Diplomatic text · vision-corrected transcription of the Migne scan (complete), over scholarios OCR (cleaned, language-split) — PG column chips mark the printed columns.
Editor's NoticeMonitum Editorum
col. 279–280page 1 of 38
PG 150:279ἡμῖν καυχάσθαι, εἰ μὴ ἐν τῷ σταυρῷ τοῦ Κυ τιπαραταξώμεθα πρὸς αὐτοὺς, καὶ ἀποδυσώμεθα, ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν· ᾧ ἡ δόξα Αμήν. ρίου. Πάντα προθύμως τὰ τούτου προστάγματα ἐκτελέσωμεν. Εχομεν γὰρ καὶ ἡμεῖς διώκτας πι κρούς, τοὺς ἀκράτους καὶ ὁρατούς, ἐχθροὺς καὶ πολεμίους, θορυβοῦντας ἡμᾶς καθ᾿ ἑκάστην, καὶ λυποῦντας καὶ ἐκταράττοντας, καὶ τὰς ἐντολὰς καὶ τὰ προστάγματα τοῦ Χριστοῦ κωλύοντας διαπράττεσθαι. Μὴ οὖν μαλακισθῶμεν, παρακαλώ, μηδὲ χαυνωθῶμεν καὶ ἐνδῶμεν τοῖς τούτων παλαίσμασιν, ἀλλὰ γενναίως μετὰ ἀνδρικοῦ τοῦ φρονήματος ἀν ἵνα καὶ τῆς ἀτελευτήτου εὐκλείας ἐπιτύχωμεν, καὶ τὸ κράτος, εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων.
THEOPHANES EPISCOPUS NICENUS.
perficiamus. Habemus enim et nos persecutores ἡμῖν καυχάσθαι, εἰ μὴ ἐν τῷ σταυρῷ τοῦ Κυ·
scres, invisibiles et visibiles, iniunicos et hostes, qui
nos turbant quotidie, molestant, exagitant, et niandata imperiaque Christi prohibent exsequi. Ne ergo
eleniuemur, obsecro, neque languescanus, neque
cedamus colluctationibus ejus, sed generose et virili cum animo resistamus eis, atque accingamur,
ut et æternam gloriam consequamur, in Christo
Jesu Domino nostro, cui gloria et imperium in
sæcula seculorum. Amen.
τιπαραταξώμεθα πρὸς αὐτοὺς, καὶ ἀποδυσώμεθα,
ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν· ᾧ ἡ δόξα
Αμήν.
ρίου. Πάντα προθύμως τὰ τούτου προστάγματα
ἐκτελέσωμεν. Εχομεν γὰρ καὶ ἡμεῖς διώκτας πι
κρούς, τοὺς ἀκράτους καὶ ὁρατούς, ἐχθροὺς καὶ
πολεμίους, θορυβοῦντας ἡμᾶς καθ᾿ ἑκάστην, καὶ
λυποῦντας καὶ ἐκταράττοντας, καὶ τὰς ἐντολὰς καὶ
τὰ προστάγματα τοῦ Χριστοῦ κωλύοντας διαπράτ
τεσθαι. Μὴ οὖν μαλακισθῶμεν, παρακαλώ, μηδὲ
χαυνωθῶμεν καὶ ἐνδῶμεν τοῖς τούτων παλαίσμασιν,
ἀλλὰ γενναίως μετὰ ἀνδρικοῦ τοῦ φρονήματος ἀνἵνα καὶ τῆς ἀτελευτήτου εὐκλείας ἐπιτύχωμεν,
καὶ τὸ κράτος, εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων.
ANNO DOMINI MCCCXLVIII.
THEOPHANES
NICÆNUS ARCHIEPISCOPUS.
MONITUM EDITORUM,
Theophanes III, episcopus Nicænus, circa an. 1347, diu post exortum schisma floruit,
ut bene docet P. Lequien, Oriens Christian., t. I, p. 652, non autem sæculo VIII, ut probare conatus est D. Consalvus Ponce de Leon, qui primus opera nonnulla Theophanis
Nicæni, an 1590, Romæ, Gr. Lat. edidit, et testimonia veterum non pauca conjecit, quæ
ad Theophanem, sub imperatore Theophilo impio iconoclasta, fortissimum martyrem, non
ad Theophanem Nicænum, referenda sunt.
Auctor harum epistolarum passim insinuat Nicæam ab infidelibus esse occupatam,
adeo ut sedem suam adire non possit, aut vix possit. Conqueritur eo quod oves suæ
supra modum vexentur, et eas hortatur, prolato Jobi exemplo, ad tolerandas cum patientia etiam maximas tribulationes. Alicubi refellit hæresim Palamitarum, quæ sæculo
XIV tandem exorta est. Hæc autem omuia respondent ætati quam Theophani assignamus,
sed opinioni Consalvi Ponce de Leon ex adverso opponuntur.
Theophanis scribendi ratio est simplex et humilis, etsi omni nobilitate non careat.
In prima epistola promotionem suam gregi suo annuntiat, et quia grex ille versatur in
urbe captiva et oppressa, ad quam accedere nequit, patientiam et fortitudinem animi in
tentationibus præcipue commendat. Deinde ostendit hæreticos sedulo fugiendos esse, et
Palamitas refellit. Secunda epistola fere in eodem argumento evolvendo tota versatur.
Eidem accedit gratiarum actio, eo quod liberatus fuerit a peste et a morte. Tertia epistola
exponendæ sacræ doctrinæ et commendandæ disciplinæ ecclesiastica fere integra adhibe
tur. Auctor sacerdotes sibi subjectos alloquens, de incarnatione Domini, de regeneratione
fidelium et de divinis sacramentis copiose disserit. Deinde potestatem spiritualem sacerdotum pulcherrimis verbis commendat, transubstantiationem agnoscit, ac de vita sacerdotali, quid scilicet sacerdoti faciendum, quid fugiendum sit, prolixe enarrat.
Editio hæc Romana adeo rara est, ut bibliographis fere omnibus incognita sit vel non
visa.
Præter tres epistolas et orationem hic impressas, exstant ejusdem Theophanis in codd.
wiss.:
Dedicatorial LetterEpistola dedicatoria
col. 281–282page 2 of 38
Contra Judæos libri VI (Parisiis et Oxonii). Allatius de synodo Photiana, p. 541, laudat Theophanis librum octavum contra Judæos. De lumine quod apostolorum oculos perstrinxit in monte (Thabor) libri V. Contra Latinos, libri III. De Trinitate, liber I. De B. Virgine et incarnatione, liber I. Quatuor ultima servantur in codicibus Bodleianis. B..... 12 Sept. 1861. NUNC PRIMUM EX BIBLIOTHECA VATICANA GRÆCE BT LATINE EDITA, D. CONSALVO PONCE DE LEON INTERPRETE, QUI ET VARIAS LECTIONES EX ALTERIUS CODICIS COLLATIONE. Ex facultate et appprobatione Superiorum. Romæ, apud Franciscum Zannettum., 1590, in - 12. D. DOMINO BERN. DE ROIAS, EPISCOPO POMPELONENSI Quantum ego debeam pientissimæ memoriæ Chris'ophori de Rojas archiepiscopi Hispalensis avunculi tui, tute omnium optime nosti, Bernarde pontifex illustrissime; et ego quidem nisi me plane indignum fecerim hac luce, nunquam diffitebor. Cum enim adolescens, imo vix quidem pueritiæ limites egressus, canonicus factus essem ejusdem ecclesiæ, senex optimus ad ejus gubernationem assumptus, dici non potest, qua in dulgentia, qua gratia, quo favore, ætatem meam foverit, ornaverit, protexerit. Jam tua in me merita, qui eo ipso tempore ecclesiasticam rem pro avunculo tractatus (doctrina nempe regevas, moribus illustrabas, xemplo componebas), majora profecto sunt, quam ut brevi epistolio circumscribi aut debeant, aut possint. Nunc vero cum diutina hac peregrinatione mea, non a tuæ istius benevolentiæ possessione dejici, quam mihi perpetuam pollicetur humanitas tua, sed muneris mei partes intermitti, et quasi languescere timerem, risum quidem est, id quod privatis ad te litteris plerumque facio, publico monumento testari. Accesserunt ad hæc quædam alia, quæ me, quod diu mihi pollicitus fueram, hoc maxime tempore ut præstarem, impulerunt. Primum, anni nove vertentis encænia, sub quæ vetus habet consuetudo, ut aliquid strenarum *omine patronis missitemus. Deinde rerum ista in tua diœcesi difficilis conditio. Nam etsi Dei benignitate, et regis nostri regum omnium ut maximi et potentissimi, ita optimi et religiosissimi perpetua vigilantia Maiversa Hispania ab hæreseon carcinomate undequaque sit libera; tu tamen eam sortitus es hæreditatem, crjus fines a vicinorum hostium incursionibus dies et noctes tueri, nunquam securum esse, nunquam nictare
col. 283–284page 3 of 38
necessum plane tibi fuerit. Habemus isthic ardua Pyrenneorum juga, quasi quædam ovilis tui, imo Hispa niæ totius, adversus hæreticorum Navarræorum rabiem munimenta. At majorem nobis fiduciam præstat tua virtus, tua solertia. Hane (ut solent industrii duces) omnium periculosissimo in acie loco uti probatio rem, constituere decrevit cœlestis ille æternusque rerum humanarum imperator. Ego igitur in meis thesau ris, id est pauperi bibliotheca, scriptorum ac lucubrationum levibus sarcinulis, nihil habui hoc tempore, hoc inquam misero et extremo tempore, quo commodius possem adversus importunissimos hostes armen tarium tuum instruere quam pientissimis Theophanis urbis Nicææ præsulis scriptis. Docent quidem illa (ul tu videbis) Nicænum populum, quanta sit sacerdotii a Deo instituti dignitas, quæ excellentia; probant sa cri ordinis functiones penes eos esse, qui divinis characteribus insigniti sunt; demonstrant qua innocentia, puritate, sanctimonia esse eos oporteat, qui ad supremæ hujus dignitatis apicem evehuntur. Isti contra sa cramenta irrident, profano populo eorum potestatem tribuunt; sacramenta et a Deo traditam ɛeštaklav confundunt. Eo quis apud eos præstantior, quo impurior. Theophanem videbis ad Christianam constantiam, longanimitatemque in laboribus ac tentationibus habendam, populum suum adhortantem; contra, istos blasphemos, instabiles, fontes sine aqua, nebulas turbinibus exagitatas. Theophanem leges ad gratiarum actionem, ob pestis cessationem, Deo bonorum omnium auctori reddendam, plebem suam invitantem; sunt et inter istos (atque o utinam non eorum pars major, et labes hæc, o miserum ævum, apud eos tantum) qui unum Fatum Fortunamque adorant, iis litant, ab iis felicitatem aut infortunium, belluis quidem ipsis stupidiores, pendere arbitrantur. Theophanem audies humanarum rerum levitatem, miseriaw, caducitatem exaggerantem, persuadentemque suis, ut ab iis ad bona solida, beata, arterna animos transferant. Isti ex diametro terrena sapiunt, seipsos amant, post carnem in immunditiæ concupiscentia ambulant, voluptatum nempe amatores,magis quam Dei. Theophanes non modo hæreticorum novitates et prava dogmata fugienda esse docet, sed et consortium et conspectum; at isti nova figmenta et perditionis sectas quotidie introdu cunt, solum (ut inquit beatus Judas) Dominatorem et Dominum nostrum Jesum Christum negantes. His igitur tu, hisque similibus spiritualibus telis (ut et beati majores tui ecclesiarum, pastores) irritos facies adversarum partium te circum ovileque tuum frementium atque ululantium insul:us. Sic vero eos irritos facere conaberis, ut præsentissimum Ecclesiæ periculum instare cognoscas. Nam quæ ab infelicis Galliæ malis universo orbi impendeant mala, nemio est tama misere occæcatus, qui non videat, qui non doleat, qui non deploret. Eorum vero remedium, cum in cœlesti ac divino præsidio præcipue situm sit, in vestra tamen, quibus populi Christiani salus commissa est, bona ex parte positum esse, quæso, arbitremini. Quis enim in divinis Litteris, conciliorum decretis, Patrum scriptis, antiquis historiis, quotidianis experimentis tam peregrinus, qui nesciat, ministros Christiani Evangelii si eorum vita digna sit, doctrina præstans, in nocentia probata, sanctitas spectata, Christi populo plurimum profuturos? Contra, si isti officio suo desint, muneris sui obliviscantur, nullum in illis doctrinæ et probitatis specimen appareat, edacissimas esse tineas et ferrugines, quæ intimis rerum publicarum visceribus adhærentes, lente quidem ac sine murmure, sed tandem inhumaniter eas corrodunt ac discerpunt. Sunt quidem illi mænia, ac propugnacula hujus sacrosanctæ civitatis, quid si collabentia fuerint et ruinosa, et in proprium commodum et utilitatem decli via? Canes illi ovilis hujus, quid si somniculosi et muti, imo (quod dolendum) rapacissimi lupi, propriarum ovium exuviis efferati, eurum sanguine rictus et ungues perfusi? Sunt exercitus nostri antesignani et primi pili: quid si transfugarum et exploratorum officio fungantur? Præsentium malorum medicina, futurorum præservatio esse solent; an igitur venenum loco antidoti nobis propinabunt, pestem ac luem intra nostros parietes immittent? Bonorum illi ac Catholicorum defensores, impiorum et perfidorum hostes esse debent; anne vice versa bonis et Catholicis molesto novercæ erunt, impris et perfidis indulgentes et molles nutri culæ? Denique illi patres, doctores et amici, quid tandem si immisericordes vitricos, si falsos prophetas, si juratissimos hostes eos experiaris? Quid (inquam) si eos temporalia pro aternis, vuna pro veris, caduca pro solidis, fallacia pro certis, propria pro publicis, humana pro divinis, cum deplorando orbis Christiani scandalo commutare viderimus? Verum hæc quidem, præstantissime præsul, alii non ego, aliis non tibi. Theophanis opuscula habuimus jamdudum ex Vaticana summorum pontificum bibliotheca. Sed cum plu rimis locis valde essent depravata, editionem eorum hucusque distulimus. Nunc vero tandem exemplar alterum multo correctius, ex Messanensis archimandrii archetypo descriptum nacti, Latine a nobis reddita, et brevibus notis aucta ad te mittimus. Græca ipsa e regione Latinorum proponere (quod vides in hoc scri ptionum genere ut plurimum omitti) eo consilio adducti sumus, ne lectores vera xal yvnoix Theɔphanis mente fraudarentur, si forte eam nos alicubi minus assecuti sumus. Nam quod sine ullo fuco aut mendacio affirmem, properanti nimis calamo, ac fessis plerumque nimium oculis hæc dictarimus. Jam quæ de aucture nostro ad te deferam, hæc habeo. Theophili imperatoris iconomachi temporibus, qui patri Michaeli, quem Græci historici vpzvl¿v xzlάpošpačov vocant, successit, vizere fratres duo Theodorus et Theophanes, clari ob sacrarum imaginum adversus impium et sacrilegum principem, propugnationem. Num frontes ambo (quod quidem supplicium imperator Constantinus uti impium, divinæque pulchritudini, ad cujus similitudinem humana facies figurata est, contumeliosum, lege prohibuerat, l. xvi, (.. De pœnis) ejus jussu notis compuncti, ac propterea vulgo ypantol appellati,variis etiam aliis tormenti safflicit, et tandem in exsilium pulsi,nihil e constanti confessionis ardore remiserunt. Fuit iis (quod et ad eorum gloriam non minimum vertinet) et ætate æqualis, et fidei socius, magnus ille Methodius Constan
col. 285–286page 4 of 38
tinopolitanus, quem vivum sepulcro includi (erat is eo avo non infrequens cruciatus) jussit idem impiissimus tyrannus. Exstant quidam iambi, quos Theodorus ac Theophanes, in eam insulam delati, qua Methodius sub terram degebat, ad eum scripserunt, illi etiam, quos hic ad eosdem respondit. Quos, quod elegantissimi sint, post hanc epistolam ascriptos, nisi gravaris, quæso legas, Mortuo Theophilo, sub Theodora et Mi chaele filio (quem pebvody vocant auctores) induciæ quidem Ecclesiæ concessæ, non pax, malacia, non tran quillitas. Theophanes igitur eo tempore una cum Theodoro fratre, ut et Methodius, aliique quam multi iconoclastarum hostes, ab exsilio revocatus, ab Augusta honorifice tractatur, imo et luculento convivio exci pitur. Atque hactenus ea tibi retuli, quæ a Græcis historicis ab anno salutis octingentesimo vicesimo, ad octingentesimum quinquagesimum scribun'ur. Addunt Romana Martyrologia, et Græcorum Menologia Theo phanem ub exsilio reversum Nicænæ urbis episcopum creatum fuisse. Nec ego certe de eorum fide addubi¹o. Id enim et Theophanis Vite scriptor a Lipomano editus primum, demum a Surio, nos docet, et Michael Glyca, et Constantinus Manasses Græci auctores litteris mandarunt. Quorum testimonia, quod seorsum a me posita legere possis, hic prætermittam. Sed et cætera, quæ ad hujus viri vitam peculiarius cognoscen dam spectant, tum a præcitatis auctoribus, quam ab eo, quem etiam nominavi metaphraste, ne ego te pluribus morer, facile intelliges, Itaque dubius non sum, quin Theophanes noster is ipse sit, de quo dixi mus. Verum quoniam loci duo apud eumdem ita urgere videntur, ut multo recentior existimari nec injuria possit, illos tibi præterire non debeo. Uterque habetur in epistola ad Nicænos de rerum humanarum con temptu. Prior est in ipso initio, ubi Nicæam captam, atque in hostium potestatem redactam dolet. Alter in fine, quo (ut habetur in exemplari Vaticano) meminit Barlaami et Acyndini hæreticorum. At Barlaamus et Acyndinus sub Joanne XXI, sive mavis XXII, Romano pontifice, Michaele Andronico Palaologo Orientis, Henrico Lucenburgico, sive Ludovico Bavaro Occidentis imperatoribus, emersere, circa Christi annum mille simum trecentesimum vicesimum. Quorum tunc temporis impietas (nempe ea ipsa, quæ a nostro Theophane oppugnatur) coercita fuit. Sed et eodem ævo, nempe ad annum Christi millesimum trecentesimum, Scythica gens Orientem gravius pervasit Ouomuno duce, cujus filius Orchannes non multo post Nicæn ipsa longi temporis obsidione fatigata tandem potitus est. Itaque hæc inter sese ita convenire videntur, ut nostrum Theophanem ea ætate virisse vero similius fuerit. Cæterum ego non adhuc adducor, ut a priori sententia discedam. Nam Acyndini et Barlaami mentio deest in Messanensi codice, cujus exemplum ad hanc editionem habuimus opera Metelli Andenii viri docti et integri. Et certe Messanensis libri fides potior mihi fuit, quam Vaticani; nam et multo majorem antiquitatem proferre constat, cum, Vaticanum sub Nicolao V scriptum fuisse facile sit colligere ex Perotti quibusdam pa vergis, quæ pro libelli initio habentur. Deinde hæresis Barlaami et Acundini non fuit nova; nam multa, imo fere omnia a priscis hæreticis desumpsit, ut in illius loci scholiis demonstrabo. Quot hæreticorum deliria notantur ab Ignatio, qui tempore Apostolorum vixit, quæ Ario, Macedonio, Nestorio, Eutycheti, lanquam eorum architectis tribuerunt sæcula succedentia? Jam Nicææ oppugnatio a prioris Theophanis ætate non omnino discrepat. Nam multo ante Theophilum imperatorem universa Asia ita a Saracenis infestabatur, ut fieri potuerit (variæ enim jam tunc et pene momentaneæ in Orientali imperio rerum vicis situdines), Nicæam in eorum potestatem ad aliquod tempus redactam. Certe Leonis Isaurici anno secundo, qui fuit Christi septingentesimus quintus, Thracia, imo ipsa urbs imperii sedes, per So.ymanum, Umarum, Izithen biennium oppugnata. Quo etiam tempore Mardasanes ab Othæ pylis ad Nicæam et Nicomediam usque, ut nominatim prodiderunt auctores, excursans, totam Bithyniam fpopulatus est. Sed et ejusdem Cononis anno decimo Amer (sit Agareni vocabant suos imperatores) et Mabias quidam, cum centum mil libus militum Nicæam diu obsedit, quæ tandem re desperata, Sançtorum tutelarium ope, qui per murorum demolutiones conspecti, hostes terruerunt, liberatur. Michaelis Bulbi imperio major adhuc barbarorum illuvies; nam illi a littoribus Bætici Oceani nostri solventes (quo tempore regnabat apud nos Alphonsus cognomento Magnus, Ranimiri filius, Ordonii nepos, Garsiæ pater) facile Cretam occupaverunt, et brevi Siciliam, Calabriam, bonamque Italiæ partem debellarunt; in Asiam tandem trajicientes, atque aliis sui generis adjuncti, sape in Græcia vel cum ipso Theophilo conflixerunt, ultimumque ad Amorium Phrygive oppidum, non sine successu. Accedit locus apud eumdem Theophanem in epistola repl tñs lepiusúvns, ubi de bap:ismo loquitur, qui sic habet: Heo Christus membra, quæ tanquam propria sibi est copulaturus, conformia prins capiti facit per baptismum. Deinde per participationem ac communicationem sue carnis et sanguinis sibi et inter sese diving hæc omnia membra agglutinat. Atque addit: Ideo enim baptismus sanctam præcedit communionem. Ubi non obscure innuit, antiquum Ecclesiæ morem (de quo in notis age mus) suo tempore durasse, nempe adultos, et qui sacræ Eucharistiæ sacramentum accipiebant, ad bapti smum accessisse, quod certe multo vetustius est, qua'n ut in Græcia ata'em senioris Andronici, id est tre centorum plus minusve annorum ferre possit. Ad hæc, haud mihi persuadebo, illa ætate Theophanem rixisse, cum ejus mentio ab illius ævi diligenti scriptore, imperatori caro, litterarum et litteratorum homi num amatore et encomiuste Nicephoro Gregora penitus (quod meminerim) negligatur. Legimus quidem integro sæculo ante Andronicum Nicolaum quemdam Nicænum, qui Andronico Commeno tyranno, Alexii Comneni arunculo, Manuelis Comneni fratre, Nicæam pro lidit. Theophanis vero per ea sæcula nulla om nino fit mentio. Hæc certe ita dicta velim, ut liberum unicuique per me fiat, de Theophanis sæculo pro libito sentire. Habuit certe omni ævo, ornatissime præsul, terrarum ille oculus et flos, viros doctrina et i genio præ tantissimos, e quorum fontibus in omni fere disciplinorum genere rivulos nostros adhuc deri
Letters of Theophanes, Metropolitan of NicaeaTheophanis Metropolitae Nicaeni Epistolae
col. 287–288page 5 of 38
Epistola dedicatoriaTheophanis Metropolitæ Nicæni Epistolæ
PG 150:287πεποίηκε μάρτυρα, πεποίηκε ὁμολογήτην, ΘΕΟΦΑΝΟΥΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΟΥ ΝΙΚΑΙΑΣ ΕΠΙΣΤΟΛΑΙ. Θεοφάνους μητροπολίτου Νικαίας, ἐπιστολή πρὸς τοὺς Νικαίας, διδάσκουσα πῶς δεῖ εἶναι τὸν ἀληθῆ Χριστιανὸν ὑπερόπτην πάντων τῶν παρόντων καὶ ἡδέων καὶ λυπηρῶν, πρὸς τὸ τέλος εἰσηγουμένη καθάπαξ ἐκτρέπεσθαι
THEOPHANES EPISCOPUS NICÆNUS.
ramus. Ut non satis mirari quidem possimus incredibiles humanorum rerum vicissitudines, sive (ut Christianum hominem loqui decet) divinæ sapientiæ incomprehensibilia decreta. Jacet enim nunc Græcia, pristinæ venustatis putridum cadaver, miserandum exuvium, vile temporis ludibrium, tenuissima præteriti
corporis umbra, et nisi libri superessent, nusquam in suo solo cognoscenda. Non omittam (ut omnis de
Theophane apud auctores mentio prodatur) vixisse imperio Leonis Armeni Theophanem alium, monasticæ
vitæ sectatorem, qui in Samothraciam relegatus ob sacrarum item imaginum cultum, clarus ibi miraculis
obiit. Fuit et Theophanes Isaurus, qui a Maximino ad Nicephorum Logothetem historiam contexuit. Nos
hujus quædam habemus nondum edita, quæ nobis communicavit Franciscus Turrianus societatis Jesu
preshyler, vir omni memoria venerandus, cum quo pene quotidiana nobis fuit familiaritas toto illo biennio,
antequam ad meliorem vitam translatus esset. Et hic quidem tertius Theophanes, ut et priores duo, ¿µoǹoyŕtŋs ab auctoribus dictus, id est, ob veræ religionis confessionem ab hæreticis afflictus. Non enim confessor appellabatur beatis illis temporibus, nisi is, qui fidei causa tormenta subierat. Et hinc (ut alibi
observavimus ex Antiocho monacho) non rarus ille apud veteres scribendi modus, cum de tyrannis et
Ecclesiæ persecutoribus loquuntur, πεποίηκε μάρτυρα, πεποίηκε ὁμολογήτην, id est, fecit martyrem, fecit
confessorem, nempe, illum morte, hunc cruciatibus affecit.
Orationem atque ea, quæ ñɛpt zou hóyou in Theophane censere, frustra fuerit, cum ecclesiasticorum
auctorum libri sententiarum ac rerum causa legendi magis sint quam verborum. Charactere est non humili,
aut depresso, sed gravi, et qui sublimitatem rhythmumque affectat, at in quo syntomicum, acreque illud
Nazianzeni merito desideres. Est enim laxus, et sæpiuscule plus nimio excurrens, qualis alicubi Chrysostomus. Quo fit ut a periodorum distractione, et in verbis haud recta ¿xolovely implicitus sit, et ut
Græci critici in hoc genere loquuntur, omnino àsach. Verba non sordida, imo nec obscura, frequenter
tamen ideo impropria, quod translata. Schemata, præter hanc unam metaphoram, fere nulla. Sacræ Scripturæ sententiis refertus est, imo fere totus ex illis, maxime iis, quæ in Epistolis Pauli, contextus, ut wel
in hoc Chrysostomi, quem studiose imitatur, discipulum possis agnoscere. Tu, præstantissime episcope
(apud quem jamdudum scio bonorum scriptorum monumenta summo esse loco, nostras, quæcumque illæ
fuerint, lucubrationes non ultimo), humaniter accipe, quæ studia mea hisce diebus pronatalitiis tibi desudarunt. Quæ tandem si tibi probari cognovero, maximum me opellæ hujus pretium fecisse arbitrabor.
Fulgentissimus lucifer puer Jesu (reverendissime Pater) cujus felicissimo exortu caliginosa scelerum terze
bræ depulsæ sunt, mentem tuam jugiter illustret. Ille tibi in ista, qua ad clavum stas, muneris lui puppi,
certa sit Helice, per quam tandem populum quem cœlesti potestate regis, ad æternæ salutis portum possis
perducere. Romæ in monasterio Prædicatorum sanctæ Mariæ super Minervam, 20 Decembris. Anno humanæ salutis 1589.
ΘΕΟΦΑΝΟΥΣ
ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΟΥ ΝΙΚΑΙΑΣ
THEOPHANIS
METROPOLITÆ NICÆNI
EPISTOLÆ.
Theophanis archiepiscopi Nicæni Epistola ad Nicenos, docens qualem esse oporteat verum Christianum contemptorem rerum omnium præsen.ium,
sive tristium sive jucundarum; prope finem vero
præcipiens omne vrorsus consortium hareticorum
A'.
Θεοφάνους μητροπολίτου Νικαίας, ἐπιστολή
πρὸς τοὺς Νικαίας, διδάσκουσα πῶς δεῖ εἶναι
τὸν ἀληθῆ Χριστιανὸν ὑπερόπτην πάντων
τῶν παρόντων καὶ ἡδέων καὶ λυπηρῶν, πρὸς
τὸ τέλος εἰσηγουμένη καθάπαξ ἐκτρέπεσθαι
Letter IEpistola I
col. 289–290page 6 of 38
PG 150:289πᾶσαν κοινωνίαν, τῶν αἱρετικῶν. Πεμφθεῖσα Λ παρ' αὐτοῦ ἔτι ὄντος ὑποψηφίου ταύτης τῆς πόλεως. Οἱ τὴν πάλαι μὲν εὐδαίμονα καὶ περιφανεστάτην τῶν πόλεων, νυνὶ δὲ δορυάλωτον, ὦ Θεοῦ κριμάτων 1 καὶ δεδουλωμένην οἰκοῦντες ἢ παροικούντες Νίκαιαν, μᾶλλον δὲ τὸ εἴδωλον αὐτῆς ἀτεχνῶς, ἐκ μόνου τοῦ ὀνόματος καὶ τῆς ἐπιγραφῆς κατὰ τοὺς ἀνδριάντας τὸ γνώριμον ἔχουσαν, ὅσον τε ἐν διαφόροις βαθμοῖς τοῦ ἱερατικοῦ καταλόγου· καὶ οἱ λοιποὶ ἅπαντες ὅσοι καλεῖσθε ἀπὸ Χριστοῦ, χάρις ὑμῖν εἴη, ἔλεος καὶ εἰρήνη ἀπὸ Θεοῦ Πατρὸς καὶ Χριστοῦ Ἰησοῦ τοῦ Κυρίου ἡμῶν. α'. Γινώσκειν ὑμᾶς δέον, ἀγαπητοὶ ἀδελφοί, ὅτι εὐδοκίᾳ καὶ χάριτι τοῦ παντοδυνάμου Θεοῦ, τοῦ και λοῦντος τὰ μὴ ὄντα ὡς ὄντα κατ' ἰδίαν πρόθεσιν, κοινῇ γνώμῃ τοῦ παναγιωτάτου ἡμῶν δεσπότου τοῦ οἰκουμενικοῦ πατριάρχου καὶ τῆς περὶ αὐτὸν θείας καὶ ἱερᾶς συνόδου προήχθην ἐγὼ ὁ ἐλάχιστος διὰ μηνύματος εἰς ὑποψήφιον, καὶ οἷον εἰπεῖν μνηστήρα τῆς ἐν ὑμῖν ἁγίας τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίας. Διὸ πρῶτον δίδωμι ὑμῖν τὴν ἐν Χριστῷ εἰρήνην τε καὶ ἀγάπην, ἦν ὥσπερ τινὰ κλῆρον πατρῷον παρ' αὐτοῦ εἰλήφας μεν τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν Θεοῦ· ἧς καὶ μετάσχοιτέ μοι δαψιλῶς εἰς ἐφόδιον ὑπομονῆς καὶ μεγαλοψυχίας, ώστε δύνασθαι καὶ ἀλλήλους παρακαλεῖν, διὰ τοὺς ἐπικειμένους ὑμῖν ἀεὶ πειρασμούς. Παρακαλῶ δὲ ὑμᾶς, ἀδελφοί, διὰ τοῦ ὀνόματος τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, τοῦ δόντος ἑαυτὸν ὑπὲρ τῶν ἁμαρτιῶν ἡμῶν, ὅπως ἐξέληται ἡμᾶς ἐκ τοῦ πονη ροῦ· προοιμιάσομαι γὰρ ἀπὸ τῆς θεσπεσίας τοῦ Παύλου φωνῆς· ἐπεὶ κἀκεῖνος ὑμᾶς δι' ἐμοῦ ταῦτα πάντα παρακαλεί, ἵνα ἀξίως καὶ κατὰ τοὺς νόμους τοῦ Εὐαγγελίου τοῦ Χριστοῦ πολιτεύησθε. Υμῖν γὰρ μάλιστα δεῖ πολλῆς νήψεως καὶ προσοχῆς, ἀγαπ πητοί, οἷα δὴ συναναστρεφομένοις πονηροῖς ἀνθρώποις, ἀσεβέσι καὶ ἁμαρτωλοῖς, ἵνα μή τινες ἐκ τῆς πρὸς ἐκείνους διηνεκούς ὁμιλίας, καὶ πολλῆς συνη θείας περιτρεπόμενοι, ἢ κατὰ τὴν πίστιν ὑποσκελί ζειντο, ἢ κοινωνοῖεν τοῖς ἔργοις ἐκείνων τοῖς πονη ροῖς· ὁμιλίαι γάρ, φησί, κακαὶ φθείρουσιν ήθη χρηστά· καὶ ῥᾷον μεταλαβείν κακίας, ἢ ἀρετῆς μετ ταδοῦναι, θεῖοί φασι Πατέρες. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ἕτερά ἐστι πρὸς τοῖς εἰρημένοις, τὰ παρακαλεῖν τε και διεγείρειν δυνάμενα πρὸς τὴν ἀπάτην ἐκείνων καὶ μοχθηρίαν, ὥστε κλονεῖσθαι τοὺς μὴ καλῶς προσέρχοντας ἑαυτοῖς. Πρῶτον μὲν τὸ λεῖον τῆς ἡδο νῆς, καὶ ἀνειμένον πάντη καὶ ἀκόλαστον τοῦ βίου, καὶ τὸ ἐξεῖναι πᾶσαν ἐπιθυμίαν τελεῖν τῆς σαρκὸς ἀκωλύτως· πρὸς τούτοις ἐπίκειται καὶ ὁ ἀφανής ἐχθρὸς καὶ ἀντίδικος ἡμῶν διάβολος μετὰ τῆς ἐπισ βούλου σαρκός, υπηκόους καὶ ὑπηρέτας ἔχων τοὺς ερωμένους εὐμενεῖς ἐχθροὺς ἡμῶν ἄν τις εἶπε, τοὺς συνοικούντας ἡμῖν καὶ καθάπερ τινὰς ἀκάρπους μελίστας συμμιγνυμένας τῷ τοῦ Χριστοῦ μελισσῶνι καὶ τὸ μέλι τῆς ἀρετῆς ἐκείνων ὑποσυλᾶν πειρω
fugiendum esse. Missa fuit, cum primum 18claratus est hujus urbis pastor.
EPISTOLA I.
πᾶσαν κοινωνίαν, τῶν αἱρετικῶν. Πεμφθεῖσα Λ
παρ' αὐτοῦ ἔτι ὄντος ὑποψηφίου ταύτης τῆς
πόλεως.
Οἱ τὴν πάλαι μὲν εὐδαίμονα καὶ περιφανεστάτην
τῶν πόλεων, νυνὶ δὲ δορυάλωτον, ὦ Θεοῦ κριμάτων 1
καὶ δεδουλωμένην οἰκοῦντες ἢ παροικούντες Νίκαιαν,
μᾶλλον δὲ τὸ εἴδωλον αὐτῆς ἀτεχνῶς, ἐκ μόνου τοῦ
ὀνόματος καὶ τῆς ἐπιγραφῆς κατὰ τοὺς ἀνδριάντας
τὸ γνώριμον ἔχουσαν, ὅσον τε ἐν διαφόροις βαθμοῖς
τοῦ ἱερατικοῦ καταλόγου· καὶ οἱ λοιποὶ ἅπαντες
ὅσοι καλεῖσθε ἀπὸ Χριστοῦ, χάρις ὑμῖν εἴη, ἔλεος
καὶ εἰρήνη ἀπὸ Θεοῦ Πατρὸς καὶ Χριστοῦ Ἰησοῦ
τοῦ Κυρίου ἡμῶν.
'
Qui felicen olim et clarissimam urbium, nunc
vero captivam, o Dei judicia! et in servitutem redactam habitatis Nicæam, quique ipsius incolæ estis,
imo ut verius dicam, qui civitatis illius simulacrum revera babitatis, solo ex nomine et inscriplione, ut in statuis fieri solet, notitiam sui eshibentis; quotquot estis in variis gradibus sacerdotalis ordinis constituti, cæterique omnes, qui
nomen a Christo sumpsistis, gratia vobis sit, misericordia et pax a Deo Patre, et Christo Jesu Domino
nostro.
1. Nosse vos oportet, dilecti fratres, me minimum
divina voluntate et gratia omnipotentis Dei, qui
juxta dispositionem suam, quæ non sunt, tanquam
ea quæ sunt, vocal, ex consensu sanctissimi domini nostri œcumenici patriarchæ, sacrique ipsius
ac divıni concilii promotum esse, declaratumque
In electum, atque, ut ita dicam, sponsum sanct
vestræ Dei Ecclesiæ. Quapropter do vobis in primis
pacem et charitatem in Christo, quam veluti paternam quamdam hæreditatem ab ipso Deo Salvatore
nostro accepimus; quam et vos, quæso, amplecti
mini copiose, ad patientia longanimitatisque coinmeatum acquirendum, ut et vos in assidue imminentibus tentationibus invicem consolari possitis.
Deprecor autem vos, o fratres, propter nomen Domini nostri Jesu Christi, qui semetipsum dedit
propter nostra peccata, ut nos a malo erueret
(incipiam enim a præclara divinaque Pauli voce,
nam et ille vos ad hæc omnia per me adhortatur, ut
digne et juxta legem Evangelii Christi conversennini.
Vobis enim in primis, o dilecti, multa opus est
sobrietate atque attentione, quippe qui cum pravis hominibus, iinpiis et peccatoribus degatis, ne
qui ex assiduo cum illis colloquio multaque consuetudine depravati, vel in fide decipiantur, vel
malis eorum operibus communicent: Prava enim,
inquit, colloquia bonos mores corrumpunt '; et
facilius esse pravitatem contrahere, quam virtutem
impertiri, sacrt Patres affirmant. Sed et alia sont
præter jam dicta, quæ invitare possunt et excitare ad illoruin fraudes et malitiam, ita ut ii qui
bene sibi non attendunt, facile nutent. Et primo
quidem voluptatis lenitas, omnimodaque relaxatio,
vitæque luxus, et licentia nuto reluctante ad ounem cupiditatem carnis explendam; ad hæc imminet invisibilis noster inimicus atque adversarius
diabolus, cum insidiosa carne, visibiles subditos
habens et ministros, hostes quidem nobis amicos,
ut sic eos appellemus, cohabitantes nobiscum, qui,
ut infructuosæ quædam apes, Christi apiario commiscentur, et mel virtutis eorum subripere ac
deprædari conantur; simulata amicitia, ficloque
amore noxia quæque semper iHis suadentes atque
α'. Γινώσκειν ὑμᾶς δέον, ἀγαπητοὶ ἀδελφοί, ὅτι
εὐδοκίᾳ καὶ χάριτι τοῦ παντοδυνάμου Θεοῦ, τοῦ και
λοῦντος τὰ μὴ ὄντα ὡς ὄντα κατ' ἰδίαν πρόθεσιν,
κοινῇ γνώμῃ τοῦ παναγιωτάτου ἡμῶν δεσπότου τοῦ
οἰκουμενικοῦ πατριάρχου καὶ τῆς περὶ αὐτὸν θείας
καὶ ἱερᾶς συνόδου προήχθην ἐγὼ ὁ ἐλάχιστος διὰ
μηνύματος εἰς ὑποψήφιον, καὶ οἷον εἰπεῖν μνηστήρα
τῆς ἐν ὑμῖν ἁγίας τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίας. Διὸ πρῶτον
δίδωμι ὑμῖν τὴν ἐν Χριστῷ εἰρήνην τε καὶ ἀγάπην,
ἦν ὥσπερ τινὰ κλῆρον πατρῷον παρ' αὐτοῦ εἰλήφας
μεν τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν Θεοῦ· ἧς καὶ μετάσχοιτέ
μοι δαψιλῶς εἰς ἐφόδιον ὑπομονῆς καὶ μεγαλοψυχίας, ώστε δύνασθαι καὶ ἀλλήλους παρακαλεῖν, διὰ
τοὺς ἐπικειμένους ὑμῖν ἀεὶ πειρασμούς. Παρακαλῶ
δὲ ὑμᾶς, ἀδελφοί, διὰ τοῦ ὀνόματος τοῦ Κυρίου
ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, τοῦ δόντος ἑαυτὸν ὑπὲρ τῶν
ἁμαρτιῶν ἡμῶν, ὅπως ἐξέληται ἡμᾶς ἐκ τοῦ πονηροῦ· προοιμιάσομαι γὰρ ἀπὸ τῆς θεσπεσίας τοῦ
Παύλου φωνῆς· ἐπεὶ κἀκεῖνος ὑμᾶς δι' ἐμοῦ ταῦτα
πάντα παρακαλεί, ἵνα ἀξίως καὶ κατὰ τοὺς νόμους
τοῦ Εὐαγγελίου τοῦ Χριστοῦ πολιτεύησθε. Υμῖν
γὰρ μάλιστα δεῖ πολλῆς νήψεως καὶ προσοχῆς, ἀγαπ
πητοί, οἷα δὴ συναναστρεφομένοις πονηροῖς ἀνθρώ
ποις, ἀσεβέσι καὶ ἁμαρτωλοῖς, ἵνα μή τινες ἐκ τῆς
πρὸς ἐκείνους διηνεκούς ὁμιλίας, καὶ πολλῆς συνηθείας περιτρεπόμενοι, ἢ κατὰ τὴν πίστιν ὑποσκελίζειντο, ἢ κοινωνοῖεν τοῖς ἔργοις ἐκείνων τοῖς πονηροῖς· ὁμιλίαι γάρ, φησί, κακαὶ φθείρουσιν ήθη
χρηστά· καὶ ῥᾷον μεταλαβείν κακίας, ἢ ἀρετῆς μετ
ταδοῦναι, θεῖοί φασι Πατέρες. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ
ἕτερά ἐστι πρὸς τοῖς εἰρημένοις, τὰ παρακαλεῖν τε
και διεγείρειν δυνάμενα πρὸς τὴν ἀπάτην ἐκείνων
καὶ μοχθηρίαν, ὥστε κλονεῖσθαι τοὺς μὴ καλῶς
προσέρχοντας ἑαυτοῖς. Πρῶτον μὲν τὸ λεῖον τῆς ἡδονῆς, καὶ ἀνειμένον πάντη καὶ ἀκόλαστον τοῦ βίου,
καὶ τὸ ἐξεῖναι πᾶσαν ἐπιθυμίαν τελεῖν τῆς σαρκὸς
ἀκωλύτως· πρὸς τούτοις ἐπίκειται καὶ ὁ ἀφανής
ἐχθρὸς καὶ ἀντίδικος ἡμῶν διάβολος μετὰ τῆς ἐπισ
βούλου σαρκός, υπηκόους καὶ ὑπηρέτας ἔχων τοὺς
ερωμένους εὐμενεῖς ἐχθροὺς ἡμῶν ἄν τις εἶπε, τοὺς
συνοικούντας ἡμῖν καὶ καθάπερ τινὰς ἀκάρπους
μελίστας συμμιγνυμένας τῷ τοῦ Χριστοῦ μελισσῶνι·
καὶ τὸ μέλι τῆς ἀρετῆς ἐκείνων ὑποσυλᾶν πειρω
3 1 Cor. xv, 55.
col. 291–292page 7 of 38
PG 150:291μένους, καὶ ἐν προσχήματι φιλίας και κατεψευσμέ νης ἀγάπης, συμβουλεύοντας καὶ παραινοῦντας ἀεὶ τὰ ὀλέθρια καὶ καθάπερ δέλεαρ, ὡς ἔφην, ἐν ἀγκ! στρῳ τοῦ θανάτου προβαλλομένους τὴν ἡδονήν. Ου τις τοίνυν, ἀγαπητοί, ὁ ὑποκεκρυμμένος καὶ ὕπουλος πόλεμος, οἷά τις ύφαλος πέτρα, πολλῷ χαλεπώτερος τε καὶ ἐπικινδυνότερός ἐστι, τοῦ φανεροῦ καὶ παρα ῥωθεν ἐγνωσμένου. Πρὸς μὲν γὰρ τοῦτον καθοπλισθεὶς τις καὶ προπαρασκευασάμενος, δυσάλωτος ἔσται· πρὸς πάσαν πεῖραν καὶ προσβολὴν τῶν ἐναν τίων ἱστάμενος, ἀσφαλῶς τε καὶ κραταιῶς, πρὸς δὲ τοὺς ἐν ἐνδύμασι προβάτων εὐαγγελικῶς εἰπεῖν προσερχομένους ὑμῖν λύκους 'Αραβικούς, ῥᾳδίως ἄν τις ἀπατηθείη, καὶ ἀπροόπτως περιπέσειε τοῖς πολεμίοις ὡς φίλοις. Διὰ τοῦτο καὶ τῷ Ἀδὰμ ὁ ἀρ χέκακος ἐχθρὸς ἡμῶν καὶ πολέμιος, διὰ τῆς Εὔας τῆς κοινωνοῦ τοῦ βίου καὶ φίλης προσέβαλε. Καὶ διὰ τῆς ἡδονῆς καὶ φιλοδοξίας τὸν πικρότατον ἐνα κεν ἰὴν ταῖς καρδίαις ἐκείνων. Οὔτε γὰρ ὠφέλειαν, οὔτε βλάβην μείζονα δύναταί τις, ἀγαπητοί, μον λαβεῖν ἄλλοθεν, ἢ παρὰ τῶν ἀνθρώπων τῶν συναναστρεφομένων, καὶ κοινωνούντων, καὶ συνήθειαν οὐ μικρὰν ἐσχηκότων ἐκ τῆς συχνῆς ὁμιλίας. Διὰ τοῦτο καὶ ὁ σοφὸς κηδεμὼν τῆς ἡμετέρας φύσεως διὰ τῶν ἀνθρώπων, ἀλλ' οὐ δι' ἀγγέλων, καί τοι πλεῖστα πολλῷ δυναμένων, τὴν σωτηρίαν ἡμῶν βούλεται ἀεὶ . ἐνεργεῖσθαι. Τοῦτ᾽ οὖν καὶ ὁ πονηρὸς εὖ εἰδὼς, διὰ τῶν τοιούτων ἐπιχειρῶν οὐ παύεται καθ' ἡμῶν, ἔχων συνεφαπτομένην ἐκείνῳ καὶ συνεργὸν καὶ τὴν σάρκα πρὸ τοῦ λυσιτελοῦς καὶ βελτίστου τὴν ἡδονὴν αἱρουμένην. Οὐ φύσει πονηρὰν οὖσαν, οὐδὲν γὰρ τῶν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ γεγονότων πονηρόν ἐστι φύσει, ἀλλ᾽ υπογαργαλιζομένην ὥσπερ καὶ βακχευομένην ὑπὸ τῆς ἡδονῆς. Ἀλλ᾽ εἰ μικρόν τις διανασταίη, καὶ τὴν ῥαθυμίαν ὥσπερ τινὰ χάρον ἀπόθοιτο τῆς ψυ χῆς, ταῦτα πάντα τὰ ποικίλα καὶ χαλεπά, ὡς ἱστὸν αράχνης διαρρήξει καὶ ἀφανίσει τὴν ἄνωθεν ἐπικουρίαν καὶ χάριν ἔχων συναιρομένην αὐτῷ, καὶ πάντα τὰ προσάντη καὶ δυσχερή ῥᾳδίως ἐξομαλίζουσαν, καὶ φοβερὸν καὶ αήττητον καθιστῶσαν τοῖς πολε μίοις, καὶ τὰ κακούργως εἰσαγόμενα παρ' αὐτῶν μηχανήματα καὶ σοφίσματα εἰς τὸ μηδὲν διαλύουσαν. Σκόπει γὰρ ἔνθεν μὲν ὁ πονηρὸς ὑποτίθησιν ὥσπερ ὑπ' ὄψιν διὰ τῶν ἀσεβῶν τὴν ἐκ τῆς μέθης σε καὶ πορνείας καὶ πάσης ἄλλης ἀκολασίας βορβορώδη ζωὴν καὶ φιλήδονον· ἐξ ἑκατέρου δὲ τὸ τῆς εὐαγ γελικῆς εἶτ᾽ οὖν ἀγγελικῆς πολιτείας, σκληρὸν καὶ ἐπίμοχθον, καὶ μέχρι τούτου τὰ τοιαῦτα δεικνὺς, τὸ ἐπέκεινα καλύπτειν ἐπιχειρεῖ. Ἀλλ' ἡ τοῦ Κυ ρίου χάρις πρὸς τὴν τοιαύτην ἀπάτην ἱσταμένη και λῶς, δείκνυσιν ἡμῖν τῶν εἰρημένων ὁδῶν ἑκατέρας τὸ πέρας· Ἡ μὲν γὰρ στενή, φησί, καὶ τεθλιμμένη εἰς αἰώνιον ἀπάγει τοὺς ταύτην διερχομένους· ἡ δὲ πλατεῖα καὶ εὑρύχωρος φανερῶς πρὸς ἀπώλειαν. Καλῶς δὲ καὶ ὁδοὺς ἐκείνας ἐκάσ λεσε τὸ παρερχόμενόν τε καὶ κατ' ὀλίγον ὑποτεμνό ὁ πλατυσμός τοῦ βίου. τῆς ὁδοῦ,
THEOPHANIS EPISCOPI NIC.ENI
consulentes, et velut escam, ut dixi, hano mortis μένους, καὶ ἐν προσχήματι φιλίας και κατεψευσμέ
voluptatem apponentes. Istud ergo, o dilecti, oc- νης ἀγάπης, συμβουλεύοντας καὶ παραινοῦντας ἀεὶ
cultum ac subdolum bellum, tanquam sub-mari la- τὰ ὀλέθρια· καὶ καθάπερ δέλεαρ, ὡς ἔφην, ἐν ἀγκ!-
Lens saxum, multo difficilius est, et periculosius στρῳ τοῦ θανάτου προβαλλομένους τὴν ἡδονήν. Ουmanifesto et a longe agnito. Ad hoc enim bellum τις τοίνυν, ἀγαπητοί, ὁ ὑποκεκρυμμένος καὶ ὕπουλος
si quis armetur et comparetur, capi difficile po- πόλεμος, οἷά τις ύφαλος πέτρα, πολλῷ χαλεπώτερος
terit, ad omnem conatum impetumque hostium τε καὶ ἐπικινδυνότερός ἐστι, τοῦ φανεροῦ καὶ παρα
propulsandum tuto fortiterque persistens: cæterum ῥωθεν ἐγνωσμένου. Πρὸς μὲν γὰρ τοῦτον καθοπλιab iis, qui, ut evangelice loquar, sub ovium pelli-· σθείς τις καὶ προπαρασκευασάμενος, δυσάλωτος
bus tanquam Arabicí lupi ad vos veniunt, facile ἔσται· πρὸς πάσαν πεῖραν καὶ προσβολὴν τῶν ἐναν
quis decipi potest, et in hostes, amicus credens, τίων ἱστάμενος, ἀσφαλῶς τε καὶ κραταιῶς, πρὸς
improviso incidere. Ideo et malorum auctor inimiδὲ τοὺς ἐν ἐνδύμασι προβάτων εὐαγγελικῶς εἰπεῖν
cus hostisque noster, per vitæ consortem, et amicam προσερχομένους ὑμῖν λύκους 'Αραβικούς, ῥᾳδίως
Evam adortus est Adamum, et per voluptatem ac ἄν τις ἀπατηθείη, καὶ ἀπροόπτως περιπέσειε τοῖς
gloriæ cupiditatem amarissimum in eorum corda πολεμίοις ὡς φίλοις. Διὰ τοῦτο καὶ τῷ Ἀδὰμ ὁ ἀρ
venenum immisit. Majoren enim, o charissimi, utiχέκακος ἐχθρὸς ἡμῶν καὶ πολέμιος, διὰ τῆς Εὔας
litatem, aut nocumentum accipere aliunde nemo τῆς κοινωνοῦ τοῦ βίου καὶ φίλης προσέβαλε. Καὶ
potest, quam ab hominibus quibuscum versari solet,
διὰ τῆς ἡδονῆς καὶ φιλοδοξίας τὸν πικρότατον ἐνα
simulque vivere et non rara familiaritate, frequen- κεν ἰὴν ταῖς καρδίαις ἐκείνων. Οὔτε γὰρ ὠφέλειαν,
tique colloquio conjunctos habet. Ideo et sapiens οὔτε βλάβην μείζονα δύναταί τις, ἀγαπητοί, μον
natura nostrae moderator, per homines, non per λαβεῖν ἄλλοθεν, ἢ παρὰ τῶν ἀνθρώπων τῶν συνα
angelos, quamvis multo validiores, salutem nostrain
ναστρεφομένων, καὶ κοινωνούντων, καὶ συνήθειαν οὐ
semper curari vult. Hoc ergo et malignus ille calμικρὰν ἐσχηκότων ἐκ τῆς συχνῆς ὁμιλίας. Διὰ τοῦτο
lens, per los etiam et ille nos aggredi non desinit, καὶ ὁ σοφὸς κηδεμὼν τῆς ἡμετέρας φύσεως διὰ τῶν
auxiliantem sibi cooperantemque habens etiam ἀνθρώπων, ἀλλ' οὐ δι' ἀγγέλων, καί τοι πλεῖστα
carnem, quæ voluptatem utilitati atque honestati, πολλῷ δυναμένων, τὴν σωτηρίαν ἡμῶν βούλεται ἀεὶ
auteponit. Quae tamen natura minime mala est;. ἐνεργεῖσθαι. Τοῦτ᾽ οὖν καὶ ὁ πονηρὸς εὖ εἰδὼς, διὰ
nihil enim eorum quæ a Deo facta sunt, est natura τῶν τοιούτων ἐπιχειρῶν οὐ παύεται καθ' ἡμῶν,
malum, sed quæ a voluptate titillatur et efferatur.
Verum si quis parum sese erexerit, socordiamque
ab animo tanquam veternum excusserit, omnia hæc
varia et gravia, tanquam araneæ telas, disrumpet
ac perdet, supernum habens auxilium et gratiam
sibi cooperantem, quae ardua quæque difficiliaque
facile explanat, hostibusque tremendum atque invielum efficit, et ab ipsis insidiose admotas machinas,
fraudesque ad nihilum redigit. Nam vide. Hinc
quidem malignus ille per impios, veluti ante oculos subjicit cœnosam vitam atque voluptuariamı,
per ebrietatem, et fornicationem, et reliqua intemperantiæ genera; altera vero ex parte duritiem
laboremoue evangelicæ, sive potius angelicæ vitæ,
hisque jam hucusque ostensis, reliqua obtegere
conatur. At gratia Don ini buic fraudi optime occurrit; ostendit enim nobis prædictarum viarum finem:
Illa enim, inquit, arcta et angusta per eam transeuntes
ad sempiternam perducit vitam, lala vero et spaliosa
ad perditionem manifestam. Apposite autem præsentem vitam, caducam quidem, et quæ paulatim breviatur et defluit, viæ nomine significavit, et propemodum ita omnes alloquitur, ue scilicet sedulis
molestum atque arctum viæ contentionem alacritatis studiique relaxare facial; sed considerent brevitatem harum rerumi, et perpendant temporanea esse
mala, et quam primum se esse perventuros ad quietem ac beatam vitam. Neque etiam viæ latitudo
* Matth. vi, 14.
ἔχων συνεφαπτομένην ἐκείνῳ καὶ συνεργὸν καὶ τὴν
σάρκα πρὸ τοῦ λυσιτελοῦς καὶ βελτίστου τὴν ἡδονὴν
αἱρουμένην. Οὐ φύσει πονηρὰν οὖσαν, οὐδὲν γὰρ τῶν
ὑπὸ τοῦ Θεοῦ γεγονότων πονηρόν ἐστι φύσει, ἀλλ᾽
υπογαργαλιζομένην ὥσπερ καὶ βακχευομένην ὑπὸ
τῆς ἡδονῆς. Ἀλλ᾽ εἰ μικρόν τις διανασταίη, καὶ
τὴν ῥαθυμίαν ὥσπερ τινὰ χάρον ἀπόθοιτο τῆς ψυ
χῆς, ταῦτα πάντα τὰ ποικίλα καὶ χαλεπά, ὡς ἱστὸν
αράχνης διαρρήξει καὶ ἀφανίσει τὴν ἄνωθεν ἐπικου
ρίαν καὶ χάριν ἔχων συναιρομένην αὐτῷ, καὶ πάντα
τὰ προσάντη καὶ δυσχερή ῥᾳδίως ἐξομαλίζουσαν,
καὶ φοβερὸν καὶ αήττητον καθιστῶσαν τοῖς πολε
μίοις, καὶ τὰ κακούργως εἰσαγόμενα παρ' αὐτῶν
μηχανήματα καὶ σοφίσματα εἰς τὸ μηδὲν διαλύου
σαν. Σκόπει γὰρ ἔνθεν μὲν ὁ πονηρὸς ὑποτίθησιν
ὥσπερ ὑπ' ὄψιν διὰ τῶν ἀσεβῶν τὴν ἐκ τῆς μέθης
σε καὶ πορνείας καὶ πάσης ἄλλης ἀκολασίας βορβορώδη ζωὴν καὶ φιλήδονον· ἐξ ἑκατέρου δὲ τὸ τῆς εὐαγ
γελικῆς εἶτ᾽ οὖν ἀγγελικῆς πολιτείας, σκληρὸν καὶ
ἐπίμοχθον, καὶ μέχρι τούτου τὰ τοιαῦτα δεικνὺς,
τὸ ἐπέκεινα καλύπτειν ἐπιχειρεῖ. Ἀλλ' ἡ τοῦ Κυρίου χάρις πρὸς τὴν τοιαύτην ἀπάτην ἱσταμένη και
λῶς, δείκνυσιν ἡμῖν τῶν εἰρημένων ὁδῶν ἑκατέρας
τὸ πέρας· Ἡ μὲν γὰρ στενή, φησί, καὶ τεθλιμ
μένη εἰς αἰώνιον ἀπάγει τοὺς ταύτην διερχομέ
νους· ἡ δὲ πλατεῖα καὶ εὑρύχωρος φανερῶς
πρὸς ἀπώλειαν. Καλῶς δὲ καὶ ὁδοὺς ἐκείνας ἐκάσ
λεσε τὸ παρερχόμενόν τε καὶ κατ' ὀλίγον ὑποτεμνό
Viæ latitudo. Vaticanus Codex habet, ὁ πλατυσμός τοῦ βίου. Messum. τῆς ὁδοῦ, idque convenieutius antecedentibus: ideo retinuimus.
col. 293–294page 8 of 38
PG 150:293μενον καὶ ὑποῤῥέον ἀεὶ τῆς παρούσης ζωῆς αἰνιττόμενος. Καὶ μονονουχ! πρὸς πάντας φωνὴν ἀφεὶς μήτε τοῖς σπουδαίοις τὸ ἀνιαρόν τε καὶ τεθλιμμένον τὸν τόνον τῆς προθυμίας ὑποχαλάτω, λογιζομένοις τὸ βραχύ τούτων καὶ πρόσκαιρον, καὶ τὴν διαδεξη μένην ὅσον οὐδέπω μακαρίαν ἄνεσιν καὶ ζωήν. Μήτε μὴν τοὺς ἀκολάστους δελεαζέτω ὁ πλατυσμὸς τῆς ὁδοῦ καὶ ἡ εἰς κόρον πλησμονὴ τῆς ἐμπαθοῦς ἡδο νῆς, ὑφορωμένους τὸ μετ᾿ ὀλίγον κατάλληλον τῆς τοιαύτης ὁδοῦ πέρας, τὴν ἀπώλειαν καὶ τὸ μὴ σβεν ύμενον πῦρ καὶ τὸν ἀτελεύτητον σκώληκα. Αλλά τοῖς τοιούτοις ἐπιχειρήμασιν ὁ ποικίλος καὶ πολύ μορφος όφις ἀποκρουσθεὶς τῇ συμμαχίᾳ τοῦ πνεύ ματος, οὐκ ἠρεμεῖν ὅλως ἀνέχεται· ἀλλὰ δι' έναν τίων μηχανημάτων τὸν πύργον τῆς ὑπομονῆς τε καὶ πίστεως ἡμῶν ἐπιχειρεῖ καθελεῖν, ἐπηρείας καὶ θλίψεις ποικίλας καὶ πολλαχόθεν ἡμῖν ἐπεγείρων, τοῖς συνήθεσιν ὀργάνοις τῆς ἑαυτοῦ πονηρίας πά δεν χρησάμενος, καλῶς δυναμένοις τὰ τοιαῦτα ὑπη ρετεῖν. Καὶ νῦν μὲν ζημίας καὶ ἁρπαγὰς τῶν προσο όντων ἡμῖν ἐπάγων, ἄλλοτε φυλακάς τε καὶ μάτ στιγας, λοιδορίας τε καὶ ὕβρεις καὶ ἀτιμίας, ποτὲ δὲ αἰχμαλωσίας καὶ ἀπειλάς βιαίων θανάτων, ἵν᾽ ἐνα τεῦθεν κατολιγωρήσαντες, ἢ πρὸς τὴν ἀκολασίαν σπευσώμεθα, ἢ πρὸς τὴν ἀσέβειαν εὐμενῶς ἴδωμεν, τούτων πάντων τῶν χαλεπῶν ἀπαλλαγὴν ἐπαγγελλομένην καὶ τῶν παρόντων ἡδέων δαψιλή χορηγείαν, εἰ τῆς εὐσεβείας καὶ ἀρετῆς ταύτην ἀλλάξαιμεν. Αλλά γε τὰς μηχανάς τε καὶ ἐλεπόλεις καρτερώς ἐνέγκοιμεν ἂν, εἴ γε βουλοίμεθα διαγρηγορεῖν, ὅπλον καὶ πρόβολον τὸν Χριστὸν ἀῤῥαγή κεκτημένοι, παρ ραδειγμάτων δὲ εὐποροῦντες γενναίων καὶ θαυμαστῶν τῶν ἁγίων λέγω τὴν ὑπομονήν τε καὶ καρτε μίαν, καὶ μέχρις αἵματος πρὸς τὴν ἁμαρτίαν ἀντι κατάστασιν. Οἱ μὲν γὰρ, φησὶν, ἐτυμπανίσθησαν, οὐ προσδεξάμενοι τὴν ἀπολύτρωσιν, ἵνα κρείττονος ἀναστάσεως τύχωσιν· ἕτεροι δὲ ἐμπαιγμῶν· καὶ μαστίγων πεῖραν ἔλαβον, ἔτι δὲ δεσμῶν καὶ φυλακῆς· ἐλιθάσθησαν, ἐπρίσθησαν, ἐπει. γάσθησαν, ἐν φόνῳ μαχαίρας ἀπέθανον, περιῆλθον ἐν μηλωταῖς, ἐν αἰγίοις δέρμασιν, ὑστερούμενοι, θλιβόμενοι, κακοχούμενοι, ὧν οὐκ ἦν ἄξιος ὁ κόσμος. Τοῦ Θεοῦ συγχωρούντος ἵνα τὸ δοκίμιον τῆς πίστεως καὶ ἀνδρίας ἐκείνων λαμπρῶς ἄγαν ἀναφανῇ, εἰς μειζόνων μὲν ἐκείνοις ἀντίδοσιν ἀγαθῶν, αἰσχύνην δὲ πλείω καὶ ἦτταν τοῦ πονηροῦ, ὑπόδειγμα δὲ καρτερίας ἡμῖν, καὶ πᾶσι τοῖς μετ' ἐκείνους εἰς τὸ τοῦ βίου τούτου παρερχομένεις στάδιον. β'. Καὶ τί δεῖ περὶ τούτων λέγειν Αὐτὸς γὰρ ὁ Κύριος μείζονα δι' ἡμᾶς ὑπὸ τῶν ἀγνωμόνων ὑπή νεγκεν Ἰουδαίων, ὥσπερ τῶν ἱερῶν διηγουμένων Εὐαγγελίων ἀκούειν ἔξεστι πᾶσι. Καὶ γὰρ οὐδὲν οὐ δαμῶς οὔτε τῶν πρὸς ἀτιμίαν φερόντων, οὔτε τῶν ἐδύνην ἐμποιεῖν δυναμένων εἴασαν ἀνεπιχείρητον καὶ ἀκίνητον κατ' αὐτοῦ· νῦν μὲν, ψευδομαρτυρίας συρράπτοντες, νῦν δὲ διαλοιδορούμενοι καὶ χλευάζοντες, εμπαιγμούς καὶ μάστιγας πρὸς τούτοις ἐπιδαψιλευόμενοι· καὶ ποτὲ μὲν τὴν θείαν ἐκείνην καὶ φρικτὴν κεφαλὴν καλάμοις τύπτοντες, ποτὲ δὲ στέ αλλά γε,
EPISTOLA I.
μενον καὶ ὑποῤῥέον ἀεὶ τῆς παρούσης ζωῆς αἰνιτ- vitiosæque voluptatis plena satietas, decipiat
τόμενος. Καὶ μονονουχ! πρὸς πάντας φωνὴν ἀφεὶς Juxuriosos, prospicientes vicissim vitæ hujus
μήτε τοῖς σπουδαίοις τὸ ἀνιαρόν τε καὶ τεθλιμμένον brevem finem, perditionem, inquam, et ignem inexτὸν τόνον τῆς προθυμίας ὑποχαλάτω, λογιζομένοις stinguibilem, æternumque vermem, Cæterum franτὸ βραχύ τούτων καὶ πρόσκαιρον, καὶ τὴν διαδεξη· dulentus ac dolosus serpens, ope spiritus hisce
μένην ὅσον οὐδέπω μακαρίαν ἄνεσιν καὶ ζωήν. Μήτε rationibus propulsatus, acquiescere tamen nullo
μὴν τοὺς ἀκολάστους δελεαζέτω ὁ πλατυσμὸς τῆς modo potest: quinimo per oppositas machinas,
ὁδοῦ καὶ ἡ εἰς κόρον πλησμονὴ τῆς ἐμπαθοῦς ἡδο- patientia fideique nostra turrim evertere aggrediνῆς, ὑφορωμένους τὸ μετ᾿ ὀλίγον κατάλληλον τῆς tur, insidias variasque tentationes variis ex locis
τοιαύτης ὁδοῦ πέρας, τὴν ἀπώλειαν καὶ τὸ μὴ σβεν nobis struens, consuetis pravitatis suæ instrumenύμενον πῦρ καὶ τὸν ἀτελεύτητον σκώληκα. Αλλά tis ad hæc exsequenda maxime aptis rursum utens.
τοῖς τοιούτοις ἐπιχειρήμασιν ὁ ποικίλος καὶ πολύ Et nunc quidem jacturas direptionesque facultaμορφος όφις ἀποκρουσθεὶς τῇ συμμαχίᾳ τοῦ πνεύ tum nobis infert, alias vero carcerem, verbera,
ματος, οὐκ ἠρεμεῖν ὅλως ἀνέχεται· ἀλλὰ δι' έναν- contumelias, et injurias, atque ignominias; quandoτίων μηχανημάτων τὸν πύργον τῆς ὑπομονῆς τε que vero captivitates minasque violentæ mortis,
καὶ πίστεως ἡμῶν ἐπιχειρεῖ καθελεῖν, ἐπηρείας καὶ
ut hinc fracti animo vel fæderemur ad luxuriam,
θλίψεις ποικίλας καὶ πολλαχόθεν ἡμῖν ἐπεγείρων, vel ad impietatem inclinemus, quæ nobis horum
τοῖς συνήθεσιν ὀργάνοις τῆς ἑαυτοῦ πονηρίας πάomnium malorum liberationem, præsentiumque
δεν χρησάμενος, καλῶς δυναμένοις τὰ τοιαῦτα ὑπη- voluptatum copiosam afluentiam promittit, si pieρετεῖν. Καὶ νῦν μὲν ζημίας καὶ ἁρπαγὰς τῶν προσο tatem virtutemque cum ipsa commutaverimus.
όντων ἡμῖν ἐπάγων, ἄλλοτε φυλακάς τε καὶ μάτ Caterum machinationes et instrumenta diστιγας, λοιδορίας τε καὶ ὕβρεις καὶ ἀτιμίας, ποτὲ δὲ ruentia fortiter perferemus, si vigilare voluerimus,
αἰχμαλωσίας καὶ ἀπειλάς βιαίων θανάτων, ἵν᾽ ἐνα scutum et propugnaculum firmissimum atque tutisτεῦθεν κατολιγωρήσαντες, ἢ πρὸς τὴν ἀκολασίαν
simum Christum habentes, præclaris etiam exen)-
σπευσώμεθα, ἢ πρὸς τὴν ἀσέβειαν εὐμενῶς ἴδωμεν, plis ac mirabilibus abundantes, sanctorum, inquam,
τούτων πάντων τῶν χαλεπῶν ἀπαλλαγὴν ἐπαγγελλο- patientia, ac tolerantia, et adversus peccatum reμένην καὶ τῶν παρόντων ἡδέων δαψιλή χορηγείαν, sistentia usque ad sanguinis effusionem. Quidam
εἰ τῆς εὐσεβείας καὶ ἀρετῆς ταύτην ἀλλάξαιμεν. enim, inquit, distenti sunt, non suspicientes redemΑλλά γε τὰς μηχανάς τε καὶ ἐλεπόλεις καρτερώς plionem, ut meliorem invenirent resurrectionem;
ἐνέγκοιμεν ἂν, εἴ γε βουλοίμεθα διαγρηγορεῖν, ὅπλον G alii vero ludibria et verbera experti, insuper et vinκαὶ πρόβολον τὸν Χριστὸν ἀῤῥαγή κεκτημένοι, παρ cula, et carceres; lapidati sunt, secti sunt, tentati
ραδειγμάτων δὲ εὐποροῦντες γενναίων καὶ θαυμα- sunt, in occisione gladli mortui sunt. Circumierunt
στῶν τῶν ἁγίων λέγω τὴν ὑπομονήν τε καὶ καρτε
in melotis, in pellibus caprinis, egentes, angustiati,
μίαν, καὶ μέχρις αἵματος πρὸς τὴν ἁμαρτίαν ἀντι- afflicti, quibus dignus non erat mundus. Deo nimiκατάστασιν. Οἱ μὲν γὰρ, φησὶν, ἐτυμπανίσθησαν, ruin permittente, ut probata eorum fides et fortiοὐ προσδεξάμενοι τὴν ἀπολύτρωσιν, ἵνα κρείτ tudo clarissime elucesceret, illis quidem in majoτονος ἀναστάσεως τύχωσιν· ἕτεροι δὲ ἐμπαιγ rem bonorum retributionem, majusque diabol dele
μῶν· καὶ μαστίγων πεῖραν ἔλαβον, ἔτι δὲ δεσμῶν cus et damnum, nobis vero omnibusque qui in vitæ
καὶ φυλακῆς· ἐλιθάσθησαν, ἐπρίσθησαν, ἐπει. hujus stadium descendunt, in patientiæ exemplum.
γάσθησαν, ἐν φόνῳ μαχαίρας ἀπέθανον, περιῆλθον ἐν μηλωταῖς, ἐν αἰγίοις δέρμασιν, ὑστερού
μενοι, θλιβόμενοι, κακοχούμενοι, ὧν οὐκ ἦν ἄξιος ὁ κόσμος. Τοῦ Θεοῦ συγχωρούντος ἵνα τὸ
δοκίμιον τῆς πίστεως καὶ ἀνδρίας ἐκείνων λαμπρῶς ἄγαν ἀναφανῇ, εἰς μειζόνων μὲν ἐκείνοις ἀντίδοσιν
ἀγαθῶν, αἰσχύνην δὲ πλείω καὶ ἦτταν τοῦ πονηροῦ, ὑπόδειγμα δὲ καρτερίας ἡμῖν, καὶ πᾶσι τοῖς μετ'
ἐκείνους εἰς τὸ τοῦ βίου τούτου παρερχομένεις στάδιον.
β'. Καὶ τί δεῖ περὶ τούτων λέγειν; Αὐτὸς γὰρ ὁ 2. Quid vero attinet de his dicere? ipse enim DuΚύριος μείζονα δι' ἡμᾶς ὑπὸ τῶν ἀγνωμόνων ὑπήνεγκεν Ἰουδαίων, ὥσπερ τῶν ἱερῶν διηγουμένων
Εὐαγγελίων ἀκούειν ἔξεστι πᾶσι. Καὶ γὰρ οὐδὲν οὐ
δαμῶς οὔτε τῶν πρὸς ἀτιμίαν φερόντων, οὔτε τῶν
ἐδύνην ἐμποιεῖν δυναμένων εἴασαν ἀνεπιχείρητον
καὶ ἀκίνητον κατ' αὐτοῦ· νῦν μὲν, ψευδομαρτυρίας
συρράπτοντες, νῦν δὲ διαλοιδορούμενοι καὶ χλευά
ζοντες, εμπαιγμούς καὶ μάστιγας πρὸς τούτοις ἐπιδαψιλευόμενοι· καὶ ποτὲ μὲν τὴν θείαν ἐκείνην καὶ
φρικτὴν κεφαλὴν καλάμοις τύπτοντες, ποτὲ δὲ στέ
Hebr. x, 35-38..
minus propter nos nullo majora ab ingratis Judæis passus est, ut ex sacris Evangeliis id enarrantibus audire omnibus licet. Nihil enim quod ad
ignominiam pertineret, aut quod dolorem aliquem
alferre posset, intactum immotumque contra ipsum
reliquerunt; modo quidem falsa commenti testi
monia, modo illudentes et subsannantes, ad hæ,
opprobria et flagella abunde infligentes, modo
etiam divinum illud tremendumque caput arundinibus percutientes, modo spineam apponentes coCaterum. Deest Vaticano, αλλά γε, ac propterea hujus loci sententia hiulca: supplevimus ex
Messancos.
col. 295–296page 9 of 38
PG 150:295φανον περιτιθέντες ἀκάνθινον ὀδύνης ἐμοῦ καὶ ο ὕβρεως ἕνεκα. Εἰς δὲ τὸ θεῖον ἐκεῖνο πρόσωπον τὸ ὑπὲρ τὰς ἡλιακὰς αὐγὰς ἐκλάμψαν ἐν Θαβωρίῳ τῇ ἀκτίστῳ τῆς θεότητος δόξῃ καὶ χάριτι, ήνπερ οἱ πρόκριτοι τῶν ἀποστόλων οὐκ ἠδυνήθησαν εναργῶς κατιδείν, τοιαύτην ἀδοξίαν καὶ παροινίαν κατέχεον, ὡς προκεῖσθαι τοῖς ἀλιτηρίοις ἐκείνοις εἰς ἐμπτυσμοὺς καὶ ῥαπίσματα. Καὶ τέλος καὶ μέσον κακούργων ἀνδρῶν ἐπὶ τοῦ σταυροῦ γυμνὸν ἀπώρησαν. Καὶ οὐδ᾽ οὕτω κόρον εἰλήφασι τῆς μανίας καὶ τοῦ θυμοῦ, ἀλλὰ κἀκεῖ προσέφερον μετ' ειρωνίας τῷ Θείῳ στόματι, ούπερ προῆλθον τὰ ὑπὲρ μέλι καὶ κηρίον, κατὰ τὸν Προφήτην, γλυκύτερα λόγια, χο λήν τε καὶ ὄξος. Οὐ μὴν ἀλλ᾽ οὐδὲ μετά θάνατον αὐτοῦ τῆς ὀργῆς καθυφῆκαν, ἀλλὰ λόγχῃ τὴν ζωηφόρον πλευρὰν ἐξεκέντησαν, ὅθεν ἐξῆλθε τὸ τῆς οἰκουμένης καθάρσιον καὶ παγκοσμίου ζωῆς χορη γὸν αἷμα καὶ ὕδωρ. γ'. Ταῦτ᾽ οὖν ἅπαντα ἐννοοῦντες, ἀγαπητοὶ, καὶ τὰς ἡδονὰς τῆς σαρκὸς ὡς δηλητήρια φάρμακα φεύ γωμεν, καὶ τοὺς ἐπαγομένους πειρασμούς γενναίως ἐνέγκωμεν, ἵνα κοινωνοί γενώμεθα τῶν τοῦ Χρι στοῦ παθημάτων, καὶ διὰ τοῦτο καὶ τῆς ἐκείνου δό ξης, είπερ συμπάσχομεν, ἵνα καὶ συνδοξασθῶμεν. "Ωσπερ γὰρ ἀπὸ στόματος γυναικὸς πόρνης μέλι στάζειν δοκεῖ, ὕστερον μέντοι πικρότερον χολῆς τοῖς μετασχοῦσιν εὑρίσκεται, οὕτω καὶ ἀπὸ πάντων τῶν τοῦ βίου σαρκικῶν ἡδονῶν, κἂν μέθην εἴπῃς, κἂν τρυφὴν, καὶ βλακείαν καὶ πᾶσαν ἀκολασίαν καὶ Ο ἀμετρίαν, καν αἰσχρολογίαν τε καὶ μωρολογίαν, κἂν τοῦ Βαρλαάμ τε καὶ 'Ακινδύνου, ἁρπαγάς τε καὶ ἀδικίας, κἂν ὑπεροψίαν καὶ τύφον, καὶ εἴ τι ἕτερον ἀντίκειται τῇ ὑγιαινούσῃ διδασκαλία, γλυκύτητά τινα καὶ ἡδονὴν καταρχὰς ἐξεπιπολῆς δοκεῖ φέρειν, ὕστερον μέντοι πικρότερον χολῆς τὰς ἀναδόσεις ἐργάζεται. Πᾶσα δὲ παιδεία καὶ θλί ψις, πρὸς μὲν τὸ παρὸν, οὐ δοκεῖ χαρᾶς εἶναι, ἀλλὰ λύπης· ὕστερον δὲ καρπὸν εἰρηνικὸν τοῖς δι' αὐτῆ; γεγυμνασμένοις ἀποδίδωσι δικαιοσύνης. Διὰ τοῦτο ὑπομονῆς χρεία· Εἰ γὰρ ὑπομένομεν, φησί, καὶ βασιλεύσομεν. Παρακαλῶ δὲ ὑμᾶς, ἀδελφοί, σχο πεῖν εἴ τινες διχοστασίας καὶ σκάνδαλα εἰς τὴν τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίαν εἰσάγειν ἐπιχειροῦσι, καὶ τὴν κενοφανή, ἣν πόρρω τῆς διδασκαλίας τοῦ πνεύματ τος αἵρεσιν ὑποσπείρειν ὥσπερ τι ζιζάνιον πονηρών ἀποπειρώνται. Οὗτοι τοίνυν τῆς τοῦ Χριστοῦ πολ μνης ὡς λύκοι διωκέσθωσαν ὑφ' ὑμῶν· καὶ γὰρ οὐ δὲν ἄμεινον διάκεινται τῶν εἰς τὸ τεθεωμένον τε Θεότητος ἐν ἀνθρώπῳ κατοικήσαντα
ronam, ut simul et dolore afficeretur, et injuria. φανον περιτιθέντες ἀκάνθινον ὀδύνης ἐμοῦ καὶ
Porro in divinam illam faciem, quæ increata divinitatis gloria et gratia plusquam solis radii in
Thabor effulsit, quam apostolorum maximi clare
iuspicere non potuerunt, tali ignominia et petulantia debacchati sunt, ut ad sputa et alapas ab scelestis illis accipiendas esset proposita. Ac demum
medium inter facinorosos homines, nudum in
cruce suspenderunt. Verum nec sic quidem iram
furoremque satiarunt, sed ibi quoque divino ori, a
quo melle et favo, ut ait Propheta, dulciora verba
emanarunt, cum irrisione fel et acetum obtulerunt.
Et vero nec post ejus mortem, iracundiam remiserunt. Sed liasta vivifcum latus transfixerunt,
unde exiit totius orbis expiatio, quæ universo
mundo vitam largitur, nempe sanguis et aqua.
3. Hæc igitur omnia considerantes, ο dilecti, et carnis voluptates ut noxia venena vitemus, et illatas
tentationes strenue perferamus, ut socii Christi
passionis, et per hanc gloriæ ipsius consortes effieiàìnur, si ideo compatimur, ut simul glorificemur.
Sicut enim ab ore meretricis mel stillare videtur,
deinde vero ab iis qui illud degustarunt, ſelle amarius reperitur, sic ab omnibus vitæ carnalibus voluptatibus, nempe ebrietate, deliciis, et luxu, omnique libidine ac intemperantia, verborum obscoenorum vaniloquio, rapacitate et injustitia, superbia et
ὕβρεως ἕνεκα. Εἰς δὲ τὸ θεῖον ἐκεῖνο πρόσωπον τὸ
ὑπὲρ τὰς ἡλιακὰς αὐγὰς ἐκλάμψαν ἐν Θαβωρίῳ τῇ
ἀκτίστῳ τῆς θεότητος δόξῃ καὶ χάριτι, ήνπερ οἱ
πρόκριτοι τῶν ἀποστόλων οὐκ ἠδυνήθησαν εναργῶς
κατιδείν, τοιαύτην ἀδοξίαν καὶ παροινίαν κατέχεον,
ὡς προκεῖσθαι τοῖς ἀλιτηρίοις ἐκείνοις εἰς ἐμπτυ
σμοὺς καὶ ῥαπίσματα. Καὶ τέλος καὶ μέσον κακούρ
γων ἀνδρῶν ἐπὶ τοῦ σταυροῦ γυμνὸν ἀπώρησαν.
Καὶ οὐδ᾽ οὕτω κόρον εἰλήφασι τῆς μανίας καὶ τοῦ
θυμοῦ, ἀλλὰ κἀκεῖ προσέφερον μετ' ειρωνίας τῷ
Θείῳ στόματι, ούπερ προῆλθον τὰ ὑπὲρ μέλι καὶ
κηρίον, κατὰ τὸν Προφήτην, γλυκύτερα λόγια, χο
λήν τε καὶ ὄξος. Οὐ μὴν ἀλλ᾽ οὐδὲ μετά θάνατον
αὐτοῦ τῆς ὀργῆς καθυφῆκαν, ἀλλὰ λόγχῃ τὴν ζω
ηφόρον πλευρὰν ἐξεκέντησαν, ὅθεν ἐξῆλθε τὸ τῆς
οἰκουμένης καθάρσιον καὶ παγκοσμίου ζωῆς χορη
γὸν αἷμα καὶ ὕδωρ.
γ'. Ταῦτ᾽ οὖν ἅπαντα ἐννοοῦντες, ἀγαπητοὶ, καὶ
τὰς ἡδονὰς τῆς σαρκὸς ὡς δηλητήρια φάρμακα φεύ
γωμεν, καὶ τοὺς ἐπαγομένους πειρασμούς γενναίως
ἐνέγκωμεν, ἵνα κοινωνοί γενώμεθα τῶν τοῦ Χρι
στοῦ παθημάτων, καὶ διὰ τοῦτο καὶ τῆς ἐκείνου δόξης, είπερ συμπάσχομεν, ἵνα καὶ συνδοξασθῶμεν.
"Ωσπερ γὰρ ἀπὸ στόματος γυναικὸς πόρνης μέλι
στάζειν δοκεῖ, ὕστερον μέντοι πικρότερον χολῆς τοῖς
μετασχοῦσιν εὑρίσκεται, οὕτω καὶ ἀπὸ πάντων τῶν
τοῦ βίου σαρκικῶν ἡδονῶν, κἂν μέθην εἴπῃς, κἂν
τρυφὴν, καὶ βλακείαν καὶ πᾶσαν ἀκολασίαν καὶ
elatione, et si quid aliud sanæ doctrina adversatur. Ο ἀμετρίαν, καν αἰσχρολογίαν τε καὶ μωρολογίαν, κἂν
dulcedo quædam atque voluptas initio superficie temus inferri videtur, postmodum vero felle amarius
diffunditur. Omnis vero disciplina et tribulatio in
præsentiarum non videtur esse gaudii, sed doloris,
sed tandem per eam exercitatis pacificum reddit
justitie fructumn. Ideo opus est patientia. Si enim,
inquit, perferemus, et regnabimus *. Hortor autem
vos, o fratres, ut eos dignoscatis, si qui sunt qui
discordias et scandala in Ecclesiam Christi inducere conantur, vanamque hæresin quæ procul est
a doctrina spiritus, veluti malum zizanium dissemimare tentant. Isti igitur ab ovili Christi tanquam
lupi expellantur a vobis; non enim melius, si non
etiam pejus, affecti sunt perfidis Judais, qui in deificatam gratiosamque Domini faciem debacchati
sunt. Illi énim in faciem ipsam, tanquam in hominis puri faciem Injuriam intulerunt, quamvis ad
divinitateni magnitudo criminis perveniret Idem
• Psal. xvult, 11. • 11 Tim. 11, 12.
Vanamque haresim. Lorus hic, ut editus est,
totidem verbis habetur in Messanensi, Vaticanus
addit τοῦ Βαρλαάμ τε καὶ 'Ακινδύνου, de quo dixi
in dicatoria epistola.
• Perveniret. Recte docent theologi veteres et
recentiores, post incarnationem Verbi divinam naturam humane ita conjunctam, ut per communica -
tionem proprietatum quidquid Christo competit, de
Deo dici possit, et quidquid Deo, de Christo. Hinc
in concilio tertio impiæ illæ et rudes Nestorii voces damnatæ sunt, nempe: Eum qui spatiis menstrus adlolevit, Deum non appellavero. Et ille: Ne
ἁρπαγάς τε καὶ ἀδικίας, κἂν ὑπεροψίαν καὶ τύφον,
καὶ εἴ τι ἕτερον ἀντίκειται τῇ ὑγιαινούσῃ διδασκαλίᾳ, γλυκύτητά τινα καὶ ἡδονὴν καταρχὰς ἐξεπιπολῆς δοκεῖ φέρειν, ὕστερον μέντοι πικρότερον χολῆς
τὰς ἀναδόσεις ἐργάζεται. Πᾶσα δὲ παιδεία καὶ θλίψις, πρὸς μὲν τὸ παρὸν, οὐ δοκεῖ χαρᾶς εἶναι, ἀλλὰ
λύπης· ὕστερον δὲ καρπὸν εἰρηνικὸν τοῖς δι' αὐτῆ;
γεγυμνασμένοις ἀποδίδωσι δικαιοσύνης. Διὰ τοῦτο
ὑπομονῆς χρεία· Εἰ γὰρ ὑπομένομεν, φησί, καὶ
βασιλεύσομεν. Παρακαλῶ δὲ ὑμᾶς, ἀδελφοί, σχο
πεῖν εἴ τινες διχοστασίας καὶ σκάνδαλα εἰς τὴν τοῦ
Χριστοῦ Ἐκκλησίαν εἰσάγειν ἐπιχειροῦσι, καὶ τὴν
κενοφανή, ἣν πόρρω τῆς διδασκαλίας τοῦ πνεύματ
τος αἵρεσιν ὑποσπείρειν ὥσπερ τι ζιζάνιον πονηρών
ἀποπειρώνται. Οὗτοι τοίνυν τῆς τοῦ Χριστοῦ πολ
μνης ὡς λύκοι διωκέσθωσαν ὑφ' ὑμῶν· καὶ γὰρ οὐ
δὲν ἄμεινον διάκεινται τῶν εἰς τὸ τεθεωμένον τε
glorieris, Judæe, Deum non crucifixisti. Qnæ inde
procedebant, quod, sicut duas essentias substantliasque, ita duas in Christo personas constitneret:
ac proinde corpus Christi tabernaculumn Θεότητος
vocaret, ipsumque Deumn ἐν ἀνθρώπῳ κατοικήσαντα (quod totidem verbis cavetur ab Ignatio in
epistola ad Philippenses), Christum autem nulla
unitione admissa, hominem solitarium. Quæ vox
Vincentio, Cassiano, Gelasioque frequens in hoc
argumento: et hujus erroris causa a sexto concin ›
Toletano, in professione fidei, nominatim damnat:.
Vide Cyrillum, un epist. ad Nestorium, quae incipit:
col. 297–298page 10 of 38
PG 150:297και κεχαριτωμένων τοῦ Κυρίου πρόσωπον πεπαρῳ ἢ νηκότων δυσσεβῶν Ἰουδαίων, εἰ μὴ καὶ χεῖρον. Ἐκεῖνοι μὲν γὰρ εἰς τὸ πρόσωπον αὐτὸ ὡς εἰς ἀν θρώπου ψιλοῦ πρόσωπον τὴν ὕβριν ἐπήγαγον, εἰ καὶ πρὸς τὴν θεότητα το μέγεθος διέβαινε τοῦ τολμήματος. Εἷς γὰρ ὑπῆρχε θεάνθρωπο; Λόγος ὁ ταῦτα δεχόμενος. Οὗτοι δὲ οἱ νέοι τῆς θεότητος ὑβρισταί εἰς τὴν δοξάσασαν τὴ μακάριον ἐκεῖνο πρόσωπον ἄκτιστον τῆς θεότητος δόξαν, καὶ παραπέτασμα ταύτην ἀναίδην ἀποκαλοῦντες. Ταῦτα δὲ τῶν Ἰουδαϊκῶν ἐκείνων σιέλων καὶ ἐμπτυσμάτων, βδελυκτό τερά τε καὶ ἀτιμότερα. Καὶ ὥσπερ ἐκεῖνοι τὸ δόγμα *Ανδρες αιδέσιμοι. Εγγύς γεγόνασι τινες τοῦ μὴ ἀνέχεσθαι λοιπὸν ὁμολογεῖν ὅτι Θεός ἐστιν ὁ Χριστὸς, ὄργανον δὲ μᾶλλον καὶ ἐργαλεῖον θεότητος, καὶ ἄνθρωπος θεοφόρος
EPISTOLA 1.
και κεχαριτωμένων τοῦ Κυρίου πρόσωπον πεπαρῳ ἢ euu Verbum Deus simul erat, et hono, qui hacfer
νηκότων δυσσεβῶν Ἰουδαίων, εἰ μὴ καὶ χεῖρον.
Ἐκεῖνοι μὲν γὰρ εἰς τὸ πρόσωπον αὐτὸ ὡς εἰς ἀν
θρώπου ψιλοῦ πρόσωπον τὴν ὕβριν ἐπήγαγον, εἰ καὶ
πρὸς τὴν θεότητα το μέγεθος διέβαινε τοῦ τολμή
ματος. Εἷς γὰρ ὑπῆρχε θεάνθρωπο; Λόγος ὁ ταῦτα
δεχόμενος. Οὗτοι δὲ οἱ νέοι τῆς θεότητος ὑβρισταί
εἰς τὴν δοξάσασαν τὴ μακάριον ἐκεῖνο πρόσωπον
ἄκτιστον τῆς θεότητος δόξαν, καὶ παραπέτασμα
ταύτην ἀναίδην ἀποκαλοῦντες. Ταῦτα δὲ τῶν Ἰουδαϊκῶν ἐκείνων σιέλων καὶ ἐμπτυσμάτων, βδελυκτό
τερά τε καὶ ἀτιμότερα. Καὶ ὥσπερ ἐκεῖνοι τὸ δόγμα
*Ανδρες αιδέσιμοι. Εγγύς (inquit) γεγόνασι τινες
τοῦ μὴ ἀνέχεσθαι λοιπὸν ὁμολογεῖν ὅτι Θεός ἐστιν
ὁ Χριστὸς, ὄργανον δὲ μᾶλλον καὶ ἐργαλεῖον Θεότητος, καὶ ἄνθρωπος θεοφόρος· Fere enim quidam
¡¡a effecti sunt ut minime jam ſerendum putent Christum Deum confiteri, sed organum potius et instrumentum Deitatis, et hominem Deum ferentem. Idem
in epistola ad monachos, quæ incipit 'Apíxovto µÈv
tɩvès, multis in locis, alibique frequenter inculcat.
Sed expressius anathematismo 7 et 11. Utinam
exstarent nobis Cœlestini Pontificis scripta, qui et
Ephesinam synodum e Græco fecit Latinam, et
cam ad Orientis Occidentisque Ecclesias mis't,
ipsamque confutavit ha'resim. Utinam Sixti III,
qui id ipsum præstitit; Eusebii etiam Doryleensis,
qui Nestorianorum mastix fuit, clarusque ob persecutionem, quam ab ipsis Nestorianis in n
pix synodo Ephesina non multo post passus est,
et qui postea Eutychetem primus omnium detexit!
Nam et hic etiam scriptis oppugnavit Nestorium.
Sed et Theodori Ancyrani opera, et ante hos Attiei Constantinopolitani liber, quem ad Arcadii tiHas scripsit præveniens Nestorii tunc presbyteri
Antiocheni hæresin, magno Christianæ rei malo
interciderunt. quibus certe et ad veteres Nestorianorum errores cognoscendos maximum adjumentum ad novitios Nestorianos (quando et havc
etiam monstra alit hoc ævum) confutandos instruetissimum armamentariumi haberemus,
Velum. Faciem carnemque Christi velum
appellare potuerunt isti, vel cum Nestorio (ut diximus) sentientes, qui nullam unitionem inter humanitatem divinitateinque admittebat, sed humaniratem quasi hospitem divinitatis vocabat: vel cum
aliis hæreticis, qui Christi corpus nec verum nec
nobis consubstantiale asserebant, sed phantasticum, fallax, commentitium, imaginariumi (nam iis
omnibus vocibus utitur Augustinus) ac proinde vocare potuerunt isti carnem Christi velum, quasi quo
divinitas tantum legeretur, quam solam vere in
Christo exsistere dicebant. Quem errorem diversis
attribuunt antiquissimi nostrorum. Irenæus tacito
auctore alicubi eum oppugnat, sed Ebionitis postea non obscure tribuit. Tertullianus in libro huic
bæresi confutandæ dicato, Marcioni, Apelli, Valentino, et Saturnino: ideoque libri titulum facit, De
carne Christi adversus quatuor hæreses, rursum
adversus Marcionem contra hoc delirium strenue
pugnat Philastrius item eumdem Marcionem auetorem facit. Posteriores, nempe Augustinus, in
libro De hæresibus, et in iis quæ scribit contra
Manichæos, errorem hunc adversus ipsos exagitat.
Theodoretus item in Fabulis, et Vincentius, cap. 20,
et Damascenus, libro De hæresibus, et Idacius,
adversus Varimadum, lib. 3. Leo etiam primus,
sermone 4, in Nativit., et 4 in Epiphania, atque
alibi hæresim istam tanquam Manichæorum oppagnant. Postmodum ab Eutychete Constantinopoliabbate eadem excitata ex parte fuit, ut tradit Flavianus Constantinopolitanus in epist. 1 et
Patrol. Gr CL.
tano
ferebat. Isti vero novi divinitatis conviciatores in
increatam divinitatis gloriam, quæ beatam illam fa…
ciem glorificavit, velum illam impudenter appellantes. Hæc autem Judaicis salivis sputisque abominabiliora sunt, atque ignominiosiora. Et sicut illi
monarchiæ scilicet dogma astruere putantes, distinctionem, et Filium nullo pacto admittebant: sic
et isti divinæ naturæ simplicitatem prætendentes,
bincque simplices posse se terrere arbitrantes, divinæ substantiæ et actionis differentiam de medio
tollere penitus conantur, actionem omnino Deum
2 ad Leonem, Romanu'n pontificem. Ĺeo ipse, epist.
11, quæ est ad Julianum Coensem, et 83, ad monachios Palestine, et in sermone 8, de Nativitate, et
in tractatu Romæ habito, de erroribus Eutychetis,
Habetur etiam in condemnatione Nestorii facta in
concilio Constantinopolitano, quod insertum est in
Chalcedonensi. Tradit Liberatus, cap. 11 Breviarii,
Evagr. lib. 1, cap. 9. et libro it, cap. ult.; his eniui
testimoniis probatur Eutychetem unicam tantum
naturam, nempe divinam, in Christo agnovisse,
carnem ejus sanctissimam, nec consubstantialem
nobis, nec omnino veram fuisse: quare fateri cogebatur Christum non mt hominem, sed ut Deum
fuisse passum. Non negaverim sanctos, Patres humanitatem Christi velum frequenter vocasse, quod divinitatis splendorem et gloriam oculis hominum
legeret et occultaret: sic Cyrillus, c. 28 libri 4 in
Joannem; Gregor. Nyssenus, in libro De vita Moysis,
atque alii loquuntur. Verum istos, quos noster
oppugnat, credibile est, non hoc, sed eo, quem diximus, sensu locatos.
Divinæ substantiæ et actionis differentiam. IIlud est sine dubio apud theologiæ veros professres, essentiam divinam tributaque inter sese, et ah
illa distincta esse, etsi non realiter, ut loquuntur,
quod supercelestis illius naturæ simplicitas minime
patitur, ratione tamen, vel aliqua tertia distinctionis specie, quam inter hanc illamque mediain formant: de quo articulo videndus S. Thomas, 1 part.
q. 4, art. 1, et q. 13, art. 12. Itaque vanum est, et
ignorantiae plenum, nullam penitus admittere di
stinctionem, sed omnia confundere, ut istos fecisse
prætexto divinæ simplicitatis ait Theophanes.
Quod et Eunomianorum fuit; nam illi dicebant,
aut totaliter Deum comprehendi, aut nihil ex eo cognosci posse, quod simplicissimus esset. Contra quos
diserte disputat Basilius multis in locis, et sæpe Nazianzenus, in oratione vero secunda de Paschate
ab illis verbis: Immensuis igitur est Deus et ad
contemplandum difficilis, idque solum in eo plane
comprehendi potest, quod immensus sit: quamliber
aliquis existimet eum, quia simplicis naturæ sit,
rationem hanc habere. ut vel nullo omnino modo
comprehendi possit, vel plene perfecteque comprehendi queat, et quæ sequuntur. Vide etiam subtilem
Damasceni de hoe disputationem, lib. 1, 2, 4, et 12,
ubi probat diversa Deo accommodata nomina, varias rerum in eo differentias non denotare, sei solam rationum diversitatem) et considerationem,
Fuit vero hæc doctrina Dionysii in lib. De divinis
nominibus, c. 2. Decernit docte hunc articulum concil. Tolet. 15, sub Juliano Pomerio, Egica rege
coactum. Illud quod sequitur in Theophane: Vitam et sapientiam et virtutem vel nullo pacto Deum
habere, vel si habet, illam esse creatam; plane absurðum et impium est, ut docte et orthodoxe idem
Thomas, 1. part. q. 5, 14, 18, ubi de vera vita,
scientia, bonitateque Dei docet, alibique frequenter
de reliquis tributis ejus scribit.
Letter IIEpistola II
col. 299–300page 11 of 38
PG 150:299τῆς μοναρχίας συνιστῶν δῆθεν οιόμενοι τὴν διάκρισιν καὶ τὸν Υἱὸν οὐδαμῶς παρεδέχοντο· οὕτω καὶ οὗτοι τὸ ἁπλοῦν τῆς θείας φύσεως προβαλλόμενο καὶ ταύτῃ μορμολύττειν τοὺς ἁπλουστέρους οἰόμενοι, τὴν τῆς θείας οὐσίας καὶ ἐνεργείας διαφοράν ἀναιρεῖν ὅλως ἐπιχειροῦσιν. Ενέργειαν ὅλως λέγου τε; τὸν Θεὸν, ήγουν ζωὴν καὶ σοφίαν καὶ δύναμιν. ή μηδαμῶς ἔχειν, ἢ εἴπερ ἔχει, κτιστὴν εἶναι, πρὸς ; ἑαυτὸν στασιάζειν ἄντικρυς αὐτὸν λέγοντες, καὶ τὸ ἁπλοῦν ἐκείνου τὴν ἑαυτῆς διάκρισιν μὴ δεχόμενον. μηδαμῶς εἰς κοινωνίαν τῆς δόξης ἀλλὰ πρὸς τὰ κτί σματα παραπέμπουσαν. Οὗτοι τοίνυν, ὡς εἴρηται, καθάπερ τινὰ πονηρὰ θηρία πόρξω τῆς ἀγέλης ἀπεληλάσθωσαν τοῦ Χριστοῦ· Οὐδὲν γὰρ, φησὶν Ησαΐας, των θηρίων τῶν πονηρῶν οὐ μὴ ἀναβῇ ἐπ' αὐτήν· οἱ γὰρ τοιοῦτον, φησί, τῷ Κυρίῳ ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστῷ οὐ δουλεύουσιν, ἀλλὰ τῇ ἑαυτῶν κοιλίᾳ, καὶ διὰ τῆς χρηστολογίας καὶ κενῆς ἀπά της, ἐξαπατῶσι τὰς καρδίας τῶν ἀκάκων. Ὁ δὲ παρακαλῶν τοὺς ταπεινούς Κύριος, παρακαλέσαι τὰς καρδίας ὑμῶν, καὶ στηρίξαι ὑμᾶς ἐν παντὶ ἔργῳ καὶ λόγῳ ἀγαθῷ. Προσεύχεσθε δὲ καὶ ὑπὲρ ἡμῶν, ἀδελφοί, ἵνα εἰς προκοπὴν τὸ δοθὲν ἡμῖν ἔργον ἔργον ἀεὶ τοῦ Κυρίου προβαίνῃ· ἡ χάρις τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ ἡ ἀγάπη τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, καὶ ἡ κοινωνία τοῦ ἁγίου Πνεύματος εἴη μετὰ πάντων ὑμῶν, ἀδελφοί. Αμήν. κατὰ φύσιν, υπερτελής καὶ προτέλειο;, ὑπερφίαλον Τοῦ αὐτοῦ ἐπιστολὴ διδασκαλικὴ πρὸς πάντας τοὺς ὑπ' αὐτοῦ ποιμαινομένους Χριστιανούς, περὶ ὑπομονῆς καὶ μακροθυμίας. Θεοφάνης ἐλάχιστος Ἰησοῦ Χριστοῦ δοῦλος τῆς κατὰ Νικαίαν ἱερᾶς Ἐκκλησίας ιεραρχικῇ χάριτι προεστὼς ἐλέῳ Θεοῦ, κατ' ἐπαγγελίαν ζωῆς τῆς ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ, πᾶσι τοῖς ἀπὸ Χριστοῦ καλουμένοις, ἐν διαφόροις μὲν ἡλικίαις καὶ γένεσι τύχαις τε καὶ ἐπιτηδεύμασι καὶ πολιτείαις ὑπάρχουσιν, ισότιμον δὲ πίστιν λαχοῦσι, καὶ τὴν κατ' εὐσέβειαν δόξαν τε καὶ ἐλπίδα, τοὺς τὴν Νικαίαν τε καὶ Προῦσαν ο κοῦσι, πρὸς δὲ καὶ τὴν κατ' αὐτά; πᾶσαν μέχρι τῆς παραλίου περίχωρον, τοῖς συνηριθμημένοις τῇ και ὑμᾶς λογικῇ ποίμνῃ ἀγαπητοῖς ἐν ἁγίῳ Πνεύματι, Ἀγαθοειδῶς κοινωνία, Ιι παραλύον,
esse dicentes. Videlicet vitam et sapientiam et vir- τῆς μοναρχίας συνιστῶν δῆθεν οιόμενοι τὴν διάκρι
tutem vel nullo pacto habere, vel si habet, illam σιν καὶ τὸν Υἱὸν οὐδαμῶς παρεδέχοντο· οὕτω καὶ
esse creatam, quasi aperte diceretur, ipsum ase- οὗτοι τὸ ἁπλοῦν τῆς θείας φύσεως προβαλλόμενο:
metipso dissentige, simplicitatemque ipsius ejus di- καὶ ταύτῃ μορμολύττειν τοὺς ἁπλουστέρους οιόμε
stinctionem nullo pacto suscipere in communicatio- νοι, τὴν τῆς θείας οὐσίας καὶ ἐνεργείας διαφοράν
nem gloriæ, sed emittere ad creaturas Isti ergo,
ἀναιρεῖν ὅλως ἐπιχειροῦσιν. Ενέργειαν ὅλως λέγουut dictum est, tanquam malæ quædam feræ procul τε; τὸν Θεὸν, ήγουν ζωὴν καὶ σοφίαν καὶ δύναμιν.
abovili Christi expellantur: El mala bestia, inquit ή μηδαμῶς ἔχειν, ἢ εἴπερ ἔχει, κτιστὴν εἶναι, πρὸς
Isaias, non ascendet per eam; nam ii, inquit, non ἑαυτὸν στασιάζειν ἄντικρυς αὐτὸν λέγοντες, καὶ τὸ
Domino Nostro Jesu Christo, sed ventri suo serἁπλοῦν ἐκείνου τὴν ἑαυτῆς διάκρισιν μὴ δεχόμενον.
viunt', qui per bona verba vanasque fraudes de- μηδαμῶς εἰς κοινωνίαν τῆς δόξης ἀλλὰ πρὸς τὰ κτίcipiunt cordla simplicium. Dominus autem, qui con- σματα παραπέμπουσαν. Οὗτοι τοίνυν, ὡς εἴρηται,
solatur humiles, corda quoque vestra consoletur,
καθάπερ τινὰ πονηρὰ θηρία πόρξω τῆς ἀγέλης
corroboretque vos in omni opere, et verbo bono. ἀπεληλάσθωσαν τοῦ Χριστοῦ· Οὐδὲν γὰρ, φησὶν
Orate autem et pro nobis, fratres, ut opus Domini Ησαΐας, των θηρίων τῶν πονηρῶν οὐ μὴ ἀναβῇ
nobis commissum cum incremento progrediatur ἐπ' αὐτήν· οἱ γὰρ τοιοῦτον, φησί, τῷ Κυρίῳ ἡμῶν
semper. Gratia Domini nostri Jesu Christi et chari - Ἰησοῦ Χριστῷ οὐ δουλεύουσιν, ἀλλὰ τῇ ἑαυτῶν
tas Dei et Patris et communicatio sancti Spiri- κοιλίᾳ, καὶ διὰ τῆς χρηστολογίας καὶ κενῆς ἀπάtus sit cum vobis omnibus, o fratres. Amen. της, ἐξαπατῶσι τὰς καρδίας τῶν ἀκάκων. Ὁ δὲ
παρακαλῶν τοὺς ταπεινούς Κύριος, παρακαλέσαι τὰς καρδίας ὑμῶν, καὶ στηρίξαι ὑμᾶς ἐν παντὶ ἔργῳ
καὶ λόγῳ ἀγαθῷ. Προσεύχεσθε δὲ καὶ ὑπὲρ ἡμῶν, ἀδελφοί, ἵνα εἰς προκοπὴν τὸ δοθὲν ἡμῖν ἔργον ἔργον
ἀεὶ τοῦ Κυρίου προβαίνῃ· ἡ χάρις τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ ἡ ἀγάπη τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς,
καὶ ἡ κοινωνία τοῦ ἁγίου Πνεύματος εἴη μετὰ πάντων ὑμῶν, ἀδελφοί. Αμήν.
Ejusdem epistola doctrinalis de patientia et longanimitate ad omnes Christianos, qui ab eo pasce·
bantur.
Theophanes, minimus Jesu Christi servus, sacræ
Nicænæ Ecclesiæ sacerdotali gratia, divina miseratione præsidens, juxta promissionem vitæ, quæ
est in Christo Jesu, omnibus a Christo vocatis in
diversis quidem ætatibus constitutis familiis, fortunis, vitæ institutis ac statibus, æqualem vero
Gidem, et in religione sententiam, et spem sortitis,
Nicæam habitantibus et Prusam, et omnem circa
regionem usque ad maritiniam connumeratis
ascriptisque spirituali nostro ovili, dilectis in sancto Spiritu, filiis humilitatis nostra: gratia vobis,
• Isa. XXXV, 8. 7 Rom. xvi, 48.
'
Ad creaturas emittere. Quidquid boni inest in
creaturis, ab uno Deo per participationem procedit;
Leo enim quis purior, quo supercalestem illam puritatem magis participat; eo innocentior, quo iuno·
centiam; sauctior, quo sanctitatem ac similiter
de aliis virtutum generibus. Est si quidem ipse
Deus idea, archetypusque bonitatis, imo bonitas,
ipsa κατὰ φύσιν, ut locuti sunt antiquissimi theolo -
gorum; perfectissimus in unaquaque re, formaque:
quinimo, ut Dionysius ait, ea ratione in unaquaque
re, fornaque, non perfectus, quod υπερτελής καὶ
προτέλειο;, superfecius, et anteperfectus in re furmaque qualibet sit. Signanter Chrysostomus, in
oratione De Nativitate Salvatoris, nondum edita
(quam nos manuscriptam habemus, inter alia
multa hujus Patris, qua, volente Deo, propediem
calimus) ὑπερφίαλον Deum vocat: quasi qui efluat,
abundet, supernatet, innudet creaturarum omnium
excellentias: Omnia (inquit Damascenus, lib. 1,
cap. 19. ) divinam naturam appetunt, et in ipsa exsistunt, ipsa divina natura omnibus rebus pro cujus -
que natura, esse tribuit; est enim et eorum quæ sunt
essentia, et evrum quæ vivunt, vita, et eorum quæ ratione utuntur, ratio, et earum quæ intellectualiter
B'.
Τοῦ αὐτοῦ ἐπιστολὴ διδασκαλικὴ πρὸς πάντας
τοὺς ὑπ' αὐτοῦ ποιμαινομένους Χριστιανούς,
περὶ ὑπομονῆς καὶ μακροθυμίας.
Θεοφάνης ἐλάχιστος Ἰησοῦ Χριστοῦ δοῦλος τῆς
κατὰ Νικαίαν ἱερᾶς Ἐκκλησίας ιεραρχικῇ χάριτι
προεστὼς ἐλέῳ Θεοῦ, κατ' ἐπαγγελίαν ζωῆς τῆς ἐν
Χριστῷ Ἰησοῦ, πᾶσι τοῖς ἀπὸ Χριστοῦ καλουμένοις,
ἐν διαφόροις μὲν ἡλικίαις καὶ γένεσι τύχαις τε καὶ
ἐπιτηδεύμασι καὶ πολιτείαις ὑπάρχουσιν, ισότιμον
δὲ πίστιν λαχοῦσι, καὶ τὴν κατ' εὐσέβειαν δόξαν τε
καὶ ἐλπίδα, τοὺς τὴν Νικαίαν τε καὶ Προῦσαν ο
κοῦσι, πρὸς δὲ καὶ τὴν κατ' αὐτά; πᾶσαν μέχρι τῆς
παραλίου περίχωρον, τοῖς συνηριθμημένοις τῇ και
ὑμᾶς λογικῇ ποίμνῃ ἀγαπητοῖς ἐν ἁγίῳ Πνεύματι,
sunt,
intelligentia, quæ omnia totidem fere verbis a
magno Dionysio mutuatus est, capp. 2, 4, 8, De divinis nominibus. Ἀγαθοειδῶς igitur, ut ipse loquitur
Damascenus, in singulis rebus pro unmisenjusque
captu resplendet jubar illud superbonedictum, ismmortale, infinitum ‚æternum. Hæc cum ita sint,
impium certe fuerit, exspoliare (ut isti, quos noster
oppugnat ) vera vita ipsammet vitam, a qua omnia
vivunt, scientiam ipsammet scientia, a qua scientes
sciunt, bonitatem ipsam bonitate, per quam bona
onímia bona sunt. Atque ideo expertem horum Cacere, quod ea cum aliis communicet, maxime cum
ipsarum divinarum proprietatum una sit et præsiautissima κοινωνία, id est sui ipsius communi -
catio. Sic tamen se communicat ut quod alus dat,
sibi non auferat. Ipse se nobis (in hunc sensum
inquit Dionysius ) commun.cal, nihil perpessus. Ιι:
his quidemnos hospites, quare leviter illa attigisse
contenti erimus.
Usque ad maritimam. Habeturiu utroque exemplari παραλύον, induita etiam liuea, qua notari sulent propria nomina. Sed cum in totius Bithyniau
topographua nullum oppidum reperiatur hoc nomine,
recte credimus substr.atom i pro 9°
col. 301–302page 12 of 38
PG 150:301τεχνοις τῆς ἡμῶν ταπεινότητος· χάρις ὑμῖν, ἔλεος, εἰρήνη καὶ ἀγάπη πληθυνθείη, εἰς εὐπλοΐαν μὲν τοῦ παρόντος κατὰ Θεὸν βίου καὶ ζωὴν ἀκύμαντον καὶ ἀτάραχον, ἀπόλαυσιν δὲ καὶ εὐφροσύνην ἀπόῤῥητον τῆς μελλούσης ἀθανασίας, ἣν ἡτοίμασεν ὁ Θεὸς πρὸ καταβολής κόσμου, τοῖς ἀγαπῶσιν αὐτὸν ἐν ἀληθείᾳ, καὶ τηροῦσιν αὐτοῦ καλῶς τὰς ἐντολὰς καὶ τὰ δικαιώματα. α΄. Εὐχαριστῶ τῷ Θεῷ μου πάντοτε περὶ ὑμῶν, ἀγαπητοί, ἀκούων τὴν πίστιν ὑμῶν φρουρουμένην ἐν δυνάμει Θεοῦ εἰλικρινὴ καὶ ἀσάλευτον, μεταξύ τῶν ἀνθισταμένων τῷ Εὐαγγελίῳ τοῦ Χριστοῦ, καὶ τὴν μετ' εὐχαριστίας ὑπομονὴν ὑμῶν ἐν ποικίλοις πειρασμοῖς καὶ θλίψεσιν, ἐξ ὧν τὴν ἁμαράντινον κομιείσθε στέφανον ἐν τῇ παρουσίᾳ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ἐλθόντος δοξάσαι μὲν τοὺς ἰδίους πιστοὺς δούλους ἀφράστῳ καὶ θεϊκῇ δόξη. ἀποδοῦναι δὲ ἐκδίκησιν ἐν φλογί πυρός, τοῖς μὴ εἰδό σιν αὐτὸν, μηδὲ ὑπακούουσι τοῖς τὸ Εὐαγγέλιον τού του κηρύττουσι· μεμνημένος ὑμῶν ἀεὶ ἐν ταῖς προσ ευχαῖς, ἵνα ὁ Θεὸς καὶ Πατὴρ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰη σοῦ Χριστοῦ δῴη ὑμῖν στηριχθῆναι κατὰ τὸν ἔσω ἄνθρωπον, καθωπλισμένοις τὴν πίστιν τε καὶ ἐλπίδα, ὅπως μὴ ἀποκάμητε μέχρι τελευταίας ἀναπνοῆς, πρὸς τὰς ἐπαγομένας ὑμῖν καθ' ἑκάστην θλίψεις καὶ πειρασμούς, ἀπό τε δαιμόνων καὶ τῶν ἀτόπων καὶ πονηρῶν ἀνθρώπων. Εἰδέναι γὰρ ὑμᾶς, ἀγαπητοί, βούλομαι ὅτι ὥστερ ἐστὶ συνεκτικὸν τῆς παρούσης ἡμῶν αἰσθητῆς ταύτης ζωῆς, ἡ τροφή τε καὶ πόσις καὶ γὰρ τινὰ τούτων ἄνευ ζῇν ὅλως ἀδύνατον· οὕτω τῆς κατὰ Θεὸν ζωῆς ἴδιόν ἐστι καὶ συστατικὸν, καὶ πᾶσα μὲν ἀρετή. Καὶ γὰρ ὁμοίως ταύτης χωρίς, ἀδύνατόν ἐστιν ἐν πνεύματι ζῇν τινα κατὰ τὸν ἔσω ἄνθρωπον· μάλιστα δὲ τῶν ἄλλων ἡ ἐν θλίψεσιν ὑπομονή τε καὶ καρτερία. Καθάπερ γὰρ ὁ χρυσός καθόσον ἂν ὁμιλῇ τῷ πυρὶ καθαίρεται δοκιμώτερος γινόμενος καὶ λαμπρότερος, οὕτω καὶ ἡ πειρασμοῖς καὶ κινδύνοις ψυχή προσπαλαίουσα, ἡλίου γίνεται καθαροτέρα καὶ λαμπροτέρα. Καὶ εἰ βούλεσθε, προ θῶμεν ὑμῖν εἰς ἀπόδειγμα τῶν εἰρημένων τὸν καρτερικώτατον καὶ μέγαν Ἰώβ. Οὗτος γὰρ, πρὸ τοῦ πειρασμοῦ, παντοίαις ἀρεταῖς ὑπῆρχε κεκοσμημένος, ὡς αὐτὸς περὶ ἑαυτοῦ παραδηλοῖ λέγω, μᾶλλον δὲ ἡ θεία Γραφὴ, καὶ ὁ φθεγγόμενος ἡμῖν διὰ ταύτης Θεός. Σωφροσύνη μὲν γὰρ καὶ σαρκὸς καθαρότης καὶ ἁγιασμός, τοσοῦτος ἦν αὐτῷ ἀναγκαῖον καὶ περισπούδαστον. Καὶ ταῦτα πρὸ τοῦ παλαιοῦ νόμου ὑπάρχοντι ὅτε οὐδεὶς ὁ λόγος ἦν τῶν τοιούτων, ὥστ περ κατὰ τὴν εὐαγγελικὴν ἀκρίβειαν, οὐδὲ περιέργοις γοῦν προσεῖχε τοῖς ὀφθαλμοῖς ταῖς τῶν γυναικῶν ὄψεσι· Διαθήκην γάρ, φησί, διεθέμην τοῖς ο ΧΧΣ), ὅτι κατὰ τὴν ἀκρίβειαν: ὥσπερ κατὰ τὴν,
EPISTOLA II.
ram præsentis vitæ secundum Deum navigationem,
fluctibusque et tumultibus carentem, fruitionem
vero et ineffabile gaudium futuræ immortalitatis,
quam præparavit Deus ante constitutionem mundi
diligentibus se in veritate, servantibusque fideliter
præcepta et legis ipsius mandata.
τεχνοις τῆς ἡμῶν ταπεινότητος· χάρις ὑμῖν, ἔλεος, misericordia, pax et amor multiplicetur in prospeεἰρήνη καὶ ἀγάπη πληθυνθείη, εἰς εὐπλοΐαν μὲν τοῦ
παρόντος κατὰ Θεὸν βίου καὶ ζωὴν ἀκύμαντον καὶ
ἀτάραχον, ἀπόλαυσιν δὲ καὶ εὐφροσύνην ἀπόῤῥητον
τῆς μελλούσης ἀθανασίας, ἣν ἡτοίμασεν ὁ Θεὸς πρὸ
καταβολής κόσμου, τοῖς ἀγαπῶσιν αὐτὸν ἐν ἀληθείᾳ,
καὶ τηροῦσιν αὐτοῦ καλῶς τὰς ἐντολὰς καὶ τὰ δικαιώματα.
α΄. Εὐχαριστῶ τῷ Θεῷ μου πάντοτε περὶ ὑμῶν,
ἀγαπητοί, ἀκούων τὴν πίστιν ὑμῶν φρουρουμένην
ἐν δυνάμει Θεοῦ εἰλικρινὴ καὶ ἀσάλευτον, μεταξύ
τῶν ἀνθισταμένων τῷ Εὐαγγελίῳ τοῦ Χριστοῦ, καὶ
τὴν μετ' εὐχαριστίας ὑπομονὴν ὑμῶν ἐν ποικίλοις
πειρασμοῖς καὶ θλίψεσιν, ἐξ ὧν τὴν ἁμαράντινον
κομιείσθε στέφανον ἐν τῇ παρουσίᾳ τοῦ Κυρίου
ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ἐλθόντος δοξάσαι μὲν τοὺς
ἰδίους πιστοὺς δούλους ἀφράστῳ καὶ θεϊκῇ δόξη.
ἀποδοῦναι δὲ ἐκδίκησιν ἐν φλογί πυρός, τοῖς μὴ εἰδό
σιν αὐτὸν, μηδὲ ὑπακούουσι τοῖς τὸ Εὐαγγέλιον τού
του κηρύττουσι· μεμνημένος ὑμῶν ἀεὶ ἐν ταῖς προσ
ευχαῖς, ἵνα ὁ Θεὸς καὶ Πατὴρ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ δῴη ὑμῖν στηριχθῆναι κατὰ τὸν ἔσω
ἄνθρωπον, καθωπλισμένοις τὴν πίστιν τε καὶ ἐλπίδα,
ὅπως μὴ ἀποκάμητε μέχρι τελευταίας ἀναπνοῆς,
πρὸς τὰς ἐπαγομένας ὑμῖν καθ' ἑκάστην θλίψεις καὶ
πειρασμούς, ἀπό τε δαιμόνων καὶ τῶν ἀτόπων καὶ
πονηρῶν ἀνθρώπων. Εἰδέναι γὰρ ὑμᾶς, ἀγαπητοί,
βούλομαι ὅτι ὥστερ ἐστὶ συνεκτικὸν τῆς παρούσης
ἡμῶν αἰσθητῆς ταύτης ζωῆς, ἡ τροφή τε καὶ πόσις·
καὶ γὰρ τινὰ τούτων ἄνευ ζῇν ὅλως ἀδύνατον· οὕτω
τῆς κατὰ Θεὸν ζωῆς ἴδιόν ἐστι καὶ συστατικὸν, καὶ
πᾶσα μὲν ἀρετή. Καὶ γὰρ ὁμοίως ταύτης χωρίς,
ἀδύνατόν ἐστιν ἐν πνεύματι ζῇν τινα κατὰ τὸν ἔσω
ἄνθρωπον· μάλιστα δὲ τῶν ἄλλων ἡ ἐν θλίψεσιν
ὑπομονή τε καὶ καρτερία. Καθάπερ γὰρ ὁ χρυσός
καθόσον ἂν ὁμιλῇ τῷ πυρὶ καθαίρεται δοκιμώτερος
γινόμενος καὶ λαμπρότερος, οὕτω καὶ ἡ πειρασμοῖς
καὶ κινδύνοις ψυχή προσπαλαίουσα, ἡλίου γίνεται
καθαροτέρα καὶ λαμπροτέρα. Καὶ εἰ βούλεσθε, προθῶμεν ὑμῖν εἰς ἀπόδειγμα τῶν εἰρημένων τὸν καρ
τερικώτατον καὶ μέγαν Ἰώβ. Οὗτος γὰρ, πρὸ τοῦ
πειρασμοῦ, παντοίαις ἀρεταῖς ὑπῆρχε κεκοσμημέ
νος, ὡς αὐτὸς περὶ ἑαυτοῦ παραδηλοῖ λέγω, μᾶλλον
δὲ ἡ θεία Γραφὴ, καὶ ὁ φθεγγόμενος ἡμῖν διὰ ταύτης
Θεός. Σωφροσύνη μὲν γὰρ καὶ σαρκὸς καθαρότης sanctimonia erant illi familiaria, et maxime expe.
καὶ ἁγιασμός, τοσοῦτος ἦν αὐτῷ ἀναγκαῖον καὶ πε
ρισπούδαστον. Καὶ ταῦτα πρὸ τοῦ παλαιοῦ νόμου
ὑπάρχοντι ὅτε οὐδεὶς ὁ λόγος ἦν τῶν τοιούτων, ὥστ
περ κατὰ τὴν εὐαγγελικὴν ἀκρίβειαν, οὐδὲ περιέργοις γοῦν προσεῖχε τοῖς ὀφθαλμοῖς ταῖς τῶν γυναικῶν ὄψεσι· Διαθήκην γάρ, φησί, διεθέμην τοῖς
1. Gratias ago Deo meo semper pro vobis, ο
charissimi, audiens fidem vestram in virtute Dei
servari puram et inconcussam, inter eos qui Evangelio Christi obstant et opponuntur, vestramque
patientiam cum gratiarum actione in variis tentationibus et angustiis: propter quæ immarcescibilem
adipiscemini coronam, in adventu Domini nostri
Jesu Christi: qui veniet ut suos fideles servos glorificet inexplicabili ac divina gloria: retribuat vere
vindictam in flamma ignis iis qui ipsum nesciunt,
neque audiunt eos qui prædicant Evangelium ipsius. Recordor vestrum omnium semper in orationibus, ut Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi
det vobis ut confirmemini secundum interiorem
hominem, et induamini armaturam fidei et spei,
neque deficiatis usque ad extremum vitæ spiritum, propter angustias et tribulationes, quæ vobis
quotidic offeruntur et a dæmonibus, et ab infestis
ac pravis hominibus. Scire enim, vos o dilecti,
volo, quod quemadmodum cibo et potu sensibilis
hæc vita nostra conservatur (haud enim ullo modo
lieri potest, ut quisquam sine istis vivat), sic proprie ac germane vitam secundum Deum omnis qui.
dem virtus constituit (sine illa enim fieri nequit,
ut aliquis in spiritu vivat secundum interiorem
hominem), sed on:nium maxime patientia in tribulationibus atque constantia. Sicut enim aurum
quanto magis igni admovetur, tanto fit probatius
atque illustrius, sic et anima tentationibus et pe.
riculis vexata fit sole purior et splendidior. At
vero si libet, age, proponamus vobis constantissimum ac patientissimum magnum Job in prædictorum exemplum. Hic enim ante adversitates omni
virtutum genere præditus erat; ut ipse de se testatur, imo vero divina Scriptura, loquensque per
eam nobis Deus. Pudicitia enim et carnis puritas et
• Job. ΧΧΣ),
Ut in disciplina. Messanensis ὅτι κατὰ τὴν
ἀκρίβειαν: Vaticanus, ὥσπερ κατὰ τὴν, etc.
Pepigi. ln sacra Scripturæ testimoniis red!
dendis in hae versione mea, vulgatam editionem,
quain caterarum omnium, quae hactenus prodierunt, optimam et emendatissimam censeo, fere semper religiose secutus sum, fere, inquam; nam altenda. Et hoc quidem cum ante antiquam legem
esset, quando nulla erat, ut in disciplina crangelica, harum rerum ratio. Ergo nec curiosis quidem
oculis attendebat mulierum facies: Pepigi(10), inquit, fedus cum oculis meis, ut ne cogitarem quidem
de virgine ®. Si autem in virgines, ac liberas muliequando ab ea discedere necessum habui, cum verba
ipsa, quæ apud Theophanem reperiebantur, essent
reddenda. Cæterum cum Latina vulgata editione
usus non sum, interpretationi saltem Bibliorum
secundum Septuaginta, quæ nuper edita est, adlıæTere studni. İstuum vero nunc præfari libuit, quod
hæc epistola fere tota ex Jobi libri testimoniis
col. 303–304page 13 of 38
PG 150:303ὀφθαλμοῖς μου, καὶ οὐ συνήσω ἐπὶ παρθένον. Εἰ τα δὲ πρὸς παρθένους καὶ ἐλευθέρας οὕτως ἦταν αὐτῷ έγκρατεῖς καὶ κεκολασμένοι οἱ ὀφθαλμοὶ, καὶ οὕτως αὐτῷ μέχρι καὶ διανοίας καὶ ὄψεως ἡ πορνεία απεί ρηται, σχολή γ' ἂν τὸ τῆς μοιχείας μύσος καὶ ῥύπασμα, πάροδον ἂν ἔσχεν ὅλως εἰς τὴν ἐκείνου ψυχήν. Διὸ καὶ τοσοῦτον θαῤῥῶν ἀγκαυχάται τοῖς εἰρημένοις, ὅτι καὶ τὰ δεινότατα λίαν ἑαυτῷ ἐπαρᾶται, εἰ μὴ μετὰ πολλῆς ἀσφαλείας πρὸς ταῦτα καὶ συντηρήσεως τὴν ἑαυτοῦ διεξῆγε ζωήν. Διό φησιν· Εἰ ἐξηκολούθησεν ἡ καρδία μου γυναικὶ ἀνδρὸς ἑτέρου, εἰ καὶ ἐγκάθετος ἐγενόμην ἐπὶ θύραις αὐτῆς, ἀρέσαι ἄρα καὶ ἡ γυνή μου ἑτέρῳ, τὰ δὲ νήπιά μου ταπεινωθείη. Ωσανεὶ διὰ τούτων λέγων, ὅτι Ἐκ τῶν οἰκείων πᾶς τις ὀφείλει διακρίνειν καὶ τὰ ἀλλότρια, καθώς φησιν ὁ Κύριος, ὅτι Καθὼς θέ ό λετε ἵνα ποιῶσιν ὑμῖν οἱ ἄνθρωποι, καὶ ὑμεῖς ποιεῖτε αὐτοῖς ὁμοίως. Εἰ γὰρ τὸ προσχεῖν τὴν σὴν γυναῖκα ἔρωτι ἀνδρὸς ἑτέρου, λίαν δοκεῖ σαι χαλεπὸν καὶ ἀφόρητον, μηδὲ σὺ γάμους ἀλλοτρίους ἐπιχείρει ἀνατρέπειν, καὶ τὰ μὲν τῆς σωφροσύνης τῷ δικαίῳ τοιαῦτα. Περὶ δὲ δικαιοσύνης καὶ προστασίας ἀδικουμένων καὶ ἀδυνάτων, ἄκουσον τί φησίν Δικαιοσύνην ἐνδεδύκειν, ἡμφιασάμην δὲ κρίμα ἴσα διπλοΐδι. Διέσωσα γὰρ πτωχὸν ἐκ χειρὸς δυνάστου, καὶ ὀρφανῷ ᾧ οὐκ ἦν βοηθὸς ἐβοήθησά. Οφθαλμὸς δὲ ἤμην τυφλῶν, ποὺς δὲ χω λῶν. Ἐγὼ ἤμην πατὴρ ἀδυνάτων, δίκην δὲ ἦν οὐκ ᾔδειν ἐξιχνίασα. Συνέτριψα δὲ μύλας ἀδί κων· ἐκ μέσου τῶν ὀδόντων αὐτῶν ἅρπαγμα ἐξήρπασα. ᾿Αλλὰ καὶ λημμάτων καὶ δώρων ἀνώ τερος ὁ δίκαιος ἐν ταῖς κρίσεσιν ἦν, φησί γάρ· ΕΙ δὲ καὶ ταῖς χερσί μου ήψάμην δώρων, σπεί ραιμι ἄρα, καὶ ἄλλοι φάγοισαν. ᾿Αλλὰ τὴν μὲν δι καιοσύνην οὕτως ἣν ἐνδεδυμένος, καθώς φησιν ὡς ἱμάτιον, πολλῷ λαμπρότερον αὐτὸν καλλώπιζον τῆς βασιλικῆς ἁλουργίδος, ἐλεημοσύνης δὲ τῆς βασιλικωτάτης τῶν ἀρετῶν καὶ φιλοξενίας οὐκ ἐμέλησε του τῳ πολλοῦ γε καὶ δεῖ. Τί γάρ φησιν; Εἰ τὸν ψω μόν μου ἔφαγον μόνος καὶ οὐχὶ ὀρφανῷ μετ ἔδωκα ἐξ αὐτοῦ, ὅτι ἐκ νεότητός μου ἐξέτρεφον ὡς πατήρ. Καὶ πάλιν· Εἰ καὶ ὑπερείδον γυμνὸν ἀπολλύμενον καὶ οὐκ ἠμφίασα. Αδύνα ἐκ μέσου τῶν ὁδόντων, σπείραιμι. βασιλικωτάτην,
THEOPHANIS EPISCOPI NICENI
res erant illi oculi adeo continentes et castigati, ὀφθαλμοῖς μου, καὶ οὐ συνήσω ἐπὶ παρθένον. Εἰ
et vel in cogitatione et oculo fornicationem rejiciebat quanto minus adulterii labem et maculum ad
illius animam penetrare omnino potnisse credendum
est? Quapropter et confidens adeo propter prædicta gloriatur, ut etiam dira sibi mala imprecetur,
nisi in iis maxima cum cautione et observantia vitam suam egerit. Ideo ait: Si cor meum secutum
est alterius viri uxorem, aut si obsedi januas ejus,
placeat quoque uxor mea alteri, et filii mei humilieatur '. Quasi per hæc diceret, ex suis rebus
unumquemque aliena dijudicare debere, sicut ait
Dominus Prout vultis ut faciant vobis homines, et
vos facile illis similiter 1. Si enim grave tibi est
et intolerabile tuain uxorem alterius amorem
sequi, neque tu alienum thorum subvertere tentes;
et illius quidem justi viri hæc erat castimonia. De
justitia vero defensioneque oppressorum, ac invalidorum audi quid dicat: Justitiam induus sum, et
vestitus sum judicio sicut diploide. Salvavi enim
mendicum de manu potentis, et pupillum cui non
erat adjutor, adjuri; oculus fui ca curum, et pes claudorum; ego fui pater impotentum, et judicium quod
nɔn noveram perscrutatus sum, confregi autem motas iniquorum(14), de medio dentium eorum rapinam
eripui. Sed et acceptionibus muneribusque in judiciis superior erat justus; ait enim: Et si manibus
meis teligi dona, ipse quidem seminem(12), comedant
vero alii". Et justitiam quidem sic indutus erat,
ut ipse dicit, tanquam vestem decorantem ipsum
multo illustrius regia purpura. Eleemosyna autem,
quæ inter omnes virtutes principem maxime de.
τα et hospitalitas, nonne huic cura fuere? imo
vere maxime. Quid enim ait? Si buccellam méam
comedi solus, partemque ex illa non dedi orphano:
quoniam a juventute mea enutriebam ut paler 13.
Εt rursus: Et si despexi nudum pereuntem,. et
i lam non indui Et si non benedixerunt me impotentes, et ex tonsura agnorum meorum calefacti
sunt humeri eorum, hæc et hac patiar ". El rursus: Ostium meum.omni`venienti patuit, aut si dimisi infirmum sinu vacuo exire januam meam 18.
Verum neque a debitoribus quidem repetebat de-
δὲ πρὸς παρθένους καὶ ἐλευθέρας οὕτως ἦταν αὐτῷ
έγκρατεῖς καὶ κεκολασμένοι οἱ ὀφθαλμοὶ, καὶ οὕτως
αὐτῷ μέχρι καὶ διανοίας καὶ ὄψεως ἡ πορνεία απείρηται, σχολή γ' ἂν τὸ τῆς μοιχείας μύσος καὶ ῥύπασμα, πάροδον ἂν ἔσχεν ὅλως εἰς τὴν ἐκείνου ψυχήν.
Διὸ καὶ τοσοῦτον θαῤῥῶν ἀγκαυχάται τοῖς εἰρημέ
νοις, ὅτι καὶ τὰ δεινότατα λίαν ἑαυτῷ ἐπαρᾶται, εἰ
μὴ μετὰ πολλῆς ἀσφαλείας πρὸς ταῦτα καὶ συντη
ρήσεως τὴν ἑαυτοῦ διεξῆγε ζωήν. Διό φησιν· Εἰ
ἐξηκολούθησεν ἡ καρδία μου γυναικὶ ἀνδρὸς
ἑτέρου, εἰ καὶ ἐγκάθετος ἐγενόμην ἐπὶ θύραις
αὐτῆς, ἀρέσαι ἄρα καὶ ἡ γυνή μου ἑτέρῳ, τὰ δὲ
νήπιά μου ταπεινωθείη. Ωσανεὶ διὰ τούτων λέγων,
ὅτι Ἐκ τῶν οἰκείων πᾶς τις ὀφείλει διακρίνειν καὶ
τὰ ἀλλότρια, καθώς φησιν ὁ Κύριος, ὅτι Καθὼς θέ
ό
λετε ἵνα ποιῶσιν ὑμῖν οἱ ἄνθρωποι, καὶ ὑμεῖς
ποιεῖτε αὐτοῖς ὁμοίως. Εἰ γὰρ τὸ προσχεῖν τὴν
σὴν γυναῖκα ἔρωτι ἀνδρὸς ἑτέρου, λίαν δοκεῖ σαι
χαλεπὸν καὶ ἀφόρητον, μηδὲ σὺ γάμους ἀλλοτρίους
ἐπιχείρει ἀνατρέπειν, καὶ τὰ μὲν τῆς σωφροσύνης
τῷ δικαίῳ τοιαῦτα. Περὶ δὲ δικαιοσύνης καὶ προστα
σίας ἀδικουμένων καὶ ἀδυνάτων, ἄκουσον τί φησίν·
Δικαιοσύνην ἐνδεδύκειν, ἡμφιασάμην δὲ κρίμα
ἴσα διπλοΐδι. Διέσωσα γὰρ πτωχὸν ἐκ χειρὸς
δυνάστου, καὶ ὀρφανῷ ᾧ οὐκ ἦν βοηθὸς ἐβοήθησα. Οφθαλμὸς δὲ ἤμην τυφλῶν, ποὺς δὲ χωλῶν. Ἐγὼ ἤμην πατὴρ ἀδυνάτων, δίκην δὲ ἦν
οὐκ ᾔδειν ἐξιχνίασα. Συνέτριψα δὲ μύλας ἀδίκων· ἐκ μέσου τῶν ὀδόντων αὐτῶν ἅρπαγμα
ἐξήρπασα. ᾿Αλλὰ καὶ λημμάτων καὶ δώρων ἀνώτερος ὁ δίκαιος ἐν ταῖς κρίσεσιν ἦν, φησί γάρ· ΕΙ
δὲ καὶ ταῖς χερσί μου ήψάμην δώρων, σπείραιμι ἄρα, καὶ ἄλλοι φάγοισαν. ᾿Αλλὰ τὴν μὲν δι
καιοσύνην οὕτως ἣν ἐνδεδυμένος, καθώς φησιν ὡς
ἱμάτιον, πολλῷ λαμπρότερον αὐτὸν καλλώπιζον τῆς
βασιλικῆς ἁλουργίδος, ἐλεημοσύνης δὲ τῆς βασιλικω
τάτης τῶν ἀρετῶν καὶ φιλοξενίας οὐκ ἐμέλησε του -
τῳ πολλοῦ γε καὶ δεῖ. Τί γάρ φησιν; Εἰ τὸν ψω
μόν μου ἔφαγον μόνος καὶ οὐχὶ ὀρφανῷ μετ
ἔδωκα ἐξ αὐτοῦ, ὅτι ἐκ νεότητός μου ἐξέτρε
φον ὡς πατήρ. Καὶ πάλιν· Εἰ καὶ ὑπερείδον
γυμνὸν ἀπολλύμενον καὶ οὐκ ἠμφίασα. Αδύνα-
'Job. xxi, 10. 10 Luc. vi, 31. ¹¹ Job xxix, 14-17.
20. 15 ibid. 32:
constet. At clarum est eum librum, prout nos Latinum habemus, multum differre a textu Græco.
Hieronymus eam quam in Biblis habemus, versionem (nam et aliam fecit juxta Septuaginta) ex
Hebraico, Arabico, et Syro elaboravit, nihil vero
minus, quam ex Græco. Si quid igitur offenderit
lector, quod in Latina Vulgata vel non exstet, vel
:liter habeatur, consulenda illi erunt Græca, que
Theoplanes secutus est, et quæ nos vertimus. Sed
et illud hoc loco lectorem scire opo. tuerit, epistoJam hanc, quæ tota în patient æ commendatione
et Jobi historia versatur, bona ex parte Chrysostoni imitationibus constare: singula uos, prout
recurrunt, adnotare noluimus, ne capita notarum
ct earum numeros innuueros laceremus. l.aque consult.us duximus, ad finem ca omnia quæ a Chryso-
19 Job xxxi, 8. 18 ibid. 17, 18. ** ibid. XIX,
stomo (ut diximus) mutuatus est Theophanes, unico
scholio aggerere.
Molas iniquorum. In Vaticano et Messanensi
desunt huic periodo quæ sequuntur verba, ἐκ μέσου
τῶν ὁδόντων, etc., quæ adjunximus ex Jobi textu,
cap. xxix.
Seminem. Vaticanus onɛipal µct. Messanensis
σπείραιμι.
Principem maxime decet. Non dubito quin
locum hunc aliter vertendum judicent multi, nempe
βασιλικωτάτην, principatum obtinentem, praclarissimum, cateris virtutibus prastantem. Verum uos
ita reddidimus, quod videremus Jobum a Theophane
regem alias sæpe vocari, quocirca huc allusum hoc
loco credulis.
col. 305–306page 14 of 38
PG 150:305τοι δὲ εἰ μὴ εὐλόγησάν με, ἀπὸ δὲ κουρᾶς ἀμνῶν θοιμι. Καὶ πάλιν· Η θύρα μου παντὶ ἐλθόντι ἀνέφκτο, καὶ οὐκ εἴασα ἀδύνατον ἐξελθεῖν τὴν θύραν μου κόλπῳ κενῷ. Αλλ' οὐδὲ τοῖς χρεωφειλέταις ἀπῄτει τὸ δάνειον, ἀλλὰ καὶ τὰ τῶν χρεῶν γράμματα διεῤῥήγνυ· Συγγραφὴν γὰρ, φησίν, εἶχον κατά τινος ῥήξας αὐτὴν, ἀπέδωκα οὐδὲν λαβὼν παρὰ χρεωφειλέτου. Καὶ μὴν τοιοῦτος ὤν, εἴ ποτε τούτῳ συμβέβηκεν ἁμαρτεῖν ἀκουσίως οὐ δὲ τῆς ἐξομολογήσεως τούτων ἡμέλει, ἀλλ᾽ ἅπαντα ἐξηγόρευε καὶ οὐδὲ πρὸς ἕνα μόνον, ἀλλὰ πολλῶν ἔμπροσθεν, οὕτω τῆς εὐαγγελικῆς ἀκριβείας είχετο, πρ τοῦ Εὐαγγελίου καὶ τοῦ νόμου βεβιωκώς φησί γάρ Εἰ δὲ καὶ ἁμαρτὼν ἀκουσίως ἔκρυψα τὴν ἁμαρ τίαν μου, οὐ γὰρ διετράπην πολυοχλίαν πλή θους, τοῦ μὴ ἐξαγορεῦσαι ἐνώπιον αὐτῶν. Τῆς δὲ μνησικακίας τοσοῦτον ἦν ἀνωτέρα ἡ ψυχὴ τοῦ δι καίου, ὅτι οὐδὲ ταῖς συμφοραῖς ποτε τῶν ἐχθρῶν ἐπευφραίνετο, ἀλλὰ παραπλησίως τοῖς ἀγαπῶσι διέκειτο· φησὶ γάρ· Εἰ δὲ καὶ ἐπιχαρὴς ἐγενόμην πτώματι ἐχθρῶν μου, καὶ εἶπεν ἡ καρδία μου Εύγε, άκουσαι ἄρα τὸ οὖς μου τὴν κατάραν μου. Τὸ δὲ συμπαθὲς καὶ φίλοικτον πρὸς τοὺς κακο πραγοῦντας τις οὐ θαυμάσειεν; Ἐπὶ παντὶ γὰρ, φησίν, ἀδυνάτῳ ἔκλαυσα, ἐστέναξα δὲ ἰδὼν ἄνδρα ἐν ἀνάγκαις. Ωσαύτως πλούσιος ὢν σφόδρα, οὐ μέγα ἐπὶ τούτῳ ἐφθόνει, οὐδὲ τῇ δυνάμει τῆς ἑαυτοῦ περιουσίας ἦν πεποιθὼς, ὅπερ οἱ πλεῖστοι νῦν
EPISTOLA II.
τοι δὲ εἰ μὴ εὐλόγησάν με, ἀπὸ δὲ κουρᾶς ἀμνῶν bitum; quin imo eorum chartulas discindebat, Synpov kôɛpuárðnσar wµoi avtŵr, tà nal và xáθοιμι. Καὶ πάλιν· Η θύρα μου παντὶ ἐλθόντι
ἀνέφκτο, καὶ οὐκ εἴασα ἀδύνατον ἐξελθεῖν τὴν
θύραν μου κόλπῳ κενῷ. Αλλ' οὐδὲ τοῖς χρεωφειλέταις ἀπῄτει τὸ δάνειον, ἀλλὰ καὶ τὰ τῶν χρεῶν
γράμματα διεῤῥήγνυ· Συγγραφὴν γὰρ, φησίν, εἶχον
κατά τινος ῥήξας αὐτὴν, ἀπέδωκα οὐδὲν λαβὼν
παρὰ χρεωφειλέτου. Καὶ μὴν τοιοῦτος ὤν, εἴ ποτε
τούτῳ συμβέβηκεν ἁμαρτεῖν ἀκουσίως οὐ δὲ τῆς
ἐξομολογήσεως τούτων ἡμέλει, ἀλλ᾽ ἅπαντα ἐξηγόρευε καὶ οὐδὲ πρὸς ἕνα μόνον, ἀλλὰ πολλῶν ἔμπρο
σθεν, οὕτω τῆς εὐαγγελικῆς ἀκριβείας είχετο, πρ
τοῦ Εὐαγγελίου καὶ τοῦ νόμου βεβιωκώς φησί γάρ
Εἰ δὲ καὶ ἁμαρτὼν ἀκουσίως ἔκρυψα τὴν ἁμαρ
τίαν μου, οὐ γὰρ διετράπην πολυοχλίαν πλήθους, τοῦ μὴ ἐξαγορεῦσαι ἐνώπιον αὐτῶν. Τῆς
δὲ μνησικακίας τοσοῦτον ἦν ἀνωτέρα ἡ ψυχὴ τοῦ δι
καίου, ὅτι οὐδὲ ταῖς συμφοραῖς ποτε τῶν ἐχθρῶν
ἐπευφραίνετο, ἀλλὰ παραπλησίως τοῖς ἀγαπῶσι
διέκειτο· φησὶ γάρ· Εἰ δὲ καὶ ἐπιχαρὴς ἐγενόμην
πτώματι ἐχθρῶν μου, καὶ εἶπεν ἡ καρδία μου
Εύγε, άκουσαι ἄρα τὸ οὖς μου τὴν κατάραν
μου. Τὸ δὲ συμπαθὲς καὶ φίλοικτον πρὸς τοὺς κακοπραγοῦντας τις οὐ θαυμάσειεν; Ἐπὶ παντὶ γὰρ,
φησίν, ἀδυνάτῳ ἔκλαυσα, ἐστέναξα δὲ ἰδὼν
ἄνδρα ἐν ἀνάγκαις. Ωσαύτως πλούσιος ὢν σφόδρα,
οὐ μέγα ἐπὶ τούτῳ ἐφθόνει, οὐδὲ τῇ δυνάμει τῆς
ἑαυτοῦ περιουσίας ἦν πεποιθὼς, ὅπερ οἱ πλεῖστοι νῦν
grapham(14) enim, inquit, habebam, et discindens
illam largitus sum, nihil a debitore accipiens ". Et
tamen cum talis esset, si quando illi non sponte(15)
peccare contigisset, minime renuebat ea delicta
confiteri: quin et omnia fatebatur, nec coram uno
tantuin, sel et coram multis, adeo fidelis evangelicæ discipline custos erat, qui aute Evangeliumı
et legem vixit. Dicit enim: Quod si etiam cum invilus peccassem abseondi peccatum meum, non enim
expari turbam multitudinis, ut non enarrarem COram eis ". memoria autem injuriarum justi anima tam longe aberat ut inimicorum calamitatibus
nunquam gauderet, imo non aliter quam erga amicos in illos affectus esset; ait enim: Quod si et gavisus sum in casu inimicorum meorum, et dixit cor
meum, Euge, audiat auris mea detestationem meam
Condolentiam vero commiserationemque erga infelices quis non admiretur? In omni enim, inquit, impotenti fevi, gemui vero videns hominem in
necessitatibus ". Similiter cum valde dives esset,
non ideo extollebatur animo, ant copiis divitiarum
suarum confidebat, quod multi nunc faciunt divi.
tes. De quibus ait beatus apostolus Paulus Timo..
theo scribens: Divitibus hujus sæculi præcipue non
sublime sapere, neque sperare in incerto divitiarum, sed in Deo vivo, qui præstat nobis omnia
abunde ad fruendum 10. Dicit enim idem justus:
Si in pretioso lapide spem posui meam, et læta-
**Job xxx1,
32. 17 ¡bid, xxx111, 34. ** ibid, 29.
Syngrapham, Locus hic diverse habetur et С
apud antiquos expositores Jobi, et in Latina vulgata, et apud Septuaginta. Nos Theophanis verba
reddere satis habuimus, quæ quidem plana sunt.
Deest enim id, quod hoc loco difficultatem aliquam
habet, nempe Syngrapham in humeris circumponens, coronam legebam. Qua: quidem verba varie
declarantur ab auctoribus. Olympiodori expositio,
quam habes in Catena in Job, nuper a Paulo Com
tolo edita, mihi præ aliis placet, ut quæ magis littere convenial.
Non sponte. Fere ita legunt veteres omnes
Græci et Latini, præter Augustinum, qui, sponte,
affirmative habet. Porro loci hujus sententia manifesta est, si peccatum involuntarium acceperis
pro illa voluntatis motione, quæ a peccati fomite
inducitur, quam sensualitatem etiam vocant; in
qua, cum ejus omines in universum motus (non
eos tantum, quos primos vocant, in quibus ut nulla
est voluntatis titillatio, ita nec offensio, sed et primo
secundos, nempe e quibus labis aliquid et reatus
jam adhæret) evitare humanarum virium non sit,
et justis ipsis impossibile, ut ait Gregorius,
lib. xvin Moralium, cap. 4, in hac inquam sensuu·
litate ita accepta, peccatum necessario inesse, et
hoc sensu collective videlicet (ut loquuntur) sumptam declinari non posse, subtilissimi nostrorum
docent. Referendus huc idem Job, illis verbis
cap 27 Non est sanctus in terra qui non peccet:
sanctus Joannes, epistola I, cap. 1: Si dixerimus
quoniam peccatum non habemus, ipsi nos seducimus,
quæ verba non humilitatis causa debere intelligi,
sed juxta veritatem sententiæ decreverunt Patres
Milexitani, can. 6, et Africani, canon. 81. Paulus item
ad Rom. 7: Non enim, inquit, bonun, quod vulo,
“Job xxx, 25. "I 'fim. vi, 17
hoc ago, sed quod odi malum, hoc facio; quem locum
divus Augustinus de jam dicto malo concupiscentiæ, et pulsatione sensualitatis interpretatur; et
hoc quidem internum malum apposite Theologus
Eppli pov, viscerale bellum, appellavit in
oratione ad Greg. Nyssenum. Tertullianus, de Resurrectione carnis, delinquentiam habitantem in
carne nostra vocat. Non omittemus veteres aliter,
et largius aliquanto focutos esse de voluntario el
involuntario, Basilius enim involuntarium peccatum vocare videtur ejus scorti, quod venditum
lenoni quæstum corpore facit; voluntarium vero illius, quod voluptatis causa seipsum sceleri mancipal. Et Clemens Stromateus. Quod voluntarium.
inquit, non est, pœnam non meretur: id autem in
duplici genere est, alterum enim per ignorantiam fit,
alterum per vim. Ad eunden sensum tendunt, que
ex Didymo et Philone referuntur a Damasceno in
Parallelis, cap. de peccatis involuntariis. Quæ tamen theologico gnomone dirigenda sunt, et explicanda. Peccatum in voluntate est, ut in proprio
subjecto, et causa, essentialiterque, in actú liberi
arbitrii consistit. Videndus Thomas, prima secundæ
q. 74, ab art. 5, cum sequentibus, et ante Thomam,
Augustinus, in iis præcipue, quæ scripsit contra
Pelagianos.
Evangelica discipline. Frequens est hæc Jobi
commendatio apud eos omnes qui illius historiæ
meminerunt, nempe observasse illum legem, cum
an e legem fuerit. Sic Olympiodorus: Nihil promissum a lege non at ipse consecutus, qui cliamsi legem
non audivisset, in mente tamen legem scriptam ſerebat, legemque servavit, quamvis non a magistro
acceperit.
Justus. Familiare est Patribus justi nominę
col. 307–308page 15 of 38
PG 150:307πάσχουσι τῶν πλουτούντων, περὶ ὧν φησιν ὁ θεῖος ἀπόστολος Παῦλος Τιμοθέῳ γράφων· Τοῖς πλου σίοις ἐν τῷ νῦν αἰῶνι παράγγελε, μὴ ὑψηλοφρονεῖν, μηδὲ ἠλπικέναι ἐπὶ πλούτου ἀδηλά τητι, ἀλλ' ἐπὶ Θεῷ ζῶντι, τῷ παρέχοντι ἡμῖν πάντα πλουσίως εἰς ἀπόλαυσιν. Φησὶ γὰρ ὁ αὐτ τὸς δίκαιος· Εἰ λίθῳ πολυτελεῖ ἐπεποίθηση, εἰ δὲ εὐφράνθην πολλοῦ πλούτου μοι γενομένου. Καὶ μετ᾿ ὀλίγα· Εἰ δὲ καὶ χεῖρά μου ἐπιθεὶς ἐπὶ τῷ στόματί μου φίλησα, τουτέστιν, εἰ ἐπήνεσα μεθ᾽ ὑπερηφανίας καὶ καυχήσεως τὰς πράξεις μου, τῆς γνώσεως μου τὸ πᾶν εἶναι λογιζόμενος, ἀλλὰ μὴ τῆς θείας δυνάμεως καὶ προνοίας καὶ διὰ τοῦτο φιλῶν κατὰ τὴν συνήθειαν τῶν πολλῶν τὰς χεῖρας μου, καὶ τοῦτό μοι ἄρχ, ἀνομία ή μεγίστη λογισθήσεται. γνώμης σεώς μου γνώσεως μου. β'. Τοιαῦτα, ἀγαπητοί, τὰ πρὸ τοῦ πειρασμοῦ, καὶ τῶν συμφορῶν κατορθώματα τοῦ δικαίου τοιαύ ταις ἀρεταῖς κατεκόσμει τὴν ἑαυτοῦ πολιτείαν πλοῦ τον ὅτι πολὺν καὶ δυναστείαν περιβεβλημένος καὶ δόξαν, καὶ οὐκ ἐχρήσατο τούτοις εἰς ἡδονὰς ἀκολάστους καὶ ἁρπαγὰς καὶ πλεονεξίας ὅπερ πάσχουσι τῶν ἀνθρώπων οἱ πλεῖστοι· καὶ τὰ δὴ θαυμαστόν, ὡς πολλάκις εἶπον, ὅτι πρὸ τοῦ Εὐαγγελίου καὶ τοῦ νόμου, ὅτε οὐδὲν παράδειγμα τοιοῦτον εἶχεν ὁρᾷν, μᾶλλον μὲν οὖν πᾶν τοὐναντίον, ἅπαντας τὴν ἐναν τίαν βαδίζοντας ἔβλεπε, καὶ πᾶσαν κακίαν ἐργαζο. μένους μετὰ σπουδῆς· οὐδὲ διδασκαλίας ὅλως μετ ἔσχεν οὐδὲ θείων Γραφῶν ἐν ἀκροάσει γέγονεν, ἐπεὶ οὔπω γεγραμμέναι καὶ δεδομέναι οὖσα: ἐτύγχανον. Τοιοῦτος δὲ ὧν, τοιαύταις περιπίπτει συμφοραίς, ἀλλ' ἐπαλλήλοις καὶ πειρασμοῖς, ὥσπερ πολλῶν πολύ λάκις ἀφ' οὗπερ ὁ κόσμος γέγονε κακοπαθησάντων καὶ ταλαιπωρησάντων, μηδενὶ τῶν ἁπάντων συμφορὰν τοιαύτην συμβῆναί ποτε. Οὐ γὰρ μόνον χρή ματα, ζώων ἀγέλας, πᾶσαν ἄλλην περιουσίαν, καὶ τέλος ἑπτὰ θαυμαστών παίδων χορόν, ἐν τῷ ἄνθετ τῆς ἡλικίας ἀπώλεσε θανάτῳ πικρῷ, καὶ ταῦτα πάντα αθρόον, ὡς μὴ δύνασθαι κἂν ἀξίως θρηνεῖν ἕκαστον διὰ τὸ συνεχὲς τῶν κακῶν· Ετι γάρ, φησί, τούτου λαλοῦντος, ἦλθεν ἕτερος ἄγγελος, καὶ πάλιν τούτου λαλοῦντος, ἄλλος, ἐκεῖθεν τὰς συμ φορὰς ἀπαγγέλλοντες. Οὐ μόνον οὖν ταῦτα ὑπέστη, ἀλλὰ καὶ αὐτὸ τὸ σῶμα & μόνον ὑπολέλειπτο τούτῳ, πλήττεται πληγὴν ὁλόσωμον· Ἀπὸ κεφαλῆς γὰρ, φησὶν, ἕως ποδῶν ἁγίατός τε καὶ πολυώδυνος καὶ γυμνὸς ἐπὶ κοπρίας κάθηται ὁ πρὸ μικροῦ
tus sum cum mihi esset census multus. Et paulo
πάσχουσι τῶν πλουτούντων, περὶ ὧν φησιν ὁ θεῖος
post: Et si overlatus sum manum meam apponens ἀπόστολος Παῦλος Τιμοθέῳ γράφων· Τοῖς πλουori meo s, videlicet si cum jactantia et superbia σίοις ἐν τῷ νῦν αἰῶνι παράγγελε, μὴ ὑψηλο
laudavi eas operationes, omnia pulans esse sapien- φρονεῖν, μηδὲ ἠλπικέναι ἐπὶ πλούτου ἀδηλά
tiæ meæ(18), et non divinæ virtutis, et providentiæ, τητι, ἀλλ' ἐπὶ Θεῷ ζῶντι, τῷ παρέχοντι ἡμῖν
et ideo osculatus sum, ut plerique solent, manus πάντα πλουσίως εἰς ἀπόλαυσιν. Φησὶ γὰρ ὁ αὐτ
meas, et hoc mihi maximum scelus imputatur. τὸς δίκαιος· Εἰ λίθῳ πολυτελεῖ ἐπεποίθηση, εἰ
δὲ εὐφράνθην πολλοῦ πλούτου μοι γενομένου. Καὶ μετ᾿ ὀλίγα· Εἰ δὲ καὶ χεῖρά μου ἐπιθεὶς ἐπὶ
τῷ στόματί μου φίλησα, τουτέστιν, εἰ ἐπήνεσα μεθ᾽ ὑπερηφανίας καὶ καυχήσεως τὰς πράξεις μου,
τῆς γνώσεως μου τὸ πᾶν εἶναι λογιζόμενος, ἀλλὰ μὴ τῆς θείας δυνάμεως καὶ προνοίας καὶ διὰ τοῦτο
φιλῶν κατὰ τὴν συνήθειαν τῶν πολλῶν τὰς χεῖρας μου, καὶ τοῦτό μοι ἄρχ, ἀνομία ή μεγίστη λογισθήσεται.
2. llæc, o dilecti, justi hujus bona opera,ante tribulationes et calamitates hisce virtutibus vitam illius
decorabant, qui cum maximis divitiis et vitæ splendore y
miuditus esset, non usus est iis in venereas voluptates, rapinas et immodicas cupiditates, quod plurimi
faciunt homines; et quod mirandum est, idque
sape dixi, cum ante Evangeliam, et legem, nullam
tale exemplum videre posset, imo vero contra;
omnes enim aspiciebat diversa via incedentes, et
omnem pravitatem studiose operantes, neque ullam omnino disciplinam habuit, neque sacras ungnam audivit Scripturas nondum enim scriptæ, aut
editæ tunc erant. Cum ergo talis tantusque essel,
In eus incidit calamitates et tribulationes sibi invicom succedentes, quæ nulli unquam alii contigerunt,
etiamsi multi sæpe ab ipso mundi initio afflicti, ac
variis ærumnis affecti fuerint; non enim solum
pecunias, animalium greges, et reliquas omnnes facultates, et septem denique spectandorum filiorum
chorum in ipso ætatis flore amara morte amisit, et
quidem simul hæc omnia ita ut nec singulos, nt
æquum erat, propter malorum continuationem lugere posset: Adhuc enim, inquit, hoc loquente, venit
alius nuntius, et rursus hoc loquente, alius, inde
calamitates annuntiantes 38, Non hæc, inquam,
tantam passus est, sed etiam corpus, quod solum
supererat, vulnere totum illud ambiente percutitur:
capite, enim inquit, usque ad pedes insanabilis et
doloribus plenus et nudus super fimum sedet, qui
paulo antea polens et rex erat” Cum vero suum
cerneret corpus quasi saniei et vermium scatentem
s Job xxxi, 24-25. * ibid. 27. s job 1, 16.
per excellentiani intelligere Jobum; cujus rei ratio ▷
copiose redditur ab auctore Catenæ nunc editæ, in
Prolegomenis. Omnia enim quæ ad perfectam justitime possessionem pertinent, in Jobo fuisse constat.
Nobis itaque in Theophane et verbum verbo reddere.
ot usitatam phrasin non aversari placuit.
Sapientiæ meæ. liabent codices γνώμης σεώς
μου corrupte quidem; substitui, γνώσεως μου.
Nam illud uns interjectum est librariorum errore.
Rex erat. Ut demus hoc Jobi novitiis calummiatoribus, id est bæreticis, qui ejus historiam
mythologicam falso prædicant, de co nempe (quis
fuerit, cujas, quo genere) non ita constare inter
auctores; id tamen, quod hic Theophanes aflirmal,
videlicet regein fuisse, certum nobis esse debet.
β'. Τοιαῦτα, ἀγαπητοί, τὰ πρὸ τοῦ πειρασμοῦ,
καὶ τῶν συμφορῶν κατορθώματα τοῦ δικαίου τοιαύταις ἀρεταῖς κατεκόσμει τὴν ἑαυτοῦ πολιτείαν πλοῦτον ὅτι πολὺν καὶ δυναστείαν περιβεβλημένος καὶ
δόξαν, καὶ οὐκ ἐχρήσατο τούτοις εἰς ἡδονὰς ἀκολάστους καὶ ἁρπαγὰς καὶ πλεονεξίας ὅπερ πάσχουσι
τῶν ἀνθρώπων οἱ πλεῖστοι· καὶ τὰ δὴ θαυμαστόν,
ὡς πολλάκις εἶπον, ὅτι πρὸ τοῦ Εὐαγγελίου καὶ τοῦ
νόμου, ὅτε οὐδὲν παράδειγμα τοιοῦτον εἶχεν ὁρᾷν,
μᾶλλον μὲν οὖν πᾶν τοὐναντίον, ἅπαντας τὴν ἐναν
τίαν βαδίζοντας ἔβλεπε, καὶ πᾶσαν κακίαν ἐργαζο.
μένους μετὰ σπουδῆς· οὐδὲ διδασκαλίας ὅλως μετ
ἔσχεν οὐδὲ θείων Γραφῶν ἐν ἀκροάσει γέγονεν, ἐπεὶ
οὔπω γεγραμμέναι καὶ δεδομέναι οὖσα: ἐτύγχανον.
Τοιοῦτος δὲ ὧν, τοιαύταις περιπίπτει συμφοραίς,
ἀλλ' ἐπαλλήλοις καὶ πειρασμοῖς, ὥσπερ πολλῶν πολύ
λάκις ἀφ' οὗπερ ὁ κόσμος γέγονε κακοπαθησάντων
καὶ ταλαιπωρησάντων, μηδενὶ τῶν ἁπάντων συμφορὰν τοιαύτην συμβῆναί ποτε. Οὐ γὰρ μόνον χρή
ματα, ζώων ἀγέλας, πᾶσαν ἄλλην περιουσίαν, καὶ
τέλος ἑπτὰ θαυμαστών παίδων χορόν, ἐν τῷ ἄνθετ
τῆς ἡλικίας ἀπώλεσε θανάτῳ πικρῷ, καὶ ταῦτα
πάντα αθρόον, ὡς μὴ δύνασθαι κἂν ἀξίως θρηνεῖν
ἕκαστον διὰ τὸ συνεχὲς τῶν κακῶν· Ετι γάρ, φησί,
τούτου λαλοῦντος, ἦλθεν ἕτερος ἄγγελος, καὶ
πάλιν τούτου λαλοῦντος, ἄλλος, ἐκεῖθεν τὰς συμφορὰς ἀπαγγέλλοντες. Οὐ μόνον οὖν ταῦτα ὑπέστη,
ἀλλὰ καὶ αὐτὸ τὸ σῶμα & μόνον ὑπολέλειπτο τούτῳ,
πλήττεται πληγὴν ὁλόσωμον· Ἀπὸ κεφαλῆς γὰρ,
φησὶν, ἕως ποδῶν ἁγίατός τε καὶ πολυώδυνος
καὶ γυμνὸς ἐπὶ κοπρίας κάθηται ὁ πρὸ μικροῦ
* Job 11, 7-8.
Ille enim de se loquens id testatur, et iflius historia cap. Lxus, apud LXX sic habet: Εt hi sunt reges,
qui regnaverunt in Edom, cujas regionie etiam ipse
dominatus est, etc., quæ verba explicans Olympio -
dorus: Hæc (ait) in Paralipomenis reperias, quamobrem cum de se ipse dicit, Eram in medio eorum sicut rex inter mitites eximio cingulo, aut quia præ
regno ob virtutem colebatur. Illud (sicat) non propter
similitudinem adhibatur, sed ut revera eam polestate regia vignisse intelligamus. Ambrosius in Comment. Epistole ad Romanos ejusdem est sententia:.
Gaudentius Brixianus coævus Ambrosio in Præfatione tractatnum: Sanctus, inquit,
Job regnant
tenebat Arabiæ, sed, ut scriptum est, nulla vidua,
nullus yauper domum ejus sinu vacuo exibat.
col. 309–310page 16 of 38
PG 150:309δυνάστης καὶ βασιλεύς· πηγὴν δὲ ἐχώρων καὶ σκωλήκων τὸ ἑαυτοῦ σῶμα ὁρῶν καὶ πλῆρες δυσωδίας οὐ φορητής: Ελαβε γάρ, φησίν, ὄστρακον, ἵνα τὸν ἰχώρα ξέῃ, καὶ αὐτὸς ἐκάθητο ἐπὶ κοπρίας ἔξω τῆς πόλεως. Καὶ πάλιν αὐ τές φησι· Φύρεταί μου τὸ σῶμα ἐν σαπρίᾳ σκω λήκων, τήκω δὲ βώλακας τῆς ἀπὸ ἐχώρος ξύων. Οὐκ ἤρχει ταῦτα τῷ διαβόλῳ, οὐδὲ κόρον λαμβάνει τῆς συμφορᾶς τοῦ δικαίου, ἀλλὰ πάντα λίθον κινεῖ τὸ λεγόμενον, ὅπως τὸν ἀδαμάντινον ἀνατρέψῃ καὶ κατενέγκῃ πύργον ἐκεῖνον τοῖς ἑαυτοῦ μηχανήμασι. Διὸ καὶ νῦν μὲν τὴν γυναῖκα ἐγείρει τραγῳδοῦσαν πρῶτον τὰς ἑαυτῆς συμφορὰς καὶ συν ωθοῦσαν πρὸς βλασφημίαν. Ιστε δὲ πάντες ὅπως θραύειν οἶδε καὶ διαλύειν ψυχῆς ἀνδρὸς τόνον ὀδυρο μοί τε καὶ δάκρυα γυναικὸς ἐκ κοινῆς τινος συμφορᾶς καὶ παίδων ἀποβολῆς μάλιστα προερχόμενα, καὶ ὅπως ἐντεῦθεν μάλιστα πείθειν ῥᾳδίως πέφυκε την τοῦ ἀνδρὸς γνώμην πρὸς ἅπαν τὸ ἑαυτῇ βουλητόν. Διὸ καὶ πρῶτον μὲν τὴν ἐλπίδα τούτου ἐν ᾗ μόνον ἐσάλευέ τε καὶ ἥδραστο τὸ τῆς ψυχῆς σκάφος ἐν τῷ πελάγει τῶν συμφορῶν καὶ τῷ κλύδωνι, κατατέμνειν καὶ διασπἂν ὁ διάβολος δι' αὐτῆς ἐπεχείρησεν. Οίδε γὰρ ὅτι ἐξ ἐλπίδος συνίσταται τὸ τῆς ὑπομονῆς ἀγα θόν· φησί γάρ· Μέχρι τίνος καρτερήσεις; λέγων Ἰδοὺ ἀναμενῶ χρόνον ἔτι μικρόν, προσδεχόμενος τὴν ἐλπίδα τῆς σωτηρίας μου. Εἶτα ἐπάγει τὰς συμφορὰς ὡς ἂν διὰ τῆς ὑπομνήσεως τούτων συγχύσῃ τὸ μεγαλόψυχον καὶ καρτερὸν τοῦ γενναίου Ἰδοὺ γὰρ, φησὶν, ἠφάνισταί σου τὸ μνημόσυνον ἀπὸ τῆς γῆς, υἱοὶ καὶ θυγατέρες ἐμῆς κοιλίας ὠδῖνες καὶ πόνοι, οὓς εἰς τὸ κενὸν ἐκοπίασα μετὰ μόχθων· σὺ δὲ αὐτὸς ἐν σαπρίᾳ σκωλήκων κάθησαι διανυκτερεύων αίθριος, καγώ πλανῆτις καὶ λάτρις, τόπον ἐκ τόπου περιερχομένη, καὶ οἰκίαν ἐξ οἰκίας, προσδεχομένη τὸν ἥλιον πότε δύσεται, ἵνα ἀναπαύσωμαι τῶν μόχθων μοῦ καὶ τῶν ὀδυνῶν αἱ με νῦν συνέχουσι. Τούτοις τοῖς βήμασιν ἤδη νομίσας ὁ πονηρὸς εὐχείρωτον τὴν τητα ἡ κτίσις ὑπετάγη, οὐχ ἐκοῦτα, ἀλλὰ διὰ τὸν ὑποτάξαντα ἐπ' ἐλπίδι. δι' ὑπομονῆς ἀπεκδεχόμεθα, των προσδοκωμένων ἀγαθῶν ἡ θλίψις ἄνθος ἐστί· διὰ οὖν τὸν καρπὸν, καὶ τὸ ἄνθος δρεψώμεθα Οὔτε γυνή χωρὶς ἀνδρός, οὔτε ἐλπὶς ἀγαθὴ χωρίς πόνου γεννά τι χρήσιμον Ζεῦ πολυτί μηθ' οἷόν ἐστ' ἐλπὶς κακόν,
EPISTOLA II.
δυνάστης καὶ βασιλεύς· πηγὴν δὲ ἐχώρων καὶ fontem plenumque intolerandi faetoris: Accepit,
σκωλήκων τὸ ἑαυτοῦ σῶμα ὁρῶν καὶ πλῆρες δυ
σωδίας οὐ φορητής: Ελαβε γάρ, φησίν, όστρακον, ἵνα τὸν ἰχώρα ξέῃ, καὶ αὐτὸς ἐκάθητο
ἐπὶ κοπρίας ἔξω τῆς πόλεως. Καὶ πάλιν αὐ
τές φησι· Φύρεταί μου τὸ σῶμα ἐν σαπρίᾳ σκω
λήκων, τήκω δὲ βώλακας τῆς ἀπὸ ἐχώρος
ξύων. Οὐκ ἤρχει ταῦτα τῷ διαβόλῳ, οὐδὲ κόρον
λαμβάνει τῆς συμφορᾶς τοῦ δικαίου, ἀλλὰ πάντα
λίθον κινεῖ τὸ λεγόμενον, ὅπως τὸν ἀδαμάντινον
ἀνατρέψῃ καὶ κατενέγκῃ πύργον ἐκεῖνον τοῖς ἑαυτοῦ
μηχανήμασι. Διὸ καὶ νῦν μὲν τὴν γυναῖκα ἐγείρει
τραγῳδοῦσαν πρῶτον τὰς ἑαυτῆς συμφορὰς καὶ συνωθοῦσαν πρὸς βλασφημίαν. Ιστε δὲ πάντες ὅπως
θραύειν οἶδε καὶ διαλύειν ψυχῆς ἀνδρὸς τόνον ὀδυρο
μοί τε καὶ δάκρυα γυναικὸς ἐκ κοινῆς τινος συμφορᾶς καὶ παίδων ἀποβολῆς μάλιστα προερχόμενα, καὶ
ὅπως ἐντεῦθεν μάλιστα πείθειν ῥᾳδίως πέφυκε την
τοῦ ἀνδρὸς γνώμην πρὸς ἅπαν τὸ ἑαυτῇ βουλητόν.
Διὸ καὶ πρῶτον μὲν τὴν ἐλπίδα τούτου ἐν ᾗ μόνον
ἐσάλευέ τε καὶ ἥδραστο τὸ τῆς ψυχῆς σκάφος ἐν τῷ
πελάγει τῶν συμφορῶν καὶ τῷ κλύδωνι, κατατέμνειν
καὶ διασπἂν ὁ διάβολος δι' αὐτῆς ἐπεχείρησεν. Οίδε
γὰρ ὅτι ἐξ ἐλπίδος συνίσταται τὸ τῆς ὑπομονῆς ἀγα
θόν· φησί γάρ· Μέχρι τίνος καρτερήσεις; λέγων·
Ἰδοὺ ἀναμενῶ χρόνον ἔτι μικρόν, προσδεχόμενος τὴν ἐλπίδα τῆς σωτηρίας μου. Εἶτα ἐπάγει
τὰς συμφορὰς ὡς ἂν διὰ τῆς ὑπομνήσεως τούτων
συγχύσῃ τὸ μεγαλόψυχον καὶ καρτερὸν τοῦ γενναίου·
Ἰδοὺ γὰρ, φησὶν, ἠφάνισταί σου τὸ μνημόσυνον G
ἀπὸ τῆς γῆς, υἱοὶ καὶ θυγατέρες ἐμῆς κοιλίας
ὠδῖνες καὶ πόνοι, οὓς εἰς τὸ κενὸν ἐκοπίασα
μετὰ μόχθων· σὺ δὲ αὐτὸς ἐν σαπρίᾳ σκωλήκων κάθησαι διανυκτερεύων αίθριος, καγώ πλανῆτις καὶ λάτρις, τόπον ἐκ τόπου περιερχομένη,
καὶ οἰκίαν ἐξ οἰκίας, προσδεχομένη τὸν ἥλιον
πότε δύσεται, ἵνα ἀναπαύσωμαι τῶν μόχθων μοῦ
καὶ τῶν ὀδυνῶν αἱ με νῦν συνέχουσι. Τούτοις
τοῖς βήμασιν ἤδη νομίσας ὁ πονηρὸς εὐχείρωτον τὴν
27 Jul 11, 9.
ait, testam ut saniem eraderet, et ipse sedebat in
sterquilinio extra urbem”. Et rursus ipse: Voluta
tur, inquit, corpus meum in putredine vermium;
labefacio autem glebas terræ sanie mea quam erado".
Yerum hæc nondum satis diabolo, nec ille adhuc
calamitatibus justi satiatus: quinimo dinem, ut
aiunt, lapidem movel, quod adamantinum hominem
evertat, turrimque illam suis machinis dejiciat.
Ideoque modo uxorem ejus excitat, suas primum
ærumnas miserabiliter deplorantem adhortantemque illum ad blasphemiam; nostis autem omnes,
quomodo soleant muliebres fletus et lacrymæ fran -
gere et emollire virilis animi robur, ex communi
præsertim calamitate filiorumque amissione provenientes, et quam facile sit hac via viri animum
ad uxoris voluntatem perduci. Ideo diabolus sancti
hujus spem, in qua solum euatabat, et in ipso
calamitatum pelago et metu, animae illius scapha •
fluctibus resistebat conquassare ac frangere per
uxorem primum aggressus est. Novit enim patientie bonum constare ex spe Ait igitur:
Quousque patienter sustinebis? dicens, Ecce permaneo tempus adhuc parvum exspectans spem salutis meæ 17. Commemorat deinde ærumnas, ut
28 Jub
s6
per harum enarrationem perturbet magnanimita -
tem, et constantiam generosi viri: Ecce, inquit,
memoria tua exstincta est a terra, filii et filiæ mei
ventris partus et labores, quos frustra suscepi cum
dolore. Tu vero ipse in putredine vermium sedes,
pernoctans sub dio, et ego errans ut ancilla, locum ex
loco, domumque ex domo circumeo; expectans solem
quando occidet, ut requiescam ab arumnis et doloribus, quibus nunc premor". His verbis arbitratus
dæmon justi animam facilem captn jam redditam
per objectam uxori personam (ut olim Adami per
primam parentem) venenum effert: Dic, inquit,
verbum ad Dominum, et morere. Si enim, ait, ob
nil aliud blasphemare-vis, saltem, ut moriaris, et
ss ibid.,
20 job 11, 7, 3. s Job ut, 25.
Ex spe. Ut labor spei comes est, ita spes patientke, utrumque disces ab uno Paulo: Mataióτητα (isumit, ad Rom. vu) ἡ κτίσις ὑπετάγη, οὐχ
ἐκοῦτα, ἀλλὰ διὰ τὸν ὑποτάξαντα ἐπ' ἐλπίδι. Nam
vanitatem, hic pro mundanis tentationibus, juxta
precedentia verba interpretatus est alicubi Origenes,
et ab eo llesychius. Subjungit idem Apostolus, δι'
ὑπομονῆς ἀπεκδεχόμεθα, il cal, per patientiam exspeclamus. Et divine ad eamdem mentem episcopus
Nyssemus: των προσδοκωμένων ἀγαθῶν ἡ θλίψις
ἄνθος ἐστί· διὰ οὖν τὸν καρπὸν, καὶ τὸ ἄνθος δρεψώ
μεθα: Aflictio est flos bonorum, quæ sperantur; decerpamas igitur florem, propter fructum. Optime
etiam Joannes abbas in scala, gradu 30: Spes (inquit) est incertarum divitiarum opulentia, spes est
indubitatus ante thesaurum, thesaurus, hæc absentium imago, huic annexi sunt labores, ex hac pendent fatigationes. Eodem special (inter externa
multa) Socratis illud: Οὔτε γυνή χωρὶς ἀνδρός, οὔτε
ἐλπὶς ἀγαθὴ χωρίς πόνου γεννά τι χρήσιμον: Nec
mulier sine viro, nec spes bona sine labore quicquam
urile parit. Et hæc quidem de diviua illa cœlestique
spe dicta erunt; quain qui habent, etiamsi calami10.
tatibus innumerabilibus obruti sint, ketus quidem
esse oportet; contra, qui eam non habent, quantumvis beatissimi, tristes, quæ Denn ipsum, ipsiusque amorem et fruitionem pro fine habet, quam
opifex, non angelis, non glorificatis animis, non
aliis denique creaturis concessit, quam athletis,
agonistis, viatoribus, ut fidissimam nempe certaminis adjutricem, ut victoriæ comitem. Cæterum
humana et terrena spe, quam merito suminus philosophorum, scmnium vigilantium vocavit, quid
potest esse miserabilius, quid infelicius? immundam certe illam Parloricæ pyxidis fæcem facile in
ea cognoscas, si ellecta consideres. Ζεῦ πολυτί
μηθ' (exclamat Græcus Comicus in Nauclero), οἷόν
ἐστ' ἐλπὶς κακόν, Jupuer colendissime, quantum malum spes est. Habemus et Theognidis aureum illud:
Spes et periculum inter homines similia sunt (inquit
idem Lycei princeps, Rhetoricorum 2, cap. XIII)
Spe deficiunt propter experientiam, qua didicere
vana, fallacia, ficta esse omnia, Hoc igitur umo ea
elas, me quidem judice, felix et beata, etiamsi reliquis vitæ præsidiɔ destituta,
col. 311–312page 17 of 38
PG 150:311ψυχὴν τοῦ δικαίου γενέσθαι, διὰ τοῦτο τοῦ προσω τὸ ῥῆμα πρὸς Κύριον, καὶ τελεύτα, πείου τῆς γυναικός, ὥσπερ πρώην τῷ 'Αδάμ διὰ τῆς προμήτορος, ἐπιφέρει τὸ δηλητήριον· Εἶπον γάρ, φησὶ, τὸ ῥῆμα πρὸς Κύριον, καὶ τελεύτα. Εἰ γὰρ μὴ δι' ἄλλο τι, φέρε, βούλει βλασφημεῖν, ἵνα γοῦν τελευτήσῃς καὶ ἀπαλλαγῇ τῶν πολυωδύνων τουτων. πειρασμῶν. Νῦν ἀπεκάλυψε σαφῶς ὁ διάβολος τίνος ἕνεκα τοὺς μυρίους ἐπήγαγεν αὐτῷ πειρασμούς, καὶ τί ἦν αὐτῷ τὸ σπουδαζόμενον, τὸ ῥῆμα βλάσφημον δηλονότι κατὰ Θεοῦ ἐπενέγκαι. Εἶπον γάρ, φησίν, ὅσα ἐπήγαγον αὐτῷ, ἵνα βλασφημήσῃ ἐπήγαγον. Διὸ τούτου μὴ γεγονότος, οὐ μόνον βλάβη τις ἀπὸ τῶν τοσούτων αὐτῷ γέγονε πειρασμῶν, ἀλλὰ καὶ νικητής μέγας και στεφανίτης ἀνηγορεύθη, καὶ τοσοῦτο μᾶλλον, ὅσον ἦν καὶ τὰ δεινὰ μείζω καὶ χαλεπά. Εμβλέψας γὰρ, φησὶν, εἶπεν αὐτῇ, τουτέστι μετ' ὀργῆς καὶ ἀγανακτήσεως ἰδὼν αὐτὴν ἔφη· "Ινα τί ὥσπερ μία τῶν ἀφρόνων γυναικών ἐλάλησας; εἰ τὰ ἀγαθὰ ἐδεξάμεθα ἐκ χειρὸς Κυ ρίου, τὰ κακὰ οὐχ ὑποίσομεν; Αλλ' οὐδὲ μέχρι τούτου τῆς ἐπιβουλῆς ὁ κακομήχανος ἵσταται, άλλο ἑτέραν ὁδὸν τρέπεται καὶ χαλεποῖς ἄλλοις προσβάλο λει τούτῳ πικροῖς· καὶ τῶν προτέρων οὐδὲν ἧττον, εἰ μὴ καὶ μᾶλλον οδυνηροῖς. Ἐντεῦθεν μὲν γὰρ τοὺς φίλους αὐτοῦ, ἐκεῖθεν δὲ τοὺς οἰκέτας καὶ δού λους ἐγείρει κατὰ τοῦ ἀθλητοῦ· τοὺς μὲν μὴ μόνον, συναλγοῦντας καὶ παραμυθουμένους, ὡς εἰκὸς καὶ πρέπον τοῖς φίλοις, ἀλλ' ἐνειδίζοντας αὐτῷ τὰ δεινά. καὶ διὰ τοῦτο μὴ μόνον τὸ πάθος καταλεαίνοντας λόγος συμπαθείας καὶ παρακλήσεως κατὰ τοὺς ἀγα θεὺς ἰατρούς, ἀλλ᾽ ἀναξαίνοντας μᾶλλον καὶ ἐπιτρί. οντας δίκην δημίων. Πρὸς οὓς καὶ ἔλεγεν· Ὑμεῖς ἐστε ἰατροὶ ἄδικοι, διὸ καὶ ἀλγῶν ἔλεγεν· Οἵτινες με διευλαβοῦντο, νῦν ἐπιπεπτώκασι μοι. Καὶ πάλιν· Ὑμεῖς ἐπέβητέ μοι ἀνελεημόνως, μήτι ὑμᾶς ᾔτησα; ἢ τῆς παρ' ὑμῶν ἰσχύος ἐπιδέομαι; Ὑπὲρ τὴν ὑμετέραν, φησί, δύναμίν ἐστιν ἡ ἐμὴ θεραπεία, καὶ τῶν ἀλγεινῶν ἡ ἀπαλλαγή, Θεοῦ γὰρ μόνον δεῖται τὰ κατ᾽ ἐμέ. Ἐπεὶ τοίνυν θερα πεῦσαι οὐ δύνασθε, μηδὲ πλήττετε λόγοις ὀνειδιστικοῖς ἀνελεημόνως. Καὶ πάλιν· "Εως τίνος ἔγκοπον ποιήσετε την ψυχήν μου, καὶ καθαιρεῖτέ με λόγεις καὶ καταλαλεῖτέ μου; οὐκ αἰσχυνόμενοί με επίκεισθέ μοι καὶ ἐπ' ἐμοὶ μεγαλύνεσθε, ἐν ο
THEOPHANIS EPISCOPI NICENI
libereris ab his calamitosis tribuationibus. Nunc ψυχὴν τοῦ δικαίου γενέσθαι, διὰ τοῦτο τοῦ προσω
clare detexit diabolus quamobrem tot illum affixerit tribulationibus, quidque ipse exspectaret,
nempe ut blasphemum adversus Deum proferret
verbum. Dixi enim, inquit quod quidquid ipsi
feci, id ut blasphemaret, feci. Quapropter cum id
minime successisset, non modo nihil jacturæ ex
tot tribulationibus illi evenit, sed et magnus victor,
coronatysque athleta renuntiatus est, coque inajor, quo majora erant, et periculosiora certamina:
Cum, inquit, intuitus esset ipsam, dixit illi, iratus
scilicet et cum indignatione respiciens eam, dixit:
Quare tanquam una ex stultis mulieribus tocuta es?
si bona suscepimus de manu Domini, mala non
sustinebimus? At non hic insidiari desinit malorum
machinator; sed alteram ingreditur viam, graviLusque aliis illum afficit malis. Non minus prioribus, ne dicam magis tristibus; hinc enim amicos
ipsius, inde vero domesticos et servos excitat
adversus athletam, et illos quidem non modo non
condolentes consolantesque illum, ut amicos facere par est, sed exprobrantes ei mala, ideoque,
non modo non mitigantes dolorem verbis commiserationis, ut periti medici facere solent, sed potius
refricantes et affligentes instar carnificum. Ad quos
et dicebat: Vos estis injusti medici; ideo et dolens
aiebat: Qui me verebantur irruerunt in me". Et rursus: Vos aggressi estis me immisericorditer: numquid
petii aliquid a vobis? aut potentia vestra indigco 3º?
quasi dicat: Excedit medela mea vires vestras, nec
potestis me a doloribus liberare; uno namque
Deo meæ res indigent; cum igitur sanare non possitis, ne contumeliosis verbis crudeliter me cædatis.
Et rursus: Quousque affligetis animam meam, et
exsecramini me verbis, et detrahitis mihi? absque
ullo pudore molesti mihi estis, et super me magninicamini, insilitis in me probis ". Servi autem abjecti
et viles illudentes et deridentes, conspuentesque
in ipsum, calamitates assidue exprobrare non desistebant. Dicit euim: Quomodo ego tristes consolabar, nunc vero me infirmi irrident"? Et rursus:
Abominati sunt me procul abeuntes; sputum
autem in faciem meam injicere non renuerunt. Et
rursus: Fratres, familiares et vicini despexerunt me
» Psal. Ļymi, 4.
30 Job six, 1. st ibid. 2.
Dixi enim, inquit. s'utilum haberi locum hunc,
non est cur non affirmem. Forte desunt præcedentia illa, τὸ ῥῆμα πρὸς Κύριον, καὶ τελεύτα, ut totus
locus habeat: Dic enim, inquit, verbum in Dominum,
et morere; quæcunque enim induxi in eum, ut blasphemaret induxi. At religiosum semper putavimus
mutare quidquam contre fidem veterum codicum.
Sputum. Despicatissima quæque, et abominand: exspui solita, in signum contumelia, injuriae.
et contemptus, docent ex Græcis Origenes, exnostris
Gregorius primus. Ille explicans verba Isaia, capi
tis L; hic tu Moralibus, lib. xx, cap. 13. Vidua
glos (ut est apud Mosen) a leviri thalamo repulsa
3puebat in faciem illius, et dicebat: Sic fiet homini
qui non ædificat domum fratris sui. Christus apud
eum prophetam, quem citavi, opprobrium hoc ab
"
πείου τῆς γυναικός, ὥσπερ πρώην τῷ 'Αδάμ διὰ τῆς
προμήτορος, ἐπιφέρει τὸ δηλητήριον· Εἶπον γάρ,
φησὶ, τὸ ῥῆμα πρὸς Κύριον, καὶ τελεύτα. Εἰ γὰρ
μὴ δι' ἄλλο τι, φέρε, βούλει βλασφημεῖν, ἵνα γοῦν
τελευτήσῃς καὶ ἀπαλλαγῇ τῶν πολυωδύνων τουτων.
πειρασμῶν. Νῦν ἀπεκάλυψε σαφῶς ὁ διάβολος τίνος
ἕνεκα τοὺς μυρίους ἐπήγαγεν αὐτῷ πειρασμούς, καὶ
τί ἦν αὐτῷ τὸ σπουδαζόμενον, τὸ ῥῆμα βλάσφημον
δηλονότι κατὰ Θεοῦ ἐπενέγκαι. Εἶπον γάρ, φησίν,
ὅσα ἐπήγαγον αὐτῷ, ἵνα βλασφημήσῃ ἐπήγαγον.
Διὸ τούτου μὴ γεγονότος, οὐ μόνον βλάβη τις ἀπὸ
τῶν τοσούτων αὐτῷ γέγονε πειρασμῶν, ἀλλὰ καὶ
νικητής μέγας και στεφανίτης ἀνηγορεύθη, καὶ
τοσοῦτο μᾶλλον, ὅσον ἦν καὶ τὰ δεινὰ μείζω καὶ
χαλεπά. Εμβλέψας γὰρ, φησὶν, εἶπεν αὐτῇ,
τουτέστι μετ' ὀργῆς καὶ ἀγανακτήσεως ἰδὼν αὐτὴν
ἔφη· "Ινα τί ὥσπερ μία τῶν ἀφρόνων γυναικών
ἐλάλησας; εἰ τὰ ἀγαθὰ ἐδεξάμεθα ἐκ χειρὸς Κυ
ρίου, τὰ κακὰ οὐχ ὑποίσομεν; Αλλ' οὐδὲ μέχρι
τούτου τῆς ἐπιβουλῆς ὁ κακομήχανος ἵσταται, άλλο
ἑτέραν ὁδὸν τρέπεται καὶ χαλεποῖς ἄλλοις προσβάλο
λει τούτῳ πικροῖς· καὶ τῶν προτέρων οὐδὲν ἧττον,
εἰ μὴ καὶ μᾶλλον οδυνηροῖς. Ἐντεῦθεν μὲν γὰρ
τοὺς φίλους αὐτοῦ, ἐκεῖθεν δὲ τοὺς οἰκέτας καὶ δού
λους ἐγείρει κατὰ τοῦ ἀθλητοῦ· τοὺς μὲν μὴ μόνον,
συναλγοῦντας καὶ παραμυθουμένους, ὡς εἰκὸς καὶ
πρέπον τοῖς φίλοις, ἀλλ' ἐνειδίζοντας αὐτῷ τὰ δεινά.
καὶ διὰ τοῦτο μὴ μόνον τὸ πάθος καταλεαίνοντας
λόγος συμπαθείας καὶ παρακλήσεως κατὰ τοὺς ἀγαθεὺς ἰατρούς, ἀλλ᾽ ἀναξαίνοντας μᾶλλον καὶ ἐπιτρί.
6οντας δίκην δημίων. Πρὸς οὓς καὶ ἔλεγεν· Ὑμεῖς
ἐστε ἰατροὶ ἄδικοι, διὸ καὶ ἀλγῶν ἔλεγεν· Οἵτινες
με διευλαβοῦντο, νῦν ἐπιπεπτώκασι μοι. Καὶ
πάλιν· Ὑμεῖς ἐπέβητέ μοι ἀνελεημόνως, μήτι
ὑμᾶς ᾔτησα; ἢ τῆς παρ' ὑμῶν ἰσχύος ἐπιδέομαι; Ὑπὲρ τὴν ὑμετέραν, φησί, δύναμίν ἐστιν ἡ
ἐμὴ θεραπεία, καὶ τῶν ἀλγεινῶν ἡ ἀπαλλαγή, Θεοῦ
γὰρ μόνον δεῖται τὰ κατ᾽ ἐμέ. Ἐπεὶ τοίνυν θερα
πεῦσαι οὐ δύνασθε, μηδὲ πλήττετε λόγοις ὀνειδιστι
κοῖς ἀνελεημόνως. Καὶ πάλιν· "Εως τίνος ἔγκοπον
ποιήσετε την ψυχήν μου, καὶ καθαιρεῖτέ με
λόγεις καὶ καταλαλεῖτέ μου; οὐκ αἰσχυνόμενοί
με επίκεισθέ μοι καὶ ἐπ' ἐμοὶ μεγαλύνεσθε, ἐνss ibid, 5.
ο
ingrato populo passurum se nuntiat Quoa impretom
narrant Matth. xxvi, Marcus x, xiv, xv, Lue xviit;
apud profanos scriptores legitur Aristippi illud:
Conspulus (inquit Laertius) a Dionysio, æquo animo
tulit. Et cum quidam eam illi ignominiam exprobraτει:
Piscatores (inquit) ut gobium capiant, non agre (erunt a mari aspergi, et ego ut balenam capiam, non
patiar oris illius excrementis aspergi? Vicissim idem
philosophus ædes quasdam magnifice constructas
ingressus, in domini os exspuit, adjungens pro excu.
satione: Non habui opportuniorem locum. Hiero -
nymos in dialogo Luciferiani et Catholici, cum refert primum corum congressum: Dum audientiam
(inquit) et circulum lumina jam in plateis accousa
solverent, et inconditam disputatione nox interrum-·
peret, consputa pene invicem fatic recesseruat.
col. 313–314page 18 of 38
PG 150:313άλλεσθε δέ μοι ονείδει. Οἱ δὲ δοῦλοι καὶ ητιμω. μένοι καὶ εὐτελεῖς χλευάζοντές τε καὶ μυκτηρίζοντες καὶ ἐμπτύοντες τὰς συμφορὰς ἐπαγγέλλοντες ἐκείνου διηνεκῶς οὐκ ἐπαύοντο. Φησί γάρ· "Ον τρόπον παθεινούς παρεκάλουν, νυνὶ δὲ κατεγέλασαν μου ελάχιστοι. Καὶ πάλιν· Εβδελύξαντό με αποστάντες μακράν· ἀπὸ δὲ τοῦ προσώπου μὲν οὐκ ἐφείσαντο πτύελον. Οἱ δ᾽ ἀδελφοὶ πά λιν καὶ συνήθεις καὶ γείτονες παρεῖδον ὡς ἀλλύ τριον πάντῃ. Απ' ἐμοῦ γὰρ, φησὶν, ἀδελφοί μου ἀπέστησαν, ἔγνωσαν ἀλλοτρίους ἢ ἐμέ· φίλοι δέ μου ἀνελεήμονες γεγόνασιν· οὐ προσεποιήσαν τό με οἱ ἐγγύτατοι, καὶ οἱ εἰδότες μου τὸ ὄνομα ἐπελάβοντό μου. Γείτονες οἰκίας θεράπαιναί τέ μου, ἀλλογενὴς ἤμην· ἐναντίον αὐτῶν. Θερά ποντά μου ἐκάλεσα, καὶ οὐχ ὑπήκουσε. Καὶ πά λιν· Εβδελύξαντό με οἱ ἰδόντες με· οὓς δὲ ἠγαπήκειν, ἐπανέστησαν μοι. Οἶδα ὅτι πάντες ἐκ συμπαθείας λελύπησθε τοῖς λόγοις τούτοις καὶ ὀδυρ μεῖς τοῦ δικαίου. Εἰ οὖν ἡμεῖς ἐξ ἀκοῆς τὰ πάλαι ποτέ γεγενημένα οὕτω τὴν καρδίαν ἡμῶν συνθλίβει καὶ συνταράττει, νομίσατε τί ἔπασχεν ὁ δίκαιος αὐτὸς ταῦτα ὑπομένων καὶ ἀνεχόμενος. ᾿Αλλ' οὐδὲ τροφῆς ἄνευ οδύνης ὑπὸ τῆς πολλῆς δυσωδίας μετα εἶχε· Βρόμον γάρ, φησίν, ὁρῶ τὰ σῖτά μου· ἀλλ' οὐδὲ κοιμώμενος τῶν ἀλγεινῶν ἀπηλλάττετο, ὅτι πᾶσι πειραζομένοις μικρά τις ανακωχή, ἀλλ᾽ ἐν ὀνείροις ὁ πονηρὸς ἐτάραττε, τοῦτον ἐκφοβῶν τε καὶ θορυβῶν. Διὸ καὶ νομίζων ἐκ Θεοῦ τὰ καταπληκτικὰ ταῦτα ἐπάγεσθαι φόβητρα, ἔλεγεν• Εκφοβεί; με ἐνυπνίοις, καὶ ἐν ὁραμασί με καταπλήσσεις. Εντεῦθεν τὰ τῆς ἡμέρας δεινὰ οἱ τῆς νυκτὸς πειρασμοί δ εδέχοντο, φησί γάρ· Ἐὰν κοιμηθώ, λέγω· Πότε ἡμέρα; ὡς δ᾽ ἀναστῶ, πάλιν· Πότε ἑσπέρα; Πλήρης δὲ γίνομαι ὀδυνῶν ἀπὸ ἑσπέρας ἕως πρωί. γ΄. Καὶ ταῦτα μὲν τῶν πειρασμῶν. Ἀλλὰ τὰ μὲν ἔργα τῆς ἀρετῆς οἷς διέλαμπε πρὸ τῆς πάλης ταύ της καὶ τῶν ἀγώνων ἔτι πλούτῳ καὶ εὐθυνίᾳ πάσῃ κομῶν, εἰ καὶ μεγάλα ἦν, ὡς φθάσας ὁ λόγος δή λωσε, καὶ τῆς εὐαγγελικῆς ἀκριβείας ἐναργώς κατορθώματα· σωφροσύνη γὰρ ἦν καὶ ἁγιασμός σώματος, μέχρι βλέμματος καὶ λογισμοῦ τὸ καθα ούν συντηροῦσα, δικαιοσύνη τε καὶ συμπάθεια, καὶ μετάδοσις δαψιλής, ἀμνησικακία τε καὶ μακροθυμίᾳ καὶ ὅσα τοιαῦτα, οὐ τοσοῦτον ἐκεῖνον λαμπρὸν εἰργάσατο καὶ περιφανῆ, ὅσον οἱ πολυειδεῖς ἐκεῖνοι καὶ μυρίοι πειρασμοί, χειμαῤῥου δίκην ἀθρόον συρ ρεύσαντες εἰς ἐκεῖνον, καὶ μὴ δυνηθέντες κατατεῖ Ὕπνος δὲ πεῖναν τὴν κακέσχατον δαμᾷ. Μερίμνα ἀγρυπνίας ἀφιστῷ ὕπνον,
EPISTOLA II.
άλλεσθε δέ μοι ονείδει. Οἱ δὲ δοῦλοι καὶ ητιμω. tanquam omnino alienum. Rescesserunt, inquit, a
me fratres mei, norunt potius extraneos quam me;
amici vero mei immisericordes facti sunt, proximi et
affines mei non exceperunt me, et qui meum norant
nomen, irruerunt in me. Vicini domus, et ancillæ
meæ: alienigena factus eram coram illis, servum rovavi meum, et non exaudivit. Et rursus: Qui viderunt me, abominati sunt, et illi quos amari, insurrexerunt in me". Scio omnes vos ex commiserarione affectos esse dolore, his justi verbis et luctu.
Si ergo, quæ olim facta sunt, audita, cor nostrum
aflligunt et conturbant, perpendite, quæso, quidnam
passus fuerit justus ipse, qui sustinebat, perferebatque hær. Verum ne cibum quidem sine dolore
sumebat, propter uinium faetorem: Graveolentiam,
inquit, video cibos meos; sed neque dormiens
(cum quidem afflictis omnibus induciæ sunt pœnarum), vacuus erat doloribus, et in somniis etiam
ille malignus hune perturbabat, terrens eum atque
exagitans; ideo arbitratus: hæc sibi horrenda
terricula a Deo inferri dicebat: Somniis me terres,
et visionibus attonitum reddis. Deinde diei mala
noctis tribulationibus excipiebantur; dicit enim: Si
dormiero, dico, Quando dies erit? Cum vero excitalus
fuero, rursus aio, Quando resper adveniet? Repleur
autem doloribus a vespere usque ad mare **.
μένοι καὶ εὐτελεῖς χλευάζοντές τε καὶ μυκτηρίζοντες
καὶ ἐμπτύοντες τὰς συμφορὰς ἐπαγγέλλοντες ἐκείνου
διηνεκῶς οὐκ ἐπαύοντο. Φησί γάρ· "Ον τρόπον
παθεινούς παρεκάλουν, νυνὶ δὲ κατεγέλασαν
μου ελάχιστοι. Καὶ πάλιν· Εβδελύξαντό με
αποστάντες μακράν· ἀπὸ δὲ τοῦ προσώπου
μὲν οὐκ ἐφείσαντο πτύελον. Οἱ δ᾽ ἀδελφοὶ πά
λιν καὶ συνήθεις καὶ γείτονες παρεῖδον ὡς ἀλλύτριον πάντῃ. Απ' ἐμοῦ γὰρ, φησὶν, ἀδελφοί μου
ἀπέστησαν, ἔγνωσαν ἀλλοτρίους ἢ ἐμέ· φίλοι δέ
μου ἀνελεήμονες γεγόνασιν· οὐ προσεποιήσαντό με οἱ ἐγγύτατοι, καὶ οἱ εἰδότες μου τὸ ὄνομα
ἐπελάβοντό μου. Γείτονες οἰκίας θεράπαιναί τέ
μου, ἀλλογενὴς ἤμην· ἐναντίον αὐτῶν. Θεράποντά μου ἐκάλεσα, καὶ οὐχ ὑπήκουσε. Καὶ πά·
λιν· Εβδελύξαντό με οἱ ἰδόντες με· οὓς δὲ
ἠγαπήκειν, ἐπανέστησαν μοι. Οἶδα ὅτι πάντες ἐκ
συμπαθείας λελύπησθε τοῖς λόγοις τούτοις καὶ ὀδυρ
μεῖς τοῦ δικαίου. Εἰ οὖν ἡμεῖς ἐξ ἀκοῆς τὰ πάλαι
ποτέ γεγενημένα οὕτω τὴν καρδίαν ἡμῶν συνθλίβει
καὶ συνταράττει, νομίσατε τί ἔπασχεν ὁ δίκαιος
αὐτὸς ταῦτα ὑπομένων καὶ ἀνεχόμενος. ᾿Αλλ' οὐδὲ
τροφῆς ἄνευ οδύνης ὑπὸ τῆς πολλῆς δυσωδίας μετα
εἶχε· Βρόμον γάρ, φησίν, ὁρῶ τὰ σῖτά μου· ἀλλ'
οὐδὲ κοιμώμενος τῶν ἀλγεινῶν ἀπηλλάττετο, ὅτι
πᾶσι πειραζομένοις μικρά τις ανακωχή, ἀλλ᾽ ἐν ὀνείροις ὁ πονηρὸς ἐτάραττε, τοῦτον ἐκφοβῶν τε καὶ
θορυβῶν. Διὸ καὶ νομίζων ἐκ Θεοῦ τὰ καταπληκτικὰ ταῦτα ἐπάγεσθαι φόβητρα, ἔλεγεν• Εκφοβεί; με
ἐνυπνίοις, καὶ ἐν ὁραμασί με καταπλήσσεις. Εντεῦθεν τὰ τῆς ἡμέρας δεινὰ οἱ τῆς νυκτὸς πειρασμοί
δ εδέχοντο, φησί γάρ· Ἐὰν κοιμηθώ, λέγω· Πότε ἡμέρα; ὡς δ᾽ ἀναστῶ, πάλιν· Πότε ἑσπέρα;
Πλήρης δὲ γίνομαι ὀδυνῶν ἀπὸ ἑσπέρας ἕως πρωί.
γ΄. Καὶ ταῦτα μὲν τῶν πειρασμῶν. Ἀλλὰ τὰ μὲν
ἔργα τῆς ἀρετῆς οἷς διέλαμπε πρὸ τῆς πάλης ταύ
της καὶ τῶν ἀγώνων ἔτι πλούτῳ καὶ εὐθυνίᾳ πάσῃ
κομῶν, εἰ καὶ μεγάλα ἦν, ὡς φθάσας ὁ λόγος δήλωσε, καὶ τῆς εὐαγγελικῆς ἀκριβείας ἐναργώς
κατορθώματα· σωφροσύνη γὰρ ἦν καὶ ἁγιασμός
σώματος, μέχρι βλέμματος καὶ λογισμοῦ τὸ καθα
ούν συντηροῦσα, δικαιοσύνη τε καὶ συμπάθεια, καὶ
μετάδοσις δαψιλής, ἀμνησικακία τε καὶ μακροθυμία καὶ ὅσα τοιαῦτα, οὐ τοσοῦτον ἐκεῖνον λαμπρὸν
εἰργάσατο καὶ περιφανῆ, ὅσον οἱ πολυειδεῖς ἐκεῖνοι
καὶ μυρίοι πειρασμοί, χειμαῤῥου δίκην ἀθρόον συρ
ρεύσαντες εἰς ἐκεῖνον, καὶ μὴ δυνηθέντες κατατεῖ·
• Job vu, 5, 4.
* Job xit, 21.
ss ibid.
Inducia sunt malorum. Dedlit hoc provida
natură mortalibus, ut a diurnarum curarum duris.
simo nervo per noctem ac somnum ad tempus solvantur, donec eos soror somni mors perpetuo liberel. Huc spectat, teste Homeri interprete, vulgare
illud: Ὕπνος δὲ πεῖναν τὴν κακέσχατον δαμᾷ. Som
nus pessimam famem domat. Nam etsi physici aflirment, somno nutriri animantia, et is videatur esse
proprior versiculi sensus, tamen non male quis
cum Eustathio sentiet. Sirach: Μερίμνα ἀγρυπνίας
ἀφιστῷ ὕπνον, Cura vigiliarum requirit somnum. Afri.
canus scriptor libro De anima, post confutatas philosophorum de somno sententias, subtiliter ac
eleganter, ut cuncta, somnum vocat, medicum latyrum, Seneca: Non somnus domitor curarumi Dec3. Et bæ quidem tribulationes. At vero virtutis
opera, quibus ante palæstram hanc et certaminą
opibus adhuc omnique abundantia virens effulgebat, quamvis, ut jam diximus, magna essent, et
evangelica doctrinæ perfecta evidenter officia (erat
enim illi corporis temperantia, et sanctimonia, vel
ad intuitum usque, ad cogitationem puritatem
conservans, justitia et commiseratio, et copiosa largitio, injuriarum oblivio, et longanimitas, aliaque
hujusmodi) non ita clarum et illustrem eum effecerunt, sicuti variæ illæ atque infinitæ tentationes,
torrentis instar simul in illum confluentes, minime
tamen valentes concutere turrim illius animæ tuto
tora solvit. Cum igitur hoc sit somni in nos lenencium, ut ejus ope paulisper respiremus, non male
Jobi calamitates exaggerat, cum, ait, eum nec quietis tempore quievisse, sed spectris, et horribilibus
imaginibus vexatum ac delusum. Quod tamen contra naturæ rationem fieri potuisse arbitretur nemo:
solent enim animi affectiones per somnum non
modo non minui, sed vehementius repræsentari. Ita
Synesius Cyrenæus, vir longe doctissimus, et qui
in hoc argumento ex professo versatus est: Voluptas (inquit) tum sane etiam maxime blandissima,
ut impressa maneant animis odia, et amores ad vi,
tam diurnam. Quod axioma e media Peripateticorum schola desumptum est.
col. 315–316page 19 of 38
PG 150:315ἀσφαλῶς ὄντα ἐν τῇ πέτρῃ τῆς πίστεως καὶ ἀγάπης τῆς εἰς Θεόν, ὥστε ῥῆμα γογγυστικὸν καὶ βλάσφημον ἐξενεγκεῖν εἰς Θεόν· ἀλλὰ τὴν μακαρίαν ἐκείνην καὶ πολυύμνητον μᾶλλον ἀνέπεμψε φωνήν· Γυμνές ἐξῆλθον ἐκ κοιλίας μητρός μου, γυμνὸς καὶ ἀπ ελεύσομαι ἐκεῖ· ὁ Κύριος ἔδωκεν, ὁ Κύριος ἀφεί λετο· ὡς τῷ Κυρίῳ ἔδοξεν, οὕτω καὶ ἐγένετο εἴη τὸ ὄνομα Κυρίου ευλογημένον. Διὸ πρὸ μὲν τοῦ πειρασμοῦ καὶ τῶν συμφορῶν καίτοι τοῦ Θεοῦ μαρτυροῦντος πρὸς τὸν διάβολον ἄμεμπτον αὐτὸν εἶναι καὶ κρείττω πάντων ἀνθρώπων τῶν ἐπὶ γῆς Προσέσχες γὰρ, φησί, τῇ διανοίᾳ σου κατὰ τοῦ θεράποντός μου Ιώβ, ὅτι οὐκ ἔστι κατ' αὐτὸν σαι τὸν πύργον τῆς ἐκείνου ψυχῆς ἠδρασμένου τῶν ἐπὶ γῆς ἄνθρωπος άμεμπτος, ἀληθινὸς, ἀφηρημένων ἀποδίδωσιν, ἐκ τοσαύτης πενίας καὶ πλοῦτον καὶ εὐεξίαν ἀναγαγὼν καὶ περιφανῆ μέλλοντι. Θεοσεβής, ἀπεχόμενος ἀπὸ παντὸς πονηροῦ πράγματος. Ὅμως ὁ Πονηρὸς ἀναισχύντως καὶ ἱταμῶς ἐπηρεάζειν οὐ παρῃτεῖτο τοῖς ἐγκωμίοις τοῦ δικαίου, καὶ τὸ ἀξίωμα καθαιρεῖν τῆς ἀρετῆς ἐκείνου καὶ δόξης· Μὴ γὰρ, φησί, δωρεάν Ἰὼβ σέβεται τὸν Κύριον; οὐ σὺ περιέφραξας τὰ ἔξω αὐτοῦ καὶ τὰ ἔσω τῆς οἰκίας αὐτοῦ; Μετὰ δὲ τοὺς πολυωδύνους ἄθλους ἐκείνους καὶ τὴν μετ' εὐχαριστίας ὑπομονὴν, ἐφράγη παντάπασι τὸ στόμα του κατηγόρου καὶ ὑβριστοῦ δαίμονος· καὶ λοιπὸν ἀντι λέγειν ὅλως οὐκ εἶχεν, ἀλλὰ καὶ συγκαλυψάμενος μετ' αἰσχύνης, πέφυγεν ἡττηθείς κατὰ κράτος. Ωσαύτως μετά την καρτερίαν τῶν πειρασμῶν ἠξιώθη καὶ τῆς τοῦ Θεοῦ θεωρίας, καὶ τῆς θείας ἐκείνης ἀναγορεύσεως· ὡς γὰρ νικητὴν ἀνακηρύττει τοῦτον ὁ στεφανοδότης· Οἴει με ἄλλως σοι κεχρηματικέναι λέγων ἢ ἵνα ἀναφανῇς δίκαιος; τουτ ἐστι Δι' ἄλλο τι συνεχώρησα τοὺς πειρασμούς ἐπελ θεῖν σοι, καὶ ὁμιλίας ἠξίωσα νῦν, ἢ ἵνα ἀναφανής δίκαιο;, ἵνα φανερά γένηται ἡ σὴ δικαιοσύνη καὶ πολιτεία καὶ πρὸς Θεὸν ἀγάπη, καὶ αὐτῷ διαβόλω καὶ πᾶσιν ἀνθρώποις τοῖς μέχρι τῆς τοῦ παντός συντελείας: Οὗτος ὁ λόγος ὁ ἁμαράντινος τῆς ἀγω νίας τοῦ ἀθλητοῦ στέφανος, καλλωπίζων καὶ δοξά ζων αὐτὸν αἰωνίως. Τοῦτο τὸ βραβεῖον τῆς ἀθλή σεως αὐτοῦ. Τοῦτο τὸ ἔπαθλον τῆς ὑπομονῆς. Οὗτος ὁ λόγος, τὴν πολυώδυνον νόσον έκείνην αὐτίκα διέ λυσε, καὶ πᾶσαν τὴν περιουσίαν διπλασίω τῶν νόσου καὶ ἀδοξίας, ἀθρόον εἰς μεγίστην εὐδοξίαν καὶ καταστήσας καὶ ἐν τῷ παρόντι βίῳ καὶ ἐν τῷ δ'. Τοῦτον τοίνυν ζηλῶσαι πάντες, ἀγαπητοί, σπουδάσωμεν, πλούσιοι και πένητες, δοῦλοι καὶ ἐλεύθεροι, ὑγιαίνοντες καὶ νοσοῦντες, εὐθυμοῦντες καὶ ἀθυμοῦντες, ἐπείπερ ὁ δίκαιος πάντα ταῦτα μετήλθε, καὶ τὰ ἡδέα καὶ τὰ λυπηρά· καὶ ἕκαστον μεθ᾽ ὑπερ βολῆς, καὶ ἐν πᾶσι δόκιμος ἀνεφάνη. Οὔτε γὰρ πλού τοῦ, οὔτε πενία, οὔτε νόσος, οὔτε ὑγεία, ούτε δόξα, οὔτε ἀδοξία τὸν πλοῦτον τῆς ἀρετῆς αὐτοῦ ἐλυμήνατο· ἀλλ᾿ ὥσπερ ὁ καθαρός χρυσὸς καὶ ἀκίβδηλος, οὔτ᾽ ἐν πυρί, οὔτ᾽ ἐν ὕδασιν, οὔτ᾽ ἐν ἄλλῳ τινὶ τὴν Ιδίανλαμπρότητα και μαρμαρυγὴν ἀποβάλλεται, ἀλλὰ
THEOPHANIS EPISCOPI NIC ENI
ἀσφαλῶς ὄντα ἐν τῇ πέτρῃ τῆς πίστεως καὶ ἀγάπης
τῆς εἰς Θεόν, ὥστε ῥῆμα γογγυστικὸν καὶ βλάσφη
μον ἐξενεγκεῖν εἰς Θεόν· ἀλλὰ τὴν μακαρίαν ἐκείνην
καὶ πολυύμνητον μᾶλλον ἀνέπεμψε φωνήν· Γυμνές
ἐξῆλθον ἐκ κοιλίας μητρός μου, γυμνὸς καὶ ἀπ
ελεύσομαι ἐκεῖ· ὁ Κύριος ἔδωκεν, ὁ Κύριος ἀφείλετο· ὡς τῷ Κυρίῳ ἔδοξεν, οὕτω καὶ ἐγένετο·
εἴη τὸ ὄνομα Κυρίου ευλογημένον. Διὸ πρὸ μὲν
τοῦ πειρασμοῦ καὶ τῶν συμφορῶν καίτοι τοῦ Θεοῦ
μαρτυροῦντος πρὸς τὸν διάβολον ἄμεμπτον αὐτὸν
εἶναι καὶ κρείττω πάντων ἀνθρώπων τῶν ἐπὶ γῆς -
Προσέσχες γὰρ, φησί, τῇ διανοίᾳ σου κατὰ τοῦ
θεράποντός μου Ιώβ, ὅτι οὐκ ἔστι κατ' αὐτὸν
firmatam in petra fidei et ainoris erga Deum, ut σαι τὸν πύργον τῆς ἐκείνου ψυχῆς ἠδρασμένου
murmurans et blasphemum adversus Deum proferret verbum, imo potius beatam illam valdeque
landandam emisit vocem: Nudus egressus sum ex
ulero matris meæ, et nudus revertar illuc. Dominus
dedit, Dominus abstulit; sicut Domino placuit, ita
fuctum est; sit nomen Demini benedictum ", Idco
ante tentationes et ærumnas, quamvis Deus ipse
testimonium redderet diabolo innocentiæ illius, vocaretque illum optimum omnium hominum qui
super terram viverent: Autendisli enim, inquit,
mente tua super Job servum meum, quod non est
aliquis in terra, sicut ipse, vir sine crimine, verax,
Deum colens, abstinens ab omni mala re 37. Malignus tamen impudenter, et audacter laudibus justi p τῶν ἐπὶ γῆς ἄνθρωπος άμεμπτος, ἀληθινὸς,
obtrectare, dignitatemque virtutis ipsius et gloriæ
extenuare non verebatur: Num, inquit, gratis Job
colit Dominum? nonne tu munisti ea, quæ extra
ipsum et intra domum ejus sunt 38? At post illa certamina doloribus plena, et patientiam cum gratiarum actione, obstructum est omnino os accusatoris,
injuriique dæmonis nec ultra ullo modo contradicere valebat, sed pudore suffusus vi victus anfugit,
Sicque post tolerantiam tentationum dignus habiIns est qui Deum videret, audiretque divinum
illud praeconium (etenim ut victorem prouential
hunc coronarum dator), dicens illi: Putasne me
aliam ob causam allocutum te esse, nisi ut justus
appareas? hoc est, Quam aliam ob rem permisi,
ut tentationes te invaderent, dignatusque nunc sun
colloquio, nisi ut justus appareas? et justitia tua,
vivendi ratio, amorque erg: Deum ipsi diabolo,
omnibusque hominibus, qui erunt usque ad consummationem mundi, manifestetur? Oratio quidem
hæc immarcescibilis fuit corona certaminum athleta, decorans, glorificansque illum in aeternitatem.
Hoc bravium fuit agouis ipsius, hoc patientiæ præmium. Oratio hæc morbum illum doloribus plenum
illico dissolvit, et facultates omnes reddidit duplo
majores iis, quas amiserat, et ex tanta inopia,
morbo, et despectu, repente ad maximam gloriam,
opes, et bonam valetudinem evexit, praclarum-
: que effecit, et in praesenti vita, et iu futura.
ἀφηρημένων ἀποδίδωσιν, ἐκ τοσαύτης πενίας καὶ
πλοῦτον καὶ εὐεξίαν ἀναγαγὼν καὶ περιφανῆ
μέλλοντι.
Θεοσεβής, ἀπεχόμενος ἀπὸ παντὸς πονηροῦ
πράγματος. Ὅμως ὁ Πονηρὸς ἀναισχύντως καὶ
ἱταμῶς ἐπηρεάζειν οὐ παρῃτεῖτο τοῖς ἐγκωμίοις
τοῦ δικαίου, καὶ τὸ ἀξίωμα καθαιρεῖν τῆς ἀρετῆς
ἐκείνου καὶ δόξης· Μὴ γὰρ, φησί, δωρεάν Ἰὼβ
σέβεται τὸν Κύριον; οὐ σὺ περιέφραξας τὰ ἔξω
αὐτοῦ καὶ τὰ ἔσω τῆς οἰκίας αὐτοῦ; Μετὰ δὲ τοὺς
πολυωδύνους ἄθλους ἐκείνους καὶ τὴν μετ' εὐχαρι
στίας ὑπομονὴν, ἐφράγη παντάπασι τὸ στόμα του
κατηγόρου καὶ ὑβριστοῦ δαίμονος· καὶ λοιπὸν ἀντιλέγειν ὅλως οὐκ εἶχεν, ἀλλὰ καὶ συγκαλυψάμενος
μετ' αἰσχύνης, πέφυγεν ἡττηθείς κατὰ κράτος.
Ωσαύτως μετά την καρτερίαν τῶν πειρασμῶν
ἠξιώθη καὶ τῆς τοῦ Θεοῦ θεωρίας, καὶ τῆς θείας
ἐκείνης ἀναγορεύσεως· ὡς γὰρ νικητὴν ἀνακηρύττει
τοῦτον ὁ στεφανοδότης· Οἴει με ἄλλως σοι κεχρηματικέναι λέγων ἢ ἵνα ἀναφανῇς δίκαιος; τουτἐστι Δι' ἄλλο τι συνεχώρησα τοὺς πειρασμούς ἐπελθεῖν σοι, καὶ ὁμιλίας ἠξίωσα νῦν, ἢ ἵνα ἀναφανής
δίκαιο;, ἵνα φανερά γένηται ἡ σὴ δικαιοσύνη καὶ
πολιτεία καὶ πρὸς Θεὸν ἀγάπη, καὶ αὐτῷ διαβόλω
καὶ πᾶσιν ἀνθρώποις τοῖς μέχρι τῆς τοῦ παντός
συντελείας: Οὗτος ὁ λόγος ὁ ἁμαράντινος τῆς ἀγω
νίας τοῦ ἀθλητοῦ στέφανος, καλλωπίζων καὶ δοξά
ζων αὐτὸν αἰωνίως. Τοῦτο τὸ βραβεῖον τῆς ἀθλή
σεως αὐτοῦ. Τοῦτο τὸ ἔπαθλον τῆς ὑπομονῆς. Οὗτος
ὁ λόγος, τὴν πολυώδυνον νόσον έκείνην αὐτίκα διέλυσε, καὶ πᾶσαν τὴν περιουσίαν διπλασίω τῶν
νόσου καὶ ἀδοξίας, ἀθρόον εἰς μεγίστην εὐδοξίαν καὶ
καταστήσας καὶ ἐν τῷ παρόντι βίῳ καὶ ἐν τῷ
4. Hunc igitur omnes, o charissimi, imitari
studeamus, divites et pauperes, servi et liberi,
sani, et infirmi, cuin lati, cum tristes sumus.
Justus enim hac conia superavit, jucunda
wempe et injucunda, et quidem singula perfeetissima quadam et admiranda ratione, verum
in omnibus probus apparuit. Neque enim divitiæ
aut paupertas, morbus aut sanilas gloria
sine ignominia virtutis ejus divitias
perinididerunt. Quinimo uti purum, et non adulteritum
aurum, quod neque igne neque aqua, neque alia
** Job 1, 21. or mid. 8.
33 ibil. 13,
δ'. Τοῦτον τοίνυν ζηλῶσαι πάντες, ἀγαπητοί,
σπουδάσωμεν, πλούσιοι και πένητες, δοῦλοι καὶ
ἐλεύθεροι, ὑγιαίνοντες καὶ νοσοῦντες, εὐθυμοῦντες καὶ
ἀθυμοῦντες, ἐπείπερ ὁ δίκαιος πάντα ταῦτα μετήλθε,
καὶ τὰ ἡδέα καὶ τὰ λυπηρά· καὶ ἕκαστον μεθ᾽ ὑπερ
βολῆς, καὶ ἐν πᾶσι δόκιμος ἀνεφάνη. Οὔτε γὰρ πλού
τοῦ, οὔτε πενία, οὔτε νόσος, οὔτε ὑγεία, ούτε δόξα,
οὔτε ἀδοξία τὸν πλοῦτον τῆς ἀρετῆς αὐτοῦ ἑλυμήνατο· ἀλλ᾿ ὥσπερ ὁ καθαρός χρυσὸς καὶ ἀκίβδηλος,
οὔτ᾽ ἐν πυρί, οὔτ᾽ ἐν ὕδασιν, οὔτ᾽ ἐν ἄλλῳ τινὶ τὴν
Ιδίανλαμπρότητα και μαρμαρυγὴν ἀποβάλλεται, ἀλλὰ
10. 37 Job XASIMI, 32.
col. 317–318page 20 of 38
PG 150:317πᾶσιν ὁ αὐτός ἐστιν, οὕτω καὶ ὁ γενναῖος οὗτος, καὶ χρυσοῦ πολλῷ καθαρώτερος ἀθλητὴς καὶ εἰκότως. Τὸν γὰρ Θεὸν ἡγάνα ἐξ ὕλης ψυχῆς, καὶ οὐδὲν τῶν όντων προτιμότερον ἡγεῖτο τῆς εἰς ἐπεῖνον ἀγάπης, οὐ πλοῦτον, οὐ δόξαν, οὐ γυναῖκα, οὐ τέκνα, οὐ φί λους, οὐ συγγενείς, οὐ τὴν ἰδίαν ζωήν. Διὸ καὶ πάν των ὁμοῦ γυμνωθείς, οὐκ ἀπεδυσπέτησεν, οὐκ εἶ πεν ὡς οἱ πολλοὶ, τί ἐστι τοῦτο; διὰ τοῦτο ἀνέφξα τὴν οἰκίαν μου παντὶ ξένῳ καὶ δεομένῳ, ἵνα ίδω ταύτην καταπεσοῦσαν; ἵνα τάφον ταύτην θεάσιμαι τῶν ἐμῶν τέκνων; διὰ τοῦτο ἐθερμάνθησαν ώμο πενήτων ἀπὸ κουρᾶς ἀμνῶν μου; διὰ τοῦτο θυσίαις μέσχων τε καὶ προβάτων καθεκάστην ἐθεράπευον τὸν Θεὸν, ἵνα τὰ μὲν, οἱ αἰχμαλωτεύοντες διαρπάσωσι, τὰ δὲ, παρανάλωμα γένηται τοῦ πυρός; Ού δὲν τοιοῦτον οὐκ εἶπεν, οὔτ᾽ ἐνενόησεν, ἀλλ᾽ εὐχαριστίαις τὸν Δεσπότην εὐλόγει. Τοῦτον τοίνυν, άγα πητοί, ὡς εἰς ἀρχέτυπον εἰκόνα πάντες ὁρῶντες, ὡς ἔφην, μιμώμεθα. Διὰ τοῦτο γὰρ εὐδόκησεν ἡ χάρις τοῦ Θεοῦ, τὰ κατ' ἐκεῖνον ἅπαντα δοθῆναι γραφή, οὐχ ῖν' ἐκεῖνος δόξαν ἐντεῦθεν κομίσῃ τὰ παρ' ἡμῶν· οὐ γὰρ δεῖται τῆς ἡμετέρας εὐφημίας καὶ δόξης παρὰ Θεοῦ δοξαζόμενος, ἀλλ' ἐν ἡμεῖς πρῶτον μὲν δοξάσω μεν τὸν Θεὸν τὸν δόντα τούτῳ τοιαύτην ὑπομονή, τε καὶ καρτερίαν καὶ ἀμοιβαῖς ἀφθόνοις ἀντιφιλοτιμούμενος, σωματικαῖς τε καὶ ψυχικαῖς, δεύτερον δὲ, ἵνα μὴ λογιζώμεθα τας θείας ἐντολὰς ὑπὲρ δύναμιν ἀνθρωπίνην εἶναι· καὶ γὰρ κἀκεῖνο; ἄνθρωπος ἦν έμει παθής καθημᾶς· ἀλλ᾽ ἐπείπερ ἠθέλησεν, εὗρε καὶ τὴν χάριν τοῦ Θεοῦ συνεργὸν, καὶ κατώρθωσε πᾶσαν ἀρετὴν μεθ᾽ ὑπερβολῆς. Ἔτι ἵνα καὶ ἡμεῖς κατ' ίχνος ἀκολουθῶμεν αὐτῷ, ὁδηγὸν ἔχοντες, εἰς τὴν τῆς ἀληθείας καὶ ἀρετῆς εὐθεῖαν ὁδόν· οὐ μόνον δὲ ἀλλὰ καὶ εἰς μαρτύριον, ἵνα μὴ λέγειν ἔχωμεν τό τε ὅτε κρινεῖ ὁ Θεὸς τὰ πάντα, ὅτι εἰ ἑβλέπομεν, εἰ Ακούομεν τηρῆσαι ποτέ τινα τῶν ἀνθρώπων τὰς Θείας ταύτας ἐντολὰς, καὶ τοὺς πειρασμούς καρτερώς ὑπομεῖναι, πάντως ἂν καὶ ἡμεῖς ἐσπεύδομεν εἰς μίμησιν τούτου. Διὰ τοῦτο προλαβοῦσα ἡ θεία Γρα φὴ καὶ ταύτην τὴν πρόφασιν ἀναιρεί, διηγουμένη κατά μέρος πάντα τὰ τοῦ δικαίου τούτου κατορθώματα· διὸ καὶ φησί· Τίς ἂν δοίῃ γραφῆναι τὰ ῥή ματά μου, τεθῆναι δὲ αὐτὰ ἐν βιβλίῳ εἰς τὸν αἰῶνα ἐν γραφείῳ σιδηρῷ καὶ μολύβδῳ, ἢ ἐν πέ τραις ἐγγλυφῆναι εἰς μαρτύριον, δι' ἡμᾶς ἄρι γέγραπται ταῦτα, καθά φησι καὶ ὁ μακάριος Παύ λος Οσα προεγράφη εἰς τὴν ἡμετέραν διδασκαλίαν προεγράφη, ἵνα διὰ τῆς ὑπομονῆς καὶ τῆς παρακλήσεως τῶν Γραφῶν, τὴν ἐλπίδα ἔχωμεν. τῶν ΠΟΛ
EPISTOLA II.
πᾶσιν ὁ αὐτός ἐστιν, οὕτω καὶ ὁ γενναῖος οὗτος, quapiam re splendorem nitoremque suum amittit,
καὶ χρυσοῦ πολλῷ καθαρώτερος ἀθλητὴς καὶ εἰκότως.
Τὸν γὰρ Θεὸν ἡγάνα ἐξ ὕλης ψυχῆς, καὶ οὐδὲν τῶν
όντων προτιμότερον ἡγεῖτο τῆς εἰς ἐπεῖνον ἀγάπης,
οὐ πλοῦτον, οὐ δόξαν, οὐ γυναῖκα, οὐ τέκνα, οὐ φίλους, οὐ συγγενείς, οὐ τὴν ἰδίαν ζωήν. Διὸ καὶ πάν
των ὁμοῦ γυμνωθείς, οὐκ ἀπεδυσπέτησεν, οὐκ εἶπεν ὡς οἱ πολλοὶ, τί ἐστι τοῦτο; διὰ τοῦτο ἀνέφξα
τὴν οἰκίαν μου παντὶ ξένῳ καὶ δεομένῳ, ἵνα ίδω
ταύτην καταπεσοῦσαν; ἵνα τάφον ταύτην θεάσιμαι
τῶν ἐμῶν τέκνων; διὰ τοῦτο ἐθερμάνθησαν ώμο
πενήτων ἀπὸ κουρᾶς ἀμνῶν μου; διὰ τοῦτο θυσίαις
μέσχων τε καὶ προβάτων καθεκάστην ἐθεράπευον
τὸν Θεὸν, ἵνα τὰ μὲν, οἱ αἰχμαλωτεύοντες διαρπά
σωσι, τὰ δὲ, παρανάλωμα γένηται τοῦ πυρός; Ούδὲν τοιοῦτον οὐκ εἶπεν, οὔτ᾽ ἐνενόησεν, ἀλλ᾽ εὐχαρι
στίαις τὸν Δεσπότην εὐλόγει. Τοῦτον τοίνυν, άγα
πητοί, ὡς εἰς ἀρχέτυπον εἰκόνα πάντες ὁρῶντες, ὡς
ἔφην, μιμώμεθα. Διὰ τοῦτο γὰρ εὐδόκησεν ἡ χάρις
τοῦ Θεοῦ, τὰ κατ' ἐκεῖνον ἅπαντα δοθῆναι γραφή, οὐχ
ῖν' ἐκεῖνος δόξαν ἐντεῦθεν κομίσῃ τὰ παρ' ἡμῶν· οὐ
· γὰρ δεῖται τῆς ἡμετέρας εὐφημίας καὶ δόξης παρὰ
Θεοῦ δοξαζόμενος, ἀλλ' ἐν ἡμεῖς πρῶτον μὲν δοξάσω
μεν τὸν Θεὸν τὸν δόντα τούτῳ τοιαύτην ὑπομονή,
τε καὶ καρτερίαν καὶ ἀμοιβαῖς ἀφθόνοις ἀντιφιλοτιμούμενος, σωματικαῖς τε καὶ ψυχικαῖς, δεύτερον δὲ,
ἵνα μὴ λογιζώμεθα τας θείας ἐντολὰς ὑπὲρ δύναμιν
ἀνθρωπίνην εἶναι· καὶ γὰρ κἀκεῖνο; ἄνθρωπος ἦν
έμει παθής καθημᾶς· ἀλλ᾽ ἐπείπερ ἠθέλησεν, εὗρε
καὶ τὴν χάριν τοῦ Θεοῦ συνεργὸν, καὶ κατώρθωσε
πᾶσαν ἀρετὴν μεθ᾽ ὑπερβολῆς. Ἔτι ἵνα καὶ ἡμεῖς
κατ' ίχνος ἀκολουθῶμεν αὐτῷ, ὁδηγὸν ἔχοντες, εἰς
τὴν τῆς ἀληθείας καὶ ἀρετῆς εὐθεῖαν ὁδόν· οὐ μόνον
δὲ ἀλλὰ καὶ εἰς μαρτύριον, ἵνα μὴ λέγειν ἔχωμεν τό
τε ὅτε κρινεῖ ὁ Θεὸς τὰ πάντα, ὅτι εἰ ἑβλέπομεν, εἰ
Ακούομεν τηρῆσαι ποτέ τινα τῶν ἀνθρώπων τὰς
Θείας ταύτας ἐντολὰς, καὶ τοὺς πειρασμούς καρτερώς
ὑπομεῖναι, πάντως ἂν καὶ ἡμεῖς ἐσπεύδομεν εἰς
μίμησιν τούτου. Διὰ τοῦτο προλαβοῦσα ἡ θεία Γραφὴ καὶ ταύτην τὴν πρόφασιν ἀναιρεί, διηγουμένη
κατά μέρος πάντα τὰ τοῦ δικαίου τούτου κατορθώ
ματα· διὸ καὶ φησί· Τίς ἂν δοίῃ γραφῆναι τὰ ῥή
ματά μου, τεθῆναι δὲ αὐτὰ ἐν βιβλίῳ εἰς τὸν
αἰῶνα ἐν γραφείῳ σιδηρῷ καὶ μολύβδῳ, ἢ ἐν πέ
τραις ἐγγλυφῆναι εἰς μαρτύριον, δι' ἡμᾶς ἄρι
γέγραπται ταῦτα, καθά φησι καὶ ὁ μακάριος Παύ
λος Οσα προεγράφη εἰς τὴν ἡμετέραν διδασκα
λίαν προεγράφη, ἵνα διὰ τῆς ὑπομονῆς καὶ τῆς
παρακλήσεως τῶν Γραφῶν, τὴν ἐλπίδα ἔχωμεν.
6 Jul 115, 23, 21.
• Rom. xv, 4.
(23°) In testimonium. Deest hæc vox non modo
Intium vulgate, sed et versioni τῶν Septuaginta: a
Theophane additam credere possumus, majoris explicationis causa. Nam nec apud Jobi expositores
(quod legerim) habetur.
In hac epistola Theophanes Chrysostomum imi1ɔlar, cum commendat Johum, quod legem servarit,
cum ante legem fuerit. Mem enim ait ChrysostoDs, sermone in sanctos Joh et Abraham, et in
fromilia de recipiendo Severiano; et homilia 5, de
sed semper idem est: sic et egregius iste auroque
n:ulto purior athleta. Et jure quidem. Ex toto enim
animo Deum amabat, nullamque creaturarum illius amori præferendam esse arbitrabatur, ΠΟΛ
divitias, non gloriam, non uxorem, non filios, non
tandem propriam vitam. Quapropter, cun omnibus
simul spoliatus esset, nec iul aegre tulit, nec dixit,
nt muhi Scinnt, Quid hoc est? ldcone aperui
donum meam omní peregrino et egeno, ut eam
ipsam collapsamn videam? nt eam ipsam sepulcrum
meorum filiorum conspiciam? ideo homeri pauperum tonsura mearum ovium caluerunt? ideo sacrificiis vituloram, et ovium quotidie Deum colebanı,
ut meæ res partim a prædatoribus diriperentur,
partim ab igne consumerentur? Nit tale focutus est,
neque unquam haec animo evolvit, sed can gratiarum actionibus Domino benedicebat. Hunc igitur
ommes, o dilecti, tanquam in exemplar et imagi -
nem, at dixi, respicientes, fuitemur. 1deo enim
Dei gratia illius gesta omnia scriptis mandari voluit, non ut ille ex ea re gloriam ferat, neque enim
indiget landibus, et favore nostro, qui a Deo glorificatur, sed ut nos primum quidem Deum glorifice -
mas qui dedit illi eam patientiam, ac constantiam,
et copiosis retributionibus tam ad corpus quam ad
animam pertinentibus ipsum cumulavit; deinde
vero, ne arbitremur divina præcepta humanas vires
cxcedere: etenim ille etiam homo erat passibilis,
uti et nos; at quoniam voluit, invenit et Dei gratiau
cooperatricem et omne opus bonum perfecte absolvit. Præterea, ut et nos vestigiis illins insistants,
ducem eum habentes in veritatis et virtutis rectam
viam, deinde etiam in testimonium, ne scilicet cum
judicaturus est omnia Dens, dicere possimus, si
nos aliquem unquam hominem sancta hæc præcepta
observasse, tentationesque constanter pertulisse
vidissemus vel audissemus, illum certe imitari
studuissemus. Ideo præveniens Scriptura sacra,
excusationein hanc e medio tollit, enarrans per
partes præclara justi hujus opera omnia, et ideo
ait: Quis utique det, ut scripta sint verba mca, el ipsu
posita in libro in sæculum, et in stylo ferreo. et plumbo, vel incidantur in lapidibus in testimonium 30 (23°)?
Propter nos igitur scripta sunt hæc, ut et beatus
ait Paulus: Quæcumque scripta sunt, ad nostram
doctrinam scripta sunt, ut per patientiam et con:n
lationem Scripturarum spem habeamus “.
patientia Job; et in epistola ad Rom. cap. 2, homiſia 5. Theophanes vocat Jobum athletam, victorem,
coronatum: sic et Chrysostomus in commentario
sesti cap. in Genesin. Vocat noster Jobum turrim,
Chrysostomus etiam homilia prima, in Job. Theophanes comparat uxorem Jobi Eva:; idem Chrysostomus, homilia 6, in Job. Ait Theophanes, diabolum auxilio uxoris Jobi adversum ipsum usum
fuisse, ut et Chrysostomus, homilia 4 Epistolæ It ad
Corinthios, cap. 4.
Letter IIIEpistola III
col. 319–320page 21 of 38
PG 150:319Ὑπομενωμεν τοίνυν, ἀδελφοί, παρακαλῶ· εἰ γὰρ, Ὑπομένομεν, φησί, καὶ συμβασιλεύσομεν· καὶ ὅταν ἐπέλθῃ τινὶ πειρασμός, ἢ θάνατος παιδός, ἢ ζημία χρημάτων, η νόσος σώματος, ή περιφρόνησις φίλων ἢ γειτόνων, ἢ ξένων, ἀναλογιζέσθω τὰ τοῦ Ἰώβ, καὶ εὑρήσει τὰ ἑαυτοῦ πολλῷ μικρὰ καὶ ἐλάττω τῶν τοῦ δικαίου, καὶ ὑπομενέτω καὶ αὐτὸς, κατ' ἐκεῖνον τὸν δίκαιον λέγων, Τῷ Κυρίῳ ἔδοξεν· οὕτω καὶ ἐγένετο· εἴη τὸ ὄνομα Κυρίου εὐλογημένον. Ο δὲ Θεὸς τῆς εἰρήνης ὑπομονῆς καὶ παρακλήσεως στηρίξαι καὶ ἐνδυναμώσαι ὑμᾶς ἐν τῷ κράτει τῆς Ισχύος αὐτοῦ, πρὸς τὸ δύνασθαι στῆναι πρὸς τὰς μεθοδείας τοῦ διαβόλου, καὶ παρακαλέσαι τὰς καρδίας ὑμῶν εὐφροσύνῃ καὶ θυμηδίᾳ τῆς ἑαυτοῦ χάριτος, ἵνα καὶ τὸν παρόντα βίον εὐδρόμως καὶ θεοφιλῶς διανύσητε, καὶ τῶν μελλόντων αἰωνίων ἀγαθῶν ἐπιτύχητε, πρεσβείαις τῆς ὑπερευλογημένης Θεο τόκου καὶ πάντων τῶν ἁγίων, χάριτι και φιλανθρωπίᾳ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, μεθ' οὗ τῷ Πατρὶ, ἅμα τῷ ἁγίῳ Πνεύματι, δόξα, κράτος, τιμή, νῦν καὶ ἀεὶ, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. ιχνογραφίαν Γ. Τοῦ αὐτοῦ ἐπιστολὴ διδασκαλική, πρὸς τοὺς ἱερεῖς καὶ λοιποὺς κληρικοὺς τῆς κατ' αὐτὸν ἁγίας Εκκλησίας, δεικνύουσα τί ἐστι τὸ τῆς ἱερωσύνης χρῆμα, καὶ ὁποῖον δεῖ εἶναι τὸν ταύτας ἠξιωμένον. Θεοφάνης, ἐλάχιστος Ἰησοῦ Χριστοῦ δοῦλος, τῆς Νικαέων πόλεως ιεραρχικῇ θείᾳ χάριτι προϊστάμενος, εἴη δὲ εἰπεῖν ὅτι καὶ κατ' ἐπιταγὴν Θεοῦ Σω τῆρος ἡμῶν καὶ Κυρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ, τῆς ἐλπίδος ἡμῶν, πᾶσι τοῖς εὐλαβεστάτοις ἱερεῦσι καὶ λοιποῖς κληρικοῖς, ἤτοι τοῖς τοῦ ἱεροῦ βήματος ἐνδιαφόροις τάξεσιν ἐξεταζομένοις, τοῖς ἀνὰ πᾶσαν τὴν καθ' ἡμᾶς εὑρισκομένοις κληροδοσίαν καὶ ἐπαρχίαν, ἐν ἁγίῳ Πνεύματι ἀγαπητοῖς υἱοῖς τῆς ἡμῶν ταπεινότητος, χάρις ὑμῖν καὶ εἰρήνη ἀπὸ Θεοῦ Πατρὸς ἡμῶν επαρχίας ἐπαρχία καὶ ἔξαρχος τῆς ἐπαρχίας μιο τῶν ἐξάρχων τῆς ἐπαρ χίας, λέγω δὲ τοῦ ἐπισκόπου τῆς μητροπόλεως,
Perferamus igitur, quæso, o fratres; si enim: Perferemus, inquit, et simul regnabimus et cum
alicui advenerit tentatio, mors filii, pecuniæ jactura,
corporis ægritudo, amicorum seu vicinorum, aut
consanguineorum aut exterorum contemptus, recolat Jobi calamitates, invenietque suas multo minores, inferioresque justi calamitatibus perferat et
ipse, ut justus fecit, dicens: Ut placuit Domino, sic
factum est sit nomen Domini benedictum **. Deus
autem patientiæ, et consolationis firmet, corroboreique vos in potentia virtutis suæ, ut resistere
possitis diaboli insidiís, consoleturque corda vestra
lætitia et gaudio gratiæ suæ, ut et vitam hanc
prospero cursu Deoque placentem peragatis, et futura sempiternaque bona adipiscamini intercessionibus superbenedicta Deipare omniumque sancto
rum, gratia, et misericordia Domini nostri Jesu
Christi, cui cum Patre simul sanctoque Spiritu sit
gloria, virtus, imperium, nunc et semper, et in
sacula saculorum. Amen.
fjusdem epistola doctrinalis, ad sacerdotes, et reliquos sancta Ecclesia sua clericos; ostendens,
quantum sit saċerdotii munus, qualisque esse debeat in sacerdolio constitulus
Ὑπομενωμεν τοίνυν, ἀδελφοί, παρακαλῶ· εἰ γὰρ,
Ὑπομένομεν, φησί, καὶ συμβασιλεύσομεν· καὶ
ὅταν ἐπέλθῃ τινὶ πειρασμός, ἢ θάνατος παιδός, ἢ
ζημία χρημάτων, η νόσος σώματος, ή περιφρόνησις
φίλων ἢ γειτόνων, ἢ ξένων, ἀναλογιζέσθω τὰ τοῦ Ἰώβ,
καὶ εὑρήσει τὰ ἑαυτοῦ πολλῷ μικρὰ καὶ ἐλάττω τῶν
τοῦ δικαίου, καὶ ὑπομενέτω καὶ αὐτὸς, κατ' ἐκεῖνον
τὸν δίκαιον λέγων, Τῷ Κυρίῳ ἔδοξεν· οὕτω καὶ
ἐγένετο· εἴη τὸ ὄνομα Κυρίου εὐλογημένον. Ο
δὲ Θεὸς τῆς εἰρήνης ὑπομονῆς καὶ παρακλήσεως
στηρίξαι καὶ ἐνδυναμώσαι ὑμᾶς ἐν τῷ κράτει τῆς
Ισχύος αὐτοῦ, πρὸς τὸ δύνασθαι στῆναι πρὸς τὰς
μεθοδείας τοῦ διαβόλου, καὶ παρακαλέσαι τὰς καρδίας
ὑμῶν εὐφροσύνῃ καὶ θυμηδίᾳ τῆς ἑαυτοῦ χάριτος,
ἵνα καὶ τὸν παρόντα βίον εὐδρόμως καὶ θεοφιλῶς
διανύσητε, καὶ τῶν μελλόντων αἰωνίων ἀγαθῶν
ἐπιτύχητε, πρεσβείαις τῆς ὑπερευλογημένης Θεο
τόκου καὶ πάντων τῶν ἁγίων, χάριτι και φιλαν
θρωπίᾳ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, μεθ' οὗ
τῷ Πατρὶ, ἅμα τῷ ἁγίῳ Πνεύματι, δόξα, κράτος,
τιμή, νῦν καὶ ἀεὶ, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων.
Αμήν.
Theophanes, minimus Jesu Christi servus Nicænæ
urbis, sacro ac divino munere, praefectus, liceat
vero etiam dicere, secundum imperium Dei, Salvaforis nostri Jesu Christi, spei nostra, omnibus reverendissimis sacerdotibus, cæterisque clericis, sive iis
qui in diversis sacri altaris ordinibus censentur, et
qui per universam hæreditatem ac provinciam
nostram sunt, dilectis in sancto Spiritu filiis nostræ humilitatis, gratia vobis, et pax a Deo Patre
nostro, et a vivifica Trinita:e multiplicetur, ad per21.
** II Tim. 11, 12.
ss Job 1.
Cum epistolæ hujus hypothesim tum oblongas
orationum periodos, tum etiam ob sententiarum
varietatem non ita facile sit cognoscere, visum est
commodum lectori futurum, si summan illius, et
quasi ιχνογραφίαν breviter proponeremus. Narrat
igitur Theophanes hominem fuisse creatum ad Dei
imaginem et similitudinem, et cum ipse illam per
peccatum deformasset, hanc amisisset, Dei misericordia imago reformata quidem, et quasi denuo
conflata, similitudo vero recuperata est, admirabilus
tamen cœlestis sapientia, et bonitas hæc omnia
præstitit. Nam cum per primam creationem particeps tantum fuisset homo imaginis et similitudinis
jam dicta, per secundam, quæ facta est incarnatione Verbi, divinæ naturæ consors, alterque Deus
factus est, frater nempe Domini, eique consubstantialis, imo vero et ipsius membrum. Quæ omnia
(posito incarnationis mysterio, quo natura nostra
divinæ juncta est, et deificata) virtute duorum sacramentorum præstantur, baptismatis nempe et
eucharistiæ. Per baptisma regenerati, filii Dei «icimur, et Christi, qui caput est Ecclesiae, membra.
Per Eucharistiam eidem Christo conjunginmur, et
in unitatem fidei cæteris membris, Ecclesiæ videliΓ.
Τοῦ αὐτοῦ ἐπιστολὴ διδασκαλική, πρὸς τοὺς
ἱερεῖς καὶ λοιποὺς κληρικοὺς τῆς κατ' αὐτὸν
ἁγίας Εκκλησίας, δεικνύουσα τί ἐστι τὸ τῆς
ἱερωσύνης χρῆμα, καὶ ὁποῖον δεῖ εἶναι τὸν
ταύτας ἠξιωμένον.
Θεοφάνης, ἐλάχιστος Ἰησοῦ Χριστοῦ δοῦλος, τῆς
Νικαέων πόλεως ιεραρχικῇ θείᾳ χάριτι προϊστάμε
νος, εἴη δὲ εἰπεῖν ὅτι καὶ κατ' ἐπιταγὴν Θεοῦ Σωτῆρος ἡμῶν καὶ Κυρίου Ἰησοῦ Χριστοῦ, τῆς ἐλπίδος
ἡμῶν, πᾶσι τοῖς εὐλαβεστάτοις ἱερεῦσι καὶ λοιποῖς
κληρικοῖς, ἤτοι τοῖς τοῦ ἱεροῦ βήματος ἐνδιαφόροις
τάξεσιν ἐξεταζομένοις, τοῖς ἀνὰ πᾶσαν τὴν καθ'
ἡμᾶς εὑρισκομένοις κληροδοσίαν καὶ ἐπαρχίαν, ἐν
ἁγίῳ Πνεύματι ἀγαπητοῖς υἱοῖς τῆς ἡμῶν ταπεινό -
τητος, χάρις ὑμῖν καὶ εἰρήνη ἀπὸ Θεοῦ Πατρὸς ἡμῶν
cet, copulamur. Hæc igitur duo sacramenta cum
Christus instituerit, ipseque primum peregerit, reliquit ad Patrem ascendens eorum usum, exercitium,
et potestatem apostolis eorumque successoribus.
Patet igitur hinc sacerdotes babere facultatem
creandi, generandi, faciendi ex homine Deum, et
Christi fratrem, et illius membrum. Si ergo tanta
est dignitas sacerdotii, facile hinc intelligi poterit,
qua innocentia et puritate, et sanctimonia esse
debeat sacerdotið præditus. Præstat autem epistola
hæc mirum in modum, non solum cæteris Theophanis scriptis, sed certe antiquissimorum et doctissi
morum scriptorum elaboratissimis operibus conferri
potest, ut facile fatebitur, qui ejus structuram,
sententiarum pondera, Scripturae sacrae in ea explicata attente consideret.
Provinciam. Quamvis administratio επαρχίας
ad seculares magistratus pertinere videatur, quantum ab auctoribus colligere possumus, tamen et apud
nostros ἐπαρχία pro di@cesi ecclesiastica; καὶ ἔξαρχος
τῆς ἐπαρχίας μιο metropolitano, non raro occurruot; ita canon Sardiceusis τῶν ἐξάρχων τῆς ἐπαρ
χίας, λέγω δὲ τοῦ ἐπισκόπου τῆς μητροπόλεως, id est
præsidis provincie, nimirum metropolitani episcopi.
col. 321–322page 22 of 38
PG 150:321ἐν καὶ τῆς ζωαρχικής πληθυνθείη Τριάδος, εἰς καταρτισμὸν μὲν ἑαυτῶν καὶ τῆς εἰς Θεὸν ἑνότητα πί στεως, καὶ πρὸς πᾶν ὁτιοῦν ἀγαθὸν ὁμόνοιαν, καὶ ἀλληλουχίαν, αὔξησιν δὲ καὶ προκοπήν βίου καὶ πίστεως τῶν δι' ἡμῶν Θεῷ προσενηνεγμένων καὶ δια φόρως φωτιζομένων καὶ ἁγιαζομένων ἀνθρώπων, προσθήκην τε διηνεκῆ καὶ ἐπίδοσιν τῆς τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίας ἐκ τῶν προσερχομένων τῇ καθ' ἡμᾶς ἀμωμήτῳ πίστει, ἐξ ἀνιέρου ζωῆς καὶ φθοροποιοῦ πλάνης, καὶ δυσσεβείας, ταῖς ἡμετέραις εἰσηγήσεσι καὶ διδασκαλίαις. α. Ανάγκην ἐπικειμένην, ἀγαπητοί, μοὶ καὶ πόθον ἔχοντι, καὶ σωματικῶς ὑμῖν, ὧν τὴν προστασίαν ἐδεξάμην παρὰ Χριστοῦ συνεῖναι τὸν ἅπαντα χρόνον, εἰ οἷόν τε καὶ τὸ λογικὸν ἄδολον γάλα, κατὰ τὸν θεῖον εἰπεῖν Απόστολον, ποτίζειν ἡμᾶς καθ᾿ ἑκάστην διὰ γλώσσης, καθάπερ εἴ τινος θηλής δαψιλῶς χορηγοῦντα, μᾶλλον δὲ στερεᾶς μεταδιδό και τροφῆς, ὃν ἀγγέλων οἴδαμεν ἄρτον γεγυμνασμένας ήδη, κατὰ Παῦλον, διὰ τὴν ἕξιν τὰ αἰσθητήρια, ὥς τε μὴ μόνον ὑμᾶς ἐντεῦθεν αὔξειν κατὰ μικρὸν εἰς μέτρον τῆς ἡλικίας τοῦ πληρώματος τοῦ Χρι στοῦ, ἀλλὰ καὶ τοῖς λοιποῖς κοινωνεῖν ἀγαθοπρεπῶς δύνασθαι τῶν τοιούτων, ἥτις ἂν εἴη καὶ βελτίων πολλῷ τῷ μέτρῳ τῆς ἄλλης εὐποιίας καὶ μεταδόσεως, οὐκ εἰς ἔργον μὴ προεληλυθέναι τὰ τοῦ χρέους τούτου καὶ τῆς ἐφέσεως ἄχρι τοῦ νῦν ἐξεγένετο, κωλυομένῳ διαφόροις καὶ ἄλλο τε ἄλλαις αἰτίαις οὐ φαύλαις τισὶ καὶ παρορᾶσθαι ἀξίαις, ὡς καὶ ὑμῶν ἀκριβῶς ἴσασιν οὐκ ὀλίγοι, ἵνα μὴ λέγω πάντες. Διά τοι τοῦτο δεῖν ἔγνων διὰ γραμμάτων ώσανεί τινων πορθμείων ἢ κτηνῶν ἀχθοφόρων τὸν τῆς δι δασκαλίας οὐράνιον ἄρτον πρὸς ὑμᾶς παραπέμψαι, καρδίαν ἐκείνην εἰδότα κατὰ τὸν Προφήτην στηρίζειν, ἥτις καὶ Θεὸν αὐτὸν ὁρᾶν πέφυκε καὶ καθαρά γεγονυία· ὅπερ ἂν εἴη τῆς καθ' ἡμᾶς λογικῆς ταύ τῆς ψυχῆς τὸ κρεῖττον καὶ ὑψηλότερον, ἐν ᾧ παρα μένειν τὸ ζώπυρον τῆς ἀϊδίου ζωῆς πάντες πιστεύο μεν, ὥσπερ ἀρραβωνα τινα τῆς μελλούτης ἀθανασίας δοθέντα διὰ βαπτίσματος. Διὸ τοὺς τῆς διατ νοίας κόλπους ἀνοίξαντες ἕκαστος, καθὼς ἂν αὐτῷ χωρητὸν εἴη, τῶν τοιούτων ἀγαθῶν δαψιλῶς ἐμφο ρέθητε. Γένοιτο δὲ ταῦτα μὴ μόνον τῆς κατὰ αἴσθησιν ἡδονῆς καὶ τῶν ἐκ ταύτης ἐπαίνων καὶ κρότων αἴτια μέχρις ἀκοῆς τὴν τέρψιν παρέχοντα, ἀλλὰ καὶ πνεύματικ τῆς ἀπολαύσεως, τῷ τῆς ψυχῆς βάθει την ὠφέλειαν ενιέναι δυνάμενα, καὶ ὡς πόρον ἀγαθὸν ἐνεργῆσαι, μυριοπλασίους προβάλλοντα τοὺς καρ πούς. 'Αρκτέον δ' ἐντεῦθεν. β'. Ταύτης Θεοπροβλήτου ἡ τῆς καθ' ἡμᾶς καὶ οὐρανίου ἱερωσύνης θεοπρεπής ὄντως ἀξία ἡ πανόλ διος χάρις, ἡ θεόσοφος ἐπιστήμη, θεῖόν τι καὶ ὑπερ φυές χρήμα καθέστηκεν ἐκ τῆς θείας φύσεως τῆς ἀϊδίου πηγῆς πάντων τῶν ἀληθῶς ἀγαθῶν προερχό οὐκ εἰς ἔργον μοι, μὴν
EPISTOLA III.
in Deum est, et ad mutuam in omni bono concordiam et connexionem, ad incrementum vero vitæ,
et fidei eorum, qui Deo per vos offeruntur, diversimodeque illuminantur, ac sanctificantur, assiduumque Ecclesiæ Dei augmentum, et propagationem,
propter eos qui ad nostram incontaminatam fidem
ex impura vita, et perdito errrore, atque impietate,
exhortationibus, et documentis vestris accedunt.
ἐν καὶ τῆς ζωαρχικής πληθυνθείη Τριάδος, εἰς κατ- fectionem quidem vestram, et unitatem fidei, quæ
αρτισμὸν μὲν ἑαυτῶν καὶ τῆς εἰς Θεὸν ἑνότητα πίστεως, καὶ πρὸς πᾶν ὁτιοῦν ἀγαθὸν ὁμόνοιαν, καὶ
ἀλληλουχίαν, αὔξησιν δὲ καὶ προκοπήν βίου καὶ
πίστεως τῶν δι' ἡμῶν Θεῷ προσενηνεγμένων καὶ δια
φόρως φωτιζομένων καὶ ἁγιαζομένων ἀνθρώπων,
προσθήκην τε διηνεκῆ καὶ ἐπίδοσιν τῆς τοῦ Θεοῦ
Ἐκκλησίας ἐκ τῶν προσερχομένων τῇ καθ' ἡμᾶς
ἀμωμήτῳ πίστει, ἐξ ἀνιέρου ζωῆς καὶ φθοροποιοῦ
πλάνης, καὶ δυσσεβείας, ταῖς ἡμετέραις εἰσηγήσεσι
καὶ διδασκαλίαις.
α. Ανάγκην ἐπικειμένην, ἀγαπητοί, μοὶ καὶ
πόθον ἔχοντι, καὶ σωματικῶς ὑμῖν, ὧν τὴν προστα
σίαν ἐδεξάμην παρὰ Χριστοῦ συνεῖναι τὸν ἅπαντα
χρόνον, εἰ οἷόν τε καὶ τὸ λογικὸν ἄδολον γάλα,
κατὰ τὸν θεῖον εἰπεῖν Απόστολον, ποτίζειν ἡμᾶς
καθ᾿ ἑκάστην διὰ γλώσσης, καθάπερ εἴ τινος θηλής
δαψιλῶς χορηγοῦντα, μᾶλλον δὲ στερεᾶς μεταδιδό
και τροφῆς, ὃν ἀγγέλων οἴδαμεν ἄρτον γεγυμνασμέ
νας ήδη, κατὰ Παῦλον, διὰ τὴν ἕξιν τὰ αἰσθητήρια,
ὥς τε μὴ μόνον ὑμᾶς ἐντεῦθεν αὔξειν κατὰ μικρὸν
εἰς μέτρον τῆς ἡλικίας τοῦ πληρώματος τοῦ Χρι
στοῦ, ἀλλὰ καὶ τοῖς λοιποῖς κοινωνεῖν ἀγαθοπρεπῶς
δύνασθαι τῶν τοιούτων, ἥτις ἂν εἴη καὶ βελτίων
πολλῷ τῷ μέτρῳ τῆς ἄλλης εὐποιίας καὶ μεταδό
σεως, οὐκ εἰς ἔργον μὴ προεληλυθέναι τὰ τοῦ χρέους
τούτου καὶ τῆς ἐφέσεως ἄχρι τοῦ νῦν ἐξεγένετο,
κωλυομένῳ διαφόροις καὶ ἄλλο τε ἄλλαις αἰτίαις
οὐ φαύλαις τισὶ καὶ παρορᾶσθαι ἀξίαις, ὡς καὶ ὑμῶν
ἀκριβῶς ἴσασιν οὐκ ὀλίγοι, ἵνα μὴ λέγω πάντες. G
Διά τοι τοῦτο δεῖν ἔγνων διὰ γραμμάτων ώσανεί
τινων πορθμείων ἢ κτηνῶν ἀχθοφόρων τὸν τῆς δι
δασκαλίας οὐράνιον ἄρτον πρὸς ὑμᾶς παραπέμψαι,
καρδίαν ἐκείνην εἰδότα κατὰ τὸν Προφήτην στηρί
ζειν, ἥτις καὶ Θεὸν αὐτὸν ὁρᾶν πέφυκε καὶ καθαρά
γεγονυία· ὅπερ ἂν εἴη τῆς καθ' ἡμᾶς λογικῆς ταύτῆς ψυχῆς τὸ κρεῖττον καὶ ὑψηλότερον, ἐν ᾧ παρα
μένειν τὸ ζώπυρον τῆς ἀϊδίου ζωῆς πάντες πιστεύο
μεν, ὥσπερ ἀρραβωνα τινα τῆς μελλούτης αθανασίας δοθέντα διὰ βαπτίσματος. Διὸ τοὺς τῆς διατ
νοίας κόλπους ἀνοίξαντες ἕκαστος, καθὼς ἂν αὐτῷ
χωρητὸν εἴη, τῶν τοιούτων ἀγαθῶν δαψιλῶς ἐμφο
ρέθητε. Γένοιτο δὲ ταῦτα μὴ μόνον τῆς κατὰ αἰσθησιν ἡδονῆς καὶ τῶν ἐκ ταύτης ἐπαίνων καὶ κρότων
αἴτια μέχρις ἀκοῆς τὴν τέρψιν παρέχοντα, ἀλλὰ καὶ
πνεύματικ τῆς ἀπολαύσεως, τῷ τῆς ψυχῆς βάθει την
ὠφέλειαν ενιέναι δυνάμενα, καὶ ὡς πόρον ἀγαθὸν
ἐνεργῆσαι, μυριοπλασίους προβάλλοντα τοὺς καρ
πούς. 'Αρκτέον δ' ἐντεῦθεν.
β'. Ταύτης Θεοπροβλήτου ἡ τῆς καθ' ἡμᾶς καὶ
οὐρανίου ἱερωσύνης θεοπρεπής ὄντως ἀξία ἡ πανόλ
διος χάρις, ἡ θεόσοφος ἐπιστήμη, θεῖόν τι καὶ ὑπερφυές χρήμα καθέστηκεν ἐκ τῆς θείας φύσεως τῆς
ἀϊδίου πηγῆς πάντων τῶν ἀληθῶς ἀγαθῶν προερχό
«Psal. cit, 10. * 1 Petr. 11, 2. 46 Hebr. v, 1.
1. Desideranti mihi, o dilecti, pro necessitate nuneris mihi impositi, vobiscum (quorum regimen a Christo suscepi) corpore etiam semper esse, si fieri posset, et rationale sine dolo lac (ut cum B. Apostolo
loquar “³) vobis quotidie ad potandum tradere, per
linguæ munus tanquam per ubera quædam, copiose
largiendo; imo vero solidum cibum, quem angelorum panem esse novimus, vobis impertiri, qui
(juxta Paulum 4) pro consuetudine exercitatos habetis sensus, ut non modo vos inde sensim augeamini ad mensuram ætatis plenitudinis Christi, sed,
et cæteros (quod quidem longe præstantius est qualibet alia beneficentia ac munere) benigne possitis
eorumdem bonorum participes facere; hoc, inquam,
debitum, et meum desiderium ad opus perducere mihi adhuc non licuit, cum diversis, pro
varietate temporum, causis impedirer, iisque haud
minimis, aut quæ negligi deberent, ut vestrum non
pauci, ne dicam omnes, optime norunt. Ideo decrevi
per litteras, tanquain per naviculam quamdam, aut
oneraria jumenta, coelestem doctrinæ panem ad vos
transmittere, panem, inquam, qui cor illud secundum Prophetam confirmare novit *, quod purum
effectum, Deum ipsum videre aptum est, idque
nostræ rationalis animæ optimum est et altissimum;
in quo æternæ vitæ igniculum, tanquam pignus
quoddam futuræ immortalitatis, per baptismum
datum, permanere, omnes credimus. Quapropter
singuli mentis sinus (ut quisque potest) explicantes,
ex hujusmodi bonis abunde saturamini. Utinam
vero vobis hæc, non solum voluptatis sensibilis,
laudumque et plausuum, quæ ab ea procedunt,
causa sint, audituinque tantummodo oblectent, sed
et spirituale alimentum conferant; quippe qua pussunt, in secretiora animæ utilitatem invehere, ac
veluti uberem ferre proventum, qui infinities multipheatos reddit fructus. Nostri autem sermonis initium tale sit.
2. Dignitas vere divina cœlestis hujus nostri et
ab ipso Deo profluentis sacerdotii beatissima gratia,
et Dei sapientia, divinum quoddam, et præstantissimum est munus, a divina natura æterno omnium
vere bonorum fonte proveniens, et nobis sola
4 Psal. cult, 15.
seqq.
Ad opus perducere. Legitur in Vaticano οὐκ εἰς ἔργον μοι, sed plane depravate; substituimus μὴν
ita enim sensus loci postulat.
col. 323–324page 23 of 38
PG 150:323μενον καὶ χορηγούμενον ἡμῖν κατά χάριν φιλοτιμία μόνῃ τοῦ εὐεργέτου, εἰς ἀναγέννησιν τῆς καθ' ἡμᾶς φύσεως, καὶ πρὸς τὴν ἀγγελοπρεπῆ ζωήν τε καὶ δέ ξαν ἀλλοίωσιν, καὶ τῆς θείας φύσεως κοινωνίαν, ἐξ ἦ; τὸ γενέσθαι ἡμᾶς συμμόρφου; τῆς εἰκόνος του Γιοῦ τοῦ Θεοῦ περιγίνεται, καὶ σῶμα τούτου καὶ μέλη ἐκ μέρους ἀπαρτισθῆναι. Ἐπεὶ γὰρ ἄγγελον αλ λον ἐπὶ τῆς γῆς ὁ Δημιουργὸς τὸν ἄνθρωπον ἔπλο σεν, ὥς τε κατά τὴν μέγιστον ἐν θεολογίαις Γρηγόριον, μὴ τοῖς ἄνω μόνον τὴν προσκύνησιν περιγρά ρεσθαι, ἀλλ' εἶναί τινας καὶ κάτω προσκυνητάς, ἵνα πληρωθῇ τὰ πάντα δόξης Θεοῦ· ἐπεὶ καὶ Θεὸς καὶ κατὰ τὴν τῶν ἀγγέλων κατάστασιν καὶ ζωὴν καὶ τὴν κατ' ἐκείνους θεοπρεπή πολιτείαν καὶ δόξαν ἀΐδιον, ἀναμφιβόλως ἐβούλετο καὶ τὴν καθ᾿ ἡμᾶς οἰκονομεῖσθαι ζωήν· καὶ ὥσπερ ἐστὶν ὁ τούτων βίος ἄφ θαρτος καὶ παντὸς πάθους καὶ κακίας ἀπηλλαγμέ γος, ὀδύνης τε πάσης καὶ λύπης καὶ μόχθου, καὶ τῶν λοιπῶν συμφορῶν, ὁμοίως ᾗ καὶ ὁ τῶν ἀνθρώπων ὥστε μίαν ζωὴν καὶ πολιτείαν καὶ δόξαν καὶ Ἐκ κλησίαν ἐν ἀμφοτέροις ὁρᾶσθαι, καὶ διὰ τοῦτο τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν, ἐν οἰκητήριον ἄφθαρτον εἶναι καὶ τοῖς κατοικοῦσι κατάλληλον· μᾶλλον δὲ οἶκον Ένα Θεοῦ, ἀχειροποίητόν τε καὶ ἄφθαρτον, ἐπάξων τῆς ἐκείνου δόξης καὶ τῶν ἐν αὐτῇ κατοικούντων γνησίων δούλων αὐτοῦ, μέσον ἑαυτῶν ἐχόντων τὸν τοῦ παντὸς Δημιουργὸν καὶ Δεσπότην, πληρούντα τὰ πάντα καὶ πᾶσιν ὁμοίως παρόντα τε καὶ ἐπιστατοῦντα καὶ τῶν οἰκείων ἀγαθῶν ἀφθόνως μεταδι Βόντα· Οὐχὶ τὸν οὐρανὸν γὰρ, φησὶ, καὶ τὴν γῆν ἐγὼ πληρώ; Ἐπεὶ δ᾽ ἐξ ἡμετέρας ἀπροσεξίας καὶ φθόνῳ τοῦ Πονηροῦ, τὴν δοθεῖσαν ἡμῖν εἰς δοκιμὴν τοῦ αὐτεξουσίου πρωτόγονον οὐκ ἐφυλάξαμεν έντο λὴν, ἀλλ᾽ ἀξιοπιστότερον σύμβουλον οἰηθέντες τὸν πονηρόν τε καὶ βάσκανον, των κηδεμόνος καὶ ἀγαθοῦ, βελτίω τὴν πονηρὰν ἡγησάμεθα συμβουλὴν τῆς Δε σποτικῆς καὶ ζωοποιοῦ ἐντολῆς, ἀντηλλάξαμεν τῆς ἀθανασίας οἴμοι! τὸν θάνατον, καὶ τῆς ἀφθαρσία;, τὴν πρὸς τὴν γῆν ἐξ ἧς ἐλήφθημεν ἀπιστροφὴν καὶ διαφθοράν, καὶ τῆς ζωῆς, την πολυπαθεστάτην ταύ την καὶ πολυώδυνον καὶ ἡτιμωμένην. Ως τε κατὰ τὴν ἄλογον καὶ ἡμᾶς φύσιν ἐκ σαρκικῆς συναφείας καὶ ῥεύσεως καὶ φθορᾶς γεγενῆσθαι, καὶ ῥεούσης τροφῆς καὶ πόσεως δεῖσθαι καὶ ὕπνου, καὶ μυρίας νέσοις ὑποκεῖσθαι καὶ πάθεσιν. Ἐντεῦθεν ἐχωρίσθη μεν τῆς τοῦ Θεοῦ δόξης, καὶ τῆς τῶν ἀγγέλων ὁμηγύρεως τε καὶ συναυλίας. Τις γὰρ κοινωνία θνητοῖς τε καὶ ἀθανάτοις; τοῖς δ' ἀλόγοις συνοικεῖν κατακρί θημεν, ὧν καὶ τὴν γένεσιν καὶ ζωὴν καὶ φθοράν ἀθλίως εἰλήφαμεν, ὁμόσκηνοι τούτοις καὶ ὁμοδίαιτο γεγονότε;. Εντεῦθεν ἀποκέκλειστα: μὲν ἡμῖν εἰσά παξ ὁ οὐρανὸς τὸ δὲ καθ᾿ ἡμᾶς καὶ περὶ ἡμᾶς τοῦτο κοσμικὸν οἰκητήριον, τῇ φθορά παραπλησίως τοῖς
32%
。
benefactoris miseratione ditum, quo et nostra μενον καὶ χορηγούμενον ἡμῖν κατά χάριν φιλοτιμία
natura regeneraretur, et ad angelicam vitam, et
gloriam inmutaremur, divinæque naturæ participes
essemus, unde conformes fiert imagini Filii Dei,
cjusque corpus et meninra ex parte effici, nobis
contingit. Postquam enim Opifex angelum alterum,
hominem nempe, e terra formavit, ne adoratio et
cellus (ut maximus theologus Gregorius ait [27])
cœlo circumscripta esset, sed forent non minus
adoratores in terris, ut omnia plena essent gloria
Dei; voluit proinde idem Deus, ut juxta angelorum
ordinem et vitam, divinumque corum statum, sompiternamque gloriam, nostra etiam constitueretur vita: et quemadmodum illorum vita perennis
est, omini passione et vitio carens, omni dolore, et
tristitia, ac labore, cmlerisque calamitatibus vacans,
similiter et nostra hornum omnium expers esset. Ita
ut vita nua, una conversatio, gloria una, et Ecclesia una, in utrisque conspiceretur, ac proinde
cœlum, et terra incorruptibile Geret habitaculum,
incolisque maxime congruum; imo vero unum Dei
templum, non manufactum, incorruptibile, gloria
ejus dignum, iisque qui in illo inhabitant, veris
ipsius servis, medium inter seṣe habentibus omnium Opificem, atque Dominum, universa complentem, omnibusque etiam præsentem, et cuneta
moderantem, sunque bona abunde largientem:
Nonne terram, inquit, et cœlum ego repleo"? Posteaquam vero, negligentia nostra, et Inimici invidia,
primum preceptum, ad experinentum liberi arbi- (
trii nobis datum, non servavimus, quin imo malum,
et invidum consiliatorem fide digniorem duximus,
bono, et de nobis beno merito prætulimus pravum consilium Dominico, et vivifico præcepto,
commutavimus, chen, cuin morte immortalitatem,
cum incorrupúbilitato corruptionem, et conversioe
nem in terra, ex qua creati fuimus, et vitam illam
cum hac malis doloribusque refertissimam, et contemptibilem. Ita ut nos quoque non secus ac belluæ,
ex carnali conjunctione et corruptione generemur,
rgeamusque cibo corruptibili, et pour, et somno,
infinitisque morbis, totidemque aliis inalis subjareamus. Hinc factum est, ut a gloria Dei, a societate et contubernio angelorum dissociati simus.
Quod enim est consortium mortalibus cum immortalibus? et ad habitandum cum bestiis damnati
sumus, quorum et generationem, et vitam, ci core
ruptionem miserabiliter accepimus, cohabitatores,
et sodales earum facti. Hinc nobis omnino clausum
fait coelum, et hoc nostrum quodque circa nos cst,
mundanum habitaculum, ut et habitatores ipsius,
corruptioni subjectum. Et hæc quidem itɔ; at
malum nihil e cursu remittebat, imo nostra kæc
AR Jerem. x, 24.
Maximus Theologus Gregorius. Nazianzenum
episcopum intelligit, quem ob singularem divinæ
discipliræ cognitionem Theologum për excellentiam
nominavit antiquitas. Locus est apud eum in Car-
μόνῃ τοῦ εὐεργέτου, εἰς ἀναγέννησιν τῆς καθ' ἡμᾶς
φύσεως, καὶ πρὸς τὴν ἀγγελοπρεπῆ ζωήν τε καὶ δέξαν ἀλλοίωσιν, καὶ τῆς θείας φύσεως κοινωνίαν, ἐξ
ἦ; τὸ γενέσθαι ἡμᾶς συμμόρφου; τῆς εἰκόνος του
Γιοῦ τοῦ Θεοῦ περιγίνεται, καὶ σῶμα τούτου καὶ
μέλη ἐκ μέρους ἀπαρτισθῆναι. Ἐπεὶ γὰρ ἄγγελον αλ
λον ἐπὶ τῆς γῆς ὁ Δημιουργὸς τὸν ἄνθρωπον ἔπλοσεν, ὥς τε κατά τὴν μέγιστον ἐν θεολογίαις Γρηγό
ριον, μὴ τοῖς ἄνω μόνον τὴν προσκύνησιν περιγρά
ρεσθαι, ἀλλ' εἶναί τινας καὶ κάτω προσκυνητάς, ἵνα
πληρωθῇ τὰ πάντα δόξης Θεοῦ· ἐπεὶ καὶ Θεὸς καὶ
κατὰ τὴν τῶν ἀγγέλων κατάστασιν καὶ ζωὴν καὶ τὴν
κατ' ἐκείνους θεοπρεπή πολιτείαν καὶ δόξαν ἀΐδιον,
ἀναμφιβόλως ἐβούλετο καὶ τὴν καθ᾿ ἡμᾶς οἰκονο -
μεῖσθαι ζωήν· καὶ ὥσπερ ἐστὶν ὁ τούτων βίος ἄφθαρτος καὶ παντὸς πάθους καὶ κακίας ἀπηλλαγμέ
γος, ὀδύνης τε πάσης καὶ λύπης καὶ μόχθου, καὶ τῶν
λοιπῶν συμφορῶν, ὁμοίως ᾗ καὶ ὁ τῶν ἀνθρώπων·
ὥστε μίαν ζωὴν καὶ πολιτείαν καὶ δόξαν καὶ Ἐκκλησίαν ἐν ἀμφοτέροις ὁρᾶσθαι, καὶ διὰ τοῦτο τὸν
οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν, ἐν οἰκητήριον ἄφθαρτον εἶναι
καὶ τοῖς κατοικοῦσι κατάλληλον· μᾶλλον δὲ οἶκον
Ένα Θεοῦ, ἀχειροποίητόν τε καὶ ἄφθαρτον, ἐπάξων
τῆς ἐκείνου δόξης καὶ τῶν ἐν αὐτῇ κατοικούντων
γνησίων δούλων αὐτοῦ, μέσον ἑαυτῶν ἐχόντων τὸν
τοῦ παντὸς Δημιουργὸν καὶ Δεσπότην, πληρούντα
· τὰ πάντα καὶ πᾶσιν ὁμοίως παρόντα τε καὶ ἐπιστατοῦντα καὶ τῶν οἰκείων ἀγαθῶν ἀφθόνως μεταδι
Βόντα· Οὐχὶ τὸν οὐρανὸν γὰρ, φησὶ, καὶ τὴν γῆν
ἐγὼ πληρώ; Ἐπεὶ δ᾽ ἐξ ἡμετέρας ἀπροσεξίας καὶ
φθόνῳ τοῦ Πονηροῦ, τὴν δοθεῖσαν ἡμῖν εἰς δοκιμὴν
τοῦ αὐτεξουσίου πρωτόγονον οὐκ ἐφυλάξαμεν έντολὴν, ἀλλ᾽ ἀξιοπιστότερον σύμβουλον οἰηθέντες τὸν
πονηρόν τε καὶ βάσκανον, των κηδεμόνος καὶ ἀγαθοῦ,
βελτίω τὴν πονηρὰν ἡγησάμεθα συμβουλὴν τῆς Δε
σποτικῆς καὶ ζωοποιοῦ ἐντολῆς, ἀντηλλάξαμεν τῆς
ἀθανασίας οἴμοι! τὸν θάνατον, καὶ τῆς ἀφθαρσία;,
τὴν πρὸς τὴν γῆν ἐξ ἧς ἐλήφθημεν ἀπιστροφὴν καὶ
διαφθοράν, καὶ τῆς ζωῆς, την πολυπαθεστάτην ταύ
την καὶ πολυώδυνον καὶ ἡτιμωμένην. Ως τε κατὰ
τὴν ἄλογον καὶ ἡμᾶς φύσιν ἐκ σαρκικῆς συναφείας
καὶ ῥεύσεως καὶ φθορᾶς γεγενῆσθαι, καὶ ῥεούσης
τροφῆς καὶ πόσεως δεῖσθαι καὶ ὕπνου, καὶ μυρίας
νέσοις ὑποκεῖσθαι καὶ πάθεσιν. Ἐντεῦθεν ἐχωρίσθη
μεν τῆς τοῦ Θεοῦ δόξης, καὶ τῆς τῶν ἀγγέλων όμη
γύρεως τε καὶ συναυλίας. Τις γὰρ κοινωνία θνητοῖς
τε καὶ ἀθανάτοις; τοῖς δ' ἀλόγοις συνοικεῖν κατακρί
θημεν, ὧν καὶ τὴν γένεσιν καὶ ζωὴν καὶ φθοράν
ἀθλίως εἰλήφαμεν, ὁμόσκηνοι τούτοις καὶ ὁμοδίαιτο:
γεγονότε;. Εντεῦθεν ἀποκέκλειστα: μὲν ἡμῖν εἰσάπαξ ὁ οὐρανὸς τὸ δὲ καθ᾿ ἡμᾶς καὶ περὶ ἡμᾶς τοῦτο
κοσμικὸν οἰκητήριον, τῇ φθορά παραπλησίως τοῖς
mine de laudibus virginitatis. Eadem sententia legitur etiam apud eumdem Nazianzenum oratione 38.
de Nativitate Domini.
col. 325–326page 24 of 38
PG 150:325κατοικοῦσι συνέζευκται. Εν ταῦτα. Καὶ τὸ κακὸν & οὐδέποτε τῆς πρόσω φορᾶς ἱστατο, ἀλλ' ἡ καθ' ἡμᾶς αύτη ταλαίπωρος φύσις, ὥσπερ κόρον μὴ λαβοῦσα τῆς συμφορᾶς, καὶ τῶν ἀλόγων αὐτῶν ἀτιμοτέρα καὶ χείρων γενέσθαι φιλονεικεῖ· τῷ αὐτεξουσίῳ καθ' ἑαυτῆς ἔμπαλιν χρησαμένη ὅπερ εἰς δόξαν καὶ διη νεκῆ πρὸς ἀγαθὸν εἴληφε προκοπήν, καὶ διὰ τοῦτο πρὸς ἀλλόκοτα καὶ τῆς φύσεως ἀλλότρια καταφέρε και πάθη, ἀλληλοφονίαις καὶ ἀῤῥενοφθορίαις ἑαυτὴν καθ᾿ ἑκάστην μολύνουσα, καὶ τοῖς ἄλλοις ὁμοίοις, ὅσα καὶ αὐτὴ ἡ τῶν ἀλόγων φύσις ὡς ἀλλότρια παντάπασιν ἀγνοεῖ. Πρὸς τούτοις ἀθετήσασα, φεῦ! καὶ τὸν Δημιουργὸν καὶ Δεσπότην, καὶ μόνον ἀγαθὸν καὶ προνοητὴν τῶν ἰδίων ἔργων. Καὶ διὰ τοῦτο τῆς ὑπο ταγῆς καὶ τῆς εἰς ἐκεῖνον λατρείας ἀποστᾶσα καθά παξ· τῷ δ' ἀπαρχῆς ἀνθρωποκτόνῳ καὶ ἀλάστορι καὶ πολεμίῳ καὶ ἐπιβούλφ δαίμονι, ὡς εὐμενεῖ δεσπότη καὶ εὐεργέτῃ προσανέχουσα τε καὶ θεραπεύουσα καὶ ἀλογωτέρα κἂν τούτῳ καὶ τῶν ἀλόγων αὐτῶν γενομένη, ὡς διὰ τοῦ Ἡσαΐου· Εγνω βοῦς τὸν κτησάμενον, καὶ ἔνος τὴν φάτνην τοῦ κυρίου αὐτοῦ, Ισραὴλ δέ με οὐκ ἔγνω, καὶ ὁ λαός με οὐ συνῆκεν. γ΄. Ἀλλ᾽ ἡμεῖς μὲν τοιαῦτα. Ο δ' ἀγαθὸς οὐκ ᾤετο δεῖν ἀβοήθητον τὸ ἑαυτοῦ πλάσμα καταλιπεῖν. Οὐ γὰρ ἦν τοῦτο Θεοῦ καὶ τῆς περὶ ἡμᾶς ἐκείνου φι λανθρωπίας. Διὸ καὶ τοσοῦτο φιλοτιμότερον ἀντιπε πονθότερον ἐκεῖνος πρὸς τὰς εὐεργεσίας ἀγαθοπρεπῶς διανίσταται, ὁπόσον ἡμεῖς ἐλεεινῶς ἐφιλονει κήσαμεν, πρὸς αὐτὸν τῆς κακίας τὸν πυθμένα κατενεχθῆναι, ὅθεν τῆς ἑαυτοῦ ἀγαθότητος δαψιλέστερον μεταδίδωσι. Κοινωνεῖ γὰρ κοινωνίαν δευτέραν, πολὺ τῆς προτέρας παραδοξοτέραν· τότε μὲν γὰρ ετε δηλονότι παρήγαγεν ἡμᾶς εἰς τὸ εἶναι, μετέδωκεν ἡμῖν τῆς ἑαυτοῦ χάριτος, κατ' εἰκόνα ἑαυτοῦ καὶ ὁμοίωσιν ἐντεῦθεν ἀπεργασάμενος· ὕστερον δὲ μεταλαμβάνει τῆς ἡμετέρας φύσεως ἄνθρωπος ἀλη θῶς γενόμενος ὁ διαφερόντως φιλάνθρωπος, καὶ τὸ δ σῶμα τῆς ταπεινώσεως ἡμῶν εἰληφώς, καντεῦθεν ἀγαθός, πονηρός, pατ Ει
EPISTOLA III.
saliata, libero arbitrio, quod ad gloriam, assiduumque ad bona incrementum acceperat, in seipsam
usa, ipsis et etiam ratione carentibus contemptior,
ac pejor fieri contendit; ideoque ad monstruosas,
et a natura abborrentes passiones se dejecit, mutuis cædibus, masculorumque corruptionibus aliisque similibus culpis seipsam frequenter commaculans, quæ et ipsa pecudum natura tanquam aliena
penitus ignorat. Ad hac, heu! Creatorem, et Dominum, bonum unicum, provisoremque nostrorum
bonorum rejecit; ideoque ab ejus obedientia et
cultu omnino defecit, ei autem, qui homieida luerat ab initio, infestissimo hosti, proditorique damoni adh.esit, et illi cultum impendit, irrationa -
bilior, et in hoc, brutis ipsis facta: quemadmoduni
Dominus per Isaiam dicebat: Novit bos possessorem
suum, et asinus præsepe domini sui; Israel autem
non novit me, nec populus me audivit “,
κατοικοῦσι συνέζευκται. Εν ταῦτα. Καὶ τὸ κακὸν & ærummosa natura, quasi non jam calamitatibus
οὐδέποτε τῆς πρόσω φορᾶς ἱστατο, ἀλλ' ἡ καθ' ἡμᾶς
αύτη ταλαίπωρος φύσις, ὥσπερ κόρον μὴ λαβοῦσα τῆς
συμφορᾶς, καὶ τῶν ἀλόγων αὐτῶν ἀτιμοτέρα καὶ
χείρων γενέσθαι φιλονεικεῖ· τῷ αὐτεξουσίῳ καθ'
ἑαυτῆς ἔμπαλιν χρησαμένη ὅπερ εἰς δόξαν καὶ διη
νεκῆ πρὸς ἀγαθὸν εἴληφε προκοπήν, καὶ διὰ τοῦτο
πρὸς ἀλλόκοτα καὶ τῆς φύσεως ἀλλότρια καταφέρε
και πάθη, ἀλληλοφονίαις καὶ ἀῤῥενοφθορίαις ἑαυτὴν
καθ᾿ ἑκάστην μολύνουσα, καὶ τοῖς ἄλλοις ὁμοίοις, ὅσα
καὶ αὐτὴ ἡ τῶν ἀλόγων φύσις ὡς ἀλλότρια παντάπασιν ἀγνοεῖ. Πρὸς τούτοις ἀθετήσασα, φεῦ! καὶ
τὸν Δημιουργὸν καὶ Δεσπότην, καὶ μόνον ἀγαθὸν καὶ
προνοητὴν τῶν ἰδίων ἔργων. Καὶ διὰ τοῦτο τῆς ὑποταγῆς καὶ τῆς εἰς ἐκεῖνον λατρείας ἀποστᾶσα καθάπαξ· τῷ δ' ἀπαρχῆς ἀνθρωποκτόνῳ καὶ ἀλάστορι καὶ
πολεμίῳ καὶ ἐπιβούλφ δαίμονι, ὡς εὐμενεῖ δεσπότη
καὶ εὐεργέτῃ προσανέχουσα τε καὶ θεραπεύουσα
καὶ ἀλογωτέρα κἂν τούτῳ καὶ τῶν ἀλόγων αὐτῶν
γενομένη, ὡς διὰ τοῦ Ἡσαΐου· Εγνω βοῦς τὸν κτησάμενον, καὶ ἔνος τὴν φάτνην τοῦ κυρίου αὐτοῦ,
Ισραὴλ δέ με οὐκ ἔγνω, καὶ ὁ λαός με οὐ συνῆκεν.
γ΄. Ἀλλ᾽ ἡμεῖς μὲν τοιαῦτα. Ο δ' ἀγαθὸς οὐκ ᾤετο
δεῖν ἀβοήθητον τὸ ἑαυτοῦ πλάσμα καταλιπεῖν. Οὐ
γὰρ ἦν τοῦτο Θεοῦ καὶ τῆς περὶ ἡμᾶς ἐκείνου φι
λανθρωπίας. Διὸ καὶ τοσοῦτο φιλοτιμότερον ἀντιπεπονθότερον ἐκεῖνος πρὸς τὰς εὐεργεσίας ἀγαθοπρεπῶς διανίσταται, ὁπόσον ἡμεῖς ἐλεεινῶς ἐφιλονει
κήσαμεν, πρὸς αὐτὸν τῆς κακίας τὸν πυθμένα
κατενεχθῆναι, ὅθεν τῆς ἑαυτοῦ ἀγαθότητος δαψιλέστερον μεταδίδωσι. Κοινωνεῖ γὰρ κοινωνίαν δευτέραν,
πολὺ τῆς προτέρας παραδοξοτέραν· τότε μὲν γὰρ
ετε δηλονότι παρήγαγεν ἡμᾶς εἰς τὸ εἶναι, μετέδω
κεν ἡμῖν τῆς ἑαυτοῦ χάριτος, κατ' εἰκόνα ἑαυτοῦ
καὶ ὁμοίωσιν ἐντεῦθεν ἀπεργασάμενος· ὕστερον δὲ
μεταλαμβάνει τῆς ἡμετέρας φύσεως ἄνθρωπος ἀλη
θῶς γενόμενος ὁ διαφερόντως φιλάνθρωπος, καὶ τὸ
δ
σῶμα τῆς ταπεινώσεως ἡμῶν εἰληφώς, καντεῦθεν
» Isa. 1, 3.
Bonus Deus. In Greco tantum ἀγαθός, bonus
quod tam Scripturæ, quam Patrum phrasi scriptum
est antonomasi e pro Deo, ut πονηρός, malus, pro -
dæmone, de quo tropo dixi in notis ad Epiphanium.
Longe admirabilius. Comparatione hac inter
primam et secundam hominis generationem videtur
Theophanes Chrysostomum imitatus, cujus hæc
verba leguntur in homilia 5, in Joannem: Sed tunc,
faciamus, inquit, ei adjutorium, nunc minime.
Quippe qui gratiam spiritus accepit, nullo alio indiget. Tunc ad Dei imaginem fecit hominem, nunc
Deo familiarem reddit. Tunc animantes ei subjecit,
nunc supra calos ejus propagat imperium. Tunc pατ
radisi eum incolum constituit, nunc cœlum aperit.
Tunc sexia die factus est, nunc prima, una cum luce.
Quibus constat ad quanto hac meliorem vitam et pereuniorem, adeoque mullum finem habituram efficiatur. Quantoque, altior et sublimior per baptismum
regeneratio, quam vel prima ex terra fromatio, vel
secunda ex latere, vel tertia ex semine. Gregorius
etiam Theologus, oratione 42, nbi de incarnatione
loquitur, aliqua ex parte in eamdem sententiam:
Secundum consortium (inquit) nobiscum init, et quidem priori longe admirabilius. Tunc enim id, quod
3. Ει nos quidem læc; sed bonus Deus
creaturam suam destitutam, auxilio non putavit reHinquendam. Neque enim hoc Dei esset ejusque in
nos misericordiæe. Quare eo ille studiosior, ct avidior,
Βeneficia in nos beneficentissime confert, quo ipsi
in malorum profundum miserabilius ruere studoimus'; quamobrem suam abundantius communicat
bonitatem. Communicat enim sese nobis secundo,
longe admirabilius quam fecerat primo; tunc
enim (ut constat) cum scilicet eduxit nos ad esse,
suæ nos gratiæ participes effecit, et hinc ad sui
imaginem et similitudinem creavit; postea vero
naturam nostram assumpsit, homo vere factus, qui
maxime est hominum amator, et corpus humilitatis
nostra accepit; unde non similis, sed consubstantialis secundum suam humanitatem, factus
præstantius eral nobis impertiit, at nunc ejus quod
deterius est, particeps ipse fit. Hoc priori illo divinius, hoc apud cordatos viros multo sublimius.
Non similis, sed consubstantialis. Tametsi
Christus et nobis et Deo similis dici possit, ut docet
S. Thomas, et theologorum schola, tainen qui hoc
eo sensu dicunt, ut consubstantialitatem natura
pegent, et similitudinem tantum concedant, falsi
sunt et impii. Christus enim ut Deus non solum
Patri similis, sed et ejusden substantiæ est, similiter nobis ut homo non similis tantum, sed consubstantialis; nec enim ulla alia ratione humana
natura in illo, quum in nobis excelsior, praestanLior, nobilior, nisi quod Verbo Dei unita sit. Et
quidem quod ad divinitatem pertinet, Arianorum
fuit impostura, qui ut simplices homines deciperent,
Niceno omousio inseparabile illud vallum, ut eleganter ait Gregorius Theologus, nempe jota interposuei unt, secernuntque omoiusion, quasi uihil immutarent. Fraus hæc in conciliabulo Sirmiensi, et
Ariminensi Constantii tempore ortum habuit; auctoresque stratagematis Valens et Ursatius, quibus
tam prospere successit dolus, ut paucissimi fuerint,
quos laqueis suis non irretierint. Sensit itaque tunc
se mundus Arianum, et ingemuit, ut ait Hierony-
col. 327–328page 25 of 38
PG 150:327οὐχ ὁμοιούσιος, ἀλλ' ὁμοούσιο; ἡμῖν κατὰ τὸ ἀνθρώ τὸ ἀπαράλλακτον. σάρκα, οὐ μόνον, 111: ὀρθοδοξίας, οικονομίας μυστήριον κατὰ ἐξοχὴν, οἰκονομία ἀνθρώπη ἢ μετὰ τῆς οἰκονομίας ἀποφαίνεται περὶ αὐτοῦ ταῦτα ἅπερ φησίν, πινον ἑαυτοῦ γεγονώς· καὶ ἀδελφὸς ἡμῶν κληθῆναι καταδεξάμενος, καὶ θεώσας τὴν προσληφθεῖσαν αὐτῷ καθ᾿ ἡμᾶς φύσιν μεταδίδωσιν ἡμῖν εἰς μετάληψιν τούτου καὶ κοινωνίαν, ἵν᾿ ὥσπερ πρώην μεταλαβών ἐκεῖνος τῆς ἡμετέρας φύσεως γέγονεν ἄνθρωπος ἀληθῶς, οὕτω καὶ ἡμεῖς, μετασχόντες τῆς τεθεωμέν νης ἐκείνου σαρκός, γενώμεθα ἄνθρωποι τεθεωμέ νης ἐκείνου σαρκός, γενώμεθα ἄνθρωποι τεθεωμέ νοι· καὶ διὰ τοῦτο υἱοὶ μὲν Θεοῦ κατὰ χάριν, ἀδελ φοὶ δὲ αὐτοῦ κατὰ σάρκα, οὐ μόνον ἔχοντες πρὸς αὐτὸν τὸ ὁμοούσιον, κατὰ τὸ ἀνθρώπινον, ἀλλὰ καὶ τὸ ὅμοιον, κατὰ τὸ δεδοξασμένον τε καὶ τεθεωμένον· καὶ διὰ τοῦτο συγκληρονόμοι τῆς ἐκείνου δόξης καὶ βα σιλείας υπάρχοντες, ὅπερ ἐστὶ τὸ τέλος τῆς κατὰ τὸν ἄνθρωπον οἰκονομίας τοῦ θεανθρώπου Λόγου, καὶ τῆς πρὸς αὐτὸν ὑπὲρ πάντα νοῦν καὶ λόγον εὐεργεσίας αὐτοῦ. Ἀλλ' ὅρα πῶς ἡ πολυποίκιλος ἐκείνου
THEOPHANIS EPISCOPI NICENI
est nobis, fratrisque nostri nomen non est dedi- οὐχ ὁμοιούσιος, ἀλλ' ὁμοούσιο; ἡμῖν κατὰ τὸ ἀνθρώgnatus, deificavitque sumptam ab se nostram naturam, in cujus assumptionis ac communionis partein nos vocat; ut quemadmodum, accepta ille
primum natura nostra, factus est vere homo, ita
et nos carnem ejus deificatam participantes, deificati homines efficiamur, ac propterea Dei
filii secundum gratiam, ipsius vero fratres secundum carnem non solum quod attinet ad humanitatem, eamdem cum ipso substantiam habentes,
sed et similitudinem, quatenus glorificati ac deificati sumus, sicque cohæredes gloriæ ipsius et
regui effecti, quod quidem humanæ dispensatiomis Verbi, Dei et hominis ejusque in nos beneficii, quod mentem omnem et sermonem excedit,
finis est. At vide, quomodo multiformis ejus sapientia tale opus Deo vere dignum operatur. Cum
a peccato confractam invenisset suam imagimus in Dialogo contra Luciferianos, qui tamen (ut
in Luciferi notis demonstro) non satis hæreticorum
versutiam nobis explicuit. Recte notat vetus Nazianzeni scholiastes, in oratione 3, a Iversus Juliaulim, sanctos scriptores, si quando Verbum simile
Patri dicunt, addere per omnia, si simulacrum Patris vocant, adjungere τὸ ἀπαράλλακτον.
Deifical. Et phrasin hanc, et sententiam repetit sæpe Theophanes in hac epistola. Nos semel
lectorem admonitum volumus, non esse novum
loquendi modum apud antiquos, et sanctos Patres,
e quorum scriptis multa testimonia adducere facile
esset. Sed ex Græcis Nazianzenum, ex nostris Augustinum citasse contenti erimus. His enim navarThis secuti tranabimus diflicultatum theologicarum
vortices. Non rapinam (inquit Augustinus in enarratione psalmi cXXI,) arbitratus est Christus, esse
æqualis Deo. Ut autem tu efficiaris particeps, in id,
fuctus est ipse prior particeps tui, et in cxxXVI
psalmum: Illa (inquit) divinitas Patri æqualis factu
est, particeps nostræ mortalitatis, non de suo, sed
de nostro, ut et nos efficeremur participes divinitatis
cjus, non de nostro, sed de ipsius. Notum et illud
homil. 9, de Nativitate: Factus est Deus homo, ut
homo fieret Deus. Nazianzenus, in oratione in
Pascha, xat al; the Spadúnta. Simus (inquit) ut
Christus, quoniam Christus quoque sicut nos. Efficamur dii propter ipsum, quoniam ipse quoque
propter nos homo. Et in elegantissima oratione in
Taudem Cæsarii fratris: Cum Christo (inquit) sopeliri`me oportet, cum Christo refugere, Christi cohæredem esse, Filium Dei, atque adeo Deum ipsum.
Vide Patrum commentarios, Exod. xx1, xxn, l.
Regum v1; Psal. cxxxiv, cxxXV.
Secundum carnem. Vaticanus autou μóvov
etc. Messanensis, ex quo supplevimus aŭtoù “xatà
σάρκα, οὐ μόνον, etc.
Dispensationis. Antiqui Græci Patres vitam
Christi in universum, actionesque illius olxovoμíav
vocaverunt; in quem sensum apud Damascenum,
lib. 111: ὀρθοδοξίας, οικονομίας μυστήριον legitur,
et in Basilio, in Epistola ad Cæsarienses, atque alibi
frequenter. Cæterum cum inter omnia Christi opera, maximum et præstantissimum fuerit incarnatio,
factum est, ut κατὰ ἐξοχὴν, οἰκονομία sit ἀνθρώπη
Gg. Chrysostomus, in cap. 15, ad Corinth. 1 Ali -
ter (inquit) loquitur Paulus, quando de sola div.nitale loquitur, et aliter quando de (olxovouias) dispensatione. Et inferius: Videamus ergo hic an de
sola divinitate loquatur, ἢ μετὰ τῆς οἰκονομίας
ἀποφαίνεται περὶ αὐτοῦ ταῦτα ἅπερ φησίν, vel
quantum ad dispensationem de ipso dicat, quæ scriπινον ἑαυτοῦ γεγονώς· καὶ ἀδελφὸς ἡμῶν κληθῆναι
καταδεξάμενος, καὶ θεώσας τὴν προσληφθεῖσαν αὐτῷ
καθ᾿ ἡμᾶς φύσιν μεταδίδωσιν ἡμῖν εἰς μετάληψιν
τούτου καὶ κοινωνίαν, ἵν᾿ ὥσπερ πρώην μεταλαβών
ἐκεῖνος τῆς ἡμετέρας φύσεως γέγονεν ἄνθρωπος
ἀληθῶς, οὕτω καὶ ἡμεῖς, μετασχόντες τῆς τεθεωμέν
νης ἐκείνου σαρκός, γενώμεθα ἄνθρωποι τεθεωμέ
νης ἐκείνου σαρκός, γενώμεθα ἄνθρωποι τεθεωμέ
νοι· καὶ διὰ τοῦτο υἱοὶ μὲν Θεοῦ κατὰ χάριν, ἀδελ
φοὶ δὲ αὐτοῦ κατὰ σάρκα, οὐ μόνον ἔχοντες πρὸς
αὐτὸν τὸ ὁμοούσιον, κατὰ τὸ ἀνθρώπινον, ἀλλὰ καὶ τὸ
ὅμοιον, κατὰ τὸ δεδοξασμένον τε καὶ τεθεωμένον· καὶ
διὰ τοῦτο συγκληρονόμοι τῆς ἐκείνου δόξης καὶ βασιλείας υπάρχοντες, ὅπερ ἐστὶ τὸ τέλος τῆς κατὰ τὸν
ἄνθρωπον οἰκονομίας τοῦ θεανθρώπου Λόγου, καὶ
τῆς πρὸς αὐτὸν ὑπὲρ πάντα νοῦν καὶ λόγον εὐεργε
σίας αὐτοῦ. Ἀλλ' ὅρα πῶς ἡ πολυποίκιλος ἐκείνου
bit. Idem Chrysostomus, in Epistola ad Colossenses,
cap. II, atque alibi, in hanc significationem voce
hac usus est. Latini non solum dispensationem;
Christi incarnationem vocarunt, ut interpres, cap. 1,
ad Ephesios, illis verbis: In dispensatione vlenitudinis temporum; et Hilarius, lib. XXII. De Trinitate,
cum ait: Sed ut superioribus libris docuimus dispensationem assumpți corporis (hæretici) rapiunt,
ad contumeliam Divinitatis: et infra: Nec disper.-
satio afferet errorem. et passim; sed et œconomia
vocem retinuerunt in eundem sensum, Hieronymus in epistola ad Pammachium, et Oceanum,
loquens de Apollinari: Is (inquit) dimidiatam Christi introduxit œconomiam; ea scilicet ratione, quod
divinam personam Christi homini negavit.
Confractam. Recte confractam in Adamo
per peccatum imaginem Dei, non vero abolitam, similitudinem vero penitus amissam, dixit Theophanes; nam cum illi supererit intellectualis niens,
quam ad sui exemplar creavit Opifex, amissa gratia
deperdita quidem est similitudo, quæ in innoceutia consistebat, et imago ipsa, quæ manserat, ita obscurata atque deformata, ut necessario reformatione
indigeret. Sic explicat Augustinus, lib. 2 Retractationum, eam sententiam, quam lib. 6. de Genesi ad
litteram, cap. 27 et 28, in boc articulo scripserat; ut
se liberet ab Origenis errore in Commentario capitis
Geneseos, ubi naturalia (ut vocant) perdidisse
etiam Adamum docet. Quain hæresin Epiphanius
detexit, et improbavit in epistola ad Joannem Hierosolymitanum, ab Hieronymo in Latinum sermonem
conversa. Porro de imagine et similitudine, co
modo, quo diximus, acceptis, theologice scribit
Bernardus, sermone 1, de Annuntiatione beatæ Virginis Mariæ, in hunc modum: Ego divinam arbitror
esse imaginem, quæ nimirum non assula sed insita
aique ipsi impressa nature, dividi scindique non potest. Ad imaginem nempe et similitudinem Dei factus
est homo, in in:agine arbitrii libertatem, virtutes hubens in similitudine; et similitudo quidem periit, verumtamen in imagine pertransit homo: imago siquidem
in gehenna ipsa uri poterit, non exuri, arderi, sed
non deleri. Hæc ergo non scinditur, sed forte provenit,
et quocunque perveniat, anima simul et ipsa erit.
Nam similitudo non sic, sed aut manet in bono,
aut si peccaverit anima, mutatur miserabiliter jumentis insipientibus similata. Hactenus Bernardus.
Non tamen dubitaverim, ut ad Origenem redeam,
posse illius verba in pium sensum explicari, præsertim cum in aliis Patribus non multo dissimila
reperiantur, Irenæus enim, lib. 111 cap. 20, Ut yuvd
perdideramus (at ) in Adamo (loquitur de incar←
col. 329–330page 26 of 38
PG 150:329σοφία τὸ τοιοῦτον ἀξιόθεον ἔργον ἀποτελεῖ. συντρίβουσαν εὑροῦσα τὴν ἰδίαν ὑπὸ τῆς ἁμαρτίας εἰκόνα. καὶ τὸ θεοειδὲς καθάπαξ ἀποβαλλομένην ὁμοίωμα, δεῖν ἔγνω πρῶτον ταύτην ὥσπερ ἀναχωνεῦσαι καὶ ἀνα πλάσαι, καὶ οὕτως εἰς τὸ ἀρχαῖον κάλλος, μᾶλλον δὲ μείζον ἀναγαγεῖν. Ποιεῖ τοίνυν τοῦτο διὰ τοῦ θείου βα πτίσματος· τὴν γὰρ δημιουργικὴν ἑαυτοῦ δύναμιν, καθ᾽ ἦν ἔπλασε τοῦτον καὶ καταρχάς κατ' εἰκόνα θείαν τε καὶ ὁμοίωσιν, ἐπεὶ δι' αὐτῆς ἔμελλε τοῦτον πάλιν ἀναμορφοῦ, ὁ τεχνίτης, οἷά τινος σοφίας καὶ ἐπιστήμης και δυνάμεως δραστικῆς, ἐνίησι τῷ ὕδατι καὶ αὐτὸς δι᾽ ἑαυτοῦ πρῶτος εἰσελθὼν καὶ βαπτισάμενος ἐν αὐτῷ. Πρῶτον μὲν ἵνα, καθὼς ἔφην, τὴν ἀναμορ φωτικὴν χάριν ἐναποθεῖ τὸ τῷ ὕδατι· οὐ γὰρ δὴ αὐ τὸς ἐδεῖτο καθάρσεως ὁ αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κό σμου· δεύτερον δὲ, ἵνα τοὺς διὰ τοῦ βαπτίσματος ἀνα γεννωμένους εἰς ἀδελφότητα πρόσοιτο, πρωτότοκος ἐν πολλοῖς ἀδελφοῖς γενόμενος διὰ τὸ ταυτὸν ἀμη γέπη τοῦ τρόπου τῆς ὑπερφυοῦς ἐκείνου κατὰ σάρκα γεννήσεως, καὶ γὰρ τὸ τὴν κολυμβήθραν τοῦ θείου βαπτίσματος, ὥσπερ εἰκόνα καθυπογράψαι τῆς παρο θενικῆς καὶ ἀμωμήτου γαστρός, ἐν ᾗ τὸ καθ' ἡμᾶς διεπλάσθη, καὶ ἐξῆς ἐγεννήθη. Ωσπερ γὰρ ἐν ἐκείνῃ τῇ μακαρίᾳ καὶ θεοδόχῳ γαστρί, γυμνῇ τῇ θεότητι ταύτην εἰσούς, τὴν ἀπαρχὴν τοῦ ἡμετέρου φυράματος ἀνέπλησε καὶ ἀνεμορφώσατο, ἑαυτῷ ταύτην ὑποστήσας, καὶ Υἱὸν Θεοῦ ἐν αὐτῇ ὑποστάσει μεθ' ἑαυτοῦ ταυτὴν ποιήσας τῇ παρουσίᾳ τοῦ παναγίου Πνεύ ματος, χωρίς ἀνδρικής συναφείας, ἀπεργασάμενος τὸ μακαριώτατον ἐκεῖνο χωρίον τῆς Θεοῦ πρὸς ἡμᾶς καταλλαγῆς καὶ ἀποῤῥήτου ἑνώσεως μάρτυρα, ήτοι τὴν θεοδόχον γαστέρα, πηγὴν ὡς ὄντως ζωαρχικήν, καὶ ἀναμορφωτικὴν τῆς ἡμετέρας φύσεως ἀπὸ τῆς φθορᾶς εἰς τὴν ἀφθαρσίαν καὶ τὸ θεοειδές κάλλος, οὕτως εἰσελθὼν εἰς τὸ ὕδωρ οὐκέτι γυμνῇ τῇ θεό σητι, ἀλλὰ μετὰ τῆς ἀναπλησθείση; ἐν τῇ πρωτοτύπῳ καὶ ζωαρχική κολυμβήθρα καὶ θεωθείσης ἀπαρχῆς τοῦ ἡμετέρου φυράματος, πεποίηκε τῇ ἑαυτοῦ παρουσίᾳ καὶ τῇ τοῦ παναγίου Πνεύματος, ἄλλην ώσανεί νηδύν αναμορφωτικὴν ξυμπάσης τῆς ἡμετέρας φύσεως. Πηγὴν γὰρ ἀναδείξας καὶ ταῦτ την σωτηρίου κατὰ τὸν Ἡσαΐαν δίχα σαρκικῆς συν αφείας και νόμων τῆς φύσεως ἀναγεννἂν ὑπερφυῶς δυναμένην, πάντας τοὺς προσερχομένους Χριστῷ χωνεῦσαι καὶ ἀναπλάσαι Χα εἰς πυρὸς ἀναχωνεύον, καὶ ἀνακτίζων δίχα συντρέ ψεως, Πρωτότυπον ἀρχηγὸν σωτηρίας Τί τὸ καινὸν τοῦτο περὶ ἐμὲ μυστήριον;
EPISTOLA III.
σοφία τὸ τοιοῦτον ἀξιόθεον ἔργον ἀποτελεῖ. Συντρι- nem, Deique similitudine, quam habebat, peniβοῦσαν εὑροῦσα τὴν ἰδίαν ὑπὸ τῆς ἁμαρτίας εἰκόνα.
καὶ τὸ θεοειδὲς καθάπαξ ἀποβαλλομένην ὁμοίωμα, δεῖν
ἔγνω πρῶτον ταύτην ὥσπερ ἀναχωνεῦσαι καὶ ἀναπλάσαι, καὶ οὕτως εἰς τὸ ἀρχαῖον κάλλος, μᾶλλον δὲ
μείζον ἀναγαγεῖν. Ποιεῖ τοίνυν τοῦτο διὰ τοῦ θείου βα
πτίσματος· τὴν γὰρ δημιουργικὴν ἑαυτοῦ δύναμιν,
καθ᾽ ἦν ἔπλασε τοῦτον καὶ καταρχάς κατ' εἰκόνα θείαν
τε καὶ ὁμοίωσιν, ἐπεὶ δι' αὐτῆς ἔμελλε τοῦτον πάλιν
ἀναμορφοῦ, ὁ τεχνίτης, οἷά τινος σοφίας καὶ ἐπιστήμης και δυνάμεως δραστικῆς, ἐνίησι τῷ ὕδατι καὶ
αὐτὸς δι᾽ ἑαυτοῦ πρῶτος εἰσελθὼν καὶ βαπτισάμενος
ἐν αὐτῷ. Πρῶτον μὲν ἵνα, καθὼς ἔφην, τὴν ἀναμορ
φωτικὴν χάριν ἐναποθεῖ τὸ τῷ ὕδατι· οὐ γὰρ δὴ αὐ
τὸς ἐδεῖτο καθάρσεως ὁ αἴρων τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κό
σμου· δεύτερον δὲ, ἵνα τοὺς διὰ τοῦ βαπτίσματος ἀνα
γεννωμένους εἰς ἀδελφότητα πρόσοιτο, πρωτότοκος
ἐν πολλοῖς ἀδελφοῖς γενόμενος διὰ τὸ ταυτὸν ἀμηγέπη τοῦ τρόπου τῆς ὑπερφυοῦς ἐκείνου κατὰ σάρκα
γεννήσεως, καὶ γὰρ τὸ τὴν κολυμβήθραν τοῦ θείου
βαπτίσματος, ὥσπερ εἰκόνα καθυπογράψαι τῆς παρο
θενικῆς καὶ ἀμωμήτου γαστρός, ἐν ᾗ τὸ καθ' ἡμᾶς
διεπλάσθη, καὶ ἐξῆς ἐγεννήθη. Ωσπερ γὰρ ἐν ἐκείνῃ
τῇ μακαρίᾳ καὶ θεοδόχῳ γαστρί, γυμνῇ τῇ θεότητι
ταύτην εἰσούς, τὴν ἀπαρχὴν τοῦ ἡμετέρου φυράματος
ἀνέπλησε καὶ ἀνεμορφώσατο, ἑαυτῷ ταύτην ὑποστή
σας, καὶ Υἱὸν Θεοῦ ἐν αὐτῇ ὑποστάσει μεθ' ἑαυτοῦ
ταυτὴν ποιήσας τῇ παρουσίᾳ τοῦ παναγίου Πνεύ
ματος, χωρίς ἀνδρικής συναφείας, ἀπεργασάμενος
tus spoliatam, prius hanc veluti iterum conBandam ac reformandam, et sic ad pristinum
decus, immo vero ad majus reducendam duxit.
Facit igitur hoc per sacrum baptisma; creandi
enim virtutem, qua ille hominem primum ad
divinam suam imaginem et similitudinem formavit, cum per eamdem iterum reformare constitueret (quasi per sapientiam atque doctrinam
quamdam effectivamque virtutem) aquæ attribuit.
Et primus ipse per sese ingressus est, et baptizatus in illa, cum ut (quemadmodum dixi) reformativam gratiam illi largiatur, (neque enim indigo.
bat expurgatione, qui tollit peccatum mundi),
tum vero, ut per baptismum renatos ad fraternitatem convocet, primogenitus ipse (propter
eumdem quodammodo supernaturalis ejus secundum carnem generationis modum) in multis
fratribus effectus. Sed et lavacrum sacri baptismátis velut imaginem quamdam describit, virginei et immaculati ventris, in quo secundum naturam nostram efformatus, et ex quo editus est.
Sicut enim beatum illum, et qui Deum excepit uterum, nuda cum deitate ingressus, finxit denuo prinitias nostræ massæ, eam sibi conjungens, Deique Filium in ipsa unitione fecit, per adventum sanctissimi
Spiritus, absque virili commistione, efficiens nempe,
beatissimum illum locum, nostræ cum Deo reconciliationis, ineffabilisque unitatis testem, uteτὸ μακαριώτατον ἐκεῖνο χωρίον τῆς Θεοῦ πρὸς ἡμᾶς rum nempe Dei hospitem, fontem vere vitalen
καταλλαγῆς καὶ ἀποῤῥήτου ἑνώσεως μάρτυρα, ήτοι
τὴν θεοδόχον γαστέρα, πηγὴν ὡς ὄντως ζωαρχικήν,
καὶ ἀναμορφωτικὴν τῆς ἡμετέρας φύσεως ἀπὸ τῆς
φθορᾶς εἰς τὴν ἀφθαρσίαν καὶ τὸ θεοειδές κάλλος,
οὕτως εἰσελθὼν εἰς τὸ ὕδωρ οὐκέτι γυμνῇ τῇ θεόσητι, ἀλλὰ μετὰ τῆς ἀναπλησθείση; ἐν τῇ πρωτο
τύπῳ καὶ ζωαρχική κολυμβήθρα καὶ θεωθείσης
ἀπαρχῆς τοῦ ἡμετέρου φυράματος, πεποίηκε τῇ
ἑαυτοῦ παρουσίᾳ καὶ τῇ τοῦ παναγίου Πνεύματος,
ἄλλην ώσανεί νηδύν αναμορφωτικὴν ξυμπάσης τῆς
ἡμετέρας φύσεως. Πηγὴν γὰρ ἀναδείξας καὶ ταῦτ
την σωτηρίου κατὰ τὸν Ἡσαΐαν δίχα σαρκικῆς συναφείας και νόμων τῆς φύσεως ἀναγεννἂν ὑπερφυῶς
δυναμένην, πάντας τοὺς προσερχομένους Χριστῷ
3 Isa. 11, 1 seqq.
Batione Verbi) id est, secundum imaginem et similitudinem esse Dei, hoc in Christo Jesu reciperemus.
Gregorius Theologus, oratione de Paschate: Divinam
(inquit) imaginem accepi, nec custodivi. Auctor
Commentariorum in Psalmos, qui Hieronymi nomine circumfertur, in illud: Quid gloriaris in malitia,
qui polens es in iniquitate? Quid gloriaris (inquit)
in malitia, hoc est Adam et diabolus, quia quod Deus
ædificarit, illi destruzerunt in semetipsis, imaginem
Dei et angelorum. Cum vero hic Theophanes àvaχωνεῦσαι καὶ ἀναπλάσαι iterum imaginem in nobis
Dem ait, perspicue imitatus est Nazianzenum, culjurs hec sunt verba in oratione de laptismale: Χαεἰς πυρὸς ἀναχωνεύον, καὶ ἀνακτίζων δίχα συντρέ
PATROL. GR. CL.
et vim habentem reformandi naturam nostram a
corruptione ad incorruptionem divinamque pulchritudinem. Sic, inquam, aquam ingressus, 101
jam nuda cum deitate, sed cum regeneratis et deificatis in primo atque vivifico lavacro nostræ
massæ primitiis feci! illam, sua et Spiritus sancti
præsentia, veluti alterum ventrem totius nostræ
naturæ reformatorem. Per Isaiam 80 enim ostendit
hunc salutis fontem sine carnali copula, et naturæ
legibus mirabiliter regenerare valentem eos omnes
qui ad Christum cum fide accedunt, et facientera
quidem filios Dei, fratres vero Christi secundum
gratiam, propter quamdam, ut dictum est, identi
tatem nativitatis. Interest tamen multum inter
ψεως, id est Absque igne nos rursus conflans, et abso
que confractione iterum effinyens.
Primo atque vivifico lavacro. Πρωτότυπον 1vacrum vocat mysterium incarnationis, quasi quod
fons fuerit et origo reliquorum omnium mysteriorum.
Origenes ἀρχηγὸν σωτηρίας auctorem salutis vocavit.
Paulus ad Timoth. I magnum sacramentum appellavit, quod merito dictum adversus Arianos divinitatis Christi hostes probat eleganter et copiose
Hilarius, lib. xit de Trinitate. Nazianzenus in oraLione in funere Cesarii fratris, eadem, qua Theoplanes mente, novum mysterium vocavit. Τί τὸ (ait)
καινὸν τοῦτο περὶ ἐμὲ μυστήριον; Quodnam huc
norum circa me mysterium?
col. 331–332page 27 of 38
PG 150:331; Λ μετά πίστεως καὶ υἱοὺς μὲν Θεοῦ, ἀδελφοὺς δὲ Χρι στοῦ κατὰ χάριν διὰ τὸ ταυτόν πως, ὡς εἴρηται, τῆς γεννήσεως ἀπεργαζομένην. Εἰ καὶ τὸ διάφορον τῆς πρώτης νηδύος πρὸς τὴν δευτέραν, ἤτοι τῆς θεοδόχου καὶ θεοτόκου γαστρὸς πρὸς τὴν ἀναγεννῶσαν ἡμᾶς κολυμβήθραν, ἀσύγκριτόν ἐστι τῇ ἀξίᾳ, ὁπόσον ὁ ἐκ τῆς πρώτης γεννηθείς Κύριος, πρὸς τοὺς ἀναγεν νωμένου; ἐκ τῆς δευτέρας, μᾶλλον δὲ καὶ πλέον. Ο γὰρ ἐκ τῆς δευτέρας αναγεννώμενοι, ἀδελφοὶ τοῦ ἐκ τῆς πρώτης γεννηθέντος Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ χρηματίζουσιν κατὰ χάριν· ἡ δὲ δευτέρα νηδύς πρὸς τὴν πρώτ την οὐδεμίαν τοιαύτην συγγένειαν κέκτηται, ἀλλὰ τοσοῦτόν ἐστιν ἀλλήλων μεταξὺ τὸ διάφορον, ὅσον σύμβολον ἐξωτερικὸν διαφέρον τῇ φύσει πρὸς τὴν αλήθειαν. Η μὲν γάρ ἐστιν ἀληθῆς τοῦ Θεοῦ Μήτηρ, διὰ τὸ ἀληθῶς ἐξ αὐτῆς οὐσιωθῆναι τὸν ὑπερούσιον. Τὸ δὲ ὕδωρ τοῦ θείου βαπτίσματος, ως σύμβολον καὶ τύπος παραλαμβάνεται τῆς ζωαρχικῆς καὶ θεοδόχου νηδύος ἐκείνης, ὡς εἴρηται. Διὰ τὸ καὶ ἡμᾶς ἐκ τούτου χωρίς σαρκικῆς συναφείας καὶ τῶν ἄλλων τῆς φύσεως ἔργων ἀναγεννᾶσθαι ὑπερφυῶς εἰς υἱοὺς Θεοῦ, καὶ συμμόρφους τῆς εἰκόνος τοῦ φύσει Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ γεννηθέντος ἐκ τῆς παρθενικῆς ἐκείνης καὶ ἀμωμήτου γαστρός· ἐκ γὰρ τοῦ ὕδατος ἡμεῖς, Θεὸν κτισθέντος ἀνθρώπου. Τὸ γὰρ πᾶν τῆς ἡ παρουσία τοῦ ἁγίου Πνεύματος απεργά οὐδέν τι λαμβάνομεν εἰς οὐσίωσιν τοῦ καινοῦ καὶ κατὰ τοιαύτης θεοειδοῦς ἀναγεννήσεώς τε καὶ ἀναπλάσεων, ζεται. δ'. Οθεν διὰ μὲν τῆς ὑπὲρ νοῦν καὶ λόγον έναν θρωπήσεως αὐτοῦ, τὴν μὲν ἀπαρχὴν εἰς ἄκρον ἐθέωσε τοῦ ἡμετέρου φυράματος ήτοι τὸ ἴδιον πρόσο λήμμα, ὁμόθεον ἀπεργασάμενον τοῦτο· ἡμῖν δὲ τὸ ὁμοφυὲς ἐδωρήσατο, κοινωνήσας ἡμῖν παραπλησίως σαρκὸς καὶ αἵματος. Κάντεῦθεν ὁμοούσιος ἡμῖν γεγονὼς διὰ δὲ τῆς ἀναπλάσεως ἡμῶν τῆς κατὰ τὸ βάπτισμα, εἰς ἀδελφότητα προσήκατο καὶ ἀνήγαγε διὰ τὸ ὁμοιότροπόν πως, ὡς εἴρηται, τῆς γεννήσεως τοὺς γὰρ ἀναγεννωμένους ἐν πνεύματι μόνους τῆς ἀδελφότητος ἀξιοῖ θεοὺς κατὰ χάριν ἐντεῦθεν γε γεννημένους, ὡς φορέσαντας τὴν εἰκόνα τοῦ ἐπευ ρανίου 'Αδάμ ὥσπερ πρώην τοῦ χοϊκοῦ. Τὸ γὰρ θεῖον εἶδος ἐντεῦθεν λαμβάνουσι, καθὸ γίνονται τα θεωμένοι ὥσπερ εἰς ἄκρον ἐθεώθη καὶ τὸ ἀνθρώπινον τούτου. Διὰ γὰρ τοῦτο οὐ πάντες Ἄνθρωποίεἰσιν ἀδελφοὶ τοῦ Κυρίου, ἀλλ᾽ οἱ ἀναγεννηθέντες διὰ τοῦ θείου βαπτίσματος, καὶ τηρήσαντες τὸ θεοειδές κάλλος ἀκηλίδωτον μέχρι τέλους. Ωςπερ γὰρ ἡμεῖς, οὐ κάν ποτε καλέσαιμεν ἀδελφοὺς τοὺς ἵππους καὶ κύνας διὰ τὸ τὴν ἡμῶν τε κἀκείνων σάρκα παραπλησίως ἐκ γῆς ὑφεστάναι, καὶ θνητὴν ὁσαύτως εἶναι καὶ παθητὴν, αἰσθήσει συνδεδεμένην καὶ ὀχετοῖς αἱμάτων καὶ τῇ διὰ τοῦ πνεύμονος ὁλκῇ τοῦ ἀέρος, τὴν ζωὴν ὥσπερ ἐν ἑαυτῇ περικλείουσαν, ἀλλὰ τῇ προσθήκῃ τοῦ λογικοῦ διεστήκαμεν τῆς ὁμοφυΐας ἐκείνων καὶ ἀδελφότητος, τοὺς τὸ λογικὸν μόνον πεπλούτηκότας εἰς κοινωνίαν τούτων δεχόμενοι, οὕτω καὶ ὁ Σωτὴρ ἡμῶν ἐξ ἡμῶν τὸ ἡμέτερον προσλαβόμενος, οὐ ψιλὴν ἑτήρει καὶ τῆς θείας δόξης ἀμέτοχον, ἀλλ' ἐξ αὐτῆς ἑνώσεως τοῖς ἰδιώμασι τῆς θείας κατεπλούτη σε φύσεως. Καὶ δ.
primum ac secundum ventrem; tanto enim secun- Λ μετά πίστεως καὶ υἱοὺς μὲν Θεοῦ, ἀδελφοὺς δὲ Χρι·
dus, nempe fons in quo regeneramur, cum primo,
qui scilicet et Deum excepit et peperit, dignitate
incomparabilis est, quanto Dominus qui ex primo
natus est, major est iis qui ex altero renascuntur,
imo vero et magis. Nam qui ex secundo regenerantur, fratres illius, qui ex primo natus est, et Dei
filii secundum gratiam efficiuntur, at secundus
alveus cum primo nullam talem habet cognationem.
Quin imo inter sese ita differunt, ut signum extrin
secum natura differt a veritate. Illa enim est vera
Dei Mater, quoniam vere ex ipsa, qui supra omnem
substantiam est, suscepit substantiam. Aqua vero
sacri baptismatis accipitur, ut diximus, tanquam
signum et figura vivilici illius ac Dei hospitis
ventris. Per illam nos sine carnali conjunctione,
ac cæteris naturæ operibus, in Dei filios mirifice
regenerati, coufornesque imagini naturalis Filii
Dei, qui ex ipso virginali intactoque utero prodiit,
efficimur, ex aqua vero nihil accipimus quod ad
novi hominis et secundum Deum creati substantiationem pertineat. Nam id totum quod ab secunda
hac creatione atque regeneratione præstatur,
præsentia sancti Spiritus fit.
στοῦ κατὰ χάριν διὰ τὸ ταυτόν πως, ὡς εἴρηται, τῆς
γεννήσεως ἀπεργαζομένην. Εἰ καὶ τὸ διάφορον τῆς
πρώτης νηδύος πρὸς τὴν δευτέραν, ἤτοι τῆς θεοδόχου
καὶ θεοτόκου γαστρὸς πρὸς τὴν ἀναγεννῶσαν ἡμᾶς
κολυμβήθραν, ἀσύγκριτόν ἐστι τῇ ἀξίᾳ, ὁπόσον ὁ ἐκ
τῆς πρώτης γεννηθείς Κύριος, πρὸς τοὺς ἀναγεν
νωμένου; ἐκ τῆς δευτέρας, μᾶλλον δὲ καὶ πλέον. Ο:
γὰρ ἐκ τῆς δευτέρας αναγεννώμενοι, ἀδελφοὶ τοῦ ἐκ
τῆς πρώτης γεννηθέντος Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ χρηματίζουσιν κατὰ χάριν· ἡ δὲ δευτέρα νηδύς πρὸς τὴν πρώτ
την οὐδεμίαν τοιαύτην συγγένειαν κέκτηται, ἀλλὰ
τοσοῦτόν ἐστιν ἀλλήλων μεταξὺ τὸ διάφορον, ὅσον
σύμβολον ἐξωτερικὸν διαφέρον τῇ φύσει πρὸς τὴν
αλήθειαν. Η μὲν γάρ ἐστιν ἀληθῆς τοῦ Θεοῦ Μήτηρ,
διὰ τὸ ἀληθῶς ἐξ αὐτῆς οὐσιωθῆναι τὸν ὑπερούσιον.
Τὸ δὲ ὕδωρ τοῦ θείου βαπτίσματος, ως σύμβολον καὶ
τύπος παραλαμβάνεται τῆς ζωαρχικῆς καὶ Θεοδό
χου νηδύος ἐκείνης, ὡς εἴρηται. Διὰ τὸ καὶ ἡμᾶς ἐκ
τούτου χωρίς σαρκικῆς συναφείας καὶ τῶν ἄλλων
τῆς φύσεως ἔργων ἀναγεννᾶσθαι ὑπερφυῶς εἰς υἱοὺς
Θεοῦ, καὶ συμμόρφους τῆς εἰκόνος τοῦ φύσει Υἱοῦ
τοῦ Θεοῦ γεννηθέντος ἐκ τῆς παρθενικῆς ἐκείνης
καὶ ἀμωμήτου γαστρός· ἐκ γὰρ τοῦ ὕδατος ἡμεῖς,
Θεὸν κτισθέντος ἀνθρώπου. Τὸ γὰρ πᾶν τῆς
ἡ παρουσία τοῦ ἁγίου Πνεύματος απεργάοὐδέν τι λαμβάνομεν εἰς οὐσίωσιν τοῦ καινοῦ καὶ κατὰ
τοιαύτης θεοειδοῦς ἀναγεννήσεώς τε καὶ ἀναπλάσεων,
ζεται.
4. Quapropter ille per suam incarnationem quæ
mentem ac rationem omnem superat, nostri fermenti primitias, ad summum divinitatis extulit,
eficiens nempe, id quod a se fuerat assumptum,
suæ divinitatis consors, nobis deinde unitatem
nataræ largitus, et carne, el sanguine nobiscum
participatis, consubstantialis nobis effectus est.
Per secundam vero nostrain creationem quæ per
baptismum fit, recepit nos in fratres ex simili quodam generationis modo, uti diximus: solum enim
in spiritu renatos fraternitate doual, deos jam
per gratiam factos et tanquam indutos imaginem
coelestis Adami, ut quondam terreni. Hinc enim
divinam formam accipiunt, et ad ipsius humanitatis exemplum, quæ ad altissimum divinitatis gradum erecta est, deificantur. Quapropter non omnes
homines sunt fratres Domini, sed ii tantum qui
renati sunt per sanctum baptismum, et servaverunt
deiformem pulchritudinem ad Quem usque immaculatam. Ut enim nos nunquam equos, aut canes
vocaremus fratres, eo quod nostra caro, sicut et
illorum, ex terra constet, mortalisque sit et passim
bilis, sensibus et sanguineis venis compacta, attractoque per pulmonem acre quasi in se ipsa vitam
includens, sed adjectione rationis ab illorum affinitate ac fraternitate differimus, accipientes tantum
in horum communionem eos, qui ratione præditi
sunt; sic et Salvator noster nostram ex nobis, cum
assumpsisset naturam, non hanc nudam, aut divis
næ gloriæ expertem esse voluit, sed eam ex ipsa
unitione ditavit divinæ naturæ proprietatibus. Ideoque cum banc Deo dignam gratiam hominibus
δ'. Οθεν διὰ μὲν τῆς ὑπὲρ νοῦν καὶ λόγον έναν
θρωπήσεως αὐτοῦ, τὴν μὲν ἀπαρχὴν εἰς ἄκρον
ἐθέωσε τοῦ ἡμετέρου φυράματος ήτοι τὸ ἴδιον πρόσο
λήμμα, ὁμόθεον ἀπεργασάμενον τοῦτο· ἡμῖν δὲ τὸ
ὁμοφυὲς ἐδωρήσατο, κοινωνήσας ἡμῖν παραπλη
σίως σαρκὸς καὶ αἵματος. Κάντεῦθεν ὁμοούσιος ἡμῖν
γεγονὼς διὰ δὲ τῆς ἀναπλάσεως ἡμῶν τῆς κατὰ τὸ
βάπτισμα, εἰς ἀδελφότητα προσήκατο καὶ ἀνήγαγε
διὰ τὸ ὁμοιότροπόν πως, ὡς εἴρηται, τῆς γεννήσεως
τοὺς γὰρ ἀναγεννωμένους ἐν πνεύματι μόνους τῆς
ἀδελφότητος ἀξιοῖ θεοὺς κατὰ χάριν ἐντεῦθεν γε
γεννημένους, ὡς φορέσαντας τὴν εἰκόνα τοῦ ἐπευ
ρανίου 'Αδάμ ὥσπερ πρώην τοῦ χοϊκοῦ. Τὸ γὰρ
θεῖον εἶδος ἐντεῦθεν λαμβάνουσι, καθὸ γίνονται τα
θεωμένοι ὥσπερ εἰς ἄκρον ἐθεώθη καὶ τὸ ἀνθρώ
πινον τούτου. Διὰ γὰρ τοῦτο οὐ πάντες άνθρωποι
εἰσιν ἀδελφοὶ τοῦ Κυρίου, ἀλλ᾽ οἱ ἀναγεννηθέντες
διὰ τοῦ θείου βαπτίσματος, καὶ τηρήσαντες τὸ
θεοειδές κάλλος ἀκηλίδωτον μέχρι τέλους. Ωςπερ
γὰρ ἡμεῖς, οὐ κάν ποτε καλέσαιμεν ἀδελφοὺς τοὺς
ἵππους καὶ κύνας διὰ τὸ τὴν ἡμῶν τε κἀκείνων
σάρκα παραπλησίως ἐκ γῆς ὑφεστάναι, καὶ θνητὴν
ὁσαύτως εἶναι καὶ παθητὴν, αἰσθήσει συνδεδεμένην
καὶ ὀχετοῖς αἱμάτων καὶ τῇ διὰ τοῦ πνεύμονος ὁλκῇ
τοῦ ἀέρος, τὴν ζωὴν ὥσπερ ἐν ἑαυτῇ περικλείου
σαν, ἀλλὰ τῇ προσθήκῃ τοῦ λογικοῦ διεστήκαμεν
τῆς ὁμοφυΐας ἐκείνων καὶ ἀδελφότητος, τοὺς τὸ
λογικὸν μόνον πεπλούτηκότας εἰς κοινωνίαν τούτων
δεχόμενοι, οὕτω καὶ ὁ Σωτὴρ ἡμῶν ἐξ ἡμῶν τὸ
ἡμέτερον προσλαβόμενος, οὐ ψιλὴν ἑτήρει καὶ τῆς
θείας δόξης ἀμέτοχον, ἀλλ' ἐξ αὐτῆς ἑνώσεως τοῖς
ἰδιώμασι τῆς θείας κατεπλούτη σε φύσεως. Καὶ δ.
col. 333–334page 28 of 38
PG 150:333τοῦτο μεταβοὺς τοῖς ἀνθρώποις τῆς τοιαύτης Θεο πρεπούς χάριτος, ἀδελφοὺς καθίστησι τῷ θεοειδεῖς ἐκείνους ὥσπερ τὸ ἑαυτοῦ ἀνθρώπινον ὁμοίους ἀπεργασάμενος. ε'. 'Αναπλάττει μὲν οὖν καὶ ἀναγεννῇ τὴν καθ' ἡμᾶς φύσιν ὁ Κύριος, τούτῳ τῷ τρόπῳ. Τὸ γὰρ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τὸ κτίσαν ἐκ ζωαρχικῆς μήτρας τῆς παναγίας Παρθένου τὴν σάρκα Χριστῷ χωρίς ταρχικῆς συναφείας, τοῦτ' αὐτὸ διὰ τοῦ θείου βα πτίσματος ἐν τῇ κολυμβήθρα τοὺς ἀναγεννωμένους αναπλάττει δίχα σαρκικῶν θελημάτων, ὁμοίως ὡς περὶ ὧν φησιν ὁ εὐαγγελιστὴς, ὅτι οὐκ ἐκ θελήματ τος σαρκός, οὐδὲ ἐκ θελήματος ἀνδρός, ἀλλ' ἐκ Θεοῦ ἐγεννήθησαν. Τί τὸ μετὰ ταῦτα; Οὐ μόνον ὁμοειδεῖς ἑαυτῷ καὶ ἀδελφοὺς ἰδίους εὐδοκεῖ γεγε νῆσθαι, οὐδὲ μέχρι τούτου τῆς εὐεργεσίας ἵσταται, ἀλλὰ καὶ σῶμα καὶ μέλη ἑαυτοῦ, ὡς κεφαλὴν μᾶλ λον ἡμῶν μελῶν τε καὶ σώματος ὄντων ἢ ἀδελ φὸν ὀνομάζεσθαι, τῷ συνδέσμῳ τῆς ὑπὲρ νοῦν καὶ λόγον ἀγάπης αὐτοῦ. Διά τοι τοῦτο καὶ ἅπερ μέλ λει συνάψειν ἑαυτῷ ὡς ἴδια μέλη, πρῶτον ὁμοειδῆ καθίστησι τῇ κεφαλῇ διὰ τοῦ βαπτίσματος, ἔπειτα διὰ τῆς μεταδόσεως καὶ κοινωνίας τοῦ ἰδίου σώμα τός τε καὶ αἵματος, προσκολλῷ ἑαυτῷ καὶ ἀλλή λοις πάντα τὰ θεοειδῆ ταῦτα μέλη. Διὰ τοῦτο γὰρ προηγεῖται τὸ βάπτισμα τῆς ἱερᾶς μεταλήψεως πρῶτον γὰρ δεῖ γενέσθαι τὰ μέλη τῇ κεφαλῇ ὅμοια, ὅπερ, ὡς εἴρηται, τὸ θεῖον ἐργάζεται βάπτι αρχισυναγωγήν τελείωσιν τῆς ἀγαπήσεως
EPISTOLA III +
suam humanitatem deitate donavit.
τοῦτο μεταβοὺς τοῖς ἀνθρώποις τῆς τοιαύτης Θεο- largitus esset, iratres illos fecit, eosdemque ut et
πρεπούς χάριτος, ἀδελφοὺς καθίστησι τῷ θεοει
δεῖς ἐκείνους ὥσπερ τὸ ἑαυτοῦ ἀνθρώπινον ὁμοίους
ἀπεργασάμενος.
ε'. 'Αναπλάττει μὲν οὖν καὶ ἀναγεννῇ τὴν καθ'
ἡμᾶς φύσιν ὁ Κύριος, τούτῳ τῷ τρόπῳ. Τὸ γὰρ
Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τὸ κτίσαν ἐκ ζωαρχικῆς μήτρας
τῆς παναγίας Παρθένου τὴν σάρκα Χριστῷ χωρίς
ταρχικῆς συναφείας, τοῦτ' αὐτὸ διὰ τοῦ θείου βα
πτίσματος ἐν τῇ κολυμβήθρα τοὺς ἀναγεννωμένους
αναπλάττει δίχα σαρκικῶν θελημάτων, ὁμοίως ὡς
περὶ ὧν φησιν ὁ εὐαγγελιστὴς, ὅτι οὐκ ἐκ θελήματ
τος σαρκός, οὐδὲ ἐκ θελήματος ἀνδρός, ἀλλ' ἐκ
Θεοῦ ἐγεννήθησαν. Τί τὸ μετὰ ταῦτα; Οὐ μόνον
ὁμοειδεῖς ἑαυτῷ καὶ ἀδελφοὺς ἰδίους εὐδοκεῖ γεγενῆσθαι, οὐδὲ μέχρι τούτου τῆς εὐεργεσίας ἵσταται,
ἀλλὰ καὶ σῶμα καὶ μέλη ἑαυτοῦ, ὡς κεφαλὴν μᾶλ
λον ἡμῶν μελῶν τε καὶ σώματος ὄντων ἢ ἀδελ
φὸν ὀνομάζεσθαι, τῷ συνδέσμῳ τῆς ὑπὲρ νοῦν καὶ
λόγον ἀγάπης αὐτοῦ. Διά τοι τοῦτο καὶ ἅπερ μέλλει συνάψειν ἑαυτῷ ὡς ἴδια μέλη, πρῶτον ὁμοειδῆ
καθίστησι τῇ κεφαλῇ διὰ τοῦ βαπτίσματος, ἔπειτα
διὰ τῆς μεταδόσεως καὶ κοινωνίας τοῦ ἰδίου σώματός τε καὶ αἵματος, προσκολλῷ ἑαυτῷ καὶ ἀλλήλοις πάντα τὰ θεοειδῆ ταῦτα μέλη. Διὰ τοῦτο γὰρ
προηγεῖται τὸ βάπτισμα τῆς ἱερᾶς μεταλήψεως:
πρῶτον γὰρ δεῖ γενέσθαι τὰ μέλη τῇ κεφαλῇ
ὅμοια, ὅπερ, ὡς εἴρηται, τὸ θεῖον ἐργάζεται βάπτι31 Joan. 1, 13.
Ut el suam humanitatem. Non quidem ita
accipienda sunt verba hæc, ut humanitatem Christi
multo excellentius, quam naturam nostram deitate
donatam non intelligamus; illi enim Dei essentia
janeta est et in una persona copulata; nobis divinitas obvenit gratiæ divinæ beneficio, per quam filii
Dei (ut inquit Apostolus) et nominamur et sumus.
Itaque hæc est hujus loci sententia, quam sæpe állas
explicat ipse Theophanes.
Agglutinat, Sensus hujus loci est, per bapti
sum fieri nos_membrum Christi, qui Ecclesi
caput est, per Eucharistiam vero Christo capiti
ac reliquis membris, id est Ecclesiæ conjungi. Hæc
enim sacrati corporis sanguinisque Dominici dos
est ut Christus ipse pollicetur: Qui manducat (inquit) meam carnem, et bibit meum sanguinem in me
manet. Joan. vi, et rursum xVII, Ut omnes unum sint
sicut tu Pater in me, et ego in te ut et ipsi in nobis
unum sint. Paulus scribens Corinthiis: Quoniam
uaus panis, unum corpus multi sumus, et uno calice
participamus. Antiqui etiam Patres idein nos doceat. Legendus Nazianzenus, oratione 3 in JuliaRom ad medium, et veteris interpretis in eo loco
scholium, et Chrysost, homil. 45 in Joannem; et 60
et 61 ad populum Antiochenum, et 83 in Matthæum;
Cyrillus, Hb. iv in Joannem, cap. 17; lib. x, cap. 13,
el lib. 1, cap. 26; Gregorius Nyssenus, in pratione
catechetica, quæ dicitur magna, cap. 57; Hilarius
lib. vIII De Trinitate; Leo, serm. 14, de passioué
Domini. Apud Augustinum hæc habemus, in sermone de infantibus, quæ refert Gratianus, De Cónsecratione, dist. 2, cap. Quia passus: Ita (inquit) DomiAus Roster Jesus Christus nos significat, nos ad se
pertinere voluit, mysterium pacis et unitatis nusiræ
in sua mensa consecravit. Qui accipit mysterium
unitatis, el non tenet vinculum pacis, non mysterium
accivil pro se, sed testimonium contra se. Idem, lib.
*≤1 Civitatis cap. 25, Symbolum unitatis sacra5. Creat igitur nos iterum Dominus regeneratque
hoc pacto naturam nostram. Spiritus enim sanctus
qui ex vivido sanctissimna Virginis utero coulidit
Christo carnem, absque conjuuctione carnali, simi.
liter per sacrum baptismnum in lavacro renatos
sine carnali voluntate creat, ut ii sunt de quibus
evangelista inquit, quod Non ex voluntate carnis
neque ex voluntate viri, sed ex Deo nati sunt 51.
Quid tum postea? Non solum- uniformes sibi,
fratresque proprios fieri nos vult, nec hic nos bene802
ficiis afficere desinit: nam et corpus et membra
nos facit, ut cum membra nos et corpus
illius simus, ille propter vinculum suæ charitatis,
quæ mentem et rationem omnem exsuperat, caput
potius quam frater appelletur. Atque ideo membra,
prius capiti facit per baptismum, deinde per partiquæ tanquam propria sibi est copulaturus, conformia
cipationem ac communicationem suæ carnis et
sanguinis sibi, et inter sese invicem divina hæc
omnia membra agglutinat Ideo enim laptismus
sanctam præcedit communionem prius eui.a
membra feri debent similia capiti, quod, ut diximus,
sacer baptismus præslat, deinde capiti conjungi,
quod per tremendam communionem efficitur, que
et immortalitatis quidan est fomes Eam vero
mentum hoc vocat, quod Tridentini Patres probant
sessione 13, cap. 3 et 8; Florentini, in Legatione ad
Armenos. Hinc factum ut synaxeos voce sacrosanctum istud sacramentum per catachresin nominetur,
ut tradit Dionysius, c. 3 ecclesiasticæ Hierarchiæ. Laținis cominusionis idem vocabulum frequens in hoc
praxibus docemur. Origenes et ante illum Dionysius
sensu, ut antiquissimis conciliorum canonibus et
in eamdem sententiam αρχισυναγωγήν hujus sacramenti virtutem scite vocant, idest, præcipuam ac polissimam vim habentem ad conciliandum el coadunandum Christianum populum, et Clemens Alexandrinus τελείωσιν τῆς ἀγαπήσεως perfectionem et
consummationem charitatis appellavit.
Baptismus sanctam præcedit communionem.
Moveor (ut dixi) loco, hoc, ut existimem Theophahem vixisse multo ante Andronici senioris ætatem.
Nain postquam bapusmus adultorun desiit, cærePorro prius, post baptismum administrari solitum,
monia hæc suscipiendi corporis Dominici cessavit.
vel parvulis ipsis, multis antiquorum scriptorum
testimoniis probatur. Tertullianus, libro de l'udicitia: Anulum (inquit) accipit tum primum, quo fidei
pactionem interrogatus obsignat, atque ita exinde
opimitate Dominici corporis vescitur. Idem repetit
libro IV adversus Marcionem; Dionysius Ecclesiast.
Hierarch. cap. 2; Ambrosius, lib. 11 De Sacramenrianos; Augustinus, lib. v Hypognosticon; Gregorius,
lis, cap. 2; Hieronymus in Dialogo adversus Lucifein Sacrament.; Ordo Romanus, et Alcuinus.
Immortalitatis est quidamn fomes. Resurrectiolentinum, lib. v, cap. 2, per veram participationequ
nem carnis similiter probat Irenæus adversus VaJampadii calumniis pie et docte vindicat Rofensis
carnis et sanguinis Christi, quem locum ab Ecoepiscopus, ut et notavit Franciscus Fevardentius in
notis ad cum locum.
col. 335–336page 29 of 38
PG 150:335σμα, ἔπειτα συναφθῆναι τῇ κεφαλῇ, ἥτις συνά φεια διὰ τῆς φρικτῆς κοινωνίας ἀποτελεῖται. Η δέ ἐστι τῆς ἀφθαρσίας τὸ ζώπυρον, ἥντινα μετάδοσιν καὶ κοινωνίαν πρῶτον δι' ἑαυτοῦ ἐτέλεσεν ὁ Σωτήρ, κατὰ τὸν μυστικὸν δεῖπνον αὐτὸς τὸ ἑαυτοῦ σῶμα ἱερουργῶν καὶ τὸ ἴδιον αἷμα, καὶ διδοὺς εἰς βρῶσιν καὶ πόσιν καὶ τοῖς ἀποστόλοις, ἄρτον καὶ οἶνον λαβὼν, καὶ μεταβαλὼν ταῦτα εἰς σάρκα ἰδίαν τῷ τελεταρχικῷ πνεύματι τῷ καὶ πρώτως ταύτην συστησαμένῳ ἐκ τῆς παρθενικῆς σαρκὸς καὶ τῶν ταύτης αἱμάτων, μὴ δεηθεὶς καὶ νῦν σαρκικῆς φύσ σεως εἰς ἀποτέλεσμα ταύτης. "Ωσπερ ἄρα καὶ τότε ἐν τῇ Παρθένῳ, καὶ οὕτως ἡμᾶς τελειοῖ υἱοὺς Θεοῦ ἀπεργασάμενος καὶ συγκληρονόμους τῆς βασιλείας αὐτοῦ· ὥστε τὸν ὑπὸ πάσης κτίσεως νοερᾶς τε καὶ αἰσθητῆς προσκυνούμενον ὡς Θεὸν καὶ τῷ Πατρὶ καὶ Πνεύματι συνεδρεύοντα, ὡς ἀδελφὸν ἔχειν καὶ ὡς μέλη τῇ ἑαυτῶν κεφαλῇ, οὕτως ἐκείνῳ προσηρμόσθαι τε καὶ ἀχωρίστως έχεσθαι εἰς αἰῶνας ἀπει ρους. ς'. Ταῦτα, ἀδελφοί, τὰ ὑπὲρ φύσιν ἀποτελέσματα ταῦτα, ἀδελφοί, τὰ θεοπρεπῆ καὶ ὑπὲρ πᾶσαν ἔννοιαν ἔργα τῆς πρὸς ἡμᾶς ἐν σαρκὶ ἐπιδημίας τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, εἰς τοιαύτην περιοπὴν καὶ δόξαν ἀνείκαστον, την ταπεινὴν ἡμῶν ἀνύψωσε φύσιν ὁ φιλάνθρωπος Δεσπότης. Ἐπεὶ οὖν ἔδει τὸ τοιοῦτον τῆς θεώσεως ἡμῶν ἄφραστον ἐνεργεῖσθαι διὰ παντὸς μυστήριον ἐν τοῖς ἐρχομένοις εἰς τὸν βίον τοῦτον ἀνθρώποις, μέχρι τῆς τοῦ παντὸς συντελείας, ήγουν ἢ διὰ τοῦ θείου βαπτίσματος αὐτῷ ἀναγέννησις, καὶ ἡ διὰ τῆς μεταλήψεως τοῦ Δεσποτικοῦ σώματός τε καὶ αἵματος συνάφεια πρὸς Χριστόν διηνεκής τε καὶ ἀδιάρρηκτος· ἔδει δὲ τὸν Κύριον μετὰ τὸ πάν θος καὶ τὴν ἀνάστασιν εἰς οὐρανοὺς ἀνελθεῖν, ἐν δεξιᾷ τε τοῦ θρόνου τῆς μεγαλωσύνης κεκαθιμέναι, τὴν δημιουργικὴν ἐκείνην τοῦ θείου Πνεύματος χά ριν, δι' ἧς ἤ τε ἀνάπλασις καὶ ἀναγέννησις τῶν δι των τε καὶ ἐσομένων μέχρι τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος ἀνθρώπων τελεῖσθαι ἔμελλε, τοῖς ἑαυτοῦ ἀποστόλοις δαψιλῶς χορηγεῖ, τὸ ἴδιον ἔργον ἐγχει σφραγείν εἰς Γοργονίαν, τελείωσιν καὶ σφραγίδα Τελουμένη τῷ βαπτίσματι, σφραγὶς, ἀλλὰ οὐ χάρισμα ἦν τὸ μυστήριον, είν Σκιὰν γὰρ ἔχων ὁ νόμος τῶν μελλόντων ἀγαθῶν, οὐκ αὐτὴν τὴν εἰκόνα τῶν πραγμάτων, κατ' ἐνιαυ τὸν ταῖς αὐταῖς θυσίαις ἂς προσφέρουσιν εἰς τὸ διηνεκὲς, οὐδέποτε δύναται τοὺς προσερχομένους τελειῶσαι *: Ἀμὴν γὰρ λέγω ὑμῖν οὐ μὴ τελέσητε τὰς πόλεις τοῦ Ἰσραὴλ, ἕως ἂν ἔλθῃ ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου
communionem prius per seipsum perfecit Salvator, σμα, ἔπειτα συναφθῆναι τῇ κεφαλῇ, ἥτις συνάin mystica cœna suum ipse corpus sanguinemque
proprium litans, dansque hæc in cibum et potum
apostolis, cum panem et vinum accepisset, commulassetque in propriam carnem spiritu perfectionis
auctore qui primo illam conflavit ex virginea
carne et sanguine, denuo tamen ad illam eamdem
efficiendam carnali natura, sicut antea in Virgine,
minime indigens. Ita nos perficit filios Dei
faciens, regnique sui cohæredes; adeo ut quem
omnis spiritalis et sensibilis creatura adorat, tanquam Deum cum Patre et sancto Spiritu considentein, nos ut fratrem habeamus, atque membra
capiti, nos illi adhæreamus, et inseparabiliter colljuncti simus in infinita sæcula.
φεια διὰ τῆς φρικτῆς κοινωνίας ἀποτελεῖται. Η
δέ ἐστι τῆς ἀφθαρσίας τὸ ζώπυρον, ἥντινα μετάδο
σιν καὶ κοινωνίαν πρῶτον δι' ἑαυτοῦ ἐτέλεσεν ὁ
Σωτήρ, κατὰ τὸν μυστικὸν δεῖπνον αὐτὸς τὸ ἑαυτοῦ
σῶμα ἱερουργῶν καὶ τὸ ἴδιον αἷμα, καὶ διδοὺς εἰς
βρῶσιν καὶ πόσιν καὶ τοῖς ἀποστόλοις, ἄρτον καὶ
οἶνον λαβὼν, καὶ μεταβαλὼν ταῦτα εἰς σάρκα ἰδίαν
τῷ τελεταρχικῷ πνεύματι τῷ καὶ πρώτως ταύτην
συστησαμένῳ ἐκ τῆς παρθενικῆς σαρκὸς καὶ τῶν
ταύτης αἱμάτων, μὴ δεηθεὶς καὶ νῦν σαρκικῆς φύσ
σεως εἰς ἀποτέλεσμα ταύτης. "Ωσπερ ἄρα καὶ τότε
ἐν τῇ Παρθένῳ, καὶ οὕτως ἡμᾶς τελειοῖ υἱοὺς Θεοῦ
ἀπεργασάμενος καὶ συγκληρονόμους τῆς βασιλείας
αὐτοῦ· ὥστε τὸν ὑπὸ πάσης κτίσεως νοερᾶς τε
καὶ αἰσθητῆς προσκυνούμενον ὡς Θεὸν καὶ τῷ Πατρὶ καὶ Πνεύματι συνεδρεύοντα, ὡς ἀδελφὸν ἔχειν καὶ
ὡς μέλη τῇ ἑαυτῶν κεφαλῇ, οὕτως ἐκείνῳ προσηρμόσθαι τε καὶ ἀχωρίστως έχεσθαι εἰς αἰῶνας ἀπει
ρους.
ς'. Ταῦτα, ἀδελφοί, τὰ ὑπὲρ φύσιν ἀποτελέσματα
ταῦτα, ἀδελφοί, τὰ θεοπρεπῆ καὶ ὑπὲρ πᾶσαν ἔννοιαν
ἔργα τῆς πρὸς ἡμᾶς ἐν σαρκὶ ἐπιδημίας τοῦ Υἱοῦ
τοῦ Θεοῦ, εἰς τοιαύτην περιοπὴν καὶ δόξαν ἀνείκαστον, την ταπεινὴν ἡμῶν ἀνύψωσε φύσιν ὁ φιλάν
θρωπος Δεσπότης. Ἐπεὶ οὖν ἔδει τὸ τοιοῦτον τῆς
θεώσεως ἡμῶν ἄφραστον ἐνεργεῖσθαι διὰ παντὸς
μυστήριον ἐν τοῖς ἐρχομένοις εἰς τὸν βίον τοῦτον
ἀνθρώποις, μέχρι τῆς τοῦ παντὸς συντελείας, ήγουν
ἢ διὰ τοῦ θείου βαπτίσματος αὐτῷ ἀναγέννησις, καὶ
ἡ διὰ τῆς μεταλήψεως τοῦ Δεσποτικοῦ σώματός τε
καὶ αἵματος συνάφεια πρὸς Χριστόν διηνεκής τε
καὶ ἀδιάρρηκτος· ἔδει δὲ τὸν Κύριον μετὰ τὸ πάν
θος καὶ τὴν ἀνάστασιν εἰς οὐρανοὺς ἀνελθεῖν, ἐν
δεξιᾷ τε τοῦ θρόνου τῆς μεγαλωσύνης κεκαθιμέναι,
τὴν δημιουργικὴν ἐκείνην τοῦ θείου Πνεύματος χά
ριν, δι' ἧς ἤ τε ἀνάπλασις καὶ ἀναγέννησις τῶν δι
των τε καὶ ἐσομένων μέχρι τῆς συντελείας τοῦ
αἰῶνος ἀνθρώπων τελεῖσθαι ἔμελλε, τοῖς ἑαυτοῦ
ἀποστόλοις δαψιλῶς χορηγεῖ, τὸ ἴδιον ἔργον ἐγχει
6. Hæc sunt, o fratres, effecta, quæ supra naturam sunt, hæc Deo digua quæque omnem rationem excedunt Filii Dei ad nos in carne venientis
opera; ad tale cacumen et incomparabilem gloriam
evexit humilem naturam nostram amator hominum
Dominus. Quoniam ergo opus erat tale deificationis
nostræ inenarrabile mysterium perpetuo exerceri
in iis qui in vitam successuri essent homines,
usque ad consummationem mundi, hoc est regenerationem ipsorum per sacrum baptismum, et
conjunctionem cum Christo, quæ per communicationem Dominici corporis et sanguinis fit, perpetuain esse atque firmissimam; opus autem erat ut
et Dominus post passionem et resurrectionem in
coelos ascenderet, atque ad dexteram throni majestatis assideret: ideo opificem illam Spiritus
sancti gratiam, per quam et secunda creatio, et
regeneratio eorum qui sunt, et qui erunt usque
ad consummationem sæculi, fieri debebat, suis apostolis abunde largitus est; et suum ipsius munus et
Perficit. Proprium verbum est divinorum mysteriorum, quæ merito nos sacramenta vocamus; illa
enim sunt quæ veram perfectionem animæ tribuunt.
Itaque perficere idem est, quod initiare, consecrare,
et divino charactere σφραγείν obsignare. Nan Gree
gorio Theologo, si quis illius scripta non oscitanter
Tegat, synonyma læc, ut multi apud eum loci probare possunt. Occurrit mihi nunc ille, εἰς Γοργο
νίαν, ubi de baptismo loquens, eum τελείωσιν καὶ
σφραγίδα vocat. Τελουμένη (inquit) τῷ βαπτίσματι,
baptismate (Gorgonia) perfecta, consummata, et rursum σφραγὶς, ἀλλὰ οὐ χάρισμα ἦν τὸ μυστήριον, είν
gnaculum, non gratia erat (illi) hoc mysterium. Sic
et Dionysius, Hierarch. ecclesiast. cap. 1, et alibi,
baptismum vitam beatam teλelv dixit; et Paulo frequens hæc vox in istum sensum: Σκιὰν γὰρ (inquit
ad Hebræos x) ἔχων ὁ νόμος τῶν μελλόντων ἀγαθῶν,
οὐκ αὐτὴν τὴν εἰκόνα τῶν πραγμάτων, κατ' ἐνιαυ
τὸν ταῖς αὐταῖς θυσίαις ἂς προσφέρουσιν εἰς τὸ διηνεκές, οὐδέποτε δύναται τοὺς προσερχομένους τελει
ῶσαι· Umbram enim habens lex futurorum bonorum,
non ipsam imaginem rerum per singulos annos eisdem ipsis hostiis, quas offerunt indesinenter, nunquam potest accedentes perfectos facere. Nec aliter
accipiendum esse arbitrer verbum hoc apud Matth.
*: Ἀμὴν γὰρ λέγω ὑμῖν οὐ μὴ τελέσητε τὰς πόλεις
τοῦ Ἰσραὴλ, ἕως ἂν ἔλθῃ ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου
quod vulgatus interpres optime vertit: Amen dico
vobis, non consummabitis civitates Israel donec veniat Filius hominis, id est, ut recte Hilarius interpretatur, non erit Evangelium admissum a Judæis
nisi cum secundo advenero in diem judicii, tune
enim illi post gentium plenitudinem, ut Apostolus dixit, consummabuntur, id est, perficientur Christianismi et fidei Evangelicæ charactere. Etenim eo tempore redituros Judæos ad agnitionem veritatis
multorum Patrum sententia est. Vide (post Ambrosium, Chrysostomum, Basilium, Gregorium Magnum)
Gaudent. tract. in Evang. Porro Latinum verbun
perficere in eamdem significationem usurparunt sacri scriptores: Ambrosius, lib. 111 de sacrament. cap.
2: Sequitur spirituale signaculum quia post fontera
superest, ut perfectio fiat. Augustinas lib. 1 contra
Julianum: Valeant itaque (inquit) qui baptismum negant hominem perficere. Quo loco Massilianorum hæresin perstringit, quæ errore hoc (Damasceno teste)
ducebatur.
col. 337–338page 30 of 38
PG 150:337ρίσας αὐτοῖς ἐνεργεῖν, καὶ διὰ τοῦτο χειροτονήσας ο αὐτοὺς ὥσπερ ἄλλους θεοὺς καὶ δημιουργούς, τῇ ενεργείᾳ τοῦ παντουργοῦ Πνεύματος δυναμένους ποιεῖν τὰ μεγίστα τῆς θείας δυνάμεως ἔργα. Καὶ ἐξ ὧν μάλιστα τό τε ποικίλον τῆς σοφίας καὶ δυνά μεως τοῦ Θεοῦ γνωστὸν γίνεται, καὶ ὁ τῆς ἀγαθό. τητος ἀνεξιχνίαστος αὐτοῦ πλοῦτος ἀποκαλύπτεται, δι' δ καὶ ὁ θεῖος ἔλεγε Παῦλος· Συνεργοί Θεοῦ ἐσμεν. Καὶ γὰρ πάντων τῶν ἔργων ὧν ἐποίησεν ὁ Θεὸς καὶ τῶν νοητῶν καὶ τῶν αἰσθητῶν τὸ μεῖ ζόν ἐστιν ἀσυγκρίτοις ὑπεροχαῖς, ἡ θεία ψυχή τε καὶ σὰρξ τοῦ Δεσπότου. Τί γὰρ μεῖζον τοῦ τὴν καθ' ἡμᾶς φύσιν, τοῦ Θεοῦ Λόγου φύσιν γενέσθαι καθ' ἕνωσιν ὑποστατικήν; "Οσον ἄρα διαφέρει τὸ ἀνθρώπινον τοῦ Σωτῆρος τῶν Χερουβὶμ καὶ Σεραφίμ διαφέρει δὲ ὅσον δούλου δεσπότης· τοσοῦτον καὶ τὸ ἔργον τῆς θείας σαρκώσεως διενήνοχε τῆς δημιουργίας τῶν ὑπερκοσμίων δυνάμεων. Τοῦτο τοίνυν τὸ ἀνυπέρβλητον ἔργον καὶ τοῖς ἀποστόλοις ὁμοίως ἐνεργεῖν δέδωκε, καὶ δι' ἐκείνων τους διαδόχους ἐκείνων καὶ καθεξῆς τους λοιπούς μέχρι τῆς τελευ τῆς τοῦ παρόντος βίου. "Αρτον γὰρ καὶ οἶνον λαμ βάνοντες τῇ ἐνεργείᾳ τοῦ θείου Πνεύματος, εἰς σῶμα καὶ αἷμα Δεσποτικὸν, ὦ τοῦ θαύματος! μεταβάλλουσι· καὶ λύειν καὶ δεσμεῖν ἁμαρτίας ἐξουσίαν εἰλήφασιν, ὃ μόνου Θεοῦ ἔργον ὑπάρχει. Καὶ ἀν θρώπους λαμβάνοντες, διὰ τοῦ θείου βαπτίσματος αναγεννῶσι καὶ ἀναπλάττουσιν εἰς υἱοὺς Θεοῦ καὶ θεοὺς κατὰ χάριν, ὥσπερ ἂν εἴ τις ἵππον λαβὼν μετέπλασεν εἰς φύσιν ἀνθρώπου, μᾶλλον δὲ καὶ @; πολλῷ μείζω ταῦτα τῶν πολλῶν εἰρημένων. Μείζον γάρ ἐστι τὸ τὸν ἄρτον καὶ οἶνον εἰς σῶμα θεῖον μεταβαλεῖν καὶ ἄνθρωπον θεὸν κατὰ χάριν ποιῆσαι, ἢ οὐρανὸν καὶ ἀγγέλους ποιῆσαι. ζ'. Ταύτην οὖν, ἀγαπητοί, τὴν δημιουργικὴν καὶ θεσποιὴν χάριν καὶ δύναμιν τοῦ ἀγαθοῦ Πνεύματος ἥτις ἐνεργεῖν τὰ μείζω πάντων κτισμάτων ἐν ἀκαρεῖ δύναται, ὁ ἱερεὺς, ὦ τῆς περὶ ἡμᾶς τοῦ Θεοῦ Λόγου φιλανθρωπίας καὶ δωρεᾶς! ἀναμφιβόλως κομίζεται. Καὶ γὰρ καὶ οὗτος ὁμοίως ἄρτον καὶ οἶνον λαμβάνων, τῇ ἐνοικούσῃ τούτῳ διὰ τοῦ χρίσματος τῆς ἱερωσύνης θεία δυνάμει, εἰς σῶμα καὶ αἷμα μεταβάλλει Δεσποτικόν· μεῖζον ἐντεῦθεν Εργαζόμενος ἔργον, ὡς δέδεικται, ἢ εἴπερ ἀγγέ λους καὶ οὐρανοὺς δυνατῶς είχε δημιουργεῖν. Καὶ πάλιν ἄνθρωπον λαμβάνων θνητόν, διὰ τοῦ θείου βαπτίσματος υἱὸν Θεοῦ καὶ θεὸν κατὰ χάριν ἐργάτ ζετα:· μεῖζον ἐργαζόμενος ἔργων, ἢ εἴπερ ἀνεγείρειν νεκρούς ἐδύνατο, καὶ τὰ λελωβημένα και πεπρωμένα του σώματος μέλη ὑγιᾶ καὶ ἄρτια καθι στην λόγῳ. Εἰ οὖν ἔδει φανῆναι τινα ἐπὶ τῆς γῆς ἄνθρωπον, ἀγγέλους καὶ οὐρανοὺς δημιουργεῖν λόγῳ δυνάμενον, καὶ νεκροὺς ἀνεγείρειν καὶ ἀνίατα πάθη ἰᾶσθαι, ὁποῖον ἐχρῆν τὸν τοιοῦτον εἶναι; Καθαρὸν καὶ τὴν ἀρετὴν ἀπαράμιλλον, ὥστε τοιαύτην τοῦ ο διάφορον. διαφέρε
EPISTOLA III.
ρίσας αὐτοῖς ἐνεργεῖν, καὶ διὰ τοῦτο χειροτονήσας officium ab illis efficiendum ipsis attribuit, ac propterea creavit eos veluti deos et creatores, potentes
virtute omnipotentis Spiritus, maxima divinæ virtutis efficere opera. Et vero ex iis multiformis Dei
sapientia et virtus præcipue apparet, et investigabiles bonitatis ipsius deteguntur divitiæ. Ideoque
beatus dicebat Paulus: Dei cooperatores sumus "*.
Etenim omnium operum tam spiritualium, quam
corporeorum, quæ Deus fecit, maximum est incomparabili excellentia, sacra anima et caro Dominica.
Quid enim majus est, quanı nostrain naturam
secundum unionem hypostaticam fieri naturam Verbi
Dei? Quantum ergo præslat humanitas Salvatoris ipsis Cherubim et Seraphim (præstat autem
quantum servo Dominus), tantum etiam divinæ
carnis generatio superat creationem cœlestium
potestatum. Iloc ergo eximium opus apostolis quoque exercendum dedit, et per illos eorum succes.
soribus, et deinceps reliquis usque ad consummationem hujus vitæ. Panem enim et vinum accipientes, virtute Spiritus sancti in corpus et sanguiuem Dominicum, ο rem admirabilem! transmutant, solvendi etiam et ligandi peccata, quod
quidem solius Dei est opus, ipsi potestatem acceperunt. Sed et homines per sacrum baptismum
regenerant, atque in Dei filios deosque secundum
gratiam reformant, non aliter quau si quis equum
in naturam hominis transmutaret; imo vero multo
majora hæc sunt omnibus iis quæ hactenus dicta
αὐτοὺς ὥσπερ ἄλλους θεοὺς καὶ δημιουργούς, τῇ
ενεργείᾳ τοῦ παντουργοῦ Πνεύματος δυναμένους
ποιεῖν τὰ μεγίστα τῆς θείας δυνάμεως ἔργα. Καὶ
ἐξ ὧν μάλιστα τό τε ποικίλον τῆς σοφίας καὶ δυνάμεως τοῦ Θεοῦ γνωστὸν γίνεται, καὶ ὁ τῆς ἀγαθό.
τητος ἀνεξιχνίαστος αὐτοῦ πλοῦτος ἀποκαλύπτεται,
δι' δ καὶ ὁ θεῖος ἔλεγε Παῦλος· Συνεργοί Θεοῦ
ἐσμεν. Καὶ γὰρ πάντων τῶν ἔργων ὧν ἐποίησεν
ὁ Θεὸς καὶ τῶν νοητῶν καὶ τῶν αἰσθητῶν τὸ μεῖ
ζόν ἐστιν ἀσυγκρίτοις ὑπεροχαῖς, ἡ θεία ψυχή τε
καὶ σὰρξ τοῦ Δεσπότου. Τί γὰρ μεῖζον τοῦ τὴν καθ'
ἡμᾶς φύσιν, τοῦ Θεοῦ Λόγου φύσιν γενέσθαι καθ'
ἕνωσιν ὑποστατικήν; "Οσον ἄρα διαφέρει τὸ ἀνθρώ
πινον τοῦ Σωτῆρος τῶν Χερουβὶμ καὶ Σεραφίμ·
διαφέρει δὲ ὅσον δούλου δεσπότης· τοσοῦτον καὶ τὸ
ἔργον τῆς θείας σαρκώσεως διενήνοχε τῆς δημιουργίας τῶν ὑπερκοσμίων δυνάμεων. Τοῦτο τοίνυν τὸ
ἀνυπέρβλητον ἔργον καὶ τοῖς ἀποστόλοις ὁμοίως
ἐνεργεῖν δέδωκε, καὶ δι' ἐκείνων τους διαδόχους
ἐκείνων καὶ καθεξῆς τους λοιπούς μέχρι τῆς τελευ
τῆς τοῦ παρόντος βίου. "Αρτον γὰρ καὶ οἶνον λαμβάνοντες τῇ ἐνεργείᾳ τοῦ θείου Πνεύματος, εἰς σῶμα
καὶ αἷμα Δεσποτικὸν, ὦ τοῦ θαύματος! μεταβάλλουσι· καὶ λύειν καὶ δεσμεῖν ἁμαρτίας ἐξουσίαν
εἰλήφασιν, ὃ μόνου Θεοῦ ἔργον ὑπάρχει. Καὶ ἀν
θρώπους λαμβάνοντες, διὰ τοῦ θείου βαπτίσματος
αναγεννῶσι καὶ ἀναπλάττουσιν εἰς υἱοὺς Θεοῦ καὶ
θεοὺς κατὰ χάριν, ὥσπερ ἂν εἴ τις ἵππον λαβὼν
μετέπλασεν εἰς φύσιν ἀνθρώπου, μᾶλλον δὲ καὶ @ sunt; majus enim est panem et vinum in corpus
πολλῷ μείζω ταῦτα τῶν πολλῶν εἰρημένων. Μείζον
γάρ ἐστι τὸ τὸν ἄρτον καὶ οἶνον εἰς σῶμα θεῖον
μεταβαλεῖν καὶ ἄνθρωπον θεὸν κατὰ χάριν ποιῆσαι,
ἢ οὐρανὸν καὶ ἀγγέλους ποιῆσαι.
ζ'. Ταύτην οὖν, ἀγαπητοί, τὴν δημιουργικὴν καὶ
θεσποιὴν χάριν καὶ δύναμιν τοῦ ἀγαθοῦ Πνεύμα
τος ἥτις ἐνεργεῖν τὰ μείζω πάντων κτισμάτων
ἐν ἀκαρεῖ δύναται, ὁ ἱερεὺς, ὦ τῆς περὶ ἡμᾶς τοῦ
Θεοῦ Λόγου φιλανθρωπίας καὶ δωρεᾶς! ἀναμφιβό
λως κομίζεται. Καὶ γὰρ καὶ οὗτος ὁμοίως ἄρτον
καὶ οἶνον λαμβάνων, τῇ ἐνοικούσῃ τούτῳ διὰ τοῦ
χρίσματος τῆς ἱερωσύνης θεία δυνάμει, εἰς σῶμα
καὶ αἷμα μεταβάλλει Δεσποτικόν· μεῖζον ἐντεῦθεν
Εργαζόμενος ἔργον, ὡς δέδεικται, ἢ εἴπερ ἀγγέ
λους καὶ οὐρανοὺς δυνατῶς είχε δημιουργεῖν. Καὶ
πάλιν ἄνθρωπον λαμβάνων θνητόν, διὰ τοῦ θείου
βαπτίσματος υἱὸν Θεοῦ καὶ θεὸν κατὰ χάριν ἐργάτ
ζετα:· μεῖζον ἐργαζόμενος ἔργων, ἢ εἴπερ ἀνεγείρειν νεκρούς ἐδύνατο, καὶ τὰ λελωβημένα και πεπρωμένα του σώματος μέλη ὑγιᾶ καὶ ἄρτια καθιστην λόγῳ. Εἰ οὖν ἔδει φανῆναι τινα ἐπὶ τῆς γῆς
ἄνθρωπον, ἀγγέλους καὶ οὐρανοὺς δημιουργεῖν λόγῳ
δυνάμενον, καὶ νεκροὺς ἀνεγείρειν καὶ ἀνίατα πάθη
ἰᾶσθαι, ὁποῖον ἐχρῆν τὸν τοιοῦτον εἶναι; Καθαρὸν
καὶ τὴν ἀρετὴν ἀπαράμιλλον, ὥστε τοιαύτην τοῦ
• 1 Cor. 3, 9,
transmutare divinum, hominemque deum efficere
secundum gratiam, quam cœlum et angelos creare.
7. Ilanc igitur, ο charissini, opificem ac deificalsem sancti Spiritus gratiam et virtutem, quæ in ictu
oculi creare potest, maxima quæque creaturarum (o
amorem et beneficentiam erga nos Verbi Dei!) sine
dubio accipit sacerdos. Nain et ille similiter panem
et vinum accipiens per inhabitantem in se, mediante
sacerdotii unctione, sacram virtutem in carnem et
sanguinen commutat Dominicum; majus propterea
exercens opus, quam si angelos et coelos creare
posset. Deinde mortalem accipiens hominem per
sanctum baptismum, Dei Filium, Deumque secundum
gratiam efficit, majus efficiens opus, quam si mortuos suscitaret, et luxata ac mutila corporis membra sanitati et integritati solo verbo restitueret.
Si igitur inter nos homo esset, qui angelos cœlosque verbo creare posset, suscitare mortuos, et incurabilibus morbis mederi, qualem cum esse oporteret?
quam purum et vitæ probitate ante omnes excellentem
nempe ut hanc Dei virtutem atque potentiam susciperet fieretque post Deum alter creator? Si mi!lies
profecto illi quotidie pro Christo mori liceret, adhuc
Prasial. Vaticanus habet διάφορον. Messanensis διαφέρε
col. 339–340page 31 of 38
PG 150:339Θεοῦ δύναμιν δέξασθαι καὶ ἀξίαν, καὶ δημιουργὸν ἕτερον εἶναι μετὰ Θεὸν, πάντως εἰ μυριάκις ἐνῆν αὐτῷ καθ᾿ ἑκάστην ὑπὲρ Χριστοῦ ἀποθνήσκειν, οὐκ ἂν ἐπάξιον ἔργον εἰς ἀνταπόδοσιν τῆς δω ρεᾶς ταύτης εἰργάσατο. ᾿Αλλὰ τὰ παρὰ τοῦ ἱε ρέως τελούμενα μείζω τῶν τοιούτων ἔργων πολλῷ καὶ ἀσυγκρίτῳ τῷ μέτρῳ δεδεικται εἶναι. Ὁποῖον οὖν δεῖ τὸν τὴν χάριν τῆς ἱερωσύνης δεξάμενον θεῖόν τινα καὶ ὑπερφυή εἶναι, πάρεστιν ἐντεῦθεν λογίζεσθαι, πάντως τοῦ Χριστοῦ μιμητὴν ἀκριβέ. στατον, καὶ τῆς ἐν σαρκὶ πολιτείας ἐκείνου κατ' ἴχνος ἑπόμενον, τοῦ πρώτου ἀρχιερέως καὶ ἱερουργοῦ, τῶν τοιούτων καὶ τελετάρχου. Οθεν οὐκ ἄν τις ἁμάρτοι τὴν ἱερωσύνην, ἀγαπητοί, δημιουργικὴν εἰπὼν δύναμιν τοῦ Θεοῦ, ἡ ἐπιστήμην θείαν, τέλος ἔχουσαν τὸ διά τινων συμβόλων ὥσπερ ἐργά νων, θεὸν μὲν κατὰ χάριν τὸν ἄνθρωπον ἀπεργάζεσθαι καὶ σύμμορφον τῆς εἰκόνος τοῦ κατὰ φύσ σιν Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, τὸν δ᾽ ἄρτον καὶ οἶνον ὕδατι κεκερασμένον, εἰς σῶμα καὶ αἷμα μεταβάλλειν Δε σπιτικὸν, καὶ τοὺς ἀναγεννηθέντας ἀνθρώπους διὰ βαπτίσματος προσαρμόσαι ὡς μέλη τῇ κεφαλῇ τῷ Χριστῷ. Οθεν ἐπείπερ οὐδεὶς τῶν τῆς σαρκὸς δε σμίων ὡς ἀληθῶς ἄξιος οἰκονόμος τῶν τοιούτων υπερφυῶν μυστηρίων ἂν εὑρεθείη· καὶ γὰρ καὶ τοῖς ἀγγέλοις αὐτοῖς ἐπιθυμητὰ τὰ τοιαῦτα καὶ φρικτό καθεστήκει; τῆς γοῦν ἐνδεχομένης καθαρά τητος τοῖς ἀνθρώποις καταφρονεῖν τε καὶ ἀναβάλο λεσθαι, καὶ μὴ σπεύδειν ὅση δύναμις τὴν ἐπὶ γῆς τοῦ Σωτῆρος πολιτείας μιμεῖσθαι, πολλές άγνωμος σύνης ἂν εἴη καὶ τῶν θείων καταφρονήσεως, καὶ διὰ τοῦτο κολάσεως ἄξιον ἀφορήτου. Ο γὰρ ἐδόθη πολύ, πολὺ καὶ ἀπαιτηθήσεται. Καίτοι ἡ τῶν Εβραίων πάλαι ἱερωσύνη τύπος ὑπῆρχε καὶ ἴνδαλμα τῆς καθ' ἡμᾶς ταύτης ὑψηλῆς τε καὶ οὐρανίου· καὶ γὰρ αἵμασι καὶ σφαγαίς μόνον ζώων ἀλόγων ἐξῆν ταύτῃ καθαίρειν οὐ τῆς ψυχῆς, ἀλλὰ τοῦ σώματος μολυσμούς καὶ κηλίδας. Καὶ ὡς ἔπος εἰπεῖν, πάντα τὰ τελούμενα δι' αὐτῆς σκιὰν εἶχε, κατὰ τὸν θεῖον Απόστολον, τῶν μελλόντων ἀγαθῶν τοσοῦτον τῶν ἡμετέρων ἐνδέουσαν, ὁπόσον γῆ πρὸς τὸν οὐρανόν. Καὶ διὰ τοῦτο πρὸς τὸ διάφορον τῆς ἡμῶν τε κἀκείνων Ιερωσύνης τῶν ἱερέων ἡμῶν τε κἀκείνων ἀναλόγως διαφερόντων ήγουν ὅσον ἀγγέλων ἄνθρωποι, ὅμως Ναδάβ τις καὶ ᾿Αβιούδ υἱοὶ 'Ααρών ὄντες καὶ ἱερεῖς, ἄθεσμόν τί ποτε διαπεπραχότες (ἀλλοτρίῳ γὰρ πυρί θυμιαν ἐπεχείρουν παρανόμως Θεῷ) παραπόδας δίκας τῆς παρανομίας εἰσπράττονται, παρανάλωμα του πυρὸς ἐκείνου γεγονότες αθρόον, καὶ οὐδ᾽ Ααρών ήρκεσε προς σωτηρίαν αὐτοῖς ὁ πατήρ. Ἀλλὰ τί χρὴ περὶ τούτων λέγειν, ὅπου γε καὶ Ααρὼν αὐτὸς, ὁ θεόκριτος καὶ πρῶτος παρ' ἐκείνοις ἀρχιερεύς· ὁ γὰρ Μωϋσέως παρὰ Θεῷ δεύτερος· μικρόν τι προσκεκρουκὼς τῷ Θεῷ τῆς ζωῆς ἐλεεινῶς ἀποῤῥήγνυται, μηδὲ Μωσέως τοῦ ἀδελφοῦ δυνηθέντος ἐξ ελέσθαι τοῦτον τῆς τιμωρίας; Τί δὲ Ἡλεὶ μετὰ ταῦτα ὁ ἱερεύς; καίτοι καθ᾿ ἑαυτὸν ἀγαθὸς ὑπάρχων
THEOPHANIS EPISCOPI NIC.ENI
tamen minime dignum opus faceret, quo tanti Θεοῦ δύναμιν δέξασθαι καὶ ἀξίαν, καὶ δημιουργὸν
muneris gratiam compensaret. At sacerdotis opera
majora tis multo, ac sine ulla comparatione prestantiora esse, ostensum est. Qualem igitur esse
deceat eum qui sacerdotii gratiam accepit, quam
divinum ac pene coelestem, hinc perpendere licet.
Christi certe esse debet perfectissimus imitator,
illiusque in carne primi pontificis atque horum
sacrorum sacerdotis et initiatoris sequi vestigia.
Quocirca baud erraret aliquis, o dilecti, si diceret
sacerdotium esse Dei effectricem virtutem, vel
divinam scientiam pro fine habentem, ut hominem
efficiat deum secundum gratiam, conformem vero
imagini Filii Dei secundum naturam, idque per
signa quædam tanquam per instrumenta, panem
vero et viņum aqua commistum in corpus, et salguinem Dominicum transmutet, renatosque homines per baptismum capiti Christo ut membra conglutinet. Quare cum nemo carnis vinculis detentus
vere dignus administrator horum supernaturalium
mysteriorum inveniri possit etenim et angelis
ipais et desiderabilia hæc suut et formidanda),
puritatem saltem, quam acquirere hominibus datur,
contemnere, aut rejicere, nec pro viribus conari
Salvatoris in terris vitæ institutum imitandum
sibi proponere, id certe ingrati erit animi divinarumque rerum contemptoris, ideoque intolerabili
supplicio dignum. Cui namque datum est multum,
multum etiam exigetur ab eo. Ac vetus nimirum
illud Hebraeorum sacerdotium figura erat et imago
nostri hujus sublimis atque cœlestis; sanguinibus -
enim et animalium tantum occisionibus licebat
illi, non animae, sed corporis maculas et inquinamenta purgare. Ut enim uno verbo dicam, omnia
quæ per illud fiebant, umbra erant, ut divinus ait
Apostolus ", futurorum bonorum, nostris rebus
taulo inferior, quantum abest a coelo terra. Ideo
pro nostri eorumque sacerdotii diversitate, cum
sacerdotes item nostri et illorum pro rata portione
differant (quantum certe ab angelis homines absunt),
tamen Nadal quidam et Abiud filii, Aaronis, sacerdotesque, cum nefarium quoddam opus perpetrassent, igue alieno adolere thus Deo aggressi, vioJatæ legis poenas absque mora luerunt", ab eodem
igne illico combusti; quibus nec pater Aaron pothit opitulari. Quid vero opus est pluribus 85
quando et ipse Aaron a Deo electus, et primus
apud illos pontifex, apud Deum vero secundus post
Moysem, cum leviter Deum offendisset, miserabiliter vila privatus est, nec fratre quidem Moyse
illum e supplicio liberare valente 86? Quid vero
deinde Heli sacerdos? Licet ille bonus in se esset
et irreprehensibilis, propter solam suorum filiorum
iniquitatem diro mortis genere vitam finivit;
atque certe illos verbis sæpe corripuerat, tametsi
non severe et graviter, ut oportuerat, castigarat.
Si igitur delinquentes illi qui sub legis umbra
• Coloss. 11, 17. s Levit. x, 1 seqq.
ἕτερον εἶναι μετὰ Θεὸν, πάντως εἰ μυριάκις ἐνῆν
αὐτῷ καθ᾿ ἑκάστην ὑπὲρ Χριστοῦ ἀποθνήσκειν,
οὐκ ἂν ἐπάξιον ἔργον εἰς ἀνταπόδοσιν τῆς δωρεᾶς ταύτης εἰργάσατο. ᾿Αλλὰ τὰ παρὰ τοῦ ἱε
ρέως τελούμενα μείζω τῶν τοιούτων ἔργων πολλῷ
καὶ ἀσυγκρίτῳ τῷ μέτρῳ δεδεικται εἶναι. Ὁποῖον
οὖν δεῖ τὸν τὴν χάριν τῆς ἱερωσύνης δεξάμενον
θεῖόν τινα καὶ ὑπερφυή εἶναι, πάρεστιν ἐντεῦθεν
λογίζεσθαι, πάντως τοῦ Χριστοῦ μιμητὴν ἀκριβέ.
στατον, καὶ τῆς ἐν σαρκὶ πολιτείας ἐκείνου κατ'
ἴχνος ἑπόμενον, τοῦ πρώτου ἀρχιερέως καὶ ἱερουρ
γοῦ, τῶν τοιούτων καὶ τελετάρχου. Οθεν οὐκ ἄν
τις ἁμάρτοι τὴν ἱερωσύνην, ἀγαπητοί, δημιουρ
γικὴν εἰπὼν δύναμιν τοῦ Θεοῦ, ἡ ἐπιστήμην θείαν,
τέλος ἔχουσαν τὸ διά τινων συμβόλων ὥσπερ ἐργά
νων, θεὸν μὲν κατὰ χάριν τὸν ἄνθρωπον ἀπεργά
ζεσθαι καὶ σύμμορφον τῆς εἰκόνος τοῦ κατὰ φύσ
σιν Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, τὸν δ᾽ ἄρτον καὶ οἶνον ὕδατι
κεκερασμένον, εἰς σῶμα καὶ αἷμα μεταβάλλειν Δε
σπιτικὸν, καὶ τοὺς ἀναγεννηθέντας ἀνθρώπους διὰ
βαπτίσματος προσαρμόσαι ὡς μέλη τῇ κεφαλῇ τῷ
Χριστῷ. Οθεν ἐπείπερ οὐδεὶς τῶν τῆς σαρκὸς δε
σμίων ὡς ἀληθῶς ἄξιος οἰκονόμος τῶν τοιούτων
υπερφυῶν μυστηρίων ἂν εὑρεθείη· καὶ γὰρ καὶ
τοῖς ἀγγέλοις αὐτοῖς ἐπιθυμητὰ τὰ τοιαῦτα καὶ
φρικτό καθεστήκει; τῆς γοῦν ἐνδεχομένης καθαρά
τητος τοῖς ἀνθρώποις καταφρονεῖν τε καὶ ἀναβάλο
λεσθαι, καὶ μὴ σπεύδειν ὅση δύναμις τὴν ἐπὶ γῆς
τοῦ Σωτῆρος πολιτείας μιμεῖσθαι, πολλές άγνωμος
σύνης ἂν εἴη καὶ τῶν θείων καταφρονήσεως, καὶ διὰ
τοῦτο κολάσεως ἄξιον ἀφορήτου. Ο γὰρ ἐδόθη πολύ,
πολὺ καὶ ἀπαιτηθήσεται. Καίτοι ἡ τῶν Εβραίων
πάλαι ἱερωσύνη τύπος ὑπῆρχε καὶ ἴνδαλμα τῆς
καθ' ἡμᾶς ταύτης ὑψηλῆς τε καὶ οὐρανίου· καὶ γὰρ
αἵμασι καὶ σφαγαίς μόνον ζώων ἀλόγων ἐξῆν
ταύτῃ καθαίρειν οὐ τῆς ψυχῆς, ἀλλὰ τοῦ σώματος
μολυσμούς καὶ κηλίδας. Καὶ ὡς ἔπος εἰπεῖν, πάντα
τὰ τελούμενα δι' αὐτῆς σκιὰν εἶχε, κατὰ τὸν θεῖον
Απόστολον, τῶν μελλόντων ἀγαθῶν τοσοῦτον τῶν
ἡμετέρων ἐνδέουσαν, ὁπόσον γῆ πρὸς τὸν οὐρανόν.
Καὶ διὰ τοῦτο πρὸς τὸ διάφορον τῆς ἡμῶν τε κἀκείνων
Ιερωσύνης τῶν ἱερέων ἡμῶν τε κἀκείνων ἀναλόγως
διαφερόντων ήγουν ὅσον ἀγγέλων ἄνθρωποι, ὅμως
Ναδάβ τις καὶ ᾿Αβιούδ υἱοὶ 'Ααρών ὄντες καὶ ἱερεῖς,
ἄθεσμόν τί ποτε διαπεπραχότες (ἀλλοτρίῳ γὰρ πυρί
θυμιαν ἐπεχείρουν παρανόμως Θεῷ) παραπόδας δίκας
τῆς παρανομίας εἰσπράττονται, παρανάλωμα του
πυρὸς ἐκείνου γεγονότες αθρόον, καὶ οὐδ᾽ Ααρών
ήρκεσε προς σωτηρίαν αὐτοῖς ὁ πατήρ. Ἀλλὰ τί
χρὴ περὶ τούτων λέγειν, ὅπου γε καὶ Ααρὼν αὐτὸς,
ὁ θεόκριτος καὶ πρῶτος παρ' ἐκείνοις ἀρχιερεύς· ὁ
γὰρ Μωϋσέως παρὰ Θεῷ δεύτερος· μικρόν τι προσκεκρουκὼς τῷ Θεῷ τῆς ζωῆς ἐλεεινῶς ἀποῤῥήγνυται, μηδὲ Μωσέως τοῦ ἀδελφοῦ δυνηθέντος ἐξ
ελέσθαι τοῦτον τῆς τιμωρίας; Τί δὲ Ἡλεὶ μετὰ
ταῦτα ὁ ἱερεύς; καίτοι καθ᾿ ἑαυτὸν ἀγαθὸς ὑπάρχων
* Num. xx,
4 seqq. * ] Reg. xxxiv, 1 seqq.
col. 341–342page 32 of 38
PG 150:341καὶ ἄμεμπτος, διὰ τὴν τῶν παίδων μόνον παρανομίαν δεινῷ θανάτῳ καταστρέφει τὸν βίον· καίτοιγε πολλάκις λόγοις ἐπιτιμίας τῶν παίδων ἁπτόμενος εἰ καὶ μὴ σφοδρῶς καὶ ὡς ἐχρῆν ἐπιπλήττων. Εἰ οὖν ἐκείνοις τῇ σκιᾷ παρακαθημένοις τοῦ νόμου, καὶ νηπίων τὴν πνευματικὴν ἡλικίαν διδασκάλοις ὑπάρ χουσι καὶ μυσταγωγοῖς, τοιαῦτα φοβερὰ καὶ ἀναπόδραστά παρανομοῦσι τὰ ἐπιτίμια, ὁποῖα ἂν εἶεν, ἀγαπητοί, τοῖς τελεσιουργοῖς τῶν ὑπερφυῶν μυστηρίων, καὶ τοῖς ἀγγέλων συλλειτουργοῖς, καὶ Θεοῦ συνεργοῖς, καὶ τῷ τῆς υἱοθεσίας πνεύματι τελείους τὴν κατὰ Χριστὸν ἡλικίαν ἀναδείκνυσι τοὺς ὑπ' αὐτῶν τελουμένους, μὴ τὸ θεουργὸν τῆς ἱερωσύνης χρίσμα τηροῦσι καθαρὸν καὶ ἀκίβδηλον ὡς ἐνῆν, Ὅσον γὰρ τὸ διάφορον κατ' ἀξίαν τῆς νομικῆς ο ἱερωσύνης πρὸς τὴν κατὰ Χριστὸν, τοσοῦτον ἡ καθαρότης τε καὶ ἀκρίβεια τοῦ βίου ἐν ἑκατέροις ἀνα λόγως ἀπαιτηθήσεται. Διὸ καὶ ἡ Σωτὴρ ἡμῶν ἔλεγεν· Ἐὰν μὴ περισσεύσῃ δικαιοσύνη ὑμῶν πλέον τῶν Γραμματέων καὶ Φαρισαίων, οὐ μὴ εἰσέλθητε εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν. η'. Διὰ τοῦτο προσεκτέον, ἀγαπητοί, καὶ τηρητέον ἕκαστον τὸ ἑαυτοῦ σκεῦος, ὡς ὁ θεῖος Παυλός φησιν, ἐν ἁγιασμῷ, μᾶλλον δὲ τὸ τοῦ Θεοῦ σκεῦος. Μὴ γὰρ οὐκ ἔστιν ἡ τοῦ ἱερέως χεὶρ θεία λαδὶς ἁπτομένη τοῦ Δεσποτικοῦ σώματος; "Η μὴ τὸ στόμα καὶ ὅλον τὸ σῶμα ποτήριον ἱερὸν δεχόμενον τὸ τοῦ Χριστοῦ σῶμα καὶ αἷμα, πολλῷ τιμιώτερον τῶν ἀψύχων τού των λαβίδων καὶ ποτηρίων; ὅσῳ τὸ αὐτὸ καὶ σκεῦος καὶ μέλος ἐκ μέρους τοῦ ὑποδεχομένου καὶ δεσποτικοῦ σώματος γίνεται; Ειπέ μοι οὖν πρὸς Θεοῦ Εἴ τις τὰ ἱερὰ ταῦτα καὶ ἅγια σκεύη, τὴν θείαν λέγω λαβίδα καὶ τὸ ποτήριον τολμηρᾷ γνώμῃ μολύναι καὶ ὁπσοῦν ἐπιχειρήσειεν ἀκάθαρτόν τι καὶ μικρὸν αὐτοῖς ἐμβαλών, οὐκ ἂν ἀσεβείας καὶ τῆς ἐσχάτης παρανομίας αὐτὸν ἐγραψάμεθα, καὶ μυρίων θανάτων ἐκρί να μεν ἄξιον, τολμηρῶς καὶ ἀθέως τὰ ἱερώτατα καθυβρίσαντα; Ο τὸ θειότατον ἄρα τῆς ἱερωσύνης σκεῦος, τὸ τῷ θείῳ κεχρυσωμένον Πνεύματι, τὸ πολλῷ τῶν ἀψύχων ἱερῶν ὡς εἴρηται τιμιώτερον ὡς καὶ Χριστοῦ μέλος, καταμιαίνων μολυσμοῖς ἄλλοτε ἄλλοις, πόσης ἂν εἴη κολάσεως άξιος; Καί τοι γε δ θεῖος ἀπόστολος Παῦλος οὐ μόνον περὶ τῶν ἱερέων, ἀλλὰ περὶ πάντων ἁπλῶς πιστῶν τοιαῦτα φοβερῶς ἀπειλεῖ· Οὐκ οἴδατε γὰρ, φησὶν, δτι ναὸς τοῦ Θεοῦ ἐστε, καὶ τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ οἰκεῖ ἐν ὑμῖν; Εἴ τις τὸν ναὸν τοῦ Θεοῦ φθείρει, φθερεί τοῦτον ὁ Θεός. θ. Διὰ τοῦτο τὰς μὲν ἱερατικὰς χεῖρας, θείας λαβίδας οὗτας, ὡς εἴρηται, χρή καθαρεύειν πάσης μὲν κλοπής, πάσης δ᾽ ἁρπαγῆς καὶ πλεονεξίας· μηδὲ τῷ θυμῷ τῇ τῇ ἐπιθυμίᾳ ἐξυπηρετουμένας, κακῶς ἅπτεσθαι ν, 20. λαβίδα, λογχὴν
EPISTOLA III:
καὶ ἄμεμπτος, διὰ τὴν τῶν παίδων μόνον παρανο- erant, et hominum adhuc spiritali ælate infantium
μίαν δεινῷ θανάτῳ καταστρέφει τὸν βίον· καίτοιγε magistri et præceptores, tam horrendis inevitabiliπολλάκις λόγοις ἐπιτιμίας τῶν παίδων ἁπτόμενος εἰ
καὶ μὴ σφοδρῶς καὶ ὡς ἐχρῆν ἐπιπλήττων. Εἰ οὖν
ἐκείνοις τῇ σκιᾷ παρακαθημένοις τοῦ νόμου, καὶ
νηπίων τὴν πνευματικὴν ἡλικίαν διδασκάλοις ὑπάρ
χουσι καὶ μυσταγωγοῖς, τοιαῦτα φοβερὰ καὶ ἀναπό
δραστα παρανομοῦσι τὰ ἐπιτίμια, ὁποῖα ἂν εἶεν,
ἀγαπητοί, τοῖς τελεσιουργοῖς τῶν ὑπερφυῶν μυστη
ρίων, καὶ τοῖς ἀγγέλων συλλειτουργοῖς, καὶ Θεοῦ
συνεργοῖς, καὶ τῷ τῆς υἱοθεσίας πνεύματι τελείους
τὴν κατὰ Χριστὸν ἡλικίαν ἀναδείκνυσι τοὺς ὑπ'
αὐτῶν τελουμένους, μὴ τὸ θεουργὸν τῆς ἱερωσύνης
χρίσμα τηροῦσι καθαρὸν καὶ ἀκίβδηλον ὡς ἐνῆν,
Ὅσον γὰρ τὸ διάφορον κατ' ἀξίαν τῆς νομικῆς
busque poenis multati sunt, quæ tandem, ο dilecti,
manent supplicia supernaturalium sacramentorum
ministros, augelorum conservos, Dei cooperatores,
quique eos quos mysteriis initiant, per adoptionis
spiritum perfectos secundum Christi ætatem efticiunt, nisi deificam illam sacerdotii unctionem,
quantum fieri potest puram et incorruptam servaverint? Quanta est enim legalis et Christiani sacerdotii differentia, tanta in utroque vitæ puritas et
excellentia proportione respondens exigetur. Ideo
et Salvator noster dicebat: Nisi abundaverit justitia vestra plusquam Scribarum et Pharisæorum,
non intrabitis in regnum cœlorum **.
ἱερωσύνης πρὸς τὴν κατὰ Χριστὸν, τοσοῦτον ἡ καθαρότης τε καὶ ἀκρίβεια τοῦ βίου ἐν ἑκατέροις ἀναλόγως ἀπαιτηθήσεται. Διὸ καὶ ἡ Σωτὴρ ἡμῶν ἔλεγεν· Ἐὰν μὴ περισσεύσῃ δικαιοσύνη ὑμῶν πλέον
τῶν Γραμματέων καὶ Φαρισαίων, οὐ μὴ εἰσέλθητε εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν.
η'. Διὰ τοῦτο προσεκτέον, ἀγαπητοί, καὶ τηρητέον
ἕκαστον τὸ ἑαυτοῦ σκεῦος, ὡς ὁ θεῖος Παυλός φησιν,
ἐν ἁγιασμῷ, μᾶλλον δὲ τὸ τοῦ Θεοῦ σκεῦος. Μὴ γὰρ
οὐκ ἔστιν ἡ τοῦ ἱερέως χεὶρ θεία λαδὶς ἁπτομένη
τοῦ Δεσποτικοῦ σώματος; "Η μὴ τὸ στόμα καὶ ὅλον
τὸ σῶμα ποτήριον ἱερὸν δεχόμενον τὸ τοῦ Χριστοῦ
σῶμα καὶ αἷμα, πολλῷ τιμιώτερον τῶν ἀψύχων τούτων λαβίδων καὶ ποτηρίων; ὅσῳ τὸ αὐτὸ καὶ σκεῦος
καὶ μέλος ἐκ μέρους τοῦ ὑποδεχομένου καὶ Δεσπο
τικοῦ σώματος γίνεται; Ειπέ μοι οὖν πρὸς Θεοῦ·
Εἴ τις τὰ ἱερὰ ταῦτα καὶ ἅγια σκεύη, τὴν θείαν λέγω
λαβίδα καὶ τὸ ποτήριον τολμηρᾷ γνώμῃ μολύναι καὶ
ὁπσοῦν ἐπιχειρήσειεν ἀκάθαρτόν τι καὶ μικρὸν αὐτοῖς
ἐμβαλών, οὐκ ἂν ἀσεβείας καὶ τῆς ἐσχάτης παρανο
μίας αὐτὸν ἐγραψάμεθα, καὶ μυρίων θανάτων ἐκρίνα μεν ἄξιον, τολμηρῶς καὶ ἀθέως τὰ ἱερώτατα
καθυβρίσαντα; Ο τὸ θειότατον ἄρα τῆς ἱερωσύνης
σκεῦος, τὸ τῷ θείῳ κεχρυσωμένον Πνεύματι, τὸ
πολλῷ τῶν ἀψύχων ἱερῶν ὡς εἴρηται τιμιώτερον ὡς
καὶ Χριστοῦ μέλος, καταμιαίνων μολυσμοῖς ἄλλοτε
ἄλλοις, πόσης ἂν εἴη κολάσεως άξιος; Καί τοι γε δ
θεῖος ἀπόστολος Παῦλος οὐ μόνον περὶ τῶν ἱερέων,
ἀλλὰ περὶ πάντων ἁπλῶς πιστῶν τοιαῦτα φοβερῶς
ἀπειλεῖ· Οὐκ οἴδατε γὰρ, φησὶν, δτι ναὸς τοῦ
Θεοῦ ἐστε, καὶ τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ οἰκεῖ ἐν
ὑμῖν; Εἴ τις τὸν ναὸν τοῦ Θεοῦ φθείρει, φθερεί
τοῦτον ὁ Θεός.
θ. Διὰ τοῦτο τὰς μὲν ἱερατικὰς χεῖρας, θείας λαβίδας
οὗτας, ὡς εἴρηται, χρή καθαρεύειν πάσης μὲν κλοπής,
8. Quapropter et incumbanius, o dilecti, et suum
quisque vas, ut ait beatus Paulus, in sanctificatione
studeat conservare, imo potius Dei vas 88. An vero
sacerdotis manus non est sacer quidam forceps Dominicum corpus pertingens? Nonne os et totum corpus est quidam sacer calix, continens Christi corpus
et sanguinem, multo honorabilius ipsis inanimis forcipibus et poculis, cum idem et vas, et membrum
aliqua ex parte suscepti Dominici corporis fìat? Die
ergo mihi per Deum, si quis sacrosancta hæc vasa,
divinum, inquam, forcipem et calicem audaci
animo coinquinasset, et impuram rem quampiam
atque immundam ausus fuisset in illa infundere,
nonne hunc impietatis extremique sceleris accusa -
remus, dignumque judicaremus, qui mille mortibus lueret pœnas quod insolenter et impie res sacratissimas violasset? Qui ergo sanctissimum sacerdotii vas, quod est sancto Spiritu deauratum,
quodque multo est honorabilius, uti diximus, inanimis sacris, quippe quod est Christi membruin,
variis maculis diversimode inquinat, quo supplicio
dignus erit? Atqui certe beatus apostolus Paulus
non solum sacerdotibus, sed in universum omnibus
fidelibus, hæc cadem formidabiliter interminatur:
Nescitis enim, ait, quod Dei templum estis, et Spiritus Dei habitat in vobis? Si quis templum Dei corrumpit, corrumpet hunc Deus 59
9. Ideo sacerdotales manus, quæ sacri forcipes
sunt, ut dictum est, oportet puras esse ab omni
πάσης δ᾽ ἁρπαγῆς καὶ πλεονεξίας· μηδὲ τῷ θυμῷ furto, ab omni rapina improbaque cupiditate boτῇ τῇ ἐπιθυμίᾳ ἐξυπηρετουμένας, κακῶς ἅπτεσθαι
* Matth.
ν, 20.
** I Thess. iv, 4. " 1 Cor. 111, 16.
12) Forcipen. Uiuntur Græci iustrumento quodam tum ad extrahendas e calice corporis particulas,
tum ad subministrandam Eucharistiam populo, sub
utraque specie communicanti; illius forma est ad ligulæ similitudinem, ita ut intinctum sanguine corpus
capere et retinere possit, vocantque illl hunc λαβίδα,
ut el noster. Quæ quidem vox nova videtur, non enim
in antiquis Patribus eam reperiri crediderim. Chrysonorum alienorum, neque inservientes ire, aut destomus λογχὴν lanceolam vocare videtur, si modo
de hoc intelligit, et non de illa, qua ante sacrificium
panis fermentatus in particulas postea consecrandas scinditur, quæ nunc formam habet cultri, fitque hoc in parvula quadam mensa, quam ipsi prothesin vocant. Verba Chrysostomi, in principio
Liturgia sunt, Et incidens lanceola signaculum panis
in quatuor partes in fiquram crucis.
col. 343–344page 33 of 38
PG 150:343σαρκῶν ὧν οὐ θέμις, τουτέστι μήτε δημίων δίκην χρῆσθαι ταύταις κατὰ τῶν ἀδελφῶν, ἰατρικὴν μᾶλλον χάριν ἐχούσαις παρὰ Θεοῦ εἰς θεραπείαν ψυχών, μήτε δι' ἡδονὴν ἀκόλαστον ἐκτείνειν ταύτας εἰς ἀφὴν ἀποτρόπαιον, τοῦ Κυρίου τὸν θάνατον ἀγγελ λούσας διὰ τῆς φρικτῆς καὶ ἀνεκδιηγήτου ιερουργίας καὶ διὰ τοῦτο νεκρὰς καὶ ταύτας καὶ ἀκινήτους ὀφειλούσας ὑπάρχειν πρὸς πᾶσαν αἰσχρὰν ἡδονὴν, ἀλλὰ πρὸς πᾶσαν ἀγαθὴν ἐργασίαν, μᾶλλον πρόχειρον ὑπάρχειν καὶ πρόθυμον· καὶ διὰ τοῦτο πρὸς Θεὸν μὲν αἴρειν ταύτας ὁσίας ἐν παντὶ τόπῳ χωρὶς ὀργῆς καὶ διαλογισμῶν εὐχόμενον ὑπέρ τε τῶν ἰδίων ἁμαρτημάτων καὶ τῶν τοῦ λαοῦ ἀγνοημάτων μεσίτης γὰρ Θεοῦ καὶ ἀνθρώπων καθέστηκε· πρὸς δὲ τοὺς ἀνθρώπους ἐκτείνειν εἰς βοήθειαν μὲν καταπονουμένων, ἐπίσκεψιν δὲ ἀσθενούντων, μετά πάσης. πόσης. Λόγος σαπρός, δοσιν δὲ καὶ χορηγίαν τῶν δεομένων. Ταῦτα γὰρ καθαίρειν τὰς ἱερατικὰς οἶδε χεῖρας ὑσσώπου παντός βέλτιον. Καί το: ἀνίπτοις καὶ ῥερυπωμέναις χερσίν οὐδεὶς ἂν ἀνάσχοιτο τῶν ἱερέων ποτε τῶν θείων ἅψασθαι μυστηρίων, ἕως ἂν ὕδατι ταύτας καλῶς ἀπονίψηται, οὐ πολλῷ οὖν μᾶλλον τοῖς εἰρημένοις ἀγαθοῖς καθαίρειν ταύτας διὰ σπουδῆς τίθεσθαι χρή; οὐ ῥύπον σαρκὸς, οὐδὲ τὴν ἐπιφάνειαν ταύτης δυναμένοις μόνον ἐκπλύνειν, ἀλλὰ τὰ βάθη τῆς ψυχῆς, χιόνος λαμπρότερον ἀποφαίνειν. Καὶ γὰρ τὰς ἐμψύχους καὶ ἱερατικὰς θείας λαβίδας, οὕτω καθαρτέον, ἀγαπητοὶ, καὶ οὕτω τοῖς ἱεροῖς προσακτέον. Εἰ γὰρ Οζᾶν ἐκεῖνος τῆς σκιώδους καὶ τυπικῆς κιβωτοῦ μόνον αψάμενος, ὡς οὐ θέμις, ἀπώλετο παραχρῆμα, μετά πόσης εὐλαβείας καὶ φόβου καὶ συστολῆς τοῖς ἀρχετύποις καὶ οὐρανίοις προσέρχεσθαι δέον καὶ προσεγγίζειν; Τί δὲ τὸ δεκτικὸν τοῦ θείου σώματός τε καὶ αἵματος τοῦ Σωτῆρος ποτήριον, τὸ στόμα λέγω τοῦ ἱερέως, καθαίρειν χρή; Καλέν γὰρ, καὶ τὰ μολύνοντα, καὶ καθαίρειν πάλιν τοῦτε δυνάμενα προθέντας εἰς μέσον καὶ δῆλα πεποιηκότας, τῶν μὲν ἀπέχεσθαι πάσῃ σπουδῇ παραινεῖν, τῶν δὲ μεταποιεῖσθαι προθύμως. Ακαθαρσία μὲν οὖν στόματος ἂν εἴη βλασφημία καὶ εἰς Θεὸν ἀχαριστίας βήματα, ἐξ ἀγνωμοσύνης πολλῆς καὶ μικροψυχίας διά τινα πειρασμὸν ἀδίκως αναπεμπόμενα· ἔτι ὅρκος καὶ πολλῷ πλέον ἐπιορκία, ἄρνησις ἄντικρυς οὖσα Θεοῦ. Ωσαύτως ψεῦδος τὸ τοῦ πονηροῦ πονη ρότατον γέννημα τὸ τῆς ἀρχαίας αἴτιον ἀπωλεία, τὸ δέλεαρ τῆς προπατορικῆς ἁμαρτίας καὶ τοῦ θανάτου, καὶ πᾶσι τοῖς χρωμένοις ἀπώλεια. Ἀπολεῖς γὰρ φησί, πάντας τοὺς λαλοῦντας τὸ ψεῦδος. Πρὸς δὲ τούτοις καταλαλιά, καὶ ὕβρις, καὶ λοιδωρία, τὰ τῆς πικρᾶς ρίζης, τῆς μισανθρωπίας φημί, πικρότατα ὄντως βλαστήματα· οὐ μόνον δὲ, ἀλλὰ καὶ αἰσχρότης καὶ μωρολογία καὶ εὐτραπελία τὰ οὐκ ἀνήκοντα, καὶ κραυγὴ καὶ λόγος σαπρὸς, ἐπεὶ καὶ τούτων καὶ τῶν τοιούτων ἁπάντων ὁ θεῖος Απόστολος ἀπέχεσθαι ιν, Πᾶς λόγος σαπρὸς ἐκ τοῦ στόματος ὑμῶν μὴ ἐκπορευέσθω,
THEOPHANIS EPISCOPI NIC.ENT
siderio male langendi carnes, quas nefas est, id est σαρκῶν ὧν οὐ θέμις, τουτέστι μήτε δημίων δίκην
χρῆσθαι ταύταις κατὰ τῶν ἀδελφῶν, ἰατρικὴν μᾶλλον
χάριν ἐχούσαις παρὰ Θεοῦ εἰς θεραπείαν ψυχών,
μήτε δι' ἡδονὴν ἀκόλαστον ἐκτείνειν ταύτας εἰς
ἀφὴν ἀποτρόπαιον, τοῦ Κυρίου τὸν θάνατον ἀγγελλούσας διὰ τῆς φρικτῆς καὶ ἀνεκδιηγήτου ιερουργίας
καὶ διὰ τοῦτο νεκρὰς καὶ ταύτας καὶ ἀκινήτους
ὀφειλούσας ὑπάρχειν πρὸς πᾶσαν αἰσχρὰν ἡδονὴν,
ἀλλὰ πρὸς πᾶσαν ἀγαθὴν ἐργασίαν, μᾶλλον πρόχει
ρον ὑπάρχειν καὶ πρόθυμον· καὶ διὰ τοῦτο πρὸς
Θεὸν μὲν αἴρειν ταύτας ὁσίας ἐν παντὶ τόπῳ χωρὶς
ὀργῆς καὶ διαλογισμῶν εὐχόμενον ὑπέρ τε τῶν ἰδίων
ἁμαρτημάτων καὶ τῶν τοῦ λαοῦ ἀγνοημάτων
μεσίτης γὰρ Θεοῦ καὶ ἀνθρώπων καθέστηκε· πρὸς
δὲ τοὺς ἀνθρώπους ἐκτείνειν εἰς βοήθειαν μὲν
manibus adversus fratres tanquam lictoribus utendi, imo potius, ut babentibus a Deo medicinalem
gratiam in medelam animarum. Sed nec decet libidinosæ voluptatis causa extendere eas in exsecrandum factum; eas, inquam, quæ mortem Domini per
formidabile hoc et inenarrabile sacrificium aununtiant, atque ideo mortuæ immobilesque esse debent
ad pmnem obscenam voluptatem, contra vero ad
omne opus bonum promptæ ac paratæ. Sacerdotem
itaque qui pro peccatis suis et populi erroribus
(mediator enim est Dei et hominum) deprecatur,
tollere ubique eas ad Deum oportet innocentes, al
`ira et disceptationibus vacuas, erga homines vero
illas extendere, ad afflictos quidem juvandos, ad
agrotos visendos, ad sublevandos egentes. Haec καταπονουμένων, ἐπίσκεψιν δὲ ἀσθενούντων, μετάenim sacerdotales manus multo melius expurgare
solent, quam lyssopi omnes. Εt illolis certe immundisque manibus nullus unquam sacerdos sacra
mysteria attingere audeat, nisi prius aqua bene
illas terserit nonne igitur illas prædictis bonis
studiose emundare multo magis oportet? Hæc enim
non carnis sordes aut superficiem ejus tantum
emundant, sed intima animæ nive candidiora efliciunt. Hosce igitur animalos el sacerdotales forcipes, o dilecti, purgare opus est, atque ita demum
sacris mysteriis admovere. Si enim Oza ille **
cum tetigisset (quod non licebat) arcam, quæ umbra tantum et figura erat, periit, quarita cum
reverentia et timore atque demissione animi accedere oportet ad exemplaria ac cœlestia et illis appropinquare? Quid porro calix qui divinum corpus
et sanguinem excipit Salvatoris; os, inquam, sacerdotis, qua tandem ratione expiandum est? Sed
operæ pretium erit et ea quæ inficiunt, et rursus
que purgare possunt, in medium proferre, eaque
omnibus patefacere, ut ab illis omni studio abstinendum, hæc vero alacriter atque avide arripienda esse moneamus. Immunditia ergo oris est blasphemia, et ingrati animi verba in Deum impie
prolata ex nimia perfidia et in tentationibus pusillanimitate; jusjurandum etiam, et multo magis perjurium, quod manifesta est Dei abnegatio. Similiter
mendacium pessimus diaboli fetus, antiquæ causa
perlitionis, esca peccati et mortis primorum parentum, omniumque qui illo utuutur perditio: Perdes enim, inquit, omnes qui loquuntur mendacium "1.
Ad hoc autem obtrectatio, injuria, convicium,
quæ radicis amara humana, scilicet inimicitiæ,
amarissima sunt profecto germina, sed et obscenitas, stultiloquium, scurrilitas, quæ ad rem non
pertinent, clamor et malus sermo Nam ut ab
his aliisque hujusmodi rebus abstineamus sacer
nos hortatur Apostolus “. Et jure quidem: si enim
[ Reg. vi, 1 seq.
61 Psal. v, 7. • Ephes. 19,
Quanta. Vaticanus πάσης. Messanensis πόσης.
Malus sermo. Λόγος σαπρός, verbum putridumn
sonat, sed nos retinuimus Latinam_vulgatam, quæ
verba, illa Apostoli, ad quæ allusit Theophanes, ad
δοσιν δὲ καὶ χορηγίαν τῶν δεομένων. Ταῦτα γὰρ
καθαίρειν τὰς ἱερατικὰς οἶδε χεῖρας ὑσσώπου παντός
βέλτιον. Καί το: ἀνίπτοις καὶ ῥερυπωμέναις χερσίν
οὐδεὶς ἂν ἀνάσχοιτο τῶν ἱερέων ποτε τῶν θείων
ἅψασθαι μυστηρίων, ἕως ἂν ὕδατι ταύτας καλῶς
ἀπονίψηται, οὐ πολλῷ οὖν μᾶλλον τοῖς εἰρημένοις
ἀγαθοῖς καθαίρειν ταύτας διὰ σπουδῆς τίθεσθαι
χρή; οὐ ῥύπον σαρκὸς, οὐδὲ τὴν ἐπιφάνειαν ταύτης
δυναμένοις μόνον ἐκπλύνειν, ἀλλὰ τὰ βάθη τῆς
ψυχῆς, χιόνος λαμπρότερον ἀποφαίνειν. Καὶ γὰρ τὰς
ἐμψύχους καὶ ἱερατικὰς θείας λαβίδας, οὕτω καθαρ
τέον, ἀγαπητοὶ, καὶ οὕτω τοῖς ἱεροῖς προσακτέον.
Εἰ γὰρ Οζᾶν ἐκεῖνος τῆς σκιώδους καὶ τυπικῆς
κιβωτοῦ μόνον αψάμενος, ὡς οὐ θέμις, ἀπώλετο
παραχρῆμα, μετά πόσης εὐλαβείας καὶ φόβου καὶ
συστολῆς τοῖς ἀρχετύποις καὶ οὐρανίοις προσέρ
χεσθαι δέον καὶ προσεγγίζειν; Τί δὲ τὸ δεκτικὸν τοῦ
θείου σώματός τε καὶ αἵματος τοῦ Σωτῆρος ποτήριον,
τὸ στόμα λέγω τοῦ ἱερέως, καθαίρειν χρή; Καλέν
γὰρ, καὶ τὰ μολύνοντα, καὶ καθαίρειν πάλιν τοῦτε
δυνάμενα προθέντας εἰς μέσον καὶ δῆλα πεποιηκότας,
τῶν μὲν ἀπέχεσθαι πάσῃ σπουδῇ παραινεῖν, τῶν δὲ
μεταποιεῖσθαι προθύμως. Ακαθαρσία μὲν οὖν
στόματος ἂν εἴη βλασφημία καὶ εἰς Θεὸν ἀχαριστίας
βήματα, ἐξ ἀγνωμοσύνης πολλῆς καὶ μικροψυχίας
διά τινα πειρασμὸν ἀδίκως αναπεμπόμενα· ἔτι
ὅρκος καὶ πολλῷ πλέον ἐπιορκία, ἄρνησις ἄντικρυς
οὖσα Θεοῦ. Ωσαύτως ψεῦδος τὸ τοῦ πονηροῦ πονη
ρότατον γέννημα τὸ τῆς ἀρχαίας αἴτιον ἀπωλεία, τὸ
δέλεαρ τῆς προπατορικῆς ἁμαρτίας καὶ τοῦ θανάτου,
καὶ πᾶσι τοῖς χρωμένοις ἀπώλεια. Ἀπολεῖς γὰρ
φησί, πάντας τοὺς λαλοῦντας τὸ ψεῦδος. Πρὸς δὲ
τούτοις καταλαλιά, καὶ ὕβρις, καὶ λοιδωρία, τὰ τῆς
πικρᾶς ρίζης, τῆς μισανθρωπίας φημί, πικρότατα
ὄντως βλαστήματα· οὐ μόνον δὲ, ἀλλὰ καὶ αἰσχρότης
καὶ μωρολογία καὶ εὐτραπελία τὰ οὐκ ἀνήκοντα,
καὶ κραυγὴ καὶ λόγος σαπρὸς, ἐπεὶ καὶ τούτων καὶ
τῶν τοιούτων ἁπάντων ὁ θεῖος Απόστολος ἀπέχεσθαι
14 seqq.
Ephes. ιν, Πᾶς λόγος σαπρὸς ἐκ τοῦ στόματος ὑμῶν
μὴ ἐκπορευέσθω, reddidit: Omnis sermo malus ex
ore vestro non procedat.
col. 345–346page 34 of 38
PG 150:345παραινεῖ, καὶ εἰκότως. Εἰ γὰρ καὶ ὑπὲρ ἀργοῦ λόγου δ λόγον δώσομεν, ἀδελφοί, πολλῷ μᾶλλον ὑπὲρ τῶν εἰρημένων εὐθυνθησόμεθα. Καὶ τί λέγω ὑπὲρ λόγων; ὅπου γε καὶ ὑπὲρ τῶν λογισμῶν αὐτῶν λόγους ὑφέξο μεν, καθώς φησιν ὁ μακάριος Παῦλος· Καὶ μεταξύ ἀλλήλων τῶν λογισμών κατηγορούντων ἢ καὶ ἀπολογουμένων ἐν ἡμέρᾳ ὅτε κρινεῖ ὁ Θεὸς τὰ κρυπτὰ τῶν ἀνθρώπων. Καὶ οὗτοι μεν οἱ βορβορών δεις τοῦ στόματος μολυσμοί, καὶ τὰ δηλητήρια πόματα, τὰ τῆς ψυχῆς ἀληθῶς ἀναιρετικά. Τὰ δὲ χρυσοῦ καὶ λίθων τιμίων λαμπρότερον το στόμα πεφυκότα κατασκευάζειν, καὶ τῆς θείας χάριτος δοχεῖον ἐπάξιον, καὶ ἀντικείμενα τούτοις· τὰ γὰρ ἐναντία φασὶν Ιατρῶν παῖδες τῶν ἐναντίων ἰάματα εἶεν δ' ἂν εὐχαριστία διηνεκής εἰς Θεόν, μή μόνον ἐν εὐπραγίαις, ἀλλὰ πολλῷ πλέον ἐν πειρασμοίς. Εἰδέναι γὰρ δέον ὅτι καὶ οἱ πειρασμοί φάρμακά εἰσι θεραπευτικὰ τῆς ἡμετέρας ψυχῆς, καὶ τῆς εἰς βάθος ταύτης πολυχρονίου κακίας, τὸ μὲν αὐστηρών τε καὶ δάκνον ἔχοντα, τὴν δὲ ὑγείαν ῥᾷον τῶν ἄλ λων ἁπάντων παρέχειν δυνάμενα. Διὸ ὑπομονῆς ἐν τοῖς τοιούτοις μετ' εὐχαριστίας, ὡς εἴρηται, χρεία. "Αν γὰρ μὴ τὸ στύφον αὐτῶν πρὸς καιρὸν ὑπομείνωμεν, οὐκ ἂν τῆς ἐξ αὐτῶν θεραπείας τευξώμεθα. Ωσαύτως προσευχή τε ψαλμῳδία καὶ δοξολογία διηνεκής μετά προσοχῆς τε καὶ συντηρήσεως. Εἰ γὰρ μὴ τοῖς λεγομένοις προσέχομεν ἀκριβῶς, ἀλλ᾽ ἢ μὲν γλῶσσα φθέγγεται, ὁ δὲ νοῦ; ἄκαρπος μένει, τοῖς βιωτικοῖς λογισμοῖς ἢ πάθεσι τισι ψυχοφθόροις ἐνασχολούμενος, εἰς ἀγανάκτησιν, ἀλλ' οὐκ εἰς ο στον, ἐπισπώμεθα τὸν Δεσπότην. Διὰ τοῦτο γὰρ καὶ ὁ θεῖος ἀπόστολος Παῦλος εἰπὼν, ὅτι Πληροῦσθε ἐν πνεύματι λαλοῦντες ἑαυτοῖς ψαλμοῖς καὶ ὕμνοις καὶ ᾠδαῖς πνευματικαῖς ᾄδοντες καὶ ψάλλοντες, προσέθηκεν, ἐν τῇ καρδίᾳ ὑμῶν τῷ Κυρίῳ, τουτέστι, Μὴ τοῖς χείλεσι μόνον τὴν δοξο λογίαν προφέρετε, ἀλλὰ τῇ καρδίᾳ πολλῷ πλέον, ήγουν μετὰ προσοχῆς τε καὶ πόθου καὶ κατανύξεως. Καὶ γὰρ, χωρὶς χειλέων καὶ γλώττης, δυνατόν ἐστιν εὐχόμενον καὶ δοξολογοῦντά τινα μόνῃ τῇ καρδίᾳ παρὰ Θεοῦ εἰσακούεσθαι· ἐπεὶ καὶ Μωϋσῆς σιω τῶν ἦν τῷ στόματι, τῇ δὲ καρδία μόνη προσλαλῶν τῷ Θεῷ, ἀλλὰ, Τί βοᾷς πρός με; παρὰ τοῦ ἐτάζον τοῦ τὰς καρδίας ἀκήκοε· χωρὶς δὲ καρδίας ἀδύνα τον. Ἰουδαίοις γὰρ ὁ Θεὸς μεμφόμενος τῷ στόματι μόνον, χωρὶς καρδίας, τιμᾶν αὐτὸν οἰομένοις, διὰ τοῦ Ησαΐου ἔλεγεν, ὅτι ὁ λαὸς οὗτος τοῖς χείλεσι με τιμᾷ, ἡ δὲ καρδία αὐτῶν πόρρω απέχει απ' ἐμοῦ. ΧΧΙΧ,
EPISTOLA LET.
παραινεῖ, καὶ εἰκότως. Εἰ γὰρ καὶ ὑπὲρ ἀργοῦ λόγου de alioso verbo rationem reddituri sumus, o fraδ
tres, multo magis de prædictis judicium subibimus.
Et quid de verbis inquam? ubi et de cogitationibus
ipsis reddenda est ratio, ut beatus Paulus ait: Et
invicem inter sese accusantibus, vel sese defendentibus cogitationibus in illa die, qua judicaturus est
Deus occulta hominum ". Et bæ quidem oris sunt
cœnosæ sordes, noxiique potus, qui vere necant
animam. Illa vero que os efficere solent gemmis
et auro illustrius, divinæque gratiae dignum recepta -
culum, et iis sunt opposita quæ prius diximus (nam,
ut aiunt medici, contraria contrariis curantur),
sunt haec: Gratiæ, quas Deo quis assidue agit, non
solum in prosperis rebus, sed multo magis in tentationibus. Scire enim oportet adversitates esse
animæ nostræ ejusque interni et inveterati morbi
pharmaca curativa, austera illa quidem et mordentia sed quæ sanitatem facilius quam cæteræ
omnes medicinæ restituere valent. Ideo in iis opus
est (uti diximus) patientia cum gratiarum actione.
Nisi enim medicamentorum austeritatem ad tempus
patiamur, nunquam medelam, quam conferunt,
assequemur. Similiter oratio et psalmodia assiduaque Dei glorificatio cum observatione et attentione. Nisi enim sedulo ad ea quæ recitantur attendamus, sed lingua quidem loquatur,
mens vero infructuosa in mundanis versetur cogitationibus, et quibusdam afectionibus quæ animam
perdunt distrahatur, ad indignationem Dominum,
non ad misericordiam provocabimus. Ideo cum dixisset beatus Paulus Apostolus: Implemint spiritu, 10quentes vobismet ipsis in psalmis, hymnis, et canticis
spiritualibus, cantantes et psallentes, addidit, in corde
vestro Domino“, hoc est, non labiis tantum glorificationem offerte vestram, sed multo magis corde,
scilicet cum attentione, affectu, et compunctione.
Etenim sine labiis et lingua potest quis solo corde
deprecans glorificansque a Deo exaudiri. Moyses
enim ore quidem tacens, corde tamen Deum alloquebatur, audivitque ab eo, qui corda scrutatur:
Quid clamas ad me? At fieri non potest ut lingua
recte quis oret sine corde. Judæos enim arguit Deus
quod ore tantum, non corde honorari a se ipsum
putabant, per Isaiam dicens: Populus iste labiis
λόγον δώσομεν, ἀδελφοί, πολλῷ μᾶλλον ὑπὲρ τῶν
εἰρημένων εὐθυνθησόμεθα. Καὶ τί λέγω ὑπὲρ λόγων;
ὅπου γε καὶ ὑπὲρ τῶν λογισμῶν αὐτῶν λόγους ὑφέξομεν, καθώς φησιν ὁ μακάριος Παῦλος· Καὶ μεταξύ
ἀλλήλων τῶν λογισμών κατηγορούντων ἢ καὶ
ἀπολογουμένων ἐν ἡμέρᾳ ὅτε κρινεῖ ὁ Θεὸς τὰ
κρυπτὰ τῶν ἀνθρώπων. Καὶ οὗτοι μεν οἱ βορβορών
δεις τοῦ στόματος μολυσμοί, καὶ τὰ δηλητήρια
πόματα, τὰ τῆς ψυχῆς ἀληθῶς ἀναιρετικά. Τὰ δὲ
χρυσοῦ καὶ λίθων τιμίων λαμπρότερον το στόμα
πεφυκότα κατασκευάζειν, καὶ τῆς θείας χάριτος
δοχεῖον ἐπάξιον, καὶ ἀντικείμενα τούτοις· τὰ γὰρ
ἐναντία φασὶν Ιατρῶν παῖδες τῶν ἐναντίων ἰάματα
εἶεν δ' ἂν εὐχαριστία διηνεκής εἰς Θεόν, μή μόνον
ἐν εὐπραγίαις, ἀλλὰ πολλῷ πλέον ἐν πειρασμοίς.
Εἰδέναι γὰρ δέον ὅτι καὶ οἱ πειρασμοί φάρμακά
εἰσι θεραπευτικὰ τῆς ἡμετέρας ψυχῆς, καὶ τῆς εἰς
βάθος ταύτης πολυχρονίου κακίας, τὸ μὲν αὐστηρών
τε καὶ δάκνον ἔχοντα, τὴν δὲ ὑγείαν ῥᾷον τῶν ἄλ
λων ἁπάντων παρέχειν δυνάμενα. Διὸ ὑπομονῆς ἐν
τοῖς τοιούτοις μετ' εὐχαριστίας, ὡς εἴρηται, χρεία.
"Αν γὰρ μὴ τὸ στύφον αὐτῶν πρὸς καιρὸν ὑπομεί
νωμεν, οὐκ ἂν τῆς ἐξ αὐτῶν θεραπείας τευξώμεθα.
Ωσαύτως προσευχή τε ψαλμῳδία καὶ δοξολογία
διηνεκής μετά προσοχῆς τε καὶ συντηρήσεως. Εἰ
γὰρ μὴ τοῖς λεγομένοις προσέχομεν ἀκριβῶς, ἀλλ᾽
ἢ μὲν γλῶσσα φθέγγεται, ὁ δὲ νοῦ; ἄκαρπος μένει,
τοῖς βιωτικοῖς λογισμοῖς ἢ πάθεσι τισι ψυχοφθόροις
ἐνασχολούμενος, εἰς ἀγανάκτησιν, ἀλλ' οὐκ εἰς ο
στον, ἐπισπώμεθα τὸν Δεσπότην. Διὰ τοῦτο γὰρ καὶ
ὁ θεῖος ἀπόστολος Παῦλος εἰπὼν, ὅτι Πληροῦσθε
ἐν πνεύματι λαλοῦντες ἑαυτοῖς ψαλμοῖς καὶ
ὕμνοις καὶ ᾠδαῖς πνευματικαῖς ᾄδοντες καὶ
ψάλλοντες, προσέθηκεν, ἐν τῇ καρδίᾳ ὑμῶν τῷ
Κυρίῳ, τουτέστι, Μὴ τοῖς χείλεσι μόνον τὴν δοξο
λογίαν προφέρετε, ἀλλὰ τῇ καρδίᾳ πολλῷ πλέον,
ήγουν μετὰ προσοχῆς τε καὶ πόθου καὶ κατανύξεως.
Καὶ γὰρ, χωρὶς χειλέων καὶ γλώττης, δυνατόν ἐστιν
εὐχόμενον καὶ δοξολογοῦντά τινα μόνῃ τῇ καρδίᾳ
παρὰ Θεοῦ εἰσακούεσθαι· ἐπεὶ καὶ Μωϋσῆς σιω
τῶν ἦν τῷ στόματι, τῇ δὲ καρδία μόνη προσλαλῶν
τῷ Θεῷ, ἀλλὰ, Τί βοᾷς πρός με; παρὰ τοῦ ἐτάζον·
τοῦ τὰς καρδίας ἀκήκοε· χωρὶς δὲ καρδίας ἀδύνα
τον. Ἰουδαίοις γὰρ ὁ Θεὸς μεμφόμενος τῷ στόματι me honorat, cor autem eorum longe est a me ss.
μόνον, χωρὶς καρδίας, τιμᾶν αὐτὸν οἰομένοις, διὰ τοῦ Ησαΐου ἔλεγεν, ὅτι ὁ λαὸς οὗτος τοῖς χείλεσι
με τιμᾷ, ἡ δὲ καρδία αὐτῶν πόρρω απέχει απ' ἐμοῦ.
G
Ro:n. 11, 45. Ephes. v, 18-19. 66 192. ΧΧΙΧ, 13; Matth. xv, 8.
Austera ac mordentia. Ea intelligere videtur,
qua fortia, sive acria medicamenta medici vocant,
quorum scilicet facultas maxima est, ac proinde
debilibus danda non esse præcipit Hippocrates in
libro De locis. His annumerari possunt ex frigidis
Narcotica et Hypnotica, ex calidis Escharotica, que
caustica sive urentia, ex siccis Septica, et denique
quæcunque anodynis contraria. Quibus et ea ex purgativis, quæ cathartica appellant, quod in eorum propinatione, propter vebementiam, modus adhibendus
sit, conjungere poterimus: apudi Avicennam exasperaliva, ulcerativa, corrosiva, frangitiva, excorticativa,
atque ejus generis sexcenta legimus. De eorum vero
facultatibus habemus Galeni, Dioscoridis, Ægineta,
Mesues, et aliorum elegantes libros, qui de plantis,
et aliorum simplicium et conpositorum facultatibus
locuti sunt.
Sine corde. Qure sint fructuosa orationis
partes, qualemque in oratione præstare se debeat,
qui a Deo exaudiri vult, orationisque effectum consequi, docte et fuse explicat doctor Franciscus Toletus super Joannem, cap. xvr, ad cujus lectionem
lectoren remittimus.
col. 347–348page 35 of 38
PG 150:347Καὶ περὶ μὲν τῆς προσευχῆς τε καὶ ψαλμῳδίας οὕτως. Δεῖ δὲ καὶ τῶν θείων λογίων μετὰ συνέσεως καὶ ἐρεύνης την μελέτην ποιεῖσθαι καὶ τὴν ἀνάγνωσιν, καθὼς ὁ Κύριος διετάξατο Ερευνᾶτε γάρ, φησί, τὰς Γραφάς· οὐ μόνον δὲ, ἀλλὰ καὶ διδάσκειν καὶ νουθετείν τοὺς ἄλλους μὴ παραιτεῖσθαι. Πρὸ δὲ πάντων καὶ σὺν πᾶσι τῆς ἀληθείας ἀντέχεσθαι, ἤ ἐστι τοῦ θείου Πνεύματος φυσικὸν ἀγαθόν. Ης γὰρ τὸ ὄνομα πρὸ παντὸς ὡς ἴδιον ὁ Κύριος ᾠκειώσατο· Ἐγὼ γὰρ εἰμι, φησίν, ἡ ἀλήθεια, καὶ τὸ πνεῦμα τῆς ἀληθείας ἐστὶν, δ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται. Εὐλογίαις καὶ εὐφημίαις μὴ μόνον τοῖς ἀγαπῶσιν, ἀλλὰ καὶ τοῖς μισοῦσιν ἀμείβεσθαι διὰ σπουδῆς ὑμῖν ἔστω· Εὐ λογεῖτε γὰρ, φησί, τοὺς διώκοντας ὑμᾶς, εὐλο γεῖτε καὶ μὴ καταρᾶσθε. Πρὸ δὲ τούτων, ἀγαπητοὶ, τὴν πρὸς τὸν πλήσιον ὀργὴν καὶ ἀπέχθεια», εἴποτέ τι τοιοῦτον ἐπήρεια τινι συμβαίη φιλοπολέμου δαίμονος, πρὸ δυσμῶν ἡλίου καταλύειν ἐπάναγκες" Μὴ ἐπιδυέτω, γὰρ φησίν, ὁ ἥλιος ἐπὶ τῷ παροργισμῷ ὑμῶν, μηδὲ τὴν μῆνιν ἐν τῇ ψυχῇ φέρων τις τῶν θείων δώρων τολμηρῶς ἐφαψάσθω, ἕως ἂν σπείσαιτο καὶ καταλλαγείη τῷ ἀδελφῷ κατὰ τὴν Δεσποτικὴν ἐντολήν· οὐ γὰρ δύναται συνελθεῖν ταυτῷ εἰρήνη καὶ μίσος, ὥσπερ οὐδὲ τὸ φῶς καὶ τὸ σκότος· ὁ δὲ Χριστός ἐστιν ἡ εἰρήνῃ ἡμῶν, ὁ ποιή σας τὰ ἀμφότερα ἓν, καθώς φησιν ὁ θεῖος ἀπόστολος. 'Αδύνατον ἄρα τὸν εἰρηνάρχην Χριστὸν ἐν χαρο δίᾳ καὶ ἐπωσοῦν δέξασθαι τοὺς ἔχθραν τινὰ καὶ δυσμένειαν ἐν ἑαυτοῖς κατά τινος τρέφοντας, μὴ παρασήμῳ. πρότερον τὸν θανατηφόρον ταύτην ἐμέσαντας, καὶ τῆς ψυχῆς πόρρω ποιησαμένους. ια΄. Ταῦτά ἐστι τὰ τῆς ψυχῆς καὶ τοῦ σώματος καθαρτήρια, και θεραπευτικά φάρμακα. Ταῦτά ἐστι τὰ τοὺς ἱερεῖς ἀπαρτίζοντα, θεῖα σκεύη χωρητικά τῆς τοῦ ἀγαθοῦ Πνεύματος ἱερατικῆς καὶ θεοποιοῦ χάριτος. Ταῦτά ἐστιν, ὡς ἐν ὀλίγῳ εἰπεῖν, τὰ τῆς σεμνῆς καὶ κατὰ Θεὸν ἱερατικής πολιτείας τὰ συστατικὰ ἰδιώματα. Τῷ γὰρ λέγειν περὶ τῶν εἰς θάνατον φερόντων ἁμαρτημάτων, πορνείας δη λαδὴ καὶ πάσης σαρκικῆς ἄλλης ἀκαθαρσίας, ἔτι δὲ φόνου καὶ γοητείας καὶ δαιμονικῶν ἐπῳδῶν τε το ν. νι Γιος μηδὲν τῆς ἀληθείας τιμιώτερον, Οσιόν ἐστι, φθόνου,
Et de oratione quidem, et psalmorum cantu sic
sentio. Oportet autem et sacrarum Scripturarum
cum prudentia et perscrutatione studium et lectionem frequentare, sicut præcepit Dominus noster:
Serutamini, inquit, Scripturas *. Decet non minus et
alios docere, nec gravari eos instruere. Ante omnia
vero et in omnibus veritati adhærere quæ est
sancti Spiritus nativum bonum Hoc enim nomen præ aliis Dominus sibi tanquam proprium
viudicavit: Ego, inquit, sum veritas, et Spiritus
veritatis est, qui ex Patre procedit ". Benedictiones
et bene precandi favorem, non iis modo qui vos
diligunt, verum etiam quibus odio estis rependere
curate: Benedicite enim, iuquit, vos persequentibus,
benedicite et non exsecremini 68 In primnis vero,
charissimi, iram et simultatem erga proximum, si
quando tale quid instigatione discordiarum amatoris drmonis contigerii, ante solis occasum dep -
nere atque abjicere necessarium vobis ducite. Ne
occidat enim sol, inquit, super iracundiam vestram 69.
Neque iram quis ferens in anima, sacra munera
audacter langat, antequam ad pacem re.leat, reconcilieturque fratri secundum præceptum Dominicum 70;
non enim convenire possunt amor et odium,
Καὶ περὶ μὲν τῆς προσευχῆς τε καὶ ψαλμῳ
δίας οὕτως. Δεῖ δὲ καὶ τῶν θείων λογίων μετὰ
συνέσεως καὶ ἐρεύνης την μελέτην ποιεῖσθαι
καὶ τὴν ἀνάγνωσιν, καθὼς ὁ Κύριος διετάξατο -
Ερευνᾶτε γάρ, φησί, τὰς Γραφάς· οὐ μόνον δὲ,
ἀλλὰ καὶ διδάσκειν καὶ νουθετείν τοὺς ἄλλους μὴ
παραιτεῖσθαι. Πρὸ δὲ πάντων καὶ σὺν πᾶσι τῆς
ἀληθείας ἀντέχεσθαι, ἤ ἐστι τοῦ θείου Πνεύματος
φυσικὸν ἀγαθόν. Ης γὰρ τὸ ὄνομα πρὸ παντὸς ὡς
ἴδιον ὁ Κύριος ᾠκειώσατο· Ἐγὼ γὰρ εἰμι, φησίν,
ἡ ἀλήθεια, καὶ τὸ πνεῦμα τῆς ἀληθείας ἐστὶν,
δ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται. Εὐλογίαις καὶ
εὐφημίαις μὴ μόνον τοῖς ἀγαπῶσιν, ἀλλὰ καὶ τοῖς
μισοῦσιν ἀμείβεσθαι διὰ σπουδῆς ὑμῖν ἔστω· Εὐ·
λογεῖτε γὰρ, φησί, τοὺς διώκοντας ὑμᾶς, εὐλο
γεῖτε καὶ μὴ καταρᾶσθε. Πρὸ δὲ τούτων, ἀγαπητοί, τὴν πρὸς τὸν πλήσιον ὀργὴν καὶ ἀπέχθεια»,
εἴποτέ τι τοιοῦτον ἐπήρεια τινι συμβαίη φιλοπολέμου
δαίμονος, πρὸ δυσμῶν ἡλίου καταλύειν ἐπάναγκες"
Μὴ ἐπιδυέτω, γὰρ φησίν, ὁ ἥλιος ἐπὶ τῷ παρορ
γισμῷ ὑμῶν, μηδὲ τὴν μῆνιν ἐν τῇ ψυχῇ φέρων
τις τῶν θείων δώρων τολμηρῶς ἐφαψάσθω, ἕως
ἂν σπείσαιτο καὶ καταλλαγείη τῷ ἀδελφῷ κατὰ τὴν
Δεσποτικὴν ἐντολήν· οὐ γὰρ δύναται συνελθεῖν
ταυτῷ εἰρήνη καὶ μίσος, ὥσπερ οὐδὲ τὸ φῶς καὶ τὸ
σκότος· ὁ δὲ Χριστός ἐστιν ἡ εἰρήνῃ ἡμῶν, ὁ ποιήσας τὰ ἀμφότερα ἓν, καθώς φησιν ὁ θεῖος Απόστο
λος. 'Αδύνατον ἄρα τὸν εἰρηνάρχην Χριστὸν ἐν χαρο
δίᾳ καὶ ἐπωσοῦν δέξασθαι τοὺς ἔχθραν τινὰ καὶ
ut nec lumen et tenebræ; Christus autem est nostra
pax, qui fecit utraque unum, ut ait beatus Apostolus 74. Fieri ergo non potest, ut pacis auctorem
Christum in cor suum ulla ratione accipiant qui
inimicitias ullas ac simultatem in seipsis adversus
aliquem nutriunt, nisi prius tanquam mortiferum δυσμένειαν ἐν ἑαυτοῖς κατά τινος τρέφοντας, μὴ
venenum evomuerint illam, abjecerintque procul
ab anima.
Ilæc sunt animæ et corporis purgandorum curandorumque vim habentia pharmaca. Hæc sunt, quæ
omni ex parte perficiunt sacerdotes, ut sint divina vasa, capacia sacerdotalis dificrque gratiae
sancti Spiritus. Haec sunt, ut rem paucis couplectar, conditiones et proprietates, quæ venerandum ac sacerdotalem vivendi modum constituunt.
Omitto enim mortifera enarrare peccata, formicationem nempe, omnemque aliam carnalem impuritatem; homicidium etiam, et praestigias, damo-
* Joan. v, 39. 67 Joan. xv, 26. Rom. XII, 14.
Nativum bonum. Sicut Deus falli non potest,
ita nec fallere, idque bonus hic Dominus in cujus
clientela sumus peculiare habet, et quasi pro imperii sui παρασήμῳ. Dii quidem gentium mendaces ac vani sunt, homines perfili et fallaces, quidquid sub cœlo visitur, incertum et instabile. Solas
Deus veritas ipsa, Filius ejus quem nobis misit veritatis plenus, et in hoc natus ut testimonium perhiberet veritati. Eorum Amor et Caritas veritati congaudet, ac proinde Spiritus veritatis dicitur. Quin
et Dei lex veritas appellatur. Ut nihil invenire possis in tota hac divina et beáta essentia, quaqua
illam consideres, quod veritatem non sapiat ac
redoleat Quapropter ii qui se veros sectatores
filius profitentur, nihil studiosius curare debent,
quam veritatem amare, cum mendaces diaboli esso
filios testetur ipsė Dominus. Et vero fixum boc animis hominum esse oporteret veritatisque nobilitatem, mendaciique vilitatem ob oculos semper habero
πρότερον τὸν θανατηφόρον ταύτην ἐμέσαντας, καὶ
τῆς ψυχῆς πόρρω ποιησαμένους.
ια΄. Ταῦτά ἐστι τὰ τῆς ψυχῆς καὶ τοῦ σώματος
καθαρτήρια, και θεραπευτικά φάρμακα. Ταῦτά
ἐστι τὰ τοὺς ἱερεῖς ἀπαρτίζοντα, θεῖα σκεύη χωρητικὰ τῆς τοῦ ἀγαθοῦ Πνεύματος ἱερατικῆς καὶ
θεοποιοῦ χάριτος. Ταῦτά ἐστιν, ὡς ἐν ὀλίγῳ εἰπεῖν,
τὰ τῆς σεμνῆς καὶ κατὰ Θεὸν ἱερατικής πολιτείας
τὰ συστατικὰ ἰδιώματα. Τῷ γὰρ λέγειν περὶ τῶν
εἰς θάνατον φερόντων ἁμαρτημάτων, πορνείας δη
λαδὴ καὶ πάσης σαρκικῆς ἄλλης ἀκαθαρσίας, ἔτι
δὲ φόνου καὶ γοητείας καὶ δαιμονικῶν ἐπῳδῶν τε
• Ephes. 1,26. το Matth. ν. 23. νι Ephes. ut, 14.
Praesertim cum ethnicis ipsis hoc fuerit cognitum.
Veritas (inquit Græcus poeta) coli civis est, et sola
fruitur deorum convivio. Antiquissimi Pythagoreorum
veritate dicebant similes homines fleri diis. Stoici post
Γιος μηδὲν τῆς ἀληθείας τιμιώτερον, nihil veritate esse
pretiosius clamabant. Academicorum vocem illam
nunquam satis aut intellectam, aut laudatam leginus: Felix esse non potest, qui mentitur. Mollissimi tandem Peripatetici in hoc uno constantes Οσιόν
ἐστι, inquiunt, pium est amicos, res proprias, seipsos
propter veritatein deserere. Populos quosdam aiunt
denim suum, quem Onomagden vocabant, describentes, corpore luci similem asseruisse, anima veritali.
Homicidium. Vaticanus contextus φθόνου,
ora vero cum nota correctionis póvov. Sed cum in
Messanensi habeatur prior lectio, eam retinere visum est.
col. 349–350page 36 of 38
PG 150:349καὶ μαντειῶν, οἷς οὐδὲ τοὺς λογισμοὺς ὅλως ἐπι βάλλειν προσήκει καὶ τὴν καρδίαν τῇ μνήμῃ και ταῤῥυπαίνειν· Ο βλέπων γάρ, φησίν, γυναῖκα πρὸς τὸ ἐπιθυμῆσαι αὐτὴν, ἤδη ἐμοίχευσεν αὐ τὴν ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτοῦ. Πρὸς θάνατον δὲ ἁμαρ τίαι είρηται τὰ τοιαῦτα, ὅτι τὸν ἁλόντα τοιούτῳ τινὶ πάθει καὶ πλημμελήματι ἱερέα ἀδύνατόν έστι την ἱερωσύνην ἀξίως κεκτῆσθαι, καν νεκροὺς ἀναστήσεις. Καὶ ταῦτα μὲν τοῖς ἱερεῦσιν ἁπλῶς πᾶει καὶ τοῖς λοιποῖς ἄλλοις τοῖς τοῦ θείου ἠξιωμένοις βή ματος. Ἐπεὶ καὶ τούτοις σκοπὸς πρὸς τὸν τέλειον βαθμὸν τῆς ἱερωσύνης αναδραμείν. Καὶ διὰ τοῦτο χρὴ τοῖς εἰρημένοις ἱδρῶσι καὶ πόνοις παραπλησίως τοῖς πρεσβυτέροις εγκαρτερεῖν, καὶ τούτοις εὐτόνως συναγωνίζεσθαι· Οἱ γὰρ καλῶς, φησί, διακονήσαντες, βαθμὸν ἑαυτοῖς καλὸν περι ποιοῦνται, καὶ πολλὴν παῤῥησίαν ἐν πίστει τῇ ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ. Οἱ δὲ λογισμοὺς ἀνθρώπων καὶ ψυχῶν ἀῤῥωστήματα πρὸς τῷ τῆς ἱερωσύνης χαρί σματι θεραπεύειν λαχόντες λύειν τε καὶ δεσμεῖν ἁμαρτίας ἐξουσίαν ειληφότες παρὰ Χριστοῦ, ἔτι καὶ πλείονος δεηθήσονται τῆς σπουδῆς, καὶ τῶν κατ' ἀρετὴν ἱδρώτων καὶ πόνων, ὅσῳ καὶ μείζονος ἠξίωνται δωρεάς τε καὶ δόξης. Καὶ διὰ τοῦτο πολ λὴν μὲν ἐξέτασιν καὶ μελέτην ὀφείλουσι διηνεκώς ποιεῖσθαι τῶν ἱερῶν καὶ θείων κανόνων, ὥστε μη δέν τι τούτων ἐκτὸς τολμᾷν διαπεπραχέναι, ἀλλὰ και θὡς ἂν ἐκεῖνοι διαγορεύοιεν τὰς τῶν ἀνθρώπων ψυ χὰς θεραπεύειν ἐπιμελεῖσθαι. Πρὸ δὲ τούτων ἐργά την ανεπαίσχυντον εἶναι, τύπον καλὸν ἑαυτὸν τοῖς ἄλλοις παρέχοντα, διδακτικών, φιλόξενον, λυπουμένοις παραμυθητικόν· ἀντεχόμενον ἀεὶ τοῦ λόγου τῆς παρακλήσεως, πενομένοις μεταδοτικόν, εὐθη νουμένοις χαλιναγωγόν, μὴ πάροινον, τουτέστιν ὑβριστήν, κατὰ τὴν τοῦ θείου Παύλου παραίνεσιν, μὴ πλήκτην, μὴ αἰσχροκερδή, ἀλλ᾽ ἐπιεική, ἅμα χον, ἐν πραότητι παιδεύοντα τοὺς ἀντιδιατιθεμέν τους, μή ποτε δῷ αὐτοῖς ὁ Θεὸς μετάνοιαν εἰς ἐπί γνωσιν ἀληθείας, καὶ ἀνανήψωσιν ἐκ τῆς τοῦ δια βόλου παγίδος, έζωγρημένοι ὑπ' αὐτοῦ εἰς τὸ ἐκείνου θέλημα. Ταῦτα πάντα ποιοῦντες, ἀγαπητοί, καὶ ὑμᾶς αὐτοὺς σώσετε, καὶ τοὺς ἀκούοντας ὑμῶν. Προσεύχεσθε δὲ καὶ περὶ ἡμῶν, ἵνα τὰ καθ᾿ ἡμᾶς εἰς προκοπὴν τοῦ Εὐαγγελίου τοῦ Χριστοῦ προέρχη ται καθ' ἑκάστην, καὶ ὅπως εὐσταλῶς δι' ὑπομονῆς τρέχωμεν τὸν προκείμενον ἡμῖν ἀγῶνα, ἀφο ρῶντες εἰς τὸν τῆς πίστεως ἀρχηγὸν καὶ τελειωτὴν Ἰησοῦν Χριστὸν, ὡς ἂν καὶ ποιμένες καὶ ποίμνιον τῆς ἐν παραδείσῳ μάνδρας ἀξιωθείημεν ἐν αὐτῷ Χριστῷ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. (διακονέω, πάροινον. ς ἀπὸ τοῦ σκόπου,
EPISTOLA III.
καὶ μαντειῶν, οἷς οὐδὲ τοὺς λογισμοὺς ὅλως ἐπι- niacasque incantationes ac divinationes,
."
quas
quidem nec cogitatione complecti decet, aut earum
memoria cor coinquinare, dictum est enim: Qui vide
rit mulierem ad concupiscendum eam, jam mæchatus
est eam in corde suo ". Et hæc quidem peccata
mortifera dicunt, eo quod sacerdotem ejusmodi aliquo morbo delictove corruptum, impossibile
sit sacerdotium digne possidere, etiamsi mortuos
suscitaret. Hæc vero omnibus sacerdotibus, communiter dicta sint, cæterisque aliis, qui sacri altaris
gradum consecuti sunt. Nam et istis scopus est ad
perfectum sacerdoții gradum pervenire. Et ideo illos
oportet sudoribus atque laboribus æque ac presbyteros sese dare, et una cum ipsis strenue certare:
Qui enim bene ministraverint inquit, gradum
bonum sibi acquirent, et multam fiduciam in fide,
qua est in Christo Jesu ". Quibus vere cogitationes
hominum animarumque morbos sacerdorii dono sanare datum est, et solvendi peccata, et ligandi potestatem a Christo acceperunt, majori etiam conatu ac studio indigebunt, majoribusque virtutis
sudoribus ac laboribus, quanto majori dono et glo.
ria digni liabiti sunt. Atque ideo multam perscrutationem ac meditationem sacrorum divinorumque
canonum adhibere assidue debent, ut nihil præter
Hllos audeant facere, sed juxta eorum statuta animis hominum curandis incumbant. Ante omnia
vero operarium esse oportet irreprehensibilem, sese
aliis bonum exemplar exhibentem, ad docendum paratum, hospitalem, amicum, dolentiun consolatoren,
verba exhortationis semper sibi retinentem, pauperibus largitorem, opulentos frænantem, non vinolentum, id est injurium juxta divi Pauli adhortationem 7, non percussorem, non turpis lucri cupidum, sed mitem, sine contentione cum modestia
corripientem eos qui resistunt veritati, ne quando
Deus det illis pœnitentiam ad cognoscendam
veritatem, et resipiscant a diaboli laqueis, a quo
captivi tenentur ad ipsius voluntatem. Hæc omnia
facientes, o dilecti, et vos ipsos salvabitis, et eos
qui vos audiunt. Orate autem et pro nobis etiam,
ut in dies res nostræ ad incrementum Evangelii
Christi bene procedant, utque expedite per pa
tientiam propositum nobis percurramus certamen,
inspicientes in Gdei auctorem et consumniatoremn
Jesum Christum, ut et pastores et ovile sinut
coelesti mansione digni simus, in ipso Christo Domino nostro, cui gloria et imperium, in sæcula
saeculorum. Amen.
βάλλειν προσήκει καὶ τὴν καρδίαν τῇ μνήμῃ και
ταῤῥυπαίνειν· Ο βλέπων γάρ, φησίν, γυναῖκα
πρὸς τὸ ἐπιθυμῆσαι αὐτὴν, ἤδη ἐμοίχευσεν αὐ
τὴν ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτοῦ. Πρὸς θάνατον δὲ ἁμαρ
τίαι είρηται τὰ τοιαῦτα, ὅτι τὸν ἁλόντα τοιούτῳ τινὶ
πάθει καὶ πλημμελήματι ἱερέα ἀδύνατόν έστι την
ἱερωσύνην ἀξίως κεκτῆσθαι, καν νεκροὺς ἀναστήσεις. Καὶ ταῦτα μὲν τοῖς ἱερεῦσιν ἁπλῶς πᾶει καὶ
τοῖς λοιποῖς ἄλλοις τοῖς τοῦ θείου ἠξιωμένοις βήματος. Ἐπεὶ καὶ τούτοις σκοπὸς πρὸς τὸν τέλειον
βαθμὸν τῆς ἱερωσύνης αναδραμείν. Καὶ διὰ τοῦτο
χρὴ τοῖς εἰρημένοις ἱδρῶσι καὶ πόνοις παραπλησίως τοῖς πρεσβυτέροις εγκαρτερεῖν, καὶ τούτοις
εὐτόνως συναγωνίζεσθαι· Οἱ γὰρ καλῶς, φησί,
διακονήσαντες, βαθμὸν ἑαυτοῖς καλὸν περιποιοῦνται, καὶ πολλὴν παῤῥησίαν ἐν πίστει τῇ
ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ. Οἱ δὲ λογισμοὺς ἀνθρώπων καὶ
ψυχῶν ἀῤῥωστήματα πρὸς τῷ τῆς ἱερωσύνης χαρίσματι θεραπεύειν λαχόντες λύειν τε καὶ δεσμεῖν
ἁμαρτίας ἐξουσίαν ειληφότες παρὰ Χριστοῦ, ἔτι καὶ
πλείονος δεηθήσονται τῆς σπουδῆς, καὶ τῶν κατ'
ἀρετὴν ἱδρώτων καὶ πόνων, ὅσῳ καὶ μείζονος
ἠξίωνται δωρεάς τε καὶ δόξης. Καὶ διὰ τοῦτο πολ
λὴν μὲν ἐξέτασιν καὶ μελέτην ὀφείλουσι διηνεκώς
ποιεῖσθαι τῶν ἱερῶν καὶ θείων κανόνων, ὥστε μηδέν τι τούτων ἐκτὸς τολμᾷν διαπεπραχέναι, ἀλλὰ και
θὡς ἂν ἐκεῖνοι διαγορεύοιεν τὰς τῶν ἀνθρώπων ψυ
χὰς θεραπεύειν ἐπιμελεῖσθαι. Πρὸ δὲ τούτων ἐργά
την ανεπαίσχυντον εἶναι, τύπον καλὸν ἑαυτὸν τοῖς
ἄλλοις παρέχοντα, διδακτικών, φιλόξενον, λυπουμένοις παραμυθητικόν· ἀντεχόμενον ἀεὶ τοῦ λόγου
τῆς παρακλήσεως, πενομένοις μεταδοτικόν, εὐθηνουμένοις χαλιναγωγόν, μὴ πάροινον, τουτέστιν
ὑβριστήν, κατὰ τὴν τοῦ θείου Παύλου παραίνεσιν,
μὴ πλήκτην, μὴ αἰσχροκερδή, ἀλλ᾽ ἐπιεική, ἅμα
χον, ἐν πραότητι παιδεύοντα τοὺς ἀντιδιατιθεμέν
τους, μή ποτε δῷ αὐτοῖς ὁ Θεὸς μετάνοιαν εἰς ἐπί
γνωσιν ἀληθείας, καὶ ἀνανήψωσιν ἐκ τῆς τοῦ δια
βόλου παγίδος, έζωγρημένοι ὑπ' αὐτοῦ εἰς τὸ ἐκείνου
θέλημα. Ταῦτα πάντα ποιοῦντες, ἀγαπητοί, καὶ
ὑμᾶς αὐτοὺς σώσετε, καὶ τοὺς ἀκούοντας ὑμῶν.
Προσεύχεσθε δὲ καὶ περὶ ἡμῶν, ἵνα τὰ καθ᾿ ἡμᾶς
εἰς προκοπὴν τοῦ Εὐαγγελίου τοῦ Χριστοῦ προέρχηται καθ' ἑκάστην, καὶ ὅπως εὐσταλῶς δι' ὑπομονῆς τρέχωμεν τὸν προκείμενον ἡμῖν ἀγῶνα, ἀφορῶντες εἰς τὸν τῆς πίστεως ἀρχηγὸν καὶ τελειωτὴν
Ἰησοῦν Χριστὸν, ὡς ἂν καὶ ποιμένες καὶ ποίμνιον
τῆς ἐν παραδείσῳ μάνδρας ἀξιωθείημεν ἐν αὐτῷ
Χριστῷ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, ᾧ ἡ δόξα καὶ τὸ κράτος εἰς
τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν.
7 Matth. v, 28.
vo [ Tim.
Jil, 13. 71 Tim. 111,
Qut bene administraverint. Alludit ad diaconos, quos bene ministrare nominis sui memores
(διακονέω, ministro) oportet. Eadem ethymnologia
radione canon. 37 concilii v Carthaginensis, et i
Toletan. 39, jubet eis miuistros se esse, agnoscere.
Injurium. Non ita facile invenias in expositoribus Pauli vocem πάροινον. iniuriosum, contuς
3, 4; II Tim. 11, 25.
meliosam, sive convitiatorem reddi; at non quidem
Theophanes, uti sentio ἀπὸ τοῦ σκόπου, nam viuk
is esse solet effectus, ut ad jurgia vel inermes protrudat.
Penitentiam. Mutilus et depravatus habetur
hic locus in utroque exemplari. Sed cum verba siut
Apostoli, ex eo supplevimus et emendavimus.
Oration of Thanksgiving to Our Lord Jesus Christ for Deliverance from Plague and DeathOratio qua Domino nostro Jesu Christo gratiae aguntur pro liberatione pestis ac mortis
col. 351–352page 37 of 38
Oratio qua Domino nostro Jesu Christo gratiæ aguntur pro liberatione pestis ac mortis
PG 150:351ΕΥΧΗ ΕΥΧΑΡΙΣΤΗΡΙΟΣ ΕΙΣ ΤΟΝ ΚΥΡΙΟΝ ΗΜΩΝ ΙΗΣΟΥΝ ΧΡΙΣΤΟΝ Ῥηθεῖσα ὑπὲρ ἀπαλλαγῆς λοιμοῦ καὶ θανάτου. Εὐχὴ εὐχαριστήριος εἰς τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστόν, ῥηθεῖσα ὑπὲρ ἀπαλλαγῆς λοιμοῦ καὶ θανάτου. Δέσποτα Κύριε Ἰησοῦ Χριστὲ ὁ Θεὸς ἡμῶν, ἡ ὑπερούσιος καὶ ὑπέρζωος ὄντως αὐτοζωὴ καὶ τῆς αὐτοζωῆς ὑποστάτης και χορηγός, ῆς ἐφίεται ἀκορέστως καὶ τῇ μετουσίᾳ ζωῆς ἀπολαύει θεοπρεπούς τε καὶ ἀϊδίου πᾶσα ἡ καθαρὰ τῶν νοερῶν τε καὶ λογικῶν φύσις· ὁ μόνος ἔχων ἀθανασίαν, φῶς οἶ κῶν ἀπρόσιτον, ἡ ζωοποιός πάντων τῶν καὶ ὅπως οὖν ζωῆς μετεχόντων δύναμις, καὶ τῶν θανόντων ἀνάστασις· οὗ τῷ φόβῳ πύλαι μὲν ἀνοίγονταί σοι θανάτου, πυλωροὶ δὲ ᾅδου ἰδόντες σε έπτηξαν ἔφριξαν· ὁ τὸν προπάτορα καὶ ἀρχηγὸν τοῦ γένους ἡμῶν διὰ τὴν παρακοὴν, καὶ τὸν ἐκ ταύτης ἀκολουθήσαντα ψυχικὸν θάνατον, ἤτοι τὸν ἀπὸ σοῦ χωρι σμὸν, ἦν αὐτεξουσίῳ πέπονθε γνώμη, θανάτου σω ματικοῦ φιλανθρώπως παιδεύσας πληγῇ, ἵνα μὴ
ΕΥΧΗ ΕΥΧΑΡΙΣΤΗΡΙΟΣ
ΕΙΣ ΤΟΝ ΚΥΡΙΟΝ ΗΜΩΝ ΙΗΣΟΥΝ ΧΡΙΣΤΟΝ
Ῥηθεῖσα ὑπὲρ ἀπαλλαγῆς λοιμοῦ καὶ θανάτου.
ORATIO
EUCHARISTICA
AD DOMINUM NOSTRUM JESUM CHRISTUM
Pro liberatione pestis ae mortis.
Oratio qua Domino nostro Jesu Christo gratim agun- Εὐχὴ εὐχαριστήριος εἰς τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν
tur pro liberatione pestis ac mortis.
Χριστόν, ῥηθεῖσα ὑπὲρ ἀπαλλαγῆς λοιμοῦ
καὶ θανάτου.
Δέσποτα Κύριε Ἰησοῦ Χριστὲ ὁ Θεὸς ἡμῶν, ἡ
ὑπερούσιος καὶ ὑπέρζωος ὄντως αὐτοζωὴ καὶ τῆς
αὐτοζωῆς ὑποστάτης και χορηγός, ῆς ἐφίεται ἀκορέστως καὶ τῇ μετουσίᾳ ζωῆς ἀπολαύει θεοπρεπούς
τε καὶ ἀϊδίου πᾶσα ἡ καθαρὰ τῶν νοερῶν τε καὶ
λογικῶν φύσις· ὁ μόνος ἔχων ἀθανασίαν, φῶς οἶκῶν ἀπρόσιτον, ἡ ζωοποιός πάντων τῶν καὶ ὅπωςοὖν ζωῆς μετεχόντων δύναμις, καὶ τῶν θανόντων
ἀνάστασις· οὗ τῷ φόβῳ πύλαι μὲν ἀνοίγονταί σοι
θανάτου, πυλωροὶ δὲ ᾅδου ἰδόντες σε έπτηξαν ἔφριξαν· ὁ τὸν προπάτορα καὶ ἀρχηγὸν τοῦ γένους
ἡμῶν διὰ τὴν παρακοὴν, καὶ τὸν ἐκ ταύτης ἀκολουxal
Domine Jesu Christe Deus noster, qui super omnem substantiam superque vitam es, imo ipsa vera
vita, ipsiusque vitæ conditor atque largitor, quam
omnis intellectualis rationisque particeps natura
insatiabiliter desiderat, cujusque divinæ sempiternæque vitæ participatione fruitur. Qui solus habes immortalitatem, qui lucem habitas inaccessam, omnium, quibus vel minima vitæ ratio inest, vivifica
virtus, mortuorum vero resurrectio; cujus ob metum porta quidem mortis apertæ sunt, janitores
autem inferni te viso coborruerunt. Qui primum
parentem ducemque generis nostri propter inobedientiam, indeque seculam animarum mortem, se- θήσαντα ψυχικὸν θάνατον, ἤτοι τὸν ἀπὸ σοῦ χωρι
parationem scilicet a te, quam ex suo judicio passus est, corporeæ mortis vulnere ne immortale
Liberatione pestis. Frequens fuit sanctis episcopis præteriti ævi, et grassante calamitate quapiam, quæ eorum plebes afflictasset, precatorias ad
Deum pro liberatione impetranda orationes habere,
et impetrata, eidem Deo malorum depulsori hymnicas et eucharisticas panegyres dicere. Habemus
prioris argumenti Cypriani orationem de mortalitate,
Gregorii Theologi de plaga grandinis, Chrysostomi
illam, cui titulus, de calamitate civitatis Antiochenæ.
Posterioris vero, apud eumdem illam, quæ incipit:
Cum præteritam tempestatem, in qua aguntur Deo
gratiæ, de absolutione malorum ex seditione exspectatorum, et illam, cujus initium
Non parum
civitatem nobis heri diabolus perturbavit. Dionysius
etiam Alexandrinus episcopus, vir sanctissimus et
doctissimus, cujus apud Eusebium frequens et he.
norifica mentio, cum exsul sub Valeriano plebem
suam pestis tempore verbis monere præsens non
posset, per epistolam absens monuisse traditur.
Corporeæ mortis. Humana argilla ejus fuit in
Adamo conditionis, ut eam tandem dissolvi necessum foret, propter mutuo digladiantes inter sese
elementorum particulas, ex quibus compacta erat:
sive ut Nazianzenus orat. 42, quæ in Pascha est,
loquitur, quod ex visibili et anteproducta materia
constaret, ut contra materia ipsa àópatos xal áxaTROXɛÚAσTO;, ut ait Moyses. Itaque interiturus quidem naturæ conditione homo. Verum cum cœlcσμὸν, ἦν αὐτεξουσίῳ πέπονθε γνώμη, θανάτου σω
ματικοῦ φιλανθρώπως παιδεύσας πληγῇ, ἵνα μὴ
stis plastes figmento buic suo comitem dedisset
intellectualem animam, vivificantem afflatum, divinum simulacrum, actum in se ipso viventem, simplicem, purum, ac proinde æternum et immortalem,
camdem etiam perennitatem corpori gratuito donavit. Donavit quidem gratuito, sed revocabiliter,
id est si modo homo in officio et obedientia Opificis sui perstaret. Cum vero illico adversus eumdem
debellasset, a benevolentia illius cecidit, et æter -
nitatis privilegio exutus est, ipseque sibi funeris
sui causa fuit, ut recte Parcianus Barchinonensis
episcopus. Septimius etiam Florens in lib. Contra
Judæos, homicidium in se commisisse scite ait. Respexit huc Rex sapiens: Justitia (inquit) perpetua
est et immortalis, injustitia autem mortis est acquisitio, impii manibus et verbis accersierunt illam, a
quo loco vulgatus ille Apostoli ad Romanos vi.
Quamvis autem ob peccatum, inque illius pœnam
mors in mundum intraverit, habuit nihilominus
hoc ipsum supplicium, utpote a benignissimo judice illatum, clementiæ et misericordiæ non parum.
Etenim si immortales essemus, quid nobis miserabilius? Urgemur incommodis, obruimur malis,
nulla vitæ ratio, nulla pars, non dies, von hora, non
temporis ictus laboribus vacat, hique ab infelici
seminio infelices fructus, quid igitur si illis æternum obnoxii? Quocirca pie et vere Theophanes
divinæ misericordiæ tribuit generis nostri morta-
col. 353–354page 38 of 38
PG 150:353ἀθάνατον ᾗ τὸ κακόν· ὕστερον δὲ πάλιν σπλάγχνοις ἀφάτοις σῶν οἰκτιρμῶν, παγγενὶ τοῦτον ἀνακαλεσάμενος ἐκ τῆς πικρᾶς τυραννίδος τοῦ ᾅδου καὶ τῶν δεσμῶν τρόποις οἰκονομίας ἀῤῥήτου, ὅμοιος ἡμῖν κατὰ πάντα γενόμενος, ἐκ παρθενικῆς καὶ ἀμολύν του γαστρός χωρὶς ἁμαρτίας, καὶ θάνατον ἑκούσιον ὑπομείνας, καὶ διὰ τοῦ θανάτου καταργήσας τὴν τὸ κράτος ἔχοντα τοῦ θανάτου, τοῦτ᾽ ἔστι τὸν διάβολον διότι οὐκ ἦν δυνατὸν κρατεῖσθαί σε τὸν ἀρχηγὸν τῆς ζωῆς ὑπ' αὐτοῦ, καὶ διὰ τοῦτο συνεξεμέσα: ποιήσας τοῦτον σὺν σοὶ καὶ οὓς πρώην κατέπιεν ἰσχύσας· οὗ τῇ δυναστείᾳ πύλαι μὲν ἐκείνου χαλκαι συνετρίβησαν, καὶ μοχλοί σιδηροί συνεθλάσθησαν, καὶ τὸ ζη φερὸν καὶ ἀμειδὲς αὐτοῦ δεσμωτήριον ἔρημον καὶ ἄβατον κατελείφθη· ὁ καὶ νῦν ἡμᾶ ὀλισθαίνοντας, καὶ μακρὰν ἀπὸ σοῦ γενομένους διὰ τὴν παράβασιν τῶν σῶν ζωοποιῶν ἐντολῶν, καὶ τὸ ὀπίσω τῆς δια νοίας ἡμῶν τῆς πονηρᾶς πορεύεσθαι, καὶ τῶν ἐπι θυμιῶν τῆς σαρκὸς, μάστιγι λοιμοῦ καὶ θανάτου πλήξας καὶ παιδεύσας ὡς κηδεμών, μάλιστα τὴν βρεφικὴν καὶ ἄωρον ἡλικίαν, ὡς ἂν φοβηθέντες ἡμεῖς, οἱ διὰ τὰς ἁμαρτίας ἔνοχοι καὶ ὑπεύθυνοι γε νόμενοι τῷ θανάτῳ, τὴν κραταιάν σου χεῖρα καὶ ἄψυκτον καὶ τὸν βραχίονά σου τὸν ὑψηλὸν ἀποστῶ μεν πάσης κακίας, καὶ τῶν σαρκικῶν ἐπιτηδευμά των ἡμῶν· εὐχαριστοῦμεν καὶ μεγαλύνομεν φόβῳ καὶ πόθῳ διὰ τὸ μέγεθος τῶν σῶν δωρεῶν, τὴν ἀ πρῶτον σοφίας σπάργανον Οι δυνατὸν τὸν ἀληθῶς φοβούμενον τὸν Θεὸν δειλίαν ἔχειν.
ORATIO EUCHARISTICA.
ἀθάνατον ᾗ τὸ κακόν· ὕστερον δὲ πάλιν σπλάγχνοις esset malum, pro eo quo prosequeris homines
ἀφάτοις σῶν οἰκτιρμῶν, παγγενὶ τοῦτον ἀνακαλε
σάμενος ἐκ τῆς πικρᾶς τυραννίδος τοῦ ᾅδου καὶ τῶν
δεσμῶν τρόποις οἰκονομίας ἀῤῥήτου, ὅμοιος ἡμῖν
κατὰ πάντα γενόμενος, ἐκ παρθενικῆς καὶ ἀμολύν
του γαστρός χωρὶς ἁμαρτίας, καὶ θάνατον ἑκούσιον
ὑπομείνας, καὶ διὰ τοῦ θανάτου καταργήσας τὴν τὸ
κράτος ἔχοντα τοῦ θανάτου, τοῦτ᾽ ἔστι τὸν διάβολον·
διότι οὐκ ἦν δυνατὸν κρατεῖσθαί σε τὸν ἀρχηγὸν τῆς
ζωῆς ὑπ' αὐτοῦ, καὶ διὰ τοῦτο συνεξεμέσα: ποιήσας
τοῦτον σὺν σοὶ καὶ οὓς πρώην κατέπιεν ἰσχύσας· οὗ
τῇ δυναστείᾳ πύλαι μὲν ἐκείνου χαλκαι συνετρίβη
σαν, καὶ μοχλοί σιδηροί συνεθλάσθησαν, καὶ τὸ ζηφερὸν καὶ ἀμειδὲς αὐτοῦ δεσμωτήριον ἔρημον καὶ
ἄβατον κατελείφθη· ὁ καὶ νῦν ἡμᾶ ὀλισθαίνοντας,
καὶ μακρὰν ἀπὸ σοῦ γενομένους διὰ τὴν παράβασιν
τῶν σῶν ζωοποιῶν ἐντολῶν, καὶ τὸ ὀπίσω τῆς διανοίας ἡμῶν τῆς πονηρᾶς πορεύεσθαι, καὶ τῶν ἐπι
θυμιῶν τῆς σαρκὸς, μάστιγι λοιμοῦ καὶ θανάτου
πλήξας καὶ παιδεύσας ὡς κηδεμών, μάλιστα τὴν
βρεφικὴν καὶ ἄωρον ἡλικίαν, ὡς ἂν φοβηθέντες
ἡμεῖς, οἱ διὰ τὰς ἁμαρτίας ἔνοχοι καὶ ὑπεύθυνοι γενόμενοι τῷ θανάτῳ, τὴν κραταιάν σου χεῖρα καὶ
ἄψυκτον καὶ τὸν βραχίονά σου τὸν ὑψηλὸν ἀποστῶ
μεν πάσης κακίας, καὶ τῶν σαρκικῶν ἐπιτηδευμά
των ἡμῶν· εὐχαριστοῦμεν καὶ μεγαλύνομεν φόβῳ
καὶ πόθῳ διὰ τὸ μέγεθος τῶν σῶν δωρεῶν, τὴν ἀlitatem. In quo quidem Latinorum Græcorumque
antiquissimos imſtatus est, qui ideo Adamo post
peccatum esum) vitalis ligni interdictum aiunt, ne
misere perpetuus viveret. Irenæus lib. 1, cap. 37:
Eum odivit Deus, qui seduxit hominem, ei vero qui
seductus est, sensim paulatimque misertus est. Quapropter et ejecit eum de paradiso, et a ligno vitæ
longe transtulit, non invidens ei lignum vitæ, quemadmodum quidum dicunt, sed miserans ejus, ut non
perseveraret semper transgressor, neque immortale esset, quod esset circa eum pecccatum, et malum interminabile et insanabile. Ililarius etiam in enarratione
psalmi lxviii: Adam (inquit) Deus de paradiso post
culpam, ne lignum vitæ utlingens, in æternitatem
pœnæ manerel ejecit. Theologus panegyri in nativitatem Salvatoris quæ 38 est in Biliana editione:
Atque hic quoque (Adamus post transgressionem)
mortem ac peccati præcisionem elucratur, ne malum
immortale esset. Ita pœna ipsa in misericordiam
cessit. Hunc enim Dei morem esse in castigando,
certo scio. Legitur Chrysostomus in eamdem sententiam homilia 26 in cap. vini Geneseos; et Hieronymus, in Isaiæ cap. LXV. Pertinet vero et ad
hunc locum adnotare, recte dici a Theophane, mortem primi parentis ex ejus casu subsecutam, adversus Judæuin Josephum, et hæreticum Pelagium,
qui moriturum eum, etsi non peccasset, affirmarunt. Quem errorem damnaverunt Africani Patres
in conc. Milevitano canone 1, et in synodo Africana adversus Pelagium et Celestium coacta, canone
75, et Tridentini in sessione De peccato originali.
Hieronymus commentariorum in Job cap. 3; Augustinus, in lib. De hæresibus, ad Quodvultdeum,
et lib. xin Civitatis cap. 12 et 15, et lib. 1 De peccalorum meril. cap. 2, 4, et 6; Fulgentius, De incarnal, el gral. cap. 12; Prosper contra Collatorem,
cap. 21; Bernardus, sermone ad milites Templi,
cap. 11; ex Græcis vero Chrysostomus homilia 17
in Genesim; Basilius seruione de abdicatione sccu!i, atque alii.
amorc castigasti. Iterum tandem inenarrabilibus
tuaruin miserationum visceribus eum ab amara inferni tyrannide vinculisque cum universo ipsius genere revocasti, et ineffabili usus dispensationis
modo similis nobis secundum omnia, sine peccato
tamen, ex virgineo et purissimo utero effectus es,
mortemque spontaneam passus, per mortem dejecisti eum qui mortis potestatem habebat diabolumi;
neque enim fieri poterat ut te vitæ auctorem ipse
retineret. Quapropter coegisti quidem eum simul
tecum evomere illos, quos prius absorpserat; cujus
potentia ænem illius portæ contrite sunt; reclesque
ferrei confracti, carcer vero tenebrosus ac tristissimus vacuus et avius relictus est. Qui nunc et nos
collabentes longeque a te aversos, quod virilicis
tuis præceptis non pareremus, quodque pravas cogitationes nostras carnisque desideria sequeremur,
pestis mortisque lagello verberasti, utque noster
moderator, immaturam præcipue infantium ætatem
castigasti, ut perterriti nos, qui propter peccata
rei, mortique obnoxii facti sumus, veritique validam ac inevitabilem manum tuam brachiumque
excelsum, ab omni vitio et carnalibus studiis nostris
recedamus. Gratias agimus tibi, et timore amoreque
ducti propter inagnitudinem donorum tuorum
magnificamus bonitatem tuam quæ injuriarum obliImmaturam infantium ætatem. Desunt verba
hæc Messanensi.
Et timore amoreque ducti. Nervi quidem sunt
totius spiritualis incrementi amor timorque Dei,
columne, quæ Christianam structuram fulciunt,
poli qui periculosam præsentis vitæ navigationem
dirigunt: Quid Dominus Deus tuus petit a te (clamabat Moyses), nisi ut timens Dominum Deum tuum,
et ambules in viis ejus, et diligas eun? Est vero de
amore a multis dictum ex professo. Vellein nimirum et de timore. Illud sæpe mihi occurrere solet
de præsentissimo hoc malorum internorum pharmaco; ita nempe cum nomine et ratione sua (si、veterum sapientum, quibus divina lux non affulserat,
de eo sententias perseruteris) convenire, ut nihil
minus. Timor est (aiunt Peripatetici) Aún tis xal
tapazh, dolor quidam et conturbatio. Quid contra
per Siracidem Dominus? Timor Domini gloria et
glorificatio, et lætitia, et corona exsultationis. Timoris comes mentis stupor, et ignorantia, at divinus
timor sapientiæ principium, sensus consummatio, disciplina scientiæ, illuminatio cordium, et (ut scite
Theologus scripsit) πρῶτον σοφίας σπάργανον prima
disciplinæ fascia. Timorem fide et spe destitui
Stoicorum fuit. Contra, timentium Dominum filiis
et spes et fiducia fortitudinis est, et non erunt incredibiles verbo Dei, fides enim agglutinatio timoris.
Timor odium gignit, ut antiquis apophtegmatibus instruimur, et exemplis docemur. Sed timor Domini
initium est dilectionis, et oblectatio misericordiæ.
Quid timori germanius, quam timere? Dominum
tamen timentes, nihil trepidabunt, non pavebunt
quoniam ipse est spes eorum. Et Græcus ad hanc
mentem scriptor: Οι δυνατὸν τὸν ἀληθῶς φοβούμε
νον τὸν Θεὸν δειλίαν ἔχειν. Fieri non potest, ut qui
vere metuit Deum, in timore versetur. Tandem quid
est alienius ab iis qui timentur, quam illorum
qui eos timent, imperio subjectos esse? Cæterum
benignissimus Dominus, quem timemus, voluntatem
timeatium se facit, Concludemus locum hunc ce,
Continue reading PG 150: Nicolaus Cabasila Thessalonicensis Metropolita →≣ entire volume