτω τὸν ἀγῶνα καταδύναι· θαῤῥῆσαι καὶ
δὴ ἄνδρα εὑρὼν ὅμοιον αὐτῷ καὶ τρόπον καὶ τὴν
ὠμότητα, τούτῳ συνδιαφέρειν τὰ τῆς ἀρχῆς ἐπιτρέ
πει. Μαξιμιανὸς ὁ Ἑρκούλλιος οὗτος ἦν· οἷς ζεῦγος
ἄριστον ὁ τῆς πίστεως ἡμῶν τύραννος προσφυές το
καὶ οἰκεῖον μάλα χρησάμενος, τὴν ὑπ᾽ οὐρανὸν
πτηνός τις διέθει, πάντας εἴσω θέσθαι χειρῶν, καὶ
τὴν Χρίστου κλῆσιν ἐξ αὐτῶν, ὁ φασι, κρηπίδων
ἀνασπάσαι πειρώμενος. Καὶ δὴ τὰ μὲν πρῶτα οὐκ
ἀθρόως τῷ καθ᾿ ἡμῶν ἐπέβαλε διωγμῷ. Επιβούλως
δὲ καὶ κρύβδην. ὡς ἄν τις φαίη. Εὐθὺς μὲν οὖν τοῦ
στρατοπέδου ἀποπειρώμενος ἦν. Ωετο γάρ οἱ ἐκ
τοῦ ῥάστου προχωρήσειν αὐτῷ τὸ ἀγώνισμα, εἰ τούτων ηρέμα πως και τεχνικῶς περιγένοιτο. Πολλοί
τὸν ἰδιώτην βίον ἠσπάζοντο. Ἐπεὶ γὰρ ὁ φυλοκρινῶν καὶ δῆθεν ἀνακαθαίρων τὸ στρατόπεδον αὐτὸς
ἦν ἐγχειρῶν, ὡς ἄν τις εἴποι, τῷ διωγμῷ, αἱρεσία
τι παρείχεν ἡ μετεἶναι αὐτοῖς τῆς τιμῆς πειθομέ
νοις, ή τοις βασιλικοῖς θεσπίσμασιν ἀντιφερομένοις
ἀπολείπειν τὴν τάξιν· τηνικαῦτα πολὺ πλείους Χριστοῦ στρατιῶται τὴν νομιζομένην ευπραγίαν παρε
σάμενοι ἀνεδείκνυντο, οὐ τὴν ἀξίαν μόνον, ἀλλὰ τὰ
θάνατον αὐτὸν τῆς ἐνστάσεως άμειβόμενοι. Εἷς που
μὲν καὶ δύο καταρχάς· καὶ γὰρ σπανίως ὁ τὴν ἐπι
βουλὴν ἐνεργῶν ἐπετόλμα. Καὶ μέχρις αἵματος τῶ
πλήθει διαγωνίζεσθαι τῶν πιστῶν, ὁμοῦ τε κατά
πάντων τὸν πόλεμον ἐφορμᾷν, ἀποκναίων ἦν ἔτι καὶ
ὥσπερ ἀναδυόμενος. ὡς δὲ παρεγύμνου ἑαυτόν, καὶ
eximiis bellatoribus sibi certamen fore videret, ἦν αὐτῷ ὁ ἀγὼν, ἔγνω δεῖν πρῶτον ἐπιῤῥῶσαι αὐτ
in primis curandum sibi putavit, ut seipsum
confirmaret, atque ita demum confidentius prælium iniret: homine pari secum ingenio et crudelitate Maximiano Herculio reperto, eum sibi
ut æqua potestate imperium administraret, ascivit. Quo tam eximio tyrannorum pari, accommodato sibi prorsus et proprio, maxime usus fidei
nostræ hostis, tanquam volucris supra eam quæ
sub cœlo est terram volitavit, omnes in potestatem
suam redigere, et Christi nomen ex ipsis, quod dicitur, fundamentis eruere satagens. Atque equidem
primum non uno statim impetu persecutionem
contra nos, sed insidiose, atque, ut ita dicam,
clandestine est aggressus. principio igitur Christianis afligendis, consilii sui in exercitu et castris μὲν οὖν ἐκείνων τῆς περὶ τὸ θεῖον χάριν στοργής
periculum fecit. Facile enim ex sententia coeptum
sibi successurum putavit, si illos sensim quodammodo et arte circumventos vicisset. Et multi sane
ex ordine militari, propter insignem erga divinum
numen pietatatem, vitam privatam honoribus quibuscunque prætulerunt. Postquam enim lustrator et
repurgator exercitus, idemque persecutionis auctor,
optionem militibus Christianis illam obtulit, ut
vel ipsi obsequentes ordinibus ducendis honoribusque gerendis cum aliis participes fierent, vel
constitutionum imperialum auctoritate contempta
militiam relinquerent: quamplurimi tum Christi
milites eam quæ videbatur esse felicitatem abjecerunt, parati non dignitatem et honorem tantum
deponere, sed etiam mortem, si adversarius illis ο ὅλος τῆς ἐγχειρήσεως ἦν, οὐδὲ λόγῳ ῥᾴδιον, όσοι
acrius instaret, obire. Id quod a principio in uno
atque in altero est perspectum. Rarius enim id inidiosi cœpti auctor est ausus. Certamen namque
coeptum usque ad sanguinis fidelium effusionem
producere, simulque bellum contra omnes excitare,
adhuc quadam quasi desidia distulit. Ut autem seipsum nudavit, totusque in persecutionem incubuit,
oratione nulla explicari potest, quanta ubique per
omnia fere loca et oppida fortissimorum Christi
martyrum multitudo sit exhibita. Primum quidem
ubique circumferebantur et proponebantur imperialia edicta uttempla solo squarentur, diving Scripturæ 444 comburerentur, magistratus et honores
gerentes cum ignominia in ordinem redigerentur, servi Christianismum abjurantes libertate donarentur. Atque hæc quidem prima scripta complectebantur: deinde vero parvo intervallo alia sunt
edicta proposita, quibus imperabatur, ut ecclesiarum præsides, ubicunque locorum essent, vincirentur utque eisdem, quibuscunque fieri posset modis, necessitas dæmonibus sacrificandi imponeretur.
CAPUT IV.
καὶ οἷοι κατὰ πάσας σχεδὸν καὶ πόλεις καὶ χώρας
Χριστοῦ μάρτυρες ἀνεδείχθησαν. Απανταχού με
οὖν πρότερον γράμματα διεφοίτα βασιλικά νεώς
μὲν εἰς ἔδαφος καταβάλλειν, Γραφὰς δὲ θείας άρα
νεῖς πυρὶ καθιστῶν· τοὺς δ' ἐν τιμαῖς ἐν ἀτίμῳ εἶν
ναι, καὶ τοὺς οἰκέτας ἐξομνυμένους ελευθερία το
μᾷν. Τοιαῦτα μὲν ἡ πρώτη περιεῖχε γραφή οὐ πάν
δὲ διαλιπών, καὶ δέυτερα κατέπεμπε γράμματα,
τοὺς τῶν ἐκκλησιῶν ἡγεμόνας, όπη ποτὲ γῆς εἶσι,
δεσμοῖς περιβάλλεσθαι· εἶτ᾽ ἀνάγκην ότι πλείστην
ἐπάγειν, καὶ δαίμοσιν ἐπιθύειν.
De moribus sanctorum, qui in ea persecutione for- Περὶ τοῦ τρόπου τῶν κατὰ τὸν διωγμὸν ἀγω
titer decertarunt.
Ibi tum videre erat, multos ex eo numero incredibiles tormentorum cruciatus constantissime perferre. Erant etiam qui animorum torpedine infirmores, ad primum cederent terrorem. Et varia
sane pœnarum proponebantur genera. Hic enim
Al. Maximinianum vocant.
"
νισαμένων.
Τηνικαῦτα ἦν ἰδεῖν πολλοὺς τῶν τοιούτων ἀμύ
θητόν τινα βασάνων πεῖραν καρτερώς διαφέροντας.
Ησαν δὲ οἱ κἀκ πρώτης νάρκη ψυχῆς ἀσθενήσει
τες, ὑπεχώρουν. Διάφορα δε κολαστηρίων είδη προί
βέβληντο, Ὁ μὲν γὰρ μάστιγας καθ' ὅλου τοῦ στό
Ut hoc eodem tempore feriis Paschalibus ubique fieret, institutum mandatumque fuerat.
col. 1213–1214page 330 of 392
PG 145:1213τρεν· ὁ δ' ἐστρεβλοῦτο, καὶ τοῖς ξεσμοῖς ἐς ιήκουσιν ἐκαρτέρει. Ἐν οἷς ἦσαν οἱ καὶ τὸ πέρας ἐλάμβανον. "Αλλοι δ' άλλως διηγω Ὁ μὲν γάρ τις βίας συνωθούμενος, ταῖς θυσίαις προσήγετο, καὶ μὴ θύσας, ὡς ἀπήλλακτο· ἄλλος μηδὲ τὰ ἐναγῆ κατιδών, ι ἄλλος εἴρηκε τεθυκέναι, σιγῇ τὴν συκο φέρων ἀπῄει· ὅ δ᾽ ἀπαίρων ἔτι, ὡς τεθνη τάπαν ἐῤῥίπτετο· ἄλλοι δ' ἐκεῖνον τοῖν που οντες, εἷλκον, ὡς κἀκεῖνον συμπαραλαβόντες ασιν. "Αλλος μέγα κράζων, τὴν συκοφαν τρίβετο, μὴ θύσαι διατεινόμενος. Τῷ δέ, ός είμι, μέγα βοᾷν, κόσμος ἦν. "Αλλος, ὡς, εν, οὐδέ γε θύσειν πώποτε στεῤῥῶς διετεί λ' οὐδὲ οὗτοι ἀπείρατοι δεινῶν ἦσαν· στρα με χειρὶ κατὰ στόμα παιόμενοι, πύξ τε πα α πρόσωπα εντεινόμενοι, ἐξηλαύνοντο ἐπι κ τὴν σιγήν. Οὕτως οὐ μόνον τὸ πρᾶξαι, δόξαι άνυσαι περὶ πλείστου πεποίηντο οἱ ;, Αλλ' οὐ κατὰ τῶν ἀληθῶν τῆς εὐσε ωνιστῶν χώραν είχε ταῦτα καὶ παῤῥησίαν. ἀκριβῆ κατά μέρος διήγησιν ποῖος ἂν ἀρ κιστάν λόγος; ΚΕΦΑΛ. Ε'. οῦ τὸ δυσσεβές πρόσταγμα διαρρή ς ἐν Νικομηδείᾳ, καὶ τῶν ἀπὸ τῆς βα ῆς οἰκίας μαρτυρησάντων. ων τοίνυν τῶν ἐπισήμων ἀνήρ τις, καὶ τῶν ἐν ὑπερεχούσαις ἀρχαῖς διαπρέψαι, τὴν γραφὴν κατὰ τῆς εὐσεβείας ἀναγινώ κατά Νικομήδειαν, ζήλῳ θείῳ ῥωσθείς, καὶ ίαν πυρποληθείς, ὡς ἐναγῆ τε καὶ ἑξάγι μέσου δὴ προκειμένην λαβὼν, εἰς λεπτὰ ἐσπαραττε· καὶ ταῦτα καὶ τῶν δύο βασι πόλει ἐπιδημούντων. Τοῦτο τοίννν δράσας, πὶ μεγίστω τολμήματι, οἷα ἦν εἰκὸς, παθών, καὶ εἰς ἔσχατον αναπνοῆς τὸ γενναῖον πρώτ καρτερικὸν ἔν τε παῤῥησίᾳ καὶ ἀθλων ἀλ ἐπιφοραῖς λαμπρῶς ἀνεδείξατο. Μετά δε κατὰ τοὺς βασιλικοὺς οἴκους, οἱ περὶ Πέν ἱ καὶ Δωρόθεον, Μυγδόνιόν τε καὶ Γοργό πώποτε μνημονευομένων ἔν τε βαρβάροις ησιν ἐπ' ἀνδρίᾳ γεγόνασι διαβόητοι. Δόξης ούντως τοῖς δεσπόταις ἡξιωμένοι, ὡς μηδέν ϋν γνησίων παίδων ὅσον τὰ ἐς διάθεσιν, ἐν ῦτα καὶ τὴν ἄλλην τοῦ βίου σκηνὴν ἐλογία ὡς τὸ ὑπὲρ Χριστοῦ παθεῖν ἐλέσθαι, καὶ καινὰ τῶν βασάνων καινὴν ἐπιδείκνυσθαι προθυμίαν. Ὡς γὰρ ἐφωράθη Πέτρος, εἴλο μέσης τῆς Νικομηδείας. Επεὶ δ' ἀπηγο ν, γυμνός μετάρσιος αἴρεται, καὶ ἀφειδῶς το· ἵνα κἂν ἄκων ἐκβιασθεὶς, ὁ ἀπηγόρευε Ως δὲ καὶ ὅτι ἀνθίστατο γενναιότερον τῶν αῦτα οἷα καὶ εἰκὸς ἦν ὑπομείνας. 5.
ECCLESIASTICÆ HISTORIÆ LIB. VII.
τρεν· ὁ δ' ἐστρεβλοῦτο, καὶ τοῖς ξεσμοῖς ἐς flagella corpore tota perferebat, ille autem constriιήκουσιν ἐκαρτέρει. Ἐν οἷς ἦσαν οἱ καὶ τὸ
· πέρας ἐλάμβανον. "Αλλοι δ' άλλως διηγω
Ὁ μὲν γάρ τις βίας συνωθούμενος, ταῖς
θυσίαις προσήγετο, καὶ μὴ θύσας, ὡς
ἀπήλλακτο· ἄλλος μηδὲ τὰ ἐναγῆ κατιδών,
ι ἄλλος εἴρηκε τεθυκέναι, σιγῇ τὴν συκοφέρων ἀπῄει· ὅ δ᾽ ἀπαίρων ἔτι, ὡς τεθνη
τάπαν ἐῤῥίπτετο· ἄλλοι δ' ἐκεῖνον τοῖν που
οντες, εἷλκον, ὡς κἀκεῖνον συμπαραλαβόντες
ασιν. "Αλλος μέγα κράζων, τὴν συκοφαν
τρίβετο, μὴ θύσαι διατεινόμενος. Τῷ δέ,
ός είμι, μέγα βοᾷν, κόσμος ἦν. "Αλλος, ὡς,
εν, οὐδέ γε θύσειν πώποτε στεῤῥῶς διετείλ' οὐδὲ οὗτοι ἀπείρατοι δεινῶν ἦσαν· στρα
με χειρὶ κατὰ στόμα παιόμενοι, πύξ τε παα πρόσωπα εντεινόμενοι, ἐξηλαύνοντο ἐπι·
κ τὴν σιγήν. Οὕτως οὐ μόνον τὸ πρᾶξαι,
δόξαι άνυσαι περὶ πλείστου πεποίηντο οἱ
;, Αλλ'
οὐ κατὰ τῶν ἀληθῶν τῆς εὐσε
ωνιστῶν χώραν είχε ταῦτα καὶ παῤῥησίαν.
ἀκριβῆ κατά μέρος διήγησιν ποῖος ἂν ἀρκιστάν λόγος;
ctus torquebatur, et ungulas alte penetrantes tolerabat.Cui supplicio quidam etiam immoriebantur,
et alii aliter cum cruciatibus luctabantur. Quidam
etiam per violentiam protracti, et ad impura sacrificia adducti, cum uon sacrificassent, sed tamen
veluti sacrificassent, liberi dimittebantur. Inveniebantur quoque, qui exsecranda sacra ne conspexissent quidem: sed quod ab aliis sacrificasse jam dicerentur, silentio fraudem eam et sycophantiam
tegentes abibant. Aliquis adhuc spirans et decedenstanquam jam mortuus omnino projiciebatur: atque cum ipsum alii pedibus tractum,perinde atque
cum aliis sacrificaturum corripiebant. Aliquis rursum ingenti clamore vociferans, dolumque et sycophantiam a se amoliens, minime se sacrificasse
affirmare perseverabat. Nonnulli ornamento erat,
quod Christianum se esse acclamare pergebat. Alius
se neque sacrificasse, neque unquam sacrificaturum esse, constanter contendebat. Verum ne illi
quidem malorum expertes erant: milites enim pugnis os, maxillas et facies eorum diverbeantes,
pulsabant, atque eos silere jussos repellebant.Adeo
im si quod volebant perfecissent, sed etiamsi id perfecisse viderentur,pestes illæ plurimi duSed hæc adversus veros et germanos pietatis propugnatores atque decertatores locum non
t: quorum constantiæ et fortitudinis accuratam plenamque commemorationem nulla protest exsequi oratio.
οῦ τὸ δυσσεβές πρόσταγμα διαρρή
ς ἐν Νικομηδείᾳ, καὶ τῶν ἀπὸ τῆς βα
ῆς οἰκίας μαρτυρησάντων.
ων
445 CAPUT V.
De eo Christiano, qui Nicomediæ impium imperatoris edictum concerpsit: et de eis qui exipsiusimperatoris aula martyrio sunt perfuncti.
; τοίνυν τῶν ἐπισήμων ἀνήρ τις, καὶ τῶν Ex celebrioribus viris quidam, magnis defunctus
ἐν ὑπερεχούσαις ἀρχαῖς διαπρέψαι, honoribus, ubi Nicomediae edictum contra pietatem
τὴν γραφὴν κατὰ τῆς εὐσεβείας ἀναγινώ- legi audisset, ardore divino confirmatus, atque
κατά Νικομήδειαν, ζήλῳ θείῳ ῥωσθείς, καὶ emulatione vehementi in animo suo incensus, scriίαν πυρποληθείς, ὡς ἐναγῆ τε καὶ ἑξάγι ptum id, ut dirum et exsecrandum, sicuti publice
μέσου δὴ προκειμένην λαβὼν, εἰς λεπτὰ
propositum erat, arripuit, atque in minutissimas
ἐσπαραττε· καὶ ταῦτα καὶ τῶν δύο βασι partes conscidit, cum quidem ea in urbe uterque
πόλει ἐπιδημούντων. Τοῦτο τοίννν δράσας, imperator adesset. Quo commisso facinore, perinde
πὶ μεγίστω τολμήματι, οἷα ἦν εἰκὸς, παθών, atque in audacissimo atque maximo crimine,gravisκαὶ εἰς ἔσχατον αναπνοῆς τὸ γενναῖον πρώτ simas quales verisimile erat eum subiturum pœnas
καρτερικὸν ἔν τε παῤῥησίᾳ καὶ ἀθλων ἀλ- pendens (1),ad extremum usque spiritum,propalam
ἐπιφοραῖς λαμπρῶς ἀνεδείξατο. Μετά
dip in summis exquisitissimisque cruciatuum formenδε
κατὰ τοὺς βασιλικοὺς οἴκους, οἱ περὶ Πέν tis, liberum illum quem prius habuerat, geneἱ καὶ Δωρόθεον, Μυγδόνιόν τε καὶ Γοργό rosumque et constantem animum magnifice ostenπώποτε μνημονευομένων ἔν τε βαρβάροις dit. Secundum hunc, imperatorum domestici et
ησιν ἐπ' ἀνδρίᾳ γεγόνασι διαβόητοι. Δόξης familiares, Petrus, Dorotheus,Mygdonius et Gorgoούντως τοῖς δεσπόταις ἡξιωμένοι, ὡς μηδέν nius, omnium qui unquam apud Græcos et Barbaϋν γνησίων παίδων ὅσον τὰ ἐς διάθεσιν, ἐν ros celebrati sunt, fortitudinis laude maxime
ῦτα καὶ τὴν ἄλλην τοῦ βίου σκηνὴν ἐλογία præstantes, cum abunde gratia et existimatione
ὡς τὸ ὑπὲρ Χριστοῦ παθεῖν ἐλέσθαι, καὶ apud heros suos ita pollerent, ut illis non minus
καινὰ τῶν βασάνων καινὴν ἐπιδείκνυσθαι quam germani filii chari essent, pro nibilo tamen
προθυμίαν. Ὡς γὰρ ἐφωράθη Πέτρος, εἴλο ea omnia reliquamque vitæ hujus scenam duxere,
μέσης τῆς Νικομηδείας. Επεὶ δ' ἀπηγο- præ eo ut pro Christo paterentur, et ad novos carν, γυμνός μετάρσιος αἴρεται, καὶ ἀφειδῶς nificum cruciatus novam etiam animorum afferrent
το· ἵνα κἂν ἄκων ἐκβιασθεὶς, ὁ ἀπηγόρευε promptitudinem et alacritatem. Petrus namque
Ως δὲ καὶ ὅτι ἀνθίστατο γενναιότερον τῶν comprehensus,per mediam Nicomediam est tractus:
αῦτα οἷα καὶ εἰκὸς ἦν ὑπομείνας. Euseb. lib. vur, cap. 5.
Chapter VICaput VI
col. 1215–1216page 331 of 392
Caput V
PG 145:1215μίξαντες, κατὰ τῶν διασαπέντων μελών βαλόντες ἀνέτριβον. Ὡς δὲ καὶ τούτων ὑπέρτερος ἦν, ὑπί στρωτο πῦρ, καὶ ἐσχάρα τῷ πυρὶ ἐπετίθετο. Ὁ δε ἄνωθεν ἤπλωτο· καὶ τῷ πυρὶ κατὰ βραχύ αἰσάρκες δίκην ἐδωδίμων κρεῶν ἀποτηγανιζόμεναι διελύοντο Οἱ δὲ καὶ μετὰ τοσαῦτα οὐ πρὶν ἀνεῖναι διετείνοντο μέχρις ἂν τὸ προσταχθὲν ἐκτελέσεις. Καί γ' ἐκεῖνος ὅλος τῆς ἐνστάσεως ὤν, ἐπ' αὐταῖς βασάνοις στεφανίτης ἀνέδραμε. Τοιοῦτον μὲν οὖν τούτῳ τὸ τέλος οὐ μεῖον δ᾽ ἴσως καὶ τοῖς λοιποῖς· ᾶ λόγου συμμετρίας φειδόμενοι παραλείψομεν, τοῦτο μόνον εἰπόντες ὡς ἐκεῖνοι μετὰ πολλὰς καὶ ἀφορήτους βασά νους βρόχῳ τοῦ ζῆν ἀπηλλάγησαν. Οἱ δὲ πάντες τῆς προσηκούσης οσίας τυχόντες, ἔπειτ' ἀνορυχθέντες, μυχοῖς θαλλατίοις εναποῤῥίπτονται· ὡς ἂν γε, φασί, μὴ ἐν μνήμασι κείμενοι, θεοὶ νομισθείεν. οστέων διαφαινομένων ἤδη αὐτῷ, όξος σὺν ἅλατι ΚΕΦΑΛ. Γ'. Περὶ τοῦ μακαρίου τέλους τῶν ἁγίων δυσμι ρίων τῶν ἐν Νικομηδείᾳ· καὶ περὶ Ἰνδου καὶ Δόμνας. Πρὸς τούτοις ἡ παρθένος Δόμνα και Ινδης, ὁ τῶν εὐνούχων πιστότατος, δικαστηρίῳ παρίσταντο. Πρὸς γὰρ Ανθίμου τοῦ τῆς Νικομηδείας ποιμένος ἀξιωθέντες τῆς χάριτος, τῇ τῶν πτωχῶν ἐπιμελείᾳ, ὅσα δὴ βασιλικῆς χάριτος ἦσαν αὐτοῖς, ἀνήλισκον. Μαξιμιανοῦ δὲ κατ' Αιθιόπων στρατεύοντος, ὁ ἀρχιευνοῦχος τὴν ἐπιτροπὴν τῆς πόλεως ἔχων, μαθών τὰ κατὰ τὸν Ινδην καὶ Δόμναν, ἱέρειαν οὖσαν τῶν κατ' οίκον τῷ βασιλεῖ θεῶν, εἰρκταῖς περιεῖργεν. Η δε Δόμνα ἐν ὑποκρίσει διαστρέφουσα τὸ πρόσωπο, δαιμονὴν ὑπεκρίνετο· καὶ διὰ τοῦτο τῷ ἐπισκέπῳ, Ανθιμος δ' οὗτος ἦν, ἀπαλλάττειν ἐδίδοτο, μαρτυρούμενος κατὰ τούτων δὲ πολλὴν κεκτῆσθαι ἰσχύ. Ὡς δ᾽ ἐπανήκων ὁ βασιλεὺς μάθοι τὰ κατ' αὐτοὺς τὸν μὲν ἀρχιευνούχον εὐθὺς ἔργον ἐποιεῖτο μαχα ρας· τὴν δὲ μανίαν ὅλην κατὰ τῶν ἀσκητηρίων ἐν σκήπτει. Καὶ διωγμὸν ἀπάνθρωπον καθ᾿ ἡμῶν ἔχει ρεν, ὅτι δὴ καὶ πολλαὶ τῶν παρθενίαν ᾑρημένων ἀσκεῖν τὸ τοῦ μαρτυρίου στάδιον γενναίως διήνεγκα Μεθ' ὧν καὶ Γλυκέριος ὁ τοῦ πρεσβυτερίου τὰ πρώτ τα φέρων· ὃν μετὰ πολὺν ἔλεγχον, βοῶν νεύρους σύμπαν καταξανθέντα τὸ σῶμα, ἔπειτα πῦρ ὑπεδέχετο. Πολλοὶ δὲ καὶ τῶν τῆς συγκλήτου και άλλες τῶν στρατείᾳ κατειλεγμένων ἐφθείροντο· οἷς ἔγκλημα ἡ εὐσέβεια. Ἐπεὶ δὲ ἡ τῶν Χριστοῦ γενεθλίων ἐνίστατο ἑορτὴ, καὶ σύμπαν τὸ Χριστώνυμον πλήθος ἐκ πάσης ἡλικίας τῷ ἐκεῖσε νεῷ ἡθροιστο πανηγ ρίζοντες τὰ γενέθλια, ἁρπάσας ἐκεῖνος ὡς ἔρμαιον τὸν καιρόν, ὥστε τὴν ἑαυτοῦ μανίαν ἐκπλῆσαι, πέρα συνέκλειε, καὶ περικύκλῳ πῦρ ἀνῆπτεν εὐθὺς. Ὁ δ
[
μίξαντες, κατὰ τῶν διασαπέντων μελών βαλόντες
ἀνέτριβον. Ὡς δὲ καὶ τούτων ὑπέρτερος ἦν, ὑπί
στρωτο πῦρ, καὶ ἐσχάρα τῷ πυρὶ ἐπετίθετο. Ὁ δε
ἄνωθεν ἤπλωτο· καὶ τῷ πυρὶ κατὰ βραχύ αἰσάρκες
δίκην ἐδωδίμων κρεῶν ἀποτηγανιζόμεναι διελύοντο
Οἱ δὲ καὶ μετὰ τοσαῦτα οὐ πρὶν ἀνεῖναι διετείνοντο
μέχρις ἂν τὸ προσταχθὲν ἐκτελέσεις. Καί γ' ἐκεῖνος
ὅλος τῆς ἐνστάσεως ὤν, ἐπ' αὐταῖς βασάνοις στεφα
νίτης ἀνέδραμε. Τοιοῦτον μὲν οὖν τούτῳ τὸ τέλος·
οὐ μεῖον δ᾽ ἴσως καὶ τοῖς λοιποῖς· ᾶ λόγου συμμε
τρίας φειδόμενοι παραλείψομεν, τοῦτο μόνον εἰπόν
τες ὡς ἐκεῖνοι μετὰ πολλὰς καὶ ἀφορήτους βασά
νους βρόχῳ τοῦ ζῆν ἀπηλλάγησαν. Οἱ δὲ πάντες τῆς
προσηκούσης οσίας τυχόντες, ἔπειτ' ἀνορυχθέντες,
μυχοῖς θαλλατίοις εναποῤῥίπτονται· ὡς ἂν γε, φασί,
μὴ ἐν μνήμασι κείμενοι, θεοὶ νομισθείεν.
atque ubi simulacris sacra offerre renuit, denuda- οστέων διαφαινομένων ἤδη αὐτῷ, όξος σὺν ἅλατι
tus, atque in sublime suspensus, crudelissime est
diverberatus, ut vel invitus, et tantis tormentis
adactus, quod recusaverat, facere cogeretur. Sed
enim cum etiam tum fortiter in sententia persisteret, et jam ossa flagrorum fustiumque ictibus nu.
data apparerent, salem aceto mistum tortores in
membra diffluentia infuderunt atque intriverunt.
Sed et hoc tormentum cum ille superasset, ignis
est constratus, et craticula posita: super hanc ille
collocatus: sic carnes ipsius, aliarum edulium carnium instar, paulatim igni tostæ atque frixæ sunt.
Et carnifices non prius se remissuros quidquam de
tantis suppliciis, quam ille imperata fecisset, confirmabant. Ille autem cum totus in eo esset, fartiter illis resisteret, in ipsis tantis cruciatibus victoris corona ornatus decessit. Ac ille quidem
martyrio ita est defunctus. Reliqui autem non minus fortasse tormentorum pertulere, quæ brevitatis
causa peætermittimus et illud duntaxat adjicimus eos post multos insustentabilesque cruciatus po‐
stremo laqueo vint finiisse. 446 Qui omnes exsequiarum quidem et sepulturæ justa consecuti,
deinde vero effossi, in mare sunt conjecti: ut ne, siculi dicebatur, in sepulcris positi, dii esse judi
carentur.
CAPUT VI.
De beato obitu viginti millium in Nicomedia martyrum: et de Inde eunucho, et Domna, martyribus.
Περὶ τοῦ μακαρίου τέλους τῶν ἁγίων δυσμι
ρίων τῶν ἐν Νικομηδείᾳ· καὶ περὶ Ἰνδου
καὶ Δόμνας.
Πρὸς τούτοις ἡ παρθένος Δόμνα και Ινδης, ὁ
τῶν εὐνούχων πιστότατος, δικαστηρίῳ παρίσταντο.
Πρὸς γὰρ Ανθίμου τοῦ τῆς Νικομηδείας ποιμένος
Post hoc Domna virgo, et Indes eunuchorum fidelissimus, in judicium sunt producti. Postquam
enim Anthimi Nicomediae episcopi institutione et
opera divinam consecuti fuerant gratiam,quidquid ἀξιωθέντες τῆς χάριτος, τῇ τῶν πτωχῶν ἐπιμελείᾳ,
habuerant in imperiali aula favoris, id omne fovendis curandisque pauperibns insumpserant. Et cum
Diocletianus expeditionem bellicam adversus
Ethiopes suscepisset, præfectus eunuchorum, cui
civitatis cura mandata fuerat, cognita in Christum
fidei professione Indæ et Domnæ, quæ in aula principum sacerdos idolorum fuerat, in carcerem eos
demisit. Ibi Domna vultu in speciem distorto, a
dæmonio se correptam esse assimulavit: et ob eam
causam Anthimo episcopo,cujus eximia erat ingentis adversus dæmones potestatis fama, tradita est.
Reversus eo imperator, ubi eam rem cognovit,eunuchum statim securi percuti jussit: furoremque
suum omnem contra asceteria emisit,et persecutionem ab omni humanitate alienissimam in nos concitavit. Quo tempore puellæ multæ, quæ ibi piis
studiis virginitatem conservare studebant, in martyrii stadio constantissime decurrerunt. Cum quibus et Glycerius, inter presbyteros primas tenens,
cum varia tormenta egregie vicisset, totoque corpore nervis bubulis concisus fuisset, igni tandem
est exustus. Permulti quoque senatores, et qui
mllitaribus ordinibus allecti fuerant, præclari viri,
sunt jugulati: quibus omnibus non aliud quam
veræ pietatis crimen est objectum. Verum enim
vero cum natalis Christi festus adesset dies,
ὅσα δὴ βασιλικῆς χάριτος ἦσαν αὐτοῖς, ἀνήλισκον.
Μαξιμιανοῦ δὲ κατ' Αιθιόπων στρατεύοντος, ὁ ἀρ
χιευνούχος τὴν ἐπιτροπὴν τῆς πόλεως ἔχων, μαθών
τὰ κατὰ τὸν Ινδην καὶ Δόμναν, ἱέρειαν οὖσαν τῶν
κατ' οίκον τῷ βασιλεῖ θεῶν, εἰρκταῖς περιεῖργεν. Η
δε Δόμνα ἐν ὑποκρίσει διαστρέφουσα τὸ πρόσωπο,
δαιμονὴν ὑπεκρίνετο· καὶ διὰ τοῦτο τῷ ἐπισκέπῳ,
Ανθιμος δ' οὗτος ἦν, ἀπαλλάττειν ἐδίδοτο, μαρτυ
ρούμενος κατὰ τούτων δὲ πολλὴν κεκτῆσθαι ἰσχύ.
Ὡς δ᾽ ἐπανήκων ὁ βασιλεὺς μάθοι τὰ κατ' αὐτοὺς
τὸν μὲν ἀρχιευνούχον εὐθὺς ἔργον ἐποιεῖτο μαχα
ρας· τὴν δὲ μανίαν ὅλην κατὰ τῶν ἀσκητηρίων ἐν
σκήπτει. Καὶ διωγμὸν ἀπάνθρωπον καθ᾿ ἡμῶν ἔχει
ρεν, ὅτι δὴ καὶ πολλαὶ τῶν παρθενίαν ᾑρημένων
ἀσκεῖν τὸ τοῦ μαρτυρίου στάδιον γενναίως διήνεγκα
Μεθ' ὧν καὶ Γλυκέριος ὁ τοῦ πρεσβυτερίου τὰ πρώτ
τα φέρων· ὃν μετὰ πολὺν ἔλεγχον, βοῶν νεύρους
σύμπαν καταξανθέντα τὸ σῶμα, ἔπειτα πῦρ ὑπεδέ
χετο. Πολλοὶ δὲ καὶ τῶν τῆς συγκλήτου και άλλες
τῶν στρατείᾳ κατειλεγμένων ἐφθείροντο· οἷς ἔγκλη
μα ἡ εὐσέβεια. Ἐπεὶ δὲ ἡ τῶν Χριστοῦ γενεθλίων
ἐνίστατο ἑορτὴ, καὶ σύμπαν τὸ Χριστώνυμον πλήθος
ἐκ πάσης ἡλικίας τῷ ἐκεῖσε νεῷ ἡθροιστο πανηγ
ρίζοντες τὰ γενέθλια, ἁρπάσας ἐκεῖνος ὡς ἔρμαιον τὸν
καιρόν, ὥστε τὴν ἑαυτοῦ μανίαν ἐκπλῆσαι, πέρα
συνέκλειε, καὶ περικύκλῳ πῦρ ἀνῆπτεν εὐθὺς. Ὁ δ
Fortasse legendum, Egyptios. Egyptum enim invasit Diocletianus, et Achilleum incubatorem in -
perii Alexandriæ vicit.
col. 1217–1218page 332 of 392
PG 145:1217κήρυξ τρανότερον ἐωεκήρυττον· ὰ ζήν αἱρετόν, ἐξιέ των καὶ τῷ παρακειμένῳ βωμῷ τοῦ Διὸς, ἐπαφιέτω λιβανωτόν· εἰ δ᾽ οὖν, σὺν τῷ οἴκῳ τούτῳ τῷ πυρὶ δα πάνω γενήσεται. Τότε δή τις τῶν ἔνδον στόμα τῷ πλήθει γενόμενος, σύν παρρησίᾳ λαμπρὴν ἀφῆκε φωνήν· Χριστιανοὶ πάντες ἡμεῖς· ἕνα μόνον Θεόν καὶ βασιλέα πιστεύομεν τὸν Χριστόν· καὶ γε αὐτῷ θύεσθαι, καὶ τῷ Πατρὶ αὐτοῦ, καὶ τῷ παναγίῳ Πνεύ ματι ολοκαρπούσθαι εὐχερῶς ἔχομεν. ᾿Αμπ δὲ τῷ λόγῳ καὶ τὸ πῦρ ἀνήπτατο. Κύκλω δε περιδραξάμε του τὸν νεών, ἅπαντας ἐν ἀχαρεί καταθάλωσεν, ὡσεὶ δισμυρίους ὄντας τὸν ἀριθμόν. Έπειτα δε ἡ μακαρία Δόμνα πολλοῖς ἐγκαρτερήσασα τοῖς δεινοῖς, ξέφει τὴν κεφαλὴν ἀφαιρεῖται. Καὶ ᾿Ανθιμος δὲ ὁ θεσπέσιος πρῶτον μὲν ἀπηνῶς ξαίνεται· τοὺς δ' ἀστραγάλους σούβλας πυρὸς μεσταῖς διαπερονάται. Η Εἶτ᾽ ἐπ' ὀστράκοις ήπλωτο, βάκλοις τε συντριβείς, κραπίδας χαλκοῦ πεποιημένας, πυρὶ συνημμένας ὑποδέδεται· τροχὸν ὑφίσταται· λαμπάσι κατάφλε κτος γίνεται· καὶ πέρας τοῦ βίου σίδηρος ἦν ἐκε τέμνων τὴν κεφαλήν. ΚΕΦΑΛ. Ζ'. Περὶ τῶν ἐν Μελιτινή, Αιγύπτῳ τε καὶ Τύρῳ καὶ Φοινίκη μαρτυρησάντων. Τοιαῦτα μὲν κατὰ Νικομήδειαν ἐν ταῖς ἀρχαῖς ἐπράχθη τοῦ διωγμοῦ. Καὶ ἐν Μελιτινῇ δὲ τῇ πόλει οὐκ ἔλαττον διαπράττοντο. Καὶ ἐν Συρίᾳ πάλιν τὰ ἶσα ἦν· γράμματα γὰρ ἐφοίτα βασιλικά, εἱρκταῖς τοὺς τῶν ἐκκλησιῶν ποιμένας κατακλείειν. Καὶ ἦν ὁ θέα των γινομένων μάλα δεινή, μυρίων, ὡς εἰπεῖν... ἁπανταχοῦ συρομένων καὶ σπαρασσομένων. Καὶ τὰ πρὶν ἀνδροφόνοις καὶ τυμβωρύχοις κατεσκευασμένα χορὸς ἐπλήρου πρεσβυτέρων και διακόνων, καὶ ὅσοι δὲ τοῦ τοιούτου συντάγματος· ὡς μηδ' ἐκεῖναι χώ ραν καὶ τοῖς ἄλλως κατακρίτοις ἡ καὶ λησταῖς. Οὐκ εἰς μακρίαν δ' έτερα κατέφθανον γράμματα, τοὺς ἐν εἱρεταῖς θύσαντας ελευθερίας καταξιοῦν· ἡ μὴ βου λαμένους, σύμπαν ἐπιτρίβειν τούτοις δεινόν. Αλλά πῶς ἄν τις, τούτων ἀνεγνωσμένων, τὸ πλῆθος τῶν μαρτύρων καταριθμήσειεν; οἱ δὴ κατὰ πᾶσαν ἐπαρ χίαν διηγωνίζοντο· μάλιστα δε κατ' ᾿Αφρικὴν καὶ τὸ Μαύρων ἔθνος· ἔτι δὲ κατὰ Θηβαίδα τε καὶ τὴν Αἴ γυπτον· ἀφ' ἧς καὶ εἰς ἑτέρας μετελθόντες πόλεις, κἰαεῖ τὴν ὑπέρ Χριστοῦ ἔνστασιν ἐπεδείξαντο. Ούς τις ἂν ἰδὼν, οὐκ ἂν τὴν ἔνστασιν κατεπλάγη μάλα ῶν, καὶ τὰς ἀριθμοῦ κρείττους μάστιγας, ὅσον τὸν μετὰ ταῦτα προς θήρας ἀγρίους ἀγώνα; παρδάλεις γὰρ καὶ ἀρχτοι, σύες τε άγριοι, καὶ ταῦροι δή τινες πυρὶ καὶ σιδήρῳ κεκαυτηριασμένοι, δεινῶς Επαφίεντο· ἐν ἑκάστῳ θαυμασίαν ἐνῆν βλέπειν τῶν γενναίων μαρτύρων τὴν καρτερίαν. Ην δε καὶ θαύ μας ὁρᾷν, πῶς λιμῷ τὰ ἀνθρωποβόρα ἐκεῖνα πιεζό χώρας,
ECCLESIASTICA HISTORIE LIB. VII.
κήρυξ τρανότερον ἐωεκήρυττον· ὰ ζήν αἱρετόν, ἐξιέ- et multitudo mtatis omnis, quæ Christi nomine
των καὶ τῷ παρακειμένῳ βωμῷ τοῦ Διὸς, ἐπαφιέτω
λιβανωτόν· εἰ δ᾽ οὖν, σὺν τῷ οἴκῳ τούτῳ τῷ πυρὶ δαπάνω γενήσεται. Τότε δή τις τῶν ἔνδον στόμα τῷ
πλήθει γενόμενος, σύν παρρησίᾳ λαμπρὴν ἀφῆκε
φωνήν· Χριστιανοὶ πάντες ἡμεῖς· ἕνα μόνον Θεόν
καὶ βασιλέα πιστεύομεν τὸν Χριστόν· καὶ γε αὐτῷ
θύεσθαι, καὶ τῷ Πατρὶ αὐτοῦ, καὶ τῷ παναγίῳ Πνεύ
ματι ολοκαρπούσθαι εὐχερῶς ἔχομεν. ᾿Αμπ δὲ τῷ
λόγῳ καὶ τὸ πῦρ ἀνήπτατο. Κύκλω δε περιδραξάμετου τὸν νεών, ἅπαντας ἐν ἀχαρεί καταθάλωσεν,
ὡσεὶ δισμυρίους ὄντας τὸν ἀριθμόν. Έπειτα δε ἡ
μακαρία Δόμνα πολλοῖς ἐγκαρτερήσασα τοῖς δεινοῖς,
ξέφει τὴν κεφαλὴν ἀφαιρεῖται. Καὶ ᾿Ανθιμος δὲ ὁ
θεσπέσιος πρῶτον μὲν ἀπηνῶς ξαίνεται· τοὺς δ'
ἀστραγάλους σούβλας πυρὸς μεσταῖς διαπερονάται. Η
Εἶτ᾽ ἐπ' ὀστράκοις ήπλωτο, βάκλοις τε συντριβείς,
κραπίδας χαλκοῦ πεποιημένας, πυρὶ συνημμένας
ὑποδέδεται· τροχὸν ὑφίσταται· λαμπάσι κατάφλε
κτος γίνεται· καὶ πέρας τοῦ βίου σίδηρος ἦν ἐκε
τέμνων τὴν κεφαλήν.
censetur, in templo natalem eum celebratura convenisset, tyrannus veluti opportunum tempus et
lucrosam occasionem nactus, per quam vesaniam
et furorem suum adimpleret, misit eo qui templum
clauderent, et ignem circumcirca accenderent. Aderat ibi præco, qui voce clariore promulgabat, ut
qui vivere vellet, ex templo exiret, et in proxima
Jovis ara thura adoleret, alioqui nisi hoc fecisset,
una cum domo ipsa conflagraturus. Tum vero in
templo ipso quidam pro multitudine ea omni, cum
libertate insigni propalam respondit, et pulcherrimam illam edidit vocem: 447 Omnes nos Christiani sumus, unum eumque solum Deum et regem
credimus esse Christum: et ipsi, Patrique ejus, et
Spiritui sancto sacrificare, atque nos omnes una
offerre facile parati sumus. Vix hæc ille dixerat,
et ignis est accensus, qui in temporis veluti momento ecclesiam omnem complexus, illos omnes
circiter viginti millium numerum explentes, in
cinerem redegit. Deinde etiam beatæ Domnæ, post
supplicia multa fortiter tolerata, gladio caput resecatur. Divinus autem Anthimus primum quidem
crudelissime cæditur, subulis igne candentibus talos perforatur, super fractis testis reponitur,
baculis converberatur, crepidas æreas ignitas induitur, fidiculis aliisque tormentorum instrumentis excruciatur, facibus aduritur, et ad postremum securi percutitur.
Περὶ τῶν ἐν Μελιτινή, Αιγύπτῳ τε καὶ Τύρῳ
καὶ Φοινίκη μαρτυρησάντων.
Τοιαῦτα μὲν κατὰ Νικομήδειαν ἐν ταῖς ἀρχαῖς
ἐπράχθη τοῦ διωγμοῦ. Καὶ ἐν Μελιτινῇ δὲ τῇ πόλει
οὐκ ἔλαττον διαπράττοντο. Καὶ ἐν Συρίᾳ πάλιν τὰ
ἶσα ἦν· γράμματα γὰρ ἐφοίτα βασιλικά, εἱρκταῖς
τοὺς τῶν ἐκκλησιῶν ποιμένας κατακλείειν. Καὶ ἦν
ὁ θέα των γινομένων μάλα δεινή, μυρίων, ὡς εἰπεῖν...
ἁπανταχοῦ συρομένων καὶ σπαρασσομένων. Καὶ τὰ
πρὶν ἀνδροφόνοις καὶ τυμβωρύχοις κατεσκευασμένα
χορὸς ἐπλήρου πρεσβυτέρων και διακόνων, καὶ ὅσοι
δὲ τοῦ τοιούτου συντάγματος· ὡς μηδ' ἐκεῖναι χώ
ραν καὶ τοῖς ἄλλως κατακρίτοις ἡ καὶ λησταῖς. Οὐκ
εἰς μακρίαν δ' έτερα κατέφθανον γράμματα, τοὺς ἐν
εἱρεταῖς θύσαντας ελευθερίας καταξιοῦν· ἡ μὴ βουλαμένους, σύμπαν ἐπιτρίβειν τούτοις δεινόν. Αλλά
πῶς ἄν τις, τούτων ἀνεγνωσμένων, τὸ πλῆθος τῶν
- μαρτύρων καταριθμήσειεν; οἱ δὴ κατὰ πᾶσαν ἐπαρ
χίαν διηγωνίζοντο· μάλιστα δε κατ' ᾿Αφρικὴν καὶ τὸ
Μαύρων ἔθνος· ἔτι δὲ κατὰ Θηβαίδα τε καὶ τὴν Αἴ
γυπτον· ἀφ' ἧς καὶ εἰς ἑτέρας μετελθόντες πόλεις,
κἰαεῖ τὴν ὑπέρ Χριστοῦ ἔνστασιν ἐπεδείξαντο. Ούς
τις ἂν ἰδὼν, οὐκ ἂν τὴν ἔνστασιν κατεπλάγη μάλα
ῶν, καὶ τὰς ἀριθμοῦ κρείττους μάστιγας, ὅσον τὸν
μετὰ ταῦτα προς θήρας ἀγρίους ἀγώνα; Παρδά
λεις γὰρ καὶ ἀρχτοι, σύες τε άγριοι, καὶ ταῦροι δή
τινες πυρὶ καὶ σιδήρῳ κεκαυτηριασμένοι, δεινῶς
Επαφίεντο· ἐν ἑκάστῳ θαυμασίαν ἐνῆν βλέπειν τῶν
γενναίων μαρτύρων τὴν καρτερίαν. Ην δε καὶ θαύ
μας ὁρᾷν, πῶς λιμῷ τὰ ἀνθρωποβόρα ἐκεῖνα πιεζόχώρας, regione. Euseb.
Quadam istorum martyriorum in Palæstina
CAPUT VII.
De Melitinensibus Egyptüs, Tyriis, et Phænicibus
martyribus.
Hæc sic apud Nicomediam in initio persecutionis gerebantur. Non minus autem in Melitina urbe
tyrannis grassabatur. Idem in Syria fiebat. Circumferebantur enim imperialia scripta, quæ ecclesiarum pastores carcere includi jubebant. Et erat
ubique miseranda et gravis rerum facies, quod
plurima millia passim traberentur atque raptarentur. Et quæ antea percussoribus, homicidis et sepulcrorum violatoribus erant præparate custodiæ,
hæ presbyterorum, diaconorum aliorumque ejus
ordinis sanctorum virorum choro replebantur: ut
jam maleficis, prædonibus aliisque condemnatis
hominibus locus in carcere non esset. Nec longe
post aliæ superveniunt litteræ: ut qui in custodiis
diis sacrificarent, liberi abirent; qui id facere
recusarent, omni malorum genere affligerentur.
Sed enim quis tandem, qui talia legat, tantam
martyrum turbam dinumeret? qui per provincias
omnes strenue decertarunt, maxime autem in Africa et Mauritania: item Thebaide et in Ægypto:
unde nonnuli etiam in alias divertentes urbes, ibi
fortitudinem suam pro Christo et constantiam exhibuerunt. Quorum quis non, si videat, cum stupore admiretur alacritatem, suppliciaque numero
longe superiora potissimum autem, post hac
omnia, cum agrestibus feris colluctationem? Pardi namque,ursi,apri, 448 et tauri silvestres, ferro et
igni ad feritatem excitati, gravissime in eos imet Tyri in Phoenice vidit ipse Eusebius. (lib. vulg
cap. 7. )
Chapter VIIICaput VIII
col. 1219–1220page 333 of 392
Caput VII
PG 145:1219σώμασι θίγειν ἐπιτολμῶντα· ἀλλ᾽ ἐπὶ μὲν τοὺς ἄλλο λους οἱ δῆς ἔξωθεν ἑστῶτες ἐκεῖνα κατὰ τῶν θεο φιλῶν ἠρέθιζον, ροίζῳ πολλῷ μάλα ἐφέροντο· τῶν δὲ ἱερῶν ἀθλητῶν, καίπερ γυμνῷ τῷ σώματι ἐστη κότων, ἐπὶ σφᾶς τε αὐτοὺς ἐπισπώντων χερσιν, ἥκιστ' ἐπέτρεχον. Εἰ δέ που καὶ ὥρμησαν, ὅσον ἔγ γιστα γενέσθαι· εἶτα ὥσπερ ὑπό τινος δυνάμεως ἀνεκρούοντο, καὶ εἰς τοὐπίσω αὖθις ἐχώρουν. Ο καὶ γινόμενον εἰς ἔκπληξιν ἦγεν ὡς καὶ πολλάκις ἑνὶ ἐκείνων, καὶ διάφορα τῶν ζώων ἀφίεσθαι, ἀπράκτων ἀπαλλαττομένων τῶν προηγησαμένων θηρίων. Οὐχ ἧττον δ᾽ ἔκπληξιν ἐνεποίει τὸ τῶν γενναίων ἐκείνων ἀπτόητον, καὶ τὴν ἐν ἀτελεῖ ἡλικίᾳ γηραλέαν ἔνστασιν. Καί γε εἶδες ἂν νέον άνδρα οὐδ᾽ ὅλα εἴκοσιν έτη μενα, ἐπὶ πολὺ διακαρτέρουν μὴ τοῖς μαρτυρικοῖς διατελέσαντα δεσμῶν ἄνευ άνω τὰς χεῖρας ἁπλοῦντα κατά σχήμα σταυροῦ, καὶ ἀτρέπτῳ καρδίᾳ ταῖς πρὸς Θεὸν λιταῖς ἡρέμα ἐνασχολούμενον· μὴ κινούν μενον, μηδέ μετοκλάζοντα, τῶν θηρίων θυμὸν πνείν των καὶ δεινὸν ἐπωρυομένων αὐτῷ, ἐν χρῷ τε ὥσπερ τῶν θείων ἐκείνων γινομένων σαρκῶν· θείῳ δέ τιν χαλινῷ φραττομένων τὸ στόμα, καὶ ἀνασειραζομένων τοῖς ὄπισθεν. Εἶδες δ᾽ ἂν ἕτερον παράβλημα ταύρω προκείμενον· ὃν τοὺς μὲν ἄλλους τοῖς κέρασιν εἰς αέρα ρίπτων ἀνέσπα, τὸ πλεῖον τῆς ζωῆς ταῖς πλη γαῖς παρασπῶν· ἀπειλῆ δὲ καὶ θυμῷ πλησιάζων τῷ μάρτυρι, ψαύειν οὐδ᾽ ὅλως οἷός τε ἦν· κηρύττων δε ἠρέμα καὶ τῇ γλώσσῃ τὰ περὶ τοὺς πόδας προσχρών μενος, εὐλαβῶς οἷον ἀπήλλακτο· καὶ πολλῶν ἀφιε μένων καὶ τὰ ὅμοια διαπεπραγμένων, τέλος ἀμηχανοῦντας τοὺς δημίους, μετὰ πολλὴν αἰκίαν καὶ ἄλλον ἐσμὸν τῶν δεινῶν ξίφεσιν ἀπηνῶς κατασφάττειν πάντας, καὶ τάφον αὐτοῖς σχεδιάζειν τὴν θάλατταν. ᾿Αλλὰ τοιαῦτα μὲν καὶ τὰ ἐν Τύρῳ τῶν γεναίων ἀθλητῶν ἀγωνίσματα. ΚΕΦΑΛ. Β΄. Περὶ τῶν κατὰ Θηβαΐδα γεγενημένων· καὶ τοῦ τρόπου τῶν διαφόρων κολάσεων. Τοὺς δ᾽ ἐπὶ τῆς οἰκείας γῆς μαρτυρήσαντας πῶς ἄν τις τὸ πλῆθος διέλθοι, καὶ τὸ ποικίλον τῶν βασά νων καὶ πολυειδές; οἱ σὺν γυναιξὶ καὶ τέκνοις διὰ Χριστὸν τὸ ζῆν ὑπερείδον, διάφορον υπενεγκόντες τὸν θάνατον. Ων οἱ μὲν μετά ξεσμούς καὶ στρεβλώσεις, καὶ νιφάδας μαστίγων, καὶ ἄλλας φρίκης μόνον καὶ ἀκοῦσαι μεστὰς βασάνους γενναίῳ ψυχῆς παρα στήματα διανύσαντες, τὸ ὕστατον πυρὶ κατεφλέχθησαν οἱ δὲ πλῆθος μυρίον ἐπὶ σκάφαις τοῖς θαλαι τίοις βυθοῖς ἀπερρίφησαν. Άλλοι δὲ ἀνδρείως τοῖς τέμνειν θέλουσι τὰς κεφαλὰς προτεινον. Οἱ δὲ καὶ λιμῷ διεφθάρησαν· ἀνεσκολοπίσθησαν δ' έτεροι, οι μὲν ἴσον κακούργοις λαμβάνοντες θάνατον, οἱ δε τούμπαλιν κύμβαχοι προσηλωθέντες, τὸ ζῆν δέως
σώμασι θίγειν ἐπιτολμῶντα· ἀλλ᾽ ἐπὶ μὲν τοὺς ἄλλο
λους οἱ δῆς ἔξωθεν ἑστῶτες ἐκεῖνα κατὰ τῶν θεο
φιλῶν ἠρέθιζον, ροίζῳ πολλῷ μάλα ἐφέροντο· τῶν
δὲ ἱερῶν ἀθλητῶν, καίπερ γυμνῷ τῷ σώματι ἐστη
κότων, ἐπὶ σφᾶς τε αὐτοὺς ἐπισπώντων χερσιν,
ἥκιστ' ἐπέτρεχον. Εἰ δέ που καὶ ὥρμησαν, ὅσον ἔγ
γιστα γενέσθαι· εἶτα ὥσπερ ὑπό τινος δυνάμεως
ἀνεκρούοντο, καὶ εἰς τοὐπίσω αὖθις ἐχώρουν. Ο καὶ
γινόμενον εἰς ἔκπληξιν ἦγεν ὡς καὶ πολλάκις ἑνὶ
ἐκείνων, καὶ διάφορα τῶν ζώων ἀφίεσθαι, ἀπράκτων
ἀπαλλαττομένων τῶν προηγησαμένων θηρίων. Οὐχ
ἧττον δ᾽ ἔκπληξιν ἐνεποίει τὸ τῶν γενναίων ἐκείνων
ἀπτόητον, καὶ τὴν ἐν ἀτελεῖ ἡλικίᾳ γηραλέαν ένστα
σιν. Καί γε εἶδες ἂν νέον άνδρα οὐδ᾽ ὅλα εἴκοσιν έτη
mittebantur. In quibus omnibus admirandum spe- μενα, ἐπὶ πολὺ διακαρτέρουν μὴ τοῖς μαρτυρικοῖς
ctaculum erat, tanta generosorum et nobilium
martyrum constantia et fortitudo. Verum et illud
maximo fuerit miraculo, quod feræ illæ carnibus
humanis vesci solitæ, et longa fame efferatæ, ab
illis, abstinuerunt, neque martyrum corpora attingere ausæ fuerunt: sed in alios, eos videlicet qui
extra arenam stantes, illas contra pios Deoque
charos homines provocabant et concitabant, stridore et impetu multo irrueruut, sacrosanctos athletas, nudis consistentes corporibus easque manibus in se attrahentes, minime lædentes. Quod si
aliquæ etiam incurrere in eos cœperant, cum
quam proxime ad eos accessissent, derepente ibi
tanquam vi quadam repulsæ, retrocedebant. Quod
sane factum, consternatione homines implevit. διατελέσαντα δεσμῶν ἄνευ άνω τὰς χεῖρας ἁπλοῦντα
Quippe cum in unum martyrem sæpius multæ immitterentur bellum, infectis tamen ab eis rebus ferarum ductores abirent. Non minorem admirationem movit strenuorum illorum martyrum auimus
infractus, et quoruudam in imperfecta adhuc
ætate senilis constantia.Vidisses enim ibi juvenem
nondum viginti totis expletis annis, vinculis liberum,manibus recto statu in crucis speciem extentes,
intrepido, immotoque corde tacite precibus ad
Deum vacantem, neque vel se moventem, vel genua
inclinantem: cum quidem circa eum feræ crudelitatem spirarent, graviterque rugirent, et jam pene
divinas illius carnes invaderent et laniarent: cœlestibus autem frenis ora earum obturarentur, et
veluti catenis in eos qui post illos stabant retraherentur. Vidisses alium tauro objectum, qui aliis
quidem, ex spectatoribus infidelibus, cornibus in
sublime jactatis, cum eos ictibus suis percussos
samimortuos reliquisset, minacius autem et ferocius martyri appropinquans, ne stringere quidem eum posset, sed sensim tantummodo cornu peteret,
linguaque pedes lamberet, et religione quodammodo discederet. Et cum ad eum modum multæ bestiæ
in martyres immissæ essent, idemque omnibus accidisset, postremo carnifices ipsi animos despondentes, post plurima supplicia, aliamque gravium tormentorum vim illis illatam, ferro crudeliter
omnes jugulabant, et in profundum mare dejiciebant. Atque hæc quidem sunt nobilissimorum
Egyptiorum athletarum, quæ Tyri decertarunt certamina.
449 CAPUT VIII.
De martyriis in Thebaide toleratis, et variis variorum suppliciorum modis.
Qui vero in patria sua martyrium obiere, quis
vel eorum numerum inire, vel tot et tam varia
tormentorum genera explicare queat? Quandoqui.
dem quamplurimi una cum conjugibus et liberis
propter Christum vitam ipsam prodidere, variasque
mortis species adiere. Quorum aliqui post ungulas,
flagella, et fidiculas, aliosque cruciatus, ad quorum
mentionem solam animus exhorrescit, fortiter
præsenti robore toleratos, tandem igni sunt consumpti. Alii, et quidem innumerabiles, scaphis
impositi, in alto submersi pelago. Nonnulli etiam
resecare volentibus caput, magno animo jugulum
præbuerunt. Multi fame enecti sunt, plures in
crucem acti: et alii quidem eodem quo malefici
κατά σχήμα σταυροῦ, καὶ ἀτρέπτῳ καρδίᾳ ταῖς
πρὸς Θεὸν λιταῖς ἡρέμα ἐνασχολούμενον· μὴ κινούν
μενον, μηδέ μετοκλάζοντα, τῶν θηρίων θυμὸν πνείν
των καὶ δεινὸν ἐπωρυομένων αὐτῷ, ἐν χρῷ τε ὥσπερ
τῶν θείων ἐκείνων γινομένων σαρκῶν· θείῳ δέ τιν
χαλινῷ φραττομένων τὸ στόμα, καὶ ἀνασειραζομένων
τοῖς ὄπισθεν. Εἶδες δ᾽ ἂν ἕτερον παράβλημα ταύρω
προκείμενον· ὃν τοὺς μὲν ἄλλους τοῖς κέρασιν εἰς
αέρα ρίπτων ἀνέσπα, τὸ πλεῖον τῆς ζωῆς ταῖς πλη
γαῖς παρασπῶν· ἀπειλῆ δὲ καὶ θυμῷ πλησιάζων τῷ
μάρτυρι, ψαύειν οὐδ᾽ ὅλως οἷός τε ἦν· κηρύττων δε
ἠρέμα καὶ τῇ γλώσσῃ τὰ περὶ τοὺς πόδας προσχρών
μενος, εὐλαβῶς οἷον ἀπήλλακτο· καὶ πολλῶν ἀφιε
μένων καὶ τὰ ὅμοια διαπεπραγμένων, τέλος άμηχα
νοῦντας τοὺς δημίους, μετὰ πολλὴν αἰκίαν καὶ ἄλλον
ἐσμὸν τῶν δεινῶν ξίφεσιν ἀπηνῶς κατασφάττειν
πάντας, καὶ τάφον αὐτοῖς σχεδιάζειν τὴν θάλατταν.
᾿Αλλὰ τοιαῦτα μὲν καὶ τὰ ἐν Τύρῳ τῶν γεναίων
ἀθλητῶν ἀγωνίσματα.
Περὶ τῶν κατὰ Θηβαΐδα γεγενημένων· καὶ
τοῦ τρόπου τῶν διαφόρων κολάσεων.
Τοὺς δ᾽ ἐπὶ τῆς οἰκείας γῆς μαρτυρήσαντας πῶς
ἄν τις τὸ πλῆθος διέλθοι, καὶ τὸ ποικίλον τῶν βασά
νων καὶ πολυειδές; οἱ σὺν γυναιξὶ καὶ τέκνοις διὰ
Χριστὸν τὸ ζῆν ὑπερείδον, διάφορον υπενεγκόντες
τὸν θάνατον. Ων οἱ μὲν μετά ξεσμούς καὶ στρεβλώ
σεις, καὶ νιφάδας μαστίγων, καὶ ἄλλας φρίκης μόνον
καὶ ἀκοῦσαι μεστὰς βασάνους γενναίῳ ψυχῆς παραστήματα διανύσαντες, τὸ ὕστατον πυρὶ κατεφλέχθη
σαν οἱ δὲ πλῆθος μυρίον ἐπὶ σκάφαις τοῖς θαλαι
τίοις βυθοῖς ἀπερρίφησαν. Άλλοι δὲ ἀνδρείως τοῖς
τέμνειν θέλουσι τὰς κεφαλὰς προτεινον. Οἱ δὲ καὶ
λιμῷ διεφθάρησαν· ἀνεσκολοπίσθησαν δ' έτεροι, οι
μὲν ἴσον κακούργοις λαμβάνοντες θάνατον, οἱ δε
τούμπαλιν κύμβαχοι προσηλωθέντες, τὸ ζῆν δέως
col. 1221–1222page 334 of 392
PG 145:1221ἔφερεν· ἄχρις ου σχήματος οὕτως ἔχοντες, λιμοῦ γε γόνασι παρανάλωμα. δ' οἱ κατὰ Θηβαίδα διή νεγκαν μάρτυρες, οὐδὲ λόγῳ ἂν γένοιτο ράδιον δια γεῖσθαι. Σώματα γάρ όλα οστράκοις ἀντὶ ὀνύχων ἐξαίνοντο, ἕως οὗ παρέμενε τούτοις τὸ ζῆν. Καὶ γύ καια δέ τινα μηχαναῖς τισιν εἰς ύψος μετέωρα αναρ τώμενα, ἐξ ἑνὸς τοῖν ποδοῖν κατά κεφαλὴν οἷά τινα ἱερεῖα προσαπφώρητο· μηδὲ τῆς ἐπ᾿ αἰδὼ σκέπης μεταλαγχάνοντα, πᾶσαν ὠμότητα καὶ ἀπανθρωπίας ὑπερβολὴν τοῖς ὁρῶσι παρεῖχον. Δένδρων δε κλάδοις ἕτεροι ἐνδεσμούμενοι, ἔθνησκον. Οἱ γὰρ σρεῤῥότεροι τῶν πρέμνων, τέχνῃ δή τινι ἐς ταυτό συνιόντες, τὰ τῶν μαρτύρων σκέλη διατεινόμενα συνεδέσμουν· εἶτα ἀφιεμένων ἐκείνων εἰς τὴν κατὰ φύσιν πορείαν, ἀθρόον τὰ μέλη διεσπώντο, καθ' ὧν ἐγχειροῦντες ἦσαν τὸν σύνδεσμον. Ταῦτα δὲ πάντα οὐκ ἐπὶ βρα χὺν ἐνηργεῖτο χρόνον, ἀλλ᾽ εἰς ἔτη πλείω διαγέγονε τὸ δεινόν· ἄχρι μὲν γὰρ δεκάδος καὶ τρις δέκα, καὶ δὶς τοσαῦτα, καὶ ἑκατὸν ἄλλοτε ἀνδρες ἀνήρητο. Νέοι τε κομιδῆ καὶ γυναῖκες ενηλλαγμέναις τιμω ρίαις καθεκάστην ἐκτείνοντο, ἀθρόᾳ πληγῇ τὴν έχε τομὴν ὑφιστάμενοι· ὡς καὶ αὐτὸν τὸν σίδηρον ἀμ βλύνεσθαι τῷ τῶν αἱμάτων βαφῇ, καὶ καταθλᾶσθαι ἀπαγορεύοντα, τούς γε μὴν κτείνοντας ἐξασθενούν. τας, συνεχώς μεταμείβειν ἀλλήλους. Συνορᾷν δ᾽ ἦν καὶ τὸ πρόθυμον τῆς εἰς Χριστὸν πίστεως· οὐκ ἔφθα νον γὰρ οἱ προλαβόντες τὴν ἀπόφασιν ειληφότες, καὶ ἄλλοι ἄλλοθεν εἰσπηδῶντες, σφᾶς ἑαυτοὺς Χρι στιανούς ώμολόγουν, πρὸ τοῦ δικαστικοῦ ἀλλόμενοι βήματος, μήτε πρὸς τὸ πικρὸν τῶν βασάνων ὁρῶν τες· ἀκαταπλήκτῳ δε παρρησίᾳ ὑπέρ Χριστού δια γωνιζόμενοι, σὺν θυμηδία πολλῇ τὴν ὑστάτην ψῆφον προσίοντο· καὶ τοσοῦτον ὡς μετ' εὐχαρίστου γλώσ σης ἄχρι τέλους ύμνους ἐξυφαίνοντας εὐρύθμως ἀνα πέμπειν θεῷ. ΚΕΦΑΛ. Θ΄. Περὶ τῶν περιφανών μαρτύρων, φιλορώμου καὶ Φιλαίου· καὶ τῶν κατ᾽ Αλεξάνδρειαν ὑπὸ τῶν δυσσεβῶν γεγενημένων κατὰ Χριστιανῶν. Καὶ πάντες μὲν οὖν θαύματος ἄξιοι οἱ τῆς εὐσε βείας ὑπέρμαχοι· πολλῷ δ' ὑπερφέροντες, οἱ πλούτῳ καὶ γένει, δόξῃ τε καὶ λόγῳ σοφίας το περιφανές κα κτημένοι, εἶτα τῷ περὶ Χριστού πόθῳ δεύτερα ἔθεντο. Οἷος ἐκεῖνος Φιλόρωμος τὴν πρώτην ἐκ βασι. λέως εγκεχειρισμένος ἀξίαν κατὰ τὴν ᾿Αλεξάνδρειαν ο ὃς μετὰ τῆς ἐκ Ρωμαίων τιμῆς δορυφόρους τα στρα τιώτας ἔχων, ἐφ' ἑκάστης ἡμέρας δικαστηρίῳ παρ έστατο. Πρὸς δὲ καὶ Φιλαίας ἕτερος τῆς Θμουϊτῶν Εκκλησίας ἐπίσκοπος· ὃς ἐν λειτουργίαις ταῖς κατὰ τὴν πολιτείαν ἀνηκούσαις μάλιστα διαπρέπων, ἐν φιλοσόφοις λόγοις μᾶλλον εἶχε τὸ κράτος. Πολλῶν τοίνυν τῶν τε πρὸς γένος φίλων τε ἄλλως καὶ συν ήθων καὶ τῶν ἐπ᾽ ἀξίαις ὄντων αὐτῷ, ὅτι δὲ καὶ αὐ τοῦ τοῦ δικαστοῦ σὺν ἱκεσίᾳ δεομένων, φειδώ τινα ἱαυτοῦ καὶ παίδων καὶ γυναικός οἶκτον σχεῖν, οὐδ᾽ Πως τὸ φιλόζωον εἵλετο, καὶ τὸ κατὰ Χριστὸν ἐξο
ECCLESIASTICA HISTORIE LIB. VII.
bus videlicet in sublime sublatis, vitam diu graviterque traxerunt, donec in cruce ipsa ita suffixi
fame perierunt. Per Thebaidem porro quæ sancti
martyres pertulerint, oratione persequi facile non
est Corpora enim eorum testis ungularum vice
tantisper dum vita illis superesset, tortores dilaniabant. Et machinis quibusdam mulierculas in sublime pede uno, capite dependente, tractas, victimarum more suspendebant, neque ea quæ nativus
pudor occulta esse voluit conlegentes, et omnibus
summæ inhumanitatis et crudelitatis præbentes
spectacula. Quidam arborum ramis alligati, miserabiliter excarnificabantur. Rami enim robustiores
vi et arte quadam contracti, martyrum crura diἔφερεν· ἄχρις ου σχήματος οὕτως ἔχοντες, λιμοῦ γε- modo, supplicio affecti: alii autem inversi, pediγόνασι παρανάλωμα. δ' οἱ κατὰ Θηβαίδα διήνεγκαν μάρτυρες, οὐδὲ λόγῳ ἂν γένοιτο ράδιον διαγεῖσθαι. Σώματα γάρ όλα οστράκοις ἀντὶ ὀνύχων
ἐξαίνοντο, ἕως οὗ παρέμενε τούτοις τὸ ζῆν. Καὶ γύ
καια δέ τινα μηχαναῖς τισιν εἰς ύψος μετέωρα αναρ
τώμενα, ἐξ ἑνὸς τοῖν ποδοῖν κατά κεφαλὴν οἷά τινα
ἱερεῖα προσαπφώρητο· μηδὲ τῆς ἐπ᾿ αἰδὼ σκέπης
μεταλαγχάνοντα, πᾶσαν ὠμότητα καὶ ἀπανθρωπίας
ὑπερβολὴν τοῖς ὁρῶσι παρεῖχον. Δένδρων δε κλάδοις
ἕτεροι ἐνδεσμούμενοι, ἔθνησκον. Οἱ γὰρ σρεῤῥότεροι
τῶν πρέμνων, τέχνῃ δή τινι ἐς ταυτό συνιόντες, τὰ
τῶν μαρτύρων σκέλη διατεινόμενα συνεδέσμουν· εἶτα
ἀφιεμένων ἐκείνων εἰς τὴν κατὰ φύσιν πορείαν,
ἀθρόον τὰ μέλη διεσπώντο, καθ' ὧν ἐγχειροῦντες
ἦσαν τὸν σύνδεσμον. Ταῦτα δὲ πάντα οὐκ ἐπὶ βρα· ducta vinculis distringebant: ac deinde illis in
χὺν ἐνηργεῖτο χρόνον, ἀλλ᾽ εἰς ἔτη πλείω διαγέγονε
τὸ δεινόν· ἄχρι μὲν γὰρ δεκάδος καὶ τρις δέκα, καὶ
δὶς τοσαῦτα, καὶ ἑκατὸν ἄλλοτε ἀνδρες ἀνήρητο.
Νέοι τε κομιδῆ καὶ γυναῖκες ενηλλαγμέναις τιμω
ρίαις καθεκάστην ἐκτείνοντο, ἀθρόᾳ πληγῇ τὴν έχε
τομὴν ὑφιστάμενοι· ὡς καὶ αὐτὸν τὸν σίδηρον ἀμβλύνεσθαι τῷ τῶν αἱμάτων βαφῇ, καὶ καταθλᾶσθαι
ἀπαγορεύοντα, τούς γε μὴν κτείνοντας ἐξασθενούν.
τας, συνεχώς μεταμείβειν ἀλλήλους. Συνορᾷν δ᾽ ἦν
καὶ τὸ πρόθυμον τῆς εἰς Χριστὸν πίστεως· οὐκ ἔφθα
νον γὰρ οἱ προλαβόντες τὴν ἀπόφασιν ειληφότες,
καὶ ἄλλοι ἄλλοθεν εἰσπηδῶντες, σφᾶς ἑαυτοὺς Χριστιανούς ώμολόγουν, πρὸ τοῦ δικαστικοῦ ἀλλόμενοι
βήματος, μήτε πρὸς τὸ πικρὸν τῶν βασάνων ὁρῶν
τες· ἀκαταπλήκτῳ δε παρρησίᾳ ὑπέρ Χριστού δια- c
γωνιζόμενοι, σὺν θυμηδία πολλῇ τὴν ὑστάτην ψῆφον
προσίοντο· καὶ τοσοῦτον ὡς μετ' εὐχαρίστου γλώσ
σης ἄχρι τέλους ύμνους ἐξυφαίνοντας εὐρύθμως ἀναπέμπειν θεῷ.
naturalem statum suum redire permissis, subito
membra, ut cuique erant alligata, sævissime discerpebant. Atque hac omnia non brevi tempore
sunt patrata, sed annis pluribus malum hoc duravit. Ad decem namque, et triginta, et bis totidem,
atque etiam quandoque ad centum quotidie viri
juvenesque admodum et mulieres suppliciis variis
occidebantur, confertim veluti una plaga internecionem sustinentes: ita ut ferri quoque acies continua sanguinis tinctura hebetior fieret, et scindere
amplius non valeret: carnificesque defatigati, infir
mioresque facti, successores alios acciperent. 450
Animadvertere vero erat in hominibus nostris alacritatem, et fidei in Christum ardorem vividum: cum
enim vix contra priores sententia condemnalionis
a judice prolata esset, alii aliunde confluentes,
Christianos se esse confitebantur, pro tribunali
ipso exsultantes, neque tormentorum acerbitatem
respicientes sed interrita prorsus libertate pro
libentissime supremam excipiebant sententiam:
Christo decertantes, cum megda animorum lætitia
usque adeo, ut cum gratiarum actione ad finem usque perquam decenter hymnos laudesque Deo
canerent.
Περὶ τῶν περιφανών μαρτύρων, φιλορώμου καὶ
Φιλαίου· καὶ τῶν κατ᾽ Αλεξάνδρειαν ὑπὸ τῶν
δυσσεβῶν γεγενημένων κατὰ Χριστιανῶν.
Καὶ πάντες μὲν οὖν θαύματος ἄξιοι οἱ τῆς εὐσε
βείας ὑπέρμαχοι· πολλῷ δ' ὑπερφέροντες, οἱ πλούτῳ
καὶ γένει, δόξῃ τε καὶ λόγῳ σοφίας το περιφανές κα
κτημένοι, εἶτα τῷ περὶ Χριστού πόθῳ δεύτερα
ἔθεντο. Οἷος ἐκεῖνος Φιλόρωμος τὴν πρώτην ἐκ βασι.
λέως εγκεχειρισμένος ἀξίαν κατὰ τὴν ᾿Αλεξάνδρειαν ο
ὃς μετὰ τῆς ἐκ Ρωμαίων τιμῆς δορυφόρους τα στρα
τιώτας ἔχων, ἐφ' ἑκάστης ἡμέρας δικαστηρίῳ παρέστατο. Πρὸς δὲ καὶ Φιλαίας ἕτερος τῆς Θμουϊτῶν
Εκκλησίας ἐπίσκοπος· ὃς ἐν λειτουργίαις ταῖς κατὰ
τὴν πολιτείαν ἀνηκούσαις μάλιστα διαπρέπων, ἐν
φιλοσόφοις λόγοις μᾶλλον εἶχε τὸ κράτος. Πολλῶν
τοίνυν τῶν τε πρὸς γένος φίλων τε ἄλλως καὶ συν
ήθων καὶ τῶν ἐπ᾽ ἀξίαις ὄντων αὐτῷ, ὅτι δὲ καὶ αὐ
τοῦ τοῦ δικαστοῦ σὺν ἱκεσίᾳ δεομένων, φειδώ τινα
ἱαυτοῦ καὶ παίδων καὶ γυναικός οἶκτον σχεῖν, οὐδ᾽
Πως τὸ φιλόζωον εἵλετο, καὶ τὸ κατὰ Χριστὸν ἐξοCAPUT IX.
De Philoromo et Philæo, illustribus martyribus:
et quæ Alexandriæ impii contra Christianos
perpetraverint.
Et omnes quidem eximii veræ pietatis propugnatores digni sunt admiratione: multo tamen
excellentiores, qui divitiis, genere, gloria et sapientiæ studiis, praclaram consecuti famam, omnia ea Christi desiderio posthabuere. Qualis Philoromus ille fuit, qui primariam dignitatemab
imperatore apud Alexandrinos consecutus, cum
splendido militum satellitio, pro dignitate sua,
Romano more, quotidie tribunali, causam dicens,
astabat. Et Philæas, Thmuitarum ecclesiæ episcopus, qui cum muneribus civilibus rite et decenter
obeundis clarus fuit, tum maxime philosophicis
artibus excelluit. Cum igitur propinqui, amici, et
familiares, et alii magnas gerentes dignitates,
ipse quoque judex, eos obtestarentur, ut sibi ipsis
parcerent, conjugumque et liberorum per misericordiam rationem haberent, nullo modo adduci
Chapter IXCaput IX
col. 1223–1224page 335 of 392
PG 145:1223μόσασθαι σέβας. 'Αλλ' άμφω οὗτοι, φιλοσόφῳ, μᾶλ λον δε φιλοθέῳ ψυχῆς παραστήματι πρὸς τὰς ἐπαγομένας ἐκ δικαστοῦ ὕβρεις στάντες, ἐπὶ τέλει καὶ τὴν διὰ ξίφους γενναίως ἤνεγκαν τελευτήν. Ἐπεὶ δὲ καὶ λόγων περιουσίᾳ τῶν πολλῶν προέχειν τὸν Φιλαίαν ὁ λόγος ἀνέγραψε πρότερον, αὐτὸς παρίτω· ὁμοῦ μὲν καὶ τὰ κατ᾿ ᾿Αλεξάνδρειαν γενόμενα μαρτύρια διη γείσθω, ἅμα δὲ καὶ ἐπ' ἀκριβές μάρτυς ἑαυτοῦ διὰ τῶν οἰκείων λόγων γενέσθω, οὓς έγραφεν ἔτι δεσμώ της ὤν, πρὶν ἡ τελευταίαν ἀπόφασιν δέξασθαι, τοῖς ὑπ' αὐτῷ τελοῦσι λαοῖς. Ἐπαινέσας γὰρ ἀρκούντως τοὺς μάρτυρας τῷ πρὸς Θεὸν ζήλῳ καὶ οἷς μεμεῖσθαι εἶχον Χριστόν, ἐπάγει καὶ ταῦτα· Διὸ καὶ ζηλώσαντες τὰ μείζονα χαρίσματα οι Χριστοφόροι μάρτυρες, πάντα μὲν πόνον καὶ παντοίας ἐπινοίας αἰκισμών, οὐκ εἰσάπαξ, ἀλλ᾽ ἤδη καὶ δίς τινες ὑπέμειναν· κά σας δὲ ἀπειλάς, οὐ λόγοις, ἀλλὰ καὶ ἔργοις τῶν δο ρυφόρων κατ' αὐτῶν φιλοτιμουμένων, οὐκ ἐνεδίδου τὴν γνώμην, διὰ τὸ τὴν τελείαν ἀγάπην ἔξω βάλλειν τὸν φόβον. Ων καταλέγειν τὴν ἀρετὴν καὶ τὴν ἐφ᾽ ἑκάστῳ βασάνῳ ἀνδρίαν τίς ἂν ἀρχέσοι λόγος; 'Αν έσεως γὰρ οὔσης ἅπασι τοῖς βουλομένοις ενυβρίζειν, οἱ μὲν ξύλοις ἔπαιον, οἱ δὲ ῥάβδοις, άλλοι δε μάστιξιν, ἕτεροι δὲ πάλιν ἱμᾶσιν, ἄλλοι δὲ σχοινίοις. Καὶ ἦν ἡ θέα τῶν αἰκισμῶν ἐνηλλαγμένη καὶ πολλήν κακίαν ἔχουσα· οἱ μὲν γὰρ ὀπίσω τώ χεῖρε δεθέντες, περὶ τῷ ξύλῳ ἐξήρτηντο, καὶ μαγγάνοις τισὶ διέτειναν πᾶν μέλος· εἶθ' οὕτως διὰ παντὸς τοῦ σύν ματος ἐπῆγον ἐκ κελεύσεως οι βασάνισταί, οὐ καθά περ τοῖς φονεῦσιν ἐπὶ τῶν πλευρῶν μόνον, ἀλλὰ καὶ της γαστρὸς καὶ τῶν κημῶν καὶ παρειῶν τοῖς ἀμυντηρίοις τὰς κολάσεις. Ετεροι δε, ἀπὸ τῆς στοᾶς μιας χειρὸς ἐξηρτημένοι, ἠώρηντο, πάσης ἀλγεδονος δει νοτέραν τὴν ἀπὸ τῶν ἄρθρων καὶ μελῶν τάσιν ἔχο της. Αλλοι δὲ πρὸ τοῖς κίοσιν ἀντι πρόσωποι ἐδοῦντο, οὐ βεβηκότες τοῖς ποσὶ, τῷ δὲ βάρει τοῦ σώματος βιαζομένων, μετά τάσεως ἀνελκομένων τῶν δεσμών. Καὶ τοῦθ᾽ ὑπέμενον, οὐκ ἐφ᾽ ὅσον προσδιελέγοντο, οὐδ᾽ αὐτοῖς ἐσχόλαζεν ὁ ἡγεμὼν, ἀλλὰ μονονουχὶ δι' ὅλης τῆς ἡμέρας. Οτε γὰρ καὶ ἐφ' ἑτέρους διέβαιν τοῖς προτέροις κατελίμπανε τοὺς τῇ ἐξουσίᾳ αὐτοῦ υπηρετουμένους, εἴπου τις ἡττηθεὶς τῶν βασάνων, ἐνδιδόναι ἐδόκει· ἀφειδῶς δὲ κελεύων καὶ τοῖς δεσ μοῖς προσιέναι· καὶ μετὰ ταῦτα, ψυχορραγούντας απ τοὺς, κατατιθεμένους εἰς τὴν γῆν. έλκεσθαι. Οὐ γὰρ εἶναι κἂν μέρος φροντίδα αὐτοῖς περὶ ἡμῶν· ἀλλ' οὕτω καὶ διανοεῖσθαι καὶ πράττειν, ὡς μηκέτ' όν των ταύτην δευτέραν βάσανον ἐπὶ ταῖς πληγαῖς τῶν ὑπεναντίων ἐφευρόντων. Ησαν δὲ οἱ καὶ μετὰ τοὺς αἰκισμοὺς ἐπὶ τοῦ ξύλου κείμενοι διὰ τῶν τεσσάρων ἐπῶν ἀντιτεταγμένοι ἄμφω τῷ πόδε, ὡς κατά ἀνάγκην αὐτοὺς ἐπὶ τοῦ ξύλου ὑπτίους εἶναι, μὴ δυ ναμένους διὰ τὸ ἔνουλα τὰ τραύματα ἀπὸ τῶν πλη γῶν καθ᾽ ὅλου τοῦ σώματος ἔχειν. Ετεροι δὲ εἰς τούδαφος ῥιφέντες, ἔκειντο ὑπὸ τῆς βασάνων ἀθρίας προσβολῆς, δεινοτέραν τὴν ὄψιν τῆς ἐνεργείας τοῖς ὁρῶσι παρέχοντες, ποικίλας καὶ διαφόρους ἐν τοῖς σώμασι φέροντες τὰς τῶν βασάνων ἐπινοίας. Τούτων οὐτῶς ἐχόντων, οἱ μὲν ἐναπέθνησκον ταῖς βασάνοις
potuere, ut vitæ sum consulerent, et cultum Chri- μόσασθαι σέβας. 'Αλλ' άμφω οὗτοι, φιλοσόφῳ, μᾶλ
λον δε φιλοθέῳ ψυχῆς παραστήματι πρὸς τὰς ἐπαγο
μένας ἐκ δικαστοῦ ὕβρεις στάντες, ἐπὶ τέλει καὶ τὴν
διὰ ξίφους γενναίως ἤνεγκαν τελευτήν. Ἐπεὶ δὲ καὶ
λόγων περιουσίᾳ τῶν πολλῶν προέχειν τὸν Φιλαίαν ὁ
λόγος ἀνέγραψε πρότερον, αὐτὸς παρίτω· ὁμοῦ μὲν
καὶ τὰ κατ᾿ ᾿Αλεξάνδρειαν γενόμενα μαρτύρια διη
γείσθω, ἅμα δὲ καὶ ἐπ' ἀκριβές μάρτυς ἑαυτοῦ διὰ
τῶν οἰκείων λόγων γενέσθω, οὓς έγραφεν ἔτι δεσμώ
της ὤν, πρὶν ἡ τελευταίαν ἀπόφασιν δέξασθαι, τοῖς
ὑπ' αὐτῷ τελοῦσι λαοῖς. Ἐπαινέσας γὰρ ἀρκούντως
τοὺς μάρτυρας τῷ πρὸς Θεὸν ζήλῳ καὶ οἷς μεμεῖσθαι
εἶχον Χριστόν, ἐπάγει καὶ ταῦτα· Διὸ καὶ ζηλώσαν
τες τὰ μείζονα χαρίσματα οι Χριστοφόροι μάρτυρες,
πάντα μὲν πόνον καὶ παντοίας ἐπινοίας αἰκισμών,
οὐκ εἰσάπαξ, ἀλλ᾽ ἤδη καὶ δίς τινες ὑπέμειναν· κάσας δὲ ἀπειλάς, οὐ λόγοις, ἀλλὰ καὶ ἔργοις τῶν δο
ρυφόρων κατ' αὐτῶν φιλοτιμουμένων, οὐκ ἐνεδίδου
τὴν γνώμην, διὰ τὸ τὴν τελείαν ἀγάπην ἔξω βάλλειν
τὸν φόβον. Ων καταλέγειν τὴν ἀρετὴν καὶ τὴν ἐφ᾽
ἑκάστῳ βασάνῳ ἀνδρίαν τίς ἂν ἀρχέσοι λόγος; 'Ανέσεως γὰρ οὔσης ἅπασι τοῖς βουλομένοις ενυβρίζειν,
οἱ μὲν ξύλοις ἔπαιον, οἱ δὲ ῥάβδοις, άλλοι δε μάστι
ξιν, ἕτεροι δὲ πάλιν ἱμᾶσιν, ἄλλοι δὲ σχοινίοις. Καὶ
ἦν ἡ θέα τῶν αἰκισμῶν ἐνηλλαγμένη καὶ πολλήν
κακίαν ἔχουσα· οἱ μὲν γὰρ ὀπίσω τώ χεῖρε δεθέντες, περὶ τῷ ξύλῳ ἐξήρτηντο, καὶ μαγγάνοις τισὶ
διέτειναν πᾶν μέλος· εἶθ' οὕτως διὰ παντὸς τοῦ σύν
ματος ἐπῆγον ἐκ κελεύσεως οι βασάνισταί, οὐ καθά
περ τοῖς φονεῦσιν ἐπὶ τῶν πλευρῶν μόνον, ἀλλὰ καὶ
sti abjurarent. Itaque illi, ambo constanti sapientiæ, seu potius Dei amantis animæ robore injurias
tormentaque a judice eis illata, et postremo generose admodum et fortiter etiam capitale supplicium sustinuere. Quandoquidem autem Philæam
paulo ante diximus eloquentiæ vi longe alios antecelluisse, ipsemet prodeat, simulque et Alexandrina martyria exponat, et ipse sibi verbis suis
certum præbeat testimonium: quæ verba ipse ex
vinculis prius ad ecclesiæ suæ plebem scripsit,
quam extrema in eum est et capitalis lata sententia.
451 Cum enim prolixe martyres de egregia eorum
in Deum æmulatione et Christi imitatione lau.
dasset, hæc deinceps infert: Itaque æmulantes
majora illa dona Christiani martyres, labores
omnes et omnigenas pœnarum species non semel,
sed aliqui etiam bis pertulerunt. Et omne genus
minarum, cum quidem militares satellites cum
illis ambitiosa ferocitate contendentes, eas non
verbis modo, sed etiam factis intentarent, de
concepta eos sententia minime deterruit, propterea quod charitas perfecta timorem ejiceret.
Quorum virtutem, et in cruciatibus omnibus constantiam, quænam valeat commemorare oratio:
Siquidem omnibus qui eos conviciis injuriisque
afficere vellent, potestate permissa, quidam fustibus verberabantur, aliqui virgis, nonnulli flagellis, alii loris, alii rursum funibus. Et tormentorum
varium spectaculum plurimum laboris et ærumnæ
habuit. Hi namque manibus post terga ligatis e της γαστρὸς καὶ τῶν κημῶν καὶ παρειῶν τοῖς ἀμυν
ligno suspendebantur, et machinis quibusdam
membra eorum omnia distrahebantur: deinde in
corpora ad hunc modum distenta carnifices ex
judicis præscripto atque mandato, non quemadmodum adversus homicidas fieri solet, in latera
solum, sed etiam in ventrem ipsum, in suras et
maxillas tormenta varie et crudeliter ingerebant.
Illi vero ex fornice manu una alligati pendebant,
quibus cruciatu omni gravior erat articulorum
membrorumque omnium distensio. Alii porro ad
columnas, vultu ad eas verso, ita alligati erant,
ut pedibus non insisterent. Unde fiebat, ut corporum mole deorsum vergente, vincula quoque ipsa
magis constringerentur, gravioremque illis afferrent
dolorem. Atque hæc non tantum, cum verba cum
eis conferrentur, aut præses ipsis instaret, sed
tantum non diebus integris sustinebant. Cum enim
ille ad alios progrederetur, apud priores cum potestate sua alios relinquebat, qui eis vicem suam
adessent, sicubi aliquis tormentis victus de sententia decedere videretur. Jubebat ille quoque
vinculis eos acriter constringere, ac deinde anima
defectos, atque in terram repositos, hinc et inde
trahere. Neque enim de nobis vel minima cura in
eorum animis resedit: sed ea tormenta excogitarunt et adhibuerunt, ut nequaquam hæc secundas
ferrent partes, præ eis quæ aliquando quidam
crudelissima adversus hostes invenissent. Fuerunt
τηρίοις τὰς κολάσεις. Ετεροι δε, ἀπὸ τῆς στοᾶς μιας
χειρὸς ἐξηρτημένοι, ἠώρηντο, πάσης ἀλγεδονος δει
νοτέραν τὴν ἀπὸ τῶν ἄρθρων καὶ μελῶν τάσιν ἔχο
της. Αλλοι δὲ πρὸ τοῖς κίοσιν ἀντι πρόσωποι ἐδοῦντο,
οὐ βεβηκότες τοῖς ποσὶ, τῷ δὲ βάρει τοῦ σώματος
βιαζομένων, μετά τάσεως ἀνελκομένων τῶν δεσμών.
Καὶ τοῦθ᾽ ὑπέμενον, οὐκ ἐφ᾽ ὅσον προσδιελέγοντο,
οὐδ᾽ αὐτοῖς ἐσχόλαζεν ὁ ἡγεμὼν, ἀλλὰ μονονουχὶ δι'
ὅλης τῆς ἡμέρας. Οτε γὰρ καὶ ἐφ' ἑτέρους διέβαιν
τοῖς προτέροις κατελίμπανε τοὺς τῇ ἐξουσίᾳ αὐτοῦ
υπηρετουμένους, εἴπου τις ἡττηθεὶς τῶν βασάνων,
ἐνδιδόναι ἐδόκει· ἀφειδῶς δὲ κελεύων καὶ τοῖς δεσ
μοῖς προσιέναι· καὶ μετὰ ταῦτα, ψυχορραγούντας απ
τοὺς, κατατιθεμένους εἰς τὴν γῆν. έλκεσθαι. Οὐ γὰρ
εἶναι κἂν μέρος φροντίδα αὐτοῖς περὶ ἡμῶν· ἀλλ'
οὕτω καὶ διανοεῖσθαι καὶ πράττειν, ὡς μηκέτ' όν
των ταύτην δευτέραν βάσανον ἐπὶ ταῖς πληγαῖς τῶν
ὑπεναντίων ἐφευρόντων. Ησαν δὲ οἱ καὶ μετὰ τοὺς
αἰκισμοὺς ἐπὶ τοῦ ξύλου κείμενοι διὰ τῶν τεσσάρων
ἐπῶν ἀντιτεταγμένοι ἄμφω τῷ πόδε, ὡς κατά
ἀνάγκην αὐτοὺς ἐπὶ τοῦ ξύλου ὑπτίους εἶναι, μὴ δυ
ναμένους διὰ τὸ ἔνουλα τὰ τραύματα ἀπὸ τῶν πλη
γῶν καθ᾽ ὅλου τοῦ σώματος ἔχειν. Ετεροι δὲ εἰς
τούδαφος ῥιφέντες, ἔκειντο ὑπὸ τῆς βασάνων ἀθρίας
προσβολῆς, δεινοτέραν τὴν ὄψιν τῆς ἐνεργείας τοῖς
ὁρῶσι παρέχοντες, ποικίλας καὶ διαφόρους ἐν τοῖς
σώμασι φέροντες τὰς τῶν βασάνων ἐπινοίας. Τούτων
οὐτῶς ἐχόντων, οἱ μὲν ἐναπέθνησκον ταῖς βασάνοις
col. 1225–1226page 336 of 392
PG 145:1225τη καρτερία καταισχύναντες τὸν ἀντίπαλον· οἱ δε ἡμιθνήτες ἐν τῷ δεσμωτηρίω συγκλεισμένοι, μετ' οὐ πολλὰς ἡμέρας ταῖς ἀλγεδόσι συνεχομενοι, ἐτελειοῦντο. Οἱ δε λοιποί, τῆς ἀπὸ τῆς ἐπατήσεως θε ραπείας τυχόντες, τῷ χρόνῳ καὶ τῇ τῆς φυλακής δια τρεβή, θαρσαλεώτεροι εγένοντο. Ούτω γοῦν ἐνίκε προσετέταατο αἱρέσεως κειμένες, ἢ ἐρεψάμενον τῆς ἐναγούς θυσίας αενοχλητον είναι, τῆς παρ᾽ αὐτοῦ ἐλευθερίας παρ' αὐτῶν τυχόντα, ἢ μὲ θύοντα, τὴν ἐπὶ θανάτῳ δίκην εκδέχεσθαι, οὐδὲ μελήσαντες, ἀσμένως ἐπὶ τὸν θάνατον ἐχώρουν. Ηδεσαν γὰρ τὰ ἀπὸ τῶν ἱερῶν ἡμῶν Γραφών προορισθέντα. Ο γάρ θυσιάζων, φησὶ, θεοῖς ἑτέροις ἐξολοθρευθήσεται καὶ ὅτι Οὐκ ἔσονταί σοι θεοὶ ἕτεροι πλὴν ἐμού.» Τοιαύτα Φιλαίας ὁ οὐχ ήττον φιλόθεος ἡ φιλόσοφος παρατίθησι, τῆς θεοσεβείας ἀποὶξ παρορμών τὴν ὑπ' αὐτὸν παροικίας. ΚΕΦΑΛ. Ι'. Περὶ τῆς ἐν φρυγία πόλεως άρδην μαρτυρησάσης· καὶ περὶ δαύκου τοῦ μάρτυρος. ᾿Αλλὰ τί χρὴ τὰς καθ᾽ ἕκαστον τῶν θεοφιλών μαρτύρων ανδραγαθίας, καὶ τὰς καινοτέρας αὐτῶν ἀθλήσεις τῶν κατὰ πᾶσαν οἰκουμένην παρατιθέναι, ἐνὸν ἕτερα λέγειν, δι' ὧν ὧν τις παραστήσοι βάττον τήν τε τῶν τυράννων θηριωδίαν, καὶ τῆς πρὸς Χριστὸν σχέσεως τῶν καλλινίκων μαρτύρων τὸ ἀδιήγητον; Οὐ γὰρ ἕνα καὶ δύο, ἢ καὶ κατὰ συστήματα, ἀλλὰ καὶ πόλιν μίαν περὶ ποὺ τὴν Φρυγίαν, αύτανδρον, σύναμα γυναιξι καὶ νηπίοις ἀθρόαν ὁπλῖται περιλαβόντες, καὶ κύκλῳ πῦρ ὑράψαντες, πυρὸς ἔργον ἐποίουν. Έγκλημα δ ἦν ὅτι καὶ στρατηγὸς καὶ οἱ ἐν τέλει, καὶ ὅλος δή μος, Χριστόν επεβόων, καὶ πάμπαν ἀπειθεῖς ἦσαν τοῖς προστάττουσιν εἰδωλολατρεῖν. Καί τις ἀνήρ Αλαύκος διὰ πάσης ἐλθὼν τιμῆς, ἐν ἐπισήμῳ γενει τῶν παρ' Ἰταλοῖς ἀξιούμενος, κοινάς τε τῶν διακή σεων ἐπὶ πλεῖστον ἀρχὰς διοικήσας, ὡς καὶ εἰς μαγίστρων ἀξίωμα ἀνελθεῖν, ἐπὶ δὲ τῇ πρὸς Θεὸν εὐ σεβείᾳ καὶ ὁμολογία πάντας παρενεγκών, ἐπ' αὐτῆς τῆς ἀξίας τὸν τοῦ μαρτυρίου ἀνεδήσατο στέφανον. ΚΕΦΑΛ. ΙΔ'. Περί άλλων πλείστων μαρτύρων διαφόρως ἀγωνισαμένων. ᾿Αλλὰ τί δεῖ τοῖς κατὰ μέρος ἐπεξιέναι, ἡ τυχόν τὸ πλῆθος ἀναμετρεῖν, ζωγραφείν τε τῷ λόγῳ τα πολυειδή κολαστήρια; Τῶν μὲν κοπίσιν ανηρημένων, οἷα ἐν ᾿Αραβία πεπόνθασι, τῶν δε συνθλωμένων τὰ σκέλη, ὥσπερ δὴ τοῖς ἐν Καππαδοκια συνήντησεν άλλων μεν θατέρου τοῖν ποδοῖν κατὰ κάραν ανηρτης μένων, μαλθακοῦ πυρὸς κάτωθεν υποκαιομένου, καὶ
ECCLESIASTICE HISTORI.E LIB. Vll.
pedibus utrisque distenderentur, 452 et neces–
sario supini jacere in catastæ ligno cogerentur:
cum toto corpore a tot plagis recentia adhuc haberent et intima vulnera, nec substratas sibi testas
ferre possent. Alii vero in solum ab omnis gene: is
tormentorum vi projecti, jacebant, gravioremque
etiam cruciatibus ipsis spectantibus speciem præbebant, varia quippe et multiplicia pœnarum
genera corporibus præ se ferentes. Et cum crudelitas ipsa ad hunc modum sæviret, quidam inter
ipsa tormenta decedebant, constantia sua adversariis pudorem incutientes: quidam semineces in
carcere inclusi, post dies paucos doloribus constricti emoriebantur. Nonnulli vero a tormentis
τη καρτερία καταισχύναντες τὸν ἀντίπαλον· οἱ δε qui post cruciatus in catasta per quatuor foramina
ἡμιθνήτες ἐν τῷ δεσμωτηρίω συγκλεισμένοι, μετ'
οὐ πολλὰς ἡμέρας ταῖς ἀλγεδόσι συνεχομενοι, έτελειοῦντο. Οἱ δε λοιποί, τῆς ἀπὸ τῆς ἐπατήσεως θε
ραπείας τυχόντες, τῷ χρόνῳ καὶ τῇ τῆς φυλακής διατρεβή, θαρσαλεώτεροι εγένοντο. Ούτω γοῦν ἐνίκε
προσετέταατο αἱρέσεως κειμένες, ἢ ἐρεψάμενον τῆς
ἐναγούς θυσίας αενοχλητον είναι, τῆς παρ᾽ αὐτοῦ
ἐλευθερίας παρ' αὐτῶν τυχόντα, ἢ μὲ θύοντα, τὴν
ἐπὶ θανάτῳ δίκην εκδέχεσθαι, οὐδὲ μελήσαντες,
ἀσμένως ἐπὶ τὸν θάνατον ἐχώρουν. Ηδεσαν γὰρ τὰ
ἀπὸ τῶν ἱερῶν ἡμῶν Γραφών προορισθέντα. Ο γάρ
θυσιάζων, φησὶ, θεοῖς ἑτέροις ἐξολοθρευθή
σεται καὶ ὅτι Οὐκ ἔσονταί σοι θεοὶ ἕτεροι
πλὴν ἐμού.» Τοιαύτα Φιλαίας ὁ οὐχ ήττον φιλόθεος ἡ
φιλόσοφος παρατίθησι, τῆς θεοσεβείας ἀποὶξ παρορμών medicorum cura restituti, diutiusque in custodiis
τὴν ὑπ' αὐτὸν παροικίας.
detenti, animosiores etiam fiebant. Itaque cum
imperatum esset, optione proposita, ut vel contactis diris illis sacrificiis molestia omni carerent,
libertatemque quam a seipsis habebant, ab illis consequerentur, vel si non sacrificarent, capitalem sententiam exciperent: illi nihil morati, perlibentes ad supplicium ibant. Sciebant etenim,
quæ nobis in divinis Litteris sunt proposita atque præscripta oracula; nam, Qui, inquit, diis aliis sacrificat, exterminabitur. Et rursum: «Non erunt tibi dii alü præter me.» Hæc Philæas, non minus
Dei quam sapientiæ amator, sic recenset, ecclesiam suam, ut veram pietatem tenacissime retineret, cohortans.
ΚΕΦΑΛ. Ι'.
Περὶ τῆς ἐν φρυγία πόλεως άρδην μαρτυρη
σάσης· καὶ περὶ δαύκου τοῦ μάρτυρος.
᾿Αλλὰ τί χρὴ τὰς καθ᾽ ἕκαστον τῶν θεοφιλών μαρτύ
ρων ανδραγαθίας, καὶ τὰς καινοτέρας αὐτῶν ἀθλήσεις
τῶν κατὰ πᾶσαν οἰκουμένην παρατιθέναι, ἐνὸν ἕτερα
λέγειν, δι' ὧν ὧν τις παραστήσοι βάττον τήν τε τῶν
τυράννων θηριωδίαν, καὶ τῆς πρὸς Χριστὸν σχέσεως
τῶν καλλινίκων μαρτύρων τὸ ἀδιήγητον; Οὐ γὰρ ἕνα
καὶ δύο, ἢ καὶ κατὰ συστήματα, ἀλλὰ καὶ πόλιν μίαν
περὶ ποὺ τὴν Φρυγίαν, αύτανδρον, σύναμα γυναιξι
καὶ νηπίοις ἀθρόαν ὁπλῖται περιλαβόντες, καὶ κύκλῳ
πῦρ ὑράψαντες, πυρὸς ἔργον ἐποίουν. Έγκλημα δ
ἦν ὅτι καὶ στρατηγὸς καὶ οἱ ἐν τέλει, καὶ ὅλος δήμος, Χριστόν επεβόων, καὶ πάμπαν ἀπειθεῖς ἦσαν
τοῖς προστάττουσιν εἰδωλολατρεῖν. Καί τις ἀνήρ
Αλαύκος διὰ πάσης ἐλθὼν τιμῆς, ἐν ἐπισήμῳ γενει
τῶν παρ' Ἰταλοῖς ἀξιούμενος, κοινάς τε τῶν διακή
σεων ἐπὶ πλεῖστον ἀρχὰς διοικήσας, ὡς καὶ εἰς μα
γίστρων ἀξίωμα ἀνελθεῖν, ἐπὶ δὲ τῇ πρὸς Θεὸν εὐ
σεβείᾳ καὶ ὁμολογία πάντας παρενεγκών, ἐπ' αὐτῆς
τῆς ἀξίας τὸν τοῦ μαρτυρίου ἀνεδήσατο στέφανον.
ΚΕΦΑΛ. ΙΔ'.
CAPUT X.
De civitate quadam Phrygiæ, quæ tota martyrium
subiit: et de Adauco martyre.
Sed quid opus est sigillatim Deo dilectorum
martyrum fortiter facta et nova certamina, quæ
per orbem omnem obiere, referre, cum alia afferre
liceat, per quæ facilius cum ipsorum tyrannorum
efferatam crudelitatem, tum egregiorum victorum
incredibilem erga Christum affectionem et pietatem probare possimus? Non enim unum et alterum, aut etiam plures catervatim, sed oppidum
totum Phrygiæ quoddam, cives scilicet una cum
conjugibus et liberis universos, milites armati
circumvallantes, igne injecto exusserunt. Crimen
erat, quod et præfectus magistratusque et populus
ejus omnis Christum invocarent, eisque qui idola
colere eos jussissent, minus obsequentes essent.
Vir etiam quidam Adaucus nomine, omnibus honoribus functus, illustrique apud Italos loco natus,
quique per magistratus et dignitates, quas plurimas gesserat, 453 ad sublimitatem magistri officiorum pervenerat, pietate autem et confessione
Dej facile omnes antecellebat, in eo ipso munere
martyrii coronam accepit.
CAPUT XI.
Περί άλλων πλείστων μαρτύρων διαφόρως Dealiisquamplurimis martyribus,plurifariam marἀγωνισαμένων.
᾿Αλλὰ τί δεῖ τοῖς κατὰ μέρος ἐπεξιέναι, ἡ τυχόν
τὸ πλῆθος ἀναμετρεῖν, ζωγραφείν τε τῷ λόγῳ τα
πολυειδή κολαστήρια; Τῶν μὲν κοπίσιν ανηρημένων,
οἷα ἐν ᾿Αραβία πεπόνθασι, τῶν δε συνθλωμένων τὰ
σκέλη, ὥσπερ δὴ τοῖς ἐν Καππαδοκια συνήντησεν
άλλων μεν θατέρου τοῖν ποδοῖν κατὰ κάραν ανηρτης
μένων, μαλθακοῦ πυρὸς κάτωθεν υποκαιομένου, καὶ
PATROL. GR. CXLV.
tyrio affectis.
Sed quid attinet sigillatim martyres ipsos recensere, aut etiam numerum eorum inquirere,
suppliciorum denique tam varias species stilo
persequi? cum eorum plerique securi percussi,
quod eis in Arabia accidit: nonnullis crura fracta,
sicuti in Cappadocia factum: aliqui pede altero
in sublime sublati, capite in terram demisso, moi39
Chapter X, XICaput X, XI
col. 1227–1228page 337 of 392
PG 145:1227οἷα ἐν τῇ Μέσῃ τῶν ποταμῶν πεπράχθαι ἀνέγνωμεν ἄλλων ῥίνας καὶ χείλη καὶ ὦτα, ἔτι δὲ καὶ χεῖρας καὶ πόδας περιαιρουμένων, καὶ καθά τινα σφάγια κρεανομουμένων· ὁποῖα εἶδεν ἡ ᾿Αλεξάνδρεια. Πῶς δὲ τῶν κατ' ' Αντιόχειαν ὁ λόγος ύπομνησθείη; Έσχα ραι πυρὸς ἐκεῖ, οὐκ ἀθρόον τὸν μόρον ἐπάγουσαι, κρέμα δ' ἐξοπτῶσαι τὸ καταβραχύ μακρὰν ἐπάγειν τὴν τιμωρίαν, καὶ δεξιαὶ δ᾽ ἐκεῖσε ἡ θᾶττον σφοδρῷ πυρί καθιέμεναι, ἡ τῶν ἐναγῶν θυσιῶν καθαπτομ ναι. Ων δή τινες μηδ' εἰς πεῖραν ἥκειν ἐθέλοντες, ἄνωθεν ἐξ ὑπερῴων ἑαυτοὺς κατηκόντισαν, τοῦ μόν ρου θάττον τυχεῖν ἐφιέμενοι, πρινὴ τῶν δυσσεβῶν ἁλῶναι ταῖς πάγαις. Φρικώδη δὲ καὶ ἀκοαῖς ἥκιστα φορητὰ κατὰ Πόντον ἔπασχον ἕτεροι· ὧν οἱ μὲν και λάμοις κατὰ τῶν ἄκρων δακτύλων τοὺς ὄνυχας διε πείροντο· ἦσαν δ' οἱ μόλιβδον διατακέντα πυρὶ, πίσω σαν τε καχλάζουσαν τοῖς μεταφρένοις ἐδέχοντο. "Αλο λοι τοῖς ἀποῤῥήτοις τῶν μελῶν αἰσχράς τινας καὶ ἥκιστα λόγῳ ῥητάς συμφορὰς διαφέροντες ἦσαν· ἃς οἱ γενναῖοι διαιτηταὶ φιλοσόφῳ φιλοτιμίᾳ κατὰ τῶν καινοτέρων κολάσεων περιουσίαν τινὰ καρτερίας ἐπεδείκνυντο, ἅμιλλαν οὐκ ἀγεννή συνιστάντες τοῖς καινοῖς βραβείοις τῶν ἀτίμων τιμωριῶν. Ὡς δε μόν λις ἀπειρηκότες ἦσαν οἱ καινοὶ τῶν κολάσεων σπου δασταί, κτείνοντές τε ἀπέκαμον, ὑπερεπίμπλαντό το εἰς κόρον τοῖς ἐκρέουσιν οχετοῖς τῶν αἱμάτων, ἐπὶ χρηστότητα δῆθεν κεχρωσμένην ἐχώρουν· ὡς ἂν με δοκοῖεν ἔτι καθ' ἡμῶν τὰ δεινὰ πράττειν· μὴ δεῖν γὰρ εἶναι ὁμοφύλων αίμασι μιαίνειν τὰς πόλεις ελε γον, μηδ' απανθρωπίᾳ τὴν τῶν κρατούντων εὐμετ νειαν διαβαλλειν· τὸ δὲ πρᾶον καὶ φιλάνθρωπον τῆς βασιλικῆς ἐξουσίας ἐπὶ πάντας ἐκτείνεσθαι δεῖν. Οθεν ἐκέλευον μὴ θανάτῳ λύειν ἡμᾶς ἴσον γὰρ εἶναι καὶ τοῦ τιμωρεῖσθαι πεπαῦσθαι. Ἔνθεν τοι καὶ ἐξορύττεσθαι μὲν ὀφθαλμούς, θάτερον δε πόδα προστ αφαιρείσθαι προσέταττον. Οὕτω γὰρ εἶναι αὐτοῖς ἀπάνθρωπον τὸ φιλάνθρωπον καὶ πρὸς τιμωρίαν πραότερον, Ὡς συμβαίνειν διὰ ταύτην τὴν ἀπάνθρωπον φιλανθρωπίαν τῶν ἀσεβῶν μηκέτ' οἷόν τε εἶναι λόγον διαλαβεῖς, ὅσοι μὲν τοὺς τῶν ὀφθαλμῶν δεξιοὺς ξίφει πρότερον ἐκκοπέντες, ἔπειτα πῦρ κατὰ τῆς τομῆς εἰσδεξάμενον, πλανώμενοι περιήεσαν· καὶ ὅσοι δὴ τῶν ποδῶν τοὺς λοιοὺς καυτῆρι βιαίῳ χρησάμενοι, ὡς ἄχθος ἐτώσιον ἦσαν, τούτοις ἐπισυρόμενοι· εἶτα καὶ τοῖς κατ' ἐπαρχίαν μετάλλοις οὐ χρείας ἔνεκε τόσον, ὡς δὴ κακώσεως καὶ ταλαιπωρίας, κατεδικάζοντο ἀπηνέστερον· ἄλλοι δὲ ἄλλως διακαρτέρουν· ὁ μηδέ λέγειν ῥᾴδιον· νικῶσι γὰρ πάντα λόγον τὰ ἐκείνων παλαίσματα. καταπνιγομένων τῷ ἀναῤῥέοντι τῆς ὕλης καπνῷ
οἷα ἐν τῇ Μέσῃ τῶν ποταμῶν πεπράχθαι ἀνέγνωμεν
ἄλλων ῥίνας καὶ χείλη καὶ ὦτα, ἔτι δὲ καὶ χεῖρας
καὶ πόδας περιαιρουμένων, καὶ καθά τινα σφάγια
κρεανομουμένων· ὁποῖα εἶδεν ἡ ᾿Αλεξάνδρεια. Πῶς
δὲ τῶν κατ' ' Αντιόχειαν ὁ λόγος ύπομνησθείη; Έσχα
ραι πυρὸς ἐκεῖ, οὐκ ἀθρόον τὸν μόρον ἐπάγουσαι,
κρέμα δ' ἐξοπτῶσαι τὸ καταβραχύ μακρὰν ἐπάγειν
τὴν τιμωρίαν, καὶ δεξιαὶ δ᾽ ἐκεῖσε ἡ θᾶττον σφοδρῷ
πυρί καθιέμεναι, ἡ τῶν ἐναγῶν θυσιῶν καθαπτομ
ναι. Ων δή τινες μηδ' εἰς πεῖραν ἥκειν ἐθέλοντες,
ἄνωθεν ἐξ ὑπερῴων ἑαυτοὺς κατηκόντισαν, τοῦ μόν
ρου θάττον τυχεῖν ἐφιέμενοι, πρινὴ τῶν δυσσεβῶν
ἁλῶναι ταῖς πάγαις. Φρικώδη δὲ καὶ ἀκοαῖς ἥκιστα
φορητὰ κατὰ Πόντον ἔπασχον ἕτεροι· ὧν οἱ μὲν και
λάμοις κατὰ τῶν ἄκρων δακτύλων τοὺς ὄνυχας διε
πείροντο· ἦσαν δ' οἱ μόλιβδον διατακέντα πυρὶ, πίσω
σαν τε καχλάζουσαν τοῖς μεταφρένοις ἐδέχοντο. "Αλο
λοι τοῖς ἀποῤῥήτοις τῶν μελῶν αἰσχράς τινας καὶ
ἥκιστα λόγῳ ῥητάς συμφορὰς διαφέροντες ἦσαν· ἃς
οἱ γενναῖοι διαιτηταὶ φιλοσόφῳ φιλοτιμίᾳ κατὰ τῶν
καινοτέρων κολάσεων περιουσίαν τινὰ καρτερίας
ἐπεδείκνυντο, ἅμιλλαν οὐκ ἀγεννή συνιστάντες τοῖς
καινοῖς βραβείοις τῶν ἀτίμων τιμωριῶν. Ὡς δε μόν
λις ἀπειρηκότες ἦσαν οἱ καινοὶ τῶν κολάσεων σπουδασταί, κτείνοντές τε ἀπέκαμον, ὑπερεπίμπλαντό το
εἰς κόρον τοῖς ἐκρέουσιν οχετοῖς τῶν αἱμάτων, ἐπὶ
χρηστότητα δῆθεν κεχρωσμένην ἐχώρουν· ὡς ἂν με
δοκοῖεν ἔτι καθ' ἡμῶν τὰ δεινὰ πράττειν· μὴ δεῖν
γὰρ εἶναι ὁμοφύλων αίμασι μιαίνειν τὰς πόλεις ελεγον, μηδ' απανθρωπίᾳ τὴν τῶν κρατούντων εὐμετ
νειαν διαβαλλειν· τὸ δὲ πρᾶον καὶ φιλάνθρωπον τῆς
βασιλικῆς ἐξουσίας ἐπὶ πάντας ἐκτείνεσθαι δεῖν.
Οθεν ἐκέλευον μὴ θανάτῳ λύειν ἡμᾶς
ἴσον γὰρ
εἶναι καὶ τοῦ τιμωρεῖσθαι πεπαῦσθαι. Ἔνθεν τοι καὶ
ἐξορύττεσθαι μὲν ὀφθαλμούς, θάτερον δε πόδα προστ
αφαιρείσθαι προσέταττον. Οὕτω γὰρ εἶναι αὐτοῖς
ἀπάνθρωπον τὸ φιλάνθρωπον καὶ πρὸς τιμωρίαν
πραότερον, Ὡς συμβαίνειν διὰ ταύτην τὴν ἀπάνθρωπον
φιλανθρωπίαν τῶν ἀσεβῶν μηκέτ' οἷόν τε εἶναι λόγον
διαλαβεῖς, ὅσοι μὲν τοὺς τῶν ὀφθαλμῶν δεξιοὺς ξίφει
πρότερον ἐκκοπέντες, ἔπειτα πῦρ κατὰ τῆς τομῆς
εἰσδεξάμενον, πλανώμενοι περιήεσαν· καὶ ὅσοι δὴ τῶν
ποδῶν τοὺς λοιοὺς καυτῆρι βιαίῳ χρησάμενοι, ὡς
ἄχθος ἐτώσιον ἦσαν, τούτοις ἐπισυρόμενοι· εἶτα καὶ
τοῖς κατ' ἐπαρχίαν μετάλλοις οὐ χρείας ἔνεκε τόσον,
ὡς δὴ κακώσεως καὶ ταλαιπωρίας, κατεδικάζοντο
ἀπηνέστερον· ἄλλοι δὲ ἄλλως διακαρτέρουν· ὁ μηδέ
λέγειν ῥᾴδιον· νικῶσι γὰρ πάντα λόγον τὰ ἐκείνων
παλαίσματα.
liore igne supposito, fumo ex materia viridiore καταπνιγομένων τῷ ἀναῤῥέοντι τῆς ὕλης καπνῷ
proveniente ut suffocati, quod in Mesopotamia
evenisse legi:us. Quibusdam nares, labia, aures,
manus etiam et pedes amputati, et ipsi veluti quædam victimæ in carnes dissecti: quod Alexandria
vidit. Quis vero Antiochena supplicia memoret?
ubi ignes et craticulæ fiebant, non confestim mortem accelerantes, sed sensim martyrum corpora
torrentes, suppliciaque et poenas in longum extrahentes. Fuerunt ibi etiam, qui dextras citius igni
ardenti comburendas immitterent, quam exsecranda sacra et sacrificia attingerent. Reperti
quoque sunt, qui prius se ex locis superioribus
præcipites darent, quam periculum tormentorum
adirent: mortem potius citam obire, quam ut impiorum laqueis caperentur, properantes. Horrenda
vera prorsus sunt et auditu intolerabilia, quæ in
Ponto martyres sunt passi. Quibusdam enim in
summis digitis præacutis calamis ungues perfodiebantur. Alii vero plumbum igne liquefactum,
picemque bullientem scapulis et dorso excipiebant. Nonnulli partibus eis quæ honeste non nominantur, cruciatus fœdos silentioque tegendos perferebant: quos nobiles illi et fortes viri philosopho
plane animo et pia quadam ambitione sibi contra
recens inventa tormenta, exuberantem abundantiam constantiæ esse ostenderunt, generosam
quamdam contentionem novis præmiis adversus
spurca et inhonesta supplicia instituentes Postquam vero victi immanium tormentorum novi
artifces cædibusque fatigati sunt, adimpleti jam c
ad satietatem usque torrentium instar, profluente
martyrum sanguine, tandem ad adumbratam et
fucatam bonitatem sunt conversi, ut scilicet amplius tam inhumaniter atque crudeliter nobiscum
agere non viderentur. 454 Non enim popularium
cruore civitates contaminari, neque inhumanitate
imperatorum benignitatem calumniis objici debere, sed potius imperialis potestatis benevolentiam atque clementiam in universos extendendam
esse dicebant. Quapropter edicto cautum est, ne
Christiani neci dederentur: quod perinde id
esset, atque si penis suppliciisque modus finisque
imponeretur. Imperatum vero, ut oculi hominibus
nostris effoderentur, et pedum alter abscinderetur. Ita enim fore, ut inhumanitas ipsa humanior
et ad vindictam lenior esse videretur. Factum
sane per ejuscemodi humanam inhumanitatem
impiorum hominum, ui jam verbis complecti non
sit, quanta multitudo eorum quibus dextri primum
oculi ferro excisi sunt, deinde ignis in vulnus ipsum injectus, veluti errabunda hinc inde circumierit aut quanta vis fuerit eorum qui sinistros pedes ignito ferro violentius adusti, eos post
se trahebant, quasi telluris inutile pondus facti præterea eorum, qui inhumanissime per provincias
ad metalla, non illi quidem necessitatis aut usus alicujus gratia, sed ut ibi summis ærumnis vexarentur, sunt damnati. Alii porro aliter afflicti perdurarunt: quos referre, quia luctæ certa
tionesque eorum omnem superant orationem, perquam est difficile.
col. 1229–1230page 338 of 392
PG 145:1229ΚΕΦΑΛ. ΙΒ'. Περὶ τῶν κατ' Αντιόχειαν σωφρόνως τὸ μαρτύριον διελθουσών ωραίων παρθένων. Οὐκ άνδρες δε μόνον, ἀλλὰ καὶ πολλῷ πλέον γυναῖκες ἀνδρίζοντο. Οἷς ἐκείνη ἐπὶ τῆς ᾿Αντιόχου, διά το τὴν ἀρετὴν καὶ τἄλλα παρὰ πᾶσι διαβόητος οὖσα· ἡ ζεύγος παρθένων ὥρᾳ καὶ ἡλικίας ἀκμῇ διαπρέπου ἔχουσα, ἐπειδὴ τῷ πολλῷ φθόνω λανθάνουσα ἦν ἐπ' ἀλλοδαπής πεποιημένη τὴν διατριβὴν, εκάλει δε μόλις αὐτὴν ἡ πατρὶς, στρατιωτῶν δικτύοις ἡλίσκετο. Ως δ' ἐν ἀμηχάνῳ ἑαυτὴν καὶ παῖδας κατεθεᾶτο, ά τε καραδοκεῖν ἔδει τῶν δεινῶν, ἀνεπόλει τῷ νῷ, καὶ τὸ τῆς πορνείας δέος τοῖς βιαστοῖς ἀνεσείετο· οἷα μηδ' ἄκροις ὠσὶν ἀνεκτὸν οἰομένη, υπετίθει ταῖς κόραις φυλάττειν μὲν ἀθιγῆ τὴν παρθενίαν εἰς τέ λος· πάσης δὲ καὶ φθορᾶς ἐπέκεινα καὶ θανάτου χείρω τὴν τῶν εἰδώλων λατρείαν εἶναι πάλιν ἐπεις ηγεῖτο· ὅθεν καὶ μίαν λύσιν εἶναι τούτων, τὴν ἐπὶ τὸν Κύριον πάντως καταφυγὴν, σοφῶς ὑπετίθει. Καὶ δὴ μιᾶς ἄμφω γνώμης γενόμεναι, κοσμίως τε τὰ σώ ματα περιστείλασαι, οἷς ὁ καιρὸς ἐσχεδίαζε περιβλήμασι, κατά μέσον γενόμεναι τῆς οδού, μικρόν τι ἀναχωρήσασαι, καὶ τὴν τῶν φυλάκων ὄψιν παρακρου σάμεναι, ἐπὶ τὸν ἐκεῖσέ που παραῤῥέοντα ποταμόν ἑαυτὰς κατηκόντισαν. Καὶ ἄλλη δ' ἀδελφῶν ξυνωρὶς ἐπὶ τῆς αὐτῆς πόλεως, καὶ οὐχ ἧττον ἡ ἐκεῖναι καὶ παρθένοι καὶ ἀδελφὰ τῷ ὄντι φρονοῦσαι, πλούτῳ τε καὶ δόξῃ οὐδενὸς τὰ δεύτερα φέρουσαι, ἐπίσης τὰ τὰς ὄψεις ὡραῖαι καὶ τὴν ψυχὴν ευγενεῖς· ἐφάμιλ και δὲ οὐχ ἧττον καὶ τὴν σπουδὴν ἐπὶ τοῖς ἴσοις τὸν ἀγῶνα διαπονούμεναι, ὡς ἂν μὴ τῆς γῆς χωρούσης τὰ τοσαῦτα καρά, θαλάττης κόλποις ἐρρίπτοντο. Οὕτω γὰρ ἐκελευον οἱ τὴν κακίαν ἐνείκαστοι. Εγώ δὲ καὶ ἄλλο ἔργον παρθένου σεμνῆς ἀστεῖον εἰς διή γησιν παραθήσομαι. ΚΕΦΑΛ. ΙΓ'. Περί άλλων παρθένων καὶ ἀσκητῶν, ἐπὶ σω φροσύνη καὶ μαρτυρίοις περιβοήτων. *Αλλη δέ τις πάγκαλόν τι χρήμα καὶ ἄσυλον ἀνά θημα παρθενίας είναι μαρτυρουμένη, ἐπεὶ συλληφθεῖσα τὸ θύειν ὡς δεινὸν ἐξετρέπετο, ακολάστοις η ἀνδράσι προς αἰσχρουργίαν ἐδίδοτο. ὡς δ᾽ ἀπήγετο, καθ᾽ ὁδὸν οὕτω συμβάν, ἐντυγχάνει τῷ προέδρῳ τῆς πόλεως· Ανθιμος ὁ τῆς Νικομήδους τὴν ποιμαντικὴν τηνικάδι διαχειρίζων ἦν· καὶ προσιών, ἐπυνθάνετο, ὁπότερον έλοιτο μάλιστα δρῶν, ὁμοίως ὄντων άχρω κακῶν. Τόν δέ, Καλὸν εἶναι, φάναι λόγος, τέκνον Εὐα φρασία, καὶ τὸ τῆς ἁγνείας κάλλιστον δώρον· πολλῷ γε μὴν βέλτιον ἡ τῆς πίστεως ἐντολή· ἐπεί τοί γε κάν περιστάσει πολλῷ κρεῖττον διαρπαγήναι τὸ πέπλον ἅπερ αὐτὸ τὸ σῶμα· καν τοῖς παροῦσι δε πειρασμοῖς, τὸ ἴσον χρῆναι διασκοπεῖσθαι. Εἰ μὴ ἀμφότερα διατηρεῖν ἔστιν ἐφικτόν, τὴν ψυχὴν ἁμί αντον τέως διατηρεῖν αἱρετώτερον ἔγημαι· καὶ τοί
ECCLESIASTICÆ HISTORIÆ LIB. VII.
CAPUT XII.
De virginibus Antiochenis forma excellentibus,quomodo martyrii stadium pudice decurrerint.
Nec viri tantum, sed multo etiam magis mulieres virilibus animis præclare se gesserunt. Qualis
Antiochena illa fuit, propter virtutem aliaque eximia ornamenta apud omnes admodum celebris.
Quæ filias duas virgines forma et ætatis flore
excellentes habens, cum ad evitandam invidiam
clam in longinqua terra latens aliquandiu mansisset, et in patriam revocata esset, a militum manu
una cum illis capta est. Atque ut de seipsa et
puellis itidem spem omnem abjecit, quæque exspectandæ essent ærumnæ atque calamitates secum
ipsa in animo consideravit, et ab improbis illis
Περὶ τῶν κατ' Αντιόχειαν σωφρόνως τὸ
μαρτύριον διελθουσών ωραίων παρθένων.
Οὐκ άνδρες δε μόνον, ἀλλὰ καὶ πολλῷ πλέον γυναί
κες ἀνδρίζοντο. Οἷς ἐκείνη ἐπὶ τῆς ᾿Αντιόχου, διά το
τὴν ἀρετὴν καὶ τἄλλα παρὰ πᾶσι διαβόητος οὖσα· ἡ
ζεύγος παρθένων ὥρᾳ καὶ ἡλικίας ἀκμῇ διαπρέπου
ἔχουσα, ἐπειδὴ τῷ πολλῷ φθόνω λανθάνουσα ἦν ἐπ'
ἀλλοδαπής πεποιημένη τὴν διατριβὴν, εκάλει δε
μόλις αὐτὴν ἡ πατρὶς, στρατιωτῶν δικτύοις ἡλίσκετο.
Ως δ' ἐν ἀμηχάνῳ ἑαυτὴν καὶ παῖδας κατεθεᾶτο, ά
τε καραδοκεῖν ἔδει τῶν δεινῶν, ἀνεπόλει τῷ νῷ, καὶ
τὸ τῆς πορνείας δέος τοῖς βιαστοῖς ἀνεσείετο· οἷα
μηδ' ἄκροις ὠσὶν ἀνεκτὸν οἰομένη, υπετίθει ταῖς
κόραις φυλάττειν μὲν ἀθιγῆ τὴν παρθενίαν εἰς τέ
λος· πάσης δὲ καὶ φθορᾶς ἐπέκεινα καὶ θανάτου violentisque hominibus de fornicationis periculo
χείρω τὴν τῶν εἰδώλων λατρείαν εἶναι πάλιν ἐπειςηγεῖτο· ὅθεν καὶ μίαν λύσιν εἶναι τούτων, τὴν ἐπὶ
τὸν Κύριον πάντως καταφυγὴν, σοφῶς ὑπετίθει. Καὶ
δὴ μιᾶς ἄμφω γνώμης γενόμεναι, κοσμίως τε τὰ σώ
ματα περιστείλασαι, οἷς ὁ καιρὸς ἐσχεδίαζε περιβλήμασι, κατά μέσον γενόμεναι τῆς οδού, μικρόν τι
ἀναχωρήσασαι, καὶ τὴν τῶν φυλάκων ὄψιν παρακρουσάμεναι, ἐπὶ τὸν ἐκεῖσέ που παραῤῥέοντα ποταμόν
ἑαυτὰς κατηκόντισαν. Καὶ ἄλλη δ' ἀδελφῶν ξυνωρὶς
ἐπὶ τῆς αὐτῆς πόλεως, καὶ οὐχ ἧττον ἡ ἐκεῖναι καὶ
παρθένοι καὶ ἀδελφὰ τῷ ὄντι φρονοῦσαι, πλούτῳ τε
καὶ δόξῃ οὐδενὸς τὰ δεύτερα φέρουσαι, ἐπίσης τὰ
τὰς ὄψεις ὡραῖαι καὶ τὴν ψυχὴν ευγενεῖς· ἐφάμιλκαι δὲ οὐχ ἧττον καὶ τὴν σπουδὴν ἐπὶ τοῖς ἴσοις τὸν
ἀγῶνα διαπονούμεναι, ὡς ἂν μὴ τῆς γῆς χωρούσης
τὰ τοσαῦτα καρά, θαλάττης κόλποις ἐρρίπτοντο.
Οὕτω γὰρ ἐκελευον οἱ τὴν κακίαν ἐνείκαστοι. Εγώ
δὲ καὶ ἄλλο ἔργον παρθένου σεμνῆς ἀστεῖον εἰς διή
γησιν παραθήσομαι.
ea quæ nec summis auribus ferenda esse viderentur audivit, cum filias ad virginitatem usque ad
vitæ finem inviolatam conservandam est adhortata,
tum vero idolorum cultum quovis interitu ac
morte deteriorem esse illis persuasit: unum esse
utriusque mali effugium sapienter asserens, si ad
Dominum perfugerent. 455 Puellæ porro cum
ambæ in matris sententiam discederent, corporibus suis rite atque decenter eo habitu quem
tum tempus suppeditabat amictis, quia in medio
erant itinere, paululum a via digressæ, custodibus
deceptis, in fluvium qui tibi præterfluebat se conjecere Aliud quoque in eadem urbe sororum
par, non minus quam illæ virginitatis dote, unacnimi consensu, pulchritudine vultus, animorum
generositate clare, divitiis quoque et præclari nominis fama illis non inferiores, studio etiam et
æmulatione pares, eodem decurrentes stadio, ut
tamem non sola terra ejuscemodi obtineret ornamenta, in sinum maris seipsas præcipitarunt. Hoc enim ita eas facere, quorum incomparabilis esset
improbitas, persecutores simul et impudici homines cogebant. Addam quoque aliud gravis et pu.
dicæ virginis, sanctum quidem illud, sed festivum etiam atque facetum factum.
Περί άλλων παρθένων καὶ ἀσκητῶν, ἐπὶ σωφροσύνη καὶ μαρτυρίοις περιβοήτων.
*Αλλη δέ τις πάγκαλόν τι χρήμα καὶ ἄσυλον ἀνά
θημα παρθενίας είναι μαρτυρουμένη, ἐπεὶ συλλη
φθεῖσα τὸ θύειν ὡς δεινὸν ἐξετρέπετο, ακολάστοις η
ἀνδράσι προς αἰσχρουργίαν ἐδίδοτο. ὡς δ᾽ ἀπήγετο,
καθ᾽ ὁδὸν οὕτω συμβάν, ἐντυγχάνει τῷ προέδρῳ τῆς
πόλεως· Ανθιμος ὁ τῆς Νικομήδους τὴν ποιμαντικὴν
τηνικάδι διαχειρίζων ἦν· καὶ προσιών, ἐπυνθάνετο,
ὁπότερον έλοιτο μάλιστα δρῶν, ὁμοίως ὄντων άχρω
κακῶν. Τόν δέ, Καλὸν εἶναι, φάναι λόγος, τέκνον Εὐα
φρασία, καὶ τὸ τῆς ἁγνείας κάλλιστον δώρον· πολλῷ
γε μὴν βέλτιον ἡ τῆς πίστεως ἐντολή· ἐπεί τοί γε
κάν περιστάσει πολλῷ κρεῖττον διαρπαγήναι τὸ
πέπλον ἅπερ αὐτὸ τὸ σῶμα· καν τοῖς παροῦσι δε
πειρασμοῖς, τὸ ἴσον χρῆναι διασκοπεῖσθαι. Εἰ μὴ
ἀμφότερα διατηρεῖν ἔστιν ἐφικτόν, τὴν ψυχὴν ἁμίαντον τέως διατηρεῖν αἱρετώτερον ἔγημαι· καὶ τοί
Euseb. lib. vш, cap. 12.
CAPUT XIII.
De aliis virginibus et monachis, pudicitia simul et
martyrio claris.
Alia quædam puella,perpulchrum et inviolatum
testimonio omnium virginitatis ornamentum, quia
comprehensa deorum cultum ut summum malum
aversata fuerat, impotentibus et impudicis viris
ad ludibrium et turpem libidinem tradita est. Et
illa jam ita abducebatur, cum ei casu quodam
inter eundum antistes ecclesiæ Nicomediensis Anthimus obvius fit. Ibique ab illa interrogatus, utrum
sibi e duobus æqualibus malis magis eligendum
videretur, respondens ille: Filia, inquit, Euphrasia, pulcherrimum quidem est caste virginitatis
donum,sed majus præstantiusque fidei præceptum.
Quandoquidem enim, si casus aliquis aut necessitas ita ferret, multo magis pallam ipsam præstaret quam corpus diripientibus dare, in præsentibus quoque malis et tentationibus eodem modo
Chapter XII, XIIICaput XII, XIII
col. 1231–1232page 339 of 392
PG 145:1231τὴν σάρκα ὑβριζομένην ἐᾷν. Ἐπεὶ οὖν ἔγνω τὸ εἰρημένον, ἀμφίρροπος οὖσα τὸν νοῦν, τὴν προκειμένην ἐβάδιζεν, ὁπότερον ελέσθαι διισχυριζομένη. Ὡς οὖν εἰς ταῦτό συνεκλείσθη τῷ ὑβριστῷ, τέχνη δή τινι τοῦτον κατασοφίζεται· φαρμακὶς γὰρ εἶναι διωμολόγει· καὶ μισθὸν τῆς ἀσυλίας φάρμακον ἐκείνῳ παρασχεῖν ὑπισχνεῖτο, τὸ μὴ θνήσκειν ποτέ προξενοῦν· ᾧ χρισάμενον ἐν ταῖς τῶν πολέμων ἁμιλλαις, ἀνάλωτον παραμεῖναι σιδήρῳ. Εἰ δέ γε καὶ πεῖραν, φησί, του λεγομένου κατιδέσθαι βούλει, αὐτίκα δή σοι παρέξω μάλα λαμπράν. Καὶ ὃς αὐτίκα ἐπέτρεπε σκευάζειν τὸ φάρμακον. Ἡ δὲ σοφὴ τῷ ὄντι ἐκείνη, κηρὸν ἐλαίῳ συντήξασα, ταῖς χερσὶ κατεμάλασσεν εἶτα καὶ τὸν αὐχένα ἐκείνης περικύκλῳ ήλειφε και νυν τὸν νοῦν παριστάνουσα ἐῤῥωμένον τῇ πίστει, ταχρίουσα. Ως δὲ πέρας εἶχεν αὐτῇ ἡ ἐπινοία, πα τάσσειν ὡς εἶχε τῷ ξίφει τὸν ἐκείνης αὐχένα ἐπέ ταττεν όσω δύναμις, καὶ τὴν ἰσχὺν ἐντεῦθεν τοῦ φαρμάκου πειρᾶσθαι. Ὁ δὲ χειρῶν ὡς εἶχεν έρρω μένως μάλα τὸ ξίφος κατενεγκών, τὴν μακαρία ἐκείνης ἀπέτεμε κεφαλήν. Επίσης δὲ αὐτῇ καὶ άλλη παρθένος προς αἰσχρὰν μίξιν ἐκδοθεῖσα τοῖς ἀκολάστοις, τοῖς εἰσιοῦσιν ἔλεγε σηπεδόνα έλκους ἐνεἶναί οἱ τοῖς τῶν μελῶν ἀποῤῥήτοις· καί γε φεί δεσθαι, μὴ τῇ συνουσίᾳ τῆς νόσου μετάσχοιεν· ἐν μετεώρῳ δὲ θεμένη τὴν μίξιν, μετὰ τὴν ἐντελῆ ἔξιν τὸ πρὸς βουλῆς ὡς τάχος ἀνύσειν. Οὕτω δ' οὖν τοῖς λόγοις τοὺς παράφρονας ἐραστὰς ἀποβουκολήσασα, ἀηλλάττετο, τοῦ Θεοῦ τὴν σωφροσύνην τέχνη δια τηρήσαντος. Και γάρ τις νεανισκος ἕτερος ἀκολασίαν σχηματισάμενος, τῷ τῶν πορνῶν ἐπιστάτη προσιών, πέντε χρυσίνοις τὴν ἑσπέραν ὠνεῖτο συγκαθευδῆσαι τη κόρῃ· καὶ τῆς εἰσόδου τυχών, περι βάλλει μὲν ἐκείνῃ τὸν χιτωνίσκον, καὶ εὐφυῶς ὡς μὴ φαίνοιτο συγκαλύψας, επέτρεπεν ἐξιέναι· αὐτός δὲ τὰ ἐκείνης ἀμφιασάμενος, ἐπεὶ διέγνωστο, την κεφαλὴν ἀφηρεῖτο. Καὶ ἀσκητὴν δέ τινα τὸν ἴσον ἀγῶνα διενεγκεῖν τηνικάδε ὁ λόγος ἱστόρησεν. Ἐπεὶ γὰρ ἀπώματος ἦν, μετὰ πολλὴν καὶ ἀπείριτον βάσα νον ἐπὶ κλίνης ἤπλωτο δέσμιος. Γυνὴ δὲ αὐτῷ ἀναι δὴς ἐπαφίετο ἡ φιλοῦσα, καὶ τὰς χεῖρας ἀναίδην τοῖς τῶν μελῶν ἀποῤῥήτοις προσάγουσα, πρὸς τὴν πονηρὰν ἡ ἀναιδὴς πρᾶξιν ἐξεβιάζετο, οὐδέν τι τῶν ἀτόπων πράττειν παραλιμπάνουσα. Ο δε μή τι άλλο δρᾷν ἔχων, τὴν ἰδίαν ἐκδακών γλῶσσαν, καὶ τῷ ισχυρῷ τοῦ δήγματος ἐκτιμῶν, καὶ ἱκανῶς αὐτὴν διαμασσησάμενος, κατὰ τοῦ προσώπου της μαχλάδος προσέπτυσε. Καὶ οὕτως ἑαυτῷ μὲν πόνους δρι μεῖς ἀντὶ ἡδονῆς, τῇ ἀσελγεῖ δ' ἐκείνη, αἰσχύνει καὶ ἔκπληξιν σὺν ἀηδίᾳ παρασκευάσας, της στο δρᾶς ἐκείνης ἐπηρείας ὑπέρτερος διαγέγονε. Ταύτης δ' ἀνώτερος γεγονώς, μαρτυρίῳ τὸν βίον μετὰ βραχύ ἐπεσφράγιζεν.
τὴν σάρκα ὑβριζομένην ἐᾷν. Ἐπεὶ οὖν ἔγνω τὸ
εἰρημένον, ἀμφίρροπος οὖσα τὸν νοῦν, τὴν προκει·
μένην ἐβάδιζεν, ὁπότερον ελέσθαι διισχυριζομένη.
Ὡς οὖν εἰς ταῦτό συνεκλείσθη τῷ ὑβριστῷ, τέχνη
δή τινι τοῦτον κατασοφίζεται· φαρμακὶς γὰρ εἶναι
διωμολόγει· καὶ μισθὸν τῆς ἀσυλίας φάρμακον ἐκείνῳ
παρασχεῖν ὑπισχνεῖτο, τὸ μὴ θνήσκειν ποτέ προξε
νοῦν· ᾧ χρισάμενον ἐν ταῖς τῶν πολέμων ἁμιλλαις,
ἀνάλωτον παραμεῖναι σιδήρῳ. Εἰ δέ γε καὶ πεῖραν,
φησί, του λεγομένου κατιδέσθαι βούλει, αὐτίκα δή
σοι παρέξω μάλα λαμπράν. Καὶ ὃς αὐτίκα ἐπέτρεπε
σκευάζειν τὸ φάρμακον. Ἡ δὲ σοφὴ τῷ ὄντι ἐκείνη,
κηρὸν ἐλαίῳ συντήξασα, ταῖς χερσὶ κατεμάλασσεν·
εἶτα καὶ τὸν αὐχένα ἐκείνης περικύκλῳ ήλειφε και
rem dispicere convenit. Et si permissum non est νυν τὸν νοῦν παριστάνουσα ἐῤῥωμένον τῇ πίστει,
ut utrumque retineas, ut saltem animam incontaminatam conserves, faciendum tibi esse duco, ut
scilicet mente ipsa per fidem confirmata, carnem
injuriis at contumeliis improborum permittas.
Consilio viri ejus cognito, animo etiamnum 456
in utramque partem fluctuante, tandemque se
ut utrumque salvum retineret confirmante, quo abducebatur sequitur. Atque ubi jam in eodem est
conclavi cum improbo juvene clausa, techna quadam illum circumvenit Veneficam se esse profitetur, mercedemque ingentem conservatæ pudicitiæ pollicetur, quæ eum a morte conservet:
pharmacum scilicet, quo ille perunctus, in bellorum certaminibus et præliis nullo prorsus telo aut
ferro violari aut confici posset. Quod si de tali ταχρίουσα. Ως δὲ πέρας εἶχεν αὐτῇ ἡ ἐπινοία, παremedio, inquit, periculum facere vis, illico id
tibi manifesto exhibebo. Ille id statim parari permituit. Tum illa vere sapiens, ceram oleo liquefactam, manibusque subactam collo suo circumcirca
inungens illinit: quod ubi perfecit, petere eum
jugulum suum ense quibus posset viribus adacto,
remediique ejus vim et efficaciam experiri jubet.
Atque ille quam potuit validissime ensem in eam
demisit, ae beatum illius caput ictu uno resecuit.
Consimiliter huic virgo alia libidinosis ad turpem
concubitum data, ad eam venientibus, putridum
contagiosumque ulcus se in tectis membris occultisque locis habere dixit: eosdemque, ut sibi ipsis
parcerent, ne scilicet consuetudine venerea se
quoque eo malo contaminarent, rogavit; dilato
fredi congressus tempore, quam primum integram -
valetudinem recuperasset, se in potestate eorum
futuram pollicita. Ad hunc modum insanis amatoribus deceptis, Deus pudicitiam ejus tali arte
conservavit, et se illa ab illis absolvit. Alius enim
juvenis quidam, sub libidinis et petulantiæ prætextu meretricularum curatorem lenonem accedens, noctem puellæ ejus quinque nummis aureis
mercatus, et ad eam ingressus, tunicam quidem
ipse suam ei injecit, eamque ut agnosci non posset, probe contectam exire jussit; ipse autem vestibus illius amictus, et deprehensus, capitis pcnam dedit. Eodem tempore ascetes quidam, castitatem et virtutes alias piis studiis sedulo meditans,
æquali decertavit agone.Is cum expugnari omnino
non potuisset,nullamque adversariis vincendi spem
reliquisset,post innumera tormenta in lecto vinculis ligatus reponitur; et mulier impudica ad eum
immittitur,quæ illum complectens,exosculans manusque petulanter ad membra secreta adhibens,
procacissime ad rem illicitam, nihil prorsus lasciviæ et illecebrarum prætermittens, concitat. 457
Ille aliud quod faceret non habens, linguam ipse suam morsu concisam, dentibusque comminutam,
in faciem meretricis exspuit. Qua re sibi ipse quidem pro voluptate acres dolore, impudicæ autem
a Nam et proxime ad lenonem damnando
Christianam potius quam ad leonem, confessi estis
labem pudicitiæ apud nos atrociorem omni pœna
τάσσειν ὡς εἶχε τῷ ξίφει τὸν ἐκείνης αὐχένα ἐπέταττεν όσω δύναμις, καὶ τὴν ἰσχὺν ἐντεῦθεν τοῦ
φαρμάκου πειρᾶσθαι. Ὁ δὲ χειρῶν ὡς εἶχεν έρρω
μένως μάλα τὸ ξίφος κατενεγκών, τὴν μακαρία
ἐκείνης ἀπέτεμε κεφαλήν. Επίσης δὲ αὐτῇ καὶ
άλλη παρθένος προς αἰσχρὰν μίξιν ἐκδοθεῖσα τοῖς
ἀκολάστοις, τοῖς εἰσιοῦσιν ἔλεγε σηπεδόνα έλκους
ἐνεἶναί οἱ τοῖς τῶν μελῶν ἀποῤῥήτοις· καί γε φείδεσθαι, μὴ τῇ συνουσίᾳ τῆς νόσου μετάσχοιεν· ἐν
μετεώρῳ δὲ θεμένη τὴν μίξιν, μετὰ τὴν ἐντελῆ ἔξιν
τὸ πρὸς βουλῆς ὡς τάχος ἀνύσειν. Οὕτω δ' οὖν τοῖς
λόγοις τοὺς παράφρονας ἐραστὰς ἀποβουκολήσασα,
ἀηλλάττετο, τοῦ Θεοῦ τὴν σωφροσύνην τέχνη δια
τηρήσαντος. Και γάρ τις νεανισκος ἕτερος ακολα
σίαν σχηματισάμενος, τῷ τῶν πορνῶν ἐπιστάτη
προσιών, πέντε χρυσίνοις τὴν ἑσπέραν ὠνεῖτο συγκα
θευδῆσαι τη κόρῃ· καὶ τῆς εἰσόδου τυχών, περιβάλλει μὲν ἐκείνῃ τὸν χιτωνίσκον, καὶ εὐφυῶς ὡς
μὴ φαίνοιτο συγκαλύψας, επέτρεπεν ἐξιέναι· αὐτός
δὲ τὰ ἐκείνης ἀμφιασάμενος, ἐπεὶ διέγνωστο, την
κεφαλὴν ἀφηρεῖτο. Καὶ ἀσκητὴν δέ τινα τὸν ἴσον
ἀγῶνα διενεγκεῖν τηνικάδε ὁ λόγος ἱστόρησεν. Ἐπεὶ
γὰρ ἀπώματος ἦν, μετὰ πολλὴν καὶ ἀπείριτον βάσα
νον ἐπὶ κλίνης ἤπλωτο δέσμιος. Γυνὴ δὲ αὐτῷ ἀναι·
δὴς ἐπαφίετο ἡ φιλοῦσα, καὶ τὰς χεῖρας ἀναίδην
τοῖς τῶν μελῶν ἀποῤῥήτοις προσάγουσα, πρὸς τὴν
πονηρὰν ἡ ἀναιδὴς πρᾶξιν ἐξεβιάζετο, οὐδέν τι τῶν
ἀτόπων πράττειν παραλιμπάνουσα. Ο δε μή τι άλλο
δρᾷν ἔχων, τὴν ἰδίαν ἐκδακών γλῶσσαν, καὶ τῷ
ισχυρῷ τοῦ δήγματος ἐκτιμῶν, καὶ ἱκανῶς αὐτὴν
διαμασσησάμενος, κατὰ τοῦ προσώπου της μαχλά
δος προσέπτυσε. Καὶ οὕτως ἑαυτῷ μὲν πόνους δρι
μεῖς ἀντὶ ἡδονῆς, τῇ ἀσελγεῖ δ' ἐκείνη, αἰσχύνει
καὶ ἔκπληξιν σὺν ἀηδίᾳ παρασκευάσας, της στο
δρᾶς ἐκείνης ἐπηρείας ὑπέρτερος διαγέγονε. Ταύτης
δ' ἀνώτερος γεγονώς, μαρτυρίῳ τὸν βίον μετὰ βραχύ
ἐπεσφράγιζεν.
etomni morte reputari: nec quidquam tamen profuit. (Tertull. 9.)
col. 1233–1234page 340 of 392
PG 145:1233ΚΕΦΑΛ. ΙΔ΄. Περὶ τοῦ ἁγίου Παντελεήμονος καὶ τοῦ ἁγίου Ευστρατίου, καὶ τῆς συνοδίας αὐτοῦ καὶ στέρων μεγάλων μαρτύρων. Ἔτεσι δ' ἐκείνοις καὶ Παντολέων, ὁ καὶ Παντελεήμων, ἀναγνωρίζετο, λόγοις καὶ ἔργοις καὶ θαύ μασι τεράτων τὸν Χριστὸν ἀνυψῶν· ἔργοις μὲν οἷς πρὸς ἀνυποίστους αντέσχε κολάσεις, σιδήρῳ τέμνοντι καὶ μολίβδῳ ζέοντι, τροχῷ τι διαθλώντι μέλη, γεννικῶς ἀπεμάχετο· ἐποχούμενός τε νώτοις θαλάτ της, τον μυλιαῖον λίθον, οἶκ τι κούφον πτερὸν ἐπεσύρετο· καὶ κατωρχεῖτο του πελάγους, ὡς ἐπὶ ξηρού τοῦ ἐδάφους ὑπεραλλόμενος· θηρῶν τε καὶ ξιφῶν ὑπέρτερος ἦν σύναμα Ερμολάῳ τῷ ἱερεῖ, Ερμίππῳ τε καὶ Ερμοκράτες· καὶ οὕτω τοῦ σώμα τος λυόμενοις, τῷ πνεύματι ἤνωτο· λόγοις δε, οἷς θεηγορῶν κατήσχυνε τὸν ἀντίπαλον. Τοῦ δ᾽ αὐτοῦ ἔτους καὶ Κλήμης ᾿Αγκυρανῶν ἐπίσκοπος σὺν ᾿Αγα θαγγέλῳ τοῦ ὑπερφυούς μαρτυρίου κατήρχετο. Ἐν εἴκοσι γὰρ καὶ ὀκτὼ ἔτεσι τὸ διὰ Χριστὸν ὑπέρλαμπρον διήνυσε στάδιον. Τῶν γὰρ ἐξ αἰῶνος ἀπάντων τὴν ὑπὲρ Χριστοῦ ἄθλησιν ἐσχηκότων πυρί τε καὶ σιδήρῳ, λίθοις τε καὶ ξύλοις, πρὸς δε, θηρσὶν ἀγρίοις καὶ δεσμοῖς πολυχρονίοις ταλαιπωρησάντων, ποικίλως τε αγωνισαμένων, γῇ καὶ δέρι καὶ ὕδατι καὶ κρυμνοῖς καὶ καύσεσιν ἐκδεδαπανημένων, καὶ ἄλλαις μηχαναῖς τισιν ἀπολελοιπότων τὸ ζῆν· πάν των τούτων κατά γε τὸν ἐμὸν λόγον ὁ ἱερὸς οὑτοσὶ Κλήμης ὑπερέσχε, καὶ ὁ σὺν αὐτῷ ᾿Αγαθάγγελος πρῶτα μὲν ἐπὶ Ῥώμης, ἔπειτα δὲ κατὰ Νικομήδειαν, ἐκ διαδοχῆς πολλῶν ὠμότητι διαφερόντων προσπαλαίσαντες ὡς ἐπιλιπεῖν πᾶσαν κολαστηρίων ἐπίνοιαν· ξέρει δὲ τὸ τελευταῖον ἀποτμηθέντες, τὴν ἀγήρω ζωὴν ἀντηλλάξαντο. Πῶς δὲ ἄρα Ευστρατίον καὶ τῆς αὐτοῦ συνοδίας ἐπιλαθέσθαι δυνήσομαι; ὃς ώρμητο μεν Αραβράκων· προσοικος δε ᾿Αρμενίοις ἡ χώρα· φιλοσοφίᾳ δὲ τῆς καθ᾽ Ἕλληνας παιδείας οὐδενὸς εἶχε τὰ δεύτερα· καὶ φιλοσοφῶν τὰ ἡμέτερα μάλιστα ἐν τῷ λεληθότι, ἐμφανώς Λυσίᾳ τῷ τῆς ἔω ἡγεμόνι ὑπηρετεῖτο, ὃς τὰς τῶν εὐσεβῶν σφαγάς πρὸς τῶν κρατούντων ἀσεβῶς ἐγκεχείριστο. Οὗτος τοίνυν σκρινιάριος, εἴτουν ἀπογραφεὺς τῆς δουκικῆς τάξεως πεφηνώς, τὴν τῶν μαρτύρων γενναίαν ἔνστασιν διορῶν, ζήλῳ τὴν καρδίαν πληγεὶς οὐκ ἄλλων ἐδεῖτο τῶν κατηγόρων, ἀλλ' αὐτὸς ἑαυτὸν καταγγέλλων ἦν. Όθεν καὶ τὴν ἄνοιαν καὶ τὸ μάταιον τῶν δυσσεβών διελέγχων, διαέριος ἐκταθείς, σφοδρώς κατεκόπτετο, πυρί τε τὰ σπλάγχνα ἐκαίετο· ἁλσὶ δὲ καὶ ὄξει καταχεόμενος, πρὸς δὲ καὶ ὀστράκοις δια τριβόμενος, ὅλος ἀθρόον τραῦμα ἐδείκνυτο. Ροπή δε θείᾳ τοῦ ἀδελφορικού σώματος ὡσεὶ λεπίδων ἀποῤῥυεισῶν, καὶ ὡς πρότερον ὑγιὲς τὸ σῶμα φανεν, τῷ σταδίῳ καὶ ὁ ὁμόφρων Εὐγένιος πρόσεισι. Πρὸς Νικόπολιν δὲ ἀπαίροντι τῷ Λυσίᾳ, ελκυσμοῖς βιαίοις συμπεριάγονται, Ενθα δὴ καὶ Μαρδάριος ἤγετο
ECCLESIASTICÆ HISTORIÆ LIB. VII.
illi probrum atque stuporem cum acerbitate, tam vehementibus illis illecebrarum insultatiouibus
superior, conciliavit. Et sicuti in certamine pudicitiæ adversus eam victor fuit, ita paulo post vitam martyrii sigillo confirmavit.
ΚΕΦΑΛ. ΙΔ΄.
Περὶ τοῦ ἁγίου Παντελεήμονος καὶ τοῦ ἁγίου
Ευστρατίου, καὶ τῆς συνοδίας αὐτοῦ καὶ
στέρων μεγάλων μαρτύρων.
CAPUT XIV.
De sancto Panteleemone, et sancto Eustratio, comitatuque ejusdem, et de aliis magnis martyribus.
Eadem tempestate et Pantaleon, qui et Panteleemnon dictus est, enituit, verbisque et factis miraculorumque prodigiis Christum exaltans magnificavit factis quidem, quibus ille intolerabilibus
cruciatibus fortiter restitit: depugnavit enim cum
ferro secante, plumbo fervente, et rota membra
comminuente; atque in æquore maris innatans,
lapidem moralem perinde atque levem pennam
secum traxit, in mediis undis non aliter atque in
sicco pavimento subsiliens: bestiis quoque et gladiis una cum Hermolao episcopo, Herinippo et
spiritu conjunctus, compactus atque unitus est;
verbis aufem, quibus Dei mysteria et virtutem
deprædicans, adversarium ipsum pudefecit. Hoc
ipso anno et Clemens, Ancyranus episcopus, cum
Agathangelo excellentissimum martyrium suum
est exorsus. Viginti octo namque annis pro Christo
splendidissimum absolvit cursum. Siquidem post
mundum conditum quicunque pro Christo certamen igne, ferro, lapidibus, lignis obierunt, quive
cum bestiis depugnarunt, et diuturnis vinculis
afflicti sunt; præterea qui diversis modis in terra,
in aere, in aquis, cum suppliciis sunt collucati;
tum autem qui vel frigore vel calore nimio sunt
consumpti, aut qui aliis quibuscunque penis et
Ἔτεσι δ' ἐκείνοις καὶ Παντολέων, ὁ καὶ Παντε
λεήμων, ἀναγνωρίζετο, λόγοις καὶ ἔργοις καὶ θαύ
μασι τεράτων τὸν Χριστὸν ἀνυψῶν· ἔργοις μὲν οἷς
πρὸς ἀνυποίστους αντέσχε κολάσεις, σιδήρῳ τέμ
νοντι καὶ μολίβδῳ ζέοντι, τροχῷ τι διαθλώντι μέλη,
γεννικῶς ἀπεμάχετο· ἐποχούμενός τε νώτοις θαλάτ
της, τον μυλιαῖον λίθον, οἶκ τι κούφον πτερὸν
ἐπεσύρετο· καὶ κατωρχεῖτο του πελάγους, ὡς ἐπὶ
ξηρού τοῦ ἐδάφους ὑπεραλλόμενος· θηρῶν τε καὶ
ξιφῶν ὑπέρτερος ἦν σύναμα Ερμολάῳ τῷ ἱερεῖ,
Ερμίππῳ τε καὶ Ερμοκράτες· καὶ οὕτω τοῦ σώμα
τος λυόμενοις, τῷ πνεύματι ἤνωτο· λόγοις δε, οἷς Hermocrate superior fuit; et ita corpore solutus,
θεηγορῶν κατήσχυνε τὸν ἀντίπαλον. Τοῦ δ᾽ αὐτοῦ
ἔτους καὶ Κλήμης ᾿Αγκυρανῶν ἐπίσκοπος σὺν ᾿Αγαθαγγέλῳ τοῦ ὑπερφυούς μαρτυρίου κατήρχετο. Ἐν
εἴκοσι γὰρ καὶ ὀκτὼ ἔτεσι τὸ διὰ Χριστὸν ὑπέρλαμ
προν διήνυσε στάδιον. Τῶν γὰρ ἐξ αἰῶνος ἀπάντων
τὴν ὑπὲρ Χριστοῦ ἄθλησιν ἐσχηκότων πυρί τε καὶ
σιδήρῳ, λίθοις τε καὶ ξύλοις, πρὸς δε, θηρσὶν ἀγρίοις καὶ δεσμοῖς πολυχρονίοις ταλαιπωρησάντων,
ποικίλως τε αγωνισαμένων, γῇ καὶ δέρι καὶ ὕδατι
καὶ κρυμνοῖς καὶ καύσεσιν ἐκδεδαπανημένων, καὶ
ἄλλαις μηχαναῖς τισιν ἀπολελοιπότων τὸ ζῆν· πάν
των τούτων κατά γε τὸν ἐμὸν λόγον ὁ ἱερὸς οὑτοσὶ
Κλήμης ὑπερέσχε, καὶ ὁ σὺν αὐτῷ ᾿Αγαθάγγελος·
πρῶτα μὲν ἐπὶ Ῥώμης, ἔπειτα δὲ κατὰ Νικομήδειαν, ἐκ διαδοχῆς πολλῶν ὠμότητι διαφερόντων tormentis vitam amiserunt, eos omnes meo quiπροσπαλαίσαντες ὡς ἐπιλιπεῖν πᾶσαν κολαστηρίων
ἐπίνοιαν· ξέρει δὲ τὸ τελευταῖον ἀποτμηθέντες, τὴν
ἀγήρω ζωὴν ἀντηλλάξαντο. Πῶς δὲ ἄρα Ευστρατίον
καὶ τῆς αὐτοῦ συνοδίας ἐπιλαθέσθαι δυνήσομαι; ὃς
ώρμητο μεν Αραβράκων· προσοικος δε ᾿Αρμενίοις
ἡ χώρα· φιλοσοφίᾳ δὲ τῆς καθ᾽ Ἕλληνας παιδείας
οὐδενὸς εἶχε τὰ δεύτερα· καὶ φιλοσοφῶν τὰ ἡμέτερα
μάλιστα ἐν τῷ λεληθότι, ἐμφανώς Λυσίᾳ τῷ τῆς ἔω
ἡγεμόνι ὑπηρετεῖτο, ὃς τὰς τῶν εὐσεβῶν σφαγάς
πρὸς τῶν κρατούντων ἀσεβῶς ἐγκεχείριστο. Οὗτος
τοίνυν σκρινιάριος, εἴτουν ἀπογραφεὺς τῆς δουκικῆς
τάξεως πεφηνώς, τὴν τῶν μαρτύρων γενναίαν ἔνστα
σιν διορῶν, ζήλῳ τὴν καρδίαν πληγεὶς οὐκ ἄλλων
ἐδεῖτο τῶν κατηγόρων, ἀλλ' αὐτὸς ἑαυτὸν καταγγέλ
λων ἦν. Όθεν καὶ τὴν ἄνοιαν καὶ τὸ μάταιον τῶν
δυσσεβών διελέγχων, διαέριος ἐκταθείς, σφοδρώς
κατεκόπτετο, πυρί τε τὰ σπλάγχνα ἐκαίετο· ἁλσὶ δὲ
καὶ ὄξει καταχεόμενος, πρὸς δὲ καὶ ὀστράκοις δια
τριβόμενος, ὅλος ἀθρόον τραῦμα ἐδείκνυτο. Ροπή
δε θείᾳ τοῦ ἀδελφορικού σώματος ὡσεὶ λεπίδων
ἀποῤῥυεισῶν, καὶ ὡς πρότερον ὑγιὲς τὸ σῶμα φανεν,
τῷ σταδίῳ καὶ ὁ ὁμόφρων Εὐγένιος πρόσεισι. Πρὸς
Νικόπολιν δὲ ἀπαίροντι τῷ Λυσίᾳ, ελκυσμοῖς βιαίοις
συμπεριάγονται, Ενθα δὴ καὶ Μαρδάριος ἤγετο -
dem judicio sanctus ille Clemens, et cum ipso
Agathangelus longe superavit: primum quidem
Roms, deinde Nicomedia, cum feritate et crudelitate aliis præstantes tortores, eis excruciandis,
vices per successionem mutantes, ab omni jam
tormentorum excogitatorum specie destituerentur;
ad postremum autem gladio percussi, vitam hanc
immortali illa commutarunt. Quomodo vero Eustratium comitesque ejus præteream? 458 qui ex
Arabracis regione Armeniis fiuitima ortus, in Græcarum quidem disciplinarum scientia nemini erat
secundus, professionem autem nostram occulte
discens, propalam Lysia Orientis præfecto inser.
vivit, qui ibi impiorum imperatorum jussu cædes
piorum hominum patrabat. Enimvero Eustratios
scriniarius, sive ducalis ordinis scriba factus cum
mirificam nobilium martyrum constantiam vidisset, æmulationemque eorum in animo concepisset.
non alios exspectat accusatores, sed seipsum ipse
defert. Nam impiorum amentiam et vanitatem coarguens, in sublime extensus, acriter verberatur,
igne viscera ejus aduruntur, sale et aceto perfunditur: ad hæc fragmentis testarum ita obteritur.
ut totus ipse unum videretur esse vulnus. Ut au-
Chapter XVCaput XV
col. 1235–1236page 341 of 392
Caput XIV
PG 145:1235τῶν ἀστραγάλων ἡωρημένον, σούβλαις τε πῦρ ἀποστιλβούσαις ἐκκεντούμενον καὶ διαφλεγόμενον, τὸν βίον ἀπολιπεῖν. Ὁ δ᾽ Εὐγένιος τὴν ἀσέβειαν διελέγχων, τὴν γλῶσσαν ἀφῄρηται. Εἶτα καὶ χεῖρας καὶ πόδας θλασθείς, ἀπεβίω. Ὁ σοφός μέντοι Εὐστράτιος, ἅμα Ορέστη εἰς Σεβάστειαν ἀπαχθεὶς τῷ ᾿Αγροικολάῳ, διὰ πυρὸς ὁλοκαύτωμα τῷ Κυρίῳ γεγόνασι. Τὰς δὲ πολυειδεῖς καὶ ποικίλας κολάσεις Εὐλαμπίου καὶ Εὐλαμπίας ἐν τῇ Νικομηδέων πόλει, ἔτι δὲ καὶ ἐπὶ Ῥώμης ᾿Αναστασίας τὰς ἐκκοπὰς τῶν μελῶν, πρὸς δὲ καὶ τῆς ὁμωνύμου ταύτη τάς τε λοιπάς τιμωρίας, καὶ τὴν διὰ πυρὸς τελείωσιν ᾿Αγάπης τε καὶ Εἰρήνης καὶ Χιονοίας, ποῦ δίκαιον σιωπᾶν τοῦ ὑπερφυούς μαρτυρίου; Ποῦ δὲ θέσεις ὅπου δὴ Αὐξέντιον μὲν ἐκτμηθῆναι, Μαρδάριον δε, Σεργίου και Βάκχου τῶν καλλινίκων μαρτύρων τὴν ἄχρι τέλους ἔνστασιν ἀνδρικήν; τοῦ μὲν ράβδων καιρίαις βολαῖς ἀποψύξαντος, τοῦ δὲ καιρίαν ἐνεγ κόντος κατὰ τοῦ τένοντος. Τὰ δὲ τῶν ἄλλων καὶ ἀριθμὸν νικώντων, τίς ἱκανὸς ἢ τὰς κλήσεις ἐκείνων, ἢ τοὺς τρόπους τοῦ μαρτυρίου ἀπαριθμήσασθαι; ΚΕΦΑΛ. ΙΕ΄. Περὶ τῶν ἀοιδίμων μαρτύρων, Γεωργίου, Προκοπίου και Δημητρίου τοῦ Μυροβλύτου. Τούτοις δὴ τοῖς χρόνοις καὶ Γεώργιος, τὸ μέγα τῶν ἀθλητῶν ὄνομα, καὶ τοῦ χοροῦ τῶν μαρτύρων ὁ κορυφαῖος, τοῖς ὑπὲρ Χριστοῦ πόνοις, γνησίους θέριζε τοὺς καρπούς. Εκ Καππαδοκίας γάρ ών, νεανίας ἔτι, καὶ ἀγαλματίας τὴν ὄψιν, καὶ οὔπω ἰούλοις περιστέφων τον πώγωνα, γενναίως τοῖς ὑπὲρ Χριστοῦ ἄθλοις διεμαρτύρει. Επεὶ γὰρ συσχεθείς διεκερτόμει μεν δαίμονας, τὸ δὲ τῶν κρατούντων διέπαιζεν ἀσεβές, πικράς τινας καὶ ὑπερφυείς κοι λάσεις ὑφίστατο· ξυστήρες μὲν γὰρ αὐτὸν μετά δεσμὰ καὶ φυλακὴν διελάμβανον· εἶτα τιτάνῳ πυρός κατεφλέγετο, τροχῷ κατετείνετο, ξίφεσι μεληδόν ἐκτεμνόμενος· πολλαῖς δὲ ἄλλαις μηχαναίς συντριβόμενος, τὸ εὐγενὲς αὐτοῦ παράστημα τῆς ψυχῆς καὶ τὸ τῆς συννοίας ἀνεσταλμένον ἱκανῶς ἀνεδείκνυ. Ἐπὶ τούτοις τὸν τοῦ γόητος Γλυκερίου βοῦν ἀνίστα, καὶ τὴν βασιλίδα ᾿Αλεξάνδρα, πρόπαλαι τον βίου ἀπολιποῦσαν εὐχή μόνη τῶν ᾅδου πυθμένων ἐξῆγε. Καὶ τέλος ἀνδρικῶς ἐτελεύτα τῷ ξέρει. Ναὶ μὴν καὶ ὁ γενναῖος ταῖς ἁληθείαις Προκόπιος τῆς ἐν Καισαρείᾳ Παλαιστίνης ὁρμώμενος, κατ' ἐκεῖνο καιροῦ ἐγνωρίζετο· ᾧ Διοκλητιανὸς δουκικὴν μὲν ἀξίαν τῆς ἀνατολῆς ἐνεχείριζε, Χριστὸς δὲ οὐρανόθεν ὥσπερ Παῦλον ἐκάλει· καὶ τὴν [μεν] Προκόπιος ἀντι λάμβανε, σταυρῷ δὲ ἀπροσμάχῳ ὅπλῳ οἰά τις γεν ναῖος καθοπλισθείς, πρὸς τοὺς αἰσθητοὺς μὲν πρῶτον πολέμους, εἶτα καὶ πρὸς τοὺς νοητοὺς ἀντετάσσετο τοὺς γὰρ ἐκ χρυσοῦ καὶ ἀργύρου πεποιημένους απ τῷ θεοὺς διαθλάσας, καὶ πένησιν ἐπιμερίσας, ἔπειτα τοῖς τῶν κιβδήλων ὑπερμαχούσε συνεῤῥάγη προς
τῶν ἀστραγάλων ἡωρημένον, σούβλαις τε πῦρ ἀποστιλβούσαις ἐκκεντούμενον καὶ διαφλεγόμενον, τὸν
βίον ἀπολιπεῖν. Ὁ δ᾽ Εὐγένιος τὴν ἀσέβειαν διελέγ
χων, τὴν γλῶσσαν ἀφῄρηται. Εἶτα καὶ χεῖρας καὶ
πόδας θλασθείς, ἀπεβίω. Ὁ σοφός μέντοι Ευστρά
τιος, ἅμα Ορέστη εἰς Σεβάστειαν ἀπαχθεὶς τῷ
᾿Αγροικολάῳ, διὰ πυρὸς ὁλοκαύτωμα τῷ Κυρίῳ
γεγόνασι. Τὰς δὲ πολυειδεῖς καὶ ποικίλας κολάσεις
Εὐλαμπίου καὶ Εὐλαμπίας ἐν τῇ Νικομηδέων πόλει,
ἔτι δὲ καὶ ἐπὶ Ῥώμης ᾿Αναστασίας τὰς ἐκκοπὰς τῶν
μελῶν, πρὸς δὲ καὶ τῆς ὁμωνύμου ταύτη τάς τε
λοιπάς τιμωρίας, καὶ τὴν διὰ πυρὸς τελείωσιν
᾿Αγάπης τε καὶ Εἰρήνης καὶ Χιονοίας, ποῦ δίκαιον
σιωπᾶν τοῦ ὑπερφυούς μαρτυρίου; Ποῦ δὲ θέσεις
tem divino nutu, corpus fortissimi martyris veluti ὅπου δὴ Αὐξέντιον μὲν ἐκτμηθῆναι, Μαρδάριον δε,
squamis ab eo delapsis, ad pristinum formæ statum
est reversum; idem stadium ejusdem cum eo animi
Eugenius ingreditur, et item Aurentius. Lysia autem Nicopolim proficiscente, martyres crudelem in
modum tracti atque raptati sunt. Ibi etiam Mardarius est productus. Et Auxentius quidem capite est
plexus Mardarius autem per talos in sublime
suspensus, subulisque ignitis perforatus atque dispunctus, et facibus insuper exustus, vitam finiit.
Cæterum Eugenius, quod in impietatem invectus
esset, lingua abscissa, deinde manibus atque pedibus ejus fractis, decessit. Sapiens vero Eustratius,
cum Oresse ad Agricolaum Sebastiam abductus,
per ignem uterque holocaustum Domino sunt
oblati. Multiplices quoque et variæ tortura Eu- Σεργίου και Βάκχου τῶν καλλινίκων μαρτύρων τὴν
lampii et Eulampiæ in urbe Nicomediensi: Anastasiæ etiam, quæ Romæ membris est mutilata; alteriusque ei cognominis, quam post supplicia alia
tolerata ignis tandem consumpsit. Insuper Agape,
Irenæ et Chioniæ nobilissima martyria silentio
prætereunda non sunt. Sicuti neque Sergii et Bacchii egregiorum sane victorum ad finem usque
conservata fortitudo; quorum alter fustium lethalibus verberibus, altea gladio interemptus est.
Aliorum vero innumerabilium, quis vel saltem ipsa nomina, vel martyriorum genera recensere
queat?
459 CAPUT XV.
De celeberrimis martyribus, Georgio, Procopio et
Demetrio Myroblyta.
Eisdem quoque temporibus Georgius ille, magni inter certatores istos nominis et agminis
martyrum coryphæus, laborum pro Christo toleratorum veros percepit fructus. Hic in Cappadocia adhuc adolescens forma præstanti, etqui nondum primam produxisset lanuginem, fortissime
certaminibus pro Christo perferendis martyrium
obiit. Captus enim, quod in domones acriter invectus esset, imperatorumque impetatem derisisset, supra naturæ captum perquam acerbos
sustinuit cruciatus. Namque post carcerem et
vincula, ungulæ acutæ eum excepere: mox calce
ardenti est adustus, fidiculisque rursum distractus, mucronibus membratim dissectus, plurimisque aliis pœnarum tormentorumque machinis
attritus, generosam animi sui constantiam, firmumque mentis suæ robur satis declaravit. Ad
hæc Glycerii impostoris bovem evertit ac sustulit, Alexandramque reginam jamdudum defunctam
oratione sola ab inferis revocavit: tandemque ut
virum decet, gladio percussus, ex hac vita migravit. Nobilis quoque revera ille Procopius,
Cæsareæ Palestinæ natus, inter martyres eodem
tempore illustris maxime fuit, cui Diocletianus
ducalem quidem Orientis dignitatem dedit, Christus autem eum e cœlo ad se veluti Paulum vocavit. Et is quidem illa accepta, inexpugnabili
vero crucis armatura perinde atque generosus et
fortis miles armatus, primum adversus eos qui
sensu percipiuntur, deinde etiam in eos qui mente
ἄχρι τέλους ἔνστασιν ἀνδρικήν; τοῦ μὲν ράβδων
καιρίαις βολαῖς ἀποψύξαντος, τοῦ δὲ καιρίαν ἐνεγ
κόντος κατὰ τοῦ τένοντος. Τὰ δὲ τῶν ἄλλων καὶ
ἀριθμὸν νικώντων, τίς ἱκανὸς ἢ τὰς κλήσεις ἐκείνων,
ἢ τοὺς τρόπους τοῦ μαρτυρίου ἀπαριθμήσασθαι;
Περὶ τῶν ἀοιδίμων μαρτύρων, Γεωργίου, Προκοπίου και Δημητρίου τοῦ Μυροβλύτου.
Τούτοις δὴ τοῖς χρόνοις καὶ Γεώργιος, τὸ μέγα
τῶν ἀθλητῶν ὄνομα, καὶ τοῦ χοροῦ τῶν μαρτύρων
ὁ κορυφαῖος, τοῖς ὑπὲρ Χριστοῦ πόνοις, γνησίους
θέριζε τοὺς καρπούς. Εκ Καππαδοκίας γάρ ών,
νεανίας ἔτι, καὶ ἀγαλματίας τὴν ὄψιν, καὶ οὔπω
ἰούλοις περιστέφων τον πώγωνα, γενναίως τοῖς ὑπὲρ
Χριστοῦ ἄθλοις διεμαρτύρει. Επεὶ γὰρ συσχεθείς
διεκερτόμει μεν δαίμονας, τὸ δὲ τῶν κρατούντων
διέπαιζεν ἀσεβές, πικράς τινας καὶ ὑπερφυείς κοι
λάσεις ὑφίστατο· ξυστήρες μὲν γὰρ αὐτὸν μετά
δεσμὰ καὶ φυλακὴν διελάμβανον· εἶτα τιτάνῳ πυρός
κατεφλέγετο, τροχῷ κατετείνετο, ξίφεσι μεληδόν
ἐκτεμνόμενος· πολλαῖς δὲ ἄλλαις μηχαναίς συντρι
βόμενος, τὸ εὐγενὲς αὐτοῦ παράστημα τῆς ψυχῆς
καὶ τὸ τῆς συννοίας ἀνεσταλμένον ἱκανῶς ἀνεδείκνυ.
Ἐπὶ τούτοις τὸν τοῦ γόητος Γλυκερίου βοῦν ἀνίστα,
καὶ τὴν βασιλίδα ᾿Αλεξάνδρα, πρόπαλαι τον βίου
ἀπολιποῦσαν εὐχή μόνη τῶν ᾅδου πυθμένων
ἐξῆγε. Καὶ τέλος ἀνδρικῶς ἐτελεύτα τῷ ξέρει. Ναὶ
μὴν καὶ ὁ γενναῖος ταῖς ἁληθείαις Προκόπιος τῆς
ἐν Καισαρείᾳ Παλαιστίνης ὁρμώμενος, κατ' ἐκεῖνο
καιροῦ ἐγνωρίζετο· ᾧ Διοκλητιανὸς δουκικὴν μὲν
ἀξίαν τῆς ἀνατολῆς ἐνεχείριζε, Χριστὸς δὲ οὐρανόθεν
ὥσπερ Παῦλον ἐκάλει· καὶ τὴν [μεν] Προκόπιος ἀντιλάμβανε, σταυρῷ δὲ ἀπροσμάχῳ ὅπλῳ οἰά τις γεν
ναῖος καθοπλισθείς, πρὸς τοὺς αἰσθητοὺς μὲν πρῶτον
πολέμους, εἶτα καὶ πρὸς τοὺς νοητοὺς ἀντετάσσετο
τοὺς γὰρ ἐκ χρυσοῦ καὶ ἀργύρου πεποιημένους απ
τῷ θεοὺς διαθλάσας, καὶ πένησιν ἐπιμερίσας, ἔπειτα
τοῖς τῶν κιβδήλων ὑπερμαχούσε συνεῤῥάγη προς
col. 1237–1238page 342 of 392
PG 145:1237μάχην. Καὶ τὴν μὲν ἐκείνων στηλιτεύων ἀσθένειαν, τὸ δ' ὑπερφυές τῆς Ἰεσοῦ δυναστείας εκθειάζων, ποίας αἰκίας οὐ στερῶς ἤνεγκε; τίνες στρεβλώσεις τοῦτον παρέλιπον; τίσι δὲ τῶν ονύχων οὐ κατε ξάνθη τὸ δέρας; φλὸς δὲ ποία ἀπείρατος τῶν ἐκείνω ὤφθη μελών; σιδήρων δε καὶ ξερῶν τίνων ἐκείνῳ ακμαὶ οὐ προσβαλοῦσαι θάττον αμβλύνθησαν; Επ τοίνυν τούτων καὶ τῶν τοιούτων πλείστους όσους καὶ τῶν τῆς πρώτης βουλής μάρτυρας παραπέμψας Θεῷ, τέλος καὶ αὐτὸς τὴν διὰ ξίφους πληγὴν ἐνεγ χών, σὺν εὐφροσύνη πρὸς τὸν ποθούμενον εχώρει Χριστόν. Ερκουλλίου δε διὰ τῆς Θεσσαλονίκης ἰόν τος, Δημήτριος ὁ τοῦ Χριστοῦ μάρτυς, τῶν τῆς πόλεως τὰ πρῶτα φέρων, καὶ τὴν τῆς ἀρχῆς αὐτῆς ἐξουσίας ἀνεξωσμένος, ὡς εἴη Χριστὸν ὁμολογών διεβέβλητο· κἀκεῖνον μὲν εὐθὺς φρουρὰ διελάμβανε τῇ δὲ πόλει καὶ τῷ δήμῳ ἱππικὸν ἀγῶνα καθίστα. Καί τινα δὴ παλαιστὴν καὶ πυγμάχου γενναῖον καὶ ἀπαράμιλλον, ρώμη τε κρατοῦντα, καὶ τὴν ἀλκὴν ἀνυπόστατον, προσῆγεν εἰς μέσον, οἷάπερ ανδρικόν τὰ πολέμια· Λυαίος ὄνομα τῷ ἀνδοί· ἐφ᾽ ᾧ καὶ μέγα εφρόνει Μαξιμιανός. Ἐπεὶ γοῦν ἐν μέσῳ τῷ ἀγῶνι γενόμενος, οὐκ εἶχε τὴν συμπλακήναι τῷ γενναίῳ ἐκείνῳ τολμήσοντα, νεανίας τις ἐκεῖθεν μὲν τὴν γένεσιν έλκων, ὡραῖος δὲ ἄλλως ἰδεῖν, καὶ τὸ ἦθος οὐκ ἄχαρις, φίλος ἐς τὰ μάλιστα Δημητρίῳ τῷ μάρτυρι· Νέστωρ δε ἐκαλεῖτο· οὗτος δρομαίως τῷ μάρτυρι προσελθών, εὐχή το νεκρωθήναι έτσι, καὶ ἐπιτετράφθαι οἱ τὴν πάλην ἐδεῖτο. Δημήτριος δ' εὐλογῶν. Καὶ τὴν Δυαῖον, ἔφη, νικήσεις, καὶ ὑπερ Χριστοῦ μαρτυρήσεις. Καὶ ἐπὶ τὸν ἀγῶνα ἐων, τοῖς ἀπηωρημένοις κάτωθεν καὶ ἐμπεπηγόσι ξίφεσιν ἐπιθεὶς τὸν Λυαῖον, έκτεινεν. 'Εκτείνετο δε και αὐτὸς, τοῦ βασιλέως ὑπερζέσαντος τῷ θυμῷ. ἐντεῦθεν καὶ Δημήτριος ὡς ἐκεῖνον εὐχαῖς καθοπλίσας, λόγχαις κατὰ πλευρῶν ἀθρόαις ἐκκεντηθείς, τὸ βιούν μεταλλάττει. Τῷ δε παρακειμένω οι εὶς τρέχει, ἐς δεῦρο τὰς ἀκενώτους τῶν μύρων αναβλύζει πηγάς. Τὰ μὲν δὴ τῶν ἐπισήμων μαρτύρων ἦσαν ἐν τού τοις τὸ δὲ πλῆθος τῶν ἄλλων Εὐσεβίῳ τῷ Παμ φίλου Μαρτύρων συναγωγής βιβλίον συνταξαμένω ἐκεῖνο τους βουλομένους ζητεῖν καὶ ἐντυγχάνειν νουνεχῶς ἐπιτρέπομεν, ἐν ᾧ τῆς ἀποῤῥήτου Χρι στοῦ δυνάμεως τὰ ἐμφανή τεκμήρια διαδείκνυται. ΚΕΦΑΛ. 15. Περὶ τῶν τῆς Ἐκκλησίας προέδρων, όσοι δια φόροις ἐν τόποις τὸ κατὰ Χριστὸν διήνυσαν στάδιον, καὶ περὶ τῆς ἐπὶ τό κρεῖττον τῶν πραγμάτων μεταβολής ᾿Αλλὰ τὸ μὲν ἕκαστον πρὸς ὄνομα μνείαν ποιεῖσθαι οὐ μόνον τῶν δυσχερῶν ἐμοὶ, ἀλλὰ καὶ τῶν λίαν ἀδυνάτων λελόγισται· ὡς ἂν δὲ τύπῳ τοὺς ἐπισ σήμους διαλαβεῖν, πρῶτος ὡς ἐν στήλη εὐσεβείας ἀναγορευέσθω ἡ τῆς Νικομήδους ἐπίσκοπος Ἄνθιμος τὴν κεφαλὴν ἐκτμηθείς. Εἶτ᾽ ἀπὸ τῆς ᾿Αντιόχου
ECCLESIASTICE HISTORLE LIB. VII.
μάχην. Καὶ τὴν μὲν ἐκείνων στηλιτεύων ἀσθένειαν, sola perspiciuntur hostes depugnavit. Aureis
namque et argenteis, quos sibi fieri curaverat, diis
comminutis, eorumque pretio in pauperes expenso, mox etiam cum eis qui frivolos adulterinosque deos propugnabant, bello congressus, illorumque infirmitate per infamiam notata, ipsius vero Ja.
su Christi immensa naturamque supergressa potentia magnifice laudata, quas non ille pœnas fortiter
toleravit? quæ illum fidiculæ et torturæ prætertere? quibus ungulis cutis ejus concisa non est?
quos ignes quasre faces membra ejus experta non
sunt? quorum ferramentorum mucronumque corpori ejus intentatorum acies hebetatæ non sunt?
Per quæ atque his similia tormenta, quam plurimis
ex primis senatoribus martyrio coronatis ad Deuma
τὸ δ' ὑπερφυές τῆς Ἰεσοῦ δυναστείας εκθειάζων,
ποίας αἰκίας οὐ στερῶς ἤνεγκε; τίνες στρεβλώσεις
τοῦτον παρέλιπον; τίσι δὲ τῶν ονύχων οὐ κατε
ξάνθη τὸ δέρας; φλὸς δὲ ποία ἀπείρατος τῶν ἐκείνω
ὤφθη μελών; σιδήρων δε καὶ ξερῶν τίνων ἐκείνῳ
ακμαὶ οὐ προσβαλοῦσαι θάττον αμβλύνθησαν; Επ
τοίνυν τούτων καὶ τῶν τοιούτων πλείστους όσους
καὶ τῶν τῆς πρώτης βουλής μάρτυρας παραπέμψας
Θεῷ, τέλος καὶ αὐτὸς τὴν διὰ ξίφους πληγὴν ἐνεγ·
χών, σὺν εὐφροσύνη πρὸς τὸν ποθούμενον εχώρει
Χριστόν. Ερκουλλίου δε διὰ τῆς Θεσσαλονίκης ἰόν
τος, Δημήτριος ὁ τοῦ Χριστοῦ μάρτυς, τῶν τῆς
πόλεως τὰ πρῶτα φέρων, καὶ τὴν τῆς ἀρχῆς αὐτῆς
ἐξουσίας ἀνεξωσμένος, ὡς εἴη Χριστὸν ὁμολογών
διεβέβλητο· κἀκεῖνον μὲν εὐθὺς φρουρὰ διελάμβανε· præmissis, postremo et ipse gladio percussus, cum
τῇ δὲ πόλει καὶ τῷ δήμῳ ἱππικὸν ἀγῶνα καθίστα.
Καί τινα δὴ παλαιστὴν καὶ πυγμάχου γενναῖον καὶ
ἀπαράμιλλον, ρώμη τε κρατοῦντα, καὶ τὴν ἀλκὴν
ἀνυπόστατον, προσῆγεν εἰς μέσον, οἷάπερ ανδρικόν
τὰ πολέμια· Λυαίος ὄνομα τῷ ἀνδοί· ἐφ᾽ ᾧ καὶ μέγα
εφρόνει Μαξιμιανός. Ἐπεὶ γοῦν ἐν μέσῳ τῷ ἀγῶνι
γενόμενος, οὐκ εἶχε τὴν συμπλακήναι τῷ γενναίῳ
ἐκείνῳ τολμήσοντα, νεανίας τις ἐκεῖθεν μὲν τὴν
γένεσιν έλκων, ὡραῖος δὲ ἄλλως ἰδεῖν, καὶ τὸ ἦθος
οὐκ ἄχαρις, φίλος ἐς τὰ μάλιστα Δημητρίῳ τῷ
μάρτυρι· Νέστωρ δε ἐκαλεῖτο· οὗτος δρομαίως τῷ
μάρτυρι προσελθών, εὐχή το νεκρωθήναι έτσι, καὶ
ἐπιτετράφθαι οἱ τὴν πάλην ἐδεῖτο. Δημήτριος δ'
εὐλογῶν. Καὶ τὴν Δυαῖον, ἔφη, νικήσεις, καὶ ὑπερ
Χριστοῦ μαρτυρήσεις. Καὶ ἐπὶ τὸν ἀγῶνα ἐων, τοῖς
ἀπηωρημένοις κάτωθεν καὶ ἐμπεπηγόσι ξίφεσιν
ἐπιθεὶς τὸν Λυαῖον, έκτεινεν. 'Εκτείνετο δε και
αὐτὸς, τοῦ βασιλέως ὑπερζέσαντος τῷ θυμῷ. Εντεύ
θεν καὶ Δημήτριος ὡς ἐκεῖνον εὐχαῖς καθοπλίσας,
λόγχαις κατὰ πλευρῶν ἀθρόαις ἐκκεντηθείς, τὸ βιούν
μεταλλάττει. Τῷ δε παρακειμένω οι εὶς τρέχει, ἐς
δεῦρο τὰς ἀκενώτους τῶν μύρων αναβλύζει πηγάς.
Τὰ μὲν δὴ τῶν ἐπισήμων μαρτύρων ἦσαν ἐν τού
τοις τὸ δὲ πλῆθος τῶν ἄλλων Εὐσεβίῳ τῷ Παμφίλου Μαρτύρων συναγωγής βιβλίον συνταξαμένω
ἐκεῖνο τους βουλομένους ζητεῖν καὶ ἐντυγχάνειν
νουνεχῶς ἐπιτρέπομεν, ἐν ᾧ τῆς ἀποῤῥήτου Χριστοῦ δυνάμεως τὰ ἐμφανή τεκμήρια διαδείκνυται.
460 incredibili lætitia ad dudum sibi desideratum
Christum concessit. Herculius autem, cum Thessalonicam venisset, Demetrium quidem, Christi
martyrem, primarium ejus loci virum, civitatisque adeo ipsius præfectum, quod ei Christum
profiteri delatus esset, custodiri jubet. Civitati
autem certamina et ludos equestres exhibet.
Atque in iis luctatorem et pugilem nobilem atque
invictum, roboreque et viribus corporis incom
parabilem, artis militaris et bellica peritum, cujus fortitudine Maximianus gloriari etiam solitus
fuerat, nomen illi erat Lyæo, in arenam producit.
Cum itaque is in medium processisset, neque
quisquam esset qui cum illo congredi auderet,
juvenis quidam Thessalonicensis civis, aspectu
pulcher, moribus autem humanus et gratiosus,
ac martyri Demetrio maxime charus, Nestor nomine, celeriter ad Demetrium currit, ab eoque
petit, ut cum ei cum pugile illo congredi permittat, tum oratione sua robur viresque augeat. Demetrius si benedicit, et, Lyæum (inquit) rinces,
simulque pro Christo martyrium sustinebis. Ille
in certamen progressus. Lajæum in mucrones
qui in terra sursum versum defixi fuerant, prostratum occidit. Sed et ipse illico imperatoris
jussu, qui ira contra eum orarserat, occiditur.
Deinde quoque Demetrius, quod illum precatione
confirmasset, hastis per latera pluribus confossus,
e vita excessit: et in proximum conjectus puteum, ad hunc usque diem jugem unguentorum
profert fontem. Hæc de celebribus illustribusque martyribus. Qui vero reliquorum multitudinem
cognoscere vult, is diligenter Eusebii Pamphili volumen legat, quod De cœtu martyrum composuit, in quo ineffabilis Christi virtutis et potestatis clarissima indicia atque testimonia ostenduntur.
Περὶ τῶν τῆς Ἐκκλησίας προέδρων, όσοι δια
φόροις ἐν τόποις τὸ κατὰ Χριστὸν διήνυσαν στάδιον, καὶ περὶ τῆς ἐπὶ τό κρεῖττον
τῶν πραγμάτων μεταβολής
᾿Αλλὰ τὸ μὲν ἕκαστον πρὸς ὄνομα μνείαν ποιεῖσθαι οὐ μόνον τῶν δυσχερῶν ἐμοὶ, ἀλλὰ καὶ τῶν
λίαν ἀδυνάτων λελόγισται· ὡς ἂν δὲ τύπῳ τοὺς ἐπισ
σήμους διαλαβεῖν, πρῶτος ὡς ἐν στήλη εὐσεβείας
ἀναγορευέσθω ἡ τῆς Νικομήδους ἐπίσκοπος Ανθι
μος τὴν κεφαλὴν ἐκτμηθείς. Εἶτ᾽ ἀπὸ τῆς ᾿Αντιόχου
CAPUT XVI.
De Ecclesiarum episcopis, qui variïs in locis curriculum Christi strenue percurrerant, et ut res Christiana in melius sit cominutala.
Nam unumquemque eorum nominatim recensere, non modo difficile mihi esse, sed Deque omnino
fieri posse videtur. Ut autem simplicius præclarissimos quosque referamus, primus veluti in publica veræ pietatis columna illustrique loco proponatur, Nicomediæ episcopus Anthimus, capitis
Chapter XVICaput XVI
col. 1239–1240page 343 of 392
PG 145:1239τῆς αὐτόθι παροικίας, δεύτερος ἔστω Λουκιανός, ἐν Νικομηδείᾳ καὶ αὐτὸς λόγοις καὶ ἔργοις ἐπὶ πα ρουσίᾳ τοῦ βασιλέως τὴν καλὴν ὁμολογίαν διηνεκώς. Ηνεγκε δὲ καὶ Φοινίκη διαφανείς μάρτυρας, καὶ τῶν λογικῶν θρεμμάτων Χριστοῦ ποιμένας ἐπισήμους· τὸν τῆς Τυρίων εκκλησίας ἡγησάμενον Τυραννίωνα· καὶ ἐν τοῖς κατὰ Σιδῶνα Ζηνόβιος πρε σβύτερος ἦν. Σιλβανός δ' ἐν Ἐμέσῃ τῆς ἐκκλησίας ἄριστος ἐπίσκοπος ἐχρημάτισεν. Ἀλλ᾿ οὗτος μὲν σὺν ἑτέροις, θηρσι βορά προσληφθεὶς, ταῖς ἄνω τῶν μαρτύρων νομοῖς ἐπευφραίνεται· ἐπὶ δὲ τῆς ᾿Αντιόχου δύο ταῖς μέχρι θανάτου καρτερίαις Θεῷ θυ σίαν προσήνεγκαν ἑαυτοὺς, ὁ μὲν θαλαττίοις ἀπορ ῥιφεὶς ύδασι, Ζηνόβιος δὲ ἰατρῶν ἄριστος, ταῖς κατὰ 461 τὸν πάντα βίον ἄριστα διελθών, καὶ πρεσβύτερος πλευρῶν βασάνοις τὸ πνεῦμα λιπών. Ἐπὶ δὲ Πα Εν Φαινοῖ, λαιστίνης ἀμφὶ Γάζαν Σιλβανὸς ἐπίσκοπος σὺν ἐτέ ροις ἑνὸς δέουσι τὸν ἀριθμὸν μ' κατὰ τὰ ἐν Φαίνη χαλκοῦ μέταλλα ξίφει τοῦ ζῆν ὑπεξάγονται. Αἰγύ πτιοι δ᾽ ἕτεροι Πηλεὺς καὶ Νεῖλος ἐπίσκοποι μεθ' ἑτέρων οὐκ ὀλίγων τὴν διὰ πυρὸς ἐδέξαντο ὁλοκάρπωσιν. Ἐν δὲ τούτοις καὶ τὸ τῶν Καισαρέων θαῦμα ὁ πολὺς καὶ μέγας Πάμφιλος ἀριθμείσθω· οὗ παῖς, ὡς λόγος, ὡς δ᾽ ἑτέροις ἀδελφιδούς, ὁ συγγραφεύς Εὐσέβιος. Τῶν δ' ἐπ᾿ ᾿Αλεξανδρείας, ἔτι δὲ πάσες Αιγύπτου καὶ Θηβαΐδος, πρῶτος Πέτρος ὁ τῆς ᾿Αλεξανδρείας ἐπίσκοπος, όντως ἱερωσύνης κανών, ἱστο ρείσθω· ἔτι δὲ καὶ οἱ σὺν αὐτῷ τὸν ἴσον δρόμον ἐτέλεσαν, Φαῦστος, Δίδυμος καὶ ᾿Αμμώνιος. Πρὸς δὴ τούτοις Φιλέας τε καὶ Ἡσύχιος, καὶ Παχώμιος και Θεόδωρος κατ' Αιγυπτίους ἐπίσκοποι μυρίοι τε ἐπὶ τούτοις ἄλλοι διαφανεῖς· οἱ δὲ πρὸς τῶν κατά τόπον ἀνδρῶν ἀνάγραπτοι μνημονεύονται· ὧν τοὺς ἄθλους καὶ τὰ παλαίσματα γραφὴ νῦν παραδιδόναι οὐ τῆς παρούσης πραγματείας ἐστί· τοῦ λοι ποὺ δὲ τὴν παλινωδίαν τῶν περὶ ἡμᾶς εἰργασμένων ἐπισυνάπτειν χρεών: ἦσαν μὲν οὖν γε προτερον φίλα καὶ εἰρηναῖα τὰ τῶν ἀρχόντων τῆς Ῥωμαίωνἡγεμονίας ἡμῖν· ἐν ᾧ μεγίστης εὐπορίας καὶ εὐετηρίας ἠξίωντο τὰ ἡμέτερα· ὡς καὶ δεκαετηρίδας καὶ εἰκοσαετηρίδας ἐκπλήσαντας, ἡμᾶς ἐν λαμπρά καὶ σταθερᾷ τη γαλήνη πανηγύρεις ἄγειν, θαλείαις τε καὶ τρυφαῖς ἐνδιαιτᾶσθαι, καὶ εἰρήνης ἀπολαύειν βαθείας· καὶ ἐπὶ μέγα τὰ τῆς ἐξουσίας ηύξητο, καθεκάστην ἐπιδιδόντα, καὶ αὔξην οὐ μετρίαν λαμ βάνοντα. Εξάπινα δ᾽ οὖν ἡμῖν μεταθέμενοι, ἀκηρυκτεὶ τὸν ἄσπονδον ἐκεῖνον καθ' ἡμῶν ἐγείρουσι πόλεμον. Καὶ δεύτερόν που ἔτος τῆς τοιᾶσδε κινήσεως ἀδιεχὲς ἦν. Επειτα νεώτερόν τι γεγονὸς τῷ ἀρχηγῷ τῆς κακίας, τὰ πάντα μετέστρεφε· καὶ εἰς ἀλλοίωσιν ξένην μετήγαγε, διχὴ τῶν πραγμάτων διαιρουμένων· ὁ μήποτε γεγονὸς ἱστορεῖται. Εγώ δὲ ὡς ἔσχε τὰ τῆς μεταβολῆς, ὡς ἐνὸν, ἀρχῆθεν ἀναλαβὼν διηγήσομαι.
τῆς αὐτόθι παροικίας, δεύτερος ἔστω Λουκιανός,
ἐν Νικομηδείᾳ καὶ αὐτὸς λόγοις καὶ ἔργοις ἐπὶ πα
ρουσίᾳ τοῦ βασιλέως τὴν καλὴν ὁμολογίαν διηνεκώς.
Ηνεγκε δὲ καὶ Φοινίκη διαφανείς μάρτυρας, καὶ
τῶν λογικῶν θρεμμάτων Χριστοῦ ποιμένας ἐπισήμους· τὸν τῆς Τυρίων εκκλησίας ἡγησάμενον Τυ
ραννίωνα· καὶ ἐν τοῖς κατὰ Σιδῶνα Ζηνόβιος πρεσβύτερος ἦν. Σιλβανός δ' ἐν Ἐμέσῃ τῆς ἐκκλησίας
ἄριστος ἐπίσκοπος ἐχρημάτισεν. Ἀλλ᾿ οὗτος μὲν
σὺν ἑτέροις, θηρσι βορά προσληφθεὶς, ταῖς ἄνω τῶν
μαρτύρων νομοῖς ἐπευφραίνεται· ἐπὶ δὲ τῆς ᾿Αντιόχου δύο ταῖς μέχρι θανάτου καρτερίαις Θεῷ θυ
σίαν προσήνεγκαν ἑαυτοὺς, ὁ μὲν θαλαττίοις ἀπορ
ῥιφεὶς ύδασι, Ζηνόβιος δὲ ἰατρῶν ἄριστος, ταῖς κατὰ
supplicio defunctus. 461 Secundus sit, qui vitam. τὸν πάντα βίον ἄριστα διελθών, καὶ πρεσβύτερος
omnem sanctissime peregit Antiochenus Lucianus,
ecclesiæ urbis ejus presbyter: qui verbis juxta
et factis Nicomediæ in præsentia imperatoris
bonam professionem cosummavit. Tulit quoque
Phoenicia spectatos martyres, rationalisque gregis
Christi præclaros pastores, ecclesiæ Tyri episcopum Tyrannionem, et Sidonis presbyterum Zenobium. Sylvanus autem, Emesenæ ecclesiæ antistes
optimus, cum quibusdam aliis, bestiis objectus,
inter martyres cœlestibus perfruitur gaudiis. Antiochiæ porro duo præcipui, fortissime mortem
perferentes, Deo victimam seipsos obtulerunt,
alter in undas maris projectus, alter (erat is Zenobius, medicorum optimus) laterum tormentis
immortuus. In Palestina apud Gazam Sylvanus πλευρῶν βασάνοις τὸ πνεῦμα λιπών. Ἐπὶ δὲ Παepiscopus, cum aliis undequadraginta, ad Phæno æris metalla gladio est confectus. Peleus
autem et Nilus, Agypti episcopi, cum quibusdam
aliis non paucis, igne sunt combusti. Hic accenseatur magnus ille et admirandus Cæsariensis
Pamphilus, cujus filius (sicuti fertur: ut autem
alii putant, sororis ejus filius) fuit Eusebius, ecclesiasticus historicus. Alexandriæ vero et in Ægypto
omni atque etiam Thebaide, primas fert episcopus
Alexandrinus Petrus, certissimus episcopalis functionis canon et regula. Cum quo eodem stadio
decurrerunt Faustus, Didymus et Ammonius. Preterea autem Phileas, Hesychius, Pachomius et
Theodorus, Ægyptii episcopi et innumerabiles
insuper alii satis celebres, qui in litterarum monu- c
menta non relati, ab eis, apud quos martyrio sunt
defuncti hominibus, magnis ornantur laudibus.
Eorum vero labores et certamina historiæ huic
inserere, quod præter institutum nostrum sit,
visum non est. Restat nunc, ut palinodiam et
recantationem perpetratæ, in new crudelitatis attexamus. Fuere quidem antea nobis a Romanis
imperatoribus res quietæ et tranquillæ, quo tem.
pore professio Christiana omnibus modis quam
maxime floruit: ita ut totis decem atque etiam
viginti annis, splendida 462 pacataque serenitate
plurimum fulgente, frequentissimos ageremus
conventus, jucunditatibus ac deliciis frueremur, et
pace secura quasi difflueremus, libertate nostra
magis ac magis gliscente, atque incrementa sua
in dies capiente. Ecce autem de improviso im.
peratores sententia mutata, citra clarigationem
atrox illud et irreconciliabile contra nos bellum
movent, quod prope perpetuum duravit biennium Cum vero novum insolitumque quiddam
auctori et duci importunitatis ejus et malitiæ accidisset, rursum id mutavit omnia, et ad statum
inopinatum adduxit, rebus imperii in duas partes
divisis quod ante id tempus ad eum modum
eam altius ab ipso initio repetens, quantum potero, exponam.
Εν Φαινοῖ, Euseb.
Diocletianus et Herculius biennio toto continenter Christianos afflixerunt. Persecutionem auλαιστίνης ἀμφὶ Γάζαν Σιλβανὸς ἐπίσκοπος σὺν ἐτέροις ἑνὸς δέουσι τὸν ἀριθμὸν μ' κατὰ τὰ ἐν Φαίνη
χαλκοῦ μέταλλα ξίφει τοῦ ζῆν ὑπεξάγονται. Αἰγύ
πτιοι δ᾽ ἕτεροι Πηλεὺς καὶ Νεῖλος ἐπίσκοποι μεθ'
ἑτέρων οὐκ ὀλίγων τὴν διὰ πυρὸς ἐδέξαντο ολοκάρ
πωσιν. Ἐν δὲ τούτοις καὶ τὸ τῶν Καισαρέων θαῦμα
ὁ πολὺς καὶ μέγας Πάμφιλος ἀριθμείσθω· οὗ παῖς,
ὡς λόγος, ὡς δ᾽ ἑτέροις ἀδελφιδούς, ὁ συγγραφεύς
Εὐσέβιος. Τῶν δ' ἐπ᾿ ᾿Αλεξανδρείας, ἔτι δὲ πάσες
Αιγύπτου καὶ Θηβαΐδος, πρῶτος Πέτρος ὁ τῆς ᾿Αλεξανδρείας ἐπίσκοπος, όντως ἱερωσύνης κανών, ἱστο
ρείσθω· ἔτι δὲ καὶ οἱ σὺν αὐτῷ τὸν ἴσον δρόμον
ἐτέλεσαν, Φαῦστος, Δίδυμος καὶ ᾿Αμμώνιος. Πρὸς
δὴ τούτοις Φιλέας τε καὶ Ἡσύχιος, καὶ Παχώμιος
και Θεόδωρος κατ' Αιγυπτίους ἐπίσκοποι μυρίοι
τε ἐπὶ τούτοις ἄλλοι διαφανεῖς· οἱ δὲ πρὸς τῶν
κατά τόπον ἀνδρῶν ἀνάγραπτοι μνημονεύονται· ὧν
τοὺς ἄθλους καὶ τὰ παλαίσματα γραφὴ νῦν παραδι
δόναι οὐ τῆς παρούσης πραγματείας ἐστί· τοῦ λοιποὺ δὲ τὴν παλινωδίαν τῶν περὶ ἡμᾶς εἰργασμένων
ἐπισυνάπτειν χρεών: ἦσαν μὲν οὖν γε προτερον
φίλα καὶ εἰρηναῖα τὰ τῶν ἀρχόντων τῆς Ῥωμαίων
ἡγεμονίας ἡμῖν· ἐν ᾧ μεγίστης εὐπορίας καὶ εὐε
τηρίας ἠξίωντο τὰ ἡμέτερα· ὡς καὶ δεκαετηρίδας
καὶ εἰκοσαετηρίδας ἐκπλήσαντας, ἡμᾶς ἐν λαμπρά
καὶ σταθερᾷ τη γαλήνη πανηγύρεις ἄγειν, θαλείαις
τε καὶ τρυφαῖς ἐνδιαιτᾶσθαι, καὶ εἰρήνης ἀπολαύειν
βαθείας· καὶ ἐπὶ μέγα τὰ τῆς ἐξουσίας ηύξητο,
καθεκάστην ἐπιδιδόντα, καὶ αὔξην οὐ μετρίαν λαμ·
βάνοντα. Εξάπινα δ᾽ οὖν ἡμῖν μεταθέμενοι, ἀκη
ρυκτεὶ τὸν ἄσπονδον ἐκεῖνον καθ' ἡμῶν ἐγείρουσι
πόλεμον. Καὶ δεύτερόν που ἔτος τῆς τοιᾶσδε κινήσεως
ἀδιεχὲς ἦν. Επειτα νεώτερόν τι γεγονὸς τῷ ἀρχηγῷ
τῆς κακίας, τὰ πάντα μετέστρεφε· καὶ εἰς ἀλλοίω
σιν ξένην μετήγαγε, διχὴ τῶν πραγμάτων διαιρου
μένων· ὁ μήποτε γεγονὸς ἱστορεῖται. Εγώ δὲ ὡς
ἔσχε τὰ τῆς μεταβολῆς, ὡς ἐνὸν, ἀρχῆθεν ἀναλαβὼν
διηγήσομαι.
factum esse non legitur. Ego vero mutationem
tem reliquam annis octo tyranni successores sunt
exsecuti. Infra cap. 22.
col. 1241–1242page 344 of 392
PG 145:1241ΚΕΦΑΛ. ΙΖ΄. Ως ὁ μὲν Διοκλητιανός γαμβρόν μὲν Μαξιμῖνον τὸν Γαλέριον ἔσχε· Μαξιμιανός δὲ ὁ Ερκούλλιος Κωνσταντα τὸν Χλωρόν βασι λικοῦ καταγόμενον αίματος, ὡς καὶ πατήρ τοῦ μεγάλου Κωνσταντίνου ἐγένετο. Διοκλητιανός είκοσιν ἔτη τὰ πάντα ἡγεμονεύσας, τῷ τετάρτῳ τῆς ἀρχῆς ἔτει, Μαξιμιανὸν τὸν Ἑρ κούλλιον συμβασιλεύειν αἱρεῖται. Τούτων ὁ μὲν Διο κλητιανός, γαμβρόν ἐπὶ θυγατρί Γαλλερία, Μαξιμῖνον ὃς καὶ Γαλλέριος ἐπεκλήθη, λαμβάνει· ὁ δ αὖ Μαξιμιανὸς ὁ Ερκούλλιος ἐπὶ Θεοδώρᾳ τῇ ἰδίᾳ θυγατρί Κωνσταντα ἔσχεν, ᾧ Πανύπερτος και Χλω ρὸς ἐπίκλησις ἦν, τὴν ἀξίαν τηνικαῦτα τὴν τριβούνου διέποντα. Ανεψιος δὲ Κλαυδίου ὁ Κώνστας ἐτύγο χανεν ὤν, τοῦ πρὸ Αὐρηλιανοῦ καὶ Διοκλητιανοῦ βα σιλεύσαντος. Εἰδέναι μέντοι χρεών, ὡς καὶ ἄμφω γαμετὰς ἔχοντες τῇ πρὸς νοὺς βασιλεῖς στοργῇ ταύ τας ἀπέλιπον. Τῇ δὲ Θεοδώρα Μαξέντιος ἦν ἀδελ φός, ὁ κατὰ τὴν Φουλβίαν γέφυραν, ὡς ἐξῆς ἐροῦ μεν, διαφθαρείς. Εξ ἧς Θεοδώρας δύο ἔσχεν ὁ Κώνο στας υἱούς· Κωνστάντιον, ὃς Ἰουλιανοῦ τοῦ δυσσεβοῦς καὶ Γάλλου πατὴρ ἦν· καὶ ᾿Αναβαλῖνον τὸν καὶ Δαλμάτιον, πατέρα Δαλματίου τοῦ νέου· καὶ θυγα. τέρα Κωνσταντίαν, ἣν Λικίνιος ἔγημε, Καίσαρ σο τερον αναγορευθείς. Γαλέριος δε Μαξιμίνος, ὁ Διοκλητιανοῦ γαμβρός, καὶ αὐτὸς δύο ἔσχεν υἱούς Μαξιμῖνον τὸν κατὰ τὴν ἕω, ἐφ' οὗ καὶ οἱ πρὸς παρ τρὸς τῷ μεγάλῳ Βασιλείῳ πατέρες διὰ τὸν αὐτοῦ διωγμὸν ἐν ἀβάτοις διέτριβον ὄρεσι· καὶ Σευήρον ἕτερον κατὰ τὴν Ῥώμην Καίσαρα αναγορευθέντα οὗ τελευτήσαντος, Λικινίῳ τὸν ἐκείνου τόπου Ῥω μαῖοι ἀπένειμαν, χαριζόμενοι Κωνσταντίνῳ τῷ τῆς γαμετῆς ἀδελφῷ, τηνικαῦτα ἐν Γαλλίαις καὶ Βρετανίαις δὴ βασιλεύοντι. Ὁ δὲ εἰρημένος Κώνστας ὁ Χλωρὸς καὶ ἕτερον παῖδα ἐκ τῆς μακαρίας Ελένης τὸν Κωνσταντῖνον γεννᾷ· ᾧ καὶ τὸ κράτος τῆς ἀρε χῆς παρήκεν, ὡς τὰ Χριστιανῶν καλῶς ἔλομένῳ, παρωσάμενος τοὺς ἐκ τῶν γνησίων σπερμάτων τῆς Θεοδώρας γεγενημένους αὐτῷ. Ο γε μὴν τρόπος τῆς τοῦ μεγάλου Κωνσταντίνου γεννήσεως οὗτος ἦν. ΚΕΦΑΛ. ΙΗ. Περὶ τῆς γεννήσεως καὶ διαίτης καὶ ἀγωγῆς τοῦ μεγάλου Κωνσταντίου καὶ ἱσαποστόλου. Τῶν εἰρημένων τυράννων τὴν κατὰ Χριστοῦ μα νίαν ἄσπονδον ἐπιδεδειγμένων, εὐθὺς τὴν Ῥωμαίων γῆν παντοδαπαί τινες όργαὶ θεήλατοι διελάμβανον Πέρσαι καὶ Πάρθοι, πρὸς δὲ καὶ Σαρμάται καὶ ἄλλα πρόσοικα ἔθνη ὑπὸ Οὐαράχου στρατηγούμενα, την Ῥωμαίων κατεληίζοντο· ὃν εἰρηναῖα φρονεῖν καὶ υπόσπονδον καταστῆναι οἱ τηνικάδε κρατοῦντες βουλόμενοι, ἐκ Ρώμης πρέσβυν τὸν Κώνσταντα ἔπεμπον, καταστῆσαί τε τὴν εἰρήνην, καὶ δώροις ὡς ἑνὸν ἐτησίοις τό βάρβαρον ὑπελθεῖν. Ἐπεὶ δε τὴν ἑσπέραν διελθὼν πρὸς τὴς ἔω ἐχώρει, καὶ περὶ τὸν, ὃς καλεῖται Δρέπανον τόπος, ἐπήγνυτο τὴν σκηνήν περὶ δὲ τὸν κόλπον τῆς Νικομηδείας τὸ Δρέπανον,
ECCLESIASTICA HISTORIE LIB. VII.
Ως ὁ μὲν Διοκλητιανός γαμβρόν μὲν Μαξιμί
νον τὸν Γαλέριον ἔσχε· Μαξιμιανός δὲ ὁ
Ερκούλλιος Κωνσταντα τὸν Χλωρόν βασι
λικοῦ καταγόμενον αίματος, ὡς καὶ πατήρ
τοῦ μεγάλου Κωνσταντίνου ἐγένετο.
Διοκλητιανός είκοσιν ἔτη τὰ πάντα ἡγεμονεύσας,
τῷ τετάρτῳ τῆς ἀρχῆς ἔτει, Μαξιμιανὸν τὸν Ἑρκούλλιον συμβασιλεύειν αἱρεῖται. Τούτων ὁ μὲν Διοκλητιανός, γαμβρόν ἐπὶ θυγατρί Γαλλερία, Μαξιμῖνον ὃς καὶ Γαλλέριος ἐπεκλήθη, λαμβάνει· ὁ δ
αὖ Μαξιμιανὸς ὁ Ερκούλλιος ἐπὶ Θεοδώρᾳ τῇ ἰδίᾳ
θυγατρί Κωνσταντα ἔσχεν, ᾧ Πανύπερτος και Χλω
ρὸς ἐπίκλησις ἦν, τὴν ἀξίαν τηνικαῦτα τὴν τριβού
νου διέποντα. Ανεψιος δὲ Κλαυδίου ὁ Κώνστας ἐτύγο
χανεν ὤν, τοῦ πρὸ Αὐρηλιανοῦ καὶ Διοκλητιανοῦ βασιλεύσαντος. Εἰδέναι μέντοι χρεών, ὡς καὶ ἄμφω
γαμετὰς ἔχοντες τῇ πρὸς νοὺς βασιλεῖς στοργῇ ταύ
τας ἀπέλιπον. Τῇ δὲ Θεοδώρα Μαξέντιος ἦν ἀδελ
φός, ὁ κατὰ τὴν Φουλβίαν γέφυραν, ὡς ἐξῆς ἐροῦμεν, διαφθαρείς. Εξ ἧς Θεοδώρας δύο ἔσχεν ὁ Κώνο
στας υἱούς· Κωνστάντιον, ὃς Ἰουλιανοῦ τοῦ δυσσε
βοῦς καὶ Γάλλου πατὴρ ἦν· καὶ ᾿Αναβαλῖνον τὸν καὶ
Δαλμάτιον, πατέρα Δαλματίου τοῦ νέου· καὶ θυγα.
τέρα Κωνσταντίαν, ἣν Λικίνιος ἔγημε, Καίσαρ σο
τερον αναγορευθείς. Γαλέριος δε Μαξιμίνος, ὁ
Διοκλητιανοῦ γαμβρός, καὶ αὐτὸς δύο ἔσχεν υἱούς·
Μαξιμῖνον τὸν κατὰ τὴν ἕω, ἐφ' οὗ καὶ οἱ πρὸς παρ
τρὸς τῷ μεγάλῳ Βασιλείῳ πατέρες διὰ τὸν αὐτοῦ
διωγμὸν ἐν ἀβάτοις διέτριβον ὄρεσι· καὶ Σευήρον
ἕτερον κατὰ τὴν Ῥώμην Καίσαρα αναγορευθέντα·
οὗ τελευτήσαντος, Λικινίῳ τὸν ἐκείνου τόπου Ῥω
μαῖοι ἀπένειμαν, χαριζόμενοι Κωνσταντίνῳ τῷ τῆς
γαμετῆς ἀδελφῷ, τηνικαῦτα ἐν Γαλλίαις καὶ Βρετανίαις δὴ βασιλεύοντι. Ὁ δὲ εἰρημένος Κώνστας ὁ
Χλωρὸς καὶ ἕτερον παῖδα ἐκ τῆς μακαρίας Ελένης
τὸν Κωνσταντῖνον γεννᾷ· ᾧ καὶ τὸ κράτος τῆς ἀρε
χῆς παρήκεν, ὡς τὰ Χριστιανῶν καλῶς ἔλομένῳ,
παρωσάμενος τοὺς ἐκ τῶν γνησίων σπερμάτων τῆς
Θεοδώρας γεγενημένους αὐτῷ. Ο γε μὴν τρόπος τῆς
τοῦ μεγάλου Κωνσταντίνου γεννήσεως οὗτος ἦν.
Περὶ τῆς γεννήσεως καὶ διαίτης καὶ ἀγωγῆς
τοῦ μεγάλου Κωνσταντίου καὶ ἱσαποστόλου.
Τῶν εἰρημένων τυράννων τὴν κατὰ Χριστοῦ μα
νίαν ἄσπονδον ἐπιδεδειγμένων, εὐθὺς τὴν Ῥωμαίων
γῆν παντοδαπαί τινες όργαὶ θεήλατοι διελάμβανον·
Πέρσαι καὶ Πάρθοι, πρὸς δὲ καὶ Σαρμάται καὶ ἄλλα
πρόσοικα ἔθνη ὑπὸ Οὐαράχου στρατηγούμενα, την
Ῥωμαίων κατεληίζοντο· ὃν εἰρηναῖα φρονεῖν καὶ
υπόσπονδον καταστῆναι οἱ τηνικάδε κρατοῦντες
βουλόμενοι, ἐκ Ρώμης πρέσβυν τὸν
Κώνσταντα
ἔπεμπον, καταστῆσαί τε τὴν εἰρήνην, καὶ δώροις
ὡς ἑνὸν ἐτησίοις τό βάρβαρον ὑπελθεῖν. Ἐπεὶ δε τὴν
ἑσπέραν διελθὼν πρὸς τὴς ἔω ἐχώρει, καὶ περὶ τὸν,
ὃς καλεῖται Δρέπανον τόπος, ἐπήγνυτο τὴν σκηνήν·
περὶ δὲ τὸν κόλπον τῆς Νικομηδείας τὸ Δρέπανον,
Nonnulli Maximianum vocant.
Constantem alii Constantium vocant.
CAPUT XVII.
Ut Diocletianus generum sibi Maximinum Gallerium,
Maximianus Herculius autem Constantem Chlorum imperatorii sanguinis generum delegerit, qui
Constans pater magni Constantini fuit.
Diocletianus ipse viginti duobus omnino annis
imperium tenuit: et quarto imperii sui anno,
cum æqua potestate, Maximianum Herculium sibi
ascivit. Horum Diocletianus generum sibi in filia
Galleria legit Maximinum qui etiam Gallerius
est cognominatus; Maximianus Herculius autem
Theodoram privignam Constanti cui etiam
Proceri et Chlori cognomen fuit, Claudii, qui ante,
Aurelianum imperavit, amitino tribunitiam
tum obtinenti dignitatem, in matrimonium locavit. Generi porro isti ambo uxores antea habebant, sed eas in imperatorum gratiam repudiarunt. Theodoræ porro frater erat Maxentius, qui,
sicuti deinceps dicemus, in Milvio ponte interiit.
Ex ea Constans duos suscepit filios: Constantium, qui impii Juliani et Galli pater fuit, et Annibalinum, qui Dalmatius quoque dictus est, junioris Dalmatii patrem: et filiam Constantiam,
quæ Licinio, postea Cesari renuntiato, nupsit.
Gallerius Maximinus, Diocletiani gener, duos
quoque habuit filios: Maximinum, qui Orientale
tenuit imperium, sub quo Basilii magni paterni
parentes, propter ejus sævissimam persecutionem, 463 in desertis et inaccessis habitarunt
montibus: et Severum, Romæ Cæsarem declaratum cujus in locum deinde Romani suffecerunt
Licinium, Constantino gratificati, conjugis illius
fratri, qui tum in Galliis et Britannia cum imperio
fuit. Constans enim Chlorus alium quoque ex
beata Helena sustulit filiun Constantinum: cui
etiam imperium, quod Christianam rite suscepis.
set fidem, reliquit, reliquis, quos ei Theodora
genuit, legitimis filiis (propter segnitiem abdicatis. Constantini ejus ortus sic habet.
CAPUT XVIII.
De nativitate, educatione et institutione magni el
æqualis apostolis Constanstini.
Tyranni, quos diximus, cum irreconciliabilem
prorsus furorem in Christum suum satis ostendissent, continuo variæ gravesque divina vindicta
plagæ imperium Romanum obruerunt. Nam Persæ,
Parthi, Sarmatæ quoque, et plerique alii finitimi
populi, Varacho duce, Romanam ditionem vastarunt. Ad quem per fœdera pacta placandum, qui
tum rerum potiebantur imperatores, Constantem
Roma legatun misere, ut cum pacem cum eo
componeret, tum annua ei dona, redimendi scilicet belli gratia, polliceretur. Is ab Occidente
Orientem versus navigans, ad locum qui Drepanum dicitur, applicat. Situm autem est DrePer filiam nepoti. (Eutrop.)
Ab aliis Drepana nominatur.
Chapter XIXCaput XIX
col. 1243–1244page 345 of 392
Caput XVII, XVIII
PG 145:1243ἐπιπογὺ τῆς θαλάσσης προῆκον ἐς τὸ ὀξύτατον ἐνταῦθ᾽ ὁ Κώνστας γενόμενος εἰς ἔρωτα συνουσίας ἧκεν. Ἐπεὶ οὖν τὸν λόγον ὁ ξεναγός διέγνω, ἐφ᾽ οὗ καταλύων ὁ Κώνστας ἐτύγχανεν, ὑποβάλλει αὐτῷ τὸ θυγάτριον, τὴν περὶ αὐτὸν βασιλικὴν δορυφορίαν ἰδὼν, ώραν ἤδη γάμου ἔχον, καὶ ἀκμαῖον μάλα τὸ εἶδος προβεβλημένον. Ὡς δ᾽ ἐκείνῳ τὰ τοῦ γάμου τετέλεστο, μισθὸν τῆς συνουσίας, ἔπιπλόν τι ποιχί λον πορφύρα διειλημμένον τῇ γυναικὶ ἐχαρίζετο. Παράδοξον δέ τι κατὰ τὴν νύκτα ἐκείνην τῷ Κώνστα συνέβη ὁρᾷν, ὁ καὶ εἰς δέος εἰσῆγε· καὶ τὴν γυ ναῖκα παραφυλάττειν ἄχραντον, ὡς κειμήλιον τι φέρουσαν, τῷ ταύτης παρηγγύα πατρὶ, καὶ τὸ ἐκ ταύτης τεχθέν ἀσφαλῶς φυλάττειν· ὁρᾶν γὰρ ἔλεγε κατ' ἐκείνην τὴν νύκτα τὸν φωσφόρον ἔνδον τῆς σκηνῆς ἀνατέλλοντα παρὰ φύσιν ἔμπαλιν ἐκ τῆς παρ' ὠκεανῷ ἑσπερίας εὐνῆς. Ὁ μὲν οὖν τὰ τῆς πρεσβείας καλῶς διαθέμενος δι' ἄλλης ὁδοῦ πρὸς τὴν Ῥώμην ἀνήγετο. Καὶ Καίσαρ σύναμα Μαξιμίνῳ τῷ Γαλλερίῳ κατά Ῥώμην ἀναγορεύεται. Ἐν οὐ πολλῷ δε μέσῳ χρόνῳ καὶ Αὔγυστοι ἐφημίζοντο. Τὸν γὰρ Βρ κούλλιον βασιλέα ἐν Ῥώμη καταστήσας διοκλητιανὸς, αὐτὸς διέβαινε πρὸς τὴν Νικομήδειαν. Ως δε χρόνῳ προήκοντι πρεσβεία πάλιν ἐπὶ Πάρθους ἐστέλλετο, ἐπὶ τὸ Δρέπανον οἱ πρέσβεις αὖθις διανεπαύοντο. Ὁ δὲ τῷ Κώνσταντι γεννηθεὶς ἐκ τῆς τοῦ ξεναγού θυγατρός Ελένης παῖς Κωνσταντίνος, μει ράκιον ῶν, ἀθύρμασί τε παιδικοῖς διατρίβων, προς τινος τῶν ξενωθέντων παροξυνθείς, οὐ μετρίως ἐχόλα, καὶ ἀκαθέκτως εἶχε ταῖς ἐπιπλήξεσιν· ἡ δι μήτηρ ὡς εἴη παῖς Κώνσταντος διεσάρει, παρε δείκνυ τε τὸ πέπλον, πορφύρα διεσκευασμένον, ἐξάγουσα. Ἡ δὲ τῆς μορφῆς ὄψις οὐκ ἀγεννες στο μεῖον ὡς εἴη παῖς ἐκείνον σαφῶς κατεμήνυεν. Ως δ έγνω Κώνστας έκαστα διηγουμένων τῶν πρέσβεων, χρόνῳ ὕστερον βασιλική δορυφορία τόν τε παῖδα σύν τῇ μητρὶ ἐς Ῥώμην ἀνήγε. Δεδοικώς γε μέν μή τι ἐκ ζηλοτυπίας τῆς ἐκ νόμων γυναικός Θεοδώρας ἄτοπον τι τῇ Ἑλένῃ καὶ τῷ παιδὶ ἐπιγένηται, τὸν μὲν Κωνσταντῖνον ἐς Διοκλητιανόν κατὰ τὴν Νικο μέδειαν διατρίβοντα σύναμα το γαμβρῷ τῷ Γαλλι ρίῳ Μαξιμίνῳ ἀνέπεμπεν· καὶ ὅς, φιλοφρόνως υπο δεχθεὶς ἐν τῷ παλατίω διήγε, δομέστικος προχειρισθεὶς τῶν σχολῶν· καὶ παιδείας τῆς τῶν Ἑλλήνων μετεῖχε τὰ Χριστιανῶν ἀσπαζόμενος. ΚΕΦΑΛ. ΙΘ'. Όπως ὁ μέγας Κωνσταντίνος θεόθεν τὴν παι τρικὴν βασιλείαν περιεζώσατο, καὶ οἷος ἦν, Ορῶν δ' ἐκείνους τοῖς τῶν Χριστιακών αίμασι χαίροντας, διὰ μίσους ἐποιεῖτο τὴν συνοικίαν. Ἐκεῖ και δε δεισιδαίμονες εἴπερ τινές γεγονότες, οἰωνιζόμενοι τε καὶ ἐπατοσκοπούντες, ἔγνωσαν ἀπορρήτως τὸν Κωνσταντίνον οὐ μόνον σύμπτο τό κράτος ὑπ' αὐτόν, ἀλλὰ καὶ τῆς Ἑλλήνων πλάνης καθαιρέτην τε καὶ ἀρχνιστήν· Χριστοῦ δὲ καὶ Χριστια
panum ad Nicomediæ sinum, in altum mare lon- ἐπιπογὺ τῆς θαλάσσης προῆκον ἐς τὸ ὀξύτατον
gius prominens. Ibi Constanti desiderium concubitus incessit. Quod ubi cognovit hospes ejus,
magnificentia et splendore cohortis ejus regio permotus, filiam ei suam venusta forma ætatisque
flore jam nubilem puellam, conciliat. Ille cum ea
rem habet, concubitusque mercedem peplum ei
464 purpura intextum donat, Nocte ea Constanti
mirifica visio est oblata, quæ eum timore quodam
perculit. Quapropter et puellæ patrem est cohortatus, ut filiam, quæ insigne quoddam donarium
gereret, impollutam diligentius asservaret, et quod
ex ea natum esset, accuratius educaret. Vidisse
quippe se, ea qua dictum est nocte, aiebat, in
tabernaculo suo, præter naturam ab occidentali
Oceano orientem solem. Caeterum legatione recte
obita. Constans alio itinere Romam reversus, una
cum Gallerio Maximino Cæsar est creatus: nec ita
longe post, uterque Augustus factus. Et Diocletianus Herculio imperatore Romæ relicto, ipse Nicomediam se recepit. Accidit deinceps, ut oratores
alii ad Parthos mitterentur, qui et ipse Drepanum
diverterunt. Et qui Constanti ex hospitis filia
Helena progenitus erat infantulus, puerilem ludens
ludum, a quodam ex oratorum comitum numero
offensus, admodum ei succensuit, et objurgationes
illius indignissime tulit. Ibi tum mater, Constantis
eum puerum esse indicavit: eamque rem, peplum
illud purpura exornatum proferens, confirmavit,
et facies ipsa indolesque generosa filium illius esse
satis testabatur. Ea re Constans ex legatorum
sermone cognita, postea comitatu regio puerum
una cum matre Romam adduci curavit. Veritus
autem, ne illis absurdi quidquam a Theodora legitima uxore sua per zelotypiam et conjugalem
æmulationem accideret, Constantinum filium Nicomediam ad Diocletianum, qui ibi cum Gallerio
Maximino genero erat, misit. Atque ibi ille benigne
susceptus, in palatio apud imperatorem vixit: et
domesticus scholarum electus, Græcas disciplinas addidicit, simulque Christianismum est complexus.
ἐνταῦθ᾽ ὁ Κώνστας γενόμενος εἰς ἔρωτα συνουσίας
ἧκεν. Ἐπεὶ οὖν τὸν λόγον ὁ ξεναγός διέγνω, ἐφ᾽ οὗ
καταλύων ὁ Κώνστας ἐτύγχανεν, ὑποβάλλει αὐτῷ τὸ
θυγάτριον, τὴν περὶ αὐτὸν βασιλικὴν δορυφορίαν
ἰδὼν, ώραν ἤδη γάμου ἔχον, καὶ ἀκμαῖον μάλα τὸ
εἶδος προβεβλημένον. Ὡς δ᾽ ἐκείνῳ τὰ τοῦ γάμου
τετέλεστο, μισθὸν τῆς συνουσίας, ἔπιπλόν τι ποιχίλον πορφύρα διειλημμένον τῇ γυναικὶ ἐχαρίζετο.
Παράδοξον δέ τι κατὰ τὴν νύκτα ἐκείνην τῷ Κώνστα
συνέβη ὁρᾷν, ὁ καὶ εἰς δέος εἰσῆγε· καὶ τὴν γυναῖκα παραφυλάττειν ἄχραντον, ὡς κειμήλιον τι
φέρουσαν, τῷ ταύτης παρηγγύα πατρὶ, καὶ τὸ ἐκ
ταύτης τεχθέν ἀσφαλῶς φυλάττειν· ὁρᾶν γὰρ ἔλεγε
κατ' ἐκείνην τὴν νύκτα τὸν φωσφόρον ἔνδον τῆς
σκηνῆς ἀνατέλλοντα παρὰ φύσιν ἔμπαλιν ἐκ τῆς παρ'
ὠκεανῷ ἑσπερίας εὐνῆς. Ὁ μὲν οὖν τὰ τῆς πρεσβείας
καλῶς διαθέμενος δι' ἄλλης ὁδοῦ πρὸς τὴν Ῥώμην
ἀνήγετο. Καὶ Καίσαρ σύναμα Μαξιμίνῳ τῷ Γαλλε
ρίῳ κατά Ῥώμην ἀναγορεύεται. Ἐν οὐ πολλῷ δε
μέσῳ χρόνῳ καὶ Αὔγυστοι ἐφημίζοντο. Τὸν γὰρ Βρκούλλιον βασιλέα ἐν Ῥώμη καταστήσας Διοκλητια
νός, αὐτὸς διέβαινε πρὸς τὴν Νικομήδειαν. Ως δε
χρόνῳ προήκοντι πρεσβεία πάλιν ἐπὶ Πάρθους
ἐστέλλετο, ἐπὶ τὸ Δρέπανον οἱ πρέσβεις αὖθις δια
νεπαύοντο. Ὁ δὲ τῷ Κώνσταντι γεννηθεὶς ἐκ τῆς τοῦ
ξεναγού θυγατρός Ελένης παῖς Κωνσταντίνος, μει
ράκιον ῶν, ἀθύρμασί τε παιδικοῖς διατρίβων, προς
τινος τῶν ξενωθέντων παροξυνθείς, οὐ μετρίως
ἐχόλα, καὶ ἀκαθέκτως εἶχε ταῖς ἐπιπλήξεσιν· ἡ δι
μήτηρ ὡς εἴη παῖς Κώνσταντος διεσάρει, παρεδείκνυ τε τὸ πέπλον, πορφύρα διεσκευασμένον,
ἐξάγουσα. Ἡ δὲ τῆς μορφῆς ὄψις οὐκ ἀγεννες στο
μεῖον ὡς εἴη παῖς ἐκείνον σαφῶς κατεμήνυεν. Ως δ
έγνω Κώνστας έκαστα διηγουμένων τῶν πρέσβεων,
χρόνῳ ὕστερον βασιλική δορυφορία τόν τε παῖδα σύν
τῇ μητρὶ ἐς Ῥώμην ἀνήγε. Δεδοικώς γε μέν μή τι
ἐκ ζηλοτυπίας τῆς ἐκ νόμων γυναικός Θεοδώρας
ἄτοπον τι τῇ Ἑλένῃ καὶ τῷ παιδὶ ἐπιγένηται, τὸν
μὲν Κωνσταντῖνον ἐς Διοκλητιανόν κατὰ τὴν Νικομέδειαν διατρίβοντα σύναμα το γαμβρῷ τῷ Γαλλι
ρίῳ Μαξιμίνῳ ἀνέπεμπεν· καὶ ὅς, φιλοφρόνως υπο
δεχθεὶς ἐν τῷ παλατίω διήγε, δομέστικος προχειρισθεὶς τῶν σχολῶν· καὶ παιδείας τῆς τῶν Ἑλλήνων
μετεῖχε τὰ Χριστιανῶν ἀσπαζόμενος.
465 CAPUT XIX.
Ut magnus Constantinus divinitus paternum adeptus
sil imperium, et qualis fuerit.
Cum autem videret illos Christiano gaudere
sanguine, abhorrere ab eorum consuetudine et
contubernio cœpit. Illi porro deorum superstitioni, ut nulli alii. quam maxime dediti, auguribus
auspicibusque consultis, occulte cognoverunt,
Constantinum non modo toto Romanorum imperio
potiturum, verum etiam Græcorum idololatriæ
De Helena Constantini matre historiæ variant. Græci eam nationi suæ arrogant, Latini
Britonum regis filiam fuisse scribunt. Pater
quippe Constantini Constans Galliæ et Britanniæ
ΚΕΦΑΛ. ΙΘ'.
Όπως ὁ μέγας Κωνσταντίνος θεόθεν τὴν παι
τρικὴν βασιλείαν περιεζώσατο, καὶ οἷος ἦν,
Ορῶν δ' ἐκείνους τοῖς τῶν Χριστιακών αίμασι
χαίροντας, διὰ μίσους ἐποιεῖτο τὴν συνοικίαν. Ἐκεῖ
και δε δεισιδαίμονες εἴπερ τινές γεγονότες, οἰωνι
ζόμενοί τε καὶ ἐπατοσκοπούντες, ἔγνωσαν ἀποῤῥή
τως τὸν Κωνσταντίνον οὐ μόνον σύμπτο τό κράτος
ὑπ' αὐτόν, ἀλλὰ καὶ τῆς Ἑλλήνων πλάνης καθαι
ρέτην τε καὶ ἀρχνιστήν· Χριστοῦ δὲ καὶ Χριστια
imperavit.
Posteriori potius.
Domestici scholarum, guales etiamnum in
principum aulis aluntur regií pueri.
col. 1245–1246page 346 of 392
PG 145:1245τῶν διάπυρον ἐραστὴν ἔσεσθαι. Αμέλει τοι καὶ ἐν Αλεξανδρείᾳ μὲν Διοκλητιανός, καίπερ γενναίας ἔργα χειρὸς δράσαντα ἐν τῇ κατὰ τὸν ᾿Αχιλλέα τῆς Αιγύπτου επαναστάσει, τον Κωνσταντίνου ἀνελεῖν ἐπεχείρει· Γαλλέριος δὲ ἐν Παλαιστίνῃ τῆς ἐπιβουλῆς ἤπτετο. Τὸν γοῦν λεληθότα δολον τῶν κρατούν. των διεγνωκώς, Θεοῦ δὲ ἦν ἄρα τοῦ πάντα σὺν λόγῳ διέποντος, ἄρας ἐκ τῆς Νικομήδους, ἐπὶ τὰς Γαλλίας πρὸς τὸν πατέρα μετέβαινεν, οὐχ ἧττον κἀκεῖνον τὸν παῖδα ἐπικαλούμενον, οἷα δὴ τὰ Χριστιανῶν πρεσβεύοντα, καὶ ἐν τελευταίαις τῆς διαθήκης ὄντα ἀναπνοαῖς. Ὁ δὲ καὶ μάλα ἡσθεὶς τῇ τοῦ παιδὸς παρουσία, καὶ τοὺς ἄλλους ἅπαντας παρωσάμενος, τῆς κλίνης ἀνακαθίσας, τῆς τε συγκλήτου καὶ τῶν παίδων καὶ τοῦ πλήθους παντός, καὶ τῶν ἐξ ἄλλο δαπῆς παρόντων, τὰ τῆς βασιλείας σύμβολα καὶ τὸν χρυσούν στέφανον αὐτῷ περιέθετο, αὐτὸς κῆρυξ τοῦ παιδὸς πρῶτος ἀναφανείς, καὶ πρὸς τὴν σύγκλητον καὶ τον παῖδα ταῦτ᾽ ἀνειπών· Νῦ, ὁ θάνατός μοι τῆς ζωῆς ἡδίων καθίσταται· νῦν μοι κατὰ γνώμην ἡ τελευτὴ ἐπέστη. Έχω γάρ μου τὸ μέγιστον ἐπι τάριον τὸν υἱόν. Τὸ γὰρ καταλιπεῖν ἐπὶ γῆς βασιλέα τὰ Χριστιανῶν δάκρυα συν θεία ροπῇ δυνάμενον ἀπομόρξασθαι, καὶ δίκην λήψεσθαι τῶν τοῖς ἀθέοις τυράννοις τέτολμημένων, τοῦτό μοι τὸ τῆς μακα ριότητος ἔσχατον. Είτα πρὸς τὸ πλῆθος ἐπιστραφείς, θαρσεῖν τε ἐκέλευε τοῖς μὴ μεταθεμένοις τὸ πρὸς Χριστόν σέβας· ὁπλίζεσθαι καὶ γὰρ ἐκεῖνον μετά Κωνσταντίνου λοιπόν. Ην γὰρ ὁ Κώνστας ἐν πολλῇ τῆς ἀθείας κραιπάλη νήφειν ελόμενος, καὶ τὰ Χρι στον κρατύνειν πλείστην ἐποιεῖτο σπουδήν, τῷ πολλῷ τε τῆς ἀσεβείας κατακλυσμῷ, σπινθήρ τι άσβεστος διαμείνας. Πολλοῦ γὰρ μιάσματος, έμφυ λίου τι φόνου τὴν οἰκουμένην κατέχοντος, αἱ ὑπ' ἐκείνου πόλεις ἄσπιλοι τῶν δεινῶν ἦσαν. Λιμὴν γάρ τις ἦν ἄκλυστος ἡ ἐκείνου ἀρχὴ τῇ τῶν εὐσεβῶν πολιτείᾳ· καὶ ὡς εἰς ἄκλυστον γὰρ λιμένα οἱ κατὰ Χριστὸν διωκόμενοι, ἐκεῖσε δὴ παρευγότες, διατε τέρηστο. Καὶ ὁ μὲν τὸν Κωνσταντῖνον ἀνειπών βα σιλέα, κατὰ τὸν πρῶτον ἐνιαυτὸν τῆς σαʹ Όμυλ πιάδος μακαρίως ἀπήλλακτο, ἐξ μὲν καὶ πεντήκοντα τοὺς πάντας διαζήσας ἐνιαυτούς, τρία δ᾽ ἐκ τούτων καὶ εἴκοσιν ἐπιδόξως ἡγεμονεύσας, καὶ οἷα θεός παρ' αὐτοῖς ἀναγορευθείς. Ήπιος γὰρ ἦν καὶ πρᾶος είπερ τις. Μηδεν οὖν τι καθ' ἡμῶν ἐνεργήσας, μᾶλ λον μὲν οὖν ἡμᾶς καὶ διατηρήσας, ὡς εἴρηται, ἄξιον καὶ τὸ τέλος τῆς πολιτείας ἀπείληφεν, ἐπὶ διαδόχω
ECCLESIASTICÆ HISTORIÆ LIB. VII.
τῶν διάπυρον ἐραστὴν ἔσεσθαι. Αμέλει τοι καὶ ἐν eversorem, ac Christi et Christianorum eximium
Αλεξανδρείᾳ μὲν Διοκλητιανός, καίπερ γενναίας
ἔργα χειρὸς δράσαντα ἐν τῇ κατὰ τὸν ᾿Αχιλλέα τῆς
Αιγύπτου επαναστάσει, τον Κωνσταντίνου ἀνελεῖν
ἐπεχείρει· Γαλλέριος δὲ ἐν Παλαιστίνῃ τῆς ἐπιβουλῆς ἤπτετο. Τὸν γοῦν λεληθότα δολον τῶν κρατούν.
των διεγνωκώς, Θεοῦ δὲ ἦν ἄρα τοῦ πάντα σὺν λόγῳ
διέποντος, ἄρας ἐκ τῆς Νικομήδους, ἐπὶ τὰς Γαλλίας
πρὸς τὸν πατέρα μετέβαινεν, οὐχ ἧττον κἀκεῖνον
τὸν παῖδα ἐπικαλούμενον, οἷα δὴ τὰ Χριστιανῶν
πρεσβεύοντα, καὶ ἐν τελευταίαις τῆς διαθήκης ὄντα
ἀναπνοαῖς. Ὁ δὲ καὶ μάλα ἡσθεὶς τῇ τοῦ παιδὸς
παρουσία, καὶ τοὺς ἄλλους ἅπαντας παρωσάμενος,
τῆς κλίνης ἀνακαθίσας, τῆς τε συγκλήτου καὶ τῶν
παίδων καὶ τοῦ πλήθους παντός, καὶ τῶν ἐξ ἄλλο
δαπῆς παρόντων, τὰ τῆς βασιλείας σύμβολα καὶ τὸν
χρυσούν στέφανον αὐτῷ περιέθετο, αὐτὸς κῆρυξ τοῦ
παιδὸς πρῶτος ἀναφανείς, καὶ πρὸς τὴν σύγκλητον
καὶ τον παῖδα ταῦτ᾽ ἀνειπών· Νῦ, ὁ θάνατός μοι
τῆς ζωῆς ἡδίων καθίσταται· νῦν μοι κατὰ γνώμην
ἡ τελευτὴ ἐπέστη. Έχω γάρ μου τὸ μέγιστον ἐπιτάριον τὸν υἱόν. Τὸ γὰρ καταλιπεῖν ἐπὶ γῆς βασιλέα
τὰ Χριστιανῶν δάκρυα συν θεία ροπῇ δυνάμενον
ἀπομόρξασθαι, καὶ δίκην λήψεσθαι τῶν τοῖς ἀθέοις
τυράννοις τέτολμημένων, τοῦτό μοι τὸ τῆς μακα
ριότητος ἔσχατον. Είτα πρὸς τὸ πλῆθος ἐπιστραφείς,
θαρσεῖν τε ἐκέλευε τοῖς μὴ μεταθεμένοις τὸ πρὸς
Χριστόν σέβας· ὁπλίζεσθαι καὶ γὰρ ἐκεῖνον μετά
Κωνσταντίνου λοιπόν. Ην γὰρ ὁ Κώνστας ἐν πολλῇ
τῆς ἀθείας κραιπάλη νήφειν ελόμενος, καὶ τὰ Χρι
στον κρατύνειν πλείστην ἐποιεῖτο σπουδήν, τῷ
πολλῷ τε τῆς ἀσεβείας κατακλυσμῷ, σπινθήρ τι
άσβεστος διαμείνας. Πολλοῦ γὰρ μιάσματος, έμφυλίου τι φόνου τὴν οἰκουμένην κατέχοντος, αἱ ὑπ'
ἐκείνου πόλεις ἄσπιλοι τῶν δεινῶν ἦσαν. Λιμὴν γάρ
τις ἦν ἄκλυστος ἡ ἐκείνου ἀρχὴ τῇ τῶν εὐσεβῶν
πολιτείᾳ· καὶ ὡς εἰς ἄκλυστον γὰρ λιμένα οἱ κατὰ
Χριστὸν διωκόμενοι, ἐκεῖσε δὴ παρευγότες, διατε
τέρηστο. Καὶ ὁ μὲν τὸν Κωνσταντῖνον ἀνειπών βα
σιλέα, κατὰ τὸν πρῶτον ἐνιαυτὸν τῆς σαʹ Όμυλπιάδος μακαρίως ἀπήλλακτο, ἐξ μὲν καὶ πεντήκοντα
τοὺς πάντας διαζήσας ἐνιαυτούς, τρία δ᾽ ἐκ τούτων
καὶ εἴκοσιν ἐπιδόξως ἡγεμονεύσας, καὶ οἷα θεός
παρ' αὐτοῖς ἀναγορευθείς. Ήπιος γὰρ ἦν καὶ πρᾶος
είπερ τις. Μηδεν οὖν τι καθ' ἡμῶν ἐνεργήσας, μᾶλ
λον μὲν οὖν ἡμᾶς καὶ διατηρήσας, ὡς εἴρηται, ἄξιον
καὶ τὸ τέλος τῆς πολιτείας ἀπείληφεν, ἐπὶ διαδόχω
Achilles incubator imperii, Alexandriæ per
menses aliquot obsessus, et in potestatem redactus,
feris a Diocletiano objectus. Achilleum alii hunc
vocant.
Constantinus, parta ex Sarmatis egregia victoria, veritus ex ea laude gliscentem invidiam,
ad patrem transfugit. (Bapt. Egnatius.)
«Constans natura mitissimus, Italiæ et Africæ
imperium suscipere recusavit, Britannia et Gallia contentus.» (Pomp. Lætus).
De Constante isto Eusebius lib. 1 De Vita
Constantini memorat, percharum eum civibus et
subditis suis fuisse, quos nullis exactionibus gravarit; et cum aliquando sive Diocletianus, šive
amatorem futurum. Itaque Diocletianus illum
Alexandris in Egyptia Acbilis rebellione
quamvis egregia manu edentem facinora, interficere est conatus et Gallerius in Palæstina ei
insidias struxit. Quibus ille compertis, nutu Dei,
qui omnia recte et sapienter dirigit, Nicomedia
solvens, ad patrem in Gallias trajecit: qui
illum etiam, Christianorum sacra pie colens, et
propediem testamento jam condito moriturus, ad
se commodum evocaverat: quo majore etiam animi
voluptate et lmtitia advenientem eum excepit.
Assurgens igitur in lecto, aliis abdicatis, cum ei
ipsi liberi, senatus populusque universus, et advenæ quoque permulti adessent, insignia imperatoria et coronam auream Constantino imposuit,
præconis munus ipse pater in filio adimplens.
Hæc enim ad senatum et filium ipsum est locutus:
Nunc mihi mors vita ipsa dulcior est futura: nunc
optatus adest obitus. Teneo siquidem maximum
epitaphium, sepulcraleque monumentum, meum
filium. Et quod in terris imperatorem relinquo,
qui Deo bene juvante, Christianorum lacrymas
abstersurus, et patratam ab impiis tyrannis crudelitatem vindicaturus est, id ego summæ mihi
felicitatis loco esse duco. Deinde ad multitudinem
conversus, bono animo esse omnes jussit, qui a
vera in Christum pietate non descivissent, quem
deinceps cum Constantino in armis fore dicebat.
Constans namque in crapula illa impietatis sobrietatem conservaverat, et Christi religionem obtinere plurimum studuerat, atque in ingenti illa
iniquitatis eluvione igniculus inexstinctus permanserat. 466 Cum etenim plurimum esset ubique
piaculorum, et cædes civiles per orbem universum
grassarentur, quæcunque sub ejus ditione erant
urbes, immunes ab ea contaminatione et cladeerant. Et imperium ejus veluti tutissimus portus
erat pietatis Christians in quem, quicunque
propter Christum affligerentur, rectissime perfugiebant, ibique conservabantur. Constans
Constantino imperatore facto, primo anno ducentesimæ primæ Olympiadis feliciter decessit
ætatis quinquagesimo sexto, cum annos viginti
tres imperasset, tanta certe cum gloria, ut a Romanis quodammodo in deorum numerum referretur. Natura namque fuit maxime leni et cleMaximianus per legatos pecuniæ ei penuriam objiceret, illum opulentissimos quosque, ut se pecunia
ad necessarios usus præbenda adjuvarent.evocasse:
hi vero magna animi alacritate ingentem vim auri
et argenti, de occasione principi suo gratificandi,
sibi gratulantes, ad illum eis qui dicti sunt legatis
præsentibus attulerunt. Tum Constans ad legatos
conversus, nunc demum sibi dixit repræsentatum
thesaurum esse, qui dudum apud cives suos servatus fuisset: legati renuntiare hoc Augusto jussi,
cum admiratione discessere. Et Constans civibus
suis pecuniam eam omnem restituit.
Apud alios reperitur olympias 272, et hoc
rectius.
Chapter XXCaput XX
col. 1247–1248page 347 of 392
PG 145:1247χώς· ἦν καὶ ζηλωτὴν αὐτοῦ κατέλιπε τελεώτατον. Τοιαῦτα μὲν τὰ κατὰ Κωνσταντῖνον, καὶ οὕτως τη βασίλειον ἐκ Θεοῦ ἀνεζώσατο κράτος ὡς, τοῖς ἔπειτα παριστῶν ἔχομεν, εὐσεβεῖ παιχὶ· σώφρονι καὶ εὐσεβεστάτῳ τετελευτη ΚΕΦΑΛ. Κ'. Περί Διοκλητιανοῦ καὶ Μαξιμιανοῦ, ὡς τὴν βασίλειον ἀρχὴν ἀποθέμενοι διεφθάρησαν καὶ τινες οἱ τούτους διαδεξάμενοι. Οὐ γὰρ πολὺ τὸ ἐν μέσῳ διερρυηκός του χρόνου, καὶ Διοκλητιανός σύναμα τῷ τὴν κοινὴν συνδιοι κοῦντι ἀρχὴν, τῷ Ερκουλλίῳ φημὶ Μαξιμιανῷ, ἐκ ἡμέρᾳ μιᾷ καὶ ἄμφω τὴν ἀρχὴν ἀποθέμενοι, ίδια τικὴν ἐσθῆτα περιεβάλλοντο· ὡς μὲν ὁ Παλαιστικός φησιν Εὐσέβιος, ἐκεῖ νόσου ἐπισκηψάσης παραφρονήσαντες, συμφώνου ἐν Σάλωνι τῆς Δαλματίας γενόμόνοι, ἐν τοῦ προσήκοντος λογισμού ἐκτραπέντες, ὡς δ᾽ ἕτεροι, τῶν παρ' Έλλησι φιλοσόφων τὸν βίον ἐζηλωκότες· ἐπεί τοί γε ἀποχρώντας ἐκείνοις ἡ κατὰ τὴν βασιλείαν δυναστεία καὶ τρυφή καὶ δόξα διεσπουδάσθη. Καὶ τοίνυν τοῖς γαμβροῖς τὴν ἀρχὴν καταλείψαντες, αὐτοὶ τὸ φιλοσοφεῖν ἐξ ὑπερβαλλούσης καὶ ὑπερηφάνου φιλοτιμίας ἐπέβαλον· ᾶτε δῆτα οιόμενοι ἄριστα διωκηκέναι τὰ τῆς ἀρχῆς, κάντεύθεν καὶ τῆς τοῦ φιλοσοφήσαι δόξης συμμετασχεῖν ταῖς εἰσέπειτα γενεαῖς. Καὶ ὁ μέν Ερκούλλιος ἀγχόνη μεταλλάττει τὸν βίον· Διο κλητιανός δε, θεηλάτοις περιελαθεὶς μάστιξι, καὶ τὸ σῶμα ἐξογκωθείς, εἶτα εἰς πολλά διερράγη κατα μαρανθείς· ὡς καὶ τὴν βλάσφημον καὶ ἀδικίαν εἰς τὸ ὕψος λαλήσασαν αὐτοῦ γλώσσαν κατασαπεῖσαν ἔνδον τοῦ φάρυγγος σκωλήκων ἀναβλύζειν ἐσμόν, οἱ κατὰ τοῦ στόματος ἐκείνου ἀνέρποντες, δυσωδία; ὅτι πλείστως ἀνεπλήρουν τὸν χῶρον. Καὶ τέλος, οἷς κύων μέγιστον υλακτήσας, τὴν μυσαρὰν ἐκείνην εξεῤῥήγου ψυχήν. Γελάσιος δ' ὁ τῆς Καππαδοκών Καισαρείας ἐπίσκοπος μετὰ τὴν τῆς βασιλείας από θεσιν ἐς ὕστερον μεταμέλῳ χρήσασθαι ἱστορεῖ, καὶ τὴν ἀρχὴν ἀναλαμβάνειν αὖθις πειρᾶσθαι· κοινῇ δε τῆς συγκλήτου ψήνῳ καὶ ἄμφω ἀναιρεθῆναι. Εἰσὶ δ' οἱ λέγουσι τῇ κατὰ Χριστοῦ ἁμανίᾳ τὴν ρχὴν ἀποῤῥίψαι αυτούς, μὴ δυνηθέντας τὴν ἐκείνου κλῆσιν ἐκ τοῦ μέσου ποιεῖν ταῖς γενναίαις τῶν μαρτύρων καὶ ἀνδρικαῖς παραστάσεσιν. Ούτω δε τούτων ἐκ τοῦ μέσου γεγενημένων, καὶ Κώνσταντος τοῦ πατρὸς Κωνσταντίνου πρὸς Θεὸν ἀναλύσαντος, ἐν μὲν τῇ ἔῳ κατὰ Νικομήδειαν Μαξιμίνος ὁ Γαλ λέριος ἐβασίλευεν, ἐν δὲ ταῖς πρὸς ἑσπέραν Γαλ λίαις, Κωνσταντῖνος εἶχε τὸ κράτος, Περσῶν τὰ σκήπτρα Σαβωρίου διέποντος· ὁπηνίκα κατὰ τὴν
χώς· ἦν καὶ ζηλωτὴν αὐτοῦ κατέλιπε τελεώτατον.
Τοιαῦτα μὲν τὰ κατὰ Κωνσταντῖνον, καὶ οὕτως τη
βασίλειον ἐκ Θεοῦ ἀνεζώσατο κράτος ὡς, τοῖς ἔπειτα
παριστῶν ἔχομεν,
menti, nec unquam quidquam contra nos egit: εὐσεβεῖ παιχὶ· σώφρονι καὶ εὐσεβεστάτῳ τετελευτη
imo nos ille semper fovit et servavit, sicuti est
dictum. Quapropter dignam etiam tali vita est
consecutus mortem, tam moderato et pio filio
successore et imitatore absolutissimo sibi constituto, defunctus. Hæc de Constantino, qui ita divini Numinis providentia ad imperatoriam sublimitatem est erectus satis sint. Nam hac de re deinceps quoque dicemus.
CAPUT XX.
De Diocletiano et Maximiano, ut imperio deposito
interierint, et qui eorum fuerint successores.
Περί Διοκλητιανοῦ καὶ Μαξιμιανοῦ, ὡς τὴν
βασίλειον ἀρχὴν ἀποθέμενοι διεφθάρησαν
καὶ τινες οἱ τούτους διαδεξάμενοι.
Οὐ γὰρ πολὺ τὸ ἐν μέσῳ διερρυηκός του χρόνου,
καὶ Διοκλητιανός σύναμα τῷ τὴν κοινὴν συνδιοι·
κοῦντι ἀρχὴν, τῷ Ερκουλλίῳ φημὶ Μαξιμιανῷ, ἐκ
ἡμέρᾳ μιᾷ καὶ ἄμφω τὴν ἀρχὴν ἀποθέμενοι, ίδια
τικὴν ἐσθῆτα περιεβάλλοντο· ὡς μὲν ὁ Παλαιστικός
φησιν Εὐσέβιος, ἐκεῖ νόσου ἐπισκηψάσης παραφρο
νήσαντες,
Non multum intercessit temporis, et Diocletianus ana cum imperii sui consorte Herculio
Maximiano ex constituto Salonæ convenere: ibique
inter se constituere, ut die uno ambo imperiali συμφώνου ἐν Σάλωνι τῆς Δαλματίας γενόμόνοι, ἐν
potestate deposita, privatorum vestem sumerent:
ut quidem Eusebius Palæstinus ait, quod mente
capti desipere cceperint: 467 ut reliqui vero
scriptores referunt, quod Græcorum philosophorum vitam sibi degendam legerint. Cum etenim
satis diu imperio gerendo summa potestate usi,
et deliciis affluxissent, et gloriam magnam sibi
comparasse visi essent, generos etiam suos in
locum suum surrogassent, ad philosophandum se
etiam per excellentem et superbam ambitionem
contulerunt: ut scilicet, quod se imperium optime
administrasse existimarent, ex philosophica quoque vita gloriam aliquam apud posteros consequerentur. Alque Herculius quidem fune suffocatus,
vitam finiit. Diocletianus cum ad extremam prope
pervenisset senectam misere quoque periit
Gallerius Maximinus autem divinis expetitus plagis,
toto primum corpore tumorem ingentem concepit:
quo deinde varie disrupto, lente ita emarcuit, ut
blasphema ejus et impia lingua, quæ iniquitatem
in altum evomuerat, intra fauces ipsas vermium
vim proferret, qui ex ore illius prorepentes fœtore
pessimo locum habitationis omnem replebant.
Postremo autem, more canis quam maxime latrans,
sceleratam et nefariam cum quadam violentia exhalavit animam Gelasius porro, Cesarem
Cappadocum episcopus, litteris memoriæ mandavit, eos imperio deposito postea pœnitenti
ductos, id recuperare voluisse, sed senatusconsulto necatos esse. Sunt qui dicunt, par furorem
et insaniam adversus Christum eos imperium abjecisse quod propter viriles nobilium et generosorum martyrum et constantes animos, illius nomen exstirpare et tollere non potuissent. Verum
enimvero illis ad eum modum exstinctis, et Constante Constantini patre in Domino defuncto, in
Orientalibus partibus Nicomediae Gallerius Maxi-
«Eroci, Alamannorum regis, præcipue ope et
opera Constantinus imperium arripuit.» (Eutrop.)
«Diocletianus Nicomnedie, Maximianus Met
diolani purpuram eodem die posuere.
«Diocletianus post triumphum de Persis
actum, adorari voluit. Et fratrem se solis et lune
vocari, pedesque sibi osculari, auro et gemmis
calceamenta exornans, præcepit.» (Pomp.).
τοῦ προσήκοντος λογισμού ἐκτραπέντες, ὡς δ᾽ ἕτεροι, τῶν παρ' Έλλησι φιλοσόφων
τὸν βίον ἐζηλωκότες· ἐπεί τοί γε ἀποχρώντας
ἐκείνοις ἡ κατὰ τὴν βασιλείαν δυναστεία καὶ τρυφή
καὶ δόξα διεσπουδάσθη. Καὶ τοίνυν τοῖς γαμβροῖς
τὴν ἀρχὴν καταλείψαντες, αὐτοὶ τὸ φιλοσοφεῖν ἐξ
ὑπερβαλλούσης καὶ ὑπερηφάνου φιλοτιμίας ἐπέβαλον· ᾶτε δῆτα οιόμενοι ἄριστα διωκηκέναι τὰ τῆς
ἀρχῆς, κάντεύθεν καὶ τῆς τοῦ φιλοσοφήσαι δόξης
συμμετασχεῖν ταῖς εἰσέπειτα γενεαῖς. Καὶ
ὁ μέν
Ερκούλλιος ἀγχόνη μεταλλάττει τὸν βίον· Διο
κλητιανός δε, θεηλάτοις περιελαθεὶς μάστιξι, καὶ τὸ
σῶμα ἐξογκωθείς, εἶτα εἰς πολλά διερράγη κατα
μαρανθείς· ὡς καὶ τὴν βλάσφημον καὶ ἀδικίαν εἰς
τὸ ὕψος λαλήσασαν αὐτοῦ γλώσσαν κατασαπεῖσαν
ἔνδον τοῦ φάρυγγος σκωλήκων ἀναβλύζειν ἐσμόν,
οἱ κατὰ τοῦ στόματος ἐκείνου ἀνέρποντες, δυσωδία;
ὅτι πλείστως ἀνεπλήρουν τὸν χῶρον. Καὶ τέλος, οἷς
κύων μέγιστον υλακτήσας, τὴν μυσαρὰν ἐκείνην
εξεῤῥήγου ψυχήν. Γελάσιος δ' ὁ τῆς Καππαδοκών
Καισαρείας ἐπίσκοπος μετὰ τὴν τῆς βασιλείας από
θεσιν ἐς ὕστερον μεταμέλῳ χρήσασθαι ἱστορεῖ, καὶ
τὴν ἀρχὴν ἀναλαμβάνειν αὖθις πειρᾶσθαι· κοινῇ δε
τῆς συγκλήτου ψήνῳ καὶ ἄμφω ἀναιρεθῆναι. Εἰσὶ
δ' οἱ λέγουσι τῇ κατὰ Χριστοῦ ἁμανίᾳ τὴν ρχὴν
ἀποῤῥίψαι αυτούς, μὴ δυνηθέντας τὴν ἐκείνου
κλῆσιν ἐκ τοῦ μέσου ποιεῖν ταῖς γενναίαις τῶν
μαρτύρων καὶ ἀνδρικαῖς παραστάσεσιν. Ούτω δε
τούτων ἐκ τοῦ μέσου γεγενημένων, καὶ Κώνσταντος
τοῦ πατρὸς Κωνσταντίνου πρὸς Θεὸν ἀναλύσαντος,
ἐν μὲν τῇ ἔῳ κατὰ Νικομήδειαν Μαξιμίνος ὁ Γαλ
λέριος ἐβασίλευεν, ἐν δὲ ταῖς πρὸς ἑσπέραν Γαλ
λίαις, Κωνσταντῖνος εἶχε τὸ κράτος, Περσῶν τὰ
σκήπτρα Σαβωρίου διέποντος· ὁπηνίκα κατὰ τὴν
De morte Diocletiani Egnalius scribit: «Obiit
duodeoctoginta natus annos, vel alienatione mentis,
vel veneno hausto, veritus Licinium ac Constantinum, qui illum tamquam Maxentii fautorem
graviter increpuerant.»
Genitalibus putrescentibus, vitæ tedio vin
sibi gladio intulit.» (Egnat.).
col. 1249–1250page 348 of 392
PG 145:1249Ῥώμην τοὺς οἵακας τῆς ἐπισκοπῆς μετὰ τὸν Μιλο τιάδην Σίλβεστρος εἶχεν· ἐν δὲ Ῥώμη ὑπὸ τῶν στρατιωτῶν Μαξέντιος ὁ τοῦ Ερκουλλίου υἱὸς ἀνηγόρευτο· ὁ δὲ Γαλλέριος καὶ τοῖς δυσὶ παισὶν αὐτοῦ Μαξιμίνῳ τε καὶ Σευήρῳ τῆς τοῦ Καίσαρος μετεδίδου τιμῆς· τὸν μὲν κατὰ τὴν ἐψαν, τὸν δε Σευήρον ἐν Ἰταλίᾳ. Καὶ ἄμφω δὲ οὗτοι κατὰ ταυ τον διεφθάρησαν· ὁ μὲν Σευήρος νόσου γενόμενος παρανάλωμα, Μαξιμίνος δὲ κατὰ Κιλικίαν αἰσχρῶς τὸ βιοῦν μεταλλάξας, ἅτε δὴ τὴν πατρικὴν ἀρχὴν πρὸς ἑαυτὸν ἐπιχειρῶν μεταστρέφειν. Λικίνιος δε γαμβρός Κωνσταντίνου ἐπ᾽ ἀδελφη Κωνσταντίᾳ ἀντὶ Σευήρου προς Μαξεντίου καὶ τοῦ θείου καὶ ἱεροῦ Κωνσταντίνου Καῖσαρ καθίστατο. Τοῦτο δὲ δεινῶς ἐλύπησε Μαξιμιανὸν τὸν Ἑρκούλλιον, εἰσέτι τότε μόνον Καίσαρα χρηματίζοντα· τυραννικὸς γὰρ ὠν. τὴν ἀξίαν παραρπάσας, Σεβαστός ἦν αὐτὸς ὑφ' ἑαυτοῦ γεγονώς ὕστερον. Καὶ τοίνυν μετὰ τὴν ἀπό θεσιν, τὴν ἀρχὴν αὖθις ἀναλαμβάνων, τὴν μὲν κατὰ τοῦ υἱοῦ Μαξεντίου ἐπιβουλὴν ἀνῦσαι πρὸς τῶν ἐν Ρώμη στρατιωτῶν εἰργετο. Απειπών οὖν ἐκεῖθεν, ἐπὶ Κωνσταντίνου τον γαμβρόν μετεχώρει, και μηχανήν θανάτου ἐκείνῳ συρράπτων ἦν. Ὁ πὸ φαύ στὰς δὲ τῆς θυγατρός φωραθείς, ἡ πρός λέχος τῷ Κωνσταντίνῳ συνήρχετο, κοινῇ ψήφῳ τῆς Ῥωμαίων συγκλήτου ἀνήρηται, αἰσχρῶς τὸν βίον ἀπολιπών. Αί γε μὴν εἰκόνες τούτου καὶ ἀνδριάντες, ὡς ἀνό σιαι, οπουδήποτε ἦσαν. καθήρηνται. Ἵνα οὖν αὖθις ἐπαναλάβω τὸν λόγον, ἐκποδὼν τῶν τυράννων γε γενημένων, Κωνσταντῖνος μὲν τῶν Γαλλιῶν ἦρχε καὶ Βρετανίας, την πατρώαν διέπων ἀρχὴν· Μαξιμῖνος δὲ ὁ Γαλέριος τῆς Ἑρας κατὰ τὴν Νικομήδους ἐκράτει· Μαξέντιος δὲ ὁ τοῦ Ἑρκουλλίου υἱὸς, Ρώμης τε αὐτῆς, καὶ τὰ περὶ αὐτήν ἐτυράννει συνῆν δὲ αὐτῷ καὶ Καῖσαρ Λικίνιος. ΚΕΦΑΛ. ΚΑ'. Περὶ τῶν αἰσχρῶν ἔργων Μαξεντίου τοῦ ἐν Ῥώμη, και Μαξιμιανοῦ τοῦ Ἑρκουλλίου ἐν Νικομηδεία. Ος δήτα Μαξέντιος, τὰ μὲν πρῶτα τὸν τῶν Ρωμαίων ὑπαγομενος δῆμον τῇ κολακείᾳ, εὐσεβεῖν ὑπακρίνετο· καὶ τὸν κατὰ Χριστοῦ διωγμὸν ἀνεῖναι τοῖς ὑπὸ χεῖρα επέταττε τὸ πιστὸν περιχρωννύς ἑαυτῷ, ὡς ἄν γε πολὺ τοὺς πρὸ αὐτοῦ ὑπερβάληται ἀλλ᾽ οὐ τοιοῦτος τοῖς ἔργοις ἐδείχθη, οἷον ἑαυτὸν ἰσχηματισε. Καὶ γὰρ εἰς ἀνοσίας ἐξοκείλας πράξεις, οὐδὲν ὅ τε τῶν ἀτόπων εἰς αἰσχρουργίαν παρέλιπε. Δυναστεια γὰρ χρώμενος, τὰς κατὰ νό μους γαμετὰς τῶν συνεύνων διαζευγνύς, καὶ δια φθείρων, αὖθις τοῖς ἀνδράσιν ἀνέπεμπε· καὶ ταῦτα τοῖς πρώτοις καὶ βουλῆς ἐκείνῳ μετεσχηκόσι καὶ ὑπερέχουσιν ἐνυβρίζων ὅθεν άπασι καὶ δήμῳ
ECCLESIASTICÆ HISTORIÆ LIB. VII.
Galliis Constantinus summam rerum administravit.
Apud Persas tum Saborius regnavit et Romæ
post Miltiadem Sylvester Ecclesiæ præfuit. Eo tempore Romæ militibus Maxentius, Herculii filius,
Augustus renuntiatus est. Gallerius autem duos
filios suos, Maximinum et Severum, Cæsares dixerat, atque illi Orientis, huic Italiæ imperium
destinaverat. Uterque vero eodem periit tempore:
Severus morbo exstinctus Maximinus in Cilicia cum paternam ad se ditionem pertrahere conatus esset, turpiter 468 vita defunctus
Quare Licinius Constantiæ sororis Constantini
maritus, a Maxentio et sacro divinoque Constantino Cæsar est factus. Id vero pessime Herculium
Ῥώμην τοὺς οἵακας τῆς ἐπισκοπῆς μετὰ τὸν Μιλο minus imperium tenuit, in Occidente autem in
τιάδην Σίλβεστρος εἶχεν· ἐν δὲ Ῥώμη ὑπὸ τῶν
στρατιωτῶν Μαξέντιος ὁ τοῦ Ερκουλλίου υἱὸς
ἀνηγόρευτο· ὁ δὲ Γαλλέριος καὶ τοῖς δυσὶ παισὶν
αὐτοῦ Μαξιμίνῳ τε καὶ Σευήρῳ τῆς τοῦ Καίσαρος
μετεδίδου τιμῆς· τὸν μὲν κατὰ τὴν ἐψαν, τὸν δε
Σευήρον ἐν Ἰταλίᾳ. Καὶ ἄμφω δὲ οὗτοι κατὰ ταυ
τον διεφθάρησαν· ὁ μὲν Σευήρος νόσου γενόμενος
παρανάλωμα, Μαξιμίνος δὲ κατὰ Κιλικίαν αἰσχρῶς
τὸ βιοῦν μεταλλάξας, ἅτε δὴ τὴν πατρικὴν ἀρχὴν
πρὸς ἑαυτὸν ἐπιχειρῶν μεταστρέφειν. Λικίνιος δε
γαμβρός Κωνσταντίνου ἐπ᾽ ἀδελφη Κωνσταντίᾳ ἀντὶ
Σευήρου προς Μαξεντίου καὶ τοῦ θείου καὶ ἱεροῦ
Κωνσταντίνου Καῖσαρ καθίστατο. Τοῦτο δὲ δεινῶς
ἐλύπησε Μαξιμιανὸν τὸν Ἑρκούλλιον, εἰσέτι τότε
μόνον Καίσαρα χρηματίζοντα· τυραννικὸς γὰρ ὠν. Maximianum habuit, qui tum adhuc tantum Cesar
τὴν ἀξίαν παραρπάσας, Σεβαστός ἦν αὐτὸς ὑφ'
ἑαυτοῦ γεγονώς ὕστερον. Καὶ τοίνυν μετὰ τὴν ἀπό
θεσιν, τὴν ἀρχὴν αὖθις ἀναλαμβάνων, τὴν μὲν κατὰ
τοῦ υἱοῦ Μαξεντίου ἐπιβουλὴν ἀνῦσαι πρὸς τῶν ἐν
Ρώμη στρατιωτῶν εἰργετο. Απειπών οὖν ἐκεῖθεν,
ἐπὶ Κωνσταντίνου τον γαμβρόν μετεχώρει, και
μηχανήν θανάτου ἐκείνῳ συρράπτων ἦν. Ὁ πὸ φαύ
στὰς δὲ τῆς θυγατρός φωραθείς, ἡ πρός λέχος τῷ
Κωνσταντίνῳ συνήρχετο, κοινῇ ψήφῳ τῆς Ῥωμαίων
συγκλήτου ἀνήρηται, αἰσχρῶς τὸν βίον ἀπολιπών.
Αί γε μὴν εἰκόνες τούτου καὶ ἀνδριάντες, ὡς ἀνό
σιαι, οπουδήποτε ἦσαν. καθήρηνται. Ἵνα οὖν αὖθις
ἐπαναλάβω τὸν λόγον, ἐκποδὼν τῶν τυράννων γε
γενημένων, Κωνσταντῖνος μὲν τῶν Γαλλιῶν ἦρχε
καὶ Βρετανίας, την πατρώαν διέπων ἀρχὴν· Μαξιμῖνος δὲ ὁ Γαλέριος τῆς Ἑρας κατὰ τὴν Νικομή
δους ἐκράτει· Μαξέντιος δὲ ὁ τοῦ Ἑρκουλλίου υἱὸς,
Ρώμης τε αὐτῆς, καὶ τὰ περὶ αὐτήν ἐτυράννει -
συνῆν δὲ αὐτῷ καὶ Καῖσαρ Λικίνιος.
Περὶ τῶν αἰσχρῶν ἔργων Μαξεντίου τοῦ ἐν
Ῥώμη, και Μαξιμιανοῦ τοῦ Ἑρκουλλίου ἐν
Νικομηδεία.
Ος δήτα Μαξέντιος, τὰ μὲν πρῶτα τὸν τῶν
Ρωμαίων ὑπαγομενος δῆμον τῇ κολακείᾳ, εὐσεβεῖν
ὑπακρίνετο· καὶ τὸν κατὰ Χριστοῦ διωγμὸν ἀνεῖναι
τοῖς ὑπὸ χεῖρα επέταττε τὸ πιστὸν περιχρωννύς
ἑαυτῷ, ὡς ἄν γε πολὺ τοὺς πρὸ αὐτοῦ ὑπερβάληται ἀλλ᾽ οὐ τοιοῦτος τοῖς ἔργοις ἐδείχθη, οἷον
ἑαυτὸν ἰσχηματισε. Καὶ γὰρ εἰς ἀνοσίας ἐξοκείλας
πράξεις, οὐδὲν ὅ τε τῶν ἀτόπων εἰς αἰσχρουργίαν
παρέλιπε. Δυναστεια γὰρ χρώμενος, τὰς κατὰ νό
μους γαμετὰς τῶν συνεύνων διαζευγνύς, καὶ δια
φθείρων, αὖθις τοῖς ἀνδράσιν ἀνέπεμπε· καὶ ταῦτα
τοῖς πρώτοις καὶ βουλῆς ἐκείνῳ μετεσχηκόσι καὶ
ὑπερέχουσιν ἐνυβρίζων ὅθεν άπασι καὶ δήμῳ
Al. Sapores.
«Severus a Maxentio fusus, Ravennæ captus
et casus est». (Oros.) «Ad Tres Tabernas exstinctus est.» (Entrop.) «factione Maxentii Roma
intra Tabernas oppressus.» (Egnat).
Maximinus a Licinio superatus, Tarsi viscedicebatur. Quod namque natura tyrannicus esset,
dignitate imperatoria arrepta, seipsum postea
Augustum creavit: et potestatem, quam antea
deposuerat, vindicare sibi rursum volens, insidias
quas filio Maxentio struxerat, perficere, militibus
qui Romæ erant impedientibus, non potuit. Qua
re desperata, ad Constantinum generum insidiis et
ipsum circumveniendum atque tollendum se convertit. Sed consilio ejus a filia Fausta, Constantini
conjuge, leprehenso, ex Romani senatus communi
decreto est interemptus. Mortem ejus foedam
mox ignominia alia est subsecuta. Imagines enim
ejus et statuæ in locis omnibus omnes, tanquam
impiæ et piaculares, eversæ atque abolitæ suul.
Atque ut eo unde digressus sum redeam, tyrannis
illis sublatis, Constantinus ditionem paternam in
Gallia et Britannia tenuit; Gallerio Maximino Ni.
comedia et Oriens paruit. Maxentius Herculi
filius Romam atque Italiam ipsam cum imperio
habuit: et cum eo Cesar Licinius.
CAPUT XXI.
De fœdissimis factis Maxentii Romæ, et Maximiani
Herculii Nicomediæ.
Maxentius ut se primum populo Romano arte
quadam per assentationem insinuaret, pietatem
assimulavit et apud eos qui ejus imperio erant
subjecti, Christianorum persecutionem edictis
propositis inhibuit: fdemque et religionem præ 48
ideo tulit, ut sub eo obtentu decessores suos mulse
timodis flagitiis superaret. Nequaquam enim talem
se rebus ipsis exhibuit, qualem esse finxit. 469
Et ad impura atque impia scelera delapsus, ad
summam turpitudinem et fœditatem nihil reliqui
fecit. Nam potestate sua abutens, uxores a maritis
suis per divortium segregatas corrupit, et corruptas rursus illis remisit: talibusque injuriis viros
rum internorum morbo periit. (Euseb.)
«ln Illyrico, ulcere inguinibus innato, et
vermibus undique erumpentibus.» (Egnat.)
«Maximiani Herculii conjux Eutropia fuit,
unde Maxentium et Faustum suscepit.» (Eutrop.)
Chapter XXICaput XXI
col. 1251–1252page 349 of 392
PG 145:1251παντί, δέος καὶ μίσος εἰσῄει ἀφόρητον, τρυχομένοις οὕτω τῇ δεινῇ τυραννίδι. Οὐδὲ γὰρ ἀπαλλαγή τις προσεδοκᾶτο τῆς τοῦ τυράννου ὁμότητος. Ἐπὶ σμικρά γὰρ προφάσει τοὺς ὑπ' αὐτὸν δορυφόρους τοῖς δήμοις ἀνείς, μυρίον πλῆθος ἐθέριζεν· ὡς ὑπὲρ ἀριθμόν καθεστάναι τοὺς πίπτοντας· καὶ συγκλητικῶν δ' οὐκ ὀλίγοι πίπτοντες ἦσαν, τὰς οὐσίας ἐπιβουλευόμενοι. Ἡ δε τῶν κακῶν κορωνὶς εἰς γοητείας και μαγγανείας προὐχώρει ὡς ποτὲ μὲν γυναῖκας ἐγκύμονας ανασχίζειν, ποτέ δε νεκρῶν βρεφών σπλάγχνα διερευνᾶσθαι, καὶ λέοντας ἐπι σφάττειν καί τινας προκλήσεις καὶ δαιμόνων ἀποτροπιασμοὺς τοῖς πολέμοις ἐπιτελεῖν, οἷς ᾤετο τὰ τῆς νίκης αὐτῷ ἐπιγίνεσθαι. Τοιοῦτος μὲν ὁ Μαξέντιος, τυράννων πᾶσαν ὠμότητα εἰς ἄκρον ὑπερβαλλόμενος, ὡς καὶ σπάνιν ἐπὶ Ῥώμης τῶν ἀναγκαίων καταστῆναι, οἷαν μηδέποτε γενέσθαι λόγος ἔχει. Ὁ δ᾽ ἐπ᾽ ἀνατολῆς τύραννος Μαξιμίνος, τὰ ἴσα καὶ αὐτ τὸς πράττων, νικήσαι μᾶλλον ἐφιλονείκει τοῦτον ταῖς αἰσχρουργίαις, καὶ τὸ πρῶτον ἐν κακοῖς ἀπε νέγκασθαι. Οἱ τε γὰρ μάγοι καὶ ὅσοι περὶ γόητας τὰ πρῶτα παρ' αὐτῷ τῆς τιμῆς ἀπεφέροντο· δεισιδαίμων τε εἴπερ τις ὤν, καὶ περὶ τὴν τῶν εἰδώλων πλάνην σφόδρα ἐπτοημένος, οὐδέ τι τῶν ἐλαχίστων οἷός τ' ἐνεργεῖν ἦν μαντειῶν ἄνευ καὶ τερατείας. Διὸ καὶ τῷ καθ᾿ ἡμῶν διωγμῷ σφοδρότερον επερ ῥάγη, νεώς τε ἀνιστῶν, ἱερεῖς τε κατὰ πᾶσαν πόλιν καὶ χώραν, καὶ ἐπὶ τούτοις ἀρχιερέα ἐφ' ἑκάστης ἐπαρχίας τιθεὶς, περιφανή τινα καὶ ἐπίσημον, στρα τιωτική δορυφορίᾳ ἐμπρέπειν ἐκέλευε. Γότσι δὲ καὶ ἀσεβέσι τὰς μεγίστας τῶν ἀρχῶν οἷα δὴ φίλοις θεῶν ἐδωρεῖτο. Ἐντεῦθεν χρημάτων ἀμυθήτων είσπραξις ἦν· βαρυτάταις δ᾽ ἐπινοίαις τὸ ὑπήκοον ἐξετρίβετο καὶ τὰς τῶν εὐπόρων οἰκίας ἐπὶ σμικρᾷ προφάσει ἀθρόον ἀντλῶν, τὰς οὐσίας τοῖς περὶ αὐτὸν μίμοις καὶ κόλαξιν ἐδωρεῖτο. Ἐς τοσοῦτον δὲ τῷ οἴκῳ ἡττᾶσθαι καὶ παροινίας οὐδὲν ἐλλείπειν φασίν, ὡς μετά νήψιν μεταμέλῳ χρῆσθαι τοῖς πραττομένοις πολλῷ· κραιπαλών δ᾽ ἀσώτως ὡς μηδὲν ἐὰν ἀνεξέρ γαστού τέλος τοῖς περὶ αὐτὸν ἅπασι διδάσκαλον καθεστάναι αἰσχρότητος· ἔκλυτον δὲ ταῖς τρυφαῖς εἶναι τὸ στρατιωτικόν πείθων, καὶ ταῖς ἀναγώγοις μελέταις. Στρατηγοὶ δὲ καὶ διοικταὶ ὡσανεὶ τυραννοῦντες ἦσαν αὐτῷ, διὰ πάσης ήκοντες πλεο νεξίας καὶ ἁρπαγῆς. Τάς δ' ἐμπαθεῖς ἐργασίας καὶ τὸν ἀριθμὸν τῶν παλλακευομένων αὐτῷ πῶς ἂν τις καὶ διεξέλθοι; Πόλιν γὰρ οὐδεμίαν ἦν παρελθεῖν, μὴ φθορᾶς καὶ ἁρπαγάς γυναικῶν εἰργασμένον. Οὐ καθ᾿ ἡμῶν δὲ μόνων, ἀλλὰ καὶ κατὰ πάντων τῶν ὑπηκόων ἔδρα τὰ πάνδεινα. Ἡμῖν γὰρ οὐχ οἱ ἄνδρες πρὸς πῦρ καὶ σίδηρον, καὶ βυθούς θαλάσσης, καὶ λιμὸν καὶ ψύχος διηγωνίζοντο, καὶ θῆρας ἀργίους καὶ μελῶν ἐκτομὰς ὑπέρ τῆς εἰς Θεὸν εὐσεβείας, ἀλλὰ καὶ γυιαῖκες τὰ ἴσα πρὸς τοῦ θείου λόγου ἠῤῥενωμένοι πάσχουσαι δισκαρτέρουν καὶ ἐπὶ φθορὰν ἀγόμεναι, θᾶττον ἂν τὴν ψυχὴν ἢ τὸ σῶμα προΰδωκαν· ὡς ἔδειξεν ή κατ' Αλεξάνδρειαν ἐπί σημος εκείνη καὶ διαβόητος ἐπὶ σωφροσύνη γυνή, πλούτῳ καὶ παιδείᾳ καὶ δόξῃ διαφανής, τὴν ἀκόλα συν
prima dignitatis, qui in consilio ejus erant, affe- παντί, δέος καὶ μίσος εἰσῄει ἀφόρητον, τρυχομένοις
cit. Quam ob causam omnium bonorum universique populi, una cum metu, ingens in eum est
concitatum odium. Gravissime enim crudelissima
tyrannide vexabantur, neque spes quæpiam, ut
fdem aliquando sevitia tanta caperet, reliqua
erat. Per quamvis siquidem occasionem satellites
suos in populos immittens, maximam vim hominum jugulabat. Et jam cæsorum ea erat multitudo,
ut numerus eorum iniri non posset. In iis non
pauci fuere senatorii, quorum bonis insidiæ struebantur. Malorum vero talium coronis tandem in
magicas imposturas et incantationes evasit. Aliquando namque mulieres gravidæ sunt discissæ.
Nonnunquam tenellorum infantium viscera perquisita. Leones insuper mactati. In bellis quædam
evocationes et expiationes dæmonum peractæ,
quibus ille victoriam sibi conciliari est arbitratus.
Et Maxentius quidem talis fuit, tyrannorum crudelitatem longe supergressus. Sub quo Romæ tanta
rerum necessariarum fuit penuria, quanta nunquam antea fuisse memoriæ prodittum est. Maximinus autem tyrannus Orientis, eadem faciens,
contentione quadam illius fædissima scelera vincere, primasque in flagitiis ferre studuit apud
quem magi, et id genus præstigiatores, præcipuos
tulere honores. Et cum superstitionis esset quam
maxime studiosus, atque in idolorum cultu et
errore prorsus immersus, nullam rem unquam vel
minimam facere est aggressus, quin vates et auspices consuleret. Ita scilicet est factum, ut persecutionem adversus nos susceperit multo acerrimam, ac templa deorum passim construxerit,
sacerdotesque per oppida et loca omnia constituerit, et per provinciam quamlibet pontificem eis
præposuerit, celebrem quempiam et præclarum
virum, qui se satellitio militari venditaret atque
circumferret. Præstigiatoribus aliisque nominibus
impiis hominibus, veluti deorum amicis, idem
maximas quasbne concessit dignitates. Exactiones
pecuniarum innumerabilium instituit. Populos
subjectos gravissimis oppressit et antea inauditis
oneribus. 470 Locupletum domos vel minima de
causa et prætextu undecunque petito conpilavit,
bonaque eorum adulatoribus et mimis suis est
largitus. Vino autem multo deditus, ad summam
contumeliam, petulantiam et crudelitatem, quæ
ex ebrietate proveniunt, nihil fecit reliqui. Quapropter per sobrietatis tempus, gravi de flagitiis
per vinolentiam admissis, sæpe pœnitentia est
actus: et quod prolixissime crapula se ingurgitaret, nihil sceleris intentatum reliquit, familiari
busque suis omnibus turpitudinis magister fuit.
Disciplina militari soluta, auctor fuit, ut exercitus
ad deliciarum et rapinarum studia delaberetur.
Ordinum militarium duces, et provinciarum rectores, perinde atque tyrannidis ejus socii, avaritiæ artibus se collocupletarunt. Fœditates porro
quas libidine incitatus perpetravit, stupraque et
οὕτω τῇ δεινῇ τυραννίδι. Οὐδὲ γὰρ ἀπαλλαγή τις
προσεδοκᾶτο τῆς τοῦ τυράννου ὁμότητος. Ἐπὶ
σμικρά γὰρ προφάσει τοὺς ὑπ' αὐτὸν δορυφόρους
τοῖς δήμοις ἀνείς, μυρίον πλῆθος ἐθέριζεν· ὡς ὑπὲρ
ἀριθμόν καθεστάναι τοὺς πίπτοντας· καὶ συγκλη
τικῶν δ' οὐκ ὀλίγοι πίπτοντες ἦσαν, τὰς οὐσίας
ἐπιβουλευόμενοι. Ἡ δε τῶν κακῶν κορωνὶς εἰς
γοητείας και μαγγανείας προὐχώρει
ὡς ποτὲ μὲν
γυναῖκας ἐγκύμονας ανασχίζειν, ποτέ δε νεκρῶν
βρεφών σπλάγχνα διερευνᾶσθαι, καὶ λέοντας ἐπισφάττειν καί τινας προκλήσεις καὶ δαιμόνων ἀπο
τροπιασμούς τοῖς πολέμοις ἐπιτελεῖν, οἷς ᾤετο τὰ
τῆς νίκης αὐτῷ ἐπιγίνεσθαι. Τοιοῦτος μὲν ὁ Μαξέν
τιος, τυράννων πᾶσαν ὠμότητα εἰς ἄκρον ὑπερβαλλόμενος, ὡς καὶ σπάνιν ἐπὶ Ῥώμης τῶν ἀναγκαίων
καταστῆναι, οἷαν μηδέποτε γενέσθαι λόγος ἔχει. Ὁ
δ᾽ ἐπ᾽ ἀνατολῆς τύραννος Μαξιμίνος, τὰ ἴσα καὶ αὐτ
τὸς πράττων, νικήσαι μᾶλλον ἐφιλονείκει τοῦτον
ταῖς αἰσχρουργίαις, καὶ τὸ πρῶτον ἐν κακοῖς ἀπενέγκασθαι. Οἱ τε γὰρ μάγοι καὶ ὅσοι περὶ γόητας
τὰ πρῶτα παρ' αὐτῷ τῆς τιμῆς ἀπεφέροντο· δεισι·
δαίμων τε εἴπερ τις ὤν, καὶ περὶ τὴν τῶν εἰδώλων
πλάνην σφόδρα ἐπτοημένος, οὐδέ τι τῶν ἐλαχίστων
οἷός τ' ἐνεργεῖν ἦν μαντειῶν ἄνευ καὶ τερατείας.
Διὸ καὶ τῷ καθ᾿ ἡμῶν διωγμῷ σφοδρότερον επερ
ῥάγη, νεώς τε ἀνιστῶν, ἱερεῖς τε κατὰ πᾶσαν πόλιν
καὶ χώραν, καὶ ἐπὶ τούτοις ἀρχιερέα ἐφ' ἑκάστης
ἐπαρχίας τιθεὶς, περιφανή τινα καὶ ἐπίσημον, στρατιωτική δορυφορίᾳ ἐμπρέπειν ἐκέλευε. Γότσι δὲ καὶ
ἀσεβέσι τὰς μεγίστας τῶν ἀρχῶν οἷα δὴ φίλοις θεῶν
ἐδωρεῖτο. Ἐντεῦθεν χρημάτων ἀμυθήτων είσπραξις
ἦν· βαρυτάταις δ᾽ ἐπινοίαις τὸ ὑπήκοον ἐξετρίβετο·
καὶ τὰς τῶν εὐπόρων οἰκίας ἐπὶ σμικρᾷ προφάσει
ἀθρόον ἀντλῶν, τὰς οὐσίας τοῖς περὶ αὐτὸν μίμοις
καὶ κόλαξιν ἐδωρεῖτο. Ἐς τοσοῦτον δὲ τῷ οἴκῳ
ἡττᾶσθαι καὶ παροινίας οὐδὲν ἐλλείπειν φασίν, ὡς
μετά νήψιν μεταμέλῳ χρῆσθαι τοῖς πραττομένοις
πολλῷ· κραιπαλών δ᾽ ἀσώτως ὡς μηδὲν ἐὰν ἀνεξέρ
γαστού τέλος τοῖς περὶ αὐτὸν ἅπασι διδάσκαλον
καθεστάναι αἰσχρότητος· ἔκλυτον δὲ ταῖς τρυφαῖς
εἶναι τὸ στρατιωτικόν πείθων, καὶ ταῖς ἀναγώγοις
μελέταις. Στρατηγοὶ δὲ καὶ διοικταὶ ὡσανεὶ
τυραννοῦντες ἦσαν αὐτῷ, διὰ πάσης ήκοντες πλεονεξίας καὶ ἁρπαγῆς. Τάς δ' ἐμπαθεῖς ἐργασίας καὶ
τὸν ἀριθμὸν τῶν παλλακευομένων αὐτῷ πῶς ἂν τις
καὶ διεξέλθοι; Πόλιν γὰρ οὐδεμίαν ἦν παρελθεῖν, μὴ
φθορᾶς καὶ ἁρπαγάς γυναικῶν εἰργασμένον. Οὐ
καθ᾿ ἡμῶν δὲ μόνων, ἀλλὰ καὶ κατὰ πάντων τῶν
ὑπηκόων ἔδρα τὰ πάνδεινα. Ἡμῖν γὰρ οὐχ οἱ ἄνδρες
πρὸς πῦρ καὶ σίδηρον, καὶ βυθούς θαλάσσης, καὶ
λιμὸν καὶ ψύχος διηγωνίζοντο, καὶ θῆρας ἀργίους
καὶ μελῶν ἐκτομὰς ὑπέρ τῆς εἰς Θεὸν εὐσεβείας,
ἀλλὰ καὶ γυιαῖκες τὰ ἴσα πρὸς τοῦ θείου λόγου
ἠῤῥενωμένοι πάσχουσαι δισκαρτέρουν καὶ ἐπὶ
φθορὰν ἀγόμεναι, θᾶττον ἂν τὴν ψυχὴν ἢ τὸ σῶμα
προΰδωκαν· ὡς ἔδειξεν ή κατ' Αλεξάνδρειαν ἐπί
σημος εκείνη καὶ διαβόητος ἐπὶ σωφροσύνη γυνή,
πλούτῳ καὶ παιδείᾳ καὶ δόξῃ διαφανής, τὴν ἀκόλα
συν
col. 1253–1254page 350 of 392
PG 145:1253στον εκείνου ψυχὴν κατὰ κράτος νικήσασα· ἣν δή κτεῖναι δεομένην, ἢ τὸν σωφρονα λογισμόν προ δοῦναι, τῆς ἐπιθυμίας μᾶλλον ἢ τοῦ θυμοῦ τυραννούσης, καὶ ταῖς ἐλπίσι μετεωριζούσης, οὐ κατηξίωσεν. Αειφυγίᾳ δε ζημιώσας, κύριον ἑαυτὸν τῆς περιουσίας καθίστα. Πολλαὶ μὲν οὖν καὶ ἄλλαι κατὰ τόπους μηδ' ἄκροις ὠσὶν ἀνασχόμεναι πορνευθῆναι, πάντα παθεῖν ἄχρι δὴ θανάτου ἀνέσχοντο. Καί γε θαυμάσιαι μὲν ἐκεῖναι, πολλῷ δὲ ὑπερβάλλουσα τῷ μέσῳ ἡ ἐπὶ Ῥώμης ἐκείνη εὐγενὸς τῷ ὄντι ψυχή τὰ γὰρ όμοια δρᾶν ἐθελων Μαξιμίνῳ Μαξέντιος, οἷα τὰ συγγενῆ καὶ ἀδελφὰ ἐφ᾽ ἅπασι καὶ φρονῶν καὶ πράττων ἐκείνῳ, ἐπείπερ ἐκείνη τοὺς τῆς πράξεως ὑπουργοὺς τῷ σφετέρῷ οἴκῳ ἐπιστάντας ἔγνω, καὶ ταῦτα τοῦ ἀνδρὸς αὐτῆς τὴν τοῦ ἐπάρχου ἀξίαν διαχειρίζοντος, κατασεισθέντος τῷ δέει καὶ ἀπάγειν κελεύοντος, ἐπεὶ ἐξιοῦσα οὐ πάνυ πολύ προῄει του οἴκου, ὑποπαραιτησαμένη δῆθεν τοὺς ἄγοντας ὡς ἂν πρὸς εὐσχημότερον διάθοιτο ἑαυτήν· μονωθεῖσα δε, τὴν μάχαιραν κατὰ τῶν ἐγκάτων ήλαυνε τὸν μὲν αὐτῆς νεκρὸν ἐκείνοις λιπούσα, ἔργοις δὲ αὐτοῖς παραδεικνῦσα, ότι μόνον χρημάτων ἁπάντων ἀνώ λεθρον καὶ ἀήττητον ἡ παρὰ Χραιστιανοῖς πέφυκεν ἀρετὴ, καὶ οὐδὲν ἐῤῥωμένου λογισμού βιαιότερον. Τοσαύτη κακίας φορὰ ὑπὸ τὸν αὐτὸν καὶ ἕνα χρόνον τήν τε ἔω καὶ ἐσπέραν διείληφεν ὑπὸ τῶν δύο τού των τυράννων ἀδελφὰ φρονούντων ἐφ᾽ ἅπασιν ὥστε ἀδιστάκτως ἀποφηναμένῳ εἰπεῖν ἔξεστιν αἴτιον τῆς αὐτῶν τοσαύτης εγκαταλείψεως μετ' ὀλίγον μηδεν ἄλλο γε εἶναι ἢ τὸν καθ᾿ ἡμῶν διωγμόν· ὃς δὴ καὶ στάσιν ειλήχει, ἡμῶν τὴν συνήθη παρρησίαν αὖθις ἀπολαβόντων. ΚΕΦΑΛ. ΚΒ'. Περὶ τῶν ἐπισκηψάντων δεινῶν, καὶ τῆς τῶν κρατούντων παλινωδίας. Χρόνου γὰρ δεκάτου ἐξήκοντος τῷ διωγμῷ, οὐδὲν ὅ τι τῶν εἰς ἐπιβουλὴν καὶ πόλεμον καὶ αὐτοῖς παραλέλειπτο· μάχης γὰρ ἐν τῷ μεταξὺ τοῖν δυοῖν τυράννοιν γεγενημένης, ἅπλωτος μὲν ἡ θάλαττα ἦν εἰ δέ που καὶ πλοῦς ἦν, στρέβλαι καὶ ξέσεις, βά σανοί τε παντοίαι τῶν ἑκατέρωθεν άλισκομένων ς
ECCLESIASTICE HISTORIÆ LIB. VII.
στον εκείνου ψυχὴν κατὰ κράτος νικήσασα· ἣν δή adulteria ejur, quis quæso exponere possit? Civiκτεῖναι δεομένην, ἢ τὸν σωφρονα λογισμόν προδοῦναι, τῆς ἐπιθυμίας μᾶλλον ἢ τοῦ θυμοῦ τυραν
νούσης, καὶ ταῖς ἐλπίσι μετεωριζούσης, οὐ κατη
ξίωσεν. Αειφυγίᾳ δε ζημιώσας, κύριον ἑαυτὸν τῆς
περιουσίας καθίστα. Πολλαὶ μὲν οὖν καὶ ἄλλαι κατὰ
τόπους μηδ' ἄκροις ὠσὶν ἀνασχόμεναι πορνευθῆναι,
πάντα παθεῖν ἄχρι δὴ θανάτου ἀνέσχοντο. Καί γε
θαυμάσιαι μὲν ἐκεῖναι, πολλῷ δὲ ὑπερβάλλουσα τῷ
μέσῳ ἡ ἐπὶ Ῥώμης ἐκείνη εὐγενὸς τῷ ὄντι ψυχή
τὰ γὰρ όμοια δρᾶν ἐθελων Μαξιμίνῳ Μαξέντιος, οἷα
τὰ συγγενῆ καὶ ἀδελφὰ ἐφ᾽ ἅπασι καὶ φρονῶν καὶ
πράττων ἐκείνῳ, ἐπείπερ ἐκείνη τοὺς τῆς πράξεως
ὑπουργοὺς τῷ σφετέρῷ οἴκῳ ἐπιστάντας ἔγνω, καὶ
ταῦτα τοῦ ἀνδρὸς αὐτῆς τὴν τοῦ ἐπάρχου ἀξίαν
διαχειρίζοντος, κατασεισθέντος τῷ δέει καὶ ἀπάγειν
κελεύοντος, ἐπεὶ ἐξιοῦσα οὐ πάνυ πολύ προῄει του
οἴκου, ὑποπαραιτησαμένη δῆθεν τοὺς ἄγοντας ὡς ἂν
πρὸς εὐσχημότερον διάθοιτο ἑαυτήν· μονωθεῖσα δε,
τὴν μάχαιραν κατὰ τῶν ἐγκάτων ήλαυνε
τὸν μὲν
αὐτῆς νεκρὸν ἐκείνοις λιπούσα, ἔργοις δὲ αὐτοῖς
παραδεικνῦσα, ότι μόνον χρημάτων ἁπάντων ἀνώ
λεθρον καὶ ἀήττητον ἡ παρὰ Χραιστιανοῖς πέφυκεν
ἀρετὴ, καὶ οὐδὲν ἐῤῥωμένου λογισμού βιαιότερον.
Τοσαύτη κακίας φορὰ ὑπὸ τὸν αὐτὸν καὶ ἕνα χρόνον
τήν τε ἔω καὶ ἐσπέραν διείληφεν ὑπὸ τῶν δύο τού
των τυράννων ἀδελφὰ φρονούντων ἐφ᾽ ἅπασιν ὥστε
ἀδιστάκτως ἀποφηναμένῳ εἰπεῖν ἔξεστιν αἴτιον τῆς
αὐτῶν τοσαύτης εγκαταλείψεως μετ' ὀλίγον μηδεν
ἄλλο γε εἶναι ἢ τὸν καθ᾿ ἡμῶν διωγμόν· ὃς δὴ καὶ
στάσιν ειλήχει, ἡμῶν τὴν συνήθη παρρησίαν αὖθις
ἀπολαβόντων.
tatem præterire potuit nullam, quin pleræque
mulieres vitiarentur atque raperentur. Nec in nos
solos, sed in omnes etiam subditos suos res tam
graves exercuit. Apud nos quidem in Oriente
juxta et Occidente, non viri tantum propter veram
in Deum pietatem, adversus ignem, ferrum, gladios, maris undas, famem, æstum et algorem, et
contra bestia, membrorumque concisiones depugnarunt: sed et mulierculæ divino confortatæ
verbo, eadem hæc perferre sustinuerunt: quæ
cum ad corruptionem, stuprum et pudicitiæ contaminationem ducerentur, vitam citius quam corpus prodiderunt. Id quod egregie ostendit Alexandrina illa mulier opibus, vitæ instituto, virtute
et in primis castitatis gloria celebris, quæ libidinosum ejus animum fortissime superavit. Cum
namque eum illa obtestaretur, ut vitam sibi potius
quam pudicitiam adimeret, quod cupiditate magis,
quæ eum in magnam spem voto suo potiendi sustulerat, quam ira grassaretur, precibus ejus non
acquievit, sed ejus in perpetuum actæ exsilium
substantiam omnem involavit, sibique vindicavit.
Multæ præterea aliæ in plerisque locis, ne summis
quidem auribus de stupro se compellari patientes
durissima quæque ad mortem usque pertulere mala. Quæ quidem admirandæ sunt omnes, illa tamen præclara maxime nobilissima in urbe Romana
anima. Maxentius namque, qui libidine Maximinum &mulari in animum induxerat, eadem in rebus omnibus quæ ille, veluti propinquus atque
frater et sentiens et faciens, in ædes ejus feminæ
administros stupri miserat: 471 maritusque ejus præfecturam urbis gerens, timore perculsus,
abduci eam jusserat. Ipsa autem domo egressa cum paululum admodum processisset, dolosis
blanditiis a productoribus suis impetravit, ut sibi in ædes ad habitum vestitumque cultiorem sumendum redire liceret. Atque ibi cum sola essel, cultro seipsam confodit. Sic illa cadaver eis suum
reliquit: facto autem tali satis declaravit, rerum omnium maxime invictam atque inexpugnabilem
Christianorum virtutem, nihfſque esse animo firmo et constanti violentius. Tantus vitiorum flagitiorumque omnium uno eodemque tempore per Orientem, Occidentemque simul, simul sub duobus
hisce tyrannis, germanos in sceleribus omnibus animos obtinentibus, proventus fuit. Affirmare
mediustidius certe possum, quod illi brevi postea in tantum sunt conjecti discrimen, nihil aliud in
causa fuisse, quam eam, quæ contra nos excitata est, persecutionem. Ea vero vigorem statumque
suum firmiorem est consecuta, cum nos consuetam libertatem et constantiam nostram recepimus.
Περὶ τῶν ἐπισκηψάντων δεινῶν, καὶ τῆς τῶν
κρατούντων παλινωδίας.
Χρόνου γὰρ δεκάτου ἐξήκοντος τῷ διωγμῷ, οὐδὲν
ὅ τι τῶν εἰς ἐπιβουλὴν καὶ πόλεμον καὶ αὐτοῖς
παραλέλειπτο· μάχης γὰρ ἐν τῷ μεταξὺ τοῖν δυοῖν
τυράννοιν γεγενημένης, ἅπλωτος μὲν ἡ θάλαττα ἦν·
εἰ δέ που καὶ πλοῦς ἦν, στρέβλαι καὶ ξέσεις, βά
σανοί τε παντοίαι τῶν ἑκατέρωθεν άλισκομένων
Rufinus eam Dorotheam nominat.
Sophroniam Rufinus vocat.
De Sophroniæ hujus casu Prudentius scripsisse videtur:
ς
CAPUT XXII.
Decladibusquæ persecutionem hanc sunt subsecuta,
et de imperatorum palinodia, seu recantatione et
panitentia.
Cum jam decimus persecutionis ageretur annus,
nihil illi quoque quod vel ad occultas insidias,
vel ad apertum inter se bellum pertineret, omiserunt. Bellum enim inter duos istos tyrannos gestum est, et mare infestum atque innavigabile
fuit. Quod si id a quopiam navigaretur, eum quod
1 Aut si nupla torum regis conscendere jussa,
Ceperat impurum domini oblectare furorem,
Morte maritalis dabat indignatio pœnas.
Chapter XXIICaput XXII
col. 1255–1256page 351 of 392
PG 145:1255ὕστατον καταδίκη θώρακες τε καὶ ἀσπίδες καὶ δόρατα παρεσκεύαστο. Ἐπὶ δε τούτοις τριήρεις καὶ ναυμαχίαι καὶ ἡ πᾶσα τοῦ πολέμου παράταξις ἐν ἑτοίμῳ. Καὶ δὴ κατὰ πάντα τόπον καὶ χρόνον καὶ καθ᾿ ἑκάστην ἐπαρχίαν οὐκ ἦν ἄλλο ἀκούειν καὶ προσδοκᾷ ἡ πολεμίων έφοδον καὶ φόνους καὶ άρπαγάς. Ἐπὶ δὲ τούτοις λιμός τε ἐπέσκηπτε καὶ λοιμός, περὶ οὗ κατὰ καιρὸν ἱστορήσομεν. Τοιαῦτα δεινὰ ἀμφὶ τῷ δεκάτῳ ἔτει τοῦ διωγμοῦ ἐπεισφρή σαντα, σὺν ἀρωγῇ θείᾳ παντάπασι πέπαυται, καὶ εἰς τέλος διέρρευσαν. Ελώφα γε μὴν μετ' όγδοον ἀρξάμενα ἔτος. Ιλεων γὰρ ἄνωθεν καὶ εὐμενες τῆς θείας ἐνορώσης ἐπισκοπῆς ἡμῖν, μᾶλλον δὲ ἤδη ἐπιβαλλούσης ὁρᾷν, τηνικαῦτα καὶ οἱ τὸ ἄρχειν προϋβαινον· ἀνασκολοπισμός τε καὶ ἡ διὰ πυρὸς τὸ λαχόντες μεταβαλλόμενοι την γνώμην, παλινωδίαν ἶδον, ἡμέροις δή τισι γράμμασι, τὴν εἰς μέγα καθ' ἡμῶν, ἐπαρθεῖσαν φλόγα του διωγμού σβεννύντες. Πάντως δ᾽ οὐκ ἐξ ἀνθρώπων τοῦτό τις οληθείη. Που γὰρ οἱ γε καθ᾿ ἑκάστην, ὡς εἰπεῖν, καινότερα καθ' ἡμῶν φιλοτιμούμενοι καὶ εὐρίσκοντες, ἥκιστ' ἀρκεῖν ἡγηντο; Τῆς θείας δε προφανῶς φιλανθρωπίας ἀντίληψις ἦν, τῷ οἰκείῳ μὲν εὐμενες ορώσης λαῷ, τῷ δ' αὐθέντη τῶν κακῶν ἐπεξιούσης, καὶ τῷ ἀρχηγῷ τῆς κακίας τοῦ διωγμοῦ, ἄκρατον ἐπαφιεί στις τόν χόλον. Εἰ γὰρ καὶ κατὰ θείαν σφίσιν, ἢ δῆτα καὶ οἰκονομίαν καὶ παραχώρησιν δοίημεν, ἀλλ᾽ Οὐαὶ, φησὶν ὁ θεῖος χρησμός, δι᾿ οὗ τὸ σκάνδαλον ἔρχεται. Επειστρέχει γὰρ εὐθὺς δίκη θεήλατος, ἀπὸ σαρκὸς μὲν ἀρξαμένη, αψαμένη δὲ καὶ αὐτῆς τῆς δαιμονιώδους ἐκείνου ψυχῆς. Οἷα δὲ ἡ δίκη, Εὐσεβίου λέγοντος διακούσωμεν· α ᾿Αθρόα μὲν γὰρ περὶ τὰ μέσα τῶν ἀποῤῥήτων τοῦ σώματος ἀπόστασις γίνεται αὐτῷ· εἶθ᾽ ἕλκος ἐν βάθει συριγγιώδες, καὶ τούτων ανίατος νομὴ κατὰ τῶν ἐνδοτάτων σπλάγχνων ἀφ᾽ ὧν ἀλεκτόν τι πλῆθος σκωλήκων βρύσιν θανατώδη τε οδμὴν ἀποπνέειν τοῦ παντὸς ὄγκου τῶν σωμάτων ἐκ πολυτροφίας αὐτῷ, καὶ πρὸ τῆς νόσου εἰς ὑπερβολὴν πλῆθος πιμελής μεταβεβληκότος ἣν τότε κατασαπεῖσαν, ἀφόρητον καὶ φρικτοτάτην τοῖς πλησιάζουσι παρείχε την θέαν. Ιατρῶν δ᾽ οὖν οἱ μὲν οὐδ᾽ όλως ὑπομεῖναι τὴν τοῦ δυσώδους υπερβάλλουσαν ἀτοπίαν οἷοί τε κατεσφάτ ΤΟΥΤΟ οἱ δὲ διῳδηκότος τοῦ παντὸς ὄγκου, καὶ εἰς ἀνέλπιστον σωτηρίαν ἀποπεπτωκότος, μηδὲν ἐπικουρεῖν δυνάμενοι, ἀνηλεῶς ἐκτείνοντο. Καὶ δὴ τοσούτοις παλαίων κακοῖς, συναίσθησιν τῶν κατὰ τῶν θεοσεβῶν τετολμημένων ἴσχει. Συνάγων γουν εἰς ἑαυτὸν τὴν διάνοιαν, πρῶτον μὲν ἀνθομολογεῖται τῷ τῶν ὅλων Θεῷ· εἶτα τοὺς ἀμφ' αὐτὸν ἅμα καλέσας, μηδὲν ὑπερθεμένους, τὸν κατὰ Χριστιανῶν ἀποπαῦσαι διωγμὸν παρηγγύα, νόμῳ τε καὶ δόγματι βασιλικῷ τὰς ἐκκληυίας αὐτῶν οἰκοδομεῖν ἐπισπέρχειν τε καὶ τὰς συνήθεις διαπράττεσθαι εὐχὰς ὑπὲρ τοῦ βασιλέως ποιουμένους προστάττει καὶ τοῦ ἔργου θᾶττον τῷ λόγῳ παρηκολουθηκότος, ἁπανταχοῦ κατά πόλεις, βασιλικά διατάγματα ἤπλωτο, ἃ παλινωδίαν τῶν καθ' ἡμῶν διωγμών περιείχον, τοῦτον ὑφηγούμενα τὸν τρόπον·»
ὕστατον καταδίκη θώρακες τε καὶ ἀσπίδες καὶ
δόρατα παρεσκεύαστο. Ἐπὶ δε τούτοις τριήρεις
καὶ ναυμαχίαι καὶ ἡ πᾶσα τοῦ πολέμου παράταξις
ἐν ἑτοίμῳ. Καὶ δὴ κατὰ πάντα τόπον καὶ χρόνον
καὶ καθ᾿ ἑκάστην ἐπαρχίαν οὐκ ἦν ἄλλο ἀκούειν
καὶ προσδοκᾷ ἡ πολεμίων έφοδον καὶ φόνους καὶ
άρπαγάς. Ἐπὶ δὲ τούτοις λιμός τε ἐπέσκηπτε καὶ
λοιμός, περὶ οὗ κατὰ καιρὸν ἱστορήσομεν. Τοιαῦτα
δεινὰ ἀμφὶ τῷ δεκάτῳ ἔτει τοῦ διωγμοῦ ἐπεισφρή -
σαντα, σὺν ἀρωγῇ θείᾳ παντάπασι πέπαυται, καὶ
εἰς τέλος διέρρευσαν. Ελώφα γε μὴν μετ' όγδοον
ἀρξάμενα ἔτος. Ιλεων γὰρ ἄνωθεν καὶ εὐμενες τῆς
θείας ἐνορώσης ἐπισκοπῆς ἡμῖν, μᾶλλον δὲ ἤδη
ἐπιβαλλούσης ὁρᾷν, τηνικαῦτα καὶ οἱ τὸ ἄρχειν
utrinque alios alii captos abducerent, fidiculae, προϋβαινον· ἀνασκολοπισμός τε καὶ ἡ διὰ πυρὸς τὸ
flagra, tormenta varia, cruces, et postremo ignis
supplicium manebant. Apparabantur ubique thoraces, cuspides et hasta: præterea triremes,
classes et instrumenta belli omnia in promptu
erant, temporeque eo toto in locis et provinciis
omnibus nihil aliud vel audiebatur vel exspectabatur, quam hostiles incursiones, caedes, rapins.
Quibus cum malis fames quoque irrupit et pestilentia, de qua suo loco dicemus. Hæ tot et tantæ
clades circiter decimum persecutionis annum, Deo
opitulante, prorsus conquieverunt, finemque suum
habuerunt, 472 cum quidem post octavum cessare cœpissent. Quod namque divina visitatio pro
clementia et benignitate sua nos viseret atque
respiceret, seu potius respicere inciperet, qui λαχόντες μεταβαλλόμενοι την γνώμην, παλινωδίαν
tum rerum summan obtinebant, sententia sua
mutata, palinodiam et recantationem cecinerunt,
et perquam humanis litteris excitatum quam maxime contra nos incendium persecutionis exstinxerunt. Quæ res profecto sic non humano consilio
evenit. Qui enim ab hominibus provenire potuit,
qui, cum quotidie propemodum crudeli quadam
ambitione ducti, nova adversus nos tormenta invenirent, sibi ipsis tamen non satisfaciebant?
Manifestum porro est, opem eam a divina bonitate
nobis accidisse, quæ populum ipsa suum clementer respexit, auctoremque malorum perculit, ac
vehementiorem, et, ut ita dicam, meraciorein
iram suam duci persecutionis gravissimæ exhibuit. Quod si hoc etiam ut tantopere in nos sæviretur, judicio et dispositione atque adeo permissione divina factum esse concedamus, divinum
tamen oraculum, Væ, inquit, ei per quem scandalum et offendiculum venit. Confestim siquidem in
eum Dei irruit vindicta, a carne quidem illa incipiens, sed quæ demonum intemperiis agitatam
animam ejus quoque pertingeret. Qualis autem ea
vindicta fuerit, Eusebium commemorantem audiamus: «Circa media enim tectorum occultorumque corporis membrorum loca, abscessus et suppuratio repente exstitit, quæ mox deinde in
fistulosum alte radicibus actis ulcus evasit. Id incurabili et proserpente contagione, interiora etiam
viscera depascebatur. Inde incredibilis vermium
vis scaturiens, lethalem fœtorem a tota corporis
mole excitavit: quæ moles ex nimia edacitate
illius, etiam ante ipsum morbum, ad summum
usque multa arvina obducta fuerat: eaque tum
marcescendo diffluens, horrendum maxime et intolerandum accedentibus præbuit spectaculum. Et
medici partim cum ne sustinere quidem summam
tam fœdi odoris gravitatem possent, necati sunt:
partim quod tam corpulenta moles magis etiam
intumesceret, spe salutis omni abjecta, cum nihil
auxilii, exploratis rebus omnibus, afferre possent,
crudelem in modum sunt interfecti. Ille porro
cum tantis conflictans malis, aliquando tandem
nefariam suam erga pios homines temeritatem
ἶδον, ἡμέροις δή τισι γράμμασι, τὴν εἰς μέγα καθ'
ἡμῶν, ἐπαρθεῖσαν φλόγα του διωγμού σβεννύντες.
Πάντως δ᾽ οὐκ ἐξ ἀνθρώπων τοῦτό τις οληθείη. Που
γὰρ οἱ γε καθ᾿ ἑκάστην, ὡς εἰπεῖν, καινότερα καθ'
ἡμῶν φιλοτιμούμενοι καὶ εὐρίσκοντες, ἥκιστ'
ἀρκεῖν ἡγηντο; Τῆς θείας δε προφανῶς φιλανθρω
πίας ἀντίληψις ἦν, τῷ οἰκείῳ μὲν εὐμενες ορώσης
λαῷ, τῷ δ' αὐθέντη τῶν κακῶν ἐπεξιούσης, καὶ τῷ
ἀρχηγῷ τῆς κακίας τοῦ διωγμοῦ, ἄκρατον ἐπαφιείστις τόν χόλον. Εἰ γὰρ καὶ κατὰ θείαν σφίσιν, ἢ
δῆτα καὶ οἰκονομίαν καὶ παραχώρησιν δοίημεν, ἀλλ᾽
Οὐαὶ, φησὶν ὁ θεῖος χρησμός, δι᾿ οὗ τὸ σκάνδαλον
ἔρχεται. Επειστρέχει γὰρ εὐθὺς δίκη θεήλατος,
ἀπὸ σαρκὸς μὲν ἀρξαμένη, αψαμένη δὲ καὶ αὐτῆς
τῆς δαιμονιώδους ἐκείνου ψυχῆς. Οἷα δὲ ἡ δίκη,
Εὐσεβίου λέγοντος διακούσωμεν· α ᾿Αθρόα μὲν γὰρ
περὶ τὰ μέσα τῶν ἀποῤῥήτων τοῦ σώματος ἀπόστα
σις γίνεται αὐτῷ· εἶθ᾽ ἕλκος ἐν βάθει συριγγιώδες,
καὶ τούτων ανίατος νομὴ κατὰ τῶν ἐνδοτάτων
σπλάγχνων ἀφ᾽ ὧν ἀλεκτόν τι πλῆθος σκωλήκων
βρύσιν θανατώδη τε οδμὴν ἀποπνέειν τοῦ παντὸς
ὄγκου τῶν σωμάτων ἐκ πολυτροφίας αὐτῷ, καὶ πρὸ
τῆς νόσου εἰς ὑπερβολὴν πλῆθος πιμελής μεταβεβληκότος ἣν τότε κατασαπεῖσαν, ἀφόρητον καὶ
φρικτοτάτην τοῖς πλησιάζουσι παρείχε την θέαν.
Ιατρῶν δ᾽ οὖν οἱ μὲν οὐδ᾽ όλως ὑπομεῖναι τὴν τοῦ
δυσώδους υπερβάλλουσαν ἀτοπίαν οἷοί τε κατεσφάτ
ΤΟΥΤΟ οἱ δὲ διῳδηκότος τοῦ παντὸς ὄγκου, καὶ εἰς
ἀνέλπιστον σωτηρίαν ἀποπεπτωκότος, μηδὲν ἐπικουρεῖν δυνάμενοι, ἀνηλεῶς ἐκτείνοντο. Καὶ δὴ
τοσούτοις παλαίων κακοῖς, συναίσθησιν τῶν κατὰ
τῶν θεοσεβῶν τετολμημένων ἴσχει. Συνάγων γουν
εἰς ἑαυτὸν τὴν διάνοιαν, πρῶτον μὲν ἀνθομολογεί
ται τῷ τῶν ὅλων Θεῷ· εἶτα τοὺς ἀμφ' αὐτὸν ἅμα
καλέσας, μηδὲν ὑπερθεμένους, τὸν κατὰ Χριστια
νῶν ἀποπαῦσαι διωγμὸν παρηγγύα, νόμῳ τε καὶ
δόγματι βασιλικῷ τὰς ἐκκληυίας αὐτῶν οἰκοδομεῖν·
ἐπισπέρχειν τε καὶ τὰς συνήθεις διαπράττεσθαι
εὐχὰς ὑπὲρ τοῦ βασιλέως ποιουμένους προστάττει·
καὶ τοῦ ἔργου θᾶττον τῷ λόγῳ παρηκολουθηκότος,
ἁπανταχοῦ κατά πόλεις, βασιλικά διατάγματα
ἤπλωτο, ἃ παλινωδίαν τῶν καθ' ἡμῶν διωγμών
περιείχον, τοῦτον ὑφηγούμενα τὸν τρόπον·»
⋅
col. 1257–1258page 352 of 392
PG 145:1257ΚΕΦΑΛ. ΚΓ', Περὶ τῶν ὑπὲρ ἡμῶν ψηφισθέντων ἐγγράφως τοῖς βασιλεῦσι. «Αὐτοκράτωρ Καίσαρ Γαλέριος Μαξιμίνος ᾿Ανί κητος, Σεβαστός, ᾿Αρχιερεὺς Μέγιστος, Θηβαϊκός Μέγιστος, Σαρματικός Μέγιστος πέντακις, Περσών Μέγισσος, Γερμανικός Μέγιστος, Αιγυπτιακός Μέσ γιστος δις, Καρπών Μέγιστος ἐξάκις, ᾿Αρμενίων Μέγιστος, Μέδων Μέγιστος, Αδιαβηνών Μέγιστος, δημαρχικής εξουσίας τὸ εικοστόν, Αὐτοκράτωρ τὸ εθ΄, Υπατος τὸ ὄγδον, Πατὴρ πατρίδος, ἀνθύπατος, καὶ Αὐτοκράτωρ Καίσαρ Φλαύιος Ουαλλέριος Κωνσταντίνος Εὐσεβής, Εὐτυχής· Δημαρχικῆς ἐξου σίας τὸ πέμπτον· καὶ Αὐτοκράτωρ Καίσαρ Ουαλο θέριος Λικίνιος, Δημαρχικῆς ἐξουσίας τὸ τέταρτον Αὐτοκράτωρ, τὸ τρίτον Ύπατος, Πατήρ πατρίδος, ᾿Ανθύπατος, ἐπαρχιώταις ἰδίοις χαίρειν. Μεταξύ τῶν λοιπῶν ἀ περὶ τοῦ χρησμοῦ καὶ πολυτελούς τοῖς δημοσίοις διατυπούμεθα, ἡμεῖς μὲν βεβουλεύμεθα πρότερον κατὰ τοὺς ἀρχαίους νόμους καὶ τὴν δημοσίαν ἐπιστήμην τὴν τῶν Ῥωμαίων, ἅπαντας ἐπανορθώσασθαι, καὶ τούτου πρόνοιαν ποιήσασθαι ἵνα καὶ οἱ Χριστιανοὶ οἵτινες τῶν γονέων τῶν ἑαυ τῶν καταλελοίπασι τὴν αἵρεσιν, εἰς ἀγαθὴν πρόθεσιν Καὶ ἐπανέλθοιεν· ἐπείπερ τινὶ λογισμῷ τοσαύτη αὐτοὺς πλεονεξία κατεσχήκει, καὶ ἄνοια κατειλήφει, ὡς μὴ ἔπεσθαι τοῖς ὑπὸ τῶν πάλαι καταδειχθεῖσιν, ἅπερ ίσως πρότερον καὶ οἱ γονεῖς αὐτῶν ἦσαν κατα στήσαντες· ἀλλὰ κατὰ τὴν αὐτῶν πρόθεσιν καὶ ὡς ἕκαστος ἐβούλετο, οὕτως ἑαυτοῖς καὶ νόμους ποιη σαι, καὶ τούτους παραφυλάττειν, καὶ ἐν διαφόροις διάφορα πλήθη συνάγειν. Τοιγαροῦν τοιούτον ἡμῶν προστάγματος παρακολουθήσαντος, ώστε ἐπὶ τα τῶν ἀρχαίων κατασταθέντα ἑαυτοὺς μεταστήσειαν, πλείστοι μεν κινδύνῳ ὑποβληθέντες, πλείστοι δὲ ταραχθέντες, παντοίους θανάτους ὑπέφερον. ἐπειδή, τῶν πολλῶν τῇ αὐτῇ ἀπονοίᾳ διαμενόντων, ἑωρῶμεν μήτε τοῖς θεοῖς τοῖς ἐπουρανίοις τὴν ὀφει λομένην θρησκείαν προσάγειν αὐτούς, μήτε τῇ τῶν Χριστιανῶν προσέχειν· ἀφορῶντες εἰς τὴν ἡμετέραν φιλανθρωπίαν καὶ τὴν διηνεκή συνήθειαν, δι' ἧς εἰώθαμεν πᾶσιν ἀνθρώποις συγγνώμην απονέμειν προθυμότατα, καὶ ἐν τούτῳ τὴν συγχώρησιν τὴν ἡμετέραν ἐπεκτεῖναι δεῖν ἐνομίσαμεν, ἵνα αὖθις ὦσι Χριστιανοί, καὶ τοὺς οἴκους ἐν οἷς συνήγοντο συνήθως οὕτως ώστε. μηδὲν ὑπεναντίον τῆς ἐπιστήμης αὐτοὺς πράττειν. Δι' ἑτέρας δὲ ἐπιστολῆς τοῖς δικασταῖς δηλώσομεν, τί αὐτοὺς παραφυλάξασθαι
ECCLESIASTICÆ HISTORIÆ LIB. VII.
atque sævitiam agnoscit, ac re secum ipse deliberata, primum rerum omnium Deo flagitia sua confitetur: mox præfectos familiaresque suos ad se vocat: quibus celeriter advenientibus suadet,
473 ut Christianorum persecutione tandem supersedeatur, constitutioneque et edicto imperiali
nobis permittatur, ecclesias construere. Addit præterea mandatum, ut statas solitasque pro imperatore preces ad Deum funderemus. Talibus jussis illico ad rem collatis, per urbes passim omnes imperialia mandata proposita sunt, quæ palinodiam patratæ in nos persecutionis ejuscemodi
verbis continebant.»
Περὶ τῶν ὑπὲρ ἡμῶν ψηφισθέντων ἐγγράφως
τοῖς βασιλεῦσι.
CAPUT XXIII.
De eorumdem edictis in scripto pro Christianis
edilis.
Imperator Cæsar Gallerius Maximinus, Invictus,
Augustus, Pontifex Maximus, Thebaicus Maximus,
Sarmaticus Maximus v, Persarum Maximus, Germanicus Maximus, Egyptiacus Maximus ul, Carperum Maximus vi, Armeniorum Maximus, Medorum
Maximus, Adiabenorum Maximus, Trib. pot. xx,
imperator zis, Cos. vill, Pater patria, Proconsul;
et imperator Cæsar Flavius Valerius Constantinus,
Pius, Felix, Trib. pot. v, et Imperator Cæs. Valerius Licinius Trib. pot. iv, imperator, ill Cos.
Pater patria, Proconsul, provincialibus suis salutem. Inter alia quæ ex usu et utilitate reipublicæ
«Αὐτοκράτωρ Καίσαρ Γαλέριος Μαξιμίνος ᾿Ανίκητος, Σεβαστός, ᾿Αρχιερεὺς Μέγιστος, Θηβαϊκός
Μέγιστος, Σαρματικός Μέγιστος πέντακις, Περσών
Μέγισσος, Γερμανικός Μέγιστος, Αιγυπτιακός Μέσ
γιστος δις, Καρπών Μέγιστος ἐξάκις, ᾿Αρμενίων
Μέγιστος, Μέδων Μέγιστος, Αδιαβηνών Μέγιστος,
δημαρχικής εξουσίας τὸ εικοστόν, Αὐτοκράτωρ τὸ
εθ΄, Υπατος τὸ ὄγδον, Πατὴρ πατρίδος, Ανθύπατος, καὶ Αὐτοκράτωρ Καίσαρ Φλαύιος Ουαλλέριος
Κωνσταντίνος Εὐσεβής, Εὐτυχής· Δημαρχικῆς ἐξου
σίας τὸ πέμπτον· καὶ Αὐτοκράτωρ Καίσαρ Ουαλο
θέριος Λικίνιος, Δημαρχικῆς ἐξουσίας τὸ τέταρτον
Αὐτοκράτωρ, τὸ τρίτον Ύπατος, Πατήρ πατρίδος, promulgavimus, consilium quoque illud antea ce-
᾿Ανθύπατος, ἐπαρχιώταις ἰδίοις χαίρειν. Μεταξύ
τῶν λοιπῶν ἀ περὶ τοῦ χρησμοῦ καὶ πολυτελούς
τοῖς δημοσίοις διατυπούμεθα, ἡμεῖς μὲν βεβουλεύμεθα πρότερον κατὰ τοὺς ἀρχαίους νόμους καὶ τὴν
δημοσίαν ἐπιστήμην τὴν τῶν Ῥωμαίων, ἅπαντας
ἐπανορθώσασθαι, καὶ τούτου πρόνοιαν ποιήσασθαι·
ἵνα καὶ οἱ Χριστιανοὶ οἵτινες τῶν γονέων τῶν ἑαυ
τῶν καταλελοίπασι τὴν αἵρεσιν, εἰς ἀγαθὴν πρόθε
σιν
Καὶ
ἐπανέλθοιεν· ἐπείπερ τινὶ λογισμῷ τοσαύτη
αὐτοὺς πλεονεξία κατεσχήκει, καὶ ἄνοια κατειλήφει,
ὡς μὴ ἔπεσθαι τοῖς ὑπὸ τῶν πάλαι καταδειχθεῖσιν,
ἅπερ ίσως πρότερον καὶ οἱ γονεῖς αὐτῶν ἦσαν κατα
στήσαντες· ἀλλὰ κατὰ τὴν αὐτῶν πρόθεσιν καὶ ὡς
ἕκαστος ἐβούλετο, οὕτως ἑαυτοῖς καὶ νόμους ποιη·
σαι, καὶ τούτους παραφυλάττειν, καὶ ἐν διαφόροις
διάφορα πλήθη συνάγειν. Τοιγαροῦν τοιούτον ἡμῶν
προστάγματος παρακολουθήσαντος, ώστε ἐπὶ τα
τῶν ἀρχαίων κατασταθέντα ἑαυτοὺς μεταστήσειαν,
πλείστοι μεν κινδύνῳ ὑποβληθέντες, πλείστοι δὲ
ταραχθέντες, παντοίους θανάτους ὑπέφερον.
ἐπειδή, τῶν πολλῶν τῇ αὐτῇ ἀπονοίᾳ διαμενόντων,
ἑωρῶμεν μήτε τοῖς θεοῖς τοῖς ἐπουρανίοις τὴν ὀφει
λομένην θρησκείαν προσάγειν αὐτούς, μήτε τῇ τῶν
Χριστιανῶν προσέχειν· ἀφορῶντες εἰς τὴν ἡμετέραν
φιλανθρωπίαν καὶ τὴν διηνεκή συνήθειαν, δι' ἧς
εἰώθαμεν πᾶσιν ἀνθρώποις συγγνώμην απονέμειν
προθυμότατα, καὶ ἐν τούτῳ τὴν συγχώρησιν τὴν
ἡμετέραν ἐπεκτεῖναι δεῖν ἐνομίσαμεν, ἵνα αὖθις
ὦσι Χριστιανοί, καὶ τοὺς οἴκους ἐν οἷς συνήγοντο
συνήθως οὕτως ώστε. μηδὲν ὑπεναντίον τῆς ἐπιστήμης αὐτοὺς πράττειν. Δι' ἑτέρας δὲ ἐπιστολῆς τοῖς
δικασταῖς δηλώσομεν, τί αὐτοὺς παραφυλάξασθαι
Aliter hac reperiuntur apud Euseb. lib.
vui, cap. 17, ubi Licinius non additur.
Edicto hoc promulgato, Galler. Maximinus
PATROL. GR. CXLV.
pimus, ut secundum veteres leges et publicam Romanorum disciplinam rite omnia corrigerentur, et
providentia curaque susciperetur, ut Christiani
qui a majorum suorum institutis descivissent,
mentem meliorem reciperent. Tanta namque consilia nescio quo eos cupiditas invaserat, et tanta
dementia ceperat, ut ea quæ dudum a majoribus
promulgata et fortasse prius etiam a patribus eorum instituta sunt, rejicerent, et ex sententia sua,
prout cuique visum esset, leges ipsi sibi conderent,
easdem servarent, et variis in locis varios cogerent
conventus. Et cum edictum ejusmodi a nobis
esset propositum, ut ad instituta majorum colenda
se transferrent, quam plurimi eorum extremo adito
periculo, ærumnisque et cruciatibus toleratis, omnis generis supplicia pertulere. 474 Nos vero,
quod multos videamus in concepta dementia persistentes, neque cœlestibus diis debitum præstare
honorem, neque etiam ipsa Christianorum sacra
colere, humanitatem nobis perpetuamque consuetudinem nostram conservandam esse duximus, per
quam ignoscere veniamque concedere omnibus
hominibus libentissime solemus.Itaque gratiam eam
nostram ad id genus hominum quoque extendere
est visum, ut scilicet rursum Christiani sint, et in
domibus suis conventus solitos ita agant, ut nihil
contra disciplinam publicam committant. Per alias
autem litteras judicibus, quid eos observare oporteat, indicabimus. Quapropter cum hoc illis permittamus, merito illi Deo suo supplicare debent
pro nostra, reipublicæ et sua ipsorum salute, ut
modis omnibus et publicæ res incolumes sint, et
misere diem clausit extremum. (Eutr., Oros.,
Pomp.)
Chapter XXIVCaput XXIV
col. 1259–1260page 353 of 392
Caput XXIII
PG 145:1259δεήσει· Όθεν κατ' αὐτὴν τὴν συγχώρησιν τὴν ἡμε τέραν οφείλουσι τὸν ἑαυτῶν Θεὸν ἱκετεύειν περὶ τῆς σωτηρίας τῆς ἡμετέρας, καὶ τῶν δημοσίων καὶ τῶν ἑαυτῶν· ἵνα κατὰ πάντα τρόπον καὶ τὰ δημόσια παρασχεθῇ ὑγιο, καὶ αμέριμνοι ζῆν ἐν τῇ ἑαυτῶν ἐστία δυνηθῶσι.» Τὰ μὲν οὖν τῆς παλινωδίας ταῦτα· καὶ τὰ γράμματα κατὰ τῆς ᾿Ασίας ἤπλωτο· καὶ ἐπαρχίαι καὶ πόλεις αὐτὰ ἀνεγίνωσκον. ΚΕΦΑΛ. ΚΔ'. Περὶ τῆς ἐπιπλάστου Μαξιμίνου ὑπὲρ ἡμῶν αγράφου διαταγής. Ὁ δ' ἐπ᾿ ᾿Ανατολῆς τύραννος Μαξιμίνος, άτε δή τῶν ἄλλων δεισιδαιμονέστερος, καὶ τῷ όλων Θεῷ ἀεὶ διὰ μάχης είναι εθέλων, οὐδαμῶς τοῖς γραφεῖσιν ἀρκεῖτο, ἀλλὰ καὶ τοῖς ἀμφ' αὐτὸν λό γοις ἐκέλευε μόνοις τὸν καθ᾿ ἡμῶν πόλεμον ένα στέλλειν. Τῇ γὰρ τῶν κρειττόνων ψήφῳ καὶ αὐτὸν οὐκ ἦν εἰς τὸ φανερὸν ἀντιλέγειν· ἐν τῇ κατ᾿ αὐτὸν μηδ' ἀναγνώσεως ἀξιώσας το γράμμα, ἀγράφῳ προστάγματι δολίως τὸν διωγμὸν ἐπεῖχε· καὶ Στο βῖνος μὲν ὁ παρ' αὐτῷ ἐξοχώτατος τοῖς κατ᾿ ἔθνε ἡγουμένοις, τὴν βασιλέως γνώμην ἐμφαν ή καθιστών ἔγραφαν ὡς πάλαι ώρισται τοὺς καὶ ἀλλοτρία συνηθεία δοκοῦντας ἀκολουθεῖν τοῖς θεοῖς τὰς θρη σκείας ἐπιτελεῖν. Ενστασις δέ τινων πολὺν ἐπίγειος κίνδυνον. Οθεν δόξαν ἐκείνοις, ἵν' εἴ τις τῶν Χρισ στιανῶν τοῦ ἰδίου ἔθνους τὴν θρησκείαν μετιών εὑρεθείη, ἀφίστηται μὲν τοῦ κινδύνου· καὶ μή τινα ἐκ τῆς τοιαύτης αιτίας κολάζειν, ἐπείπερ πολλῷ χρόνῳ πεῖραν ἔδοσαν, μὴ τῶν σφετέρων ενστάσεων ἀναχωρεῖν. Γράφειν τε καὶ τοῖς ἄλλοις ἐκέλευεν ή γραφή, μὴ προσῆκον ἐκείνοις περαιτέρω φροντίδα περὶ Χριστιανῶν ποιεῖσθαι· οἱ δὴ καὶ ἐπαληθεύειν νομίσαντες τὴν προαίρεσιν, διά γραμμάτων άπασι τὴν γνώμην ἐμφανῆ τοῦ κρατοῦντος ἐποίουν. Καὶ οὐ λόγοις καὶ γράμμασι ταῦτα προυχώρει αλλά καὶ αὐτοὶ πρότερον, οὓς καθειργμένους εἶχον διὰ τὸν θεῖον λόγον, δι' ἑαυτῶν ἐπὶ μέσου προάγοντες ἠλευθέρουν· καὶ τοὺς ἐν μετάλλοις ανίεσαν. Μπα τηνται δὲ ἄρα βασιλεῖ δοκούντας κατά γνώμην πρτατειν πάντως. Τούτων δ' ἐπιπολασθέντων, αὐτίκα ἦν ὁρᾶν ἐκ βαθυτάτου σκότους φῶς ἀθρόον ἐκλάμ ἐκκλησίαι τε συνεκροτοῦντο, καὶ σύνοδοι συμ πληθεῖς ἡθροίζοντο· καὶ πᾶς τις τῶν ἐθνῶν ὁρῶν ἔκπληκτος ἦν, τὸ τῆς μεταβολῆς ἑτοίμον ὑπερφυώς θαυμάζων, καὶ μέγαν μόνον εἶναι Θεὸν τῶν Χρι στιανῶν ἐκβοῶν. Ἡμῶν δ᾽ ὅσοι τὸν ἀγῶνα γενναίως διήνεγκαν, μετά παρρησίας διέπρεπον· οἷς δὲ νο σήσαι συνέβη κατὰ ψυχὴν τῇ τῶν δεινῶν προσβολῇ, τὰ σφῶν θεραπεύειν ἠπείγοντο, δεξιὰν αὐτοῦντες παρ᾽ ὧν τὰ τῆς πίστεως ἐῤῥωτο. Ελιπάρουν τε Θεόν ἱκετεύειν ἵλεων αὐτοῖς ἐνιδεῖν μετὰ κατηφοῦς καὶ συντετριμμένου τοῦ σχήματος. Οἱ δ' ἐν μετάλλοις λυθέντες φαιδροί τινες καὶ γεγανωμένον ὁρῶντες καὶ παρρησίας πλήρεις ἐπὶ τὰς πατρίδας θεσαν, ἀῤῥήτου τε εὐφροσύνης, ἢν οὐδὲ λόγῳ παριστών ῥᾴδιον, ἔμπλεῳ. Ὁδοὶ δὲ καὶ λεωφόρο παιάνων και ᾀσμάτων ἦσαν μεσταὶ τῶν ὁδοιπόρων, Θεὸν δοξα Που
psi in domibus suis citra sollicitam curam et δεήσει· Όθεν κατ' αὐτὴν τὴν συγχώρησιν τὴν ἡμε
anxietatem vivere possint.» Et palinodia quidem
sic se habuit, litteræque imperatoriæ per Asiam
vulgabantur, et passim in provinciis et urbibus
legebantur.
τέραν οφείλουσι τὸν ἑαυτῶν Θεὸν ἱκετεύειν περὶ
τῆς σωτηρίας τῆς ἡμετέρας, καὶ τῶν δημοσίων
καὶ τῶν ἑαυτῶν· ἵνα κατὰ πάντα τρόπον καὶ τὰ
δημόσια παρασχεθῇ ὑγιο, καὶ αμέριμνοι ζῆν ἐν τῇ
ἑαυτῶν ἐστία δυνηθῶσι.» Τὰ μὲν οὖν τῆς παλινωδίας ταῦτα· καὶ τὰ γράμματα κατὰ τῆς ᾿Ασίας
ἤπλωτο· καὶ ἐπαρχίαι καὶ πόλεις αὐτὰ ἀνεγίνωσκον.
CAPUT XXIV.
De simulata et fucata Maximinipro Christianis sine
scripto promulgatione.
Maximinus vero, Orientis tyrannus, qui præ aliis
superstitioni deorumque cultui deditus, bellum
cum rerum omnium Deo perpetuum gerere constituerat, scriptum ejusmodi non approbavit. Itaque
præfectos familiaresque suos verbis tantummodo
reprimere jussit susceptum contra nos bellum. Et
quod sententiæ eorum, qui potestate et opibus eum
antecellerent, repugnare non posset, in ditione
sua litteras eas ne lectione quidem et recitatione
dignatus, edicto sine scripto promulgato, dolose
persecutionem inhibuit. Sabinus vero summum
apud eum præfecturæ magistratum gerens, populorum præfectis principis sui voluntatem publice per
litteras insinuavit: jamdudum constitutum decretumque esse, ut qui peregrinas consuetudines consectari viderentur, diis cultum suum præstarent:
et pertinaciam quorumdam multum excitasse discriminis. 475 Quamobrem principibus visum esse,
si quis Christianorum gentis suæ sacra colere com.
periretur, ut si extra periculum esset, eamque ob
causam tormentis non subjiceretur. Longo jam eos
tempore ea de se documenta præbuisse, ut a destinata sua constantia non declinent. Scriptum id
Sabini aliis quoque magistratibus demandabat significari, non debere amplius eos deChristianis esse
sollicitos: qui sane jussa ea veritate niti arbitrati,
per epistolas publice principis sententiam omnibus
declararunt. Et non verbis tantum litterisque hæc
ata, verum etiam ipsi statim quos in custodiis
propter divinum verbum clausos habebant, in publicum productos liberos dimiserunt, et ad metalla
damnatos absolverunt. Quod cum ita facerent,
gratificari se imperatori suo existimarunt. Sed ea
in re admodum sunt falsi. Hæc rerum facies cum
sic exhibita esset, statim ex altissimis ingentem
lucem exortam esse homines viderunt. Ecclesiæ
frequentabantur, conventus numerosissimi cogebantur, et ex gentibus hæc quisque cernens obstupescebat, mirificamque rerum mutationem admirabatur, solum Christianorum Deum magnum esse
acclamans. Nostrorum autem hominum quicunque
generose et fortiter agonem pertulissent, publice
cum ingenti libertate in veneratione erant. At qui
per animorum imbecillitatem infirmiores in maloFum colluctatione fuissent, lapsus suos per penitentiam sarcire et curare festinabant, dextras eorum
qui fidem salvam conservassent prensantes,eosdem
Euseb. lib. 1x, cap. 1.
Περὶ τῆς ἐπιπλάστου Μαξιμίνου ὑπὲρ ἡμῶν
αγράφου διαταγής.
Ὁ δ' ἐπ᾿ ᾿Ανατολῆς τύραννος Μαξιμίνος, άτε δή
τῶν ἄλλων δεισιδαιμονέστερος, καὶ τῷ
όλων
Θεῷ ἀεὶ διὰ μάχης είναι εθέλων, οὐδαμῶς τοῖς
γραφεῖσιν ἀρκεῖτο, ἀλλὰ καὶ τοῖς ἀμφ' αὐτὸν λόγοις ἐκέλευε μόνοις τὸν καθ᾿ ἡμῶν πόλεμον ένα
στέλλειν. Τῇ γὰρ τῶν κρειττόνων ψήφῳ καὶ αὐτὸν
οὐκ ἦν εἰς τὸ φανερὸν ἀντιλέγειν· ἐν τῇ κατ᾿ αὐτὸν
μηδ' ἀναγνώσεως ἀξιώσας το γράμμα, ἀγράφῳ
προστάγματι δολίως τὸν διωγμὸν ἐπεῖχε· καὶ Στο
βῖνος μὲν ὁ παρ' αὐτῷ ἐξοχώτατος τοῖς κατ᾿ ἔθνε
ἡγουμένοις, τὴν βασιλέως γνώμην ἐμφαν ή καθιστών
ἔγραφαν ὡς πάλαι ώρισται τοὺς καὶ ἀλλοτρία
συνηθεία δοκοῦντας ἀκολουθεῖν τοῖς θεοῖς τὰς θρη
σκείας ἐπιτελεῖν. Ενστασις δέ τινων πολὺν ἐπίγειος
κίνδυνον. Οθεν δόξαν ἐκείνοις, ἵν' εἴ τις τῶν Χρισ
στιανῶν τοῦ ἰδίου ἔθνους τὴν θρησκείαν μετιών
εὑρεθείη, ἀφίστηται μὲν τοῦ κινδύνου· καὶ μή τινα
ἐκ τῆς τοιαύτης αιτίας κολάζειν, ἐπείπερ πολλῷ
χρόνῳ πεῖραν ἔδοσαν, μὴ τῶν σφετέρων ενστάσεων
ἀναχωρεῖν. Γράφειν τε καὶ τοῖς ἄλλοις ἐκέλευεν ή
γραφή, μὴ προσῆκον ἐκείνοις περαιτέρω φροντίδα
περὶ Χριστιανῶν ποιεῖσθαι· οἱ δὴ καὶ ἐπαληθεύειν
νομίσαντες τὴν προαίρεσιν, διά γραμμάτων άπασι
τὴν γνώμην ἐμφανῆ τοῦ κρατοῦντος ἐποίουν. Καὶ
οὐ λόγοις καὶ γράμμασι ταῦτα προυχώρει αλλά
καὶ αὐτοὶ πρότερον, οὓς καθειργμένους εἶχον διὰ
τὸν θεῖον λόγον, δι' ἑαυτῶν ἐπὶ μέσου προάγοντες
ἠλευθέρουν· καὶ τοὺς ἐν μετάλλοις ανίεσαν. Μπατηνται δὲ ἄρα βασιλεῖ δοκούντας κατά γνώμην
πρτατειν πάντως. Τούτων δ' ἐπιπολασθέντων, αὐτίκα
ἦν ὁρᾶν ἐκ βαθυτάτου σκότους φῶς ἀθρόον ἐκλάμ
ἐκκλησίαι τε συνεκροτοῦντο, καὶ σύνοδοι συμ
πληθεῖς ἡθροίζοντο· καὶ πᾶς τις τῶν ἐθνῶν ὁρῶν
ἔκπληκτος ἦν, τὸ τῆς μεταβολῆς ἑτοίμον ὑπερφυώς
θαυμάζων, καὶ μέγαν μόνον εἶναι Θεὸν τῶν Χρι
στιανῶν ἐκβοῶν. Ἡμῶν δ᾽ ὅσοι τὸν ἀγῶνα γενναίως
διήνεγκαν, μετά παρρησίας διέπρεπον· οἷς δὲ νο
σήσαι συνέβη κατὰ ψυχὴν τῇ τῶν δεινῶν προσβολῇ,
τὰ σφῶν θεραπεύειν ἠπείγοντο, δεξιὰν αὐτοῦντες
παρ᾽ ὧν τὰ τῆς πίστεως ἐῤῥωτο. Ελιπάρουν τε Θεόν
ἱκετεύειν ἵλεων αὐτοῖς ἐνιδεῖν μετὰ κατηφοῦς καὶ
συντετριμμένου τοῦ σχήματος. Οἱ δ' ἐν μετάλλοις
λυθέντες φαιδροί τινες καὶ γεγανωμένον ὁρῶντες
καὶ παρρησίας πλήρεις ἐπὶ τὰς πατρίδας θεσαν,
ἀῤῥήτου τε εὐφροσύνης, ἢν οὐδὲ λόγῳ παριστών
ῥᾴδιον, ἔμπλεῳ. Ὁδοὶ δὲ καὶ λεωφόρο παιάνων και
ᾀσμάτων ἦσαν μεσταὶ τῶν ὁδοιπόρων, Θεὸν δοξα
Που
col. 1261–1262page 354 of 392
PG 145:1261ζόντων τῇ παρὰ δόξαν ἐλευθερίᾳ· καὶ τοὺς ὀλίγῳ πρότερον σφοδρῶς τῶν πατρίδων ἐληλαμένους εἶδες ἂν φαιδρῷ προσώπῳ τὰς ἐστίας ἀπολαμβάνοντας ὥστε καὶ τοὺς πρὶν καθ᾿ ἡμῶν ὠρυομένους τοῖς παρ' ἐλπίδα πραττομένοις ὁρῶντας ἡμῖν ἐπαγάλλι σθαι. ΚΕΦΑΛ. ΚΕ'. Περὶ τοῦ κατ' Αντιόχειαν νεοπαγούς ξοάνου, ὁ Θεότεκνος καινούργησε. Ταῦτα δ' ἐν νῷ βαλών Μαξιμίνος ὁ τῆς Ἑας τύραννος, οὐδ᾽ ἐπ᾿ ἐνιαυτοῦ τό ἥμισυ καρτερῶν διαγέγονε. Πῶς γὰρ φέρειν εἶχεν, οὕτω τήν του Χρι στοῦ ποίμνην πληθυνομένην ὁρῶν, μισόκαλος ὧν ὁ δυσμενὴς καὶ μισόχριστος; 'Αμέλει τοι καὶ τὴν δο κοῦσαν εἰρήνην τέως διασπὴν ἐθέλων, πρῶτον μὲν τὰς ἐν τοῖς κοιμτηρίοις ἡμῶν συνόδους ἀπελεγεν εἶτα τέχνῃ δή τινι αὐτὸς ἑαυτῷ τοῖς τῆς ᾿Αντιόχου πολίταις διαπρεσβεύετο, μή τινα των Χριστιανών ζητῶν τὴν ᾿Αντιόχου οἰκεῖν ἐπιτρέψαι· ἐν μεγίστη δε χάριτος μοίρᾳ σφᾶς τοῦτ' οἴεσθαι δράσαντας ἔχειν. Καὶ ἄλλοις δ' ὑπέβαλλε τὰ ἴσα διενεργεῖν· ὧν πρῶτος Θεότεκνος ἦν, ἀνὴρ γόης καὶ πονηρότατος, καὶ οὐδαμῶς τῆς προσωνυμίας μετέχων· λογιστεύειν δ᾽ ἐδόκει κατ' ἐκεῖνον δῆτα τὸν χῶρον. Πάμπολλα δε καθ' ἡμῶν στρατηγήσας οὗτος, καὶ σφοδρῶς τῆ καθ᾿ ἡμῶν συκοφαντία μάλα χρησάμενος, οἷά τινας φῶρας ἀπελαύνειν ἡμᾶς σπουδὴν ἐποιεῖτο ὅθεν καὶ πολλοῖς θανάτου διάκονος γεγονώς, τέλος εἰδωλόν τι Διὸς φιλίου ἐπαοιδίαις καὶ γοητείαις ἀνήγειρε, θυσίας τε καὶ μυήσεις, καὶ ἀλλ᾽ ἅττα εξάγιστα καὶ ἀκαθάρτους δή τινας καθάρσεις ἐπινοῶν, ἄχρι δὴ καὶ ἐς βασιλέα τὰς τῶν χρηστῶν τερατείας διέσωζε. σκοπὸν δὲ τοῦ κρατούντος ήρημενος πράτ τειν, καὶ ἀγεννή κολακείαν ἐπιδεδειγμένος, κατά Χριστιανῶν ἐκέκει τὸ ξόανον· ἔλεγε γὰρ τὸν Θεόν ἀσχάλλοντα κελεύειν ἔξω πυλῶν ἐλαύνειν καὶ τῶν περιοίκων ἀγρῶν ὡς πορρωτέρω ποιεῖν, οἷά τινας ἀσπόνδους εχθρούς τους Χριστιανούς. Ἐπεὶ δὲ ταῦτα καὶ κατὰ γνώμην ἦσαν τῷ βασιλεῖ, κεχαρισμένα καὶ οἱ λοιποὶ τῶν πόλεων αρχηγοί δρὴν ἐθέλοντες, τὰ ἴσα καθ' εψηφίζοντο, καὶ τοῖς ὑπ' αὐτοὺς ὑπη κόοις διήγγελλον. Ἐν οὐ πολλῷ δὲ καὶ αὐτοῦ συ επιψηφισαμένου τοῦ τυράννου, αὖθις ὁ καθ' ἡμῶν ἀνερριπίζετο διωγμός. Καὶ ἱερεῖς μὲν κατὰ πόλεις, οἱ τῶν ἀνθρώπων ἦταν διάσημοι, ἀρχιερεῖς τε πρὸς τούτοις, οἱ δόξης πρότερον σκον εἰς τὸ ἀκρότατον οἷς δὴ καὶ πολλή τις ἦν ἡ σπουδὴ περὶ τὴν θρη σκείαν. Καὶ τοίνυν ἢ ἐς ἄκρον τοῦ ἄρχοντος δεισιδαιμονία τοὺς ὑπ' αὐτὸν ἅπαντας, άτε δήτ' ἐκείν θέλοντας χάριν ἀφοσιοῦν, καθ᾿ ἡμῶν ἐκίνει τα μηδε λόγῳ πράττειν μετά, μεγίστων οιόμενοι παρ' ἐκεί που κατατυγχάνειν χρηστών, εἴ γε καθ' ἡμῶν καινοτέρων κακοηθειών ἐφευρεται και πορισταί γές ποιντο.
ECCLESIASTICÆ HISTORIÆ LIB. VII.
ζόντων τῇ παρὰ δόξαν ἐλευθερίᾳ· καὶ τοὺς ὀλίγῳ que submisso et sordidato habitu et spiritu conπρότερον σφοδρῶς τῶν πατρίδων ἐληλαμένους εἶδες
ἂν φαιδρῷ προσώπῳ τὰς ἐστίας ἀπολαμβάνοντας
ὥστε καὶ τοὺς πρὶν καθ᾿ ἡμῶν ὠρυομένους τοῖς
παρ' ἐλπίδα πραττομένοις ὁρῶντας ἡμῖν ἐπαγάλλιtrito, ut Deum precibus suis propitium sibi redderent orantes. Ad metallum damnati liberabantur:
lætique atque hilares cum libertate multa, incredibili atque ineffabili gaudio pleni, in patriam suam
redibant. Itinera publicæque viæ triumphalibus
hymnis et carminibus, viatoribus Deum de inopinata libertate glorificantibus, resonabant. Et qui
paulo ante violenter patria sua exacti erant, eos vultu jucundo ad focos penatesque suos reverti
vidisses: et qui antehac contranos rugierant, insperatam rerum mutationem cernentes, nobiscum congratulantes exsultabant.
σθαι.
Περὶ τοῦ κατ' Αντιόχειαν νεοπαγούς ξοάνου,
ὁ Θεότεκνος καινούργησε.
Ταῦτα δ' ἐν νῷ βαλών Μαξιμίνος ὁ τῆς Ἑας
τύραννος, οὐδ᾽ ἐπ᾿ ἐνιαυτοῦ τό ἥμισυ καρτερῶν
διαγέγονε. Πῶς γὰρ φέρειν εἶχεν, οὕτω τήν του Χριστοῦ ποίμνην πληθυνομένην ὁρῶν, μισόκαλος ὧν ὁ
δυσμενὴς καὶ μισόχριστος; 'Αμέλει τοι καὶ τὴν δο
κοῦσαν εἰρήνην τέως διασπὴν ἐθέλων, πρῶτον μὲν
τὰς ἐν τοῖς κοιμτηρίοις ἡμῶν συνόδους ἀπελεγεν·
εἶτα τέχνῃ δή τινι αὐτὸς ἑαυτῷ τοῖς τῆς ᾿Αντιόχου
πολίταις διαπρεσβεύετο, μή τινα των Χριστιανών
ζητῶν τὴν ᾿Αντιόχου οἰκεῖν ἐπιτρέψαι· ἐν μεγίστη
δε χάριτος μοίρᾳ σφᾶς τοῦτ' οἴεσθαι δράσαντας
ἔχειν. Καὶ ἄλλοις δ' ὑπέβαλλε τὰ ἴσα διενεργεῖν· ὧν
πρῶτος Θεότεκνος ἦν, ἀνὴρ γόης καὶ πονηρότατος,
καὶ οὐδαμῶς τῆς προσωνυμίας μετέχων· λογιστεύειν
δ᾽ ἐδόκει κατ' ἐκεῖνον δῆτα τὸν χῶρον. Πάμπολλα
δε καθ' ἡμῶν στρατηγήσας οὗτος, καὶ σφοδρῶς τῆ
καθ᾿ ἡμῶν συκοφαντία μάλα χρησάμενος, οἷά τινας
φῶρας ἀπελαύνειν ἡμᾶς σπουδὴν ἐποιεῖτο ὅθεν καὶ
πολλοῖς θανάτου διάκονος γεγονώς, τέλος εἰδωλόν
τι Διὸς φιλίου ἐπαοιδίαις καὶ γοητείαις ἀνήγειρε,
θυσίας τε καὶ μυήσεις, καὶ ἀλλ᾽ ἅττα εξάγιστα καὶ
ἀκαθάρτους δή τινας καθάρσεις ἐπινοῶν, ἄχρι δὴ
καὶ ἐς βασιλέα τὰς τῶν χρηστῶν τερατείας διέσωζε.
σκοπὸν δὲ τοῦ κρατούντος ήρημενος πράττειν, καὶ ἀγεννή κολακείαν ἐπιδεδειγμένος, κατά
Χριστιανῶν ἐκέκει τὸ ξόανον· ἔλεγε γὰρ τὸν Θεόν
ἀσχάλλοντα κελεύειν ἔξω πυλῶν ἐλαύνειν καὶ τῶν
περιοίκων ἀγρῶν ὡς πορρωτέρω ποιεῖν, οἷά τινας
ἀσπόνδους εχθρούς τους Χριστιανούς. Ἐπεὶ δὲ ταῦτα
καὶ κατὰ γνώμην ἦσαν τῷ βασιλεῖ, κεχαρισμένα καὶ
οἱ λοιποὶ τῶν πόλεων αρχηγοί δρὴν ἐθέλοντες, τὰ
ἴσα καθ' εψηφίζοντο, καὶ τοῖς ὑπ' αὐτοὺς ὑπη
κόοις διήγγελλον. Ἐν οὐ πολλῷ δὲ καὶ αὐτοῦ συ
επιψηφισαμένου τοῦ τυράννου, αὖθις ὁ καθ' ἡμῶν
ἀνερριπίζετο διωγμός. Καὶ ἱερεῖς μὲν κατὰ πόλεις,
οἱ τῶν ἀνθρώπων ἦταν διάσημοι, ἀρχιερεῖς τε πρὸς
τούτοις, οἱ δόξης πρότερον σκον εἰς τὸ ἀκρότατον·
οἷς δὴ καὶ πολλή τις ἦν ἡ σπουδὴ περὶ τὴν θρησκείαν. Καὶ τοίνυν ἢ ἐς ἄκρον τοῦ ἄρχοντος δεισιδαιμονία τοὺς ὑπ' αὐτὸν ἅπαντας, άτε δήτ' ἐκείν
θέλοντας χάριν ἀφοσιοῦν, καθ᾿ ἡμῶν ἐκίνει τα μηδε
λόγῳ πράττειν μετά, μεγίστων οιόμενοι παρ' ἐκεί
που κατατυγχάνειν χρηστών, εἴ γε καθ' ἡμῶν
καινοτέρων κακοηθειών ἐφευρεται και πορισταί γές
ποιντο.
L. Curator. C. De mod. mulet.
476 CAPUT XXV.
De statua nova Antiochiæ, quam Theotecnus recens
erexit.
In hac porro sententia Maximinus Orientis tyrannus non bene sex menses perduravit. Quomodo
enim ille qui honestaus omnis inimicus, sævus et
adversarius Christi esset, tantopere augeri lætarique Christi gregem pateretur? Illicet quæ tum esse
videbatur pacem dissoluturus, primum quidem
conventus nostros in cœmeteriis prohibuit: deindo
vero techna quadam ipse ad seipsum Antiochenorum nomine per cives eorum legationem misit, id
agens, ut ne cui Christianorum eam urbem incolere
permitteretur: maximamque illosa se gratiam inituros illis significavit, si hoc ipsi adversus Christianos per assimulationem facere viderentur. Sed
aliis quoque item ut facerent, suggessit. Quorum
præcipuus Theotecnus erat, vir impostor, et ingenio depravatissimo præditus, nomineque suo indignissimus, logistæ sive curatoris et rationalis
munus ea in regione gerens. Multa autem veluti
dux quidam contra nos molitus, sycophantiisque
plurimum usus, ad studio habuit, ut nos tanquam
fures et prædones abigeret. Quapropter cum multis auctor et minister cædis fuisset, postremo simulacrum quoddam Jovis qui amicitiis contrahendis
præest, incantationum et imposturarum ergo erexit, et sacrificia, initiationes aliaque detestanda, et
impuras impiasque expiationes et purificationes
instituit. Quæ res una cum ejus idoli responsis ad
principem etiam ipsum pervenit. Theotecnus porro
per illiberalem fœdamque assentationem veluti
speculatorem imperatoris constituere volens, simulacrum ipsum adversus Christianos concitavit.
Dixit enim, eum Deum iratum, Christianos perinde
atque perpetuos et irreconciliabiles hostes ex urbe
et agris circumjacentibus quam longissime expelli
jubere. Posteaquam hæc imperatori perplacuere,
aliarum quoque urbium duces et præfecti gratificari illi studentes, eadem contra nos constituerunt,
populisque et civibus suis denuntiarunt. Nec ita
multum temporis intercessit, et tyrannus ipse calculum et sententiam quoque suam ad decretum
hujusmodi adjecit. Itaque aoris adversus nos excitata est persecutio. Et sacerdotes aliis hominibus
celebriores per urbes passim, pontifices præterea,
qui existimationem et gloriam summam consecuti
fuerant, deorumque cultui maxime studebant, Ma-
Chapter XXVI, XXVIICaput XXVI, XXVII
col. 1263–1264page 355 of 392
Caput XXV
PG 145:1263ΚΕΦΑΛ. ΚϚ Περὶ τῶν κατὰ Χριστοῦ ἐπιπλάστι μνημάτων. Οἷα δ᾽ αὐτῶν καὶ τὰ ἐπιτηδεύματα· ὑπε γάρ τινα πλασάμενοι οὐκ ἄπο γνώμης τοῦ τὸ τεκταίνοντος πάσης βλασφημίας ἐπέκεινα, σεις δῆθεν Πιλάτου καὶ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἐπὶ τὴν ὑπὸ χεῖρα σφῶν διαπέμπονται. Κ προγραμμάτων προηγουμένων, ὥστ᾽ ἐκδηλ καθιστᾷν ἅπασι, καὶ παισὶ πᾶσι, προκεῖσθ εἰς μελέτην τοῖς γραμματιστοῖς πρόσταγμα προ πάσης μνημης ταῦτα κατέχειν. Τούτων γενομένων, ἕτερός τις ὂν δοῦκα προσαγορεύ μαίοις ἔθιμον, περὶ Δαμασκὸν τῆς Φοινίας τινα αγοραῖα καὶ ἐπίτριπτα συλλαβών, πληγ λει πολλὰς ἐπιθεῖναι βίαν ἐπάγων, ἐγγράς λογεῖν, ὡς τὰ Χριστιανῶν μὲν πάλαι άσπο ἀκόλαστα δέ τινα συνεγνωκέναι τοὺς ἐν το τοῖς αὐτοῖς τεταγμένους, καὶ ἀθέμιτα τοῖ; κοῖς ἐνεργεῖν· καὶ ἀλλ᾽ ἄττα συγγενῆ τοῖς νοις, ὡς ἂν γε τὸ καθ᾽ ἡμᾶς διαβάλλειν δόγ δὴ τοιαύτας φωνὰς καὶ αὐτὸς γράμμασιν ἐσ ἀνέπεμπε βασιλεῖ· ἃ δὴ καὶ βουλαῖς ἐκείνο πᾶσαν πόλιν και χώραν δημοσία προστίθε πολὺ τὸ ἐν μέσῳ, καὶ ὁ μὲν τῶν τοιούτων γὸς ἄξια τῶν κατὰ Χριστοῦ ὕβρεων τὰ γῆς ζεται, αὐτόχειρ γενόμενος ἑαυτοῦ· καθ᾿ ἐ διωγμοί, καὶ φυγαί, καὶ δήμων ἐπαναστα ὅσα τοῖς προτέροις ἐφάμιλλα ὡς καί τις και περιδόξων τε καὶ λαμπρῶν εἴσω γιατί χειρῶν, απαραιτήτως ὑποσχεῖν ἐσχάτην του τον θάνατον. ΚΕΦΑΛ. ΚΖ'. Περὶ τῶν τότε μαρτυρησάντων, καὶ τὸ στήλαις χαλκαῖς καθ᾿ ἡμῶν προσταγμά Καὶ δή τινες ἐν Ἐμέσῃ, τῆς Φοινίκης δ πόλις, τρεῖς τὸν Χριστὸν ὁμολογήσαντες, θ απερρίφησαν· ῶν εἰς ἐπίσκοπος Σιλβανός ἦν, ἐς βαθὺ γήρως ἐληλακώς, ὡς καὶ μ᾿ ἵπ λειτουργήματα διανύσαι. Ἐπὶ δὴ τούτῳ τῷ λ καὶ Πέτρος ὁ τῆς ᾿Αλεξανδρείας ποιμὴν ἐν ἐπ ποις θεῖον ὄντως ἀρχέτυπον ἀρετῆς τε χάριν τῆς τῶν θείων λόγων ἐκ νέου ἀσκήσεως, ἀναρπ γεγονώς, μή τινος εὐλόγου προηγησαμένες α τοῦτο δὴ Μαξιμίνου προστάξαντος, ξέψει τὴν λὴν ἀποτέμνεται σὺν αὐτῶ δὲ καὶ ἄλλοι τῶν Αἴγυπτον ἐπισκόπων πολλοί· καὶ Λουκιανός σβύτερος ἐν ἐγκρατεῖ βίῳ καὶ λόγων ἱερῶν ἐπισ ἐπὶ τὴν Νικομήδους ἀχθεὶς, καὶ βασιλέως παρα
ximinus constituit: 477 atque insuper summa ipsius superstitio subditos suos populos omn
gratificari illi contendebant, ita contra nos commovit, ut sævitiam eorum quam in nos exerc
verbis persequi non liceat. Maximas quippe se ab eo utilitates consecuturos arbitrabantur, si n
contra nos rerum insolentiumque injuriarum inventores exstitissent et administri. Quo mɛ
ligentia in id studium, ut nobis incommodarent, incubuere.
CAPUT XXVI.
De confictis et falsis adversus Christum commentariis.
Περὶ τῶν κατὰ Χριστοῦ ἐπιπλάστι
μνημάτων.
Οἷα δ᾽ αὐτῶν καὶ τὰ ἐπιτηδεύματα· ὑπε
γάρ τινα πλασάμενοι οὐκ ἄπο γνώμης τοῦ τὸ
τεκταίνοντος πάσης βλασφημίας ἐπέκεινα,
σεις δῆθεν Πιλάτου καὶ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν
ἐπὶ τὴν ὑπὸ χεῖρα σφῶν διαπέμπονται. Κ
προγραμμάτων προηγουμένων, ὥστ᾽ ἐκδηλ
καθιστᾷν ἅπασι, καὶ παισὶ πᾶσι, προκεῖσθ
εἰς μελέτην τοῖς γραμματιστοῖς πρόσταγμα
προ πάσης μνημης ταῦτα κατέχειν. Τούτων
γενομένων, ἕτερός τις ὂν δοῦκα προσαγορεύ
μαίοις ἔθιμον, περὶ Δαμασκὸν τῆς Φοινίας
τινα αγοραῖα καὶ ἐπίτριπτα συλλαβών, πληγ
λει πολλὰς ἐπιθεῖναι βίαν ἐπάγων, ἐγγράς
λογεῖν, ὡς τὰ Χριστιανῶν μὲν πάλαι άσπο
ἀκόλαστα δέ τινα συνεγνωκέναι τοὺς ἐν το
τοῖς αὐτοῖς τεταγμένους, καὶ ἀθέμιτα τοῖ;
κοῖς ἐνεργεῖν· καὶ ἀλλ᾽ ἄττα συγγενῆ τοῖς
νοις, ὡς ἂν γε τὸ καθ᾽ ἡμᾶς διαβάλλειν δόγ
δὴ τοιαύτας φωνὰς καὶ αὐτὸς γράμμασιν ἐσ
ἀνέπεμπε βασιλεῖ· ἃ δὴ καὶ βουλαῖς ἐκείνο
πᾶσαν πόλιν και χώραν δημοσία προστίθε
πολὺ τὸ ἐν μέσῳ, καὶ ὁ μὲν τῶν τοιούτων
γὸς ἄξια τῶν κατὰ Χριστοῦ ὕβρεων τὰ γῆς
ζεται, αὐτόχειρ γενόμενος ἑαυτοῦ· καθ᾿ ἐ
διωγμοί, καὶ φυγαί, καὶ δήμων ἐπαναστα
ὅσα τοῖς προτέροις ἐφάμιλλα ὡς καί τις
και περιδόξων τε καὶ λαμπρῶν εἴσω γιατί
χειρῶν, απαραιτήτως ὑποσχεῖν ἐσχάτην του
Compositis sane quidem et confictis, qui rerum
talium architecto et auctori non displicerent,
blasphemiam et maledicentiam omnem exsuperantibus commentariis, interrogationes scilicet
Pilati et Servatoris nostri continentibus, in ditiones eos suas miserunt: epistola quadam, ut
scriptum id omnibus publicaretur, præfixa:
mandatum etiam additum, ut litteratores librum
talem pueris omnibus, in quo primis rudimentis
se exercerent, teneramque memoriam veneno tali
imbuerent, legendum proponerent. Hæc cum ita
fierent, alius quidam quem Romani ducem vocare
solent, circa Damascum Phœniciæ, mulierculis quibusdam circumforaneis et flagitiosis comprehensis
vim afferens, plagas minitatus est, nisi testimonio
scripto confiterentur, se aliquando Christianorum
sacris initiatas conscias esse obscoena quædam scelera committi ab iis qui primæ sunt inter eos dignitatis, nefariaque flagitia in sacris ædibus fieri solita.
Atque item alia plura hisce similia, quibus doctrinam professionemque nostram calumniarentur, excogitarunt. Voces etiam ejuscemodi in scriptum
relatas ille ad principem, misit, quæ deinde de
consilio ejus in civitatibus et locis omnibus publice sunt propositæ. At non multo interveniente
tempore, calumniarum talium artifex dux ille, digna injuriarum Christo contumeliose illatarum, sibi c
ipsi manus afferendo, præmia tulit. Nobis vero sub
eo paratæ persecutiones, fugæ populorumque insultationes, et alfa prioribus illis consentanea, adeo ut
recusationem non gravate ultima mortis pertulerint supplicia.
478 CAPUT XXVII.
De ejus temporis martyribus, et edictis in æreis columnis contra nos promulgatis.
Tum quidem Emesæ, quæ Phoeniciæ civitas
est, tres Christum profitentes bestiis sunt objecti:
quorum unus Sylvanus episcopus fuit, jam decrepitus, ut qui quadraginta annos pastorale munus
obiisset. Eodem tempore et Petrus Alexandrinus
antistes, divinum prorsus episcopalis functionis exemplar, virtutis causa, et quod ab ineunte ætate in
divinorum oraculorum litteris exercitatus fuerat,
correptus, nulla ei justa objecta causa (nam id Maximinus ita statuerat) capitis supplicium subiit: et
cum eo alii præterea Ægyptii episcopi multi. Lucianus quoque presbyter, qui propter vitæ continentiam, et sacrarum Litterarum peritiam, Nicomediam ductus fuerat. Ibi ille, prout præsente impeCf. supra cap. 16.
τον θάνατον.
nonnulli claro loco geniti inagni viri capti.
Περὶ τῶν τότε μαρτυρησάντων, καὶ τὸ
στήλαις χαλκαῖς καθ᾿ ἡμῶν προσταγμά
Καὶ δή τινες ἐν Ἐμέσῃ, τῆς Φοινίκης δ
πόλις, τρεῖς τὸν Χριστὸν ὁμολογήσαντες, θ
απερρίφησαν· ῶν εἰς ἐπίσκοπος Σιλβανός
ἦν, ἐς βαθὺ γήρως ἐληλακώς, ὡς καὶ μ᾿ ἵπ
λειτουργήματα διανύσαι. Ἐπὶ δὴ τούτῳ τῷ λ
καὶ Πέτρος ὁ τῆς ᾿Αλεξανδρείας ποιμὴν ἐν ἐπ
ποις θεῖον ὄντως ἀρχέτυπον ἀρετῆς τε χάριν
τῆς τῶν θείων λόγων ἐκ νέου ἀσκήσεως, ἀναρπ
γεγονώς, μή τινος εὐλόγου προηγησαμένες α
τοῦτο δὴ Μαξιμίνου προστάξαντος, ξέψει τὴν
λὴν ἀποτέμνεται σὺν αὐτῶ δὲ καὶ ἄλλοι τῶν
Αἴγυπτον ἐπισκόπων πολλοί· καὶ Λουκιανός
σβύτερος ἐν ἐγκρατεῖ βίῳ καὶ λόγων ἱερῶν ἐπισ
ἐπὶ τὴν Νικομήδους ἀχθεὶς, καὶ βασιλέως παρα
col. 1265–1266page 356 of 392
PG 145:1265ήκουσαν ὑπὲρ τῆς ἠγωνίζετο πίστεως ἀπολο αρασχών, ἔπειτα δεσμωτηρίῳ σχεθείς κτίννυ γιαῦτα ἐξάπινα τῷ δυσσεβεῖ Μαξιμίνῳ καθ' διεπράχθη· ὡς καὶ δοκεῖν τοῦ προτέρου διω είρονα τοῦτον ἡμῖν ἐπεγείρεσθαι. Τοσαύτη η μανία, ὡς ὅπερ οὐδ᾽ ἄλλοτέ ποτε γεγονός εύεται, τότε πραχθῆναι πραχθῆναι· ψηφίσματα γὰρ καὶ βασιλικῶν ἀντίγραφα διατάξεων, χαλ σι στήλαις εγχαραττόμενα κατὰ μέσας τὰς εἰς ἡμέτερον ἐξανίστα δέος. Τοῖς δ᾽ ἐς διδα φοιτῶσιν ἅπασιν ἀνὰ πᾶσαν ἡμέραν οὐκ ἦν διὰ στόματος ἢ Πιλᾶτος καὶ Ἰησοῦς, καὶ ὕβριν ἡμῶν νεουργηθέντα πλάσματα· δι' ὧν ιισὲς καὶ ὑπέροφου τῆς Μαξιμίνου μικρᾶς ἔξεστι διαγνώναι, καὶ τὴν ἱερὰν ἐκπλαγῆναι ἔγρυπνον οὖσαν ταῖς τῶν ἀσεβῶν πονηρίαις. ο πόδας ἐπεξιοῦσαν· ὑφ᾿ ἧς ἐλαυνόμενος, οὐ τόῤῥω καὶ αὐτός ταναντία εγγράφῳ νόμῳ τῶν ἐβουλεύετο. Ἐγὼ δὲ εἰς ἔνδειξιν και τι ὢν ἐν στήλαις ἐκείνῳ γεγραμμένων ἐνθήσω οίᾳ. Εἶχε δὲ οὕτως. «Ηδη ποτὲ ἡ ἀσθενὴς τῆς ἀνθρωπίνης διανοίας ἴσχυσε πᾶσαν ἀμαυρότητα και ομίχλην αποστησαμένη σκεδάσαι· ἥτις πρὸ τούτου οὐ τοσοῦτον τῶν ὅσον τῶν ἀθλίων ἀνθρώπων τὰς αἰσθήσεις ἀγνοίας σκότῳ ἐνειληθείσας ἐπολιόρκει ἐπισ ὥστε τῶν ἀθανάτων θεῶν φιλαγάθω προ ικεῖται καὶ σταθεροποιεῖται ὅπερ γράμμα ἐστιν εἰπεῖν· ὅπως κεχαρισμένου, όπως τε καὶ προσφιλές ἡμῖν γέγονεν· ὡς μέγιστον τῆς θεοφιλοῦς ἡμῶν προαιρέσεως δεδηλωκε ου τε καὶ πρὸ τούτου οὐδενὶ ἄγνωστον ἦν παρατηρήσεως καὶ θεοσεβείας πρὸς τοὺς ὡς ἐτυγχάνετε ὄντες· οἷς οὐ ψιλῶν καὶ ὑπο μάτων πίστις, ἀλλὰ καὶ συνεχῆ καὶ παρά γων ἐπισήμων γνωρίζεται. Διόπερ ἐπαξίως να πόλις θεῶν ἀθανάτων φόβον ίδρυμα τε τήριον ἐπικαλοίτο. Πολλοῖς γοῦν παραδείγ ταφαίνεται τη τῶν οὐρανίων θεῶν αὐτὴν ἀνθεῖν. Ἰδοὺ τοίνυν ἡ ὑμετέρα πόλις, τῶν ἰδίᾳ διαφερόντων αὐτῆς ἀμελήσασα, πρότερον τῶν ὑπὲρ αὐτῆς πραγμάτων δεή οινούσα, ὅτε πάλιν ἡσθετο τῆς τοῦ ἐπαράτου τος γεγονότας ἔρπειν καὶ ἔρχεσθαι, καὶ ἐμεληθεῖσαν καὶ κεκοιμημένην αὐραν ανα μένων των πυρσών, μεγίστην πυρκαϊάν οὖσαν, εὐθέως πρὸς τὴν ἡμετέραν εὐσέ όσπερ πρὸς μητρόπολιν ιασίν τινα καὶ ελήσεώς τινος κακέφυγεν, πασῶν θεοσεβειών, ἀπαιτοῦσα·» καὶ τὰ ἑξῆς τῆς ὁμοίας δυσ ἐχόμενα. πολλὴν καταδρομὴν ἦσαν λέγοντα ἡμᾶς τὸ θεῖον δυσμενῶς ἔχον, πᾶν εἴ τι δει οι καὶ γῇ καὶ ὕδασιν εμποιεῖ.
ECCLESIASTICÆ HISTORIÆ LIB. VII.
ήκουσαν ὑπὲρ τῆς ἠγωνίζετο πίστεως ἀπολο- ratore conveniebat, fidem pro qua decertabat, mira
αρασχών, ἔπειτα δεσμωτηρίῳ σχεθείς κτίννυ·
γιαῦτα ἐξάπινα τῷ δυσσεβεῖ Μαξιμίνῳ καθ'
διεπράχθη· ὡς καὶ δοκεῖν τοῦ προτέρου διωείρονα τοῦτον ἡμῖν ἐπεγείρεσθαι. Τοσαύτη
η μανία, ὡς ὅπερ οὐδ᾽ ἄλλοτέ ποτε γεγονός
εύεται, τότε πραχθῆναι·
πραχθῆναι· ψηφίσματα γὰρ
καὶ βασιλικῶν ἀντίγραφα διατάξεων, χαλσι στήλαις εγχαραττόμενα κατὰ μέσας τὰς
εἰς ἡμέτερον ἐξανίστα δέος. Τοῖς δ᾽ ἐς διδαφοιτῶσιν ἅπασιν ἀνὰ πᾶσαν ἡμέραν οὐκ
ἦν διὰ στόματος ἢ Πιλᾶτος καὶ Ἰησοῦς, καὶ
ὕβριν ἡμῶν νεουργηθέντα πλάσματα· δι' ὧν
ιισὲς καὶ ὑπέροφου τῆς Μαξιμίνου μικρᾶς
ἔξεστι διαγνώναι, καὶ τὴν ἱερὰν ἐκπλαγῆναι
ἔγρυπνον οὖσαν ταῖς τῶν ἀσεβῶν πονηρίαις.
ο πόδας ἐπεξιοῦσαν· ὑφ᾿ ἧς ἐλαυνόμενος, οὐ
τόῤῥω καὶ αὐτός ταναντία εγγράφῳ νόμῳ
τῶν ἐβουλεύετο. Ἐγὼ δὲ εἰς ἔνδειξιν και τι
ὢν ἐν στήλαις ἐκείνῳ γεγραμμένων ἐνθήσω
οίᾳ. Εἶχε δὲ οὕτως. «Ηδη ποτὲ ἡ ἀσθενὴς
S τῆς ἀνθρωπίνης διανοίας ἴσχυσε πᾶσαν
ἀμαυρότητα και ομίχλην αποστησαμένη
σκεδάσαι· ἥτις πρὸ τούτου οὐ τοσοῦτον τῶν
ὅσον τῶν ἀθλίων ἀνθρώπων τὰς αἰσθήσεις
ἀγνοίας σκότῳ ἐνειληθείσας ἐπολιόρκει ἐπισ
ὥστε τῶν ἀθανάτων θεῶν φιλαγάθω προικεῖται καὶ σταθεροποιεῖται ὅπερ γράμμα
ἐστιν εἰπεῖν· ὅπως κεχαρισμένου, όπως τε
καὶ προσφιλές ἡμῖν γέγονεν· ὡς μέγιστον
τῆς θεοφιλοῦς ἡμῶν προαιρέσεως δεδηλωκεου τε καὶ πρὸ τούτου οὐδενὶ ἄγνωστον ἦν
παρατηρήσεως καὶ θεοσεβείας πρὸς τοὺς
ὡς ἐτυγχάνετε ὄντες· οἷς οὐ ψιλῶν καὶ ὑπομάτων πίστις, ἀλλὰ καὶ συνεχῆ καὶ παρά
γων ἐπισήμων γνωρίζεται. Διόπερ ἐπαξίως
να πόλις θεῶν ἀθανάτων φόβον ίδρυμα τε
τήριον ἐπικαλοίτο. Πολλοῖς γοῦν παραδείγ
ταφαίνεται τη τῶν οὐρανίων θεῶν αὐτὴν
ἀνθεῖν. Ἰδοὺ τοίνυν ἡ ὑμετέρα πόλις,
τῶν ἰδίᾳ διαφερόντων αὐτῆς ἀμελήσασα,
πρότερον τῶν ὑπὲρ αὐτῆς πραγμάτων δεήοινούσα, ὅτε πάλιν ἡσθετο τῆς τοῦ ἐπαράτου
τος γεγονότας ἔρπειν καὶ ἔρχεσθαι, καὶ
ἐμεληθεῖσαν καὶ κεκοιμημένην αὐραν ανα
μένων των πυρσών, μεγίστην πυρκαϊάν
οὖσαν, εὐθέως πρὸς τὴν ἡμετέραν εὐσέ
όσπερ πρὸς μητρόπολιν ιασίν τινα καὶ
ελήσεώς τινος κακέφυγεν, πασῶν θεοσεβειών,
ἀπαιτοῦσα·» καὶ τὰ ἑξῆς τῆς ὁμοίας δυσἐχόμενα. πολλὴν καταδρομὴν ἦσαν λέγοντα·
ἡμᾶς τὸ θεῖον δυσμενῶς ἔχον, πᾶν εἴ τι δειοι καὶ γῇ καὶ ὕδασιν εμποιεῖ.
cum libertate defendit, in carcerem conjectus atque
necatus est. Tam gravia in nos impius Maximinus
facinora edidit, ut visus sit majorem etiam priore
persecutione contra nos concitasse motum. Cujus
etiam tanta fuit mentis vecordia, quanta nunquam
antea exstitisse memoriæ prodita est. Decreta enim
urbium, et imperialium constitutionum rescripta
æreis insculpta columnis, terrendorum Christianorum causa in mediis urbibus publicata: et pueris
in ludum litterarium ad magistros euntibus, nihil
aliud toto die in ore erat quam Pilatus et Jesus,
aliaque ejus generis ad contumeliam nostram tum
primum conficta et excogitata: per quæ omnia
summum Maximini in Deum odium, arrogantissimumque scelerosæ ejus animæ supercilium perspicere licuit, et divinam mirari vindictam, quæ excubare continua quadam vigilia super impiorum
malitia, eosdemque in vestigio consequi solet. Ab
hac ille perculsus, non multo post lege scripta,
priori pacificationi contrarium prorsus de nobis
statuit. Ut autem impietas ejus manifesto probetur,
partem quamdam constitutionis ejus quam in columnam incidi curavit, historiæ huic inserere est
visum. Res sic se habet, «Jam tandem imbecilla
humanæ mentis audacia seductionis errorisque obscuritatem atque caliginem depulit et discussit: qui
quidem antehac perniciosis ignorantia tenebris, ila
non tam impiorum quam miserandorum hominum
sensus involvit, 479 ut rem veritatemque ipsam
cognoscere non potuerint. Sed singulari benignaque deorum immortalium providentia, infidum atque iniquum (ut ita dicam) libræ momentum, ad
justam rectamque stateram est reductum, ut res
omnes nobis gratæ, suaves et jucundæ eveniant,
et ut jam maximum certissimumque nostræ de diis
ipsis opinionis ad pietatis exstet indicium. Sed neque antehac cuiquam ignotum fuit, quibus cæremoniis et sacris dii immortales a vobis sint culti,
quos non nudis atque inanibus fidei verbis, verum
admirandis præclarisque operibus perpetuo venerari et magnificare convenit. Recte profecto civitas
vestra deorum immortalium, propter cultum timoremque eorum, sacrarium et domicilium vocari
queat: et multis indiciis satis constat, eam colestium deorum præsentia florere. Itaque urbs vestra
cum rebus omnibus illi peculiariter conducibilibus
posthabitis, tum etiam et petitionibus quibus pro
suo ipsius statu prius uti solebat, omissis, quam
primum rursus homines exseorandæ vanitati deditos late serpere et propagari, ac veluti neglectam
atque sopitam auram facibus vim ignemque suum
per eam recipientibus, vastum incendium differre
are sensit, nulla interposita mora confestim ad pietatem nostram, perinde atque ad sacrorum
ne deorum omnis metropolim urbemque principem confugit, opem et auxilium implorans.»
ra quæ sequuntur, consimilis impietatis plena, professionemque nostram perstringentia
n divinum Numen propter nos iratum, quidquid est in aere, in terra et in aquis mali, hominibus
it.
Isebius lib. Ιx, cap. 7, qui scriptum hoo Tyri propositum vidit.
Chapter XXVIIICaput XXVIII
col. 1267–1268page 357 of 392
PG 145:1267ΚΕΦΑΛ. ΚΗ'. Περὶ τοῦ τηνικαῦτα κατασκήψαντος αγρίου λιμοῦ καὶ λοιμού, Τοιούτων δε γραμμάτων καθ' ἡμῶν πεμπομένων, πᾶσα μὲν ἐλπὶς ὅσον τὸ ἐφ' ἡμῖν ἀπεκέκλειστο άγα θῶν, καὶ οἱ ἐκλεκτοὶ δὲ ἡμῶν, κατὰ τὸ ἱερὸν λόγιον, ἐν οὐ μετρίῳ ἦσαν σκανδάλῳ. Καὶ δὴ πάντων τοῖς ἀπροσδοκήτοις αποψυχόντων, ὅτι τῶν καθ' ἡμῶν ψηφισμάτων ἐνοδίων ὄντων κὰν πολλαῖς δὲ τῶν πό λεων μήπω πεφοιτηκότων, ὁ πάντα ποιῶν καὶ με τασκευάζων μόνῳ τῷ βούλεσθαι Κύριος, τὸ τοῦ τυ ράννου μεγάλαυχον ὥσπερ ἄγχων, ἀθρόαν ἐπῆγεν οὐρανόθεν τὴν ἀρωγήν. Αὐτίκα γὰρ οἱ μὲν συνήθεις ὄμβροι, καίπερ χειμερίου τῆς ὥρας οὔσης, συνεδε σμοῦντο τοῖς νέφεσιν· ἐπέσκηπτε δὲ λιμὸς, καὶ λοι μὸς ἐπὶ τούτοις ἐφείπετο. Νόσημα δέ τι άηθες ήκο λούθει· ἄνθραξ τῷ πυρώσει του χρώματος ὠνομάζετο ἵλκος δυσώδες ἐπισυρόμενον· ὁ καὶ τῶν σωμάτων καθέρπον, σφαλεροὺς ἀθρόον ενεποίει κινδύνους, Επειτα τοῖς κανθοῖς τῶν ὀφθαλμῶν ἐπισκῆπτον, πηροὺς καθ᾿ ὧν ἐπῄει ἄνδρας τε καὶ γυναῖκας εἰρ γάζετο. Ἐπὶ δὴ τούτοις καὶ μάχη αὐτῷ πρὸς Δρα μενίους ηγείρετο, συμμάχους καθεστῶτας Ῥωμαίοις ἄνωθεν. Καὶ ἡ πρόφασις τὸ πρὸς Χριστὸν σέβας ἐκείνοις ἦν. Πεῖραν γὰρ ἐπάγων εἰδώλοις τὸ σέβας νέμειν ἀντὶ Χριστοῦ, πολεμίους ἐκτήσατο. δὴ πάντα κατὰ ταυτό συῤῥνέντα, τὸ τοῦ τυράννου θρά σος, καὶ τὴν πρὸς τὸ θεῖον μανίαν διήλεγχε. Επεί τοί γε οἷς καθ' ἡμῶν κεκίνητο, καὶ τῆς περὶ τὰ εἶν δωλα θεραπείας χάριν, μὴ λιμὸν ἢ λοιμὸν ἢ μάχην συρραγήναι ποτε ἐπὶ τῆς τοιαύτης ἀρχῆς ἑδρον θύετο. Ταῦθ᾽ ὁμοῦ πάντα συρρεύσαντα επιστόμιζε μὲν ἐκείνῳ τὸ θράσος· οὐχ ἧττον δ' ἐμήνυε καὶ τὴν ὅσον ούπω ἐσομένην τούτῳ καταστροφήν. Καὶ αὐτὸς μὲν ἄρας ὅλαις ἡνίαις σὺν τοῖς ὑπ' αὐτὸν στρατοπέδοις καθ' ἡμέραν ἡττᾶτο· τοὺς δ᾽ ἐν ταῖς λοιπαῖς αὐτοῦ χώραις καὶ πόλεσι δεινῶς ὁ λοιμός συμπλεκόμενος τῷ λιμῷ, κατήσθιεν ἀπηνέστερον. Καὶ τοσοῦτον ἐν σπάνει τῶν ἀναγκαίων ἦσαν, ὡς πυροῦ μέδιμνον δυσὶ χιλιάσι καὶ πεντακοσίων ἀττικῶν ἀντικαταλλάσσεσθαι· πολλοὶ μὲν οὖν καὶ κατὰ πόλεις ἦσαν οἱ πίπτοντες· οἱ δ᾽ ἀγρόται καὶ κατὰ κώμας καὶ ἀριθ μοῦ κρείττους. Ὁς πάντας σχεδὸν τοῖς ἀγρίοις διε φθάρθαι λοιμοῖς. Οἱ μὲν οὖν τοῖς δῆθεν εὐπορωτέροις τὰ ἑαυτῶν φίλτατα, βραχυτάτου τρύφους διέπρασσον οἱ δὲ τὰς κτήσεις παρατιθέμενοι, ἀπορίας εἰς τοῦ σχατον λαυνον. Ησαν δ᾽ οὗ καὶ χόρτου σπαράγματά τινα διαμασσώμενοι, καὶ πόας ολεθρίους προσφέροντες, διεφθείροντο. Ὅσαι δὲ τῶν εὖ γένους ἦσαν γι ναῖκες, τῷ ἀπορεῖν εἰς ἀναίσχυντον ἀνάγκην ἐλαβεῖ σαι, ἀνὰ τὰς ἀγορὰς ἱοῦσαι, προήγοντο μεταιτεῖν αἰδοῖ τινι καὶ τῷ περὶ τὴν ἀναβολὴν κοσμίῳ ἡρέμα πως τὸ πάλαι τῆς τρυφῆς ἐλευθέριον σκιαγραφούσαι. Καὶ οἱ μὲν ὠχροὶ καὶ εἰς ἄκρον ἀπεσκληκότες, ὥσπερ εἴδωλά τινα τῷ ἀπορεῖν ἔνθεν κἀκεῖθεν ἐνσειόμενοι καὶ διολισθαίνοντες, πρηνεῖς ἐπὶ τῶν ἀμφόδων κατέπιπτον, πάσης ἔρημοι βοηθείας· πρὸς ἐν μόνον ἀμυδρῶς εὐσθενοῦντες, ὡς βοῦν ἐξεῖναι μόνον παι τῇν· καὶ ὀδυνηρᾷ τῇ φωνῇ τρύφος τροφῆς ὀρέγειν
CAPUT XXVIII.
De sava, quæ eo tempore grassata est, fame et
pestilentia.
Ejuscemodi litteris contra nos publicatis, spes
rerum meliorum omnis, quantum in nobis situm
est, precludebatur: et electi quoque inter nos, ut
est in sacro oraculo, non in mediocre delabebantur
scandalum et offendiculum. Verum enimvero omnibus tam inexspectata 480 rerum mutatione consternatis, cum adhuc passim in iteneribus decreta
ea essent, et ad multas urbes nondum perlata fuissent, qui omnia solo nutu et voluntate sua facit et
mutat Dominus, gloriosam tyranni superbiam veluti strangulans, derepente auxilium cœlitus tulit.
Statim enim solitæ pluvia hiberno etiam tempore
in nubibus ipsis vincta sunt et retenta: fames
mox consecuta, et deinde pestilentia. Accessit ad
eas clades, qui propter colorem igneum carbunculus vocatur, ulcus odoris pessimi membra corporis
admodum contrahens, et quod latius serpens ingens
crearet periculum, occupatisque oculorum angulis
viros simul et mulieres quas occupasset luminibus
orbaret. Bellum insuper Maximino ab Armeniis
illatum, qui antea socii Romanorum fuerant. Belli
causa erat Christiana fides et religio. Quod enim
homines inducere atque persuadere illis voluit, ut
quem Christo præstabant, idolis offerrent cultum,
ex amicis hostes eos habuit. Quæ mala omnia eo.
dem tempore coacervata, tyranni audaciam furoremque contra divinum Numen conceptum, satis
coarguerunt. Et cum per jactantiam gloriose eo c
quod Christianos persequeretur, atque idolorum
cultum propagare studeret, sibi polliceretur, non
famem, non pestem, non bellum imperii sui ditionëm invasurum esse: clades eæ confertim cumulatæ, cum ineptam jactantiam et audaciam ejus
represserunt, tum eversionem interitumque ejus
jamjam adfuturum certo satis indicarunt. Et ipse
quidem expeditione bellica cum copiis suis contra
hostes suscepta, quotidie viribus amissis inferior
abibat. In urbibus autem et locis imperii sui reliquis pestis fami implicata sævissime grassabatur.
Tanta porro annonæ erat et rerum necessarium
penuria, ut medimnus unus tritici bis mille et
quingentis drachmis Atticis compararetur. Permulti
sane etiam in urbibus cadebant. Rusticorum autem
qui in agris mortui sunt, multitudo numerari non
poterat. Et fere eos omnes sæva consumpserat
pestis. Nonnulli res sibi charissimas locupletioribus parvo panis frustro divendebant. Alii possessionibus suis apud creditores depositis, ad summam
inopiam redigebantur. Erant qui fœni rejectamena
ruminantes, et perniciosas herbas adjicientes emoriebantur. 481 Mulieres honesto loco natæ, inopia
rerum omnium ad inverecundam redactæ necessitatem, in foro obambulantes stipem mendicabant,
pudore quodam et vestitu mundiore pristinam deliciarum affluentiam et libertatem tacite quodammodo præ se ferentes. Quidam pallidi et summe
Περὶ τοῦ τηνικαῦτα κατασκήψαντος αγρίου
λιμοῦ καὶ λοιμού,
Τοιούτων δε γραμμάτων καθ' ἡμῶν πεμπομένων,
πᾶσα μὲν ἐλπὶς ὅσον τὸ ἐφ' ἡμῖν ἀπεκέκλειστο άγαθῶν, καὶ οἱ ἐκλεκτοὶ δὲ ἡμῶν, κατὰ τὸ ἱερὸν λόγιον,
ἐν οὐ μετρίῳ ἦσαν σκανδάλῳ. Καὶ δὴ πάντων τοῖς
ἀπροσδοκήτοις αποψυχόντων, ὅτι τῶν καθ' ἡμῶν
ψηφισμάτων ἐνοδίων ὄντων κὰν πολλαῖς δὲ τῶν πό
λεων μήπω πεφοιτηκότων, ὁ πάντα ποιῶν καὶ με
τασκευάζων μόνῳ τῷ βούλεσθαι Κύριος, τὸ τοῦ τυ
ράννου μεγάλαυχον ὥσπερ ἄγχων, ἀθρόαν ἐπῆγεν
οὐρανόθεν τὴν ἀρωγήν. Αὐτίκα γὰρ οἱ μὲν συνήθεις
ὄμβροι, καίπερ χειμερίου τῆς ὥρας οὔσης, συνεδεσμοῦντο τοῖς νέφεσιν· ἐπέσκηπτε δὲ λιμὸς, καὶ λοιμὸς ἐπὶ τούτοις ἐφείπετο. Νόσημα δέ τι άηθες ήκο
λούθει· ἄνθραξ τῷ πυρώσει του χρώματος ὠνομάζετο·
ἵλκος δυσώδες ἐπισυρόμενον· ὁ καὶ τῶν σωμάτων
καθέρπον, σφαλεροὺς ἀθρόον ενεποίει κινδύνους,
Επειτα τοῖς κανθοῖς τῶν ὀφθαλμῶν ἐπισκῆπτον,
πηροὺς καθ᾿ ὧν ἐπῄει ἄνδρας τε καὶ γυναῖκας εἰρ
γάζετο. Ἐπὶ δὴ τούτοις καὶ μάχη αὐτῷ πρὸς Δρα
μενίους ηγείρετο, συμμάχους καθεστῶτας Ῥωμαίοις
ἄνωθεν. Καὶ ἡ πρόφασις τὸ πρὸς Χριστὸν σέβας
ἐκείνοις ἦν. Πεῖραν γὰρ ἐπάγων εἰδώλοις τὸ σέβας
νέμειν ἀντὶ Χριστοῦ, πολεμίους ἐκτήσατο. δὴ
πάντα κατὰ ταυτό συῤῥνέντα, τὸ τοῦ τυράννου θρά
σος, καὶ τὴν πρὸς τὸ θεῖον μανίαν διήλεγχε. Επεί
τοί γε οἷς καθ' ἡμῶν κεκίνητο, καὶ τῆς περὶ τὰ εἶν
δωλα θεραπείας χάριν, μὴ λιμὸν ἢ λοιμὸν ἢ μάχην
συρραγήναι ποτε ἐπὶ τῆς τοιαύτης ἀρχῆς ἑδρον
θύετο. Ταῦθ᾽ ὁμοῦ πάντα συρρεύσαντα επιστόμιζε
μὲν ἐκείνῳ τὸ θράσος· οὐχ ἧττον δ' ἐμήνυε καὶ τὴν
ὅσον ούπω ἐσομένην τούτῳ καταστροφήν. Καὶ αὐτὸς
μὲν ἄρας ὅλαις ἡνίαις σὺν τοῖς ὑπ' αὐτὸν στρατοπέ
δοις καθ' ἡμέραν ἡττᾶτο· τοὺς δ᾽ ἐν ταῖς λοιπαῖς
αὐτοῦ χώραις καὶ πόλεσι δεινῶς ὁ λοιμός συμπλεκό
μενος τῷ λιμῷ, κατήσθιεν ἀπηνέστερον. Καὶ τοσοῦτον
ἐν σπάνει τῶν ἀναγκαίων ἦσαν, ὡς πυροῦ μέδιμνον
δυσὶ χιλιάσι καὶ πεντακοσίων ἀττικῶν ἀντικαταλλάσσεσθαι· πολλοὶ μὲν οὖν καὶ κατὰ πόλεις ἦσαν οἱ
πίπτοντες· οἱ δ᾽ ἀγρόται καὶ κατὰ κώμας καὶ ἀριθ
μοῦ κρείττους. Ὁς πάντας σχεδὸν τοῖς ἀγρίοις διε
φθάρθαι λοιμοῖς. Οἱ μὲν οὖν τοῖς δῆθεν εὐπορωτέροις
τὰ ἑαυτῶν φίλτατα, βραχυτάτου τρύφους διέπρασσον
οἱ δὲ τὰς κτήσεις παρατιθέμενοι, ἀπορίας εἰς τοῦ
σχατον λαυνον. Ησαν δ᾽ οὗ καὶ χόρτου σπαράγματά
τινα διαμασσώμενοι, καὶ πόας ολεθρίους προσφέρον
τες, διεφθείροντο. Ὅσαι δὲ τῶν εὖ γένους ἦσαν γι
ναῖκες, τῷ ἀπορεῖν εἰς ἀναίσχυντον ἀνάγκην ἐλαβεῖ
σαι, ἀνὰ τὰς ἀγορὰς ἱοῦσαι, προήγοντο μεταιτεῖν·
αἰδοῖ τινι καὶ τῷ περὶ τὴν ἀναβολὴν κοσμίῳ ἡρέμα
πως τὸ πάλαι τῆς τρυφῆς ἐλευθέριον σκιαγραφούσαι.
Καὶ οἱ μὲν ὠχροὶ καὶ εἰς ἄκρον ἀπεσκληκότες, ὥσπερ
εἴδωλά τινα τῷ ἀπορεῖν ἔνθεν κἀκεῖθεν ἐνσειόμενοι
καὶ διολισθαίνοντες, πρηνεῖς ἐπὶ τῶν ἀμφόδων κα
τέπιπτον, πάσης ἔρημοι βοηθείας· πρὸς ἐν μόνον
ἀμυδρῶς εὐσθενοῦντες, ὡς βοῦν ἐξεῖναι μόνον παι
τῇν· καὶ ὀδυνηρᾷ τῇ φωνῇ τρύφος τροφῆς ὀρέγειν
col. 1269–1270page 358 of 392
PG 145:1269καταδεῖσθαι τοὺς παριόντας. Ὅσοι γε μὴν εἶχον δή. θεν εὐπόρως πρὸς τὸ πλῆθος ἀπαγορεύοντες, τῷ πολλὰ παρασχεῖν, ὕστερον καὶ αὐτοὶ εἰς ἀπηνῆ λε μὸν ἐχώρουν, τὰ ἴσα πάσχοντες· καὶ ἀπανθρώπως διέκειντο, ὡς καὶ πλείσταις ἐφ' ἡμέραις ἀπανταχού νεκρά και γυμνά σώματα ερριμμένα οικτροτάτην θέαν τοῖς ἔτι ζῶσι παρέχειν. "Ηδη δέ τινες καὶ κυσί τράπεζα προϋκειντο· οὗ χάριν καὶ τῶν κυνῶν πολύς τις ἦν φόνος, δέει τοῦ μὴ λυσσήσαντας ἀνθρωποφαγίαν ἐργάσασθαι. Ὁ δὲ λοιμός κατ᾿ οἴκους χορεύων, πάντας ἐβόσκετο μάλιστα δὲ τῶν εὐπόρων ήπτετο μὴ γὰρ τῷ ἑτέρῳ λιμῷ ἐκτριβόμενοι, οξέως ὑπὸ θατέρου μᾶλλον διώλλυντο. Οιμωγῆς γοῦν ἦσαν πάντα μεστά, καὶ οἶκοι καὶ πλατεῖαι καὶ ἀγοραί. Θρηνός τε ἅπανταχοῦ καὶ οὐαὶ μετὰ τῶν συνήθων αύλων τε καὶ κτύπων ηκούετο. Τοῖς δὲ δυσὶ τούτοις ὅπλοις τῷ λιμῷ τε άμα καὶ τῷ λοιμῷ στρατεύσας ὁ θάνατος, πᾶσαν ἄρδην τὴν τότε γενεάν εξεθέρισεν. Ως ἐν ταυτῷ σώματα πλεῖστα εκφέρεσθαι, καὶ μυρία τού των καθεκάστην εἶναι τὰ πολυάνδρια. Τοιαῦτα τῆς μεγαλαύχου ψυχῆς Μαξιμίνου τῶν καθ᾿ ἡμῶν γραμ μάτων είπετο τὰ ἐπίχειρα. Τηνικαῦτα δὲ καὶ τῆς ἡμῶν θεοσεβείας πολλοὶ παρέδειξαν τὰ τεκμήρια. Τον γάρ φιλάνθρωπον τρόπον ἐπιδεικνύμενοι, τοὺς μὲν ἀτάφους ἐῤῥιμμένους, μυρίοι δὲ ἦσαν, ἐπιμελῶς ἔθαπτον· οἱ δὲ τοὺς τοῦ λιμοῦ τραυματίας ὑφ᾽ ἂν ἀθροίζοντες, ἄρτους δή τινας καὶ τροφὴν ἑτέραν ἐπεχορήγουν, ὡς ἡ χεὶρ εὔπορος ἦν. Κἀντεῦθεν πολ λήν τινα καὶ μακρὰν τὴν φήμην διαδραμεῖν, ὡς καὶ μόνους θεοσεβεῖς ἡμᾶς τῶν ἄλλων ὁμολογεῖν, καὶ τὸν ἔφορον τῶν Χριστιανῶν δοξάζειν Χριστόν. Ων δήτ' ἐπιτελουμένων, ὁ τῶν σωτηρίων Θεὸς ὁ ὑπέρμαχος καὶ ἡμέτερος κηδεμών, οἷς εἰς αὐτὸν πεπαρῳνήκεσαν, διὰ τῆς πρὸς ἡμᾶς ἔχθρας, τὴν οἰκείαν ἀγανάκτησιν παραδείξας ταῖς τῶν δηλωθέντων δεινῶν ἀθρόαις ἐπαγωγαῖς, αὖθις φαιδρὸν οἶον ἡμῖν ἐπέ λαμπε ταῖς οἰκείαις προνοίαις, ὡς ἐξ ἀφεγγούς σκότους, φῶς ἄῤῥητον ειρηνικῆς καταστασεως παρ 482 ρασχέσθαι, καὶ ἐμφανῆ γε πᾶσι καθίστασθαι Θεὸν αὐτὸν ἐσκεὶ καὶ ἐπόπτην εἶναι τῶν καθ᾿ ἡμᾶς πραγ μάτων, μάστιγι χρώμενον ἐν καιρῷ περιστάσεων τῆς τῶν οἰκείων ἐπιστροφῆς ἕνεκα· μετά γε μὴν τὴν ἀποχρῶσαν παιδείαν ἵλεων ἐνορῶντα καὶ πατρικὸν, οἷς πρὸς αὐτὸν τὰ τῆς ἐλπίδος ἐστήρικται. Οπως δὲ τοῦτο σοφῶς διῳκήσατο, ἐνθεν ἐρῶ. ΚΕΦΑΛ. ΚΘ'. ὡς ὁ μέγας Κωνσταντῖνος τὸν ἐν Ρώμῃ τυραννοῦντα Μαξέντιον ἐτροπώσατο· όπηνίκα καὶ τὸν θεῖον σταυρόν κατηστερισμένον ἐν οὐρανῷ ἐθεάσατο. Εἶχε μὲν ἐπὶ Ῥώμης τὸ ὑπήκοον ἐκτρίβων αἷς μικρῷ πρόσθεν εἰρήκαμεν αἰσχρουργίαις Μαξέντιος,
ECCLESIASTICÆ HISTORIÆ LIB. VII.
καταδεῖσθαι τοὺς παριόντας. Ὅσοι γε μὴν εἶχον δή. macilenti, perinde atque simulacra quædam, re
θεν εὐπόρως πρὸς τὸ πλῆθος ἀπαγορεύοντες, τῷ rum omnium egeni, hinc et inde oberrantes atque
πολλὰ παρασχεῖν, ὕστερον καὶ αὐτοὶ εἰς ἀπηνῆ λε- lapsantes, proni in triviis ipsis concidebant, subμὸν ἐχώρουν, τὰ ἴσα πάσχοντες· καὶ ἀπανθρώπως sidii omnis expertes: et ad hoc unum ægre firmi,
διέκειντο, ὡς καὶ πλείσταις ἐφ' ἡμέραις ἀπανταχού ut fame se premi testarentur, miserandaque voce
νεκρά και γυμνά σώματα ερριμμένα οικτροτάτην a prætereuntibus cibi frustum sibi præberi supθέαν τοῖς ἔτι ζῶσι παρέχειν. "Ηδη δέ τινες καὶ κυσί pliciter peterent. Locupletiores porro propter menτράπεζα προϋκειντο· οὗ χάριν καὶ τῶν κυνῶν πολύς dicantium multitudinem desperantes, cum multa
τις ἦν φόνος, δέει τοῦ μὴ λυσσήσαντας ἀνθρωποφα els largiti essent, tandem et ipsi in sævam famis
γίαν ἐργάσασθαι. Ὁ δὲ λοιμός κατ᾿ οἴκους χορεύων, indigentiam perveniebant, et cum eadem quæ inπάντας ἐβόσκετο μάλιστα δὲ τῶν εὐπόρων ήπτετο digentes paterentur, non satis humaniter eam sorμὴ γὰρ τῷ ἑτέρῳ λιμῷ ἐκτριβόμενοι, οξέως ὑπὸ tem ferebant. Plurimis ergo diebus nuda cadavera
θατέρου μᾶλλον διώλλυντο. Οιμωγῆς γοῦν ἦσαν πάντα passim jacentia, miserrimum adhuo viventibus
μεστά, καὶ οἶκοι καὶ πλατεῖαι καὶ ἀγοραί. Θρηνός τε præbnere spectaculum. Jam nonnulli etiam caniἅπανταχοῦ καὶ οὐαὶ μετὰ τῶν συνήθων αύλων τε καὶ bus esca eraut: cujus rei gratia frequens canum
κτύπων ηκούετο. Τοῖς δὲ δυσὶ τούτοις ὅπλοις τῷ
cædes fiebat, quod metus esset, ne illi in rabiem
λιμῷ τε άμα καὶ τῷ λοιμῷ στρατεύσας ὁ θάνατος, acti, humanæ carnis cibo assuefierent. Pestilentia
πᾶσαν ἄρδην τὴν τότε γενεάν εξεθέρισεν. Ως ἐν vero domos ipsas peragrans, omnes carpebat, atque
ταυτῷ σώματα πλεῖστα εκφέρεσθαι, καὶ μυρία τού in primis ditiores conficiebat. Et quos fames non
των καθεκάστην εἶναι τὰ πολυάνδρια. Τοιαῦτα τῆς enecaverat, eos contagiosa pestis lues tollebat.
μεγαλαύχου ψυχῆς Μαξιμίνου τῶν καθ᾿ ἡμῶν γραμ
Itaque gemitibus omnia plena esse, domus, plates,
μάτων είπετο τὰ ἐπίχειρα. Τηνικαῦτα δὲ καὶ τῆς fora, luctus ubique, et væs I cum solitis doloris voἡμῶν θεοσεβείας πολλοὶ παρέδειξαν τὰ τεκμήρια. ciferationibus et planotibus exaudlebatur. Et duaΤον γάρ φιλάνθρωπον τρόπον ἐπιδεικνύμενοι, τοὺς
bus hisce quasi armaturis, fame et peste, mors
μὲν ἀτάφους ἐῤῥιμμένους, μυρίοι δὲ ἦσαν, ἐπιμελῶς ipsa depugnans, generationem et populum ejus
ἔθαπτον· οἱ δὲ τοὺς τοῦ λιμοῦ τραυματίας ὑφ᾽ ἂν temporis fere omnem sustulit. Eademque die
ἀθροίζοντες, ἄρτους δή τινας καὶ τροφὴν ἑτέραν quam plurima efferebantur cadavera, et innumera
ἐπεχορήγουν, ὡς ἡ χεὶρ εὔπορος ἦν. Κἀντεῦθεν πολ- quotidie flebant sepulcra. Hæc auctoramenta et
λήν τινα καὶ μακρὰν τὴν φήμην διαδραμεῖν, ὡς καὶ præmia, edicta contra nos proposita gloriosi et
μόνους θεοσεβεῖς ἡμᾶς τῶν ἄλλων ὁμολογεῖν, καὶ τὸν arrogantis Maximini sunt consecuta. Qua tempe
ἔφορον τῶν Χριστιανῶν δοξάζειν Χριστόν. Ων δήτ' state multi nostrorum hominum egregia veræ
ἐπιτελουμένων, ὁ τῶν σωτηρίων Θεὸς ὁ ὑπέρμαχος pietatis suæ edidere documenta. Humanitatem
καὶ ἡμέτερος κηδεμών, οἷς εἰς αὐτὸν πεπαρῳνήκε- enim suam declarantes, cadavera quæ passim inσαν, διὰ τῆς πρὸς ἡμᾶς ἔχθρας, τὴν οἰκείαν ἀγανά- sepulta jacebant (erant ea quam plurima) cum cura
κτησιν παραδείξας ταῖς τῶν δηλωθέντων δεινῶν sepeliebant: quos vero fames vexasset, eis conἀθρόαις ἐπαγωγαῖς, αὖθις φαιδρὸν οἶον ἡμῖν ἐπέ- gregatis panes alimentaque alia præbebant, pro
λαμπε ταῖς οἰκείαις προνοίαις, ὡς ἐξ ἀφεγγούς facultatum scilicet copia. Unde longe lateque fama
σκότους, φῶς ἄῤῥητον ειρηνικῆς καταστασεως παρ celebris de nobis vulgata, 482 quæ ex omnibus
ρασχέσθαι, καὶ ἐμφανῆ γε πᾶσι καθίστασθαι Θεὸν aliis hominibus veræ pietatis cultusque divini
αὐτὸν ἐσκεὶ καὶ ἐπόπτην εἶναι τῶν καθ᾿ ἡμᾶς πραγlaudem nobis tribuit, et Christianorum inspeotoμάτων, μάστιγι χρώμενον ἐν καιρῷ περιστάσεων rem curatoremque Christum magnifice laudavit.
τῆς τῶν οἰκείων ἐπιστροφῆς ἕνεκα· μετά γε μὴν Cladibus istis peractis, salutis Deus, tutor et pro
τὴν ἀποχρῶσαν παιδείαν ἵλεων ἐνορῶντα καὶ πατρι pugnator noster, ostensa satis et exhibita ira et
κόν, οἷς πρὸς αὐτὸν τὰ τῆς ἐλπίδος ἐστήρικται. indignatione sua, per eas quas cumulate immiserat
Οπως δὲ τοῦτο σοφῶς διῳκήσατο, ἐνθεν ἐρῶ.
calamitates, propter pertulantem temerariamque
ei illatam injuriam, susceptasque adversus nos inimicitias, providentia sua lætiora nobis affulgere
tempora fecit, et post densas tenebras lucem ineffabilem pacatæ tranquillitatis præbuit. Eo profecto
tempore certo declaratum est, Deum ipsum spectatorem et moderatorem esse rerum nostrarum,
qui quidem flagello in afflictionibus, conversionis castigationisque suorum gratia, utitur: coercitione
autem et quasi disciplina, pro eo atque decet et expedit, peracta, perhumaniter et paterne eos
respicit, qui spem salutis firmam in eo collocatam habent. Quemadmodum autem id sapienter
prorsus disposuerit, et fecerit, dicere deinceps constitui.
ὡς ὁ μέγας Κωνσταντῖνος τὸν ἐν Ρώμῃ τυραν
νοῦντα Μαξέντιον ἐτροπώσατο· όπηνίκα
καὶ τὸν θεῖον σταυρόν κατηστερισμένον ἐν
οὐρανῷ ἐθεάσατο.
Εἶχε μὲν ἐπὶ Ῥώμης τὸ ὑπήκοον ἐκτρίβων αἷς
μικρῷ πρόσθεν εἰρήκαμεν αἰσχρουργίαις Μαξέντιος,
(
CAPUT XXIX.
Ut magnus Constantinus de Maxentio, qui Romæ
tyrannidem exercuit, triumpharit, cum eliam
signum sanctæ crucis stellis coruscum in cœlo
vidit.
Romæ cives suos fæpissimis, quæ diximus, facinoribus atlerebat Maxentius, Herculii filius. Quod
Chapter XXIXCaput XXIX
col. 1271–1272page 359 of 392
PG 145:1271τῖνος, πυκνῶν ἐκεῖθεν πρέσβεων ὡς αὐτὸν ἀφικνουμένων, καὶ μὴ τὴν τῶν βασιλέων μητέρα Ῥώμην περιιδεῖν ὑπὸ τοῦ θηρός οὕτω λυμαινομένην ίχε τευόντων, σφόδρα ἦν ἀσχάλλων, καὶ ἐν δεινῷ ποιούμενος διετέλει τὴν φήμην· τοῖς γὰρ ζῶσι κατὰ ὁ τοῦ Ἑρκουλλίου υἱός. δήτ' ἀκούων ὁ Κωνσταν Θεὸν οἰκεία ἡ τῶν κακῶς πασχόντων ἀδικία λελόγισται. Πρῶτα μὲν οὖν γράμματα στέλλων, επανάγειν ἐπειρᾶτο, καὶ τῶν φαύλων ἔργων ἐκποδὼν ἱστασθαι παρηγγύα· ὡς δ᾽ ἧττον ἤνυεν, ὅπλων άπτεσθαι δεῖν ἐλογίζετο, καὶ τοῖς πάσχουσιν ὡς ἐγχωροῦν ἐπαμύνειν. Καὶ δὴ στρατὸν ἀθροίσας τῇ Ἰταλίᾳ ἐφίστατο, οὐ τόσον ὅπλοις, ὅσον τῇ ἐκ Θεοῦ παντευχίᾳ καθώς πλισμένος. Ο μαθὼν ὁ Μαξέντιος, ταῖς ἐπιρρήτοις μαγγανείαις καὶ γοητείαις πλέον ἡ τῇ τῶν ὑπηκόων εὐνοίᾳ θαῤῥῶν, οὐδ᾽ ὅσον του άστεος προελθεῖν ἐτόλμα. Ὁπλίταις δε μυρίοις, λόχοις τε καὶ στρατῳ τῶν περικύκλῳ πάσης ἀρχῆς πεφραγμένος, προ πήντα τῷ Κωνσταντίνῳ. Ὁ δὲ τὴν πρώτην καὶ δεν τέραν παράταξιν τροπωσάμενος τοῦ τυράννου, ἐπι πλεῖστον ὅσον τῆς Ἰταλίας ἐπέβη, καὶ ἄγχιστα τῆς Ρώμης ἐγένετο. Εἶθ' ὡς μὴ τοῦ τυράννου χάριν Ῥωμαίοις ἀναγκάζοιτο πολεμεῖν, Θεὸς ἀπορρήτω τινὶ δυναστείᾳ ἐκεῖνον ποῤῥωτάτω πυλῶν ἐξεῖλας. Ναυσί γάρ γεφυρώσας τὸν παραρρέοντα τῇ πόλει ποταμὸν, ἐν ᾧ καὶ ἡ Φουλβία λεγομένη ἐστὶ γέφυρα. ὑπεξάγει μὲν τὸν στρατὸν, καὶ ὅλαις ὁρμαῖς τῷ βα σιλεῖ ἀντεφέρετο· Κωνσταντῖνος δι' ἐν φροντίδι και θίστατο, πῶς τὰ τῆς μάχης ἀποβαίη, καὶ τίς βοηθός αὐτῷ γένοιτο. Καὶ δῆτ᾽ ἀνελάμβανεν, ὡς οὐδὲν γε οι περί Διοκλητιανόν ώναντο τοῖς Ἑλλήνων τεθαρρηκότες θεοῖς· ὁ δὲ πατὴρ αὐτοῦ Κώνστας εὐδαιμονία στερον τον βίον διήνεγκε τὰ τῶν Ἑλλήνων θρη σκεύειν εὐθὺς παρωσάμενος. Ενθεν τοι καὶ τὸν πατρῷον Θεὸν ὅστις ποτὲ ἦν, λιπαρῶς ἐποτνιάτη ἐποφθῆναι οί, καὶ δεξιὰν ταῖς προκειμέναις περι στάσεσι παρασχεῖν. Ο δῆτα καὶ πρὸς ἔργον εὐθὺς ἐξέβαινε. Περὶ γὰρ μεσημβρίαν οδεύοντι συναμα τη περὶ αὐτὸν στρατιᾷ, τοῦ ἡλίου προς δυσμάς κλίνοντος, θαῦμά τι καὶ κρεῖττον ἢ λέγειν τεθέται. Πυ ρὸς γὰρ στῦλος καὶ φωτός αἴγλη διαέριος εἰς σταν ροῦ τύπου σχηματισθείσα γράμμασι Ρωμαϊκούς, δι' ἀστέρων ἴσων ἐντυπωθεῖσιν, Ἐν τούτῳ νίκα, το Κωνσταντίνῳ σαφώς διηγόρευε. Τεθηπότε δ' οὖν καὶ διαπιστοῦντι τοῖς ὁρωμένοις, οἱ συμπαρόντες ἀνεπυνθάνοντο, εἰ καὶ αὐτοὶ τῆς ἴσης θέας ἐπαπολαύουσιν. Ὡς δὲ κἀκεῖνοι συνέθεντο, νυκτὸς ἐπιγενομένης, ἐπιφανεὶς ὁ Χριστὸς σύναμα τῷ φρικτώ ἐκείνῳ σημείῳ, τοιοῦτόν τι δρᾶσαι ἀνεκελεύετο, καὶ τούτῳ κατὰ τὴν μάχην προηγουμένῳ χρῆσθαι, δι' οὗ ἐσεῖται πάντας χειροῦσθαι. Αμα δὲ ἡμέρα πειθομι νος τῷ χρησμῷ, τοιοῦτον τι ἐκ χρυσοῦ κατεσκεύαζεν ὁ καὶ μέχρι νῦν τοῖς βασιλείοις τὸν χρόνον ὑπερτε ρῆσαν, παραφυλάττεται. Ο διαγράψασθαι καὶ λόγῳ δίκαιον ήγεμαι. Ὑψηλόν δόρυ χρυσῷ κατεσκευασμένον κέρας εἶχεν ἐγκάρσιον, εἰς σταυροῦ σχήμα δια τυπούμενον. Ἄνω δὲ πρὸς τῷ τοῦ παντὸς ἄκρῳ στέ
τῖνος, πυκνῶν ἐκεῖθεν πρέσβεων ὡς αὐτὸν ἀφικνου
μένων, καὶ μὴ τὴν τῶν βασιλέων μητέρα Ῥώμην
περιιδεῖν ὑπὸ τοῦ θηρός οὕτω λυμαινομένην ίχε
τευόντων, σφόδρα ἦν ἀσχάλλων, καὶ ἐν δεινῷ ποιού
μενος διετέλει τὴν φήμην· τοῖς γὰρ ζῶσι κατὰ
ubi Constantinus (frequentes namque ad eum Roma ὁ τοῦ Ἑρκουλλίου υἱός. δήτ' ἀκούων ὁ Κωνσταν
veniebant oratores, ne urbem eam imperatorum
matrem despiceret, neve ita a sævissima fera
vastari pateretur, orantes) cognovit, admodum
est ira commotus, graviterque tantæ indignitatis
famam tulit. Nam qui ex præscripto et voluntate
Dei vivunt, aliis illatam suam esse reputant injuriam. Ac primum per litteras admonere et persuadere Maxentio, ut a tam nefariis sceleribus se abstineret, cepit. Ut autem ea re nihil egit, arma
sibi sumenda esse, et injuriam afflictorum quoad
posset vindicandam judicavit. Itaque exercitu
parato, in italiam contendit: non tam apparatu
belli quam omnigena Dei armatura instructus. Id
ubi Maxentius intellexit, nefandis magicarum artium imposturis magis quam civium benevolentia
confisus, ne extra urbem quidem progredi primum
est ausus.Insidiis antem collocatis, locisque imperii plerisque circumcirca armatorum hominum
præsidio imposito, copias alias adversus Constantinum misit. 483 ille porro uno atque altero
prælio contra iyranni exercitum victor, in Italiam
longissime progressus, ad urbem Romam propius
accedit. Ne autem unius Maxentii causa cum Romanis omnibus bellum gerere necesse haberet,
inenarrabili quadam potentia Deus tyrannum longius extra urbis portas produxit. Ille namque
ponte ex navibus super eo flumine quod urbem
præterfluit, in quo etiam alius pons qui Milvius
dicitur constructus est, arte quadam et fallacia
confecto, exercitum eduxit, et cum magno impetu
adversus Constantinum est progressus. Constantinus porro de eventu belli sollicite cogitabat, et
quemnam sibi adjutorem advocaret considerabat.
Hæc illi meditanti in mentem venit, Diocletianum
quidem, qui Græcorum superstitione diis plurimis
fretus fuerit, nihil adjutum esse: patrem vero
suum Constantem longe felicius vitam egisse, qui
mature Græcorum religione nuntium remiserit.
Quapropter paternum Deum, quicunque tandem
esset, ut se respiceret, dextramque sibi in periculis imminentibus porrigeret, ex intimo animi
affectus humillime invocavit: id quod ad rem statim est collatum. Meridiano enim tempore iter ei
cum exercitu suo facienti, sole jam occidentem
versus vergente, miraculum majus quam dici possit, oblatum est: ignea scilicet columna, et lucis
fulgor in aere crucis formam referens, quæ stellis
æqualibus in Latinarum litterarum figuram expressis, Constantino clare In hoc vince ostendebat. Quare consternatus, quod de visione ea secum ipse
ambigeret, amicos qui secum erant, an ipsi quoque
idem viderent, percunctatus est: quod illi cum
affirmassent, nocte proxima Christus ei una cum
horrendo illo signo apparens tale quiddam eum
facere, atque im præliis præferre jussit; fore enim,
ut per id omnes vinceret hostes. Et quamprimum
Euseb. lib. 1. De Vita Constant,
Θεὸν οἰκεία ἡ τῶν κακῶς πασχόντων ἀδικία λελόγι·
σται. Πρῶτα μὲν οὖν γράμματα στέλλων, επανάγειν
ἐπειρᾶτο, καὶ τῶν φαύλων ἔργων ἐκποδὼν ἱστασθαι
παρηγγύα· ὡς δ᾽ ἧττον ἤνυεν, ὅπλων άπτεσθαι δεῖν
ἐλογίζετο, καὶ τοῖς πάσχουσιν ὡς ἐγχωροῦν ἐπαμύ
νειν. Καὶ δὴ στρατὸν ἀθροίσας τῇ Ἰταλίᾳ ἐφίστατο,
οὐ τόσον ὅπλοις, ὅσον τῇ ἐκ Θεοῦ παντευχίᾳ καθώς
πλισμένος. Ο μαθὼν ὁ Μαξέντιος, ταῖς ἐπιρρήτοις
μαγγανείαις καὶ γοητείαις πλέον ἡ τῇ τῶν ὑπηκόων
εὐνοίᾳ θαῤῥῶν, οὐδ᾽ ὅσον του άστεος προελθεῖν
ἐτόλμα. Ὁπλίταις δε μυρίοις, λόχοις τε καὶ στρατῳ
τῶν περικύκλῳ πάσης ἀρχῆς πεφραγμένος, προ
πήντα τῷ Κωνσταντίνῳ. Ὁ δὲ τὴν πρώτην καὶ δεν
τέραν παράταξιν τροπωσάμενος τοῦ τυράννου, ἐπι·
πλεῖστον ὅσον τῆς Ἰταλίας ἐπέβη, καὶ ἄγχιστα τῆς
Ρώμης ἐγένετο. Εἶθ' ὡς μὴ τοῦ τυράννου χάριν
Ῥωμαίοις ἀναγκάζοιτο πολεμεῖν, Θεὸς ἀπορρήτω
τινὶ δυναστείᾳ ἐκεῖνον ποῤῥωτάτω πυλῶν ἐξεῖλας.
Ναυσί γάρ γεφυρώσας τὸν παραρρέοντα τῇ πόλει
ποταμὸν, ἐν ᾧ καὶ ἡ Φουλβία λεγομένη ἐστὶ γέφυρα.
ὑπεξάγει μὲν τὸν στρατὸν, καὶ ὅλαις ὁρμαῖς τῷ βασιλεῖ ἀντεφέρετο· Κωνσταντῖνος δι' ἐν φροντίδι και
θίστατο, πῶς τὰ τῆς μάχης ἀποβαίη, καὶ τίς βοηθός
αὐτῷ γένοιτο. Καὶ δῆτ᾽ ἀνελάμβανεν, ὡς οὐδὲν γε
οι περί Διοκλητιανόν ώναντο τοῖς Ἑλλήνων τεθαρρη
κότες θεοῖς· ὁ δὲ πατὴρ αὐτοῦ Κώνστας εὐδαιμονία
στερον τον βίον διήνεγκε τὰ τῶν Ἑλλήνων θρη
σκεύειν εὐθὺς παρωσάμενος. Ενθεν τοι καὶ τὸν
πατρῷον Θεὸν ὅστις ποτὲ ἦν, λιπαρῶς ἐποτνιάτη
ἐποφθῆναι οί, καὶ δεξιὰν ταῖς προκειμέναις περιστάσεσι παρασχεῖν. Ο δῆτα καὶ πρὸς ἔργον εὐθὺς
ἐξέβαινε. Περὶ γὰρ μεσημβρίαν οδεύοντι συναμα τη
περὶ αὐτὸν στρατιᾷ, τοῦ ἡλίου προς δυσμάς κλίνον
τος, θαῦμά τι καὶ κρεῖττον ἢ λέγειν τεθέται. Πυρὸς γὰρ στῦλος καὶ φωτός αἴγλη διαέριος εἰς σταν
ροῦ τύπου σχηματισθείσα γράμμασι Ρωμαϊκούς, δι'
ἀστέρων ἴσων ἐντυπωθεῖσιν, Ἐν τούτῳ νίκα, το
Κωνσταντίνῳ σαφώς διηγόρευε. Τεθηπότε δ' οὖν
καὶ διαπιστοῦντι τοῖς ὁρωμένοις, οἱ συμπαρόντες
ἀνεπυνθάνοντο, εἰ καὶ αὐτοὶ τῆς ἴσης θέας ἐπαπολαύουσιν. Ὡς δὲ κἀκεῖνοι συνέθεντο, νυκτὸς ἐπιγενομένης, ἐπιφανεὶς ὁ Χριστὸς σύναμα τῷ φρικτώ
ἐκείνῳ σημείῳ, τοιοῦτόν τι δρᾶσαι ἀνεκελεύετο, καὶ
τούτῳ κατὰ τὴν μάχην προηγουμένῳ χρῆσθαι, δι' οὗ
ἐσεῖται πάντας χειροῦσθαι. Αμα δὲ ἡμέρα πειθομι
νος τῷ χρησμῷ, τοιοῦτον τι ἐκ χρυσοῦ κατεσκεύαζεν·
ὁ καὶ μέχρι νῦν τοῖς βασιλείοις τὸν χρόνον ὑπερτε
ρῆσαν, παραφυλάττεται. Ο διαγράψασθαι καὶ λόγῳ
δίκαιον ήγεμαι. Ὑψηλόν δόρυ χρυσῷ κατεσκευασμέ
νον κέρας εἶχεν ἐγκάρσιον, εἰς σταυροῦ σχήμα δια
τυπούμενον. Ἄνω δὲ πρὸς τῷ τοῦ παντὸς ἄκρῳ στέ
col. 1273–1274page 360 of 392
PG 145:1273φανος μέσον συστέλλων τὸ ῥῶ χιαζόμενον, διὰ τῶν πρώτων στοιχείων τὸ τοῦ Χριστοῦ όνομα ὑπηνίσε σετο. Τοῦ γε μὴν πλαγίου κέρατος τοῦ κατὰ τὸ δόρυ ἐμπεπαρμένου οθόνη εκκρεμής χρυσόπαστος ἀπώς ρητο, αὐτοῦ τε θεοφιλούς βασιλέως εἰκόνα χρυσήν μέχρι στέρνων καὶ τῶν αὐτοῦ παίδων εὐφυῶς ὑπο γράφουσα. Τοιοῦτον τοίνυν σχεδιασθέν τῷ καιρῷ προηγεῖσθαι τοῦ πολέμου ἐθέσπιζε. Καὶ τούτῳ χρώ μενος, πρόθυμος εν μάλα ἐχώρει πρὸς τὴν παράταξιν. Καὶ δὲ συρραγέντων τῶν στρατευμάτων ἡττᾶ ται κατακράτος Μαξέντιος. Καὶ τῶν μὲν ὑπεναντίων οἱ πλεῖστοι ξίφους ἔργον ἐγένοντο τῇ τοῦ σταυροῦ πανοπλία· Μαξέντιος δὲ ὑπὸ τοῦ βασιλέως ἐκδιωκό μενος, ταῖς οἰκείαις πάγαις αλίσκεται· τῆς γὰρ για φύρας θείᾳ δυνάμει διαρραγείσης, καὶ τοῦ ποταμοῦ ζεύγματος διαλυθέντος, ὑφιζάνει μὲν ἡ διάβασις χωρεί δ' εὐθέως αύτανδρα κατὰ τοῦ βυθοῦ τὰ σκάφη. Αὐτὸς δὲ πρῶτος ὁ δείλαιος σὺν τοῖς ἀμφ' αὐτὸν ὑπασπισταῖς τοῖς ποταμίοις ριφεῖς ὕδασι καταπνίγεται, ώσπερ ὁ πάλαι Φαραώ πανστρατί· ὡς τὸν ποταμὸν ἐκεῖνον καὶ τὴν καλουμένην Φουλείαν γέ φυραν ἵππων σὺν ἀναβάταις ἔμπλεων δείκνυσθαι καὶ ἦν ἰδεῖν τὰ πάλαι ἀδόμενα εἰς ὄψιν δῆτ' ἐνερ γούμενα - Αρματα Φαραὼ καὶ τὴν δύναμιν αὐ τοῦ ἔρριψεν εἰς θάλασσαν· ἐπιλέκτους ἀνα βάτας τριστάτας ἐν Ἐρυθρᾷ θαλάσση κατε πόντισε· καὶ ἔδυσαν ὡσεὶ μόλιβδος ἐν ὕδατι σφοδρῷ. Ωστε δίκαιον ἂν εἴη κατὰ τοὺς ἀμφὶ τὴν μέ γαν θεράποντα Μωϋσέα, τοὺς τὴν νίκην ἐκ Θεοῦ ἀραμένους, τὰ ἴσα ἐκείνῳ κατὰ τοῦ δυσσεβοῦς ἐπιγανον μένους, ἐκβοῶντας ὑμνεῖν· Ασωμεν τῷ Κυρίῳ ἐνδόξως γὰρ δεδόξασται. Ίππον καὶ ἀνε. βάτην ἔρριψεν εἰς θάλασσαν· βοηθὸς καὶ σχεδ παστὴς ἐγένετό μοι εἰς σωτηρίαν. Οὗτός μου Θεός, καὶ δοξάσω αὐτόν. Θεὸς τοῦ πατρός μου, καὶ ὑψώσω αὐτόν. Καὶ, Τίς ὅμοιός σοι ἐν Θεοῖς, Κύριε; τίς ὅμοιός σοι; Δεδοξασμένος ἐν ἁγίοις· θαυμαστὸς ἐν δόξαις, ποιῶν τέρατα. ΚΕΦΑΛ. Δ΄. Οἷα τὴν Ῥώμην κατασχών Κωνσταντῖνος, θεοφιλή διεπράττετο ἔργα. Ταῦτα δὴ καὶ τὰ συγγενῆ τούτοις Κωνσταντίνος τῷ τὴν νίκην παρὰ δόξαν πεπραχότι Θεῷ εὐφημήσας, τὴν Ῥώμην εἰσήλαυνε, τὸ ἐπινίκιον ἀλαλάζων τρανότερον πάντων, οἷα σωτήρα και λυτρωτήν μετά φαιδρότητος ότι πλείστης, τῆς καρδίας ώσανεί προ πεδώσης, σὺν κρότοις καὶ εὐφημίαις προπεμπόντων τε καὶ εἰσδεχομένων, τὸ τῆς νίκης διακατέχοντα τρόπαιον, στεφάνοις πρότερον τὴν πόλιν πᾶσαν διει λεμμένων. Ὁ δὲ τὸ πρὸς Θεὸν εὐσεβεῖν οἷον ἔμφυ τὸν ἔχων, καὶ μηδ' όλως τοῖς κρότοις ἐν μηδενὶ σα λευόμενος τὴν ἐκ Θεοῦ σύναρσιν εγνωκώς, εὐθὺς τὸ τοῦ σταυροῦ σημεῖον ἐφ᾽ ὕψους ἀναστηλοῦσθαι προς τάττει· καὶ ἅμα τῷ λόγῳ ἀνδριὰς εἰς ὄψιν αὐτοῦ ἐχαλκεύετο· οὗ κατὰ τὴν δεξιάν χεῖρα τῆς ἴσης ΧΧΧ.
ECCLESIASTICA HISTORIE LIB. VII.
φανος μέσον συστέλλων τὸ ῥῶ χιαζόμενον, διὰ τῶν dies est exorta, visioni ei obsequens, ex auro signum tale Geri curavit, quod ad hunc usque diem
in imperatorio et aulico instrumento a tot sæculis
asservatur. Id paucis describere non fuerit intempestivum. Hasta longa ex auro elaborata,
cornu obliquum habet, in crucis formam compacta;
in cujus summitate corona mediam Græcam litteram P decussatam cohibens, primariis litteris
Christi nomen obscure refert. 484 Ex obliquo
autem cornu, quod per hastam est impactum, velum aureum sublime dependet, in quo imago aurea
pectore tenus pii imperatoris liberorumque ejus
pulchre est expressa. Hujusmodi quiddamn pro.
tempore tum repente factum sanxit ut in bello
præferretur. Quo etiam fretus, alacriter ad confliπρώτων στοιχείων τὸ τοῦ Χριστοῦ όνομα ὑπηνίσε
σετο. Τοῦ γε μὴν πλαγίου κέρατος τοῦ κατὰ τὸ δόρυ
ἐμπεπαρμένου οθόνη εκκρεμής χρυσόπαστος ἀπώς
ρητο, αὐτοῦ τε θεοφιλούς βασιλέως εἰκόνα χρυσήν
μέχρι στέρνων καὶ τῶν αὐτοῦ παίδων εὐφυῶς ὑπο
γράφουσα. Τοιοῦτον τοίνυν σχεδιασθέν τῷ καιρῷ
προηγεῖσθαι τοῦ πολέμου ἐθέσπιζε. Καὶ τούτῳ χρώ
μενος, πρόθυμος εν μάλα ἐχώρει πρὸς τὴν παράταξιν. Καὶ δὲ συρραγέντων τῶν στρατευμάτων ἡττᾶ
ται κατακράτος Μαξέντιος. Καὶ τῶν μὲν ὑπεναντίων
οἱ πλεῖστοι ξίφους ἔργον ἐγένοντο τῇ τοῦ σταυροῦ
πανοπλία· Μαξέντιος δὲ ὑπὸ τοῦ βασιλέως ἐκδιωκόμενος, ταῖς οἰκείαις πάγαις αλίσκεται· τῆς γὰρ για
φύρας θείᾳ δυνάμει διαρραγείσης, καὶ τοῦ ποταμοῦ
ζεύγματος διαλυθέντος, ὑφιζάνει μὲν ἡ διάβασις· ctum processit. Ceterum prælio commisso, Maxenχωρεί δ' εὐθέως αύτανδρα κατὰ τοῦ βυθοῦ τὰ σκάφη.
Αὐτὸς δὲ πρῶτος ὁ δείλαιος σὺν τοῖς ἀμφ' αὐτὸν
ὑπασπισταῖς τοῖς ποταμίοις ριφεῖς ὕδασι καταπνί
γεται, ώσπερ ὁ πάλαι Φαραώ πανστρατί· ὡς τὸν
ποταμὸν ἐκεῖνον καὶ τὴν καλουμένην Φουλείαν γέφυραν ἵππων σὺν ἀναβάταις ἔμπλεων δείκνυσθαι·
καὶ ἦν ἰδεῖν τὰ πάλαι ἀδόμενα εἰς ὄψιν δῆτ' ἐνερ
γούμενα - Αρματα Φαραὼ καὶ τὴν δύναμιν αὐ
τοῦ ἔρριψεν εἰς θάλασσαν· ἐπιλέκτους ἀναβάτας τριστάτας ἐν Ἐρυθρᾷ θαλάσση κατε
πόντισε· καὶ ἔδυσαν ὡσεὶ μόλιβδος ἐν ὕδατι
σφοδρῷ. Ωστε δίκαιον ἂν εἴη κατὰ τοὺς ἀμφὶ τὴν μέ
γαν θεράποντα Μωϋσέα, τοὺς τὴν νίκην ἐκ Θεοῦ ἀραμένους, τὰ ἴσα ἐκείνῳ κατὰ τοῦ δυσσεβοῦς ἐπιγανον
μένους, ἐκβοῶντας ὑμνεῖν· Ασωμεν τῷ Κυρίῳ·
ἐνδόξως γὰρ δεδόξασται. Ίππον καὶ ἀνε.
βάτην ἔρριψεν εἰς θάλασσαν· βοηθὸς καὶ σχεδ
παστὴς ἐγένετό μοι εἰς σωτηρίαν. Οὗτός μου
Θεός, καὶ δοξάσω αὐτόν. Θεὸς τοῦ πατρός
μου, καὶ ὑψώσω αὐτόν. Καὶ, Τίς ὅμοιός σοι ἐν
Θεοῖς, Κύριε; τίς ὅμοιός σοι; Δεδοξασμένος ἐν
ἁγίοις· θαυμαστὸς ἐν δόξαις, ποιῶν τέρατα.
ficatus est. Equum ét ascensorem conjecit in mare: auxiliator et protector factus est mihi in salutem.
Iste Deus meus, et glorificabo eum: Deus patris mei, et exaltabo eum. Quis similis tibi in diis, Domine?
quis similis tibi? Glorificatus in sanctis, admirandus in gloria, faciens mirabilia.
Οἷα τὴν Ῥώμην κατασχών Κωνσταντῖνος,
θεοφιλή διεπράττετο ἔργα.
Ταῦτα δὴ καὶ τὰ συγγενῆ τούτοις Κωνσταντίνος
τῷ τὴν νίκην παρὰ δόξαν πεπραχότι Θεῷ εὐφημή
σας, τὴν Ῥώμην εἰσήλαυνε, τὸ ἐπινίκιον ἀλαλάζων
τρανότερον πάντων, οἷα σωτήρα και λυτρωτήν μετά
φαιδρότητος ότι πλείστης, τῆς καρδίας ώσανεί προπεδώσης, σὺν κρότοις καὶ εὐφημίαις προπεμπόντων
τε καὶ εἰσδεχομένων, τὸ τῆς νίκης διακατέχοντα
τρόπαιον, στεφάνοις πρότερον τὴν πόλιν πᾶσαν διειλεμμένων. Ὁ δὲ τὸ πρὸς Θεὸν εὐσεβεῖν οἷον ἔμφυτὸν ἔχων, καὶ μηδ' όλως τοῖς κρότοις ἐν μηδενὶ σαλευόμενος τὴν ἐκ Θεοῦ σύναρσιν εγνωκώς, εὐθὺς τὸ
τοῦ σταυροῦ σημεῖον ἐφ᾽ ὕψους ἀναστηλοῦσθαι προςτάττει· καὶ ἅμα τῷ λόγῳ ἀνδριὰς εἰς ὄψιν αὐτοῦ
ἐχαλκεύετο· οὗ κατὰ τὴν δεξιάν χεῖρα τῆς ἴσης
tius magna vi est devictus, et ex hostibus quam
plurimi per crucis armaturam ferro cæsi. Maxentius vero, quem Constantinus imperator fugientem
persequebatur, suo ipsius (quod dicitur ) laqueo est
captus. Ponte enim divina virtute rupto, navibusque quibus flumen constratum fuerat solutis, transitus ipse pessum iit, et scaphæ subito cum hominibus omnibus in undis subsedere, ipseque miser
primus cum propugnatoribus suis in flumine mersus
et suffocatus est, sicuti olim cum universo exercitu
Pharao ita ut fluvius ille, ad eum qui Milvius
dicitur pontem, equis et ascensoribus refertus visus
sit. Tum vero ea quæ olim cantata fuerant, ad
oculum repræsentata videre licuit: Currus Pharaonis et exercitum ejus projecit in mare: electos
ascensores satellitesque submersit in mari Rubro. Descenderunt in profundum quasi plumbum, in aquis
vehementibus. Æquum sane fuerit, ad exemplum
magni illius servi Dei Mosæ, qui victoriam Deo
'acceptam tulit, itidem ut ille fecit, nos quoque
lætos contra impium istum tyrannum hymnum
concinere: Cantenus Domino, gloriose enim magni485 CAPUT ΧΧΧ.
Ut Constantinus, Romarecepta, Deo grata facinora
feceril.
Hæc porro, atque his similia, Constantinus tam
mirificam consecutus victoriam, Deum celebrando
canens, et voce clariore triumphando jubilans,
urbem Romanum est ingressus; civibus omnibus
hilaritate et lætitia summa animis eorum exsultantibus, complausu felicique omine et acclamatione eum tanquam servatorem et liberatorem
suum, victoriæ tropæum ferentem, cum quidem
prius urbem totam coronis obsedissent, producentibus atque excipientibus. Constantinus autem veram erga Deum pietatem a natura sibi quodammodo insitam habens, nequaquam applausu tali
commotus, ut qui a Deo secundum rerum suarum
successum provenisse sciret, statim crucis signum
Chapter XXXICaput XXXI
col. 1275–1276page 361 of 392
Caput XXX
PG 145:12758 καὶ ύλης τὸ τοῦ σταυροῦ σημεῖον ἀναστηλοῦτο κατέχων ἐν σοβαρῷ καὶ φαιδροτέρῳ τῷ σχήματι, ἐν τῷ κατὰ Ῥώμην μάλιστα δεδημοσιευμένῳ τόπῳ ἐκέλευεν ἀσφαλῶς ἀνιστάν. Ταῦτα δὴ τῇ Ῥωμαίων φωνῇ τῷ ἀνδριάντι προσεπιγράψας· Τούτῳ τῷ σωτηριώδει σημείῳ, τῷ ἀληθινῷ ἐλέγχῳ τῆς ἀνδρίας, τὴν πόλιν ὑμῶν ἀπὸ ζυγοῦ τοῦ τυ ράννου διασωθεῖσαν ἠλευθέρωσα. Ετι μὴν καὶ τὴν σύγκλητον καὶ τὸν δῆμον Ῥωμαίων τῇ ἀρ χαίᾳ ἐπιφαντείᾳ καὶ λαμπρότητι ἐλευθερών σας αποκατέστησα. Τῆς δὲ Ῥώμης ἐγκρατής γεγο νώς, πρῶτον πάντων, τὰ τῶν ἁγίων συλλέγειν ἐκέλευε λείψανα, καὶ ὁσίᾳ παραδούναι ταφῇ· εἶτα σπούδασμα ἐτίθει τοὺς ἐν ἐξορίαις ἀνακαλεῖσθαι. Επειτα δόγμα ἐξῆγε Χριστιανοὺς μὴ διώκεσθαι, ἀνίεσθαι τε τοὺς ἐν δεσμοῖς, καὶ τοῖς δημοσιευθεῖσι τὰς οὐσίας ἀποκαθίστασθαι· ἀναντοῦν δὲ καὶ τὰς τοῦ Θεοῦ ἐκ κλησίας μάλα επέσπευδε καὶ τιμὴν ἀναθήμασί· τοὺς δὲ τῶν εἰδώλων βωμοὺς ἐξ αὐτῶν ἀνασπάσθαι χρη πίδων, καὶ πυρὶ καταφλέγεσθαι. Οσα δ' ἐκείνοις ἦσαν ἐν προσόδοις, τοῖς θείοις ἀφιεροῦσθαι ναοῖς. Α' καὶ θᾶττον ἡ λόγος ἠνύετο. Ἑπτὰ δ᾽ ἐφ᾽ ἡμέραις ἐπινίκιον ἡ πόλις ἦγε πανήγυριν· ἅμα μὲν τὸν τῆς νίκης αἴτιον Θεὸν καὶ τὸ νικοποιὸν ὅπλον, ὁμοῦ δε καὶ τὸν ἄξιον νικητήν Κωνσταντίνον γεραίρουσα. Εβδομον δ᾽ ἦν ἔτος τηνικαῦτα τῷ Κωνσταντίνῳ μετὰ τὸν θάνατον τοῦ πατρὸς τῇ ἀρχῇ· ἀποχρώντως οὖν Κωνσταντινός τε καὶ ὁ μετ' αὐτοῦ Λικίνιος οὔπω τότε εἰς τὴν κατὰ Θεοῦ ἐκτραπείς μανίαν, τὰ εἰκότα Θεῷ ἀναθέμενοι, άμφω ἐπὶ μιᾶς γενόμενοι 486 γνώμης, ὑπὲρ ἡμῶν νόμον ἔγγραφον διαρκέστατον ἐκτιθέασιν. Οὐ μὴν δὲ ἀλλὰ καὶ τότε γεγενημένα Θεῷ τούτοις παράδοξα, καὶ ὡς ἡττήθη Μαξέντιος, ἔτι δὲ καὶ αὐτὸν ἐκεῖνον τὸν νόμον, Μαξιμίνῳ τῷ ἐπ' ᾿Ανατολής τυράννῳ ἔτι φιλίαν ύποκρινομένῳ τὴν πρὸς αὐτοὺς, λαμπρότατα διαπέμπονται. Ο δε δει νῶς τὸ πραχθὲν ἐνεγκών, ὑπὸ χεῖρά τε εἶναι δόξαι τέχνῃ δή τινι μάλιστα διαφεύγων, παραιτείσθαι δε καὶ τὸν πεμφθέντα νόμον τῷ τῶν μειζόνων δέει με εὐχερῶς ἔχων, τί διανοεῖται; πλασάμενος δῆθεν οι καθεν κεκινῆσθαι, τοῖς ὑπὸ χεῖρα υπέρ Χριστιανών γράμματα διεχάραττεν· ά μήποτ' αὐτὸς ἀφ' ἑαυτοῦ διεπράξατο. Απατᾷν δὲ αὐτὸν ᾑρημένος, εψεύδετο. δ' ἔγραφεν, ἦσαν ταῦτα. ΧΧΧΙ. ΚΕΦΑΛ. ΛΑ'. Περὶ τῆς ἐκουσιακουσίου ὑπὲρ ἡμῶν γραφῆς Μαξιμίνου του Γαλερίου. «Ιόβιος Μαξιμίνος Σεβαστός Σαβίνω. Και παρά τῇ σῇ στιβαρότητι καὶ παρὰ πᾶσιν ἀνθρώποις φανε ρὸν εἶναι πέπουθα, τοὺς δεσπότας ἡμῶν, Διοκλητια νὸν καὶ Μαξιμιανὸν τοὺς ἡμετέρους πατέρας, ἡνίκα συνείδον σχεδόν ἅπαντας ἀνθρώπους, καταλειφθείσης τῆς τῶν θεῶν θρησκείας, τῷ έθνει τῶν Χρι στιανῶν ἑαυτοὺς συμμεμικότας ὀρθῶς διατεταχέναι,
8 καὶ
in sublimi loco statui jussit. Nec mora ulla inter- ύλης τὸ τοῦ σταυροῦ σημεῖον ἀναστηλοῦτο
posita est, et statua ad formam similitudinemque κατέχων ἐν σοβαρῷ καὶ φαιδροτέρῳ τῷ σχήματι, ἐν
ejus ex ære fabrefacta est, quæ dextra manu ex
τῷ κατὰ Ῥώμην μάλιστα δεδημοσιευμένῳ τόπῳ
eadem materia crucis signum elaboratum teneret.
ἐκέλευεν ἀσφαλῶς ἀνιστάν. Ταῦτα δὴ τῇ Ῥωμαίων
Eam statuam, crucem ita magnifico lætoque habitu
φωνῇ τῷ ἀνδριάντι προσεπιγράψας· Τούτῳ τῷ σω
tenentem, Romæ in loco maxime celebri firmis τηριώδει σημείῳ, τῷ ἀληθινῷ ἐλέγχῳ τῆς
innixam fundamentis collocari præcepit, cum huἀνδρίας, τὴν πόλιν ὑμῶν ἀπὸ ζυγοῦ τοῦ τυ
jusmodi Latina inscriptione: Hoc salutifero signo, ράννου διασωθεῖσαν ἠλευθέρωσα. Ετι μὴν καὶ
et vero fortitudinis indicio, urbem vestram jugo tyτὴν σύγκλητον καὶ τὸν δῆμον Ῥωμαίων τῇ ἀρ
ranni solutam liberavi: senatumque et populum χαίᾳ ἐπιφαντείᾳ καὶ λαμπρότητι ἐλευθερών
Romanum in libertatem vindicans,antiquo splendori
σας αποκατέστησα. Τῆς δὲ Ῥώμης ἐγκρατής γεγοet amplitudini restitui. Romana urbe in potestatein νώς, πρῶτον πάντων, τὰ τῶν ἁγίων συλλέγειν ἐκέλευε
suam redacta primum omnium ut sanctorum reli- λείψανα, καὶ ὁσίᾳ παραδούναι ταφῇ· εἶτα σπούδαquiæ collectæ, justæ sepulturæ mandarentur, con- σμα ἐτίθει τοὺς ἐν ἐξορίαις ἀνακαλεῖσθαι. Επειτα
stituit. Deinde illud curavit, ut ab exsilio proscri- δόγμα ἐξῆγε Χριστιανοὺς μὴ διώκεσθαι, ἀνίεσθαι τε
pti revocarentur. Edictum denique proposuit, ut τοὺς ἐν δεσμοῖς, καὶ τοῖς δημοσιευθεῖσι τὰς οὐσίας
ne quis Christianos persequeretur, ut captivi et
ἀποκαθίστασθαι· ἀναντοῦν δὲ καὶ τὰς τοῦ Θεοῦ ἐκ
vincti solverentur, ut bona publicata legitimis
κλησίας μάλα επέσπευδε καὶ τιμὴν ἀναθήμασί· τοὺς
possessoribus suis restituerentur. Adhæc in primis
δὲ τῶν εἰδώλων βωμοὺς ἐξ αὐτῶν ἀνασπάσθαι χρηmaturavit ecclesias Dei restaurare, easque donariis πίδων, καὶ πυρὶ καταφλέγεσθαι. Οσα δ' ἐκείνοις
exornare: simulacrorum vero aras exipsis prorsus
ἦσαν ἐν προσόδοις, τοῖς θείοις ἀφιεροῦσθαι ναοῖς.
eruere fundamentis, atque igni comburere ac si Α' καὶ θᾶττον ἡ λόγος ἠνύετο. Ἑπτὰ δ᾽ ἐφ᾽ ἡμέραις
quos illæ habuissent proventus, eos divinis con- ἐπινίκιον ἡ πόλις ἦγε πανήγυριν· ἅμα μὲν τὸν τῆς
secrare templis. Quæ omnia mira celeritate sunt νίκης αἴτιον Θεὸν καὶ τὸ νικοποιὸν ὅπλον, ὁμοῦ δε
confecta. Totis autem septem diebus civilas Ro- καὶ τὸν ἄξιον νικητήν Κωνσταντίνον γεραίρουσα.
mana celebrem ob victoriameam egit conventum,
Εβδομον δ᾽ ἦν ἔτος τηνικαῦτα τῷ Κωνσταντίνῳ
simul et auctorem illius Deum, triumphalemque μετὰ τὸν θάνατον τοῦ πατρὸς τῇ ἀρχῇ· ἀποχρών
crucis armaturam, et victorem ipsum Constantinum τως οὖν Κωνσταντινός τε καὶ ὁ μετ' αὐτοῦ Λικίνιος
laudans, honoribusque dignis prosequens. Septimus
οὔπω τότε εἰς τὴν κατὰ Θεοῦ ἐκτραπείς μανίαν, τὰ
tum a morte patris imperii Constantini agebatur εἰκότα Θεῷ ἀναθέμενοι, άμφω ἐπὶ μιᾶς γενόμενοι
annus. 486 Εt cum ille una cum Licinio, qui c γνώμης, ὑπὲρ ἡμῶν νόμον ἔγγραφον διαρκέστατον
nondum insanire atque furere contra Deum cœpe- ἐκτιθέασιν. Οὐ μὴν δὲ ἀλλὰ καὶ τότε γεγενημένα
Θεῷ τούτοις παράδοξα, καὶ ὡς ἡττήθη Μαξέντιος,
ἔτι δὲ καὶ αὐτὸν ἐκεῖνον τὸν νόμον, Μαξιμίνῳ τῷ ἐπ'
᾿Ανατολής τυράννῳ ἔτι φιλίαν ύποκρινομένῳ τὴν
πρὸς αὐτοὺς, λαμπρότατα διαπέμπονται. Ο δε δει
νῶς τὸ πραχθὲν ἐνεγκών, ὑπὸ χεῖρά τε εἶναι δόξαι
τέχνῃ δή τινι μάλιστα διαφεύγων, παραιτείσθαι δε
καὶ τὸν πεμφθέντα νόμον τῷ τῶν μειζόνων δέει με
εὐχερῶς ἔχων, τί διανοεῖται; πλασάμενος δῆθεν οι
καθεν κεκινῆσθαι, τοῖς ὑπὸ χεῖρα υπέρ Χριστιανών
γράμματα διεχάραττεν· ά μήποτ' αὐτὸς ἀφ' ἑαυτοῦ
διεπράξατο. Απατᾷν δὲ αὐτὸν ᾑρημένος, εψεύδετο.
δ' ἔγραφεν, ἦσαν ταῦτα.
rat, debitum Deo præstitisset cultum, ambo consentientibus sententiis constitutionem optimam pro
Christianis edidere. Præterea quæ a Deo ei præter
spem et opinionem omnium accidissent res mirificas, et ut Maxentius devictus esset, tum autem et
constitutionemēam ad Maximinum Orientis tyrannum, amicitiam adhuc erga eos præ se ferentem,
verbis amplissimis perscripserunt. Ille porro factum
id graviter ferens, ut arte quapiam, ne illis obuoxius esse videretur, effugeret (nam edictum ad se
missum rejicere, quod illos ut polentiores et majores metueret, non facile ei erat), quidnam excogitavit? Simulavit scilicet et finxit, se consilio proprio motum, de Christianis benignius statuisse,
et ad populos sibi subditos pro eis litteras, res nonnullas commemorans quas nunquam fecerat,
dedit. Itaque consulto seipsum fallens atque decipiens, mentitus est. Quæ autem scripsit, erant
hujusmodi.
CAPUT ΧΧΧΙ.
De edicto Ma.cimini Gallerii, quod in scriplo pro
Christianis volens nolens proposuit.
Jovius Maximinus Augustus Sabino. Et fortitudini tuæ, et hominibus omnibus notum esse, persuasum habeo, dominos nostros et parentes Diocletianum et Maximium, cum viderent mortales
pene omnes, deorum relicto cultu, se Christianorum genti adjungere, recte constituisse, ut omnes
qui a deorum immortalium religione descivissent,
Περὶ τῆς ἐκουσιακουσίου ὑπὲρ ἡμῶν γραφῆς
Μαξιμίνου του Γαλερίου.
«Ιόβιος Μαξιμίνος Σεβαστός Σαβίνω. Και παρά
τῇ σῇ στιβαρότητι καὶ παρὰ πᾶσιν ἀνθρώποις φανε
ρὸν εἶναι πέπουθα, τοὺς δεσπότας ἡμῶν, Διοκλητια
νὸν καὶ Μαξιμιανὸν τοὺς ἡμετέρους πατέρας, ἡνίκα
συνείδον σχεδόν ἅπαντας ἀνθρώπους, καταλειφθεί
σης τῆς τῶν θεῶν θρησκείας, τῷ έθνει τῶν Χρι
στιανῶν ἑαυτοὺς συμμεμικότας ὀρθῶς διατεταχέναι,
col. 1277–1278page 362 of 392
PG 145:1277πάντας ἀνθρώπους, τοὺς ἀπὸ τῆς τῶν θεῶν αὐτῶν τῶν ἀθανάτων θρησκείας αναχωρήσαντας, προδήλω κολάσει καὶ τιμωρίᾳ εἰς τὴν θρησκείαν τῶν θεῶν ανακληθῆναι. Αλλ' ὅτε ἐγὼ τὸ πρῶτον εὐτυχῶς εἰς τὴν ᾿Ανατολὴν παρεγενμεν, καὶ ἔγνων εἰς τίνας τόν πους πλείστους τῶν ἀνθρώπων, τὰ δημόσια ὠφελεῖν δυναμένους, ὑπὸ τῶν δικαστῶν διὰ τὴν προειρημέ την αἰτίαν ἐξορίζεσθαι, ἑκάστῳ τῶν δικαστῶν ἐντο λὰς δέδωκα, ώστε μηδένα τούτων τοῦ λοιποῦ προσο φέρεσθαι τοῖς ἐπαρχιώταις απηνῶς· ἀλλὰ μᾶλλον κολακείᾳ καὶ προτροπῇ τὴν τῶν θεῶν θρησκείαν αὐτοὺς ἀνακαλεῖν. Τηνικαῦτα οὖν ὅτε ἀκολούθως τῇ κελεύσει τῇ ἐμὴ ὑπὸ τῶν δικαστῶν ἐφυλάττετο τὰ προστεταγμένα, συνέβαινε μηδένα ἐκ τῶν τῆς ᾿Ανα τολῆς μερῶν μήτε ἐξόριστον, μήτε ἐξύβριστον γε νέσθαι· ἀλλὰ μᾶλλον ἐκ τοῦ μὴ βαρέως κατ' αὐτῶν γενέσθαι τι, εἰς τὴν τῶν θεῶν θρησκείαν ἀνακεκλή. σθαι. Μετὰ δὲ ταῦτα ὅτε τῷ παρελθόντι ἐνιαυτῷ εὐτυχῶς ἐπέβην εἰς τὴν Νικομήδειαν, κἀκεῖ διετέλουν, παρεγένοντο πολῖται τῆς αὐτῆς πόλεως πρός με ἅμα μετὰ τῶν ξοάνων τῶν θεῶν, μειζόνως δεός μενοι, ἵνα παντί τρόπῳ τὸ τοιοῦτον ἔθνος μηδαμῶς ἐπιτρέποιτο ἐν τῇ αὐτῶν πατρίδι οἰκεῖν. 'Αλλ᾽ ὅτε ἔγνων πλείστους τῆς αὐτῆς θρησκείας ἄνδρας ἐν αὐ τοῖς τοῖς μέρεσιν οἰκεῖν, οὕτως αὐτοῖς τὰς ἀποκρίσεις ἀπένειμον, ὅτι τῇ μὲν αἰτήσει αὐτῶν ἀσμένως χάριν ἔσχηκα, ἀλλ᾽ οὐ παρὰ πάντων τοῦτο αιτηθὲν κατεῖχον. Εἰ μὲν οὖν τινες εἶεν τῇ αὐτῶν δεισιδαιμονία διαμένοντες, οὕτως ἕνα ἕκαστον ἐν τῇ ἰδίᾳ προαιρέσει τὴν βούλησιν ἔχειν· καὶ εἰ βούλοιντο, τὴν τῶν θεῶν θρησκείαν ἐπιγινώσκειν. Όμως καὶ τοῖς τῆς αὐτῆς πόλεως Νικομηδεῦσι, καὶ ταῖς λοιπαῖς πόλεσιν, αἱ καὶ αὐταὶ εἰς τοσοῦτον τὴν ὁμοίαν αἴτη σιν περισπουδάστως πρός με πεποιήκασι, δηλονότι, ἵνα μηδεὶς τῶν Χριστιανῶν ταῖς πόλεσιν ἐνοικοίη, ἀνάγκην ἔσχον προσφιλῶς ἀποκρίνασθαι· ὅτι δὴ αὐτὸ τοῦτο καὶ οἱ ἀρχαῖοι αυτοκράτορες πάντες διε φύλαξαν· καὶ αὐτοῖς τοῖς θεοῖς δι' οὓς πάντες ἄν θρωποι καὶ αὕτη ἡ τῶν δημοσίων διοίκησις συνί σταταί, ἤρεσεν, ὥστε τὴν τοσαύτην αἴτησιν ἣν ὑπὲρ θρησκείας τοῦ θείου αὐτῶν ἀναφέρουσι βεβαιωσαί βεβαιωσαί με. Τοιγαροῦν εἰ καὶ τὰ μάλιστα τῇ σῇ καθοσιώσει πρὸ τούτου τοῦ χρόνου διὰ γραμμάτων ἐπέσταλται, καὶ δι' ἐντολῶν ὁμοίως κεκελευσται, ἵνα μὴ κατὰ των ἐπαρχιωτῶν τῶν τὸ τοιοῦτον ἔθνος ἐπιμεληθέντων διαφυλάξαι μηδὲν τραχέως, ἀλλὰ ἀνεξικακως καὶ συμμέτρως συμπεριφέροιντο αὐτοῖς· ὅμως ένα μήτε ὑπὸ τῶν βενετικιαλίων, μήτε ὑπ᾽ ἄλλων τῶν τυχόντων ὕβρεις μήτε σεισμοὺς ὑπομένοιεν· ἀκόλουθον ενόμισα καὶ τούτοις τοῖς γράμμασι τὴν σὴν στιβαρότητα ὑπομνήσαι ὅπως καὶ ταῖς κολακείαις καὶ ταῖς προτροπαῖς μᾶλλον τὴν τῶν θεῶν ἐπιμέλειαν τοὺς ἡμετέρους ἐπαρχιώτας ποιήσειας ἐπιγινώσκειν. Οθεν εἴ τις τῇ αὐτοῦ προαιρέσει τὴν θρη σκείαν τῶν θεῶν ἐπιγνωστέαν προσλάβοι, τοῦτον ὑποδέξασθαι προσήκει. Εἰ δέ τινες τῇ ἰδίᾳ θρησκεία ἀκολουθεῖν βούλοιντο, ἐν τῇ αὐτῶν ἐξουσίᾳ καταλείπειν. Διόπερ ἡ σὴ καθοσίωσις τὸ ἐπιτραπέν σοι δια φυλάττειν ὀφείλει, καν μηδενὶ ἐξουσία δοθῇ· ὥστε
ECCLESIASTICÆ HISTORIÆ LIB. VII.
rum cæremonias redire cogerentur. Posteaquam
vero ego primum feliciter et auspicato in Orientem
perveni, atque cognovi, in quæ loca quam plurimi
homines, qui reipublicæ commodi et utiles esse
potuissent, a judicibus et præfectis, ob eam quam
dixi causam, in exsilium acti fuissent: judicibus
eis omnibus mandavi, ne quisquam eorum posthac
crudelius quidquam de provincialibus statueret,
sed potius blandiore cohortatione eos ad deorum
sacra revocaret. Quapropter cum ita judices ut
par erat, jussis meis obsequerentur, evenit, ut
nemo prorsus in Orientalibus partibus 487 vol
in exsilium mitteretur, vel injuria atque contumelia afficeretur. Et plerique, quod nihil gravius
πάντας ἀνθρώπους, τοὺς ἀπὸ τῆς τῶν θεῶν αὐτῶν coerditione et vindicta publica ad eorumdem deoτῶν ἀθανάτων θρησκείας αναχωρήσαντας, προδήλω
κολάσει καὶ τιμωρίᾳ εἰς τὴν θρησκείαν τῶν θεῶν
ανακληθῆναι. Αλλ' ὅτε ἐγὼ τὸ πρῶτον εὐτυχῶς εἰς
τὴν ᾿Ανατολὴν παρεγενμεν, καὶ ἔγνων εἰς τίνας τόν
πους πλείστους τῶν ἀνθρώπων, τὰ δημόσια ὠφελεῖν
δυναμένους, ὑπὸ τῶν δικαστῶν διὰ τὴν προειρημέ
την αἰτίαν ἐξορίζεσθαι, ἑκάστῳ τῶν δικαστῶν ἐντο
λὰς δέδωκα, ώστε μηδένα τούτων τοῦ λοιποῦ προσο
φέρεσθαι τοῖς ἐπαρχιώταις απηνῶς· ἀλλὰ μᾶλλον
κολακείᾳ καὶ προτροπῇ τὴν τῶν θεῶν θρησκείαν
αὐτοὺς ἀνακαλεῖν. Τηνικαῦτα οὖν ὅτε ἀκολούθως τῇ
κελεύσει τῇ ἐμὴ ὑπὸ τῶν δικαστῶν ἐφυλάττετο τὰ
προστεταγμένα, συνέβαινε μηδένα ἐκ τῶν τῆς ᾿Ανα
τολῆς μερῶν μήτε ἐξόριστον, μήτε ἐξύβριστον γε
νέσθαι· ἀλλὰ μᾶλλον ἐκ τοῦ μὴ βαρέως κατ' αὐτῶν duriusque in eos constitueretur, ad deorum reliγενέσθαι τι, εἰς τὴν τῶν θεῶν θρησκείαν ἀνακεκλή.
σθαι. Μετὰ δὲ ταῦτα ὅτε τῷ παρελθόντι ἐνιαυτῷ
εὐτυχῶς ἐπέβην εἰς τὴν Νικομήδειαν, κἀκεῖ διετέ
λουν, παρεγένοντο πολῖται τῆς αὐτῆς πόλεως πρός
με ἅμα μετὰ τῶν ξοάνων τῶν θεῶν, μειζόνως δεός
μενοι, ἵνα παντί τρόπῳ τὸ τοιοῦτον ἔθνος μηδαμῶς
ἐπιτρέποιτο ἐν τῇ αὐτῶν πατρίδι οἰκεῖν. 'Αλλ᾽ ὅτε
ἔγνων πλείστους τῆς αὐτῆς θρησκείας ἄνδρας ἐν αὐ
τοῖς τοῖς μέρεσιν οἰκεῖν, οὕτως αὐτοῖς τὰς ἀποκρίσεις ἀπένειμον, ὅτι τῇ μὲν αἰτήσει αὐτῶν ἀσμένως
χάριν ἔσχηκα, ἀλλ᾽ οὐ παρὰ πάντων τοῦτο αιτηθὲν
κατεῖχον. Εἰ μὲν οὖν τινες εἶεν τῇ αὐτῶν δεισιδαιμονία διαμένοντες, οὕτως ἕνα ἕκαστον ἐν τῇ ἰδίᾳ
προαιρέσει τὴν βούλησιν ἔχειν· καὶ εἰ βούλοιντο, τὴν
τῶν θεῶν θρησκείαν ἐπιγινώσκειν. Όμως καὶ τοῖς
τῆς αὐτῆς πόλεως Νικομηδεῦσι, καὶ ταῖς λοιπαῖς
πόλεσιν, αἱ καὶ αὐταὶ εἰς τοσοῦτον τὴν ὁμοίαν αἴτη·
σιν περισπουδάστως πρός με πεποιήκασι, δηλονότι,
ἵνα μηδεὶς τῶν Χριστιανῶν ταῖς πόλεσιν ἐνοικοίη,
ἀνάγκην ἔσχον προσφιλῶς ἀποκρίνασθαι· ὅτι δὴ
αὐτὸ τοῦτο καὶ οἱ ἀρχαῖοι αυτοκράτορες πάντες διε
φύλαξαν· καὶ αὐτοῖς τοῖς θεοῖς δι' οὓς πάντες ἄν
θρωποι καὶ αὕτη ἡ τῶν δημοσίων διοίκησις συνίσταταί, ἤρεσεν, ὥστε τὴν τοσαύτην αἴτησιν ἣν ὑπὲρ
θρησκείας τοῦ θείου αὐτῶν ἀναφέρουσι βεβαιωσαί
βεβαιωσαί
με. Τοιγαροῦν εἰ καὶ τὰ μάλιστα τῇ σῇ καθοσιώσει
· πρὸ τούτου τοῦ χρόνου διὰ γραμμάτων ἐπέσταλται,
καὶ δι' ἐντολῶν ὁμοίως κεκελευσται, ἵνα μὴ κατὰ
των ἐπαρχιωτῶν τῶν τὸ τοιοῦτον ἔθνος ἐπιμεληθέντων διαφυλάξαι μηδὲν τραχέως, ἀλλὰ ἀνεξικακως
καὶ συμμέτρως συμπεριφέροιντο αὐτοῖς· ὅμως ένα
μήτε ὑπὸ τῶν βενετικιαλίων, μήτε ὑπ᾽ ἄλλων τῶν
τυχόντων ὕβρεις μήτε σεισμοὺς ὑπομένοιεν· ἀκόλου
θον ενόμισα καὶ τούτοις τοῖς γράμμασι τὴν σὴν στι
βαρότητα ὑπομνήσαι ὅπως καὶ ταῖς κολακείαις
καὶ ταῖς προτροπαῖς μᾶλλον τὴν τῶν θεῶν ἐπιμέ
λειαν τοὺς ἡμετέρους ἐπαρχιώτας ποιήσειας ἐπιγινώσκειν. Οθεν εἴ τις τῇ αὐτοῦ προαιρέσει τὴν θρη
σκείαν τῶν θεῶν ἐπιγνωστέαν προσλάβοι, τοῦτον
ὑποδέξασθαι προσήκει. Εἰ δέ τινες τῇ ἰδίᾳ θρησκεία
ἀκολουθεῖν βούλοιντο, ἐν τῇ αὐτῶν ἐξουσίᾳ καταλεί
πειν. Διόπερ ἡ σὴ καθοσίωσις τὸ ἐπιτραπέν σοι δια
φυλάττειν ὀφείλει, καν μηδενὶ ἐξουσία δοθῇ· ὥστε
gionem rediere. Postea vero cum anno proximo
Nicomediam feliciter ingressus essem, ibique manerem, venerunt ad me ejus urbis cives cum deorum simulacris, et me magnopere rogarunt, ut
modis omnibus curarem, ne genti ei in patria
eorum domicilium habere permitteretur. Quibus
respondi, me quidem eorum petitioni perlibenter
gratificari velle, sed non ab omnibus ex æquo
preces eas apud me fieri. Quod si qui in superstitione eorum perseverarent, liberum id eis pro
uniuscujusque arbitrio et voluntate esse: neque
tamen eos, si ad deorum religionem agnoscendam
redire vellent, prohiberi. Sed enim et Nicomediensibus et aliarum urbium oivibus, quæ et ipsæ
eamdem petitionem, videlicet ut ne quis Christianorum civitates incoleret, magno studio et contentione apud me interposuere, necessitate quadam
benigne respondi, me quoque, quoniam id ipsum
etiam antiqui imperatores omnes servassent, et
dis ipsis, per quos omnes homines cum ipsa rerumpublicarum gubernatione constitunt, placuisset, petitionem ejusmodi, quæ de divinorum numinum cultu causam ad me referret, confirmare.
Proinde etiamsi antehac devotioni tuæ potissimum
per litteras significatum, et per jussiones itidem
mandatum est, ut ne quid cum provincialibus
prefecti, quibus tot tantorumque populorum cura
est injuncta, dirius severiusve agant, sed clementer, moderate et patienter eos ferant: nunc tamen
visum quoque est scripto isto fortitudinem tuam
admonere, ut illi neque a beneficialibus, neque ab
aliis quibuscunque injuriis afficiantur, vexentur,
excutiantur, sed potius ut humanis benignisque
exhortationibus deorum curam et cultum agnoscere
persuadeantur. Itaque si quis judicio ipse suo deorum religionem suscipiendam duxerit, eum complecti decet: si qui vero caremonias suas sejunctim sequi malunt, arbitrio potestatique suæ
relinquendi sunt. 488 Dabit ergo devotio tua
operam, ut quod mandatum ei est, servetur, et
ut nemini posthac provincialium nostrorum a religione sua revocandorum facultas permittatur.
Porro ut jussa hæc nostra ad notitiam subditorum
J.
Chapters XXXII, XXXIIICaput XXXII, XXXIII
col. 1279–1280page 363 of 392
PG 145:1279τοὺς ἡμετέρους ἐπαρχιώτας προσήκει ἀνακαλεῖν. Ἵνα δὲ αὕτη ἡμῶν ἡ κέλευσις εἰς γνῶσιν τῶν ἐπαρ χιωτῶν ἡμετέρων ἔλθῃ, διατάγματι ὑπὸ σοῦ προτεθέντι τὸ κεκελευσμένον ὀφείλει δηλώσαι.» ΚΕΦΑΛ. ΛΒ'. Περὶ τῆς εἰς προΰπτον διαστροφῆς καὶ ἐπα ναστάσεως Μαξιμίνου κατὰ Κωνσταντίνου τοῦ Μεγάλου. Ταῦτ᾽ οὐ κατὰ γνωμην, ἀλλὰ καὶ σφόδρα ἠναγκασμένως διακελευόμενος, οὐδαμῶς ταληθές λέγειν ἐῴχει, τὸ πρὸ βραχέος αὐτοῦ ἐννοουμένοις παλίμβολον της γνώμης καὶ ἄστατον. Τοίνυν οὐκ ἐν τῷ φανερῶ τις ἐθαῤῥει συνάγειν, καί τι τῶν ἀνηκόντων τῇ θρησκείᾳ ἐλευθερίως ποιεῖν ἐπεί τοί γε οὐδὲ τὸ γράμμα ταῦτ᾽ ἤθελε. Τὸ δὲ ἀνεπηρέαστον ἡμῶν ἐπι τρέπον δῆθεν παρεκελεύετο οὐ μὴν καὶ συνόδους συγκροτείν, θείους τε οἴκους εγείρειν καὶ τἆλλα ὅσα ἡμῖν εἰωθότα ἦσαν· καὶ ταύτα τοῦ τῆς εὐσεβείας καὶ εἰρήνης ἡμῖν ἀρχηγοῦ βασιλέως σύναμα της Λε κινίῳ τὰ τοιαῦτ᾽ ἐπιτρέποντος τοῖς καταπεμφθεῖσι μάλιστα γράμμασιν αὐτῷ τε καὶ πᾶσιν οἷς ὑπὸ χεῖ ρα γέγονε, εἶναι. Οὐ μήν γε τῷ δυσσεβεῖ ταῦτ᾽ ἤρε σκε· κὰν ἐς ὕστερον τῇ θείᾳ συνελαυνόμενος δίκη, καὶ ἄκων τὰ ὅμοια καὶ αὐτὸς τοῖς κρατοῦσι νομοθετεῖν ἠναγκάζετο. Εκπεριῆλθε δε αὐτῷ αἰτία μέσ πρώτη, ότιπερ οὐχ οἷός τε ἦν φέρειν τὸ μέγεθος ἧς ἐπετράπη ἀρχῆς· ἥκιστα δε σώφρονι ἀγόμενος λο γισμῷ, ἀπειροκάλως ενεχείρει τοῖς πράγμασι. Φ σήματι δε διακένῳ τὴν ψυχὴν ἀρθείς, ἤδη καὶ κατά τῶν κρατούντων καὶ ἀσυγκρίτοις μέτροις ὑπερεχόν ηρέμα ἀνίησι διωγμόν. Οπηνίκα πολλοὶ μὲν καὶ 489 ἄλλοι περιβόητοι, θαυμαστοί τε καὶ γενναῖοι άνδρες τὸ τοῦ μαρτυρίου διήνυσαν στάδιον. των, γένει, ανατροφῇ, παιδεία, συνέσει καὶ ἄξι ματι, καὶ τῇ πρὸς Θεὸν εὐσεβείᾳ, καὶ τῷ ἐφ᾿ ἀπασι σώφρονι καὶ κατεσταλμένῳ τῆς ψυχῆς παραστήματι. δή τινα καὶ ὡς κορυφαία τούτοις καὶ ἐπίσ σημα, τῶν ἄλλων ἦσαν ὑπερφυώς διαλάμποντα, εἰς τόλμην καὶ θράσος ανηρεθίζετο. Καὶ πρῶτον μέν ἐπιβάλλει ταῖς ἐξ ἔθους δημοσίαις φήμαις πρώτιστος αναγορεύεσθαι τὴν δ᾽ ἀπόνοιαν εἰς μανίας ἐπιτείνας, τὰς συνθήκας διέλυεν, ἂς μετὰ Λικινίου πεποίηται πρότερον. Ἐν τῷ δὲ βάλλων καὶ τὸ κατά Μαξέντιον γενόμενον διὰ τῆς τοῦ σταυροῦ ἐνεργείας, οὐ μόνον μετὰ τῶν βασιλέων, αλλά γε δὴ καὶ κατ αὐτοῦ ωπλίζετο τοῦ σταυρωθέντος Χριστοῦ. Καὶ εἰς φόβον συνελαθείς, τὸν κατὰ Χριστιανῶν καὶ ρὖθις ΚΕΦΑΛ. ΑΓ. Ὅτι ἐν Ῥώμη ὁ μέγας Κωνσταντίνος παρα τοῦ ό ἁγίου ἐβαπτίσθη Σιλβέστρου. Ταυθ' ὁ θειότατος βασιλεύς Κωνσταντῖνος ἐνωτιζόμενος, καὶ μάλιστα ὡς εἰς προΰπτον ανεκίνει τὸν διωγμόν, μισοπόνηρος ὢν ἐκ παιδός, ἀπελέγετο τὴν ψυχὴν, καὶ ἑαυτὸν κατεδαπάνα φροντίσιν, ὅπως καὶ τοῦτον ἐκ μέσου ποιήσειεν. Οὕτω δ᾽ ἔχοντι καὶ οὔπω τοῦ θείου ἠξιωμένῳ βαπτίσματος, νόσος τις αίφνε; αὐτῷ ἀκρατῶς ἐπεισφρήσασα, πληγὴν οὐ σμικρά,
nostrorum perveniant, constitutione a te publici- τοὺς ἡμετέρους ἐπαρχιώτας προσήκει ἀνακαλεῖν.
tus proposita curare debebis.
CAPUT XXXII.
De præcipiti perversitate et motu Maximini contra
Constantinum Magnum.
Ἵνα δὲ αὕτη ἡμῶν ἡ κέλευσις εἰς γνῶσιν τῶν ἐπαρχιωτῶν ἡμετέρων ἔλθῃ, διατάγματι ὑπὸ σοῦ προτεθέντι τὸ κεκελευσμένον ὀφείλει δηλώσαι.»
Περὶ τῆς εἰς προΰπτον διαστροφῆς καὶ ἐπα
ναστάσεως Μαξιμίνου κατὰ Κωνσταντίνου
τοῦ Μεγάλου.
Ταῦτ᾽ οὐ κατὰ γνωμην, ἀλλὰ καὶ σφόδρα ηναγκα
σμένως διακελευόμενος, οὐδαμῶς ταληθές λέγειν
ἐῴχει, τὸ πρὸ βραχέος αὐτοῦ ἐννοουμένοις παλίμβολον της γνώμης καὶ ἄστατον. Τοίνυν οὐκ ἐν τῷ
φανερῶ τις ἐθαῤῥει συνάγειν, καί τι τῶν ἀνηκόντων
τῇ θρησκείᾳ ἐλευθερίως ποιεῖν ἐπεί τοί γε οὐδὲ τὸ
γράμμα ταῦτ᾽ ἤθελε. Τὸ δὲ ἀνεπηρέαστον ἡμῶν ἐπιτρέπον δῆθεν παρεκελεύετο οὐ μὴν καὶ συνόδους
συγκροτείν, θείους τε οἴκους εγείρειν καὶ τἆλλα
ὅσα ἡμῖν εἰωθότα ἦσαν· καὶ ταύτα τοῦ τῆς εὐσεβείας
καὶ εἰρήνης ἡμῖν ἀρχηγοῦ βασιλέως σύναμα της Λε
κινίῳ τὰ τοιαῦτ᾽ ἐπιτρέποντος τοῖς καταπεμφθεῖσι
μάλιστα γράμμασιν αὐτῷ τε καὶ πᾶσιν οἷς ὑπὸ χεῖ
ρα γέγονε, εἶναι. Οὐ μήν γε τῷ δυσσεβεῖ ταῦτ᾽ ἤρε
σκε· κὰν ἐς ὕστερον τῇ θείᾳ συνελαυνόμενος δίκη,
καὶ ἄκων τὰ ὅμοια καὶ αὐτὸς τοῖς κρατοῦσι νομοθε
τεῖν ἠναγκάζετο. Εκπεριῆλθε δε αὐτῷ αἰτία μέσ
πρώτη, ότιπερ οὐχ οἷός τε ἦν φέρειν τὸ μέγεθος ἧς
ἐπετράπη ἀρχῆς· ἥκιστα δε σώφρονι ἀγόμενος λο
γισμῷ, ἀπειροκάλως ενεχείρει τοῖς πράγμασι. Φ
σήματι δε διακένῳ τὴν ψυχὴν ἀρθείς, ἤδη καὶ κατά
Hæc cum ita non ex sententia, sed magna
necessitate adductus mandasset, minime visus est
vera dicere, eis qui in animis suis considerabant,
paulo eum ante per judicii sui inconstantiam longe
alia ac diversa constituisse. Quapropter nemo publice conventus cogere, nemo libere quæ legitimcultus nostri sunt peragere audebat. Neque id rescriptum ipsum volebat, quod securitatem tantuni
nobis ab injuriis et contumeliis concedebat: minime autem conventus agere, divinas domos exstruere, et alia quæ solita consuetaque nobis sunt
facere permittebat: cum quidem ea omnia veræ
pietatis pacisque nostræ dux et auctor imperator
Constantinus, una cum Licinio, litteris suis ad
eum omnesque ditioni et imperio eorum subjectos
populos datis, permisisset. Cæterum impio illi hæc
displicuere, quamvis postea divina vindicta coactus, vel invitus eadem quæ illi constituerant,
sancire necesse habuerit. Præcipua autem ejus
vecordiæ causa erat, quod magnitudinem imperii
quod ei obtigerat, ferre atque sustinere non posset: quamobrem cogitationibus et consiliis stultis c τῶν κρατούντων καὶ ἀσυγκρίτοις μέτροις ὑπερεχόν
actus, inepte et perperam res gerebat. Jam et
inani in animo suo infflatus arrogantia, per teme,
ritatem et confidentiam opponere se ausus est
imperatoribus, qui eum multis atque incomparabilibus modis longe antecellebant genere, educatione, institutione, prudentia, dignitate, vera erga
Deum pietate, atque in rebus omnibus officiosa,
decenti et moderata animi constitutione: quæ
virtutes in eis ut præcipuæ et maxime illustres
præ aliis mirifice elucebant. Ac primum quidem
in solitis quæ publice fiebant acclamationibus et
votis, primo loco se renuntiari curavit: deinde
autem amentiam in insaniam vertens, fœdera cum
Licinio antea pacta rupit. Et cum in animo sectim
ipse reputaret, quæ per vim et efficaciam crucis ηρέμα ἀνίησι διωγμόν. Οπηνίκα πολλοὶ μὲν καὶ
Maxentio accederant, 489 non solum contra im- ἄλλοι περιβόητοι, θαυμαστοί τε καὶ γενναῖοι άνδρες
peratores, verum etiam adversus crucifixum Chriτὸ τοῦ μαρτυρίου διήνυσαν στάδιον.
stum arma sumpsit. Et terrore correptus, paulatim rursus persecutionem in Christianos permisit.
Quo tempore multi sane admirandi et fortes viri in martyrii stadio strenue cursum peregere.
CAPUT XXXIII.
Magnum Constantinum Romæ a Sylvestro sacrosancto baptismo initialum esse.
Hæc cum divus imperator Constantinus audivisset, atque in primis cognovisset, ut ille apertam
adversus Christianos persecutionem renovarit,
quod a puero malitiam et flagitia omnia odisset,
animum despondit, seque ipsum curis maceravit,
sedulo cogitans quomodo hunc quoque e medio
tollere posset. Atque eum talia meditantem, cum
των, γένει, ανατροφῇ, παιδεία, συνέσει καὶ ἄξι
ματι, καὶ τῇ πρὸς Θεὸν εὐσεβείᾳ, καὶ τῷ ἐφ᾿ ἀπασι
σώφρονι καὶ κατεσταλμένῳ τῆς ψυχῆς παραστή
ματι. δή τινα καὶ ὡς κορυφαία τούτοις καὶ ἐπίσ
σημα, τῶν ἄλλων ἦσαν ὑπερφυώς διαλάμποντα, εἰς
τόλμην καὶ θράσος ανηρεθίζετο. Καὶ πρῶτον μέν
ἐπιβάλλει ταῖς ἐξ ἔθους δημοσίαις φήμαις πρώτι
στος αναγορεύεσθαι τὴν δ᾽ ἀπόνοιαν εἰς μανίας
ἐπιτείνας, τὰς συνθήκας διέλυεν, ἂς μετὰ Λικινίου
πεποίηται πρότερον. Ἐν τῷ δὲ βάλλων καὶ τὸ κατά
Μαξέντιον γενόμενον διὰ τῆς τοῦ σταυροῦ ἐνεργείας,
οὐ μόνον μετὰ τῶν βασιλέων, αλλά γε δὴ καὶ κατ
αὐτοῦ ωπλίζετο τοῦ σταυρωθέντος Χριστοῦ. Καὶ εἰς
φόβον συνελαθείς, τὸν κατὰ Χριστιανῶν καὶ ρὖθις
Ὅτι ἐν Ῥώμη ὁ μέγας Κωνσταντίνος παρα τοῦ
ό
ἁγίου ἐβαπτίσθη Σιλβέστρου.
Ταυθ' ὁ θειότατος βασιλεύς Κωνσταντῖνος ἐνωτι
ζόμενος, καὶ μάλιστα ὡς εἰς προΰπτον ανεκίνει τὸν
διωγμόν, μισοπόνηρος ὢν ἐκ παιδός, ἀπελέγετο τὴν
ψυχὴν, καὶ ἑαυτὸν κατεδαπάνα φροντίσιν, ὅπως καὶ
τοῦτον ἐκ μέσου ποιήσειεν. Οὕτω δ᾽ ἔχοντι καὶ οὔπω
τοῦ θείου ἠξιωμένῳ βαπτίσματος, νόσος τις αίφνε;
αὐτῷ ἀκρατῶς ἐπεισφρήσασα, πληγὴν οὐ σμικρά,
col. 1281–1282page 364 of 392
PG 145:1281δεινώς καθ' όλου του σώματος ὑφερπύσασαν, καὶ ὅλον άντικρυς τραῦμα ἐδείχου, καὶ τέρας οἷον όρο μενον· πυκνόν τε «πέτρα τὸ πνεῦμα καὶ συνεχές, οὐκ ἄνευ πονων κατασπερχόμενον· καὶ μετ᾿ ὀλίγον λέπρα βαθεία κατὰ παντὸς ἑξήνθει του σώματος. Ἐπὶ δὲ τῇ ταύτης θεραπεία πολλοὶ μὲν μάγοι καὶ ἐπαοιδοί, καὶ ἐκ Περσίδος δε οὐκ ἐλάχιστοι γόητες παρεγένοντο, καὶ τοσοῦτον ὤνησαν, ὅσῳ καὶ μᾶλλον τὴν νόσον αύξησαν. Ἐπὶ δὲ τούτοις Ελληνες ήχον, οἱ τῇ τοῦ κρατούντος μεταθέσει ἀχθόμενοι, τὴν να σου εύρηκότες ἐπίκουρον, πρὸς ἑαυτοὺς μετάγειν ἐπειρῶτο τοῖς μαγγανεύμασι· καὶ ἐν τῷ Καπετω λέω κολυμβήθραν χοῦναι γενέσθαι ἑτερατεύοντο, ἣν δὲ ἀφθόρων παίδων αίματι πληρωθείσαν, τον βασι λέα λουσάμενον ἐν νεαρῷ καί ὅτι ἀτμίζοντι, ὰ τοῦ ράστου προχωρήσειν τὴν κάθαρσιν· άλλως δε, μὴ οἷόν τε εἶναι ἀποξέειν τὴν λέπριν. Ούτω τῷ καινώ τοῦ πράγματος ἱπατήσαντες, τὰ μὲν βρέφη κ τοῦ σχεδόν εὐθέως συνήθροιστο άπειρα· ὡς δ᾽ ὁ καιρός ἐνέστη, καὶ οἱ δήμιοι κατὰ τῶν βρεφῶν ἀπλίσοντο, παρῆν δὲ καὶ ὁ βασιλεὺς, αἱ τῶν παίδων μητέρες λύ σασαι τὰς κόμας καὶ μαζοὺς εὐκόσμως παρυποφαί νουσαι στενοχωρουμένους τω γάλακτι, ομολογείς τι καὶ ὀδυρμοῖς τὴν αέρα ἐππίπλων. Τὴν αἰτίαν δε τον θρόνον διεγνωκώς ο κρατών, τῷ συμπαθεί τῆς γνώμες ήττων γενόμενος ο φιλιππρωπότατος, και σεῖν μᾶλλον ἐρεῖτο, ο υγιαίνων τοσούτον μύσος έρ γάσασθαι. Καὶ διαρίων έμπλεως γεγονώς, Τῆς Ρωμαίων, φησί, βασιλείας ἡ ἀξία πηγής και ρίζι τὴν εὐσέβειαν κέκτηται. Ἰγ᾽ οὖν ἐξ αὐτῆς με τεχθές τα πᾶσιν ἀποδείξω, την υγείαν ἐν δευτέρω ποιον μαι τῆς τῶν άκρων παίδων ζωής.» Ταύτ' εἰπών, εἰς τὴν οἰκίαν αὖθις ανέτρεχε, ἀδος δόσει το πιο κρὸν τῶν μητέρων περιαιρέσας. Καὶ δὲ νυκτός ἐπι γενομένης, τὴν ἐρπουν τις χρηστότητος δρέπεται. Πέτρος γὰρ καὶ Παύλος οἱ κορυφαίοι τῶν ἀποστόλων αὐτῷ ἐπιφαίνονται ούτωσὶ φάσκρας:ς • Κωνσταντίνε, ἡμεῖς ἐσμεν Πέτρος καὶ Παῦλος οἱ πεμφθέν τις παρὰ τοῦ δεσπότου Θεού, δοῦναί τοι σε τηρίας το σύμβολον. Είτα παρηγγνωστο, τὴν ἱερέα τῆς πόλεως Σύδιστον ανιχνεύτο, παρ' το κολυμβήθραν ἐκεῖναι, η λουσάμενον, θάττον αποτρέψει την τόσον· οἷς ἀρθροις παισὶ τὴ ζῆν ἐχαρίσατο. Ως δ' ἀνήκει ο υπους αυτόν, ἐπιπαρόσα την ιατρόν πορρωτάτω εξέλαση, με την ανθρωπίνην του λοιπού τέχνην ἢ ἐπικουρίαν ἐνδεῖν αὐτῷ λέγων, χειρί δ' Υψίστου τη συνποίησε ἐρέψεσθαι, Καὶ ἡ μὲν ἐζή μετο· ἐπεὶ δε και Σάξεστρος μετεστέλλετο, και τη προσηκούση καθιστη τιμή, εἰ θεοὺς εἶχε Πέτρο και Παύλον τὰς κλήσεις πριβέστερον διηρώτα. Σίλα βεστρος δε, φησί, βασιλεύ, οὐ πολλοί θεοί, ἀλλ᾽ εἴς, οἱ ἔργον τα τύμπανα. Πέτως δε οι φας καὶ Παύλος θεοί μεν οίκοσι, δούλοι δε θεοῦ καὶ ἀπόστολοι· οἱ δὲ εὐάρεστοι διαφερόντως καὶ πίστει καὶ πόθω γενόμενοι, τὴν τῆς ἁγνωστες ακρόπολις καταλήγατι· και πρώτοι των αγίων εἰσιν· οἱ δη πρώτοι καὶ πάσι τὴν τοῦ Κυρίου ημών Ιησού Χρι
ECCLESIASTICÆ HISTORIÆ LIB. VII.
δεινώς καθ' όλου του σώματος ὑφερπύσασαν, καὶ nondum sacro tinctus fuisset lavacro, ex improὅλον άντικρυς τραῦμα ἐδείχου, καὶ τέρας οἷον όρο
μενον· πυκνόν τε «πέτρα τὸ πνεῦμα καὶ συνεχές,
οὐκ ἄνευ πονων κατασπερχόμενον· καὶ μετ᾿ ὀλίγον
λέπρα βαθεία κατὰ παντὸς ἑξήνθει του σώματος.
Ἐπὶ δὲ τῇ ταύτης θεραπεία πολλοὶ μὲν μάγοι καὶ
ἐπαοιδοί, καὶ ἐκ Περσίδος δε οὐκ ἐλάχιστοι γόητες
παρεγένοντο, καὶ τοσοῦτον ὤνησαν, ὅσῳ καὶ μᾶλλον
τὴν νόσον αύξησαν. Ἐπὶ δὲ τούτοις Ελληνες ήχον,
οἱ τῇ τοῦ κρατούντος μεταθέσει ἀχθόμενοι, τὴν να
σου εύρηκότες ἐπίκουρον, πρὸς ἑαυτοὺς μετάγειν
ἐπειρῶτο τοῖς μαγγανεύμασι· καὶ ἐν τῷ Καπετωλέω κολυμβήθραν χοῦναι γενέσθαι ἑτερατεύοντο, ἣν
δὲ ἀφθόρων παίδων αίματι πληρωθείσαν, τον βασιλέα λουσάμενον ἐν νεαρῷ καί ὅτι ἀτμίζοντι, ὰ τοῦ
ράστου προχωρήσειν τὴν κάθαρσιν· άλλως δε, μὴ
οἷόν τε εἶναι ἀποξέειν τὴν λέπριν. Ούτω τῷ καινώ
τοῦ πράγματος ἱπατήσαντες, τὰ μὲν βρέφη κ τοῦ
σχεδόν εὐθέως συνήθροιστο άπειρα· ὡς δ᾽ ὁ καιρός
ἐνέστη, καὶ οἱ δήμιοι κατὰ τῶν βρεφῶν ἀπλίσοντο,
παρῆν δὲ καὶ ὁ βασιλεὺς, αἱ τῶν παίδων μητέρες λύ
σασαι τὰς κόμας καὶ μαζοὺς εὐκόσμως παρυποφαί
νουσαι στενοχωρουμένους τω γάλακτι, ομολογείς τι
καὶ ὀδυρμοῖς τὴν αέρα ἐππίπλων. Τὴν αἰτίαν δε
τον θρόνον διεγνωκώς ο κρατών, τῷ συμπαθεί τῆς
γνώμες ήττων γενόμενος ο φιλιππρωπότατος, και
σεῖν μᾶλλον ἐρεῖτο, ο υγιαίνων τοσούτον μύσος έργάσασθαι. Καὶ διαρίων έμπλεως γεγονώς, Τῆς
Ρωμαίων, φησί, βασιλείας ἡ ἀξία πηγής και ρίζι
τὴν εὐσέβειαν κέκτηται. Ἰγ᾽ οὖν ἐξ αὐτῆς με τεχθέςτα πᾶσιν ἀποδείξω, την υγείαν ἐν δευτέρω ποιον
μαι τῆς τῶν άκρων παίδων ζωής.» Ταύτ' εἰπών,
εἰς τὴν οἰκίαν αὖθις ανέτρεχε, ἀδος δόσει το πιο
κρὸν τῶν μητέρων περιαιρέσας. Καὶ δὲ νυκτός ἐπιγενομένης, τὴν ἐρπουν τις χρηστότητος δρέπεται.
Πέτρος γὰρ καὶ Παύλος οἱ κορυφαίοι τῶν ἀποστόλων
αὐτῷ ἐπιφαίνονται ούτωσὶ φάσκρας:ς • Κωνσταντίνε,
ἡμεῖς ἐσμεν Πέτρος καὶ Παῦλος οἱ πεμφθέν
τις παρὰ τοῦ δεσπότου Θεού, δοῦναί τοι σε
τηρίας το σύμβολον. Είτα παρηγγνωστο, τὴν ἱερέα
τῆς πόλεως Σύδιστον ανιχνεύτο, παρ' το κολυμβή
θραν ἐκεῖναι, η λουσάμενον, θάττον αποτρέψει την
τόσον· οἷς ἀρθροις παισὶ τὴ ζῆν ἐχαρίσατο. Ως δ'
ἀνήκει ο υπους αυτόν, ἐπιπαρόσα την ιατρόν
πορρωτάτω εξέλαση, με την ανθρωπίνην του λοιπού
τέχνην ἢ ἐπικουρίαν ἐνδεῖν αὐτῷ λέγων, χειρί δ'
Υψίστου τη συνποίησε ἐρέψεσθαι, Καὶ ἡ μὲν ἐζή
μετο· ἐπεὶ δε και Σάξεστρος μετεστέλλετο, και τη
προσηκούση καθιστη τιμή, εἰ θεοὺς εἶχε Πέτρο
και Παύλον τὰς κλήσεις πριβέστερον διηρώτα. Σίλα
βεστρος δε, Hair, φησί, βασιλεύ, οὐ πολλοί θεοί,
ἀλλ᾽ εἴς, οἱ ἔργον τα τύμπανα. Πέτως δε οι φας
καὶ Παύλος θεοί μεν οίκοσι, δούλοι δε θεοῦ καὶ
ἀπόστολοι· οἱ δὲ εὐάρεστοι διαφερόντως καὶ πίστει
καὶ πόθω γενόμενοι, τὴν τῆς ἁγνωστες ακρόπολις
καταλήγατι· και πρώτοι των αγίων εἰσιν· οἱ δη
πρώτοι καὶ πάσι τὴν τοῦ Κυρίου ημών Ιησού Χρι
«Actus beati Sylvestri apostolica sedis præ
sulis, licet ejus qui scripsit nomen ignoremus, a
viso gravissime ægritudo quædam occupat, plaga
certe ingens et prodigiosa, quæ per corpus totum
serpens, atque idipsum exulcerans, ac veluti unum
vulnus efficiens, anhelitum ejus quem acerbe et
graviter ducebat, frequenter atque adeo continue
rumpebat, et paulo post in lepram radicibus alte
actis corpore toto evadit. Ad quam curandam
multi magi etincantatores, multi etiam ex Perside
aderant impostores, Hi tantum abest ut quidquam
ei profuerint, ut morbum etiam ipsum adauxerint.
His etiam superveniunt Græci, qui imperatoris in
religione mutationem ægre ferentes, per morbum
eum, tanquam opportunum quoddam auxilium
oblatum, illum imposturis suis ad partes suas
pertrahere conantur: et monstrose ostendunt, in
Capitolio lacum sive piscinam fieri oportere, in
qua innocentium puerorum sanguine, eoque recenti adhuc et vaporante repleta, si imperator
avaret, facile eum curatum, corpusque ejus purBatum iri. Aliter vero, ut a tali lepra mundetur,
fieri non posse. Ea re tam nova cum illi homines
decepissent, derepente infantes plurimi congregantur. Et jam tempus adest, carnificesque se ad
illorum cædem expediunt. Adest jam et imperator
ipse. Ecce autem matres puerorum adveniunt,
capillis passis, mammilias decenter quodammodo
subostendentes, lactis copia angustiam et dolorem
illis parientes. Hæ ululatu et planctu cœlum complent. Porro imperator causa lanti luctus cognita,
misericordia commotus, mulierculis condołet, et
pro humanitate sua summa sententiam mutat:
potiusque æger esse vult, quam per tam abominandum scelus convalescere. 490 Itaque prolixe
illacrymans: «Romani, inquit, imperii dignitas et
amplitudo. fontem atque radicem veram habet
pietatem. Ut igitur ex ea me provenisse omnibus
liquido ostendam, valetudinembaminnocentium
puerorum vitæ posthabeo.» His verbis dietis,
solida prorsus beneficentia acerbissimum matrum
dolorem solatur et aufert, simulque domum revertitur. Enimvero nocte proxima bonitatis ejus
fructum percipit amplissimum. Petrus enim et
Paulus apostolorum principes ei apparent et dicunt: Constantine, nos sumus Petrus et Paulus a
Domino Deo ad te missi, ut signum tibi et indicium
salutis exhibeamus. Deinde eum hortantur, ut antistitem sacrorum ejus urbis Sylvestrem inquirat,
apud quem piscina sit, in qua si lavaret, celeriter
morbum omnem cessurum: idqueea gratia, quod
innocentibus et incorruptis infantibus vitam donasset. Porro ut eum somnus reliquit, medicum
astantem longissime a se repellit, non jam arte
aut ope humana se indigere dicens, auxilium deinceps et salutem ab Altissimi mann adventuram.
Itaque medicus ab eo discedit. Ct autem Sylvester accitus adfuit, et ea qua decaut obsermultis tamen in urbe Rom. Catholicis legi cognovimus, et pro antiquo usu multæ hoe imitantur
Chapter XXXIVCaput XXXIV
col. 1283–1284page 365 of 392
PG 145:1283Ἐκκλησία τὴν ἀρχὴν ἔσχε. Καὶ τὸ ἔργον τελέσαντες, μαρτυρίῳ ὑπεξῆλθον τὸν βίον, καὶ νῦν εἰσι φίλοι τοῦ παντοκράτορος. Ὡς δὲ καὶ τὰ θεῖα τούτων εἰ κάσματα ἀνεζήτει, καὶ ὁ ἱεράρης ἐξάγων ἐδείκνυς, τηνικαῦτα διαγνοὺς ἀκριβέστερον, αὐτοὺς εἶναι τοὺς ὀφθέντας διεβεβαίον. Ἐν ἑπτὰ οὖν ἡμέραις σάκκον περιθέμενος ἀντὶ τῆς ἀλουργίδος, νηστεία το σχολάσας καὶ προσευχή, κλείσας τε τοὺς εἰδώλων ναούς, καὶ τὰ δεσμωτήρια διανοίξας, πολὺν τε τὸν έλεον καὶ δαψιλῆ τὴν χορηγίαν ἅπασι παρασχών, ἐπὶ τὸ ὕδωρ ἐχώρει, εὐχῆς ἐκτενοῦς ὑπὸ πάσης γενομένης τῆς ἐκκλησίας, τοῦ Σιλβέστρου προστάξαντος. Καὶ πρὸς τὸ ὕδωρ ὁ ἱερεὺς ἀπιδών, Τοῦτο, έλεγε, βασι λεῦ, τῇ ἐπικλήσει τῆς ζωαρχικῆς Τριάδος θείας μετ στοῦ θεότητα διακήρυξαν ἔθνεσι, καὶ ἐξ αὐτῶν πᾶσα τεσχηκός δυνάμεως, ὥσπερ τὰ ἐκτὸς τοῦ σώματος καθαίρειν οἶδεν, οὕτω καὶ ψυχὴν κηλίδος πάσης ἀπο καθαῖρον, λαμπροτέραν τῶν ἡλιακῶν ἀκτίνων δεί κνυσι. Καὶ τοίνυν τῷ ἐλαίῳ χρισθείς, εἴσεισι τὸν λουτήρα. Ἐπεὶ δὲ καὶ ἡ τῆς ἁγίας Τριάδος ὡς ἔθος ἐπίκλησις εἴρητο, ἀθρόον αἴγλη φωτός ἀποῤῥήτου ποθὲν ἐκπηδήσασα, του χώρου κατέστραπτε. Καὶ 491 ἦχος δέ τις ἐξαίσιος ὑπεψάλλετο, ὡς ἐκ παναρμονίου λύρας ἀνακροτούμενος. Καὶ ἐξῆλθεν ὁ πανάριο στις βασιλεύς, όλος τοῦ ὑγιους μετέχων, οἷα των καινὴν σάρκα ήμφιεσμένος, ώσανεί τινας ιχθύων λε πίδας τῷ ὕδατι ἐπαφείς. Ελεγε δὲ καὶ τοῦτο πρὸς τὸν μακάριον Σίλβεστρον· ὡς ότιπερ ἔτι διατρίβων τοῖς ὕδασι, χειρός τινος ἐπαφὴν ὡς ἄν ἐκ τοῦ οὐρα νοῦ πεμφθείσης αἰσθέσθαι. Σὺν αὐτῷ δὲ καὶ Κρίσ σπος ὁ αὐτοῦ υἱὸς τοῦ θείου μεταλαμβάνει λουτρού καὶ ἄμφω δὲ στολὴν λευκὴν ἐνεδύσαντο. ΚΕΦΑΛ. ΛΑ'. Περὶ φῶν μετὰ τὸ βάπτισμα ὁ μέγας διετάξατο Κωνσταντῖνος. Καὶ δῆτ' ἐξ αὐτῆς νόμον πρῶτον ἐκτίθησιν, ώστε τὸν τοῦ λοιποῦ τολμώντα βλασφημήσαι Χριστόν, ἤ τινα τῶν ἐκείνου τιμωμένων ὀνόματι ἀδικῆσαι, τὸ τῆς περιουσίας ἥμισυ προσαπολλειν. Χερσὶ δ' οι κείαις ἑξῆς ἀναλαβὼν δίκελλαν, ἐν τῷ παλατίῳ αὐ τοῦ ὁ Λατερνήσιον λέγεται, πρῶτος τῆς ὀρυγῆς προ χετο· καὶ ἐκκλησίας τύπον διέγραφεν εἰς ὄνομα τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. Ἔπειτα ἐψηφίζετο, πάντα τινὰ μὴ εὐπόρως ἔχοντα τὰ Χριστιανών ἐλόμενον, τά τε ἀναλώματα καὶ τὰς ἐσθῆτας ἐκ τῶν βασιλικών ταμιείων πορίζεσθαι. Καὶ μαρτυρούμενοι ὑπὸ εὐλαβῶν ἀνδρῶν, τῆς χάριτος ἀξιοῦντο· καί γε τῷ ἐνιαυτῷ ὑπὲρ χιλιαδας δώδεκα, πλὴν γυναικών
Ἐκκλησία τὴν ἀρχὴν ἔσχε. Καὶ τὸ ἔργον τελέσαν
τες, μαρτυρίῳ ὑπεξῆλθον τὸν βίον, καὶ νῦν εἰσι φίλοι
τοῦ παντοκράτορος. Ὡς δὲ καὶ τὰ θεῖα τούτων εἰ
κάσματα ἀνεζήτει, καὶ ὁ ἱεράρης ἐξάγων ἐδείκνυς,
τηνικαῦτα διαγνοὺς ἀκριβέστερον, αὐτοὺς εἶναι τοὺς
ὀφθέντας διεβεβαίον. Ἐν ἑπτὰ οὖν ἡμέραις σάκκον
περιθέμενος ἀντὶ τῆς ἀλουργίδος, νηστεία το σχολά
σας καὶ προσευχή, κλείσας τε τοὺς εἰδώλων ναούς,
καὶ τὰ δεσμωτήρια διανοίξας, πολὺν τε τὸν έλεον
καὶ δαψιλῆ τὴν χορηγίαν ἅπασι παρασχών, ἐπὶ τὸ
ὕδωρ ἐχώρει, εὐχῆς ἐκτενοῦς ὑπὸ πάσης γενομένης
τῆς ἐκκλησίας, τοῦ Σιλβέστρου προστάξαντος. Καὶ
πρὸς τὸ ὕδωρ ὁ ἱερεὺς ἀπιδών, Τοῦτο, έλεγε, βασιλεῦ, τῇ ἐπικλήσει τῆς ζωαρχικῆς Τριάδος θείας μετ
vantia et veneratione considere jussus est, habe- στοῦ θεότητα διακήρυξαν ἔθνεσι, καὶ ἐξ αὐτῶν πᾶσα
retne deos Petri et Pauli appellatione, diligenter
eum Constantinus est percunciatus. Ibi Sylvester,
Nobis, inquit, o imperator, dii multi non sunt. sed
unus, cujus opus est universum hoc. Petrus vero
et Paulus, quos dixisti, dii prorsus non sunt, verum
servi et apostoli Dei: qui quod præcipue propter
egregiam fidem, charitatisque ardorem et desiderium Deo chari gratique fuere, sanctitatis arcem
occuparunt, primum inter sanctos locum obtinentes. Primi quippe ipsi gentibus omnibus divinitatem Domini nostri Jesu Christi annuntiarunt,
atque ab ipsis ecclesiæ omnes initia sua sumpserunt. Atque illi, opere et cursu suo completo, per
martyrium ex hac vita migrarunt, et nunc amici
sunt Omnipotentis. Ubi vero sacras quoque illorum τεσχηκός δυνάμεως, ὥσπερ τὰ ἐκτὸς τοῦ σώματος
effigies requisivit, et hierarcha eas illi exhibuit: καθαίρειν οἶδεν, οὕτω καὶ ψυχὴν κηλίδος πάσης ἀπο
tum re certius cognita, eos ipsos esse quos vidis- καθαῖρον, λαμπροτέραν τῶν ἡλιακῶν ἀκτίνων δεί
set, confirmavit. Itaque pro purpura saccum sumit κνυσι. Καὶ τοίνυν τῷ ἐλαίῳ χρισθείς, εἴσεισι τὸν
diebus septem, ac jejunio et orationi vacat, idolo- λουτήρα. Ἐπεὶ δὲ καὶ ἡ τῆς ἁγίας Τριάδος ὡς ἔθος
rum templa claudit, carceres aperit, per miseri- ἐπίκλησις εἴρητο, ἀθρόον αἴγλη φωτός ἀποῤῥήτου
cordiam multam liberaliter omnes muneratur, et ποθὲν ἐκπηδήσασα, του χώρου κατέστραπτε. Καὶ
tandem ad sacras undas procedit. 491 Vehemens ἦχος δέ τις ἐξαίσιος ὑπεψάλλετο, ὡς ἐκ παναρμο
autem etintensa ab ecclesia omni, ita ut Sylvester νίου λύρας ἀνακροτούμενος. Καὶ ἐξῆλθεν ὁ πανάριο
jusserat, oratio fiebat. Antistes porro ad aquam στις βασιλεύς, όλος τοῦ ὑγιους μετέχων, οἷα των
baptismi respiciens, Hæc, inquit, imperator, aqua καινὴν σάρκα ήμφιεσμένος, ώσανεί τινας ιχθύων λε
divina virtute per invocationem vivificæ Trinitatis πίδας τῷ ὕδατι ἐπαφείς. Ελεγε δὲ καὶ τοῦτο πρὸς
concepta, sicuti extra corpus hominis abluit, ita τὸν μακάριον Σίλβεστρον· ὡς ότιπερ ἔτι διατρίβων
etiam animam intra a sorde et inquinatione omni τοῖς ὕδασι, χειρός τινος ἐπαφὴν ὡς ἄν ἐκ τοῦ οὐρα
mundificans, splendidiorem radiis solaribus efficit. νοῦ πεμφθείσης αἰσθέσθαι. Σὺν αὐτῷ δὲ καὶ Κρίσ
Et jam oleo unctus lavacrum ille ingreditur, atque – σπος ὁ αὐτοῦ υἱὸς τοῦ θείου μεταλαμβάνει λουτρού
more recepto sanctissimæ Trinitatis fit invocatio. καὶ ἄμφω δὲ στολὴν λευκὴν ἐνεδύσαντο.
Et ecce lucis inenarrabilis splendor alicunde emicans, locum eum illustrat, et sonus quidam admirandus veluti psalterii et lyræ absoluta harmonia et concentu redditus exauditur. Egreditur deinde
mperator optimus e lavacro, totus salvus et incolumis, perinde atque carne recenti indutus, quibusdam quasi piscium squammis in unda relictis. Atque ibi beato quoque Sylvestro dixit, se cum
adhuo in sacris esset undis, manus cujusdam veluti e cœlo misse attactum sensisse. Una cum
ipso autem Crispus etiam filius ejus divinum participavit lavacrum, et ambo candidam vestem in.
duerunt.
CAPUT XXXιν.
Quæ post baptismum Constantinus Magnus recte
constituerit.
Mox deinceps legem primun fert, ut qui posthac
per blasphemiam Christo maledicere, aut quemquam qui ejus censentur nomine, injuria afhcere
auderet, dimidiam bonorum suorum partem amitteret. Et manibus ipse suis ligone accepto, in
palatio suo quod Lateranense dicitur, primus terram fodere, et ecclesiæ formam in nomen Domini
nostri Jesu Christi describere cœpit. Deinde promulgavit, quicunque egerent, et Christianorum
sacra colenda susciperent, eis sumptus et vestitum
ex imperiali ærario præbitum iri. Et multi, quibus
hoc pii et religiosi viri testarentur, gratiam eam
et munus consequebantur. Anno eo supra duodeEcclesiæ. Sed cum hujusmodi scripta ad Catholicorum manus pervenerint, beati Pauli apostoli
sententia præcedat: Omnia probate, quod bonum
Περὶ φῶν μετὰ τὸ βάπτισμα ὁ μέγας διετά
ξατο Κωνσταντῖνος.
Καὶ δῆτ' ἐξ αὐτῆς νόμον πρῶτον ἐκτίθησιν, ώστε
τὸν τοῦ λοιποῦ τολμώντα βλασφημήσαι Χριστόν, ἤ
τινα τῶν ἐκείνου τιμωμένων ὀνόματι ἀδικῆσαι, τὸ
τῆς περιουσίας ἥμισυ προσαπολλειν. Χερσὶ δ' οι
κείαις ἑξῆς ἀναλαβὼν δίκελλαν, ἐν τῷ παλατίῳ αὐ
τοῦ ὁ Λατερνήσιον λέγεται, πρῶτος τῆς ὀρυγῆς προ
χετο· καὶ ἐκκλησίας τύπον διέγραφεν εἰς ὄνομα
τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. Ἔπειτα εψηφί
ζετο, πάντα τινὰ μὴ εὐπόρως ἔχοντα τὰ Χριστιανών
ἐλόμενον, τά τε ἀναλώματα καὶ τὰς ἐσθῆτας ἐκ τῶν
βασιλικών ταμιείων πορίζεσθαι. Καὶ μαρτυρούμενοι
ὑπὸ εὐλαβῶν ἀνδρῶν, τῆς χάριτος ἀξιοῦντο· καί γε
τῷ ἐνιαυτῷ ὑπὲρ χιλιαδας δώδεκα, πλὴν γυναικών
est tenete.» Gelasius papa dist. 15, Sancta Rom.
Ecclesia.
col. 1285–1286page 366 of 392
PG 145:1285καὶ παιδίων, τῶν βαπτισθέντων ὁ ἀριθμὸς ἐλογίζετο. Ἡ μὲν οὖν τοῦ Χριστοῦ ποίμνη καθημέραν ὡς εἰς πεῖν ἐπεδίδου· τὰ δὲ τῶν εἰδώλων ὑπέρρει κατ' ολί γον καὶ ἠφανίζετο. Καὶ δὴ τὴν σύγκλητον προσκαλεσάμενος κατὰ τὴν βασιλικὴν λεγομένην Οὐλπίαν, ἐθέσπιζεν εἰλικρινεί διανοίᾳ, θεοὺς τοῦ λοιποῦ μήτε λέγεσθαι, μήτε πιστεύεσθαι· μηδὲ γὰρ εἶναι ἀν θρώπων θεούς· ἀνθρώπους δὲ μᾶλλον θεοὺς ἐκείνων εἶναι· κἀκεῖνον δ' ἐναργές ὑπόδειγμα έχοντας, προσ κυνεῖν καὶ σέβειν τὸν Κύριον Ἰησοῦν Χριστὸν ὡς ἀληθινὸν Θεόν, καὶ ἐν οὐρανοῖς βασιλεύοντα, Καὶ τεκμήριον τοῦ μήτι τῆς παλαιᾶς ἐπισύρεσθαι πλά νης τὸν ἐν τῷ παλατίῳ ἐδείκνυ νεών. Ὁ δὲ δῆμος ἐπεκράτει τοῖς εἰρημένοις τῷ βασιλεῖ· καὶ τετράκις δέκα, Ὁ τῶν Χριστιανῶν Θεός ἀληθινός Θεός ἐστιν, ἐπεβόων. Ἐπὶ τούτοις ἐκύρου ἐκούσιον εἶναι καὶ μὴ κατηναγκασμένον τὸ βάπτισμα· καὶ μὴ ἀνθρωπίνῳ φόβῳ τῷ λατρείᾳ προσιέναι· ἀλλὰ σώφρονι λο γισμῷ τῷ θείῳ καταλόγῳ συζεύγνυσθαι τον αἱρούμενον. Χαρὰ οὖν ἄῤῥητος εἰσέῤῥει τὰ πλήθη, τοιού του νόμου διαφοιτήσαντος, μηδένα άκοντα ἐφ' ἑτέ ραν ήκειν θρησκείαν. Εκοσμοῦντο μὲν οὖν σὺν ταῖς ἐκκλησίαις τὰ τῶν ἁγίων μνημεῖα· καὶ τὰ θυμήρη ἐβραβεύοντο τοῖς ἐν ἐξορίᾳ· καὶ πᾶς τις Χπιστὸν ὁμο λογῶν φίλος τῷ κρατοῦντι ἀνεκηρύττετο. ΚΕΦΑΛ. ΛΕ. Αντίρρησις πρὸς τοὺς λέγοντας ὕστερον ἐν Νικομηδεία βεβαπτίσθαι τὸν μέγαν Κων σταντῖνον ὑπὸ Ἀρειανῶν· ἑλέσθαι δὲ καὶ τὰ Χριστιανῶν διὰ τὸν φόνον τοῦ υἱοῦ Κρίσπου. Οτι γε μὴν ἐπὶ Ῥώμης ὑπὸ Σιλβέστρῳ τῷ θείῳ ὁ ἱερὸς Κωνσταντῖνος βαπτίζεται μετὰ τὴν Μαξεντίου κατάλυσιν τῷ σταυρικῷ σημείῳ ἀνακράτος νε ι νικημένου, δείκνυσι καὶ ὁ βαπτιστὴρ ἐπὶ Ῥώμην ἐς δεῦρο παραμένων τοῦ ᾽ χρόνου, εἰς μαρτυρίαν ἀκρι βέστατον· ὡς ἀνδρῶν πρεσβυτέρων ἔστιν ἀκούειν περὶ πολλοῦ ποιουμένων ἀλήθεια». Μηδενὶ δὲ διὰ θαύματος ἔστω, εἰ πρὸ τοῦ βαπτίσματος τοιαύτης κομοίρησεν ὁ πανεύφημος χάριτος, ὡς φωνῆς μὲν μίας ἐν μεθέξει γενέσθαι, καὶ τὸν τίμιον τοῦ σταυ θείων καὶ τοῦ τύπου ἐν οὐρανῷ κατιδεῖν, τῶν τε ἱερῶν ἀποστόλων Πέτρου καὶ Παύλου τοὺς σεπτούς χαρακτήρας θεάσασθαι· καὶ γὰρ ἄνωθεν τὸν τρόπον Χριστιανὸς ἦν, καὶ ἐν τοῖς οὐρανοῖς τὸ ὄνομα ἐνε γράφη. Καὶ τὰ σημεῖα οὐ τοῖς ἀπίστοις μόνον, ἀλλὰ καὶ τοῖς πιστεύουσι διαδείκνυται. Οἱ γε μὴν κατὰ τὴν Εω τὰ ᾿Αρείου πάλαι φρονήσαντες ἐν Νικομηδείᾳ τοῦτον ιστόρησαν ὑπὸ Εὐσεβίου του Νικομηδείας πρὸς θάνατον γεγονότα τὸ βάπτισμα δέξασθαι. ᾿Ανε βάλλετο γάρ, φησί, τὸ βάπτισμα ἐν τῷ Ἰορδάνῃ πο ταμῷ διαπράξασθαι. Τοῦτο δὲ αὐτόθεν ἔχει τὸν ἔλεγχον· τὸ γὰρ ἀκριβὲς ἐν Ῥώμη ὑπὸ Σιλβέστρου αὐτὸν βαπτισθῆναι ἡ Ἐκκλησία κηρύττει. Καὶ πᾶσι ἢ
ECCLESIASTICÆ HISTORIÆ LIB. VII.
καὶ παιδίων, τῶν βαπτισθέντων ὁ ἀριθμὸς ἐλογίζετο. cim millia, qui baptizati sunt, virorum, extra
Ἡ μὲν οὖν τοῦ Χριστοῦ ποίμνη καθημέραν ὡς εἰς
πεῖν ἐπεδίδου· τὰ δὲ τῶν εἰδώλων ὑπέρρει κατ' ολίγον καὶ ἠφανίζετο. Καὶ δὴ τὴν σύγκλητον προσκαλε
σάμενος κατὰ τὴν βασιλικὴν λεγομένην Οὐλπίαν,
ἐθέσπιζεν εἰλικρινεί διανοίᾳ, θεοὺς τοῦ λοιποῦ μήτε
λέγεσθαι, μήτε πιστεύεσθαι· μηδὲ γὰρ εἶναι ἀν
θρώπων θεούς· ἀνθρώπους δὲ μᾶλλον θεοὺς ἐκείνων
εἶναι· κἀκεῖνον δ' ἐναργές ὑπόδειγμα έχοντας, προσκυνεῖν καὶ σέβειν τὸν Κύριον Ἰησοῦν Χριστὸν ὡς
ἀληθινὸν Θεόν, καὶ ἐν οὐρανοῖς βασιλεύοντα, Καὶ
τεκμήριον τοῦ μήτι τῆς παλαιᾶς ἐπισύρεσθαι πλάνης τὸν ἐν τῷ παλατίῳ ἐδείκνυ νεών. Ὁ δὲ δῆμος
ἐπεκράτει τοῖς εἰρημένοις τῷ βασιλεῖ· καὶ τετράκις
δέκα, Ὁ τῶν Χριστιανῶν Θεός ἀληθινός Θεός ἐστιν,
ἐπεβόων. Ἐπὶ τούτοις ἐκύρου ἐκούσιον εἶναι καὶ
μὴ κατηναγκασμένον τὸ βάπτισμα· καὶ μὴ άνθρωπίνῳ φόβῳ τῷ λατρείᾳ προσιέναι· ἀλλὰ σώφρονι λογισμῷ τῷ θείῳ καταλόγῳ συζεύγνυσθαι τον αἱρούμενον. Χαρὰ οὖν ἄῤῥητος εἰσέῤῥει τὰ πλήθη, τοιούτου νόμου διαφοιτήσαντος, μηδένα άκοντα ἐφ' ἑτέ
ραν ήκειν θρησκείαν. Εκοσμοῦντο μὲν οὖν σὺν ταῖς
ἐκκλησίαις τὰ τῶν ἁγίων μνημεῖα· καὶ τὰ θυμήρη
ἐβραβεύοντο τοῖς ἐν ἐξορίᾳ· καὶ πᾶς τις Χπιστὸν ὁμο
λογῶν φίλος τῷ κρατοῦντι ἀνεκηρύττετο.
mulieres et pueros, in rationem regenerationis sunt
relata. Et grex quidem Christi quotidie propemodum incrementa sua capiebat: simulacrorum autem cultus 492 paulatim diffluxit ac disparuit.
Porro senatu in basilicam quæ Ulpia dicitur convocato, sincera mente sanxit, ne de cætero dii
esse vel dicerentur, vel crederentur: non deos
hominum esse, sed potius homines deos illorum
esse dictitans et cum se ipsum ea in re apertum
manifestumque haberent exemplum, ut Dominum
nostrum Jesum Christum ut Deum verum certumque in cœlis regnantem adorarent et colerent. Et
ne quis aliquid veteris erroris apud se hærere
suspicari posset, sinceritatis suæ indicium templum in Palatio suum ostendit. Populus porro
hujusmodi imperatoris diotis applaudens, quadragesies Christianorum Deum verum Deum esse exclamavit. Constituit præterea, voluntarium et non
coactum baptismum esse: neque metu humano
ad Christianorum cultum quemquam accedere,
verum volentem, casto maturoque consilio, sacro
illorum numero aggregari debere. Itaque incredibilis in populo fuit lætitia, lege ea publicata; quod
nemo contra apimi sui sententiam ad aliam religionem pertraheretur. Cum ecclesiis ipsis monumenta sanctorum exornabantur, grataque et accepta in exsilium actis præmia constituebantur: et quicunque Christum profiteretur, is amious imperatoris esse promulgabatur.
CAPUT XXXV.
Αντίρρησις πρὸς τοὺς λέγοντας ὕστερον ἐν Refutalio eorum qui dixerunt, postea Constantinum
Νικομηδεία βεβαπτίσθαι τὸν μέγαν Κων
σταντῖνον ὑπὸ Ἀρειανῶν· ἑλέσθαι δὲ καὶ
τὰ Χριστιανῶν διὰ τὸν φόνον τοῦ υἱοῦ
Κρίσπου.
Οτι γε μὴν ἐπὶ Ῥώμης ὑπὸ Σιλβέστρῳ τῷ θείῳ
ὁ ἱερὸς Κωνσταντῖνος βαπτίζεται μετὰ τὴν Μαξεν
τίου κατάλυσιν τῷ σταυρικῷ σημείῳ ἀνακράτος νε
ι νικημένου, δείκνυσι καὶ ὁ βαπτιστὴρ ἐπὶ Ῥώμην ἐς
δεῦρο παραμένων τοῦ ᾽ χρόνου, εἰς μαρτυρίαν ἀκριβέστατον· ὡς ἀνδρῶν πρεσβυτέρων ἔστιν ἀκούειν
περὶ πολλοῦ ποιουμένων ἀλήθεια». Μηδενὶ δὲ διὰ
θαύματος ἔστω, εἰ πρὸ τοῦ βαπτίσματος τοιαύτης
κομοίρησεν ὁ πανεύφημος χάριτος, ὡς φωνῆς μὲν
μίας ἐν μεθέξει γενέσθαι, καὶ τὸν τίμιον τοῦ σταυ
θείων καὶ
τοῦ τύπου ἐν οὐρανῷ κατιδεῖν, τῶν τε
· ἱερῶν ἀποστόλων Πέτρου καὶ Παύλου τοὺς σεπτούς
χαρακτήρας θεάσασθαι· καὶ γὰρ ἄνωθεν τὸν τρόπον
Χριστιανὸς ἦν, καὶ ἐν τοῖς οὐρανοῖς τὸ ὄνομα ἐνε
γράφη. Καὶ τὰ σημεῖα οὐ τοῖς ἀπίστοις μόνον, ἀλλὰ
καὶ τοῖς πιστεύουσι διαδείκνυται. Οἱ γε μὴν κατὰ
τὴν Εω τὰ ᾿Αρείου πάλαι φρονήσαντες ἐν Νικομηδείᾳ
τοῦτον ιστόρησαν ὑπὸ Εὐσεβίου του Νικομηδείας
πρὸς θάνατον γεγονότα τὸ βάπτισμα δέξασθαι. ᾿Ανεβάλλετο γάρ, φησί, τὸ βάπτισμα ἐν τῷ Ἰορδάνῃ πο
ταμῷ διαπράξασθαι. Τοῦτο δὲ αὐτόθεν ἔχει τὸν
ἔλεγχον· τὸ γὰρ ἀκριβὲς ἐν Ῥώμη ὑπὸ Σιλβέστρου
αὐτὸν βαπτισθῆναι ἡ Ἐκκλησία κηρύττει. Καὶ πᾶσι
«De ejus baptismate uti variant auctores,
ic constanti fide, quæ de imperii donatione cirἢ
Nicomedia ab Arianis esse baptizatum, et quod
propter filii Crispi cædem Christianismum assumpserit.
Quod autem Romæ a Sylvestro sacratus et divus
Constantinus baptizatus sit, post Maxentii oppressionem, qui fortissime sub signo crucis est devictus, satis ostendit baptisterium, quedad hoc usque
tempus ejus rei gratia in testimonium certissimum
Romæ asservatur: sicuti hoc de viris natu grandioribus, qui vertitalem maximi faciunt, auditur.
Nemini vero mirum videri debet, quod ante baptismum laudatissimus princeps tanta gratia dignus
judicatus sit, ut divinam vocem ad se delatam audiret, ut venerandam crucis formam in cœlo videret, utque honorandas divorum et sacrorum apostolorum Petri et Pauli imagines spectaret. Dudum
enim antea moribus Christianus fuerat, et nomen
ejus in cœlis scriptum erat. Et non infidelibus
tantum, sed et credentibus signa exhibentur. Qui
493 in Oriente olim Ariana secta fuere, Constantinum Nicomediæ ab Eusebio ejus urbis episcopo jam moriturum baptismum suscepisse, prodiderunt: propterea eum saorum lavacrum
distulisse dicentes, quod id in Jordane fluvio perficere voluerit. Id vero ex eo facile refellitur, quod
Ecclesia a Sylvestro eum Romæ baptizatum esse
oumferuntur, uti minus similia veri, non probant.»
Egnat.
Chapter XXXVCaput XXXV
col. 1287–1288page 367 of 392
PG 145:1287πιο στεύειν. Οἱ γὰρ ἐξ ᾿Αρείου κακῶς διακείμενοι, τοιαῦ τα ἐκ κακοδαίμονος διανοίας ἀνέπλασαν, ἀβάπτιστον αὐτὸν ἀποφαίνοντες, ἢ ἴσως τὰ ἴσα φρονεῖν ἐκείνοις αὐτὸν μνηστευόμενοι, ὡς ἐξ ἐκείνων τὴν χάριν τοῦ βαπτίσματος είληφότα. Οπερ ἀτοπίας καὶ ψεύδους ἀνάμεστον. Εἰ γὰρ οὔπω τοῦ θείου μετέσχε λούτρου, συνάγεται μηδ' ἐν τῇ κατὰ Νίκαιαν συνόδῳ συνέρχεσθαι τοῖς Πατράσι, καὶ τῶν θείων μυστηρίων αὐτοῖς κοινωνεῖν. Πῶς δὲ εὐλογίας ἐκείνοις κατηξιοῦτο καὶ κοινῆς μετεῖχε τραπέζης, ὡς ἡ ἱστορία παρέδωκε; 'Αλλ' ᾿Αρειανοὶ μὲν ταῦτα παιζέτωσαν ἡμεῖς δὲ τῆς ἱστορίας ἐχώμεθα. Οὐκ ἀγνοῶ γε μὴν καὶ ἅ συκοφαντοῦσι τὸν Κωνσταντῖνον Ἕλληνες. Καὶ γὰρ καὶ οὗτοί φασιν, ὡς τὸν Κωνσταντῖνον, τινὰς διαμαρτύρομαι τοῦτ᾽ ἀσφαλὲς καὶ οἴεσθαι καὶ τῷ γένει προσήκοντας ἀνελόντα, Κρίσπῳ τε τῷ υἱῷ αὐτόχειρα τὸν φόνον διαπεπραγμένον, Φαύστης τῆς μητρυιάς διαβεβληκυίας, ὡς εἴη αὐτὴν πρὸς ἀτόπους ομιλίας ὑπερεθίζων, μετάμελον εἶναι· καὶ Σωπάτρῳ φιλοσόφω τηνικαῦτα τῆς Πλωτίνου διατριβής προεστῶτι περὶ καθαρσίων κοινώσασθαι. Τὸν δ᾽ ἀνει πεῖν, μηδένα τῶν τοσούτων μολυσμάτων καταλείπει σθαι καθαρμόν. Ἐν ἀδημονίᾳ δὲ πολλῇ γεγονότα, Χριστιανῶν ἐπισκόποις περιτυχεῖν, οἱ καὶ ὑπισχνούν το βαπίτσματι οὐ ταῦτα μόνον, ἀλλὰ καὶ πολλῷ χεί ρονα δυνατοὺς εἶναι διακαθαίρειν· καὶ τοῖς κατὰ σκοπὸν ἐντυχόντα, μέγα τε ἐσθῆναι, θαυμάσαι τε τὰ ἐκείνων, καὶ Χριστιανὸν γενέσθαι· βίαν τε τοῖς ἀρχομένοις ἐπάγοντα, τὸν Ἑλληνισμὸν ἑξομόσασθαι. Καὶ ταῦτα δὲ προφανῆ πλάσματα, οἷς τὴν Χριστιανῶν πολιτείαν διακωμῳδεῖν ἔστι σπουδή. Κρίσπος μὲν γὰρ τῷ κ' έτει τῆς αὐτοῦ ἡγεμονίας τὸν βίον ἀπέλιπε· δι' ὄν, ὡς φασι, τῆς καθάρσεως ἔδει ἐκεί νῳ· ός δὴ Κρίσπος πολλοὺς ὑπὲρ Χριστιανῶν να μους, ἔτι περιών, σὺν τῷ πατρὶ ἔθετο, ἅτε δὴ τὰ δεύτερα τῆς ἀρχῆς ἔχων, Καίσαρ ὧν· ὡς εἰσέτι νῦν οἱ τοῖς νόμοις ὑποτεταγμένοι χρόνοι μηνύουσι. Που δὲ καὶ Σώπατρος εἰς ὁμιλίαν ἧκε τῷ Κωνσταντίνῳ, μόνης τῆς πρὸς Ωκεανῷ καὶ τῷ Τήνῳ μοίρας ἡγου μένῳ; Τῇ γὰρ πρὸς Μαξέντιον διαφορᾷ ἐπὶ τῆς Ἰτα λίας διάγων, τῶν Ῥωμαϊκῶν πραγμάτων στασιαζόντων, οὐ πρόχειρον ἦν Γαλάταις συμμίγνυσθαι καὶ Βρεταννοῖς, παρ' οἷς ὡμολόγηται Κωνσταντίνον τῆς Χριστιανῶν θρησκείας μετασχεῖν; καὶ πρὶν ἡ στρατεῦσαι, ἐπὶ Μαξέντιον καὶ ἐπὶ Ῥώμην καὶ Ἶτα λίαν ἐλθεῖν· καὶ τούτου πάλιν οἱ χρόνοι καὶ οἱ νό μοι τάσφαλές μαρτυροῦσιν, οὓς ὑπὲρ ἡμῶν ἔθετο. Εἰ δὲ καὶ ῥᾷστον ἐντυχεῖν τῷ Σωπάτρῳ δοίημεν, ή δι' ἐπιστολῆς πυθέσθαι, οὔπω πάλιν πιθανὸν εἶναι φαίνεται τὸν τοσοῦτον φιλόσοφον ἀγνοεῖν, ὡς ὁ Ἡρακλῆς μετὰ τὴν τεκνοκτονίαν τοῖς μυστηρίοις τῆς Δήμητρος ἐν ᾿Αθήναις ἐκαθάρθη καὶ μετὰ τὸν φόνον Ιφίτου, ὃν ἑταῖρον ὄντα καὶ ξένον ἀνεῖλεν. Απόχρη μὲν οὖν καὶ ταῦτα ὡς καὶ καθαρμούς Ελ ληνες τῶν ἀτόπων πλημμελημάτων καθυπισχνούντο
πιο
στεύειν. Οἱ γὰρ ἐξ ᾿Αρείου κακῶς διακείμενοι, τοιαῦ
τα ἐκ κακοδαίμονος διανοίας ἀνέπλασαν, ἀβάπτιστον
αὐτὸν ἀποφαίνοντες, ἢ ἴσως τὰ ἴσα φρονεῖν ἐκείνοις
αὐτὸν μνηστευόμενοι, ὡς ἐξ ἐκείνων τὴν χάριν τοῦ
βαπτίσματος είληφότα. Οπερ ἀτοπίας καὶ ψεύδους
ἀνάμεστον. Εἰ γὰρ οὔπω τοῦ θείου μετέσχε λούτρου,
συνάγεται μηδ' ἐν τῇ κατὰ Νίκαιαν συνόδῳ συνέρ
χεσθαι τοῖς Πατράσι, καὶ τῶν θείων μυστηρίων
αὐτοῖς κοινωνεῖν. Πῶς δὲ εὐλογίας ἐκείνοις κατηξιοῦτο καὶ κοινῆς μετεῖχε τραπέζης, ὡς ἡ ἱστορία
παρέδωκε; 'Αλλ' ᾿Αρειανοὶ μὲν ταῦτα παιζέτωσαν
ἡμεῖς δὲ τῆς ἱστορίας ἐχώμεθα. Οὐκ ἀγνοῶ γε μὴν
καὶ ἅ συκοφαντοῦσι τὸν Κωνσταντῖνον Ἕλληνες. Καὶ
γὰρ καὶ οὗτοί φασιν, ὡς τὸν Κωνσταντῖνον, τινὰς
certo prædicat. Quapropter testatum omnibus esse διαμαρτύρομαι τοῦτ᾽ ἀσφαλὲς καὶ οἴεσθαι καὶ
volo, ut hoc sic etiam ipsi tuto et opinentur et
credant. Ariani enim male sentientes, animo et
consilio diabolico hoc cofinxerunt, non Romæ
baptizatum eum esse asserentes, aut fortasse
eadem cum illis sensisse astruentes, perinde atque
ab ipsis propterea baptismi gratiam susceperit:
quod absurditatis et mendacii plenum est. Quod
si enim nondum sacri lavacri particeps fuit, consequitur eum neque in Nicæna synodo cum Patribus congressum esse, et cum eis divina mysteria
non participasse. Quomodo vero aliter benedictione eorum dignus reputatus esset, et communis
mensæ particeps fuisset? sicuti historia tradit.
Verum Ariani quidem hæc sic ludant, nos vero
ad historiam revertamur. Neque sane ignoro, quæ τῷ γένει προσήκοντας ἀνελόντα, Κρίσπῳ τε τῷ υἱῷ
etiam gentiles per sycophantiam et calumniam
crimina Constantino impingant. Dicunt enim illi,
Constantinum, quod quosdam sibi propinquitate
et sanguine junctos interemisset, et Crispum
filium suum manu sua occidisset, quem Fausta
noverca, quasi illam de incesto stupro compellasset, apud patrem detulerit, penitentia ductum,
cum Sopatro philosopho, qui tum Plotini scholæ
præerat, de lustralibus purgationibus contulisse;
illumque respondisse, neminem prorsus tantarum
inquinationum reliquisse expiationem. Cumque ea
de causa in maxima esset sollicitudine et anxietate, in Christianorum episcopos eum incidisse,
qui illi polliciti sint, per baptismum se non ea
tantum, sed multo etiam grandiora piacula purgare posse. Itaque quod voti sui compos factus
esset, vehementer eum lætatum, Christianorumque
bacra admiratum esse: datoque Christo nomine,
subditis suis eam ncessitatem imposuisse, ut
gentilium religionem abjurarent. Verum hæc manifesta sunt figmenta, quibus Christianorum fidem
et pietatem veluti per comœdiam traducere studuerunt. 494 Crispus enim vicesimo imperii
ejus anno decessit, propter quem illi expiatione
eum opus habuisse dicunt. Is quoque multas pro
Christianis superstes adhuc cum patre leges tulit,
ut qui secundum in imperio locum haberet, et
Cæsar esset: sicuti hoc hodie quoque tempora
legibus ipsis subjecta satis indicant, Ubi vero
Sopater in Constantini colloquium venit, qui soli
ei oræ quæ ad Oceanum et ad Rhenum est, imperabat? Cum autem adversus Maxentium belluın
gereret, et in Italia ageret, rebus Romanorum tum
dissidentibus, non facile erat se Gallis et Britannis
immiscere, apud quos constat Constantinum Christianorum religionem suscepisse, prius etiam quam
contra Maxentium pugnaverit, et Romam atque in
ipsam Italiam venerit: id quod etiam et tempora
et leges quas pro nobis sanxit, certo testificantur.
«Crispus Constantini filius, et Licinius junior Constantini ex Constantia sorore nepos, Licinii senioris filius, plurimique nobiles et præclari
viri, 20 Constantini imperii anno, Faustæ Constan-
αὐτόχειρα τὸν φόνον διαπεπραγμένον, Φαύστης τῆς
μητρυιάς διαβεβληκυίας, ὡς εἴη αὐτὴν πρὸς ἀτόπους
ομιλίας ὑπερεθίζων, μετάμελον εἶναι· καὶ Σωπά
τρῳ φιλοσόφω τηνικαῦτα τῆς Πλωτίνου διατριβής
προεστῶτι περὶ καθαρσίων κοινώσασθαι. Τὸν δ᾽ ἀνει·
πεῖν, μηδένα τῶν τοσούτων μολυσμάτων καταλείπει
σθαι καθαρμόν. Ἐν ἀδημονίᾳ δὲ πολλῇ γεγονότα,
Χριστιανῶν ἐπισκόποις περιτυχεῖν, οἱ καὶ ὑπισχνούν
το βαπίτσματι οὐ ταῦτα μόνον, ἀλλὰ καὶ πολλῷ χεί
ρονα δυνατοὺς εἶναι διακαθαίρειν· καὶ τοῖς κατὰ
σκοπὸν ἐντυχόντα, μέγα τε ἐσθῆναι, θαυμάσαι τε
τὰ ἐκείνων, καὶ Χριστιανὸν γενέσθαι· βίαν τε τοῖς
ἀρχομένοις ἐπάγοντα, τὸν Ἑλληνισμὸν ἑξομόσασθαι.
Καὶ ταῦτα δὲ προφανῆ πλάσματα, οἷς τὴν Χριστια
νῶν πολιτείαν διακωμῳδεῖν ἔστι σπουδή. Κρίσπος
μὲν γὰρ τῷ κ' έτει τῆς αὐτοῦ ἡγεμονίας τὸν βίον
ἀπέλιπε· δι' ὄν, ὡς φασι, τῆς καθάρσεως ἔδει ἐκεί
νῳ· ός δὴ Κρίσπος πολλοὺς ὑπὲρ Χριστιανῶν να
μους, ἔτι περιών, σὺν τῷ πατρὶ ἔθετο, ἅτε δὴ τὰ
δεύτερα τῆς ἀρχῆς ἔχων, Καίσαρ ὧν· ὡς εἰσέτι νῦν
οἱ τοῖς νόμοις ὑποτεταγμένοι χρόνοι μηνύουσι. Που
δὲ καὶ Σώπατρος εἰς ὁμιλίαν ἧκε τῷ Κωνσταντίνῳ,
μόνης τῆς πρὸς Ωκεανῷ καὶ τῷ Τήνῳ μοίρας ἡγου
μένῳ; Τῇ γὰρ πρὸς Μαξέντιον διαφορᾷ ἐπὶ τῆς Ἰτα
λίας διάγων, τῶν Ῥωμαϊκῶν πραγμάτων στασιαζόντων, οὐ πρόχειρον ἦν Γαλάταις συμμίγνυσθαι
καὶ Βρεταννοῖς, παρ' οἷς ὡμολόγηται Κωνσταντίνον
τῆς Χριστιανῶν θρησκείας μετασχεῖν; καὶ πρὶν ἡ
στρατεῦσαι, ἐπὶ Μαξέντιον καὶ ἐπὶ Ῥώμην καὶ Ἶταλίαν ἐλθεῖν· καὶ τούτου πάλιν οἱ χρόνοι καὶ οἱ νόμοι τάσφαλές μαρτυροῦσιν, οὓς ὑπὲρ ἡμῶν ἔθετο.
Εἰ δὲ καὶ ῥᾷστον ἐντυχεῖν τῷ Σωπάτρῳ δοίημεν, ή
δι' ἐπιστολῆς πυθέσθαι, οὔπω πάλιν πιθανὸν εἶναι
φαίνεται τὸν τοσοῦτον φιλόσοφον ἀγνοεῖν, ὡς ὁ
Ἡρακλῆς μετὰ τὴν τεκνοκτονίαν τοῖς μυστηρίοις
τῆς Δήμητρος ἐν ᾿Αθήναις ἐκαθάρθη καὶ μετὰ τὸν
φόνον Ιφίτου, ὃν ἑταῖρον ὄντα καὶ ξένον ἀνεῖλεν.
Απόχρη μὲν οὖν καὶ ταῦτα ὡς καὶ καθαρμούς Ελληνες τῶν ἀτόπων πλημμελημάτων καθυπισχνούντο·
⋅
tini conjugis dolo interfecti sunt.» Pomp. Oros.
• Constantinus imperii sui 22 anno Faustam irterfecit in balneas ardentes conjectam.» Eutr.
col. 1289–1290page 368 of 392
PG 145:1289καὶ κατήγοροι Σωπάτρου μᾶλλον καθίστανται, τοιαύ τα διαπραττόμενοι· οὐ γάρ πω προαχθείην τὸν ἐπὶ σοφία περίβλεπτον Σώπατρον ταῦτα ἀγνοικέναι. Ταῦτα μὲν οὕτως. ΚΕΦΑΛ. ΑΓ. Περὶ τῆς ἁγίας Ἑλένης ὡς εἰς Ῥώμην ἧκε καὶ περὶ τοῦ διαλόγου των Εβραίων μετὰ τοῦ ἁγίου Σιλβέστρου. καὶ Τῆς δὲ τοῦ βασιλέως μητρός Ελένης κατὰ τὴν Βιθυνῶν ἐπαρχίαν διατριβούσης, Εβραίοι τὸ τῆς μεταβολῆς ἀθρόον τοῦ βασιλέως υπολογισάμενοι, ἀναπείθουσι τὴν μητέρα γράφειν καὶ παρεγγυάν τῷ υἱῷ, καλὸν μὲν πρᾶξαι τῆς εἰδωλικῆς ἀποστάντι θρησκείας· οὐ καλόν μέντοι ποιῆσαι τῇ νεοπαγεί του Ναζωραίου θρησκείᾳ περιελθεῖν. Καὶ ἡ μὲν ἐποίει τὰ εἰσηγούμενα· Κωνσταντίνος δὲ τὰ τῆς μη τρός δεχόμενος γράμματα, τὸ εἰκὸς ὑπετίθει τῶν Ἰουδαίων τινὰς μετεστέλλετο, ὥστε τοῖς Χρι στιανών πρεσβυτέροις εἰς λόγους ἐλθεῖν· καὶ ᾧ τῶν μερῶν τὰ κρείττω ἐκλογισθείη, τούτῳ ἐξ ἀναγκαίου ἐρέπεσθαι. Και δὴ τὸ τέταρτον ἡγουμένου Κων σταντίνου, σύνοδος ἐν τῇ κατὰ Ῥώμην πόλει Αθροί ζετο, ἐν ᾗ Ῥωμαίων μὲν ἐπίσκοποι δ' μὲν πρὸς τοῖς εἴκοσιν ἦσαν, Ἰουδαίων δὲ ἱερεῖς πρὸς τοῖς εἴ κοσιν ἑκατόν· ὧν ἔξαρχοι δώδεκα ἦσαν. Σίλβεστρος δὲ τῆς συνόδου καὶ τοῦ διαλόγου ἡγεῖτο. Παρῆν δὲ καὶ ὁ βασιλεὺς καὶ ἡ βασιλὲς Ἑλένη, ἑκατέρων ἡ βασιλίς Ελένη, ἑκατέρων μετά συνέσεως ἀκροώμενοι. Ἐπεὶ δ' ὁ ἱερώτατος Σίλβεστρος δυνάμει λόγων πολλῷ τῷ μέτρῳ παρ ἤνεγκεν, ὡς ἀχανεῖς τοὺς ἐγκρίτους ἐκείνων δεί κνυσθαι, ἀγχομένους τῇ πειθανάγκη τῶν ἀποκρίσεων τέλος ἐπεὶ καὶ τὸν παρὰ τοῦ φαρμάκοι πεφονευμέν νον ταύρου Χριστοῦ τῇ κλήσει ἀνίστα, πάντες προσ ιόντες, τοῖς ποσὶν ἐκείνου κατέπιπτον· καὶ τὸ σφέ τερον διαπτύοντες σέβας, τὰ ἴσα Σιλβέστρῳ καὶ αὐτοὶ φρονεῖν ήναγκάζοντο· καὶ ελεῖν προηγμένοι, μᾶλλον έκλωσαν. Τοῦτο γενόμενον, καὶ τὴν μακα ρία, Ἑλένην ἔπειθε, κρείττονά τινα περὶ τῷ υἱῷ οἴεσθαι. Οθεν καὶ τὸ πάτριον καὶ αὐτὴ σέβας ἀπο θεμένη, Σιλβέστρῳ προσέπιπτε· καὶ ἐτελεῖτο τὰ μυστικά· καὶ μήτηρ εἶναι τοῦ τοσούτου τὴν ἀρετὴν ἄριστα ἔφαινεν, ἐπίσης ἐκείνῳ καὶ τὸν ζῆλον καὶ τὴν πρὸς Χριστὸν πίστιν διακειμένη. ΚΕΦΑΛ. ΛΖ'. Περὶ τῆς μάχης Κωνσταντίνου καὶ Μαξι μένου· διήγησις περὶ τῶν τὸ σημεῖον ἐπιφερομένων το σταυρικόν. Ταῦτ᾽ οὐκ ἦν, ὡς εἴρηται, ἀνεκτῶς ἔχειν μανθάνοντα Μαξιμίνον τὸν ἐπ' ᾿Ανατολῆς τύραννον. Οθεν καὶ πόλεμον ἄσπονδον ἀνεκίνει· καὶ ἐν βραχεῖ τὸ πᾶν συνεκύκα· καὶ στρατόπεδα ήθροιζε, καὶ μυρί
ECCLESIASTICE HISTORIE LIB. VII.
καὶ κατήγοροι Σωπάτρου μᾶλλον καθίστανται, τοιαύτα διαπραττόμενοι· οὐ γάρ πω προαχθείην τὸν ἐπὶ
σοφία περίβλεπτον Σώπατρον ταῦτα ἀγνοικέναι.
Ταῦτα μὲν οὕτως.
Et ut concedamus, Sopatrum facile cum illo collioqui, aut per epistolam agere potuisse, non tamen
credibile videatur, [hilosophum tantum ignorasse,
quod Hercules post liberorum suorum necem, et
Iphiti amici et hospitis cædem, Athenis mysteriis Cereris expiatus atque purgatus sit. Satis porro
fuerit ostendisse, gentiles etiam ipsos fœdorum flagitiorum lustrales expiationes promittere solitos:
eosque qui ista confinxere, Sopatri magis accusatores esse. Non enim persuarderi possum, tam
clarum in sapientia virum talia ignorasse. De his satis.
Περὶ τῆς ἁγίας Ἑλένης ὡς εἰς Ῥώμην ἧκε·
καὶ περὶ τοῦ διαλόγου των Εβραίων μετὰ
τοῦ ἁγίου Σιλβέστρου.
καὶ
Τῆς δὲ τοῦ βασιλέως μητρός Ελένης κατὰ τὴν
Βιθυνῶν ἐπαρχίαν διατριβούσης, Εβραίοι τὸ τῆς
μεταβολῆς ἀθρόον τοῦ βασιλέως υπολογισάμενοι,
ἀναπείθουσι τὴν μητέρα γράφειν καὶ παρεγγυάν
τῷ υἱῷ, καλὸν μὲν πρᾶξαι τῆς εἰδωλικῆς ἀποστάντι
θρησκείας· οὐ καλόν μέντοι ποιῆσαι τῇ νεοπαγεί
του Ναζωραίου θρησκείᾳ περιελθεῖν. Καὶ ἡ μὲν
ἐποίει τὰ εἰσηγούμενα· Κωνσταντίνος δὲ τὰ τῆς μη
τρός δεχόμενος γράμματα, τὸ εἰκὸς ὑπετίθει·
τῶν Ἰουδαίων τινὰς μετεστέλλετο, ὥστε τοῖς Χρι
στιανών πρεσβυτέροις εἰς λόγους ἐλθεῖν· καὶ ᾧ τῶν
μερῶν τὰ κρείττω ἐκλογισθείη, τούτῳ ἐξ ἀναγκαίου
ἐρέπεσθαι. Και δὴ τὸ τέταρτον ἡγουμένου Κωνσταντίνου, σύνοδος ἐν τῇ κατὰ Ῥώμην πόλει Αθροί
ζετο, ἐν ᾗ Ῥωμαίων μὲν ἐπίσκοποι δ' μὲν πρὸς
τοῖς εἴκοσιν ἦσαν, Ἰουδαίων δὲ ἱερεῖς πρὸς τοῖς εἴ
κοσιν ἑκατόν· ὧν ἔξαρχοι δώδεκα ἦσαν. Σίλβεστρος G
δὲ τῆς συνόδου καὶ τοῦ διαλόγου ἡγεῖτο. Παρῆν δὲ
καὶ ὁ βασιλεὺς καὶ ἡ βασιλὲς Ἑλένη, ἑκατέρων
ἡ βασιλίς Ελένη, ἑκατέρων
μετά συνέσεως ἀκροώμενοι. Ἐπεὶ δ' ὁ ἱερώτατος
Σίλβεστρος δυνάμει λόγων πολλῷ τῷ μέτρῳ παρ
ἤνεγκεν, ὡς ἀχανεῖς τοὺς ἐγκρίτους ἐκείνων δείκνυσθαι, ἀγχομένους τῇ πειθανάγκη τῶν ἀποκρίσεων
τέλος ἐπεὶ καὶ τὸν παρὰ τοῦ φαρμάκοι πεφονευμέν
νον ταύρου Χριστοῦ τῇ κλήσει ἀνίστα, πάντες προσιόντες, τοῖς ποσὶν ἐκείνου κατέπιπτον· καὶ τὸ σφέτερον διαπτύοντες σέβας, τὰ ἴσα Σιλβέστρῳ καὶ
αὐτοὶ φρονεῖν ήναγκάζοντο· καὶ ελεῖν προηγμένοι,
μᾶλλον έκλωσαν. Τοῦτο γενόμενον, καὶ τὴν μακαρία, Ἑλένην ἔπειθε, κρείττονά τινα περὶ τῷ υἱῷ
οἴεσθαι. Οθεν καὶ τὸ πάτριον καὶ αὐτὴ σέβας ἀποθεμένη, Σιλβέστρῳ προσέπιπτε· καὶ ἐτελεῖτο τὰ
μυστικά· καὶ μήτηρ εἶναι τοῦ τοσούτου τὴν ἀρετὴν
ἄριστα ἔφαινεν, ἐπίσης ἐκείνῳ καὶ τὸν ζῆλον καὶ
τὴν πρὸς Χριστὸν πίστιν διακειμένη.
Περὶ τῆς μάχης Κωνσταντίνου καὶ Μαξι
μένου· διήγησις περὶ τῶν τὸ σημεῖον
ἐπιφερομένων το σταυρικόν.
Ταῦτ᾽ οὐκ ἦν, ὡς εἴρηται, ἀνεκτῶς ἔχειν μανθά
νοντα Μαξιμίνον τὸν ἐπ' ᾿Ανατολῆς τύραννον. Οθεν
καὶ πόλεμον ἄσπονδον ἀνεκίνει· καὶ ἐν βραχεῖ τὸ
πᾶν συνεκύκα· καὶ στρατόπεδα ήθροιζε, καὶ μυρί
CAPUT XXXVI.
De sancta Helena, ut ea Romam venerit, et de colloquio Judæorum cum sancto Sylvestro.
Imperatoris mater Helena in provincia tum Bithynia agebat. Ibi Judæi imperatoris mutationem
secum ipsi reputantes, matri ejus suadent, ut ad
filium scribat eumque admoneat: recte quidem
fecisse, quod ab idolorum cultu discesserit, non
recte autem, quod Nazaræi nuper exortam religionem sit complexus. Quod illa ita fecit. 495 Constantinus vero acceptis a matre litteris, ei id quod
decebat rescripsit: et ex Judæis quosdam Romam
evocavit, ut cum presbyteris Christianorum sermones per colloquium conferrent, et quæ pars meliora afferre reputaretur, ut ea necessario pars
alteram sequeretur. Et jam quartum, curante ac
præeunte Constantino, conventus in Romana urbe
cogebatur, in quo Romanorum quidem episcoporum
viginti quatuor erant: Judæorum vero sacerdotes
centum et viginti, in quibus duodecim reliquis
præibant. In conventu et colloquio eo Sylvester
princeps erat. Aderat in eo et imperator ipse, et
mater ejus Helena, attente et diligenter utrosque
audientes. Cum autem sacratissimus Sylvester eloquentiæ vi multis modis illos ita superaret, ut
eum magna cum admiratione delecti illi Judæi
hianti ore stupentes audirent, efficaci responsionum ejus persuasione consternati: cumque postremo taurum ille veneno enecatum, invocato
Christi nomine, restitueret, omnes ad pedes ejus
sunt provoluti, cultuque suo projecto, idem de
religione cum Sylvestro senserunt: ita ut qui eo
animo venerant ut alios caperent, ipsimet sint
capti. Hoc factum etiam beatæ Helenæ, ut de filio
melius jam sentiret, persuasit. Quin et ipsa patris
religionis cultu relicto, ad Sylvestri procidit pedes: ab eoque sacra fidei nostræ mysteria edocta,
vera tandem tot tantisque virtutibus præditi filii
mater esse apparuit, eodem cum illo ardore et fide
in Christum concepto.
CAPUT XXXVII.
De conflictu Constantini et Maximini, et de eis qui
signum crucis in exercitu tulerunt vexilliferis.
Hæc cum cognovisset Maximinus, Orientis tyrannus, non potuit non impatienter ferre. Quamobrem bellum irreconciliabili odio maximum movit brevique res omnes miscuit et turbavit.
Pactis violatis quæ cum Licinio inierat. Euseb.
PATROL. GR. CXLV.
Chapter XXXVI, XXXVIICaput XXXVI, XXXVII
col. 1291–1292page 369 of 392
PG 145:1291άνδρα συνεκράτει στίφη· καὶ εἰς μάχην αὐτρέ πιστο, δαιμόνων ἐλπίσι καὶ ὁπλιτῶν μυριάσιν ἠπατημένος. Διά τοι ταῦτα καὶ ὁ πανεύφημος Βασιλεύς τῆς Ῥώμης ἀπάρας, συνείπετο δὲ οἱ αὐτῷ καὶ Δι κίνιος Καίσαρ σὺν οὐκ ἀγεννεῖ τῷ στρατῷ καὶ διὰ γῆς καὶ θαλάσσης, κατὰ τῆς ἔω ἐφέρετο, οὐ μᾶλλον τούτοις ἡ τοῦ σταυροῦ πανοπλία το θαῤῥεῖν ἔχων. Ἐπεὶ δὲ καὶ εἰς βιθυνίαν ἧκε, περί που τόν, ὃς Αστακος καλεῖται χώρος, συμβάλλει πρὸς μάχην τῷ παλαμναίῳ ἐχθρῶ, ἐξ ἐναντίας ήκοντι, μεθ᾿ ὅσης ἄν τις εἴποι θρασύτητος. Ὁ δὲ μέγας Κων σταντῖνος τὸ τοῦ σταυροῦ σημεῖον προηγείσθαι προσέταττεν· ὁ πορὰ Ρωμαίοις πρότερον Λάδωρον ὠνομάζετο. Καὶ τῶν ἄλλων σημείων πολεμικώτε ρον ἦν· ὅτιωερ ἐκεῖνο καθηγεῖσθαι καὶ προσκυνεῖσθαι τοῖς στρατιώταις νενόμιστο. Καὶ διὰ τοῦτο, ὡς γε οίομαι, καὶ Κωνσταντῖνον τὸ παρὰ Ῥωμαίοις επισημότατον σύμβολον τῆς ἀρχῆς εἰς Χριστού σημεῖον μεταβαλεῖν· ὡς ἂν τῇ συνήθει θέα και θεραπεία πόρρω τοῦ συνήθους τοὺς ἀρχομένους ελα θεῖν. Τοῦτον δὲ μόνον ἡγεῖσθαι Θεόν, ὃν δῆτα καὶ βασιλεὺς καὶ ἡγεμόνες τιμῶντες, ἀμυντηρίῳ χρών ται κατὰ τῶν πολεμίων. Τοῦτο γοῦν προηγεῖσθαι ἐπέταττε, καὶ ταῖς καμνούσαις φάλαγξι παρεῖναι ἐκέλευε καί γε δορυφόρους αμοιβαδόν ἐπὶ τῶν ὤμων ταῦτα φέρειν ἐπέταξε, καὶ τὰς τάξεις περ ριιέναι. Τοῦ τοίνυν σωτηρίου ὅπλου προηγουμένου, πάντας τοὺς εὔστοχον ἀφιέντας, κατ' ἐκείνου πέμ πειν τὰ βέλη Μαξιμῖνος ἐκέλευε, καὶ κατ' αὐτοῦ ἐπιέναι ἀθορον· εἰς δέος τοίνυν περιελθόντα τὸν τούτο φέροντα, ἦν δ᾽ ὡς λόγος τὰ Ἑλλήνων φρο νῶν, ἑτέρῳ παραδοῦναι ἐσπούδαζεν. Αλλος δέ τις μάρτυρα σχών πατέρα, προθυμότατα προπηδήσας, τόν τε θώρακα καὶ τὸ κράνος ως πορρωτέρω βα λών, ἐνὶ καὶ μόνῳ χιτωνίῳ σκεπομενος, το σταυρικὸν σημεῖον καθήρπαζε. Καὶ ὁ μὲν τῶν βελῶν ἔξω γενόμενος, καιρίαν πληγεὶς ἔκειτο· ὁ δὲ τὸ σημείον ἐπιφέρων τὸ σταυρικόν, καίπερ κατά κι φάδας αὐτῷ τῶν βελῶν ἐπιχεομένων, άτρωτος ἦν. Παρὰ δόξαν γάρ πως ὑπὸ θείας δυνάμεως τὰ τῶν πολεμίων ἐπαφιέμενα βέλη τῷ ξύλῳ τοῦ σημείου προσπήγνυσθαι· ἀφίπτασθαί γε μὴν παντάπαν τοῦ φέροντος, καὶ ταῦτα μέσῳ τῷ κινδύνῳ ἐνειλημμένου. Λέγεται μέντοι καὶ ἀκοκῖς φιλοθέων πιστεύεται, μηδὲ ἄλλοτέ ποτε τὸν τὸ σημεῖον τοῦτο έπιψε ρόμενον σκαιᾷ τινι περιπεσεῖν συμφορᾷ, ἀλλ' οὐδὲ τραυματίαν ἡ αἰχμάλωτον ἀπαχθῆναί ποτε. Τῆς γοῦν συμβολῆς γενομένης, ὁ ταῖς μυσαραῖς γου τείαις ἐπερειδόμενος τύραννος, καὶ τὴν ἐσχάτην ἐσθῆτα ἀποβαλών, καὶ στρατιωτικόν περιθέμενος σχήμα, μετ' ὀλίγων πάνυ τὸ εὔνουν φυλαττόντων αὐτῷ διαδρὺς οἱ ποδῶν εἶχεν ἔφευγε. Κώμην δ' ἐκ κώμης ἀμείβων, μόλις τὰς τῶν πολεμίων χεῖρας διέξεισιν· ἔργῳ δείξας ἐπαληθεύοντα τὸν δεῖον χρησμόν· Οὐ σώζεται βασιλεὺς διὰ πολλὴν δύο ναμιν, φάσκοντα· καὶ γίγας οὐ σωθήσεται ἐν πλήθει ἰσχύος αὐτοῦ· καὶ ὅσα ἐξῆς τοῦ Ψαλμού. Αἰσχρῶς δ᾽ οὕτως ἐπὶ τὸν οἰκεῖον χῶρον ἐλθὼν, τόν
exercitum collegit, ingentes innumere multitudinis άνδρα συνεκράτει στίφη· καὶ εἰς μάχην αὐτρέ
copias contraxit, et ad pugnam se quam maxime
potuit instruxit, spe et fiducia dæmonum, nec non
armatorum plurima turba seductus. Itaque etiam
imperator celeberrimus, una cum Licinio Cæsare,
Roma terra marique Orientem versus est profectus, cum exercitu forti et robusto: 496 quo
tamen ille non tantum, quantum ipsius crucis
armatura, confidebat. Et posteaquam in Bithyniam
ad locum, qui Astacus dicitur, ventum est, contra
sceleratum hostem signa infesta jam inferentem,
maxima cum fiducia acie instructa progreditur.
Jusserat autem Constantinus Magnus crucis signum
præferri, quod a Romanis antea Labarum dicebatur, signis militaribus aliis longe præstantius,
quodid a militibus præferri et adorari lege cautum
fuerit. Quam ob causam etiam Constantinum puto
celeberrimum Romani imperii vexillum in Christi
signum mutasse, ut frequenti ejus spectaculo et
cultu subditi in desuetudinem pristine superstitionis venirent, eumque solum Deum esse arbitrarentur, quem imperator et duces ejus colentes,
propugnatore adversus hostes uterentur. Hoc igitur signum præferri, et laborantibus periclitantibusque cohortibus adesse, atque a satellitibus per
vices in humeris gestari, ordinesque cum eo circuire jusserat. Salutifera hæc armatura cum sic
Constantini aciem præiret, Maximinus suis præcepit, ut quicunque collimare certoque jaculari
possent, in signum id tela conjicerent, atque in
ipsum confertim cum impetu ferrentur. Quapropter
is qui id ferebat(dicitur autem Græcæ superstitionis
fuisse), metu perculsus, alii portandum tradere
festinavit. Atque ibi alter quidam patre martyre
prognatus, alacriter admodum prosiluit, thoracem
et galeam longe a se abjecit, solaque tunica tectus
signum crucis arripuit. Porro ille qui sibi a telorum ictibus caverat, lethali vulnere accepto concidit. Qui vero sacratum crucis signum ferebat,
quamvis densæ nivis instar tela in eum conjicerentur, a nullo tamen est vulneratus. Nam præter
opinionem omnem divina quadam virtute tela ab
hostibus emissa, hastæ signi illisa atque impacta,
ab eo qui id ferebat in medio armorum discrimine versante avolabant. Dicitur præterea, atque
a Dei amantibus viris creditur, nec alio unquam
tempore qui signum id tulerit, in sinistrum aliquem
decidisse casum, aut vulneratum captumve esse.
497 Sed enim prælio commisso, tyrannus, qui
detestandis magorum imposturis fretus fuerat, interiore quoque tunica abjecta, militarique habitu
sumpto, cum paucis admodum qui ei bene volebant
evadens, quam celerrime quo eum pedes ferebant
profugit, et vicum alium alio mutans, vix se ex
hostium manibus subduxit: reipsa verum esse
ostendens divinum illud oraculum, quod dicit:
Non salvatur rex per mullas copias suas, et gigas
non salvabitur in multitudine virtutis suæ 1: et
1 Psal. xxx11, 16.
πιστο, δαιμόνων ἐλπίσι καὶ ὁπλιτῶν μυριάσιν ἠπατημένος. Διά τοι ταῦτα καὶ ὁ πανεύφημος Βασιλεύς
τῆς Ῥώμης ἀπάρας, συνείπετο δὲ οἱ αὐτῷ καὶ Δικίνιος Καίσαρ σὺν οὐκ ἀγεννεῖ τῷ στρατῷ καὶ διὰ
γῆς καὶ θαλάσσης, κατὰ τῆς ἔω ἐφέρετο, οὐ μᾶλλον
τούτοις ἡ τοῦ σταυροῦ πανοπλία το θαῤῥεῖν ἔχων.
Ἐπεὶ δὲ καὶ εἰς βιθυνίαν ἧκε, περί που τόν, ὃς
Αστακος καλεῖται χώρος, συμβάλλει πρὸς μάχην
τῷ παλαμναίῳ ἐχθρῶ, ἐξ ἐναντίας ήκοντι, μεθ᾿
ὅσης ἄν τις εἴποι θρασύτητος. Ὁ δὲ μέγας Κων
σταντῖνος τὸ τοῦ σταυροῦ σημεῖον προηγείσθαι
προσέταττεν· ὁ πορὰ Ρωμαίοις πρότερον Λάδωρον
ὠνομάζετο. Καὶ τῶν ἄλλων σημείων πολεμικώτε
ρον ἦν· ὅτιωερ ἐκεῖνο καθηγεῖσθαι καὶ προσκυ
νεῖσθαι τοῖς στρατιώταις νενόμιστο. Καὶ διὰ τοῦτο,
ὡς γε οίομαι, καὶ Κωνσταντῖνον τὸ παρὰ Ῥωμαίοις
επισημότατον σύμβολον τῆς ἀρχῆς εἰς Χριστού
σημεῖον μεταβαλεῖν· ὡς ἂν τῇ συνήθει θέα και
θεραπεία πόρρω τοῦ συνήθους τοὺς ἀρχομένους ελα
θεῖν. Τοῦτον δὲ μόνον ἡγεῖσθαι Θεόν, ὃν δῆτα καὶ
βασιλεὺς καὶ ἡγεμόνες τιμῶντες, ἀμυντηρίῳ χρών
ται κατὰ τῶν πολεμίων. Τοῦτο γοῦν προηγεῖσθαι
ἐπέταττε, καὶ ταῖς καμνούσαις φάλαγξι παρεῖναι
ἐκέλευε καί γε δορυφόρους αμοιβαδόν ἐπὶ τῶν
ὤμων ταῦτα φέρειν ἐπέταξε, καὶ τὰς τάξεις περ
ριιέναι. Τοῦ τοίνυν σωτηρίου ὅπλου προηγουμένου,
πάντας τοὺς εὔστοχον ἀφιέντας, κατ' ἐκείνου πέμπειν τὰ βέλη Μαξιμῖνος ἐκέλευε, καὶ κατ' αὐτοῦ
ἐπιέναι ἀθορον· εἰς δέος τοίνυν περιελθόντα τὸν
τούτο φέροντα, ἦν δ᾽ ὡς λόγος τὰ Ἑλλήνων φρονῶν, ἑτέρῳ παραδοῦναι ἐσπούδαζεν. Αλλος δέ τις
μάρτυρα σχών πατέρα, προθυμότατα προπηδήσας,
τόν τε θώρακα καὶ τὸ κράνος ως πορρωτέρω βα
λών, ἐνὶ καὶ μόνῳ χιτωνίῳ σκεπομενος, το σταυρι
κόν σημεῖον καθήρπαζε. Καὶ ὁ μὲν τῶν βελῶν
ἔξω γενόμενος, καιρίαν πληγεὶς ἔκειτο· ὁ δὲ τὸ
σημείον ἐπιφέρων τὸ σταυρικόν, καίπερ κατά κι
φάδας αὐτῷ τῶν βελῶν ἐπιχεομένων, άτρωτος ἦν.
Παρὰ δόξαν γάρ πως ὑπὸ θείας δυνάμεως τὰ τῶν
πολεμίων ἐπαφιέμενα βέλη τῷ ξύλῳ τοῦ σημείου
προσπήγνυσθαι· ἀφίπτασθαί γε μὴν παντάπαν τοῦ
φέροντος, καὶ ταῦτα μέσῳ τῷ κινδύνῳ ἐνειλημμέ
νου. Λέγεται μέντοι καὶ ἀκοκῖς φιλοθέων πιστεύε
ται, μηδὲ ἄλλοτέ ποτε τὸν τὸ σημεῖον τοῦτο έπιψε
ρόμενον σκαιᾷ τινι περιπεσεῖν συμφορᾷ, ἀλλ' οὐδὲ
τραυματίαν ἡ αἰχμάλωτον ἀπαχθῆναί ποτε. Τῆς
γοῦν συμβολῆς γενομένης, ὁ ταῖς μυσαραῖς γουτείαις ἐπερειδόμενος τύραννος, καὶ τὴν ἐσχάτην
ἐσθῆτα ἀποβαλών, καὶ στρατιωτικόν περιθέμενος
σχήμα, μετ' ὀλίγων πάνυ τὸ εὔνουν φυλαττόντων
αὐτῷ διαδρὺς οἱ ποδῶν εἶχεν ἔφευγε. Κώμην δ' ἐκ
κώμης ἀμείβων, μόλις τὰς τῶν πολεμίων χεῖρας
διέξεισιν· ἔργῳ δείξας ἐπαληθεύοντα τὸν δεῖον
χρησμόν· Οὐ σώζεται βασιλεὺς διὰ πολλὴν δύο
ναμιν, φάσκοντα· καὶ γίγας οὐ σωθήσεται ἐν
πλήθει ἰσχύος αὐτοῦ· καὶ ὅσα ἐξῆς τοῦ Ψαλμού.
Αἰσχρῶς δ᾽ οὕτως ἐπὶ τὸν οἰκεῖον χῶρον ἐλθὼν, τόν
col. 1293–1294page 370 of 392
PG 145:1293θυμὸν ὅλον ἐνσκήπτει κατὰ τῶν αὐτοῦ ἱερέων καὶ προφητῶν· ὧν ταῖς μαγγανείαις ἀναῤῥιπισθείς, τὸν τοσοῦτον ἔρατο πόλεμον. Καὶ τοὺς μάλιστα διαβεβοημένους ἐν τούτοις ἀθροίσας, οἷα γόητας καὶ ἀπατεῶνας κατέσφαττε. Τῷ δὲ τῶν Χριστιανῶν ἐφόρῳ Θεῷ νόμον ὑπὲρ αὐτοῦ, οὐχ οἷον τοῖς πρότερον, ἀλλ᾽ ἐντελῆ ἐψηφίζετο. Ολίγου δε χρόνου διαρ ῥυέτος, ἀπροθέσμως οὕτως αἰσχίστῳ μόρῳ τὸν βίον κατέστερεψεν. Ἐγὼ δὲ καὶ τὸν νόμον, ὡς εἶχεν ἐγγράψω τῇ συγγραφή. ΚΕΦΑΛ. ΛΗ'. Περὶ ὧν διαδρὰς τὸν κίνδυνον Μαξιμίνος καλῶς ἔγραφε. Αὐτοκράτωρ Καίσαρ Γάϊος Ουαλλέριος Μαξιμῖνος, Γερμανικός, Σαρματικός, εὐτυχής, εὐσεβής, ἀνίκητος, σεβαστός. Κατά πάντα τρόπον ἡμᾶς διηνεκῶς τῶν ἐπαρχιωτῶν τῶν ἡμετέρων του χρη σίμου προνοείσθαι· καὶ ταῦτα αὐτοῖς βούλεσθαι ταῦτα αὐτοῖς βούλεσθαι παρέχειν, οἷς τὰ λυσιτελή πάντων μάλιστα κατορθοῦται, καὶ ὅσα τῆς λυσιτελείας καὶ χρησιμότητός ἐστι τῆς κοινῆς αὐτῶν· καὶ ὁποῖα πρὸς τὴν δημο σίαν λυσιτέλειαν ἁρμόζει, καὶ ταῖς ἑκάστων δια νοίαις προσφιλή τυγχάνει, οὐδὲν ἀγνοεῖν, ἀλλ᾽ ἕκαστον ἀνατρέχειν ἐπ' αὐτὸ τὸ γινόμενον, γενών σχειν τι έκαστον τῶν ἀνθρώπων, καὶ ἔχειν ἐν ἑαυτῷ, δῆλον εἶναι πιστεύομεν. Οπότε τοίνυν προ τούτου δῆλον γέγονε τῇ γνώσει τῇ ἡμετέρᾳ ἐκ ταύ της τῆς προφάσεως, ἐξ ἧς κεκελευσμένον ἦν, ὑπὸ τῶν θειοτάτων Διοκλητιανοῦ καὶ Μαξιμιανοῦ τῶν γονέων τῶν ἡμετέρων τὰς συνόδους τῶν Χριστιανῶν ἐξηρῆσθαι, πολλούς σεισμούς καὶ ἀποστερής σεις ὑπὸ τῶν βενετικιαλίων γεγενῆσθαι· καὶ εἰς τοὐπιὸν ὧδε τούτο προχωρεῖν κατὰ τῶν ἐπαρχιωτών ἡμετέρων, ὧν μάλιστα πρόνοιαν την προσήκουσαν σπουδάζομεν, τῶν οὐσιῶν τῶν ἰδίων αὐτῶν κατατριβομένων, δοθέντων γραμμάτων προς τοὺς ἡγεμόνας ἑκάστης επαρχίας τῷ παρελθόντι ἐνιαυτῷ ἐνομοθετήσαμεν· ῖν εἴ τις βούλοιτο τῷ τοιούτῳ ἔθει, ἡ τῇ τοιαύτη φυλακῇ τῆς αὐτῆς θρησκείας ἔπεσθαι, τοῦτον ἀνεμποδίστως ἔχεσθαι τῆς προθέσεως τῆς ἑαυτοῦ, καὶ ὑπὸ μηδενὸς ἐμποδίζεσθαι μηδε κωλύε εθαι, καὶ εἶναι αὐτοῖς εὐχέρειαν, ἄνευ τινὸς φόβου καὶ ὑποψίας τουθ' όπερ ἐκάστῳ ἀρέσκει ποιεῖν. Πλήν οὐδὲ νῦν λανθάνειν ἡμᾶς ἠδυνήθη, ὅτι τινὲς τῶν δια καστών παρενεθυμούντο τὰς ἡμετέρας κελεύσεις καὶ διστάζειν τοὺς ἡμετέρους ἀνθρώπους περὶ τὰ προστάγματα τὰ ἡμέτερα παρεσκεύασαν· καὶ οκνη ρότερον προσιέναι ταύταις ταῖς θρησκείαις, αἷς ἦν ἀρεστὴν αὐτοῖς ἐποίησαν. Ἵνα τοίνυν εἰς τὸ ἑξῆς πᾶσα ὑποψία του φόβου καὶ ἀμφιβολία περιαιρεθῇ, τοῦτο τὸ διάταγμα προτεθῆναι ἐνομοθετήσα μεν ἵνα πᾶσι δῆλον γένηται, ἐξεῖναι τούτοις, οἱ τινες ταύτην τὴν αἵρεσιν καὶ τὴν θρησκείαν μετιέ και βούλονται, ἐκ ταύτης τῆς δωρεᾶς τῆς ἡμετέρας, καθώς έκαστος βούλεται, ἡ ἡδὺ αὐτῷ ἐστιν, οὕτω προσιέναι τῇ θρησκεία ταύτη, ἣν ἐξ ἔθους θρη
ECCLESIASTICÆ HISTORIÆ LIB. VII.
θυμὸν ὅλον ἐνσκήπτει κατὰ τῶν αὐτοῦ ἱερέων καὶ quæ in Psalmo sequuntur. Postquam vero ex turpi
προφητῶν· ὧν ταῖς μαγγανείαις ἀναῤῥιπισθείς,
τὸν τοσοῦτον ἔρατο πόλεμον. Καὶ τοὺς μάλιστα
διαβεβοημένους ἐν τούτοις ἀθροίσας, οἷα γόητας καὶ
ἀπατεῶνας κατέσφαττε. Τῷ δὲ τῶν Χριστιανῶν
ἐφόρῳ Θεῷ νόμον ὑπὲρ αὐτοῦ, οὐχ οἷον τοῖς πρότερον, ἀλλ᾽ ἐντελῆ ἐψηφίζετο. Ολίγου δε χρόνου διαρ
ῥυέτος, ἀπροθέσμως οὕτως αἰσχίστῳ μόρῳ τὸν βίον
κατέστερεψεν. Ἐγὼ δὲ καὶ τὸν νόμον, ὡς εἶχεν
ἐγγράψω τῇ συγγραφή.
Περὶ ὧν διαδρὰς τὸν κίνδυνον Μαξιμίνος
καλῶς ἔγραφε.
Αὐτοκράτωρ Καίσαρ Γάϊος Ουαλλέριος Μαξιμί
νος, Γερμανικός, Σαρματικός, εὐτυχής, εὐσεβής,
ἀνίκητος, σεβαστός. Κατά πάντα τρόπον ἡμᾶς
διηνεκῶς τῶν ἐπαρχιωτῶν τῶν ἡμετέρων του χρησίμου προνοείσθαι· καὶ ταῦτα αὐτοῖς βούλεσθαι
ταῦτα αὐτοῖς βούλεσθαι
παρέχειν, οἷς τὰ λυσιτελή πάντων μάλιστα κατορθοῦται, καὶ ὅσα τῆς λυσιτελείας καὶ χρησιμότητός
ἐστι τῆς κοινῆς αὐτῶν· καὶ ὁποῖα πρὸς τὴν δημο
σίαν λυσιτέλειαν ἁρμόζει, καὶ ταῖς ἑκάστων δια
νοίαις προσφιλή τυγχάνει, οὐδὲν ἀγνοεῖν, ἀλλ᾽
ἕκαστον ἀνατρέχειν ἐπ' αὐτὸ τὸ γινόμενον, γενών
σχειν τι έκαστον τῶν ἀνθρώπων, καὶ ἔχειν ἐν
ἑαυτῷ, δῆλον εἶναι πιστεύομεν. Οπότε τοίνυν προ
τούτου δῆλον γέγονε τῇ γνώσει τῇ ἡμετέρᾳ ἐκ ταύ
της τῆς προφάσεως, ἐξ ἧς κεκελευσμένον ἦν, ὑπὸ
τῶν θειοτάτων Διοκλητιανοῦ καὶ Μαξιμιανοῦ τῶν
γονέων τῶν ἡμετέρων τὰς συνόδους τῶν Χριστιανῶν ἐξηρῆσθαι, πολλούς σεισμούς καὶ ἀποστερής
σεις ὑπὸ τῶν βενετικιαλίων γεγενῆσθαι· καὶ εἰς
τοὐπιὸν ὧδε τούτο προχωρεῖν κατὰ τῶν ἐπαρχιωτών
ἡμετέρων, ὧν μάλιστα πρόνοιαν την προσήκουσαν
σπουδάζομεν, τῶν οὐσιῶν τῶν ἰδίων αὐτῶν κατατριβομένων, δοθέντων γραμμάτων προς τοὺς ἡγεμόνας
ἑκάστης επαρχίας τῷ παρελθόντι ἐνιαυτῷ ἑνομο
θετήσαμεν· ῖν εἴ τις βούλοιτο τῷ τοιούτῳ ἔθει, ἡ
τῇ τοιαύτη φυλακῇ τῆς αὐτῆς θρησκείας ἔπεσθαι,
τοῦτον ἀνεμποδίστως ἔχεσθαι τῆς προθέσεως τῆς
ἑαυτοῦ, καὶ ὑπὸ μηδενὸς ἐμποδίζεσθαι μηδε κωλύε
εθαι, καὶ εἶναι αὐτοῖς εὐχέρειαν, ἄνευ τινὸς φόβου καὶ
ὑποψίας τουθ' όπερ ἐκάστῳ ἀρέσκει ποιεῖν. Πλήν
οὐδὲ νῦν λανθάνειν ἡμᾶς ἠδυνήθη, ὅτι τινὲς τῶν δια
καστών παρενεθυμούντο τὰς ἡμετέρας κελεύσεις •
καὶ διστάζειν τοὺς ἡμετέρους ἀνθρώπους περὶ τὰ
προστάγματα τὰ ἡμέτερα παρεσκεύασαν· καὶ οκνηρότερον προσιέναι ταύταις ταῖς θρησκείαις, αἷς
ἦν ἀρεστὴν αὐτοῖς ἐποίησαν. Ἵνα τοίνυν εἰς τὸ
ἑξῆς πᾶσα ὑποψία του φόβου καὶ ἀμφιβολία περιαι·
ρεθῇ, τοῦτο τὸ διάταγμα προτεθῆναι ἐνομοθετήσα
μεν ἵνα πᾶσι δῆλον γένηται, ἐξεῖναι τούτοις, οἱ
τινες ταύτην τὴν αἵρεσιν καὶ τὴν θρησκείαν μετιέ
και βούλονται, ἐκ ταύτης τῆς δωρεᾶς τῆς ἡμετέρας,
καθώς έκαστος βούλεται, ἡ ἡδὺ αὐτῷ ἐστιν, οὕτω
προσιέναι τῇ θρησκεία ταύτη, ἣν ἐξ ἔθους θρη
fuga in ditionem suam pervenit, iram furoremque
omnem in sacerdotes et vates suos emisit, quorum
magicis incantationibus et imposturis adductus,
tantum susceperat bellum: collectosque ex iis clarissimos quosque, veluti præstigiatores ac seductores jugulavit. Christianorum autem tutelari Deo,
non qualem antea, sed perfectam jam integramque
pro eis constitutionem proposuit: nec ita longo
post tempore, præter fatum fœda morte vitam
finiit. Constitutionem eam his adnectandam censui.
CAPUT XXXVIII.
De edictis quæ Maximinus periculo evitato recte
proposuit.
«Imperator Cesar Cajus Valerius Maximinus,
Germanicus, Sarmaticus, Felix, Pius, Invictus,
Augustus. Omnibus nos modis continuæ provincialium nostrorum commoditati providere, eaque eis
præstare velle, quæ omnium maxime fructuosa
sint, et quæ ad usum utilitatemque omnium communem faciant, reique publica conveniant, atque
animis omnium chara grataque accidant, neminem ignorare, sed unumquemque hominum, ad
rem ipsam recurrentem, nosse persuasumque habere credimus. Quandoquidem autem manifestum
antea vobis est, propterea quod a divis parentibus
nostris Diocletiano et Maximiano præceptum fuerat,
conventus Christianorum tollendos esse, permultos ab officialibus excussos spoliatosque esse bonis
suis: 498 id quod in futurum quoque sic contra subditos nostros, quorum nos,quod ita facultates eorum
el possessiones diriperentur, curam maxime genere
decuit, procedere debuerat: datis proximo anno
ad cujusque provinciæ præfectos litteris constituimus, si quis consuetudini tali aut observationi
cultus ejuscemodi adhærere vellet, ut is nullo interposito impedimento propositum suum teneret,
neque a quopiam, quominus facile absque timore
et superstitione omni, quod cuique placuisset faceret, prohiberetur. Cæterum ne nunc quidem latere
nos potuit, judices quosdam jussiones nostras non
recte accepisse: quapropter factum, ut de eis homines nostri dissentire cœperint, lentiusque ad
religiones eas quas ipsi probassent, accesserint.
Sed enim ut deinceps omnis metus, suspicio et dubitatio præcidatur, constitutionem præsentem proponi voluimus, ut omnibus sit notum ac manifestum,
quicunque sectam religionemque istam complecti
volunt, licere id eis, ut ad numinis cultum hunc
quem sibi moribus sequendum sumpserunt, se
conferant, ex liberalitate et gratia legis hujus facere. Quin et dominica atque templa sua eis exstruere conceditur. Ut autem major sit liberalitas
hæc nostra, illud quoque sanciendum esse duximus: Si quæ sunt domus et prædia, quæ antea
juris Christianorum fuerint, et parentum nostrorum jussionibus in jus fisci cesserint, aut a civitaRufinus habet, Galerius, Idem supra Jovius nominatus.
Chapter XXXIXCaput XXXIX
col. 1295–1296page 371 of 392
Caput XXXVIII
PG 145:1295σκεύειν είλετο. Καὶ τὰ κυριακὰ δὲ τὰ οἰκεῖα όπως κατασκευάζοιεν, συγκεχώρηται. Ίνα μέντοι καὶ μείζων γένηται ἡ ἡμετέρα δωρεά, καὶ τοῦτο μοθετήσαι κατηξιώσαμεν· ῖν εἴ τινες οἰκίαι καὶ » χωρία τοῦ δικαίου τῶν Χριστιανῶν πρὸ τούτου ἐτύγ χανον ὄντα· ἐκ δὲ τῆς κελεύσεως τῶν γονέων τῶν ἡμετέρων εἰς τὸ δίκαιον μετέπεσε τοῦ φίσκου, ἡ ὑπό τινος κατελήφθη πόλεως· εἶτε διάπρασις τού των γεγένηται, εἴτε εἰς χάρισμα δέδοταί τινι, ταῦτα πάντα εἰς τὸ ἀρχαῖον δίκαιον τῶν Χριστιανῶν ἀνα 499 κληθῆναι ἐκελεύσαμεν· ἵνα καὶ ἐν τούτῳ τῆς ἡμε τέρας εὐσεβείας καὶ τῆς προνοίας αἴσθησιν πάντες λάβωσιν. Τοιαῦτα ἔγραφεν ὕστερον, ἴσως καὶ τὸν Κωνσταντῖνον ἐκμειλισσόμενος. Ύστερον δὲ ἦσαν τῶν ἐν στήλαις καθ' ἡμῶν γραφέντων ταύτα, οὐ πάνυ τελείου ἐνιαυτοῦ ἐξήκοντος. Καὶ οἱ πρόσθεν παρ' αὐτῷ μήτοι γε χώραν, ἀλλ' οὐδ' ἔρημον ἐώμενοι κατοικεῖν, ἀλλ' ὡς δυσσεβεῖς καὶ ἄθεοι πανταχόθεν ἐξελαυνόμενοι, πᾶσί τε προκείμενοι τοῖς δεινοῖς, καὶ σιδήρῳ καὶ πυρὶ καὶ θηρσὶ καὶ μυρίοις θανάτοις προβεβλημένοι, καὶ πᾶν εἶδος κολάσεως ὑφιστάμενοι· οὗτοι δὲ καὶ θρησκείαν ἔχειν, καὶ οἱ κους εὐχ ηρίους ἐγείρειν κελεύονται, καὶ τῶν προσόντων σφίσι δικαίων ἐπαπολαύειν ὑφίεντο. ΚΕΦΑΛ. ΑΘ΄. Περὶ τῆς ἐνδίκου φθορᾶς Μαξιμιανοῦ, καὶ τῆς ἐσχάτης ἀπωλείας τῶν τῆς ἀληθείας ἐχθρῶν. Ταῦτα δ᾽ ὡς διαδρὰς, καί τινος δῆθεν εὐεργεσίας τυχών, καὶ παθῶν μὲν οὐχ ἅπερ ἐχρῆν δι' ἡμᾶς, ὥσπερ ἀνθομολογησάμενος ἔγραφε δευτέρα δε παρατάξει προσβαλὼν ἡμῖν, τὸ βιούν καταστρέφει πλὴν οὐχ ὡς χρεών διαγωνιζόμενος, καὶ μετὰ δό ξης ἀνδρικῶς πίπτων· ἀλλ᾽ ἡ μὲν παράταξις κατὰ βέλη διαδιδράσκων, οἷα τις Θεῷ χεῖρας ἀνταίρων, θεηλάτῳ καθ' όλου τοῦ σώματος πλήττεται μετ στιγι. ᾿Αλγηδόνι μὲν γὰρ εὐθὺς περιωδυνία σχεθείς, κυλίετο, λιμῷ συντηκόμενος· πῦρ δὲ κατὰ τῶν εγκάτων ἔνδοθεν ἀναπτόμενον, διέλυε τὴν πλάσιν πᾶσαν, καὶ τὸ προσὸν εἶδος τῆς μορφῆς ἐξηφάνι ζεν· ὡς μετὰ βραχὺ ὀστέον τι ξηρὸν εἰδώλῳ παρ τοιχὸς ἐναπολειφθῆναι· καὶ δέος εμποιεῖν τοῖς ὁρῶσι, καὶ τάφον ὥσπερ τῆς ψυχῆς ἡ θύλακον εἶναι οἱ τὸ σῶμα, ὡς ἐν βάθει δή τινι τὴν ψυχὴν κατα ρωρυγμένην ἔχον. Σφόδρα δὲ τὸν μυελον καταφλεγόμενον, τοὺς μὲν των ομμάτων βολβούς τῆς οἰ κείας έδρας ἐξίστασθαι, καὶ ἀποπλανάσθαι τῆς λή ξεως, πηρόν καταλείποντας, τὸν δ᾽ ἐπὶ τούτοις τῷ του πεδίου συνίστατο· αὐτὸς δὲ οἶκοι μένων καὶ τὰ σφοδρῷ τῶν πόνων ἐκβιαζόμενον, ἀνθομολογεῖσθαι Θεῳ καὶ τὸν θάνατον ἐπισπέρχειν· τὸ δὲ πάντων ἔσχατον, αξίαν τὴν δίκην διδόναι οἷς κατὰ Χριστου παροινήσειεν, ἐπειπών, οὕτω δῆτα τὴν μυσαραν ἐκείνην ἀφῆκε ψυχήν. Τοῦτον δὲ τὸν τρόπον και τούτου ἐκποδὼν καταστάντος, ὃς τῶν ἄλλων τυράννων πικρότερος ἦν, τὰ μὲν τῶν ἐκκλησιῶν εὐθὺς ἐξ αὐτῶν κρηπίδων ηγείροντο, καὶ ὁ τῆς πίστεως λόγος μείζον ἢ πρότερον ἐπαρρησιάζετο· τὰ δὲ τῆς εἰδι λομανίας εἰς τουπίσω ἐχώρει καὶ ἀτιμίας ἐπί πλατο· καὶ δῆτα πρῶτος αὐτὸς Μαξιμίνος ὡς θερ
te aliqua tencantur, sive venditio seu donatio σκεύειν είλετο. Καὶ τὰ κυριακὰ δὲ τὰ οἰκεῖα όπως
aliqua intercesserit, ut ea omnia in antiquum κατασκευάζοιεν, συγκεχώρηται. Ίνα μέντοι καὶ
Christianorum jus revertantur, ut in eo quoque μείζων γένηται ἡ ἡμετέρα δωρεά, καὶ τοῦτο
pietatem et providentiam nostram omnes animad- μοθετήσαι κατηξιώσαμεν· ῖν εἴ τινες οἰκίαι καὶ
vertant.» Hæc ille postea scripsit, fortasse etiam χωρία τοῦ δικαίου τῶν Χριστιανῶν πρὸ τούτου ἐτύγ·
ut Constantinum mitiorem sibi redderet. Edictum χανον ὄντα· ἐκ δὲ τῆς κελεύσεως τῶν γονέων τῶν
porro istud propositum est nondum integro exacto ἡμετέρων εἰς τὸ δίκαιον μετέπεσε τοῦ φίσκου, ἡ
anno, ex quo jussiones ejus adversus nos columnis
ὑπό τινος κατελήφθη πόλεως· εἶτε διάπρασις τού
incisæ fuerant. Et quibus antehac apud cum non των γεγένηται, εἴτε εἰς χάρισμα δέδοταί τινι, ταῦτα
dico regionem aliquam, sed ne solitudinem qui- πάντα εἰς τὸ ἀρχαῖον δίκαιον τῶν Χριστιανῶν ἀναdem incedere permissum fuerat, 499 verum ut κληθῆναι ἐκελεύσαμεν· ἵνα καὶ ἐν τούτῳ τῆς ἡμε
impii Deoque prorsus carentes, ex locis omnibus
τέρας εὐσεβείας καὶ τῆς προνοίας αἴσθησιν πάντες
ejecti, omnibusque malis expositi, atque ferro, λάβωσιν.» Τοιαῦτα ἔγραφεν ὕστερον, ἴσως καὶ τὸν
igni, bestiis et innumeris suppliciorum mortisque Κωνσταντῖνον ἐκμειλισσόμενος. Ύστερον δὲ ἦσαν
generibus objecti, tormenta et cruciatus oinnes τῶν ἐν στήλαις καθ' ἡμῶν γραφέντων ταύτα, οὐ
sustinuerant: ii tandem religionem suam habere πάνυ τελείου ἐνιαυτοῦ ἐξήκοντος. Καὶ οἱ πρόσθεν
et des sacras construere jubentur, juribusque παρ' αὐτῷ μήτοι γε χώραν, ἀλλ' οὐδ' ἔρημον ἑώμε
suis illis frui permittitur.
νοι κατοικεῖν, ἀλλ' ὡς δυσσεβεῖς καὶ ἄθεοι παντα·
χόθεν ἐξελαυνόμενοι, πᾶσί τε προκείμενοι τοῖς δεινοῖς, καὶ σιδήρῳ καὶ πυρὶ καὶ θηρσὶ καὶ μυρίοις
θανάτοις προβεβλημένοι, καὶ πᾶν εἶδος κολάσεως ὑφιστάμενοι· οὗτοι δὲ καὶ θρησκείαν ἔχειν, καὶ οἱ
κους εὐχ ηρίους ἐγείρειν κελεύονται, καὶ τῶν προσόντων σφίσι δικαίων ἐπαπολαύειν ὑφίεντο.
CAPUT XXXIX.
De interitu Maximini, qui vindicta divina accidit:
et de extrema internecione veritatis inimicorum.
Περὶ τῆς ἐνδίκου φθορᾶς Μαξιμιανοῦ, καὶ
τῆς ἐσχάτης ἀπωλείας τῶν τῆς ἀληθείας
ἐχθρῶν.
Ταῦτα δ᾽ ὡς διαδρὰς, καί τινος δῆθεν εὐεργεσίας
τυχών, καὶ παθῶν μὲν οὐχ ἅπερ ἐχρῆν δι' ἡμᾶς,
ὥσπερ ἀνθομολογησάμενος ἔγραφε·
δευτέρα δε
παρατάξει προσβαλὼν ἡμῖν, τὸ βιούν καταστρέφει
πλὴν οὐχ ὡς χρεών διαγωνιζόμενος, καὶ μετὰ δόξης ἀνδρικῶς πίπτων· ἀλλ᾽ ἡ μὲν παράταξις κατὰ
βέλη διαδιδράσκων, οἷα τις Θεῷ χεῖρας ἀνταίρων,
θεηλάτῳ καθ' όλου τοῦ σώματος πλήττεται μετ
στιγι. ᾿Αλγηδόνι μὲν γὰρ εὐθὺς περιωδυνία σχεθείς,
κυλίετο, λιμῷ συντηκόμενος· πῦρ δὲ κατὰ τῶν
εγκάτων ἔνδοθεν ἀναπτόμενον, διέλυε τὴν πλάσιν
πᾶσαν, καὶ τὸ προσὸν εἶδος τῆς μορφῆς ἐξηφάνιζεν· ὡς μετὰ βραχὺ ὀστέον τι ξηρὸν εἰδώλῳ παρ
τοιχὸς ἐναπολειφθῆναι· καὶ δέος εμποιεῖν τοῖς
ὁρῶσι, καὶ τάφον ὥσπερ τῆς ψυχῆς ἡ θύλακον εἶναι
οἱ τὸ σῶμα, ὡς ἐν βάθει δή τινι τὴν ψυχὴν κατα
ρωρυγμένην ἔχον. Σφόδρα δὲ τὸν μυελον καταφλε
γόμενον, τοὺς μὲν των ομμάτων βολβούς τῆς οἰ
κείας έδρας ἐξίστασθαι, καὶ ἀποπλανάσθαι τῆς λή
ξεως, πηρόν καταλείποντας, τὸν δ᾽ ἐπὶ τούτοις τῷ
Atque hæc post fugam quasi insigni quopiam
beneficio in ea affectus, et aliquid nostra causa,
quamvis non ita ut commeruerat, passus, perinde
atque id propalam confiteretur, scripsit. Cum autem
secundo nobiscum conflictu congrederetur, vitam
amisit: sed non ita ut decuerat decertans, neque
cum laude et gloria fortiter cadens. Namque acies του πεδίου συνίστατο· αὐτὸς δὲ οἶκοι μένων καὶ τὰ
quidem ejus in loco plano structa constitit. Ipse
autem domi se continens, et tela effugiens, veluti
qui manus adversus Deum sustolleret, divino in
toto corpore suo afligitur flagello. Confestim siquidem dolore ex anxietate summa correptus, in lecto
volvebatur, et inedia tabescebat. Incensio autem
intra viscera exorta, habitum et formam omnem
corrumpebat: extrinsecus etiam specimen ejus
deformabat, ita ut brevi nihil in eo esset reliqui,
quam os aridum, simulacro persinile, quod horrorem timoremque spectantibus incuteret, et
ut corpus ejus tanquam animæ sepulcrum, aut culeus quidam altius eam in se defossam continens,
esse videretur. Et cum medullæ omnes exustæ
essent, oculorum orbes loco suo moti exciderunt σφοδρῷ τῶν πόνων ἐκβιαζόμενον, ἀνθομολογεῖσθαι
eumque excæcarunt. Ipse porro doloribus maximis
excruciatus, Deoque confessus, mortem sibi accelerari oravit postremoque omnium condignas se
poenas pro flagitiis ac contumeliis, quibus proterve et petulanter Christum esset persecutus, dare
testatus, exsecrandam tandem illam egit animama Verum enimvero hoc quoque ad hunc
modum, qui tyrannorum omnium acerbissimus
fuerat, e medio sublato, ecclesiæ statim ex ipsis
fundamentis excitantur, fidei verbum liberius
Euseb. lib. ix, cap. 10.
Hic Cesar quadriennio, Augustus triennio
Θεῳ καὶ τὸν θάνατον ἐπισπέρχειν· τὸ δὲ πάντων
ἔσχατον, αξίαν τὴν δίκην διδόναι οἷς κατὰ Χριστου
παροινήσειεν, ἐπειπών, οὕτω δῆτα τὴν μυσαραν
ἐκείνην ἀφῆκε ψυχήν. Τοῦτον δὲ τὸν τρόπον και
τούτου ἐκποδὼν καταστάντος, ὃς τῶν ἄλλων τυράν
νων πικρότερος ἦν, τὰ μὲν τῶν ἐκκλησιῶν εὐθὺς ἐξ
αὐτῶν κρηπίδων ηγείροντο, καὶ ὁ τῆς πίστεως λόγος
μείζον ἢ πρότερον ἐπαρρησιάζετο· τὰ δὲ τῆς εἰδι
λομανίας εἰς τουπίσω ἐχώρει καὶ ἀτιμίας ἐπί·
πλατο· καὶ δῆτα πρῶτος αὐτὸς Μαξιμίνος ὡς θερ
per Orientem fuit. Diac. Tyranno hoc sublato,
Christianismus in Oriente reflorescit.
col. 1297–1298page 372 of 392
PG 145:1297μισὴς καὶ τύραννος, γράμμασιν ἀπανταχοῦ ἀνηγό- 500 ρευτο, δημοσία στηλιτευόμενος. Στῆλαι δὲ αὐτοῦ καὶ γραφαί όσαι κατὰ πόλεις εἰς τιμὴν ἐκείνῳ ἀνεῖντο, αἱ μὲν ἀφ᾽ ὕψους ριπτόμεναι, εἰς λεπτά συνετρίβοντο· αἱ δὲ ἀσβολη τὰ πρόσωπα καὶ σκο τεινῷ χρώματι ἐμελαίνοντο, παίγνιον τε καὶ παιδιὰ τοῖς παίζειν ἐθέλουσι προσκαντο. Τιμαὶ δὲ ἄλλαι τῶν τῆς ἀληθείας ἀντιπάλων εχρειοῦντο. Όσοι γε μὴν ἦσαν τὰ ἐκείνου φρονούντες, καὶ σοβαρώτερον ἐμπαροινοῦντες τοῖς ἡμετέροις, τὴν ἀξίαν παρεῖχον δίκην. Ὁποῖος ἐκεῖνος Πευκέντιος, αἰδοῖος μὲν ἐκείνῳ καὶ τῶν φίλων πάντων ὁ γνησιώτατος, δια ύπατος και τρισύπατος, καὶ ἄλλων ἀρχῶν ἐπιβὰς μειζόνων Λουκιανός τι επισης ἁπάσῃ τιμῇ καὶ εξουσία διαφερόντως τιμωμένος, καὶ τοῖς αἷμασι τῶν κατ' Αίγυπτον Χριστιανών ὠνούμενος τὰς ἀρ χάς· πλεῖστοι δὲ καὶ ἄλλοι, δι' ὧν τὸ κράτος επου ρίζετο Μαξιμίνος, καὶ φοβερὸς ἐδόκει τοῖς ἀπασιν. Έφθανε δὲ καὶ Θεοτεκνον ἡ δίκη μηδέν μελλήσασα ἐφ᾽ οἷς κατά Χριστιανῶν ἐσκαιώσει. Ἐπὶ γὰρ τῷ νεοπαγεί ξοάνω καὶ τοῖς περὶ αὐτό καθ' ἡμῶν πλάσμασι τιμάς ποριζόμενος, ἐπέβη καὶ ἀξιώματος. Επει δε Λικίνιος τὴν ᾿Αντιόχου εἰσῄει καὶ τὸ γοήτων πλήθος εἰς διαφθορὰν ήπειγε, παρῆσαν δὲ καὶ οἱ τοῦ νεοπαγούς ἱερεῖς ξοάνου, σκίζοντο την αἰτίαν τῆς ἀπάτης λέγειν εκβιαζόμενοι, οἱ δὲ τὴν τοῦ Θεοτέκνου τέχνην προσβαλλοντο πρῶτον μὲν Θεότεχνον ἐκτεινε, τοῖς δὲ γόησιν ἐκείνοις τὴν αξίαν ἐσχεδίαζε δίκην. Ἐπὶ τούτοις οἱ παῖδες Μαξιμί του καὶ οἱ κατὰ γένος καὶ φιλίαν ἐκείνῳ προσήκοντες προσετέθεντο, καὶ τῆς ἴσως ἀτιμίας και τιμωρίας μετέ χοντες διεφθείροντο· Οτι γε μὴ ἐδέξαντο παι δείας, μηδέ συνῆκαν μὲ πεποιθέναι ἐπ' ἄρχοντας, ἐπὶ υἱοὺς ἀνθρώπων, οἷς οὐκ ἐστι σωτηρία. Ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ ἀπολοῦνται πάντες οἱ διαλογισμοί αὐτῶν. ΚΕΦΑΛ. Μ'. Περὶ τῆς πρυτανευθείσης ἡμῖν ἐκ Θεοῦ εἰδ ρήνας καὶ τῶν κατὰ τόπον ἐγκαινίων. Των δε θεομισών τυράννων οὕτως ἐκ τοῦ μέσου γεγενημένων, τὰ τῆς βασιλείας στερά τε καὶ ἀδιά σωστα μόνοις κατελείπετο Κωνσταντίνῳ καὶ Λικινίῳ οἱ τῶν κακίστων εκ του βίου διαρρυέντων, αὐτοὶ ἅτε τῆς θεϊκῆς ἀρωγκῆς εἰς ἀκριβῆ πεῖραν ήκοντες, τὸ τῆς αὐτῶν πίστεως εὐγενες καὶ πρὸς ἅπασαν άρι τὴν δεξιόν, διὰ τοῦ ὑπέρ Χριστιανών πάντα κινείν καὶ ἐργάζεσθαι, καὶ νόμους ὑπιο αὐτῶν ἀσφαλείς εξάγειν, αρκούντως υπέδειξαν. Και δὴ φαιδρὰ μὲν ἡμέρα καὶ διαυγής οὐδενὸς ἐπιπροσθούντος μέρους επέλαμπε πανταχού· καὶ θεία τις αἴγλη ὑπερφυής ταῖς ἀνὰ τὴν οἰκουμένην ἐκκλησίαις κατέστραπτεν. Ἐν άφθονῳ δὲ προσκειντο τὰ ἡμέτερα· καὶ πᾶς τις ἐκ περιουσίας μετείχε τῆς ἐκ Θεοῦ πρυτανευθείσης
ECCLESIASTICÆ HISTORIE LIB. VII.
μισὴς καὶ τύραννος, γράμμασιν ἀπανταχοῦ ἀνηγό- quam antea prædicatur, 500 idolorum furor poρευτο, δημοσία στηλιτευόμενος. Στῆλαι δὲ αὐτοῦ
καὶ γραφαί όσαι κατὰ πόλεις εἰς τιμὴν ἐκείνῳ
ἀνεῖντο, αἱ μὲν ἀφ᾽ ὕψους ριπτόμεναι, εἰς λεπτά
συνετρίβοντο· αἱ δὲ ἀσβολη τὰ πρόσωπα καὶ σκοτεινῷ χρώματι ἐμελαίνοντο, παίγνιον τε καὶ παιδιὰ
τοῖς παίζειν ἐθέλουσι προσκαντο. Τιμαὶ δὲ ἄλλαι
τῶν τῆς ἀληθείας ἀντιπάλων εχρειοῦντο. Όσοι γε
μὴν ἦσαν τὰ ἐκείνου φρονούντες, καὶ σοβαρώτερον
ἐμπαροινοῦντες τοῖς ἡμετέροις, τὴν ἀξίαν παρεῖχον
δίκην. Ὁποῖος ἐκεῖνος Πευκέντιος, αἰδοῖος μὲν
ἐκείνῳ καὶ τῶν φίλων πάντων ὁ γνησιώτατος, διαύπατος και τρισύπατος, καὶ ἄλλων ἀρχῶν ἐπιβὰς
μειζόνων Λουκιανός τι επισης ἁπάσῃ τιμῇ καὶ
εξουσία διαφερόντως τιμωμένος, καὶ τοῖς αἷμασι
τῶν κατ' Αίγυπτον Χριστιανών ὠνούμενος τὰς ἀρχάς· πλεῖστοι δὲ καὶ ἄλλοι, δι' ὧν τὸ κράτος επου
ρίζετο Μαξιμίνος, καὶ φοβερὸς ἐδόκει τοῖς ἀπασιν.
Έφθανε δὲ καὶ Θεοτεκνον ἡ δίκη μηδέν μελλήσασα
ἐφ᾽ οἷς κατά Χριστιανῶν ἐσκαιώσει. Ἐπὶ γὰρ τῷ
νεοπαγεί ξοάνω καὶ τοῖς περὶ αὐτό καθ' ἡμῶν
πλάσμασι τιμάς ποριζόμενος, ἐπέβη καὶ ἀξιώμα
τος. Επει δε Λικίνιος τὴν ᾿Αντιόχου εἰσῄει καὶ τὸ
γοήτων πλήθος εἰς διαφθορὰν ήπειγε, παρῆσαν δὲ
καὶ οἱ τοῦ νεοπαγούς ἱερεῖς ξοάνου, σκίζοντο την
αἰτίαν τῆς ἀπάτης λέγειν εκβιαζόμενοι, οἱ δὲ τὴν
τοῦ Θεοτέκνου τέχνην προσβαλλοντο πρῶτον μὲν
Θεότεχνον ἐκτεινε, τοῖς δὲ γόησιν ἐκείνοις τὴν
αξίαν ἐσχεδίαζε δίκην. Ἐπὶ τούτοις οἱ παῖδες Μαξιμί
του καὶ οἱ κατὰ γένος καὶ φιλίαν ἐκείνῳ προσήκοντες
προσετέθεντο, καὶ τῆς ἴσως ἀτιμίας και τιμωρίας μετέ
χοντες διεφθείροντο· Οτι γε μὴ ἐδέξαντο παι
δείας, μηδέ συνῆκαν μὲ πεποιθέναι ἐπ'
ἄρχοντας, ἐπὶ υἱοὺς ἀνθρώπων, οἷς οὐκ ἐστι
σωτηρία. Ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ ἀπολοῦνται
πάντες οἱ διαλογισμοί αὐτῶν.
tius quam cultus ignominiose intercedit. Et ipse
Maximinus primum ut Deo invisus et tyrannus,
litteris ubique propositis, publicisque invectivis
declaratur. Statuæ ejus et imagines, quæcunque in
urbibus in illius honorem erectæ fuerant, illæ quidem ex locis editioribus dejectæ comminuantur:
hæ autem in facie fuligine coloreque atro oblinuntur, ludusque et ludicrum illudere ei volentibus
proponuntur. Et honores alii veritatis inimicorum
abolentur, Deinde etiam qui eadem cum illo senserant, partesque ejus secuti fuerant, et superbius
sacris nostris illuserant, amici et familiares ejus,
justas ferunt pœnas. Qualis Peucetius ille fuit, in
magna apud illum veneratione habitus, et amicorum omnium indimus, iterum ac tertium consul
creatus aliisque etiam honoribus gestis clarus.
Lucianus quoque, omni itidem dignitate ac potestate præcipue ab eo exornatus, qui sanguine
Egyptiorum Christianorum honores sibi et magistratus paraverat. Plurimi præterea alii, per quos
potestatem Maximinus summam, ut omnibus terribilis videretur, consecutus fuerat. Comprehendit
quoque Theotecnum vindicta non diu morata,
propter scelera ea quæ adversus Christianos commentus fuerat. Quod enim propter novum illud
simulacrum et figmenta contra nos excitata honore auctus fuerat, ad dignitates quoque primarias
est evectus. Et postquam Licinius Antiochiam pervenit, et magorum atque impostorum turbam ad
interitum adegit adfuere ibi recentis illius simulacri sacerdotes, tormentisque affecti causam imposturæ suæ edere sunt coacti. Atque illi ubi Theotecni fraudem prodidere, primum Licinius Theotecnum occidit, deinde impostoribus illis dignam
inflixit pœnam. Ad hoc Maximini liberi, et qui vel
genere vel amicitia ei conjuncti erant, adjecti, parique contumelia et pena affecti, cæsi sunt:
Quoniam non susceperunt disciplinam, neque intellexerunt ut non confiderent in principibus, in filiis
hominum in quibus non est salus. In die ergo illa perierunt omnes cogitationes illorum.
ΚΕΦΑΛ. Μ'.
Περὶ τῆς πρυτανευθείσης ἡμῖν ἐκ Θεοῦ εἰδ
ρήνας καὶ τῶν κατὰ τόπον ἐγκαινίων.
Των δε θεομισών τυράννων οὕτως ἐκ τοῦ μέσου
γεγενημένων, τὰ τῆς βασιλείας στερά τε καὶ ἀδιά·
501 CAPUT XL.
De pace, beneficio Dei Christianis parta et conciliata,
et celebratis passim encæniis.
Tyrannis Deo invisis ita sublatis, res imperii
totius firmæ atque inconcussæ ad solos Constantiσωστα μόνοις κατελείπετο Κωνσταντίνῳ καὶ Λικινίῳ· num et Licinium pervenere: qui pessimis illis
οἱ τῶν κακίστων εκ του βίου διαρρυέντων, αὐτοὶ ἅτε
τῆς θεϊκῆς ἀρωγκῆς εἰς ἀκριβῆ πεῖραν ήκοντες, τὸ
τῆς αὐτῶν πίστεως εὐγενες καὶ πρὸς ἅπασαν άριτὴν δεξιόν, διὰ τοῦ ὑπέρ Χριστιανών πάντα κινείν
καὶ ἐργάζεσθαι, καὶ νόμους ὑπιο αὐτῶν ἀσφαλείς
εξάγειν, αρκούντως υπέδειξαν. Και δὴ φαιδρὰ μὲν
ἡμέρα καὶ διαυγής οὐδενὸς ἐπιπροσθούντος μέρους
επέλαμπε πανταχού· καὶ θεία τις αἴγλη ὑπερφυής
ταῖς ἀνὰ τὴν οἰκουμένην ἐκκλησίαις κατέστραπτεν.
Ἐν άφθονῳ δὲ προσκειντο τὰ ἡμέτερα· καὶ πᾶς τις
ἐκ περιουσίας μετείχε τῆς ἐκ Θεοῦ πρυτανευθείσης
1 Psal. cxLv, 4.
oppressis, satis certo vim divini auxilii experti,
fidei suæ generositatem, et ad virtutem omnem
propensionem, pro Christianis omnia movendo atque agendo, et leges pro eorum salute et securilate promulgando, abunde ostenderunt. Itaque læta
admodum et serena prorsus, nulla interveniente
nube, ubique illuxit dies, et divinus quidam mirificusque ecclesias per orbem omnes splendor illuminavit, et res nostræ tutæ atque extra invidiam
omnem positæ fuerunt. Abunde quilibet ejus quæ
a Deo immissa factaque fuerat, pacis particeps
Eusebius Culchianum, Rufinus Quintianum habet.
Chapter XLICaput XLI
col. 1299–1300page 373 of 392
Caput XL
PG 145:1299ρον πᾶς τις έώρα τὸν ἥλιον, μόνον ἀληθινὸν Θεὸν τὸν τῶν εὐσεβῶν ὑπέρμαχον ἀνυμνῶν. Καὶ πολλή τις ἐπεσκίρτα πᾶσι χαρά· ὥσπερ ἀναβιώσκοντα βλέπουσι πράγματα, τὰ πάλαι τῇ φθοροποιῷ λύμη διεφθαρμένα. Καὶ δὴ μεγαλοπτεπεῖς νεώς ἀνηγείροντο, εἰς ὕψος μέγα καὶ πλάτος αἱρόμενοι, πολλῷ δὲ κρείττονα καὶ τὴν ἀγλαίαν παρὰ τὴν προτέραν ἀπολαμβάνοντες. Καὶ τὸ πάντων ἡμῖν εὐκταιότατον, ἑορταί κατά πόλεις εγκαινίων λαμπρότερον ἐτιμῶντο· νεοπαγών τε νεῶν καθιδρύσεις, ἐπισκόπων τε πάντοθεν άλι ζομένων συνεκροτοῦντο συνέδρια καὶ τὰ Χριστοῦ μέλη φιλοφρόνως άλλοθεν αλλα ήκοντα, εἰς μία αὖθις ἁρμονίαν ὁρμόζοντο· καὶ προφητικῶς εἰπεῖν, ὀστέον πρὸς ὀστέον, καὶ ἀρμονία πρὸς ἁρμο νίαν συνήγετο· καὶ ὅσα θεσπίζων ὁ θεῖος προετοί βαζε λόγος· μία τε θείου Πνεύματος δύναμις διὰ πάν των χωρούσα διαγινώσκετο· ἀπήντων τε μία ψυχὴ καὶ σπουδὴ ἡ αὐτή· ὕμνος τε πᾶσιν εἷς ἐξηκούετο ἡ παν αρμόνιος θεολογία, αγνή τε θρησκεία καὶ ἱερουργία ἀκραιφνής, θεσμοί τε ἐκκλησιῶν καὶ διατάξεις. Ψαλμῳδίαι δ᾽ ἐπὶ τούτων καὶ θείων λόγων ἀκρόασις, μυστικοί τε διακονίαι ἱερῶς τελούμεναι, καὶ τὰ τοῦ σωτηρίου παθους ἀποῤῥητα σύμβολα. Πλικία δε πᾶσα καὶ γένος ἅπαν, εὐχῇ καὶ εὐχαριστία σχο λάζον, τὸν τῶν ἀγαθῶν ἐξάπινα πρύτανιν γεραίροντες ἦσαν· λόγοι τε προϋκειντο πανηγυρικοί, ὡς καιρὸς σχεδιάζων ἐδίδου. Καὶ τις ἐν τοσούτῳ ἐκκλησίας συστήματι ἐπιεικής τις άγαν καὶ μέτριος, πλείστων δὴ παρόντων, ἐν κόσμῳ τε καὶ ἡσύχως τὴν ἀκρόασιν πεποιημένων, λόγους συνθέμενος, ἐπὶ μέσσης προήγεν· ὥσπερ ὃν Παυλίνῳ τῆς Τυρίων ἐπὶ σκόπῳ προσφωνῶν τις, ἄριστα διεξῆλθεν· ὃς ἀμφὶ τὸ Φοινίκων ἔθνος διαπρέπων, πολλοὺς ἐν Τύρω νεὼς φιλοτίμως ἐπεσκευάσατο. Ταῦτα μὲν οὖν ἐρε ρετο τῇδε. Ἐμοὶ δ᾽ οὐκ ὀκνηρὸν ἐσεῖται μὴ καὶ απ τὰς ἐκείνας ὡς ὑπὲρ ἡμῶν ἔγραψε διατάξεις ο θε φιλὴς βασιλεὺς παρενεῖραι τῷ παρόντι συγγράμματι καὶ πρώτη γέ μοι ἔσται, ἣν κοινῶς ἅμα Λικινίῳ οὔπω λελυττηκότι ὑπὲρ τῶν Χριστιανῶν ἀνηκόντων ἐγράφη, ὧδε πως διαγορεύουσα ειρήνης· καὶ τῆς δυναστείας διαρραγείσης, ελεύθε ο ΚΕΦΑΛ. ΜΑ'. Διάταξις ἔγγραφος ὑπὲρ τῶν Χριστιανοῖς προσηκόντων Κωνσταντίνου του μεγάλου βασιλέως. «Ηδη μεν πάλαι σκοποῦντες τὴν ἐλευθερίαν τῆς θρησκείας οὐκ ἀρνητέαν εἶναι, ἀλλ᾽ ἑνὸς ἑκάστου τῇ διανοίᾳ καὶ τῇ βουλήσει εξουσιαστέαν τοῦ τὰ θεία πράγματα τημελεῖν κατὰ τὴν αὐτοῦ προαίρεσι ἕκαστον κεκελεύκαμεν, τούς τε Χριστιανοὺς τῆς αἰν ρέσεως καὶ τῆς θρησκείας τῆς ἑαυτῶν τὴν πίστι φυλάττειν· ἀλλ' ἐπειδὴ πολλαὶ καὶ διάφοροι αἱρέσεις ἐν ἐκείνῃ τῇ ἀντιγραφῇ, ἐν ᾗ τοῖς αὐτοῖς συνεχι
ρον πᾶς τις έώρα τὸν ἥλιον, μόνον ἀληθινὸν Θεὸν τὸν
τῶν εὐσεβῶν ὑπέρμαχον ἀνυμνῶν. Καὶ πολλή τις
ἐπεσκίρτα πᾶσι χαρά· ὥσπερ ἀναβιώσκοντα βλέπουσι
πράγματα, τὰ πάλαι τῇ φθοροποιῷ λύμη διεφθαρμένα. Καὶ δὴ μεγαλοπτεπεῖς νεώς ἀνηγείροντο, εἰς
ὕψος μέγα καὶ πλάτος αἱρόμενοι, πολλῷ δὲ κρείττονα
καὶ τὴν ἀγλαίαν παρὰ τὴν προτέραν ἀπολαμβάνον
τες. Καὶ τὸ πάντων ἡμῖν εὐκταιότατον, ἑορταί κατά
πόλεις εγκαινίων λαμπρότερον ἐτιμῶντο· νεοπαγών
τε νεῶν καθιδρύσεις, ἐπισκόπων τε πάντοθεν άλι
ζομένων συνεκροτοῦντο συνέδρια καὶ τὰ Χριστοῦ
μέλη φιλοφρόνως άλλοθεν αλλα ήκοντα, εἰς μία
αὖθις ἁρμονίαν ὁρμόζοντο· καὶ προφητικῶς εἰπεῖν,
ὀστέον πρὸς ὀστέον, καὶ ἀρμονία πρὸς ἁρμο
νίαν συνήγετο· καὶ ὅσα θεσπίζων ὁ θεῖος προετοί
βαζε λόγος· μία τε θείου Πνεύματος δύναμις διὰ πάν
των χωρούσα διαγινώσκετο· ἀπήντων τε μία ψυχὴ καὶ
σπουδὴ ἡ αὐτή· ὕμνος τε πᾶσιν εἷς ἐξηκούετο ἡ παν
αρμόνιος θεολογία, αγνή τε θρησκεία καὶ ἱερουργία
ἀκραιφνής, θεσμοί τε ἐκκλησιῶν καὶ διατάξεις.
Ψαλμῳδίαι δ᾽ ἐπὶ τούτων καὶ θείων λόγων ἀκρόα
σις, μυστικοί τε διακονίαι ἱερῶς τελούμεναι, καὶ τὰ
τοῦ σωτηρίου παθους ἀποῤῥητα σύμβολα. Πλικία
δε πᾶσα καὶ γένος ἅπαν, εὐχῇ καὶ εὐχαριστία σχο
λάζον, τὸν τῶν ἀγαθῶν ἐξάπινα πρύτανιν γεραίρον
τες ἦσαν· λόγοι τε προϋκειντο πανηγυρικοί, ὡς
καιρὸς σχεδιάζων ἐδίδου. Καὶ τις ἐν τοσούτῳ ἐκκλη
σίας συστήματι ἐπιεικής τις άγαν καὶ μέτριος,
πλείστων δὴ παρόντων, ἐν κόσμῳ τε καὶ ἡσύχως τὴν
ἀκρόασιν πεποιημένων, λόγους συνθέμενος, ἐπὶ μέσ
σης προήγεν· ὥσπερ ὃν Παυλίνῳ τῆς Τυρίων ἐπὶ
σκόπῳ προσφωνῶν τις, ἄριστα διεξῆλθεν· ὃς ἀμφὶ
τὸ Φοινίκων ἔθνος διαπρέπων, πολλοὺς ἐν Τύρω
νεὼς φιλοτίμως ἐπεσκευάσατο. Ταῦτα μὲν οὖν ἐρε
ρετο τῇδε. Ἐμοὶ δ᾽ οὐκ ὀκνηρὸν ἐσεῖται μὴ καὶ απ
τὰς ἐκείνας ὡς ὑπὲρ ἡμῶν ἔγραψε διατάξεις ο θε
φιλὴς βασιλεὺς παρενεῖραι τῷ παρόντι συγγράμματι
καὶ πρώτη γέ μοι ἔσται, ἣν κοινῶς ἅμα Λικινίῳ
οὔπω λελυττηκότι ὑπὲρ τῶν Χριστιανῶν ἀνηκόντων
ἐγράφη, ὧδε πως διαγορεύουσα·
factus est; et dominatione injusta depulsa, libera- ειρήνης· καὶ τῆς δυναστείας διαρραγείσης, ελεύθε
lem unusquisque conspexit solem, solum verum
Deum piorum propugnatorem laudibus vehens.
Omnibusque ingens incessit lætitia, res omnes
quasi reviviscentes cernentibus, quæ dudum pestifera clade et calamitate interierant. Itaque magnifica templa amplitudine et sublimitate ingenti, et
longe quam antea venustate et splendore majore
constructa; et quod omnium nobis est optatissimum, festi dies encæniorum novarumque dedicationum splendide acti, sacræ ædes recens fundatæ,
episcoporum undique convenientium conventus
celebrati; et Christi membra amanter aliud aliunde
confluentia, rursus ad unam harmoniam corporisque constitutionem decenter compacta; atque, ut
cum propheta dicam, os ad os, et junctura ad juncturam contracta; et quæ præterea per oraculum
divinum prædixit verbum, impleta ea sunt. Una
divini Spiritus vis per omnes peragrare cognita
est, omnium una anima, et idem studium: omnibus in ore fuit, et ab omnibus exauditus est hymnus unus, divinitatem verbi Dei concentu pulcherrimo celebrans, cultusque Numinis purus, et sincerum sacrificium, sanctiones et constitutiones
ecclesiarum, psalmorum cantus, frequentati. Ad
hæc, divini verbi prædicatio, atque arcana mysticaque ministeria pie sancteque peracta, et salutiferæ passionis inenarrabilia symbola et signa sumpta. 502 Ætas quoque omnis, et omnis generis
homines, orationi et graciaruin actioni incumbentes, conciliatorem et auctorem tam subitorum ο
bonorum laudarunt. Conciones orationesque ad
populum, pro eo atque tempus derepente argumentum suppeditabat, in conventibus habitæ. Atque aliquis in tam frequenti ecclesiæ concione humanus atque modestus piusque vir, in plurimorum hominum et aliquorum episcoporum præsentia,decenter et placide aures præbentium, orationem
domi compositam in medium produxit Qualis
illa fuit, quam Paulino Tyri episcopo quidam optime dedicavit. Paulinus porro iste apud Phoenices
clarus, multa magnifice Tyri templa construxit. Atque hæc quidem sic tum agebantur. Mihi vero
minus molestum erit, constitutiones eas quas Deo charus imperator pro nobis publicavit, in opus hoc
referre. Primo autem loco eam ponam, quam is communiter cum Licinio, qui nondum in rabiem
actus fuerat, pro rebus Christianorum conscripsit; quæ sic habet:
CAPUT XLI.
Constitutio scripta Constantini Magni imperatoris,
ut Christianis loca et res suæ restituantur.
«Cum jampridem re probe deliberata, libertatem religionis non denegandam, sed uniuscujusque
arbitrio et voluntati, ut pro suo quisque judicio
sacra coleret, permittendam esse existimaremus:
eum alios singulos, tum Christianos quoque professionis suæ sectam, cultumque divinum servare
jussimus. Quandoquidem autem multæ ac diversæ
opiniones, in eo ipso rescripto, in quo eis talis est
Exstat hæc oratio apud Eusebium lib. x, cap.
Διάταξις ἔγγραφος ὑπὲρ τῶν Χριστιανοῖς
προσηκόντων Κωνσταντίνου του μεγάλου
βασιλέως.
«Ηδη μεν πάλαι σκοποῦντες τὴν ἐλευθερίαν τῆς
θρησκείας οὐκ ἀρνητέαν εἶναι, ἀλλ᾽ ἑνὸς ἑκάστου τῇ
διανοίᾳ καὶ τῇ βουλήσει εξουσιαστέαν τοῦ τὰ θεία
πράγματα τημελεῖν κατὰ τὴν αὐτοῦ προαίρεσι
ἕκαστον κεκελεύκαμεν, τούς τε Χριστιανοὺς τῆς αἰν
ρέσεως καὶ τῆς θρησκείας τῆς ἑαυτῶν τὴν πίστι
φυλάττειν· ἀλλ' ἐπειδὴ πολλαὶ καὶ διάφοροι αἱρέσεις
ἐν ἐκείνῃ τῇ ἀντιγραφῇ, ἐν ᾗ τοῖς αὐτοῖς συνεχι
col. 1301–1302page 374 of 392
PG 145:1301ρήθη ἡ τοιαύτη ἐξουσία, ἐδόκουν προστεθεῖσθαι σαφῶς, τυχὸν ἴσως τινὲς αὐτῶν μετ' ὀλίγον ἀπὸ τῆς τοιαύτης παραφυλάξεως ἀνεκρούοντο· οπότε εγώ εὐτυχῶς Κωνσταντίνος Αύγουστος, κάγω Λικίνιος Αὔγουστος ἐν τῷ Μεδιολάνῳ ἐληλύθαμεν· καὶ πάντα ὅσα πρὸς τὸ λυσιτελὲς καὶ πρὸς τὸ χρήσιμον τῷ κοινῷ διέφερεν ἐν ζητήσει ἔσχομεν· ταῦτα μεταξύ τῶν λοιπῶν, ἅτινα ἐδόκει ἐν πολλοῖς ἅπασιν ἐπως φελῆ εἶναι· μᾶλλον δὲ ἐν πρώτοις διατάξαι ἐδογματίσαμεν, οἷς ἡ πρὸς τὸ Θεῖον αἰδὼς τε καὶ τὸ σέβας ἐνείχετο· τουτέστιν όπως δῶμεν καὶ τοῖς Χριστιανοῖς καὶ πᾶσαν ἐλευθέραν αίρεσιν τοῦ ἀκολουθεῖν τῷ θρησκείᾳ ἡ δ᾽ ἂν βουληθώσιν· ὅπως ὁ τί ποτέ ἐστι θειοτάτου καὶ οὐρανίου πράγματος, ἡμῖν καὶ πᾶσι τοῖς ὑπὸ τὴν ἡμετέραν ἐξουσίαν διάγουσιν εὐμενες εἶναι δυνηθῇ. Τοίνυν ταύτην τὴν ἡμετέραν βούλησιν ὑγιεινῷ καὶ ὀρθοτάτῳ λογισμῷ ἐδογματίσαμεν, όπως μηδενὶ παντελῶς ἐξουσία ἀνεῖται, ἡ τοῦ ἀκου λουθεῖν καὶ αἱρεῖσθαι τὴν τῶν Χριστιανών παραφυλάξει θρησκείαν εκάστοτε εξουσία δοθείη· τοῦ διδά και αὐτῷ τὴν διάνοιαν ἐν ἐκείνῃ τῇ θρησκεία ἦν αὐτὸς ἑαυτῷ ἁρμόζειν νομίζει· ὅπως ἡμῖν δυνηθῇ τὸ θεῖον ἐν πάσι τὴν ἔθιμον σπουδὴν καὶ καλοκἀγαθίαν παρέχειν· ἅτινα οὕτως ἀρέσκειν ἡμῖν ἀντι γράψαι ἀκόλουθον ἦν· ἵνα φανερωθεισῶν παντελῶς τῶν αἱρέσεων, αἵτινες τοῖς προτέροις ἡμῶν γράμ μασι τοῖς πρὸς τὴν σὴν καθοσίωσιν ἀποσταλεῖσι περὶ τῶν Χριστιανῶν περιείχοντο, καὶ ἅτινα πάντη σκαιὰ καὶ τῆς ἡμετέρας πραότητος ἀλλότρια εἶναι ἐδόκει, ταῦτα ὑφαιρεθῆ· καὶ νῦν ἐλευθέρως καὶ ἁπλῶς ἕκαστος αὐτῶν τῶν τὴν αὐτὴν προαίρεσιν ἐσχηκότων τοῦ φυλάττειν τὴν τῶν Χριστιανῶν θρη σκεία, ἄνευ τινὸς ὀχλήσεως, τοῦτο αὐτὸ παραφυλάττοι. Ατινα τῇ σῇ ἐπιμελείᾳ πληρέστατα δηλώ σαι ἐδογματίσαμεν· ὅπως εἰδείης ἡμᾶς, ἐλευθέραν καὶ ἀπολελυμένην ἐξουσίαν τοῦ τημελεῖν τὴν ἑαυτῶν θρησκείαν τοῖς αὐτοῖς Χριστιανοῖς δεδηλωκέναι. Οπερ ἐπειδὴ ἀπολελυμένως αὐτοῖς ὑφ᾽ ἡμῶν δεδω ρῆσθαι θεωρεῖ ἡ σὴ καθοσίωσις, καὶ ἑτέροις έξου σίαν τοῖς βουλομένοις τοῦ μετέρχεσθαι τὴν παρατήρησιν καὶ θρησκεία, ἑαυτῶν· ὅπερ ἀκολούθως τῇ ἡσυχία τῶν ἡμετέρων καιρῶν γίνεσθαι φανερόν ἐστιν, ὅπως ἐξουσίαν έκαστος ἔχῃ τοῦ αἱρεῖσθαι καὶ τημελεῖν ὁποίως δ᾽ ἂν βούληται τὸ Θεῖον. Τοῦτο δε ὑφ᾽ ἡμῶν γέγονεν, όπως μηδεμιᾷ τιμῇ μηδε θρη σκείᾳ τινὶ μεμειῶσθαί τι ὑφ᾽ ἡμῶν δοκοίη. Καὶ τοῦτο δὲ πρὸς τοῖς λοιποῖς εἰς τὸ πρόσωπον τῶν Χριστιανῶν δογματίζομεν· ἵνα τοὺς τόπους αὐτῶν, εἰς οὓς το πρότερον συνέρχεσθαι ἔθος ἦν αὐτοῖς· περὶ ὧν καὶ τοῖς πρότερον δοθεῖσι πρὸς τὴν σὴν καθοσίωσιν γράμμασι τύπος ἕτερος ἦν ὡρισμένος τῷ ἑτέρῳ χρόνῳ· ἵνα εἴ τινες ἡ παρὰ τοῦ ταμείου τοῦ ἡμε τέρου, ἡ παρά τινος ἑτέρου φαίνοιντο ἡγορακότες, τούτους τοῖς αὐτοῖς Χριστιανοῖς ἄνευ ἀργυρίου, καὶ ἄνευ τιτὸς ἀπατήσεως τῆς τιμῆς ὑπερτεθείσης, δίχα πάσης ἀμελείας καὶ ἀμφιβολίας ἀποκαταστήσωσι· καὶ εἴ τινες κατὰ δῶρον τυγχάνουσιν είλη φότες τοὺς αὐτοὺς τόπους· ἢ οἱ κατὰ δωρεάν είλη φότες ούτωσὶ παρὰ τῆς ἡμετέρας καλοκαγαθίας,
ECCLESIASTICÆ HISTORIÆ LIB. VII.
bantur, factum fortasse est, ut quidam paulo post ab
hujuscemodi observatione religionis complectenda
resilirent. Cum igitur ego Constantinus Augustus,
et ego Licinius Augustus, feliciter Mediolanum venissemus, atque ibi in consilio quæ ad usum et utilitatem reipublicæ præcipue pertinerent, inquireremus: inter alia plura, quæ commoda esse omnibus,
seu prima potius visa sunt, constituenda atque ordinanda esse duximus, ea videlicet, quibus honor et
cultus divini Numinis continetur; hoc est, ut etiam
Christianis liberum 503 prorsus concedamus arbitrium, religione quam velint consectandi. Ut
quidquid tandem est divini et cœlestis Numinis,
id nobis et qui sub potestate et ditione nostra degunt, omnibus propitium benignumque esse posset. Itaque sententiam hanc nostram sana atque
recta deliberatione in edictum retulimus, ut nemini prorsus potestas præcideretur, quovis tempore Christianorum observationem et religionem
complectendi; et quem animo suo commodum
congruentemque esse crederet cultum, sequendi,
ut divinum Numen in rebus omnibus propensum
atque benignum nobis esset. Equum sane fuit,
ut hoc sic nobis placere rescripto isto nostro nunc
significaremus: ut hæresibus omnino sublatis,
quæ in prioribus ad devotionem tuam datis litteris
nostris de Christianis continebantur, si qua essent
insuper sinistra prorsus et a clementia nostra
aliena, ea inducerentur. Proinde quilibet libere et
ρήθη ἡ τοιαύτη ἐξουσία, ἐδόκουν προστεθεῖσθαι permissa potestas, verbis disertis addita esse videσαφῶς, τυχὸν ἴσως τινὲς αὐτῶν μετ' ὀλίγον ἀπὸ τῆς
τοιαύτης παραφυλάξεως ἀνεκρούοντο· οπότε εγώ
εὐτυχῶς Κωνσταντίνος Αύγουστος, κάγω Λικίνιος
Αὔγουστος ἐν τῷ Μεδιολάνῳ ἐληλύθαμεν· καὶ πάντα
ὅσα πρὸς τὸ λυσιτελὲς καὶ πρὸς τὸ χρήσιμον τῷ
κοινῷ διέφερεν ἐν ζητήσει ἔσχομεν· ταῦτα μεταξύ
τῶν λοιπῶν, ἅτινα ἐδόκει ἐν πολλοῖς ἅπασιν ἐπως
φελῆ εἶναι· μᾶλλον δὲ ἐν πρώτοις διατάξαι ἐδογματίσαμεν, οἷς ἡ πρὸς τὸ Θεῖον αἰδὼς τε καὶ τὸ σέβας
ἐνείχετο· τουτέστιν όπως δῶμεν καὶ τοῖς Χριστια
νοῖς καὶ πᾶσαν ἐλευθέραν αίρεσιν τοῦ ἀκολουθεῖν τῷ
θρησκείᾳ ἡ δ᾽ ἂν βουληθώσιν· ὅπως ὁ τί ποτέ ἐστι
θειοτάτου καὶ οὐρανίου πράγματος, ἡμῖν καὶ πᾶσι
τοῖς ὑπὸ τὴν ἡμετέραν ἐξουσίαν διάγουσιν εὐμενες
εἶναι δυνηθῇ. Τοίνυν ταύτην τὴν ἡμετέραν βούλησιν ὑγιεινῷ καὶ ὀρθοτάτῳ λογισμῷ ἐδογματίσαμεν,
όπως μηδενὶ παντελῶς ἐξουσία ἀνεῖται, ἡ τοῦ ἀκου
λουθεῖν καὶ αἱρεῖσθαι τὴν τῶν Χριστιανών παραφυλάξει θρησκείαν εκάστοτε εξουσία δοθείη· τοῦ διδά
και αὐτῷ τὴν διάνοιαν ἐν ἐκείνῃ τῇ θρησκεία ἦν
αὐτὸς ἑαυτῷ ἁρμόζειν νομίζει· ὅπως ἡμῖν δυνηθῇ
τὸ θεῖον ἐν πάσι τὴν ἔθιμον σπουδὴν καὶ καλοκαγαθίαν παρέχειν· ἅτινα οὕτως ἀρέσκειν ἡμῖν ἀντιγράψαι ἀκόλουθον ἦν· ἵνα φανερωθεισῶν παντελῶς
τῶν αἱρέσεων, αἵτινες τοῖς προτέροις ἡμῶν γράμμασι τοῖς πρὸς τὴν σὴν καθοσίωσιν ἀποσταλεῖσι
περὶ τῶν Χριστιανῶν περιείχοντο, καὶ ἅτινα πάντη
σκαιὰ καὶ τῆς ἡμετέρας πραότητος ἀλλότρια εἶναι
ἐδόκει, ταῦτα ὑφαιρεθῆ· καὶ νῦν ἐλευθέρως καὶ
ἁπλῶς ἕκαστος αὐτῶν τῶν τὴν αὐτὴν προαίρεσιν aperte, qui Christianas caremonias observandas
ἐσχηκότων τοῦ φυλάττειν τὴν τῶν Χριστιανῶν θρη
σκεία, ἄνευ τινὸς ὀχλήσεως, τοῦτο αὐτὸ παραφυλάττοι. Ατινα τῇ σῇ ἐπιμελείᾳ πληρέστατα δηλώ
σαι ἐδογματίσαμεν· ὅπως εἰδείης ἡμᾶς, ἐλευθέραν
καὶ ἀπολελυμένην ἐξουσίαν τοῦ τημελεῖν τὴν ἑαυτῶν
θρησκείαν τοῖς αὐτοῖς Χριστιανοῖς δεδηλωκέναι.
Οπερ ἐπειδὴ ἀπολελυμένως αὐτοῖς ὑφ᾽ ἡμῶν δεδω
ρῆσθαι θεωρεῖ ἡ σὴ καθοσίωσις, καὶ ἑτέροις έξου
σίαν τοῖς βουλομένοις τοῦ μετέρχεσθαι τὴν παρατή
ρησιν καὶ θρησκεία, ἑαυτῶν· ὅπερ ἀκολούθως τῇ
ἡσυχία τῶν ἡμετέρων καιρῶν γίνεσθαι φανερόν
ἐστιν, ὅπως ἐξουσίαν έκαστος ἔχῃ τοῦ αἱρεῖσθαι καὶ
τημελεῖν ὁποίως δ᾽ ἂν βούληται τὸ Θεῖον. Τοῦτο δε
ὑφ᾽ ἡμῶν γέγονεν, όπως μηδεμιᾷ τιμῇ μηδε θρη
σκείᾳ τινὶ μεμειῶσθαί τι ὑφ᾽ ἡμῶν δοκοίη. Καὶ τοῦτο
δὲ πρὸς τοῖς λοιποῖς εἰς τὸ πρόσωπον τῶν Χριστια
νῶν δογματίζομεν· ἵνα τοὺς τόπους αὐτῶν, εἰς οὓς
το πρότερον συνέρχεσθαι ἔθος ἦν αὐτοῖς· περὶ ὧν
καὶ τοῖς πρότερον δοθεῖσι πρὸς τὴν σὴν καθοσίωσιν
γράμμασι τύπος ἕτερος ἦν ὡρισμένος τῷ ἑτέρῳ
χρόνῳ· ἵνα εἴ τινες ἡ παρὰ τοῦ ταμείου τοῦ ἡμε
τέρου, ἡ παρά τινος ἑτέρου φαίνοιντο ἡγορακότες,
τούτους τοῖς αὐτοῖς Χριστιανοῖς ἄνευ ἀργυρίου, καὶ
ἄνευ τιτὸς ἀπατήσεως τῆς τιμῆς ὑπερτεθείσης,
δίχα πάσης ἀμελείας καὶ ἀμφιβολίας ἀποκαταστή
σωσι· καὶ εἴ τινες κατὰ δῶρον τυγχάνουσιν είλη
φότες τοὺς αὐτοὺς τόπους· ἢ οἱ κατὰ δωρεάν είληφότες ούτωσὶ παρὰ τῆς ἡμετέρας καλοκαγαθίας,
sibi esse duxerit, eas sine perturbatione et periculo omni tuto observet. Quod ita solentiæ tuæ
plenissime indicatum voluimus, ut scias nos liberam absolutamque potestatem Christianis religionis suæ colendæ decrevisse. Et cum devotio tua
animadvertat, tai absolutam ipsis esse datam facultatem, aliis quoque ad sacra ea et cæremonias
transire volentibus id facere sciat esse permissum.
Id quod tranquillitati temporum nostrorum convenire manifestum est, ut potestas unicuique sit,
pro eo atque velit, divinum colendi Numen. Factum id a nobis, ne cui divino honori aut cultui
quidquam per nos diminutum esse videatur. Itaque et hoc in personam Christianorum decernentes
statuimus, ut loca eorum in quibus antea convenire soliti fuerant (de quibus prioribus etiam litteris nostris alio tempore ad devotionem tuam datis, formam et modum alium constitueramus), si
ea aliqui vel a fisco nostro, vel a quopiam alio,
emptione interveniente comparaverint, ipsis Christianis absque pecunia et absque repetitione ulla
pretii dati, citra omnem 504 cunctationem et
deliberationem restituant. Quod si qui talia loca
dono a quopiam acceperint, aut etiam ex liberalitate et munificentia nostra consecuti fuerint, ii
ad præfectum cujusque loci judicis locum obtinentem adeant, ut ipsorum per benignitatem nostram
ratio habeatur. Atque ea loca omnia, nulla inter-
Chapter XLIICaput XLII
col. 1303–1304page 375 of 392
Caput LXII
PG 145:1303καὶ αὐτῶν διὰ τῆς ἡμετέρας χρηστότητος πρόνοια γένηται. Ατινα πάντα τῷ σώματι τῶν Χριστιανῶν παραυτὰ διὰ τῆς σῆς σπουδῆς ἄνευ τινὸς παρολκής παραδεδόσθαι δεήσει. Καὶ ἐπειδὴ οἱ αὐτοὶ Χριστιανοὶ οὐ μόνον ἐκείνους εἰς οὓς συνέρχεσθαι ἔθος εἶχον, ἀλλὰ καὶ ἑτέρους τόπους ἐσχηκέναι γινώσκονται διαφέροντας, οὐ πρὸς ἕκαστον αὐτῶν, ἀλλὰ πρὸς τὸ δίκαιον τοῦ αὐτῶν σώματος, τολτέστι τῶν Χριστιανῶν· ταῦτα πάντα ἐπὶ τῷ νόμῳ ὄν προειρήκαμεν, δίχα παντελούς τινος ἀμφισβητήσεως τοῖς αὐτοῖς Χριστιανοῖς, τουτέστι τῷ σώματι αὐτῶν καὶ τῇ συν όδῳ ἐκάστου αὐτῶν ἀποκαταστῆναι κελεύσεις, του προειρημένου λογισμού δηλαδή φυλαχθέντος· όπως αὐτοὶ οἵτινες τοὺς αὐτοὺς ἄνε, τιμῆς, καθὼς προς προσέλθωσι τῷ ἐπὶ τόπων ἐπάρχῳ δικάζοντι, όπως ειρήκαμεν, ἀποκαταστῶσι, τὸ ἀζήμιον τὸ ἑαυτῶν ἐνεχθῆναι δυνηθῇ, προταχθέντα τοῦ σοῦ προγράμματος ναι, καὶ εἰς γνῶσιν πάντων ἀγαγεῖν, ἀκόλουθόν ἐστιν θεσία μηδένα λαθεῖν δυνηθῇ. παρὰ τῆς ἡμετέρας καλοκαγαθίας ἐλπίζοις». Εν οἷς πᾶσι τῷ προειρημένῳ σώματι τῶν Χριστιανῶν τὴν σπουδὴν δυνατώτατα παρασχεῖν ὀφείλεις, όπως τὸ ἡμέτερον κέλευσμα τὴν ταχίστην πληρωθῇ· όπως ἐν τούτῳ διὰ τῆς ἡμετέρας χρηστότητος πρόνοια γένηται τῆς κοινῆς καὶ δημοσίας ἡσυχίας. Τούτῳ γὰρ τῷ λογισμῷ, καθώς και προείρηται, ή θεία σπουδὴ περὶ ἡμᾶς, οἷς ἐν πολλοῖς ἤδη πράγμασιν ἐπειράθημεν, διὰ παντὸς τοῦ χρόνου βεβαίως διαμένει. Ἵνα δὲ ταύτης τῆς ἡμετέρας νομοθεσίας καὶ τῆς καλοκαγαθίας όρος πρὸς τὴν γνῶσιν πάντων ταῦτα τὰ ὑφ' ἡμῶν γραφέντα, πανταχού προθεί ὅπως ταύτης τῆς ἡμετέρας καλοκαγαθίας – νομο ΚΕΦΑΛ. ΜΒ'. Ετεραι δύο διατάξεις καὶ ἄνεσιν δωρούμε ναι ταῖς τοῦ Θεοῦ ἐκκλησίαις καὶ χρήματα. Δευτέραν δε ταύτην διάταξιν ἔστελλον τῇ καθολική Εκκλησία μόνη τὴν δωρεαν δεδόσθαι παρεγγυώμε «Χαῖρε, 'Ανυλίνε, τιμιώτατε ἡμῖν. Ἔστιν ὁ τρόπος οὗτος τῆς καλοκαγαθίας τῆς ἡμετέρας, ὥστε ἐκεῖνα άπερ δικαίῳ ἀλλοτρίῳ προσήκει, μή μόνον μὴ ἐνοχλεῖσθαι, ἀλλὰ καὶ ἀποκαθιστάν βούλεσθαι ἡμᾶς, ᾿Ανυλίνε τιμιώτατε. Όθεν βουλόμεθα, ένα όποταν ταῦτα τα γράμματα κομισθῇ, εἰ τούτων τῶν τῇ Ἐκκλησίᾳ καθολικῇ τῶν Χριστιανών ἐν ἑκάσταις πόλεσιν ἢ καὶ ἄλλοις τόποις διέφεραν, καὶ κατέχοιντο νῦν ἢ ὑπὸ πολιτῶν, ἢ ὑπό τινων πλ. λων, ταῦτα ἀποκατασταθῆναι παραχρῆμα ταῖς αὐτ τινα ά ταῖς ἐκκλησίαις ποιήσειας· ἐπειδήπερ προηρήμεθα ἅπερ αἱ ἐκκλησίαι ἐσχήκεσαν πρότερον, τῷ δικαίῳ αὐτῶν ἀποκατασταθῆναι. Οπότε τοίνυν συνορα ή καθοσίωσις ή ση ταύτης ἡμῶν κελεύσεως σαφέστερον εἶναι τὸ προσταγμα, σπούδασον, εἴτε οἰκίαι, εἴτε κα ποι, εἴτε οτιουνδήποτε τῷ δικαίῳ τῶν αὐτῶν ἐκκλησιῶν διέφερον, σύμπαντα αὐταῖς ἀποκατασταθῆναι ὡς τάχιστα· όπως τούτῳ ἡμῶν τῷ προστάγματι ἐπιμελεστάτην σε πειθάρχησιν παρεσχηκέναι κατακά θοιμεν. Ερρωσο, Ανυλίνο τιμιώτατε ἡμῖν.» Καὶ ἄλλην δε διάταξιν νόμων αὐτῷ προσφωνούσι, δι' ε; έ
καὶ αὐτῶν διὰ τῆς ἡμετέρας χρηστότητος πρόνοια
γένηται. Ατινα πάντα τῷ σώματι τῶν Χριστιανῶν
παραυτὰ διὰ τῆς σῆς σπουδῆς ἄνευ τινὸς παρολκής
παραδεδόσθαι δεήσει. Καὶ ἐπειδὴ οἱ αὐτοὶ Χριστιανοὶ οὐ μόνον ἐκείνους εἰς οὓς συνέρχεσθαι ἔθος εἶχον,
ἀλλὰ καὶ ἑτέρους τόπους ἐσχηκέναι γινώσκονται
διαφέροντας, οὐ πρὸς ἕκαστον αὐτῶν, ἀλλὰ πρὸς τὸ
δίκαιον τοῦ αὐτῶν σώματος, τολτέστι τῶν Χριστια
νῶν· ταῦτα πάντα ἐπὶ τῷ νόμῳ ὄν προειρήκαμεν,
δίχα παντελούς τινος ἀμφισβητήσεως τοῖς αὐτοῖς
Χριστιανοῖς, τουτέστι τῷ σώματι αὐτῶν καὶ τῇ συν
όδῳ ἐκάστου αὐτῶν ἀποκαταστῆναι κελεύσεις, του
προειρημένου λογισμού δηλαδή φυλαχθέντος· όπως
αὐτοὶ οἵτινες τοὺς αὐτοὺς ἄνε, τιμῆς, καθὼς προς
posita mora, corpori Christianorum omnino reddi προσέλθωσι τῷ ἐπὶ τόπων ἐπάρχῳ δικάζοντι, όπως
curabis. Et quoniam Christianos ipsos non solum
ea in quibus conventus agere soliti sunt, sed et
alia loca habuisse constat, non privatim ad quemquam illorum, sed ad jus corporis eorum, hoc est,
Christianorum pertinentia, ea quoque omnia qua
diximus lege citra ambiguitatem omnem Christianis ipsis, hoc est, corpori ipsorum, et cuilibet eorum conventui restituenda jubebis: eo quem diximus servato modo, ut videlicet qui ea absque restitutione pretii, sicuti dictum est, reddiderent, indemnitati eorum a benignitate nostra provideatur.
Quibus in rebus omnibus Christianorum, quod
diximus, corpori operam studiumque tuum, quoad
poteris, præstare debebis, ut jussa nostra primo
quoque tempore impleantur; et ut per bonitatem ειρήκαμεν, ἀποκαταστῶσι, τὸ ἀζήμιον τὸ ἑαυτῶν
liberalitatemque nostram communi et publica
quieti consulatur. Ita enim futurum est, quemadmodum prædiximus, ut divina erga nos gratia et
benignitas, quam multis jam in rebus sumus experti, perpetua nobis firmaque maneat. Cæterum
ut ejuscemodi liberalitatis et constitutionis nostræ
sententia ad notitiam omnium perferri queat, consequens est, ut litteris tuis præfixis, decretum hoc
nostrum passim in locis omnibus proponas, et in
notitiam omnium deducas, ne quempiam munificentiæ nostræ lex latere possit.»
ἐνεχθῆναι δυνηθῇ, προταχθέντα τοῦ σοῦ προγράμματος
ναι, καὶ εἰς γνῶσιν πάντων ἀγαγεῖν, ἀκόλουθόν ἐστιν·
θεσία μηδένα λαθεῖν δυνηθῇ.
CAPUT XLII.
παρὰ τῆς ἡμετέρας καλοκαγαθίας ἐλπίζοις». Εν οἷς
πᾶσι τῷ προειρημένῳ σώματι τῶν Χριστιανῶν τὴν
σπουδὴν δυνατώτατα παρασχεῖν ὀφείλεις, όπως τὸ
ἡμέτερον κέλευσμα τὴν ταχίστην πληρωθῇ· όπως
ἐν τούτῳ διὰ τῆς ἡμετέρας χρηστότητος πρόνοια
γένηται τῆς κοινῆς καὶ δημοσίας ἡσυχίας. Τούτῳ
γὰρ τῷ λογισμῷ, καθώς και προείρηται, ή θεία
σπουδὴ περὶ ἡμᾶς, οἷς ἐν πολλοῖς ἤδη πράγμασιν
ἐπειράθημεν, διὰ παντὸς τοῦ χρόνου βεβαίως διαμε
νεῖ. Ἵνα δὲ ταύτης τῆς ἡμετέρας νομοθεσίας καὶ
τῆς καλοκαγαθίας όρος πρὸς τὴν γνῶσιν πάντων
ταῦτα τὰ ὑφ' ἡμῶν γραφέντα, πανταχού προθεί
ὅπως ταύτης τῆς ἡμετέρας καλοκαγαθίας – νομοΚΕΦΑΛ. ΜΒ'.
Ετεραι δύο διατάξεις καὶ ἄνεσιν δωρούμε
ναι ταῖς τοῦ Θεοῦ ἐκκλησίαις καὶ χρήματα.
Δευτέραν δε ταύτην διάταξιν ἔστελλον τῇ καθολική
Εκκλησία μόνη τὴν δωρεαν δεδόσθαι παρεγγυώμε
«Χαῖρε, 'Ανυλίνε, τιμιώτατε ἡμῖν. Ἔστιν ὁ
τρόπος οὗτος τῆς καλοκαγαθίας τῆς ἡμετέρας, ὥστε
ἐκεῖνα άπερ δικαίῳ ἀλλοτρίῳ προσήκει, μή μόνον
μὴ ἐνοχλεῖσθαι, ἀλλὰ καὶ ἀποκαθιστάν βούλεσθαι
ἡμᾶς, ᾿Ανυλίνε τιμιώτατε. Όθεν βουλόμεθα, ένα
όποταν ταῦτα τα γράμματα κομισθῇ, εἰ
τούτων τῶν τῇ Ἐκκλησίᾳ καθολικῇ τῶν Χριστιανών
ἐν ἑκάσταις πόλεσιν ἢ καὶ ἄλλοις τόποις διέφεραν,
καὶ κατέχοιντο νῦν ἢ ὑπὸ πολιτῶν, ἢ ὑπό τινων πλ.
λων, ταῦτα ἀποκατασταθῆναι παραχρῆμα ταῖς αὐτ
τινα ά
Aliæ duæ constitutiones, pecunias, dona et immunitatem ecclesiis concedentes.
Secundam vero hanc quæ sequitur constitutionem
promulgarunt, in solam catholicam Ecclesiam liberalitatem talem collatam esse significantes:
«Salve, Anuline, plurimum nobis honorande. Libe.
ralitatis benignitatisque nostræ modus hic est, ut
qui alieni juris sunt, non solum non violenter
involari, 505 verum etiam restitui velimus, Anuline reverendissime. Quapropter præcipimus, quam
primum litteræ hænostræ ad te perlatæ fuerint,
ut quæcunque bona ad Ecclesiam catholicam Christianorum, vel in urbibus, vel in locis aliis pertinentia, sive a civibus, seu a quopiam alio occupata
detineantur, confestim ecclesiis ipsis restituantur. ταῖς ἐκκλησίαις ποιήσειας· ἐπειδήπερ προηρήμεθα
Prorsus enim constitutum nobis est, ut quas antea
ecclesiæ habuerunt possessiones, in jus earum redeant. Cum itaque devotio tua mandati hujus nostri
jussionem clariorem perspiciat, operam dare debes,
sive horti, sive ædes, seu quidlibet aliud ad jus
ecclesiarum pertinuit, ut hæc omnia eis quam primum reddantur, ut videlicet te jussionibus hisce
nostris cum cura et fide paruisse intelligamus. Vale,
Anuline, nobis admodum honorande.» Aliam quoque constitutionem ad eumdem scripserunt in
Hæretici non gaudent catholicorum privilegiis Constantini. L. Privilegia C. De hæret. et
Man,
ἅπερ αἱ ἐκκλησίαι ἐσχήκεσαν πρότερον, τῷ δικαίῳ
αὐτῶν ἀποκατασταθῆναι. Οπότε τοίνυν συνορα ή
καθοσίωσις ή ση ταύτης ἡμῶν κελεύσεως σαφέστερον
εἶναι τὸ προσταγμα, σπούδασον, εἴτε οἰκίαι, εἴτε καποι, εἴτε οτιουνδήποτε τῷ δικαίῳ τῶν αὐτῶν ἐκκλησιῶν
διέφερον, σύμπαντα αὐταῖς ἀποκατασταθῆναι ὡς
τάχιστα· όπως τούτῳ ἡμῶν τῷ προστάγματι ἐπιμελεστάτην σε πειθάρχησιν παρεσχηκέναι κατακά
θοιμεν. Ερρωσο, Ανυλίνο τιμιώτατε ἡμῖν.» Καὶ
ἄλλην δε διάταξιν νόμων αὐτῷ προσφωνούσι, δι' ε;
Constitutio de immunitate clericorum. L.
Juxta sanctionem. G. De episcop. et cler.
έ
col. 1305–1306page 376 of 392
PG 145:1305τοὺς τῶν ἐκκλησιῶν ὑπηρέτης καὶ ἡγεμόνας τῆς τῶν πολιτικών λειτουργίας ἐλευθέρους είναι διακελεύονται, γράφοντες οὕτως· «Χαίρε, Ανυλίνε τις μιώτατε ἡμῖν. Επειδὴ ἐκ πλειόνων πραγμάτων φαίνεται παρεξουθενηθεῖσαν τὴν θρησκείαν ἐν ᾗ ἡ κορυφαία τῆς ἁγιωτάτης ἐπουρανίου αἰδὼς φυλάττεται, μεγάλους κινδύνους ενηνοχέναι τοῖς δημοσίοις πράγμασιν· αὐτήν τε ταύτην ἐνθέσμως ἀναληφθεῖσαν καὶ φυλαττομένην μεγίστην εὐτυχίαν τῷ Ρω μαϊκῶ ονόματι, καὶ σύμπασι τοῖς τῶν ἀνθρώπων πράγμασιν ἐξαίρετον εὐεργεσίαν παρεσχηκέναι, τῶν θείων εὐεργεσιῶν τοῦτο παρεχουσῶν· ἔδοξεν ἐκεί νους τοὺς ἄνδρας τοὺς τῇ ὀφειλομένη αγιότητι, καὶ τῇ τοῦ νόμου τούτου προεδρείᾳ τὰς ὑπηρεσίας ὑπ' αὐτῶν τῇ τῆς θείας θρησκείας θεραπείᾳ παρέχοντας, τῶν καμάτων τῶν ἰδίων τὰ ἐπαθλα κομίσασθαι. Διόπερ ἐκείνους τοὺς εἴσω τῆς ἐπαρχίας τῆς σοι πεπιστευμένης ἐν τῇ καθολικῇ Ἐκκλησίᾳ η Κεκι λιανὸς ἐφέστηκε, τὴν ἐξ αὐτῶν ὑπηρεσίαν τῇ ἁγιω τάτη θρησκεία παρέχοντας, ούσπερ κληρικοὺς ἐπου νομάζειν ειώθασιν, ἀπὸ πασῶν ἀπαξαπλῶς τῶν λειτουργιών βούλομαι, ἀλειτουργήτους διαφυλαχθῆ. ναι, ὅπως μὴ ὑπό τινος πλάνης ἡ ἐξολισθήσεως ἱεροτύλου ἀπὸ τῆς θεραπείας τῆς τῇ θειοτάτη ὀφεί λομένης ἀφέλκωνται. ᾿Αλλὰ μᾶλλον ἄνευ τιν ὡς ἐνοχλήσεως τῷ ἰδίῳ νόμῳ ἐξυπηρετώνται· ὧνπερ μεγίστην λατρείαν περὶ τὸ θεῖον ποιουμένων, πλεί στον ὅσον τοῖς κοινοῖς πράγμασι συνοίσειν δοκεῖ. Ερρωσο, ᾿Ανυλίνε τιμιώτατε καὶ ποθεινότατε ἡμῖν.» Ετι καὶ τετάρτην διάταξιν γράφει, δι' ἧς χρήματα ταῖς ἐκκλησίαις δωρεῖται, Κικιλιανῷ ἐπισκόπῳ: « Καρθαγένης ούτωσὶ ἐπιστέλλων «Κωνσταντίνος Αύγουστος· Ἐπειδήπερ ἤρεσε κατὰ πάσας ἐπαρχίας, τάς τε Αφρικὰς καὶ τὰς Νουμιδίας καὶ τὰς Μαυριτανίας, ῥητοῖς τισι τῶν ὑπηρενῶν τῆς ἐνθέσμου καὶ ἀγιωτάτης καθολικῆς θρησκείας εἰς ἀναλώματα ἐπιχορηγηθῆναί τι, ἔδωκα γράμματα προς Ούρσον καθολικὸν τῆς ᾿Αρικῆς· καὶ ἐδήλωσα αὐτῷ ὅπως τρισχιλίους φόλλεις τῇ σῇ στεῤῥότητι ἀπαριθμῆσαι φροντίσῃ. Σὺ τοίνυν ἡνίκα τὴν προδεδηλωμένην που σότητα των χρημάτων ὑποδεχθῆναι ποιήσει, ἅπασι τοῖς προειρημένοις κατὰ τὸ βρεούϊον πρὸς σὲ περὶ Ὁσίου ἀποσταλέν, ταῦτα τὰ χρήματα διαδοθῆναι κέλευσον. Εἰ δ᾽ ἄρα πρὸς τὸ συμπληρωθῆναι μου τὴν εἰς τοῦτο περὶ ἅπαντας αὐτοὺς προαίρεσιν ενα δεῖν τι καταμάθοις, παρὰ Ηρακλείδου τοῦ ἐπιτρόπου τῶν ἡμετέρων χρημάτων ἀναμφιλέκτως όπερ ἀναγκαῖον εἶναι καταμάθοις, αἰτῆσαι οφείλεις. Καὶ γὰρ παρόντι αὐτῷ προσέταξα, ἵνα εἴ τι ἄν χρημά τῶν παρ' αὐτοῦ ἡ σὴ στερρότης αιτήσῃ, άνευ δια σταγμού τινος ἀπαριθμήσαι φροντίσῃ. Καὶ ἐπειδὴ ἐπυθόμην τινὰς μὴ καθεστώσης διανοίας τυγχάνου τας ανθρώπους, τὸν λαὸν τῆς ἁγιωτάτης και καθο λικῆς ᾿Εκκλησίας φαύλῃ τινὶ ὑπονοθεύσει βούλεσθαι διαστρέφειν, γινωσκέ με ᾿Ανυλίνῳ ἀνθυπάτῳ, ἀλλὰ μὲν καὶ Πατρικίῳ τῷ Οὐεκαρίῳ τῶν ἐπάρχων παρο οῦσι, τιοαύτας ἐντολὰς δεδωκέναι· ἵνα ἐν τοῖς λοι
ECCLESIASTICÆ HISTORIÆ LIB. VII.
τοὺς τῶν ἐκκλησιῶν ὑπηρέτης καὶ ἡγεμόνας τῆς qua ecclesiarum ministros et præsides a civilibus
τῶν πολιτικών λειτουργίας ἐλευθέρους είναι διακε
λεύονται, γράφοντες οὕτως· «Χαίρε, Ανυλίνε τις
μιώτατε ἡμῖν. Επειδὴ ἐκ πλειόνων πραγμάτων
φαίνεται παρεξουθενηθεῖσαν τὴν θρησκείαν ἐν ᾗ ἡ
κορυφαία τῆς ἁγιωτάτης ἐπουρανίου αἰδὼς φυλάτ
τεται, μεγάλους κινδύνους ενηνοχέναι τοῖς δημοσίοις
πράγμασιν· αὐτήν τε ταύτην ἐνθέσμως ἀναληφθεῖσαν καὶ φυλαττομένην μεγίστην εὐτυχίαν τῷ Ρωμαϊκῶ ονόματι, καὶ σύμπασι τοῖς τῶν ἀνθρώπων
πράγμασιν ἐξαίρετον εὐεργεσίαν παρεσχηκέναι, τῶν
θείων εὐεργεσιῶν τοῦτο παρεχουσῶν· ἔδοξεν ἐκείνους τοὺς ἄνδρας τοὺς τῇ ὀφειλομένη αγιότητι, καὶ
τῇ τοῦ νόμου τούτου προεδρείᾳ τὰς ὑπηρεσίας ὑπ'
αὐτῶν τῇ τῆς θείας θρησκείας θεραπείᾳ παρέχοντας, τῶν καμάτων τῶν ἰδίων τὰ ἐπαθλα κομίσασθαι.
Διόπερ ἐκείνους τοὺς εἴσω τῆς ἐπαρχίας τῆς σοι
πεπιστευμένης ἐν τῇ καθολικῇ Ἐκκλησίᾳ η Κεκιλιανὸς ἐφέστηκε, τὴν ἐξ αὐτῶν ὑπηρεσίαν τῇ ἁγιω
τάτη θρησκεία παρέχοντας, ούσπερ κληρικοὺς ἐπου
νομάζειν ειώθασιν, ἀπὸ πασῶν ἀπαξαπλῶς τῶν
λειτουργιών βούλομαι, ἀλειτουργήτους διαφυλαχθῆ.
ναι, ὅπως μὴ ὑπό τινος πλάνης ἡ ἐξολισθήσεως
ἱεροτύλου ἀπὸ τῆς θεραπείας τῆς τῇ θειοτάτη ὀφεί
λομένης ἀφέλκωνται. ᾿Αλλὰ μᾶλλον ἄνευ τιν ὡς
ἐνοχλήσεως τῷ ἰδίῳ νόμῳ ἐξυπηρετώνται· ὧνπερ
μεγίστην λατρείαν περὶ τὸ θεῖον ποιουμένων, πλείστον ὅσον τοῖς κοινοῖς πράγμασι συνοίσειν δοκεῖ.
Ερρωσο, ᾿Ανυλίνε τιμιώτατε καὶ ποθεινότατε ἡμῖν.»
Ετι καὶ τετάρτην διάταξιν γράφει, δι' ἧς χρήματα
ταῖς ἐκκλησίαις δωρεῖται, Κικιλιανῷ ἐπισκόπῳ Carthaginensem ita scribens: «Constantinus AuΚαρθαγένης ούτωσὶ ἐπιστέλλων «Κωνσταντίνος
Αύγουστος· Ἐπειδήπερ ἤρεσε κατὰ πάσας ἐπαρχίας,
τάς τε Αφρικὰς καὶ τὰς Νουμιδίας καὶ τὰς Μαυ
ριτανίας, ῥητοῖς τισι τῶν ὑπηρενῶν τῆς ἐνθέσμου
καὶ ἀγιωτάτης καθολικῆς θρησκείας εἰς ἀναλώματα
ἐπιχορηγηθῆναί τι, ἔδωκα γράμματα προς Ούρσον
καθολικὸν τῆς ᾿Αρικῆς· καὶ ἐδήλωσα αὐτῷ ὅπως
τρισχιλίους φόλλεις τῇ σῇ στεῤῥότητι ἀπαριθμῆσαι
φροντίσῃ. Σὺ τοίνυν ἡνίκα τὴν προδεδηλωμένην που
σότητα των χρημάτων ὑποδεχθῆναι ποιήσει, ἅπασι
τοῖς προειρημένοις κατὰ τὸ βρεούϊον πρὸς σὲ περὶ
Ὁσίου ἀποσταλέν, ταῦτα τὰ χρήματα διαδοθῆναι
κέλευσον. Εἰ δ᾽ ἄρα πρὸς τὸ συμπληρωθῆναι μου
τὴν εἰς τοῦτο περὶ ἅπαντας αὐτοὺς προαίρεσιν ενα
δεῖν τι καταμάθοις, παρὰ Ηρακλείδου τοῦ ἐπιτρόπου τῶν ἡμετέρων χρημάτων ἀναμφιλέκτως όπερ
ἀναγκαῖον εἶναι καταμάθοις, αἰτῆσαι οφείλεις. Καὶ
γὰρ παρόντι αὐτῷ προσέταξα, ἵνα εἴ τι ἄν χρημά
τῶν παρ' αὐτοῦ ἡ σὴ στερρότης αιτήσῃ, άνευ δια
σταγμού τινος ἀπαριθμήσαι φροντίσῃ. Καὶ ἐπειδὴ
ἐπυθόμην τινὰς μὴ καθεστώσης διανοίας τυγχάνουτας ανθρώπους, τὸν λαὸν τῆς ἁγιωτάτης και καθο
λικῆς ᾿Εκκλησίας φαύλῃ τινὶ ὑπονοθεύσει βούλεσθαι
διαστρέφειν, γινωσκέ με ᾿Ανυλίνῳ ἀνθυπάτῳ, ἀλλὰ
μὲν καὶ Πατρικίῳ τῷ Οὐεκαρίῳ τῶν ἐπάρχων παρο
οῦσι, τιοαύτας ἐντολὰς δεδωκέναι· ἵνα ἐν τοῖς λοιmuneribus liberos et immunes esse jubent, in hunc
modum: Salve, Anuline reverendissime. Posteaquam rebus multis constat, neglectam conteinptamque religionem, per quam summa sanctissimi
coelestis Numinis observantia et reverentia conservatur, ingentia rebus publicis intulisse pericula:
eamdemque ipsam legitime atque sancte receptam
et cultam, maximam Romano nomini felicitatem,
plurimaque omnibus hominibus beneficia, divina
benignitate suppeditante, conciliasse: placitum
nobis est, viros eos qui debita sanctitate et præcipua talium sacrorum cura ministeriis suis per
egregium sacræ religionis cultum funguntur, laborum suorum digna referre præmia. Quam ob causam qui intra provinciam tibi creditam in Ecclesia
catholica sunt, cui Cecilianus præest, functionemque et operam suam sanctissimæ religioni præstant,
quos clericos nominare solent, eos ab omnibus
prorsus muneribus immunes conservari volumus,
ut ne errore aliquo aut lapsu sacrilego, a cultu
qui summo Numini debetur, abstrahantur: 506
sed potius citra omnem perturbationem religioni
sacrisque suis inserviant. Qui sane si cultum suum,
qui longe maximus est, Deo rite exhibeant, plurimum rebus publicis videntur afferre commodi et
emolumenti. Vale, Anuline, plurimum nobis et
honorate et desiderate.» Edidit præterea Constantinus quartam quoque constitutionem, in qua ecclesiis pecunias donat, ad Cecilianum episcopum
gustus Ceciliano episcopo Carthaginis: Quandoquidem visum nobis est, per provincias omnes
Africæ, Numidiæ et Mauritaniæ certis quibusdam,
ministris legitimæ et sacrosanctæ catholicæ raligionis aliquid ad sumptus tolerandos largiri, litteras ad Ursumu catholicum Africæ dedi, eique significavi, ut ter mille folles dinumerandos tibi
curaret. Quapropter ubi quam diximus pecuniæ
summam recipiendam mandaveris, omnibus eis,
qui in brevi ad te ab Hosio misso designati sunt,
distribui eam jubeto. Ac siquidem deesse quidquam
compereris ei summæ, quo minus liberalitas quam
erga omnes eos præstandam statuimus, impleatur:
ab Heraclide possessionum nostrarum curatore,
nulla interveniente dubitatione, quod opus esse
videris, petere debebis. Ei enim, cum mecum esset,
injunxi, si quid pecuniæ ab eo exigeres, ut id absque ambiguitate omni tibi numerandum curaret.
Et quoniam audivi, quosdam non satis compositæ
aut sanæ mentis homines populum sanctissimæ catholicæ Ecclesiæ, prava quadam et subadulterina
fraude pervertere velle: scito me Anulino proconsuli, atque etiam Patricio vicario præfectorun,
cum uterque præsens adesset, ejuscemodi mandata
dedisse, ut inter alia omnia, ad hanc quoque rem,
quam par est maxime, conferant curam: neque si
De folli Alciat. De prætorib. et honor. præfur, lib. C. 12.
Chapter XLIIICaput XLIII
col. 1307–1308page 377 of 392
Caput LXIII
PG 145:1307ποῖς ἅπασι καὶ τοῦτο μάλιστα τὴν προσήκουσαν φροντίδα ποιήσωνται, καὶ μὴ ἀνάσχωνται περιορί τοιοῦτο γινόμενον. Διόπερ εἴ τινας τοιούτους ἀνθρώπους ἐν αὐτῇ τῇ μανίᾳ ἐπιμένειν κατίδοις, ἄνευ τινὸς ἀμφιβολίας τοῖς προειρημένοις δικασταῖς πρόσ ελθε· καὶ αὐτὸ τοῦτο προσενέγκαι, ὅπως αὐτοὺς ἐκείνους, καθάπερ αὐτοῖς παροῦσιν ἐκέλευσα, ἐπι στρέψωσιν. Ἡ θειότης τοῦ μεγάλου Θεοῦ σε δια φυλάξοι ἐπὶ πολλοῖς ἔτεσι.» ΚΕΦΑΛ ΜΓ. Ὡσαύτως καὶ δύο διατάξεις συνόδους ἐπὶ τῇ τῶν ἐκκλησιῶν ὁμονοίᾳ γενέσθαι δια κελευόμεναι. καὶ Πρὸς δὴ ταῖς εἰρημέναις καὶ πέμπτην ἐπιστέλλει διάταξιν, σύνοδον ἐπισκόπων γενέσθαι προστάσσων, ὡς ἄν γε ἔνωσις καὶ ὁμόνοια μία εἴη ταῖς ἐκκλησ σίαις, τούτον ὑφηγούμενος τὸν τρόπον «Κωνσταντῖνος σεβαστός Μιλτιάδη ἐπισκόπῳ Ῥωμαίων καὶ Μάρκῳ. Επειδή τοιαῦται χάρται περὶ Ἀκυλίνου του λαμπροτάτου ἀνθυπάτου τῆς Ἀφρικῆς πρὸς με πλείους ἀπεστάλησαν, ἐν οἷς ἐμφέρεται Κεκιλιανὸν τὸν ἐπίσκοπον τῆς Καρθαγενησίων πόλεως παρά τινων κολλήγων αὐτοῦ τῶν κατὰ τὴν ᾿Αφρικὴν καθεστώτων ἐν πολλοῖς πράγμασιν εὐθύνεσθαι τοῦτό μοι βαρύ σφόδρα δοκεῖ, τὸ ἐν ταύταις ταῖς ἐπαρχίαις ἃς τῇ ἐμῇ καθοσιώσει αυθαίρετος ἡ θεία ή προνοια ἐνεχείρισε, κἀκεῖσε πολὺ πλῆθος τοῦ λαοῦ, ὄχλον ἐπὶ τὸ φαυλότερον ἐπιμένοντα, εὑρίσκεσθαι ὡσανεὶ διχοστατοῦντα, καὶ μεταξὺ ἐπισκόπων δια φορὰν ἔχειν ἔδοξέ μοι αὐτὸν τὸν Κεκιλιανὸν μετὰ δέκα επισκόπων τῶν αὐτὸν εὐθύνειν δοκούντων· καὶ δέκα ετέρων, οὓς αὐτὸς τῇ ἑαυτοῦ δίκῃ ἀναγκαίους ὑπολάβοι, εἰς τὴν Ῥώμην πλῷ ἀπιέναι· ἶν' ἐκεῖσε, ὑμῶν παρόντων, ἀλλὰ μὴν καὶ Ῥετικίου, καὶ Ματέρνου, καὶ Μαρίνου τῶν κολλήγων ὑμῶν, οὓς τού του ἕνεκα εἰς τὴν Ῥώμην προσέταξα, επισπεύσαι δυνηθῇ ἀκουσθῆναι· ὡς ἂν καταμάθητε τῷ σεβασμιωτάτῳ νόμῳ ἁρμόττειν. Ίνα μέντοι καὶ παρά πάντων αὐτῶν τούτων πληρεστάτην δυνηθῆτε ἔχειν γνώσιν, τὰ ἀντίτυπα τῶν ἐγγράφων των πρός με παρὰ ᾿Ανυλίνου ἀποσταλέντων γράμμασιν ἐμοῖς χαιον τερματίσαι· ὁπότε μηδὲ τὴν ὑμετέραν ἐπιμέν ὑποτάξας, πρὸς τοὺς προειρημένους κόλληγας ὑμῶν εξέπεμψα· οἷς ἐντυχοῦσα ἡ ὑμετέρα στερρότες, δικιμάσει ὄντινά χρὴ τρόπον, τὴν προειρημένην δίκην ἐπιμελέστατα διευκρινήσαι, καὶ κατὰ τὸ δί λειαν λανθάνει τοσαύτην με αἰδὼ τῇ ἐνθέσμῳ και θολική Εκκλησίᾳ ἀπονέμειν, ὡς μηδεν καθόλου σχίσμα ή διχοστασίαν ἔν τινι τόπῳ βούλεσθαι ἡμᾶς καταλιπεῖν. Η θειότης ὑμᾶς τοῦ μεγάλου Θεού διαφυλάξαι πολλοῖς ἔτεσι, τιμιώτατοι.» Επίσης δε καὶ ἄλλην ἐκτέθειται διάταξιν, καὶ δευτέραν γενέ σθαι σύνοδον· ὥστε πᾶσαν διχοστασίαν τοῦ ἱεροῦ καταλόγου περιαιρεθῆναι· ἣν δὴ οὕτως ἐκτίθησι «Κωνσταντίνος σεβαστός Χρήστῳ ἐπισκόπῳ Στο ρακουσίων. Ηδη μὲν πρότερον, ὅτε φαύλως καὶ ἐνα διαστρόφως τινὲς περὶ τῆς θρησκείας τῆς ἁγίας καὶ ἐπουρανίου δυνάμεως, καὶ τῆς αἱρέσεως τῆς καθολικῆς ἀποδιίστασθαι ἤρξαντο, επιτεμέσθαι βου
tale quidquam accidat, negligendum sibi putent. ποῖς ἅπασι καὶ τοῦτο μάλιστα τὴν προσήκουσαν
Itaque si aliquos ejuscemodi homines in ea ipsa
vesania perseverare videris, sine omni procrastinatione ad eos qui dicti sunt judices accedes, et
rem ipsam eis propones, ut illos quemadmodum
præsentibus eis præcepi, castigent et coerceant.
Divinitas magni Dei te in multos conservet annos.»
507 CAPUT XLIII.
Duæ insuper constitutiones, synodos de ecclesiis concordandis haberi sancientes.
φροντίδα ποιήσωνται, καὶ μὴ ἀνάσχωνται περιορί
τοιοῦτο γινόμενον. Διόπερ εἴ τινας τοιούτους ανθρώ
πους ἐν αὐτῇ τῇ μανίᾳ ἐπιμένειν κατίδοις, ἄνευ
τινὸς ἀμφιβολίας τοῖς προειρημένοις δικασταῖς πρόσελθε· καὶ αὐτὸ τοῦτο προσενέγκαι, ὅπως αὐτοὺς
ἐκείνους, καθάπερ αὐτοῖς παροῦσιν ἐκέλευσα, ἐπιστρέψωσιν. Ἡ θειότης τοῦ μεγάλου Θεοῦ σε δια
φυλάξοι ἐπὶ πολλοῖς ἔτεσι.»
Ὡσαύτως καὶ δύο διατάξεις συνόδους ἐπὶ
τῇ τῶν ἐκκλησιῶν ὁμονοίᾳ γενέσθαι δια
κελευόμεναι.
καὶ
Πρὸς δὴ ταῖς εἰρημέναις καὶ πέμπτην ἐπιστέλλει
διάταξιν, σύνοδον ἐπισκόπων γενέσθαι προστάσσων,
ὡς ἄν γε ἔνωσις καὶ ὁμόνοια μία εἴη ταῖς ἐκκλησ
σίαις, τούτον ὑφηγούμενος τὸν τρόπον «Κωνσταν
τῖνος σεβαστός Μιλτιάδη ἐπισκόπῳ Ῥωμαίων καὶ
Μάρκῳ. Επειδή τοιαῦται χάρται περὶ Ἀκυλίνου
του λαμπροτάτου ἀνθυπάτου τῆς Ἀφρικῆς πρὸς με
πλείους ἀπεστάλησαν, ἐν οἷς ἐμφέρεται Κεκιλιανὸν
τὸν ἐπίσκοπον τῆς Καρθαγενησίων πόλεως παρά
τινων κολλήγων αὐτοῦ τῶν κατὰ τὴν ᾿Αφρικὴν
καθεστώτων ἐν πολλοῖς πράγμασιν εὐθύνεσθαι
τοῦτό μοι βαρύ σφόδρα δοκεῖ, τὸ ἐν ταύταις ταῖς
ἐπαρχίαις ἃς τῇ ἐμῇ καθοσιώσει αυθαίρετος ἡ θεία
ή
προνοια ἐνεχείρισε, κἀκεῖσε πολὺ πλῆθος τοῦ λαοῦ,
ὄχλον ἐπὶ τὸ φαυλότερον ἐπιμένοντα, εὑρίσκεσθαι
ὡσανεὶ διχοστατοῦντα, καὶ μεταξὺ ἐπισκόπων διαφορὰν ἔχειν ἔδοξέ μοι αὐτὸν τὸν Κεκιλιανὸν μετὰ
δέκα επισκόπων τῶν αὐτὸν εὐθύνειν δοκούντων· καὶ
δέκα ετέρων, οὓς αὐτὸς τῇ ἑαυτοῦ δίκῃ ἀναγκαίους
ὑπολάβοι, εἰς τὴν Ῥώμην πλῷ ἀπιέναι· ἶν' ἐκεῖσε,
ὑμῶν παρόντων, ἀλλὰ μὴν καὶ Ῥετικίου, καὶ Μα
τέρνου, καὶ Μαρίνου τῶν κολλήγων ὑμῶν, οὓς τού
του ἕνεκα εἰς τὴν Ῥώμην προσέταξα, επισπεύσαι
δυνηθῇ ἀκουσθῆναι· ὡς ἂν καταμάθητε τῷ σεβασ
μιωτάτῳ νόμῳ ἁρμόττειν. Ίνα μέντοι καὶ παρά
πάντων αὐτῶν τούτων πληρεστάτην δυνηθῆτε ἔχειν
γνώσιν, τὰ ἀντίτυπα τῶν ἐγγράφων των πρός με
παρὰ ᾿Ανυλίνου ἀποσταλέντων γράμμασιν ἐμοῖς
Insuper quintam etiam composuit constitutionem, conventum episcoporum agi præcipiens, ut
concordia fieret, consensusque unus ecclesiarum,
ad hunc modum scribens: «Constantinus Augustus
Mlitiadi episcopo Romanorum, et Marco, etc. Quandoquidem plures libelli a clarissimo viro Anulino
proconsule Africæ ad me sunt missi, in quibus
refertur, Cecilianum Carthaginensis urbis episcopum a quibusdam ejus collegis, qui in Africa sunt,
de rebus multis argui et accusari: mihique id grave
et molestum accidit, in provinciis scilicet istis,
quas devotioni meæ divina providentia suo ipsius
arbitrio suaque sponte mandavit, et in quibus
frequens est populi multitudo, non modo turbam.
ad deteriora deflectere et dissidiis distrahi, sed
etiam episcopos discordiam inter se exercere: placuit mihi, ipsum Cecilianum una cum decem episcopis, qui eum reum agere videntur, et alios præ.
terea decem, quos ipse sibi ad causam suam dijudicandam necessarios esse arbitratur, Romam in
navim impositos mittere, ut ibi vobis, et item Reticio, Materno et Marino, collegis vestris præsentibus, quos ejus rei gratia Romam properare jussi,
possit audiri, sicu tsanctissima Dei lex, atì nostis,
postulat. Atque ut plenissime de re hac omni certiores fieri possitis, exempla scriptorum Anulini ad
Ime datorum litteris meis adjuncta, ad eos quos
dixi collegas vestros misi: quibus firmitas vestra
perlectis cognoscet, quomodo ea quæ dicta est
causa rite atque ordine sit decidenda, atque ex æquo
et bono finienda. Neque enim sedulitatem diligentiamque vestram latet, ea me veneratione sanctam
catholicam Ecclesiam prosequi, ut nullum prorsus χαιον τερματίσαι· ὁπότε μηδὲ τὴν ὑμετέραν ἐπιμέν
dissidium aut seditionem in loco aliquo relictam
velim. Divinitas magni Dei vos plures annos conservet, honoratissimi.» Aliam itidem constitutionem vulgavit, ut alter quoque conventus cogeretur, in quo dissidium omne ex sacro presbyterorum
ordine tolleretur. Ejus verba hæc sunt: «Constantinus Augustus Chresto episcopo Syracusano. 508
Jampridem antea, cum nonnulli prave et perverse
a sancta religione virtuteque cœlesti et catholica
secta secessionem facerent, præcidere volentes
ejuscemodi eorum contentionem et rixandi studium, constitueramus, ut accitis quibusdam ex
Gallia episcopis, evocatisque ex Africa iis qui inter
ὑποτάξας, πρὸς τοὺς προειρημένους κόλληγας ὑμῶν
εξέπεμψα· οἷς ἐντυχοῦσα ἡ ὑμετέρα στερρότες,
δικιμάσει ὄντινά χρὴ τρόπον, τὴν προειρημένην
δίκην ἐπιμελέστατα διευκρινήσαι, καὶ κατὰ τὸ δίλειαν λανθάνει τοσαύτην με αἰδὼ τῇ ἐνθέσμῳ και
θολική Εκκλησίᾳ ἀπονέμειν, ὡς μηδεν καθόλου
σχίσμα ή διχοστασίαν ἔν τινι τόπῳ βούλεσθαι ἡμᾶς
καταλιπεῖν. Η θειότης ὑμᾶς τοῦ μεγάλου Θεού
διαφυλάξαι πολλοῖς ἔτεσι, τιμιώτατοι.» Επίσης δε
καὶ ἄλλην ἐκτέθειται διάταξιν, καὶ δευτέραν γενέ
σθαι σύνοδον· ὥστε πᾶσαν διχοστασίαν τοῦ ἱεροῦ
καταλόγου περιαιρεθῆναι· ἣν δὴ οὕτως ἐκτίθησι·
«Κωνσταντίνος σεβαστός Χρήστῳ ἐπισκόπῳ Στο
ρακουσίων. Ηδη μὲν πρότερον, ὅτε φαύλως καὶ ἐνα
διαστρόφως τινὲς περὶ τῆς θρησκείας τῆς ἁγίας
καὶ ἐπουρανίου δυνάμεως, καὶ τῆς αἱρέσεως τῆς
καθολικῆς ἀποδιίστασθαι ἤρξαντο, επιτεμέσθαι βου
col. 1309–1310page 378 of 392
PG 145:1309ληθεὶς τὰς τοιαύτας αὐτῶν φιλονεικίας, οὕτω διατετυπώκειν, ὥστε ἀποσταλέντων ἀπὸ τῆς Γαλατίας τινῶν ἐπισκόπων, ἀλλὰ μὴν καὶ τῶν κληθέντων ἀπὸ τῆς ᾿Αφρικῆς τῶν ἐξ ἐναντίας μοίρας καταλλήλως, ἐυστατικῶς καὶ ἐπιμόνως διαγωνιζομένων, παρόντος τε καὶ τοῦ τῆς Ῥώμης ἐπισκόπου, τοῦτο ὅπερ ἐδόκει κεκινήσθαι, δυνηθῇ ὑπὸ τῆς παρουσίας αὐτ τῶν μετὰ πάσης ἐπιμελούς διακρίσεως κατορθώσεως τυχεῖν· ἀλλ᾽ ἐπειδὴ, ὡς συμβαίνει, ἐπιλαθόμενοι τινες, καὶ τῆς σωτηρίας τῆς ἰδίας καὶ τοῦ σεβάσματος τοῦ ὀφειλομένου τῇ ἁγιωτάτη αἱρέσει. ἔτι καὶ νῦν τῆς ἰδίας ἔχθρας παρατείνειν οὐ παύονται, μὴ βουλόμενοι τῇ ἤδη ἐξενεχθείση κρίσει συντίθεσθαι, καὶ διοριζόμενοι ὅτι δὴ ἄρα ὀλίγοι τινὲς τὰς γνώμας καὶ τὰς ἀποφάσεις αὐτῶν ἐξήνεγκαν, εἰ καὶ με πρότερον απάντων τῶν ὀφειλόντων ζητηθῆναι, ἀκριβῶς ἐξετασθέντων πρὸς τὸ τὴν κρίσιν ἐξενέγ και πάνυ ταχέως καὶ ὀξέως, ἔσπευσαν· ἔκ τε τούς των ἁπάντων ἐκεῖνα συμβαίνει γενέσθαι τὸ καὶ τούτους αὐτοὺς, ἀδελφικὴν καὶ ὁμόφρονα οφείλοντας ἔχειν ὁμοψυχίαν, αἰσχρῶς, μᾶλλον δὲ μυσαρώς άλο λήλων ἀποδιαστῆναι· καὶ τοῖν ἀνθρώποις τοῖς τὰς ἀλλοτρίας ἔχουσι ψυχὰς ἀπὸ τῆς ἁγιωτάτης θρη σκείας ταύτης, πρόφασιν χλεύης διδόναι. Οθεν προ νοητέον μοι ἐγένετο, ὅπως τοῦτο όπερ ἐχρῆν μετά τὴν ἐξενεχθεῖσαν ήδη κρίσιν αυθαιρέτῳ συγκαταθέσει πεπαῦσθαι, καν νῦν ποτε δυνηθῇ πολλῶν παρόντων τέλους τυχεῖν. Ἐπειδὴ τοίνυν πλείστους ἐκ διαφός ρων καὶ ἀμυθήτων τόπων ἐπισκόπους εἰς τὴν ᾿Αρε λατησίων πόλιν εἴσω καλανδῶν Αὐγούστων συνελθεῖν ἐκελεύσαμεν, καί σοι γράψαι ἐνομίσαμεν· ἵνα λα βὼν παρὰ τοῦ λαμπροτάτου Λατρωνιανοῦ τοῦ κεν τίκτωρος Σεκελίας δημόσιον ὄχημα, συζεύξας ἑαυτῷ καὶ δύο γέ τινας τῶν ἐκ τοῦ δευτέρου θρόνου, οὓς ἂν σὺ αὐτὸς ἐπιλέξασθαι κρίνοις· ἀλλὰ μὴν καὶ τρεῖς παῖδας τοὺς δυνησομένους ὑμῖν κατὰ τὴν ὁδὸν ὑπηρετεῖσθαι παραλαβών, εἴσω τῆς αὐτῆς ἡμέρας ἐπὶ τῷ προειρημένῳ τόπῳ ἀπάντησον· ὡς ἂν διά τε τῆς σῆς στερρότητος καὶ διὰ τῆς λοιπῆς τῶν συν ιόντων όμοψύχου καὶ ὁμόφρονος συνέσεως, καὶ τοῦτο ὅπερ ἄχρι τοῦ δεῦρο φαύλως δι' αἰσχράς τινας ζυγομαχίας παραμεμένηκεν, ἀκουσθέντων πάντων τῶν μελλόντων λεχθήσεσθαι παρὰ τῶν νῦν ἡμῖν ἀπ᾿ ἀλλήλων διεστώτων, ούσπερ ὁμοίως παρεῖναι ἐκελεύσαμεν, δυνηθείη τὴν ὀφειλομένην θρησκείαν καὶ πιστιν, ἀδελφικήν τε ομόνοιαν, κάν βραδέως ανα κληθῆναι. Υγιαίνοντά σε ὁ Θεὸς ὁ παντοκράτωρ διαφυλάξοι ἐπὶ πολλοῖς ἔτεσι». ΚΕΦΑΛ. ΜΑ. Περὶ τῆς τοῦ δυσσεβούς Λικινίου διαστροφῆς, καὶ τῶν ἐπ' αὐτοῦ μαρτυρησάντων. Ταῦτα τό γε νῦν ἔχον νομοθετῶν διετέλει, ἀφθό νου πρυτανευομένης ἡμῖν ἐκ Θεοῦ τῆς εἰρήνης, καὶ τῆς οὐρανίου χάριτος οὕτω δωρουμένης τὸ ἐλευθέριον. Ταῦτα δὲ φέρειν οὐκ ἦν ἀνεκτὰ τῷ ἀρχαίῳ τοῦ γένους ἡμῶν πολεμίῳ. Αὐτίκα γὰρ Λικίνιον ὑποδύεται· καὶ τοῦ σώφρονος αὐτὸν ὑπεξαγαγών λογισμού, πρὸς διαφορὰν ἐκίνει τῷ Κωνσταντίνῳ ο ἦν αὐτὸς, ἅτε δὲ τοῖς κατὰ Μαξιμῖνον πολέμοις εὐο δοκιμώτατον γεγονότα, βασιλείας τε ὀνόματι ἐπι φήμιζε· καὶ Νικομήδειαν, καὶ τὴν περὶ Θρᾴκην
ECCLESIASTICÆ HISTORIÆ LIB. VII.
ληθεὶς τὰς τοιαύτας αὐτῶν φιλονεικίας, οὕτω διατε- se hostilem in modum pervicaciter et obstinate
τυπώκειν, ὥστε ἀποσταλέντων ἀπὸ τῆς Γαλατίας contenderent atque certarent, præsente quoque
τινῶν ἐπισκόπων, ἀλλὰ μὴν καὶ τῶν κληθέντων ἀπὸ
τῆς ᾿Αφρικῆς τῶν ἐξ ἐναντίας μοίρας καταλλήλως,
ἐυστατικῶς καὶ ἐπιμόνως διαγωνιζομένων, παρόντος τε καὶ τοῦ τῆς Ῥώμης ἐπισκόπου, τοῦτο ὅπερ
ἐδόκει κεκινήσθαι, δυνηθῇ ὑπὸ τῆς παρουσίας αὐτ
τῶν μετὰ πάσης ἐπιμελούς διακρίσεως κατορθώσεως
τυχεῖν· ἀλλ᾽ ἐπειδὴ, ὡς συμβαίνει, ἐπιλαθόμενοι
τινες, καὶ τῆς σωτηρίας τῆς ἰδίας καὶ τοῦ σεβάσ
ματος τοῦ ὀφειλομένου τῇ ἁγιωτάτη αἱρέσει. ἔτι
καὶ νῦν τῆς ἰδίας ἔχθρας παρατείνειν οὐ παύονται,
μὴ βουλόμενοι τῇ ἤδη ἐξενεχθείση κρίσει συντίθεσθαι, καὶ διοριζόμενοι ὅτι δὴ ἄρα ὀλίγοι τινὲς τὰς
γνώμας καὶ τὰς ἀποφάσεις αὐτῶν ἐξήνεγκαν, εἰ καὶ
με πρότερον απάντων τῶν ὀφειλόντων ζητηθῆναι,
ἀκριβῶς ἐξετασθέντων πρὸς τὸ τὴν κρίσιν ἐξενέγκαι πάνυ ταχέως καὶ ὀξέως, ἔσπευσαν· ἔκ τε τούς
των ἁπάντων ἐκεῖνα συμβαίνει γενέσθαι τὸ καὶ
τούτους αὐτοὺς, ἀδελφικὴν καὶ ὁμόφρονα οφείλοντας
ἔχειν ὁμοψυχίαν, αἰσχρῶς, μᾶλλον δὲ μυσαρώς άλο
λήλων ἀποδιαστῆναι· καὶ τοῖν ἀνθρώποις τοῖς τὰς
ἀλλοτρίας ἔχουσι ψυχὰς ἀπὸ τῆς ἁγιωτάτης θρη
σκείας ταύτης, πρόφασιν χλεύης διδόναι. Οθεν προνοητέον μοι ἐγένετο, ὅπως τοῦτο όπερ ἐχρῆν μετά
τὴν ἐξενεχθεῖσαν ήδη κρίσιν αυθαιρέτῳ συγκαταθέσει
πεπαῦσθαι, καν νῦν ποτε δυνηθῇ πολλῶν παρόντων
τέλους τυχεῖν. Ἐπειδὴ τοίνυν πλείστους ἐκ διαφός
ρων καὶ ἀμυθήτων τόπων ἐπισκόπους εἰς τὴν ᾿Αρελατησίων πόλιν εἴσω καλανδῶν Αὐγούστων συνελθεῖν
ἐκελεύσαμεν, καί σοι γράψαι ἐνομίσαμεν· ἵνα λα
βὼν παρὰ τοῦ λαμπροτάτου Λατρωνιανοῦ τοῦ κεν
τίκτωρος Σεκελίας δημόσιον ὄχημα, συζεύξας ἑαυτῷ
καὶ δύο γέ τινας τῶν ἐκ τοῦ δευτέρου θρόνου, οὓς
ἂν σὺ αὐτὸς ἐπιλέξασθαι κρίνοις· ἀλλὰ μὴν καὶ
τρεῖς παῖδας τοὺς δυνησομένους ὑμῖν κατὰ τὴν ὁδὸν
ὑπηρετεῖσθαι παραλαβών, εἴσω τῆς αὐτῆς ἡμέρας
ἐπὶ τῷ προειρημένῳ τόπῳ ἀπάντησον· ὡς ἂν διά τε
τῆς σῆς στερρότητος καὶ διὰ τῆς λοιπῆς τῶν συνιόντων όμοψύχου καὶ ὁμόφρονος συνέσεως, καὶ
τοῦτο ὅπερ ἄχρι τοῦ δεῦρο φαύλως δι' αἰσχράς τινας
ζυγομαχίας παραμεμένηκεν, ἀκουσθέντων πάντων
Romano episcopo, id quod in controversiam et
concertationem venisset, in præsentia eorum diligenti cura et judicio decidi componique posset.
Quandoquidem vero, sicuti fieri solet, quidam salutis suæ, cultusque et observantiæ, quæ sanctissimæ
religioni debetur, obliti, odia atque inimicitias amplius exercere non desinunt, neque rei judicats
acquiescere volunt, per exceptionem objicientes,
perpaucos quosdam sententiam tulisse, qui etiam
prius ad decisionem celeriter et cupide ferendam
accelerarint, quam omnia quæ inquiri opus fuit,
diligenter et accurate excussissent. Quibus ex rebus
omnibus illud evenit, ut simul et illi quos fraternam
concordiam et unanitatem obtinere docuit, turpi
quodam, seu potius detestando more, per secessionem inter se dissideant: et hominibus qui a sanctissima religione alieno sunt animo, occasio ridendi atque obtrectandi sit præbita. Itaque providendum mihi est, quod dudum post sententiam
latam spontanea transactione compositum oportuit,
ut id nunc tandem multis præsentibus finem debitum consequatur. Posteaquam igitur ex diversis
plurimisque locis episcopos in Arelatensem civitatem intra Calendas Augusti convenire jussimus,
tibi quoque scribendum esse censuimus, ut accepta viro clarissimo, Latroniano conductore Siciliæ,
publicæ vecture tessera: duobusque aliis ex see
cundo ordine, quos ipse eligendos putaveris, tibi
adjunctis, et pueris tribus qui in itinere vobis inserviant assumptis, intra eam diem in eum quem
diximus locum pervenias. Ut per gravitatem tuam,
reliquorumque qui ibi convenient, unanimem et
consentientem prudentiam, controversia quæ hucusque non recte per fædam intestini dissidii contentionem duravit, 509 omnibus quæ hinc et
inde ab iis dicentur, qui inter se dissident, quos
abesse ibi etiam præcepimus, auditis, vel nunc tandem ad debitum cultum, professionem concordiamque fraternam reduci queat. Incolumem te
Deus omnipotens in multos annos conservet.»
τῶν μελλόντων λεχθήσεσθαι παρὰ τῶν νῦν ἡμῖν ἀπ᾿ ἀλλήλων διεστώτων, ούσπερ ὁμοίως παρεῖναι ἐκε
λεύσαμεν, δυνηθείη τὴν ὀφειλομένην θρησκείαν καὶ πιστιν, ἀδελφικήν τε ομόνοιαν, κάν βραδέως ανα
κληθῆναι. Υγιαίνοντά σε ὁ Θεὸς ὁ παντοκράτωρ διαφυλάξοι ἐπὶ πολλοῖς ἔτεσι».
Περὶ τῆς τοῦ δυσσεβούς Λικινίου διαστρο
φῆς, καὶ τῶν ἐπ' αὐτοῦ μαρτυρησάντων.
Ταῦτα τό γε νῦν ἔχον νομοθετῶν διετέλει, ἀφθό
νου πρυτανευομένης ἡμῖν ἐκ Θεοῦ τῆς εἰρήνης, καὶ
τῆς οὐρανίου χάριτος οὕτω δωρουμένης τὸ ἐλευθέ
ριον. Ταῦτα δὲ φέρειν οὐκ ἦν ἀνεκτὰ τῷ ἀρχαίῳ
τοῦ γένους ἡμῶν πολεμίῳ. Αὐτίκα γὰρ Λικίνιον
ὑποδύεται· καὶ τοῦ σώφρονος αὐτὸν ὑπεξαγαγών
λογισμού, πρὸς διαφορὰν ἐκίνει τῷ Κωνσταντίνῳ ο
ἦν αὐτὸς, ἅτε δὲ τοῖς κατὰ Μαξιμῖνον πολέμοις εὐο
δοκιμώτατον γεγονότα, βασιλείας τε ὀνόματι ἐπι
φήμιζε· καὶ Νικομήδειαν, καὶ τὴν περὶ Θρᾴκην
CAPUT XLIV.
De impii Licinii perversitate, et qui sub eo passi
sint martyribus.
Hujuscemodi ille tum leges constitutionesque
ferebat, cum uberrime nobis Deus pacem colestisque gratia libertatem prolixissime dedisset. Cæterum id ferre non potuit antiquus ille generis
nostri hostis. Continuo enim Licinium occupavit,
eumque a recta sententia abductum, ad inimicitias
adversus Constantinum suscipiendas permovit:
quem ille, quod magnam in bello contra Maximinum gesto gloriam consecutus fuerat, cum imperatoris nomine decoravit, tum ei Nicomediæ, He-
Chapter XLIVCaput XLIV
col. 1311–1312page 379 of 392
Caput LXIV
PG 145:1311Ηράκλειαν, καὶ τὴν Εω ὑπὸ χεῖρα ἐποίει. Καὶ τοί νυν μὴ τὰ τοῖς πρόσθεν τυράννοις συμβάντα γνούς, αὐτάρκη γὰρ ἐκεῖνα πάντως σώφρονα συνάγειν τὸν λογισμόν, γαμβρός τε ὧν Κωνσταντίνῳ, καὶ τιμῇ καὶ δόξῃ τὰ δεύτερα ἐκείνῳ φέρων, τοῦτον ἀφεὶς μιμεῖσθαι, τὰ τῶν τυράννων μᾶλλον ἐζήλου, ὧν τὴν καταστροφὴν εἴπερ τις μάλιστα ἐθεάσατο. Πάντα τοίνυν θέμενος ἐν δευτέρῳ, καὶ συγγένειαν καὶ ὄρο κους μετετίθετο· καὶ δόλους ἦν παντοίους αὐτῷ σκαιωρών, κακοῖς ἀγαθῶν ἀφθνίαις ἀμείψασθαι μηχανώμενος. Καὶ πρῶτα μὲν τὴν συσκευὴν ὑπο κρύπτων, φιλίαν τε ὑπεκρίνετο· καὶ πολλάκις δόλῳ ἐπιθέμενος, ήνυε μὲν οὐδὲν· ἀμάχῳ γὰρ ἐκεῖνος δυνάμει, οἷα δὲ φίλος ῶν Θεῷ, διαπέφρακτο, καὶ τὰ ἐν ψυχῇ καρδίας σκαιωρημένα ῥᾷστα εἰς φῶς άγων διήλεγχε. Επί τόσον ἐκείνῳ τὸ μέγα τῆς εὐσεβείας ὅπλον πρὸς ἄμυναν ἦν ἰσχυρὸν διασώζειν. Καὶ ὁ μὲν οὕτω Θεῷ κεχαρισμένος, τὰς ἐνέδρας αὐτοῦ διεδίδρασκεν· ἐπεὶ δὲ τὸ λαθραίον τῆς ἐπι βουλῆς ἥκιστα τοῖς κατὰ γνώμην συνέτρεχε κατά φωρα Θεοῦ ποιοῦντος τὰ μελετώμενα, εἰς τὴν προ φανῆ μάχην ωπλίζετο Κωνσταντίνῳ· ἴσεν δ' εν εἰπεῖν καὶ κατὰ Θεοῦ τῶν ὅλων, ὃν ἐκεῖνον σέβειν ἠπίστατο. Καὶ ἡσυχῆ μὲν τὰ πρῶτα τοὺς ὑπ' αὐτῷ Χριστὸν τιμώντας πολιορκεῖν ἐπέβαλεν. Επειτα τὰς φρένας ὑπὸ τῆς ἐμφύτου μανίας διασεισθείς, διαρρήδην κατὰ τῆς Ἐκκλησίας ἀνεκίνει τὴν διωγμο μόν, οιόμενος ταῖς δυσπραγίαις τῆς θρησκείας τὸν Κωνσταντίνον λυπεῖν· ἄλλως τε καὶ ὑπολαμβάνων ταύτας ὑπὲρ ἐκείνου εὔχεσθαι, καὶ σπουδάζειν ὑπ' ἐκείνῳ δὴ βασιλεύεσθαι. Πρώτιστα μὲν οὖν φυλο κρινήσας, πάντα Χριστιανὸν τῆς οἰκίας ἐξήλαυνε τοὺς δὲ στρατιώτας, εἰ μὴ τοῖς δαίμοσι θύειν ἔλοι» το, τὸ τῆς τιμῆς καταθεμένους ἀξίωμα, ἀπαλλάτα τεσθαι· ἔπειτα νόμους ἀνόμους ἐτίθει, τοῖς ἐν φυσ λακῇ κατακλείστοις ἀποκλείων τὸν ἔλεον, καὶ τὸν φωραθέντα τῶν ἴσων τοῖς κακούργοις μετέχειν. Τί δε δεῖ με λέγειν ὅσα περὶ γάμων ἐκαινοτόμης σεν, όσους τε νεωτερισμοὺς τοῖς ἀπαλλαττομένοις τοῦ βίου ἐνεωτέρισεν; ἐπὶ δὲ τούτοις χρυσού, καὶ ἀργύρου εισπράξεις, καὶ γῆς ἀναμετρήσεις καὶ ἄλλας ἐπινοίας τε καὶ ἀπαγωγὰς τῶν εὖ τῆς πατρίδος εχόντων, καὶ λόγου ήξιωμένων; ὧν τὰς ἀλόγους διαζευγνύς, ἀκολάστοις πρὸς ὕβριν ἐδίδου, Τί δὲ χρὴ λέγειν ὅσαις αὐτὸς ἐκεῖνος, καίπερ εἰς ἔσχατον γήρως ήκων, παρθένοις τε καὶ ὑπὸ ζυγὸν οὔσαις καθεκάστην ἐμπαροινῶν, κόρον, τῆς ἀκολάστου πράξεως οὐ κατέλαβεν; ᾿Αλλὰ τά γε ἑξῆς τῆς πράξεως σμικρά τε καὶ ὡς οὐδὲν ἐλέγχει τα προ
racles quæ ad Thraciam est, atque Orientis Ηράκλειαν, καὶ τὴν Εω ὑπὸ χεῖρα ἐποίει. Καὶ τοίditionem permisit. Licinius autem, cum ea
quæ prioribus tyrannis acciderant, nosset (quæ
quidem eum ut saniora sequeretur consilia,
abunde satis admonere poterant), et cum sororis
Constantini maritus esset, dignitateque et gloria
ab illo secundas obtineret, imitatione ejus abjecta,
tyrannos, quorum eversionem atque interitum, si
quis alius, et ipse maxime viderat, æmulari maluit. Quapropter cum alia omnia parvipendit, tum
affinitatem etiam et fœdera jurejurando confirmata
contempsit, varios adversus Constantinum dolos
struens, et benefacta mala gratia compensare studens. Ac primum quidem insidias occultans, et
amicitiam simulans, sæpe fraudibus illum aggressus, nihil tamen egit. Inexpugnabili enim vi, utpote
Deo charus, munitus erat: et quæ hostis ipse in
cordis latebris alia super alia struebat, facillime
ipse in lucem producta coarguebat atque opprimebat. Tam præsens illi divini cultus et pietatis armatura auxilium ad salutem attulit. Atque ipse
quidem, qui in tanta apud Deum esset gratia, occultos illius conatus ad hunc modum effugit. Ille
autem quod insidiæ clandestinæ ei minus ex sententia succederent, Deo illas in apertum pertrahente, citra dissimulationem propalam se adversus
Constantinum, fortasse autem dicere licet, etiam
adversus rerum omnium Deum, quem ab eo coli
sciebat, armavit. 510 Primum igitur paulatim
Christianos, qui sub ditione ejus erant, premere
atque oppugnare est aggressus: deinde mente ab
insita sibi insania captus, manifestam contra ecclesias commovit persecutionem: futurum ratus,
ut Constantinus religione periclitan, summo
afficeretur nærore. Neque eum latebat, ecclesias
pro illo orare, atque studere ut sub illius essent
imperio. In primis vero delectu institute, Chrtstianos omnes e domo familiaque sua exegit
militesque qui demonibus sacrificare nollent, honore dignitateque spoliatos exauctoravit. Mox
leges illegitimas et iniquas tulit, in custodiis conclusis misericordiam omnem claudens, et Christianis deprehensis easdem quas maleficis pœnas
decernens. Quid ego nunc dicam, quæ ille prius
inaudita de conjugiis statuerit? quæ novo quodam
modo in defunctos admiserit? quantam auri et
argenti vim a civibus exegerit? ut novas agrorum
mentiones instituerit, aliasque ad inventiones excogitarit? etdelationes illustri loconatorum etmagna
Hæc antea Perinthus dicta.
Confessio Auxentii ex Suida. Erat hic in
palatio Licinii inter subscribas, quos Latini notarios vocant, illustri loco. In imperiali autem quadam domo fons aquæ fuit et super eo fonte Bacchi simulacrum: tum autem vitis ampla, quæ
locum eum omnein tegens, multa cum ainonitate
obumbrabat. Huccum Licinius veluti deambulans,
Auxentio et multis præterea aliis eum officii gratia
comitantibus, venisset, et botrum ingentem et
maturum e palmite pendentem conspexisset,
Auxentio ut eum decerperet mandavit. Auxentius
νυν μὴ τὰ τοῖς πρόσθεν τυράννοις συμβάντα γνούς,
αὐτάρκη γὰρ ἐκεῖνα πάντως σώφρονα συνάγειν τὸν
λογισμόν, γαμβρός τε ὧν Κωνσταντίνῳ, καὶ τιμῇ
καὶ δόξῃ τὰ δεύτερα ἐκείνῳ φέρων, τοῦτον ἀφεὶς
μιμεῖσθαι, τὰ τῶν τυράννων μᾶλλον ἐζήλου, ὧν τὴν
καταστροφὴν εἴπερ τις μάλιστα ἐθεάσατο. Πάντα
τοίνυν θέμενος ἐν δευτέρῳ, καὶ συγγένειαν καὶ ὄρο
κους μετετίθετο· καὶ δόλους ἦν παντοίους αὐτῷ
σκαιωρών, κακοῖς ἀγαθῶν ἀφθνίαις ἀμείψασθαι
μηχανώμενος. Καὶ πρῶτα μὲν τὴν συσκευὴν ὑποκρύπτων, φιλίαν τε ὑπεκρίνετο· καὶ πολλάκις δόλῳ
ἐπιθέμενος, ήνυε μὲν οὐδὲν· ἀμάχῳ γὰρ ἐκεῖνος
δυνάμει, οἷα δὲ φίλος ῶν Θεῷ, διαπέφρακτο, καὶ
τὰ ἐν ψυχῇ καρδίας σκαιωρημένα ῥᾷστα εἰς φῶς
άγων διήλεγχε. Επί τόσον ἐκείνῳ τὸ μέγα τῆς
εὐσεβείας ὅπλον πρὸς ἄμυναν ἦν ἰσχυρὸν διασώζειν.
Καὶ ὁ μὲν οὕτω Θεῷ κεχαρισμένος, τὰς ἐνέδρας
αὐτοῦ διεδίδρασκεν· ἐπεὶ δὲ τὸ λαθραίον τῆς ἐπιβουλῆς ἥκιστα τοῖς κατὰ γνώμην συνέτρεχε κατά
φωρα Θεοῦ ποιοῦντος τὰ μελετώμενα, εἰς τὴν προφανῆ μάχην ωπλίζετο Κωνσταντίνῳ· ἴσεν δ' εν
εἰπεῖν καὶ κατὰ Θεοῦ τῶν ὅλων, ὃν ἐκεῖνον σέβειν
ἠπίστατο. Καὶ ἡσυχῆ μὲν τὰ πρῶτα τοὺς ὑπ' αὐτῷ
Χριστὸν τιμώντας πολιορκεῖν ἐπέβαλεν. Επειτα
τὰς φρένας ὑπὸ τῆς ἐμφύτου μανίας διασεισθείς,
διαρρήδην κατὰ τῆς Ἐκκλησίας ἀνεκίνει τὴν διωγμο
μόν, οιόμενος ταῖς δυσπραγίαις τῆς θρησκείας τὸν
Κωνσταντίνον λυπεῖν· ἄλλως τε καὶ ὑπολαμβάνων
ταύτας ὑπὲρ ἐκείνου εὔχεσθαι, καὶ σπουδάζειν ὑπ'
ἐκείνῳ δὴ βασιλεύεσθαι. Πρώτιστα μὲν οὖν φυλο
κρινήσας, πάντα Χριστιανὸν τῆς οἰκίας ἐξήλαυνε
τοὺς δὲ στρατιώτας, εἰ μὴ τοῖς δαίμοσι θύειν ἔλοι»-
το, τὸ τῆς τιμῆς καταθεμένους ἀξίωμα, ἀπαλλάτα
τεσθαι· ἔπειτα νόμους ἀνόμους ἐτίθει, τοῖς ἐν φυσ
λακῇ κατακλείστοις ἀποκλείων τὸν ἔλεον, καὶ τὸν
φωραθέντα τῶν ἴσων τοῖς κακούργοις μετέχειν.
Τί δε δεῖ με λέγειν ὅσα περὶ γάμων ἐκαινοτόμης
σεν, όσους τε νεωτερισμοὺς τοῖς ἀπαλλαττομένοις
τοῦ βίου ἐνεωτέρισεν; ἐπὶ δὲ τούτοις χρυσού,
καὶ ἀργύρου εισπράξεις, καὶ γῆς ἀναμετρήσεις·
καὶ ἄλλας ἐπινοίας τε καὶ ἀπαγωγὰς τῶν εὖ τῆς
πατρίδος εχόντων, καὶ λόγου ήξιωμένων; ὧν τὰς
ἀλόγους διαζευγνύς, ἀκολάστοις πρὸς ὕβριν ἐδίδου,
Τί δὲ χρὴ λέγειν ὅσαις αὐτὸς ἐκεῖνος, καίπερ εἰς
ἔσχατον γήρως ήκων, παρθένοις τε καὶ ὑπὸ ζυγὸν
οὔσαις καθεκάστην ἐμπαροινῶν, κόρον, τῆς ἀκολά
στου πράξεως οὐ κατέλαβεν; ᾿Αλλὰ τά γε ἑξῆς τῆς
πράξεως σμικρά τε καὶ ὡς οὐδὲν ἐλέγχει τα προ
nihil prorsus subasse doli suspicatus, pugione
quem ex femore suspensum gestabat stricto, botrum resecuit. Tum Licinius ad eum, Ad petes DioDysii uvas depone, dixit. Auxentius vero: Minime
gentium, inquit, imperator; Christianus enim
sum, Licinius rursum: Itaque ex aula, ait, confestim abibis, dignitate posita. Alterum tibi duorum istorum necessario faciendum. Enimvero
Auxentius, nulla interposita mora, cingulum per
quam libenter solutum posuit, et aulæ discedens
vale dixit. Hunc aliquanto post episcopi Mopsuestiæ antistitem legerunt.
col. 1313–1314page 380 of 392
PG 145:1313τερα. Τέλος, τῇ τῆς μανίας ὑπερβολὴ ἀπειπών, τοῖς ἐπισκόποις ἐπέσκηπτεν, ὡς ἂν γε τούτοις Θεοῦ θεράποντας εἶναι εἰδώς· λάθρα δὲ καὶ δολίως τοὺς δοκιμωτάτους τούτων ἀνήρει. Καὶ ὁ τρόπος δε του φόνου ξένος τις ἦν καὶ ἀήθης. Τὰ γοῦν περὶ τὸν Πόντον αὐτοῦ καὶ ταῖς πέριξ τῆς ᾿Αμασείας πόλεσιν αὐτῷ πεπραγμένα πασιν ὠμότητος ὑπερ-? βολὴν τίθησιν ἐν δευτερῳ. Ἐκκλησίαι μὲν γὰρ ἐκ ῥιζῶν ἀπεσπῶντο καὶ κατηφείποντο· ἄλλαι δε παν τάπασιν ἀπεκλείοντο. Οἱ δὲ ἱερεῖς ἀφροντίστως ο ά τινες κακούργοι, καὶ χείρονα ἡ ἀνδροφόνοι μυρίαις πρότερον αικίαις ἀγόμενοι, τέλος ξίφει προς λε πτὸν τεμνόμενοι, τοῖς θαλαττίοις ὕδασιν ἀπερρίπτοντο, ἐχθύσι πελαγίοις βορά. Τῶν δὲ ἄλλως θεοσεβῶν τὰς σφαγάς πῶς ἂν τις ἀπαριθμήσαιτο Ερημίαι γὰρ καὶ ὄρη εἰς πόλεις μετεσκευάζοντο. Οὕτω δ' έχων γνώμης, έπῃει ληίζων πάντα καὶ ἀφανίζων· ὁποηνίκα καὶ ο στρατηλάτης Θεόδωρο πολὺς τις ὢν ἐπ᾿ ἀνδρίᾳ, κατὰ τὴν τοῦ Πόντου διατρίβων Ηράκλειαν, τοῦ Μαρυανδηνῶν ἔθνους ἡγεῖτο. Μετασταλείς δ᾽ ἐπὶ μὴ ἤκε, Λικίνιον εἰσεδέχετο· οὗ τοὺς θεοὺς εἰς λεπτὰ διακόψας, ἐδίδου πένησιν· ὃν καίπερ πλεῖστα φιλών, πολλαῖς βα σάνοις ὑπῆγε· προσήλου τε σταυρῷ, καὶ κατὰ τοῦ κρυφίου πόρου σούβλας εἰσώθει, καὶ τέλος ξίφει 511 τὴν κεφαλὴν ἀφηρεῖτο· οὗ εἰς Εὐχαῖτα τὴν ἰδίαν πατρίδα τὸ σῶμα ὕστερον μεγαλοπρεπώς κατετέθη, ἀξίῳ τιμηθὲν καὶ νεῷ. Αλλος οὗτος παρὰ τὸν τῆς ρωνα Βρίγγα τῷ ἡγεμόνι Μαξιμιανοῦ τὴν διὰ πυρὸς ὁλοκάρπωσιν ἀνδρείως διενεγκόντα ἐν ᾿Αμασίων τῇ πόλει· ὥσπερ δῆτα καὶ ὁ ἐν Πέργῃ τῆς Παμφυλίας ἕτερος σταυρικῷ τῷ τέλει χρησάμενος· κὰν ἔν σῶμα καὶ πάντες ἔν πνεῦμα ἐν Χριστῷ δια γεγόνασιν ἔχοντες. Ἐπὶ δὲ τούτου καὶ Βασιλεύς, ὁ τῆς ᾿Αμασέων ἐπίσκοπος μετ' ἀφορήτους οικίας τὸν διὰ ξίφους ὑφιστάτο θάνατον. Σεβάστεια δὲ ἡ πόλις κατὰ τὴν αὐτῆς λίμνην τοὺς μ' θεοφόρους εθεάσατο άνδρας διὰ κρύους παραδόξως ολοκαρπουμένους Θεῷ, Λυσίου καὶ Ἀγρικολάου τῶν ἐκείνου ὑπασπιστῶν ἔτι περιόντων, καὶ ταῖς κατὰ τῶν μαρτύρων καινοτέραις ἐπινοίας ἐλλαμπρυνομένων ὧν τὰς συζύγους μ' καὶ αὐτὰς οὔσας, λόγος ἔχει ἐν Πρα κλείᾳ τῆς Θρᾴκης ἀπαχθείσας σύν Ἀμών τιν διακόνῳ, διὰ ξίφους καλλιερηθῆναι ταῖς καλαῖς ὁμολογίαις, αἰκισμού, οὐδ᾽ ὅσους ἂν τις εἰπεῖν ἔχοι, ὑποστάσας γενναίως. ΚΕΦΑΛ. ΜΕ'. Ως Λικίνιος ὁ δυσσεβὴς ἀλοὺς ἐξέρρηξε τὴν ψυχήν. Οὕτω δ' εἰς ἔσχατον ἀπονοίαν, ἐλαύνων ὁ ἐναγέστατος, ἐχύρει πρόσω, καὶ εἰς τοὐμφανες τὴν ἀπο
ECCLESIASTICÆ HISTORIÆ LIB. VII.
τερα. Τέλος, τῇ τῆς μανίας ὑπερβολὴ ἀπειπών, gloria virorum receperit? quorum uxores per reτοῖς ἐπισκόποις ἐπέσκηπτεν,
ὡς ἂν γε τούτοις
pudium ab eis separatas, impotentibus atque imΘεοῦ θεράποντας εἶναι εἰδώς· λάθρα δὲ καὶ δολίως pudicis ad ludibrium dedit. Quid etiam dicam,
τοὺς δοκιμωτάτους τούτων ἀνήρει. Καὶ ὁ τρόπος δε quibus ipsemet in extrema etiam senecta vel virτου φόνου ξένος τις ἦν καὶ ἀήθης. Τὰ γοῦν περὶ ginibus vel conjugibus quotidie libidinosissime
τὸν Πόντον αὐτοῦ καὶ ταῖς πέριξ τῆς ᾿Αμασείας illudens, exsatiare tamen impotentem suam petuπόλεσιν αὐτῷ πεπραγμένα πασιν ὠμότητος ὑπερ- lantiam non potuerit? Sed enim quæ sequuntur
βολὴν τίθησιν ἐν δευτερῳ. Ἐκκλησίαι μὲν γὰρ ἐκ- flagitia ejus, parva hæc et nihili quæ diximus esse
ῥιζῶν ἀπεσπῶντο καὶ κατηφείποντο· ἄλλαι δε παν coarguunt. Postremo namque furori suo longe
τάπασιν ἀπεκλείοντο. Οἱ δὲ ἱερεῖς ἀφροντίστως ο ά maximo quasi victus cedens, vim omnem in epiτινες κακούργοι, καὶ χείρονα ἡ ἀνδροφόνοι μυρίαις scopos convertit, quos minis ros Dei esse sciebat.
πρότερον αικίαις ἀγόμενοι, τέλος ξίφει προς λε Horum præclarissimos quosque clam fraudulenter
πτὸν τεμνόμενοι, τοῖς θαλαττίοις ὕδασιν απερρί enecavit, cædisque novus plane et insolitus modus
πτοντο, ἐχθύσι πελαγίοις βορά. Τῶν δὲ ἄλλως θεοσε- fuit. Ac quæ in Ponto et in urbibus circum Amaβῶν τὰς σφαγάς πῶς ἂν τις ἀπαριθμήσαιτο; seam is peregit, sævitiam atque crudelitatem omΕρημίαι γὰρ καὶ ὄρη εἰς πόλεις μετεσκευάζοντο. nem longe superant. Ecclesiæ namque partim a
Οὕτω δ' έχων γνώμης, έπῃει ληίζων πάντα καὶ radicibus ipsis evulsæ et solo æquatæ, partim
ἀφανίζων· ὁποηνίκα καὶ ο στρατηλάτης Θεόδωρο clausæ prorsum sunt. Sacerdotes autem magno
πολὺς τις ὢν ἐπ᾿ ἀνδρίᾳ, κατὰ τὴν τοῦ Πόντου cum contemptu, perinde atque malefici quidam,
διατρίβων Ηράκλειαν, τοῦ Μαρυανδηνῶν ἔθνους graviora etiam quam homicidæ, propter innumeἡγεῖτο. Μετασταλείς δ᾽ ἐπὶ μὴ ἤκε, Λικίνιον εἰσεδέ ros eis illatos cruciatus passi, tandem ferro in
χετο· οὗ τοὺς θεοὺς εἰς λεπτὰ διακόψας, ἐδίδου minutas partes dissecti, in mare ut piscibus esca
πένησιν· ὃν καίπερ πλεῖστα φιλών, πολλαῖς βα fierent, projecti sunt. Nam aliorum piorum cædes
σάνοις ὑπῆγε· προσήλου τε σταυρῷ, καὶ κατὰ τοῦ quis enumerare queat? Solitudines etiam tum et
κρυφίου πόρου σούβλας εἰσώθει, καὶ τέλος ξίφει montes inculti pro urbibus frequentabantur. 511
τὴν κεφαλὴν ἀφηρεῖτο· οὗ εἰς Εὐχαῖτα τὴν ἰδίαν Atque ad eum modum cum animatus esset, quoπατρίδα τὸ σῶμα ὕστερον μεγαλοπρεπώς κατετέθη, cunque se conferret, diripiebat omnia et vastaἀξίῳ τιμηθὲν καὶ νεῷ. Αλλος οὗτος παρὰ τὸν τῆς bat. Quo tempore etiam exercitus dux Theodorus
ρωνα Βρίγγα τῷ ἡγεμόνι Μαξιμιανοῦ τὴν διὰ πυρὸς martyrio est defunctus, spectata fortitudine vir,
ὁλοκάρπωσιν ἀνδρείως διενεγκόντα ἐν ᾿Αμασίων τῇ c qui Heracles in Ponto habitans, Mariandynorum
πόλει· ὥσπερ δῆτα καὶ ὁ ἐν Πέργῃ τῆς Παμφυ- genti præerat: et quod evocatus ad Licinium non
λιας ἕτερος σταυρικῷ τῷ τέλει χρησάμενος· κὰν venisset, hospitem ipsum habuit, ejusque deos
ἔν σῶμα καὶ πάντες ἔν πνεῦμα ἐν Χριστῷ δια comminutos egentibus dedit. Hunc Licinius. --
γεγόνασιν ἔχοντες. Ἐπὶ δὲ τούτου καὶ Βασιλεύς, ὁ etiamsi egregie charum habuerit, multis tamen
τῆς ᾿Αμασέων ἐπίσκοπος μετ' ἀφορήτους οικίας τὸν
affecit cruciatibus. Nam et in crucem eum egit, et
διὰ ξίφους ὑφιστάτο θάνατον. Σεβάστεια δὲ ἡ πόλις subulas in meatus secretiores corporis ejus imκατὰ τὴν αὐτῆς λίμνην τοὺς μ' θεοφόρους εθεάσατο misit, postremno que capite truncavit. Cujus corpus
άνδρας διὰ κρύους παραδόξως ολοκαρπουμένους postea in patriam ejus Euchaitem magnifice deΘεῷ, Λυσίου καὶ Ἀγρικολάου τῶν ἐκείνου ὑπασπι portatum, et ibi insigni templo cohonestatum est.
στῶν ἔτι περιόντων, καὶ ταῖς κατὰ τῶν μαρτύρων Alius hic est a tyrone illo, qui in Amasea civitate
καινοτέραις ἐπινοίας ἐλλαμπρυνομένων
ὧν τὰς
sub Bringe Maximiani præfecto holocaustum faσυζύγους μ' καὶ αὐτὰς οὔσας, λόγος ἔχει ἐν Πρα- ctus, supplicium ignis fortiter pertulit. Sicuti et ille,
κλείᾳ τῆς Θρᾴκης ἀπαχθείσας σύν Ἀμών τιν qui Pergæ in Pamphylia cruxifixus, vitam hanc
διακόνῳ, διὰ ξίφους καλλιερηθῆναι ταῖς καλαῖς finiit. Quamvis omnes ii corpus unum et spiritus
ὁμολογίαις, αἰκισμού, οὐδ᾽ ὅσους ἂν
τις εἰπεῖν
unus in Christo fuerint. Post Theodorum et
ἔχοι, ὑποστάσας γενναίως.
Basileus, Amasenus episcopus,cum prius intolerabilia tormenta esset perpessus, capitale subiit supplicium. Sebastia quoque urbs in stagno suo
quadraginta illos egregios et divinos viros per frigus et undam mirifice Deo totos holocausti
instar oblatos vidit, cum Lysias adhuc et Agricolaus satellites propugnatoresque ejus superstites
essent, inveniendisque adversus martyres novis cruciatibus apprime pollerent. Illorum porro conjuges, quæ et ipsæ quadraginta numero fuere, Heracleam Thraciæ abductæ esse feruntur: atque
ibi cum Amone quodem diacono tormentis, quæ quisquam exprimere possit maximis, generose et
fortiter toleratis, cum pulchra professione per gladium victimæ Deo sunt oblatæ.
Ως Λικίνιος ὁ δυσσεβὴς ἀλοὺς ἐξέρρηξε τὴν
ψυχήν.
Οὕτω δ' εἰς ἔσχατον ἀπονοίαν, ἐλαύνων ὁ ἐναγέ
στατος, ἐχύρει πρόσω, καὶ εἰς τοὐμφανες τὴν ἀπο
512 CAPUT XLV.
Ut impius Licinius captus, violenter vitam.
nierit.
Ad extremam ergo dementiam ruens, ita ut
cæperat, defectionem suam a fide in apertum
Chapter XLVICaput XLVI
col. 1315–1316page 381 of 392
Caput XLV
PG 145:1315στασίαν ἐῤῥίπιζεν. Εἰς ἐμφανῆ δὲ τὸν Ἑλληνισμὸν μεταστραφείς, θύμασι καὶ ἱδρείων σφαγαῖς εὐμα. ρίσαι αὐτῷ τὰ τῆς μάχης ἀπεκαλεῖτο τοὺς δαίμονας. Ὑπαχθεὶς δέ τισι κρατήσειν ὑπισχνουμένοις, φασὶν αὐτὸν τοῦ ἐν Μιλήτῳ μαντείου ἀποπειράσασθαι τοῦ Διδυμαίου ᾿Απόλλωνος· καί γ᾽ ἐρομένῳ περὶ τῆς μάχης, τὸ δαιμόνιον τούσδε χρῆσαι τοὺς στίχους Ω γέρον, ή μάλα δή σε νέοι τείρουσι μαχηταί Σε τε βίηλέλυται, χαλεπόν δε σε γῆρας κάνει. Κωνσταντίνος δὲ ὁ θεοφιλέστατος βασιλεύς, αἰδή μων τις ῶν, καὶ φιλανθρωπία συγκεκραμένος, τέως μὲν ἀκούων ἀνεῖχε, τὸν οὐ συμπαθείας ἄξιον ἐλεῶν ἐπεὶ δὲ τούτων γινομένων οὐδὲν ἐγίνετο πλέον, προυχώρει δὲ καὶ ἡ κατὰ Χριστοῦ λύττα, τὸν σώφρονα, ὡς ἔθος, συναγαγών λογισμόν, καὶ τὸ δίκαιον τῷ φιλανθρώπῳ συμμίξας, ἐπαμύνειν τοῖς οὕτω λυμαινομένοις ᾑρεῖτο· καὶ ταῦτ' εἰδὼς ἀκρι βῶς, ὡς καρπὸς ἐκείνῳ τῆς εὐσεβείας ἡ κατὰ τῶν ἐχθρῶν ἄνωθεν ὡρίζετο νίκη. Καὶ τοίνυν τῷ φιλαγάθῳ μίξας το μισοπόνηρον, σύναμα παιδί θεοφιλεί Κρίσπῳ, πολὺ προηγῷ καὶ συμμάχῳ τῷ σωτηρίῳ χρώμενος όπλῳ· Καὶ δῆς ἄμφω τὴν παράταξιν διελόμενοι, κατά Χρυσόπολιν τὴν ἐν Βιθυνίᾳ συνεκρότουν τον πόλεμον. Καὶ πάντων καλῶς ἐξευμαρισθέντων αὐτοῖς, ἀνακράτος τὴν νίκην ἔραντο, ἐκείνου τὸ πεζὸν καὶ τὸ ναυτικὸν ἀθρόως ἀφαιρεθέντος. Μήτι δε δρᾶν ἔχων, καταπροδίδωσιν ἑαυτόν, ὁ χθὲς καὶ πρώην ἀπειλὴν πνέων, καὶ πάντα ὑπὸ χείρα θέσθαι διατεινόμενος. Ὁ δὲ βασιλεὺς τῷ συν ήθει τρόπῳ χρησάμενος, ἐχαρίζετο μὲν αὐτῷ τὴν ζωήν· ὑπὸ φρουράν δ' ἐτίθει τῇ Θετταλών συγ κλείων. Ἐπεὶ δὲ τοῦ συνήθους οὐκ ἀπείχετο τρόπου, συσκευὰς γὰρ ποιῶν, καὶ βάρβαρον συνάγων χείρα μισθῇ, νεωτερίζειν πεφώραται, τὴν ἦταν ἀναμαχέσασθαι προθυμούμενος, προσταγῇ τοῦ κρατοῦντος • ξίφει καταστρέφει τον βίον, ταυτὰ τοῖς προαπο ελθοῦσι τυράννοις παθών, ἐπεί τοί γε μὴ τοῖς τοῦ πέλας ἐσωφρονίσθη κακοῖς· τὴν ἴσων δὲ τῆς ἀσε βείας ἑλόμενος, καὶ τοῖς αὐτοῖς αἰσχροῖς περιέπεσε, στήλας καὶ ὅση τις ἦν ἐν τοίχοις ἐκείνῳ γραφὴ ἄχο ρειούμενος καὶ ἐδαφιζόμενος. Καὶ ὁ μὲν οὕτως ἔκειτο. ΚΕΦΑΛ. ΜϚ' Περὶ τῶν νομοθεσιῶν Κωνσταντίνου· καὶ ὅσα χρηστὰ τῇ Χριστιανῶν πολιτεία διεπράξατο. Πάσης δ᾽ Εω καὶ Ἑσπέρας τὸ κράτος μόνος ἀνε ζώννυτο Κωνσταντίνος, πᾶσάν τε αὐτὴν καὶ τὴν περικύκλῳ ἄρκτον τε καὶ μεκημβρίαν τῆς οἰκείας έμπιπλῶν εἰρήνης. Πᾶν δὲ δέος ἐξήρητο. Λαμπραί
proferre perrexit: et ad manifestam idololatriam στασίαν ἐῤῥίπιζεν. Εἰς ἐμφανῆ δὲ τὸν Ἑλληνισμὸν
conversus, sacrificiis et victimis mactatis, se facilius rectiusque bellum eo modo expediturum arbitratus, dæmones evocavit. Dicunt quoque seductum
eum a quibusdam qui victoriam ei pollicebantur,
Mileti oraculum Apollinis Didymai consuluisse:
eique de belli eventu percunctanti, a dæmonio responsum esse versibus hisce:
μεταστραφείς, θύμασι καὶ ἱδρείων σφαγαῖς εὐμα.
ρίσαι αὐτῷ τὰ τῆς μάχης ἀπεκαλεῖτο τοὺς δαίμο
νας. Ὑπαχθεὶς δέ τισι κρατήσειν ὑπισχνουμένοις,
φασὶν αὐτὸν τοῦ ἐν Μιλήτῳ μαντείου ἀποπειράσασθαι τοῦ Διδυμαίου ᾿Απόλλωνος· καί γ᾽ ἐρομένῳ
περὶ τῆς μάχης, τὸ δαιμόνιον τούσδε χρῆσαι τοὺς
στίχους -
Ω γέρον, ή μάλα δή σε νέοι τείρουσι μαχηταί·
Σε τε βίηλέλυται, χαλεπόν δε σε γῆρας κάνει.
Te, grandave pater, juvenum vis fervida verat,
Et tua fracta jacet senio graviore potestas.
Constantinus porro, imperator Deo charissimus, Κωνσταντίνος δὲ ὁ θεοφιλέστατος βασιλεύς, αἰδήverecundia quadam singularique humanitate et μων τις ῶν, καὶ φιλανθρωπία συγκεκραμένος,
modestia præditus, talia cum de eo audiret, sei- τέως μὲν ἀκούων ἀνεῖχε, τὸν οὐ συμπαθείας ἄξιον
psum primum continuit, vicemque ejus qui in- ἐλεῶν ἐπεὶ δὲ τούτων γινομένων οὐδὲν ἐγίνετο
dignus erat cui quispiam condoleret, admodum πλέον, προυχώρει δὲ καὶ ἡ κατὰ Χριστοῦ λύττα,
est miseratus. Postquam vero se ita se gerendo τὸν σώφρονα, ὡς ἔθος, συναγαγών λογισμόν, καὶ τὸ
nihil proficere vidit, cum rabies contra Christum δίκαιον τῷ φιλανθρώπῳ συμμίξας, ἐπαμύνειν τοῖς
suscepta magis magisque procederet, moderatam οὕτω λυμαινομένοις ᾑρεῖτο· καὶ ταῦτ' εἰδὼς ἀκρι
pro consuetudine sua liquantum contrahens men- βῶς, ὡς καρπὸς ἐκείνῳ τῆς εὐσεβείας ἡ κατὰ τῶν
tem, et humanitatem justitia temperans, subve- ἐχθρῶν ἄνωθεν ὡρίζετο νίκη. Καὶ τοίνυν τῷ φιλαniendum eis esse qui ab illo tam crudeliter vexa- γάθω μίξας το μισοπόνηρον, σύναμα παιδί θεοφιλεί
rentur, statuit: illud certum compertumque Κρίσπῳ, πολὺ προηγῷ καὶ συμμάχῳ τῷ σωτηρίῳ
habens, fructum pietati suæ, victoriam, cælitus χρώμενος όπλῳ· Καὶ δῆς ἄμφω τὴν παράταξιν
contra hostes suos propositum esse. Quam ob cau- διελόμενοι, κατά Χρυσόπολιν τὴν ἐν Βιθυνίᾳ συνε
sam honestatis virtutisque amori malitiæ vitiorum- κρότουν τον πόλεμον. Καὶ πάντων καλῶς ἐξευμα
que odio misto, una cum pio filio Crispo contra ρισθέντων αὐτοῖς, ἀνακράτος τὴν νίκην ἔραντο,
Licinium salutari armatura duce et auxiliatrice ἐκείνου τὸ πεζὸν καὶ τὸ ναυτικὸν ἀθρόως ἀφαιρε
processit. Et tandem ambo acie structa, ad Chry- θέντος. Μήτι δε δρᾶν ἔχων, καταπροδίδωσιν ἑαυτόν,
sopolim Bithyniæ urbem cum illo prælium com- ὁ χθὲς καὶ πρώην ἀπειλὴν πνέων, καὶ πάντα ὑπὸ
misere: omuibusque rebus eis rite atque feliciter χείρα θέσθαι διατεινόμενος. Ὁ δὲ βασιλεὺς τῷ συν
cedentibus, victoriam ab hoste fortissime retulere, ήθει τρόπῳ χρησάμενος, ἐχαρίζετο μὲν αὐτῷ τὴν
peditatu illius omni navalique subsidio in fugam ζωήν· ὑπὸ φρουράν δ' ἐτίθει τῇ Θετταλών συγ
-yerso. Ille, porro cum quid faceret non videret, κλείων. Ἐπεὶ δὲ τοῦ συνήθους οὐκ ἀπείχετο τρόπου,
seipsum victoribus dedidit: ille, inquam, qui συσκευὰς γὰρ ποιῶν, καὶ βάρβαρον συνάγων χείρα
paulo ante minas ferociter spiraverat, atque omnia μισθῇ, νεωτερίζειν πεφώραται, τὴν ἦταν ἀναμαpotestati suæ subjicere contenderat. Imperator χέσασθαι προθυμούμενος, προσταγῇ τοῦ κρατοῦν
sane more suo solito usus, vitam quidem illi do- τος • ξίφει καταστρέφει τον βίον, ταυτὰ τοῖς προαπο
navit, eumque sub custodia esse Thessalonica ελθοῦσι τυράννοις παθών, ἐπεί τοί γε μὴ τοῖς τοῦ
mandavit. Ubi vero ille a moribus suis consuetis πέλας ἐσωφρονίσθη κακοῖς· τὴν ἴσων δὲ τῆς ἀσε
non discessit, et fraudulenter insidiosa consilia βείας ἑλόμενος, καὶ τοῖς αὐτοῖς αἰσχροῖς περιέπεσε,
captans. Barbarorumque multitudinem mercede στήλας καὶ ὅση τις ἦν ἐν τοίχοις ἐκείνῳ γραφὴ ἄχο
conducens, ut bello restaurato cladem acceptam ρειούμενος καὶ ἐδαφιζόμενος. Καὶ ὁ μὲν οὕτως ἔκειτο.
sarciret, ad res novas rursum spectare deprehensus est: imperatoris jussu vitam ferro cæsus
amisit, 513 idem scilicet quod priores tyranni passus. Quandoquidem enim illorum malis e
adversis rebus edoctus ad frugem et officium non rediit, eamdemque quam illi impietatem secutus
est, non immerito in easdem quoque fœdas calamitates decidit. Statuæ quoque, et quæcunque
imagines ejus in muris positæ atque insertæ fuerant, eversæ, erutæ atque abolitæ sunt. Atque ille
quidem ita victus occubuit
CAPUT XLVI.
De legibus et constitutionibus Constantini, et quæ
benigne Christianorum religioni fecerit.
Totus autem Oriens simul et Occidens sub Con.
stantini imperium pervenit: quas ille regiones,
omnesque circumcirca provincias, necnon septemtrionales atque australes oras, tranquilla pace,
«Licinius litteris adeo infectus fuit, ut virus
ac pestem publicam eas appellaret, illarum tam
expers, nt ne decretis quidem subscribere posset.
ΚΕΦΑΛ. ΜϚ'·
Περὶ τῶν νομοθεσιῶν Κωνσταντίνου· καὶ ὅσα
χρηστὰ τῇ Χριστιανῶν πολιτεία διεπρά
ξατο.
Πάσης δ᾽ Εω καὶ Ἑσπέρας τὸ κράτος μόνος ἀνε
ζώννυτο Κωνσταντίνος, πᾶσάν τε αὐτὴν καὶ τὴν
περικύκλῳ ἄρκτον τε καὶ μεκημβρίαν τῆς οἰκείας
έμπιπλῶν εἰρήνης. Πᾶν δὲ δέος ἐξήρητο. Λαμπραί
Illud in eo non reprehendendum, quod spadonum
aulicorumque insolentiam mire compescuit. >
Egnat.
col. 1317–1318page 382 of 392
PG 145:1317δε πανηγύρεις ἀνεκροτοῦντο, φαιδροῖς όμμασι πάν των ἐνορώντων ἀλλήλους καὶ καπυρὸν ὑπομειδιών των. Φωτὸς δὲ πλήρη τα πάντα ἦσαν, τοῦ πρὶν κατηφοῦς ἐξόεληλαμένου. Κατά πόλεις δὲ καὶ χώ ράς παιᾶνες καὶ ὕμνοι τῷ ὅλων Θεῷ πρῶτα, εἶτα καὶ τῷ τῶν ἀγαθῶν χορηγῷ ἡγοντο. ᾿Αμνηστία δε κακῶν καὶ λήθη τῆς δυσσεβείας ἦν· τῶν δὲ νῦν ἐς κόρον ἀπόλαυσις ἀγαθῶν. Μείζων δὲ καὶ ἡ ἐλπὶς τῶν προσδοκωμένων ἦν. Νόμοι δὲ καὶ διατάξεις φιλανθρωπίας πλήρεις· καὶ ἀλλ᾽ ἅττα τῶν ἀγα θῶν ἐπαῤῥησιάζοντο· δωρεαί τε βάθος εὐσεβείας ὑποδεικνῦσαι· ὧν καταλέγειν τὸ πλῆθος, τίς ἀπο χρῶν γένοιτο λόγος; Τὸ μὲν γὰρ ὄντως Θεῖον θρησ σκεύειν πρὸ παντὸς ὑπηγόρευε· περὶ ὅ σπουδὴν τιθεμένους, ἐν ἀφθόνοις εἶναι πάντως· καί γ᾽ ἀπαν τὴν ἅπαντα μετὰ χρηστῶν τῶν ἐλπίδων οἷς ἂν ἐγ χειρεῖν γένοιτο ἔλεγεν· ἁμαρτάνουσι δ' ἐν ἐκείνῳ, ἔν τ᾽ εἰρήνῃ καὶ πολέμῳ τά δυσχερή προσδοκάν. Οὐ κόμπον δ' ἄλλως λέγων, ἀλλὰ χάριν ὁμολογών ἰσχυρίζετο· ὡς προσήκοντά γε υπηρέτην Θεῷ αὐτὸν ἐκλεξάμενος, πᾶσαν ὑπὸ χεῖρα ἐτίθει τὴν γῆν, ὡς ἡ τῶν Χριστιανῶν αὐξηθείη θρησκεία, καὶ οἱ ἐν ταύτῃ καρτερικοὶ ἐπιφανέστεροι γένοιντο ταῖς τις μαῖς. Οὕτω ἔχων, ἄκυρα ἐτίθει πάντα τὰ καθ᾿ ἡμῶν ἐξ ἀρχῆς ψηφισθέντα· τοὺς ἐν ἐξορίαις τε μετεστέλλετο, καὶ γερῶν μετεδίδου· καὶ τὸ προσὸν ἑκάστῳ ἀπένειμεν, εἴτε τιμή τις ἦν στρατιωτική, ἢ καὶ κτῆμα ἴσως ἀφαιρεθέν. Εκκλησίας τε ἐκμε μηκισμένας δημοσίοις ἀνίστα τοῖς χρήμασι, καὶ ἀτελείαν τοῖς τοῦ Θεοῦ λειτουργοῖς ἐπεκήρυττε συνόδους τε συγκροτεῖν ἀνῆκε, καὶ τάλλα πράττειν ὅσα τη Χριστιανῶν θρησκεία προσήκοντα. Ἐπεὶ δὲ πάντας εἰς τὴν προτέραν ἐλευθερίαν ἀνεκαλέσατο, καὶ τὰς συνήθεις τιμὰς καὶ τὰς οὐσίας τούτοις ἀπέδωκεν. Εἰ που τινὲς καταδικασθέντες θανάτῳ, τὸν βίον ἐξέλιπον, τοὺς ἐγγυτέρω γένους κληρονομεῖν τακείνων ἐκέλευεν. Εἰ δ᾽ οὐκ ἦσαν, τὴν ἐπι χώριον ἐκκλησίαν τὸν κλῆρον ἔχειν ἐνομοθέτει, κάν τε ἰδιωτικὸν ἦν, και τε δημόσιον. Καὶ ταῦτα μὲν καλῶς ἐδόκει τῷ βασιλεῖ, καὶ νόμῳ κεκύρωτο. Τί τὸ ἐπὶ τούτοις; Χριστιανοῖς ἐπέτρεπε πάσας τὰς κοσμικὰς ἀρχὰς διοικεῖν. Ἑορταὶ δ᾽ Ἑλλήνων, μα ξοάνων τε θυσίαι καὶ ὀργια, μαγγανείαί τε καὶ τελεταί δαιμόνων, ἀπείρηται, πολλὰ δὲ καὶ τῶν ἀρχαίων ἐθῶν μετεβάλλοντο. Ο μὲν γὰρ παρ' Αἰ γυπτίοις πήχυς οὐκέτ' εἰς Ἑλλήνων τεμένη, ἀλλ᾽ εἰς ἱεροὺς ἡμῶν ἀνετίθετο οἴκους· ᾧ ἡ ἐπίδοσις τῆς τοῦ Νείλον φορᾶς καθίστατο γνώριμος. Ἡ δὲ τῶν μονομάχων ἐξ ἐκείνου Ῥωμαίοις θέα κεκώλυται. Φοίνικες δε, οἳ τὸν Λίβανον παρὰ τὴν Ηλιούπολιν ᾤκουν, ἐπαύσαντο πρὸ τοῦ νομίμου γάμου ειωθὸς ὃν ἐκ νόμου τὴν τῶν παρθένων πράττειν φθοράν. Νεὼ δὲ εἰς ἐπίδοσιν ὕψους καὶ πλάτους ἀνέτρεχον. Όσοι δ' ἀρκούντως εἶχον, ἐπεσκευάζοντο· ἦσαν δ' οἱ καὶ ἐκ κρηπίδων ἀνίσταντο. Βασιλεὺς δ' αὐτοῖς ἐπιχορήγει δαψιλὲς τὸ ἀνάλωμα, τῶν ἐπισκόπων ἐπιστατούντων, πάντα χορηγείν κεκελευσμένων, )πήχυς,
ECCLESIASTICÆ HISTORIÆ LIB. VII.
δε πανηγύρεις ἀνεκροτοῦντο, φαιδροῖς όμμασι πάν- metu omni depulso, replevit. Itaque magnifici
των ἐνορώντων ἀλλήλους καὶ καπυρὸν ὑπομειδιών
των. Φωτὸς δὲ πλήρη τα πάντα ἦσαν, τοῦ πρὶν
κατηφοῦς ἐξόεληλαμένου. Κατά πόλεις δὲ καὶ χώ
ράς παιᾶνες καὶ ὕμνοι τῷ ὅλων Θεῷ πρῶτα, εἶτα
καὶ τῷ τῶν ἀγαθῶν χορηγῷ ἡγοντο. ᾿Αμνηστία δε
κακῶν καὶ λήθη τῆς δυσσεβείας ἦν· τῶν δὲ νῦν ἐς
κόρον ἀπόλαυσις ἀγαθῶν. Μείζων δὲ καὶ ἡ ἐλπὶς
τῶν προσδοκωμένων ἦν. Νόμοι δὲ καὶ διατάξεις
φιλανθρωπίας πλήρεις· καὶ ἀλλ᾽
ἅττα τῶν ἀγα
θῶν ἐπαῤῥησιάζοντο· δωρεαί τε βάθος εὐσεβείας
ὑποδεικνῦσαι· ὧν καταλέγειν τὸ πλῆθος, τίς ἀποχρῶν γένοιτο λόγος; Τὸ μὲν γὰρ ὄντως Θεῖον θρησ
σκεύειν πρὸ παντὸς ὑπηγόρευε· περὶ ὅ σπουδὴν
τιθεμένους, ἐν ἀφθόνοις εἶναι πάντως· καί γ᾽ ἀπαν
τὴν ἅπαντα μετὰ χρηστῶν τῶν ἐλπίδων οἷς ἂν ἐγχειρεῖν γένοιτο ἔλεγεν· ἁμαρτάνουσι δ' ἐν ἐκείνῳ,
ἔν τ᾽ εἰρήνῃ καὶ πολέμῳ τά δυσχερή προσδοκάν.
Οὐ κόμπον δ' ἄλλως λέγων, ἀλλὰ χάριν ὁμολογών
ἰσχυρίζετο· ὡς προσήκοντά γε υπηρέτην Θεῷ αὐτὸν
ἐκλεξάμενος, πᾶσαν ὑπὸ χεῖρα ἐτίθει τὴν γῆν, ὡς
ἡ τῶν Χριστιανῶν αὐξηθείη θρησκεία, καὶ οἱ ἐν
ταύτῃ καρτερικοὶ ἐπιφανέστεροι γένοιντο ταῖς τις
μαῖς. Οὕτω ἔχων, ἄκυρα ἐτίθει πάντα τὰ καθ᾿
ἡμῶν ἐξ ἀρχῆς ψηφισθέντα· τοὺς ἐν ἐξορίαις τε
μετεστέλλετο, καὶ γερῶν μετεδίδου· καὶ τὸ προσὸν
ἑκάστῳ ἀπένειμεν, εἴτε τιμή τις ἦν στρατιωτική,
ἢ καὶ κτῆμα ἴσως ἀφαιρεθέν. Εκκλησίας τε ἐκμε
μηκισμένας δημοσίοις ἀνίστα τοῖς χρήμασι, καὶ
ἀτελείαν τοῖς τοῦ Θεοῦ λειτουργοῖς ἐπεκήρυττε·
συνόδους τε συγκροτεῖν ἀνῆκε, καὶ τάλλα πράττειν
ὅσα τη Χριστιανῶν θρησκεία προσήκοντα. Ἐπεὶ δὲ
πάντας εἰς τὴν προτέραν ἐλευθερίαν ἀνεκαλέσατο,
καὶ τὰς συνήθεις τιμὰς καὶ τὰς οὐσίας τούτοις
ἀπέδωκεν. Εἰ που τινὲς καταδικασθέντες θανάτῳ,
τὸν βίον ἐξέλιπον, τοὺς ἐγγυτέρω γένους κληρονο
μεῖν τακείνων ἐκέλευεν. Εἰ δ᾽ οὐκ ἦσαν, τὴν ἐπιχώριον ἐκκλησίαν τὸν κλῆρον ἔχειν ἐνομοθέτει,
κάν τε ἰδιωτικὸν ἦν, και τε δημόσιον. Καὶ ταῦτα
μὲν καλῶς ἐδόκει τῷ βασιλεῖ, καὶ νόμῳ κεκύρωτο.
Τί τὸ ἐπὶ τούτοις; Χριστιανοῖς ἐπέτρεπε πάσας
τὰς κοσμικὰς ἀρχὰς διοικεῖν. Ἑορταὶ δ᾽ Ἑλλήνων,
μα ξοάνων τε θυσίαι καὶ ὀργια, μαγγανείαί τε καὶ
τελεταί δαιμόνων, ἀπείρηται, πολλὰ δὲ καὶ τῶν
ἀρχαίων ἐθῶν μετεβάλλοντο. Ο μὲν γὰρ παρ' Αἰ
γυπτίοις πήχυς οὐκέτ' εἰς Ἑλλήνων τεμένη, ἀλλ᾽
εἰς ἱεροὺς ἡμῶν ἀνετίθετο οἴκους· ᾧ ἡ ἐπίδοσις τῆς
τοῦ Νείλον φορᾶς καθίστατο γνώριμος. Ἡ δὲ τῶν
μονομάχων ἐξ ἐκείνου Ῥωμαίοις θέα κεκώλυται.
Φοίνικες δε, οἳ τὸν Λίβανον παρὰ τὴν Ηλιούπολιν
ᾤκουν, ἐπαύσαντο πρὸ τοῦ νομίμου γάμου ειωθὸς
ὃν ἐκ νόμου τὴν τῶν παρθένων πράττειν φθοράν.
Νεὼ δὲ εἰς ἐπίδοσιν ὕψους καὶ πλάτους ἀνέτρεχον.
Όσοι δ' ἀρκούντως εἶχον, ἐπεσκευάζοντο· ἦσαν δ'
οἱ καὶ ἐκ κρηπίδων ἀνίσταντο. Βασιλεὺς δ' αὐτοῖς
ἐπιχορήγει δαψιλὲς τὸ ἀνάλωμα, τῶν ἐπισκόπων
ἐπιστατούντων, πάντα χορηγείν κεκελευσμένων,
(1 )πήχυς, cubitus Nili. Plin. lib. v, cap. 9.
ubique conventus celebrari, lætis alius alium oculis respicere atque hilarius subridere, mærore
pristino tristitiaque ejecta, nova luce loca omnia
relucere in urbibus et vicis omnibus pæanes et
hymni, primum quidem in rerum omnium Deum,
deinde etiam in tantæ prosperitatis subministratorem cani, memoria malorum aboleri, oblivio im.
pietatis induci, omnes præsentibus bonis ubertim
uti frui, major etiam meliorque rerum futurarum
spes esse, legum videlicet et constitutionum humanitatis plenissimarum, bonorumque aliorum quæ
tum libere et propalam jactabantur, donationum
quoque amplitudinem pietatis declarantium: quarum multitudinem quænam oratio enumerare
queat? Siquidem publicitus omnes imperator ipse
cohortatus est, ut in primis divinum Numen pie
colerent. Nam qui in eo diligenter colendo studium ponerent, futurum, ut omnia eis abunde
prorsus suppetant, omniaque cœpta cum spe optima feliciter cedant: sin a pietate tali et veri Dei
religione aberrarent, nihil eos et pace et bello
quam res adversas exspectare debere confirmans.
Atque hæc quidem non per jactantiam gloriabundus, sed gratiam Dei agnoscens et profitens protulit. Ita ille commodum se Deo ministrum præbens, terras omnes ditioni suæ subjecit, ut Christianorum religio quam maxime augeretur: et qui
in ea colenda constanter perseverarent, illustres
maxime dignitatibus et honoribus fierent. 514
Talibus igitur consiliis fretus, quæcunque jam
inde ab initio contra nos decreta fuerant, abrogavit, exsules revocavit, honores illis et bona sua,
sive militaris dignitas, seu possessio forte cuiquam
adempta fuerat, restituens. Ecclesias amptiores
publica pecunia construxit, immunitatem ministris
Dei concessit, conventus fieri permisit, aliaque
peragere jussit, quænünque ad Christianum portinent cultum. Postquam ad hunc modum omnes in
pristinam revocavit libertatem, eisque honores
solitos bonaque sua restituit, si qui sententiæ capitali damnati vitam finivissent, genere proximos,
si qui essent, adire illorum hæreditates jussit;
si non essent, loci ejus ecclesiam in bona eorum,
sive privata seu publica essent, succedere lege lata
præcepit. Atque hæc quidem si imperator recte
constituit legitimeque confirmavit: præterea vero
Christianis omnes profanos magistratus gerere
permisit. Festos antem gentilium dies, simulacrorum victimas, et orgia, incantationes et sacra
dæmonum prorsus prohibuit et interdixit. Multa
ctiam ex prisca consuetudine in melius ab eo mutata. Apud Egyptios enim cubitus non amplius
in gentilium delubra, sed in sacras nostras ædes
deportatus, atque ibi dedicatus est, quo incrementum exundantis Nili mensum dignoscebatur. Spectaculum singulari certamine concertantium
L. unic. C. De glad. lib. 11.
col. 1319–1320page 383 of 392
PG 145:1319τῶν τὰς κοινὰς διοικήσεις ἐχόντων. Εντεῦθεν Σαντ ρομάται μὲν αὐτῷ καὶ τὰ Παρίστρια ἔθνη ὑπὸ χεῖρα ἦσαν, οἱ τῶν ἄλλων βαρβάρων κρατοῦντες, μόνους Ρωμαίους ἀνταγωνιστὰς εἶχον· νικῶν δὲ ταῦτα τὸν Κωνσταντίνον σημείων καὶ ὀνειράτων ἐπιδείξεσι. Τῶν δὲ περικύκλῳ πολέμῳ κρατῶν, ὥσπερ ἄν τι φιλοτιμούμενος τὸν Χριστὸν, ἀμείβετο τῇ περὶ τὴν θρησκείαν σπουδή, πᾶσι δὴ προτρέπων ταύτην μό νην τιμήν. Καί τι δι δημόσιον καθ᾿ ἑκάστην ἐπαρ χίαν ἀφελόμενος, ταῖς ἐκκλησίαις ἀπένειμε, και γε τὸ κῦρος ἔχειν τὴν δωρεὰν ἐς τὸν ἅπαντα χρόνον ἐνομοθέτει. Τῇ συνεχεί δε μνήμη προσεθίζων στο βειν στρατιώτας Χριστόν, τὰ τούτων ὅπλα τῷ συμ βόλῳ τοῦ σταυροῦ κατεσήμαινεν. Ἐκκλησίαν δ' ὡς εἴρηται τοῖς ἀνακτόροις οικοδομήσας, καὶ μετα φορητὴν ἑτέραν ἐκκλησίαν ἐπετεχνά ο ἵν' όπη ποτὲ γῆς εἴη, κάν τοῖς πολέμοις μάλιστα,, περιφέ ροι ὥστε μηδ' ἐν ἐρήμῳ διάγοντα, οἴκου θείου άμοιρον εἶναι, ἔνθα χρεία γένοιτο Θεόν γεραίρειν, καὶ μυστηρίων θείων ἐπαπολαύειν. Παρῆσαν δέ γε καὶ ἱερεῖς καὶ διάκονοι προσεδρεύοντες τῇ σκηνή, καὶ ἀπαραλείπτως τὴν τῆς ἐκκλησίας πᾶσαν τάξιν διακονούμενοι. Ην δ' Εβραίοι πρώτην εἶχον ἡμέ ραν, Έλληνες δ᾽ ἡλίῳ ἀνέθεντο, Κυριακὴν κατω νόμασε, καὶ κατ᾽ αὐτὴν δὲ πάντας σχολάζειν ένα μοθέτησεν· ὡσαύτως καὶ τὴν πρὸ Σαββάτου· εὐχαῖς δὲ σχολάζειν καὶ λιταῖς τὸ Θεῖον ἐξιλεοῦν· τὴν μὲν, ὅτι ἐν ταύτῃ ἀνέσνη, τὴν δὲ διὰ τὸν σταυρὸν οὗ τῆς πείρας τῶν ἀγαθῶν πολλαπλῶς ᾔσθετο. Ον διαφερόντως τιμων, κάν τοῖς κέρμασι καὶ πάσαις εικό σιν ἐγχαράττεσθαι διετύπου. Μάρτυρες αἱ εἰκόνες αὐτοῦ, ἐν τούτῳ οὖσαι τοῦ σχήματος. Τὴν δὲ διὰ σταυροῦ τιμωρίαν Ῥωμαίοις μάλιστα τιμωμένην ἐκ νόμου τῶν δικαστηρίων ἐξέωσε. Καὶ θεραπεύειν μὲν τὸ θεῖον ἀεὶ ἐσπούδαζεν, οἷς δὲ μάλιστα νομο θετών διεφαίνετο. Τὰς γοῦν ἀκολάστους μίξεις, μή τινος ἐμποδὼν καθισταμένου πρότερον, αὐτὸς ἐπανώρθωσεν, ὡς ἐκ τῶν κειμένων νομων συνιδείν ἔξεστι. Καὶ τὸν παρὰ Ῥωμαίοις ἄτοπον νόμον, μὴ τῶν ἴσων μετέχειν ἐν κλήρῳ τοῖς· ἐν γάμῳ τὸν ἄγαμον, καὶ τοὺς μὴ ἔγγιστα γένους μήτι κερδαίνειν ἐκ διαθήκης, ἔτι δὲ καὶ τὸ τοὺς ἀπαιδας ζη μιοῦν τῆς περιουσίας, τὸ ἥμισυ παρακελευόμενο περιείλεν· ἵνα μὴ παρὰ τοῦτο χεῖρον πράττοντες οἱ τὸν ἄζυγα μετιόντες βίον τῆς κατὰ Θεὸν ἀσκή Ο σεως ἀμελεῖεν· μᾶλλον δὲ καὶ πλέον ἔχειν όνομα θέτησε τοὺς ἐγκρατείᾳ καὶ παρθενία διαβιούντας. Πᾶσι δ᾽ οὖν τοῖς τοιούτοις, καὶ εἰ νηβοι εἶεν, δια τίθεσθαι τὸ δόξαν ἐνομοθέτει παρὰ τὸ ἔκπολαι κρατῆσαν ἔθος Ῥωμαίοις, οἱ τούτους τοὺς νόμους πρόπαλαι ἔθεντο, πολυάνθρωπον τὴν πόλιν αὐτῶν εἶναι πραγματευόμενοι, στάσεσι καὶ πολέμοις ἐμφυλίοις πρὸ τοῦ νόμου τὰ πλήθη ἀποβαλόντες. Τεκμηριώσαι δε κἀκεῖνο τῆς τοῦ βασιλέως περὶ τὴν πίστιν αἰδοὺς ἱκανὸν, ὅτιπερ κληρικούς νόμου θέσει πάντας ἀτελεῖς εἴασε. Τὴν δὲ περὶ αὐτοὺς
gladiatorum Romæ frequentari solitum, ex eo τῶν τὰς κοινὰς διοικήσεις ἐχόντων. Εντεῦθεν Σαντ
tempore prohibitum. Phoenices, qui Libanum mon- ρομάται μὲν αὐτῷ καὶ τὰ Παρίστρια ἔθνη ὑπὸ χεῖρα
tem ap Heliopolim incolebant, virgines suas ante ἦσαν, οἱ τῶν ἄλλων βαρβάρων κρατοῦντες, μόνους
legitimas nuptias ad stuprum prostituere desierunt, Ρωμαίους ἀνταγωνιστὰς εἶχον· νικῶν δὲ ταῦτα τὸν
quod lege antea apud eos fieri receptum erat. Κωνσταντίνον σημείων καὶ ὀνειράτων ἐπιδείξεσι.
Templa altitudine et latitudine ampla exstructa. Τῶν δὲ περικύκλῳ πολέμῳ κρατῶν, ὥσπερ ἄν τι
Quæ vero antehac jam ædificata fuerant, instru- φιλοτιμούμενος τὸν Χριστὸν, ἀμείβετο τῇ περὶ τὴν
mento ecclesiastico et donariis exornata. Nonnulla θρησκείαν σπουδή, πᾶσι δὴ προτρέπων ταύτην μό
etiam ex ipsis fundamentis excitata sunt. Ab quæ om- νην τιμήν. Καί τι δι δημόσιον καθ᾿ ἑκάστην ἐπαρnia imperator liberaliter impensas contulit, epi- χίαν ἀφελόμενος, ταῖς ἐκκλησίαις ἀπένειμε, και γε
scopis eam rem curantibus, magistratibusque jussu τὸ κῦρος ἔχειν τὴν δωρεὰν ἐς τὸν ἅπαντα χρόνον
illius pecuniam ex publico præbentibus. Sauro- ἐνομοθέτει. Τῇ συνεχεί δε μνήμη προσεθίζων στο
matæ quoque et nationes Istrum accolentes, im- βειν στρατιώτας Χριστόν, τὰ τούτων ὅπλα τῷ συμperio ejus subditæ, quæ gentium aliarum victrices, βόλῳ τοῦ σταυροῦ κατεσήμαινεν. Ἐκκλησίαν δ' ὡς
solos Romanos qui eis resisterent, habuerunt. Eas εἴρηται τοῖς ἀνακτόροις οικοδομήσας, καὶ μεταConstantinus miraculorum nocturnorumque in- φορητὴν ἑτέραν ἐκκλησίαν ἐπετεχνά ο
ἵν' όπη
somniorum denuntiationibus devicit. Quoscunque
autem populos bello 515 superavit, perinde
atque cum Christo de gloria contenderet, gratiam
in se collatam, propagandæ religionis studio rependit. Omnes namque homines ad hanc solam
colendam excitavit, et in omnibus provinciis partem aliquam publicorum vectigalium ecclesiis tribuit, donationemque eam ratam esse temporibus
sæculisque omnibus sanxit. Atque ut memoria
continua milites Christum colere assuefacerent,
arma eorum signo crucis exornavit. Et cum, sicuti
dictum est, in imperiali palatio suo templum construxit, tum portatilem ecclesiam aliam fieri sibi
curavit, quæ ubicunque locorum esset, et maxime
in bello circumferri posset ut ne in solitudine
quidem agens, ubi opus esset Deumque colere et
divina mysteria participare deberet, ædibus sacris
'careret: ad quam veluti ad tabernaculum semper
presto fuere sacerdotes et diaconi, sine intermissione ministeria divina, juxta statas Ecclesiæ cœremonias, obuentes. Diem eum^(1) quem judæi
primum numerarunt, et Græci soli dicarunt, Dominicum appellavit, eumque festum et feriatum
esse omnibus lege lata statuit: similiter et eum
qui Sabbatum præcedit, ut in iis precationibus
vacaremus, supplicationibusque Deum exoraremus: alterum quidem, quod in eo Christus resurrexit alterum autem propter crucem, a qua
plurimum sibi bonorum provenisse variis modis
expertus fuerat. Quam etiam ob causam eam suw.
mopere in veueratione habens, in nummis suis et
imaginibus omnibus insculpi inscribique fecit. Testantur hoc imagines ejus habitu eo et forma proposite. Supplicium crucis, quod Romanis ex lege
frequens maxime et usitatum fuit, ex judiciis sui,
sustulit. Et cum divini cultus augendi studiosus
fuit, tum ferendis etiam legibus laudem et gloriam
est consecutus. Nam impudicos illicitosque concubitus, quos ante eum nemo inhibuerat, ipse coercuit, sicuti hoc ex constitutionibus ejus legibusque
L. Omnes Judices. C. De feri.
«Noc illud omiserim, mutata dierum istorum nomina in quæ nunc a Christianis usurpantur,
ποτὲ γῆς εἴη, κάν τοῖς πολέμοις μάλιστα,, περιφέροι ὥστε μηδ' ἐν ἐρήμῳ διάγοντα, οἴκου θείου
άμοιρον εἶναι, ἔνθα χρεία γένοιτο Θεόν γεραίρειν,
καὶ μυστηρίων θείων ἐπαπολαύειν. Παρῆσαν δέ γε
καὶ ἱερεῖς καὶ διάκονοι προσεδρεύοντες τῇ σκηνή,
καὶ ἀπαραλείπτως τὴν τῆς ἐκκλησίας πᾶσαν τάξιν
διακονούμενοι. Ην δ' Εβραίοι πρώτην εἶχον ἡμέ
ραν, Έλληνες δ᾽ ἡλίῳ ἀνέθεντο, Κυριακὴν κατω
νόμασε, καὶ κατ᾽ αὐτὴν δὲ πάντας σχολάζειν ένα
μοθέτησεν· ὡσαύτως καὶ τὴν πρὸ Σαββάτου· εὐχαῖς
δὲ σχολάζειν καὶ λιταῖς τὸ Θεῖον ἐξιλεοῦν· τὴν μὲν,
ὅτι ἐν ταύτῃ ἀνέσνη, τὴν δὲ διὰ τὸν σταυρὸν οὗ τῆς
πείρας τῶν ἀγαθῶν πολλαπλῶς ᾔσθετο. Ον διαφεροντως τιμων, κάν τοῖς κέρμασι καὶ πάσαις εικό
σιν ἐγχαράττεσθαι διετύπου. Μάρτυρες αἱ εἰκόνες
αὐτοῦ, ἐν τούτῳ οὖσαι τοῦ σχήματος. Τὴν δὲ διὰ
σταυροῦ τιμωρίαν Ῥωμαίοις μάλιστα τιμωμένην
ἐκ νόμου τῶν δικαστηρίων ἐξέωσε. Καὶ θεραπεύειν
μὲν τὸ θεῖον ἀεὶ ἐσπούδαζεν, οἷς δὲ μάλιστα νομο
θετών διεφαίνετο. Τὰς γοῦν ἀκολάστους μίξεις,
μή τινος ἐμποδὼν καθισταμένου πρότερον, αὐτὸς
ἐπανώρθωσεν, ὡς ἐκ τῶν κειμένων νομων συνιδείν
ἔξεστι. Καὶ τὸν παρὰ Ῥωμαίοις ἄτοπον νόμον,
μὴ τῶν ἴσων μετέχειν ἐν κλήρῳ τοῖς· ἐν γάμῳ τὸν
ἄγαμον, καὶ τοὺς μὴ ἔγγιστα γένους μήτι κερδαί
νειν ἐκ διαθήκης, ἔτι δὲ καὶ τὸ τοὺς ἀπαιδας ζημιοῦν τῆς περιουσίας, τὸ ἥμισυ παρακελευόμενο
περιείλεν· ἵνα μὴ παρὰ τοῦτο χεῖρον πράττοντες
οἱ τὸν ἄζυγα μετιόντες βίον τῆς κατὰ Θεὸν ἀσκή
Ο σεως ἀμελεῖεν· μᾶλλον δὲ καὶ πλέον ἔχειν όνομα·
θέτησε τοὺς ἐγκρατείᾳ καὶ παρθενία διαβιούντας.
Πᾶσι δ᾽ οὖν τοῖς τοιούτοις, καὶ εἰ νηβοι εἶεν, δια
τίθεσθαι τὸ δόξαν ἐνομοθέτει παρὰ τὸ ἔκπολαι
κρατῆσαν ἔθος Ῥωμαίοις, οἱ τούτους τοὺς νόμους
πρόπαλαι ἔθεντο, πολυάνθρωπον τὴν πόλιν αὐτῶν
εἶναι πραγματευόμενοι, στάσεσι καὶ πολέμοις ἐμφυλίοις πρὸ τοῦ νόμου τὰ πλήθη ἀποβαλόντες.
Τεκμηριώσαι δε κἀκεῖνο τῆς τοῦ βασιλέως περὶ
τὴν πίστιν αἰδοὺς ἱκανὸν, ὅτιπερ κληρικούς νόμου
θέσει πάντας ἀτελεῖς εἴασε. Τὴν δὲ περὶ αὐτοὺς
auctore Constantino principe, sicut in illius
Græca laudatione meminit Nicephorus.» Angel.
Politian. Miscell. cap. 8.
col. 1321–1322page 384 of 392
PG 145:1321δίκην τοῖς ἐπισκόποις ἐπέτρεψεν· εἶχε βούλοιντο παραιτεῖσθαι τοὺς τὰ πολιτικὰ κρίνοντας. Τὴν γε μὴν ἐκεῖθεν ψῆφον τὸ κῦρος τῶν ἄλλων πάντων φέρειν ἐνομοθέτει, ἀμετάτρεπτα δὲ εἶναι καὶ τὰ τῇ συνόδῳ διωρισμένα· τά γε μὴν ἐκείνους κρινόμενα εἰς ἔργον ἄγειν καὶ καθιστῶν τοὺς τὰ κοινὰ διοι κοῦντας ἄρχοντας σὺν τοῖς ὑπὸ χεῖρα στρατιώταις αὐτοῖς. Καὶ τὴν ἐλευθερίαν δὲ νόμῳ τῇ Ἐκκλησίᾳ κατεχαρίζετο· καὶ τοῖς γ᾽ ἐλευθερουμένοις ὑπὸ μάρτ τυσι τοῖς ἱερεῦσι τῇ πολιτεία Ρωμαίων ἐγγράφεσθαι. Τούτων δε πάντων καὶ ὁ χρόνος ἐς δεῦρο φέρει τὸν ἔλεγχον, ἀεὶ τοῦ ἔθους ὡς καλῶς ἔχοντος, ὑπερτεροῦντος τοῦ χρόνου καὶ ἐνισχύοντος. Καὶ ὁ μὲν τοιαῦτα σπουδάζων ἐνομοθέτει, ἔργοις ἀεὶ τὸ θεῖον θερραπεύειν αἱρούμενος "Αλλως τε δὲ ἡ θρησ σκεία καὶ καθ᾿ ἑαυτὴν ἀκμάζουσα ἦν, διὰ τὴν ἀρε τὴν τῶν τότε μετιόντων αὐτήν. Καὶ γάρ πως πολλλοὶ περιῆσαν ἔτι τῶν ὁμολογητῶν τοῦ διωγμού λήξαντος. Καὶ ἄλλως δὲ ἀγαθοὶ καὶ ἀποστολικοί διεφαίνοντο ἄνδρες, ἔργοις καὶ λόγοις τὴν πίστιν σεμνύνοντες, περὶ ὧν τῷ προσήκοντι τόπῳ διαλοψόμεθα. ΚΕΦΑΛ. ΜΖ'. Όπως Κωνσταντῖνος τὸ Βυζάντιον διὰ μά χης ἐλών, Βυζαντίους ἀπέκτεινε. Ὡς δὲ τὰ τῶν πολέμων καὶ τὰ κατὰ τὴν θρησκεί αν καλώς ἐκείνῳ προυχώρει, καὶ τὰ τῆς ἐῴας καὶ εσπερίου λήξεως ὑπὸ χεῖρα τούτῳ γεγένηνται, μόνος τι αὐτοκράτωρ Ρωμαίων ἀνηγορεύετο ὁ μὲν Χριστιανισμός ηύξανε καθημέραν βαθεῖα δὲ εἰρήνη ταῖς Ῥωμαϊκαῖς πολιτείαις ἐπιχωρίαζε. Θνήσκει μὲν ὁ τῶν υἱέων πρώτιστος αὐτῷ Κρίσπος· αὐτὸς δε Καίσαρας τοὺς ἰδίους παῖδας καταστησάμενος, καὶ τὸν πρῶτον Κωνσταντα παραπέμψας τῇ Ῥώμη, ἐπὶ τοὺς Βυζαντίους ἐχώρει. Βύζας γάρ τις Ελλην ἐν ταῖς ἡμέραις Μανασσῆ τοῦ τῆς Ἰσυδαίας κατάρχοντος μικρών πολιν ἐπὶ τῷ οἰκείῳ ὀνόματι ἀνεγείρει· ἣν ἔκπαλαι βάρβαροι άνδρες κατῳκημένοι, αὐτονομίᾳ καὶ ἀγριότητι χρώμενοι, ὑπὸ χεῖρα γενέ σθαι Ρωμαίοις παντάπασιν ἀπηγόρευον. Καὶ τοί νυν μετὰ τὸν Βιθυνιακὸν κατά Λικινίου πόλεμον, τῆς Νικομηδείας ἀπάρας ὁ Κωνσταντίνος, ἐκείνους ἐφίστατο. Ἐπεὶ δ᾽ οἱ Βυζάντιοι μὴ τὸν αὐχένα κλί
ECCLESIASTICÆ HISTORIÆ LIB. VII.
δίκην τοῖς ἐπισκόποις ἐπέτρεψεν· εἶχε βούλοιντο latis patet. Absurdas etiam illas apud Romanos
παραιτεῖσθαι τοὺς τὰ πολιτικὰ κρίνοντας. Τὴν γε
μὴν ἐκεῖθεν ψῆφον τὸ κῦρος τῶν ἄλλων πάντων
φέρειν ἐνομοθέτει, ἀμετάτρεπτα δὲ εἶναι καὶ τὰ τῇ
συνόδῳ διωρισμένα· τά γε μὴν ἐκείνους κρινόμενα
εἰς ἔργον ἄγειν καὶ καθιστῶν τοὺς τὰ κοινὰ διοικοῦντας ἄρχοντας σὺν τοῖς ὑπὸ χεῖρα στρατιώταις
αὐτοῖς. Καὶ τὴν ἐλευθερίαν δὲ νόμῳ τῇ Ἐκκλησίᾳ
κατεχαρίζετο· καὶ τοῖς γ᾽ ἐλευθερουμένοις ὑπὸ μάρτ
τυσι τοῖς ἱερεῦσι τῇ πολιτεία Ρωμαίων εγγρά
φεσθαι. Τούτων δε πάντων καὶ ὁ χρόνος ἐς δεῦρο
φέρει τὸν ἔλεγχον, ἀεὶ τοῦ ἔθους ὡς καλῶς ἔχοντος,
ὑπερτεροῦντος τοῦ χρόνου καὶ ἐνισχύοντος. Καὶ ὁ
μὲν τοιαῦτα σπουδάζων ἐνομοθέτει, ἔργοις ἀεὶ τὸ
θεῖον θερραπεύειν αἱρούμενος "Αλλως τε δὲ ἡ θρησ
σκεία καὶ καθ᾿ ἑαυτὴν ἀκμάζουσα ἦν, διὰ τὴν ἀρε- urbem seditionibus bellisque civilibus ante ejusleges, ne cælibes in adeunda hæreditate conjugibus æquarentur, neve præterquam genere propinqui quidquam ex testamento lucrarentur: præterea
ut qui liberos non procreassent, dimidia bonorum
parte multarentur, abrogavit, ne scilicet, qui
cælibatum complecterentur, quo deteriore maritis
516 essent conditione, minus eam sectarentur
vitam, quæ se in studiis Deo placitis sedulo exercet. Quin ut ii qui per continentiam in cælibatu
vitam degunt, præcipuum quiddam præ illis haberent, sanxit: ut cælibes scilicet omnes, etiam
impuberes, pro eo atque eis visum esset, testari
possent: contra consuetudinem quæ olim apud
Romanos obtinuerat, qui leges tales tulerant, ut
τὴν τῶν τότε μετιόντων αὐτήν. Καὶ γάρ πως πολλλοὶ modi sanctionem exhaustam, civibusque orbatam,
περιῆσαν ἔτι τῶν ὁμολογητῶν τοῦ διωγμού λήξαν matrimoniis liberorumque procreatione frequentioτος. Καὶ ἄλλως δὲ ἀγαθοὶ καὶ ἀποστολικοί διεφαί- rem redderent. Qua vero imperator Constantinus
νοντο ἄνδρες, ἔργοις καὶ λόγοις τὴν πίστιν σεμνύ observantia erga professionem fidei nostræ fuerit,
νοντες, περὶ ὧν τῷ προσήκοντι τόπῳ διαλοψόμεθα. abunde illud quoque testatur, quod clericos omnes
constitutione lata immunes liberosque esse permisit: judiciumque et jurisdictionem in eos episcopis, siquidem civilium judicum cognitionem declinare vellent, mandavit: et quod episcopi
judicassent, id robur et auctoritatem sententiæ omnem habere debere decrevit. Firma quoque et
immutabilia esse voluit quæ in synodis constituta essent. Et quæ ab episcopis judicata forent, ut ea
a magistratibus respublicas administrantibus militarique quæ sub eis esset manu exsecutioni mandarentur, atque ad rem collata perfcerentur, constituit. Libertatem quoque Ecclesia lege lata
concessit, et ut libertate sacerdotibus testibus donati civium Romanorum numero ascriberentur.
Quæ omnia tempus quoque ipsum ad hunc usque diem, consuetudine probata plurimorum annorum
prævalente, confirmat. Atque ille quidem magno studio leges ejusmodi condidit, rebus autem ipsis
cultum divinum sedulo propagavit. Sed et ipsa religio per seipsam admodum viguit, propter eorum
qui eam colebant virtutem: quod multi adhuc persecutione sopita superessent confessores. Et
præter eos alii quoque tum exstitere magna gloria boni apostolicique viri, operibus simul et doctrinis
fidem maxime exornantes, de quibus loco suo dicetur.
Όπως Κωνσταντῖνος τὸ Βυζάντιον διὰ μά
χης ἐλών, Βυζαντίους ἀπέκτεινε.
Ὡς δὲ τὰ τῶν πολέμων καὶ τὰ κατὰ τὴν θρησκεί
αν καλώς ἐκείνῳ προυχώρει, καὶ τὰ τῆς ἐῴας καὶ
εσπερίου λήξεως ὑπὸ χεῖρα τούτῳ γεγένηνται, μόνος
τι αὐτοκράτωρ Ρωμαίων ἀνηγορεύετο ὁ μὲν
- Χριστιανισμός ηύξανε καθημέραν βαθεῖα δὲ εἰρήνη
ταῖς Ῥωμαϊκαῖς πολιτείαις ἐπιχωρίαζε. Θνήσκει
μὲν ὁ τῶν υἱέων πρώτιστος αὐτῷ Κρίσπος· αὐτὸς
δε Καίσαρας τοὺς ἰδίους παῖδας καταστησάμενος,
καὶ τὸν πρῶτον Κωνσταντα παραπέμψας τῇ Ῥώμη,
ἐπὶ τοὺς Βυζαντίους ἐχώρει. Βύζας γάρ τις Ελλην
ἐν ταῖς ἡμέραις Μανασσῆ τοῦ τῆς Ἰσυδαίας κατάρ
χοντος μικρών πολιν ἐπὶ τῷ οἰκείῳ ὀνόματι ἀνεγεί
ρει· ἣν ἔκπαλαι βάρβαροι άνδρες κατῳκημένοι,
αὐτονομίᾳ καὶ ἀγριότητι χρώμενοι, ὑπὸ χεῖρα γενέσθαι Ρωμαίοις παντάπασιν ἀπηγόρευον. Καὶ τοίνυν μετὰ τὸν Βιθυνιακὸν κατά Λικινίου πόλεμον,
τῆς Νικομηδείας ἀπάρας ὁ Κωνσταντίνος, ἐκείνους
ἐφίστατο. Ἐπεὶ δ᾽ οἱ Βυζάντιοι μὴ τὸν αὐχένα κλί
517 CAPUT XLVII.
Ut Constantinus, Byzantio bello capto, Byzantios
occidione occideri.
Postquam vero et belli et religionis res ei feliciter successerunt, Orientis simul et Occidentis
regiones in ditionem ejus pervenerunt, et ipse
solus Romanorum imperator factus est, Christianismus in dies magis ac magis propagatus est, et
pax tranquilla per omne Romanum imperium fult.
Et tum quidem Crispus, maximus natu filius ejus,
diem suum obiit. Ipse vero reliquis filiis Cæsaribus
dictis, et Constantino natu tum majore Romam
misso, contra Byzantios est profectus. Byzas
namque quidam genere Græcus, temporibus Manasse Judæorum regis urbem parvam sub nomine
suo construxit, quam antiquitus homines barbari
incolentes, propterea quod suis libere uterentur
legibus, et agrestiores essent, Romanorum imperio
subjicere se prorsus renuerunt. Itaque post bellum
in Bithynia contra Licinium gestum, Nicomedia
solvens Constantinus, bellum eis intulit. Byzantii
L. 1 et 2. C. De his qui in eccles. manum.
Oppidum Byzantium liberæ conditionis, a itea Lygos dictum. Plin. lib. iv, cap. 11.
CXLY.
Chapter XLVIIICaput XLVIII
col. 1323–1324page 385 of 392
Caput XLVII
PG 145:1323Ρωμαϊκὸν τῆς δουλείας ζυγὸν ἀπεσείοντο, εἰς τὸν πρὸς ἀλλήλους ἀνεῤῥιπίζοντο πόλεμον· καὶ συρραγέντων εἰς μάχην, ἓξ χιλιάδες τῷ Κωνσταντίνῳ ἔπιπτον· συμβολὴ δευτέρα, καὶ τρεῖς αὖθις ἔπιπτον χιλιάδες. Εντεύθεν ἀναθαρσήσαντες οἱ Βυζάντιοι, σύμπαν ὑπὸ χεῖρα θέσθαι τὸ Ῥωμαίων οπλιτικόν διεσκόπουν. Ολίγοι γὰρ τηνικάδε παρῆσαν τῷ βασι λεῖ, πάντων πλὴν ὀλίγων ἐπὶ παραφυλακῇ τῆς Ρώμης ἀπεσταλμένων, ἐφόδου Περσῶν ἀγγελθεί σις· Ως δ' ἐσπέρα κατελάμβανε, ἦν μὲν ἀλύων ὁ βασιλεὺς, καὶ τὸ ὄμμα ἀθρόον ἐκπετάσας εἰς οὐρα νόν, ἐπίσης καὶ αὖθις ὥσπερ ἐν Ῥώμη κατὰ Μαξεντίου στρατεύων, γραφὴν δ᾽ ἀστέρων ὁρᾷ λέγουσαν Επικάλεσαι με ἐν ἡμέρᾳ θλίψεώς σου, καὶ ἐξελοῦμαι σε, καὶ δοξάσεις με. Θάμβει τοίνυν σχεθείς, πάλιν εἰς οὐρανοὺς ἀνεῖχε τὰς ὄψεις. Καὶ σταυρός πάλιν ώπτο ἄστρασιν ἐστηριγμένος ἐν οὐ ρανῷ, καὶ γραφή περικύκλῳ ταῦτα διαγορεύουσα Ἐν τούτῳ τῷ σημείῳ πάντας νικήσεις τοὺς πολεμίους. Εὐθὺς δὲ καὶ μνήμη τῶν προηγησαμένων εἰσέῤῥει. Καὶ τῇ ἐπιούσῃ τὸ ἐνυάλιον ἐνηχήσας, συῤῥήγνυται Βυζαντίοις, τὸ σταυρικόν τροπαιον ἡγεῖσθαι ἐγκελευσάμενος. Καὶ κατακράτος μεν Βυζαντίους ἐνίκα· καὶ αὐτὸ δὲ τεῖχος εἰστρέχων ἐλάμβανεν. Ην δὲ τὸ τρόπαιον εἰργασμένος τῆς νέα κης, ἔνθα νῦν ὁ πορφυροὺς αὐτῷ κίων μέγας μεγαλωστὶ ἀνατρέχει. νειν καὶ φόρους τελεῖν ἤθελον, μάλιστα δὲ καὶ τὸν ΚΕΦΑΛ. ΜΗ'. Οπως τὴν ἐπώνυμον αὐτῷ πόλιν Κωνσταντινούπολιν μεγαλοπρεπῶς ᾠκοδόμησε. Οὕτω δε μέγεθος ἀρχῆς μέγιστον περιβεβλημένος, ἔγνω καὶ πόλιν ὁμότιμον τῇ Ῥώμη οἰκίσαι, καὶ τὴν σφετέραν κλήσιν αὐτῇ ἐπαφεῖναι. Καὶ δὴ ἀνὰ τὸν Ἑλλήσποντον ἐν τῷ πρὸ τοῦ Ἰλίου πεδίῳ ὑπὲρ τὸν Αἴαντος τάφον γενόμενος, οὗ δὴ λόγος τοὺς ἐπὶ Τροίαν στρατεύσαντας ᾿Αχαιοὺς τὸ ναύσταθμον ἐσχηκέναι· καὶ καταγράψας τὴν πόλιν ἔση αὐτῷ ἐδόκει, καὶ πύλας ἐν περιωπῇ κατεσκεύασεν. Οὕτω δ' ἐκείνῳ περὶ τὸ ἔργον διαπονουμένῳ, νύκτωρ ἐπι φανεὶς ἔχρα Θεός, ἀντικρὺ Χαλκηδόνος περὶ τὸ Βυ ζάντιον τὸ σπουδαζόμενον ἐκτελεῖν. Καὶ ὃς πεισθεὶς, τὸν τόπον ἐκπεριελθὼν, καὶ τῆς ὕλης ἀποκαθάρας, τὴν προσήκουσαν ημερότητα χαρισάμενος, ἡσθεὶς ἐπιμᾶλλον τῷ χώρῳ, τῇ τ᾿ εὐκρασίᾳ, καὶ τῷ ἄλλως ἀπόπτῳ τοῦ τόπου, τείχεσι μεγίστοῖς περιβαλὼν, ἐπὶ τῷ ἰδίῳ ὀνόματι Κωνσταντινούπολιν προς ηγορεύσεν· ἀνάκτορόν τε περιφανές πρός θάλασσ σαν ᾠκοδόμει, ποικίλοις τε καὶ παντοίοις κατεγλαί σμένον καλοῖς ἐν τοῖς πρὸς ἀνίσχοντα ἥλιον. Εγγιστα δὲ καὶ τὸ Ἱππικόν κατεσκεύαζε, καὶ δύο ἐμβόλους ὀπτῇ πλίνθῳ πεποιημένους, εἰς σκέπην εἶναι τῶν
Ρωμαϊκὸν τῆς δουλείας ζυγὸν ἀπεσείοντο, εἰς τὸν
πρὸς ἀλλήλους ἀνεῤῥιπίζοντο πόλεμον· καὶ συρραγέντων εἰς μάχην, ἓξ χιλιάδες τῷ Κωνσταντίνῳ
ἔπιπτον· συμβολὴ δευτέρα, καὶ τρεῖς αὖθις ἔπιπτον
χιλιάδες. Εντεύθεν ἀναθαρσήσαντες οἱ Βυζάντιοι,
σύμπαν ὑπὸ χεῖρα θέσθαι τὸ Ῥωμαίων οπλιτικόν
διεσκόπουν. Ολίγοι γὰρ τηνικάδε παρῆσαν τῷ βασι
λεῖ, πάντων πλὴν ὀλίγων ἐπὶ παραφυλακῇ τῆς
Ρώμης ἀπεσταλμένων, ἐφόδου Περσῶν ἀγγελθεί
σις· Ως δ' ἐσπέρα κατελάμβανε, ἦν μὲν ἀλύων ὁ
βασιλεὺς, καὶ τὸ ὄμμα ἀθρόον ἐκπετάσας εἰς οὐρα
νόν, ἐπίσης καὶ αὖθις ὥσπερ ἐν Ῥώμη κατὰ Μα
ξεντίου στρατεύων, γραφὴν δ᾽ ἀστέρων ὁρᾷ λέγου
σαν Επικάλεσαι με ἐν ἡμέρᾳ θλίψεώς σου,
καὶ ἐξελοῦμαι σε, καὶ δοξάσεις με. Θάμβει
τοίνυν σχεθείς, πάλιν εἰς οὐρανοὺς ἀνεῖχε τὰς ὄψεις. Καὶ
σταυρός πάλιν ώπτο ἄστρασιν ἐστηριγμένος ἐν οὐ
ρανῷ, καὶ γραφή περικύκλῳ ταῦτα διαγορεύουσα
Ἐν τούτῳ τῷ σημείῳ πάντας νικήσεις τοὺς
πολεμίους. Εὐθὺς δὲ καὶ μνήμη τῶν προηγησαμένων
εἰσέῤῥει. Καὶ τῇ ἐπιούσῃ τὸ ἐνυάλιον ἐνηχήσας,
συῤῥήγνυται Βυζαντίοις, τὸ σταυρικόν τροπαιον
ἡγεῖσθαι ἐγκελευσάμενος. Καὶ κατακράτος μεν Βυ
ζαντίους ἐνίκα· καὶ αὐτὸ δὲ τεῖχος εἰστρέχων
ἐλάμβανεν. Ην δὲ τὸ τρόπαιον εἰργασμένος τῆς νέα
κης, ἔνθα νῦν ὁ πορφυροὺς αὐτῷ κίων μέγας μεγα
λωστὶ ἀνατρέχει.
porro cum cervicem ei submittere et tributum νειν καὶ φόρους τελεῖν ἤθελον, μάλιστα δὲ καὶ τὸν
pendere nollent, pertinaciterque Romanæ servitutis jugum excuterent, res ad manus pervenit:
ac prælio commisso, sex millia primo in Constantini exercitu, deinde conflictu altero tria rursum
millia hominum sunt cæsa. Quo fortunæ successu
Byzantii sublati, ut copias Romanorum omnes
conciderent, dispiciebant. Pauci namque eo tempore cum imperatore milites erant, omnibus fere,
exiguo excepto numero, ad presidium Romanæ
ditionis, quod de Persarum expeditione et incursione renuntiatum esset, missis. Vespera diei erat,
et imperator languidus et moestus inopia consilii
continue oculos in cœlum intendit: atque ibi
rursum, itidem ut Romæ cum contra Maxentium
bellum gereret, scripturam stellarum ordine atque
distinctione conformatam vidit, hoc sic significantem: Invoca me in die tribulationis tuæ, et liberabo te, et glorificabis me. Stupore igitur percitus,
rursum oculos in cœlum sustulit atque iterum
crucem stellis sicuti antea effigiatam in cœlo, et
inscriptionem circum eam conspexit, cujus hæc
verba erant: In hoc ipso signo hostes omnes vinces.
Et confestim in memoriam ei quæ antea acciderant, venere. 518 Postridie ergo classicum canere jussit, præliumque rursus cum Byzantiis
commisit et quod tropæum et signum crucis
præferri in acie mandasset, fortiter illos vicit,
simulque urbem ipsam cepit. Victoriæ autem ejus tropæum et signum eo loco statuit, ubi nunc porphyretica ejus columna in magnam altitudinem ampliter excurrit.
CAPUT XLVIII.
Ut cognominem sibi urbem, Contantinopolim scilicet
magnificentissime construxerit.
Ad tantam sublimitatem cum imperium ejus
maximum pertigisset, urbem aliam Romanæ honore et magnitudine æqualem construere, suum
que ei nomen imponere statuit. Erat tum juxta
Hellespontum planities sub Ilio, ad Ajacis sepulcrum ubi olim Achæi, bellum cum Trojanis gerentes, stationem navalem habuisse dicuntur: ibi
urbis forma quæi ci videbatur descripta, quibus
locis portas exstrueret, circumspiciebat. Hoc sic
eum in animo agitantem, noctu apparens Deus
oraculo admonuit, exadversum Chalcedoni circum
Byzantium quod constituisset opus eum perficere
debere. Ille porro jussis obsecundans, locum eum
omnem circumiens occupat, sylvam repurgat, civibus benignitatem gratiamque solitam atque decentem exhibet: naturaque regionis et cœli temperata clementia et situ loci sublimioris maximopere delectatus maximis eum manibus cicumdat, et de nomine suo Constantinopolim vocat:
regiam magnifice ad mare, variis omnigenisque
ornamentis ex Oriente omni decoratam, construit.
Ad reliquam felicitatem accedit, quod mare
Constantinopolim pulchriorem situ reddit, circa
eam se iusinuans (quam maxime, et in pelagus
vastum exundans, admodum eam exornat, et tranquillos portus nautis præstat. Duo namque maria,
Οπως τὴν ἐπώνυμον αὐτῷ πόλιν Κωνσταντι
νούπολιν μεγαλοπρεπῶς ᾠκοδόμησε.
Οὕτω δε μέγεθος ἀρχῆς μέγιστον περιβεβλημένος,
ἔγνω καὶ πόλιν ὁμότιμον τῇ Ῥώμη οἰκίσαι, καὶ τὴν
σφετέραν κλήσιν αὐτῇ ἐπαφεῖναι. Καὶ δὴ ἀνὰ τὸν
Ἑλλήσποντον ἐν τῷ πρὸ τοῦ Ἰλίου πεδίῳ ὑπὲρ τὸν
Αἴαντος τάφον γενόμενος, οὗ δὴ λόγος τοὺς ἐπὶ
Τροίαν στρατεύσαντας ᾿Αχαιοὺς τὸ ναύσταθμον
ἐσχηκέναι· καὶ καταγράψας τὴν πόλιν ἔση αὐτῷ
ἐδόκει, καὶ πύλας ἐν περιωπῇ κατεσκεύασεν. Οὕτω
δ' ἐκείνῳ περὶ τὸ ἔργον διαπονουμένῳ, νύκτωρ ἐπι
φανεὶς ἔχρα Θεός, ἀντικρὺ Χαλκηδόνος περὶ τὸ Βυζάντιον τὸ σπουδαζόμενον ἐκτελεῖν. Καὶ ὃς πεισθεὶς,
τὸν τόπον ἐκπεριελθὼν, καὶ τῆς ὕλης ἀποκαθάρας,
xai τὴν προσήκουσαν ημερότητα χαρισάμενος,
ἡσθεὶς ἐπιμᾶλλον τῷ χώρῳ, τῇ τ᾿ εὐκρασίᾳ, καὶ τῷ
ἄλλως ἀπόπτῳ τοῦ τόπου, τείχεσι μεγίστοῖς περιβα
λών, ἐπὶ τῷ ἰδίῳ ὀνόματι Κωνσταντινούπολιν προςηγορεύσεν· ἀνάκτορόν τε περιφανές πρός θάλασσ
σαν ᾠκοδόμει, ποικίλοις τε καὶ παντοίοις κατεγλαί
σμένον καλοῖς ἐν τοῖς πρὸς ἀνίσχοντα ἥλιον. Εγγιστα
δὲ καὶ τὸ Ἱππικόν κατεσκεύαζε, καὶ δύο ἐμβόλους
ὀπτῇ πλίνθῳ πεποιημένους, εἰς σκέπην εἶναι τῶν
Egæum et Euxinum, ea parte qua ad Orientem
urbs spectat, confluunt, fluctuumque mutas
collisione commoditatem et amoenitatem plurimam ex parte omni illi afferunt. (Procop.)
col. 1325–1326page 386 of 392
PG 145:1325ὁδοιπόρων. Καὶ ἄλλα πλεῖστα φιλοτίμῳ καὶ χειρὶ ἱππικόν καὶ γνώμη περιῳκοδόμει· λουτρά τε καὶ κρήνας ἀφθόνου καὶ διειδούς νάματος. Ἐπεὶ δὲ τοὺς αὐτό χθονας οὐχ ἱκανοὺς εἶναι τῷ μεγέθει τῆς πόλεως ἔκρινε, μεγίστας οἰκίας ἀνὰ τὰς ἀγνιὰς τῆς πόλεως σποράδην ἐγείρας, ἄνδρας λόγῳ καὶ πλούτῳ διαφανεῖς, δεσπότας ἐκείνων καταστήσας, κατώκισε, τοὺς μὲν ἀπὸ τῆς πρεσβυτέρας Ρώμης, τοὺς δὲ καὶ ἐξ ἄλλων ἐθνῶν. Καὶ φόρους τοὺς μὲν εἰς οἰκοδομὴν τῶν πολιτῶν, τοὺς δὲ εἰς διατροφὴν τῶν οἰκητόρων, ἅπασιν ἀγαθοῖ; εὐθηνεῖσθαι ταύτην διέθετο· μέγα τε βουλευτήριον ἤγειρεν, ὁ σύγκλητον ονομάζεται καὶ νέαν Ῥώμην καὶ βασιλεύουσαν κατὰ μηδέν ἐκείνης διαφέρουσαν ἀπεκάλει. Καὶ ἐπιπολύ γε ἐπέ δωκε τῇ τε θεοφιλείᾳ τοῦ οἰκιστοῦ καὶ τῇ τῶν οἰκη τόρων εὐσεβείᾳ, καὶ τῇ περὶ τὸ χρηστεύεσθαι καὶ ἐλεεῖν συμπαθείᾳ. Καὶ τοσοῦτον ἐπαγωγός ἐστιν εἰς Χριστόν, ὡς σχεδόν πάντας πείθειν ἱκανὴν εἶναι καὶ Ἰουδαίους και Έλληνας τὴν κατὰ Χριστὸν ἀσπάζεσθαι πολιτείαν. Καὶ δῆτ' ἀρξαμένη τὸ εὐσεβεῖν, εἰ δώλων ἢ βωμῶν τε καὶ θυσιῶν οὐδαμῶς ἐπειράθη, πλὴν ἐπὶ τοῦ δυσσεβοῦς Ἰουλιανοῦ· ὅπερ οὐδ᾽ ἐπὶ βραχὺ προϊόν, ἀπέσβη καὶ διεῤῥύηκεν. ΚΕΦΑΛ. ΜΘ. Περὶ τῶν ἔργων, ναῶν οἰκοδομημάτων καὶ στηλῶν καὶ οἴκων ἄλλων, ἃ ἐν τῇ πόλει ένδον ἀνήγειρε. Ὡς δὲ νεοπαγῇ πόλιν πολλοῖς μὲν καὶ ἄλλοις ταύ. την γεραίρων ἦν Κωνσταντῖνος, ἀγάλμασί τε διαφόροις· ὰ τοὺς Ἑλλήνων νεώς καθαιρῶν ὡς ἀμνη στίαν ἐκείνοις τῆς πλάνης ποιῶν, ἐνταῦθα μετετίθει τὰ ξόανα· λίθους δὲ τῶν διαφανῶν καὶ ὀρόφους καὶ παστάδας καὶ κίονας, καὶ ἀλλ᾽ ἅττα θέας ἠξιωμένα, καὶ ἔργα τέχνη τὴν φύσιν μιμούμενα, τοῖς ἐνταῦθα γινομένοις ἀνῆκε. Πολλαὶ δὲ καὶ τῶν πόλεων τῷ βα σιλεῖ χαριζόμεναι, τῇ τῆς θρησκείας μεταβολή, και Θαιροῦσαι ἀνέπεμπον. Ἐν δὲ τῷ ἐπιλεγομένῳ ἐς δεῦρο Κωνσταντινείῳ φόρῳ καὶ τὸν πορφυροῦν μέγι στον κίονα ἀναστήσας, ὃν ἐκ Ρώμης ἠγάγετο, ἐπὶ τούτῳ τὸν ἑαυτοῦ ἀνδριάντα ἀνίστα πεποιημέν νον χαλκοῦ· ἐν ᾧ καὶ χρύσεον μῆλον μέγιστον τῇ δεξιᾷ κατέχων χειρὶ, ἐπάνω τον τίμιον κατεπήγνυ σταυρόν, ἐπιγράψας ταῦτα· Σοὶ, Χριστέ ο Θεός, παρατίθημι τὴν πόλιν ταύτην. Αψίσι δε στερο δαῖς τέσσαρσι τὴν τοῦ στύλου περικύκλῳ βάσιν έδρα σας, ὑποκάτω τῆς τοῦ στύλου βάσεως, τοὺς ιβ' κοφί τους καὶ τὰς ζ' σπυρίδας, ἔτι δὲ καὶ τοὺς δ' ἄρτους, οὺς εὐλογίας καταξιώσας Χριστὸς τὰ πλήθη διέθρεψεν. Ἔτι δὲ καὶ τὴν τοῦ Νῶς ἀξίνην, ἡ τὴν κιβωτόν ἐτεκτήνατο, αὐτὸς ἰδίαίς χερσὶν ὁ βασιλεὺς τῷ σφρα γιστήρι σημάνας, κατέθετο· καὶ νῦν ἐς ἐμὲ τῇ πό λει άσυλος θησαυρὸς παραμένουσι. Τόν γε μὴν που ταμὸν Ίστρον, ός Δάνουβις προσηγόρευται ζεύξας
ECCLESIASTICÆ HISTORIÆ LIB. VII.
ὁδοιπόρων. Καὶ ἄλλα πλεῖστα φιλοτίμῳ καὶ χειρὶ Juxta hanc ἱππικόν seu Circum equestrem instituit,
καὶ γνώμη περιῳκοδόμει· λουτρά τε καὶ κρήνας
ἀφθόνου καὶ διειδούς νάματος. Ἐπεὶ δὲ τοὺς αὐτόχθονας οὐχ ἱκανοὺς εἶναι τῷ μεγέθει τῆς πόλεως
ἔκρινε, μεγίστας οἰκίας ἀνὰ τὰς ἀγνιὰς τῆς πόλεως
σποράδην ἐγείρας, ἄνδρας λόγῳ καὶ πλούτῳ διαφανεῖς, δεσπότας ἐκείνων καταστήσας, κατώκισε, τοὺς
μὲν ἀπὸ τῆς πρεσβυτέρας Ρώμης, τοὺς δὲ καὶ ἐξ
ἄλλων ἐθνῶν. Καὶ φόρους τοὺς μὲν εἰς οἰκοδομὴν
τῶν πολιτῶν, τοὺς δὲ εἰς διατροφὴν τῶν οἰκητόρων,
ἅπασιν ἀγαθοῖ; εὐθηνεῖσθαι ταύτην διέθετο· μέγα
τε βουλευτήριον ἤγειρεν, ὁ σύγκλητον ονομάζεται·
καὶ νέαν Ῥώμην καὶ βασιλεύουσαν κατὰ μηδέν
ἐκείνης διαφέρουσαν ἀπεκάλει. Καὶ ἐπιπολύ γε ἐπέδωκε τῇ τε θεοφιλείᾳ τοῦ οἰκιστοῦ καὶ τῇ τῶν οἰκητόρων εὐσεβείᾳ, καὶ τῇ περὶ τὸ χρηστεύεσθαι καὶ
ἐλεεῖν συμπαθείᾳ. Καὶ τοσοῦτον ἐπαγωγός ἐστιν εἰς
Χριστόν, ὡς σχεδόν πάντας πείθειν ἱκανὴν εἶναι καὶ
Ἰουδαίους και Έλληνας τὴν κατὰ Χριστὸν ἀσπάζε
σθαι πολιτείαν. Καὶ δῆτ' ἀρξαμένη τὸ εὐσεβεῖν, εἰδώλων ἢ βωμῶν τε καὶ θυσιῶν οὐδαμῶς ἐπειράθη,
πλὴν ἐπὶ τοῦ δυσσεβοῦς Ἰουλιανοῦ· ὅπερ οὐδ᾽ ἐπὶ
βραχὺ προϊόν, ἀπέσβη καὶ διεῤῥύηκεν.
et porticus duas coctili latere in usum viatorum,
ut sub eis ambularent, projicit: aliaque insuper
multa ædificia animo simul et manu liberali ambitiose circumcirca excitat. Addit lavacra, et fontes
copiosarum et pellucidarum aquarum. Et cum
indigenas loci ejus, magnitudini tantæ urbis minus
sufficere videret; ædes maximas per plateas passim
exstruit, virisque et opibus et fama celebribus
incolendas attribuit, quos vel ex veteri Roma, vel
aliis ex gentibus eo pertraxerat. Tributaque et ad
structuram civibus, et in alimenta conolis, ut
copiis omnibus urbs ea abundaret atque cresceret,
designat. Amplam quoque curiam senatui ædificat.
519 urbemque ipsam novam Romam, et imperialem, nulla re ab altera illa differentem, nomi
nat. Et maxima profecto illa cepit incrementa, tum
conditoris pietate atque insigni erga Deum amore,
tum civium ipsorum religione, singularique ad
benignitatem et commiserationem propensione.
Tanta certe quidem ei inest da persuadendum, et
ad Christi fidem pertrahendum, vis et illecebra, ut
omnes fere et Judæos et Gentiles ad complectendum
Christianæ vitæ institutum alliciat. Et ex quo veram pietatem semel colere cœpit, nunquam aras,
sacrificia et cultum simulacrorum est experta, præterquam sub impio Juliano: quæ tamen
macula pauxillulum progressa, statim restincta diffluxit.
ΚΕΦΑΛ. ΜΘ.
Περὶ τῶν ἔργων, ναῶν οἰκοδομημάτων καὶ
στηλῶν καὶ οἴκων ἄλλων, ἃ ἐν τῇ πόλει
ένδον ἀνήγειρε.
Ὡς δὲ νεοπαγῇ πόλιν πολλοῖς μὲν καὶ ἄλλοις ταύ.
την γεραίρων ἦν Κωνσταντῖνος, ἀγάλμασί τε διαφό
ροις· ὰ τοὺς Ἑλλήνων νεώς καθαιρῶν ὡς ἀμνηστίαν ἐκείνοις τῆς πλάνης ποιῶν, ἐνταῦθα μετετίθει
τὰ ξόανα· λίθους δὲ τῶν διαφανῶν καὶ ὀρόφους καὶ
παστάδας καὶ κίονας, καὶ ἀλλ᾽ ἅττα θέας ἠξιωμένα,
καὶ ἔργα τέχνη τὴν φύσιν μιμούμενα, τοῖς ἐνταῦθα
γινομένοις ἀνῆκε. Πολλαὶ δὲ καὶ τῶν πόλεων τῷ βασιλεῖ χαριζόμεναι, τῇ τῆς θρησκείας μεταβολή, και
Θαιροῦσαι ἀνέπεμπον. Ἐν δὲ τῷ ἐπιλεγομένῳ ἐς
δεῦρο Κωνσταντινείῳ φόρῳ καὶ τὸν πορφυροῦν μέγι
στον κίονα ἀναστήσας, ὃν ἐκ Ρώμης ἠγάγετο, ἐπὶ
τούτῳ τὸν ἑαυτοῦ ἀνδριάντα ἀνίστα πεποιημέν
· νον χαλκοῦ· ἐν ᾧ καὶ χρύσεον μῆλον μέγιστον
τῇ δεξιᾷ κατέχων χειρὶ, ἐπάνω τον τίμιον κατεπήγνυ
σταυρόν, ἐπιγράψας ταῦτα· Σοὶ, Χριστέ ο Θεός,
παρατίθημι τὴν πόλιν ταύτην. Αψίσι δε στερο
δαῖς τέσσαρσι τὴν τοῦ στύλου περικύκλῳ βάσιν έδρα-
· σας, ὑποκάτω τῆς τοῦ στύλου βάσεως, τοὺς ιβ' κοφί
τους καὶ τὰς ζ' σπυρίδας, ἔτι δὲ καὶ τοὺς δ' ἄρτους,
οὺς εὐλογίας καταξιώσας Χριστὸς τὰ πλήθη διέθρεψεν.
Ἔτι δὲ καὶ τὴν τοῦ Νῶς ἀξίνην, ἡ τὴν κιβωτόν
ἐτεκτήνατο, αὐτὸς ἰδίαίς χερσὶν ὁ βασιλεὺς τῷ σφρα
γιστήρι σημάνας, κατέθετο· καὶ νῦν ἐς ἐμὲ τῇ πό
λει άσυλος θησαυρὸς παραμένουσι. Τόν γε μὴν που
ταμὸν Ίστρον, ός Δάνουβις προσηγόρευται ζεύξας
Sunt auctores qui propter malum istud aureum a Turcis Constantinopolitanam urbem Aureum malum dici putant.
CAPUT XLIX.
De operibus, templis, structuris, statuis et ædificiis
aliis quæ intra urbem exstruxit.
Urbem porro recens conditam, cum multis aliis
decoravit ornamentis, tum præcipue varii generis
simulacris et statuis: quas ex Gentilium templis
ideo solo æquatis, ut oblivionem erroris illis induceret, huc transtulit. His adjecit lapides luculentos, tectorum fastigia, porticus, columnas, aliaque quæcunque spectaculo digna essent. Multa
præterea opera arte naturam ipsam mulantia, ad
ea quæ ibi fiebant, aliunde eo misit. Multæ etiam
urbes religione mutata, templisque deorum direptis, simulacra, ut imperatori gralificarentur.
Constantinopolim perferenda curarunt. In foro
autem, quod nunc quoque Constantini dicitur,
Porphyrelicam et maximam illam columnam Roma
advectam stațuit, in qua statuam suam ex ære
factam collocavit, quæ dextra manu ingens aureum
malum continet atque ipsi malo veneranda
crux ab eo infixa, cum tali inscriptione: Tibi,
Christe Deus urbem hanc commendo. Quatuor
autem solidis firmisque absidis pulchre circumcirca basi columnæ fundata, sub ea ipsa basi duodecim cophiaos et septem sportas, nec non reliquias septem panum, quibus benedictione consecratis Christus multitudinem pavit: 520 præterea
dolabram Noæ, qua ille arcam construxit, manibus
ipse suis imperator, sigillo suo ea omnia obsi-
«In futuro Christi judicio nec absida gradatæ, nec cathedræ velatæ adhibebuntur.» (Augustin.)
Chapter LCaput L
col. 1327–1328page 387 of 392
Caput XLIX
PG 145:1327λιθίνη γεφύρᾳ, καὶ διαβὰς ἐκεῖθεν, τὸ ἐπ' ἐκείνῃ Σκυθικόν ὑποτάσσει, τοῦ σωτηριου όπλου πάλιν φανέντος ἐν οὐρανῷ, καὶ τὴν νίκην μνηστευσαμένου, καθὰ καὶ τὸ πρότερον. Ναοὺς δὲ τί χρὴ καὶ λέγειν, ὅσους ἀπανταχοῦ τῆς ἀνήγειρε Πρῶτος μὲν οὖν αὐτῷ οἰκείαις, ὡς γε ἔφημεν, διεγράφη χερσίν, ὁ ἐν τῷ Λατερνησίῳ, εἴτουν Παλλατίῳ τῆς Ῥώμης· ὁ δὴ Λατερνήσιον καὶ αὐτὸ ὁ αὐτὸς πολυτελῶς τε καὶ φιλοτίμως ἀνήγειρε, τῷ Χριστῷ ἀναθεὶς αὐτό. Ἐπὶ δὲ τούτῳ τῇ πόλει Νικομηδέων ἐν περιφανεῖ τόπῳ, ὃς Βραχίαι κλήσιν έσχε, τῶν ἁγίων δισμυρίων τὸν νεών, μεγαλοπρεπῶς ίδρυσεν. Ωσαύτως καὶ τὸ ἐν Αντιοχείᾳ τῇ πόλει ὀκτάγωνον κυριακόν. Ναὶ μὴν καὶ τῷ Δρεπάνῳ ἐν ᾧ καὶ γεγέννηται, εἰς τιμὴν τοῦ Λουκιανού του μάρτυρος, ᾠκοδόμει νεών ἕτερον. Τὴν δὲ πόλιν τὸ Δρέπανον ῾Ελενόπολιν, τὴν μητέρα Κυριακόν τιμών, προσηγόρευε. Νεὼς δὲ τρεῖς μεγίστους τῷ Σωτῆρι Χριστῷ ἀνετίθει· τὸν τῆς ἁγίας Σοφίας, τὸν τῆς ἁγίας Εἰρήνης, καὶ τὸν τῆς ἁγίας Δυνάμεως. Ἔτι δὲ καὶ τοῖς πανευφήμοις ᾿Αποστόλοις ἕτερον ἀνίστα· οἱ δὴ ἐσύστερον πρὸς τῶν ἔπειτα βασιλέων φιλοτίμως μετεσκεύασθησαν. Καὶ τῷ θείῳ δὲ Μω κίῳ, καὶ ᾿Ακακίῳ, και ᾿Αγαθονίκῳ τε, καὶ Μηνά τοῖς μάρτυσι, φιλότιμα μαρτύρια διεσκεύασεν. ΚΕΦΑΛ. Ν'. Περὶ τῶν ἐν τῷ ἀνάπλῳ διαπεπραγμένων αὐ τῷ· καὶ περὶ τῆς κατὰ τὸ Σωσθένιον ἱστορίας. ᾿Αλλὰ καὶ ἐν τῷ ἀνάπλῳ δε, καὶ ὅ Σωσθένιον ὁ χῶρος κλῆσιν ηὐμοίρησεν, τῷ ἀρχαγγέλῳ Μιχαὴλ ἑτέρους δύο περιφανεῖς νεὼς ἤγειρε, κατ' οὐδὲν τῶν ὅσα εἰς φιλοτιμίαν ἥκει βασιλικὴν λειπομένους. Ἐγὼ δὲ οὐκ ὀκνήσω μὴ τῇ ἱστορίᾳ ἐνθεῖναι καὶ τὸ τῆς οἰκοδομῆς αἴτιον τοῦ νεῶ, καὶ ὅπως Σωσθένιον τὴν κλῆσιν αὐχεῖ. Ἱστόρηται γὰρ ὡς οἱ παρ' Έλλησιν ᾿Αργοναύται, καὶ ἐπὶ τὸν ἀνάπλουν διαπεραιούμενοι, ληίζεσθαι καὶ ταύτην τὴν χώραν ἐπέβαλον. ᾿Αμύχου δὲ τηνικαῦτα κρατοῦντος, δείσαντες, ἔν τινι κατάλσῳ καὶ ἀγρίῳ πάνυ ἐκ τοῦ τῆς ὕλης ἀμφιλαφούς καταφεύγουσι τόπῳ· ὅπου δὲ κρυμτομένοις, δύνατ μις οὐρανόθεν προσπτᾶσα, εἰς εικασίαν ἀνεσταλμένη ἀνδρός, πτέρυγας δε οἷάπερ ἀετὸς τοῖς ὠμοις περιεβέβλητο, τὴν κατὰ τοῦ ᾿Αμύχου νίκην έχρη σεν οἱ δὲ καὶ κατακολουθήσαντες τῷ χρησμῷ, συμβολόντες ἐκείνῳ, τὴν νίκην ήραντο, σὺν τῷ σαρατῷ καὶ τὸν ᾿Αμυκον διαφθείραντες. Χάριν δι τῇ ὄψει ἀποτιννύντες, ἱερὸν καὶ ἀνδριάντα τῷ τόπῳ, οἷόσπερ ὁ φανείς ὤφθη, ἐξανιστᾶσι, Σωσθένιον τὸν χώρον κατονομάσαντες, ότιπερ σθένος λαβόντες Ανάπλους, προόχθυς,
gnata, reposuit. Quæ ad nostra usque tempora λιθίνη γεφύρᾳ, καὶ διαβὰς ἐκεῖθεν, τὸ ἐπ' ἐκείνῃ
etiamnum urbi ipsi intactus inviolatusque the- Σκυθικόν ὑποτάσσει, τοῦ σωτηριου όπλου πάλιν
saurus permanent. Istrum fluvium, qui Danubius φανέντος ἐν οὐρανῷ, καὶ τὴν νίκην μνηστευσαμένου,
quoque dicitur, ponte saxeo junxit: eoque trans- καθὰ καὶ τὸ πρότερον. Ναοὺς δὲ τί χρὴ καὶ λέγειν,
ito, Scythicam gentem, quæ ultra id flumen coluit, ὅσους ἀπανταχοῦ τῆς ἀνήγειρε; Πρῶτος μὲν οὖν
sibi subjugavit. Quo tempore ei denuo in cœlo αὐτῷ οἰκείαις, ὡς γε ἔφημεν, διεγράφη χερσίν, ὁ ἐν
salutifera illa armatura apparuit, victoriamque, τῷ Λατερνησίῳ, εἴτουν Παλλατίῳ τῆς Ῥώμης· ὁ
eam, sicuti et antea conciliavit. Templa porro δὴ Λατερνήσιον καὶ αὐτὸ ὁ αὐτὸς πολυτελῶς τε καὶ
quæ ubique terrarum ædificavit, quid attinet enu- φιλοτίμως ἀνήγειρε, τῷ Χριστῷ ἀναθεὶς αὐτό. Ἐπὶ
merare? Primum quidem manibus ipse suis, quemδὲ τούτῳ τῇ πόλει Νικομηδέων ἐν περιφανεῖ τόπῳ,
admodum diximus, Romæ in Lateranensi palatio ὃς Βραχίαι κλήσιν έσχε, τῶν ἁγίων δισμυρίων τὸν
describendo conformavit. Quod sane palatium ipse νεών, μεγαλοπρεπῶς ίδρυσεν. Ωσαύτως καὶ τὸ ἐν
quoque ingentibus impensis magnifice construxit, Αντιοχείᾳ τῇ πόλει ὀκτάγωνον κυριακόν. Ναὶ μὴν
et Christo sacravit. In urbe Nicomediensi, loco καὶ τῷ Δρεπάνῳ ἐν ᾧ καὶ γεγέννηται, εἰς τιμὴν τοῦ
illustri, cui Brachiæ nomen fuit, templum viginti Λουκιανού του μάρτυρος, ᾠκοδόμει νεών ἕτερον.
millium martyrum splendidum excitavit. Sicuti Τὴν δὲ πόλιν τὸ Δρέπανον ῾Ελενόπολιν, τὴν μητέρα
etiam Antiochiæ Κυριακόν seu Dominicum octogo- τιμών, προσηγόρευε. Νεὼς δὲ τρεῖς μεγίστους τῷ
num Drepani item ubi genitum est, in hono- Σωτῆρι Χριστῷ ἀνετίθει· τὸν τῆς ἁγίας Σοφίας,
rem Lnciani martyris delubrum aliud exstruxit: τὸν τῆς ἁγίας Εἰρήνης, καὶ τὸν τῆς ἁγίας Δυνάμεως.
eamque urbem, matri honorem deferens, Heleno- Ἔτι δὲ καὶ τοῖς πανευφήμοις ᾿Αποστόλοις ἕτερον
polium cognominavit. Tria quoque Constantinopoli ἀνίστα· οἱ δὴ ἐσύστερον πρὸς τῶν ἔπειτα βασιλέων
maxima templa Servatori Christo constructa dedi- φιλοτίμως μετεσκεύασθησαν. Καὶ τῷ θείῳ δὲ Μωcavit: sancta Sophia sive Sapientiæ, sanctæ Pacis, κίῳ, καὶ ᾿Ακακίῳ, και ᾿Αγαθονίκῳ τε, καὶ Μηνά
et sanctæ Virtutis. Insuper celeberrimis Apostolis τοῖς μάρτυσι, φιλότιμα μαρτύρια διεσκεύασεν.
templum quoque suum condidit. Eaque omnia deinceps etiam a successoribus imperatoribus magnifice sunt instructa atque ornata. Divo itidem Mocio, et Acacio, et Agathonico, et Menæ, martyribus, splendida martyria seu delubra ædificavit.
CAPUT L.
De structuris in trajectu ab eo constructis: et de eo
loco, qui Sosthenium dicitur, historia.
Περὶ τῶν ἐν τῷ ἀνάπλῳ διαπεπραγμένων αὐ·
τῷ· καὶ περὶ τῆς κατὰ τὸ Σωσθένιον ἱστορίας.
᾿Αλλὰ καὶ ἐν τῷ ἀνάπλῳ δε, καὶ ὅ Σωσθένιον ὁ
χῶρος κλῆσιν ηὐμοίρησεν, τῷ ἀρχαγγέλῳ Μιχαὴλ
ἑτέρους δύο περιφανεῖς νεὼς ἤγειρε, κατ' οὐδὲν τῶν
ὅσα εἰς φιλοτιμίαν ἥκει βασιλικὴν λειπομένους. Ἐγὼ
δὲ οὐκ ὀκνήσω μὴ τῇ ἱστορίᾳ ἐνθεῖναι καὶ τὸ τῆς
οἰκοδομῆς αἴτιον τοῦ νεῶ, καὶ ὅπως Σωσθένιον τὴν
κλῆσιν αὐχεῖ. Ἱστόρηται γὰρ ὡς οἱ παρ' Έλλησιν
᾿Αργοναύται, καὶ ἐπὶ τὸν ἀνάπλουν διαπεραιούμενοι,
ληίζεσθαι καὶ ταύτην τὴν χώραν ἐπέβαλον. ᾿Αμύχου
δὲ τηνικαῦτα κρατοῦντος, δείσαντες, ἔν τινι καταλ
σῳ καὶ ἀγρίῳ πάνυ ἐκ τοῦ τῆς ὕλης ἀμφιλαφούς
καταφεύγουσι τόπῳ· ὅπου δὲ κρυμτομένοις, δύνατ
μις οὐρανόθεν προσπτᾶσα, εἰς εικασίαν ἀνεσταλμέ
νη ἀνδρός, πτέρυγας δε οἷάπερ ἀετὸς τοῖς ὠμοις
περιεβέβλητο, τὴν κατὰ τοῦ ᾿Αμύχου νίκην έχρη
Sed et trajectu, et in loco eo qui Sosthe.
nium vocatur, ecclesias duas archangelo Michaeli exstruxit: in quibus splendide exornandis, ad imperialem magnificentiam nihil omisit.
Mihi vero molestum non fuerit, historiæ huic
inserere earum structurarum causam, et unde loco
ei Sosthenii nomen sit impositum. Memoriæ namque proditum est, Argonautas Græcorum cum ab
eum quoque locum pervenissent, 521 prædari
atque diripere regionem eam coepisse: et ad
Amyco, qui ibi rerum tum potiebatur, in fugam
versos, palantes in quemdam nemorosnm et incultum, propter densitatem arborum, locum profugisse ibique eis latitantibus, virtutem cœlitus
advenisse, viri specie, alas veluti aquilæ in humeris habentis, victoriamque adversus Amycum ora- σεν οἱ δὲ καὶ κατακολουθήσαντες τῷ χρησμῷ,
culo denuntiasse. Illos porro id secutos, cum illo
conflixisse, victoriam reportasse, ipsum una cum
copiis suis concidisse. Atque ut gratiam visioni ei
referrent, fanum eos et statuam, ea quæ eis apparuerat forma, in loco eo excitasse: nomenque
Drepanum, seu Drepana, Helenopolis dicta.
Sosthenium, locus trajeclui Constantinopolitabo, qui dicitur, e regione oppositus.
De duobus hisce sancti Michaelis templis,
Procopius Caesariensis sic scribit: «Littus utrumque ad Constantinopolim singulari pulchritudine
exornavit Justinianus. Templa duo archangelo
Michaeli, alterum ex adverso alteri, ad fretum
constructa fuere. Alterum in regione quæ dicitur
συμβολόντες ἐκείνῳ, τὴν νίκην ήραντο, σὺν τῷ
σαρατῷ καὶ τὸν ᾿Αμυκον διαφθείραντες. Χάριν δι
τῇ ὄψει ἀποτιννύντες, ἱερὸν καὶ ἀνδριάντα τῷ τόπῳ,
οἷόσπερ ὁ φανείς ὤφθη, ἐξανιστᾶσι, Σωσθένιον τὸν
χώρον κατονομάσαντες, ότιπερ σθένος λαβόντες
Ανάπλους, hoc est, transitus, sive trajectus, in
parte dextra Euxinum pontum navigare incipienti,
Alterum autem in littore huic opposito quem locum veteres προόχθυς, hoc est, promontorium,
propterea opinior quod longius a littore in fretum
procurrit, appellarunt. Hæc ipsa templa imperator Justinianus vi temporis deformata denuo ex
ipsis fundamentis restituit, structura admiranda.
col. 1329–1330page 388 of 392
PG 145:1329ἐκεῖ διεσώθησαν. Ὁ δῆτα ἐκτύπωμα κατά τινα χρείαν ὁ πανευφημος Κωνσταντῖνος δειών θεασάμενος, τοῖς περὶ αὐτὸν τὰ τῆς εἰκόνος διήγγελλε. Εχω πλαγείς δὲ τὸν χῶρον, τῷ τόπῳ παρέμεινεν. Ἐπεὶ δὲ καὶ ὕπνου ἐκάλει καιρός, ἐπιστᾶσα όψις εἰς ἐμφέρειαν τοῦ ἀγάλματος, Ἐγώ εἰμι, ἔλεγεν, ούτωσί Μιχαὴλ ὁ ἀρχιστράτηγος Κυρίου Σαβαώθ τῶν δυνάμεων, ὁ τῆς Χριστιανών πίστεως ἔφορος· ὁ καὶ σοὶ συνασπίσας κατὰ τῶν δυσ σεβών τυράννων ἀνισταμένῳ, οἷα δὴ πιστῷ καὶ γνησίῳ ἐκείνου θεράποντι. Διεγερθεὶς τοίνυν, τὸν χῶρον πρὸς τὸ εὐσχημότερον μεταρρύθμισε, πρὸς ἕω θυσιαστήριον πήξας βασιλικῇ καὶ φιλοτίμῳ χειρὶ, ἐπισημότατον δὴ μάλιστα καὶ ἀστοῖς καὶ ξένοις ἀπο φήνας τὸ τέμενος. Πεποίηκε δε αὐτὸ μάλιστα ἐκφανέστατον ταῖς ἑαυτοῦ ἐπιφανείαις ὁ ἀρχιστράτηγος. Οὐδεὶς γὰρ περιπετείᾳ δεινῇ, ἡ ἀφύκτῳ κινδύνῳ, ἢ πάθει ἀγνώστῳ, ἡ καὶ ἀνιάτοις νόσοις περιπεσών, ἐνταῦθα εὐξάμενος τῷ Θεῷ, οὐκ ἐκ τοῦ ῥᾴστου τὴν ἀπαλλαγὴν εὔρατο. ᾿Ακριβῶς καὶ γὰρ πεπίστευται ἐνθάδε ἐπιφαίνεσθαι Μιχαὴλ τὸν θεῖον ἀρχάγγελον, καὶ ἰάσιμον τὸν χῶρον ποιεῖν. Οἱ χάριν καὶ Μιχαήλιον ὁ τόπος τοῖς ἀρχαίοις ὠνόμαστο. Ο δ᾽ ἐπυθόμην ἐγὼ ἐκ παλαιοῦ Προβιανῷ γεγενῆσθαι τῷ ἐνα ταὐθαχώρῳ, ἰατρὸς δ᾽ ἦν οὗτος τῶν ἐν τοῖς βασιλείοις στρατευομένων, ἐρῶ. Πάθει γὰρ οὗτος ἁλοὺς χαλε πῷ ποδῶν ὀδυνωμένων αὐτῷ, τῷ διεστράφθαι τὰς ἁρμονίας χρόνω πολλῷ, ἐνταῦθα δὴ γενόμενος, θείᾳ ὄψει του πάθους θᾶττον ἀπήλλακται. Ἐπεὶ δ᾽ ελλη νίζων τὰ ἡμέτερα κατασπάζετο, τὰ μὲν ἄλλα τῆς θρησκείας, ἔλεγεν, ἀμωσγέπως πιθανά γε εἶναι δου κεῖ· ἀπηξίου γε μὴν πάμπαν προσίεσθαι αἴτιον σωτηρίας γενέσθαι τὸν θεῖον σταυρόν. Οὕτω δε γνώμης ἔχοντι σφαλερῶς, ἐπιστᾶσα ὄψις σημεῖον τι σταυρικὸν ἐπεδείκνυ, τῆς ἐκείνης ἐκκλησίας τῷ ἱερῷ θυσιαστηρίῳ ἀνακείμενον· διαρρήδην τε ἀπε φαίνετο, ἀφ' οὗ Χριστὸν σταυρωθῆναι, τῶν ὅσα εἰς ὄνησιν τοῦ τῶν ἀνθρώπων γένους, κοινῇ τε καὶ ἰδίᾳ ἐγένετο, μηδέν τι τέλος αἴσιον σχεῖν δίχα τῆς τοῦ σεβασμίου ξύλου τούτου δυνάμεως μήτ' ἐν ἀγγέλοις, μήτ' ἐν τοῖς καλοῖς τε καὶ ἀγαθοῖς, καὶ ὅσοις τῶν ἀνδρῶν τὸ θεοφιλές μεμαρτύρηται. Ὁ δὲ πειθόμεν νος μετεβέβλητο. Ταῦτα μὲν οὕτως· κεῖται δ' ὁ χῶρος οὗτος ἐν δεξιᾷ ἐκ Πόντου εἰς Κωνσταντινούπολιν καταπλέοντι, διεστὼς τῷ πλωτῆρι ἀμφὶ λ' στάδια καὶ ἐ· ἑβδομήκοντα δὲ καὶ πρὸς κύκλῳ περιοδεύοντι τὸν διὰ μέσου πορθμόν. Τῆς ἴσης δε χάριτος μετέχει καὶ ὁ ἐν τῷ ἀνάπλῳ τοῦ ἀρχαγγέλου νεώς. Οἱ δ' Αργοναύται τῷ Εὐξείνῳ προσβαλόντες, τὸν Αἰήτην φεύγοντες διὰ τὸ χρυσόμαλλον δέρας, οὐ τὴν αὐτὸν ἐπανιόντες πεποίηνται· τὴν δὲ ὑπὲρ Σκύθας περαιωθέντες θάλασσαν, διὰ τῶν τῇδε ποταμῶν, εἰς τὰ Ἰταλῶν όρια παρεγένοντο. Ενθα παρακεχειμακότες, Ημον λεγομένην πόλιν ἀνέστησαν. Θέρους δὲ ἐπιγενομένου, συμπραξάντων τῶν ἐπιχωρίων, μηχαναῖς τισιν έλκοντες τὴν ᾿Αργώ διὰ γῆς, ἀμφὶ τετρακόσια στάδια ἐπὶ τὸν ποταμὸν, ὃς ῎Ακυλις ἔσχεν ὄνομα, ήγαγον· ὅς τῷ Ηριδανῷ συμβάλλει. Ο δ' Ηριδανός εἰς τὴν κατὰ Ἰταλούς
ECCLESIASTICA HISTORIE LIB. VII.
ἐκεῖ διεσώθησαν. Ὁ δῆτα ἐκτύπωμα κατά τινα regioni Sosthenium indidisse, quod scilicet robore
χρείαν ὁ πανευφημος Κωνσταντῖνος δειών θεασάμε
νος, τοῖς περὶ αὐτὸν τὰ τῆς εἰκόνος διήγγελλε. Εχω
πλαγείς δὲ τὸν χῶρον, τῷ τόπῳ παρέμεινεν. Ἐπεὶ
δὲ καὶ ὕπνου ἐκάλει καιρός, ἐπιστᾶσα όψις εἰς ἐμφέ
ρειαν τοῦ ἀγάλματος, Ἐγώ εἰμι, ἔλεγεν, ούτωσί
Μιχαὴλ ὁ ἀρχιστράτηγος Κυρίου Σαβαώθ
τῶν δυνάμεων, ὁ τῆς Χριστιανών πίστεως
ἔφορος· ὁ καὶ σοὶ συνασπίσας κατὰ τῶν δυσ
σεβών τυράννων ἀνισταμένῳ, οἷα δὴ πιστῷ
καὶ γνησίῳ ἐκείνου θεράποντι. Διεγερθεὶς τοίνυν,
τὸν χῶρον πρὸς τὸ εὐσχημότερον μεταρρύθμισε, πρὸς
ἕω θυσιαστήριον πήξας βασιλικῇ καὶ φιλοτίμῳ χειρὶ,
ἐπισημότατον δὴ μάλιστα καὶ ἀστοῖς καὶ ξένοις ἀπο
φήνας τὸ τέμενος. Πεποίηκε δε αὐτὸ μάλιστα ἐκφανέστατον ταῖς ἑαυτοῦ ἐπιφανείαις ὁ ἀρχιστράτηγος.
Οὐδεὶς γὰρ περιπετείᾳ δεινῇ, ἡ ἀφύκτῳ κινδύνῳ,
ἢ πάθει ἀγνώστῳ, ἡ καὶ ἀνιάτοις νόσοις περιπεσών,
ἐνταῦθα εὐξάμενος τῷ Θεῷ, οὐκ ἐκ τοῦ ῥᾴστου τὴν
ἀπαλλαγὴν εὔρατο. ᾿Ακριβῶς καὶ γὰρ πεπίστευται
ἐνθάδε ἐπιφαίνεσθαι Μιχαὴλ τὸν θεῖον ἀρχάγγελον,
καὶ ἰάσιμον τὸν χῶρον ποιεῖν. Οἱ χάριν καὶ Μιχαή
λιον ὁ τόπος τοῖς ἀρχαίοις ὠνόμαστο. Ο δ᾽ ἐπυθό·
μην ἐγὼ ἐκ παλαιοῦ Προβιανῷ γεγενῆσθαι τῷ ἐνα
ταὐθαχώρῳ, ἰατρὸς δ᾽ ἦν οὗτος τῶν ἐν τοῖς βασιλείοις
στρατευομένων, ἐρῶ. Πάθει γὰρ οὗτος ἁλοὺς χαλεπῷ ποδῶν ὀδυνωμένων αὐτῷ, τῷ διεστράφθαι τὰς
ἁρμονίας χρόνω πολλῷ, ἐνταῦθα δὴ γενόμενος, θείᾳ
ὄψει του πάθους θᾶττον ἀπήλλακται. Ἐπεὶ δ᾽ ελλη
νίζων τὰ ἡμέτερα κατασπάζετο, τὰ μὲν ἄλλα τῆς
θρησκείας, ἔλεγεν, ἀμωσγέπως πιθανά γε εἶναι δου
κεῖ· ἀπηξίου γε μὴν πάμπαν προσίεσθαι αἴτιον
σωτηρίας γενέσθαι τὸν θεῖον σταυρόν. Οὕτω δε
γνώμης ἔχοντι σφαλερῶς, ἐπιστᾶσα ὄψις σημεῖον τι
σταυρικὸν ἐπεδείκνυ, τῆς ἐκείνης ἐκκλησίας τῷ
ἱερῷ θυσιαστηρίῳ ἀνακείμενον· διαρρήδην τε ἀπε
φαίνετο, ἀφ' οὗ Χριστὸν σταυρωθῆναι, τῶν ὅσα εἰς
ὄνησιν τοῦ τῶν ἀνθρώπων γένους, κοινῇ τε καὶ ἰδίᾳ
ἐγένετο, μηδέν τι τέλος αἴσιον σχεῖν δίχα τῆς τοῦ
σεβασμίου ξύλου τούτου δυνάμεως μήτ' ἐν ἀγγέλοις,
μήτ' ἐν τοῖς καλοῖς τε καὶ ἀγαθοῖς, καὶ ὅσοις τῶν
ἀνδρῶν τὸ θεοφιλές μεμαρτύρηται. Ὁ δὲ πειθόμεν
νος μετεβέβλητο. Ταῦτα μὲν οὕτως· κεῖται δ' ὁ
χῶρος οὗτος ἐν δεξιᾷ ἐκ Πόντου εἰς Κωνσταντινού
πολιν καταπλέοντι, διεστὼς τῷ πλωτῆρι ἀμφὶ λ'
στάδια καὶ ἐ· ἑβδομήκοντα δὲ καὶ πρὸς κύκλῳ περιοδεύοντι τὸν διὰ μέσου πορθμόν. Τῆς ἴσης δε
χάριτος μετέχει καὶ ὁ ἐν τῷ ἀνάπλῳ τοῦ ἀρχαγγέ
λου νεώς. Οἱ δ' Αργοναύται τῷ Εὐξείνῳ προσβαλόντες, τὸν Αἰήτην φεύγοντες διὰ τὸ χρυσόμαλλον
δέρας, οὐ τὴν αὐτὸν ἐπανιόντες πεποίηνται· τὴν δὲ
ὑπὲρ Σκύθας περαιωθέντες θάλασσαν, διὰ τῶν
τῇδε ποταμῶν, εἰς τὰ Ἰταλῶν όρια παρεγένοντο.
Ενθα παρακεχειμακότες, Ημον λεγομένην πόλιν
ἀνέστησαν. Θέρους δὲ ἐπιγενομένου, συμπραξάντων
τῶν ἐπιχωρίων, μηχαναῖς τισιν έλκοντες τὴν ᾿Αργώ
διὰ γῆς, ἀμφὶ τετρακόσια στάδια ἐπὶ τὸν ποταμὸν,
ὃς ῎Ακυλις ἔσχεν ὄνομα, ήγαγον· ὅς τῷ Ηριδανῷ
συμβάλλει. Ο δ' Ηριδανός εἰς τὴν κατὰ Ἰταλούς
ibi accepto salvi evasissent. Eam statuam laudatissimus princeps Constantinus, cum in eam oram
necessaria de causa divertens vidisset, familiaribus comitibusque suis rem talem exposuit: regionemque eam cum stupore admiratus, ibi mansit.
Somni porro capiendi tempore assistens illi visio
statum ejus similitudine: Ego, inquit, sic sum
Michael magister militiæ Domini Sabaoth virtutum,
Christianorum fidei tutor; qui tibi contra impios
tyrannos belligeranti, fideli et dilecto illius ministro, auxiliaria arma contuli. Itaque e somno exci
tatus, regionem eam pulcherrime excoluit, et ara
imperiali, magnificaque manu et liberalitate in
parte Orientali constructa, celeberrimum id templum civibus simul et advenis reddidit. Maxime
tamen sacram eam ædem apparitionibus suis illustravit archangelus. Nullus enim gravi quopiam
casu, aut ineluctabili periculo, aut egritudine incognita, morbo denique incurabili circumventus,
qui ibi Deum orans imploraverit, non facile opem
et auxilium iuvenit. Et certo satis creditur, divum
Michaelem archangelum apparere ibi solitum, salutiferum eum efficere locum: cujus rei gratia, ab
antiquis etiam Michaelium est vocatus. Sed enim
quod antiquitus eo loco Probiano accidisse, qui
medicus in imperatoria cohorte militavit, audivi,
dicam. Gravi is correptus erat morbo, ex pedibus
admodum laborans, juncturis connexionibusque
eorum longo tempore distortis. Cæterum ægritudine tali, visione divina in eo templo prorsus est
liberatus. Hic porro, quod Græca superstitione
imbutus, ad Christianam pietatem transierat, alia
quidem religionis nostræ quodammodo credibilia
atque probabilia esse dicebat: 522 Crucem autem divinam salutis causam esse, omnino non
admittebat. Atque in hac illi sententia periculose
satis perseveranti, archangeli visio assistens, crucis signum, quod in sacro ecclesiæ ejus altari collocatum fuerat, exhibuit: disertisque verbis ostendit, ex quo tempore Christus sit crucifixus, nullam
esse rem quæ opitulari generi humano privatim et
publie, finemque debitum et effectum consequi,
absque venerandi hujus ligni virtute possit, neque
apud angelos, neque apud pios sanctosque, quicunque veri in Deum amoris testimonium obtinerent, homines. Qua persuasione saniorem ille
mentem recepit. Hæc hactenus. Ora autem hac,
ad dextram partem, ex Ponto Constantinopolim
naviganti, consistit, circiter stadia triginta duinqne ab ea, maritimo itinere: septuaginta vero
insuper pedibus fretum, quod in medio est, circumeunti distans. Eamdem vim et gratiam quoque
habet archangeli delubrum, quod in ipso, quem
diximus, trajectu est. Verumenimvero Argonautas,
ut in Pontum Euxinum pervenere, Œtem propter
vellus aureum direptum fugientes, non eadem qua
prius usi erant navigatione, in Græciam rediere:
sed mari quod supra Scythas est transmisso, per
col. 1331–1332page 389 of 392
PG 145:1331θάλασσαν τὰς ἐκβολὰς ἔχει. Ταῦτα μὲν οὕτως. Μυ ρίους δὲ καὶ ἄλλους ἀπανταχοῦ ἐγείρων ὁ Κωνσταντῖνος νεώς, καὶ ἀλλ᾽ ἄττα θεοφιλείας ἔργα διαπραττόμενος, σπουδὴν ὅτι πλείστην μάλιστα τὸ κατὰ Χριστὸν αὐξάνεσθαι δόγμα καὶ εἰς ὅσην γῆν ὁ ἥλιος ἐφορᾷ, διατρέχειν ἐτίθει. Ο δὲ καὶ κατὰ σκοπόν ἐκείνῳ ἐκβαῖνον καθεωρᾶτο. Βαθεῖα τε εἰρήνη τοῖς Χριστιανῶν ἐπεχόρευε πράγμασι, τῶν σκανδάλων πάντων ἐκποδὼν ὡς τάχος γεγενημένων. Εγώ δε ἤδη καὶ τῇ ἑβδομῃ τῶν ἱστοριῶν ἐπιθήσω τὸ τέλος, χρόνον ἐτῶν περιεχούσῃ ἔκτον τε καὶ εἰκοστόν· ὧν τὰ μὲν εἴκοσι Διοκλητιανὸς καὶ Μαξιμιανὸς ὁ Ερ κούλλιος ήρξαν· τὰ δὲ ἐπὶ τούτοις ἐξ οἱ περὶ Μαξιμῖνον τὸν Γαλέριον, Μαξέντιον τε καὶ Λικίνιον ἐτυράννησαν. Εν οἷς ἔτεσι καὶ ὁ μέγας μὲν ἐβασίλευε Κωνσταντίνος περί τε τὰς Γαλλίας καὶ Ῥωμην, οὔπω μόναρχος αναγορευθείς. "Α δὴ ἐξ ἔτη τινές τοῖς περὶ Διοκλητιανόν τυράννοις ἀνατιθέασι· τινὲς δὲ καὶ μᾶλλον τῷ θείῳ περιγράφουσι Κωνσταντίνῳ, ὥσπερ δὴ καὶ ἡμεῖς· ἂν καὶ ὑφαιρουμένων, συμ βαίνει κς' εἶναι τὰ ἔτη αὐτοῦ· ἐν οἷς καθαρῶς μετὰ τὴν τῶν τυράννων κατάλυσιν μόναρχος ἦρθη· καὶ 523 τὴν Ἑσπέραν λιπών, εἰς τὴν Εω μετεχώρει κατὰ τὰ ἐν Νικομηδείᾳ ἀνάκτορα· εἶτα διὰ μελέτης αὐτῷ καὶ τὴν ἐπώνυμον πόλιν ἐγείρειν ἐγένετο· ὁπηνίκα κόσμου μὲν ἔτος, εωιέ, ἀπὸ δὲ τῆς θείας τοῦ Κυρίου γεννήσεως τριακοσιοστὸν καὶ δέκατον ἐπεραίνετο.
flumina quæ ibi sunt ad Italiæ Gnes appulere: atque θάλασσαν τὰς ἐκβολὰς ἔχει. Ταῦτα μὲν οὕτως. Μυ
ρίους δὲ καὶ ἄλλους ἀπανταχοῦ ἐγείρων ὁ Κωνσταν
τίνος νεώς, καὶ ἀλλ᾽ ἄττα θεοφιλείας ἔργα διαπρατ
τόμενος, σπουδὴν ὅτι πλείστην μάλιστα τὸ κατὰ
Χριστὸν αὐξάνεσθαι δόγμα καὶ εἰς ὅσην γῆν ὁ ἥλιος
ἐφορᾷ, διατρέχειν ἐτίθει. Ο δὲ καὶ κατὰ σκοπόν
ἐκείνῳ ἐκβαῖνον καθεωρᾶτο. Βαθεῖα τε εἰρήνη τοῖς
Χριστιανῶν ἐπεχόρευε πράγμασι, τῶν σκανδάλων
πάντων ἐκποδὼν ὡς τάχος γεγενημένων. Εγώ δε
ἤδη καὶ τῇ ἑβδομῃ τῶν ἱστοριῶν ἐπιθήσω τὸ τέλος,
χρόνον ἐτῶν περιεχούσῃ ἔκτον τε καὶ εἰκοστόν· ὧν
τὰ μὲν εἴκοσι Διοκλητιανὸς καὶ Μαξιμιανὸς ὁ Ερκούλλιος ήρξαν· τὰ δὲ ἐπὶ τούτοις ἐξ οἱ περὶ Μα
ξιμῖνον τὸν Γαλέριον, Μαξέντιον τε καὶ Λικίνιον
ἐτυράννησαν. Εν οἷς ἔτεσι καὶ ὁ μέγας μὲν ἐβασίλευε
ibi hybernantes, Emum oppidum condiderunt.
Estate deinde proxima, adjuvantibus ejus regionis
incolis, machinis quibusdam Argo navem ad quadringenta stadia terra trahentes, ad fluvium cui
Acylis nomen erat, Eridanum influentem, perduxerunt. Eridanus vero ipse in mare, quod
Italiam alluit, provolvitur. De his autem satis.
Quamplurima sane alia quoque templa ubique
Constantinus construxit aliaque omnis generis veræ pietatis opera perfecit: illud maxime
studio habens, ut Christianæ religionis professio
per terras omnes quas sol illustrat, propagaretur.
Id quod ei ex sententia succedere perspectum est.
Pax certe optata Christianorum rebus, scandalis
impedimentisque omnibus celerrime sublatis, af- Κωνσταντίνος περί τε τὰς Γαλλίας καὶ Ῥωμην,
fulsit. Sed jam tempus est, ut suus quoque septimo οὔπω μόναρχος αναγορευθείς. "Α δὴ ἐξ ἔτη τινές
huic libro historiarum imponatur fiuis, viginti τοῖς περὶ Διοκλητιανόν τυράννοις ἀνατιθέασι· τινὲς
et sex complectenti annos: quorum sane viginti δὲ καὶ μᾶλλον τῷ θείῳ περιγράφουσι Κωνσταντίνῳ,
Diocletianus et Maximianus Herculius in imperio ὥσπερ δὴ καὶ ἡμεῖς· ἂν καὶ ὑφαιρουμένων, συμ
peregerunt reliquis sex Gallerius Maximinus, βαίνει κς' εἶναι τὰ ἔτη αὐτοῦ· ἐν οἷς καθαρῶς μετὰ
Maxentius, et Licinius tyrannidem exercuerunt. τὴν τῶν τυράννων κατάλυσιν μόναρχος ἦρθη· καὶ
523 Quibus etiam magnus Constantinus in Gal- τὴν Ἑσπέραν λιπών, εἰς τὴν Εω μετεχώρει κατὰ τὰ
liis nondum Augustus salutatus, et in urbe Roma ἐν Νικομηδείᾳ ἀνάκτορα· εἶτα διὰ μελέτης αὐτῷ
rerum summæ præfuit. Quos annos nonnulli Dio- καὶ τὴν ἐπώνυμον πόλιν ἐγείρειν ἐγένετο· ὁπηνίκα
cletiano tyranno contribuunt: alii vero potius divo κόσμου μὲν ἔτος, εωιέ, ἀπὸ δὲ τῆς θείας τοῦ Κυρίου
Constantino, sicuti et nos, adscribunt. Atque iis γεννήσεως τριακοσιοστὸν καὶ δέκατον ἐπεραίνετο.
subtractis, reliqui fiunt viginti sex anni ejus quibus post tyrannorum eversionem solus ipse et
unus princeps sincere ac rite imperium administravit. Et Occidente relicto, in Orientis, quod
Nicomediæ fuit, imperiale palatium est profectus, et deinceps magno etiam studio urbem sibi cognominem condidit. Quo tempore a condito orbe fuit annus quinquies millesimus octingentesimus decimus quintus a Christi nativitate trecentesimus decimus.
Plinius libro tertio, cap. 18: «Argo navis
flumine in mare Adriaticum descendit, nec procul
Tergeste. Nec jam constat quo flumine. Humeris
trajectam Alpes, diligentiores tradunt. Subiisse
autem Istro, dein Sao, dein Nauporto, cui nomen
ex ea causa est, inter Æmonam Alpesque exorienti.
«Utcunque Constantinus optimus princeps
et Christianissimus fuerit, de eo tamen a quibusdam sic memoriæ proditum, ut decem primos
annos præstantissimus diceretur, duodecim sequentibus latro, decem novissimis pupillus, ob
immodicas largitiones.» (Egnat).
Secundum alios, viginti duos.
Licinio postremum oppresso, Constantinus
solus imperavit annis 26, cum Licinio et Maximino
(Maxentium omitto) circiter annos 6. Ante hos
Constans Chlorus, Constantini pater, et Gallerius
Maximinus, postquam Diocletianus et Maximianus
purpuram posuere, annos fere 4; quo isti simul 6, Diocletianus solus annos 4.
Secundum neotericos, 4294.
Ecclesiastical History, Books XVIIIHistoriae Ecclesiasticae Libri XVIII
col. 1057–1058page 390 of 392
tne uv Exóhus ^, Bovióncvos 8S xdvu xacelv ) sy vópow, oix elit, vi Tate dip£patg uev Bebov- Juou£vot, &XÀ', « "Y rb «à axoryefa. coU xósyo0, » iva. ivepidn piov cobz 9 wel Exi co vÓpa eilioviag mposf,sw. MA rapayDds 8b ei ys ix c6O ixoLoU- Üuy Pmicpont. xoY obxovápot vooüvcut và Gcotyzix. llgüsoy piv yàp «hw végov épeüetg ? taitpomov vosto, (ozep xal madisyuyów, obji vadra" Émitva ck; wwupmyíus, xoi và Má6Oxva, causa eimi. "AXMog ^2, xal Già rà Ex miptossiai &mocrüsxi vou vipos, xe ivepipat abvolic, voa ovo; cine, s- nep xal zgotiy Éet pidoàov áefEci. Tivkg b oxotysta, thv axoryzubEr, xal cidavtoycxbs. vópov Evinsav, */"Osc b E0n cb zi pou x60 y póvou, £&améacct- Acv 6 ÉBche zv Ylày advoD vrvápzvov ix uvae, . qeópevoy mb vápav, iva obs Dnb- vigo igaqo- | pásq, Uv ci vicüeciav ánckátojev. 1 Téoz piv v3y vimos bvreg Orb voupnvizs usv xat Xá6Gaza * üxe 8b Tcv 0 Ooptep£vos xxtpbs ijs aapxiiattas «00 Xpistoü, üzz máv elüo; xaxlas "* QteteMoüsa d] qU- €i T] &yÜpumtvr tüctvo Üepamstaz, « EGanéaveule shy Yiby acci à 8sbg a (vasséoctr, miEvnets AAÓst) t Tevéusvov, y ob els Gk voyatbs, fva py máp- v&sv cüpuiV oi A&yovess, Gs Orx au vos ^fe llap- üévou. GreMstv sov. Káptov xz2à qavzaatzv mávsto; * GXX, € Ex vuveixógt ) vovtiottv, ix vhg ololaz abzne cüpa Aa6Óvta, xol xapmbv vex vhs xoüíag alie. "Eyfvero 0b üxb vipov, mepvstnfislz x2 ce- Mag mávz, [V bxtbo vho xasápue qrVÓptvog, pls téxyopderq. Ado 0b xoroptipasá qr: vfis cap c xüsete vo) Xpurzoo * ó «e LGavopásat fjpde x vie &90 vàgou xatápae, wuX vh ümoboUua: shy vlolieaiav. € "Amoxóbcpev » Bb, eme, Gstxvüg &vufev xoi 8E Exo yyeMag dgscopémy vaücny div, et xal ui tGl- Loco Già ck vnda. Kal dp wal démarre clon i A6patg ox)mpovouía, t viufsata Ey, "O vàpyoc xàAmpovopet. t "Ost 8é Exe vio), ECaméasetev 0 Gcbg «b Ilveo- pa oU Yioó abwug Ej vade xcpBÍuty ÜyGv, xpáQov* "A663 8 llaxíp. "fave ooz£xt cl doblo;, àXAX vidz * sl b vibe, x«l xhnpovópog" xinpovógos piv cuj, owyXinpevipog üb Xproro. » Dlóüsv, moi, 8v üzt visoüssiag duÜnpev; AziBere piv aürb al mpósspov, Oze Pbeitev $ude Xpurrby ivBeDopidvogs, ] Bg Estty Ylóc * Gclxvusc Ob xol vüv, &x x09 c5 Mycüya. duds Aoi, 6 mapuaxevá(s: jpüg Tlaxépx xoiziv by Beh, tv xap&iiy djpov dartópevoy 6vBdto, xal xaivonQsTi;. Tobso 8 obx àv &vivevo, el pi vivtc- clar i£u)Unuev, "axe Emti ioi boptv xal xÀngo- vópo: o) *üv vuyóvwuy mpzyuéxuy, dJAà vüv co) toU, xal sup pepiotal vo Movoyevoüe, i mde ** Boolot ytvópe0a, xal &üsoüpev «hv vloevfisacav didis nios, vi véptp mposéyovie; ; À quidem Dominus, a;nstolus Oinnipotentis, ail He- braos est missus, humilioris summissionis gratia Paulus, vt qui ad gentes legatis esset, non scribit &e Hebreorum apostolum, tum quod eo honore Domino cedat, tum quod ex abundanti, eum gene iium preco et apostolus sit, etiam ad. Hebreos: Epistolani mittat. De Evangeliorum ordine autem, Sici a vetustioribus accepit, $34. primum ea edita esse dicit, que genealogias persequuntur. Marci autem Evangelium ejusmodi dispositione atque occasione seriptum : Cum Petrus Evangelium viva voce pradicasset, sectatores ejus et familiares, qui plures. fuere, Marcum, comitem ejus sedalum, dictorumque ejus vim et. virtutem teneutem, hór- 1303 esse,.n1 coneionex illius iu seriptum referret : 1 i4 eum ita fecisse, librumque eum illis dedisse. Rursus de Tertulliano et Cuio, ecclesiasticis. seri- ptoribus. Eadem tempestate et Tertullianus, quem antea diximus, presbyter post Vietorem et Apollonium Komanis secensetur : Carthagine jn. África. ortus, patre eenturione Proconsulari, Hic, acer et inge- niosus admodum, ub Severo maxime floruit ,-et , multos condidit libros. De quo et Paulus a Cou "eordia, lialus, meworis mandavit, vidisse. se etiamnum juvenem, Rome beatissimi Cypriarii notarium superstitem, jum graudzevumi :; atque ex eo audivisse, nullam fere diem praeterire passum esse Cyprianum sine Tertulliani lectione, identi- dem verba ista usurpautem , Cedo magistrum , Tertullianum videlicet, designando. Is ad slatam mediauque atatem, in Lcclesia catholica presbyter, plura adversus Montani dógma couseripsit. Postca. vero in ilius delapsus errorem plures rursum libros pro illo composuit. Ip quibus novz etiam prophetize mentiorem facit, eamque ob causam et peculiarem Contra Ecclesiam catholicum. librum edidit. Scripsit alium quoque De pudicitia; alium ) De monogamia. Mew De persecutione; alium De jejunio ; praterea De eastasi seu conslernalione libros sex : 3385 septimum adversus Apollonimu, et plures alios. Vixit autem ad etatem deerepitauf. Floruit quoque sub Zephyrino Romse episcopo Caius, Antonino Severi lilio imperante. 1s adversus Proclum , Moutani studiosum , dissertationom eo. piosissimam compostit, lemerarize audaeite et novas prophetia pomine euin argueus : if quo volum ne Vredecim (artum divi Pauli Epistolas uumerat, Qui enim ad Hebrxos est, decimam quartam, negat esse Pauli germanam : illud addens, cam etiim a Komanis usque ad presens pom esse pro divini Pauli Epistola habitam. Hxe quoque de his dieta sulliciant. uu
col. 1139–1140page 391 of 392
€tpro eo quod Amen, reversuros scilicel se ad Cornelium profltentes, dicere debebant, minime se redituros dixerunt, Hujus fraudem, malignita- lem, et cacoethes hxresis, Maximus presbyter, et Urbanus, quibis liberrime proChristodecerlarunt, et. ingentem gloriam ex confessione repertarunt, prie:erea Sidoniuset Celerinus,qui in eodem | stadio decurrerunt, primi deprehenderunt : priinique cum €0 congressi, de eo Lriumphum in Ecelosia egerunt, Ex eis autem qui suffragio et consecratione 5wa Novatum episcopum ordinarant, unus non longe post ad Ecclesiam reversus, €rimine per poe- nitentiam et ]uetum abolito, rec«plus quidem, sed laici tantum ei concessa sors est, ac im episcopo- rum eorum locum olii sunt suffeeti.
col. 1141–1142page 392 of 392
Vario lectioues. * συγκροτοῦνται 0. C5 ἑαυτοὺς ἀλλέλοι- sio 91 ἔστν προθυμίαν υ. Ν᾽ εἰ καὶ. MISSED: AMEN NEAN NER IRR NEST NROR ETT S NAI ol Lea uus iur. Unde otiam pleraque de ineptiis et detestalionibus ejus in mastram hanc transtuliuus histo- riam. & tun tibi vilio minime vertetur, tum: castigatio massime laudi erit. Quod si illus. parum tibi obse- ipsius. anima servans, servato. Valere ie, quute- De syuodis. Rowe et iu. Alrica coactis qug heresim Novuti damnarunt, Novatus autem animi arrogantia transversim actus, propalam et impudenter magma libertaie pred:cans docebat, nullam esse salutis spem. reli- quam eis qui persceutionum temporibus lapsi esset, quamvis onmia quie ail legitimam et veram. perti- ment conversiomem et confessionem, perfecerint. Nee contetnnendam ad se pertraxerat. atque colle- ! gerat militudinem, et plures ex viris. celebrihus ejus sequebantur errorem : qui per inflatas eorum mentes, Galharos et puros seipsos vocabant, a duce et imperatüre diabolíci examinis Novato. turpiter eL impure ducti. Talem autem Ecclesi eladem la iius serpentem, cum ecclesiarum antistites, in pri- mis vero Romang Cornelius, et Carthaginensis. iu Africa (1) Cyprianus, (nondum enim sacro. marty- rio coronatus fuerat) episcopi viderent, ille quidem Tome, hic autein Carthagine synodos et conventus minos egere : jm quibus seragimti fuere epi- $copi (2), presbyteri autem et diacoui longe plures. Celebrata quoque alia seorsim in multis. loris. et provinciis concilia : quorum. omnium cateulo wm , decretum est, Novatum (3) quidem. adlierentesque " ei episcopos, el quicunque preterea. inbumaniore sententia opinionem illorum comprobarent, ab Ecclesia praseribendos prorsus , lapsos autem fra- tres admittendos, liumaniterque tractandos | esse, eondignos penitentia exhibentes fructus. Satis lioc ostendunt Roman synodi, atque etiam eorum qui ante eam in ltalia et Africa. (in qua saerorum sn- tistes, ut. diximus, Cyprianus fuit) eoaeti. sunt, conventuum acia et deereta : nec non. Cornelii Ro- mani episcopi, atque. etiam Cypriani, aliorumque qui cum eo fuere episcoporum Latine composita Scripta, certo «onflriantia, omnibus tum visus: esse, nb eL lapsis im persecnlione subvenirelur, debitimque auxilium iuertiretur, et auctor. lie D resis, ila ut par eral, unà. cum omnibus seclato ribus suis per excommuniealionem proscriberetur. Exstat aliud quoque scriptum Cornelii (4), in quovo piose conventus consulta exponuntur ; 395 «liud item, quod ad Fabianum Antiochenum episcopum eat datum, ini quo res Novati una cum ipso describun-
Continue reading PG 145: Index Rerum et Verborum →≣ entire volume