PHILOTHE CP. PATRIARCITA και τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ Πνεῦμα, ἀλλὰ τὸ ἀἰδίως ἐξ αὐτοῦ καὶ εἰσὶ καὶ λέγοντας, τοῦθ᾽ ὅπερ εἰσὶ καὶ λέγων ὑπάρχον. Εἰ δὲ τοῦτο, πῶς οὐκ ἔσται ἡ ἀΐδιος ὑπό στασις τοῦ παναγίου Πνεύματος τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ Πνεῦμα, ἀλλ' ἡ χάρις αὐτοῦ καὶ ἡ ἐνέργεια; Η γὰρ χάρις καὶ ἡ ἐνέργεια, ἐπεὶ ἡμῖν καὶ ἡμῶν ἕνεκεν ὑπάρχει, πάντως καὶ ὑπὸ χρόνον ἔσται. Οὐκ ἔστιν, ὦ οὗτος, οὐδὲ ἡ θεία χάρις αὕτη τε καὶ ἡ ἔλλαμψις, καὶ ἡ ἐνέργεια πρόσφατος καὶ ὑπὸ χρόνον, εἰ καὶ τοῖς κτιστοῖς πᾶσι καὶ ἡμῖν προσφάτως καὶ ὑπὸ χρόνον ἐπιχορηγείται· συναΐδιος δὲ τῇ ὑπερουσίῳ Τριάδι, καὶ ἐξ αὐτῆς ἀεὶ πηγαζομένη καὶ ἐκλάμπουσα, ὅλη ἐκ τοῦ Πατρὸς, ὅλη ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ὅλη ἐκ τοῦ Παρακλήτου Θεοῦ τοῦ παναγίου Πνεύματος, καὶ τῆς τρισυποστάτου φύσεως τοῦ ἑνὸς Θεοῦ ἐστιν ἀχρόνως καὶ ἀειλαμπὴς, καὶ ὑπέρφωτος ενεαία αίγλη, καὶ άΐδιος ἐνέργεια, ὡς καὶ ὁ θεῖος ἐν ὕμνοις είδει Δαμασκηνός - Τρισσοφαή θεότητα ἐνιαίαν ἐκλάμπουσαν αἴγλην, ἐκ μιᾶς τρισυποστάτου φύσεως, εἰ καὶ τοῖς ὑπὸ χρόνον οὖσιν ἐπ:- χορηγείται, καὶ λαμβάνει πάντα ἐξ αὐτῆς τὸ εἶναι, καὶ τὸ εὖ εἶναι κατὰ τὸν ἐν ἑκάστῳ προσρισμὸν, καὶ τὴν δεκτικὴν ἑκάστου δύναμιν φυ εικήν τέ φημι και προαιρετικήν. Ταύτην τοίνυν την θείαν καὶ ἐνιαίαν ἔλλαμψίν τε καὶ χάριν, καὶ αἴγλην τῆς ὑπερφωτου Τριάδος, τὴν ἁπλῶς καὶ ἀμερῶν, καὶ ταυτῶς, καὶ ὁλικῶς, καὶ ἐνιαίως ἀεὶ ἐκλάμπουσάν τε καὶ προερχομένην ἐκ τῆς ὑπερθέου μιας τρισ υποστάτου φύσεώς φασιν οἱ θεοφόροι Πατέρες, και ταποικίλλεσθαι εἰς τὰς ἐκδιδομένας ἐκ Θεοῦ ἀγαθοὺ ποιούς μεθέξεις τε καὶ δωρεὰς, ἃς καὶ ἀπολύτως καὶ ἀρχηγικῶς καὶ πρώτως ἂν Θεοῦ ἀποστῆναί φησιν ὁ τὰ θεῖα πολύς Διονύσιος, τὴν αὐτοουσίωσιν λέγων, τὴν αὐτοζωὴν, τὴν αὐτοδύναμιν, τὴν αὐτοειρήνην, τὴν αὐτοαγαθότητα, την θεότητα, καὶ τούτων ὑποστάτην τὸν Θεὸν ἀχρόνως καὶ ἀνάρχως λέγει. Τούτῳ τοίνυν ἀκολούθως καὶ ὁ θεῖος Μάξιμος οὕτω φησί· Ζητητέον τοῖς σπουδαίους, τίνα καθήκει νοεῖν εἶναι τὰ ἔργα, ὧν ἤρξατο τῆς γενέσεως ὁ Θεὸς, καὶ τίνα πάλιν ὧν οὐκ ἤρξατο. Εἰ γὰρ πάντων κατέπαυσε τῶν ἔργων, ὧν ἤρξατο ποιῆσαι, δήλον ὡς ἐκείνων οὐ κατέπαυσεν, ὧν οὐκ ἤρξατο ποιῆσαι. Μή ποτε οὖν ἔργα μὲν Θεοῦ χρονικῶς ἡργμένα τοῦ εἶναι ἐστι πάντα τὰ ὄντα μετέχοντα, οἷον αἱ διάφοροι τῶν δι των οὐσίαι; τὸ γὰρ μὴ ἄν ἔχουσιν αὐτῶν τοῦ εἶναι πρεσβύτερον· ἦν γάρ ποτε, ὅτι οὐκ ἦν, ἔργα δὲ Θεοῦ τυχὸν οὐκ ἠργμένα χρονικῶς τὰ ὄντα μεθεκτά· ὧν κατὰ χάριν μετέχουσι τὰ ὄντα μετέχοντα, οἷον ἡ ἀγαθότης, καὶ πᾶν εἴ τι ἀγαθότητος εμπεριέχεται λόγῳ, καὶ ἁπλῶς πᾶσα ζωὴ καὶ ἀθανασία, καὶ ἁπλό της, καὶ ἀτρεψία, καὶ ἀπειρία, καὶ ὅσα περὶ Θεὸν οὐσιωδῶς θεωρεῖται, ἅτινα καὶ ἔργα Θεοῦ εἰσι, καὶ οὐχ ἡργμένα χρονικῶς. Οὐ γάρ ποτε πρεσβύτερον ἀρετῆς τὸ οὐκ ἦν, οὐδέ τινος ἄλλων τῶν εἰρημένων. Οὐκ ἦν γάρ ποτε ὅτε οὐκ ἦν ταῦτα, κἂν τὰ μετέ χοντα αὐτῶν κατ' αὐτὰ ἦρκται τοῦ εἶναι χρονικώς άναρχα τε ὄντα χρονικῶς, μὴ ἔχοντα τὸν χρόνον ἑαυτῶν πρεσβύτερον, οἷα τὸν Θεὸν ἔχοντα τοῦ εἶναι μονώτατον ἀἰδίως γεννήτορα. Τὰ μέντοι ηργμένα χρονικῶς τῇ μετοχῇ τῶν οὐκ ἠργμένων χρονικώς Ορᾷς ἐκ τούτων, ὅτι ἐξ ἀϊδίου καὶ ἀνάρχως καὶ ἀχρόνως ἐκλάμπει ἡ θεία αὕτη αίγλη καὶ χάρις ἐπίσης ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος, καὶ ἐνέργεια τῆς ὑπερφωτου καὶ τρισυποστάτου φύσεως ἐστιν, εἰ καὶ ὑπὸ χρόνον καὶ προσφάτως ε αὐτὴ ἐπιχορηγεῖται τοῖς κτιστοῖς πᾶσι, καὶ τοῖς ὑπὸ χρόνον οὖσιν, ἐξ Υἱοῦ; Εφημεν οὖν, εἰ ἐκπο ρεύεται ἡμῖν καὶ ἡμῶν ἕνεκεν, εἶναι καὶ ὑπὸ χρό νον· διότι τὸ ἐκπορεύεσθαι παραστατικόν ἐστι τῆς τοῦ παναγίου Πνεύματος υπάρξεως, ὥσπερ καὶ τὸ γεννᾶσθαι τοῦ Υἱοῦ, καὶ τὸ λέγειν ἐκπορεύεσθαι ἡμῖν ταυτόν ἐστι τῷ λέγειν ἡμῖν ἐκπορεύεσθαι, καὶ ἡμῖν τὴν ὕπαρξιν ἔχειν καὶ δι' ἡμᾶς. Εἰ δὲ δι' ἡμᾶς ἔχει τὴν ὕπαρξιν, καὶ ὑπὸ χρόνον πάντως ἐστὶ, καὶ κρείττονες ἡμεῖς ἐκείνου. Οὐ μὴν δὲ καὶ τὸ ἐκλάμ πειν, καὶ προέρχεσθαι, καὶ προχεῖσθαι, καὶ χορη γεῖσθαι καὶ τὰ τοιαῦτα, παραστατικά εἰσιν άρπτι τῆς ὑπάρξεως, ἀλλὰ τῆς ὅτε βούλεται μεταδόσεως τῆς θείας χάριτος καὶ ἐνεργείας. Διὸ οὐδὲ ὑπὸ χρό νον φαμὲν ἔχειν τὸ εἶναι καὶ δι' ἡμᾶς τὴν θείαν χάν ριν ταύτην, καὶ ἔλλαμψιν καὶ ἐνέργειαν· ἀεὶ & ἀπολύτως ἐκλάμπειν καὶ προχεῖσθαι ἐξ Υἱοῦ, ὡσε περ δῆτα καὶ ἐκ Πατρὸς, ὡς ἔφημον, καὶ αὐτοῦ δῆτα τοῦ Παρακλήτου Θεοῦ τοῦ Παναγίου Πνεύματος. Ἐκλάμπειν δὲ καὶ χορηγεῖσθαι τῇ κτίσει πάσῃ καὶ ἡμῖν ὑπὸ χρόνον καὶ προσφάτως, διὰ τὸ τὴν κτίσιν πᾶσαν καὶ ἡμᾶς ὑπὸ χρόνον ὑπάρξαι καὶ προστά Ο τως. Εἰ δὲ ἡ θεία αὕτη χάρις καὶ ἡ ἔλλαμψι; οὐδα μῶς ἡμῖν τὸ εἶναι ἔχει, ὥσπερ δῆτα καὶ ἀπεδείκνυ ται, πῶς ὅλως χρή λέγειν ἐκπορεύεσθαι ἡμῖν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, διὰ τὸ λέγειν τοὺς Πατέρας χορη γεῖσθαι, καὶ ἐκλάμπειν καὶ προχεῖσθαι ἡμῖν; Τοιαῦτα καὶ Γρηγόριος ὁ σοφὸς περὶ διαφοράς ούτ σίας θείας καὶ ἐνεργείας, σοφὲ Γρηγορά, χάριτός τε φυσικῆς καὶ ἐλλάμψεως, καὶ μετοχῆς τοῦ Πνεύμα τος ἱερᾶς, καὶ προόδου καὶ ἀποστολῆς· καὶ μεταδό σεως, καὶ ὅσα γε περὶ τούτων αὐτῷ κατὰ μέρος ἐν τοῖς φθάσασιν εἴρηται. Οὕτω τοῖς τε θεολόγοις Πατράσι, καὶ τῇ καθ᾿ ἡμᾶς ἱερᾷ συνόδῳ, καὶ δὴ καὶ τοῖς συνοδικοῖς τόμοις προσφυᾶ καὶ κατὰ πάντα συνᾄδοντα, ὡς καὶ δεδοικέναι με, μὴ τὸ καθ' ἡμᾶς ἱερῷ Θεολόγο, Γρηγορίῳ τῷ πάνυ φημὶ, καὶ ταῦτα ψευ δῶς ἐπιφημίσῃς, ἢ καὶ τῶν τῆς συνόδου τινί. Αλλ οὐκ ἂν ἔχοις, πολλῶν τινων ὄντων καὶ γλωσσῶν καὶ βιβλίων τῶν προσμαρτυρούντων αὐτοῖς τε καὶ τοῖς προῤῥηθεῖσιν ἐκείνοις τὸ γνήσιον τὸ πρὸς τοὺς γε γεννηκότας. Καὶ τί χρὴ τὰ τοιαῦτα περὶ τῶν ἄλλων λέγειν, ὅπου γε καὶ Γρηγορᾶς αὐτὸς ἔτι τε τῶν βε λῶν ἔξω τοῦ δεινοῦ φθόνου, καὶ τῆς καθ' ἡμῶν μετ νίας ἑστὼς, καὶ συνᾴδων ἦν καλῶς τῇ Ἐκκλησία Χριστοῦ τὰ τοιαῦτα, καὶ κατὰ τῶν αἱρετικῶν ὑπὲρ τῶν αὐτῶν τε καὶ κατὰ τῶν αὐτῶν μετ' ἐκείνης ἱστάμενος, καὶ τοὺς προμάχους τῆς κατ᾿ εὐσέβειαν ἀληθείας ταύτης παντοδαποίς εισιν ἀναδῶν τοῖς τῶν λόγων τε καὶ τῶν ἐγκωμίων στεφάνοι;; 'Ανδρονίκη τοιγαρούν τῷ θαυμαστῷ βασιλεῖ, ἄρτι τότε μετά τοὺς ὑπὲρ εὐσεβείας ἀγῶνας, καὶ τὴν τοῦ Βαρλαάμ

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM VII. καὶ τῶν αἱρέσεων τῶν κατ' αὐτὸν ἐπ' Ἐκκλησίας καταστροφήν, πρὸς τὴν ἀμείνω μετακεχωρηκότι λῆξιν, καὶ μέγα καὶ θαυμαστὸν ἐντάριον ὥσπερ λα βόντι μεθ' ἑαυτοῦ τὴν τῆς εὐσεβείας ανακήρυξιν, καὶ τὴν στηριγμὸν τῆς Ἐκκλησίας Χριστοῦ, οὕτω τσιγαροῦν ἐκείνῳ καλῶς ἀπιόντι τῶν ὧδε, καὶ μετὰ μυρίας διὰ ταῦτα τῆς εὐφημίας, καὶ ὁ φιλόσοφος οὑτοσὶ λόγοις τὸν ἐπιτάφιον πλέκων, προσετίθει κάτ κείνα μάλα καλῶς· Οἱ τῆς Ἐκκλησίας ἱεροὶ προστάται, ζητήσατε τὸν διάπυρον σπουδαστὴν καὶ συλλής πτορὰ τῶν δογμάτων. Οἱ ἐν ὄρεσι καὶ σπηλαίοις, τὸν πρόβολον καὶ προασπιστὴν τῆς ὑμετέρας εὐκλείας καὶ δόξης. Οἱ τῶν θείων ἀσκητηρίων ἡγήτορες την τῆς ὑμετέρας ἰσχύος ἀκρόπολιν, μνήσθητε τοὺς ὑπὲρ ὁμῶν τελευταίους ἀγῶνας αὐτοῦ, πῶς πεπονηκότος ἤδη καθάπαξ τοῦ σώματος ἔκ τε τῶν πολεμικῶν τραυμάτων, Εκ τε τῶν ἰατρικῶν καυτήρων, καὶ πρὸς θάνατον ἐντεῦθεν ἐλαυνόμενος, καταφρόνησέ τα τοῦ σώματος, καὶ τῆς ἑαυτοῦ ζωῆς ἀφειδήσας, προθύμως ἐπὶ τὸ βῆμα καὶ τοὺς ἱεροφάντας ήκε. Καὶ οὐ πρότερον ἐκεῖθεν ἀπήλλαξε, πρὶν τοὺς ὑμῶν δόριστὰς καὶ τὰ ἐκείνων διεφθορότα δόγματα, καὶ παρέγγραπτα τῆς Ἐκκλησίας ναυάγια συντρίψαι τε καὶ ὅλοις δοῦναι φθορᾶς καὶ ἀπωλείας βυθοῖς τε καὶ κύμασι. Ταῦθ' ὑπὲρ τῆς κατ' εὐσέβειαν ἀληθείας ὁ φιλόσο φος τότε, καὶ τοῦ ταύτης ἀγωνιστοῦ τε καὶ προμάτ χου τοῦ μακαρίτου καὶ θαυμαστοῦ βασιλέως ὄντως ἐκείνου, τας φρένας καὶ τὸ τῆς ψυχῆς λογιζόμενον έῤῥωμένος ἔτι, καὶ καλῶς καὶ ἀξίως ὑπὲρ τῶν καλ λίστων καὶ ἀξιωτάτων τῷ ὄντι φιλοσοφῶν. "Α δὴ καὶ τῷ τάφῳ τοῦ βασιλέως ὑπὲρ ἐπιγράμματα πάντα, καὶ ἔπη χρυσᾶ δίκαιον ἂν ἦν ἐγκεχαράχθαι κατ' ἐμήν γνώμην, ὡς ἂν τήν τε τοῦ βασιλέως ἀρετὴν ὁμοῦ καὶ τὴν δόξαν τῆς Χριστοῦ Ἐκκλησίας, καὶ προσέτι τὸ τοῦ Γρηγορά φιλοψευδὲς καὶ παλίμβο λον, καὶ δὴ καὶ τὴν τῆς γνώμης τε καὶ τῆς γλώττης φαυλότητα καὶ τὴν ἀκρασίαν, τρανότερον σάλπιγ γος ἁπάσης πρός γε τὸν ἑξῆς χρόνον ἀνακηρύττῃ, καὶ ὡς οὐκ ἂν εἴη ποτὲ δίκαιος οὗτος, οὐδ' ἀξιό πιστος περὶ Θεοῦ καὶ θείων δογμάτων διαλέγεσθαι καὶ λογογραφεῖν ὅλως, ὁ τοῖς καιροῖς καὶ τοῖς πράγ μασιν ἢ τἀληθέστερον εἰπεῖν μᾶλλον, δι' ἔριν τε καὶ φιλονεικίαν, καὶ τὸν κάκιστ' ἀπολούμενον φθόνον, οὕτω ῥᾳδίως καὶ αὐτὴν ὡς ἐν πεττοῖς τε καὶ κύβοις μετατιθεὶς καὶ μεταστρέφων, ἢ διαστρέφων οἰκειό τερον φάναι τὴν πίστιν, καὶ φαύλων οὕτω προφά σεων καὶ παθῶν ὤνιον ἀπεργαζόμενος, φεῦ! τὴν ἀνωτάτω περὶ Θεοῦ δόξαν, καὶ τὴν κοινὴν σωτηρίαν τοῦ κοινοῦ γένους. ΕΤΙ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΤΕΤΑΡΤΟΝ ΛΟΓΟΝ ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΦΙΛΟΣΟΦΟΥ ΓΡΗΓΟΡΑ Περὶ τῆς τοῦ Θεοῦ φυσικῆς, καὶ οὐσιώδους ἐνεργείας ὅτι ἄκτιστος, ΛΟΓΟΣ ΑΝΤΙΡΡΗΤΙΚΟΣ ΕΒΔΟΜΟΣ. κατ' ίχνος ἐκείνῳ βαίνειν, μᾶλλον δὲ καὶ κατὰ πρόσωπον ἀπαντᾶν τε καὶ ἴστασθαι σύν γε τῷ σεπτῷ φημι τόμῳ καὶ τοῖς ἐκεῖ Πνεύματι φθεγγομένοις Πατράσι, καὶ μηδ' ἀφίστασθαι. Ἐπεὶ δὲ τὸν περὶ μετοχῆς ἱερᾶς Θεοῦ, καὶ θείου τούτου καὶ αὖθις χρῆται τῇ γλώττῃ, καὶ ἡμᾶς ἀνάγκη Πνεύματος ἀποῤῥήτου κοινωνίας τε καὶ θεώσεως λόγον, οὐ καθ' ὅσον ἐχρῆν, ἀλλὰ καθ᾽ ὅσον ἡμῖν ἐρια κτόν, παρὰ τῶν πείρα τε καὶ ἕξει μεμαθηκότων, καὶ διὰ τοῦτ' αὐτὸ καὶ θεολογεῖν καὶ διδάσκειν ἀσφαλῶς ἐπισταμένων ἐκεῖνα, λαβόντες ἀποδεδώκα μεν, ἀμέθεκτον μὲν, ὥσπερ δὴ καὶ ἄληπτον καὶ διανοίᾳ καὶ λόγῳ, καὶ ἄῤῥητον τὸν Θεὸν κατ' οὐσίαν σὺν ἐκείνοις εἰπόντες, μεθεκτὸν δὲ ἀναλόγως, καὶ ληπτὸν ἐκ μέρους κατὰ τὸν θεῖον Απόστολον καὶ ῥητὸν, οὐκ ἐκ τῶν κατ' αὐτὸν, ἀλλ᾽ ἐκ τῶν περὶ αὐτὸν, & δὴ καὶ παρεπόμενα τῇ θείᾳ φύσει, καὶ ἰδιώματα φυσικά, καὶ χαρίσματα τοῦ Πνεύματος, καὶ φυσικὰς Ενεργείας καὶ οὐσιώδεις, καὶ προόδους καὶ μετοχὰς θείας, καὶ τὰ τοιαῦτα τοῖς θεολόγοις ἔθος καλεῖν, φέρε δὴ καὶ πρὸς τὸ ἄκτιστον ίωμεν αὐτῆς τῆς οὐ σιώδους καὶ φυσικῆς τοῦ Θεοῦ θείας ενεργείας καὶ τοὺς περὶ τούτου τῶν ἱερῶν θεολόγων καὶ πάλιν λόγους. Καίτου γε καὶ τοῦτ᾽ αὐτὸ τοῖς προῤῥηθεῖσιν ήδη συναποδέδεικται τοῖς γε μὴ κοιμωμένοις πάντη καὶ ῥέγχουσιν, ἢ καὶ τὰ ὦτα βύουσιν ἀσπίδος δίκην πρὸς τὰς ἱερὰς ἐπιρδά;. 'Αλλ᾽ ἐπεὶ καθαπερεί πρύμναν ὁ φιλόσοφος ἐκεῖθεν κρουσάμενος ἐπὶ τοῦ τους ἦλθε τους λόγους, καὶ τὸ τοῦ σεπτοῦ τόμου δεύτερον ἡμῖν προφέρει κεφάλαιον, καὶ κατ' αὐτοῦ Εἰσάγει τοίνυν καὶ πάλιν τὸν ἑαυτοῦ φοιτητὴν καὶ φίλον Αγαθάγγελον Γρηγορᾶς τὰ τοῦ τόμου διδά ξοντα, ὃς δὴ καὶ παριών, οὕτω πώς φησι· Τελευ τήσαντος τῷ παρανόμῳ τόμῳ τε καὶ τομογράφῳ τοῦ πρώτου κεφαλαίου, καὶ ὅσα τῶν ἐκεῖ βλασφημουμέν νων ἀκουσθέντα σοι ἐξελήλεγκται, τοιαύτην εὐθὺς τὸ δεύτερον κεφάλαιον ἔχει τὴν ἀρχήν. Απεδείχθη, φησί, καὶ τοῦτο, ὅτι οἱ μὴ δεχόμενοι ἄκτιστον τὴν ἀχώριστον μὲν καὶ φυσικὴν τῆς θείας ουσίας ενέρ γειαν, διαφέρουσαν δὲ αὐτῆς, ὥσπερ είρηται, κεί σμα το ποιοῦσι καὶ αὐτὴν τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ - κατὰ γὰρ τὴν ἅγιον Μάξιμον, ἀπὸ τῆς ἐνεργείας κ ἑκάστου φύσις χαρακτηρίζεται, τῆς μὲν ἀκτίστου ενεργείας ἄκτιστον δεικνύσης φύσιν, κτιστὴν δὲ τῆς κτιστῆς. Ἔτι δὲ καὶ τὸν Δαμασκηνὸν τὸν θεῖον Ἰω άννην φάσκοντα Η κτιστή ενέργεια κτιστὴν δηλώ σει φύσιν· ἡ δ' ἄκτιστος ἄκτιστον χαρακτηρίσεις οὐσίαν. Οἱ οὖν λέγοντες κτιστὴν τὴν θείαν ἐνέργειαν. ἀφ᾿ ἧς καὶ ἡ θεία φύσις χαρακτηρίζεται, κτιστὴν ἐξ ἀνάγκης παριστῶσι καὶ τὴν θείαν φύσιν. Δικύ

θεον ἀπώλεσεν ὁ φιλόσοφος ἐνταῦθα τὸν ἱερὸν δηλαδὴ ἡ θέλησιν ἄκτιστον, ὡς αὐτός φησιν, οιόμενος ἡμᾶς τόμον ἀναγινώσκων, κατὰ τὸν αὐτοῦ κωμικὸν διδάσκαλον· πλὴν ὅσον ἐκεῖνος μὲν κωμῳδίαν ὑφαίνων, καὶ κατὰ τῶν ἀντιτέχνων τὰ μὴ ὄντα συμπλάττων, καὶ γελωτοποιῶν ἐπίτηδες· ὁ δ᾽ ἀφιλόσοφος ουτοσί καὶ πρόσφατος δογματιστής, καὶ πλαστὸς αὐθημετὸν θεολόγος, οὐκ οἶδ' εἴτε μετὰ τῆς ἀληθείας καὶ αὐτὴν τὴν τοῦ λόγου σύνταξιν ἀγνοήσας, εἴτε καὶ κακουργῶν ἑκὼν καὶ συγχέων, εἴτε καὶ ἄμφω ταῦτα. Τοῦ γὰρ ἱεροῦ τῶν Πατέρων τόμου, καθὰ δὴ καὶ αὐτὸς οὗτός φησιν ἀνωτέρω, καὶ τοῦτο φήσαντος, ἀπεδείχθη ὅτι οἱ μὴ δεχόμενοι τὴν φυσικὴν καὶ ἀχώριστον τῆς θείας οὐσίας ενέργειαν, κτίσμα τε ποιοῦσι καὶ αὐτὴν τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ. Εἶτα μεταξὺ τὰ προβ ῥηθέντα τῶν ἁγίων εἰσαγαγόντος ἀμφοῖν ῥητὰ πρὸς μαρτυρίαν τοῦ λόγου, καὶ οὕτω τὸ ἕτερον σκέλος κατὰ διαίρεσιν ἀπαγαγόντος, τό, Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ Μονοθελῆταί εἰσι, καὶ τὰ ἑξῆς, καὶ ἄρτιον ἀποδεδω κότος οὕτω τὸν λόγον, δ δὴ καὶ ὁ προτεθεὶς ἐξ ἀνάγτης συμπλεκτικὸς ἀπῄτει σύνδεσμος, ὁ φιλόσοφος αἰσχρῶς ἀποτεμόμενος ὅλον ἐκεῖνο τοῦ παντὸς, καὶ μήτε τῆς ἀνάγκης τῆς φράσεως, μήτε τοῦ σκοποῦ καὶ τῆς ἐννοίας τοῦ λόγου φροντίσας μηδοτιοῦν, μᾶλλον μὲν οὖν κατ' αὐτῆς ἐκείνης χωρῶν ἔση δύ ναμις, τὰ μὲν ἀφῆκε λήθης καὶ σιγῆς βυθοῖς παν τελοῦς, μηδ' εἰσέπειτα μνησθεὶς μηδοπωστιούν· απο τὰς δ' εὐθὺς τὰς ἑαυτοῦ παρεξηγήσεις ἀντεισάγει τῷ λόγῳ, τὴν αἵρεσιν καὶ αὖθις διδάσκων τὸν ἑαυτοῦ ἀκροατὴν ᾿Αγαθάγγελον, καὶ τὴν καθ' ἡμῶν, μᾶλλον δὲ τὴν κατὰ Θεοῦ καὶ τῶν ἁγίων αὐτοῦ συν κοφαντίαν τε καὶ τὸ ψεῦδος, ὡς ἔθος. "Α δὴ καὶ ἡμᾶς ἀνάγκη κατ' ἐκεῖνον ἐνταῦθα τοῖς ἐκείνῳ προβῥηθεῖσι συνάψει, καὶ οὕτω τῷ τῆς αἱρέσεως σκό τει τὰς τῆς ἀληθοῦς θεολογίας ἀκτῖνας ἐκεῖθεν ἐπε· νεγκεῖν. Οἶδας, φησίν, ὦ καλέ Αγαθάγγελε, ὡς ἐνωθεί σης τῆς θεότητος τῇ ἀνθρωπότητι, σαρκωθέντος τοῦ Θείου Λόγου, καθάπερ δύο φύσεις, οὕτω καὶ δύο λέγονται ενέργειαι. Αλλ' ἡ μὲν τῆς θεότητος ἦν καὶ προῆν, καὶ ἀναλλοίωτος οὖσα, ἀναλλοίωτον εἶχε καὶ τὴν τοῦ ἐνεργεῖν δύναμίν τε καὶ θέλησιν, καὶ ἁπλῆν. Προδέδεικται δ' ἡμῖν πάντως, ὡς ἐπὶ τῆς ἁπλῆς καὶ ἀσωμάτου φύσεως τὸν αὐτὸν τῇ οὐσίᾳ λόγον εἴτουν δρον ἐπιδέχεται ἡ ἐνέργεια. Καὶ αὐτε νέργεια πρὸς τῶν ἁγίων καλεῖται, ὅταν πρὸς τὴν ἐνεργοῦσαν θεότητα τὴν ἀναφορὰν ἔχῃ τούνομα· ἄλλως δ' οὐκ ἂν δήπου. Δυοῖν γὰρ θάτερον ἔποιτ' ἂν Εξῆς, ἡ κτίσμα εἶναι, ἢ μὴ δν, καθά μοι καὶ ἀνωτέρω που τριχῇ τὴν τῆς ἐνεργείας φωνὴν διηρῆσθαι συμπέπτωκεν, ὁμώνυμον οὖσαν. ᾿Αλλὰ τῷ γε Παλαμπ, καλὶ ᾿Αγαθάγγελε, διὰ τὴν τῆς σαρκὸς κοινω νίαν ἠλλοιῶσθαι οἰομένῳ τὴν τοῦ λόγου θεότητα, τρεῖς δογματίζειν ἐπὶ Χριστοῦ νενόμισται τὰς θεο λήσεις· μίαν μὲν καὶ ὑπερκειμένην τὴν τῆς θεϊκῆς οὐσίας, δευτέραν δὲ τῆς τοῦ Λόγου υποστάσεως, ἄκτιστον μὲν καὶ αὐτὴν, ὑφειμένην δὲ, καὶ τρίτην τὴν τῆς ἀνθρωπότητος. Εἶτα μεταξύ πολλὰ τοιαῦτα παραληρήσας Γρη γοί, καὶ νῦν μὲν τὴν ἀνθρωπε!αν τοῦ Χριστοῦ ἢ ἡ λέγειν, νῦν δὲ τὸν Χριστὸν τρεῖς ἔχειν θελήσεις, καὶ δὴ καὶ ἀνομοίους, καὶ οἷς φησιν αὐτές. Αντιστάτες οὐκ οἶδ' ὅθεν καὶ παρὰ τίνων τοῦτο λαβών, τοὺς ἐπ δεδωκότας τὸν τόμον ἱερούς προτικών Πατέρας, & καὶ κατὰ μέρος διεξιέναι, καὶ περιττὸν καὶ ἄχρη στον καὶ πορθμός, ο φασι, Σικελίας, επιφέρει κάτ κεῖνα. Ἡμεῖς γὰρ ἐπὶ τῆς ἁπλῆς καὶ θείας, ὡς ἔφημεν, φύσεως μὴ δύο νοεῖν ἔχοντες ἄκτιστα, τῶν ἁγίων διαῤῥήδην απαγορευόντων παντάπασιν, αὐτὸν εἶναι θέλησιν τὸν τοῦ Θεοῦ λέγομεν Λόγον, καὶ τῶν τὸν οὐσίαν καὶ θέλησιν ἀκριβῶς. Οντως οὐδὲν κενοδοξίας καὶ φθόνου χεῖρον εν ποτε γένοιτο. Ταῦτα δαίμονας ἐξ ἀγγέλων, καὶ διά βολον τὸν αὐτῶν ἀρχηγὸν εἰργάσατο. Ταύτα τὸν πρῶτον ἄνθρωπον ἐξῶσε τοῦ παραδείσου. Ταῦτα τὸν Κάϊν ἀδελφοκτόνον ἀπέδειξε. Ταῦτα τὸν βέλτιστον Ἰωσὴφ τῶν πατρικῶν ἀγκαλῶν ἀφαρπάσαντα, δοῦ λον καὶ δεσμώτην εἰς Αἴγυπτον ὑπερώρισε. Καὶ τί χρὴ τἄλλα λέγειν; Ταῦτα καὶ τὴν φρικτὴν ἐκείνην Χριστοκτονίαν, καὶ τὸν μαθητὴν καὶ φίλον, προδότην, φεῦ! καὶ θεοκτόνον πεποίηκε. Ταῦτα καὶ τὴν τοῦ Γρηγορά τουτουί πάλαι κατασχόντα ψυχὴν τοῖς δαί. μοσιν ἐλεεινῶς ὅλην εξέδοτο. Η γὰρ ἂν οἱ τοιαῦτα λέγειν τε καὶ γράφειν ὁ δυστυχής προήχθη κατά Θεοῦ τε καὶ τῆς κατ' εὐσέβειαν ἀληθείας, μὴ ὅλος τοῖς ἁλάστοραιν ἐκείνοις καὶ πικροῖς ἐκδοθείς με αιφόνοις ὑπὸ τῆς πονηρᾶς συζυγίας τῶν μικρῶν ἐκείνων παθῶν. Ἐγὼ γὰρ, ἵνα τοῦ μὲν εἴπω κάκεί νου, καὶ οὗπερ αὐτὸς ἀκροατὲς καὶ αὐτόπτης γέγονε, ἄρτι τότε πρώτως τὴν βασιλεύουσαν ταυτηνὶ τῶν πόλεων ἐξ ᾿Αθω καὶ τῆς ἐκεῖ φίλης διατριβῆς εἰσιών, καὶ τὴν τῆς Ἐκκλησίας προστασίαν ἐγχειρισθείς, ἐκείνης φημὶ τῆς κατὰ τὴν τῆς Θράκης Ηράκλειαν, ἐνιαυτοῦ παρωχηκότος, οίμαι, μετὰ τὴν χειροτονίαν, ἐπεὶ πολλὰ περὶ τοῦ Γρηγορά ταυτους καὶ τῆς και γῆς τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίας ἀκούων ἄνωθεν ἦν, καὶ ὡς διαφέροιτο πρὸς τοῖς ἄλλοις καὶ οὗτος, καὶ ἀντιλέγοι τῷ τῆς εὐσεβείας ὀρθῷ λόγῳ, ὁ γὰρ τῆς δυσσεβείας μετὰ τὸν πρῶτον ἔξαρχος καὶ προστά της Ακίνδυνος ἦν ἐκποδών ἤδη κάκιστα σὺν τῇ εἰ ρέσει τὸν βίον μετηλλαχώς, δεῖν εἶναι πρὸς ἐμαυτὸν ἐκεκρίκειν, εἰς ὄψιν τε καὶ λόγους ἐλθεῖν ἐκείνῳ, καὶ τῶν ἀμφισβητουμένων τε καὶ ἀντιλεγομένων τῷ φι λοσόφῳ, γενέσθαι αὐτήκοος. Απῄειν δ' οὖν, καὶ προσελθὼν καὶ προσαγορεύσας, ὡς ἔθος, καὶ καθεσθεῖς, μετὰ μικρὸν πρὸς τὸν λόγον αὐτὸν είλκυσα καὶ τὴν δογματικὴν τῆς Ἐκκλησίας ὑπόθεσιν, καίτοι γε καὶ ὀκνοῦντά πως καὶ ἀναδυόμενον. Ηρόμην οὖν ἐκεί νον, εἰ φρονοίη τε καὶ λέγει τὸν Θεὸν ἐνέργειαν φυσικὴν κεκτῆσθαι, διαφέρουσαν τῆς οὐσίας αὐτοῦ. Τοῦ δὲ καταθεμένων, καὶ δευτέραν ἐπῆγεν πεῦσις, εἰ καὶ ἄκτιστον καὶ θεοπρεπή τὴν ἐνέργειαν ταύτην δοξάζοι. Τοῦ δὲ, Καὶ πῶς γὰρ οὔ, φήσαντος, οὕτω ξυμπάντων ὁμοῦ τῶν ἱερῶν διδασκάλων καὶ φρο νούντων καὶ διδασκόντων; θαυμάζειν ἰσχυρῶς ἔφη ἐγώ, πῶς οὕτω γε τῶν πραγμάτων εχόντων, καὶ οὕτω τὰ τῆς κοινῆς Ἐκκλησίας φρονῶν καὶ αὐτὸς, Έπειτα διίσταται τῷ τόπῳ καὶ τῇ κοινωνία, καὶ συν

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM VII. απολήγνυσι μὲν ἐκεῖθεν πολλοὺς ἑαυτῷ, δίδωσι Λ ψαι κατά Θεοῦ καὶ τῶν θείων και υψηλῶν περὶ αὐτ τοῦ λόγων καὶ τῆς θεολογίας, ὥσπερ έξω γεγονώς ἑαυτοῦ, καὶ μηδὲ εἰδὼς & λέγει καὶ γράφει. Μάλλον δὲ πρὸ τοῦ καταδῆναι πρὸς τὴν θεωρίαν ἐκείνων καὶ αὖθις ἡμᾶς καὶ τὸν ἔλεγχον, τὰ τοῦ συνοδικοῦ τόμου καὶ τὴν τῶν ἁγίων θεολογίαν ύγιά τε καὶ ἄρτια καὶ ἡμῖν ἀναγκαῖον προθεῖναι τῷ λόγῳ κάνε ταῦθα, ὧν ἐκεῖνος τὰ πλεῖστά τε καὶ ἀναγκαιότερα συνήθως παραλιπών καὶ μηδὲ μνησθεὶς, καὶ τοῖς ὀλίγοις ἐκείνοις οὐ καλῶς, οὐδὲ μετὰ τῆς ἀληθείας τε καὶ τοῦ σχήματος ὡς ἔχουσιν ἐπεξῆλθε. Καὶ πρῶτα μὲν τὸ τοῦ κεφαλαίου προοίμιον, οὐ μικρόν δν, ἐξ ἀρχῆς αὐτῆς εὐθὺς ἀφαιρεῖται, τῆς τῶν θεο λόγων Πατέρων Ιεράς μαρτυρίας, καὶ δὴ καὶ τῆς οἰκουμενικῆς θείας συνόδου, οὐδ' ἐν ἐπαγγελίαις ούτ σῶν ἔτι καὶ ὑποσχέσεσιν ἀνασχόμενος. Φησὶ τοιγαροῦν ὁ τόμος· Μετὰ τοῦτο ἐζητήσαμεν ἀποδειχθῆναι παρὰ τῶν ἁγίων, εἰ ἔστιν ἄκτιστος ἡ ἀχώριστος μὲν, διαφέ ρουτα δὲ τῆς θείας φύσεως αὕτη ενέργεια, όπερ οι ἀντιλέγοντες τῇ Ἐκκλησίᾳ ήκιστά εδέχοντο. Και ἀπεδείχθη καὶ τοῦτο ὑπὸ τῶν ἁγίων εναργώς κη ρυττόμενον· ὧν κεφάλαιον ἡ ἁγία καὶ οἰκουμενική Έκτη σύνοδος, καθὼς ἀνωτέρω διὰ τῶν κατὰ μέρος προτεθέντων αὐτῆς ῥητῶν μάλιστα ἱκανῶς ἀποδέ δὲ καὶ καθ' ἑαυτοῦ ὑπολήψεις οὐκ ἀγαθές, οὐδὲ μάλα του προσηκούσας τῇ αὐτοῦ σοφίᾳ τε καὶ τῇ τάξει, Τῶν γὰρ ἄνωθεν εἰρημένων, εἶπον, ούτωσί γε εχόν των, καθὰ δὴ καὶ λέλεκται, οὐδὲν οἶμαι, πρὸς τὰ λοιπὰ τὸ προσιστάμενον καὶ ἀντίξουν ἔσται, πάντων σχεδόν ηρτημένων ἐκεῖθεν, καὶ ὡσανού τινα ρίζαν καὶ ἀρχὴν τὸν περὶ θείας καὶ φυσικῆς ἐνεργείας Θεοῦ καὶ δυνάμεως λόγον ἐχόντων. Αλλ' ἐκεῖνος, φησί, τὸν ἱερὸν λέγων Θεσσαλονίκης, οὐ μίαν ἐνέργειαν τοῦ Θεοῦ κατὰ τοὺς θεολόγους, ἀλλὰ πολλάς τινας λέγει καὶ διαφόρους ἀλλήλαις. Ἐμοῦ δὲ καὶ ταῦτα τῶν θεολόγων εἶναι Πατέρων καὶ διδασκάλων, ἀλλ᾽ οὐ τοῦ σοφοῦ Γρηγορίου πρὸς αὐτὸν εἰρηκότος, ὥσπερ δὴ καὶ τὰ προῤῥηθέντα, καὶ πᾶσαν εἶναι ἀνάγκην, ὥσπερ ἐν ἐκείνοις, οὕτω δὴ κἂν τούτοις πείθεσθαι καὶ συμφωνεῖν τοῖς Πατράσιν, εἴπερ μέλλοιμεν εἰς εὐσεβοῦντας τῷ ὄντι τελεῖν, καὶ μὴ πόρρω που τῆς ἀληθείας ἀποπλανᾶσθαι, εἶτα καὶ τῶν θεολόγων πο ραγαγόντος ενίους τῷ λόγῳ πρὸς μαρτυρίαν τῶν ἀμφισβητουμένων, καὶ ὅσα διὰ μνήμης έτυχον τότε φέρων, ο φιλόσοφος τῇ μὲν ἀληθείᾳ τῶν λεγομένων ἀντιλέγειν οὐκ εἶχεν, ᾐτιᾶτο δὲ τὸν Θεσσαλονίκης καὶ αὖθις, ὡς πολλὰς καὶ πλείστας καθ᾽ ὑπερβολὴν τὰς ἐνεργείας οὐ καλῶς λέγοντα, οὐδὲ καθ᾿ ἡμᾶς καὶ τοὺς θεολόγους. δ δειχται, Καὶ τοῦτο μὲν ὁ φιλόσοφος, καθὰ δὴ καὶ προἔφην, παντελεί παρατρέχει σιγῇ· τῶν δ' ἐφεξῆς ἄκροις. δακτύλοις, ο φασιν, αψάμενος, ο δὴ καὶ ἡμῖν ἄνω τέρω προτέθειται, τὸ καθ' ἡμῶν ἐκείνου διεξιοῦσε βιβλίον, ἐκείνων τοιγαροῦν παραψάμενος, μᾶλλον δ' εἰπεῖν οἰκειότερον, ἐκεῖνα κατατεμὼν καὶ διασπα ράξας, καὶ μηδὲ τῆς ἁρμονίας τοῦ λόγου καὶ τῆς φράσεως φεισάμενος μηδοτιοῦν, πρὸς τὰς καθ' ἡμῶν ὡς ἔθος ἐξεπήδησεν βρεις καὶ τὰς συκοφαντίας. Αλλ' ἡμεῖς ἐπαναλαβόντες τὰ κακῶς ὑπ᾽ ἐκείνου καταληφθέντα, τὴν ὀφειλομένην ἁρμονίαν καὶ αὖθις τῷ λόγῳ δώσομεν. Ἐμοῦ δὲ τὸ προσιστάμενον καὶ αὖθις ἅπαν ἐπιχειροῦντος λύειν ἐκείνῳ, καὶ ὡς αὐτὰ ταῦτα τὰ τῶν ἱερῶν θεολόγων ἡμεῖς τε κἀκεῖνος καὶ φρονοῦμεν καὶ γράφομεν καὶ κηρύττομεν, ἀλλ᾽ οὐχ ἕτερα, μηδὲ γὰρ ἐξεῖναι, ἐπεὶ τὰ αὐτὰ καὶ πάλιν καὶ πολλάκις – ἀνακυκλοῦντα καὶ περὶ τὰ αὐτὰ στρεφόμενον εἶδον ὡσαύτως, καὶ τῶν κατὰ τοῦ ἁγίου κενῶν μέμψεων καὶ τῆς ἀδίκου γραφῆς οὐκ ἀφιστάμενον, τὴν μὲν πρὸς ἐκεῖνον διάλεξιν καὶ τὴν ὁμιλίαν, ὡς οὐδὲν Έχουσαν ότι χρήσιμον, διαλύω πρὸς ἐμαυτὸν δ' ἀπιῶν, ἐπείπερ ἔλεγον, οὐ κατὰ τῆς εὐσεβείας ο φιλόσοφος, ὡς ὁρῶ, κατὰ δὲ τοῦ ταύτης προεστηκός τος μᾶλλον ἰδίᾳ φέρει τὰς μέμψεις, πάθει τινὶ προ- Φησὶ τοιγαροῦν ὁ τῆς συνόδου τόμος μετά γε τα κατειλημμένος, οἷα δὴ καὶ ἄνθρωπος, ἴσως μετα προῤῥηθέντα, δει συναπεδείχθη καὶ τοῦτο, ὅτι οἱ βληθήσεται μετ' ὀλίγον καὶ θεραπεύσει καὶ τοῦτο μὴ δεχόμενοι ἄκτιστον τὴν ἀχώριστον μὲν καὶ φυ πάνυ τοι ἔξστον ὄν, ἀλλ᾽ οὐ δυσχερὲς πρὸς μετά-· σικὴν τῆς θείας ουσίας ἐνέργειαν, διαφέρουσαν δε Θεσιν, καὶ οὕτως ἔξομεν καὶ αὐτὸν κοινῇ μεθ᾿ ἡμῶν αὐτῆς, ὥσπερ εἴρηται, κτίσμα τε ποιοῦσι καὶ αὐτὴν τὰ τῆς κοινῆς Ἐκκλησίας καὶ πρεσβεύοντα καὶ κη- τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ, κατὰ τὸν ἅγιον, φησὶ, Μάξι ρύττοντα, ἃ δὴ καὶ νῦν φρονῶν τε καὶ λέγων, και η μον, καὶ τὸν Δαμασκηνὸν Ἰωάννην. "Εν δὴ καὶ τὰς θάπερ ὁρῶ, διὰ τὴν πρὸς τὸν ἄνδρα μικροψυχίαν, " μαρτυρίας καὶ ὁ Γρηγορᾶς ἐκ τοῦ τόμου λαβὼν ἐκεῖ καὶ διίστασθαί πως δοκεῖ. Ταῦτα μὲν οὖν ἐγὼ καὶ προὔθηκεν. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ Μονοθελῆταί εἰσι τῶν ευχόμενος καὶ προσδοκῶν ἦν, καὶ πολλοὺς ἑτέρους πώποτε ἐκείνων χείρους καὶ ἀτοπώτεροι, καὶ προς ὑπὲρ ἐκείνου διδάσκων· τοῖς δὲ ἄρα πᾶν τοὐναντίον αιώνια δοξάζουσιν εἶναι τὰ κτίσματα. Ἐπεὶ γὰρ δύο παρὰ τὰς ἐλπίδας ἐκείνας, φεῦ! ἀπηντήκει. Καὶ ὁ φύσεις ὁμολογοῦμεν ἐπὶ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ. κατὰ τοῦ κήρυκος τοῦ λόγου φθόνος ἐκεῖνος, κατὰ Χριστοῦ, τὴν μὲν ἄκτιστον, τὴν δὲ κτιστήν, οἱ μὴς μικρὸν αὐξηθεὶς ταῖς τοῦ πονηροῦ προσθήκαις, λέγοντες ἔχειν τὴν θείαν φύσιν καὶ θέλημα καὶ Επανέστη τῷ λόγῳ, καὶ ἀπὸ τοῦ φθόνου καὶ τῆς μια ενέργειαν ἄκτιστον ἂν θέλημα καὶ μίαν ἐνέργειαν σανθρωπίας ἐπὶ τὴν θεομαχίαν ὁ φιλόσοφος ἧκε ταύ- δοξάζουσιν ἐπὶ Χριστοῦ. "Οπερ ή Έκτη σύνοδος ἀπε την, καὶ τὸ τῆς θείας ἐκεῖνο Γραφῆς καὶ ἐπ' αὐτῷ κήρυξε καὶ ἀνεθεμάτισε. Καντεῦθεν Μονοθελήσει: φημι τούτῳ πέρας είληφὸς δέδεικται, Ο μὴ ἀγα- καὶ αὐτοὶ φανερῶς ἀναδείκνυνται. Χείρους δὲ ἐκείν τῶν τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ, ὃν ἑώρακε, λεγούσης, των πολλῷ, ὅσον κἀκεῖνοι μὲν ἐν θέλημα καὶ μίαν τὸν θεὸν, ὃν οὐχ ἑώρακε, πῶς δύναται ἀγαπᾷν; ἐνέργειαν ἔλεγον ἐπὶ τοῦ Χριστοῦ, ἀλλὰ ἄκτιστον.. Οράτε και γάρ, οἷα τετόλμηκεν εἰπεῖν τε καὶ γρά, τὴν κτιστὴν δήπουθεν ἀναιροῦντες· οὗτοι δὲ ἂν θέ

PHILOTIEI CP. PATRIARCHE λημα καὶ μίαν ενέργειαν, ἀλλὰ κτιστήν, τὴν ἄκτι- 4 φλώττων περὶ τὸ φῶς, καὶ ἐδύνατο καὶ ἤθελε, είχε στον φανερῶς μὴ δεχόμενοι. ᾿Αλλὰ καὶ τοῦ μεγάλου Βασιλείου ἐν τοῖς πρὸς Ἀμφιλόχιον γράφοντος, Τα μὲν ὀνόματα τοῦ Πνεύματος τοιαῦτα ὑπερφυῆ καὶ μεγάλα, οὔμενουν ἔχοντά τινα εἰς δόξαν ὑπερβολὴν, αἱ δὲ ἐνέργειαι τίνες; Αῤῥητοι μὲν διὰ τὸ μέγεθος, ἀνεξαρίθμητοι δὲ διὰ τὸ πλῆθος, πῶς γὰρ νοήσομεν τὰ τῶν αἰώνων ἐπέκεινα; τίνες ἦσαν πρὸ τῆς νοητῆς κτίσεως αὐτοῦ αἱ ἐνέργειαι; οἱ λέγοντες κτιστὰς τὰς θείας ενεργείας φανερῶς δοξάζουσιν εἶναι κτίσματα τὰ τῶν αἰώνων ἐπέκεινα. Εδείχθη δὲ καὶ τοῦτο, ὅτι ἄκτιστοι αἱ κοιναὶ καὶ φυσικαὶ τῆς τρισυποστάτου φύσεως θεῖαι ενέργειαι, οὐ διὰ δύο ή τριών μαρτυριῶν, ἀλλὰ διὰ πάσης σχεδὸν τῆς θεοπνεύστου Γραφῆς. Καὶ ταῦτα μὲν ὁ ἱερὸς τόμος τό γε νῦν εἶναι σκοπήσωμεν δὲ ἤδη καὶ τὰ προββηθέντα τῷ φιλο. σόφῳ καὶ τοὺς περὶ ἐνεργείας Θεοῦ λόγους, καὶ τὰς ὑπολήψεις, καὶ τὴν δόξαν αὐτοῦ ἐξετάσωμεν. Σαρκωθέντος, φησί, τοῦ θείου Λόγου, ὥσπερ δύο φύσεις, οὕτω καὶ δύο λέγονται ενέργειαι. Αλλ' ἡ μὲν τῆς θεότητος ἦν, καὶ προῆν, καὶ ἀναλλοίωτος οὖσα ἀναλο λοίωτον εἶχε καὶ τὴν τοῦ ἐνεργεῖν δύναμίν τε καὶ θέλησιν, καὶ ἁπλῆν. * Καὶ μέχρι μὲν τούτου δοκεῖ πως εὐγνωμονεῖν δ' φιλόσοφος, καὶ περὶ τὸν ὑγια λόγον υγιαίνειν τέως· τὸ δὲ πρὸς ἀλήθειαν οὐχ οὕτως ἔχον ἐστὶν, ἀλλὰ μέχρι μὲν συλλαβῶν τε καὶ λέξεων τοῦτο δοκεῖ· ἐγκέκρυπται δὲ ταῖς λέξεσιν ὁ δόλος κακούργως, ώσπερ ὁ χαλκὸς τῷ δελέατι. Ἐπειδὴ καὶ γὰρ ὁ σκοπός ἐστι τῷ τοῦ λόγου πατρὶ, τὴν οὐσίαν αὐτὴν εἶναι δεῖξαι τοῦ Θεοῦ, καὶ τὴν αὐτοῦ ἐνέργειαν, καὶ οὐκ ἄλλο, ἀλλὰ μίαν καὶ τὴν αὐτὴν οὖσαν, ὡς ἡ αἵρεσις βούς λεται, καὶ τοῦτο κἀκεῖνο λέγεσθαι, καθάπερ ἐπὶ τῶν πολυωνύμων, ὅπερ δὴ καὶ Σαβέλλιος ἐπὶ τῆς οὐσίας εἶπε τοῦ Θεοῦ, καὶ τῶν τριῶν ὑποστάσεων, ὀνόματα μόνα δοξάσας ἐκείνας καθ᾿ ἑνὸς ὑποκειμένου καὶ τοῦ αὐτοῦ τῆς οὐσίας λεγόμενα, προκαταβάλλεται δὲ διὰ βραχέων τινῶν λέξεων καὶ παρασπείρει τὰ τοῦ οἰ κείου λόγου τε καὶ σκοποῦ σπέρματα, δν καὶ κατό πιν εὐθὺς αὐτὸς ἀνακαλύπτει τρανότερον. Οὐδὲ γὰρ εἶπεν, Ωσπερ δύο φύσεις εἰσὶ τοῦ Λόγου μετὰ τὴν σάρκωσιν, οὕτω καὶ δύο φυσικαί εἰσιν ἐνέργειαι τοῦ αὐτοῦ, τῇ θείᾳ καὶ ἀνθρωπείᾳ φύσει κατάλληλοι· ἀλλὰ πῶς; Οὕτω, φησὶ, καὶ δύο λέγονται ενέργειαι· ἐκεῖνο αινιττόμενος ἀντικρυς, ὅτι λέγονται μὲν, ἀλλ' οὐκ εἰσὶν, ὡς ταυτὸ καὶ ἀδιάφορον οὔσης κατ' ἐκεῖ. νον οὐσίας τε καὶ ἐνεργείας, καὶ μάλιστα ἐπὶ τοῦ Θεοῦ. Καὶ πάλιν, Αναλλοίωτος, φησὶν, ἡ τοῦ Θεοῦ φύσις οὖσα, ἀναλλοίωτον εἶχε καὶ τὴν τοῦ ἐνεργεῖν δύναμίν τε καὶ θέλησιν, καὶ ἁπλῆν. Τοῦτο δὲ καθα ρῶς μὲν ἐστι κατὰ τοῦ λόγου, καὶ τῆς δόξης αὐτοῦ τοῦ λέγοντος. Ο δὲ μὴ εἰδὼς ἅπερ κατ' αὐτὸς αὐ τοῦ λέγει, τὸ μὲν εἰπεῖν ὅτι ἀναλλοίωτον εἶχε τὴν φυσικὴν καὶ κατάλληλον ἐνέργειαν κατὰ τοὺς θεολόγους Πατέρας ἐκφεύγει, ἵνα μὴ διαφορὰν δόξῃ τινὰ λέγειν οὐσίας θείας καὶ ἐνεργείας, ᾗπερ δὴ καὶ πολεμεῖν αὐτῷ σκοπός μάλιστα· εἶχε δέ, φησίν, ἡ θεότης τὴν τοῦ ἐνεργεῖν δύναμίν τε καὶ θέλησιν· cἱονεὶ ἐνέργει δίχα ενεργείας, ὡς αὐτὸς οίεται, τυ δυνάμεως καὶ θελήσεως, ὥσπερ ἂν εἴ τις έλεγε, μάλ λον δὲ αὐτὸς οὗτος κἀκεῖνα καὶ γράφει καὶ λέγει κατὰ τὸν ἴσον τρόπον καὶ λόγον, τὸ ζῆν φημι τὸν ζῶντα δίχα ζωῆς, καὶ τὸν λέγοντα λέγειν λόγου χωρίς. Καὶ ὅρα τὴν περικεχυμένην ἀχλὺν αὐτοῦ τοῖς τῆς διανοίας όμμασι. Λόγοις καὶ γὰρ ὁμολογῶν τὴν τοῦ Θεοῦ φυσικὴν δάναμιν, ἥτις ἐστὶν αὐτὴ ἡ φυσ σικὴ καὶ οὐσιώδης ἐνέργεια, περὶ ἧς ὁ λόγος κατὰ τὰ προῤῥηθέντα τοῖς θεολόγοις Πατράσιν, ἧς μόνον ἐστέρηται τὸ μὴ δν, φασὶν ἐκεῖνοι, γράμμασι τοιγαρ οὖν καὶ αὐτὸς ἀνακηρύττων ἐκείνην καὶ ἄκων, οὐδὲ γὰρ ἔστιν ἄλλως διαθέσθαι τὸν λόγον, τὸν περὶ τῆς λικούτων διεξιόντα, πράγμασιν ἀρνεῖται τὰ λεγό μενα παρ' αὐτοῦ, μηδὲ τοῦ θείου Πατρὸς ἀκούσας Μαξίμου διαβρήδην ούτωσὶ λέγοντος· Ὣς οὐκ ἔστιν ὑπάρχειν χωρὶς ὑπάρξεως, οὕτως οὐδὲ ἐνεργεῖν ἔστι χωρὶς ἐνεργείας. Μάλλον δὲ ἀκούειν μὲν δοκεῖ καὶ αὐτὸς τῶν τοιούτων, παρακούει δὲ καὶ ἐξηγεῖται κακῶς τὰ καλῶς εἰρημένα παρὰ τῶν θεοφόρων, την οὐσίαν εἶναι λέγων αὐτὴν τοῦ Θεοῦ, ἦν καὶ ἐνέρ γειαν ἐκεῖνοί φασι. Καίτοι γε διεῖλεν ὁ θεολόγος Εν τε τῷ βραχεῖ τούτῳ χωρίῳ μεταξὺ τῶν ἀμφοτέρων, οὐσίας λέγω καὶ ἐνεργείας, καὶ διὰ τοῦ ὁμολογουμέ νου καὶ παρὰ τῶν αἱρετικῶν ὅτι οὐκ ἔστιν ὑπάρχειν δίχα ὑπάρξεως, ὅπερ οὐδέν ἐστιν ἄλλο πάντως ἢ τὸ εἶναι καὶ αὐτὴ ἡ οὐσία τοῦ ὄντος, ὑπέδειξεν, ὅτι οὐκ ἔστιν ἐκεῖνο, οὕτως οὐδὲ τὸ ἀντιλεγόμενον παρ' ἐκείνοις ἐστί, τὸ ἐνεργεῖν ἐνεργείας δίχα, όπερ δὴ καὶ σκοπὸς ἦν ἄνωθεν ἐκείνῳ τῷ θεολόγῳ, καὶ ὑπὲρ οὗ τὴν ὁμολογίαν τε καὶ τὸν μαρτυρικὸν διήνυσεν δ γενναῖος ἄθλον. 'Αλλ' ὁ φιλόσοφος, μηδ' αὐτὸ τοῦτο συνιδεῖν μηδὲ φιλοσοφήσαι δυνάμενος, καίτοι γε καὶ πρόχειρον δν καὶ μηδὲ βαθείας τινὸς δεόμενον φρενός, ὡς οὗ ταυτὸν ἂν γένοιτο κατά πάντα τῷ δεικνυμένῳ τὸ δεικνύον, καὶ τῷ χαρακτηριζομένῳ τὸ χαρακτηρίζον, ὡς οὐδὲ ἡ ἁλουργὶς καὶ τὸ σκῆπτρον τῇ βασιλείᾳ του τὸν, οὐδὲ ἡ πρωϊνὴ αὐγὴ τῷ ἡλίῳ, οὐδὲ ἡ νεφέλη τῷ ὑετῷ, ἐν καὶ ταυτὸ κατὰ πάντα φησὶ τὴν οὐσίαν καὶ τὴν ἐργειαν τοῦ Θεοῦ, μὴ συνάπτων κατὰ τοὺς θεολό γους εὐσεβῶς τὸ διακεκριμένον τῷ ἡνωμένῳ, μᾶλο λον δὲ καὶ ἄμφω ταῦτα κακῶς ἀναιρῶν καὶ συγχέων, καὶ σύγχυσιν ἑτέραν ἐπεισάγων τοῖς ἱεροῖς λόγοις καὶ δόγμασι διὰ τῆς φύσεώς φημι καὶ τῶν φυσικῶν τοῦ Θεοῦ, οὐδαμῶς ἐλάττονα τῆς τῶν Μονοφυσιτῶν τε καὶ Μονοθελητῶν ἐκείνων. Ο γὰρ μηδόλως ενάρο γειαν θεοπρεπῆ τὸν Θεὸν λέγων ἔχειν, ἀλλ' οὐσίαν αὐτὸν πεφυκέναι κατ' Ευνόμιον μόνην, δίχα τῶν αὐ τῆς φυσικῶν, οὗτος οὐ τὴ διακεκριμένον ἀναιρεί με νον, ἀλλὰ καὶ τὸ ἡνωμένον τῆς θεολογίας σὺν αὐτῷ. Τίνων γὰρ ἂν καὶ εἴη ἡ ἕνωσις, τῶν ἐνοῦσθαι μελλόντων προαναιρεθέντων κατ' αὐτόν; Μᾶλλον δὲ οὐχ ἡ ἕνωσις μόνον κατὰ τοῦτον τὸν λόγον, ἀλλὰ καὶ αὐτὸ τὸ ἓν ἀναιρεῖται, ἡ οὐσία δηλαδή, κατὰ τοὺς θεολόγους Πατέρας. Τῆς ουσιώδους καὶ γὰρ ἐνερ γείας ἀναιρουμένης, ὁ προῤῥηθείς φησι θεοφόρος διδάσκαλος, οὔτε Θεὸς ἔσται οὔτε ἄνθρωπος, τῇ δὲ δυνάμει τοῦ ἐνεργεῖν καὶ τῇ θελήσει καὶ τὸ ἀκλῆν προσέθηκεν ὁ φιλόσοφος, οὐχ ὡς ἁπλοῦν τὸν Θεὸν

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM VII. κατά τε φύσιν, καὶ ἐνέργειαν τὸν αὐτὸν εἶναι διξά- Αναστάσιος ὁ ἱερὸς σὺν αὐτῷ φθάσαντες εἶπον ήδη. ζων, ὅπερ ἐστὶν ὄντως τὸ ἀποστολικόν τε καὶ πα τρικών φρόνημα, ἀλλὰ καὶ τὴν θείαν ενέργειαν ἐπιχειρῶν ἀναιρεῖν κἐντεῦθεν, ὡς διπλόης τε καὶ συνθέσεως ἐνθεωρουμένης τῷ Θεῷ δῆθεν, εἰ λέγοιμεν κατὰ τοὺς διδασκάλους τῆς Χριστοῦ Ἐκκλησίας, καὶ ἐνέργειαν ἔχειν τὸν Θεὸν φυσικήν, τῆς οὐσίας αὐτοῦ διαφέρουσαν ὁπωσδήποτε, δ δὴ καὶ προϊὼν ὁ λόγος αὐτῷ δείξει πλατύτερον. Οὕτως οὐ μόνον εἰς ἄτοπον πάντη καὶ ἀδιανόητον τελευτῷ τὰ τῆς καινῆς θεολογίας τῷ κενῷ τούτῳ φιλοσόφῳ, ἀλλὰ καὶ πρὸς ἀσέβειάν τε καὶ ἀθείαν ἡ προθυμία φέρει, καὶ οὐδὲ παράδειγμα τῆς ἀτοπίας τε καὶ τῆς συμφορᾶς ἔστιν εὑρεῖν καθαρῶς. Καὶ βλέπε καὶ τὰ ἑξῆς ἐκείνου. Προδέδειχται δὲ, φησί, πάντως ἡμῖν, ὡς ἐπὶ τῆς ἁπλῆς καὶ ἀσωμάτου φύσεως τὸν αὐτὸν τῇ οὐσίᾳ λόγον εἴτουν δρον ἐπιδέχεται ἡ ἐνέργεια. Καὶ αὐτε νέργεια πρὸς τῶν ἁγίων καλεῖται, ὅταν πρὸς τὴν ἐνεργοῦσαν θεότητα τὴν ἀναφορὰν ἔχῃ τοὔνομα· ἄλλως δὲ οὐκ ἂν δήπου· δυοῖν γὰρ θάτερον ἔποιτ' ἂν ἐξῆς, ἡ κτίσμα εἶναι, ἢ μὴ δν. Πρότερον μὲν οὖν τὴν ὑπερούσιον οὐσίαν τοῦ θείου Πνεύματος, αὐτὴν τὴν κοινὴν οὐσίαν τῆς ἁγίας Τριάδος ἐνοικεῖν ἔλεγε τοῖς ἀξίοις, καὶ ἁγιάζειν, καὶ θεουργεῖν αὐτούς ο ὅπου δὴ πρὸς τοῖς ἄλλοις καὶ τὰ Μασαλιανῶν ἐλέγχθη νοσῶν, παρὰ τῆς κατ' ἐκείνων ἁγίας συνε όδου φημί· νῦν δὲ καὶ τοῖς εἰδέναι τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ πάλαι κακῶς εἰποῦσιν ἀνομοίοις ὁρᾶται συν απαχθείς κάκιστα, τοὺς περὶ ἀκαταλήπτου πολλοὺς καὶ καλοὺς ἐκείνους λόγους τῶν σεπτῶν θεολόγων παρ' οὐδὲν θέμενος, ἐν οἷς οὐ ταῖς ἄνω δυνάμεσι μόνον, καὶ αὐταῖς φημι ταῖς πάντων ὑπερκειμέναις τάξεσι Χερουβείμ τε καὶ Σεραφεὶμ καὶ θρόνοις, ἄγνωστόν τε καὶ ἄῤῥητον ἐκείνην φασὶν, ἀλλὰ καὶ τὰ κρίματα καὶ τὰς ὁδοὺς αὐτοῦ ἀνεξερεύνητα σύν γε τῷ ᾿Αποστόλῳ λέγουσι καὶ ἀνεξιχνίαστα. Ὁ δὲ Γρηγοράς, φεῦ τῆς πλάνης! φεῦ τῆς και νῆς συμφοράς! οὐ μόνον καταληπτὴν αὐτὴν εἶναι τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ φάσκει, ἀλλὰ καὶ πεπερασμένην, καὶ δρῳ περιγεγραμμένην ταύτην φησί. Την γὰρ τοῦ σοφοῦ Βασιλείου ῥῆσιν κακῶς ἐξηγούμενος, ἦν ἐκεῖνος πρὸς Εὐνόμιον γράφων, εἶπεν ἐπὶ τῆς ἁπλῆς καὶ ἀσωμάτου φύσεως, τὸν αὐτὸν τῇ οὐσίᾳ λόγον ἐπιδέχεται ἡ ἐνέργεια, ἀντὶ τοῦ λόγου τὸν δρον ἐνεθυμήθη κάκιστα. Τὸν αὐτὸν καὶ γὰρ, φησὶ, τῇ οὐσίᾳ λόγον εἴτουν δρον ἐπιδέχεται ἡ ἐνέργεια, Καὶ ταῦτα τετόλμηκεν ὁ τὴν θείαν ἐνέργειαν ἀρνού μενος Γρηγορά;, ἵνα μὴ σύνθεσιν ἐπὶ Θεοῦ καὶ που λυθείαν, ὡς αὐτὸς κακῶς οἴεται, κατασκευάσῃ, ώρισμένην καὶ πεπερασμένην καὶ λόγῳ περιγραπτήν τὴν οὐσίαν εἰπὼν τοῦ Θεοῦ, ὅπερ οὐδέπω καὶ νῦν οὐδεὶς τῶν αἱρετικῶν ἐνεθυμήθη, οὐδὲ γὰρ ἤκουσται πώποτε. Περιγραπτὸν μὲν γὰρ οἱ περὶ τὸν Ὀριγένην εἰπεῖν ἐτόλμησαν τὸν Θεὸν, ἀλλὰ κατὰ τὴν δύο ναμιν· τὴν οὐσίαν δὲ οὐδαμῶς. Καὶ ἡ μὲν ἀποστο λική τε καὶ πατρικὴ θεολογία καὶ πᾶσαν τὴν φυσικὴν · δύναμιν καὶ τὴν ἐνέργειαν τοῦ Θεοῦ ἀόριστον εἶναι φησιν, δ δὴ καὶ ὁ θεῖος Χρυσόστομος, καὶ δὴ καὶ Τοῦ δὲ λόγου προϊόντος ἡμῖν αὖθις, καὶ δι' ἑτέρων θεολόγων ὡσαύτως τοῦτ' αὐτὸ δείξομεν. Ὁ δὲ Γρη γορᾶς αὐτήν φησι τὴν οὐσίαν ὁρίζεσθαι τοῦ Θεοῦ, οὐκ οἶδα παρὰ τίνος πονηροῦ δαίμονος διδαχθείς, καίτοι γε ἡ τοῦ Πνεύματος ἱερὰ θεολογία τὴν τῆς Τριάδος ὑπερφυά γνῶσιν αὐτῇ μόνῃ δίδωσι τη ματ καρίᾳ Τριάδι, και μόνα, φησί, γινώσκουσιν ἑαυτά τε καὶ ἄλληλα τὰ θεαρχικά πρόσωπα. Τὰ τοῦ Θεοῦ γὰρ, φησί, οὐδεὶς οἶδεν, εἰ μὴ τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ. καὶ τὸ Πνεῦμα πάντα, φησὶν, ἐρευνα, καὶ τὰ βάθη τοῦ Θεοῦ. Καὶ ὁ Χριστὸς αὖθις, Καθὼς γινώσκει με ό Πα τὴρ, κἀγὼ γινώσκω τὸν Πατέρα· καὶ, Οὐδεὶς γινώσκει τίς ἐστιν ὁ Υἱὸς, εἰ μὴ ὁ Πατὴρ, οὐδὲ τὸν Πατέρα γινώσκει τις εἰ μὴ ὁ Υἱός. Διὸ καὶ πρὸς τὸν Φίλιππον εἰπόντα, Κύριε, δεῖξον ἡμῖν τὸν Πατέρα, καὶ ἀρκεῖ ἡμῖν, ῾Ο έωρακώς ἐμὲ, φησίν, ἑώρακε τὸν Πατέρα. Καὶ πῶς σὺ λέγεις, Δεῖξον ἡμῖν τὸν Πατέρα; "Οπερ ὁ θεῖος ἀναπτύσσων Χρυσόστομος ὡς καὶ ἡμῖν ἤδη φθάσας ὁ λόγος ὑπέδειξεν, Ιδωμεν, φησί, τί ὁ Φίλιππος ζητεῖ μαθεῖν. Αὐτὸ τί ποτέ ἐστιν ὁ θεὸς, αὐτὴν τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ. Διδ καὶ οὐκ ἄλλος τίς ἐστιν ὄρος Θεοῦ, φιλόσοφε, εἰ μὴ ὁ τοῦ Πατρὸς ὄρος καὶ Λόγος κατὰ τὴν θεολόγον φωνὴν, ἡ ἐνυπόστατος καὶ ζῶσα σοφία καὶ δύνα μις, ἡ ἀπαράλλακτος εἰκών, ὁ μονογενής Υἱὸς τοῦ Θεοῦ. Εἰ δὲ λέγοις, Τί οὖν ἐστιν ὅπερ ὁ θεοφόρος φησί Βασίλειος, ὅτι τὸν αὐτὸν ἐπιδέχεται τῇ ουσία λόγον ἡ ἐνέργεια; οὐ πρὸς ἀνάγκης ἡμῖν ἐστι τὸ τὰς τὰς ἀπορίας λύειν καὶ τὰς ἐνστάσει;. Οὐδὲ γὰρ ὡς μαθησόμενος ήκες παρὰ τὴν Χριστοῦ Ἐκκλησία», ἡ γὰρ ἂν καὶ ἐμάνθανες οὕτως ἥκων. Νῦν δὲ τὴν τάξιν κακῶς ἀντιστρέψας, καὶ ἀντὶ μαθητοῦ διδάσκαλον καὶ θεολόγον σαυτόν χειροτονήσα; αὐτὸς, μᾶλλον δὲ τῶν κοινῶν διδασκάλων τῆς Ἐκκλησίας καὶ θεολόγων ἄτοπον ὑβριστὴν καὶ συκοφάντην, οὐδὲ τούτου γε τυγχάνειν δίκαιος ἂν εἴης. Ἡμῖν δ' ἀρχές σει τοῦτ' αὐτὸ μόνον τοτήμερον εἶναι, τὸ μὴ μόνον συκοφαντοῦντα καὶ ψευδόμενον, ἀλλὰ καὶ βλασφη μοῦντά σε καὶ παρανομοῦντα καὶ περὶ αὐτὰ τὰ θειότατά τε καὶ ὑψηλότατα φανερῶς ἐξελ ηλέγχθαι κἀνταῦθα. Σοῦ μὲν οὖν εἶνεκα καὶ τοῦ κατὰ σὲ πράγματος οὐδαμῶς, τῶν δέ γε λοιπῶν χάριν τὸν θεολογικὸν ἀναπτύξωμεν λόγον. Καὶ τὸν σκοπὸν καὶ ἡμεῖς καθόσον οἷόν τε μετὰ μικρὸν, νῦν δ' ἐκεῖνο πρότερον ἐξετάσωμεν. Ἐπὶ τῆς ἁπλῆς καὶ ἀσωμάτου φύσεως τὸν αὐτὸν τῇ οὐσίᾳ. λόγον ἐπιδέχεσθαι τὴν ἐνέργειαν ἐνταῦθά φησιν ὁ μέγας Βασίλειος. Οὗ δὴ καὶ μὴ καλῶς μηδὲ κατὰ τὸν τοῦ διδασκάλου σκοπὸν Γρηγορᾶς ἀκούσας, ταυτόν τι καὶ ἀδιάφορον, καὶ ἐν κατὰ πάντα τὴν θείαν οὐσίαν καὶ τὴν ἐνέργειαν ἐνόμισιν εἶναι· μάλ λον δὲ αὐτὴν τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ καὶ τοῦτο κἀκεῖνο λέγεσθαι. Πρῶτον μὲν οὖν οὐ ψευδής μόνον ὁ λόγο;, καὶ παντὸς θεολογικοῦ σκοποῦ τε καὶ λόγου μακράν, ἀλλὰ καὶ ἄτοπός τις καὶ ἀμαθὴς, καὶ γλώττης Ελα ληνικῆς πόῤῥω. Τὰ γὰρ τὸν αὐτὸν ἐπιδεχόμενα λό γον οὐκ ἂν εἴη ποτὲ ἐν καὶ τὸ αὐτό, ἀλλὰ τοῦ ἀ

χιστον δύο. "Ο δὴ καὶ ὁ μέγας ἐνταῦθά φησι Βασίλειος, τὸν αὐτὸν τῇ οὐσίᾳ λόγον ἐπιδέχεσθαι τὴν ἐνέργειαν εἰπών. Οὐδὲ γὰρ ἄν τις εἴποι τῶν τῆς Εκκλησίας ποτὲ τὸν αὐτὸν ἐπιδέχεσθαι λόγον τῇ ουσίᾳ τὴν φύσιν ἐπὶ Θεοῦ· οὐσία γὰρ παρ' ἡμῖν καὶ φύσις ἐν καὶ ταυτό· ἀλλ᾽ οὐδὲ τὸν βροτόν τῷ ἀνθρώπῳ τὸν αὐτὸν ἐπιδέχεσθαι λόγον, οὐδὲ τὴν χθόνα τῇ γῇ· δόξειε γὰρ ἂν τηρεῖν ὁ ταῦθ' οὕτω λέγων. Κατὰ γὰρ δύο, ἢ καὶ πολλῶν, τῷ μὲν εἴδει διαφερόντων, τῷ δὲ γένει ταυτόν τι πεφυκότων καὶ 8», ἢ τῷ μὲν εἴδει ταυτό, πολλὰ δὲ τῷ ἀριθμῷ, τὰ τοιαῦτα πέφυκε λέγεσθαι· ὡς ὅταν ἐλέφαντα καὶ ἵππον καὶ λέοντα τὸν αὐτὸν ἐπιδέχεσθαι λόγον λέγωμεν, οπόταν δηλαδὴ τὸ ζῶον κατηγορῶμεν αὐτῶν, ἢ Παῦλον καὶ Σιλουανὸν καὶ Τιμόθεον τὸν αὐτὸν, ἐπηνίκα τὸν ἄνθρωπον ἔχωσι κατηγορούμενον εαυτῶν. "Η γὰρ ἄνθρωπος ἔκαστον τούτων, καὶ ᾗ ζῶαν ἕκαστον ἐκείνων, τὸν αὐτὸν ἀλλήλοις ἐπιδέχονται λόγον. Ωστε μάταιο; ἂν εἴη καὶ ἀπαίδευτος ὁ λέ γων τὸ ἐν ἑαυτῷ τὸν αὐτὸν ἐπιδέχεσθαι λόγον. Μερί ζειν καὶ γὰρ ἔστι κακῶς εἰς δύο τὸ ἔν· ὡς εἴ τις ἔλεγε τον Σωκράτην τὸν αὐτὸν ἐπιδέχεσθαι λόγον τῷ τοῦ Σωφρονίσκου υἱῷ· οὕτω κἀξ αὐτοῦ τοῦ ῥη τοῦ φημι τοῦ σοφοῦ Βασιλείου, καὶ τῶν ἐκείνου συλλαβῶν καὶ τῶν λέξεων, πόῤῥω τοῦ σκοποῦ καὶ τῆς διανοίας ἐκείνου βάλλων ὁ φιλόσοφος δείκνυται, καὶ καθ' ἑαυτοῦ μᾶλλον, ἀλλ᾽ οὐ κατὰ τῆς συνόδου καὶ τοῦ τόμου καὶ τοῦτο ρίψας τὸ βέλος. Έπειτα τί ποτε ἐρεῖ Γρηγορᾶς, εἰ τοὺς θεολόγους ἡμεῖς δείξομεν, καὶ αὐτὸν δέ φημι τὸν ταῦτα θεολογοῦντα, Βασίλειον δηλαδὴ τὸν μέγαν, οὐ τὸν αὐτὸν λέγοντας ἐπιδέχεσθαι λόγον τῇ θείᾳ οὐσίᾳ τὴν θείαν ἐνέργειαν; Καὶ δὴ πρῶτος αὐτὸς ὁ μέγας ταῦτα λεγέτω Βασίλειος, καὶ τοὺς αὐτὸς ἑαυτοῦ διερμηνευέτω λόγους. Η θεία φύσις, φησὶν, ἐν πᾶσι τοῖς ἐπινοουμένοις ὀνόμασι καθό ἐστι μένει ἀσήμαντος, ὡς ὁ ἡμέτερος λόγος· εὐεργέτην γὰρ καὶ κριτὴν, ἀγαθόν τε καὶ δίκαιον, καὶ ὅσα ἄλλα τοιαῦτα μαθόντες, ἐνεργειῶν διαφορὰς ἐδιδάχθημεν. Τοῦ δὲ ἐνεργοῦντος τὴν φύσ τιν οὐδὲν μᾶλλον διὰ τῆς τῶν ἐνεργειῶν κατανοήσεως ἐπιγνῶναι δυνάμεθα. Οταν γὰρ ἀποδιδῷ τις λόγον ἑκάστου τούτων τῶν ὀνομάτων, καὶ αὐτῆς τῆς φύσ σεως, περὶ ἦν τὰ ὀνόματα, οὐ τὸν αὐτὸν ἀμφοτέρων ἀποδώσει λόγον. Τῶν δὲ ὁ λόγος ἕτερος, τούτων καὶ ἡ φύσις διάφορος. Οὐκοῦν ἄλλο μέν ἐστιν ἡ οὐσία, ἧς οὔπω λόγος μηνυτής ἐξευρέθη, ἑτέρα δὲ τῶν περὶ αὐτὴν ὀνομάτων ἡ σημασία, ἐξ ἐνεργείας τινὸς ἢ ἀξίας ὀνομαζομένων. Καὶ πάλιν ἡ αὐτὸς πρὸς Αμφιλόχιον γράφων, Την μεγαλειότητα, φησί, τοῦ Θεοῦ εἰδέναι λέγομεν, καὶ τὴν δύναμιν καὶ τὴν σου φίαν, καὶ τὴν ἀγαθότητα, καὶ τὴν πρόνοιαν, ᾗ ἐπιμελεῖται ἡμῶν, καὶ τὸ δίκαιον αὐτοῦ τῆς κρίσεως, οὐκ αὐτὴν τὴν οὐσίαν. 'Αλλ᾽ ἁπλοῦς, φησὶν, ὁ Θεό;" καὶ ὅπερ ἂν αὐτοῦ ἀπαριθμήσῃς, γνωστὸν τῆς οὐ τίας αὐτοῦ ἐστι. Τοῦτο δὲ σόφισμά ἐστι μυρίας τὰς ἀτοπία; ἔχον. Ὁ δὲ Νύσσης θεῖος Γρηγόριος πρὸς Ευνόμιον γράφων, Η κυριότης, φησὶν, οὐχὶ οὐσίας ὄνομα, ἀλλ' ἐξουσία; ἐστὶ, καὶ ἡ τοῦ Χριστοῦ προς ἡ ηγορία τὴν βασιλείαν ἐνδείκνυται. "Αλλος δὲ τῆς βασιλείας, καὶ ἕτερος ὁ τῆς φύσεως λόγος. Καὶ πάλιν πρὸς τὸν αὐτόν· ὥσπερ τοίνων εἰπόν τες, ὅτι κριτής ἐστι, διὰ μὲν τῆς κρίσεως ἐνέργειάν τινα περὶ αὐτὸν ἐνοήσαμεν, διὰ δὲ τοῦ ἐστὶ τῷ ὑπο κειμένῳ τὸν νοῦν ἐπιβάλλομεν, σαφῶς διδασκόμενος διὰ τούτων μὴ τὸν αὐτὸν νομίζειν τῇ ἐνεργεία του τοῦ εἶναι λόγον, οὕτω καὶ ἐκ τοῦ εἰπεῖν, Γεννητός 4 ἀγέννητός ἐστι, μερίζομεν πρὸς διπλὴν ὑπόληψιν τὴν διάνοιαν, διὰ μὲν τοῦ ἐστὶ νοοῦντες τὰ ὑποκεί, μενον, διὰ δὲ τοῦ γεννητὸς ἢ ἀγέννητος τὰ προσὸν τῷ ὑποκειμένῳ καταλαμβάνοντες. Μάξιμος δ' & φὸς ἐν κεφαλαίοις θεολογών τοιάδε φησί· Θεολογείν μέλλων, μὴ τοὺς κατ' αὐτὸν ζητήσῃς λόγους, οὐ μὴ γὰρ εὕρῃ ἀνθρώπινος νοῦς, ἀλλ᾽ οὐδὲ ἄλλον τινές τῶν μετὰ Θεόν· ἀλλὰ τοὺς περὶ αὐτὸν ὡς οἷόν τε διασκόπει· οἷον τοὺς περὶ ἀἰδιότητος, ἀπειρίας τ καὶ ἀοριστίας, ἀγαθότητάς τε καὶ σοφίας, καὶ δυνά μεως δημιουργικής το καὶ προνοητικῆς καὶ κριτι κῆς τῶν ὄντων. Οὗτος γὰρ ἐν ἀνθρώποι; μέγας θεα λόγος, ὁ τούτων τοὺς λόγους κἂν ποσώς έξειν ρίσκων. Τί πρὸς ταῦτα φῂς, ὦ φιλόσοφε; Ἰδοὺ φανερῶς ἤκουσας τῶν θεολόγων τουτων διδασκάλων λεγόν των, καὶ Βασιλείου μάλιστα πρὸ τῶν ἄλλων, μὴ τὸν αὐτὸν ἐπιδέχεσθαι λόγον τῇ θείᾳ οὐσίᾳ τὴν θείαν ἐνέργειαν· καὶ ὅτι ὧν ὁ λόγος οὐχ ὁ αὐτὸς, τούτων καὶ ἡ φύσις διάφορος. Καὶ οὐδέν τι παρ' ἡμῶν αὐοτιοῦν εἰσενήνεκται, 'Αλλ' αὐτὸς οὗτος ὁ θεολόγος, τὴν μὲν τῶν προτάσεων ἐκ τῶν λογίων λαβών, τὴν δ' ἐκ τῆς φύσεως αὐτῆς τῶν πραγμάτων, ὡς ἀναγκαίαν καὶ παρὰ πᾶσιν ἀνα ωμολογημένην, οὕτως ἀψευδὲς ἐπήγαγε το συμπέ ρασμα, ψευδῆ τὸν σὸν ἀπελέγξας συλλογισμόν κατά τὰς τὰς ὑπολήψεις τέως φημι. Επει τοί γε άλλους κατὰ τὸν προσήκοντα λόγον οὐδὲ ἐκεῖνος ψευδής προς τῆς αὐτῆς πως εἰσενηνεγμένος θεολογικῆς διανοίας καὶ γλώττης, εἰ καὶ μὴ κατὰ τὸν σόν φημι λόγον. ᾿Αλλὰ πῶς οἷόν τε, φησὶν ὁ φιλόσοφος, ἀληθεύειν ἐν ταυτῷ καὶ τοῦτο κἀκεῖνο; Τοῦτο γὰρ ἐστι καὶ τὴν ἀντίφασιν λέγειν ἑαυτῇ συμφωνείν. Αλλ' οὐχ ἡμέτερος ὁ λόγος ἑξῆς, ὦ φιλόσοφε, σοῦ δὲ μᾶλλον τοῦ τὴν θείαν καὶ ὑψηλὴν θεολογίαν ἄνωθεν, οὐκ ἐπ τῶν θείων χρησμῶν, οὐδὲ ἐκ τῶν ἀποστολικῶν τε καὶ πατρικῶν λέγων, ἀλλ' ἀπὸ τῆς σαυτοῦ κοιλίας εἴτουν διανοίας ἐξηγουμένου, καὶ τοὺς κοινούς διδα σκάλους ἑαυτοῖς τε καὶ ἀλλήλοις ἐπανιστάντος, καὶ τὴν ἐκείνων θεολογίαν νῦν μὲν παρεξηγουμένου τε καὶ συκοφαντοῦντος, νῦν δὲ καὶ ὡς ἡμετέραν διασύ ροντος προφανῶς, καὶ μυρίαις τισὶ καὶ ἀτόποις ταῖς βρεσι πλύνοντος. Λέγε τοιγαροῦν κἀνταῦθα καὶ φι λοσόφει τὰ σὰ, τίνα τῶν θεολογικῶν τουτωνὶ φωνῶν ἐγγράφεις ὡς ἀληθῆ, καὶ τίνα διαγράφεις ως ψευδή οὐ γὰρ δὴ καὶ ἀμφοτέρας. Φράζε, καὶ τοὺς τοὺς ἀνακίνει συλλογισμούς, καὶ τὴν μακρὰν ἐκείνην ματαιότητα, καὶ τὴν ἀδολεσχίαν, εἴ γε δυνηθείης την ἀπόφασίν τε καὶ τὴν κατάφασιν ἀληθεύουσαν ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ καὶ ἑνὸς δεῖξαι, καὶ μηδένα τῶν τοῦ διδασκόν λου λογισμῶν ἐκβαλεῖν· ἱεροὶ γὰρ καὶ ἔμφω, καὶ

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM VII. Ἐπὶ τῆς ἁπλῆς, φησί, καὶ ἀσωμάτου φύσεως τον αὐτὸν τῇ οὐσίᾳ λόγον ἐπιδέχεται η ενέργεια. Και πάλιν, Ετερος, φησί, τῆς οὐσίας ὁ λόγος, καὶ ἔτερος τῶν περὶ αὐτὴν ὀνομάτων, ἐξ ενεργεία; τινὸς ἢ ἀξίας. Συλλογίζου δὴ καὶ λέγε, πῶς τὰ αὐτὰ καὶ τὸν αὐτὸν ἐπιδέχεται λόγον, καὶ οὐ τὸν αὐτόν; ὡσαύτως παρὰ τοῦ θεολόγου, καὶ σοφοῦ καὶ φιλοσό- τοσοῦτον ὁμολογοῦντες μόνον, ὅτι οὐκ ἔστι τὸ ἀόρι. φου, καὶ θεοφόρου ῥηθέντες. στον κατὰ τὴν φύσιν ἐπινοίᾳ τινὶ ῥημάτων διαλη φθῆναι. Τὸ γὰρ μὴ ἔχειν ὄρον τὴν θείαν μεγάλω σύνην ή προφητεία διαρρήδην κηρύσσουσα, ὅτι τῆς μεγαλοπρεπείας τῆς δόξης τῆς ἁγιωσύνης αὐτοῦ οὐκ ἔστι πέρας, φησίν. Εἰ δὲ τὰ περὶ αὐτὸν ἀπεράτωτα, πολὺ μᾶλλον κατ' οὐσίαν αὐτὸς δ τί ποτέ ἐστιν οὐδεν δρῳ κατ' οὐδὲν μέρος διαλαμβάνεται. Ὁ δὲ σοφός τῆς κατ᾿ εὐσέβειαν ἀληθείας ὁμολογητής Μάξιμος, Μίαν, φησί, τὴν θείαν ενέργειαν τοῦ Χριστοῦ κατὰ τοὺς θείους Πατέρας ἐπιστάμεθα, ἐξ ἧς πολλαὶ θεῖαι, καὶ μίαν τὴν ἀνθρωπίνην, ἐξ ἧς αἱ πολλοὶ καὶ καθ' ἡμᾶς ἀνθρώπιναι. Μίαν γὰρ τὴν θείαν αὐτοῦ ὡς Θεοῦ κατ' οὐσίαν ἐνέργειαν οἴδαμεν, ἦν καὶ ὁ Πατὴρ ἔχει κατὰ φύσιν, καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα, ἐξ ἧς, εἶπον, αἱ πολε λαὶ, καὶ ἀναρίθμητοι, καὶ θεῖαι κυρίως προέρχονται ἐνέργειαι, αἱ κατὰ πρόνοιαν, αἱ κατὰ κρίσιν, αἱ κατά συνοχήν, αἱ κατὰ γένεσιν τῶν ὄντων καὶ πρόοδον, αἱ θεῖαι πᾶσαι καὶ ἀόριστοι. Τούτοις καὶ ὁ θεοφόρος συνάδων Δαμασκηνός τοιάδε φησὶ μελωδῶν, καὶ πρὸς αὐτὸν τὸν Δεσπότην τοὺς ἰδίους λόγους ποιούμενος Θεὸς ὢν ἀληθινὸς, Λαζάρου ἔγνως τὴν κοίμησιν, καὶ ταύτην τοῖς μαθηταῖς τοῖς σοῖς προηγόρευσας, πιο στοῦμενος, Δέσποτα, τῆς θεότητός σου τὴν ἀόριστον ἐνέργειαν. " Αλλ᾿ ὁ μὲν φιλόσοφος τὸν ἐγκέφαλον νῦν, εἴπερ ποτέ, καὶ πέρα τοῦ συνήθους καὶ καθ᾽ ὑπερβολὴν διασει σθεῖς, καὶ Ιλιγγιάσας πρὸς τὴν ἀπορίαν τοῦ λόγου, οὔτε λέγειν οὔτε μὴν ἀκούειν τοπαράπαν ἔσχε τὰ ὄντα ἡμεῖς δὲ τοῦτον ἀφέντες, οὐδὲ γὰρ ἀκούσεταί ποτε, καὶ νῦν μάλιστα, πρὸς τοὺς ἀκούειν δυναμένους τὸν λόγον κατὰ τὴν ὑπόσχεσιν τρέψομεν, καὶ τὸν θεολο γικὸν ἀναπτύξαντες νοῦν, τὴν συμφωνίαν τῶν εἰρη. μένων, καθόσον οἷόν τε, καὶ αὖθις σὺν Θεῷ δείξομεν. Καὶ δὴ πρῶτον περὶ τοῦ πρώτου λέγωμεν. Οι όροι, καθὰ καὶ τοῖς ἔξω δοκεῖ δήπουθεν, τῶν ὑποκειμένων αὐτοῖς εἰσι δηλωτικοί πραγμάτων καὶ φύσεως, ὡς καὶ αὐτὸ δηλοῖ τούνομα. Χωρίζει καὶ γὰρ ὅδρος τὸ πρᾶγμα τῆς τῶν ἄλλων κοινότητος, καὶ διὰ τῶν οὐσιωδῶν διαφορῶν εἰς ἑαυτὸ οἱονεὶ συνάγει καὶ περιγράφει· ὡς ὅταν λέγωμεν, Ουσία ἐστὶ πράγμα αὐθύπαρκτον, μὴ δεόμενον ἑτέρου πρὸς σύστασιν, καὶ, Ανθρωπός ἐστι ζώον λογικόν, θνητόν, νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικόν, καὶ τὰ παραπλήσια τούτοις, ἐπί τε οὐσιῶν καὶ συμβεβηκότων φημί. Ταῦτα γὰρ τῶν κτι σμάτων τε καὶ τῆς ύλης ἴδια. Θεὸν δὲ, ὅτι μὲν ἔστιν ἐδιδάχθημεν, τοῦτο γὰρ καὶ ἡ κτίσις ὁμοῦ πᾶσα καὶ β σιγῶσα βολ· τί δέ ἐστιν, οὔτε τις εἰπεῖν τῶν πάντων τετόλμηκεν, οὔτε μὴν ἐπιχειρήσει ποτέ, μὴ τὸν ἐγὼ κέφαλον καὶ τὰς φρένας διαφθαρείς· πῶς γὰρ ὁ μὴδὲ τῆς ἑαυτοῦ ψυχῆς καὶ τοῦ νοῦ τὸν δρον ἀκριβῶς ἐπι στάμενος; Ἐπεὶ τοίνυν ἀκατάληπτον αὐτὸ τὸ καθ' αὐτὸ θεῖον, καὶ ἀδριστόν ἐστι κατὰ πᾶσαν ἀνάγκην κατὰ τὰς θείας Γραφάς, καὶ δὴ καὶ τοὺς αὐτῶν ἐξη- Ἐπεὶ δὲ τὸ ἀλλότριον διά γε τῶν Γραφικῶν τε καὶ γητάς τε καὶ θεολόγους. Εκ δὲ τῶν περὶ αὐτό, φημὶ θεολογικῶν φωνῶν ἀπεσκευασάμεθα, φέρε τὸ ἡμέ δὴ τῶν φυσικῶν ἰδιωμάτων τε καὶ ἐνεργειῶν, εἰ καὶ τερον ὑποδείξωμεν. Ἐπειδὴ καὶ γὰρ ἡ θεία ενέρ ληπτὸν ἀπὸ μέρους, ἀλλὰ καὶ κατ' αὐτά φημι ταῦτα, γεια πῶς μὲν ἐστι τῇ θείᾳ οὐσίᾳ ταυτὸν, πῶς δὲ διά καὶ ἀκατάληπτον καὶ ἄοριστον. Τα τε γὰρ κρίματα φορον κατὰ τοὺς προαποδοθέντας λόγους, τῷ τε συναὐτοῦ ἄβυσσος πολλὴ κατὰ τὸν Προφήτην, καὶ οδικῷ φημι τόμῳ καὶ ἡμῖν, καὶ τῷ ἡνωμένῳ τὸ καθά φησι Παῦλος ἐπιστέλλων αὖθις Ρωμαίοις, διακεκριμένον οὐ προσίσταται τῆς θεολογίας, μάλ Ανεξερεύνητα τὰ κρίματα αὐτοῦ, καὶ ἀνεξιχνία- η λον μὲν οὖν οὐδὲ θεολογεῖν ἔστιν ἀπταίστως τὸν μὴ στοι αἱ ὁδοὶ αὐτοῦ. Οἷς δὴ καὶ ὁ μέγας Βασίλειος – καλῶς καὶ θεοπρεπῶς καὶ τοῦτο κἀκεῖνο κατὰ τοὺς αὖθις επόμενος, Εἰ τὰ κρίματα αὐτοῦ, φησίν, ἄβυσσας πολλή, καθώς φησιν ὁ Προφήτης, καὶ αἱ ὁδοὶ αὐ τοῦ ἀνεξιχνίαστοι, οὐκοῦν πάντως καὶ ἀνεξερεύνητοι, κατὰ τὸν ᾿Απόστολον, πόσῳ μᾶλλον αὐτὸς, οὗ αἱ κρίσεις καὶ αἱ ὁδοὶ τοιαῦται; Καὶ οὐ θαῦμα εἰ αὐτὸς ὁ Θεὸς τοιοῦτος, ὅπου γε τὰ αὐτοῦ τοιαῦτα. Καὶ πάλιν ὁ αὐτός· Τὰ μὲν οὖν ὀνόματα τοῦ ἁγίου Πνεύματος τοιαῦτα ὑπερφυή, οὐμενουν ἔχοντά τινα εἰς δόξαν ὑπερβολήν· αἱ δὲ ἐνέργειαι τίνες; Αῤῥητου μὲν διὰ τὸ μέγεθος, ἀνεξαρίθμητοι δὲ διὰ τὸ πλῆθος. Ο δὲ θεηγόρος Νύσσης προς Ευνόμιον γράφων· Ε! δέ τις ἀπαιτοίη, φησίν, ἡμᾶς τῆς θείας ούτ σίας ἑρμηνείαν τινὰ καὶ ὑπογραφὴν καὶ ἐξήγησιν, ἀμαθεῖς εἶναι τῆς τοιαύτης σοφίας οὐκ ἀρνησόμεθα Καὶ μακρὸν ἂν εἴη τὸ τὰς φωνὰς τῶν ἱερῶν θεολόγων πάσας νῦν ἐξῆς καταλέγειν, ἐν αἷς οὐ τὸ τῆς ὑπερουσιότητος μόνον τῆς θείας αόριστον, ἀλλὰ καὶ τῶν φυσικῶς ὄντων περὶ αὐτὴν ὡσαύτως ἀνυμνοῦσί τε καὶ θεολογοῦσιν. 'Αλλ' ὁ Γρηγορᾶς δρῳ καὶ και ταλήψει καὶ περιγραφῇ οὐ τὴν θείαν ενέργειαν μόν νον, ἀλλὰ καὶ τὴν θείαν οὐσίαν ὅσον τὸ καθ᾿ ἑαυτὸν ὑποβάλλει, πᾶσαν ὁμοῦ διαγράφων κακῶς τὴν περὶ τῶν τοιούτων ἱερὰν θεολογίαν, καὶ μηδὲ εἰδὼς & λέ γει. Τῶν γὰρ μαινομένων ἐστὶ καὶ παραπαιόντων ἄντικρυς τό γε περὶ Θεοῦ τοιαῦτα σκοπεῖν. οἰκείους αὐτῶν λόγους περί θεού δοξάζοντα, καθά δὴ καὶ αὐτὸ τοῦτο διὰ πολλῶν ἤδη δέδεικται, εἰπί τως ὁ τῆς εὐσεβείας διδάσκαλος, Βασίλειος ὁ μέγας, δ φημί, νῦν μὲν τὸν αὐτὸν λόγον ἐπιδέχεσθαι τῇ θείᾳ οὐσίᾳ τὴν φυσικὴν ἐνέργειαν ταύτης φησί, τὸ θεο πρεπῶς ἡνωμένον τούτων θεολογῶν, καὶ δεικνὺς τά τε ἄλλα καὶ τὸ ἄκτιστον καὶ συναΐδιον καὶ ἀχώρι στον τῆς θείας ένεργείας πρὸς τὴν θείαν φύσιν λαμ πρῶς, νῦν δ' αὖθις οὐ τὸν αὐτόν φησι λόγον ἐπιδέ χεσθαι ταύτην ἐκείνῃ, τὸ διακεκριμένον ἐκείνης προς ταύτην σοφῶς τε καὶ θεολογικῶς ἐμφαίνων, λόγον ἐνταῦθά τε κἀκεῖ λέγων, οὐ τὸν δρον, ὥς φησι τολ μήσας ὁ Γρηγορᾶς, ἀπαγε τῆς βλασφημίας άλλ ἁπλῶς τὰ κατ' ἀμφοτέρων, τῆς τε φύσεως δηλαδή

PRILOTHEI CP. PATRIARCHE κό ἐστὶ τὸ ὃν ἐκεῖνο καὶ ἀγαθὸν οὐδαμῶς· διὸ καὶ οὐκ ἄν ἐστιν, οὐδὲ ἀγαθόν, ὡς ὑπὲρ ταῦτά γε δν. Τὸ δὲ εἶναι τόδε τι, καὶ μὴ εἶναι, πῶς ἄν ποτε φύσις εἴη, καὶ Θεοῦ μάλιστα; Οὕτω μὲν οὖν ὁ περὶ τοῦ λόγου του διδασκάλου λόγος ἱκανῶς, οίμαι, καὶ ἡμῖν δέδεικται, ὡς οὐχὶ τὸν ὅρον ἐνθυμεῖσθαι δεῖ, τὸν λόγον ἀκούον τας, ἀλλ᾽ ἁπλῶς τὰ περὶ τῆς οὐσίας, ἢ τῆς ἐνεργείας αὐτῆς λεγόμενα. Δεῖ δὲ καὶ πρὸς τὸ δεύτερον τῶν ζη τημάτων ἐλθεῖν ἤδη, καὶ δεῖξαι, πῶς καὶ τὸν αὐτὸν λόγον ἐπιδέχεται τῇ οὐσίᾳ ἡ ἐνέργεια ἐπὶ ἁπλῆς καὶ ἀσωμάτου φύσεως, καὶ αὖθις οὐ τὸν αὐτὸν, καίτοι με καὶ τοῦτο προαποδέδεικται. Ἀλλὰ καὶ αὖθις σα φηνείας χάριν εἰρήσθω. [να δὲ καὶ σαφέστερος ἡμῖν ὁ περὶ τούτου λόγος καθόσον οἷόν τε, καὶ εὔληπτος γένηται, τῶν τοῦ μεγάλου Πατρὸς Βασιλείου καὶ αὖθις περὶ τούτου λόγων ἀκούσωμεν. καὶ τῆς ἐνεργείας, λεγόμενα. Καὶ γὰρ οὕτως ἔχει, ἡ καὶ τοῦτο τὸ κοινῇ τῇ θεολογίᾳ δοκοῦν περὶ τοῦ Θεοῦ, τὸ λέγεσθαί φημι περὶ αὐτοῦ πολλὰ, καὶ πολύ λούς τινας καὶ διαφόρους εἶναι τοὺς περὶ αὐτοῦ λόγους· ὅρον δὲ οὐδαμῶς, ὅτι τε αόριστος ὁ Θεός και τά γε τοὺς προαποδοθέντας λόγους, καὶ ὅτι ἀδύνατον ὄρους πολλοὺς εἶναι καθ᾿ ἑνός τε καὶ τοῦ αὐτοῦ; ἀλλ᾽ ἕνα, καὶ τοῦτον ὡρισμένον τε καὶ περιγεγραμ· μένον, ὡς μήτε πλεονάζειν μήτ' ἐλλείπειν τῷ μέτρῳ τῶν συλλαβῶν. Ὅθεν καὶ τῶν περὶ Θεοῦ λεγομένων, κατὰ τὰς τῶν θεολόγων Πατέρων φωνάς, τὰ μὲν τί οὐκ ἔστιν ὁ Θεὸς δηλοί, ὡς τὸ ἄναρχον, καὶ ἀτελεύτητον, καὶ ἀθάνατον, καὶ ἄπειρον, καὶ ἀπερίγραπτον, καὶ τὰ παραπλήσια τούτοις· τὸ δὲ τὸ τί οὐκ ἔστιν ὅρον νομίζειν τὴν τοῦ μὴ ὄντος ἀναί ρεσιν, οὐχὶ τὴν τοῦ ὄντος θέσιν, μὴ καὶ μανίας εἴη λαμπρᾶς; Τὰ δὲ τῆς ἀξίας τε καὶ τῆς ἐνεργείας καὶ τῶν σχέσεων ὀνόματα, ὡς τὸ Πατήρ, καὶ Υἱὸς, καὶ Κύριος, καὶ Θεὸς, καὶ βασιλεὺς, καὶ παντοκράτωρ, καὶ δημιουργός, πῶς ἂν εἶεν ὄρος; τοσαῦτά τε ὄντα τῷ πλήθει, καὶ δὴ καὶ τῶν περὶ αὐτόν τι ἀποσημαίνοντα ἔκαστον, ἀλλ' οὐκ αὐτὸν τὸν Θεόν, ὅπου γε οὐδὲ αὐτῶν ἐκείνων τῶν περὶ Θεόν εἰσιν ἀκριβῶς ὅρος, καθ' ὧν δὴ καὶ λέγονται; Διὸ καὶ οἱ θεολόγοι Πατέ ρε; περὶ τῶν τοιούτων μέλλοντες λέγειν καὶ γράφειν, ὅρου μὲν οὐδοτιοῦν ἐμνήσθησαν πώποτε, μάλ λον δὲ καὶ μνησθέντες ἰσχυρῶς ἀπηγόρευσαν ἐκεῖνον, οὐ τῆς θείας δηλαδὴ μόνον φύσεως, ἀλλὰ καὶ τῆς ἐνεργείας αὐτῆς, καθὰ δὴ καὶ δέδεικται. Επιλέγεσθαι δὲ τῷ Θεῷ ταῦτ᾽ εἶπον, ούτωσί πως τοὺς θεολογικοὺς ἐπιγράψαντες λόγους· Περὶ τῶν ἐπὶ Θεοῦ λεγομένων, καὶ περὶ τῶν ἐπὶ Χριστοῦ λεγομένων, καὶ αὖθις τὰ ἐπιλεγόμενα τῇ θείᾳ φύσει, καὶ ἕκαστον τῶν ἐπὶ Θεοῦ λεγομένων, καὶ ὅτι θεολογεῖν μέλλων μὴ τοὺς κατ' αὐτὸν ζητήσῃς λόγους, ἀλλὰ τοὺς περὶ αὐτόν· οὗτος καὶ γὰρ ἐν ἀνθρώποις, φησὶ, μέγας θεολόγος, ὁ τούτων τοὺς λόγους κἂν ποσῶς ἐξευρίσκων· καὶ ὅσα τοιαῦτα, ἐκεῖνο διδάσκοντες ἡμᾶς διὰ τούτων, ὡς ἤδη πολλάκις εἶπον, τὸ μὴ ὅρον νομίζειν τὴν περὶ Θεοῦ λόγον, ἀλλ᾽ ἁπλῶς ἔν τι τῶν ἐπὶ Θεοῦ λεγομένων, ἢ καὶ δύο καὶ πλεῖστα κατά γε τοὺς προαποδοθέντας φημὶ λόγους. Καίτοι γε καὶ οὐρανοῦ, καὶ γῆς, καὶ δὴ καὶ ἀγγέλων καὶ ἀνθρώτων λέγοντες, ότι κτίσματα Θεοῦ, οὐ τὸν ὄρον τῆς οὐσίας ἑκάστου λέγομεν· καὶ περὶ τῆς αἰσθητής ὁμοῦ πάσης ταυτησί κτίσεως λέγοντες, ὅτι δι' ἀγαπ θότητα θείαν ἐκ τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ εἶναι λόγῳ Θεοῦ παρελθοῦσα, διὰ τὸν ἄνθρωπον γέγονεν, οὐ τὴν οὐσίαν αὐτῆς ὀριζόμεθα, ἀλλὰ λόγον τινὰ περὶ αὐτῆς καὶ τῆς αἰτίας αὐτῆς λέγομεν. Εἰ γοῦν καὶ ἐπὶ τῶν κτισμάτων τῶν ὡρισμένων του τωνὶ καὶ πεπερασμένων λόγους τοιούσδε λέγοντες, οὐχ δρους αὐτούς φαμεν, ἀλλ' ἁπλῶς τινα τὰ περὶ τούτων λεγόμενα, πόσῳ μᾶλλον ἐπὶ τῆς θείας καὶ ἀκηράτου καὶ ἀορίστου φύσεως, καὶ δὴ καὶ τῶν αὐτῆς φυσικῶν; Τὸ δὲ ὧν καὶ τὸ ἀγαθὸς ἐπὶ τοῦ Θεοῦ λεγόμενα, ἃ καὶ δοκεῖ πως κατὰ τοὺς ἱεροὺς θεολόγους οἰκειότερα τῆς ὑπερουσιότητος ἐκείνης τυγχάνειν, καὶ ταῦτα, ὅτι μὲν ἐστι, καὶ ὅτι ἀγαθόν ἐστι σημαίνει· τί δὲ τὴν φύσιν β Φησὶ τοίνυν πρὸς τοὺς τῷ Πνεύματι τῷ ἁγίῳ που λεμοῦντας, καὶ μὴ δημιουργὸν αὐτὸ φάσκοντας εξ ναι, ἀποτεινόμενος· Εἰ τοίνυν τὸ ὑπερκόσμιον σῶμα Χριστοῦ ἐκ Πνεύματός ἐστιν ἁγίου, οὐ δυνατὸν δὲ γέννημα αὐτοῦ ὑπάρχειν, ὅτι τὸ γεγεννημένον ἐκ τῆς σαρκὸς σάρξ ἐστι, καὶ τὸ γεγεννημένον ἐκ τοῦ Πνεύ ματος πνεῦμά ἐστιν, οὐδ᾽ αὖ πάλιν ἐξ αὐτοῦ ἐνέργεια αὐτοῦ, ὅτι ἐπὶ ἁπλῆς καὶ ἀσωμάτου φύ σεως τὸν αὐτὸν ἐπιδέχεται τῇ οὐσίς λόγον ἡ ἐνέρ γεια, υπολείπεται ἄρα ἐξ αὐτοῦ εἶναι ὡς κτίσμα αὐτοῦ. Πρῶτον μὲν οὖν, ὦ φιλόσοφε, οὐκ ἐχρῆν ἀφι λοσόφως οὕτω καὶ ἀμαθῶς πολεμεῖν σε τοῖς φανεροῖς, καὶ τὸ μὴ ὂν ἄντικρυς ὂν λέγειν, ἢ τὸ δν καὶ φαινόμενον αὖθις ἐξ ἀντιστρόφου μὴ δν, πρὸς δ καὶ παιδίον ἠρυθρίασεν ἄν. Βασιλείου καὶ γὰρ τοῦ κει νοῦ διδασκάλου τῆς Ἐκκλησίας τήν τε ὑπόστασιν τοῦ ἁγίου Πνεύματος καὶ τὸ ἐνυπόστατον εἰσάγον τος τοῦ Χριστοῦ σῶμα τῷ λόγῳ, καὶ τὴν εὐαγγελικὴν ἐκείνην ἀναπτύσσοντος φωνὴν, τὴν Ὅτι τὸ γεννη θὲν ἐν τῇ ἁγίᾳ Παρθένῳ ἐκ Πνεύματός ἐστιν, ἁγίου, καὶ λέγοντος, ὅτι οὔτε ὡς γέννημα αὐτοῦ ἐστιν ἐξ αὐτοῦ, τὸ γὰρ γεγεννημένον ἐκ τοῦ Πνεύματος πνεῦμά ἐστιν, ἀλλ' οὐδὲ ὡς ἐνέργεια τοῦ Πνεύμα τός ἐστιν ἐξ αὐτοῦ, ἐπὶ γὰρ ἁπλῆς καὶ ἀσωμάτου φύσεως τὸν αὐτὸν ἐπιδέχεται τῇ οὐσίᾳ λόγον ἡ ἐνέρ γεια, σὺ λέγεις ἀναισχυντῶν, ὅτι ταυτόν τι καὶ ἐν ἐστι κατὰ πάντα τῇ ουσίᾳ ἡ ἐνέργεια. Καὶ τοῦτο καὶ ὁ μέγας ἐνταῦθά φησι Βασίλειο;· καίτοι Tε Baσίλειος ὁ μέγας οὐχ ἁπλῶς, ἀλλὰ κατὰ διαίρεσιν ἄνωθεν τὸν λόγον προήνεγκε. Τὸ γὰρ ἔκ τινος, φησίν, Η δημιουργικώς, ή γεννητικώς, ή φυσικῶς ἐστιν ἐξ αὐτοῦ, ὡς ἡ ἐνέργεια ἐκ τοῦ ἐνεργοῦντος. Τὸ οὖν ἔκ τινος, ὦ φιλόσοφε, ἕτερόν ἐστι τοῦ ἐξ οὗ ἐστι κατ' αὐτὸ τοῦτο, ή ταυτὸ κατὰ πάντα, καὶ οὐδαμῶς ἕτερον. Καὶ εἰ ταῦτα οὕτως ἔχει κατὰ σὲ, μάτην ἐλαύνεται Σαβέλλιος τὰ ἐκ τοῦ Πατρὸς συνανάρχως ὄντα, τὸν Υἱόν φημι καὶ τὸ Πνεῦμα, οὐχ έτερα και ὑπόστασιν ἀλλήλων, ἀλλὰ ταυτόν τι καὶ ἐν κατά πάντα λέγων είναι. Καὶ οὐ μόνον τὸ γεννητῶς κα τινος, ὅ φησιν ὁ μέγας Βασίλειος, πάντη ἐν καὶ ἀδιά φορόν ἐστι τῷ ἐξ οὗ γεγέννηται, ἀλλὰ καὶ τὸ δημιουργικής αὖθις ἐκ τινος ὄν, ἐν ὡσαύτως καὶ ταυτό

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM VII. τῷ παρ' οὗ δεδημιούργηται κατά σε, καὶ ταυτόν τι ὁ λόγος οὗτος, και ότι δύο εἰσινή τε οὐσία, καὶ ἡ ἐξ καὶ ἐν οὐ κατ᾽ οὐσίαν μόνον, ἀλλὰ καὶ καθ' ὑπόστα σιν δ τε γεννῶν καὶ τὸ γέννημα, καὶ ὁ δημιουργών καὶ τὸ δημιούργημα. αὐτῆς φυσικὴ ἐνέργεια, οὐ πράγματι κατὰ τὸν ἱερὸν Αναστάσιον, ἀλλὰ τῷ λόγῳ κατὰ τὸν μέγαν Βασίλειον, καὶ δὴ καὶ τὸν Νύσσης θεῖον Γρηγόριον, καὶ οὐχ ἐν τάντη; Μάθε πρὸς τούτοις ἐκ τῶν τοῦ διδασκάλου λόγων κἀκεῖνο, ὅτι καὶ φυσικὴ καὶ ἄκτιστές ἐστιν ἡ: ενέργεια. Η φυσικῶς γάρ, φησί, τὸ ἔκ τινος, ὡς ἡ ενέργεια ἐκ τοῦ ἐνεργοῦντος. Η δὲ ἄκτιστος ἐνέρ γεια, κατὰ τὸν σοφὸν Μάξιμον, ἄκτιστον χαρακτηρί σει οὐσίαν· ἡ δὲ κτιστή κτιστὴν δηλώσει φύσιν· δεῖ καὶ γὰρ, φησὶ σύν γε τῷ μεγάλφ Βασιλείω δηλον ότι καὶ οὗτος, κατάλληλα ταῖς φύσεσιν εἶναι τὰ φυλ σικά· οὔτε ψύχει τὸ πῦρ, οὔτε θερμαίνει ὁ κρύσταλ λος. ῞Οπερ ταυτὸν ἂν εἴη τῷ πολλάκις ήδη ῥηθέντι πρὸς τοῦ μεγάλου Βασιλείου ἐκείνῳ, τῷ τὸν αὐτὸν ” ἐπιδέχεσθαι λόγον τῇ οὐσίᾳ τὴν ἐνέργειαν. Έδειξε δὲ καὶ ἄλλως ὁ μέγας τὸ ταύτης ἄκτιστον διά τῆς τοῦ λόγου διαιρέσεως, τὰ μὲν κτίσματα δημιουργι κῶς εἰπὼν εἶναι ἐκ τοῦ Θεοῦ, οἷς δὴ καὶ τὸ τοῦ Χρι στοῦ σωμα συνήψε, τὴν δὲ ἐνέργειαν οὐ δημιουργια κῶς, ἀλλὰ φυσικῶς, διὸ καὶ τὸν αὐτὸν αὐτὴν ἐπ:- δέχεσθαι τῇ οὐσίᾳ λόγον. Καὶ τίνος ἕνεκα τὰς διαιρέσεις, είπέ μοι, τοῦ λόγου ταύτας Βασίλειος ὁ μέγας οὕτω παρήγεν, εἰ ούτως ἔχει τὰ πράγματα κατὰ σέ; Εδει καὶ γὰρ μᾶλη λον εἰπεῖν ἐκεῖνον περὶ τοῦ Κυριακού σκοπούμενον σώματος, ὅτι τὸ ἔκ τινος εἴτε δημιουργικῶς ἐστιν, εἴτε γεννητῶς, είτε φυσικῶς, οὐκ ἔστιν ἕτερον ούτ δαμῶς τοῦ ἐξ οὗ ἐστιν, ἀλλὰ ταυτόν τι καὶ ἐν κατὰ πάντα. Καὶ οὕτω λέγων κατεσκεύασεν ἂν κατὰ σὲ πά τως, ὅτι τὸ Κυριακὸν σῶμα ἐκ τοῦ Πνεύματος ὂν τοῦ ἁγίου κατὰ τὴν θείαν Γραφήν, ἢ αὐτὸ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιόν ἐστιν, ὡς εἶναι ταυτόν τι καὶ ἐν κτίσμα καὶ Πνεῦμα ἅγιον, καὶ σῶμα Χριστοῦ, ἡ οὐκ ἔστιν ἐκ τοῦ Πνεύματος τοῦ ἁγίου τὸ ἐκ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ὃν κατὰ τοὺς θείους χρησμούς, ἐπειδὴ σῶμα καὶ κτίσμα ἐστὶν, ὑπὲρ οὗ καὶ ὁ πᾶς λόγος τῷ διδα σκάλῳ. Τὸ δ' αὐτὸν καὶ περὶ τῆς ἐνεργείας. Εἶπε γὰρ ἂν οὐχ ὅτι τὸν αὐτὸν ἐπιδέχεται λόγον τῇ οὐσία" δύο καὶ γὰρ τὰ τὸν αὐτὸν ἐπιδεχόμενα λόγον· ἀλλ' ὅτι ἐν ἐστι καὶ τὸ αὐτό, ποτὲ μὲν οὐσία, ποτὲ δὲ ενέργεια κατά Γρηγορἂν ἡ αὐτὴ λεγομένη. Αλλά ἅλις τοῦ γέλωτος. ἵλεως δὲ ἡμῖν εἴη καὶ ὁ θεολόγος Πατὴρ ουτοσίν· οὐδὲ γὰρ ἡμέτερα ταῦτα, τῆς δὲ τοῦ Γρηγορά ψευδοσοφίας τε καὶ ψευδοδοξίας μάλιστα. Οἷς καὶ ἡμεῖς ἐξ ἀνάγκης καὶ χεῖρα καὶ γλῶτταν δίδομεν, οὐχ ἵνα συνείπωμεν, ἀλλ᾽ ἵνα ἐξε λέγξωμεν. Ἐκεῖνος καὶ γὰρ ὁ μέγας, Τὸ ἔκ τινος, ο φησίν, ἢ γεννητῶς, ὡς ὁ Υἱὸς ἐκ τοῦ Πατρὸς, ἢ δημιουργικῶς, ὡς τὰ κτίσματα ἐκ τοῦ Θεοῦ, ἡ φυσικῶς, ὡς ἡ ἐνέργεια ἐκ τοῦ ἐνεργοῦντος. Καὶ διὰ τοῦτο τὸ πανάγιον τοῦ Χριστοῦ σῶμα ἐκ τοῦ Πνεύ ματος τοῦ ἁγίου ὂν, οὔτε γεννητῶς, φησίν, ἔστιν ἐξ αὐτοῦ, Πνεῦμα καὶ γὰρ ἂν ἦν, ἐπειδὴ τὸ γεγεννη μένον ἐκ τοῦ Πνεύματος πνεῦμά ἐστι κατὰ θείους χρησμούς, οὔτε φυσικῶς, ὡς ἡ ἐνέργεια ἐκ τοῦ ἐνεργοῦντος. Ἐπὶ γὰρ ἁπλῆς, φησὶ, καὶ ἀσωμάτου φύσεως τὸν αὐτὸν τῇ οὐσίᾳ ἐπιδέχεται λόγον ἡ ἐνέρ γεια· μονονουχί τοῦτο λέγων ὁ διδάσκαλο, ὅτι ἐπειδὴ τὸ τοῦ Χριστοῦ σῶμα, οἷα δὴ σῶμα ἀνθρώ πινον καὶ κτίσμα ἐστὶ, καὶ σύνθετον ἐκ τεσσάρων στοιχείων, οὐκ ἔστιν ἐκ τοῦ Πνεύματος τοῦ ἁγίου, ὡς ἐνέργεια αὐτοῦ φυσική· καὶ γὰρ τὸ Πνεῦμα καὶ ἀσώματον καὶ ἁπλοῦν ἐπὶ δὲ τῆς ἁπλῆς καὶ ἀσωμάτου φύσεως τὸν αὐτὸν τῇ ουσίᾳ λόγον ἐπιδέ χεται ἡ ἐνέργεια· οἷον ὡς ἡ οὐσία ἁπλῆ καὶ ἀσύνθετος, οὕτω καὶ ἡ ταύτης φυσικὴ ἐνέργεια ἁπλῆ καὶ ἀσύνθετος· ὡς ἡ οὐσία ἄκτιστος, οὕτω καὶ ἡ ταύτης ενέργεια ἄκτιστος· ὡς ἀπερίγραπτος καὶ αόριστος ἡ οὐσία, οὕτω καὶ ἡ ταύτης ενέργεια πόρρω πάσης περιγραφῆς τε καὶ ὁρισμοῦ· ὡς ἀδ ρατος ἀνθρώποις ἢ οὐσία, οὕτω καὶ ἡ ταύτης ενέργεια. Ἐπεὶ οὖν οὐ τοιοῦτον τὸ Κυριακὸν σῶμα, οὐδὲ ὡς ἐνέργεια φυσική ἐστιν ἐκ τοῦ Πνεύματος, ἀλλὰ δημιουργικώς, φησὶν, ἔστιν ἐξ αὐτοῦ. Έμαθες πῶς τὸν αὐτὸν ἐπιδέχεται λόγον τῇ οὐσίᾳ ἡ Ενέργεια ἐπὶ ἁπλῆς καὶ ἀσωμάτου φύσεως, καὶ τίς ἐστιν PATROL. GR. CLI ᾿Αλλὰ περὶ μὲν τοῦ φυσικοῦ καὶ ἀκτίστου ταύτης πλατύτερον ἐν τοῖς ἑξῆς εἰρήσεται· οὐδὲ γὰρ ἐν τοῖς ἤδη ῥηθεῖσι καὶ κτιστὴν εἶπεν αὐτὴν ὁ Γρή γορᾶς· πῶς γάρ; ὁ τὴν φύσιν αὐτὴν εἶναι τίως λέω γων, οὐχ ἕτερον· ἐρεῖ δὲ εὐθὺς μετὰ τοῦτο καὶ κτί σμα ταύτην, καὶ δὴ καὶ μὴ δν. Τοιαύτη και γύρ ἡ ἐκείνου θεολογία, τὴ καὶ Θεοῦ οὐσίαν φημὶ καὶ κτίσμα, καὶ μὴ ὂν τὸ αὐτὴ διδάσκειν, παρὰ τὴν ὅμω νυμίαν, ὡς αὐτός φησι. Νῦν δ' ἐπεὶ τὸ πῶς τὸν αὐτὸν επιδέχεται λόγον ἡ θεία οὐσία τῇ θείᾳ ἐνεργείᾳ καὶ ἡμῖν ὁ λόγος ἐκ τῶν Πατέρων ὑπέδειξε, φέρε τὴ καὶ πῶς οὐ τὸν αὐτὸν ἐπιδέχεται λόγον, κατὰ τοὺς απο τοὺς ὑποδείξωμεν διδασκάλους, ἐπαναλαβόντες τὴν αὐτὸν λόγον καὶ αὖθις. Η θεία φύσις ἐν πᾶτι τοῖς ἐπινιουμένοις, φησὶν, ὀνόματι, καθό ἐστι, μένει ἀπή μαντος, ὡς ὁ ἡμέτερος λόγος. Εὐεργέτην γὰρ καὶ κριτήν, ἀγαθόν τε καὶ δίκαιον, καὶ ὅσα ἄλλα του αῦτα μαθόντες, ἐνεργειῶν διαφορὰς ἐδιδάχθημεν. Τοῦ δὲ ἐνεργοῦντος τὴν φύσιν οὐδὲν μᾶλλον διὰ τῆς τῶν ἐνεργειῶν κατανοήσεως ἐπιγνῶνα: δυνάμεθα. Οταν γὰρ ἀποδιδῷ τις λόγον ἑκάστου τούτων τῶν ὀνομάτων, καὶ αὐτῆς τῆς φύσεως, περὶ ἦν τὰ ὀνό ματα, οὐ τὴν αὐτὸν ἀμφοτέρων ἀποδώσει λίγον. ἂν δὲ ὁ λόγος ἕτερος, τούτων καὶ ἡ φύσις διάφορος. Οὐκοῦν ἄλλο μὲν ἡ οὐσία, ἧς οὔπω λόγος μηνυτής ἐξευρέθη, ἑτέρα δὲ τῶν περὶ αὐτὴν ὀνομάτων ἡ σης μασία, ἐξ ἐνεργείας τινὸς ἢ ἀξίας ὀνομαζομένων. Ο δὲ σύμπνους τὴν θεολογίαν καὶ ἀδελφὸς τοῦ του, Γρηγόριος ὁ Νύσσης, φημι, Η κυριότης, φηοἶν, οὐχὶ οὐσίας ὄνομα, ἀλλ' ἐξουσίας ἐστί· καὶ ἡ τοῦ Χριστοῦ προσηγορία τὴν βασιλείαν ἐνδείκνυται. Αλλος δὲ τῆς βασιλείας, καὶ ἕτερος ὁ τῆς φύσεως λόγος. Ταῦτα δὲ οὐδὲ ἑρμηνείας οὐδ᾽ ἐπεξεργασίας ἡστινοσοῦν δεῖται σχεδόν. "Αλλον μὲν γὰρ τὸν τῆς φύσ σεως είναι λόγον οἱ θεολόγοι φασι φανερῶς, ἕτερον δὲ τῶν περὶ αὐτὴν ἐνεργειῶν τε καὶ ὄνομάτων. Μάλλον δὲ τῆς μὲν φύσεως, φησὶν, αὐτῆς οὐδεὶς ούπω λόγος

PHILOTNEI CP PATRIARCHÆ μὴ δν. μηνυτὴς ἐξευρέθη· τῶν δὲ περὶ αὐτὴν ἐνεργειῶν καὶ ἂν ἐξῆς, ἡ κτίσμα εἶναι τὴν ἐνέργειαν τοῦ Θεοῦ, ἡ δὴ καὶ τῆς ἀξίας, φησὶν, εἰσὶ τὰ ὀνόματα, ἃ καὶ λέ γον αὐτῶν ἐκάλεσεν ἐκεῖνο μονονουχὶ τὸ τοῦ σοφοῦ θεσ λόγου καὶ μάρτυρος Διονυσίου καὶ οὗτοι περὶ τῶν αὐτῶν λέγοντες, δ δὴ καὶ φθάσας ἡμᾶς ἐδίδαξεν, Εἰ τὴν ὑπερούσιον. κρυφιότητα, λέγων, Θεὸν, ἢ ζωήν, ἢ οὐσίαν, ἢ φῶς, ἢ λόγον ὀνομάσαιμεν, οὐδὲν ἕτερον νοοῦμεν ἢ τὰς ἐξ αὐτῆς εἰς ἡμᾶς προαγομένας δυνάμεις, έκθεωτικάς, ἢ οὐσιοποιούς, ή ζωογόνους, ή σοφοδώρους· αὐτῇ δὲ κατὰ τὴν πασῶν τῶν νοερῶν ἐνεργειῶν ἀπόλυσιν ἐπιβάλλομεν, οὐδὲ μίαν ὁρῶντες θέωσιν, ἡ ζωὴν, ἢ οὐσίαν, ἥτις ἀκριβῶς ἐμφερής ἐστι τῇ πάντων ἐξῃρημένῃ κατά τας Σαν ὑπεροχὴν αἰτίᾳ. Κἀκεῖνα μὲν ἀρκούντως εἰρήσθω· ἐπὶ δὲ τὸν φιλόσοφον αὖθις καὶ τοὺς ἐκείνου λόγους έλθωμεν. Όταν πρὸς τὴν ἐνεργοῦσαν θεότης Β΄ τα τὴν ἀναφορὰν ἔχῃ, φησὶ, τοὔνομα τῆς ἐνεργείας, καὶ τὸν αὐτὸν ἐπιδέχηται λόγον τῇ ουσίᾳ, καὶ αὐτο ενέργεια πρὸς τῶν ἁγίων καλεῖται· ἄλλως δ' οὐκ ἂν δήπου. Δυοῖν γὰρ θάτερον ἔποιτ᾽ ἂν ἑξῆς, ἢ κτί σμα εἶναι, ἢ μὴ ὂν, καθά μοι καὶ ἀνωτέρω που τρι χῆ τὴν τῆς ἐνεργείας φωνὴν διῃρῆσθαι συμπέπτω· κεν, ἐμώνυμον οὖσαν. Εἶτα μετὰ τὴν πολλὴν κατὰ τῶν ἁγίων καὶ τοῦ ὀρθοῦ λόγου γλωσσαλγίαν ἐκείν νην, Ἡμεῖς γὰρ, φησὶν, ἐπὶ τῆς ἁπλῆς καὶ θείας, ὡς ἔφημεν, φύσεως, μὴ δύο νοεῖν ἔχοντες ἄκτιστα, τῶν ἁγίων διαρρήδην ἀπαγορευόντων παντάπασιν, αὐτὸν εἶναι θέλησιν τὸν τοῦ Θεοῦ λέγομεν Λόγον, καὶ ταυτὸν οὐσίαν καὶ θέλησιν ἀκριβῶς. Πᾶσαν ἐν τούτοις ὁ Γρηγορᾶς τὴν ἑαυτοῦ αἵρεσιν, μᾶλλον δὲ τὰς αἱρέσεις αθρόας εξήμεσε. Καὶ εἰ μηδὲ ἄλλο τι τῶν κατὰ τῆς εὐσεβοῦς ἡμῶν πίστεως, καὶ δὴ καὶ τῶν ταύτης θεολόγων τε καὶ διδασκάλων ῥrθέντων αὐτῷ καὶ γραφέντων ἦν, ήρκεσεν ἂν ταῦτα διαγράψαι τούνομα τῆς βίβλου τῶν πρωτοτόκων τῶν ἀπογεγραμμένων ἐν οὐρανοῖς, καὶ τοῦ καταλόγου τῆς Ἐκκλησίας αὐτὸν ἐκβαλεῖν, καὶ μακράν που θεῖνα: τῶν αὐτῆς ἱερῶν περιβόλων. Ορα καὶ γὰρ τὸν τῆς δυσσεβείας πονηρὸν τόκον. Οταν μὴ πρὸς τὴν ἐνεργοῦσαν, φησί, θεότητα τὸ τῆς ἐνεργείας ὄνομα τὴν ἀναφορὰν ἔχῃ, μηδ᾽ ἀντὶ τῆς οὐσίας ἐκε λαμβάνηται τοῖς ἁγίοις, δυοῖν θάτερον ἔποιτ' ἂν ἐξῆς, Η κτίσμα είναι, ἢ μὴ δν. 'Αρα τετόλμηκέ τις τῶν ἀρχαίων τε καὶ προσφάτων αἱρετικῶν τοιαῦτά ποτε; Βαρλαάμ μὲν γὰρ καὶ Ἀκίνδυνος οἱ τοῦ φιλοσόφου τούτου πατέρες καὶ ὁδηγοὶ καὶ καθηγηταὶ τὴν δυσσέβειαν, τοὺς μὲν περὶ Εὐνόμιον τὸν Γαλάτην, καὶ δὴ καὶ Μονοφυσίτας τε καὶ Μονοθελήτας, ἐῶ γερ νῦν λέγειν καὶ τοὺς πρὸ τούτων "Αρειόν τε καὶ Σαν βέλλιον καὶ τὸν Πνευματομάχον Μακεδόνιον, ἐν ἄλλοις τε πολλοῖς ὑπερήλασαν, καὶ δὴ καὶ τῷ εἰς κτίσιν τολμήσαι καταγαγεῖν τὰ τοῦ Θεοῦ φυσικά, καὶ κτίσμα φανερῶς εἰπεῖν τὴν ἐνέργειαν τοῦ Θεοῦ, καὶ αὐτήν φημι τὴν αὐτοῦ θεότητα. Οὗτος δὲ ὡς ἂν ἐπιδαψιλεύσηται τῇ κακοδοξίᾳ, καὶ μὴ δόξῃ τὰ πάντα ἐκείνοις ἕπεσθαι, καὶ μάτην επισύρεσθαι τὸ τῆς φιλοσοφίας ἢ ψευδοσοφίας όνομα, οὐ κτιστὴν μόνον εἰρήκει την ενέργειαν τοῦ Θεοῦ, ἀλλὰ καὶ τοῖς μὴ οὖσιν αὐτὴν συνέταξε. Δυοῖν καὶ γὰρ, φησί, θάτερον ἔποιτ' Ο – Π Καὶ πόθεν, εἰπέ μοι, φιλόσοφε, τὴν θεολογίαν ταύ την ακήκοας; Τίνων εὐαγγελιστών; Ποίων ἀποστό λων καὶ προφητῶν; Τί ων θεολόγων καὶ διδασκάλων ἐκμαθὼν ἔχεις ταῦτα, ὅτι ἡ τοῦ Θεοῦ φυσικὴ ἐνέρ γεια· περὶ γὰρ ταύτης ἡμῖν τε καὶ τοῖς ἡμῶν θεοφί ροις διδασκάλοις ὁ πᾶς λόγος· εἰ μὴ αὐτὴ ἡ τοῦ Θεοῦ φύσις εἴη, ή κτίσμα ἐστὶν, ἢ μὴ ὄν; Περὶ μὲν γὰρ ενεργείας Θεοῦ καὶ κτίσματος ἄλλα τα πλείστα των θεολόγων διδασκάλων τὰ μὲν ἤκουσας ήδη ρηθέντα, τὰ δὲ καὶ μετ' ὀλίγον ἀκούσεις ὡσαύτως· καὶ πρὸς τοῖς ἄλλοις κἀκεῖνό φημι, τὸ ὅτι δεῖ τὰ φυσικὰ κατάλληλα ταῖς φύσεσιν εἶναι, καὶ ὅτι εἰ κτιστὴ ἡ ἐνέρ γεια, καὶ κτιστὴν δηλώσει φύσιν, εἰ δὲ ἄκτιστος, ἄκτιστον χαρακτηρίσει οὐσίαν. Ὅτι δὲ καὶ μὴ ἐν ἔφης εἶναι τὴν ἐνέργειαν τοῦ Θεοῦ, τοῦτο σχεδόν οὐδὲ βλασφημίαν, οὐδὲ αἵρεσιν ἐστι κυρίως εἰπεῖν· ἄνοιαν δὲ μᾶλλον καὶ μέθην, καὶ φρενῶν ἔκστασιν, καὶ παραφροσύνην τοῦ λέγοντος, καὶ ὅσα τοιαῦτα. Την μὲν γὰρ ἐνέργειαν οὐ θεολόγοι μόνον, καὶ θεοφόρος, καὶ σοφῶν καὶ φιλοσόφων χοροί, ἀλλὰ καὶ πᾶς ἁπλῶς ὁ νοῦ γεγευμένος καὶ λόγου, δύναμιν καὶ κίνησιν φασι φυσικήν, ἧς ἐστέρηται μόνον τὸ μὴ ἐν. Καὶ θαῦμά γε ἂν εἴη, μᾶλλον δὲ καὶ γέλωτος ἀφορμὴ κατὰ τῶν ἐκεῖνα λεγόντων, εἰ ἡ τὸ μὴ ὂν διὰ τῆς ἑαυτῆς ἀναχωρήσεως οἱονεὶ καὶ στερήσεως ἀποδει κνῦσα μηδαμῶς δν, καὶ αὖθις τὸ ὂν συνιστᾶσα καὶ ἐν ἀποδεικνῦσα δι᾿ ἑαυτῆς, φυσικὴ δύναμις καὶ ἐνέργεια, αὕτη γε ἂν εἴη μὴ ὂν κατὰ σέ· ὥσπερ ἂν εἴ τις ἔλεγε τὴν τὰ σώματα ζωοῦσαν ψυχὴν ἐρήμην εἶναι ζωῆς, καὶ τὴν κίνησιν καὶ τὴν δύναμιν ἀκίνητόν τε καὶ ἀδύνατον αὖθις, ἢ καὶ τὸν τῆς ἡμέρας ποιητικὸν τοῦ τον ήλιον φωτὸς ἄμοιρον περυκέναι. Καίτοι γε καὶ Γρηγόριος ὁ Νύσσης, μᾶλλον δὲ τῆς οἰκουμένης διδάσκαλος καὶ φωστήρ, πρὸς τοῖς ἄλλοις κἀκεῖνο θαυμασίως καὶ ὑψηλῶς ἄγαν φησὶν, ὅτι τοῦ Θεὸν ἐν σαρκὶ πεφανερώσθαι ἡμῖν ὁ τὰς ἀποδείξεις ἐπιζητῶν πρὸς τὰς ἐνεργείας βλεπέτω. Καὶ γὰρ τοῦ ὅλως εἶναι Θεὸν οὐκ ἄν τις ἀπόδειξιν ἑτέραν ἔχοι πλὴν τῆς δι' αὐτῶν τῶν ἐνεργειῶν μαρτυρίας. Τί οὖν, ὦ σοφὲ Γρηγορᾶ, ἐκ τοῦ μὴ ὄντος ἀπεδεί. χθη ἡμῖν ἡ ἐν σαρκὶ παρουσία, καὶ ὑπὲρ φύσιν φανέρωσις τοῦ μονογενοῦς Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ; ᾿Αλλὰ τοῦ εἶναι Θεὸν ὅλω; οὐκ ἄλλην ἔχομέν τινα ἀπόδειξιν ή τὸ μὴ δν; Ταῦτα καὶ γὰρ αὐτὸς κατασκευάζεις, μὴ ὃν εἶναι λέγων τὴν ἐνέργειαν τοῦ Θεοῦ, καθά φησιν ὁ θεολόγος οὗτος διδάσκαλος. Ἀλλ᾽ ὁ κοινὸς τῆς Χριστοῦ Ἐκκλησίας ἥλιος καὶ διδάσκαλος οὐχ οὕτω τὰ τοιάδε φησίν, ἀλλὰ πῶς; • Ἐκ μεγέθους, φησί, καὶ καλλονῆς τῶν κτισμάτων ἀναλόγως ὁ γενεσιουργός καθορᾶται· καὶ τὰ ἀόρατα αὐτοῦ ἀπὸ κτίσεως κόσμου τοῖς ποιήμασι νοούμενα καθορᾶται, ἥ τε άΐδιο; αὐτοῦ δύναμις καὶ θειότης.» Απερ οἱ θεολόγοι Πατέρες αναπτύσσοντες τοῖς ἐπυ τῶν λόγοις, καθὰ καὶ ἡμῖν ἐν τοῖς φθάσασιν ἤδη δέ δεικται, τὴν δημιουργὸν αὐτοῦ δύναμιν καὶ τὴν πρόσ νοιαν καὶ τὴν θεοποιὸν ἐνέργειαν εἶπον. Σὺ ἐὲ μὴ δν ταῦτα λέγων, δῆλος εἶ θεοποιῶν οὐδὲ κατὰ τοὺς

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM VII. ληνας γοῦν τὸ μὴ ἐν Θεόν. Ἐκεῖνοι μὲν γὰρ τοῖς μὴ ἡ ὡς δὲ καὶ ὁ αἰσθητὸς ἥλιος εἴς, οὕτω καὶ τῶν φυσι οὖσι θεοῖς λατρεύοντας ἦσαν κακῶ;, καθά φησιν ὁ Απόστολος· σὺ δὲ θεοποιῶν, ὡς φῂς, οὐ τὸ μὴ ὂν Θεόν, ἀλλὰ τὸ μηδαμή μηδαμώς δν, πῶς οὐχὶ κἀκείο τους ὑπερβαίνεις τῇ ἀθετες Οθεν οὐδὲ δίκαιος ἂν εἴης ἔτι δυσχεραίνειν πρὸς τὰ τῆς συνόδου τε καὶ τοῦ τόμου, λεγόντων εἰς τὸ ἀνύπαρκτόν σε πιστεύειν, μηδαμή μηδαμῶς ἂν λέγοντα τὴν ἐνέργειαν τοῦ Θεοῦ. Τὸ γὰρ μηδαμή μηδαμῶς κατ' ἐνέργειαν ἐν οὐδὲν ἄλλο ἡ μηδαμή μηδαμῶς κατὰ φύσιν ἐστὶν, ἐπειδὴ καὶ ἀπὸ τῆς ἑκάστου, φησὶν, ἐνεργείας ἡ ἑκάστου φύσις χαρακτηρίζεται, καὶ κατάλληλα δεῖ ταῖς φύσ σεσιν εἶναι τὰ φυσικά. Αλλως τε οὐδὲ ἐνέργειάν τινα ἄλλην εἶναί φασιν οἱ αὐτοὶ θεολόγοι μέσον κτιστῆς καὶ ἀκτίστου, ὥσπερ οὐδὲ φύσιν. Σὺ δὲ θαυμασίας καινὴν ἐξεῦρες ενέργειαν ἐξεναντίας δήπουθεν τοῖς κακῶς ἐκεῖνα θεολογήσασι, τὸ μὴ ὄν. Καὶ οὐδὲ μέχρι τῶν εἰρημένων ἤδη τὴν κινὴν ἑαυτοῦ θεολογίαν ἢ θεομαχίαν ὁ Γρηγοράς ίστησιν, ἀλλὰ καὶ αὐτ τὴν τὴν φυσικὴν θέλησιν τῆς τρισυποστάτου θεότητος ὅπου τὸ καθ᾿ ἑαυτὸν ἀναιρεί. Φησὶ καὶ γὰρ, Αὐτὸν εἶναι θέλησιν λέγομεν τὸν τοῦ Θεοῦ Λόγον, καὶ ταυ τὸν οὐσίαν εἶναι καὶ θέλησιν ἀκριβῶς. Καὶ ἡ τῆς Θεολογίας ή κενοφωνίας υπόθεσις ὡς λίαν ὑψηλή τέ καὶ ἀσφαλής. Ἵνα γὰρ, φησὶν, μὴ δύο τὰ ἄκτιστα νοε ἔχωμεν, τῶν ἁγίων διαρρήδην απαγορευόντων παντά πασί ς · Καὶ τίς ἐστιν δὲ λέγων, φιλόσοφε, δύο ή πολλὰ τὰ ἄκτιστα; Εἰ γὰρ τοὺς λέγοντας τὰ φυσικὰ τοῦ Θεοῦ ἄκτιστα, τούτους φῂς δύο καὶ πολλὰ ἄκτιστα λέγειν, ἀλλ᾽ οὐχ ἡμεῖς, οὐδὲ ὁ τῆς Ἐκκλησίας ἱερὸς τόμος, ἀλλ' Ο χορός μάλλον τῶν θεολόγων Πατέρων καὶ διδασκάλων ἐστί. Κατάλληλα δεῖ ταῖς φύσεσιν είναι, λεγόντων, τὰ φυσικά, καὶ ὅτι οὐδὲν τῶν ἐν τῷ Θεῷ τι κτιστὸν, ὡς οὐδὲ τῶν ἐν τῷ ἀνθρώπῳ τι ἄκτιστον. Τί δὲ καὶ ὁ στεῤῥὸς τῆς Ἐκκλησίας στῦλος ᾿Αθανάσιος, λέγω, ὡς καὶ αὐτὸς παρ' ἡμῶν εἰρημένον χθὲς ήκουσας, ὅτι οὐχ ένεκεν χτιστών πραγμάτων ἔφησεν ὁ Χριστὸς τὸ. Πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατὴρ ἐμὰ ἐστιν, ἀλλ' ὅσα ἀνῆκε τῇ θεότητι τοῦ Πατρὸς, ἴδια ἑαυτοῦ ὁ Κύριος ἔφησεν εἶναι; Τί δὲ ὁ τῆς εὐσεβείας ὁμολογητής Μά ξιμος ὁ σοφὸς, Ἔστι πράγμα, λέγων, ὑπὲρ αἰῶνας ἡ τοῦ Χριστοῦ βασιλεία; Οὐ γὰρ δὴ θέμις, φησί, λέ γειν ὑπὸ αἰώνων ἢ χρόνων τὴν τοῦ Θεοῦ φθάνεσθαι — βασιλείαν. Σὺ δὲ δύο καὶ πολλὰ φάσκων άκτιστα λέγειν τοὺς μετὰ τῆς θείας ουσίας καὶ τὰ φυσικὰ καὶ ίδια ταύτης θεοπρεπῶς ἄκτιστα λέγοντας, ταυτόν τι λέγεις, ώσπερ ἂν εἰ καὶ πολλούς τις ἔλεγε θεοὺς τὴν Ἐκκλησίαν πρεσβεύειν, διὰ τὸ Θεὸν τέλειον Εκάστην τῶν τριῶν θεαρχικῶν ὑποστάσεων καὶ εἶναι καὶ λέγεσθαι παρ' αὐτῆς, ἡ καὶ Παρακλήτους πολλούς λέγειν ὡσαύτως, τὰς ἑπτὰ τοῦ Πνεύματος ενεργείας ἑπτὰ Πνεύματα λέγουσαν, ἢ καὶ τρεῖς ἡμᾶς εἶναι λέγειν ἡλίους, ἐπειδὴ πρὸς τῷ δίσκῳ καὶ την ἀκτῖνα καὶ τὸ φῶς ἥλιον ἡμῖν εἴθισται λέγειν. Αλλ' ὥσπερ οὔτε διὰ τὰς τοῦ Πνεύματος φυσικάς δυ νάμεις πολλὰ τὰ Πνεύματα, ἀλλ᾽ εἰς Θεὸς ἡμῖν δ΄ Παράκλητος, σὺν Πατρὶ καὶ Υἱῷ δοξαζόμενος, κῶν αὐτοῦ δυνάμεων λεγομένων, δ δὴ κἂν τοῖς φθάσασιν ἡμῖν εἴρηται, οὕτω καὶ τῶν φυσικῶν τοῦ Θεοῦ θεοπρεπώς λεγομένων ἀκτίστων οὐ πολλὰ τὰ ἄκτιστα, οὐδὲ πολλοὶ θεοὶ κατὰ τὰς τὰς ἐρεσχελίας τε καὶ συκοφαντίας· ἀλλ' ἐν τὸ ἄκτιστον, καὶ εἷς ὁ τρισυπόστατος καὶ ἐνεργὸς καὶ θελητικὸς καὶ παντοδύναμος Θεός. Μᾶλλον δ' εἰ μὲν ἐκεῖνα λέγεις ἄκτιστα κατὰ τὴν ἱερὰν θεολογίαν, ἐν τὸ ἄκτιστον λέγεις, καὶ ἕνα τὸν τρισυπόστατον Θεόν. Εἷς γὰρ καὶ μόνος καὶ ἀδιαίρετος, καὶ ἀσύγχυτος ὁ τρισ. υπόστατος θεός ἀκριβῶς, ἡ θεία, φημί, φύσις σύν γε τοῖς ἑαυτῆς φυσικοῖς καὶ ἰδίοις, ὥσπερ καὶ ὁ ἥλιος εἰς ἅμα τοῖς φυσικῶς αὐτῷ συνοῦσι τῇ ἀκτῖνι, λέγω, καὶ τῷ φωτί. Εἰ δὲ τὰ φυσι κῶς προσόντα τῷ Θεῷ φαίης κτιστά, οὐχ ἐν τὸ ἄκτιστον λέγεις, καθάπερ υπέλαβες, ἀλλ' οὐδέν. Των γὰρ φυσικών πεφυκότων κτιστῶν οὐδεμια μηχανῇ ποτ᾽ ἂν ἡ αὐτῶν φύσις ἄκτιστος γένοιτο, ὥσπερ οὐδ᾽ ἀκτίστων ὄντων ἐκείνων, τὴν φύσιν οἷόν τε τυγχά νειν κτιστήν, ὡς οὐδὲ τῆς ἀκτῖνος ἀχλυώδους τινὸς και ζοφεράς φαινομένης, ὁ ἥλιος κατὰ φύσιν ἂν εἴη λαμπρός, ἢ λαμπρᾶς τούμπαλιν καὶ κατὰ φύσιν προϊούσης ἐκείνης, ἀλαμπή τινα καὶ σκοτεινὸν πε φυκέναι τὸν φυσικῶς ἐκείνην ἀναβλύζοντα ἥλιον. Τί δέ; οὐχὶ καὶ τρία. ἄναρχα καὶ συναΐδια τῶν ἁγίων ἀκούομεν τρανῶς ἐπ᾿ ἐκκλησίας θεολογούντων τὸν κατ' οὐσίαν ἕνα Θεόν, τὸν Πατέρα φημὶ καὶ τὸν Υἱόν καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον; πολλὰ γοῦν καὶ διὰ τοῦτο τὰ ἄκτιστα καὶ πολλοὶ θεοί: ᾿Αλλὰ καὶ ὑποστατικὴν ὁ Γρηγοράς, οὐ φυσικήν ἐλέγχεται φανερῶς λέγων τὴν θείαν θέλησιν, τὸν Υιον εἶναι λέγων μόνην θέλησιν τοῦ Πατρὸς, ὅπερ οἱ Μον θελῆται πάλαι κακῶς λέγοντες ἦταν. Εκεί νῶν καὶ γὰρ τὰς δύο θελήσει; ἀπαγορευόντων ἐπὶ Χριστοῦ, καὶ λεγόντων ἄλλα τε πλεῖστα, καὶ ὅτι τοῖ; θελήμασιν οἱ θέλοντες συνεισάγονται, καὶ κίνδυνο; ἐκ τούτου καὶ δύο τοῦ Χριστοῦ λέγειν τὰς θελούσας ὑποστάσεις, ὥσπερ ἄρα καὶ δύο θελήματα, οἱ θεολί γοι Πατέρες εὐθὺ; ἀντεπήγαγον· Εὶ ταῖς θελήσεσιν οἱ θέλοντες συνεισάγονται, καὶ τοῖς θέλου (κατὰ τὴν δ καίαν ἀντιστροφὴν αἱ θελήσεις συνεισαχθήσονται. Καὶ οὕτω κατὰ τὸν ὑμετέρον, φησί, λόγον ετεροθαλής ἡ ἁγία Τριάς έσται, τοῖς τρισὶ θέλουσιν, ὡς φατέ, τριῶν καὶ τῶν θελημάτων συνεισαχθέντων. Ο δή καὶ ὁ Γρηγορᾶς νῦν οὐτοὶ κατεσκεύασε θέλησιν τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱὸν εἶναι λέγων, οὐκ ἐνυπόστατον θέα λησιν, ὥσπερ δὴ καὶ σοφίαν καὶ λόγον καὶ δύναμιν καὶ τὰ τοιαῦτα, κατὰ τὴν ἱερὰν θεολογίαν, ἀλλ' ἐπ' ἀναιρέσει τῆς μιᾶς φυσικῆς τῶν τριῶν θελήσεως, ὑπὲρ ἧς ἡμῖν καὶ ὁ λόγος. Καὶ ἀνυπόστατον δὲ κατὰ τοῦτο τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ λέγει Γρηγορᾶς, ὅπερ οὐδ᾽ εἰς νοῦν ἐπῆλθε τότε τοῖς Μονοθελήταις ἐκείνοις. Οὐδεμία γὰρ ἐνέργεια ἐν υπόστατος, τουτέστιν αὐθυπόστατος, φασὶν οἱ θεολό γοι Πατέρες· ἐνέργεια δὲ Θεοῦ καὶ ἡ θέλησις αὐτοῦ κατὰ τοὺς αὐτούς. Ο δ' αὐτὸς Γρηγορά; καὶ τὴν φύσιν αὐτὴν ἀκριβῶς εἶναι τοῦ Θεοῦ λέγει τὴν αὐτ του φυσικὴν θέλησιν,

καὶ τὴν οὐσίαν κατέφυγεν. Αλλά μεθυόντων τε καὶ ἐξεστηκότων, οὐχὶ σωφρονούντων, οὐδὲ φιλοσοφούν των τὴν ἀληθινὴν φιλοσοφίαν τὰ τοιαῦτα, φιλόσοφο. Διὸ καὶ Γρηγόριος, ὁ λαμπρὸς τῆς θεολογίας ἀστὴρ, θελήσεως Υἱὸν τὸν τοῦ Θεοῦ μονογενῆ Λόγον κακῶς Ἀρειανῶν οἰομένων τε καὶ λεγόντων, "Αλλο, φησί, γεννῶν καὶ γέννησις, θέλων καὶ θέλησις, λέγων καὶ λόγος, εἰ μὴ μεθύομεν, τὰ μὲν ὁ κινούμενος, τὰ δ' οἷον ἡ κίνησις. Ακούεις ὅτι καὶ κίνησις ἐπὶ Θεοῦ θεοπρεπής, καὶ ὁ κινούμενος ἄλλο παρὰ ταύτην τὴν κίνησιν; Διὰ τοῦτο καὶ Κύριλλος ὁ θεῖος, Φύσις καὶ ἐνέργεια οὐ ταυτὸν, ἔφη, καθάπερ ήκουσας· καὶ Χρυσόστομος ὁ μέγας, Η σοφία, φησὶν, ἐκ τῆς οὐσίας, οὐχ ἡ οὐσία ἐκ τῆς σοφίας. Καὶ πάλιν, Ὅταν ὁ λόγος, φησί, περὶ ἐνεργείας ᾖ, καὶ ἐνεργείας τῆς ἐξ ἀσωμάτου οὐσία;. Οἷς δὴ καὶ ὁ θεοφόρος Δαμασκηνός ἑπόμενος τὴν μὲν θείαν γέννησιν ἔργον εἶπε τῆς θείας φύσεως, προαγούσης ἐξ ἑαυτῆς τὸ ὁμογενές τε καὶ ὁμοούσιον· τὴν δὲ κτίσιν θελήσεως ἔργον οὖσαν, καθάπερ ήκουσας, μὴ συναΐδιον εἶναι τῷ Θεῷ. Καὶ πάλιν ὁ αὐτὸς, Ἱστέον, φησίν, ὡς ἄλλο ἐστὶν ἐνέρ γεια, καὶ ἄλλο ἐνεργητικὸν, καὶ ἄλλο ἐνέργημα, καὶ ἄλλο ἐνεργῶν. Ἐνέργεια μὲν οὖν ἐστιν ἡ δραστική καὶ οὐσιώδης τῆς φύσεως κίνησις, ενεργητικὸν δὲ ἡ φύσις, ἐξ ἧς ἡ ἐνέργεια πρόεισιν· ἐνέργημα δὲ τὸ τῆς ἐνεργείας ἀποτέλεσμα, ἐνεργῶν δὲ ὁ κεχρημένο; τῇ ἐνεργεία, ήτοι ἡ ὑπόστασις. Λέγεται δέ, φησί, καὶ ἡ ἐνέργεια ἐνέργημα, καὶ τὸ ἐνέργημα ἐνέρ γεια. Καὶ εἰ ὁ Υἱός τοῦ Θεοῦ, Γρηγορά, ὡς ἔφης, φορέν μᾶλλον κατασκευάσῃ, ἐπὶ τὸν τοῦ Θεοῦ Λόγο ἔστιν ἡ τοῦ Θεοῦ θέλησις, ἔστι δὲ καὶ ἡ ουσία αὐτὴ τοῦ Θεοῦ, ἡ αὐτοῦ θέλησις, καὶ τοῦτο κατὰ σὲ, ὁ Υἱός ἐστι λοιπὸν τοῦ Θεοῦ ἡ ουσία τοῦ Θεοῦ· καὶ οὐκ ἔστι τρισυπόστατος, ὡς φῂς, ἡ θεία οὐσία, ἀλλὰ μία ἐστὶν ὑπόστασις, ἐκ τοῦ Πατρὸς γεννηθεῖσα· καὶ οὐχ ὑπόστασις θεία μίαν μόνην ὑπό στασιν ἐγέννησεν, ἀλλὰ τὴν κοινὴν τῶν τριῶν οὐσίαν, ὡς φῇς· καὶ ἔστιν οὐχ ἡ οὐσία ἐν τρισὶν ὑποστάσεσιν, ὡς ἄνωθεν ἐδιδάχθημεν, ἀλλ' ἡ οὐσία τῆς τρισι ποστάτου θεότητος ἐκ τῆς ὑποστάσεως γεννηθεῖσα τοῦ Πατρὸς κατὰ σέ. Θέλησιν καὶ γὰρ εἰπὼν τοῦ Θεοῦ τὸν αὐτοῦ Λόγον μόνην, εἶτ' ἐπήγαγες, ταυτὸν εἶναι θείαν οὐσίαν καὶ θείαν θέλησιν ἀκριβῶς, μηδὲ τοῦ θείου Μαξίμου λέγοντος ἀκούσας, ὅτι αἱ ἐνέρ- η γειαι οὐκ εἰσὶν οὐσίαι, οὐδὲ καθ' ἑαυτὰς, ἀλλ' ἐν τῇ οὐσία τυγχάνουσιν. Εἰ οὖν οὐσία ἐστὶν ἡ ἐνέργεια κατὰ Γρηγορᾶν, ἡ δὲ ἐνέργεια κατὰ τὸν προῤῥηθέντα Θεολόγον καθ' ἑαυτὴν οὐκ ἔστιν, ἀλλ' ἐν τῇ οὐσία, ἡ οὐσία λοιπὸν κατ' ἐκεῖνον καθ' ἑαυτὴν οὐκ ἔστιν, ἀλλ᾽ ἐν τῇ οὐσίᾳ, καὶ ἀπώλεσε μετὰ Θεοῦ, φεῦ ὁ φιλόσοφος καὶ τὸν ὄρον αὐτὸν τῆς ἁπλῶς οὐσίας, τὰ προοίμια τῆς ἐπιστήμης αὐτοῦ, πρᾶγμα αὐθύπαρκτον εἶναι τὴν οὐσίαν ὁριζομένης, μή δεόμενον ἑτέρου πρὸς σύ στασιν, καὶ τοῦτο μετὰ πολλοῦ τοῦ γέλωτος καὶ τῆς τῶν λεγόντων αἰσχύνης. Οὐ γὰρ περί τι ἀλλοῖον ἡ εὐσία αύτη ἡ καὶ ἐνέργεια κατ᾿ αὐτοὺς θεωρεῖται, ἀλλὰ περὶ τὴν οὐσίαν, οὐκ ἔχω λέγειν εἴτε ἑτέραν, εἴτε καὶ ἑαυτήν. "Αλλως τε καὶ τῆς θείας θελήσεως οὐ φυσικῆς δυνάμεως οὔσης, οὐδὲ ἐν τῇ οὐσίᾳ θεωρουμένης, οὐδὲ διαφερούσης τῆς οὐσίας κατ' αὐτὸ τοῦτο, καθά φασιν οἱ θεολόγοι διδάσκαλοι, ἀλλὰ τῆς τοῦ Υἱοῦ μᾶλλον ὑποστάσεως οὔσης κατὰ Γρηγορᾶν τῆς. τοῦ Θεοῦ θελήσεως, καὶ οὐκ ἄλλης ἢ τῆς θείας ούτ σίας καὶ τῆς θείας θελήσεως ταυτόν τι καὶ ἐν ἀκριβῶς οὔσης κατὰ τὸν αὐτὸν, πρός γε τοῖς συναγομένοις ἄλλοις ἀτόποις, οὐδ' οὕτω τὴν διαφορὰν ἐκ φυγεῖν ὁ φιλόσοφος δύναται. Ἐπειδὴ γὰρ οὐσία καὶ ὑπόστασις οὐ ταυτὸν κατά γε τὸν τῆς εὐσεβείας ἀληθῆ λόγον, ὅπερ καὶ Γρηγορᾶς ἴσως οὐκ ἂν ἀρνηθείη, εἴπερ ἡ οὐσία καὶ ἡ θέλησις ταυτόν τι κατὰ πάντα καὶ ἀδιάφορόν ἐστι κατ' αὐτὸν, ἰδοὺ καὶ κατ᾿ αὐτὸν ἡ θέλησις αὐτὴ ἡ οὐσία οὖσα, οὐ πάντη ταυτὸν, ἀλλὰ διάφορόν ἐστιν, οὐ Πατρὸς μόνον, ἀλλὰ καὶ τῶν τριῶν ὑποστάσεων ὁμοῦ. Ἔτι δὲ κατὰ τὸν αὐτοῦ λόγον, εἰ ἡ θέλησις τοῦ Θεοῦ ὁ τοῦ Θεοῦ ἐστιν Υἱός, ἀλλ' οὐ φυσικὴ δύο ναμις κοινὴ τῶν τριῶν, ὥς φησιν ἡ θεολογία, οὐδ' οὕτως ἂν εἴη ταυτὸν καὶ ἀδιάφορον οὐσία καὶ θέλησις κατὰ Γρηγορᾶν, ἐπειδή γε οὐσία καὶ ὑπόστασις οὐ ταυτὸν, ὡς καὶ αὐτὸς ἂν εἴποι, ἀλλ᾽ οὐδὲ Υἱὸς καὶ Πατὴρ καὶ Πνεῦμα ἂν εἴη ταυτὸν ἁπλῶς, μὴ καὶ λάθωμεν τὰ τοῦ Λίβυος καὶ αὐτοὶ παθόντες. Τούτων δ' οὕτως ἐχόντων, πρὸς τοῖς ἄλλοις ἀτό ποις, καθὰ δὴ καὶ προὔφην, οὐδὲ τὴν διαφορὰν τῆς οὐσίας καὶ τῆς θελήσεως ἐκφυγεῖν ὁ φιλόσοφος ἐδυνήθη, καὶ μάτην πται κἀκεῖνα προστησάμενος ἑαυτοῦ. Οὐδὲ γὰρ ἵνα τὴν διαφορὰν τῆς θελήσεως καὶ τῆς οὐσίας, ἀλλὰ τὸ ἐν κατὰ πάντα καὶ ἀδιά Καὶ οἱ μὲν τῆς Ἐκκλησίας οὗτοι διδάσκαλοι, καὶ θεολόγοι καὶ κήρυκες τῆς κατ' εὐσέβειαν ἀληθείας, Φύσις καὶ ἐνέργεια, φασὶν, οὐ ταυτόν· καὶ ἄλλο ἐνέρ γεια, καὶ ἄλλο ἐνεργητικὸν, καὶ δει δραστική και ουσιώ δῆς τῆς φύσεως κίνησίς ἐστιν ἡ ἐνέργεια· καὶ ἔτι ἐκ τῆς φύσεως ἡ ἐνέργεια πρόεισιν· ὁ δὲ Γρηγορᾶς ἅπαντ τἀναντία τούτοις ἐπίτηδες, ὅτι ταυτό, καὶ οὐκ ἄνο, καὶ ἄλλο φύσις τε καὶ ἐνέργεια, καὶ ὅτι θέλησις θεία οὐκ ἄλλο ἢ ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος, καὶ ταυτὸν οὐσία και θέλησις ἀκριβῶς. Εἰ δὲ μὴ πρὸς τὴν οὐσίαν, φησίν, ἡ θέλησις ἀναφέροιτο, ὡς εἶναι ταυτὸν οὐσίαν δήλον ότι καὶ θέλησιν, δυοῖν θάτερον ἔποιτ᾽ ἂν ἐξῆς, 1 κτίσμα εἶναι, ἢ μὴ ὄν. Καίτοι γε οἱ προῤῥηθέντε; θεολόγοι ἐκ τῆς φύσεως εἶναι τοῦ Θεοῦ τὴν ἐνέργειαν καὶ τὴν θέλησιν, καὶ δραστικὴν καὶ οὐσιώδη κίνησιν ταύτην εἶπον ἐκείνης, καθάπερ ἠκούσαμεν. Καὶ πῶς ἂν εἴη τὸ ἐκ τῆς ἀνάρχου καὶ θείας προϊόν φύσεως, καὶ κίνησις ἂν αὐτῆς οὐσιώδης, καὶ δραστική, ἡ κτίσμα ἢ μὴ ὂν, εἰ μὴ καὶ ἡ θεία καὶ ἀΐδιος φύσις, ἦ: ἡ ουσιώδης καὶ δραστικὴ κίνησις, καὶ ἑξῆς καὶ κτίσμα εἴη καὶ μὴ ἔν; “Οτι δὲ οὔτε οὐσία καὶ θέλησις, ἢ ἐνέργεια πάντη ταυτὸν καὶ ἀδιάφορον, ἀλλ' οὐδὲ κτίσμα, ἢ μὴ ἂν εἴη ἂν ἡ αὐτὴ κατὰ τὸν φιλόσοφον, διὰ πολλῶν μὲν ἔδη καὶ ἀναντιῤῥήτων ἡμῖν δέδεικται λόγων· δεῖ δὲ καὶ πρὸς τὴν τῶν οἰκουμενικῶν συνόδων Εκτὴν ὡς εἰς ἔφεσιν ἀναδραμείν ἤδη τινὰ, ἐπειδὴ καὶ περὶ τῶν ἐν τῷ Χριστῷ θείων καὶ ἀνθρωπίνων ἐνεργειῶν τε καὶ θελημάτων ἅπας ὁ λόγος ἐκείνῃ, καὶ ὁ τῆς καθ'

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM VII, ἡμᾶς συνόδου τόμος ἐξ ἐκείνης ὁρμᾶται μᾶλλον, φθέγματα καὶ νοήματα, καθὰ δὴ καὶ τῶν προῤῥηκἀκεῖθεν ὡσανεὶ τοὐνδόσιμον εἰληφώς, οὕτω καὶ ἐπὶ θέντων αὐτῷ τὰ πλεῖστα, ἃ δὴ καὶ ὡς κενὸν ὄχλον τὰ πρόσω τῆς θεολογίας μετά γε τῆς ἀληθείας χωρεῖ. ῥημάτων καὶ οὐδὲν ὄντα πρὸς τὸ προκείμενον ὁ λόΜάλλον δ' ἐπεὶ καὶ Γρηγορᾶς ἐκείνης δοκεῖ πως γος ἡμῖν παρήκεν, εἶτ' επάγει κἀκεῖνα· Τοσούτων μεμνῆσθαι διὰ τὴν ἀνάγκην ἴσως τὴν ἐκ τοῦ τόμου, τῶν τῆς ἐνεργείας ὄντων σημαινομένων περὶ τοῦ τὰ ἐκείνου δὴ καὶ σκοπήσωμεν πρότερα, και μά- Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ φιλοσοφῶν ὁ θεῖος ἐκ λιστα τὴν περὶ ἐνεργείας αὐτοῦ διαίρεσιν ὡς όμω- Δαμασκοῦ Ἰωάννης, Η τῶν θαυμάτων, φησί, δύνανύμου φωνῆς· μᾶλλον δὲ & κατὰ τῆς θείας ένερ- μις τῆς θεότητος αὐτοῦ ὑπῆρχεν ἐνέργεια. Η δὲ γείας ὡσανεὶ τυραννός τις μετ' ἐξουσίας ορίζεται χειρουργία, καὶ τὸ θελῆται, καὶ τὸ εἰπεῖν, Θέλω, καὶ νομοθετεί, τὰ τοῖς ἱεροῖς θεολόγοις περὶ τούτων καθαρίσθητι, τῆς ἀνθρωπότητος αὐτοῦ ὑπῆρχεν θεοπρεπώς εἰρημένα παρ' οὐδὲν θέμενος, πρὸ τῆς ἐνέργεια. Αποτέλεσμα δὲ τῆς ἀνθρωπίνης ἐνεργείας συνόδου δηλαδή θεωρήσωμεν. Τὴν γὰρ τῶν εἰσαγομεν ἡ τῶν ἄρτων κλάσις, καὶ τὸ ἀκοῦσαι τὴν λεπρόν· τῆς νων παρ' ἐκείνου καὶ κατ' ἐκείνου λόγων τε καὶ ῥητῶν δὲ θείας ενεργείας ὁ τῶν ἄρτων πληθυσμὸς καὶ ἡ τῶν ἱερῶν θεολόγων πλατυτέραν ἐξέτασίν τε καὶ λύσιν, τοῦ λεπροῦ κάθαρσις. ἰδίᾳ μετὰ τοὺς ἀντιῤῥητικούς τουτουσί λόγους ποιήσα σθαι πολλάκις ὑπέστημεν, ἐπειδὴ καὶ πυκτίων οὐκ ὀλίγων ἡμῖν καὶ ἀντιγράφων δεῖ πρὸς τὴν ἐκείνων ἱοῦσιν ἔρευναν, διά γε τὴν συνήθη κλοπήν, φημὶ, καὶ τὰς παρεκτροπὰς καὶ διαστροφὰς τοῦ φιλοσόφου. Φησὶ τοιγαροῦν αὐτὸς καὶ αὖθις, περὶ ἐνεργείας μυσταγωγῶν τὸν ἑαυτοῦ ἀκροατὴν ᾿Αγαθάγγελον Λέγεται μὲν γὰρ ἐνέργεια ὁ Υἱὸς καὶ Λόγος τοῦ Θεοῦ - λέγεται δ' οὖν ἐνέργεια καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, Οὐκ ἀμφίβολον γὰρ, φησὶν ὁ πολὺς ᾿Αθανάσιος, ὅτι αὐτός ἐστιν ἡ τοῦ Πατρὸς ζῶσα βουλὴ, καὶ ἐνούσιος Ενέργεια, καὶ Λόγος ἀληθινός. Καὶ πάλιν, Ἑνὸς ὄντος τοῦ Υἱοῦ, φησί, τοῦ ζῶντος Λόγου, μίαν εἶναι δεῖ τελείαν καὶ πλήρη τὴν ἅγιαστικὴν καὶ φωτιστικὴν ζωήν, οὖσαν ἐνέργειαν αὐτοῦ καὶ δωρεάν, ἥτις ἐκ Πατρὸς λέγεται ἐκπορεύεσθαι. Ο Κύριλλος δ' ὁμοίως καὶ αὐτὸς, Εἰ ὁ Υἱός ἐστι, φησίν, ἡ ζῶσα καὶ οὐσιώδης ενέργεια καὶ δύναμις καὶ σοφία τοῦ Πατρὸς, ενέργεια καὶ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Ενέργεια λέγεται καὶ ἡ ἑκάστῳ τῶν ὄντων ἐνοῦσα φυσική δύναμις, ὡς τὸ θερμαίνειν τῷ πυρὶ, καὶ ψύχειν τῇ χιόνι. Λέγεται καὶ τὸ τῆς ἐνεργητικής δυνάμεως ἀποτέλεσμα ενέργεια, καὶ ἔρω γον, καὶ ἐνέργημα, ὡς ἔργα καὶ ἐνέργειας Θεοῦ γῆ καὶ οὐρανὸς, καὶ τὰ ἐν τούτοις. Φησὶ γὰρ καὶ ὁ θεῖος ἐκ Δασμασκοῦ Ἰωάννης, ὡς ἡ ἐνέργεια καὶ ἐνέργημα λέγεται, καὶ τοὐναντίον ἐνέργεια τὸ ἐνέργημα, ὡς καὶ τὸ κτίσμα κτίσις· καθ' 8 σημαινόμεδεν καὶ τὸν οἶκον ἐνέργειάν φαμεν τοῦ οἰκοδόμου, καὶ τοῦ ναυπηγοῦ τὴν ὁλκάδα. Ἐνέργεια λέγεται καὶ τὸ μεταξὺ χρονικὸν διάστημα τῆς κινήσεως τοῦ τε οἰκοδόμου πρὸς τὸ οἰκοδομούμενον, καὶ τοῦ ναυ πηγοῦ πρὸς τὸ πλοῖον· δ καὶ συμβεβηκός ὂν καθ' αὐτό, καὶ σχετική τις μεσότης τῶν ἄκρων ἀμφοῖν, τοῦ τε ἐνεργοῦντος καὶ τοῦ ἐνεργουμένου, συγκατα λήγει τῇ τῶν ἄκρων λήξει, καὶ οὐκέτι ἐστὶν οὐδέν· περὶ ἧς καὶ ὁ Θεολόγος ἔφη θεῖος Γρηγόριος, ὡς ἐνεργηθήσεται, καὶ οὐκ ἐνεργήσει, καὶ ὁμοῦ τῷ ἐν εργηθῆναι παύσεται, καθάπερ καὶ ἡ μεταξὺ τοῦ ὄρους μένου καὶ τοῦ ὁρῶντος ὅρασις, καὶ ἡ μέσον τοῦ γενομένου καὶ τοῦ γευστοῦ γεῦσις. Εἶτα μεταξὺ καὶ ἕτερ᾽ ἅττα σημαινόμενα τῆς ἐν εργείας προσθείς ο φιλόσοφος, ώς οίεται μέχρι τῶν δέκα, τὰ μὲν ἐκ τῆς τῶν ἁγίων αὐτῷ θεολογίας εἰ λημμένα, τὰ δὲ καὶ παραφθέγματα μᾶλλον αὐτοῦ ἢ Καὶ ταῦτα μὲν ὁ Γρηγορᾶς· ἡμᾶς δ᾽ ἀναγκαῖον ἐκεῖνον ἐρέσθαι, καὶ τίνος χάριν, ὦ φιλόσοφε, τοῦ ἐκ Δαμασκοῦ τουτους διδασκάλου, καὶ δὴ καὶ τῶν σὺν αὐτῷ καὶ πρὸ αὐτοῦ θεολόγων, οὓς καὶ αὐτὸς μετὰ τοῦτον αὐτὸν προφέρεις ἑξῆς, περὶ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ τῆς κατ' αὐτὴν ἐνεργείας, ὡς καὶ αὐτὸς ἔφης, φιλοσοφούν των, μὴ καὶ αὐτὸς κατ' ἐκείνους περὶ αὐτῆς ταύτης διαλέγῃ καὶ γράφεις, περὶ γὰρ αὐτῆς τῇ τε συνόδῳ καὶ τῷ σεπτῷ τόμῳ καὶ ἡμῖν ἅπας ὁ λόγος, οὐ περὶ ἄλλης, ἀλλὰ τῶν προκειμένων ἐπίτηδες ὥσπερ ἀφέμενος, πολλοὺς περιβάλλῃ κύκλους, καὶ ὁμωνύμους περιεργάζῃ φωνάς, καὶ τὴν περιττὴν ἐκείνην ἀδολεσχίαν, καὶ τὰς κενὰς καὶ ἀχρήστους διαιρέσεις καὶ ἐξηγήσεις επεισάγεις τῷ λόγῳ; Εἰ δὲ καὶ περὶ πάσης ενεργείας, ὡς φῂς, θείας τε καὶ ἀνθρωπίνης ἐβουλήθης εἰπεῖν, καὶ διδάξαι τὸν σὸν ἑταῖρον, διατί μὴ τὸν προῤῥηθέντα διδάσκαλον, τὸν θεῖον Ἰωάννην φημί, μᾶλλον καὶ τοὺς ἐκείνου περὶ ἐνεργείας λόγους καὶ τὰς διαιρέσεις καὶ τὴν θεολογίαν εἰς τὴν λογικὸν ἀγῶνα τοῦτον εἰσήγαγες; Εδόκεις γὰρ ἂν οὕτω πάσης ἐκτὸς ὑποψίας εἶναι, καὶ τὰ εἰκότα καὶ κατὰ λό γον ποιεῖν. Νῦν δὲ πᾶν σοι τουναντίον ἔκ γε τῶν λό γων ἐκείνων ἐξέβη. Καὶ εἰ μὲν μὴ τοῦτ' αὐτὸ πρό θεσις ἦν ἐκείνῳ τῷ θεολόγῳ, τὸ περὶ θείας ἐνεργείας φιλοσοφῆσαί φημι, καὶ διαστείλαι ομωνυμίας, καὶ θείαν καὶ ἀνθρωπείαν, καὶ κτιστὴν καὶ ἄκτιστον ενέργειαν ἀπ᾽ ἀλλήλων διελεῖν, καὶ τί μὲν ἐνέργεια, εἰ δ' ἀποτέλεσμα, καὶ τί ἐνεργητικὸν, καὶ τί ἐνερ γῶν εἰπεῖν, εἶχεν ἄν τινα καὶ παραιτήσεως λόγον ἴσως ἐκεῖνα τὰ σά· νῦν δὲ πρὸς ἐκεῖνα βλέπων 5 δ: δάσκαλος πάσῃ τῇ προθυμίᾳ, καὶ τοῦτο προύργου τῶν ἄλλων ποιούμενος ἐν ἐκείνοις, τὸ μὴ μόνον δι' αὐτὸς αὐτοῦ, ἀλλὰ καὶ διὰ τῶν πρὸ αὐτοῦ θεολογικῶν τε καὶ πατρικῶν λόγων, καὶ τὴν Ἐκκλησίαν Χριστοῦ ταῦτα διδάξαι, καὶ τοῖς ἀντιλέγουσι τούτοις ἀντικαταστῆναι καὶ διελέγξαι, οὐδὲ παραιτείσθαί σε γοῦν συγχωρεί. "Ορα καὶ γάρ· περὶ μὲν τῶν ἐνεργειῶν τῶν ἐν τῷ Κυρίῳ ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστῷ τὸν ἑαυτοῦ λόγον ὁ διδάσκαλος ἐπιγράφει, ᾧ δὴ καὶ αὐτὸς οὐκ ἂν διαγράψεις, οὐδ᾽ ἀντείπεις ποτέ, πολλὰ δὲ περὶ θείας καὶ ἀνθρωπείας εἰπὼν ἐνεργείας δι᾿ ὅλου τοῦ λόγου, αὗται καὶ γὰρ αἱ τοῦ ἑνὸς Χριστοῦ διτταὶ δηλονότι ενέργειαι, ὥσπερ δὴ καὶ αἱ φύσεις, οὐδαμοῦ τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, ἢ τὸ ὁμοούσιον αὐτοῦ Πνεῦμα

Ενέργειαν ὅλως εἶπεν. "Η παρελθὼν αὐτὸς ταῦτα ὁ δείξον, καὶ ἡμεῖς σιγήσομεν. Ἀλλ᾿ οὐκ ἄν ποτε σχολής. Σὺ δὲ περὶ τῆς τοῦ Χριστοῦ ἐνεργείας ἀρ· ξάμενος λέγειν, περὶ γὰρ ταύτης ἡμῖν τε καὶ σοὶ πᾶς ὁ προκείμενος λόγος, καθὰ δὴ καὶ προὔφην, ἐκείνης φημὶ τῆς φυσικῆς ἐνεργείας, ἢν μετὰ Παπρός τε καὶ Πνεύματος ως Υιός μονογενής ἔχει καὶ Θεὸς ὁμοούσιος, ἐκ πρώτης βαλβίδος εὐθὺς, Λέγεται μὲν ἐνέργεια, ἔφης, ὁ Υἱὸς καὶ Λόγος τοῦ Θεοῦ· λέγεται δ' οὖν ἐνέργεια καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Καὶ τούτοις ἑξῆς τοὺς θεολόγους ᾿Αθανάσιόν τε καὶ Κύριλλον εἰς μαρτυρίαν δῆθεν ἐπεισάγεις τῶν σῶν λόγων· καὶ ἦν ἐνέργειαν ἐν τοῖς φθάσασιν ἔλεγες τὸν Λόγων εἶναι τοῦ Θεοῦ, καὶ ταυτὸν οὐσίαν καὶ θέλησιν ἀκριβῶς, νῦν αὖθις μεταβαλὼν ἐνέργειαν τοῦ Θεοῦ λέγεις ἐκείνης εἶναι τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἀπορίαις ἀπορίας συνάπτων καὶ συγχύσεις συγχύσεσι, τῶν προλαβουσῶν πολλῷ σκοτεινοτέρας καὶ ἀδιανοήτους. Εἰπὶ γάρ· ᾔδει καὶ ὁ σοφὸς Ἰωάννης ἐνέργειαν ἔστιν οὗ τοῖς πρὸ αὐτοῦ, θεολόγοι; Πατράσι ῥηθέντα τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ καὶ τὸ Πνεῦμα, ἢ οὐκ ᾔδει; Καὶ εἰ μὲν τὴ δεύτερον φῂς, βλασφημεῖς ἄντικρυς κατὰ τοῦ τῆς Ἐκκλησία; κοινοῦ διδασκάλου, μὴ εἰδέναι λέγων· αὐτὸν ἐκεῖνα, περὶ ὧν δὴ καὶ διδάσκειν προς θετο· εἰ δὲ ᾔδει, καθάπερ ᾔδει, καὶ οὐδεὶς ποτ' ἀντ ερεὶ νοῦν ἔχων, τίνος χάριν μὴ καὶ αὐτὸς αὐτὰ δὴ ταῦτα κατὰ σὲ προϋστήσατο, καίτοι γε τὰ προκείμενα ταῦτα πεποιημένος καὶ αὐτὸς ὑπόθεσιν τοῦ οἰκείου λόγου, καὶ τὰ περὶ τῶν ἐνεργειῶν τοῦ Χριστοῦ σκοπούμενος, ὡς αὐτὸς οὗτός φησιν. "Η γὰρ ἡμῖν, ἢ τοῖς εἰποῦσιν ἐκείνοις φθανῶν ἐπίτηδες πάντως ἐκείνα σεσίγηκεν. Εἰ δὲ ταῦτα κἂν ὁ διάβολος αιδεσθεὶς κατὰ τοῦ τῆς Ἐκκλησία; εἰπεῖν διασκάλου, καὶ ἅμα τοῦ σκοποῦ καὶ τῆς προθέσεως ἐκείνου πόρρω με ὄντα, τὸ γὰρ προκείμενον αὐτῷ, καὶ ὁ τοῦ βιβλίου παντὸς λόγος τὴν εὐαγγελικήν τε καὶ ἀποστο λικὴν θεολογίαν τε καὶ τὴν πίστιν ἔκ τε παλαιές καὶ νέας Γραφῆς, καὶ δὴ καὶ τῶν πρὸ αὐτοῦ Ππτέ. ρων καὶ θεολόγων τὴν Χριστοῦ Ἐκκλησίαν διδάξει, καὶ μηδὲν μὲν ἐπεισαγαγεῖν παρ' ἑαυτοῦ τοῖς ἱεροῖς δόγμασι, πάντα δ' ἐκείνοις ἐπιτρέψαντα, συναγαγεῖν μόνον αὐτὸν καὶ συντεμεῖν καθόσον οἷόν τε τὰ διὰ μακρῶν καὶ σποράδην ἐκείνοις ῥηθέντα, καὶ οὕτω καθ' εἱρμόν τινα καὶ τάξιν έτοιμα τοῖς φιλομαθέσι προθεῖναι, ταῦτα καὶ γὰρ αὐτὸς τοῦ συγγράμματος ἀρχόμενος εἶπεν· εὔδηλον ὡς οὔτ᾽ ἀγνοῶν, οὐδ' ἡμῖν οὔτε τοῖς πρὸ αὐτοῦ θεολόγοις τε καὶ διδασκάλοις φθονῶν, οὐ μὴν ἀλλ᾽ οὐδ᾽ αὐτὸς ἑαυτῷ καὶ τῷ ἰδίῳ σκοπῷ καὶ τοῖς λόγοις ἐναντιούμενος, ἐκεῖνα παρῆ· κεν, ἀλλ' ὡς μηδὲν προηγουμένως πρὸς τὴν πρωτε μενον αὐτῷ σκοπὴν καὶ τὸν λόγον όντα, καθὰ δὴ καὶ προϊὼν ὁ λόγος δείξει σαφέστερον. Τὴν γὰρ ἐκτην τῶν οἰκουμενικῶν ἁγίων συνόδων τοῦ οἰκείου προστησάμενος λόγου, καὶ ὡς εἰς σκοπὸν ἀπλανή τινε βλέπων ἐκείνην, καὶ δὴ καὶ τοὺς μικρῷ πρὸ ἐκείνης τι καὶ μετ' ἐκείνην τὰ αὐτὰ περὶ τῶν αὐτῶν φθεγξα μένους ὡσαύτως ὁμολογητὰς, καὶ θεολόγους Πατέρας, οὕτω τοὺς περὶ θελημάτων καὶ ἐνεργειῶν ἐκδέδωκε τοῦ Χριστοῦ λόγους, μηδὲν ἐλλείπων, μηδὲν προστι θεὶς, μηδὲ τοῦ σκοποῦ καὶ τοῦ λόγου μηδοπωστιούν Έξω βάλλων. Πλὴν ἀλλ᾽ ἐπειδὴ καὶ αὐτὸς ὀψέ του και μόλις καὶ μετὰ τὸ πάντα τὰ παρὰ σαυτοῦ τῷ περὶ ἐνερ γείας ἐπεισενεγκεῖν λόγῳ καθάπερ ἐβούλου, καὶ τοῦ μακαρίου τούτου μνησθῆναι πως έδοξας, φέρε σκ ψώμεθα καὶ ἡμεῖς μικρὸν ἐπαναλαβόντες αὖθις τὸν λόγον, είνα μὲν σὺ περὶ αὐτοῦ τε καὶ τῶν αὐτοῦ λό γων, τίνα δ' αὖθις περὶ αὐτὸς ἑαυτοῦ καὶ τῶν προκειμένων γε τούτων φησὶ, καὶ οὕτως ἐπὶ τὰ προ ῥηθέντα σοι περὶ θείας ενεργείας καὶ τὴν σύνοδον ἐλευσόμεθα τὴν οἰκουμενικήν. ΕΤΙ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΤΕΤΑΡΤΟΝ ΚΑΙ ΔΗ ΚΑΙ ΤΟΝ ΠΕΜΠΤΟΝ ΛΟΓΟΝ ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΓΡΗΓΟΡΑ ΛΟΓΟΣ ΟΓΔΟΟΣ Περὶ θείας ἐνεργείας, ὅτι ἄκτιστος, καὶ ὅτι οὐ σύνθετον διὰ ταυτην τὸ θεῖον, ἀλλ᾽ ἁπλοῦν κατὰ φύσιν. Ο τοίνυν ἐκ Δαμασκοῦ θεῖος Ιωάννης, περὶ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ φιλοσοφῶν, ὡς φησι Γρηγορας, Η τῶν θαυμάτων, φησί, δύναμις τῆς θεότητος αὐτ τοῦ ὑπῆρχεν ἐνέργεια, ἡ δὲ χειρουργία, καὶ τὸ θελῆσαι, καὶ τὸ εἰπεῖν, θέλω, καθαρίσθητι, τῆς ἀνθρωπότης τος αὐτοῦ ὑπῆρχεν ἐνέργεια· ἀποτέλεσμα δὲ τῆς μὲν ἀνθρωπίνης ενεργείας ἡ τῶν ἄρτων κλάσις, καὶ τὸ ἀκοῦσαι τὸν λεπρόν· τῆς δὲ θείας ενεργείας ὁ τῶν ἄρτων πληθυσμὸς καὶ ἡ τοῦ λεπροῦ κάθαρσις. Ο δὲ θεῖός φησι Κυρίλλος κατὰ τὸν αὐτὸν Γρηγορᾶν καὶ τοῦτο, Τὸ μὲν βαδίζειν, ἔφη, σωματικοῖς ποσὶ καὶ διὰ γλώττης λαλεῖν ἀνθρωπίνης φύσεω; ἔργον ἐτύγ χανε· τὸ δὲ τοῦ παραλυτικοῦ τὰ μέλη θεραπεύσει καὶ τοῦ κωφοῦ πρὸς τὸ φθέγγεσθαι διαρθρώσει τὴν γλῶσσαν ἔργα θεϊκῆς ὑπῆρχε δυνάμεως. 'Αλλ' οὐδέ τερον ἄνευ θατέρου γέγονε. Τὰ γὰρ ἑτερογενή τε καὶ ετεροφυᾶ τὴν αὐτὴν ἐνέργειαν ἔχειν οὐκ ἄν τις δοίη σωφρονῶν, ἀλλ᾿ ὥσπερ ἀπεσχοινισμένον ἔχουσι τῆς οὐσίας τὸν λόγον ἦτος της ποιότητος· οὕτω καὶ διά φορον ἀποδώσουσι τὴν ἐνέργειαν. Καὶ ταῦτα μὲν τὰ τῶν θεολόγων, ἃ δὴ καὶ φέρων αὐτὸς εἰσήνεγκε τῷ λόγῳ δι᾿ ἑαυτοῦ Γρηγορᾶς, ἡμᾶς δὲ πρὸ τοῦ κατα βῆναι πρὸς τὰς ἐξηγήσεις ἐκείνου, καὶ τὴν ἐπεξεργασίαν τῶν εἰρημένων, ἐκεῖνο συνιδεῖν ἀναγκαῖον,

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM. VIII. πῶς οὐκ ὀρθῶς οὐδὲ μετὰ τοῦ προσήκοντος λόγου ὑπάρχειν, ὡς Θεοῦ, πῶς δὲ ἀνθρωπίνης ενεργείας, τῶν θεολογικῶν ἅπτεται λόγων κάνταῦθα, ἀλλὰ σκο λαός τε καὶ διεστραμμένως, καὶ ὡς ἂν οὐ τὴν ἀλήθειαν, οὐδὲ τὸν θεολογικὸν ἐκζητῶν σκοπόν, ἀλλὰ τὸν κανόνα πρὸς ἑαυτὸν ἔλκων μᾶλλον, καὶ ταῖς αὐτ τοῦ δόξαις καὶ τοῖς λόγοις επεσθαι τὸν διδάσκαλον ἀναγκάζων; ὺ μὲν γὰρ εὐθὺς τοῦ περὶ ἐνεργείας ἀρχόμενος λόγου, Δύο, φησί, καὶ τὰς ἐνεργείας φαμὲν ἐπὶ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. Εἶχε μὲν γὰρ ὡς θεὸς καὶ τῷ Πατρὶ ὁμοούσιος τὴν θείαν ἐνέργειαν, καὶ ὡς άνθρωπος γενόμενος καὶ ἡμῖν ὁμοούσιος, τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως τὴν ἐνέργειαν. Ιστέον δὲ ὡς ἄλλο ἐστὶν ἐνέργεια, καὶ ἄλλο ενεργητικὸν, καὶ ἄλλο ένα ἐργημα, καὶ ἄλλο ἐνεργῶν. Ἐνέργεια μὲν οὖν ἐστιν ἡ δραστικὴ καὶ οὐσιώδης τῆς φύσεως κίνησις· ένεργητικὸν δὲ ἡ φύσις, ἐξ ἧς ἡ ἐνέργεια πρόεισιν ἐνέρ. γημα δὲ τὸ τῆς ἐνεργείας ἀποτέλεσμα· ἐνεργῶν δὲ ὁ κεχρημένος τῇ ἐνεργεία, ἤτοι ἡ ὑπόστασις. Λέγε ται δὲ καὶ ἡ ἐνέργεια ἐνέργημα, καὶ τὸ ἐνέργημα ενέργεια. Ὁ δὲ, τοῦ θεμελίου τούτου καὶ τῆς οἱονεὶ ρίζης καὶ ἀρχῆς τῶν ἐφεξῆς ἐπίτηδες ἀποστὰς λόγων, ὡς ανεὶ διαιρούντων ἀκριβῶς ἕκαστα, καὶ σαφηνιζόντων, καὶ ὑπόστασιν φημι καὶ οὐσίαν, καὶ τὴν ἐκ ταύτης οὐσιωδῶς προϊοῦσαν ἐνέργειαν, καὶ ἄλλο παρὰ ταύτην οὖσαν ὡς δύναμιν, καὶ κίνησιν αὐτῆς οὐσιώδη καὶ δραστικὴν, καὶ χρῆσιν ὑποδεικνύντων ταύτης της ἐνεργείας καὶ ἀποτέλεσμα, ταύτην τοιγαροῦν τὴν εἰς λικρινῆ, καὶ σαφεστάτην, καὶ ἀπηρτισμένην περί Ενεργείας θεολογίαν, καὶ μηδὲ παιδί θόρυβον έμ ποιεῖν δυναμένην, ὡς μηδὲ ῥηθεῖσαν τὴν ἀρχὴν μηδε οὖσαν ὁ φιλόσοφος παρελθών, μέρους τινὸς τῶν ἑξῆς ἅπτεσθαί πω; δοκεῖ βραχυτάτου· καὶ τούτῳ μέρος τι συνάψας ὡσαύτως τῶν περὶ ἐνεργειῶν καὶ φύσεων τοῦ Χριστοῦ τῷ θείῳ λεχθέντων Κυρίλλῳ, καθὰ δὴ καὶ πρὸ βραχέος ἡμῖν εἴρηται, καὶ παράλληλα θεὶς οἱονεὶ καὶ συγκρούσας ἀλλήλοις, πειρᾶται δι' ἀλλή λων συγχεῖν ταῦτα καὶ συνταράττειν, καὶ τὴν συμφωνίαν τῶν θεολόγων ἀμφοῖν καὶ τὸν σκοπόν ἀναιρεῖν. Αλλ' ίδωμεν ἡδὴ καὶ τὴν ἐξήγησιν, καὶ τὰ ἐπισ χειρήματα, καὶ τὰς ἐπεξεργασίας αὐτοῦ. Ἐντεῦ θέν γε μήν, Αγαθάγγελε, φησὶ, δῆλόν σοι γίνεται, ὡς Ο Κύριλλος ἔργα φησί, ταῦτ' ἐνεργείας ο Δαμασκηνός Ἰωάννης, καὶ ἅπερ Ἰωάννης ἐνεργείας αποτε λέσματα, ταῦτα Κύριλλος ἔργα δυνάμεως. ἐπεξεργαζόμενοι δὲ, καὶ οἱονεὶ συγκεφαλαιούμενοι, Ιωάννης μὲν τὰς τῶν θαυμάτων φησὶ δυνάμεις θεότητος ὑπάρχειν ἐνεργεία;, καὶ ἐνεργήματα καὶ ἀποτελέσματα, ταυτὸν δ' εἰπεῖν ποιήματα Θεοῦ, καθὰ δὴ ἀλλαχή πολλαχή πλατύτερον γραφικαῖς ἡμῖν ἀποδέδειχται μαρτυρίαις Κύριλλος δ' 3 προείρηκεν ἔργα, ταῦτα προϊὼν ἐνεργείας απεφήνατο, ὡς εἶναι καὶ παρ' αὐτῷ ταυτὸν ἐνταυθοί σαφῶς καὶ ἀναμφιβόλων - ἔργα καὶ ἐνεργείας, καὶ εἶναι συμπεραίνειν ἡμᾶς δι' ἀμφοῖν καὶ ἐξ ἀ; φοῖν τοῖν ἁγίον αὐτὰ τὰ ποιούμενα θαύματα παρὰ Χριστοῦ τοῦ Θεοῦ καὶ Σωτῆρος ἡμῶν, τῶς μὲν δυνάμεως καὶ θελήσεως ἀκτίστου καὶ θείας ὡς ἀνθρώπου. Τὸ μὲν οὖν τὴν φυσικὴν ἐνέργειαν τοῦ Θεοῦ καὶ τὴν δύναμιν ἀποτελέσματα τῆς αὐτοῦ ἐνα εργείας καὶ ποιήματα τὸν φιλόσοφον λέγειν καὶ δι δάσκειν κἀνταῦθα, οὐ πάνυ τοι καινόν, οὐδ᾽ ἔξω τοῦ κατ' αὐτὸν ἡγημαι πράγματος. Ανωθεν καὶ γὰρ ταῦτα περὶ τῶν τοιούτων ὦπται καὶ φρονῶν καὶ γράφων, καὶ οὐσίαν εἰδὼς μετ᾿ Εὐνομίου τὸν Θεὸν μόνην, πάντων ἐψιλωμένην τῶν φυσικῶν αὐτῆς ἰδιω μάτων, ὡς ἐμοῦ παρ᾿ αὐτῷ πάντων τοῖς κτίσμασι συναριθμουμένων. Οὐ ξένον τοιγαροῦν, οὐδὲ καινὸν, ὅπερ ἔφην, εἰ τὴν αὐτὸς αὐτοῦ πάτριον δόξαν καὶ τὴν πίστιν Βαρλαάμ τε καὶ ᾿Ακινδύνου μετὰ τῶν ἐκείνοις γε φοιτησάντων βούλεται συνιστῶν. Ἐκεῖν γε μὴν οὐ μικρῶς ἔπεισί μοι θαυμάζειν αὐτοῦ, καὶ μάλιστα νῦν, πῶς ἀναισχύντως οὕτω καὶ ἱταμῶς ταῖς κοιναῖς περὶ Θεοῦ τῶν ἁγίων δόξαις τε καὶ τοῖς λόγοις ἐπιπηδή, ὥσπερ ἐν ὑπερβορέοις τισὶν, ἢ καὶ τοῖς ἔξω στηλών Ηρακλείων, καὶ πόρξω που τῆς καθ' ἡμᾶς οἰκουμένης οὔσι, καὶ τῆς κοινῆς Ἐκκλησίας, καὶ τῶν ἱερῶν ταύτης πυκτίων καὶ λόγων τοὺς ἑαυτοῦ λόγους ποιούμενος; Εἰπὶ γὰρ ἡμῖν, ὦ τὰ περ ριττὰ καὶ ἔκφυλα σοφὲ σύ, πῶς τοῦ θεοφόρου Δαμα σκηνοῦ τὰς δύο φυσικὰς τοῦ Χριστοῦ ἐνεργείας ταῖς διτταῖς καταλλήλως αὐτοῦ φύσεσιν εἰσαγαγόντος τῷ λόγῳ, τὴν θείαν τέ φημι καὶ τὴν ἀνθρωπείαν, καὶ τὰ οἰκεῖα καὶ κατάλληλα τέλη καὶ ἀποτελέσματα δεν δειχότος ἑκάστης, Η τῶν θαυμάτων καὶ γὰρ, φησί, δύναμις τῆς θεότητος αὐτοῦ ὑπῆρχεν ἐνέργεια, ἀπ η τέλεσμα δὲ ταύτης ὁ τῶν ἄρτων πληθυσμὸς, καὶ ἡ τοῦ λεπροῦ κάθαρσις, ἡ δὲ χειρουργία, καὶ τὸ θελή σαι, καὶ τὸ εἰπεῖν, θέλω, καθαρίσθητι, τῆς ἀνθρω πότητος αὐτοῦ ὑπῆρχεν ἐνέργεια, ἧς ἀποτέλεσμα, φησὶν, ἡ τῶν ἄρτων κλάσις, καὶ τὸ ἀκοῦσαι τὸν λεπρόν· πῶς οὖν, ὅπερ εἶπον, τοῦ θεολόγου κατὰ συζυγίαν ἐκεῖνα προάγοντος, καὶ ἰδίᾳ μὲν τὴν τῆς φύσ σεως οὐσιώδη τιθέντος δύναμιν, ἣν ἐν ταῖς ἀρχαῖς τοῦ λόγου καὶ ἄλλο παρὰ τὴν φύσιν εἶπεν αὐτὸς καὶ δραστικὴν καὶ οὐσιώδη κίνησιν ταύτης, ἰδίᾳ δὲ τὸ ταύτης ἀποτέλεσμα, τὸ τέλος δηλαδὴ τῆς ἐπὶ τῷδε χρήσεως τῆς αὐτῆς φυσικῆς δυνάμεώς τε καὶ ἐνεργείας, τὸν πληθυσμόν, ὡς ἐκεῖνος φησι, τῶν ἄρτων, καὶ τὴν τοῦ λεπρού κάθαρσιν, αὐτὸς καθαπερεί τις βιαστής τῶν θεολογικῶν λόγων καὶ τύραννος, τὴν η διαίρεσιν ἐκείνου συνταράττεις καὶ συγχεῖς τοῖς σοῖς λόγοις, ἀσχημονῶν ούτωσὶ δίχα παντὸς προσω πείου καὶ προκαλύμματος, ἵνα μόνον τὴν τοῦ Θεοῦ φυσικὴν ἐνέργειαν κατασκευάσῃς κτιστήν; Εκείνου καὶ γὰρ οὕτω λαμπρῶς διελόντος, καὶ τὰ προέβη θέντα θεολογήσαντο; ἀσφαλῶς, σὺ καθαπερεί τις κωφὸς ἰσχυρῶς, καὶ τῶν ὑπ' ἐκείνου λεγομένων ἀναίσθητος, ἢ καὶ παρὰ τοιούτοις τισὶ τὰ σὰ καὶ λέγειν καὶ γράφειν δοκῶν, ἐκεῖνα τὰ καταγέλαστα φως, ὡς Ἰωάννης τὰς τῶν θαυμάτων φησὶ δυνάμεις θεός τητος ὑπάρχειν ἐνεργείας καὶ ἐνεργήματα καὶ ἀπο τελέσματα, ταυτὸ δ᾽ εἰπεῖν ποιήματα Θεοῦ· ὥσπερ ἀναισθητῶν, καὶ μηδὲ εἰδὼς & λέγεις. Τί γὰρ και τὸν ἐμφύτῳ καὶ οὐσιώδει κινήσει καὶ δυνάμει Θεοῦ καὶ κτίσμασι; Καίτοι γε καὶ δι' αὐτὰ αὐτα, νὰ κά

PHILOTHEI CP. PATRIARCHB πῶς οὕτω παρὰ σοῦ τε καὶ τῶν σὺν σοὶ καὶ τότε, καὶ ἡ ἐνεργείας, καὶ τοῦ ταύτης ἀποτελέσματος άριστα νῦν καὶ νοούμενα καὶ λεγόμενα, καὶ ἄνω καὶ κάτω καὶ πανταχοῦ τοῦ λόγου τὰς διαιρέσεις ὡσαύτως τι θησιν, ὥσπερ τῶν φύσεών φημι, καὶ τῶν φυσικῶν ἐκείνων, οὕτω καὶ τῶν φυσικῶν αὐτῶν τούτων αὖθις, καὶ τῶν ἰδίων αὐτῶν ἀποτελεσμάτων, ἵνα μή τις παρὰ τὰς ὁμωνυμίας ἐγγένηταί τισι ἄγνοια τοῦ καθήκοντος καὶ πλάνη. Ακουε δὴ καὶ τῶν ἑξῆς ὡσαύτως τοῦ αὐτοῦ διδασκάλου φημί. Παραδείγματι καὶ γὰρ συνήθει τοῖς πρὸ αὐτοῦ θεολόγοις περὶ τῶν προκειμένων αὐτῷ καὶ αὐτὸς χρώμενος, οὕτω πώς φησι· Καὶ ἐπὶ τῆς πεπυρακτωμένης δὲ μαχαίρας, ὥσπερ αἱ φύσεις σώζονται τοῦ πυρὸς καὶ τοῦ σιδήρου, οὕτω καὶ αἱ δύο ενέργειαι, καὶ τὰ τούτων ἀποτελέσματα. Εχει γὰρ ὁ σίδηρος τὸ τμητικόν, τὸ δὲ πῦρ τὸ και στικόν. Καὶ ἡ τομὴ μὲν τῆς τοῦ σιδήρου ἐνεργείας ἐστὶν ἀποτέλεσμαι ἡ δὲ καῦσις τοῦ πυρός. Καὶ μετ' ὀλίγον· Οὕτω καὶ ἐν τῷ Χριστῷ· τῆς μὲν θεότητος αὐτοῦ ἡ θεία καὶ παντοδύναμος ἐνέργεια, τῆς δὲ ἀνθρωπότητος αὐτοῦ ἡ καθ' ἡμᾶς· ἀποτέλεσμα τῆς μὲν ἀνθρωπίνης τὸ κρατηθῆναι τὴν χεῖρα τοῦ παι δς καὶ ἐλκυσθῆναι, τῆς δὲ θείας ἡ ζωοποίησις. Αλλο γὰρ τοῦτο, κἀκεῖνο ἕτερον, εἰ καὶ ἀλλήλων ἀχώριστοι ὑπάρχουσιν ἐν τῇ θεανδρικῇ ἐνεργεία. διελὼν φαίνεται, καθὰ δὴ καὶ ἅπαξ καὶ δις πρότε. ρον, ἀλλὰ καὶ θείαν καὶ παντοδύναμον τῆς θείας τοῦ Χριστοῦ φύσεως τὴν ἐνέργειαν εἶπεν, οὔτε τὴν φύ σιν οὖσαν αὐτὴν ἐκείνην γε πάντη, ἀλλὰ τὴν οὐσιώδη καὶ ἔμφυτον αὐτῆς κίνησίν τε καὶ δύναμιν, καὶ το σούτῳ τῶν ἀποτελεσμάτων καὶ κτισμάτων αὖθις ἀνῳχισμένην καὶ ὑπερέχουσαν, ὅσῳ Θεοῦ θεία καὶ φυσικὴ καὶ παντοδύναμος δύναμις, καὶ ἐνέργεις κατὰ τοῦτον τὸν θεολόγον φημί, τῶν ἐκ τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ εἶναι προαγομένων ὑπ' αὐτῆς. Καὶ πάλιν ὁ αὐτὸς θεολόγος ἐν τοῖς αὐτοῖς· ΕΙ περὶ τὰ ὄντα πρόνοια οὐ μόνον Πατρὸς καὶ ἁγίου Πνεύματός ἐστιν, ἀλλὰ καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ μετὰ σάρ χωσιν, ενεργεία δὲ τοῦτό ἐστιν, ἄρα καὶ μετὰ σάρ κωσιν τῆς αὐτῆς ἐνεργείας ἐστὶ τῷ Πατρί. Ει έκ τῶν θαυμάτων τῆς αὐτῆς οὐσίας ὄντα τῷ Πατρὶ τὸν Χριστὸν ἐγνώκαμεν, ἐνέργεια δὲ Θεοῦ τυγχάνει τὰ θαύματα, ἄρα καὶ μετὰ σάρκωσιν τῆς αὐτῆς ἐστιν ἐνεργείας τῷ Πατρί. Ορα πάλιν ἐνταῦθα, πῶς καὶ τὴν περὶ τὰ ὄντα τοῦ Θεοῦ πρόνοιαν ενέργειαν θείαν φησὶν ὁ διδάσκε λος, ἵνα μήτε τὴν οὐσίαν αὐτὴν ἐκείνην, ὁπολάβης εἶναι, μήτε κτίσμα θεοῦ, ἀλλ' οὐσιώδη μάλλον τῆς φύσεως δύναμίν τε και κίνησιν. Διὸ καὶ τὰς φυσι κὰς ταύτας ενεργείας οὐ μόνον προόδους τε καὶ ἐχε φάνσεις, κιλ μετοχὰς καὶ αὐτομετοχὰς ὁ ἐξ ᾿Αρείου πάγου Διονύσιος εἴρηκεν, ἀλλὰ καὶ προνοίας αὐτὰς καὶ ἀγαθότητας εἶπεν, ἐκ Θεοῦ τοῦ ἀμεθέκτου Ο προϊούσας ἀφθόνῳ χύσει καὶ ὑπερβλυζούσες. Καὶ Αθανάσιος δὲ αὖθις ὁ μέγας τὴν τοῦ Θεοῦ δημιουρ γικὴν ἐνέργειαν πρόνοιαν ὡσαύτως φησίν· Οὐ κατ' ἄλλην, λέγων, καὶ ἄλλην πρόνοιαν ὁ Πατήρ καὶ ὁ Υἱὸς ἐργάζεται, ἀλλὰ κατὰ μίαν καὶ τὴν αὐτὴν αὐτ σιώδη τῆς θεότητος ενέργειαν. Ὑπὲρ ἧς καὶ ἡ τῶν οἰκουμενικῶν συνόδων πέμπτη πρὸς τοὺς τὰ Ὥρι γένους φρονοῦντας, καθὰ δὴ καὶ φθάσαντες ἔφημεν, ἔλεγεν, ὅτι εἶχε μὲν ὁ Θεὸς ἀεὶ τὴν τοῦ κτίζειν καὶ δημιουργεῖν δύναμιν, ἐνηργήθη δὲ ἡ τοιαύτη δύνα μις, ὅτι θεὸς ἠβουλήθη, ἵνα μάθης ἐκ τούτων τε κἀκείνων πᾶς ὁ τῆς ἀληθινῆς Θεολογίας Εραστής, φημί, ὅτι τὴν ουσιώδη καὶ δραστικὴν τῆς τοῦ Θεοῦ φύσεως δύναμιν καὶ κίνησιν καὶ ἐνέργειαν ἄκτιστον, καὶ συναΐδιον, καὶ ἀδιαίρετον οὖσαν τῆς πηγαζούσης φύσεως, οὐκ ἂν ἡ ἐπὶ τῷδέ τινι κτίσματι τυχὸν ἢ θαύματι χρῆσις κατὰ τὸν οἰκεῖον ἑκάστῳ καιρὸν καὶ λόγον κτιστὴν ἐργάσαιτό ποτε. Πῶς γὰρ ἂν ἐκσταίη τῆς οἰκείας φυσικῆς ἰδιότητος, καὶ τοῦτό γε εὐχ ἁπλῶς, ἀλλὰ πρὸς τοὐναντίον ἅπαν ἰοῦσα; Αδύνα τον καὶ γὰρ φασιν οἱ αὐτοὶ θεολόγοι Πατέρες τῆς ἀκτίστου φύσεως κτιστὴν εἶναι τὴν ἐνέργειαν, ως περ δὴ καὶ ἄκτιστον τῆς κτιστῆς οὐδαμῶς. 'Αλλ' ή μὲν χρῆσις, ὅπερ ἔφην, τῆς θείας ενεργείας περί τόδε τὸ πρᾶγμα ἢ ἐκεῖνο, ἢ κτιζούσης, Η θαυματ τουργούσης τυχὸν καὶ ἄρχεται καὶ παύεται· καθό δὴ καὶ ὁ μέγας ἐν θεολογία Γρηγόριος, Ει ενέργεια τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον κατά τινας, Ελεγεν, ενεργηθε σεται καὶ οὐκ ἐνεργήσει, καὶ ἅμα τῷ ἐνεργηθῆναι παύσεται, τὴν φυσικὴν ἐνέργειαν ταύτην τοῦ Θεοῦ Ηκουσας καὶ αὖθις τοῦ σοφοῦ διδασκάλου τὰ αὐτὰ περὶ τῶν αὐτῶν λέγοντος, καὶ παραδείγμασι προσφυέσι καὶ καταλλήλοις καὶ ἐπεξεργασίαις και διαιρέσεσιν οὐ τὴν τῶν φύσεων παριστάντος μόνην διαφορὰν, ἀλλὰ καὶ τὴν τῶν ἐνεργειῶν καὶ τῶν ἀπο τελεσμάτων, καὶ πᾶσαν περιαιροῦντος ἀμφιβολίαν καὶ σύγχυσιν; Ωσπερ καὶ γὰρ ἐπὶ τῆς πεπυρακτωμένης, φησί, μαχαίρας μετὰ τῆς διπλόης τῶν φύσεων, σιδήρου δηλαδή καὶ πυρὸς, καὶ τὸ διστὸν τῆς Ενεργείας ξυνημμένον ὁρῶμεν, τό γε τμητικόν φημι καὶ τὸ καυστικὸν, τὴν τέμνουσαν, ὡς ἂν εἴποι τις, καὶ καίουσαν ἑκατέρας ύλης φυσικὴν δύναμιν, ἀποτέλεσμα δέ φησι τῆς μὲν ἐνεργείας τοῦ σιδήρου τὴν τομὴν, τῆς δὲ τοῦ πυρὸς ἐνεργείας ἀποτέλεσμα την καῦσιν· οὕτω καὶ ἐν τῷ Χριστῷ, φησί, διττῶν οὐσῶν τῶν αὐτοῦ φύσεων, τῆς θείας τηλονότι καὶ τῆς ἀν θρωπείας, τῆς μὲν θεότητος αὐτοῦ ἡ θεία καὶ παν τοδύναμος ὑπάρχει ἐνέργεια, τῆς δὲ ἀνθρωπότητος αὐτοῦ ἡ καθ᾿ ἡμᾶς καὶ ἀνθρωπίνη ὑπάρχει ἐνέργεια. Αποτέλεσμα δέ φησι τῆς μὲν ἀνθρωπίνης ένεργείας τὸ κρατηθῆναι τὴν χεῖρα τῆς παιδὸς καὶ ἐλ... κυσθῆναι, τῆς δὲ θείας ἐνεργείας ή ζωοποίησις ἀποτέλεσμα. Τὰ μὲν οὖν παρὰ τοῦ θεολόγου τούτου περί τε φυσικῆς ἐνεργείας, καὶ τοῦ ταύτης αποτελέσματις βηθέντα καὶ νῦν καὶ πρότερον, τοιαῦτα τήν τε ἐξαγγελίαν καὶ τὴν διάνοιαν ὄντα τυγχάνει, ὡς μηδ' Ερμηνεία; μηδ' ἐπεξεργασιῶν ὧντινωνοῦν ὅλως δεῖσθαι, σαφηνείας ὑπερβολῇ. Ἐπεὶ δὲ καὶ πρὸς τὰ οὕτω σαφῆ καὶ τυφλῷ, φασί, δήλα φιλονεικίας περιουσίᾳ οὐκ οἶδ' ὅπως ἀναισχυντεῖν ὁ φιλόσοφος ἔγνω, καὶ ἐπεξεργάζεσθαι καὶ παλιλλογεῖν, καὶ σα φηνίζειν αὖθις οὐ παραιτούμεθα, τῶν ἁπλότητι καὶ ἀπειρία συναρπαζομένων ὑπὸ τῆς πλάνης φειδόμε ται. Τοὺ γὰρ οὐ φύσεως μεταξύ μόνον καὶ φυσικής

CONTRA GREGORAM ANTIRRIIETICORUM VIII. κατὰ τὴν αὐτῆς αινιττόμενος χρῆσιν, ἀρχομένην τε δῆλον, ὅτι οὔτε εἶναι, οὔτε γινώσκεσθαι τὴν φύσιν ο δυνατὸν ἄνευ τῆς κατὰ φύσιν ενεργείας. Δι' ὧν γὰρ ἐνεργεῖ ἕκαστον, τὴν οἰκείαν φύσιν πιστοῦται, ὅπερ ἐστὶ μὴ τρεπόμενον. "Ακουέτωσαν δὴ καὶ τούτων οἱ περὶ Γρηγορᾶν, καὶ μανθανέτωσαν, ὅτι πᾶσα ενέργεια φύσεώς τινος οὐσιώδης ορίζεται κίνησις, καὶ ὅτι οὐδεὶς οἶδεν ενέργειαν μὴ φυσικῆς δυνάμεως ὑπάρχουσαν κίνησιν, καὶ ὅτι μέσον κτιστῆς καὶ ἀκτίστου οὐκ ἔστιν ἐνέργεια, οὐδὲ φύσις· καὶ ὅτι ἡ κατὰ φύσιν ἐνέργεια οὐ τῶν ἐκτὸς ὑπάρχει. Καὶ τούτων συνέντες τὰς πολὺ τὸ νόθον ἐπισυρομέν μένας καὶ πεπλανημένας ἐκείνας περὶ ἐνεργείας δόξας καὶ διαιρέσεις, καὶ τὰς οὐ καλὰς ὁμωνυμίας ἀπομαθέτωσαν. Πᾶσαν γὰρ ἐνέργειαν ὁ Θεολόγος εἰπὼν, καὶ ὅτι οὐδεὶς οἶδεν ἄλλην ενέργειαν παρ' ἐκείνην, καὶ ὅτι μέσον κτιστῆς καὶ ἀκτίστου οὐκ ἔστι, καὶ ὅτι ἡ κατὰ φύσιν οὖσα οὐ τῶν ἐκτός ἐστι, καὶ διαιρέσεσι καὶ ὁρισμοῖς, καὶ πυκναῖς ἀποφάσεσι τι καὶ καταφάσεσι τὸν ἑαυτοῦ πανταχόθεν κατα σφαλισάμενος λόγον, ἐκεῖνο τοῖς πᾶσι δέδειχαν ἐναργῶς, ὅτι οὔτε φύσις ἁπλῶς ἡ τοῦ Θεοῦ φυσικὴ πέτυχεν ενέργεια, οὔτε κτίσμα, ἀλλὰ δύναμις θεοπρεπῆς, καὶ κίνησις φυσική, ἄκτιστος, ἀΐδιος, ἀόρι στος, ἀναλλοίωτος, τῆς πηγαζούσης αὐτὴν φύσεως ἀδιαίρετος, ἐπινοίς μόνῃ τὴν πρὸς τὴν φύσιν αὐτῆς κεκτημένη διαφοράν, κατὰ τὰ πολλάκις ἤδη τοῖς τε θεολόγοις Πατράσι, καὶ ἡμῖν τοῖς ἐκείνων ἀκροαταίς εἰρημένα. Διὸ οὐδὲ πολλὰ τὰ ἄκτιστα, καὶ πολλὰς τὰς ἀρχὰς καὶ τὰς δημιουργικὰς καὶ προνοητικές ίσμεν δυνάμεις, κατ' ἐκείνους φημὶ τοὺς ψεύστας καὶ συκοφάντας τῆς Χριστοῦ Ἐκκλησίας, εἰ καὶ παν τουργὸν καὶ παντοδύναμον οἱ θεολόγο: τὴν τοῦ Θεοῦ φυ σικήν φασιν ἐνέργειαν καὶ τὴν πρόνοιαν· ἀλλ' εἰς ἡμῖν ὁ διὰ τούτων καὶ ἐν τούτοις πρεσβευόμενος Θεὸς καὶ δημιουργός καὶ ποιητὴς πάντων καὶ Δεσπότης, εἷς, τρισυπόστατος, ἐνεργός, θελητικός, παντοδύναμος. Καὶ ὥσπερ ἐπὶ τῶν λαλουμένων, καὶ τὸν λέγοντα λέγοντες λαλεῖν, καὶ τὴν γλῶτταν ἐκείνου, καὶ δὴ καὶ τὸν λόγον ὡσαύτως, οὐ πολλοὺς διὰ ταῦτά φα μεν τοὺς τὰ λαλούμενα λέγοντας, ἀλλ᾽ ἕνα τὸν λέγοντα, ἐπειδή γε καὶ ἡ γλῶττα καὶ ὁ λόγος φυσικῶς αὐτοῦ τούτου, καὶ εἷς ἐστιν ὁ δι᾽ αὐτῶν τὰ λαλούμενα λέγων, κἂν εἰ καὶ ἐκεῖνα φαίημεν λέγειν, καθάπερ εἴρηται, τὴν μὲν, ὡς ὄργανον πρὸς τοὺς λόγους τῷ λέγοντι, τὸν δὲ λόγον αὖ, ὡς δύναμιν τοῦ λέγοντος φυσικήν, ἐξαγγελτικὴν τῶν νοημάτων, ὡς δὲ καὶ ὀφθαλμὸν καὶ διάνοιαν, τὸν μὲν ὁρᾷν, τὴν δὲ νοεῖν εἰ λέγοιμεν, οὔτε τὸν νοῦν ἀφαιρούμεθα το νοείν, οὔτε τὸ ὁρᾶν τὸν ὁρῶντα, ἀλλ᾽ οὐδ' αὖ διὰ ταῦτα δύο τοὺς ὁρῶντάς τε καὶ τοὺς νοοῦντάς φαμεν, ἀλλ' εἷς ἐστιν ὅ τε ὁρῶν διὰ τῶν ὀφθαλμῶν, καὶ ὁ διὰ τῆς οἰκείας διανοίας νοῶν νοῦς, κἀπὶ τῶν ἄλ λων αισθητηρίων τε καὶ τῶν αἰσθήσεων ὡσαύτως, οὕτω καὶ τὸν Θεὸν λέγοντες ἐνεργεῖν τε καὶ δημιουρ γεῖν καὶ κινεῖσθαι θεοπρεπῶς, καὶ προνοεῖν τῶν ἰδίων, λέγοντες δ' ὡσαύτως καὶ τὴν φυσικὴν αὐτοῦ δύναμιν καὶ τὴν ἐνέργειαν κατὰ τοὺς θεολόγους ἐκεῖνα ποιεῖν, οὐ δύο διὰ τοῦτό φαμεν τους ενερ γοῦντας, καὶ κτίζοντας, καὶ προνοοῦνται, ἀλλ' ένα καὶ παυομένην κατ' αὐτὴν, ὡς ἤδη πολλάκις ἔφην ἐνεργεῖται γὰρ ἡ χρῆσις, οὐκ ἐνεργεῖ. Ἐπεί τοί γε κατ' αὐτὴν αὐτὴ θεωρουμένη περὶ τὴν θείαν φύσιν ἡ συμφυής ταύτης ενέργεια καὶ κίνησίς ἐστι δραστικὴ καὶ παντοδύναμός τε καὶ παντουργὸς κατὰ τοὺς θεολόγους Πατέρας. "Εστι μὲν οὖν κατ' αὐτοὺς τούτους τὸ ἐνεργητικών ή θεία φύσις, ἐξ ἧς ἡ ουσια ώδης πηγάζει ενέργεια, περὶ τὴν φύσιν αὐτὴν ὡς φυσικών θεωρουμένη ἰδίωμα, καὶ ἀδιαίρετος αὐτῆς οὖσα, καὶ τὸ παράπαν ἀχώριστος. Εἰ γὰρ καὶ διαφορὰν αὐτῆς φασι πρὸς τὴν οὐσίαν οἱ θεολόγοι, κατά γε τοὺς προαποδοθέντας καὶ ἡμῖν λόγους, καὶ ἄλλο φασὶν οὐσίαν, καὶ ἄλλο ἐνέργειαν, ἀλλ' ἐπινοίᾳ φασὶ τὴν διαφοράν ταύτην, οὐ πράγματι πράγματι δὲ μᾶλλον τὴν ἔνωσιν. Καὶ ὁ ἀριθμὸ:, κατ' αὐτ τοὺς τούτους, τὴν μὲν κατ' ἐπίνοιαν διαφορὰν καὶ διάκρισιν τῆς οὐσίας τε καὶ τῆς ἐνεργείας, καὶ τὴν τῶν ἰδιοτήτων φυλακήν, κάν τῇ ενώσει γνωρίζει· διαίρεσιν δὲ τὸ παράπαν ἠντινοῦν οὐκ εἰσάγει. Εστι μὲν οὖν, ὅπερ εἶπον, κατὰ τοὺς θεολόγους, τὸ ἐνερ· γητικὸν ἡ θεία φύσις, ἐξ ἧς ἡ οὐσιώδης καὶ κατάλο ληλος ενέργεια θεοπρεπῶς πρόεισι· τὸ δὲ τῆς φυσ:- κῆς ἐνεργείας ἀποτέλεσμα κτίσμα, είτε κατὰ δη μιουργίαν φημί, εἴτε κατὰ θαυματουργίαν τινὰ λέγοιτο. Ἡ δὲ τῆς θείας φύσεως ἐνέργεια, δραστική καὶ εὐσιώδης οὖσα κίνησις ἐκείνης καὶ δύναμις, καὶ πρὸ τῆς χρήσεως δηλονότι τῆς ἐπὶ τῷδε τῷ· πράγματι, ἢ ἐκείνῳ, κἂν τῇ χρήσει, καὶ μετὰ τὴν χρῆσιν ἡ αὐτὴ πέφυκεν ὡσαύτως, ἄκτιστος οὖσα, καὶ ἀναλλοίωτο· καὶ ἀόριστος, καὶ τὴν ἑαυτῆς ἕξιν οξονεί, καὶ ποιότητα κατὰ τοὺς θεολόγους Πατέρας, οὐδοτιοῦν οὐδέποτε μετατιθεῖσα οὐδὲ ἀμείβουσα. Διὸ καὶ ὁ θεοφόρος προ βραχέος περὶ ταύτης έλεγεν Ιωάννης, ὡς ἡ τῶν θαυμάτων δύναμις τῆς θεότητος αὐτοῦ ὑπῆρχεν ἐνέργεια· καὶ διὰ τοῦτο καὶ τὴν περὶ τὰ θεῖα θαύματα χρῆσιν αὐτῆς οὐκ ἀποτελέσματα καὶ κτίσματά φασιν οἱ θεολόγοι, ἀλλ' αὐτὴν ἐκείνην τὴν οὐσιώδη καὶ ἔμφυτον τοῦ Θεοῦ δύναμιν, κατ' αὐτὴν τὴν χρῆσιν, ὡς ἔφην, 'καὶ τὸ ἐνεργεῖσθαι παρὰ τῆς ἐν ᾗ θεωρείται φύσεως φαινομένην, ἧς δηλαδὴ τὰ ἀποτελέσματα. Εἰ ἐκ τῶν θαυμάτων, καὶ γάρ φησιν ὁ αὐτὸς θεολόγος διδάσκαλος, τῆς αὐτῆς οὐσίας ὄντα τῷ Πατρὶ τὸν Χριστὸν ἐγνώκαμεν, ενέργεια δὲ Θεοῦ τυγχάνει τὰ θαύματα, ἄρα καὶ μετὰ σάρκωσιν τῆς αὐτῆς ἐστιν ἐνεργείας τῷ Πατρί. Καὶ πάλιν ὁ αὐτός· Εἰ πᾶσα ενέργεια φύσεως τινος οὐσιώδης ὁρίζεται κίνησις, ὡς οἱ περὶ ταῦτα δεινοὶ διειλήφασι, ποῦ φύσιν τις οἶδεν ἀκίνητον, ἢ παντελῶς ἀνενέργητον, ἡ ἐνέργειαν, μή φυσικής δυνάμεως ὑπάρχουσαν κίνησιν; Μίαν δὲ φυσικήν τὴν ἐνέργειαν Θεοῦ καὶ ποιήματος οὐκ ἄν τις εξ φρονῶν δοίη κατὰ τὸν μακάριον Κύριλλον. Καὶ πάλιν· Εἰ μία τοῦ Δεσπότου Χριστοῦ ἡ ἐνέργεια, η κτιστὴ ἔσται, ἢ ἄκτιστος· μέσον γὰρ τούτων οὐκ ἔστιν ενέργεια ὥσπερ οὐδὲ φύσις. Εἰ οὖν κτιστή, κτιστὴν μόνην δηλώσει φύσιν· εἰ δὲ ἄκτιστος, ἄκτιστον μότην χαρακτηρίσει οὐσίαν. Καὶ μετ' ὀλίγον· Ἡ κατὰ φύσιν ἐνέργεια οὐ τῶν ἐκτὸς ὑπάρχει. Καὶ

καὶ μόνον τὸν τρισυπόστατον Θεόν, διὰ τῶν ἰδίων. ἑαυτοῦ φυσικῶν δυνάμεων θεοπρεπῶς ἐνεργοῦντα. Οὐ γὰρ πολλὰ τὰ αἰτιά φαμεν κατὰ τὸν θεηγόρον Διονύσιον, οὐδὲ ἄλλων ἄλλας παρεκτικάς θεότητας, ὑπερεχούσας καὶ ὑφειμένας, ἀλλ᾽ ἑνὸς Θεοῦ τὰς ὅλας ἀγαθὰς προόδους, καὶ τὰς παρ' ἡμῶν ἐξυμνου μένας θεωνυμίας. Περὶ ὧν δήπου καὶ ὁ θεοφόρος φησὶ Μάξιμος, καθὰ δὴ καὶ φθάσαντες ἔφημεν, ὅτι· ὡς οὐκ ἔστιν ὑπάρχειν ἄνευ ὑπάρξεως, οὕτως οὐδὲ ἐνεργεῖν ἔστιν ἐνεργείας δίχα. Καὶ τὰ μὲν τοῦ θεηγόρου Δαμασκηνοῦ, μᾶλλον δὲ καὶ τῶν πρὸ αὐτοῦ θεολόγων Πατέρων, ὧν αὐτὸς προσφυὲς καὶ κατάλληλον κεχρημάτικο στόμα, όσον καὶ ἡμᾶς ἐκ μέρους φημὶ σκοπῆσαι, τοιαῦτα Κυρίλα λου δὲ πέρι τοῦ σοφοῦ διδασκάλου, οὗ δὴ καὶ συνήψε τὴν χρήσιν Γρηγορᾶς τῇ τοῦ σοφοῦ Ἰωάννου, ἐκεῖνο λέγω, ὡς αὐτὲς μὲν οὗτος, εἴπερ τις τῶν πάντων ἐστὶν, δ τὰ θεῖα καὶ θεοπρεπῆ θεολογών μάλιστα περὶ τῶν τοῦ Θεοῦ φυσικῶν, καὶ αὐτῆς δέ φημι τῆς τοῦ Θεοῦ ἐνεργείας, καθὰ δὴ καὶ φθάσας ἡμᾶς ἐδίδαξεν ἄλλα τε πλεῖστα καὶ δὴ καὶ τὸ θεσπέσιον δ τως ἐκεῖνο, περὶ οὗ καὶ τὸν πολὺν πρὸς Γρηγορᾶν ἡμεῖς εποιησάμεθα λόγον, καθ᾿ ἡμῶν ὡς ἡμέτερον δῆθεν, καὶ κακῶς εἰρημένον ἐκεῖνο τῷ τόμῳ, προφέροντα. Φησὶ καὶ γὰρ ἐκεῖ, πρὸς τοὺς ἐξ Ἀρείου τὸν λόγον ὁ μέγας ποιούμενος· Εἰ τῷ γενναν ταυτόν ἐστι τὸ ποιεῖν, ὁ γεννῶν ἔσται ποιῶν τὸ γεννώμενον, καὶ ὁ ποιῶν γεννῶν τὸ ποιούμενον. Ἀλλὰ τὸ μὲν ἐνεργείας ἐστὶ, φύσεως δὲ τὸ γενναν· φύσις δὲ καὶ ἐνέργεια οὐ ταυτόν. Οὐκ ἄρα τῷ γεννᾶν τὸ ποιεῖν ταυτὸν ἔσται. Ἰδοὺ γὰρ οὐ τὴν διαφορὰν μόνον τῆς Ενεργείας πρὸς τὴν θείαν φύσιν ἐναργῶς ὁ ὁ δάσκα λος έδειξε, Φύσις, εἰπὼν, καὶ ἐνέργεια οὐ ταυτόν, ἀλλὰ καὶ δημιουργὸν αὐτὴν ἔδειξε δύναμιν τοῦ Θεοῦ· Ενεργείας καὶ γὰρ, φησίν, ἔστι τὸ ποιεῖν. Τί οὖν; ἐπειδὴ τὸ δημιουργεῖν τῆς ἐνεργεία; ἐστὶ τοῦ Θεοῦ, ὁ Θεὸς οὐκ ἔστι δημιουργός, ἢ δύο διὰ τοῦτο · δημιουργοί; Λῆρος τὰ τοιαῦτα, καὶ γέλως πλατύς, Οἱ γὰρ οὕτω νούντες περὶ τῶν τοιούτων καὶ λέγον· τι; οὐδὲ γεννᾶν τὸν Θεὸν εὐχερῶς ἂν εἴποιεν, ἢ δύο τοὺς γεννώντας εἶναι, τήν τε οὐσίαν κατ᾽ ἐκείνους καὶ τὸν Θεόν. Ὥσπερ γὰρ οὐκ οὐσία μόνον ὁ γεννῶν Θ δς, ἀλλὰ καὶ ὑπόστασις, οὕτως οὐδὲ οὐσία μόνον, ἀλλὰ καὶ φυσικὴ δύναμις καὶ ἐνέργεια· καὶ ὥσπερ τὰ τῆς οὐσίας αὐτοῦ οὐδὲ τῆς ὑποστάσεως αὐτοῦ ξένα εἰσίν· εἷς γὰρ καὶ ὁ αὐτὸς Θεὸς καὶ τοῦτο κακεῖνο, καὶ οὔτε οὐσία τῆς ὑποστάσεως δίχα, οὔθ' ὑπόστασις αὖθις οὐσίας χωρίς, τηρουμένης εκάστη δηλονότι τῆς ἰδιότητος ἀσυγχύτου· οὕτω καὶ τὰ τῆς εὐσιώδου; ἐνεργείας καὶ δυνάμεως οὐκ ἀλλότρια τῆς φυσικῶς πηγαζούσης αὐτὴν οὐσίας εἰσὶν, ἐπειδὴ καὶ φυσικὴ καὶ ἀχώριστος δύναμις αὐτῆς ἐστι, καὶ δι' αὐτῆς ὡς ἐμφύτου καὶ οὐσιώδους ἐνεργεῖ, καὶ αὐτός ἐστιν ὁ ἐνεργῶν, καὶ κτίζων εἷς, τρισυπόστατος καὶ παντοδύναμος Θεὸς τῆς ἐμφύτου δυνάμεως καὶ τῆς ἐνεργεία; αὐτοῦ λεγομένης. ἐνεργεῖν. Δεν καὶ γάρ πως τὰ αὐτὰ περὶ τῶν αὐτῶν πολλάκις τε καὶ πυχνῶς ἐνηχεῖν, διὰ τό τινων δηλαδὴ δύσκωφόν τε καὶ δύσερι η Αλλ' ἐπὶ τὸν μακάριον καὶ αὖθις έλθωμεν Κύ ριλλον, καὶ ἅπερ ὁ φιλόσοφος παρ' εκείνου λαβων κατὰ τῆς ἐνεργείας τοῦ Θεοῦ καὶ τοῦ συνοδικοῦ το μου προάγει. Τὸ μὲν βαδίζειν, φησί, σωματικές ποσί, καὶ διὰ γλώττης λαλεῖν ἀνθρωπίνης φύσεως ἔργον ἐτύγχανε· τὸ δὲ τοῦ παραλυτικοῦ τὰ μέλη λόγῳ θεραπεῦσαι, καὶ τοῦ κωφοῦ πρὸς τὸ φθέγγε σθαι διαρθρῶσαι τὴν γλῶσσαν, ἔργα θεϊκῆς ὑπῆρχε δυνάμεως. Αλλ' οὐδέτερον Ανευ θατέρου γέγονε. Τὰ γὰρ ἑτερογενή τε καὶ ἑτεροφυᾶ τὴν αὐτὴν ἐνέργειαν ἔχειν οὐκ ἄν τις δοίη σωφρονῶν· ἀλλ᾿ ὥσπερ ἄπισ σχοινισμένον ἔχουσι τῆς οὐσίας τὸν λόγον ἤτοι τῆς ποιότητος, οὕτω καὶ διάφορον ἀποδώσουσι τὴν ἐνέρ γειαν. Τί οὖν καὶ πρὸς ταῦτά φησιν ο φιλόσοφος, καὶ πῶς διερμηνεύει την θεολογικὴν ταυτηνὶ χρῆσιν, ἀκούσωμεν. Ἐγὼ μὲν γὰρ οὔπω τῷ χωρίῳ τῷ τα. λογικῷ τούτῳ ἔν γε τοῖς τοῦ διδασκάλου πυκτίας, φημί, τέως ἐνέτυχον, ὅμως δέχομαι τό γε νῦν εἶναι τὸν λόγον, κατ' αὐτὸν τὸν κατατεθεικότα. Λέγε τοιγαροῦν, ὦ φιλόσοφε, καὶ προστίθει τὰ σά "Ιωάννης μὲν, φησί, τὰς τῶν θαυμάτων δυνάμεις θεότητος ὑπάρχειν ἐνεργείας φησί, καὶ ἐνεργήματα καὶ ἐνεργειῶν ἀποτελέσματα, ταυτὸν δ᾽ εἰπεῖν ποιήματα Θεοῦ, καθὰ καὶ ἀλλαγῆ πολλαχῆ πλατύτε ρον γραφικαῖς ἡμῖν ἀποδέδεικται μαρτυρίαις· Κύπ ριλλος δ' & προείρηκεν ἔργα, ταῦτα προϊὼν ἐνερ γείας ἀπεφήνατο· ὡς εἶναι καὶ παρ' αὐτῷ ταυτὸν ενταυθοί σαφῶς καὶ ἀναμφιβόλως ἔργα καὶ ἐνερ γεία;· καὶ εἶνα: συμπεραίνειν ἡμᾶς δι᾽ ἀμφοῖν καὶ ἐξ ἀμφοῖν τοῖν ἁγίοιν αὐτὰ τὰ ποιούμενα θαύματα παρὰ Χριστοῦ τοῦ Θεοῦ καὶ Σωτῆρος ἡμῶν, πως μὲν δυνάμεως ἀκτίστου καὶ θελήσεως θείας υπάρ χειν, ὡς Θεοῦ, πώς δὲ ανθρωπίνης ενεργείας υπάρ χειν, ὡς ἀνθρώπου. Οντως κακῶς τοὺς τῶν ἁγίων ἐκλαδων, καὶ συλ λογισάμενος ὁ φιλόσοφος λόγους, καὶ κάκιστα συμπεράνας, ήγαγε τὸν λόγον, ὡς ὑπέλαβεν, ἐφ᾽ ἅπερ ἐβούλετο. Τὸ δ' ἐστιν ἀληθῶς πᾶν τοὐναντίον, ὡς ήδη φθάσαντες ἐδείξαμέν τε καὶ αὖθις σὺν Θεῷ φάναι δείξομεν. Καὶ ὅρα τὴν κατακεχυμένην ἀχουν τῆς τε διανοίας αὐτοῦ καὶ τῶν λόγων. Ἐξαγγέλλει μὲν γάρ πως ὀρθῶς ἐνταῦθά φημι τέως τοὺς τῶν θεολόγων ἱερούς λόγους, ὅσον ἐν συλλαβαίς τε καὶ λέξεσιν· εἶτα συνάγειν ἐθέλων ἐκεῖθεν καὶ συμπε ραίνεῖν, οὐ κατὰ τὰς ὑποθέσεις ἀληθεῖς οὖσας, ἀλλὰ ψευδὲς καὶ ἀκατάλληλον τὸ ἑαυτοῦ ποιεῖται συμπί ρασμα· μᾶλλον δ᾽ οὐδὲ τὰς προτάσεις αὐτὰς καθε· ρῶς τε καὶ ἀνοθεύτως, ἀλλὰ συγκεχυμένως και καπηλικῶς πως προάγων, καταλλήλως καὶ συμπεραί νει. Ακουε γάρ. Ιωάννης μὲν γάρ, φησί, τὰς τῶν θαυμάτων δυνάμεις θεότητος ὑπάρχειν ενεργείας φησὶ, καὶ ἐνεργήματα καὶ ἐνεργειῶν ἀποτελέσματα, ταυτὸν δ' εἰπεῖν, ποιήματα Θεοῦ. Καὶ μὴν ἐκεῖνος, ὦ μακάριε, οὐχ οὕτως· ἀλλ᾽ ἡ τῶν θαυμάτων δύναμις, ἔφη, τῆς θεότητος τοῦ Χριστοῦ ὑπῆρχεν ενέργεια. Αποτέλεσμα δε, φησί, ταύτης ὁ τῶν ἀρ των πληθυσμός, καὶ ἡ τοῦ λεπροῦ κάθαρσις. Ού αποτέλεσμα τοίνυν ἐνεργείας καὶ ποίημα Θεού

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM VIII. φησιν ἐκεῖνος, ὡς αὐτὸς φῂς, τὴν φυσικὴν ἐνέργειαν δηλαδὴ τῶν κτισμάτων, κατὰ τὰς ἐνεργείας ταύτας, καὶ τὴν δύναμιν τοῦ Θεοῦ· ἀλλὰ ταύτης είναι μάλα ἀλλ᾽ οὐ κατ᾽ οὐσίαν ὁ Θεὸς ὁρᾶται. Ηκουσας διαφο λον τὸ τοιονδί ἀποτέλεσμα καὶ κτίσμα. Τίνας δὲ καὶ ρὰν κτισμάτων καὶ θείας ουσίας καὶ ἐνεργείας. φῂς εἶναι τὰς ἐνεργείας ἐκείνας, ὧν ἀποτελέσματα μᾶλλον δὲ ἐνεργειῶν, καὶ ὅτι κατὰ ταύτας αὐτοῦ λέγεις, καὶ ποιήματα τὰς τῶν θαυμάτων δυνάμεις, τάς ενεργείας ὁ Θεὸς ἀπὸ τῶν κτισμάτων ὁρᾶται, καὶ τὰς τῆς θεότητος ενεργείας; Εἰ μὲν γὰρ ἐνικῶς ἀλλ᾽ οὐ κατὰ τὴν οὐσίαν αὐτοῦ; τῆς ἐνεργείας ἔλεγες ενεργήματα καὶ ἀποτελέσματα ταύτας τὰς δυνάμεις καὶ τὰς ἐνεργείας, ἅπερ καὶ κτίσματα φῂς, ἐδόκεις ἂν τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ λέγειν, ἦν αὐτὸς ἄκτιστον δοξάζεις ενέργειαν, καὶ τέως γοῦν ἐν τούτῳ τῷ μέρει συνεφώνεις σαυτῷ· νῦν δὲ πληθυντικώς προάγων ἐκείνας, ἐνεργειῶν γὰρ ἔφης, οὐδὲ ἐκεῖνο δύνασαι λέγειν ἐνταῦθα, οὐδὲ συνᾄδειν σαυτῷ· οὐδὲ γὰρ πολλαὶ αἱ οὐσίαι τοῦ Θεοῦ, οὐδὲ πληθυντικῶς δύνασαι προάγειν ἐκείνην ποτέ, ἀλλ᾽ ἐνικῶς, εἰ μή τοί γε κτίσματα φαίης τὰς σὰς Ενεργείας ἐκείνας, ὧν ἀποτελέσματα κατὰ σὲ καὶ ποιήματα ή δύναμις καὶ ἡ ἐνέργεια τοῦ Θεοῦ· ὡς νῦν μὲν τὴν θείαν ενέργειαν αὐτήν σε θεολογεῖν εἶναι τὸν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ, νῦν δ' αὐτὴν ταύτην ἀποτέλε σμα καὶ ποίημα βλασφημεῖν, οὐκ οἶδ᾽ ὧντινων φῂς ἐνεργειῶν κτιστῶν. Βλέπεις, ὦ Γρηγορά, πῶς τῆς ἀληθινῆς τῶν ἁγίων θεολογίας ἑκὼν ἀποπλανήσας σαυτόν, οὐδ' δ τι λέγεις, οὐδ' ὅ τι γράφεις αἰσθάνῃ, ἀλλὰ καὶ σαυτῷ πολεμεῖς ἐν τοῖς λόγοις τούτοις προδήλως, μηδὲ τὰς τὰς γοῦν ὑποθέσεις καὶ τὰ ἀξιώματα συντηρείν δυνάμενος, ἀλλὰ κἀκεῖνα πάσῃ χειρὶ καταστρέφων καὶ διαγράφων ἐκ τοῦ σύνεγγυς οὕτω, τοῦτο καὶ μόνον ἴσως ἄν τις εἶπε δικαίως; Οὕτω καὶ τὸν σου φὴν Κύριλλον ὁ αὐτὸς εἰσάγων ὡσαύτως, Τὸ μὲν βαδίζειν. λέγοντα, σωματικοῖς ποσὶ, καὶ διὰ γλώστης λαλεῖν, ἀνθρωπίνης φύσεως ἔργον ἐτύγχανε, τὸ δὲ τοῦ παραλυτικοῦ τὰ μέλη λόγῳ θεραπεύσαι, και τοῦ κωφοῦ πρὸς τὸ φθέγγεσθαι διαρθρώσαι την γλῶσσαν, ἔργα θεϊκῆς ὑπῆρχε δυνάμεως, οὐδὲ ἂς ἀναγινώσκει λέξεις ἀκούει κανταῦθα τοῦ διδασκά λου, οὐδὲ τῆς τῶν λενομένων διανοίας ούτωσι φανερῶς προκειμένης ὅλως συνίησι. Τὰ γὰρ θεοπρεπή τοῦ Χριστοῦ θαύματα θεϊκῆς ἔργα δυνάμεως εἶναι θεολογοῦντος τούτου, καθάπερ ἀκούομεν, ἐκεῖνος τὴν οὐσιώδη καὶ φυσικὴν τῆς θεότητος τοῦ Χριστοῦ δύναμιν καὶ ἐνέργειαν, ἣν ἐν τοῖς τοῦ Θεοῦ ῥητοῖς Μωάννου πρὸ βραχέος ἐνέργημα καὶ θείων ἑνεργειῶν ἔλεγεν ἀποτέλεσμα καὶ κτίσμα, νῦν τὴν οὐοίαν αὐτὴν εἶναι μεταβαλών φησι τοῦ Θεοῦ, ἧς ἔργα καὶ ἀποτελέσματά φησι τὰ θαύματα, ἃ δὴ καὶ ενεργείας Θεοῦ φησιν αὖθις λέγειν τὸν θεῖον Κύριλ λον. Ἐγὼ δὲ, εἰ μὲν ἀπὸ τῶν ἐνεργημάτων τε καὶ κτισμάτων ἐπὶ τὴν θεωρίαν τῆς οὐσίας αὐτῆς ἀναβαίνειν ἦν τοῦ Θεοῦ κατ' Ευνόμιόν τε καὶ Γρηγορᾶν, δεξάμην ἂν τὸν αὐτοῦ λόγον, ὀλίγα φροντίσας τῶν λέξεων· νῦν δὲ οὐχ οὕτως ἔχειν τὰ τοιάδε φαοὶν οἱ τούτων θεολόγοι τε καὶ διδάσκαλοι, ἀλλ' ἐκ τῶν ποιημάτων οὐκ ἐπὶ τὴν οὐσίαν, ἀλλ' ἐπὶ τὴν σοφίαν καὶ την δημιουργικὴν δύναμιν καὶ ἐνέργειαν μάλλον ἀναφέρεσθαι τοῦ Θεοῦ· φησὶ καὶ γὰρ ἐν τοῖς Θησαυτοῖς ὁ αὐτὸς θεῖος Κύριλλος· Οὐδὲν ἐπίκτητον τῶν θείων ιδιωμάτων, ἐκ μέντοι τῶν ἀποτελεσμάτων, η Ὁ Ακους δὴ καὶ τοῦ μεγάλου Βασιλείου τὰ αὐτὰ περὶ τῶν αὐτῶν ὡσαύτως διδάσκοντος. Δυνάμεως, φησὶ, καὶ σοφίας καὶ τέχνης, οὐχὶ δὲ τῆς οὐσίας αὐτῆς ἐνδεικτικά ἐστι τὰ ποιήματα· καὶ οὐδὲ αὐτὴν πᾶσαν τοῦ δημιουργοῦ τὴν δύναμιν ἀναγκαίως παρίσ στησιν, ἐνδεχομένου ποτέ τον τεχνίτην μὴ πᾶσαν ἑαυτοῦ τὴν ἰσχὺν ἐναποθέσθαι ταῖς ἐνεργείαις, ἀλλ᾽ ὑφειμένοις πολλάκις ἐπὶ τῶν ἔργων τῆς τέχνης τοῖς τόνοις χρήσασθαι. Εἰ δὲ καὶ ὅλην τὴν δύναμιν ἐπὶ τὸ ἔργον ἀνακινήσεις, καὶ οὕτως ἂν ὑπάρχει τὴν ἰσχὺν αὐτοῦ διὰ τῶν ἔργων αναμετρεῖσθαι, οὐχὶ δὲ τὴν οὐσίαν, ἥτις ποτέ ἐστι, καταλαμβάνεσθαι. Καὶ πάλιν ὁ αὐτὸς ἐν τοῖς αὐτοῖς· Εἰκὸς αὐτὴν μὲν τὴν οὐσίαν ἀπερίοπτον εἶναι παντὶ πλὴν ἢ τῷ Μονογε νεῖ καὶ τῷ ἁγίῳ Πνεύματι· ἐκ δὲ τῶν ἐνεργειῶν τοῦ Θεοῦ ἀναγομένους ἡμᾶς, καὶ διὰ τῶν ποιημά των τὸν ποιητὴν ἐννοοῦντας, τῆς ἀγαθότητος αὐτοῦ καὶ τῆς σοφίας λαμβάνειν τὴν αἴσθησιν. Τοῦτο γάρ. ἐστι τὸ γνωστὸν τοῦ Θεοῦ, δ πᾶσιν ἀνθρώποις ὁ Θεός ἐφανέρωσεν. 'Ο δὲ Γρηγορᾶς οὑτοσὶ τούτων καὶ τῶν τοιούτων ἀργίαν, ὡς ἔοικε, καταγνοὺς ὁμοῦ πάντων, ὡς ἂν εἰ μηδὲ τὴν ἀρχὴν παρὰ τῶν τοιούτων εἴρητο, τους θεολόγους καὶ ἄμφω συγκρούσας ἐκείνους ἀλλήλοις, Ἰωάννην φημὶ καὶ Κύριλλον, καὶ συκοφαντήσας ὁμοῦ τὴν θεολογίαν αὐτῶν, καὶ τὴν ἐναλλάξ ἀναλογίαν ἐκ τῶν λόγων αὐτῶν, ὡς ᾤετο, συνε αγαγών, οὕτω καὶ γὰρ ἐπέγραψε, κτίσμα Θεοῦ κατασκευάζει τὴν ουσιώδη καὶ φυσικὴν τοῦ Θεοῦ δύναμιν καὶ ἐνέργειαν, καὶ ἀπὸ τοῦ κτίσματος τούτου πρὸς τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ κατ' Ευνόμιόν φησι διαβαίνειν. 'Αλλ' ἡμεῖς, τὴν ψευδῆ καὶ ἄτοπον αναλογίαν αὐτοῦ τῷ τῆς ἀληθείας ἀνατρέποντες ὑγιεῖ λόγῳ, φαμὲν κατὰ τοὺς θείους Πατέρας, ὡς ἣν ὁ μακάριος Ἰωάννης δύναμιν ἔφη τῶν τοῦ Χρισ στοῦ θαυμάτων, καὶ τῆς θεότητος αὐτοῦ ἐνέργειαν, ταύτην καὶ ὁ σοφὸς εἶπεν ὡσαύτως Κύριλλος θεϊκήν δύναμιν, αὐτὴν δηλαδὴ τὴν οὐσιώθη και φυσικὴν δύναμιν καὶ κίνησιν καὶ ἐνέργειαν τῆς θεότητος, περὶ ἧς ὁ μὲν σοφὸς Ἰωάννης, Ἐκ τῶν θαυμάτων, φησί, τῆς αὐτῆς οὐσίας ὄντα τῷ Πατρὶ τὸν Χρι στὸν ἔγνωμεν· ἐνέργεια δέ, φησί, Θεοῦ τυγχάνει τὰ θαύματα· ὁ δὲ θεσπέσιος Κύριλλος, Τὰ ἑτερογενή, φησὶ, καὶ ἑτεροφυᾶ τὴν αὐτὴν ἐνέργειαν ἔχειν οὐκ ἄν τις δοίη σωφρονῶν· ἀλλ ὥσπερ ἀποσχοινισμέ νον ἔχουσι τῆς οὐσίας τὸν λόγον ἤτοι τῆς ποιότητος, οὕτω καὶ διάφορον ἀποδώσουσι τὴν ἐνέργειαν ἐκεῖνο μονονουχί λέγων, ὅπερ ὁ σοφὸς Ιωάννης μετά Μαξίμου τοῦ θείου περὶ τῶν αὐτῶν φθάσας εἴρηκεν, Ἀπὸ τῆς ἐνεργείας, λέγων, ἢ ἑκάστου φύσις χαρα κτηρίζεται, τῆς μὲν ἀκτίστου ἐνεργείας ἄκτιστον δειχνύσης φύσιν, κτιστὴν δὲ τῆς κτιστῆς, καὶ ὅτι δεῖ κατάλληλα ταῖς φύσεσιν εἶναι τὰ φυσικά. Τ

PHILOTHEI CP. PATRIARCH.B οὖν ὁ σοφὸς Ἰωάννης, ὡς εἴπομεν, ἔφη τῶν θαυμά- καὶ μετὰ μικρὸν ὑφ' ἡμῶν εἰς αἰσχύνην καὶ θρίαμ των τοῦ Χριστοῦ δύναμιν καὶ θείαν ενέργειαν, ταύτ την ὁ ἱερὸ; Κύριλλος θεϊκὴν δύναμιν, καὶ τῇ θείᾳ φύσει κατάλληλον ἐνέργειαν εἴρηκεν. Ο δὲ ἀποτέλεσμα τῆς θείας ἐνεργείας ὁ θεῖος Ἰωάννης εἶπε, τοῦτο πληθυντικῶς ὁ σοφὸς Κύριλλος ἔργα θείας ἔφη δυνάμεως. Καὶ οὕτως ἀναλογοῦντες καὶ συμπ φωνοῦντες ἀλλήλοις τε καὶ τοῖς λογίοις ὅθεν ἄρα καὶ ὥρμηνται, οἱ σεπτοί θεολόγοι Κύριλλος τε καὶ Ιωάννης φαίνονται κάλλιστα, καὶ τὰς κενὰς ἐκεῖνας ἀναλογίας, καὶ τὰς ἀσυμφώνους συμφωνίας τε καὶ συκοφαντίας ἀποστρεφόμενοι τοῦ κενοῦ φιλοσόφου. Εἰ δ' δ φιλόσοφος οὗτος ενιστάμενος λέγοι, Καὶ πῶς αὐτός τε Κύριλλος ὁ σοφὸς καὶ ᾿Αθανάσιος 5 μέγας ενέργειαν Θεοῦ τόν τε Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα λέγουσιν, δ δή μοι καὶ προλαβὸν διὰ τῶν ἐκείνων δέδεικται λόγων; αὐτὸς οὗτος παριὼν Γρηγορᾶς τὴν ἑαυτοῦ ἀπορίαν λυέτω. Ἡμεῖς καὶ γὰρ τὸν τὰ ἐκείνων καὶ δὴ καὶ τὰ τῶν θεολόγων ὁμοῦ πάντων θανμαστῶς συνειλοχότα τε καὶ ἀνακεφαλαιωσάμενον, Ἰωάννην φημὶ τὸν Σύρον, σύν γε τῇ αὐτοῦ θεολογίᾳ παραγαγόντες, καὶ τοῦτ' αὐτὸ πραγματείαν δεδειχότες πεποιημένον, τὸ περὶ πάσης εἰπεῖν ἐνεργείας Θείας καὶ ἀνθρωπείας, οὐδαμοῦ τέως ἐνταῦθα τοῦ· τον ἐνέργειαν εἰπόντα τὸν τοῦ Θεοῦ Υἱὸν εὕρομεν η τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, κατὰ τὴν τοῦ φιλοσόφου φημὶ λόγον. Αὐτὸς τοίνυν, ὅπερ ἔφην, τὴν οἰκείαν ἔνπτασιν δίκαιος ἂν εἴη λύειν πρό γε τῶν ἄλλων. Μᾶλλον δ' ἐκεῖνο; μὲν ἅπαν τὸ αὐτοῦ πεποίηκεν ἤδη, τοὺς Θεολόγους ἐπαναστήσας ἀλλήλοις, καὶ συγκρούσας ο ὡς ἔθος, καὶ δι' ἀλλήλων αὐτοὺς καταλύσας, καὶ τὴν θεοπρεπῆ σφῶν θεολογίαν, ὅσον τὸ ἐπ' αὐτῷ, ἡμεῖς δὲ μετ' ὀλίγον Θεοῦ βουλομένου σύν γε τοῖς Θεολόγοις Πατράσι καὶ ταύτην λύσομεν. Νυνὶ δὲ καὶ πρὸς τὴν οἰκουμενικὴν ἁγίαν σύνοδον πρὸ τῶν ἄλλων χρεών βλέψαι, καὶ γὰρ καὶ τοῦ παρόντος Έρεισμα λόγου μᾶλλον ἐκείνη, κἀκεῖθεν ὁ τῆς καθ' ἡμᾶς ὁρμᾶται μᾶλλον συνόδου τόμος, καὶ πρός γε ἔτι Γρηγορᾶς καὶ αὐτὸς ἅπτεσθαί πως έχ μέρους ἐκείνης δοκεῖ, πλὴν ὀλίγου τινὸς τὸ πᾶν ἐκείνης καταλιπών, καὶ τοῦθ᾽ ὑπ᾿ ἀνάγκης οἶμαι συνελαυνόμενος· ἐπειδὴ μηδ' ἀρκούντως ἐν τοῖς φθάσασι τῶν ἐκείνης ήψάμεθα λόγων, μηδὲ τὰς κλοπὰς καὶ τὰς ἐπ' αὐτῇ παρεξηγήσεις καὶ τὰς κε90φωνίας τοῦ Γρηγορά προηνέγκαμεν. Φησὶ τοιγαρούν ἐκεῖνος, τὰ τοῦ τόμου δῆθεν ὡς ἔθος αὐτῷ κατ' αὐτοῦ τοῦ τόμου προφέρων· Ἀπὸ γὰρ τῶν τῆς ἐκτης ἁγίας ἐκείνης συνόδου, φησί, Πρακτικών προεκομίσθη καὶ ἑτέρα ῥῆσις, ἔχουσα ἐπὶ λέξεως οὕτω· Καὶ ὅρα τὴν ἀναισχυντίαν αὐτοῦ καὶ τὴν ἄνοιαν, πῶς τὰ ἱερὰ δημοσίᾳ κλέπτων, οὐ μάλα τος τοὺς ὁρῶντας αἰδεῖται, οὐδὲ συγκαλύπτει γοῦν τὴν αἰ σχύνην σκότῳ τινὶ καὶ ἀφανίᾳ, καθάπερ ἔθος τοῖς κλέπτουσιν. Εἰ γὰρ καὶ ἑτέρα ῥῆσις, προεκομίσθη ἀπὸ τῶν Πρακτικῶν τῆς ἁγίας συνόδου, φησὶν δ τόμος, ὡς καὶ αὐτὸς λέγεις, πρόδηλον ἔτι καὶ πολ τῆς ῥήσεως ταύτης ἄλλη παρὰ τοῦ τόμου προεκο - μέσθη, καὶ πολλῷ μείζων ταυτησὶ καὶ πολλαπλασίων, ἦν αὐτὸς ἀποτεμών κακῶς πᾶσαν ἀπέκρυψας, ἥτις 6ον τοῦ ψεύδους καὶ τῆς σῆς συκοφαντίας προενε χθήσεται. Τὸ δ᾽ οὖν παρὸν λέγε καὶ προκόμιζε τὰ τοῦ τόμου, καθάπερ αὐτὸς βούλες. Τὴν ἑκατέρας φύσεως εκατέραν, φησίν, ίσμεν ενέργειαν, τὴν οὐτ σιώδη λέγω καὶ φυσικὴν καὶ κατάλληλον, ἀδιαιρέ τως προϊοῦσαν ἐξ ἑκατέρας οὐσίας καὶ φύσεως, κατὰ τὴν ἐμπεφυκυίαν αὐτῇ φυσικὴν καὶ οὐσιώδη ποιότητα, καὶ τὴν ἀμέριστον ὁμοῦ καὶ ἀσύγχυτον θατέρας ουσίας συνεπαγομένην ενέργειαν. Τοῦτο γὰρ καὶ τῶν ἐνεργειῶν ἐπὶ Χριστοῦ ποιεῖ τὸ διάφο ρον, ὥσπερ δὴ καὶ τὸ εἶναι τὰς φύσεις τῶν φύσεων. Καὶ μετ' ὀλίγα, Προϊόν, φησί Γρηγορα;, περὶ τοῦ τόμου δηλονότι καὶ τῶν ἐκθεμένων ἐκεῖνον λέγων, ἐπιφέρει συμπέρασμα τῶν τοιούτων Πρακτικῶν τὸν ὅρον, καί φησιν, ὅτι παρέδωκεν ἡ τῶν ἁγίων διδασκα λία κηρύττειν ἐπὶ Χριστοῦ δύο φυσικά θελήματα, οὐχ ὑπεναντία, ἀλλ᾽ ἐπόμενον τὸ ἀνθρώπινον αὐτοῦ θέλημα, καὶ μὴ ἀντιπίπτον, ἢ ἀντιπαλαῖον, μᾶλλον μὲν οὖν καὶ ὑποτασσόμενον τῷ θείῳ αὐτοῦ καὶ πανσθενεί θελήματι. Τούτων δὲ ἀναγνωσθέντων, κωφοῖς ἐῴκε σαν οἱ ἀνθιστάμενοι, ἐν καὶ πάντη αδιάφορον διατεινό μενοι τὴν θείαν τε καὶ ἄκτιστον οὐσίαν, καὶ τὴν θείαν καὶ ἄκτιστον ταύτης ενέργειαν. Ὁ μὲν οὖν Γρηγοράς, οὕτω καὶ τοῖς τοῦ ὅρου κακῶς ἐπιθέμε νος, καθὰ δὴ καὶ τοῖς πρὸ αὐτοῦ, καὶ τὸ τῆς ῥήσεως ἀκροτελεύτιον μόνον ἐκεῖθεν λαβὼν, τὸ δὲ πλεῖστον ἀποῤῥίψας ἐκείνου, καὶ μηδὲ μνησθεὶς, οὕτως ἔπειτα πρὸς τὰς φίλας παρεξηγήσεις καὶ τὴν κατ' ἐκείνων τε καὶ ἡμῶν συνήθη βλασφημίαν καὶ τὰς συκοφαν τίας χωρεῖ· ἐμοὶ δὲ κάξ αὐτῶν τῶν εἰλημμένων αὐτῷ μορίων ἐκεῖθεν εὐχερῶς ἔχοντι τοῦτον ἐλεῖν, καὶ ψεύστην καὶ συκοφάντην καὶ τῆς θεότητος ὀβριστήν, ὑπὲρ οὓς ἡ ἁγία σύνοδος ἐκείνη τότε και θεῖλεν εὐθὺς ἀποδεῖξαι, τῶν ἀναγκαίων εἶναι καταφαίνεται τὰ τῆς ἁγίας συνόδου πάντα παραγαγεῖν ἐκεῖνα τῷ λόγῳ πρότερον, εἰ καὶ μακρότερός πως Ο λόγος, καὶ δεῖξαι τὸν τῆς εὐσεβείας κατήγορον τουτονὶ νῦν εἴπερ ποτὲ ἐκόντα κακουργοῦντά τε καὶ πονηρευόμενον, καὶ εἰς ἀσύγγνωστον ὄντως τὴν οἰκείαν θεομαχίαν καὶ τὴν βλασφημίαν ἐκτείνοντα. Φησὶ τοιγαροῦν ὁ τῆς καθ' ἡμᾶς ἱερᾶς συνόδου τό μος· Ἐπὶ τούτοις ἀνεγνώσθη ῥῆσις τῶν Πρακτικών, ἔχουσα ἐπὶ λέξεως οὕτως Τίς γάρ, εἰ καὶ βραδύς εἴη πρὸς τὸ νοῆσαι, οὐ θεωρήσει, ὅπερ καὶ πᾶσι φαίνε ται, ὅτι ἀδύνατον καὶ παρὰ τὴν τάξιν τῆς φύσεως ἐστι δύνασθαι εἶναι φύσιν, καὶ ἐνέργειαν μὴ ἔχειν φύσεως; ὅπερ οὐδὲ ἀπὸ τῶν αἱρετικῶν ποτε ἐδοκι μάσθη λέγεσθαι, οἵτινες πάσας τὰς ἀνθρωπίνας παν ουργίας καὶ σκολιάς ζητήσεις κατὰ τῆς ὀρθότητος τῆς πίστεως, καὶ συναθροισμούς ταῖς φαυλότησιν αὐτῶν προσφόρους ἐφεῦρον. Πῶς οὖν ὅπερ οὔτε παρὰ τῶν ἁγίων Πατέρων ἐῤῥέθη ποτέ, οὔτε ἀπὸ τῶν βεβήλων αἱρετικῶν τετόλμηται ευρεθήναι, ἐπὶ τοῦ παρόντος δυνήσεται προπετευθῆναι, ἵνα τῶν δύο φύσεων τοῦ Χριστοῦ, τῆς θείας δηλαδὴ καὶ τῆς ἀνθρωπίνης, ὧντινων αἱ ἰδιότητες ἀκέραιος εἶναι γνωρίζονται ἐν Χριστῷ, μίαν ἔχειν ενέργειαν Τίς ποτε ὀρθῶς φρονῶν δυνήσεται ἀποδείξει,

δ CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM VIII. προφανώς μεθ' ἡμῶν· καὶ οὐδείς ποτε τῶν πάντων ἀντερεῖ μὴ τὸν ἐγκέφαλον διασεσεισμένος, ἢ καὶ τὴν γνώμην καὶ τὴν ψυχὴν ἄλλως διάστροφος. Αλλο ἐπειδὴ καὶ τὴν κατὰ τὴν προῤῥηθεῖσαν τῆς ἁγίας συνόδου δευτέραν ῥῆσιν, ἑξῆς ἐν τῷ τόμῳ κειμέ νην, ὁ τοὺς ἀντιῤῥητικούς γράφων ἐκείνους λόγους ἐκεῖθεν ἀποσπάσας δίχα παντὸς ἐρυθήματος, καὶ γράφειν πρὸς ἐκείνην καὶ λέγειν καὶ ἀντιλέγειν τολμᾷ, δίκαιον ἂν εἴη τοῖς αὐτοῖς καὶ ἡμᾶς ἔγχει μῆσαι καὶ αὖθις, κἀκεῖνα παραγαγόντας τῷ λόγῳ, ἔπειτα καὶ πρὸς Γρηγορᾶν, καὶ τὰς ἐκείνου παρεξηγήσεις, καὶ τὰ καθ᾿ ἡμῶν ἐγκλήματα βλέψαι. οπότε ἐὰν μία ἐστὶν εἴπωσιν, ἢ χρονική, ή άΐδιος ᾿Αλλὰ τὰ μὲν τῆς νίκης καὶ τῶν βραβείων οὕτω λεχθήσεται, θεία ἢ ἀνθρωπίνη ἄκτιστος ἢ κτιστή, ή αὐτὴ ἥτις καὶ τοῦ Πατρός ἐστιν, ἢ ἑτέρα παρὰ τὸν Πατέρα; Εἰ τοίνυν μία ἐστὶ καὶ ἡ αὐτή, μία τῆς θεότητος καὶ τῆς ἀνθρωπότητος τοῦ Χριστοῦ κοινή ἐστιν· ὅπερ ἀλλόκοτόν ἐστι λέγεσθαι. Οὐκοῦν ἐπὰν ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ ὁ αὐτὸς Θεὸς καὶ ἄνθρωπος ἐστι, τὰ ἀνθρώπινα ἐνεργήσας ἐπὶ τῆς γῆς, ὁμοίως σύν αὐτῷ καὶ ὁ Πατὴρ ἐνήργησεν. Ἐπειδὴ & ὁ Πατήρ ποιεῖ, ταῦτα καὶ ὁ Υἱὸς ὁμοίως ποιεῖ· ἐπεὶ ὅπερ ἡ ἀλήθεια περιέχει, ἐν ὅτῳ ἀνθρώπινά τινα ἐνήργησεν ὁ Χριστὸς, πρὸς μόνον τὸ πρόσωπον αὐτοῦ ὡς Υἱοῦ ἐπαναφέρεται· ἅτινα οὐκ ἔστι τὰ αὐτὰ, οἷα τὰ τοῦ Πατρός. Κατ' ἄλλο γὰρ δηλονότι καὶ ἄλλο ἐνήργησεν ὁ Χριστὸς, ἵνα κατὰ τὴν θεότητα & ποιεῖ ὁ Πατήρ, ταῦτα καὶ ὁ Υἱὸς ὁμοίως ποιῇ, καὶ κατὰ τὴν ἀνθρωπότητα, ἅ εἰσι τοῦ ἀνθρώπου ἴδια, ὁ αὐτ τὸς οὗτος ἐνήργει ὡς ἄνθρωπος· ἐπειδὴ ἀληθῆς ἐστι καὶ Θεὸς καὶ ἄνθρωπος. Οθεν καὶ ἀληθῶς πιο στεύεται, ὅτι ὁ αὐτὸς οὗτος εἷς ῶν, ἔχει φυσικά; ἐνεργείας, τὴν θείαν δηλονότι καὶ τὴν ἀνθρωπίνην, τὴν ἄκτιστον καὶ τὴν κτιστήν, ὡς ἀληθινὸς καὶ τέ λειος Θεός, ἀληθινὸς καὶ τέλειος ἄνθρωπος, εἷς ὁ αὐτὸς μεσίτης Θεοῦ καὶ ἀνθρώπων, Κύριος Ἰησοῦς Χριστός. Ταύτην πᾶσαν τὴν περὶ τῶν ἐνεργειῶν τοῦ Χριστοῦ θεόπνευστον θεολογίαν, τὴν οὕτω πλατειάν τε καὶ σαφῆ καὶ ἠκριβωμένην διὰ πάντων, τὴν καὶ τῆς θείας οὐσίας καὶ τῶν κτισμάτων τὴν θείαν καθα ρῶς διαιροῦσαν ἐνέργειαν, καὶ λέξεσιν αὐταῖς τὸ Θεοπρεπές τε καὶ ἄκτιστον αὐτῆς διαρρήδην ἀναπηρύττουσαν, καίτοι γε καὶ τηλικαύτην καὶ διὰ μακρῶν οὕτω ῥηθεῖσαν παντελῶς ἀποσιωπήσας Γρη γορᾶς φαίνεται, καὶ μηδὲ προσεγγίσαι γοῦν τῷ λόγῳ καὶ προσάψασθαι δυνηθείς, τὴν μὲν ἧτταν τὴν αὐτὸς ἑαυτοῦ πᾶσιν ἀνακηρύττων τῇ πρὸς ταῦτα σιγῇ, τῇ συνόδῳ δὲ καὶ τῷ τόμῳ λαμπράν τινα καὶ περιφανῆ τὴν νίκην καὶ τὸ κράτος ἀνακηρύττων καὶ ἄκων, καὶ πράγμασιν αὐτοῖς πᾶσι δεικνύς, ὡς δ μὲν ἀντιλέγων δῆθεν λέγει καὶ γράφει, παίδων εἰσὶν αθύρματα κατὰ ψαμάθου παιζόντων, καὶ παῖδας, ὡσαύτως ἐξαπατώντων, ἢ καὶ τερπόντων, οὐκ ἄν δρας νοῦν ἔχοντας καὶ λόγον πρεσβεύοντας ἀληθῆ, ἐκεῖνος δ' ὁ τῆς ἀληθείας λόγος καὶ μόνος, ὃς καθά περ οὐ δέδεται, κατὰ τὸν μακάριον εἰπεῖν Παύλον, οὕτως οὐδὲ παίζει καὶ παίζεται, δρᾷ δὲ μᾶλλον οἷς ἂν ἐγγένηται τὰ θεῖα καὶ ὑψηλότατα, ἀπὸ τῆς σαρ κὸς ἀνάγων ἐπὶ τὸ Πνεῦμα, καὶ μυστηρίων Θεοῦ κοινωνούς τους μετέχοντας εργαζόμενος. "Οθεν καὶ ἐδόκει δεῖν εἶναι τὸν περὶ τῶν προκειμένων λόγον καμοὶ κἀνταῦθα πεπαῦσθαι, καὶ τῆς εἰς τὰ πρόσω φορᾶς ἀνασχεῖν ἤδη τὴν χεῖρα. Η τί γὰρ ἄν τις περιεργάζοιτο περαιτέρω, καὶ λέγοι καὶ γράφοι καὶ διαλέγοιτο, τοῦ προσδιαλεγομένου φεύγοντος τὸν ἀγῶνα καὶ τὸ στάδιον, καὶ τὴν τῆς ἀγωνίας ἀκμὴν οὕτω δραπετεύοντος αἴσχιστα, καὶ καθ᾿ ἑαυτοῦ μὴ μόνον τὰς ψήφους καὶ τὸν ἄνωθεν ἔλκοντος βραβευτὴν, ἀλλὰ καὶ τὴν εἰρωνείαν καὶ τὰ σκώμματα καὶ τὸν δίκαιον γέλωτα ξυμπάντων ἅμα τῶν θεατών; Φησὶ τοιγαροῦν καὶ αὖθις ὁ τόμος· Καὶ πάλιν ἀπὸ τῶν αὐτῶν Πρακτικών προεκομίσθη ἑτέρα τῆ σις, ἔχουσα ἐπὶ λέξεως οὕτω· Τὴν ἑκατέρας φύσεω; ἑκατέραν ἴσμεν ενέργειαν, τὴν ουσιώδη λέγω καὶ φυσικὴν καὶ κατάλληλον, ἀδιαιρέτως ἐξ ἑκατέρας, προϊοῦσαν οὐσίας καὶ φύσεως, κατὰ τὴν ἐμπεφυκυῖαν αὐτῇ φυσικὴν καὶ ουσιώδη ποιότητα, καὶ τὴν αμέριστον ὁμοῦ καὶ ἀσύγχυτον θατέρας οὐσίας συν επαγομένην ενέργειαν. Τοῦτο γὰρ καὶ τῶν ἐνεργειῶν ἐπὶ Χριστοῦ ποιεῖ τὴ διάφορον, ὥσπερ δὴ καὶ τὸ εἶναι τὰς φύσεις τῶν φύσεων. Καὶ τὸ μὲν μέχρι τοῦδε καὶ Γρηγορᾶς ὡσαύτως Εν γε τοῖς αὐτοῦ προστίθησι γράμμασι· τὸ δὲ τούτων ἐξῆς, τοῦ τῆς μακαρίας ἐκείνης συνόδου πεφυχές ὅρου, στις προλαβοῦσι παρ' ἐκείνου σχεδόν ταυτά πέπονθε· πλὴν ὅσον ἐκεῖνα μὲν καὶ σεσίγηκε παν Ο τελῶς, καθὰ δὴ καὶ αὐτὸς ἔφθην εἰπών· τὰ δὲ τοῦ όρου ταυτί κατατεμὼν καὶ διασπαράξας, τὰ μὲν καὶ σιωπῇ καὶ λήθῃ τὸ κατ' αὐτὸν δέδωκε, τὰ δὲ λαβὼν ἐκεῖθεν συνήψε τοῖς προῤῥηθεῖσι, καθὰ δήπου καὶ ἡμῖν ἐν τοῖς φθάσασιν εἴρηται· ὧν καὶ τὸ πάθος καὶ την τομήν διελέγξει μάλα σαφῶς, ὑγια παρ᾿ ἡμῶν ἐνταῦθα νῦν τὰ τοῦ ὅρου προτεθέντα. Φησὶ τοίνυν καὶ πάλιν ὁ τόμος· ᾿Αλλὰ καὶ ὁ παρ' αὐτῶν ζητούμενος ὄρος ἀναγνωσθεὶς εἶχεν ἐπὶ λέο ξεω; οὕτως· Η παροῦσα ἁγία καὶ οἰκουμενικὴ σύνο οδος, πιστῶς δεξαμένη καὶ ὑπτίαις χερσὶν ἀσπα σαμένη τήν τε τοῦ μακαριωτάτου καὶ ἁγιωτάτου πάππα τῆς πρεσβυτέρας Ρώμης Αγάθωνος γενομένην ἀναφορὰν πρὸς τὸν εὐσεβέστατον ἡμῶν βασιλέα. Καὶ μετά τια· Επομένη τε ταῖς ἁγίαις καὶ οἰκουμενικαῖς πέντε συνόδοις, καὶ τοῖς ἁγίοις έχε κρίτοις Πατράσι, καὶ συμφώνως ορίζουσα όμολο γεῖν τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν τὸν ἀληθινὸν Θεὸν ἡμῶν, τὸν ἕνα τῆς ἁγίας καὶ ὁμοουσίου καὶ ζωαρχικῆς Τριάδος, τέλειον ἐν θεότητι, καὶ τέλειον τὸν αὐτὸν ἐν ἀνθρωπότητι, κατὰ πάντα όμοιον ἡμῖν χωρὶς ἁμαρτίας, πρὸ αἰώνων μὲν ἐκ Πατρὸς γεννηθέντα κατὰ τὴν θεότητα, ἐπ᾿ ἐσχάτων δὲ τῶν ἡμερῶν τὸν αὐτὸν δι᾿ ἡμᾶς καὶ διὰ τὴν ἡμετέραν σωτηρίαν ἐκ Πνεύματος ἁγίου καὶ Μαρίας τῆς Παρ θένου τῆς κυρίω, καὶ ἀληθῶς Θεοτόκου κατὰ τὴν ἀνθρωπότητα, ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν Χριστὸν Κύριον μονογενῆ ἐν δύο φύσεσιν, ἀσυγχύτως, ἀτρέπτως, ἀχωρίστως, ἀδιαιρέτως γνωριζόμενον, οὐδαμοῦ τῆς τῶν φύσεων διαφορᾶς ἀνηρημένης διὰ τὴν ἔνωσιν,

PHILOTHE CP. PATRIARCHA σωζομένης δὲ μᾶλλον τῆς ἰδιότητος ἑκατέρας φύ- καὶ ταῦτα τῶν οἰκουμενικῶν συνόδων, καὶ τῶν σεως, καὶ εἰς ἐν πρόσωπον καὶ μίαν ὑπόστασιν συντρεχούσης, οὐκ εἰς δύο πρόσωπα μεριζόμενον ἢ διαιρούμενον, ἀλλ᾽ ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν Υἱ νμονογενῆ, θεόν, Λόγον, Κύριον Ἰησοῦν Χριστόν, καθάπερ οι προφῆται ἄνωθεν περὶ αὐτοῦ, καὶ αὐτὸς ἡμᾶς Ἰησοῦς Χριστὸς ἐξεπαίδευσε, καὶ τὸ τῶν ἁγίων Πατέρων ἡμῖν παρέδωκε σύμβολον, καὶ δύο φυσικὰς θελήσεις ήτοι θελήματα ἐν αὐτῷ, καὶ δύο φυσικὰς ενεργείας, ἀδιαιρέτως, ἀτρέπτως, ἀμερίστως, ἀσυγχύτως κατὰ τὴν τῶν ἁγίων διδασκαλίαν ὡσαν τως κηρύττομεν. Καὶ δύο μὲν φυσικά θελήματα, οὐχ ὑπεναντία, μὴ γένοιτο, καθὼς οἱ ἀσεβεῖς ἔφησαν αἱρετικοί, ἀλλ᾽ ἑπόμενον τὸ ἀνθρώπινον αὐτοῦ θέλημα, καὶ μὴ ἀντιπίπτον ἢ ἀντιπαλαῖον, μᾶλλον μὲν οὖν καὶ ὑποτασσόμενον τῷ θείῳ αὐτοῦ καὶ πανσθενεῖ θελήματι. Καὶ ταῦτα μὲν ὁ τῆς καθ' ἡμᾶς συνόδου τόμος, ἐκ τῆς οικουμενικῆς συνόδου λαβών· ὁ δὲ Γρηγορᾶς τοὺς τῆς παροιμίας μιμεῖσθαι βουλόμενος φώρας, δέον μετὰ τὴν παράλογον κατὰ τῆς συνόδου ταυτηνὶ τόλμαν ὑποχωρεῖν καὶ καταδύεσθαι, καὶ τοὺς ἐλέγχους ὑποφρίττειν καὶ δεδιέναι, ὁ δ᾽ ἀναι σχυντίας καὶ θράσους, μᾶλλον δ'· εἰπεῖν οἰκειότερον, ἀναισθησίας ὑπερβολῇ, καὶ προσεγκαλεῖν καὶ προσεπεμβαίνειν οίεται δεῖν, καὶ λέξεως ἀλλοίωσιν, ὡς αὐτὸς ἐκεῖνός φησιν, αἰτιᾶσθαι, καὶ συλλαβῆς μιᾶ τινος ἀποβολὴν ἢ παρόρασιν. Καίτοι γε τὸ λέξιν ἐν τοῖς φθάσασιν ἀμειφθῆναι, καὶ συλλαβὴν ἐκ τοῦ μέσ που διαδραμεῖν, ὡς αὐτός φησιν, ἢ λήθῃ καὶ συναρ παγῇ τῶν ἀπογραφομένων τὰς ἱερὰς ῥήσεις, ἢ τῶν ἡ πρωτοτύπων διαφορᾷ, καινὸν οὐδὲν οὐδὲ ἄηθες, ἕως ἂν ὁ τοῦ λόγου σκοπὸς καὶ ἡ διάνοια τῶν ἐξ ἀρχῆς συντεθεικότων οὐδὲν ἧττον διατηρῆται. Τι γὰρ πρός γε τὴν τοῦ λόγου σκοπὸν ἐναντίον ἂν γένοιτο, αἱ ἀντὶ τῆς συνεργείας, ως φησι Γρηγορᾶς, ἐνέργειαν ὁ τόμος ἐξέδωκεν, οὕτως ἐν ἄλλοις τῶν ὀρχετύπων πυκτίων εὑρών; Ταυτὸ καὶ γάρ ἐστι συνεργίαν τε τῆς ἑτέρας ουσίας εἰπεῖν, συνεπαγο μένην ἐπὶ Χριστοῦ τὴν ἑτέραν οὐσίαν, εἰς μίαν ἄμφω τὴν αὐτοῦ συνιούσας ὑπόστασιν καὶ ἑνέργειαν· ὡς ἀγνοεῖν τὴν ταῦτα διεξιόντα διὰ τὸ τῆς ἐννοίας ἐν ὡσαύτως καὶ ἀδιάφορον, πότερον ἂν εἴη τούτων ἀληθῶς τῶν ἐξ ἀρχῆς εἰρηκότων τε καὶ συγγραψαμένων ἐκεῖνα. Εστω τοιγαροῦν ἀντὶ ἐνερ γείας κατὰ Γρηγορᾶν συνεργία, καὶ τῇ θατέρας λέξει προσκείσθω ἢ καὶ προκείσθω, καθά φησιν ἐκεῖ. νος, καὶ τὸ, τὴν, ἄρθρον. Οὐδὲν ἡμεῖς πρὸς ταῦτα διαφερόμεθα, είθ' οὕτως εἴτε ἐκείνως ἔχει. Τὸ δὲ κατὰ τῆς οἰκουμενικῆς ἁγίας ταύτης συνόδου, καὶ τῶν τῆς πίστεως ἀξιωμάτων τολμηρᾷ καὶ ψυχῇ καὶ γλώττη χωρῆσαι, καὶ πᾶσαν ἐκείνην τὴν τῶν Πατέρων θεολογίαν, Πνεύματι θείῳ ῥηθείσαν, πλην ἐλίγου γέ τινος ἀπελάσαι τοῦ συνεδρίου, τοῦτο τοί νυν καὶ τοὺς τὰ Μαρκίωνος πάλαι νοτοῦντας πολλῷ τινι παρελαύνει τῷ μέσῳ, ὅσον ἐκεῖνοι μὲν κατὰ συλλαβῶν καὶ λέξεων μόνων ἐχώρουν, καὶ τούτῳ ταῖς ἱεραῖς ἐπεχείρουν λυμαίνεσθαι Γραφαῖς, ὁ φασιν οἱ τὰ ἐκείνων ἐξητακότες· ὁ δὲ Γρηγορᾶς ούτ τοσὶ σελίδας ὅλας ὁμοῦ καὶ κώλα καὶ χωρία μακρά, δ ἀξιωμάτων, ὅπερ εἶπον, ἀνερυθριάστως ἐκβάλλει, καὶ ᾿Ακίνδυνον ἐν τούτῳ τὸν Βαρλαάμ ἐκείνου διάδοχον καὶ τῆς αἱρέσεως δεύτερον προστάτην πολλῷ τινι παρελάσας τῷ μέσῳ. ᾿Αλλὰ τὰ μὲν ἄλις ἐχόντων τό γε νῦν εἶναι· δεῖ δὲ καὶ πρὸς τὰς ἐξηγήσεις καὶ τὴν τῶν ἱερῶν, ὡς αὐτός φησι, ῥητῶν ἀνάπτυξιν ἐλθεῖν καὶ ἡμᾶς ἤδη τοῦ φιλοσόφου. Φέρε, φησί, καὶ τὴν εὐσεβῆ προσαποδῶμεν ἔννοιαν ἀκολούθως αὐτῇ καὶ ὁλόκληρον ἐφεξῆς. Ἔχει δὲ οὕτωσί· Τὴν ἑκατέρας φύσεως έκαι τέραν ἴσμεν, φησίν, ἐνέργειαν, εἴτουν τῶν τοῦ Χριστοῦ φύσεων δύο τὰς ἐνεργείας γινώσκομεν, τῆς τε θεότητος καὶ τῆς ἀνθρωπότητος· ταυτὸ δὲ εἰπεῖν μίαν μὲν τὴν ἁπλῆν τε καὶ ἀσύνθετον καὶ ἄκτιστον, ἑτέραν δὲ τὴν κτιστὴν καὶ σύνθετον. Ἐπεὶ δὲ καὶ οὐσιῶδες λέγεται τὸ τῆς οὐσίας ἐκάστης συστατικόν, καὶ φυσικὸν ὁμοίως τὸ τῆς φύσ σεως ἑκάστης συστατικὸν, ὅθεν καὶ οὐσιώδης τε καὶ ἐνούσιος ὁ Υἱὸς καὶ Λόγος λέγεται τοῦ Θεοῦ κατὰ τὸν μέγαν ᾿Αθανάσιον καταλλήλως ἄρα καὶ ἁρμο ζόντως γινώσκομεν τὴν μὲν ἁπλῆν οὐσίαν καὶ φύσ σιν ἄκτιστον εἶναι καὶ ἀπλῆν καὶ μίαν ενέργειαν, ὥσπερ ἦν, πρὸ τῆς σαρκώσεως, ἦν δὲ πάντως καὶ προῆν, ἁπλῆ καὶ μία καὶ αὐτενέργεια· ἐπεὶ δὲ ἀναλλοίωτος ἦν, ἔμεινεν ἄρα καὶ μετὰ σάρκωσιν ὥσπερ ἦν ἁπλῆ καὶ μία καὶ αὐτενέργεια άκτιστο; καὶ οὐκ ἄλλη μὲν κατ' ουσίαν, ἄλλη δὲ κατ' ἐνέρ γειαν. Τοῦτο γὰρ δέδεικται πολλάκις, ὡς ἐπὶ τῆς ἁπλῆς ἐκείνης καὶ θείας φύσεως οὐ δύναται διπλόη τις γνωσθῆναι καὶ διαφορά. Πῶς γὰρ τὸ πάντη ἐν διαφοράν έξει πρὸς ἑαυτὸ καὶ ἐναντιότητα; Καταλο λήλως οὖν ἐφαρμόζομεν τῇ μὲν ἀπλῇ ἐκείνῃ καὶ θείᾳ φύσει τὸ ἄκτιστον εἶναί τε καὶ νοεῖσθαι καὶ λέγεσθαι ἐνέργειαν, τῇ δὲ συνθέτῳ καὶ ἀνθρωπίνῃ φύσει τὸ κτιστὴν καὶ ὁρατὴν ἔχειν ἐνέργειαν, ὅθεν καὶ ὁδιαιρέτως προϊοῦσαν ἴσμεν ἐξ ἑκατέρας οὐσίας καὶ φύσεως, ἀναλόγως αὐτὴν εἰς τὰ φαινόμενα θαύ ματα ποιουμένην τὴν πρόοδον ὁμοῦ καὶ φανέρωσιν, κατὰ τὸν θεῖον ᾿Απόστολον, ἑκάστῳ τὴν τοῦ Πνεύ ματος φανέρωσιν πρὸς τὸ συμφέρον δίδοσθαι φά σχοντα. Ακούσατε τῆς τοῦ σοφοῦ, μᾶλλον δὲ τῆς τοῦ συν φιστοῦ τούτου καὶ ἀπατεῶνος καταγελάστου καὶ μωρᾶς ἐξηγήσεως. Οὐδὲ γὰρ τὴν ἀληθινὴν μόνην καὶ πρώτην, ἀλλὰ καὶ τὴν κάτω καὶ δούλην καὶ ὑπηρέτιν ταύτης σοφίαν, κακῶς ἀπολωλεκώς φαί νεται. Η μὲν γὰρ οἰκουμενικὴ τῶν Πατέρων ἱερά σύνοδος, Τὴν ἑκατέρας, φησί, φύσεως ἑκατέραν ἴσμεν ενέργειαν, τὴν οὐσιώδη λέγω καὶ φυσικὴν καὶ κατάλληλον, αδιαιρέτως ἐξ ἑκατέρας προϊούσαν οὐσίας καὶ φύσεως, καὶ ὅσα ἐξῆς, καθὰ δὴ καὶ φθά σαντες εἴπομεν· ὁ δὲ, μήτε δέξασθαι καὶ πιστεῦσαι· τοῖς καλῶς τε καὶ θεοπνεύστως εἰρημένοις βουλόμε νος, μήτε παραγράψασθαι τοὺς τοῦ λόγου τῆς ἀλη θείας κήρυκας τολμῶν φανερῶς, ἐξηγήσεσι δῆθεν καὶ διαστρόφοις ερμηνείαις τὴν ἁπλουστάτην τε καὶ σαφῆ καὶ φανερὰν ἀλήθειαν διαγράψαι πειράται, τὰ καταγέλαστα παραφθεγγόμενος ἐκεῖνα. Τὴν

CONTRA GREGORAM ANTIRRUETICORUM VIE ἑκατέρας γὰρ, φησί, φύσεως εκατέραν ίσμεν ενέρ- Η παρρησιαζόμενος λέγεις; ὅτι ἐπὶ τῆς ἁπλῆς ἐκείν γειαν· ήγουν τῶν τοῦ Χριστοῦ φύσεων δύο τὰς ἐνερ γεία; γινώσκομεν, τῆς τε θεότητος καὶ τῆς ἀνθρωπότητος. Εἶτα μεταξὺ περὶ οὐσιώδους εἰπὼν καὶ φυσικοῦ, καὶ τὸν Υἱὸν αἰνιξάμενος τοῦ Θεοῦ, τὴν φυ σικὴν εἶναι ταύτην ενέργειαν, ὡς οὐσιῶδές τι καὶ φυσικὴν, εἴτουν συστατικὸν τῆς οὐσίας τε καὶ τῆς φύσεως, ὡς αὐτός φησιν, ἀλλ' οὐχ ὡς οὐσίαν ζῶσαν καὶ τελείαν ὑπόστασιν, καὶ τὸν μέσον δρον ἐντεῦθεν κακῶς εἰληφώς, τῶν ὁμωνύμων πως ὄντα, καὶ συλ λογισάμενος οὕτως, ὡς ᾤετο, ψευδὲς ἐπήγαγε τὸ συμπέρασμα, συναγαγὼν ούτωσί· Καταλλήλως ἄρα καὶ ἁρμοζόντως γινώσκομεν τὴν μὲν ἁπλῆν οὐσίαν καὶ φύσιν ἄκτιστον εἶναι καὶ ἁπλῆν καὶ μίαν ἐνέρ γειαν. Καὶ μετ' ὀλίγον· Καὶ οὐκ ἄλλη μὲν κατ' οὐσίαν, ἄλλη δὲ κατ' ενέργειαν. Καὶ μετὰ βραχύ - Πῶς γὰρ τὸ πάντη ἐν διαφορὰν ἕξει πρὸς ἑαυτὸ καὶ ἐναντιότητα, τῇ δὲ συνθέτῳ καὶ ἀνθρωπίνη φύσει τὸ κτιστὴν καὶ ὁρατὴν ἔχειν ενέργειαν; ο Καὶ τί τούτων ἡμῖν ἔδει, φιλόσοφε, τῶν συλλογισμῶν τε καὶ παραλογισμῶν, ἐξὸν αὐτόθεν τὴν τῆς πίστεως λόγον λαβεῖν εὐαγγελικῶς τε καὶ ἁπλῶς, ἀλλ' οὐκ ᾿Αριστοτελικῶς τε καὶ σοφιστικῶς, μᾶλλον δ' ἀσόφως οἰκειότερον· εἰπεῖν, ἐκτεθειμένον; Εἰ γὰρ καὶ ᾿Αριστοτέλης αὐτὸς ἐκεῖνος ὁ σὲς διδάσκαλος παρῆν, καὶ τῶν σῶν λόγων τε καὶ παραλογισμῶν τούτων ήχους, πληγών ἂν εἶπε δεῖσθαι καὶ σὲ, ἐπειδὴ καὶ τοῖς μὴ λόγῳ καὶ ἀποδείξει κατὰ σὲ πειθομένοις οὕτως εὖ ποιῶν ἐκεῖνος ἐδίκασεν. Οἱ μὲν γὰρ τῆς οἰκουμενικῆς ταύτης συνόδου Πατέρες, οὐ περὶ διαφορᾶς τῶν Χριστοῦ φύσεων καὶ ἑνώσεως ὑποστατικῆς συνιόντες τότε, οὐδὲ γὰρ τὸν ἀντιλέγοντα τούτοις οὐδαμῶς εἶχον, πάντων επίσης τὰ Νεστορίου τε καὶ Διοσκόρου καὶ Εὐτυχούς μετά πολλῆς τῆς σφοδρότητος ἀποστρεφομένων, ἀλλὰ περὶ θελημάτων μᾶλλον καὶ ἐνεργειῶν τῶν ἐν τῷ Χριστῷ τοῦ ἀγῶνος αὐτοῖς ὄντος, τούτοις καὶ γὰρ ἦσαν οἱ σφοδρώς πολεμοῦντες, ἁπλῶς οὕτω καὶ δίχα συλλογιστικῶν ἐφόδων τε καὶ κατασκευῶν δύο τὰς φυσικάς τε καὶ οὐσιώδεις ενεργείας εἶπον τοῦ Χριστοῦ, καταλλήλως ἑκατέραν ἐξ ἑκατέρας αὐτοῦ προϊούσαν οὐσίας καὶ φύσεως κατὰ τὴν ἐμπεφυκυῖαν αὐτῇ φυσικὴν καὶ οὐσιώδη ποιότητα· καὶ ὅτι ἀδύνατον καὶ παρὰ τὴν τάξιν φύσεως ἐστι τὸ εἶναι φύσιν, καὶ ἐνέργειαν μὴ ἔχειν φύσεως, ὅπερ οὔτε ἀπὸ τῶν αἱρετικῶν, φησὶν, ἐδοκιμάσθη ποτὲ λέγεσθαι, πλὴν τῶν Μονοθελητῶν ἐκείνων, καὶ μετ' ἐκείνους τε καὶ σὺν ἐκείνοις Ακινδύνου τε καὶ τοῦ Γρηγορά τούτου. Κατ' άλλο γάρ, φησί, καὶ ἄλλο δηλονότι ενήργησεν ὁ Χριστός· ἐπειδὴ ἀληθῆς ἐστι καὶ Θεὸς καὶ ἄνθρωπος. Οθεν καὶ ἀληθῶς πιστεύεται ὅτι ὁ αὐτὸς οὗτος, εἷς ἂν ἔχει φυσικὰς νερο γείας, τὴν θείαν δηλονότι καὶ τὴν ἀνθρωπίνην, τὴν ἄκτιστον καὶ τὴν κτιστήν, ὡς ἀληθινὸς καὶ τέλειος Θεός, ἀληθινὸς καὶ τέλειος άνθρωπος. Σὺ δὲ πᾶσι τούτοις φανερῶς ἀντιλέγων ὁμοῦ, καὶ μετὰ πολλῆς τῆς ἀναισχυντίας ἀντικείμενος, πρὸς τοῖς ἄλλοι; ἀτόποις κἀκεῖνο σὺν τοῖς Μονοθελήταις ἐκείνοις νης καὶ θείας φύσεως οὐ δύναται διπλόη τις γνω σθῆναι καὶ διαφορά. Πῶς γὰρ, φῂς, τὸ πάντη ἐν διαφορὰν ἕξει πρὸς ἑαυτὸ καὶ ἐναντιότητα, τὴν κατ' ἐπίνοιαν παρὰ τῶν θεολόγων ῥηθεῖσαν διάκρισιν καὶ διαφοράν τῆς θείας ἑνώσεως, ήτοι τῆς θείας ουσίας πρὸς τὴν θείαν φύσιν, στάσιν τινὰ καὶ μάχην καὶ εναντιότητα τοῦ ἑνὸς δοξάζων· κακῶς πρὸς ἑαυτή; ὅπερ τότε μὲν οἱ Μονοθελῆται, περὶ τῶν δύο θελη μάτων τε καὶ ἐνεργειῶν τοῦ Χριστοῦ, ὡς ἀλλήλοις ἀντικαθισταμένων δῆθεν καὶ ἀντιπαλοιόντων, και πώς φρονοῦντες ἐξηλεγχθεσάν τε καὶ ἀπεβλήθησαν. ὁ δὲ Γρηγοράς νῦν, πολλῷ χεῖρον καὶ ἀτοπώτερον ἐπὶ τῆς θείας φύσεως καὶ τῆς θείας αὐτῆς ἐνερ γείας υπενόησε καὶ ἐδίδαξεν. Εἶτα καὶ μετ' Εὐνα μίου τοῦ πάλαι νομοθετῶν ὡσανεὶ καὶ αὐτὸς, καὶ διαιτῶν τῇ θεότητι, καθάπερ ἐκεῖνος περὶ τοῦ Μονογενοῦς ἔλεγεν, ὅτι μὴ ὄντα φαμὲν γεγενήσθαι τὸν Υἱόν, τῇ δὲ τοῦ ποιήσαντος γνώμῃ τὴν διαφο ρὰν τοῖς πᾶσιν οριζόμενοι, τοσαύτην αὐτῷ νόμομεν τὴν ὑπεροχὴν, ὅσην ἔχειν ἀναγκαῖον τῶν ἰδίων ποιημάτων τὸν ποιητήν, οὕτω καὶ Γρηγορᾶς ἐνα ταῦθά φησι, Καταλλήλως οὖν ἐφαρμόζομεν τῇ μὲν ἀπλῇ ἐκείνῃ καὶ θείᾳ φύσει τὸ ἄκτιστον εἶναί το καὶ νοεῖσθαι καὶ λέγεσθαι ενέργειαν, τῇ δὲ συνθέτῳ καὶ ἀνθρωπίνῃ φύσει τὸ κτιστὴν καὶ ὁρατὴν ἔχειν ἐνέργειαν, ὡς εἶναι τοὺς μὲν πάλαι Μονοθε λήτας, τὴν ἀνθρωπείαν τοῦ Χριστοῦ φύσιν ἀρνουμένους, φυσικὴν λέγειν ἔχειν ἐνέργειαν, Ακίνδυνον δὲ καὶ Γρηγορᾶν τουτονὶ τὴν θείαν μηδαμῶς λέγειν φύσιν φυσικὴν ἔχειν ἐνέργειαν, ἀλλ᾽ αὐτὴν ἐκείνην μᾶλλον ἐνέργειαν πεφυκέναι τὴν φύσιν, δ δὴ καὶ ὁ τῆς καθ' ἡμᾶς συνόδου τόμος ήδη περὶ αὐτῶν εἴρη κεν, οὐ θεολογικήν τινα μαρτυρίαν προβαλλομένων, οὐ τὴν οἰκουμενικὴν ταυτηνὶ προϊσταμένων τοῦ λόγου σύνοδον, τοὺς τεχνίτας φημὶ καὶ ἀγωνιστὰς καὶ λαμπροὺς τοῦ δόγματος κήρυκας, ἀλλὰ τὰ τῆς πε πλανημένης αὐτῶν δόξης καὶ φαντασία; ὥσπερ αξιώματά τινα τῆς μεγάλης ἡμῶν προβαλλόντων πίστεως. Καταλλήλως καὶ γὰρ, φησίν, ἐφαρμόζο μεν τῇ ἀπλῇ ἐκείνῃ καὶ θείᾳ φύσει τὸ ἄκτιστον εξ ναί τε καὶ νοεῖσθαι καὶ λέγεσθαι ἐνέργειαν, ὥσπερ αὐτοκράτωρ τις καὶ τύραννος αὐτοχειροτόνητος τῶν τοιούτων. Καὶ ἄρα καὶ τὴν τῆς ἀναισθησίας ἑξῆς καὶ ἀνοία; κατασκευὴν, καὶ ᾗ συγκεφαλαιοῖ τὸν τῆς δυσσεβείας λόγον κακῶς. Όθεν καὶ ἀδιαιρέτως. φησ', προϊοῦσαν ἴσμεν ἐξ ἑκατέρας οὐσίας καὶ φύσεως ἀναλόγως αὐτὴν, εἰς τὰ φαινόμενα θαύματα ποιουμένην τὴν πρόοδον καὶ φανέρωσιν. Καὶ εἰ μία καὶ ἡ αὐτή ἐστιν ἡ θεία οὐσία καὶ ἡ θεία ενέργεια, φιλό σοφε, καὶ ἐν πάντη καὶ ἀδιάφορον, καὶ οὐδαμῶς οὐδὲ κατ' οὐδένα τινὰ λόγον ἐστὶν ἄλλο οὐσία καὶ ἄλλο ενέργεια, ὡς αὐτὸς ἤδη διὰ πολλῶν πᾶσι τοῖς ἁγίοις καὶ δὴ καὶ τῇ συνόδῳ ταύτῃ τῇ ἱερᾷ κακῶς ἀντικαθιστάμενος κατεσκεύασας, ἐκ ποίας οὐσίας αὖθις καὶ φύσεως ἡ ουσία τοῦ Θεοῦ πρόεισι; Μὴ καὶ οὐκ σίας αὐτὸς πολλάς τινας καὶ διαφόρου. Έχεις του

FILILOTHEI CP. PATRIARCHÆ Θεοῦ λέγειν, καὶ διὰ ταῦτα τὴν οὐσίαν ταύτην, ἢν δὴ εἴη τοῦ κινουμένου κίνησις καὶ ἐνέργεια; Η μὲν γὰρ καὶ ἐνέργειαν τοῦ Θεοῦ δοξάζεις, ἐκ τῆς οὐσίας φῂς προϊέναι τοῦ Θεοῦ; Ορᾶτε πῶς οὐκ οἶδεν ὁ λέγει, οὐδὲ τῶν αὐτὸς αὑ τοῦ διανοημάτων τε καὶ ῥημάτων αἰσθάνεται, δ δὴ καὶ αὐτὸς εἶπιν ήδη πολλάκις; Λαμβάνει μὲν γὰρ ἐκεῖθεν ἔστιν οὗ, καὶ χρῆται ταῖς θεολογικαῖς λέξεσιν, ἵνα καὶ δόξῃ τἀκείνων λέγειν, καὶ τοῖς δόγμασιν ἐκείνων συνηγορεῖν· τοῖς δ' ἑαυτοῦ λογισμοῖς καὶ τῇ διεφθαρμένη διανοίᾳ προσάγειν ἐκεῖνα καὶ συντιθέναι πειρώμενος, ἐπεὶ μὴ συνιέναι ταυτί μηδαμῶς ἀλλήλοις μηδ' ἐνοῦσθαι μηδὲ συμπλέκεσθαι πέφυκεν, οὐ μᾶλλον ἢ χρυσὸς καθαρὸς ὀστράκου φύσει, καὶ ἄργυρος τιτάνῳ, καὶ πίττῃ χαλκός, ἐκείνοις τε τοῖς θείοις κακῶς ἐνα σελγαίνων ὑβρίζει, καὶ τὸν οἰκεῖον περιφανῶς ἀνατρέπει σκοπόν, οὐδ' αὐτὸς ἑαυτῷ γοῦν συμφωνῶν, ὥσπερ καὶ ὅταν ἐνέργειαν λέγῃ τὸ χρονικὸν διάστημα τὸ μεταξὺ τοῦ ποιοῦντος καὶ τοῦ ποιουμένου ἐν ταῖς περὶ ἐνεργείας σοφαῖς αὐτοῦ διαιρέσεσι. Διαιρῶν καὶ γὰρ ἐκεῖ τὴν τῆς ἐνεργείας φωνὴν ὡς ὁμώνυμον, καθάπερ ηκούσαμεν, τὴν μὲν τοῦ θείου Δαμα σκηνοῦ διαίρεσιν, ἣν ἐκεῖνος μετὰ τῆς ἐν αὐτῷ τοῦ Πνεύματος θείας σοφίας, ὑψηλῶς δηλαδὴ καὶ θείως, πεποίηται, παρῆκεν, ὡς οὐδὲν αὐτῷ συμβαλλομένην πρὸς τὸν σκοπόν· τὴν δ᾽ αὐτὸς ἑαυτοῦ φέρων διαίρε σιν ἀντεισήγαγε. Καὶ πρῶτον μὲν εὐθὺς ἐν τῇ διαιρέσει τῆς ἐνερ γείας σημαινόμενον τέθεικε τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, περὶ οὗ δὴ καὶ ἡμῖν εἰρήσεται εἶτα μετὰ δύο καὶ τρία, Λέγεται, φησίν, ἐνέργεια καὶ τὸ μεταξὺ χρονικόν διάστημα τῆς κινήσεως, τοῦ τε οἰκοδόμου πρὸς τὸ οἰκοδομούμενον, καὶ τοῦ ναυπηγοῦ πρὸς τὸ πλοῖον· 8 καὶ συμβεβηκός δν καθ' αὐτό, καὶ σχετική τις μεσότης τῶν ἄκρων ἀμφοῖν, τοῦ τε ἐνεργοῦντος καὶ τοῦ ἐνεργουμένου, συγκαταλήγει τῇ τῶν ἄκρων λήξει, καὶ οὐκέτι οὐκ ἔστιν οὐδέν. Ἐκ δὲ ταύτης τῆς οἰκείας θέσεως, ὥσπερ ἀπό τινος ἀξιώματος κειμένου, καὶ πᾶσιν ὡσαύτως δο κοῦντος, ὁρμώμενος ὁ φιλόσοφος, καὶ οχέσιν καὶ μὴ δν ἐδόξασε κακῶς τὴν ἐνέργειαν τοῦ Θεοῦ, ὅταν μὴ πρὸς τὴν οὐσίαν αὐτὴν ἐκείνην, φησὶν, ἀναφέρηται, ὅταν μὴ ταυτόν τι καὶ ἀδιάφορον πάντη, οὐσία Θεοῦ δηλονότι καὶ ἐνέργεια, λέγηται. Καὶ τὸν θεολόγον εἰσάγει Γρηγόριον περὶ τῆς ῥηθείσης αὐτῷ ταύτης ἐνεργείας, ἤτοι τοῦ χρονικού διαστήματος τῆς τοῦ ποιοῦντος κινήσεως, ὡς αὐτός φησιν, Ενεργηθήσε και, λέγοντα, καὶ οὐκ ἐνεργήσει, καὶ ὁμοῦ τῷ ἐνερ γηθῆναι παύσεται. ᾿Αλλὰ περὶ μὲν τοῦ θεολογικοῦ τουτουί ῥητοῦ, καὶ ὅπως καὶ κατὰ τίνος ἐχρήσατο τούτῳ σημαινομένου τῆς ἐνεργείας ὁ θεῖός φημι Γρηγόριος, ἐν τοῖς φθάν σασιν ήδη παρ' ἡμῶν δέδεικται· νῦν δ' ἀναγκαῖον τοῦ διαλεκτικοῦ καὶ κενοῦ δογματιστοῦ τουτους που θέσθαι, πως τὸ μεταξύ χρονικόν διάστημα τῆς κι νήσεως τοῦ ποιοῦντος πρὸς τὸ ποιούμενον, συμβεβηκὸς ὄν, ὡς αὐτός φησι, καθ' αὐτὸ, ενέργεια λέγεται. Τὸ γὰρ χρονικόν διάστημα, φιλόσοφε, πῶς ἂν ο οὐ τῶν ἐκτὸς, ἀλλ' ἐκ τῆς φύσεως, καὶ δραστικὴ καὶ οὐσιώδης ἐστὶ ταύτης κίνησις, καὶ φυσικὸν, καὶ ἀδιαίρετον καὶ ἀχώριστον, καθὰ δήπου τῶν θεολόγων λεγόντων ἤκουσας, τούτοις δὲ καὶ τῷ χρόνῳ τὸ κοινόν, κατὰ τὸν τοῦ εἶναι λόγον· εἰ μὴ ἄρα καὶ τὸ χρονικόν διάστημα τοῦ γεννώντας πρὸς τὴν γέννη σιν τὴν κύησιν εἶναι λέγεις αὐτὴν, καὶ τοῦ σπείρον τος καὶ τοῦ φυτεύοντος τὸν μεταξὺ πρὸς τὸ φυτευό μενον καὶ τὸ σπειρόμενον χρόνον αὐτὴν τὴν σπορὰν καὶ τὴν φυτείαν εἶναι φής. ᾿Αλλὰ ψεῦδος ταῦτα καὶ ἀπάτη καὶ σόφισμα, μηδὲ προσωπεῖον γοῦν τι περι φέροντα· ἐν χρόνῳ μὲν γὰρ ἐκεῖνα, χρόνος δὲ οὐ δαμῶς. Εἰ δ' ὅτι ἐν χρόνῳ ἡ ἐνέργεια τοῦ ποιοῦντες πρὸς τὸ ποιούμενον, τὴν ἀνθρωπίνην φημὶ τέως, ἡ γὰρ τοῦ ἀκτίστου φυσική ενέργεια καὶ ἄκτιστος καὶ ὑπέρχρονος, εἰ τοίνυν διότι ἐν χρόνῳ ἐκείνη, διὰ τοῦτο καὶ χρόνος κατὰ σὲ, ἔστω καὶ τόπος ἡ αὐτή, ἐπειδὴ καὶ ἐν τόπῳ, ὥσπερ δὴ καὶ ἐν χρόνῳ. Ἀλλὰ τούτων μὲν ἄλις· δεῖ δὲ καὶ πρὸς τὰ πρόσω χωρείν, τῶν περιττών τουτωνὶ καὶ ματαίων ἀφεμένους. Πῶς μὲν οὖν ἐνέργεια τῆς θεότητος ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα, μᾶλλον δὲ πῶς καὶ ἐνέργειαν ἔστιν ου τοῦ Πατρὸς, καὶ οὐκ ἐνέργειαν αὖθις οἱ θεολόγοι ταῦτά φασι, καὶ πῶς ὁ Υἱὸς καὶ θέλησις καὶ βούλησις είρη και τοῦ Πατρὸς ἐκείνοις, ἔτι τε, πῶς ἡ θεία ενέμο γεια, καὶ μίμησις καὶ σχέσις ὁμοῦ, καὶ ἀμίμητος το καὶ ἄσχετος ἡ αὐτὴ, ἐν τοῖς ἑξῆς καὶ ἡμῖν τοῖς θεο λόγοις ἐπομένοις σύν γε τῷ τῆς συνέδου τόμῳ ῥηθήσεται· τὸ δὲ νῦν εἶναι τὰ περὶ θείας ἁπλότητας, καὶ ἦν φησιν ὁ Γρηγορᾶς τῷ Θεῷ διὰ τὴν ἐνέργειαν προσγίνεσθαι σύνθεσιν, καὶ ἡμεῖς ἤδη σκοπῶμεν· μᾶλλον δὲ πῶς τὰ κατὰ τῆς παρεισφθαρείσης παρα αὐτοῦ τε καὶ τῶν αὐτοῦ Βαρλααμιτῶν Πατέρων συνθέσεως παρὰ τοῦ συνοδικοῦ τόμου ῥηθέντα, καὶ απο θις ἑαυτῷ προσθεὶς ὁ φιλόσοφος, ἀνατρέπειν δῆθεν πειράται, κατίδωμεν. Εἰσάγει τοίνυν καὶ πάλιν τὸν ἑαυτοῦ μύστην τε καὶ φίλον "Αγγελον ἢ Αγαθάγγελον, συνήθως τὰ τῆς καθ᾿ ἡμᾶς συνόδου τε καὶ τοῦ τόμου προσαγγέλλον τα· δς δὴ καὶ πρὸς τὰς αὐτὰς παρεξηγήσεις τε καὶ βλασφημίας καὶ αὖθις τὸν ἑαυτοῦ μυσταγωγὸν ἐκκαλούμενος, ούτωσ! πως τὰ τοῦ τόμου προτίθησι, καί φησι· Φέρε τοίνυν πρὸς Θεοῦ, μηδὲν ὑπερτιθέσ μενος, τὸν ὅμοιον καὶ τὰ ἑξῆς διασάφει μας τρό πον· ἔχει γὰρ ούτωσί. Μετὰ τοῦτο, φησίν, ἐζητήσα μεν παρὰ τῶν ἁγίων, εἰ μηδεμίαν ἔχοι τις ἂν ἐπινοεῖν σύνθεσιν ἐπὶ Θεοῦ διὰ τὴν τῆς θείας οὐσίας καὶ ἐνεργείας διαφοράν· καὶ τοῦτο γὰρ οἱ ἀντιλέγοντες Ισχυρίζονται. Απεδείχθη οὖν παρὰ τῶν ἁγίων ἁπάντων κηρυττόμενον, ὡς οὐκ ἔστι σύνθεσίν τινα παρὰ τοῦτο νομίζειν Θεοῦ. Ο γάρ θεῖος Μάξιμος ἐν οἷς πρὸς Πύρρον διαλέγεται φανερώτατα δείκνυσι, μή τινα σύνθεσιν ἐκ τῆς ἐνεργείας δείκνυσθαι, Θρᾷς, λέγων τῷ Πύρρω, ὅτι ἐκ τούτου πλανάσθε, ἐκ τοῦ πάντη ἀγνοῆσαι, ὅτι αἱ συνθέσεις τῶν ἐν ὑποστάσει ὄντων, καὶ οὐ τῶν ἐν ἑτέρῳ θεωρουμένων εἰσί; Καὶ τοῦτο κοινόν φρόνημα πάντων, καὶ τῶν Έξω φιλοσόφων, καὶ τῶν τῆς Ἐκκλησίας Θεοσόφων

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM VIII, μυσταγωγῶν. Εἰ δὲ τῶν θελημάτων σύνθεσιν λέγετε, ἡ ὀλίγα τῶν τῇ συνόδῳ καὶ τῷ τόμῳ ῥηθέντων, καὶ καὶ τῶν ἄλλων φυσικῶν σύνθεσιν λέγειν ἐκβιασθής σεσθε. Εἶτα προϊὼν ὁ φιλόσοφος, τὰ μὲν πρὸς Εὐνόμιον εἰρημένα τῷ θεηγόρῳ Νύσσης περὶ θείας ἁπλότητος παρατρέχει κακούργως, ελεγχον ὄντα σαφή καὶ ἀνατροπὴν τῆς αὐτοῦ δόξης· ἐπὶ δὲ τὰ τοῦ μετ γάλου Βασιλείου καὶ Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου μεταπηδή, παρεξηγεῖσθαι καὶ διαστρέφειν συνήθως καὶ ταῦτα πειρώμενος. Διὰ καὶ φησι, μετὰ τὰς πολλὰς καθ᾿ ἡμῶν φλυαρίας καὶ βόρεις, ούτωσὶ καὶ πάλιν πρὸς τὸν οἰκεῖον ἀκροατὴν ᾿Αγαθάγγελον· Ανάγνωθι τὰ ἑξῆς αὐτὸς, Αγαθάγγελε, τὸ βιβλίον εἰς μέτους ἡμᾶς ἀνελίξας ἐκείνου τοῦ ἐναγούς, ἵν᾿ ὑπ᾽ ὄψιν εναργεστέραν τὰ λεγόμενα γένηται. Οἱ μὴ δε χόμενοι, φησί, τὴν διαφορὰν τῆς θείας ουσίας καὶ τῆς θείας ενεργείας, καὶ ἁπλῶς πάντων τῶν περὶ τὴν θείαν οὐσίαν φυσικῶς θεωρουμένων, ἐκεῖνοι σύνθετον ποιοῦσι μᾶλλον τὸν Θεὸν, τοῦ μεγάλου Βασιλείου φανερώ; λέγοντος, Είπερ εἰς τὴν οὐσίαν φέροντες πάντα τὰ θεῖα ὀνόματα καταθήσομεν, οὐ μόνον σύνθετον, ἀλλὰ καὶ ἐξ ἀνομοιομερῶν συγκείν μενον τὸν Θεὸν ἀποδείξομεν, διὰ τὸ ἄλλο καὶ ἄλλο ὑφ' ἑκάστου τῶν ὀνομάτων σημαίνεσθαι· καὶ τοῦ μεγάλου Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου γράφοντος, Η καὶ τὸ ἀθάνατον καὶ τὸ ἄκακον καὶ τὸ ἀναλλοίωτον οὐσία Θεοῦ· ἀλλ᾽ εἰ τοῦτο, πολλαὶ οὐσίαι Θεοῦ, καὶ οὐ μία· ἢ σύνθετον ἐκ τούτων τὸ Θεῖον· οὐ γὰρ ἀσυνθέτως ταῦτα, εἴπερ οὐσίαι. Ημᾶς δὲ χρὴ, πρὶν εἰς τὴν ἐξέτασιν τῶν θεολογικῶν ταυτωνὶ καθεῖναι ῥητῶν καὶ τὰς τοῦ φιλοσόφου παρεξηγήσεις, καὶ τὰ λείποντα τῷ λόγῳ προσθεἶναι, καὶ ἅπερ ἐκεῖνος κακῶς ἀφελόμενος καὶ τούτου τοῦ κεφαλαίου, καὶ ἄσπερ τῶν διδασκάλων μαρτυρίας ἀποκρυψάμενος καὶ σιγῇ καὶ λήθη παρά πέμψας τελείᾳ, ἔπειτα καὶ ἀντιλέγειν ὡς ἐν σκηνῇ καὶ δράματι προσποιείται τῷ συνοδικῷ τόμῳ. Φησὶ τοιγαροῦν ὁ τόμος εὐθὺς μετὰ τὴν προῤῥηθεῖσαν πρὸς Πύρρον ῥῆσιν ἐκείνην τοῦ ἁγίου Μαξίμου φημί ᾿Αλλὰ καὶ ὁ Νύσσης θεῖος Γρηγόριος ἐν ἔκτῳ κεφα λαίῳ τῆς εἰς τὴν ἐξαήμερον ἀναπληρώσεως οὕτω πρὸς λέξιν διέξεισιν· Εἰ τοίνυν ἐν τῷ ἀνθρώπῳ κἂν διάφορα τυγχάνῃ τὰ πρὸς αἴσθησιν κατεσκευασμένα παρὰ τῆς φύσεως όργανα, διὰ πάντων ὁ νοῦς ἀνερ γῶν καὶ κινούμενος, καὶ καταλλήλως ἑκάστῳ πρὸς τὸ προκείμενον κεχρημένος, εἷς ἐστι καὶ ὁ αὐτὸς, " ταῖς διαφορεῖ; τῶν ἐνεργειῶν οὐ συνεξαλλάττων την φύσιν, πῶς ἄν τις ἐπὶ Θεοῦ διὰ τῶν ποικίλων δυνάμεων πολυμερὲς τὸ τῆς αὐτοῦ οὐσίας καθυποπτεύσειεν; Ο δὲ σοφώτατος Κύριλλος, ὁ αὐτὸς αὐθές φησι τόμος, Οὐ γὰρ οὐσία τὸ ἀγέννητον, φησὶν, ἢ τὸ ἄφθαρτον, ἢ τὸ ἀθάνατον, ἢ τὸ ἀόρατον. Εἰ γὰρ ἔκαστον τούτων οὐσίαν σημαίνει, ἐκ τοσούτων οὐσιῶν σύγκειται ὁ Θεὸς, ὅσαπερ ἂν αὐτῷ φυσικῶς προσύν τα φαίνηται· πολλὰ γάρ ἐστιν, & μόνῳ μὲν αὐτῷ πρόσεστιν, ἑτέρῳ δὲ τῶν πάντων οὐδενί. Ἀλλ᾽ ἐνταῦθα μικρὸν διακόψας τὴν τῶν θεολογικῶν αυτωνὶ ῥητῶν συνέχειαν, ερέσθαι βούλομαι Γρη τοσᾶν, ὅτου χάριν ἀντιῤῥητικοῖς αὐτὸς ἑαυτὸν ἐπι τοὺς λόγοις, και τινα κεφαλαιωδῶς ἀφελόμενος PATROL. GR. CLI τὴν πρὸς ἐκεῖνα λογικὴν μάχην καὶ τὸν πόλεμον ἀναδεξάμενος δημοσίᾳ, καὶ μέντοι καὶ τοῖς καθ ἕκαστον ἐπεξιέναι δοκών, οὕτω τὰς μαρτυρίας ἐκεί νων ὡ; μηδὲ τὴν ἀρχὴν οὖσας παρατρέχει, καὶ ταῦτα καὶ τοιαύτας, καὶ παρὰ τοιούτων, καὶ ὑπὲρ τηλικούτων εἰσενηνεγμένας; Οὐ γὰρ μεγάλοι μὲν οι μαρτυροῦντες, σμικρὰ δέ τινα τὰ παρ' αὐτῶν εἰσενηνεγμένα, καὶ οὐκ ἄξια τῶν εἰπόντων· ἢ καὶ ταῦτα μὲν μεγάλα καὶ ὑψηλὰ ὑπὲρ εὐτελῶν δέ τινων καὶ τῶν τυχόντων οἱ λόγοι· ἀλλ' ὑπὲρ Θεοῦ μὲν ταῦτα, καὶ τῆς ἀνωτάτω περὶ ἐκείνου δόξης• Θεοφόροι δ' ἀκριβῶς οἱ λέγοντες, καὶ οὐδὲν αὐτοῖς εἴρη ται τῆς ἐκεῖθεν ἐπιπνοίας καὶ διαγνώμης χωρίς. "Η γοῦν σιγᾷν ἔδει σε καὶ ὑποχωρεῖν, ὦ φιλόσοφε, πρὸς τὰς τοῦ θείου Πνεύματος ταύτας βροντάς, ἐπειδὴ τὸ ἀκούειν ἀπεῖπας καὶ συνιέναι καθάπαξ, ἢ λέγειν πρὸς τὰ προκείμενα ταῦτα καὶ ἀντιλέγειν καὶ ἐξε λέγχειν, καὶ μηδὲν παρατρέχειν μηδοπωστιοῦν τῶν προβληθέντων φημὶ κεφαλαίων τέω; καὶ τῶν ἐπ' αὐτοῖς θεολογικῶν ῥητῶν, δ δὴ καὶ ἐξ ἀρχῆς αὐτῆς προθυμήθης. Νῦν δὲ πᾶν τοὐναντίον φαίνῃ ποιῶν, καὶ τοῖς αὐτὸς σεαυτοῦ λόγοις καὶ ταῖς ὑποθέσεσιν επίτηδες ὥσπερ ἐναντιούμενος. Ἐγὼ γὰρ τοσαύτην οἶμαι παρὰ παντὸς τοῦ νοῦν ἔχοντε;, καὶ μὴ πρὸς ἔριν, ἀλλὰ πρὸς ἀλήθειαν ποιουμένου τους λόγους, τοῖς προῤῥηθεῖσι διττοῖς θεολογικοῖς ῥητοῖς ἐνορα. σθαι τὴν δύναμιν, καὶ τὴν ἑρμηνείαν τοῦ νυνὶ ζητουμένου, ὡς εἴ γε καὶ μόνα ταῦτα παρῆν, καὶ οὐδὲν ἄλλο τῶν τε πρὸ αὐτῶν καὶ τῶν μετ' αὐτὰ ῥηθησομένων ώσαύτως προσήν, αὐτὰ ταῦτα μόνα πρός γε τὸν σκοπὸν ἐξαρκεῖν ἂν τοῦ λόγου, καὶ μηδέν τι τοπαράπαν ἐλλείπειν μηδοτιοῦν. Ὁ μὲν γὰρ τῶν θεολόγων μηδαμῶς, διὰ τὸ ποικίλον τῶν φυσικῶν δυνάμεων, πολυμερή τινα καὶ σύνθετον ὑποπτεύςσθαί φησι τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ, καὶ τὴν εἰκόνα τὴν καλλίστην ἐκείνην εἰσάγων, φημὶ δὴ τὸν ἀνθρώπι νὸν νοῦν μηδαμῶς ταῖς ποικίλαις διὰ τῶν αἰσθήσεων ἐνεργείαις τὴν οἰκείαν ἐξαλλάττοντα φύσιν· Κύριλ λος δ' ὁ σοφὸς καὶ πολλὰ τὰ προσόντα φυσικῶς εἶν ναί φησι τῷ Θεῷ μόνῳ, καὶ μὴ μόνην οὐσίαν αὐτὸν εἶναι κατὰ σὲ, δίχα τῶν φυσικῶν τε καὶ ἰδίων αὐτ τῆς, καὶ μηδὲ οὐσίας αὐτὰ εἶναι, ἵνα μὴ σύνθετον, φησὶν, ἐκ τοσούτων εἴη τὸ θεῖον. Τῶν τι ἂν σαφέσ στερόν τε καὶ οἰκειότερον, καὶ δὴ καὶ συντομώτερον γένο το πρὸς τὸν λόγον; ᾿Αλλὰ σκοπώμεν καὶ τὰ ἑξῆς ἀκολούθως τοῦ σεπτοῦ τόμου, καὶ τὰς ἐν αὐτῷ γνώμας καὶ διδασκαλίας ὡσαύτως τῶν θεολόγων. Ο θεός φησι Χρυσόστομος, Τοῦ Πνεύματος τὴν χάριν ἡ Γραφὴ ποτέ μέν φησι πῦρ, ποτὲ δὲ ὕδωρ καλεί, δεικνῦτα ἔτι οὐκ οὐσίας ταῦτα ὀνόματα, ἀλλ' ἐνεργείας· οὐ γὰρ ἐκ διαφόρων συνέστηκεν οὐσιῶν τὸ Πνεῦμα, ἀόρατόν τε καὶ μονοειδές δν. Ὁ δὲ Νύσο σης πρὸς Εὐνόμιον αὖθις, Τί; ὁ διφυᾶ τὸν Θεὸν εἶναι λέγων, πλὴν σοῦ, τοῦ πᾶσαν ὀνόματος ἔννοιαν τῇ τοῦ Θεοῦ οὐσίᾳ συμφύροντος, καὶ μηδὲν ἔξωθεν προσ εἶναι λέγοντος, ἀλλ᾽ ἕκαστον τῶν περὶ τὸ θεῖον όνομάτων τῇ τοῦ Θεοῦ οὐσίᾳ ἐγκεντρίζοντος; Ορα δη καντεῦθεν καὶ ἐπίστησον, εἴ γε βούλει, ὡς οὐχ ὁ τό

PHILOTREI CP. PATRIARCHAR μος τε καὶ ἡμεῖς, ἀλλὰ Γρηγορᾶς αὐτός ἐστιν ἀκρ - ἠξίωσας, καίτοι γε καὶ τῆς θείας αὐλῆς ἔξω καθε βῶς ὁ μετ' Εύνομίου πᾶσαν ὀνόματος ἔννοιαν τῇ τοῦ Θεοῦ οὐσίᾳ συμφύρων καὶ ἐγκεντρίζων, ώσανεί μέρος ἢ μέρη τῆς οὐσίας εἶναι ταῦτα τιθείς, καὶ διφυᾶ τὸν Θεὸν ποιῶν, διὰ τὸ μὴ προσεἶναι ταῦτα τῇ τοῦ Θεοῦ λέγειν μᾶλλον οὐσίᾳ, κατὰ τούτους τοὺς θεολόγους. Ἐπανιτέον δ' ἂν εἴη πρὸς Μάξιμον ἡμῖν αὖθις τὸν μέγαν, καὶ θεωρητέον, πῶς τὴν προῤῥηθεῖσαν αὐτῷ θεολογίαν, καὶ δὴ καὶ τὰ τῶν μετ᾿ αὐτὸν, μᾶλλον δὲ τῶν πρὸ αὐτοῦ θεολόγων, ὁ Γρηγορᾶς ἐξελάβετο. Τοῦ γὰρ συνοδικοῦ τόμου, καθὰ δὴ καὶ προὔφην, τὴν σοφὸν εἰσάγοντος Μάξιμον, ούτωσί πως πρὸς τὸν Μονοθελή την λέγοντα Πύρρον Ορᾷς ὅτι ἐκ τούτου πλανάσθε, ἐκ τοῦ πάντη ἀγνοῆσαι ὅτι αἱ συνθέσεις τῶν ἐν ὑποστάσει ὄντων οὐ τῶν ἐν ἑτέρῳ θεωρουμένων εἰσί; Καὶ τοῦτο κοινὸν φρόνημα καὶ τῶν ἔξω φιλοσόφων, καὶ τῶν τῆς Ἐκκλησίας θεοσόφων μυ σταγωγῶν. Εἰ δὲ τῶν θελημάτων σύνθεσιν λέγετε, καὶ τῶν ἄλλων φυσικῶν τὴν σύνθεσιν λέγειν ἐκβιασθήσεσθε. Ταῦτα τοίνυν εἰπόντος τοῦ θείου Μαξίμου, ἀκούσωμεν πῶς ὁ φιλόσοφος ἐπανίσταται τῷ διδασκάλῳ, καὶ τίσι κατ' αὐτοῦ χρῆται λόγοις· κατ᾿ αὐτοῦ γὰρ ἐκείνου καὶ τῆς ἐκείνου θεολογίας ή γρα φὴ πᾶσα καὶ ἡ συκοφαντία, εξ καθαπερεί τινι προσχήματι και προσωπείῳ καὶ αὖθις χρῆται συνήθως τῇ συνόδῳ τε καὶ τῷ ταύτης ἱερῷ τόμῳ, του; εὐσε - βεῖς λανθάνειν οἰόμενος. Μάξιμος τοίνυν ὁ θεῖος, φησὶ Γρηγορά, εν πρώτὴν ὁ δυσσεβής εισάγων συκοφαντεί, τῷ Πύρρῳ δια λεγόμενος, καὶ σφαλερῶς κἀκεῖνον τὸν τῆς συνθέτ σεως ἐκλαμβάνοντα λόγον αὐτὸς διορθούμενος, δεί. κνυσι μὴ εἶναι σύνθεσιν οὐδέποτ' οὐδένων συμβεβηκάτων ὑποκειμένης ἄνευ οὐσίας. Καὶ μάλα εἰκότως• πῶς γὰρ ἂν συσταίη γλυκύτης μέλιτος ἄνευ, ἢ τῆς εἱασδηποτοῦν οὐχ ὑποκειμένης οὐσίας; ἢ πῶς ἂν συντεθείη λευκότητα μελανία, καὶ θερμότητι ψύχος, μὴ ὄντα μηδὲν καθ' αὐτά; Ὅμοιον γὰρ ἂν εἴη.ὥσπερ ἂν εἴ τις μηδὲν μηδενὶ συντιθέναι ἠξίου· τὸ γὰρ ἀποτελούμενον ἦν ἂν πάντως οὐδέν. Κατὰ δὴ τοὺς τοιούτους τρόπους, καὶ Πύρρον τῷ λόγῳ βουλόμενος συντιθέναι θελήματα δύο ανούσια χωρὶς τῆς οἰασοῦν υποκειμένης ουσίας καθ᾿ αὐτὰ, ἐπισκώπτων ὁ θεῖος ἔφησε Μάξιμος, ὅτι αἱ συνθέσεις οὐ τῶν ἐν ἑτέρῳ θεωρουμένων, δηλαδὴ τῶν συμβεβηκότων, ἀλλὰ τῶν ἐνυποστάτων καὶ ἐνουσίων πραγμάτων εἰσίν. Εἰ γὰρ τῶν θελημάτων σύνθεσιν εἴποιτε, φησί, τῶν ἀνυπο στάτων όντων καθ᾽ αὐτὰ, καὶ τῶν ἄλλων ὅσα κατὰ φύσιν τοῖς ἀνθρώποις έπεται, σύνθεσιν λέγειν ἐκδιασθήσεσθε· οἷον ἐπιστήμης, φρονήσεως, δικαιοσύνης, καὶ τῶν ἀντικειμένων αὐταῖς ποιοτήτων· ἔτι τε θυ μοῦ καὶ ἐπιθυμίας, χαρᾶς καὶ λύπης, καὶ τῶν ὁμοίως ἐχουσῶν εἰς κακίαν καὶ ἀρετὴν ἁπασῶν ποιοτήτων ὑποκειμένης ουσίας χωρίς. Τοῦτο δ' ἀδύνατον πάντως. ᾿Αλλὰ ψεῦδος καὶ ταῦτα, καὶ ἄνοια καὶ σύγχυσις ἄντικρυς, ὦ καλὲ Γρηγορά. Καὶ καινὸν οὐδὲν εἰ καὶ Μάξιμον τὺ τὸν θεῖον καὶ σὺν αὐτῷ πάντα; ὁμοῦ τοὺς λοιποὺς ἱερούς διδασκάλους καὶ συκοφαντών καὶ ὑβρίζων, καὶ Πύρρον τῶν ὁμοίων ὡσαύτως Ο η στηκότα, καὶ τῶν ἱερῶν λόγων. Μάλλον δ᾽ οὐδ᾽ ἐκεῖ νον ἐν τῇ αἱρέσει μένοντα κακῶς εἶπας, ἀλλὰ διδαχθέντα τότε πρὸς τοῦ θείου Μαξίμου, καὶ τὸν τῆς αἱρέσεως τὸν καλῶς ἐξεμέσαντα, εἰ καὶ μετὰ μικρὸν αὖθις κακῶς πρὸς τὸν ἴδιον ὑπέστρεψεν έμετον. Καὶ πρῶτον ἐκεῖνο τῶν ἄλλων κατεψεύσω προφανώς του. ῥηθέντος διαλόγου. Οὐ γὰρ δύο τινῶν ἀνυπάρκτω, ὡς φῂς, θελημάτων καὶ μὴ ἐν ὑποκειμένῳ τῇ οὐσίᾳ θεωρουμένων πρεσβεύοντα σύνθεσιν ὁ διάλογος εἰσ άγει τὸν Πύρρον· τοῦτο γὰρ ἐστι καὶ τὸν σκοπὴν ἀγνοοῦντος, καὶ τὸν λόγον καθάπαξ ἐκείνης τῆς διαλέξεως· ἀλλ' ὁ μὲν σκοπὸς ἦν ἐκεῖ τοῦ λόγου του θείῳ Μαξίμῳ πεῖσαι τὸν προσδιαλεγόμενον Πύρρον διττὰ θελήματα καὶ διττὰς ἐνεργείας φέροντα τὸν Χριστὸν δοξάσαι καταλλήλως ταῖς διτταῖς αὐτοῦ φύσεσι, τῇ τε θείᾳ φημὶ καὶ τῇ ἀνθρωπείᾳ, ὧν ἐκεῖνος θάτερον παντελῶς ἀπηγόρευε, τὸ ἀνθρώπινον δηλα δή. Διὰ πολλῶν δὲ καὶ ἀναντιῤῥήτων ἀποδείξεων, προκεχωρηκότος τοῦ περὶ θελημάτων λόγου τῷ δ: δασκάλῳ κατατίθεται Πύρρος καὶ δύο θελήματα τὸν Χριστὸν κεκτῆσθαι κατάλληλα ταῖς διτταῖς αὐτοῦ φύσεσι, καὶ φυσικά, καὶ οὐχ ὑπεναντία ταυτί πεφυκέναι ἀλλήλοις, κατὰ τὴν τῶν Μονοθελητῶν ἐκείνων δηλαδή δόξαν. Φησὶ καὶ γὰρ ὁ Πύρρος ἐκεῖ λέξεσιν αὐταῖς οὐτωσίν· Ἐπειδὴ χρὴ τὰ ἐκ τῆς ἐξετά σεως ἀναφαινόμενα ἀληθῆ, εὐγνωμόνως ἀποδέχεσθαι, μετά πολλῆς εὐκρινείας ἔδειξεν ὁ λόγος φυσι κὰ εἶναι τὰ ἐπὶ Χριστοῦ θελήματα. Ὥστε οὐκ ἀνου· σίων δύο τινῶν, καὶ ἀνυπάρκτων συμβεβηκότων καθ' αὐτὰ σύνθεσιν κατὰ Γρηγοραν δοξάζων ὁ Πύρ μος ἦν, οὐδὲ κατ' αὐτὰ ἐπισκώπτων αὐτὸν ὁ θεῖος Μάξιμος διωρθοῦτο· ἀλλὰ τὸ δύο θελήματα τὸν Χριστὸν ἔχειν, καὶ φυσικὰ ταῦτ' ἔχειν μᾶλλον αὐτὸν ἐδίδαξεν, ὁ δὴ καὶ αὐτὸς ὡμολόγησε Πύρρος δι' ἑαυτοῦ, οὐκ ἀνύπαρκτα, οὐκ ἀνούσια, ἀλλ᾽ οὐσίαν ὅπαρξιν ἑκάτερον ἔχοντα τὴν κατάλληλον ἑαυτῷ, φημὶ δὴ τὴν θείαν τε καὶ τὴν ἀνθρωπείαν, ἐν οἷς καὶ φυσικῶς θεωρεῖσθαι πεφύκασι. Ταῦτα δὴ τὰ διττά φυσικά θελήματα μετὰ τὸ δέξασθαι συγχείν αὖθις ο Πύρρος βουλόμενος, καὶ συνάγειν εἰς ἐν θέσ λημα διὰ τῆς καινῆς πρὸς ἄλληλα συναλοιφῆς καὶ συνθέσεως, οὐ καθ᾿ αὐτὰ, πῶς γάρ; ἀλλ᾽ ἐν ταῖς φύσεσι τοῦ Χριστοῦ καὶ μετὰ τὴν σύνθεσιν, ἣν και κῶς ἐκεῖνος ᾤετο θεωρούμενα, τοιάδε λέγων ἐπάγει· Δυνατὸν δὲ, ὥσπερ ἐκ τῶν δύω φύσεων ἕν τι σύνθε τον λέγομεν, οὕτω καὶ ἐκ τῶν δύο φυσικῶν θελημά των ἔν τι σύνθετον λέγειν, ἵνα καὶ οἱ λέγοντες θελή ματα διὰ τὴν φυσικὴν τῶν ἐν Χριστῷ φύσεων διαφο ρὰν καὶ οἱ ἐν λέγοντες διὰ τὴν ἄκραν ἔνωσιν· μηκέτι ψιλῶν λέξεων ἕνεκεν πρὸς ἀλλήλους διαφέρωνται. Πρὸς δὴ ταῦθ' οὕτω κακῶς εἰρημένα τῷ Πύρρο τὰ καὶ τῷ συνοδικῷ τόμιν ληφθέντα νῦν ἐκεῖθεν ὁ θεῖος Μάξιμος εὐστύχω; ἐπάγων, ἐκεῖνά φησιν· Ορᾷς ὅτι ἐκ τούτου πλανᾶσθε, ἐκ τοῦ πάντη ἀγνοή σαι, ὅτι αἱ συνθέσεις τῶν ἐν ὑποστάσει ὄντων, καὶ οὐ τῶν ἐν ἑτέρῳ θεωρουμένων εἰσίν; Ἐκ δὲ τούτων ὁ θεῖος Μάξιμος, ὥσπερ τῷ Πύρρῳ φημὶ τότε, οὗτοι καὶ τοῖς περὶ Γρηγορᾶν νῦν ἐναργέστατα δέδειχεν, ὅτι

$13 CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM VITI. σίας χωρίς. σύνθεσιν τῶν μὴ καθ' ἑαυτὰ ὀφεστώτων φυσικῶν τοῦ κίαν καὶ ἀρετὴν ἁπασῶν ποιοτήτων υποκειμένης ούτ Χριστοῦ, ἀλλ' ὡς ἐν ὑποκειμένῳ ταῖς φύσεσιν ἐκείνου θεωρουμένων οὐκ ἔνι ποτέ οὔτε πρὸς ἄλληλα γενέἔθαι, οὔτε πρὸς τὸ αὐτοῖς ὑποκείμενον, τὰς φύσεις δηλαδή. Αἱ γὰρ συνθέσεις, φησί, τῶν ἐν ὑποστάσει ὄντων ἰδίᾳ, δηλονότι τῶν φύσεών εἰσιν, οὕτω καὶ γὰρ αἱ τοῦ Χριστοῦ δύο φύσεις ἀλλήλαιν συνελθοῦσαι μίαν αὐτοῦ την σύνθετον ὑπόστασιν ἀπετέλεσαν, ἀλλ᾽ οὗ τῶν ἐν ἄλλῳ θεωρουμένων, καὶ μὴ ὑφεστώτων καθ' ἑαυτά, δηλονότι τῶν φυσικῶν. ἡ Εἰ δὲ τῶν θελημάτων σύνθεσιν λέγετε, φησὶν ὁ σοφός Μάξιμος αὖθις, καὶ τῶν ἄλλων φυσικών σύνα θεσιν λέγειν ἐκβιασθήσεσθε, εἴπερ εὐσυνάρτητον. τὸν τοῦ οἰκείου δόγματος δεῖξαι λόγον βούλεσθε, τους ἐστι τοῦ κτιστοῦ καὶ τοῦ ἀκτίστου, τοῦ ἀπείρου καὶ τοῦ πεπερασμένου, τοῦ ἀορίστου καὶ τοῦ ὡρισμένου, τοῦ θνητοῦ καὶ τοῦ ἀθανάτου, τοῦ φθαρτοῦ καὶ τοῦ ἀφθάρτου, καὶ εἰς ἀτόπους ἐξενεχθήσεσθε ὑπολήψεις. “Ο δὴ καὶ ὁ φιλόσοφος οὑτοσὶ προφανῶς ἐκ τῶν τοιούτων πεπονθὼς ὦπτα:. Οὐ μόνον καὶ γὰρ τὰ Μου νοθελητῶν ἐκείνων, ἀλλὰ καὶ τὰ χείρω πολλῷ καὶ ατοπώτερα πρεσβεύων κακῶς δείκνυται, ὅσῳ τὴν μὲν ἐνέργειαν ἐκεῖνοι καὶ τὴν θέλησιν τοῦ Χριστοῦ τὴν ἀνθρωπίνην ἡρνοῦντο, οὗτος δ' οὐ τὴν ἀνθρωπί την, ἀλλὰ τὴν θείαν, ἣν μετὰ Πατρὸς ἔχει δηλονότι καὶ Πνεύματος. Ἠκούσατε τοῦ φιλοσόφου καὶ διαλεκτικοῦ τὰς εξηγήσεις καὶ διαλέξεις, καὶ ὅπως καὶ αὐτὰς τὰς ὑποθέσεις ἀνατρέπει τῶν διδασκαλικῶν λόγων, καὶ τὸν σκοπὸν τῶν πραγμάτων, καὶ ταῦτα φανερῶς οὕτω προκείμενα καὶ βοῶντα, ὡς μηδὲ τοὺς ἀφόδρα παῖδας καὶ ἀμαθεῖς ἐκείνων ἀκηκοότας ἂν ἐνδοιάζειν καὶ ὀπωσοῦν ἔχειν; Ἐγὼ δὲ καὶ Ἕλληνας ο!- μαι τοὺς αὐτοῦ μυσταγωγούς, εἴ γε τῇ ἀγωνία τού - των τῶν λόγων καὶ τῇ ἀκροάτες καὶ αὐτοὶ παρόντες ἐτύγχανον, βαρυτάτας ἂν ἐξενεγκεῖν τὰς κατ' αὐτοῦ ψήφους, ὡς μηδὲν ἧττον καὶ εἰς αὐτὴν ὑβρίζοντος καὶ παρανομοῦντος τὴν φύσιν τῶν λόγων. Αριστο τέλης δὲ καὶ πληγῶν εἶπεν ἂν ἄξιον εἶναι τοῦτον, καθὰ δὴ καὶ προὔφην, ἀνάγκην λόγου μήτ' αὐτὸν ἐπιστάμενον, μήτε τοῖς εἰδόσι τε καὶ λέγουσιν ἔπε· σθαι τοπαράπαν εἰδότα. 'Αλλ' ἐκεῖνα μὲν ἀρκούντως εἰρήσθω· ἐπεὶ μηδ' ἐπεξεργασίας, μηδέ μακροτέ ρῶν ἐκείνοις τῶν παρ' ἡμῶν γε δεῖ λόγων, οὕτω γυμνῆς προκειμένης πᾶσι τῆς ἀληθείας, καὶ παρ' ἑαυτῆς ἀναντίῤῥητον ἐχούσης τὸ ἰσχυρὸν, ὡς μηδ' ἂν ἕνα μηδένα τῶν πάντων πλήν γε δὴ Γρηγορά τουτου μόνου τοπαράπαν ἐρίζειν ἔχειν, ὥσπερ δὴ καὶ τὰ τούτου φανερῶς ἐξεληλεγμένα, καὶ μηδὲν ἄλλο μηδοτιοῦν, πλὴν ἀπάτη καὶ ψεῦδος όντα περιφανές.. Ἐπὶ δὲ τὸν μέγαν Βασίλειον καὶ τοὺς ἐκείνου πρὸς Ευνόμιον λόγους Ιτέον ἂν ἤδη καὶ ἡμῖν εἴη, καὶ τοὺς ἐπ' αὐτοῖς ἀκουστέον λόγους τοῦ φιλοσόφου, καὶ οἷς οὑτοσὶ καὶ πάλιν χρησάμενος, ἀντεπεξιέναι κἂν τοῦτοις δοκεῖ τῇ καθ' ἡμᾶς συνόδῳ τε καὶ τῷ νόμῳ. ᾿Αλλὰ καὶ τοῦτο συναπεδείχθη, φησὶν ὁ συνοδικὸς δηλαδὴ τόμος, ὅτι οἱ κατὰ τοὺς ἀντιλέγοντας μὴ δε χόμενοι τὴν διαφορὰν τῆς θείας ουσίας καὶ τῆς ἐνερ γείας, καὶ ἁπλῶς πάντων τῶν περὶ τὴν θείαν οὐσίαν φυσικῶς θεωρουμένων, ἐκεῖνοι σύνθετον ποιοῦσι μᾶλλον τὸν Θεὸν; τοῦ μεγάλου Βασιλείου φανερῶς λέγοντος, Είπερ εἰς τὴν οὐσίαν φέροντες πάντα τὰ θεῖα ονόματα καταθήσομεν, οὐ μόνον σύνθετον, ἀλλὰ καὶ ἐξ ἀνομοιομερῶν συγκείμενον τὸν Θεὸν ἀποδεί δόμεν, διὰ τὸ ἄλλο καὶ ἄλλο ὑφ' ἑκάστου τῶν ὀνομά των σημαίνεσθαι· καὶ τοῦ μεγάλου Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου γράφοντος, "Η καὶ τὸ ἀθάνατον, καὶ τὰ ἄκακον, καὶ τὸ ἀναλλοίωτον, οὐσία Θεοῦ· ἀλλ᾽ εἰ Καὶ ὁ μὲν Πύρρος οὑτοσὶ, πεισθεὶς ὑπὸ τοῦ θείου Μαξίμου, καὶ ἄμφω τὰς θελήσεις ώμολόγησε τοῦ Χριστοῦ, καὶ φυσικὰς αὐτὰς ἀνεῖπεν· ὁ δὲ Γρηγομᾶς οὗ θέλησιν, οὐδὲ βουλήν, οὐδ᾽ ἐνέργειαν φυσικὴν μετά Πατρός τε καὶ Πνεύματος ἔχειν, ἀλλ᾽ αὐτὸν εἶναι ταῦτα τὸν Χριστόν φησι μόνον, καὶ μηδὲν μηθαμῶς τῶν φυσικῶν ἰδιωμάτων προσείναι τῇ θείᾳ φύσει, ἵνα μὴ σύνθετος, φησὶν, ἐκ τοσούτων ὁ Θεὸς αὐτῷ νομισθείη. Διὸ καὶ τὸν θεῖον ἔν γε τοῖς προςῥηθείσι κάκιστα συκοφαντεῖ Μάξιμον, δ δὴ κάν τοῖς φθάσασι πρός τε Κύριλλον καὶ Ἰωάννην τὸν Σύρον, καὶ δὴ καὶ τὸν σοφὸν πεποίηκεν 'Ανα στάσιον. Τοῦ γὰρ ἱεροῦ Μαξίμου προς Πύρρον είρηκότος, καθάπερ εἰπόντες ἔφθημεν, ὅτι Εἰ τῶν θελημάτων τοῦ Χριστοῦ δηλονότι σύνθεσιν λέγετε περί γὰρ ἐκείνων ὁ διάλογος ἦν αὐτοῖς, καὶ οὐκ ἄλλων καὶ τῶν ἄλλων φυτικών σύνθεσιν λέγειν ἐπισήσει σθε, εἶτ' ἐφεξῆς ἀπαριθμούντος τὰ τῶν δύο φύσεων η τούτο, πολλαὶ οὐσίας Θεοῦ, καὶ οὐ μία· ἡ σύνθετον αὐτοῦ διπλά ιδιώματα, καθάπερ ἐν τοῖς φθάσασιν ἐκ τούτων τὸ θεῖον· οὐ γὰρ ἀσυνθέτως ταῦτα, εἴπερ εἴρηται, τουτέστι τὸ κτιστὸν καὶ τὸ ἄκτιστον, τὸ οὐσίαι. ἄπειρον καὶ τὸ πεπερασμένον, τὸ ἀόριστον καὶ τὸ ὡρισμένον, καὶ δὴ καὶ τὰ παραπλήσια τούτοις, ὁ φιλόσοφος, καθαπερεί τις εξεστηκὼς ἑαυτοῦ καὶ παραπαίων, καὶ μηδὲ εἰδὼς & λέγει καὶ περὶ τίνων, τὰ καταγέλαστα ἐκεῖνα δίχα τινὸς ἐρυθήματος φθέγγεται. Φησί γάρ· Εἰ γὰρ τῶν θελημάτων σύνθεσιν εἴποιτε, φησί, τῶν ἀνυποστάτων ὄντων καθ᾿ αὐτὰ, καὶ τῶν ἄλλων, ὅσα κατὰ φύσιν τοῖς ἀνθρώποις επεται, σύνθεσιν λέγειν ἐκβιασθήσεσθε· οἷον ἐπιστή μης, φρονήσεως, δικαιοσύνης, καὶ τῶν ἀντικειμέν των αὐταῖς ποιοτήτων· ἔτι τε θυμοῦ καὶ ἐπιθυμίας, χαρᾶς καὶ λύπης, καὶ τῶν ὁμοίως ἐχουσῶν εἰς και Πρὸς δὲ τὴν τούτων ἐξήγησιν, ἢ τὴν συνήθη μάλ λον ἀνατροπὴν, ὡς οίεται Γρηγοράς, Ιων, ἀκούσωμεν οἷα δὴ καί φησι· καὶ μὲν δὴ τούτων οὕτω προεχε τεθέντων, ὦ καλὰ ᾿Αγαθάγγελε, μὴ οὐ θεμιτὸν ἀν ἡμῖν ᾖ, σιγήσαντάς τε καὶ ῥᾳστώνῃ χαρισαμένους, μὴ ἐξαιρεῖσθαι τὸν ἐνόντα πειράσθαι τρόπον τῆς τοῦ μικροῦ συκοφαντίας τοὺς τῆς Ἐκκλησίας φω στῆρας, μηδ' ἐξελέγχειν τὴν ἀμαθίαν αὐτοῦ διαρρή - δην. Καὶ μετὰ τινα· Βασίλειος γὰρ ὁ μέγας οὐ καθ' ἣν ὁ μιαρός οὑτοσὶ διάνοιαν ἐξελάβετο ταῦτα, ἀλλὰ τὴν Εὐνομίου τοῦ δυσσεβοῦς ἀνατρέπων κακόνοια». Φῶς γὰρ ἀγέννητον ἀκούων Ευνόμιος τὸν Πατέρα

PHILOTHEI CP. PATRIARCHB λεγούσης τῆς τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίας, ἢ ταυτὸν εἶναι ἡ δεμιᾶς ἐπινοουμένης αὐτοῖς διαφορᾶς, μήτε πρὸς δεῖν ἔλεγεν ἄμφω σημαίνειν, ἢ σύνθετον εἶναι συμ- τὴν οὐσίαν αὐτὴν, μήτε μὴν πρὸς ἄλληλα, εἰ μὴ βαίνειν τὸν Θεὸν ἐξανάγκης. Εἴπερ γάρ, φησίν, έτε- ταῦθ' οὕτως εἴη, κινδυνεύειν φησὶν ἐντεῦθεν ἀντιρόν τι εἴη τὸ φῶς παρὰ τὸ ἀγέννητον, ἀναγκαίως ρεῖσθαι τὸ ἁπλοῦν τοῦ Θεοῦ, καὶ σύνθεσιν περὶ τὴν ἡμῖν σύνθετον ὁ Θεὸς ἀποδειχθήσεται. Καὶ μετὰ με θείαν συνάγεσθαι φύσιν, ἀκριβῆ τὴν πρὸς τὸν ὁμό χρόν, Ο μέγας, φησί, Βασίλειος ἀπαντῶν, τάδε δοξον Ευνόμιον ἑαυτοῦ κατὰ ταῦτα συμφωνίαν δει κατὰ λέξιν διέξεισιν· Εἰ μὲν ὡς μέρος τῆς οὐσία; τὸ κνύς, καὶ ἄλλος αὐτὸς ὢν διὰ πάντων. Διὸ καὶ πρὸς ἀγέννητον ἐλαμβάνομεν, εἶχεν ἂν Εὐνομίῳ χώραν ἀμφοτέρους τούτους ὡδί πως ὁ μέγας φησὶ γράφων ὁ λόγος, σύνθετον εἶναι λέγων τὸ ἐκ διαφόρων Βασίλειος· 'Αλλ' ὁ Εὐνόμιος, ταυτὸ δ' εἰπεῖν ὅτι καὶ συγκείμενον· εἰ δ᾽ οὐσίαν μὲν Θεοῦ τὸ φῶς τιθέμεθα, Γρηγορᾶς, τὴν τῶν ἰδιωμάτων ἀντίθεσιν πρὸς τὴν ἢ τὴν ζωὴν, ἢ τὸ ἀγαθὸν, ὅλον ὅπερ ἐστὶ ζωὴν οὐσίαν μετακομίσας, ἐντεῦθεν τὴν ἀφορμὴν τῆς ὄντα, καὶ ὅλον φῶς καὶ ὅλον ἀγαθὸν, παρεπόμενον ἀσεβείας εφέλκεται, ὥσπερ παῖδας ἡμᾶς μορμολυτ δ' ἔχει ἡ ζωὴ τὸ ἀγέννητον, πῶς οὐκ ἀσύνθετος ὁ τόμενος τοῖς σοφίσμασιν, ὅτι εἴπερ ἕτερόν τι εἴη τὸ κατὰ τὴν οὐσίαν ἁπλοῦς; Οὐ γὰρ δὴ οἱ δεικτικοὶ τῆς φῶς παρὰ τὸ ἀγέννητον, ἀναγκαίως ἡμῖν σύνθετος ιδιότητος αὐτοῦ τρόποι τὸν τῆς ἁπλότητος αὐτοῦ ὁ Θεὸς ἀποδειχθήσεται. Ἐγὼ δὲ τί φημι; Ότι εἰ μὴ λόγον παραλυπήσουσιν· ἢ οὕτω γε πάντα, ὅτα περὶ ἕτερον εἴη τοῦ ἀγεννήτου τὸ φῶς, οὐκ ἔστι τῷ Υἱῷ Θεοῦ λέγεται, σύνθετον ἡμῖν τὸν Θεὸν ἀναδείξει. Καὶ, δυνατὸν ἐπιλέγεσθαι, ὥσπερ οὐδὲ αὐτὸ τὸ ἀγέννητον. ὡς ἔοικεν, εἰ μέλλοιμεν τὴν τοῦ ἁπλοῦ καὶ ἀμεροῦ; Εἶτα μικρῷ προϊὼν ὁ διδάσκαλος, ᾿Αλλὰ μὴν προς Έννοιαν διασώζειν, ἢ οὐδὲν ἐροῦμεν περὶ Θεοῦ, πλὴν γε τὸ σύνθετον ἀναφανήσεσθαί φησι τὸν Θεόν, εἰ μή τὸ ἀγέννητον, καὶ παραιτησόμεθα αὐτὸν ὀνομάζειν ταυτὸν ληφθείη τῷ ἀγεννήτῳ, ταυτὸ δ' εἰπεῖν τῇ ἀόρατον, ἄφθαρτον, ἀναλλοίωτον, δημιουργόν, κρι- οὐσίᾳ τὸ φῶς, οὐσίαν καὶ γὰρ εἶναι τὸ ἀγέννητον τὴν, καὶ ὅσα νῦν εἰς δοξολογίαν παραλαμβάνομεν· Ευνόμιο; ἔφησεν, ἐκεῖνο, φησὶν, εἰπεῖν ἔχομεν, ὅτι ἢ δεχόμενοι τὰ ὀνόματα ταῦτα, τί καὶ ποιήσομεν; εἰ μὲν ὡς μέρος τῆς οὐσίας τὸ ἀγέννητον ἐλαμβάνο Πότερον εἰς τὴν οὐσίαν ἅπαντα φέροντες καταθήσο- μεν, εἶχεν αὐτοῦ χώραν ὁ λόγος, σύνθετον εἶναι λέο μεν; Οὐκοῦν οὐχὶ μόνον σύνθετον, ἀλλὰ καὶ ἐξ ἀνογὼν τὸ ἐκ διαφόρων συγκείμενον· εἰ δὲ οὐσίαν μὲν μοιομερῶν αὐτὸν συγκείμενον ἀποδείξομεν, διὰ τὸ Θεοῦ τὸ φῶς τιθέμεθα, ἢ τὴν ζωήν, ἢ τὸ ἀγαθὸν, ἄλλο καὶ ἄλλο ὑφ᾽ ἑκάστου τούτων τῶν ὀνομάτων ὅλον ὅπερ ἐστὶ ζωὴν ὄντα, καὶ ὅλον φῶς, καὶ ὅλον σημαίνεσθαι. ἀγαθὸν, παρεπόμενον δὲ ἔχει ἡ ζωὴ τὸ ἀγέννητον, πῶς οὐκ ἀσύνθετος ὁ κατὰ τὴν οὐσίαν ἁπλοῦς; καὶ τὰ τούτων ἑξῆς, ὅσα δὴ Γρηγορᾶς ἐκ τοῦ μεγάλου λαβών, καθ' ἑαυτοῦ καὶ τῆς αὐτοῦ δόξης 15η φθάσας ἐξέθετο. ς Εὗγε, ὦ καλὲ Γρηγορᾶ, ὅτι τὴν τοῦ διδασκάλου τουτουί, Βασιλείου φημὶ τοῦ πάνυ, πρὸς τὸν σὸν δμόφρονα βῆσιν ἄνωθεν φέρων ἡμῖν ἀνέγνως ἐνταῦθα, ἵνα καὶ τρανότερον ἐξελεγχθείη, ὥσπερ τὰ Εὐνο μίου δηλαδή τότε, οὕτω δὴ καὶ τὰ σὰ νῦν, παρ' αὐτ Αλλ' αὐτὸς, Ἰδού, φησὶ, καὶ Βασίλειος ὁ μέγας τὸ τοῦ δὴ τούτου τοῦ λαμπροῦ θεολόγου φημί. Ο μὲν φῶς, καὶ τὴν ζωὴν καὶ τὸ ἀγαθὸν οὐσίαν εἶναί φησι γὰρ τῆς καθ' ἡμᾶς συνόδου τόμος, τῇ δεούσῃ κάνε τοῦ Θεοῦ, ὁ δὴ καὶ αὐτὸς σὺν ἐκείνῳ φημί. ᾿Αλλὰ ταῦθα συντομία χρώμενος, τὸ τέλος τῆς θεολογικῆς καὶ τοῦτο ψεῦδος, ὦ βέλτιστε. Πῶς γὰρ ἂν ὁ πρὸ ταυτησὶ ῥήσεως ἐκεῖθεν ἐξείληφε, τῶν κατεπειγόν- μικροῦ περὶ Εὐνομίου λέγων, ὅτι ἐκεῖνος τὴν τῶν των μόνων καὶ ἀναγκαίων αὐτὸς γιγνόμενος, παρα- Ιδιωμάτων ἀντίθεσιν πρὸς τὴν οὐσίαν μετακομίσας, πέμπων δ' εἰς τὸ πλάτος ἐκεῖνο τους βουλομένους· ἐντεῦθεν τὴν ἀφορμὴν τῆς ἀσεβείας ὑφέλκεται, καὶ σὺ δὲ κἀκεῖνα τούτοις προσθείς, τῆς ἄλλης κακουρ Ιδίωμα φυσικὸν τὸ φῶς προσειπών, καὶ διατύρων γίας ψέγεσθαι δίκαιος ὢν, τῆς ἀπαγγελίας ἐπαινεῖτὸν φύσιν αὐτὸν Θεοῦ πειρώμενον κατασκευάζειν, σθαι ταυτησί πως ἂν εἴης δίκαιος. Καὶ δὴ σκοπώ μικρῷ προϊὼν εὐθὺς αὐτὸς εἶπεν ἂν αὐτὸ οὐσίαν εἶ. μεν ἐξ αὐτῶν φημι τούτων τῶν εἰρημένων τὴν ἀκρι και Θεοῦ, καὶ ταῦθ᾽ οὗτος ὢν ἐκεῖνος ὁ λέγων, ὅτι δὴ πρὸς Εὐνόμιον συμφωνίαν τοῦ Γρηγορά. Ευνόμιος ἄλλη μὲν ἡ οὐσία, ἧς οὔπω λόγος μηνυτὴς ἐξευρέθη, μὲν οὖν τὸ τοῦ Πατρὸς ἀγέννητον κατ' ἐξουσίαν ἰδίαν ἑτέρα δὲ τῶν περὶ αὐτὴν ὀνομάτων ἡ σημασία, ἐξ ἐν οὐσίας ὑποθέμενος λόγῳ, ἐβούλετο γὰρ ἐντεῦθεν ἐνεργείας τινὸς, ἢ ἀξίας ὀνομαζομένων; Ο δὴ καὶ διὰ τοῦ γεννητοῦ τῷ Υἱῷ κατασκευάζειν τὸ τῆς οὐ Διονύσιος ὁ μέγας καὶ ὑψηλὸς τὴν θεολογίαν ήδη σίας ἀνόμοιον, τὰ ἐπιλεγόμενα φυσικῶς τῷ Θεῷ, φῶς φθάσας ἡμᾶς ὡσαύτως ἐδίδαξεν· Εἰ τὴν ὑπερούσιον φημι, καὶ ζωὴ, καὶ ἀγαθὸν, καὶ τὰ προσόμοια τού κρυφιότητα, λέγων, Θεὸν ἡ ζωὴν, ἢ οὐσίαν, ἢ φῶς, τοῖς, ἢ ταυτόν τι καὶ ἀδιάφορον ἔλεγεν εἶναι τῷ ἢ λόγον ὀνομάσαιμεν, οὐδὲν ἕτερον νοοῦμεν ἢ τὰς ἀγεννήτῳ, τῇ οὐσίᾳ φημὶ κατ' ἐκεῖνον, ἢ εἰ μή που εἰς ἡμᾶς ἐξ αὐτῆς προαγομένας δυνάμεις, έκθεωτι τοῦτό γε εἴη, μηκέτι ἁπλοῦν, ἀλλὰ σύνθετον εἶναι κὰς, ἢ ζωοποιούς, ή ζωογόνους, ή σοφοδώρου;, αὐτῇ τὸν Θεόν· Γρηγορᾶς δ' οὑτοσὶν ὁ ἑταῖρος ἐκείνου οὐ δὲ κατὰ τὴν πασῶν τῶν νοερῶν ἐνεργειῶν ἀπόλυσιν τὸ ἀγέννητον κατ' ἐκεῖνον οὐσίαν λέγων Θεοῦ, ἀλλὰ ἐπιβάλλομεν, οὐδεμίαν ὁρῶντες θέωσιν, ἢ ζωήν, ή τὴν τοῦ Θεοῦ θέλησιν, καὶ τὴν ἐνέργειαν, καὶ ἁπλῶς οὐσίαν, ἥτις ἀκριβῶς ἐμφερής ἐστι τῇ πάντων ἐξῃ· πάντα τὰ τῆς θείας φύσεως ἰδιώματα, οὐ φυσικά ρημένῃ κατὰ πᾶσαν ὑπεροχὴν αἰτία. Αλλως τε οὐδὲ καὶ περὶ τὸν Θεὸν εἶναι λέγων κατὰ τὴν ἀποστολικήν πολλαὶ οὐσίαι Θεοῦ, ἢ ἐκ πολλῶν ἡ ουσία σύγκειται τε καὶ πατρικήν θεολογίαν, ἀλλὰ τὴν οὐσίαν αὐτὴν τοῦ Θεοῦ, ἵν᾿ ὁμοῦ καὶ τὸ φῶς, καὶ ἡ ζωή, καὶ τὸ πάντη τε καὶ πάντως εἶναι τοῦ Θεοῦ ταῦτα, μη- ἀγαθὸν, οὐσία εἴη τοῦ Θεοῦ. Τὰ μὲν γὰρ πολλά, μία

CONTRA GREGORAM ANTIRPREŢICORUM VIII. " δ' ἐκείνη. Ορα δὲ καὶ τὸν λόγον ὅπως ὁ διδάσκα- καὶ ἀντιλέγοντα. Τοῦ γὰρ αὐτοῦ κἀκεῖνα καὶ ταῦτα, 2ος ἀμφιβόλως καὶ οὐχ ὁριστικῶς προάγει. Η τὸ εἰ καὶ δοκεῖ τὰ ἡμέτερα προβάλλεσθαι δῆθεν, μὴ φῶς γάρ φησιν, ἢ τὴν ζωὴν, ἢ τὸ ἀγαθόν. Καὶ πά συνιεῖς, ὅτι ἐκεῖ μὲν ὁ μέγας, ἄλλο καὶ ἄλλο λέγω λιν, Ολον ὅπερ ἐστὶ ζωὴν ὄντα, καὶ φῶς, καὶ ἀγαπ το σημαινόμενον υπό γε τῶν θείων ονομάτων, τὸ τοῦ Δόν. Τὸ δὲ, τοῦτο, ἡ ἐκεῖνο, ἢ ἄλλο, καὶ τὸ ὅλον ὅπερ Θεοῦ διακεκριμένον υποσημαίνει διὰ τῆς τῶν φυσι ἐστὶ, δείκνυσι τὸ μὲν κυρίως ἂν ἐκείνη; ὁποῖόν τί κῶν αὐτοῦ θεολογίας, ἐνταῦθα δὲ τὸ ὑποκείμενον ἐν ἐστιν εἰπεῖν ἀγνοοῦντα, τοῦτο γὰρ αὐτὸ καὶ κοινόν εἶναι λέγων τοῖς ὀνόμασ: καὶ τοῖς πράγμασι πάσιν, τῆς ἡμῶν πίστεως ἀξίωμα, καθ᾽ ὑπόθεσιν δὲ μᾶλλον ἐφ᾽ ὧν τὰ ὀνόματα, τὸ ἡνωμένον θεολογεῖ τοῦ Θεοῦ τὸν λόγον προάγοντα, καὶ τὴν ὑπόθεσιν δ' αὐτὴν εὐσ καὶ ἀδιαίρετον καὶ ἀσύγχυτον, ἐπειδὴ καὶ μία ἡ τοῦ οὺς ἀναιροῦντα τὴν ἑαυτοῦ, τῷ ἐπαγαγεῖν, Ολον Θεοῦ οὐσία, ᾗ δὴ καὶ τὰ περὶ αὐτὴν ουσιώδη ἀχωρί ὅπερ ἐστί. Τὸ δὲ καὶ λόγοις, και λογογράφοις ἄνωθεν στως τε καὶ ἀδιασπάστως παρέπεται, καθ᾽ ὧν δη 20ος, ἐν ταῖς ἀγνοουμένοις, οὕτω τὴν τοῦ λόγου λαδὴ καὶ τὰ θεῖα ὀνόματα, καὶ εἷς ὁ διὰ πάντων τε χρείαν ἀναπληροῦν. Γρηγόριος γοῦν, ὁ τῆς θεολογίας καὶ ἐν πᾶσι τρισυπόστατός τε καὶ παντοδύναμος Απώνυμοι, τὸν περὶ δημιουργίας τῶν ἀγγέλων ποιού Θεὸς ἡμῖν γνωριζόμενός τε καὶ προσκυνούμενος μενος λόγον, ἐπειδὴ τὸ πεφυκός, καὶ τὰς οὐσίας Ο δὴ καὶ Διονύσιος ὁ μέγας ἐν τοῖς περὶ τῶν θείων ἐκείνων ἀγνοῶν ἦν, Είτε νοερά, φησί, πνεύματα, όνομάτων τούτων ὡσαύτως φιλοσοφῶν, καθὰ δὴ καὶ εἴτε πῦρ οἷον ξύλον καὶ ἀσώματον, εἴτε τινὰ φύσιν αὐτοὶ φθάσαντες ἔφημεν, Οὐκ ἄλλο δὲ εἶναι, φησί, Έλλην ὅτι ἐγγυτάτω τῶν εἰρημένων, ταύτας υπολης τἀγαθόν φαμεν, καὶ ἄλλο τὸ ὄν, καὶ ἄλλο τὴν ζωὴν. πτέον. Καὶ περὶ τοῦ πρωτοπλάστου πάλιν ὁ αὐτὸς, ἢ τὴν σοφίαν· οὐδὲ πολλὰ τὰ αίτια, καὶ ἄλλων ἄλλας καὶ τοῦ παραδείσου, Τοῦτον ἔθετο μὲν, φησὶν, ἐν τῷ παρεκτικὰς θεότητας υπερεχούσας καὶ ὑφειμένας, παραδείσῳ, ὅστις ποτὲ ἦν ὁ παράδεισος οὗτος, τῷ ἀλλ᾽ ἑνὸς Θεοῦ τὰς ὅλας ἀγαθὰς προόδους, καὶ τὰς αυτεξουσίῳ τιμήσας. Εἰ δέ τις ἐκ τῶν ἐνεργειῶν λέ- παρ' ἡμῶν ἐξυμνουμένας θεωνυμίας· καὶ τὴν μὲν τοι καὶ πρὸς αὐτὴν τὴν οὐσίαν αὐτῶν τὰ θεῖα δια εἶναι τῆς παντελοῦς τοῦ ἑνὸς Θεοῦ προνοίας ἐκφαν καίνειν ὀνόματα, οὐ διαφερόμεθα· μᾶλλον μὲν οὖν τικήν, τὰς δὲ τῶν ὁλικωτέρων τοῦ αὐτοῦ καὶ μερι καὶ συμφρονοῦμεν καὶ συνάδομεν τοῖς οὕτω ταυτί χωτέρων, καὶ φρονοῦσι, καὶ λέγουσι· θεολόγοι καὶ γὰρ, καὶ τῶν ἡμετέρων λόγων καθηγεμόνες τε καὶ διδάσκα λος, ἐπεὶ καὶ τὸ Θεὸς καὶ τὸ Λόγος, καὶ δὴ καὶ αὐτὸ τὰ τῆς οὐσίας ὄνομα, καίτοι γε τῶν ἐνεργειῶν ὄντα κατὰ τούτους αὐτούς, καὶ ἐπὶ αὐτὴν τὴν οὐσίαν ἀνάγεται, διὰ τὸ ἐκείνης ἀνώνυμόν τε καὶ ὑπερώνυ. μον. Αλλ' οὐδ᾽ ἐκεῖνο συνιδείν, ο φιλόσοφος ουδαμώς ἐδυνήθη, ὡς τὰ ὀνόματα ταῦτα τῶν τοῦ Θεοῦ φυσικῶν ἰδιωμάτων ἔχει μὲν καὶ ἡ θεία φύσις ἰδίᾳ κατ' αὐτῆς ἐκείνης ὡς αἰτίας αὐτῶν λεγόμενα, ἔχει δὲ καὶ ὡς ὑπερώνυμος, ἐκ τῶν ἰδίων αὐτῆς καὶ φυσι “κῶν ὀνομαζόντων ἡμῶν ταύτην ἀπορία φυσικού τι νος ὀνόματος. Ὅτε μὲν οὖν κατὰ τούτους τους 26τους ἐπ' αὐτῆς τῆς φύσεως τὰ τῶν φυσικῶν ἰδια - μάτων ταύτης ονόματα λαμβάνοντες λέγομεν, εν ἐστι τὸ δηλούμενον ὁ Θεὸς, κατ' αὐτὴν δηλονότι τὴν οὐσίαν. Οὐ γὰρ ἐπ' ἄλλο τι ὑποκείμενον, φησὶν ὁ διδάσκαλος, χειραγωγεῖ τὴν διάνοιαν τοῦ ἀγαθοῦ ἡ προσηγορία, ἐφ᾽ ἕτερον δὲ τοῦ δυνατοῦ, καὶ τοῦ σοφοῦ, καὶ τοῦ δικαίου· ἀλλ' ὅσαπερ ἂν εἴποις ονόματα, ἐν διά πάντων ἐστὶ τὸ σημαινόμενον, ὁ Θεὸς, κατ' ουσίαν, ὅπερ ἔφθην εἰπών· ὅταν δὲ τὰ θεῖα ταῦτα ονόματα κατ' ἐκείνων λέγηται τῶν τῆς θείας φύσεως ιδιωμάτων. ὧν καὶ καθ' ὑπαρξιν, καὶ κυρίως εἰσὶν ὀνόματα, τηνικαῦτα οὐ πρὸς ἔν τι καὶ τὸ αὐτὸ ὑποκείμενογ βλέποντες ταῦτα λέγομεν. 'Αλλ' ο φιλόσοφος οὐχ οὕτω φησίν, ἀλλ᾽ ὀνόματα ταῦτ᾽ εἶναι πραγμάτων ἔρημα, οὐ κατὰ τῶν ἐνεργειῶν, καὶ τῶν ἄλλων φυσικῶν ἰδιωμάτων λεγόμενα τοῦ Θεοῦ. Πῶς γὰρ, φησὶν, οὐσίας ὄντος τοῦ Θεοῦ μόνης, καὶ φυσικὸν οὐδὲν οὐδαμῶς παρεπόμενον κεκτημένης, δ δή φησι καὶ Εὐνόμιος, καθ᾽ ἧς δήπου καὶ τὰ ὀνόματα λέγεται, μᾶλλον δ' ἅπερ αὐτὴ ἡ τοῦ Θεοῦ οὐσία κατ' αὐτούς φημι τούτους εστί; Καίτοι γε καὶ τὸν μέγαν Βασίλειον αὐτὸς ἡμῖν ἀναγνούς δι' αὐτοῦ πρὸ βραχέος ούτωσὶ λέγοντα, Εἴπερ εἰς τὴν οὐσίαν φέροντες πάντα τὰ θεῖα ονόματα καταθήσομεν, οὐ μόνον σύνθετον, ἀλλὰ καὶ ἐξ ἀνομοιομερῶν συγκείμενον τὸν Θεὸν ἀποδείξομεν, διὰ τὸ ἄλλο καὶ ἄλλο ἀφ' ἑκάστου τῶν ὀνομάτων σημαίνεσθαι. Καὶ προφέρει τὸ πρὸς Εὐστάθιον αὐτοῦ φημι τούτου τοῦ διδασκάλου, Πάντα τὰ θεοπρεπή, λέγον, ονόματα καὶ νοήματα ομοτίμως ἔχει πρὸς ἄλληλα, τῷ μηδέν τι περὶ τὴν τοῦ ὑποκειμένου διαφωνεῖν σημασίαν. Οὐ γὰρ ἐπ' ἄλλο τι ὑποκείμενον τὴν διάνοιαν χειραγω γεῖ τοῦ ἀγαθοῦ ἡ προσηγορία, ἐφ᾿ ἕτερον δὲ τοῦ δυ νατοῦ καὶ τοῦ σοφοῦ καὶ τοῦ δικαίου, ἀλλ' ὅσαπερ ἂν εἴποις ονόματα, ἐν διὰ πάντων ἐστὶ τὸ σημαινόμενον· κἂν Θεὸν εἴπῃς, τὸν αὐτὸν ἐνεδείξω, ὃν διὰ τῶν λοιπῶν ὀνομάτων ενόησας. Καὶ ταῦτά φησι Γρηγορᾶς, οὐ μᾶλλον τῇ συνέδῳ καὶ τῷ ταύτης ἀντιλέγειν τόμῳ προῃρημένο; ἢ τὸν μέγαν, ὡς ᾤετο, δεικνὺς ἑαυτῷ ἀντικαθιστάμενόν τε Τοῦτο καὶ γὰρ τῆς Εὐνομίου συγχύσεως καὶ τῶν κατ' αὐτὸν ἴδιον, δ δὴ καὶ διασύρων ὁ μέγας οὑτοσὶ Βασίλειος ἐν τοῖς φθάσασι σύν γε τἀδελφῷ Γρηγορίψ, Πολλῶν, φησίν, ὄντων τῶν θείων ὀνομάτων, πότερον ταῦτα μιας ουσίας ονόματα, καὶ ἰσοδυνα μεῖ ἀλλήλοις, τὸ φοβερὸν αὐτοῦ καὶ τὸ φιλάνθρωπον καὶ τὸ δίκαιον, καὶ τὸ δημιουργικὸν, τὸ προγνωστι κὸν καὶ τὸ ἀνταποδοτικὴν, τὸ μεγαλεῖον καὶ τὸ προνοητικὸν, ἢ ὅπερ ἂν τούτων εἴπωμεν, οὐ τὴν οὐσίαν δηλοῦμεν; Εἰ γὰρ τοῦτο λέγουσι, μὴ ἐρωτάτωσαν εἰ τὴν οὐσίαν οἴδαμεν τοῦ Θεοῦ, ἀλλὰ πυνθανέσθω. σαν ἡμῶν, εἰ φοβερὸν οἶδαμεν τὸν Θεὸν, ἢ εἰ δία καιον, ἢ φιλάνθρωπον· ταῦτα ὁμολογοῦμεν εἰδέναι· εἰ δὲ ἄλλο τι λέγουσι τὴν οὐσίαν, μὴ παραλογιζε

τοῦ Θεοῦ οὐσίᾳ ἐγκεντρίζοντος; Ὁ δὲ πόρνης ἀνειληφώς πρόσωπον, καὶ ἀπαναισχυντήσας πρὸς πάντας ἁγίους, τὸ τῆς θείας κάνε ταῦθα φάναι Γραφῆς, καὶ πάντα θεολογικὸν ὁμοῦ καὶ πατρικὸν διαπτύσας λόγον. Εἰ γὰρ καὶ τῶν ὄνο μάτων, φησί, τὰ πλεῖστα τῆς εὑρέσεως τὰς γονάς ἐξ οἰασδήποτοῦν ἐνεργείας λαμβάνει, ἀλλ᾽ οὐδαμοῦ περὶ τὴν ἐνέργειαν τὸ σημαινόμενον ίστησι τῆς ἐν νοίας, ἀλλ' ἐπὶ τὴν ἐνεργοῦσαν ἀνατρέχει φύσιν. Καὶ πάλιν· Οὐ διὰ τὴν τῶν ὀνομάτων τοίνυν, φησί, διάφορον παραγωγὴν καὶ τὴν τῶν νοημάτων διάφο ρον ήδη πρὸς ἑαυτὸν νοῦμεν τὸν Θεὸν καὶ σύνθε τον, ὥσπερ ὁ Παλαμᾶς, ἀλλ' ὥσπερ ὁ συκοφαντού μενος ὑπ' αὐτοῦ διδάσκει Βασίλειος. σθωσαν ἡμᾶς διὰ τῆς ἁπλότητος. Αὐτοὶ γὰρ ὡμολο- τος, ἀλλ᾽ ἕκαστον τῶν περὶ τὸ θεῖον ονομάτων τῇ γησαν; ἄλλο καὶ ἄλλο εἶναι τήν τε οὐσίαν καὶ τῶν ἀπηριθμημένων ἕκαστον. Αλλ' αἱ μὲν ἐνέργειας ποικίλαι, ἡ δὲ οὐσία ἁπλῆ. Ὅταν οὖν κατὰ τούτους τοὺς διδασκάλους ἐπὶ τῶν φυσικῶν τοῦ Θεοῦ ἐνερ γειῶν οἰκεῖα αὐτῶν ὀνόματα λέγηται, τότε οὐχ ἐν ἐστι τὸ ὑπ' αὐτῶν σημαινόμενον· οὔτε γὰρ ἡ οὐσία τοῦ Θεοῦ σύνθετον ἐκ τοσούτων, οὔτε ἰσοδυναμεί ἀλλήλοις τὰ τοιαῦτα, καθάπερ ἀκούεις· ἀλλ᾿ ἕκαστον τῶν ὀνομάτων. ἔν τι τῶν φυσικῶς τῷ Θεῷ προσόν. των προσφυῶς ὁποσημαίνει κατὰ τὴν αὐτὸν αὖθις. διδάσκαλον. Εἰ ταῦτα καὶ γὰρ, φησί, πάντα πρὸς ἐν σημαινόμενον τείναι, ἀνάγκη πᾶσα ταυτὸν ἀλλή λοις δύνασθαι τὰ ὀνόματα, ὡς ἐπὶ τῶν πολυωνύμων, Καὶ μετὰ βραχύ. Καὶ ταύτης τί ἂν γένοιτο τῆς συγ χύσεως ατοπώτερον, ἀφελόμενον τὴν ἰδίαν ἑκάστου τῶν ὀνομάτων σημασίαν, ἀντινομοθετεῖν τῇ κοινῇ χρήσει καὶ τῇ διδασκαλίᾳ τοῦ Πνεύματος; Καὶ πάλιν· Πῶς οὐχὶ μανία σαφὴς μὴ ἴδιον σημαινόμενον ἑκάστῳ τῶν ὀνομάτων ὑποβεβλῆσθαι λέγειν, ἀλλὰ παρὰ τὴν ἐνέργειαν πάντα ταυτὸν δύνασθαι αλλήλοις διορίζειν τὰ ὀνόματα; Αλλ' ἀκούσωμεν καὶ αὖθις τοῦ Γρηγορά, πῶς μὲν ἡμᾶς τε καὶ τὴν συνοδικών συκοφαντεῖ τόμον, ἀνα ερυθριάστως τὰ ἑαυτοῦ περιάπτειν ἐπιχειρῶν αἰσχη τοῖς αὐτῶν ἀναιρέταις, πῶς δὲ καὶ τοῖς τῶν θεολό γων απεναντίας διὰ πάντων ίσταται λόγοις, ἐκεῖνα βλασφημῶν καὶ ὑβρίζων ἀναίδην, ἅπερ ἐκεῖνοι θεολογοῦσί τε καὶ ὑμνοῦσιν ὡς ἴδια μόνον Θεοῦ. Φησὶ τοιγαροῦν τὸν ἀκροατὴν ἑαυτοῦ συνήθως καὶ πάλιν διδάσκων "Αγγελον· Εἰ γὰρ καὶ τῶν ὀνομά τῶν τὰ πλεῖστα τῆς ευρέσεως τὰς γονὰς ἐξ οίασε δηποτοῦν ἐνεργείας λαμβάνει, ἀλλ' οὐδαμοῦ περὶ τὴν ενέργειαν τὸ σημαινόμενον ίστησι τῆς ἐννοίας, ἀλλ' ἐπὶ τὴν ἐνεργοῦσαν ἀνατρέχει φύσιν, καθάπερ σκιάς τινος ὁμοῦ καὶ τῆς ἐνεργείας συνεπινοουμένης. Οὐ διὰ τὴν τῶν ὀνομάτων τοίνυν διάφορον παραγωγήν, καὶ τὴν τῶν νοημάτων τῶν ἀπὸ τῶν ὀνομάτων ἡμῖν Αγγινομένων διαφοράν, διάφορον ἤδη πρὸς ἑαυτὸν καὶ σύνθετον νοοῦμεν καὶ τὸν Θεὸν, ὡς ὁ Παλαμᾶς, ἀλλ᾿ ὥσπερ ὁ συκοφαντούμενος ὑπ' αὐτοῦ διδάσκει Βασίλειος. Καὶ βλέπε τὸν ἀναιδή συκοφάντην, ὅπερ ἔφην, Καίτοι γε, συκοφάντα καὶ ψευδολίγε, τοῦτ' αὐτὸ τῇ συνόδῳ καὶ ἡμῖν ἐστι τὸ σπουδαζόμενον Εν γε τῷ μέρει τούτῳ τοῦ λόγου, τὸ τῆς σῆς συνθέσεις ἀνώτερον τὸν Θεὸν δεῖξαι, καὶ τὸ ἁπλοῦν αὐτοῦ διὰ τῶν θεολόγων ἀνακηρύξαι, καθὰ δὴ καὶ δέδεικται. Βασίλειος δ᾽ ὁ μέγας, ᾧ σχηματιζόμενος αὐτὸς ἐπεσθαι, κατὰ πρόσωπον ἀντιλέγεις μᾶλλον, ἐκεῖνα πρὸς σὲ καὶ τὸν σὸν καθηγητὴν Εὐνόμιον ἔλεγε πρὸ βραχέος, διὰ τοῦ συνοδικοῦ φημι τόμου, τὸ, Είπερ εἰς τὴν οὐσίαν φέροντες ἅπαντα καταθήσομεν τὰ ὀνόματα, οὐ μόνον σύνθετον, ἀλλὰ καὶ ἐξ ἀνομοιο μερών συγκείμενον τὸν Θεὸν ἀποδείξομεν, διὰ τ ἄλλο καὶ ἄλλο ὑφ᾽ ἑκάστου τῶν ὀνομάτων σημαίνε σθαι. Τίς οὖν ἐστιν ὁ συκοφαντών, Γρηγορά, τουτον τὴν μέγαν; Τίς ἐστιν ὁ σύνθετον ποιῶν τὸν Θεόν; Σὺ ὁ πάντα τὰ περὶ τὸν Θεὸν θεῖα ονόματα καὶ νοήματα συμφύρων τῇ θείᾳ οὐσίᾳ, μάλλον δ᾽ οὐ τὰ ταῦτα τὴν θείαν εἶναι λέγων οὐσίαν, καὶ μηδὲν περὶ αὐτὴν φυσικὸν θεωρεῖσθαι, ἢ ἡμεῖς, οἱ σὺν τῷ λαμπρῷ θεολόγῳ τούτῳ, καὶ δὴ καὶ τοῖς σὺν αὐτῷ διδασκάλοις ὑπὲρ τούτων αὐτῶν Εὐνομίῳ τε καὶ Πύῤῥῳ, καὶ σοί γε αὐτῷ φημι τρίτῳ μετ' ἐκείνου; ούτωσὶ πολεμοῦντες; Εύδηλον ότι σύ, καὶ οὐκ ἂν τοὺς τῆς ἀληθείας τούτους ἐλέγχους, καὶ τὰ βέλη τοῦ δυνατοῦ διαφύγοις, καν μυρίους πανταχόθεν περιβάλλῃ κύκλους τοῦ ψεύδους, κἂν τὴν ξίδου κυνῆν μετὰ τῶν τῶν διδασκάλων ὑπέλθῃς. Τί οὖν φησιν αὖθις ὁ τῆς κατ' εὐσέβειαν ἀληθείας πολέμιος ουτοσίν; Ορᾷς, φησίν, ὅπως ἡ θεία και καὶ βλάσφημον, πῶς τὴν μὲν ἑαυτοῦ βλασφημίαν ἡ ἁπλουστατη φύσις ἐκείνη πολλοῖς μὲν καὶ διαφή ἡμῖν περιτιθέναι πειρᾶται, τὰ δὲ τῶν ἁγίων προ βάλλεσθαι δοκῶν καθ' ἡμῶν, κατ᾿ ἐκείνων ὅλος χων ρεῖ. Αὐτοῦ γὰρ τούτου πάντα τὰ θεῖα ὀνόματα. Καὶ δὴ καὶ τὰ παρεπόμενα τῇ θείᾳ φύσει, & δὴ καὶ φυ σικὰ καὶ οὐσιώδη τοῦ Θεοῦ τῇ θεολογία πεφιλοσόφηται, οὐσίαν εἶναι τοῦ Θεοῦ λέγοντος, καὶ μηδεμίαν ἐνεῖναι διαφοράν, σύνθετον οἱ θεολόγοι κατασκευάζειν ἐντεῦθεν αὐτὸν τὸν Θεὸν διὰ τῶν οἰκείων ἀπ: έδειξαν λόγων, καθὰ δὴ καὶ φθάσαντες ἀπεδείξαμεν, ἐν οἷς δήπου καὶ ὁ θεηγόρος Νύσσης πρός γε · τοῖς ἄλλοις πρὸς αὐτόν τε καὶ τὸν αὐτοῦ καθηγητήν Πονάμιον ἔλεγε, Τίς διφυᾶ τὸν Θεὸν εἶναι λέγων πλὴν σοῦ, πᾶσαν ὀνόματος ἔννοιαν τῇ τοῦ Θεοῦ οὐ σίᾳ συμφύοντος, καὶ μηδὲν ἔξωθεν προσεῖναι λέγον ροις ονόμασι, καὶ διαφόρων ἐννοιῶν σημαντικούς ἀνομάζεται, ἐν δὲ τὸ ὑποκείμενον τοῖς πᾶσιν ὀνόμα σίν ἐστι τὸ διὰ πάντων ὀνομαζόμενον, καὶ οὐ σύν θετον ὅ τι ποτὲ ἐστιν ἐκεῖνο, διὰ ταῦτα γίνεται; Ενταῦθα λόγοις μὲν ὁ Γρηγορᾶς σχηματίζεται τὴν σύνθεσιν ἐπὶ Θεοῦ ἀναιρεῖν, ἢν αὐτὸς καὶ ἡ κατ' αὐτὸν συμμορία τῆς τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίας κατηγο ρεῖ. Οὕτω γε μὴν ἀναιρεῖ ταύτην, ὡς οὐσίας μόνης τοῦ Θεοῦ πεφυκότος, τῶν δ' ἐπινοουμένων καὶ λεγομένων οὐσιωδῶς περὶ αὐτὸν μηδαμή μηδαμώς εν των πλὴν ψόφου μόνου φωνῆς· 8 δὴ καὶ προϊόντος αὐτῷ τοῦ λόγου δείξει πλατύτερον. 'Ο δὲ μέγας. Βασίλειος, ὦ φιλόσοφε, λέγων, καθάπερ ήκουσας, πρὸς τὸν σὸν μυσταγωγὸν Εὐνόμιον, Αλλο μὲν ἡ οὐσία,

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM VIII. ἧς οὔπω λόγος μηνυτής ἐξευρέθη, ἑτέρα δὲ τῶν οὐ τὸν αὐτὸν ἀμφοτέρων ἀποδώσει λόγον· ὧν δὲ περὶ αὐτὴν ὀνομάτων ἡ σημασία ἐξ ἐνεργείας τινός, ἢ ἀξίας ὀνομαζομένων, ἆρα ληρεῖν σοι δοκεῖ; Ακούετε δὴ καὶ τὴν ἑξῆς πρὸς τὸν οἰκεῖον διδά σκαλον συμφωνίαν τοῦ Γρηγορά. Οὔτε γὰρ ἄλλο, φησίν, οὐδὲν τουτωνὶ παρὰ τὴν ὑποκειμένην ουσίαν ἐκείνην σημαίνει, οὔτ᾽ αὖ σύνθεσιν οὐδεμίαν δύναται δρᾷν, οὔτ' ἄνευ τῆς οὐσίας τὰ πάντα καθ' αὐτά, οὔτε μὴν μετὰ τῆς οὐσίας αὐτὰ, διὰ τὸ μήτε ὡς ἄλλας ουσίας παρ' ἐκείνην ταῦτα λαμβάνεσθαι, καθάπερ Ευνόμιος διὰ τοῦ φάσκειν τὸ ἀγέννητον ούτ σίαν εἶναι, μήτε ὡς μέρη οὐσίας αὐτῆς τῆς μιᾶς, καθάπερ ὁ δυσσεβής Παλαμᾶς ἀμαθῶς νοεῖ λέγων Στερα μὲν εἶναι τῆς θείας φύσεως, φυσικὰ δὲ, τουτ έστι μέρη εκείνης. λόγος ἕτερος, τούτων καὶ ἡ φύσις διάφορος. Πρὸς δὲ τὸν ἱερὸν ᾿Αμφιλόχιον περὶ τῶν τὰ αὐτὰ δοξαζόντων ὡσαύτως, καθὰ δὴ καὶ εἰπόντες ἔφθης μεν, Μὴ ἐρωτάτωσαν, φησίν, εἰ τὴν οὐσίαν οἴδαμεν τοῦ Θεοῦ, ἀλλὰ πυνθανέσθωσαν ἡμῶν, εἰ φοβερὸν οἴδαμεν τὸν Θεόν, ἢ εἰ δίκαιον, ἢ φιλάνθρωπον. Ταῦτα ὁμολογοῦμεν εἰδέναι. Εἰ δὲ ἄλλο τι λέγουσι τὴν οὐσίαν, μὴ παραλογιζέσθωσαν ἡμᾶς διὰ τῆς ἁπλότητος· αὐτοὶ γὰρ ὠμολόγησαν, ἄλλο καὶ ἄλλο εἶναι τήν τε οὐσίαν καὶ τῶν ἀπηριθμημένων Εκατ στον. 'Αλλ' αἱ μὲν ἐνέργεια: ποικίλαι, ἡ δὲ οὐσία ἁπλῆ. Ημεῖς δὲ ἐκ τῶν ἐνεργειῶν γνωρίζειν λέγομεν τὸν Θεὸν ἡμῶν· τῇ δὲ οὐσίᾳ αὐτῇ προσεγγί ζειν οὐχ ὑπισχνούμεθα. Αἱ μὲν γὰρ ἐνέργειας αὐτοῦ πρὸς ἡμᾶς καταβαίνουσιν, ἡ δὲ οὐσία αὐτοῦ μένες ἀπρόσιτος. 'Ο δὲ τούτῳ σύμπνους ἀδελφὸς ὁ Νύσα σης θείος Γρηγόριος πρὸς Ευνόμιον γράφων; Τις οὕτω, φησί, ταπεινὸς τὴν διάνοιαν, καὶ τῆς τῶν θείων δογμάτων μεγαλοφυΐας ἀμύητος, ὥστε τὴν τῶν ὄντων αἰτίαν εἰς νοῦν λαβὼν, μὴ κατὰ ταυτὸν αθρόαν πάντων καὶ συγκεκροτημένην τῶν περὶ τὸν Θεὸν εὐσεβῶς νοουμένων ἀναλαβεῖν τὴν διάνοιαν, ἀλλὰ τὸ μὲν ὕστερον, τὸ δὲ καταρχὰς, ἕτερον δέ τι διαμέσου κατά τινα τάξεως ἀκολουθίαν προσγε γεννῆσθαι νομίζειν; Καὶ μετὰ βραχύ· Οὔτε γὰρ χείρων, οὔτε βελτίων ἐκ προσθήκης γινόμενος, ἀλλ᾽ ὁ αὐτός ἐστιν ἀεὶ, οὐκοῦν οὐδὲν περὶ αὐτ τὸν οὔτε προγενέστερον, οὔτε νεώτερον. Η οὔ τως ἂν εὑρεθείη πρεσβύτερος ἑαυτοῦ, καὶ νεώτερος. εἰ μὴ πάντοτε πάντα ἐστὶν ὁ Θεὸς, ἀλλὰ κατά τινα τάξιν καὶ ἀκολουθίαν τὸ μέν τι ἔστι, τὸ δὲ γίνεται, σύνθεσιν δὲ περὶ αὐτὸν οὐδεμία· ἀλλ' ὅπερ ἂν ᾖ, ὅλος ἐστί. Κατὰ δὲ τὸν τῆς αἱρέσεως λόγον, εἰ πρό τερον ἀγέννητος ἂν μετὰ ταῦτα γίνεται Πατήρ, ού δεμιᾶς σωρείας ἐπιτηδευμάτων περὶ αὐτὸν νοουμέ νης, οὐδὲν ἄλλο ἢ ὅλος ἑαυτοῦ ὅλου, πρεσδύτερός τε καὶ μεταγενέστερος γίνεται. Κύριλλος δὲ ὁ μέγας, Εἰ ὅπερ ἂν, φησίν, υπάρχῃ μόνῳ τῷ Θεῷ, τοῦτο πάντως αὐτοῦ ἔσται καὶ οὐσία, ἐκ πολλῶν ἡμῖν οὐσιῶν συγκείσεται. Πολλὰ γάρ ἐστιν, ἃ μόνῳ μὲν αὐτῷ κατὰ φύσιν ὑπάρχει, ἑτέρῳ δὲ τῶν ὄντων οὐσ δενί. Καὶ γὰρ βασιλεὺς καὶ Κύριος, καὶ ἄφθαρτος, καὶ ἀόρατος, καὶ πρὸς τούτοις ἕτερα μυρία περὶ αὐτ τοῦ λέγουσιν αἱ θεῖαι Γραφαί. Εἰ τοίνυν ἕκαστον τῶν αὐτῷ προσόντων ἐν οὐσίας τάξει κείσεται, πῶς οὐκ ἔσται σύνθετος ὁ ἁπλοῦς; ὅπερ ἐστὶν ἐννοεῖν ἀτοπώτατον. Σὺ μὲν, ὦ κενὶ θεολόγε, εἰ καὶ μὴ καὶ κατ' αὐτ τὸ τοῦτο τῷ σῷ διδασκάλῳ συμφωνείς Ευνομίῳ, οὐσίας, ὡς καὶ αὐτὸς ἔφης, τὰ προσόντα τῷ Θεῷ φυσικῶς λέγοντι, ἀλλὰ κατ' ἐκεῖνο καὶ μάλα δὴ συμφωνεῖς ἐν οἷς φανερῶς λέγεις, οὔτε ἄλλο τι οὐδὲν τουτωνὶ παρὰ τὴν ὑποκειμένην οὐσίαν σημαίνει, · οὐσίαν δίχα τῶν φυσικῶν εἶναι τὸν Θεὸν σὺν ἐκείνῳ λέγων· ἡμᾶς δὲ πότε μέρη τῆς ἁπλῆς τε καὶ ἀμε-· ροὺς οὐσίας ἔγνω; εἰπόντας εἶναι τὰ παρεπόμενα ταύτῃ; Μάλλον μὲν οὖν καὶ τοὐναντίον ἅπαν εἰπόν τας μετὰ Βασιλείου τουτους τοῦ μεγάλου πολλάκις - ήκουσας ήδη, Εἰ μὲν ὡς μέρος τῆς οὐσίας τὸ ἀγέννητον ἐλαμβάνομεν, λέγοντος, εἶχεν ἂν Εὐνομίῳ χώραν ὁ λόγος, σύνθετον εἶναι λέγων τὸ ἐκ διαφόρων συγκείμενον· εἰ δὲ οὐσίαν μὲν Θεοῦ τὸ φῶς τιθέ. Ο μεθα, ἢ τὴν ζωήν, ἢ τὸ ἀγαθόν, ὅλον ὅπερ ἐστὶ ζωὴν ὄντα, καὶ ὅλον φῶς, καὶ ὅλον ἀγαθὸν, παρεπό μενον δὲ ἔχει ἡ ζωὴ τὸ ἀγέννητον, πῶς οὐκ ἀσύνθε τος ὁ κατὰ τὴν οὐσίαν ἁπλοῦς; οὐ γὰρ δὴ οἱ δεικτι καὶ τῆς ἰδιότητος αὐτοῦ τρόποι τὸν τῆς ἁπλότητος αὐτοῦ λόγον παραλυπήσουσιν. "Η οὕτω γε πάντα ὅσα περὶ Θεοῦ λέγεται σύνθετον ἡμῖν τὸν Θεὸν ἀνα δείξει, ὡς ἔοικεν, εἰ μέλλοιμεν τὴν τοῦ ἁπλοῦ καὶ ἀμεροῦς ἔννοιαν διασώζειν· ἢ οὐδὲν ἐροῦμεν περὶ Θεοῦ πλὴν τὸ ἀγέννητον, καὶ παραιτησόμεθα αὐτὸν ὀνομάζειν ἀόρατον, ἄφθαρτον, ἀναλλοίωτον, δημιουργόν, κριτὴν, καὶ ὅσα νῦν εἰς δοξολογίαν παραλαμβάνομεν· ή δεχόμενοι τὰ ὀνόματα ταῦτα, τί καὶ ποιήσομεν; πότερον εἰς τὴν οὐσίαν ἅπαντα φέροντες καταθήσομεν; Οὐκοῦν οὐχὶ μόνον σύνθετον, ἀλλὰ καὶ ἐξ ἀνομοιομερῶν αὐτὸν συγκείμενον ἀποδείξομεν, διὰ τὸ ἄλλο καὶ ἄλλο ὑπὸ τῶν ὀνομάτων τούτων στ μαίνεσθαι. Καὶ πρὸς μὲν Εὐστάθιον τὸν ἰατρὸν ἐν τοῖς φθάσασι γράφων ἔλεγεν, Η θεία φύσις ἐν πᾶσι τοῖς επινοουμένοις ὀνόμασι καθή ἐστι μένει ἀσήμαντος, ὡς ὁ ἡμέτερος λόγος· εὐεργέτην γὰρ καὶ κριτὴν, ἀγαθόν τε καὶ δίκαιον, καὶ ὅσα ἄλλα τοιαῦτα μάθέντες, ἐνεργειῶν διαφορὰς ἐδιδάχθημεν. Τοῦ δὲ ἐνεργοῦντος τὴν φύσιν οὐδὲν μᾶλλον διὰ τῆς τῶν ἐνεργειῶν κατανοήσεως ἐπιγνῶναι δυνάμεθα. Όταν γὰρ ἀποδιδῷ τις λόγον ἑκάστου τούτων τῶν ὀνομάτων, καὶ αὐτῆς τῆς φύσεως, περὶ ἦν τὰ ὀνόματα, ῃ Καλῶς μὲν, ὦ διδασκάλων καὶ θεολόγων άριστε, ταῦτα, καὶ κατὰ θεῖα. δηλονότι θεσμά. Ἀλλ᾽ ἐπεὶ Γρηγορᾶς οὑτοσὶ μετὰ τῆς κατ' αὐτόν τε καὶ περὶ αὐτὸν φατρίας ουσίας μὲν ἀπαγορεύουσιν, ως φασι. καὶ αὐτοὶ καὶ εἶναι, καὶ λέγεσθαι τὰ τοιαῦτα, καὶ την βλασφημίαν Εὐνομίμ τε καὶ τοῖς κατ' αὐτὸν ἀπορρίπτουσι μόνοις, ἐξ ἀϊδίου δ' ὡς ἰδιότητας τῇ θεία παρέπεσθαι φύσει λεγόντων ἡμῶν οὐκ ἀνέχον ται τοπαράπαν, σύνθεσιν εἶναι τοῦτο τῆς θείας απ τοὶ λέγοντες φύσεως, καὶ πόρρω διὰ τοῦτο τῆς θείας αὐλῆς, δίκαιος ἂν εἴης ὁ αὐτὸς σαφέστερον

περὶ ἐκείνων καὶ αὖθις διδάξαι, καὶ δεῖξαι τίνα όμοια τούτοις λάβοιμεν, οὐ μόνον σύνθετον, ἀλλὰ ποτέ εἰσιν ἐκεῖνα τὰ πολλὰ καὶ μυρία, & περὶ μόν νου τοῦ Θεοῦ λέγουσιν αἱ θεῖαι Γραφαι, καθὰ δὴ καὶ προὔφης. Τάχα γὰρ καὶ τοῦτ' ἔστιν ἐκεῖνο τῆς σῆς ἱερᾶς θεολογίας, όπερ τῶν τῆς συμμορίας τις ἐκείνης ἀκούσας πάλαι, μυριάδας θεῶν προσκυνείν ἐσυκοφάντει τὴν καθ' ἡμᾶς Ἐκκλησίαν, ὦ μιαράς γλώττης! καὶ τοῦτο πρὸς ἀλλόφυλον καὶ πολέμιον αὐτῆς γράφων, καὶ διδάσκαλον τὴν ψευδοπροφήτην αὐλοῦντα. 'Αλλ' ἐγώ, φησὶν ὁ θεσπέσιος Κύριλλος, κατὰ φύσιν ὑπάρχειν εἶπον τὰ τοιαῦτα τῷ Θεῷ, μόνῳ τούτῳ προσεῖναι. Τὰ δὲ κατὰ φύσιν προσόντα, καὶ ἰδιώματα τῆς θείας φύσεως πεφυκότα, οὔτε φύσις εἰσὶν, οὔτε τῆς φύσεως μέρη. Όλος γάρ ἐστι τούτων ἔκαστον, φαμὲν, ὁ Θεός, οὔτε σύνθεσις ἐκ τούτων ἄν ποτε γένοιτο τῶν παρεπομένων τῇ θείᾳ φύσει, καὶ κατ' ἐπίνοιαν ἐπιθεωρουμένων αὐτῇ. Ινα δὲ καὶ τι σαφέστερον γνοίης, ἄκουε δὴ τῶν καὶ πρὸς τοὺς ἐξ Εὐνομίου πάλαι ῥηθέντων μοι. Κατ' ἐπίνοιαν, εἶ πον, ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τὸ ἀγέννητον. Οὐ γὰρ οὐσία τὸ ἀγέννητον, ἢ τὸ ἄφθαρτον, ἢ τὸ ἀθάνατον, ἢ τὸ ἀόρατον. Εἰ γὰρ ἕκαστον τούτων οὐσίαν σημαίνει, ἐκ τοσούτων οὐσιῶν σύγκειται ὁ Θεός, ὅσαπερ ἂν αὐτῷ φυσικῶς προσόντα φαίνηται. Εἰ τοίνυν οὐχ ὅσα προσεἶναι λέγεται κατά φύσιν τῷ Θεῷ, ταῦτα πάντα ἔσται αὐτοῦ καὶ οὐσία, λείπεται λέγειν αὐτῇ τῇ οὐσίᾳ συμβεβηκέναι, μέχρι μόνης φωνῆς οὕτω νεούμενα. Οὐκ ἔχει γὰρ ἡ ἀνθρώπου φύσις μειζόν τι τῶν καθ' ἑαυτὴν λέγειν ἐπὶ Θεοῦ. Διὸ τοῖς ἰδίοις τι τῶν καθ' ἑαυτὴν λέγειν ἐπὶ Θεοῦ. Διὸ τοῖς ἰδίους ἤθεσιν ἐπ' αὐτοῦ κεχρήμεθα, τὰ καθ' ἑαυτοὺς μει ζόνων ὑποδείγματα ποιούμενοι, ὥσπερ οἱ ἐν μικρῷ πίνακι οὐράνιον καταγράφοντες κύκλον. Μηδὲν γὰρ κατ' ἐπίνοιαν συμβεβηκὴς νοοῦντες ἐπὶ Θεοῦ, μήτε μὴν οὕτω τισὶ νοεῖν ἐπιτρέποντες, πολλῇ δυσχερεία περιπεσείσθε πάντως, καὶ μυρίων ὑμᾶς νοη μάτων ἀθέσμων περιεστήξει θόρυβος. Τοιαῦτα μὲν τὰ τῶν ἱερῶν διδασκάλων καὶ θεολόγων, καὶ οὕτω τὴν σύνθεσιν ἐπὶ Θεοῦ καὶ νοοῦσι, καὶ ἀποβάλλονται. Λέγουσι καὶ γὰρ, ὥσπερ ἀκούεις, τριχῶς ὑπονοεἶσθαι τὴν σύνθεσιν ἐπὶ Θεοῦ ἢ ὅταν ὡς οὐσίαι διάφοροι λέγωνται τὰ φυσικῶς ἐπινοούμενα τῷ Θεῷ προσεῖναι, ἢ ὅταν ὡς μέρη τῆς οὐσίας, ἢ ὅταν οὐχ ὡς οὐσιώδη καὶ φυσικὰ, ἀλλ᾽ ὡς ἐπίκτητα. Αλλά τὸ μὲν πρῶτον οὐ μόνον ἀδύνατον, ἀλλὰ καὶ τερα τῶδές τε καὶ ἀλλόκοτον, καὶ διὰ τοῦτο καὶ πόρρω Θεοῦ, καὶ τῶν περὶ Θεοῦ λόγων, οὐδ᾽ ὅσον ἄν τις ἐν θυμηθῇ. Εἰ γὰρ ἕκαστον, φησί, τῶν προσόντων τῷ Θεῷ φυσικῶν ἐν οὐσίας τάξει κείσεται, ἐκ πολύ λῶν ἡμῖν οὐσιῶν σύγκειται ὁ ἁπλοῦς· ὅπερ ἐστὶν ἐννοεῖν ἀτοπώτατον· τὸ δεύτερον οὐδὲν ἦτο τον τοῦ πρώτου δυσσεβές, μᾶλλον δὲ καὶ ἀσεβές· οὐ σύνθεσιν καὶ γὰρ ἐπεισάγει μόνον τῇ ἀπλῇ τοῦ Θεοῦ φύσει, ἀλλὰ καὶ μερισμὸν τῷ ἀμερίστῳ, καὶ λύσιν· τῷ ἀκηράτῳ τε καὶ ἀφθάρτῳ, καὶ μόνῳ δοτῆρι τῆς ἀφθαρσίας· σύνθεσις καὶ γὰρ ἀρχὴ στάσεως, ἡ δὲ λύσεως. Εἰ γὰρ ὡς μέσ ρος, φησί, τῆς οὐσίας τὸ ἀγέννητον, καὶ ἀόριο τους καὶ ἄφθαρτον, καὶ ἀναλλοίωτον, καὶ τὰ προσκαὶ ἐξ ἀνομοιομερῶν συγκείμενον τὸν Θεὸν ἀποδεί ξομεν. Τὸ δὲ τρίτον καὶ ᾿Αρειανοῖς ὁμοῦ καὶ Εὐνο μιανοῖς καὶ τοῖς τὰ Μακεδονίου φρονοῦσι μάλα προς ήκει, οἷς δήπου και Βαρλαάμ σὺν Ακινδύνω τα καὶ Γρηγορα μετὰ πολλῆς ἑαυτοὺς τῆς προθυμίας συνῆψαν, αὐτόθεν ἔχον ἐπίσημον πᾶσι τὸ ἀσεβές, ἅτε δὴ καὶ εἰς κτίσματα καταστῶν τὸν Θεὸν διὰ τῶν αὐτοῦ φυσικῶν. ἂν γὰρ ἡ ἐνέργεια κτιστή, φασὶν οἱ θεολόγοι Πατέρες ὁμοῦ, τούτων καὶ ἡ φύσις και στή, ὧν δὲ ἄκτιστος ή ενέργεια, τούτων καὶ ἡ φύσις ἄκτιστος. Διὰ καὶ ᾿Αθανάσιος ὁ μέγας σύν γε τῷ σοφῷ Βασιλείς, Μη γένοιτό μοι ἐπίκτητόν τι ἐπὶ τοῦ Πνεύ ματος εἰπεῖν, φθάσαντες ἔλεγον· οὔτε γὰρ τὸ ἅγιον, ούτ τε τὸ ἄφθαρτον, οὔτε τὸ ἀγαθὸν, οὔτε ἄλλο τι τῶν περὶ Β' Θεὸν θεωρουμένων λέγω ἐπίκτητον τῷ ἁγίῳ Πνεύ ματι, ἀλλὰ φύσει ἅγιον, φύσει ἀγαθόν, φύσει ἀθάνα τον. Καὶ πάλιν· Τὰ καθ᾽ ὑπεροχὴν καὶ αἰτιολογίαν πάντα, φησίν, οὐχ ἕκαστον οὐσία λέγεται, ἀλλὰ περὶ τὴν οὐσίαν, ἃ καὶ ἄθροισμα καὶ πλήρωμα θεότητος λέγεται κατὰ τὴν Γραφήν, καθ' ἑκάστην τῶν ἁγίων τριῶν ὑποστάσεων επίσης θεωρούμενα· καὶ θεολη γούμενα. Ο δὲ Νύσσης θεῖος Γρηγόριος, δ δὴ καὶ προ βραχέος ήκουσας αὐτοῦ λέγοντος, Σύνθεσις, φησί, περὶ τὸν Θεὸν οὐδεμία· ἀλλ᾽ ὅπερ ἂν ᾖ, ὅλες ἐστί. Κατὰ δὲ τὸν τῆς αἱρέσεως λόγον, εἰ πρότερον ἀγέννητος ὤν, μετὰ ταῦτα γίνεται Πατήρ, μηδε μιᾶς σωρείας ἐπιτηδευμάτων περὶ αὐτὸν νοουμένης, οὐδὲν ἄλλο ἡ ὅλος ἑαυτοῦ πρεσβύτερος και μετα γενέστερος γίνεται. Κύριλλος γε μὴν ὁ σοφὸς, οὐδὲν ἐπίκτητον τῶν θείων ιδιωμάτων, φησίν. Εκ μέντο ς – η Ο τῶν ἀποτελεσμάτων, δηλαδὴ τῶν κτισμάτων, κατά τὰς ἐνεργείας ταύτας, ἀλλ᾽ οὐ κατ' ουσίαν ὁ Θεὸς ὁρᾶται, ὁμοῦ τε συνάναρχα τῷ Θεῷ κατά χρόνον υποδεικνὺς τὰ αὐτοῦ ἰδιώματα, διὰ τὸ μὴ ἐπίκτητε εἶναι, καὶ τῶν ἀποτελεσμάτων, ἤτοι τῶν κτισμάτων ῥητῶς αὐτὰ διιστάς, καὶ ἰδιώματα καὶ ἐνεργεία; τὰ αὐτὰ τῆς θείας φύσεως είναι δεικνύς, καὶ ὅτι ἀπὸ τῶν κτισμάτων οὐ κατ᾽ οὐσίαν ὁ Θεὸς ὁρᾶται, κατ' Εὐνόμιόν τε καὶ Γρηγορᾶν, ἀλλὰ κατὰ ταύτας μέλο λον τὰς ἐνεργείας. Τοσαῦτα τὸ βραχὺ τοῦ θεολόγου χωρίον ἐκεῖνο, καὶ τοιαῦτ᾽ ἐν ὀλίγῳ συλλαβὸν ἔχει· οὕτω περιφανῶς τὴν ὑπονοουμένην ἐπὶ Θεοῦ σύνθε σιν καὶ κατὰ τοὺς εἰρημένους τρεῖς λόγους οἱ θαλόγοι Πατέρες πόρρω που τῶν προθύρων ἀπελαύνουσι τῆς Ἐκκλησίας Χριστοῦ. Ὁ & Γρηγοράς αὑτοσὶ καθάπερ τις αὐτόνομος τύραννος οὐ νόμους ἀνθρωπίνους, καὶ θεσμὰ βιαζόμενος, ἀλλὰ νόμου; ἄντικρυς θείους, καὶ τοὺς τούτων ἱερούς διδασκά λους καὶ κήρυκας, καὶ πᾶσιν ἀπεναντίας ἱστάμενος, καὶ τοσούτους καὶ τηλικούτους τῶν θεολόγων ὁμοῦ παραλογιζόμενος λόγους, καὶ τοῖς νομοθέταις ἀντινομοθετῶν ἄντικρυς, αὐτὴν εἶναί φησι τὴν θείαν φύσιν τὰ φυσικῶς ταύτῃ προσόντα καὶ μηδὲ ἥντιν οῦν ἐνεῖναι διαφοράν, ἢ οὕτω γε σύνθετον εἶναι τὸν Θεὸν κατὰ πᾶσαν ἀνάγκην· μηδὲ γὰρ ἐγχωρείν φησιν άλλως. Καίτοι γε, φιλόσοφε, πρὸς αὐτὸν ἂν εἴποιμι, καὶ φυσικούς λόγους, καὶ τὴν τῶν αἰσθητῶν, καὶ μένω, τουτοινὶ τάξιν, ἀλλ' οὐχὶ θείας Γραφάς γίνον

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM VIII. ἡμεῖς· Θεὸς γάρ· κτίζει τὴν ὁρωμένην πᾶσαν, καὶ ἀόρατον κτίσιν, ἀλλ' ἐκ μὴ ὄντων, καὶ λόγῳ μόνη. Που ποτε τοῦτο κἂν τοῖς γεννητοῖς ἤκουσας: Τοῦτο δὲ καν τοῖς φυσικοῖς τοῦ Θεοῦ σκοπῶν, ἀπταίστως καὶ κατὰ θείους θεολογήσεις δηλαδή νότ μους. καὶ θεολογικούς τε καὶ πατρικοὺς ἀνατρέπει» 26. πνεῦμα τοῦ στόματος κατά φύσιν, ἀλλ᾽ οὐχ ὡς γους οἷς λέγεις ἐπιχειρεῖς. Εἰ γὰρ ἐπὶ τῶν αἰσθητῶν οὐκ ἂν γένοιτό ποτε σύνθεσις τοῦ κινουμένου διὰ τὴν κίνησιν, οὐδὲ τοῦ ἐπιστήμονος διὰ τὴν ἐπιστήμην, κατὰ τοὺς τῶν ἐμῶν φιλοσόφων καὶ θεολόγων δηλαδὴ λόγους, πῶς ἂν ἡ θεοπρεπής δύναμις τε καὶ κίνησις, ταῦτα καὶ γὰρ ἡ θεία ενέργεια, σύνθεσ τον, ὡς αὐτὸς φαίης, τὸν παντοδύναμον Θεὸν ἐργά σαιτο; 'Αλλ' 'Ακίνδυνός τε καὶ Γρηγορᾶς, καὶ ἡ κατ' αὐτὸν ἄγεται συμμορία, ὡς ἐπειδὴ τοῦ ἡλίου ἢ ἀκτὶς, καὶ ἡ συνοῦσα φυσικῶς τῷ πυρὶ θέρμη, ἔτι τε διάνοια τοῦ νοῦ, καὶ τὰ παραπλήσια τούτοις, ὡς μέρη ταῖς οἰκείαις σύνεστι φύσεσι, εἰ καὶ ἀχωρί. στως ἐκείναις σύνεστι, καὶ τῇ φύσει τοῦ Θεοῦ, λοιτὸν ὡς μέρη σύνεστι τὰ αὐτῆς φυσικά, καὶ ἐκ πολ λῶν τινων, φησί, λοιπὸν, καὶ διαφόρων ἀλλήλοις τε καὶ τῇ φύσει, καθ' ὑμᾶς ὁ Θεὸς σύγκειται. Καὶ μὴν τουναντίον ἅπαν τῶν ἱερῶν θεολόγων λεγόντων ήχου. σατε, ὅτι οὔτε ὡς οὐσίας, οὔτε ὡς μέρη τῆς οὐσίας λαμβάνουσι τὰ φυσικῶς παρεπόμενα ταύτῃ, ἵνα μὴ μεν τον σύνθετον, ἀλλὰ καὶ ἐξ ἀνομοιομερῶν συγκείμενον κατασκευάσωσι τὸν Θεόν. Ολος καὶ γὰρ ἐστιν ὁ Θεὸς οὐσία, φησί, καὶ ὅλος ἐνέργεια, καὶ οὐχὶ μέρος μὲν αὐτοῦ ἐστιν οὐσία, μέρος δ' ενέργεια, καθάπερ ὑπέλαβες, ἵνα καὶ μεριστὸς εἴη διὰ ταῦτα καὶ σύνο θετος· ἀλλ' ὥσπερ ὅλος ἐστὶν ὁ Πατὴρ ἐν τῷ Υἱῷ, καὶ ὅλος ὁ Υἱὸς ἐν τῷ Πατρὶ, ὡς δὲ καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὅλον ἐν Πατρὶ καὶ Υἱῷ, καὶ ὁ Πατήρ ἅμα καὶ ὁ Υἱὸς ὡσαύτως ἐν τῷ Πνεύματι, κατὰ τὸν τῆς οισίας καὶ τῆς δυνάμεως δηλαδὴ λόγον, καὶ τὸ 6μέθεον· οὕτω καὶ ὅλος ἐστὶν ὁ Θεὸς ἐν τῷ προσ λήμματα τῆς σαρκός, κατὰ τὴν ὑπόστασιν τοῦ Υἱοῦ δηλονότι, οὐ κατ' ἐκεῖνον τὸν τῆς ὁμοουσιότητος λό. γον, ἡ γὰρ ἂν καὶ τὸ πρόσλημμα φύσει Θεὸς ἦν, ἀλλ' ἐνέργεια, φησί, σαρκώσεως, δηλονότι κατὰ τὸν τῆς οἰκονομίας λόγον τὴν σάρκωσιν ἐνεργῶν. Πάρε εστί γε μὴν καὶ τοῖς υἱοθετουμένοις καὶ θεουργου μένοις τῷ Πνεύματι ὅλος ὁ ἁπλοῦς τε καὶ ἀμερής, τὴν ὑπερφυᾶ καὶ ἀπόῤῥητον ἐν αὐτοῖς ἐνεργῶν θέως σιν, διὰ τὸ ὅλος, φησίν, ὡς ἐνεργῶν ἑκάστῃ τῶν ἐνεργειῶν, καὶ παντὶ παρεῖναι χαρίσματι, εἴτε μείς ζονι, εἴτε ήττον, Εἰ δ᾽ ὅτι τοῖς κτίσμασιν ὡς μέρη τῆς οὐσίας Εν εἰσιν αἱ φυσικαὶ δυνάμεις ἐκεῖναι, διὰ τοῦτο νομίζεις αὐτῆς κἀπὶ τοῦ τῆς κτίσεως Δεσπότου ὡς μέρη η προσεἶναι τὰ φυσικὰ τούτου τῇ φύσει, καὶ διὰ τοῦτο καὶ σύνθετον φαντάζῃ κακῶς τὸν μόνον ὑπὲρ πᾶσαν ἀπλότητα, οὐ μᾶλλον ἄν σου καταγελᾷν τῆς ἀνοίας, ἢ τῆς ἀμαθίας τε καὶ τῆς ἀθλιότητος οἰκτείρειν πάς τις νοῦν ἔχων δίκαιος εἴη γ' ἄν; Μάλλον καὶ γὰρ ἀντιστρέψαντες δικαίως ἂν ἡμεῖς εἴποιμεν, ὅτι οὐχ οὕτω τὰ τοῦ Θεοῦ, ἐπειδή γε οὕτω τὰ τῶν κτι σμάτων. Καὶ μέρος ἂν εἴποιμε καὶ τοῦτο τῆς θείας εἶναι θεολογίας τὸ κάλλιστον ὁμοῦ καὶ ἐπιδοξότατον, τὸ μὴ συμβαίνειν φημὶ τοὺς τῶν κτισμάτων λόγους τοῖς περὶ τοῦ Θεοῦ, ἵνα μὴ καὶ τὸ κτίσμα θεὸς ἢ 4 Θεός κτίσμα, τῶν ἀγροικοτέρων ἔστιν οἷς κακῶς νομίζοιτό τε καὶ λέγοιτο· διὰ τοῦτο γεννᾷ Θεὸς ἐκ τῆς οὐσίας Χίου, ἀλλ' οὐχ ὡς τὰ σώματα - προβάλλει Εχει φυσικὰς ὁ Θεὸς δυνάμεις καὶ ἐνεργείας, ἀλλ' οὐχ ὡς τῆς φύσεως μέρη τῶν κτισμάτων γὰρ τοῦτο καὶ τῆς κάτω συνθέσεως, ἐπεὶ καὶ τῷ ἐνερ γεῖν πως πάσχει τα κτίσματα. Ὁ δὲ Θεὸς ὑπὲρ ταῦτα πάντα - Θεὸς γάρ. Εἰ δ' ἐρωτᾷς πῶς, ὑπὲρ τὸ πῶς ταῦτά φαμεν· ὅθεν καὶ πολλοὶ, φησί, τὰ τοῖς αῦτα ζητήσαντες, οὔτε τὸ πῶς ἐδυνήθησαν μαθεῖν, καὶ τῆς πίστεως ἐξέπεσον. Ειπέ μοι σὺ πρώτον, πῶς ἐκ γυναικὸς γεννᾶται Θεός· πῶς ἄνθρωπος ἐκ παρθενικῶν αἱμάτων ἀνδρὸς καὶ σπορᾶς δίχα συν ίσταται· πῶς γεννηθεὶς ἐκ παρθένου, παρθένον αὖ καὶ μετὰ τόκον διατηρεῖ τὴν παρθένον. Εἰ δὲ βού λες, τὰ μικρὰ ταῦτα καὶ κάτω, τοὺς τῆς σῆς γεννή σεώς φημι και συμπήξεως λόγους καὶ τρόπους, τοὺς περὶ ψυχῆς τε καὶ νοῦ, καὶ τοῦ ταύτης δεσμού πρὸς τὴν ὕλην, καὶ τὸ γεῶδες τουτί κράμα, ένα τὰ πολλὰ παραλείπω διὰ τὸ μῆκος, καὶ τότε κἀγώ σοι τὸν περί τούτων ἀποδώσω λόγον καὶ τὸ πῶς ἴσως ἐρῶ. Εἰ δ' ἐκείνων, καὶ τῶν προσομοίων ἐκεί ναις, ἄγνοιαν σαυτῷ προσμαρτυρῶν οὐκ αἰσχύνῃ, πῶς ἐπὶ τούτοις ιταμός τις εἶ, καὶ φιλόνεικος πέρα τοῦ μέτρου καὶ καταλήψει τὰ ὑπὲρ κατάληψιν ὑπο βάλλειν ἐπιχειρῶν, καὶ τοὺς λόγους καὶ τὴν διδα σκαλίαν κακῶς ὑπερβαίνειν τῶν θεολόγων, μυρίαις καὶ παντοδαπαῖς τισι περιπίπτεις ταῖς ἀτοπίαις; Καὶ γοῦν ἀκούεις τοῦ σοφωτάτου Μαξίμου καὶ πάσ λιν, νῦν μὲν τὸ δυσθεώρητόν τε καὶ ἀκατάληπτον τῶν θείων τουτωνί φημι πραγμάτων καὶ λόγων, νῦν δ' αὖθις καὶ τὸ ληπτόν σοι καὶ ῥητὸν ἀπὸ μέρους αὐτῶν, δι᾿ ὀλίγων τινῶν ὡς ἔνι φιλοσοφ φοῦντος. Εἰ πέτα καὶ γὰρ, φησί, θεία κατὰ τὴν ἀληθῆ λόγον ἐνέργεια τὸν Θεὸν ἀμερῶς ὅλον δι ἑαυτῆς ἐν ἑκάστῳ, καθ᾽ ὅνπερ τινὰ κέκτηται λόγον ἰδικῶς υποσημαίνει, τίς ἀκριβῶς ἐστιν ὁ νοῆσαί τε καὶ εἰπεῖν δυνάμενος, πῶς ἐν πᾶσι τε κοινῶς ὅλος καὶ ἐν ἑκάστῳ τῶν ὄντων ἰδιαζόντως, ἀμερῶς το καὶ μεριστῶς ἐστιν ὁ Θεὸς, μήτε ποικίλως συνδιαστελλόμενος τῶν ὄντων οἷς ἔνεστιν, ὡς ἐν ἀπείροις διαφοραίς, μήτε αὖ συστελλόμενος κατὰ τὴν ἐν'ς Ιδιάζουσαν ὑπαρξιν, μήτε συστέλλων κατὰ τὴν μίαν πάντων ἐνικὴν ὁλότητα τὰς τῶν ὄντων διαφοράς, ἀλλὰ πάντα ἐν πᾶσιν ἐστιν ἀληθῶς, ὁ μήποτε τῆς οἰκείας ἀμεροῦς ἁπλότητος ἐξιστάμενος; Καὶ πά λιν· Ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τὸ ῶν, καὶ τὸ ἀγαθὸς, καὶ τὸ Θεὸς, καὶ τὸ δημιουργός, καὶ τὸ ὑπερούσιος, καὶ τὸ ἄπειρος, καὶ τὸ ἀθάνατος, καὶ τὰ τοιαῦτα, οὐ λέγομεν οὐσιώδεις διαφοράς, ἵνα μὴ σύνθετον αὐτὸν ἐκ τούτων δογματίσωμεν, ἀλλὰ προσηγορίας, τινῶν μὲν ἐκ αντικὰς τῶν θεωρουμένων περὶ αὐτὸν, οὐδενὸς δὲ τῶν κατὰ τὴν οὐσίαν αὐτοῦ καὶ φύσιν δηλωτικά;. Τινὰ μὲν τρέποντα τῇ θείᾳ φύσει σημαί κουσιν, οὐκ αὐτὴν δὲ τὴν φύσιν μηνύνυσιν· ὅπερ

ἴδιον οὐσιωδῶν καὶ συστατικῶν διαφορών. Ακούεις Λ ἀκατάληπτον, τὸ προγνωστικόν, τὸ δημιουργικόν, τὸ καὶ τούτου τοῦ σοφοῦ θεολόγου τὸ ἀμέριστον, καὶ μεριστὸν τοῦ Θεοῦ, τὸ μὲν κατὰ φύσιν, τὸ δὲ κατὰ τὴν φυσικὴν ἐνέργειαν διδάσκοντος; δ δὴ καὶ τὸν θεῖον Χρισόστομον ἐν τοῖς φθάσασι φάναι, τὸν Εὐαγγελιστὴν ἐξηγούμενον Ἰωάννην, καὶ ὅπως πάντα ἐν πᾶσι καθ᾿ ἑκάστην τῶν οἰκείων ἐνεργειῶν ἐστιν ὅλος, ο μήποτε τῆς οἰκείας ἀμερους ἁπλότητος ἐξιστάμενος, εἰ καὶ τὴν τοῦ πῶς λόγον, καὶ τὸν τρό π ν τῶν γινομένων, οὐδεὶς ἐστι τῶν πάντων ὁ δυνάμενος ὑποδείξαι; Καὶ τὰς οὐσιώδεις δὲ διαφορά; ἐπὶ τῶν περὶ Θεοῦ φυτικῶς λεγομένων διὰ τὴν ἐκεῖθεν εἰσαγομένην σύνθεσιν ὁ διδάσκαλος ἀποῤῥίπτων, προσηγορίας τινῶν ἐμφαντικὰς τῶν περὶ Θεὸν νοου· μένων, κατὰ τοὺς πρὸ αὐτοῦ θεολόγους, Βασίλειόν τα τὸν μέγαν καὶ Κύριλλον τὸν σοφόν, ταῦτά φησι, τινὰ μὲν πρέποντα τῇ θείᾳ φύσει σημαίνοντα, οὐκ αὐτὴν δὲ τὴν φύσιν μηνύοντα, ὅπερ ίδιόν φησι τῶν οὐσιωδῶν καὶ συστατικών διαφορῶν, ὡς ἂν οἱ περὶ τὸν φιλόσοφον ἐκ τούτου γοῦν τοῦ ὄντος φιλοσόφου τε καὶ σοφού διδαχθῶσι, πότε καὶ πῶς ἡ σύνθεσις γίγνεταί τε καὶ λέγεται, καὶ ὅτι πόῤῥω Θεοῦ καὶ τῶν περὶ Θεοῦ λόγων ἡμῶν τε καὶ τῶν ἡμετέρων διδασκάλων αὕτη, καὶ ὡς αὐτοὶ μᾶλλον εἰσιν οἱ μὴ μόνον σύνθετον, ἀλλὰ καὶ ἐξ ἀνομοιομερών συγκείμενον τὸν Θεὸν ποιοῦντες. Οὐδαμοῦ καὶ γὰρ, μετ' Ευνομίου φησὶ Γρηγοράς, περὶ τὴν ἐνέργειαν ίστησι τὸ σημαινόμενον τῆς ἐννοίας τὰ θεῖα ὀνόματα, ἀλλ' ἐπὶ τὴν ἐνεργοῦσαν ἀγατρέχει φύσιν. Καὶ ἡμῶν ἅμε κατηγορῶν, ἀμαθῶς, ὡς ἐκεῖνος νομίζει, λεγόντων, ἕτερα μὲν τῆς θείας φύσεως εἶναι τὰ παρεπόμενα καὶ ἐπινοούμενα ταύτῃ, φυσικὰ δὲ, καὶ ὅτι τὰς ἀθάνατον, τὸ ἄπειρον, τὸ ἁπλοῦν, τὸ ἀκατάληπτον, καὶ τὰ παραπλήσια τούτοις, ἄκτιστα μὲν λέγομεν, οὐκ οὐσίαν δὲ τοῦ Θεοῦ, ἀλλὰ περὶ τὴν οὐσίαν αὐτοῦ θεωρούμενα μᾶλλον, σύν γε τοῖς ἱεροῖς Θεολόγοις τούτοις καὶ διδασκάλοις ἡμῶν. Σὺ δὲ αὐτ τός, ὦ φιλόσοφε, μήτε οὐσίας εἶναι τὰ προσόντα του εἰ φυσικῶς τῷ Θεῷ, μηδαμῶς μετ' Εύνομίου λέγων, ὡς φῂς, μήτε μὴν μετὰ Βασιλείου τε καὶ Μαξίμου, καὶ δὴ καὶ τῶν λοιπῶν διδασκάλων τῆς Χριστοῦ Εκκλησίας, ὡς καὶ ἡμεῖς δήπουθεν, φυσικὰ ταῦτα λέγειν ἀνεχόμενος τοῦ Θεοῦ, καὶ ἰδιώματα τῆς θείας · φύσεως, μᾶλλον μὲν οὖν καὶ κακοδοξίαν, καὶ αἵρε· σιν ἐγκαλῶν τοῖς τε θεολόγοις καὶ ἡμῖν διὰ ταῦτα, παρὰ γὰρ τῆς ἐκείνων διδασκαλίας ταῦτα πάντα λα δόντες ἡμεῖς ἔχομεν, τί ταῦτα τῇ; εἶναι; ἢ μηδὲν μηδαμή, τοῦτο μὲν οὖν καὶ πολλάκις είρηκας ήδη, ώ; ὅτε μὴ οὐσία τοῦ Θεοῦ εἴη ταῦτα, μηδὲν εἶναι πλὴν ψήφου μόνου ῥημάτων, τῷ ἀέρι· συνδιαλυομέν νου, ὡς εἶναι κατὰ σὲ ταυτὸν τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ καὶ ς μηδαμή μηδαμῶ; ὅν. ᾿Αλλὰ τρέποιτο· κατὰ τῆς τῆς κεφαλῆς τὸ βλάσφημον, καὶ πόρρω που καὶ τῆς διανοίας καὶ τῆς γλώττης τῶν εὐσεβῶν γίγνοιτο. Δεῦρο δὴ καὶ τὰ λείποντα τοῦ τῆς αἱρέσεως προς είθει βιβλίου, καὶ σαυτόν τε καὶ ἡμᾶς ἀπαλλαττε του σήμερον εἶναί φημι τέως τῆς ἀγωνίας. Παλαμᾶ, φησί, τοῦτο καὶ τῆς ἐκείνου παρανοίας, λέγειν ὅτι τὸ ἄναρχον, τὸ ἀθάνατο, τὸ ἄπειρον, τὸ ὁ πλοῦν, τὰ προνοητικὸν, τὸ δίκαιον, τὸ ἀγαθὸν, τὸ σοφόν, τὸ ἅγιον, καὶ τὰ τοιαῦτα, ἄκτιστοι μὲν εἰσι θεότητες, οὐκ ού σία δὲ Θεοῦ, ἀλλὰ περὶ ταύτην θεωρούμενα. Αρ' οὐ προδήλως ἐνταῦθα Γρηγορᾶς ώσπερεί το προσωπείην. τοῖς ἱεροῖς θεολόγοις ἡμᾶς περιτιθεὶς, δι᾿ ἡμῶν τε τολμηρῶς εἰς ἐκείνους ὑβρίζων, καὶ δι᾽ ἐκείνων απο θις εἰς τὸν ἐκείνων Θεὸν, ἣν ἀπαρνείσθαι προσε ποιεῖτο σύνθεσιν τῆς θείας οὐσίας, διὰ τῶν ἑαυτοῦ λόγων κατασκευάζει νῦν οὐ μόνον σύνθετον, ἀλλὰ καὶ ἐξ ἀνομοιομερῶν συγκείμενον τὸ καθ' ἑαυτὸν δειχνύς τὸν Θεόν, κατὰ τὸν μέγαν φημὶ Βασίλειον; Δεχόμενοι καὶ γὰρ ταῦτα τὰ περὶ τὸν Θεὸν θεία ὀνόματα, πρὸς Ευνόμιον ἤδη φθάσας ὁ διδάσκαλος ἔφη, τί καὶ ποιή σομεν; Πότερον εἰς τὴν οὐσίαν ἅπαντα φέροντες και ταθήσομεν; Οὐκοῦν οὐχὶ μόνον σύνθετον, ἀλλὰ καὶ ἐξ ἀνομοιομερῶν αὐτὸν συγκείμενον ἀποδείξομεν, διὰ τὸ ἄλλο καὶ ἄλλο ὑπὸ τῶν ὀνομάτων τούτων ση μαίνεσθαι. Κύριλλος δ' αὖθις ὁ θεῖος, καὶ Μάξιμος ὁ φοτος, δ μὲν οὐκ οὐσίᾳ τὸ ἀγέννητον ἔλεγεν, ἢ τὸ ἄφθαρτον, ἢ τὰ ἀθάνατον, ἢ τὸ ἀόρατον· εἰ γὰρ ἕκαστον τούτων οὐσίαν σημαίνει, ἐκ τοσούτων οὐσιῶν σύγκειται δ Θεὸς, ὅσαπερ ἂν αὐτῷ φυσικῶς προσόντα φαίνεται καὶ πάλιν· Πολλά ἐστιν & μόνῳ μὲν τῷ Θεῷ κατὰ φύσιν ὑπάρχει, ἑτέρῳ δὲ τῶν ὄντων οὐδενί. τοίνυν ἕκαστον τῶν αὐτῷ προσόντων ἐν οὐσίας τάξει κείσεται, πῶς οὐκ ἔσται σύνθετος ὁ ἁπλοῦς; ὅπερ ἐστιν ἐννοεῖν ἀτοπώτατον. Τοῦ δέ γε θείου Μαξίμου πρὸ βραχέος εἰπόντος ἠκούσαμεν, ὅτι τὰ τοῦ Θεοῦ ταῦτα ὀνόματα, ὧν ἔνια καὶ κατὰ μέρος ἐκεῖ κατα λέγει, οὐ λέγομεν, φησίν, οὐσιώδεις διαφοράς, ἵνε μὴ σύνθετον αὐτὸν ἐκ τούτων δογματίσωμεν, ἀλλά προσηγορίας, τινῶν μὲν ἐμφαντικὲς τῶν θεωρουμέν νων περὶ αὐτόν, οὐδενὸς δὲ τῶν κατὰ τὴν οὐσίαν απ τοῦ καὶ φύσιν δηλωτικάς. Τινὰ μὲν πρέποντα τη θεία φύσει σημαίνουσιν, οὐκ αὐτὴν δὲ τὴν φύσιν μηνύουσιν, ὅπερ ἴδιον τῶν οὐσιωδῶν καὶ συστατι κῶν διαφορῶν. Κατὰ τούτων τῶν ἰσχυρῶν τε καὶ ἀπαραλογίστων ἐλέγχων τῆς αἱρέσεως Γρηγοράς μαινόμενος ἀκρατῶς, καὶ μὴ ἔχων ὅπως κατ' αὐτῶν ἐμέσῃ τὸν τῆς κακίας ἰὸν, ὑποφρίττει καὶ γὰρ τὴν τῶν πιστῶν Ἐκκλησίαν, καὶ τὸ περὶ τοὺς προμάχους η τούτους, καὶ διδασκάλους, καὶ ῥήτορας τῆς ἀληθείας ἀκραιφνες φίλτρον, καὶ τὴν αἰδὼν τὰ τῆς συκοφαντίας ἡμῖν καὶ τοῦ ψεύδους βέλη, καὶ ὅλην ἐπαφίησι την φαρέτραν τῆς δυσσεβείας, πρὸς κολωνόν, ὅ φασι, δια κηρυττόμενος. ᾿Αλλὰ καὶ τοῦ τῆς Ἐκκλησίας ἐρείσματος, Αθα νασίου φημὶ τοῦ μεγάλου, καλὸν ἂν εἴη διακοῦσαι κἀνταῦθα καὶ πάλιν, εἰ μὴ καὶ αὐτὰς ἐκείνου μετὰ τῆς διανοίας καὶ τὰς λέξεις συκοφάντης λαβὼν ὡς ἡμέτερα δῆθεν, κατ' ἐκείνου τὴν βλασφημίαν ἐκχεῖ. Φησὶτοιγαρ οὖν οὕτω κατὰ λέξιν ὁ μέγας· Τὸ ἄκτιστον, τὸ ἀσώμα τον, τὸ ἄχρονον, τὸ ἄναρχον, τὸ ἀΐδιον, τὸ ἀτελεύτητον, τὸ ἄπειρον, τὸ ἄγνωστον, τὸ ἀσχημάτιστον, τὸ ἀνερο μήνευτον, τὸ ἀνεξιχνίαστον, τὸ Θεὸν θεῶν λέγεσθαι αὐτὸν, τὸ Κύριον κυρίων, τὴ Βασιλέα· βασιλευόντων, τὸ παντοκράτορα, τὸ ποιητήν, τὸ δημιουργόν, τ

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM VIII. φῶς, τὸ ἅγιον, τὴ ζωὴν, τὸ ἀγαθὸν, τὴ ἀθάνατον; τὸ δ' εἶναι χρὴ διὰ τῶν αὐτῶν φημι διδασκάλων καὶ αὖθις Ισχυρόν, τὸ παντοδύναμον, καὶ ὅσα ἄλλα κατά τε ὑπεροχὴν καὶ αἰτιολογίαν, οὐχ ἕκαστον οὐσία λέγεται, ἀλλὰ περὶ τὴν οὐσίαν. καὶ ἄθροισμα καὶ πλήρωμα θεότητος λέγεται κατὰ τὴν Γραφήν, καθ' ἑκάστην τῶν τριῶν ὑποστάσεων επίσης θεωρούμενα καὶ θεολογούμενα. Πάντα γὰρ ὅσα ἔχει ὁ Πατὴρ ἐμά ἐστι, καὶ δεδόξασμαι ἐν αὐτοῖς. Ωστ' οὐκέτι κατὰ τῶν διδασκάλων μόνον ὁπλίζει Γρηγοράς κάνω ταῦθα τὴν βλάσφημον γλώτταν, ἡμᾶς προσποιούμε νος, ἀλλὰ καὶ κατὰ τῶν ἀποστολικῶν τε καὶ εὐαγγε λικῶν θείων χρησμῶν, καὶ αὐτοῦ δέ φημι τοῦ λα λοῦντας ἐν ἐκείνοις Χριστοῦ, δν δήπου καὶ ὁ θαυμάσως οὑτοσὶ θεολόγος ἐπὶ τέλει τῶν ἑαυτοῦ λόγων προσβάλετο μάρτυρα. Θεότητας δ' εἶπε τοὺς διδασκά τους καὶ ἡμᾶς λέγειν τὰς ἐνεργείας καὶ τὰ φυσικὰ τοῦ Θεοῦ, οὐχ ὅτι που λεγόμενα παρ' ἡμῶν ἤκουσε πώποτε, πῶς γάρ; ἀλλὰ θορυβεῖν ὡς μάλιστα τὸν ἀκροατὴν βουλόμενος, ὡς τῶν ἀξιωμάτων, καὶ μά λιστα τῆς μοναρχίας, ἀναιρουμένων δῆθεν; περὶ ὧν δὴ καὶ μετ' ὀλίγον ὡσαύτως ἐροῦμεν. Επάγει καὶ γὰρ φύτωσίν· Αὐτὸς γάρ ἐστιν ὁ μερίζων τὴν μίαν καὶ ἀμερή θεότητα τὴν μόνην ἄκτιστον εἰς πολλὰς ἀνουστους μὲν, διαφόρους δὲ καὶ ἀκτίστους θεότητας, καὶ πῆ μὲν ἀλλήλας ἀπ' ἀλλήλων διιστῶν, πῆ δ' ἀλλήλας ἀλλήλαις συγκεραννὺς τῷ λόγῳ, τὰς μήτ' ου σας, μήτ' ἐσομένας, μήτε γενομένας καθ' αὐτάς ποτέ, ἀλλ᾽ ὀνόματ᾽ οὖσας μόνον ἔρημα πραγμάτων, καὶ εἷον εἰπεῖν ἀεροβατούντα στρατόπεδα κτύπων ψιλῶν, ἕδραν μὲν οὐκ ἐχόντων οὐδ᾽ ὑπηοῦν, βαρείας δὲ μόνον, καὶ δυσήχου κραυγῆς τὰς ἡμῶν ἀκοὰς ἐμπιο πλάντα, καὶ ἐμοῦ τῷ πληγέντι διαρρέοντα βαστα μέρι. Καὶ μὴν, ὦ φιλήσοφε, πρὸς ἐκεῖνον αὖθις ἔγωγ᾽ ἂν εἴποιμι, δέδεικται κάλλιστα καὶ διὰ πολλῶν ἤδη τοῖς σοφοῖς τουτοισὶ διδασκάλοις καὶ θεολόγοις, τίς ἐστιν ὁ τὸν μερισμὸν καὶ τὴν σύνθεσιν, καὶ πᾶσαν ὁμοῦ τὴν σύγχυσιν ἐπεισάγων διακῶς τῇ θεότητι· δ δήπου καὶ νῦν ὡσαύτω; ἐν τοῖς σοῖς λόγοις τούτοις ποιείς, τῷ γνωμένῳ τε καὶ διακεκριμένῳ τῆς θεότητος δυσσεβῶς ἐνυβρίζων ὁμοῦ, καὶ τοὺς ταῦτ᾽ εἰρηκότας θεοπνεύστως βλασφημῶν δι' ἡμῶν. Αὕτη μὲν οὖν ἐστιν ἡ τελεωτάτη περὶ Θεοῦ λόξα καὶ θεολογία, μάλλον δὲ βλασφημία τοῦ Γρηγορά· καὶ οὕτω τὸν Θεὸν διὰ τῆς ἀναιρέσεως τῶν αὐτοῦ φυσικῶν ἰδιωμάτων τοῖς μηδαμή μηδαμῶς οὖσι συναριθμεί, δ' δὴ καὶ τοῦ κακοῦ μάλιστα ἴδιον οἶδεν ὁ λόγος, καθὰ δὴ καὶ ἄνωθεν δ σε συνοδικός τόμος ἔδειξεν αὐτὸν δια μήδην φρονούντα, καὶ δὴ καὶ αὐτὸς αὐτὸν οὗτος πολλάκις διά γε τῶν ἰδίων αὐτοῦ λόγων· πλὴν ὅσον ἐνταῦθα καὶ μετὰ μείζονος τῆς εἰρωνείας τε καὶ τῆς χλεύης, καὶ τῆς κατὰ Θεοῦ μανίας τε καὶ τῆς ὕβρεως εἶεν. Ἀλλὰ περὶ μὲν ὧν αὐτὸς ἀναπλάττει θεοτήτων, συνεχῶς ἄνω καὶ κάτω στρέφων αὐτές ἐν τοῖς λόγοις, και περιπτυπῶν τὰς τῶν ἀκροατῶν σκοῖς, κἀντεῦθεν ἡμᾶς ὡσανεί τινας παῖδας οἰόμενο; κορμολύττεσθαι, μετ᾿ ὀλίγον καὶ ἡμεῖς σύν γε τῷ συνοδικῷ φημι τόμῳ καὶ δὴ καὶ τοῖς θεο. λόγοις Πατράσιν ἐροῦμεν καθόσον οἷόν τε· τὸ δὲ νῦν ο ἀπὸ μέρους αὐτῷ δεῖξαι, ὅτι καὶ ὄντα τὰ παρεπή μενα ταῦτα τῇ θείᾳ φύσει, καὶ οὔτε οὐσίαι κατὰ τὸν αὐτοῦ διδάσκαλον Ευνόμιον δηλαδή, οὔτε μὴν σκιαί τινες ἰδιουπόστατοι, καὶ καθ᾿ ἑαυτὰ κατὰ τὸν ἄσοφον τουτονί σοφόν θεωρούμεναι, τὰς πλατωνικής ιδέας που φαντασθέντα καὶ τοῦτον ἐνταῦθα μετ᾿ Ακινδύνου, ἀλλὰ περὶ τὴν θείαν φύσιν ὡς φυσικὰ μᾶλλον καὶ ουσιώδη, συναϊδίως τε καὶ ἀδιαιρέτως καὶ θεοπρε πως νοούμενα, καὶ οὐκ ὀνόματα μόνον ὄντα, πραγμά των ἔρημα, οὐδὲ ὁμοῦ τῷ πληγέντι ἀέρι διαρρέοντα βάστα, κατὰ τὴν ἀπὸ κοιλίας φωνοῦντα τουτονὶ θεο λόγον. Φησὶ τοιγαροῦν ὁ μέγας καὶ πάλιν Βασίλειος, Το Πνεῦμα τὸ ἅγιον αΰξησιν οὐ ζητεῖ, τελειότατον δν· διὸ καὶ παρ' αὐτῷ πάντα τέλεια, ἀγάπη, χαρά, εἰρήνη, μακροθυμία, χρηστότης, σοφία, σύνεσις, βουλή, ἀσφάλεια, εὐσέβεια, γνώσις, ἁγιασμός, ἀπολύτρωσις, πίστις, ἐνεργήματα δυνάμεων, χαρί σματα ιαμάτων, καὶ ὅσα τούτοις παραπλήσια, οὐδὲν ἔχον ἐν ἑαυτῷ ἐπίκτητον, ἀλλ' ἀἰδίως πάντα ἔχον, ὡς Πνεῦμα Θεοῦ, καὶ ἐξ αὐτοῦ πεφηνός, αἴτιον αὐτὸν ἔχον ὡς πηγὴν ἑαυτοῦ, κἀκεῖθεν πηγάζον. Πηγὴ δὲ καὶ αὐτὸ τῶν προειρημένων ἀγαθῶν· ἀλλὰ τὸ μὲν ἐκ Θεοῦ πηγάζον υποστατόν ἔστι, τὰ δὲ ἐξ αὐτοῦ πην γάζοντα ενέργειαι αὐτοῦ εἰσιν. σο Ήκουσας; Πάντα τὰ προειρημένα, φησὶν, ἀϊδίως ἔχει τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὡς αἴτιον ἔχον ἑαυτοῦ τὸν Θεόν, καὶ ἐξ αὐτοῦ πηγάζον. Πηγάζει δε, φησί, καὶ αὐτὸ τὰ προειρημένα, φυσικώς δηλονότι, καθὸ ἕνερ· γείας. Ἀλλὰ τὸ μὲν, φησὶν, ὡς ἐνυπόστατον ἐκ Θεοῦ πηγάζει, τὰ δὲ ὡς ἐνέργειαι φυσικαί. Οὐδεμία δὲ ενέργεια ἐνυπόστατος κατὰ τὸν αὐτὴν αὖθις διδάσκα λον. Ακουε δὴ καὶ αὖθις αὐτοῦ, ἵνα κἀκεῖνο μάθης, ὅτι καὶ σοφία ἐστὶ κοινὴ Πατρί τε καὶ Υἱῷ, καὶ τῷ ἁγίῳ δηλονότι Πνεύματι, δι' ήν δὴ καὶ ὁ Υἱὸς εἶρηταὶ σοφία τοῦ Θεοῦ ἐνυπόστατος μάλιστα, ἀλλ' οὐ διὰ τὸ σοφίαν αὐτὸν λέγεσθαι, ἡ ουσιώδης καὶ κοινὴ κα φία καὶ δύναμις τῶν τριῶν ἀναιρεῖται κατά σέ. δὲ γινώσκει, φησιν, ὁ Πατήρ των Υν ὅλον διόλου, ὥστε καὶ τὴν ἐναποκειμένην αὐτῷ σοφίαν πᾶσαν επίστασθαι, κατὰ τὸ ἴσον μέτρον καὶ γνωσθήσεται παρὰ τοῦ Υἱοῦ, δηλονότι μετὰ πάσης τῆς ἐνυπαρχού σης αὐτῷ σοφίας, καὶ τῆς προγνώσεως τῶν μελλόν των. Καὶ πάλιν, Χριστός, φησί, Θεοῦ δύναμις καὶ Θεοῦ σοφία, ὅλης τῆς πατρικῆς δυνάμεως ἐναποκειμένης αὐτῷ δηλονότι· ὅθεν ὅσα βλέπει τον Πατέρα ποιοῦντα, ταῦτα καὶ ὁ Υἱὸς ὁμοίως πατεῖ. Κύριλλος δὲ ὁ μέγας. Εἰ μὴ ζωή, φησὶ; κατὰ φύσιν ἐστὶν ὁ Υἱός, πῶς ἀληθεύσει λέγων, "Ο πιστεύων εἰς ἐμὲ ἔχει ζωὴν αἰώνιον; Εἰ δὲ ὡς φύσει προτοῦσαν αὐτῷ, τὴν ζωὴν, καὶ οὐσιωδῶς ὑπάρχουσαν δώσειν τοῖς εἰς αὐτὸν πιστεύουσιν ἐπαγγέλλεται, πῶς ἐνδέχεται νοεῖν οὐκ ἔχοντα τὸν Υἱὸν εἰληφέναι ταύτην παρά τοῦ Πατρός; 'Αλλ' ὡς προείρηται, προελθὼν ἐκ τοῦ Πατρός, πάντα τὰ αὐτοῦ κατὰ φύσιν ἐπάγεται. Εν δὲ τῶν προσόντων τῷ Πατρὶ καὶ ἡ ζωή. Οὐκοῦν οὐκ ἐπείσακτος τῷ Υἱῷ ἡ ζωοποιές δύναμις, ἀλλὰ κατὰ φύσιν αὐτῷ προσοῦσα καὶ οὐσιωδώς, ὥσπερ καὶ τῷ Πατρί. Ποῦ νῦν εἰσιν οἱ τὰ τοῦ σοφοῦ διδασκάλου

δ δι' Υἱοῦ δημιουργικῶς· καὶ οὐ παρὰ τοῦτο σύνθετός ἐστι. Μιᾶς γὰρ φύσεως τὰ τοιαῦτα καρπός. Ὁ δὲ αὐτὸς κρατήσει λόγος ἐπὶ τε τοῦ ἀγαθοῦ, καὶ ἀφθάρ του, καὶ ἀοράτου, καὶ ὅσα πρόσεστι τῇ θείᾳ φύσει. Μάξιμος γε μὴν ὁ σοφὸς πρὸς Ἰωάννην ἐπίσκοπον περὶ τῶν ἐνεργειῶν τοῦ Χριστοῦ γράφων, Διὰ τοῦτο, φησί, δύο φύσεις οι θεοφόροι Πατέρες εκήρυξαν ἐπὶ τοῦ ἑνὸς Χριστοῦ, ἐπειδὴ τὰς οὐσιώδεις τῶν φύσεων δώρων ἐπ' αὐτοῦ δυνάμεις τε καὶ ἐνεργείας· τῆς μὲν γὰρ θεότητος αὐτοῦ τὴν τῶν θαυμάτων ενέργειαν οὖσαν ἐγίνωσκον, τῆς δὲ τοῦ αὐτοῦ ἀνθρωπότητος τὴν τῶν παθημάτων ενέργειαν ὡσαύτως ἠπίσταντο. Εκατέρα γὰρ φύσις τοῦ ἑνὸς Χριστοῦ καὶ Υἱοῦ τὴν ἰδίαν αὐτῆς καὶ φυσικὴν ἐνέργειαν ἔχουσα, φυσικῶς ενήργει, καὶ κατὰ φύσιν ἦν ἐνεργής, ἀλλ' οὐδαμῶς ἀνενέργητος, ἢ ἀκίνητος. Η γὰρ ἀκίνητος φύσις καὶ ἀνενέργητος οὐχ ὑπαρξιν ἔχει τὴν οἰανοῦν, οὐ φύσις ὅλως ἢ οὐσία καθέστηκεν. Οὐκοῦν εἰς πίστωσιν τῶν ἐπὶ Χριστοῦ φύσεων τὰς οὐσιώδεις τῶν φύσεων νερο γείας οἱ θεόσοφοι Πατέρες ἐκήρυξαν, ἵνα μηδεμίαν αὐτῶν νεκρὰν καὶ ἀνενέργητον δογματίζωσιν, ἀλλὰ ζῶσαν κυρίως, καὶ ἐνεργῆ καὶ ἐνδύναμον. Ἰδοὺ καὶ τὰ Μονοφυσιτῶν νοσεῖν ὁ θεολόγος οὗτός φησι διαρ ῥήδην τοὺς μὴ τὰς οὐσιώδεις καὶ φυσικὰς ἐνεργείας ὁμολογοῦντας τοῦ Χριστοῦ, οὐ τὰς φύσεις μὲν αὐτὰς ούσας, οὐ μὴν ἔξω τῶν φύσεων, ἀλλὰ φυσικὰς καὶ καταλλήλους ταῖς φύσεσιν, ὧν χωρίς, φησὶν, οὐδ' αι φύσεις ἂν εἶἐν ποτέ. τουτου, συκοφαντοῦντες, καὶ λέγοντες, ὅτι οὐχ ὡς ἡ ἔχει τὸ γενναν ὁ Πατήρ φυσικῶς, ἔχει καὶ τὸ χτίζειν φυσικόν ιδίωμα καὶ ἐνέργειαν λέγει προσείναι τῷ Θεῷ τὴν ζωὴν, ἀλλ' αὐτός ἐστι μόνος ἡ ζωὴ τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱός; Ακουέτωσαν, ὅτι φύσει πρόσεστι καὶ οὐπωδῶς τῷ Υἱῷ ἡ ζωή. Αλλο δέ, φασὶν οὗτοι, τὸ δν, καὶ ἄλλο τὸ προσόν, κἀπὶ τοῦ Θεοῦ. Προελθών γὰρ, φησὶν, ἐκ τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱός, πάντα τὰ αὐτοῦ κατὰ φύσιν ἐπάγεται. Εν δέ, φησί, τῶν προσόντων τῷ Πατρὶ καὶ ἡ ζωή. Ως ἂν μὲν οὖν μὴ δόξῃ ἐπίκτης τον καὶ κατὰ μετοχὴν ἔχειν καὶ αὐτὸς τὴν ζωὴν, καὶ ζωὴ καὶ αὐτος ή θεολογείται· ἵνα δὲ μὴ δύναμις αὖθις νομισθεὶς, οὐκ ἐν ὑποστάσει τυγχάνων ἰδίᾳ καὶ ζωὴν ἔχειν τὴν αἰώνιον είρηται, διδόναι ταύ την τοῖς πιστεύουσιν εἰς αὐτόν· ὥσπερ δὴ καὶ σου. φίαν ἔχων, καὶ ἀθανασίαν, καὶ φῶς οἰκῶν ἀπρόσιτον, καὶ αὐτοῦ χορηγὸς τοῖς ἀξίοις ὤν, αὐτός ἐστιν αὖθις ἡ τοῦ Θεοῦ σοφία καὶ δύναμις, καὶ ἡ ἀθανασία καὶ τὸ φῶς τὸ ἀληθινόν. Καὶ πάλιν ὁ αὐτὸς θεῖος Κύριλ λος· Πάντων οὖν, ὅσα δὴ καὶ πρόσεστι τῷ Πατρὶ κατὰ φύσιν, καὶ ἐν Υἱῷ κειμένων φυσικῶς τε καὶ οὐ σωδώς, τίς οὐκ ἔσται, ποίημα λέγων αὐτὸν, τοῖς ἀφύκτοις τῆς δυσσεβείας εγκλήμασιν ἔνοχος; Πῶς γὰρ οὐκ εἶεν ἀλλήλοις ὁμοφυῇ τὰ τῆς αὐτῆς ὄντα φύσεώς τε καὶ οὐσιώδους ενεργείας; Καὶ αὖθις ὁ αὐτός· Σοφὸν μὲν τὸ λέγειν μηδὲν συμβαίνειν τῇ οὐ σἰς τοῦ Θεοῦ, διὰ τὸ ἔχειν αὐτὴν ἐξ αὐτῆς τὸ τέξ λειον· ὁρῶμεν δὲ ὅτι πολὺς ἡμᾶς ἀναγκάζει λόγος, ὡς συμβεβηκότα τὰ τοιαῦτα νοεῖν ἐπὶ Θεοῦ, καὶ εἰ μὴ πάντως συνέβη. Τί γὰρ ἐροῦμεν ἐννοοῦντες, ὅτι πρὸ μὲν τῆς διακοσμήσεως τοῦδε τοῦ παντὸς ἦν μὲν κατ' οὐσίαν δημιουργός, οὔπω δὲ τοῦτο τῇ ἐνεργείᾳ, διὰ τὸ μὴ τῶν ἔντων τι παρήχθαι προς γένεσιν· ἐπειδή. δὲ ἐποιήθη τὸ πᾶν, γέγονεν ὥσπερ καὶ δημιουργός, καὶ τρόπον τινὰ συμβέβηκε τοῦτ' αὐτῷ, καὶ ἐνεργείᾳ ὀφθῆναι τοιοῦτον; Εἰ τοίνυν νοεῖταί τινα τῶν πραγ μάτων ὡς ἐπισυμβεβηκότα Θεῷ, τί μάτην περὶ τοῦ μὴ δεῖν συμβεβηκέναι λέγειν τῷ Θεῷ τὸ ἀγέννη τον διατείνεσθε, ἐν τῷ τοιῷδε σχήματι φαινομένων τινῶν, διεπέρ ἐστιν κατ' ουσίαν αὐτῷ; Προσέσχες πῶς οὐ μίαν καὶ δύο, ἀλλὰ καὶ τρὶς καὶ πολλάκις, φυσικά μέν φησιν ὁ σοφὸς οὗτοςὶ θεολόγος, καὶ οὐ σιώδη τὰ περὶ τὸν Θεὸν καὶ οὐκ ἐπείσακτα, ἀλλὰ φυτικῶς καὶ οὐσιωδῶς προσόντα, οὐ μὴν αὐτήν γε τὴν οὐσίαν ὄντα ταυτί, ὡς καὶ συμβεβηκότα νομίζειν οἱονεὶ ταῦτα τῇ τοῦ Θεοῦ οὐσίᾳ, εἰ καὶ μὴ συνέβη β σέως; Μὴ τῶν ἡμετέρων ταυτί λόγων τε καὶ τῆς διατ γνώμης, ὥσπερ δήπου τὰ πά; Δρ᾽ οὐχὶ Πατέρων ἱερῶν ταῦτα λόγοι καὶ θεολόγων, Πνεύματι θείῳ τὰ του Πνεύματος φθεγξαμένων, καὶ λόγῳ Θεοῦ τὴν τῶν λογίων ἱερὰν ποιησαμένων θεωρίαν τε καὶ ἀνάπτυ ξιν; ὥστ᾽ οὐ καθ' ἡμῶν, ἀλλὰ κατὰ τούτων αὐτῶν μᾶλλον ἡ σὴ βλασφημία τε καὶ συκοφαντία, καθὰ δὴ καὶ προὔφην, καὶ τοῦ ἐν αὐτοῖς λαλήσαντος Πνεύ ματος, Πτις οὐδὲ ἀφεθήσεται, φησὶν ὁ Κύριος, οὔτε ἐν τῷ νῦν αἰῶνι οὔτε ἐν τῷ μέλλοντι, τοῖς μὴ μεταμελομένοις δηλαδή, μηδὲ ἐπιστρέψουσι. Καὶ πάλιν ὁ αὐτὸς θεῖος Κύριλλος ἐν τοῖς αὐτοῖς Θησαυροῖ;· Εἰ σύνθετον οἴεσθε γίνεσθαι τὸν Θεὸν, διὰ τὸ φύσιν καὶ κρίσιν ἔχειν, ἤτοι θέλησιν, ὁρᾶτε καὶ τοῦτο Διὰ καὶ πάλιν φησί, Καταλλήλως ταῖς ἑαυτοῦ φύσ σεσιν ὁ Χριστὸς, ήγουν ὡς ἑκάστη πέφυκεν, ἤθελά τε καὶ ἐνήργει. Δύο δὲ αἱ φύσεις αὐτοῦ· δύο εν πάντως καὶ τὰ φυσικὰ θελήματα, καὶ αἱ τούτων ἐσάριθμοι καὶ οὐσιώδεις ενέργειαι. Ὁ δὲ κοινὸς τῶν θεολόγων ὁμοῦ πάντων οἷον ἐξηγ τῆς καὶ διάδοχος, καὶ τῶν λόγων αὐτῶν ἑρμηνεύς, καὶ γλώττα καθάπερ κοινή, Ἰωάννης ὁ Σύρος φημί, θα περ, φησί, τῶν τοῦ αὐτοῦ καὶ ἑνὸς Χριστοῦ φύσεων ὁ ἀριθμὸς, εὐσεβῶς νοούμενός τε καὶ λεγόμενος, οὐ διαιρεῖ τὸν ἕνα Χριστὸν, ἀλλὰ σωζομένην καὶ ἐν τῇ Ενώσει παρίστησι τῶν φύσεων τὴν διαφοράν, οὕτω καὶ δἀριθμὸς τῶν οὐσιωδῶς προσόντων ταῖς αὐτοῦ φύσεσ θελημάτων καὶ ἐνεργειῶν· κατ᾿ ἄμφω γὰρ τὰς φύσ σεις θελητικὸς ἦν, καὶ ἐνεργητικὸς τῆς ἡμῶν σωτη ρίας· οὐ διαίρεσιν εἰσάγει, μὴ γένοιτο, ἀλλὰ τὴν αὐτ τῶν δηλοῖ καὶ μόνον κὰν τῇ ἐνώσει φυλακὴν καὶ σωτηρίαν. Φυσικὰ γὰρ καὶ οὐχ ὑποστατικά φαμεν τά τα θελήματα καὶ τὰς ἐνεργείας· λέγω δη αὐτὴν τὴν θελητικὴν καὶ ἐνεργητικὴν δύναμιν, καθ' ην θέλει καὶ ἐνεργεῖ τά τε θέλοντα καὶ ἐνεργοῦντα. Καὶ πάν λιν ὁ αὐτὸς, Ἐπὶ Πατρὸς, καὶ Υἱοῦ, καὶ Αγίου Πνεύ ματος, φησὶν, ἐκ τῆς ταυτότητος τῆς ἐνεργείας, καὶ τοῦ θελήματος την ταυτότητα τῆς φύσεως ἐπιγι νώσκομεν. Καὶ αὖθις· ῶν ἡ θέλησις καὶ ἡ ἐνέρ γεια ἡ αὐτῇ, τούτων καὶ ἡ οὐσία ἡ αὐτή· ὧν ἂ διάφορος ἡ θέλησις καὶ ἡ ἐνέργεια, τούτων καὶ ἡ σύ σία διάφορος. Ἐκ δὲ τούτων καὶ τῶν τοιούτων, τί γὰρ ὅτι δεῖ περιεργάζεσθαι καὶ προσδιατρίβειν; δείκνυται Γρης

CONTRA GREGORAM ANTIRRNETICORUM VIII. η γορᾶς, εἰ καὶ τοῖ; τῶν θεολόγων προσποιείται προς τοῦ καὶ παρ' ἐκείνοις ὁμολογουμένου ατόπου λύει το ἡμᾶς χρῆσθαι λόγοις ανθρωπείας είνεκα δόξης, καὶ τοῦ μὴ δόξαι παρανομεῖν εἰς τὰ θεῖα, εἰς αὐτά τα ταῦτα παρανομῶν προφανῶς καὶ πᾶσι θεολόγοις καὶ διδασκάλοις, καὶ τῇ κοινῇ τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησ σίᾳ, καὶ λόγοις καὶ πράγμασιν ἀντιλέγων, καὶ που λεμῶν σύν γε τοῖς αὐτοῦ μυσταγωγοῖς καὶ πατράσιν, Ακινδύνῳ τέ φημι τῷ πρὸς τὴν οἰκουμενικὴν θείαν εξυβρικότι σύνοδον ἀνερυθριάστως, καὶ δὴ καὶ τοῖς ὁμιληταῖς καὶ μύσταις ἐκείνου, ὧν ἔνιοι καὶ λόγοις ἰδίοις, καὶ γράμμασι τὴν πρὸς τοὺς ἱεροὺς τῆς Εκκλησίας Πατέρας ὑποταγὴν καὶ συμφωνίαν ἀπεῖ πόν, οὐδὲν εἰρηκότες καινὸν, εἰ καὶ τοῖς Πατράσιν ταῦθ᾽ οὕτως ἐλέχθη. Μηδὲ γὰρ πρὸς ἀνάγκης ἡμῖν φησιν εἶναι τὸ τοῖς ἐκείνων ἄγεσθαι πανταχοῦ λόγοις, ἐπεὶ μηδ' εἰς τὸ ὄνομα, φησί, τῶν Πατέρων ἡμεῖς βεβαπτίσμεθα. Ἡμεῖς δὲ τῶν τοῦ κοινοῦ Δεσπότου καὶ Κυρίου ἡμῶν πρὸς τοὺς πρώτους αὐτοῦ μαθητὰς καὶ διδασκάλους ἡμῶν μεμνημένοι θείων ἐντολῶν τε καὶ διατάξεων, Πορευθέντες εἰς τὸν κόσμον ἅπαντα, λέγοντος, μαθητεύσατε πάντα τὰ ἔθνη, καὶ, Καθὼς ἀπέστειλέ με ὁ Πατήρ, κἀγὼ πέμπω ὑμᾶς, καὶ, Ὁ λέγω ὑμῖν ἐν τῇ σκοτίᾳ, κηρύξατε εἰς τὸ φῶς, καὶ, Ο πρὸς τὸ οὖς ἠκούσατε, κηρύς ξατε ἐπὶ τῶν δωμάτων, καὶ ὅτι Ὑμεῖς ἐστε τὸ φῶς τοῦ κόσμου, καὶ τὸ ἅλας τῆς γῆς, και, Λαμψάτω τὸ φῶς ὑμῶν ἔμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων, καὶ τὰ παραπλήσια τούτοις, καὶ δεχόμεθα καὶ προσκυνοῦ μεν, καὶ ὅλῃ ψυχῇ τὴν αὐτῶν τε καὶ τῶν σεπτῶν ὁμιλητῶν τε καὶ διαδόχων αὐτῶν θείων Πατέρων καὶ διδασκάλων κατασπαζόμεθα θεολογίαν, ἐκφαντορικήν μεμαθηκότες αὐτὴν τῶν θείων λογίων, καὶ δι' αὐτῆς ὁδηγηθέντες πρὸς τὴν ἀληθινὴν πίστιν τῆς ἀρχικῆς καὶ μακαρίας Τριάδος, τῆς μιας τρισυποστάτου καὶ παντοδυνάμου Θεότητος, μεθ' ης καὶ πᾶν βέβηλον καὶ ἀλλόκοτον ἀπελαύνομεν περὶ Θεοῦ δόγμα τῶν ἀπὸ γῆς τε καὶ κοιλίας φωνούντων, τῶν τε παλαιῶν φημι πάντων, καὶ τούτων δὴ τῶν καινῶν καὶ προσφάτων, καὶ ὀπαδῶν ἐκείνων, οιονεί τινων ἐπιλόγων καὶ ἀνακεφαλαιώσεων κοινών γενομένων ἐκείνων ἐπὶ λύμῃ καὶ διαφθορᾷ τοῦ μὲν κοινοῦ τῆς Εκκλησίας οὐκ ἂν εἴποιμι, οὐδὲ γὰρ ὁ τῆς κοινῆς τῶν πιστῶν σωτηρίας κηδόμενος τοῦτο συγκεχωρήκει, τῶν δὲ κακῶς ἐκείνοις, ὡς μὴ ὦ μελεν, επομένων, ὡς ἐν πεττοῖς καὶ κύβοις τισὶ τὰ τῆς εὐσεβείας το καὶ τῆς σφετέρας αὐτῶν σωτηρίας στρεφόντων. Δεῖ δὲ μηδ' ἐκεῖνο τελέως ἡμᾶς ἐνταῦθα παραδρα μεῖν, ὡς ἂν μὴ καὶ δόξῃ τι παρακερδαίνειν ἐκ τῆς σιωπῆς ὁ κατήγορος. Τοῦ γὰρ συνοδικοῦ τόμου σύν γε τοῖς προῤῥηθεῖσι καὶ τὸν μέγαν ἐν θεολογία προ ενεγκόντος Γρηγόριον, τοῖς περὶ Εὐνόμιον τὸ ἀγέν νητον καὶ γεννητὸν οὐσίας εἶναι παραληρούσι, κάνο τεῦθεν τῆς θεότητος ἐκβάλλειν ἐπιχειροῦσι τὸν Υἱὸν διὰ τὸ τῆς οὐσίας δῆθεν ἀνόμοιον, τούτοις τοίνυν 6 τῆς θεολογίας ἐπώνυμος ἀντικαθιστάμενος, καὶ δεῖ και θέλων, ὡς οὐκ οὐσίαι τὸ ἀγέννητον καὶ τὸ γεν νητόν, ἀλλὰ περὶ τὴν αὐτὴν οὐσίαν καὶ ἄμφω, διὰ πρόβλημα, τὰ τοῦ μεγάλου φημὶ Βασιλείου προς τοὺς αὐτοὺς καὶ αὐτὸς ὡσαύτως λέγων ἐκεῖνα, "Η γάρ, φησί, καὶ τὸ ἀθάνατον, καὶ τὸ ἄκακον, καὶ τὸ ἀναλλοίωτον οὐσία Θεοῦ· ἀλλ᾽ εἰ τοῦτο, πολλαὶ οὐσίαι Θεοῦ, καὶ οὐ μία· ἡ σύνθετον ἐκ τούτων τὸ θεῖον. Οὐ γὰρ ἀσυνθέτω; ταῦτα, εἴπερ οὐσίαι. Καὶ τοῖς μὲν περὶ Εὐνόμιον οὐδὲν τῶν ἀναφυομένων ἐντεῦθεν δυοῖν ἀτόπων ἐδόκει, εἰ καὶ περὶ τὸ ἀγέννητον καὶ τὸ γεννητὸν τέως ἑβλασφήμουν. Οὔτε γὰρ πολλὰς οὐσίας ἔχειν τὸν Πατέρα, ἢ τὸν Υἱὸν ἐβούλοντο, εἰ καὶ κατ' οὐσίαν κακῶς αὐτοὺς ἀπ' ἀλλήλων διαι ροῦντες ἦσαν, οὔτε σύνθετον εἶναι τὴν μίαν ἐκ διαφόρων οὐσιῶν. Ο δὴ καὶ ὁ θεολόγος εὐθὺς αὐτοῖς επιφέρει προσμαρτυρῶν, καὶ λέγων, Ταῦτα μὲν οὐ φασι· κοινὰ γὰρ καὶ ἄλλων· ὁ δὲ μόνον Θεοῦ καὶ ἴδιον, τοῦτο οὐσία. Ο δὲ φιλόσοφος οὑτοσὶ λόγοι μὲν ἀποῤῥίπτειν ἐκεῖνα δοκεῖ, καὶ εἰς δυσσεβοῦντα; λέγει τελεῖν τοὺς ἢ πολλὰς οὐσία; ἢ σύνθετον τὴ τοῦ Θεοῦ μίαν οὐσίαν ἐκ πολλῶν λέγοντας· πράγμασι δ' αλίσκεται ταῦτα φρονῶν ἄντικρυς, & σὺν ἐκείνοι· απαγορεύειν δοκεῖν. Ο γὰρ μηδὲν οὐσιῶδες καὶ φυ σικὴν κατ' αὐτὸν ἐπιθεωρεῖσθαι τῇ τοῦ Θεοῦ φάσκων οὐσίᾳ ἡ τῇ τοῦ Θεοῦ ταῦτα οὐσίᾳ συνάπτει, ἢ ὡς μέρη, ἢ ὡς οὐσία;, ή μηδὲν εἶναι ταῦτα φάσκει πλή όνομάτων ψιλῶν καὶ ψόφου βημάτων κενοῦ, ῥᾷστε. τῷ ἀέρι συνδιαῤῥεόντων, δ δὴ καὶ πρὸ βραχέος ἐάλα· συγγραφόμενος ὁ φιλόσοφος, ὅπερ οὐδαμῶς τετόλμηται τοῖς περὶ τὸν αὐτοῦ φημι καθηγητήν Ευνόμιον, ὡς ἐν τούτῳ τῷ μέρει γενέσθαι καὶ τὸν μαθητὴν ὑπὲρ τὸν διδάσκαλον. Ὁ γοῦν συνοδικὸς τόμος αὐτέ σε ταῦτα τὸν Γρηγορᾶν ἐξελέγχων, καὶ ἅμα σὺν τοῖ θεολόγοις ἀποδεικνύς, ὡς οὐχ οἱ λέγοντες τὸν Θεό. φύσιν ἔχειν, καὶ φυσικὴν δύναμιν καὶ ἐνέργεια», καὶ ἁπλῶς πάντα τὰ παρεπόμενα φυσικὰ καὶ ουσιώδη, τῇ θείᾳ φύσει, οὐκ ἐκεῖνοι ποιοῦσιν αὐτὸν σύνθετον 8 φασιν οἱ θεολόγοι Πατέρες, ἀλλ' οἱ κατ' αὐτὸν αὐτὲ ταῦτ᾽ εἶναι δοξάζοντες τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ, καὶ μηδ. ηντινοῦν κατ' επίνοιαν διδόντες διαφορὰν τῇ οὐσίς καὶ τοῖς περὶ αὐτὴν φυσικοῖς. Ταῦτα τοίνυν ὁ ἱερὸς φιλοσοφῶν τόμος, τούς τε λοιπούς θεολόγους Πατέρας. καὶ δὴ καὶ Γρηγόριον τον μέγαν παρήγαγε ταῦτα σὺν ἐκείνοις θεολογοῦντα. Οἷς δὴ καὶ Γρηγορᾶς ἐν τυχών, βέλτιον μὲν ἄν πως ἐποίει καὶ ταῦτα σιγά παριῶν, ὡς ἔθος ἐν τοῖς τοιούτοις αὐτῷ, τοὺς περι φανεστέρους τε καὶ δραστικούς τῶν ἐλέγχων φεύ γοντι· νῦν δὲ καὶ τούτοις βουληθεὶς προσβαλεῖν. εἰπεῖν μὲν οὐδοτιοῦν ἔσχε τῶν καιρίων φημί και χρησίμων, πῶς γάρ; ἀλλ' ἐκθέμενος ἄνωθεν της τοῦ διδασκάλου πρὸς Εὐνόμιον ῥῆσιν μόνον, εἶτα και τὸν σκοπὸν δῆθεν, καὶ ἐξήγησίν τινα προσειπών ταύ της, κατ' αὐτὸς ἑαυτοῦ φημι καὶ τῆς αὐτοῦ δόξης κἀκεῖνα, καὶ ὑβρίσας καὶ συκοφαντήσας ὡς ἔθος, και καταφλυαρήσας τῆς ἀληθείας τε καὶ ἡμῶν, τοῦτο δὴ τὸ τισὶν εἰρημένον ἔλαβε καθ' ἑαυτοῦ κεκινηκώς τὸν ἀνάγυρον.

PHILOTNEI CP. PATRIARCH.E ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΠΕΜΠΤΟΝ ΚΑΙ ΕΚΤΟΝ ΛΟΓΟΝ ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΦΙΛΟΣΟΦΟΥ ΓΡΗΓΟΡΑ ΛΟΓΟΣ ΑΝΤΙΡΡΗΤΙΚΟΣ ΕΝΑΤΟΣ Περὶ θεότητος καὶ Θεοῦ καὶ θείας αὖθις ἐνεργείας καὶ θεώσεως ὅτι ἄκτιστος. τινὸς, εἴτε ἐποπτικῆς, εἴτε ἐνεργητικής Ενδι ξιν ή προσηγορία φέρει. Η δὲ θεία φύσις ἐν πᾶσι τοῖς ἐπινοουμένοις ονόμασι καθδ ἐστι μένει ἀσήμαντος, ὡς ὁ ἡμέτερος λόγος. Εὐε;γέτην γὰρ καὶ κριτὴν, ἀγαθόν τε καὶ δίκαιον, καὶ ὅσα άλλα τοιαῦτα μαθόντες, ἐνεργειῶν διαφορὰς ἐδιδάχθημεν τοῦ δὲ ἐνεργοῦντος τήν φύσιν οὐδὲν μᾶλλον διὰ τῆς τῶν ἐνεργειῶν κατανοήσεως ἐπιγνῶναι δυνα μεθα. Ηκει δὲ λοιπὸν ὁ λόγος ἡμῖν ἐπ' αὐτὸ ἢ τοῦ κατασκευάζοντες. Καὶ μετά τινα· Οὐκοῦν ἐξουσίας λόγου κεφάλαιον, καὶ τὴν ἄκραν οιονεί κορυφήν καὶ ἀκρόπολιν ξυμπάσης ἅμα τῆς ὑποθέσεως, τὸν τῆς μιας φημι καὶ ἁπλῆς καὶ ἀνάρχου θεότητος λόγον, πρὸς ἦν καὶ τοῖς ἐπηρεασταῖς ὁ πόλεμος σχεδόν ἅπας, καὶ τὰ τοῦ ψεύδους καὶ τῆς συκοφαντίας βέλη, καὶ ἡ κινὴ καὶ ἀλλόκοτος πολυθεία τε καὶ πολυαρχία, ή μηδὲ ἐν τοῖς ἀπεβέσιν ἔθνεσι χώραν ἔχουσα νῦν, οὐ πρὸς τοὺς καθ᾽ ὧν ὁ πόλεμος ὄντα μᾶλλον, ἀλλὰ πρὸς τοὺς κακῶς πολεμοῦντας καὶ ψευδομένους κατὰ τῆς ἀληθείας. Σχεδόν μὲν οὖν 15η καὶ περὶ τούτου τὸ πᾶν ἡμῖν εἴρηται· οὐκ ἐν τοῖς προτέροις μόνον φημὶ τῶν πρὸς Γρηγορᾶν τουτον, λόγοις, ἐν οἷς καὶ τοὺς κατὰ τοῦ τόμου υπεστήσατο καὶ ὑπέστησεν ἀν υποστάτους καὶ ψευδεῖς αὐτοῦ λέγους, σὺν τοῖς θεο λόγοις Πατράσιν ἱκανῶς ἐξελέγξαμεν, καὶ δὴ κἂν τῷ δευτέρῳ τῶν πρὸς τὸν αὐτοῦ καθηγητὴν ᾿Ακίν δυνον, ἀλλὰ κἐν τοῖς ὑστέροις γε τουτοισίν, ἐν οἷς περὶ θείας ενεργείας καὶ θεοποιοῦ μετοχῆς, καὶ κοινωνίας ἀπορρήτου τε καὶ θεώσεως, τὸν πολύν προ βραχέος ἐποιούμεθα λόγον. Οὐ μὴν ἀλλ' ἐπεὶ καὶ τῶν ἐκ τοῦ συνοδικού τόμου σεσυλημένων τῷ Γρηγορά κεφαλαίων ἐν ἐστι καὶ τὸ περὶ θεότητος καὶ μοναρχίας τοῦτο, πρὸς δ δὴ καὶ αὐτὸς νῦν ἰδίᾳ τὸν λόγον ὁρᾶται ποιούμενος, ἂν καὶ περιπτυπῶν ἄνω θεν εθορύβει τὰ λογικὸν τουτὶ θέατρον, δ μέν τινα φανταζόμενος θεοτήτων ἄνω καὶ κάτω τὸν μηδαμῶς ὄντα, καθάπερ οἱ λυσσῶντες τὴν ἐν τῇ φιάλῃ, φασί, κύνα, τῆς φαντασίας αὐτοῖς ὑπό γε τῆς ἐνούση; μανία; ἀναπλαττούσης τὰ μὴ ὄντα· δεῖν εἶναι νομίζω ο καὶ τῶν περὶ τούτου λόγων ἡμᾶς ἀκοῦσαι καὶ αὖθις, καὶ τὸν συνοδικὸν ὡσαύτως αὐτοῖς ἀντιστῆσαι τόμον σύν γε τοῖς θεολόγοις Πατράσι, καὶ οὕτω μετὰ τῆς ἀληθείας ἐξελέγξαι, σὺν Θεῷ φάναι, κἀνταῦθα τὴν κενὴν διαβολὴν καὶ τὸ ψεῦδος. Εισάγει τοίνυν καὶ πάλιν ὁ Γρηγορᾶς τὸν φοιτητὴν ᾿Αγαθάγγελον ού τωσὶ τὰ τοῦ τόμου πρὸς αὐτὸν ἐξαγγέλλοντα. Μετά ταῦτα ζητηθῆναι φησι Παλαμᾶς ἐν τῷ τόμῳ πρὸς τῶν ἀρχιερέων καὶ γραμματέων, οπόσοι τὸν Παλαμι κὸν πληροῦσι θίασον, εἴ γε ἡ ἀνούσιος καὶ ἄκτιστος αὕτη ἐνέργεια θεότης ἰδίᾳ παρὰ τῶν ἁγίων προσαγορεύεται. Καὶ ἀνεφάνη καὶ τοῦτο παρὰ τῶν θεολόγων κηρυττόμενον. Καὶ αὐτίκα κομίζει τῆς τοῦ μεγάλου Βασιλείου πρὸς Εὐστάθιον τὸν ἰατρὸν ἐπιστολῆς ἐνια πρὸς ἀπόδειξιν. Ἔστι δὲ ταυτί· Ἡ τῆς ἐνεργείας ταυτότης ἐπὶ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος δείκνυσι σαφῶς τὸ τῆς φύσεως ἀπαράλλακτον - ὥστε κἂν φύσιν σημαίνῃ τὸ τῆς θεότητος όνομα, κυρίως καὶ τῷ ἁγίῳ Πνεύματι τὴν προσηγορίαν προσο αρμόζεσθαι ταύτην ἡ τῆς οὐσίας κοινότης συντίθε ται. Αλλ' οὐκ οἶδα ὅπως ἐπὶ τὴν τῆς φύσεως ἔνδει ξιν τὴν προσηγορίαν τῆς θεότητος φέρουσιν οἱ πάντα Άλλοτε ἄλλας ὁ φιλόσοφος ἐξαλλάττων μορφές ἰδεῶν ἐν τοῖς ἀντιῤῥητικούς τουτοισι, καὶ παντοδα πός τις κατὰ τὸν μυθευόμενον Πρωτέα φαινόμενος ἐν τοῖς λόγοις, ἢ καὶ καθάπερ ἐν σκηνῇ τε καὶ δράματι διάφορα συνεχῶς ἑαυτῷ περιτιθεὶς τὰ προβ ωπεῖὰ τε καὶ τὰ σχήματα, καὶ ποτὲ μὲν τὸ τραγι κλν, ποτὲ δὲ τὸ κωμικὸν μετὰ τῶν γελωτοποιών ὑποδυόμενος σχῆμα καὶ τὴν ὑπόκρισιν, καὶ νῦν συκοφάντην, νῦν δὲ κλέπτην, καὶ ἱερόσυλον, υβριστήν, ταμὸν καὶ ἁρπαγα τῶν θείων λόγων αυτ τὸς ἑαυτὸν δεικνύς, ἀρτίως ἑτέραν ἐτράπετο, φύλλ πρὶν μὲν ἀποστὰς καὶ ταύτης αὐτῆς ἐν τοῖς φθάσασις νυνὶ δὲ καὶ ὅλος ταύτης γενόμενος εναργέστερον. Δικαζομένου καὶ γὰρ περικείμενος σχῆμα, καὶ τῶν δικαστικών επιβαίνειν μέλλων προθύρων, τοῦ μὲν δικανικούς μελέτην ὡς εἰκὸς λόγου;, καὶ συνηγόρους μισθοῦσθαι καὶ δικολόγους καὶ μάρτυρας ἑαυτῷ τῶν λεγομένων παρασκευάζειν, οἷα δὴ νόμος ἐν τοιούτοις, οὐδὲ βραχύν τινα λόγον ποιείται σχεδόν πλὴν ὅσον πρὸς τὴν συνήθη μενον συκοφαντίαν καὶ τὸ ψεῦδος ὁρᾷν αὖθις. ἂν οὐδ' ἀποστῆναι πά φυκεν οὐδαμῶς. Τόν γε μὴν ἀντικρινόμενον ἐξ αὐ τῆς εὐθὺς ἀξιοί τῆς εἰσόδου, πάντας ὁμοῦ μάρτυρας καὶ νόμους, καὶ τύπους ἐγγράφους καὶ συνηγόρους ἔξω θυρῶν ἀπολιπόντα, γυμνόν οὕτως ἔπειτα πάν των καὶ ἄοπλον εἰσιέναι τὴν ἀγωνίαν. Μάλλον δ' οὐκ ἀξιοῖ Γρηγοράς ταῦτα μόνον· ἡ γὰρ ἂν οὐδ' εξ λήψει ποτέ, μηδενὸς ὄντος τοῦ συγχωροῦντες· ἀλλ' αὐτὸς οὗτος ἐπεισπεσὼν μετὰ τῆς συνήθους ιταμε τητος καὶ ἀναισχυντίας, πάντας μὲν ἀπελαύνει σχε δὲν καὶ θείους ὁμοῦ νόμους, καὶ συνηγόρους, καὶ μάρτυρας τοῦ πρὸς αὐτὸν ἀντικρινομένου· ἐνὶ τῶν μαρτύρων μόνῳ τὴν εἰς τὸ δικαστήριον ἐφθέν εἴσοδον συγχωρήσας, ὁρᾶτε δή, πῶς καὶ αὐτῷ ταύτη -ὸ πλεῖστον περικόπτει τῶν λόγων, καὶ τῶν καίριω τέρων ἀφαιρεῖται καὶ ἀναγκαιοτάτων, καθαπερεί τις ἀναιδὴς καὶ ὑβριστής τύραννος, καὶ μηδὲ πρὸς τὸ μεγαλεῖον ὁρῶν καὶ τὸ ὕψος αὐτῶν τέ φημι τῶν πραγμάτων, ὑπὲρ ὧν καὶ οἱ λόγοι, καὶ δὴ καὶ τοῦ μαρτυροῦντος. Αποκόπτει μὲν γὰρ καὶ τὴν ἀρχὴν αὐτὴν εὐθὺς τῆς προῤῥηθείσης φημὶ ρήσεως Βασι λείου τοῦ μεγάλου· εἶτα μεταξύ τινὰ τῶν ἐκείνης

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM IX. εἰπὼν, καὶ ὅσαπερ ἦν αὐτῷ βουλομένῳ, τὸ πλεῖστον σκειν ἐν τῇ φύσει παραλλαγήν, οὐκ ἀπεικότως μιας αὐτῆς, ὡς μηδὲ ῥηθὲν τὴν ἀρχὴν, λήθης ἀφῆκε φέρεσθαι ρεύμασιν. Αλλ' ὁ συνοδικὸς ἡμῖν ἄνωθεν ταῦτα λεγέτω τόμος, καὶ ὑγιῶς τε καὶ ἀπαρα λείπτως τὰ ἑαυτοῦ καὶ αὖθις διεξιέτω. Αὐτίκα γάρ φησιν ὁ μέγας Βασίλειος ἐν τοῖς κατ' Ευνομίου, Καὶ αὐτὸ, φησί, τὸ τῆς θεοτητος ὄνομα, εἴτε τὴν ἐποπτιο κὴν, εἴτε τὴν προνοητικὴν ἐξουσίαν σημαίνει, οι κείως εἶχε πρὸς τὸ ἀνθρώπινον. Τοῦδε μηδὲ μνησθεὶς ὅλως ὁ Γρηγορᾶς, τοῦ ἑξῆς ὡς ἐξ ἀρχῆς δή τινος ἄρχεται. Καὶ πάλιν ὁ αὐτὸς ἐν τῇ πρὸς Εὐστάθιον τὴν ἰατρὸν ἐπιστολῇ. Οὐκοῦν, φησίν, ἡ τῆς ἐναργείας ταυτότης ἐπὶ· Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος δείκνυσι σαφῶς τὸ τῆς φύσεως ἀπαράλ λακτον, ὥστε κἂν φύσιν σημαίνῃ τὸ τῆς θεότητος όνομα, κυρίως καὶ τῷ Αγίω Πνεύματι την προσηγο ρίαν προσαρμόζεσθαι ταύτην ἡ τῆς οὐσίας κοινότης συντίθεται. 'Αλλ' οὐκ οἶδα ὅπως ἐπὶ τὴν τῆς φύσεως Ενδειξιν τὴν προσηγορίαν τῆς θεότητος φέρουσιν οι πάντα κατασκευάζοντες. Καὶ μετά τινα· Οὐκοῦν ἐξουσίας τινός εἴτε ἐποπτικῆς, εἴτε ἐνεργητικῆς ἕνα δειξιν ἡ προσηγορία φέρει. Η δὲ θεία φύσις ἐν πᾶσι τοῖς ἐπινοουμένοις ὀνόμασι καθὸ ἔστι μένει ἀσήμαντος, ὡς ὁ ἡμέτερος λόγος. Ευεργέτην γὰρ καὶ κριτὴν, ἀγαθόν τε καὶ δίκαιον, καὶ ὅσα ἄλλα τοιαῦτα μαθόντες, ἐνεργειῶν διαφορὰς ἐδιδάχθημεν. Τοῦ δὲ ἐνεργοῦντος τὴν φύσιν οὐδὲν μᾶλλον διὰ τῆς τῶν ἐνεργειῶν κατανοήσεως δεδιδαγμεθα. Μέχρι τούτου φαίνεται πως εὐγνωμονῶν Γρηγορᾶς, ὅσον πρὸς τὴν ἐξαγγελίαν καὶ τὴν διήγησιν ο τέω; φημὶ τὰ δὲ τούτων ἑξῆς φροῦδα παρ' ἐκείνῳ καὶ χαμαιῤῥιφῆ τινα, καὶ ἐκτρώματα οὐδὲ τὴν φυσικὴν ἁρμονίαν αὐτῶν αἰδεσθέντι πρὸς τὰ συμφυά τε καὶ ἀδιάσπαστα. Φησὶ τοιγαροῦν ὁ μέγας καὶ αὖθις, κατασκευάζων τους προῤῥηθέντας αὐτὸς ἑαυτοῦ λόγους· Οταν γὰρ ἀποδιδῷ τις λόγον εκάστου τῶν ὀνομάτων, καὶ αὐτῆς τῆς φύσεως, περὶ ἦν τὰ ὀνόματα, οὐ τὸν αὐτὸν ἀμφοτέρων ἀποδώσει λόγον. *ἂν δὲ ὁ λόγος ἕτερος, τούτων καὶ ἡ φύσις διάφορος. Οὐκοῦν ἄλλο μὲν ἡ οὐσία, ἧς οὔπω λόγος μηνυτής ἐξευρέθη, ἑτέρα δὲ τῶν περὶ αὐτὴν ὀνομάτων ή σημασία, ἐξ ἐνεργείας τινὸς ἢ ἀξίας όνομαζομένων. Καὶ πάλιν ὁ αὐτός φησι μέγας Βασίλειος ἐν τῇ αὐτῇ Επιστολῇ· Είτε ενεργείας όνομα ή θεότης, ὡς μίαν ενέργειαν Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος, οὕτω μίαν φαμὲν εἶναι καὶ τὴν θέοτητα. Αλλ' ἐν ταῦθα μικρὸν τῶν λόγων τοῦ μεγάλου διακύψαντες τὴν συνέχειαν, τῆς πολλάκις ἤδη ῥηθείσης γνώμης τοῖς θεολόγοις, καὶ πρὸ τῶν ἄλλων αὐτῷ φημι τούτῳ, τον φιλόσοφον ἀναμνήσωμεν, Κατάλληλα δεῖ ταῖς φύσεσιν εἶναι, λεγούσης, τὰ φυσικά, καὶ μήτε ψύ χειν τὸ πῦρ, μήτε θερμαίνειν τὸν κρύσταλλον, ὡς εἶναι τῆς μὲν ἀκτίστου φύσεως ἄκτιστον τὴν ἐνέρω γειαν, κτιστὴν δὲ τῆς κτιστῆς, μέσον δὲ κτιστής καὶ ἀκτίστου οὐκ ἔστιν ἄλλη ἐνέργεια, οἱ αὐτοὶ θεολόγοι καὶ τοῦτό φασιν. Ἐπὶ δὲ τὸν τόμον αὖθις καὶ τὸν μέγαν Βασίλειον ἐπανέλθωμεν. Εἴτε καὶ κατὰ τὰς τῶν πολλῶν, φησί, δόξας φύσεως ενδεικτικόν ἐστι τὸ τῆς θεότητος ὄνομα, διὰ τὸ μηδεμίαν εὑρί Ο θεότητος την Τριάδα οριζόμεθα. ᾿Αλλὰ τοῖς μὲν οὐδ᾽ ἐπεξεργασίας οὐδὲ σαφηνεία; ἐνταῦθα σχεδόν δεῖ, οὕτω τε καθαρότητος καὶ εὐκρινείας λαμπρῶς ἔχουσι, καὶ πολλάκις εν γε τοῖς φθάσασιν ἤδη ῥηθεῖσι καὶ ἱκανῶς ἐπεξεργασθεῖσιν ἡμῖν, ἐν οἷς δήπου και τὸν περὶ θείας ενεργείας τε καὶ ἀπλότητο; ἐσχηπούμεθα λόγον, πλὴν ὀλίγων γέ τινων, & δὴ καὶ μετα μικρὸν ὡσαύτως ἐροῦμεν· δεῖ δὲ καὶ τοὺς ἀπελι θέντας τοῦ λογικοῦ καὶ δογματικοῦ τούτου δικαστη ρίου πρὸς τοῦ Γρηγορά συνηγόρους τοῦ λόγου τῆς εὐσεβείας καὶ μάρτυρας, ἅτε δὴ καὶ θεολόγους καὶ διδασκάλους αὐτῆς πάλαι πεφηνότας καὶ κήρυκας, καὶ αὖθις πρὸς τὴν λογικὴν ἀγωνίαν καὶ τὴ στάδιον κατελθεῖν, καὶ τὰ σφῶν αὐτῶν ἀναπληρώσει σύν δίκῃ. Εἰσαγέτω τοιγαροῦν, καὶ λεγέτω καὶ τἀκείνων ὡσαύτως καὶ πάλιν ὁ τόμος. Καὶ ὁ ἅγιος Αναστά σιος, φησί, τοιάδε περὶ τούτων φησίν· 'Εκ θεός προσ ηγορία πρόδηλον ότι ενεργητικὴ τυγχάνει. Οὐ γὰρ αὐτὴν τὴν τοῦ Θεοῦ οὐσίαν παρίστησιν, ἀδύνατον γὰρ ταύτην γνώναι, ἀλλὰ τὴν θεωρητικὴν αὐτοῦ ενέργειαν ἡμῖν παρίστησι καὶ δηλοῖ τὸ Θεός. Καὶ πάλιν ὁ αὐτός· Τὸ Θεός ὄνομα οὐ τὴν εὐσίαν τῆς θεότητος σημαίνει, ἀκατάληπτος γὰρ αὕτη καὶ ἀνώ νυμός ἐστιν, ἀλλ᾽ ἐκ τῆς θεωρητικῆς αὐτοῦ ἐνερ γείας Θεό; εἴρηται, ὡς φησιν ὁ ἅγιος Διονύσιος, ἢ ἐκ τοῦ θέειν, ήγουν διατρέχειν, ἢ ἐκ τοῦ αἴθειν, δ ἐστι φλογίζειν. Ὁ δὲ αὐτὸς μέγας Διονύσιος, Βὶ τὴν ὑπερούσιον, φησί, κρυφότητα Θεόν, ἡ ζωὴν, ἢ οὐ σίαν, ή φῶς, ἡ λόγον ὀνομάσαιμεν, οὐδὲν ἕτερον νοοῦμεν ἢ τὰς εἰς ἡμᾶς ἐξ αὐτῆς προαγομένας δυο νάμεις, εκθεωτικὰς, ἢ οὐσιοποιούς, ἢ ζωογόνους, ἢ σοφοδώρους. Αὐτῇ δὲ κατὰ τὴν πασῶν τῶν νοερῶν ἐνεργειῶν ἀπόλυσιν ἐπιβάλλομεν, οὐδεμίαν ὁρῶν τες θέωσιν, ἡ ζωὴν ἢ οὐσίαν, ἥτις ἀκριβῶς ἐστιν εμφερής τῇ πάντων ἐξῃρημένῃ κατὰ πᾶσαν ὑπερο χὴν αἰτίς. Καὶ πάλιν ὁ αὐτός φησι· Θεότης ἐστὶν ἢ πάντα θεωμένη πρόνοια. Οτι δὲ ἡ ἐνέργειά ἐστι, καὶ ἐξ ἄλλων μὲν τοῦτο γνώριμον, μάλιστα δὲ καὶ ἐξ ὧν ὁ μέγας ᾿Αθανάσιος γράφει λέγων, Οὐ κατὰ ἄλλην καὶ ἄλλην πρόνοιαν ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱό; ἐρω γάζεται, ἀλλὰ κατὰ μίαν καὶ τὴν αὐτὴν οὐσιώδη τῆς θεότητος ἐνέργειαν. ᾿Αλλὰ καὶ ὁ μέγας Διονύσιος πάλιν ἐν τῇ πρὸς Γάϊον δευτέρα ἐπιστολῇ θεοτητά φησιν εἶναι τὸ χρῆμα τοῦ θεοποιοῦ δώρου, καὶ τὸ ἀμίμητον μίμημα τοῦ ὑπερθέου καὶ ὑπεραγάθου, καθό θεούμεθα καὶ ἀγαθυνόμεθα. δ Τοσούτους καὶ τηλικούτους τῶν περὶ θεότητος λόγων ἐξηγητάς τε καὶ μάρτυρας ὁ τοὺς ἀντιῤῥη τικοὺς οὑτοσὶ κατ' αὐτῶν τε καὶ ἡμῶν προσποιού μενος ξυντιθέναι τυραννικῶς καὶ μετὰ πολλῆς διαπτύσας τῆς κακουργίας, εἶτα καὶ θορυβεῖ καὶ ἀναισχυντεῖ, καὶ μετὰ πλείστης ὅσης ἐπιπηδᾷ τῆς ἀναιδείας, μήτε Γραφικαῖς ἀποδείξεσι, μήτε θεολο γικαῖς τισι μαρτυρίαις συκοφαντῶν ἡμᾶς μηδαμῶς πιστοῦσθαι τοὺς λόγους, ἀλλ' οίκοθεν καὶ παρ' ἐαυ-, τῶν οιονεί τινα θεσπίσματα τούτους προφέρειν. Ορᾷς καὶ αὐτὸς γὰρ, φησί, πρὸς τὸν ἀκριατὴν ἑαυτοῦ καὶ μυσταγωγὸν ὁμοῦ ᾿Αγαθάγγελου, εν

Τοὺς μὲν οὖν περὶ μοναρχίας, καὶ μιας θεότητος αὐτοῦ λόγους, οἷς δὴ καὶ τοὺς τῶν θεολόγων ἱερούς λόγους προσάγει, τῷ διακεκριμένῳ τῆς θεολογίας τὸ ἑνιαῖον ταύτης επιστρατεύων, καὶ τοὺς ἱερούς διδασκάλους ἑαυτοῖς τε καὶ ἀλλήλοις ἐπανιστὰ;, ὅσπερ δὴ τοῖς κακοδόξοις ἄνωθεν νόμος, παρήσειν μοι δοκῶ τό γε νῦν εἶναι, πολλάκις ἡμῖν ἐν τοῖς φθάσασιν ἱκανῶς ἐξετασθέντας ἤδη, καὶ τοὺς προ κοντας λόγους, καὶ τοὺς ἐλέγχους δεξαμένους της ἀληθείας. Αλλως τε καὶ περιττὸν ἂν εἴη, καὶ τοῦ προσήκοντος ἔξω λόγου, τοῖς ἕνα καὶ μόνον εἰδόσι τρισυπόστατον Θεὸν παντοδύναμον, καὶ πλὴν αὐτοῦ μηδ' ἐν ὀνείροις ποτὲ φαντασθεῖσι μηδένα, νῦν περὶ μοναρχίας μακρά τινα καὶ ἀτέλεστα σχεδὸν εἰπιὶ διαλέγεσθαι, διὰ τὰς Γρηγορά τουτουί δηλαδή και νοφωνίας, καίτοι γε μηδὲ τῶν ἀπίστων ἐθνῶν ἑνὸς μηδενός σχεδόν, καθὰ δὴ καὶ προὔφην, μετὰ τὴν ἐπὶ γῆς Χριστοῦ παρουσίαν τὸν ἕνα τοῦ παντὸς Θεὸν τοπαράπαν ηγνοηκότος, εἰ καὶ μὴ πάντων ὑγιῶς καὶ γνησίως· τοῦτο γὰρ δὴ μόνης τῆς τῶν ἀληθῶς εὐσεβούντων φατρίας, καὶ τοῦ καθ᾿ ἡμᾶς φημ. κόλ ματος. Σκοπήσωμεν δ' εἴ τι καὶ τῶν λόγου καὶ ἀπου λογίας ἡστινοσοῦν ἀξίων εἶναι δοκούντων παρ' αὐτοῦ λέγεται. οὐδεμίαν ἐκεῖνος προκομίζει ποτὲ συναιρομένην δον Γρηγορα; ἵνα καὶ μᾶλλον λαμπρότερόν τε καὶ ἁγίων αὐτῷ μαρτυρίαν, ἀλλ' ὥσπερ χρησμούς δογ- γενναιότερον τῷ τῆς ἀληθείας λόγω διελέγχατο τὰ ματίζει τὰ δεδογμένα οί, καὶ ἀναγκάζει τυραννικώς τοῦ ψεύδους. στέργεσθαι οἷς ἐντυγχάνει πᾶσι, καὶ μηδ' ὑπ' αὐτ δενὸς ἀντιλέγεσθαι οἷς ἀντιλέγει. Καὶ οὐχ ὅπως καὶ δεῖται συγκείμενος οὕτω, ἀλλὰ καὶ δυοῖν ἁλίσκεται θάτερον ἀεὶ ὁρῶν. "Η γὰρ πάντων ὁμοῦ καταψεύ δεται τῶν ἁγίων, συμφωνεῖν μὲν αὐτοὺς ταῖς αὐτοῦ βλασφημίαις αυθαδιζόμενος, τίνες δ᾽ ἐκεῖνοι καὶ πῶς καὶ ποῦ συμφωνοῦσιν οὐ λέγων· ἢ καὶ ἐνιαχοῦ προκομίζων ένια πρὸς μαρτυρίαν δῆθεν τῶν αὐτοῦ κενοφωνιῶν, εὑρίσκεται μηδαμοῦ νοῶν, ὡς καθ' ἑαυτοῦ προκομίζων αὐτὰ φωρᾶται σαφῶς. Καὶ παρ Ζημι τὸν ἐφεξῆς τῶν ῥηματίων αὐτοῦ κενὸν ὄχλον καὶ τὴν ἄπληστον φλυαρίαν, τῆς ὥρας καὶ τοῦ μήκου; τοῦ λόγου φειδόμενος πλήν γε ὅτι κακ τῶν εἰρημένων ἔκδηλος πᾶσιν ἡ τοῦ φιλοσόφου κανταῦθα λογογραφία τε καὶ ἀντιλογία, καὶ ὅπως ἀληθείας τε καὶ τοῦ ὄντως ὄντος μόνου φροντίζει. Καὶ καινὸν οὐδὲν οὐδ᾽ ἀπᾶδον τῇ ψυχῇ, καὶ τοῖς αὐτοῦ τρόποις, τὸ τοιαῦτα καὶ συρράπτειν καὶ γράφειν καὶ ψεύδεσθαι δημοσία μετὰ πολλῆς τινος καὶ λαμπρᾶς τῆς ἐπιμελείας. Ο γὰρ τοῦ Θεοῦ, καὶ τῆς κατ' εὐσέ Γειαν ἀληθείας, οὕτω τοι καὶ λόγοις καὶ γράμμασι καὶ παντί γε τῷ δυναμένῳ, καὶ ζῶν, καὶ ἀπογεγονὡς κατακράτος ψευδόμενος, συκοφαντών, καὶ μηδεμίαν ὑπερβολὴν καταλείπων, πῶς ἄν ποτε τῶν ἐκεῖνα κηρυττόντων τε καὶ γραφόντων, καὶ καθ' ὁτιδηποτούνποτε φείσαιτο; Τοῦτο γὰρ ἂν εἴη καὶ ἐναντιουμένου πως, καὶ ἀντιλέγοντος ἑαυτῷ, εἰ καὶ ς κατὰ τῆς αὐτὸς αὐτοῦ κεφαλῆς διὰ πάντων ἐκείνων περιφανῶς δίπτει τὰ βέλη. Τοῦτο καὶ γὰρ ἀτεχνῶς ἂν εἴη τὸ τοξεύειν εἰς οὐρανόν. Πολλὰ τοίνυν περὶ μοναρχίας, καὶ τοῦ τῆς θεό τητος, ᾗπερ ἔφην, ἐνιαίου προειπών Γρηγοράς, καὶ τοὺς θεολόγους καλέσας καὶ αὐτὸς δῆθεν εἰς· μαρτυρίαν, ὡς ἂν ἀμφιβόλου κατ' αὐτὸν τοῦ πράγ ματος ὄντος, καὶ πολλῆς δεομένου τῆς μαρτυρίας, ὥσπερ εἰ καὶ τὸν αἰσθητὸν τοῦτον ἥλιον διὰ κακῶν ἔσπευδεν επιχειρημάτων τε καὶ μαρτυριῶν, ὡς εἷς ἐστιν ἀποδεῖξαι καὶ μόνος, ἢ καὶ ὅτι σφαιροειδής, ἀλλ' οὐ τετράγωνος ή σελήνη, καὶ σκιαμαχήσας, καὶ μακρά τινα παραληρήσας καὶ ὑβρίσας ὡς ἔθος, εἶτ᾽ ἐπάγει κἀκεῖνα· Καὶ πρῶτος μοι, φησί, παρίτω Βασίλειος, δι' αὐτῆς ἐκείνης τῆς πρὸς Εὐστάθιον ἐπιστολῆς τὴν τούτου συκοφαντίαν ἐλέγχων. Οὐ γὰρ περὶ ἀκτίστου ἐνεργείας ὁ μέγας ἐνταῦθά φησι Βασίλειος, ἀλλὰ περὶ τῶν ποικίλων ενεργημάτων τε καὶ θαυμάτων, ὡς αὐτὸς αὖ ἐν τῇ αὐτῇ ταύτῃ διέξεισιν ἐπιστολῇ λέγων, ὡς ἀνάγκη τῇ ταυτότητα Αλλ᾽ ἐπειδὴ καὶ μαρτυριῶν ἱερῶν ἀπορίαν καὶ θεολογικῶν συμμαχίας ἔνδειαν λόγων ἡμῖν ἐγκαλεῖ ψευδόμενος, ἀνάγκη καὶ ἡμᾶς ὡσαύτως ἐπιδαψι λεύεσθαι ταῦτα, ἵνα καὶ μᾶλλον ὁ συκοφάντης αἰσχύ νηται καὶ ἀλγῇ. Τοῦτο γὰρ δή με καὶ πέπεικεν ἄνωθεν, πυκναῖς τε καὶ ἀλλεπαλλήλοις ταῖς τε τῶν λογίων, καὶ δὴ καὶ ταῖς τῶν σοφῶν ἐξηγητῶν τε καὶ θεολόγων αὐτῶν μαρτυρίαις, καὶ πόῤῥω γε τοῦ συνήθους ίσως κεχρῆσθαι διὰ παντὸς τοῦ βιβλίου, τῶν τε ἄλλων ἕνεκα, καὶ δὴ καὶ τοῦ καὶ ταύτην ἐκ περιουσίας ἀποκλείσαί φημι τῷ κατηγόρῳ τοῦ λόγου τὴν θύραν. ᾿Αλλὰ πρὶν παρελθειν τοὺς ἱεροὺς τῶν τῆς ἐνεργείας τὸ ἡνωμένον τῆς φύσεως συλλογί διδασκάλων λόγους ἐκείνους, ἀκούσωμεν, εἰ δοκεῖ, καὶ αὖθις τῶν τοῦ φιλοσόφου λόγων, καὶ τῆς κατ' αὐτῶν τε καὶ ἡμῶν ἐνστάσεως, καὶ τῆς καταδρο μῆς καὶ τῶν συνήθων παρεξηγήσεων, ἅτινα δή ποτε εἴη. Καίτοι γε παρὰ δικαίοις κριταῖς καὶ ἀπελαύνεσθαι τοῦτον ἔδει καὶ νῦν εἴπερ ποτὲ τοῦ ἀγῶνός τε καὶ τῶν λόγων, προφανώς οὕτως ἐπὶ ψεύδεσι καὶ συκοφαντίαις τηλικαύταις βαλωκότα, καὶ ταῦτ᾽ οὐ περὶ χρημάτων τε καὶ κτημάτων, καὶ πλέθρων γῆς, καὶ ἀγρῶν, καὶ ξυνοικιῶν καὶ ὧντινωνοῦν ἀν θρωπίνων, ἀλλὰ περὶ Θεοῦ, καὶ τῶν Ὀλύμπου πραγ μάτων ὄντος τοῦ λόγου. Αλλ' ἔστω δὴ πρὸς τοῖς ἄλλοις καὶ ταῦτα, καὶ συγχωρείσθω καὶ αὖθις τὸν λόγον τε καὶ τὴν πάρο. ζεσθαι. "Αγιάζει, ζωοποιεί, παρακαλεῖ, καὶ πάντα ποιεῖ τὰ τοιαῦτα ὁμοίως ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Ορᾷς οὖν, πῶς τὸν ἁγιασμόν, καὶ τὴν ζωοποίησιν, καὶ τὸν φωτισμόν, καὶ τὴν παράκλησιν, καὶ τὰ τοιαῦτα τοῦ Θεοῦ ποιήματα, θεότητας ἀκτίστους φησὶ Παλαμᾶς; Κάπειτα εύκ αἰδεῖται, πρὸς ἀπόδειξιν αὐτὰ δὴ ταῦτα προτείνων τῶν αὐτῷ βλασφημουμένων. Ἀλλὰ καὶ ταῦτα διε φθαρμένως κανταῦθα καὶ νενόηκας καὶ προὔθηκας. ὦ φιλόσοφο, καὶ τοῦτον τὸν μέγαν συκοφαντών ὥσπερ δὴ καὶ ἡμᾶς. Καὶ πρῶτον ἐκεῖνο ψεύδος εύο Ούς, ὅτι οὐ περὶ ἀκτίστου ενεργείας ὁ μέγας ἐν ταῦθα φησι Βασίλειος, ἀλλὰ περὶ ἐνεργημάτων, ἀποτελεσμάτων δηλαδὴ καὶ κτισμάτων, ὥσπερ αὐτὸς

CONTRA GREGORAM ANTIRRIIETICORUM IX. μικρὸν μετ' ἐκεῖνα· Ὡσαύτως δὲ καὶ τὰ ἄλλα πάντα κατὰ τὸ ἴσον ἐνεργεῖται τοῖς ἀξίοις παρὰ τοῦ Πα τρός τε καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος· πᾶσα χάρις καὶ δύναμις, ἡ ὁδηγία, ἡ ζωή, ἡ παράκλησις, ἡ πρὸς τὸ ἀθάνατον μεταβολὴ, ἡ εἰς ἐλευθερίαν με τάστασις, καὶ εἴ τι ἄλλο ἐστὶν ἀγαθὸν, ὁ μέχρις ἡμῶν καταβαίνει. Ἡ δὲ ὑπὲρ ἡμᾶς οἰκονομία εν τε τῇ αἰσθητῇ κτίσει καὶ νοητῇ, οὐδὲ αὐτὴ τῆς τοῦ ἀγίου Πνεύματος ενεργείας καὶ δυνάμεως έξω και θέστηκε. Καὶ μετὰ μικρόν· Ο δὲ συντιθέμενος, καὶ τὰ ὑπὲρ ἡμᾶς μετὰ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τῇ δυνάμει τοῦ. νεύματος οἰκονομεῖσθαι, ἐναργεῖ τεκμηρίῳ τῷ κατὰ τὴν οἰκείαν ζωὴν ὑπερειδόμενος, περὶ τού των διισχυρίζεται. Καὶ πάλιν· Οὐκοῦν ἄλλο μέν τί ἐστιν ἡ οὐσία, ἧς οὔπω λόγος μηνυτής ἐξευρέθη, ἑτέρα δὲ τῶν περὶ αὐτὴν ὀνομάτων ἡ σημασία, ἐξ Ενεργείας τινὸς ἢ ἀξίας όνομαζομένων. Τὸ μὲν οὖν ἐν ταῖς ἐνεργείαις μηδεμίαν εἶναι διαφορὰν ἐκ τῆς τῶν ὀνομάτων κοινωνίας εὑρίσκομεν· τῆς δὲ κατὰ τὴν φύσιν παραλλαγῆς οὐδεμίαν καταλαμβά νομεν ἐναργῆ τὴν ἀπόδειξιν, καθὼς εἴρηται, τῆς τῶν ἐνεργειῶν ταυτότητος τὸ κοινὸν τῆς φύσεως ὑποσημαινούσης. ὑπείληφας. Δεικνύτω τοιγαροῦν αὐτὸς ἐκεῖνος δι' αὖθις Βασίλειον ίωμεν. Φησὶ καὶ γὰρ ἐπάγων εὐθὺς ἑαυτοῦ, πότερον περὶ φυσικῆς ἐνεργείας Θεοῦ, ἡ περὶ κτισμάτων ἄλλων ὁ λόγος αὐτῷ. Καίτοι γε τὰ προβληθέντα τούτῳ διὰ τοῦ τόμου τῆς αὐτῆς ἐπιστολῆς ὄντα δηλονότι κἀκεῖνα, οὕτω τὰ τῆς φυσικῆς θείας ἐνεργείας διατρανοί, ὡς καὶ πᾶν ἀποφράττειν τῶν ἀντιλεγόντων ἀθρόον στόμα, καὶ μηδὲ γρύζειν ἐξν. Πλὴν ἀλλὰ προστιθέσθω κἀκεῖνα, καὶ τὴν τῆς ἀληθείας ἰσχὺν ἐκ περιουσίας καὶ αὖθις δεικνύτω. Φησὶ τοίνυν ἀνωτέρω μικρὸν, κατὰ ταύτην δή φημι τὴν ἐπιστολήν· Ἐὰν ἴδωμεν διαφερούσας ἀλλήλων τὰς ἐνεργείας τὰς παρὰ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ενεργουμένας, διαφόρους εἶναι καὶ τὰς ἐνεργούσας φύσεις ἐκ τῆς ἑτερότητος τῶν ἐνεργειῶν στοχαζόμεθα. Οὐδὲ γὰρ ἐνδέχεται τὰ διεστῶτα κατὰ τὸν τῆς φύσεως λόγον πρὸς τὸ τῶν ἐνεργειῶν εἶδος ἀλλήλοις συνενεχθῆναι· οὔτε ψύχει τὸ πῦρ, οὔτε θερμαίνει ὁ κρύσταλλος· ἀλλὰ τῇ τῶν φύσεων διαφορά συνδιαχωρίζονται ἀπ' ἀλλήλων καὶ αἱ παρὰ τούτων ἐνέργειαι. Ἐὰν δὲ μίαν νοήσωμεν τὴν ἐνέργειαν Πατρός τε καὶ Υἱοῦ καὶ Πνεύματος ἁγίου, ἐν μηδενὶ διαφέρουσαν τι ἢ παραλλάσσουσαν, ἀνάγκη τῇ ταυτότητι τῆς ἐνεργείας τὸ ἠνωμένον τῆς φύσεως συλλογίζεσθαι. Εἶτ᾽ ἐφεξῆς καὶ τὰ τῶν φυσικῶν ἐνεργειῶν εἴδη κατά μέρος ὁ μέγας ἀπιριθμούμενος, 'Αγιάζει, φησὶ, καὶ ζωοποιεῖ, καὶ φωτίζει, καὶ παρακαλεῖ. Καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα ὁμοίως ὁ Πατήρ καὶ ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Συνῆκες νῦν, εἰπέ μοι, γοῦν, ὦ φιλόσοφε, ὅτι περὶ φυσικῆς ἐνεργείας τε καὶ δυνάμεως ὁ λόγος ἅπας τῷ διδασκάλῳ, ἀλλ' οὐ περὶ ἀποτελεσμάτων τε καὶ κτισμάτων, ὡς αὐτὸς οὐ καλῶς ὑπείληφας; Οὐκ ἐνδέχεται γάρ, φησί, τὰ διαστῶτα κατὰ τὸν φύσεως λόγον πρὸς τὸ τῶν ἐνεργειῶν εἶδος ἀλλήλοις συνενεχθῆναι, ὥσπερ οὐδὲ ψύχει, φησί, τὸ πῦρ, οὐδὲ θερμαίνει ὁ κρύσταλλος. Φυσικὸν γὰρ ἑκατέρῳ τούτων καὶ οὐκ ἐπείσακτον τῷ μὲν ἡ θερμότης, τῷ δὲ ἡ ψυχρότης, ὥσπερ δὴ καὶ τῷ Θεῷ τὸ ἁγιάζειν τε καὶ ζωοποιεῖν, καὶ φωτίζειν, καὶ τὰ παραπλήσια τούτοις, οὐκ ἔξωθεν, ἀλλὰ φυσικῶς καὶ οὐσιωδῶς αὐ τῷ προσόντα. ο Ὁ δὲ Γρηγορά; μηδὲ τὴν πρὸς τὸν παλαιὸν ἐκεῖτεν Μαρκίωνα προφανή καν τούτοις παραιτούμενος μίμησιν, ὁ κάν τοῖς ἄλλοις ὑπερβαίνων αὐτὸν, ἵνα μόνον τὴν ἑαυτοῦ καὶ τῶν Πατέρων αὐτοῦ πονηράν στήσῃ δόξαν, καὶ κτίσμα τὸν Θεὸν διὰ τῶν αὐτοῦ φυσικῶν τε καὶ ἰδίων ἀποδείξῃ, προστίθησι μεταξὺ τῶν τοῦ διδασκάλου λόγων παρ' ἑαυτοῦ τὸ, ποιεί, καθάπερ ηκούσαμεν. "Αγιάζει καὶ γὰρ, φησί, ζωο ποιεί, φωτίζει, παρακαλεῖ, καὶ πάντα ποιεῖ τὰ τοιαῦτα ὁμοίως ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Ὡς εἶναι τὸν ἀναιδῆ τοῦτον, καὶ ἄμφω ταῦτα κατὰ ταυτό, καὶ τῶν θεολογικῶν τε καὶ πατρικῶν φημι λόγων επηρεαστήν τε καὶ συκοφάντην, ταῖς παρ' ἑαυτοῦ δηλαδὴ προσθήκαις καὶ ὑφαιρέσεσι, καὶ τῶν ἀνευθύνων ἀκόλαστον ὑβριστήν, τὰς οἰκείας αἰσχύνας καὶ τὴν τόλμαν ἐκείνοις καχώς περιάπτοντα. Ἰδοὺ δὴ τοίνυν, τοῦ τῆς θείας ἐνεργείας ὀνόμα τις νῦν μὲν ἐνικῶς, νῦν δὲ πληθυντικῶς ἐν τοῖς εἰρημένοις ἡμῖν ἐκ τῆς ἱερᾶς ἐκείνης επιστολῆς πλεῖν ἢ πεντεκαίδεκα μνησθεὶς ὁ μέγας Βασίλειος, παρελθών εἴ γε δύναιτο Γρηγοράς, δειξάτω, ποῦ τῶν εἰρημένων, μᾶλλον δὲ καὶ τῆς ἐπιστολῆς πάσης ὁ μέγας ώπται Βασίλειο, ἅπαξ γοῦν ἐνέργημα, ἢ ἀποτέλεσμα, ἡ ποίημα ταύτην προσειρηκώς, ὡς αὐτός φησιν; 'Αλλ' οὐκ ἂν ἔχοι. Καίτοι γε τὸ τοῦ ἐνεργήματος ὄνομα καὶ κοινόν ἐστιν ἑκατέροις, τῇ τε φυσική φημι ἐνεργεία τοῦ Θεοῦ, καὶ τῷ ταύτης ἀποτελέσματι, κατὰ τὸν θεῖον Απόστολον. Εκάστῳ καὶ γὰρ, φησί, δίδοται ἡ φανέρωσις τοῦ Πνεύ ματος πρὸς τὸ συμφέρον, εἶτα διὰ τῶν κατὰ μέσ ρος ἀπηριθμημένων ἐκεῖ χαρισμάτων τοῦ Πνεύμα τος, τὴν τούτου φανέρωσιν ὥσπερ εἰς τοὐμφανέστε ρον καὶ αὐτὸς ἄγων, "Αλλῳ δέ, φησί, δίδοται χαρίσματα ιαμάτων ἐν τῷ αὐτῷ Πνεύματι, ἄλλῳ δὲ ἐνεργήματα δυνάμεων, καὶ ὅσα ἐξῆς. Πάντα δέ, φησί, ταῦτα ἐνεργεῖ τὸ ἐν καὶ τὸ αὐτὸ Πνεῦμα διαιρούν ἰδίᾳ ἑκάστῳ καθὼς βούλεται. Καὶ πάλιν, Διαιρέσεις, φησί, χαρισμάτων, καὶ διαιρέσεις ἐνεργημάτων εἰσί. Τὸ δὲ αὐτὸ Πνεῦμα, καὶ ὁ αὐτ τός ἐστι Θεὸς, ὁ ἐνεργῶν τὰ πάντα ἐν πᾶσι. Διδ καὶ ὁ ἐκ Δαμασκοῦ θεολόγος, Λέγεται, φησὶ, καὶ ἡ ἐνέργεια ενέργημα, καὶ τὸ ἐνέργημα ενέργεια, ὡς καὶ τὸ κτίσμα κτίσις. Βασίλειος δ' ὁ μέγας ἐνταῦθά φημι τέως οὐδὲ τῷ μέσῳ τούτῳ χρώμενος οὐδοπωσοὖν ὀνόματι φαίνεται, περικόπτων ὡς ἔοικε τις λαβὰς καὶ τὰς προφάσεις τῷ τε Γρηγορᾷ καὶ τοῖς κατ' αὐτὸν πάντοθεν, καὶ διὰ πάντων πρὸς τὴν ἀλή θείαν συνελαύνων. Καὶ σκόπει κἀκεῖνα· Πάντα, φησὶν ὁ μέγας, κατὰ τὸ ἴσον ἐνεργεῖτα: τοῖς ἀξίοις παρὰ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος, πᾶσα Αλλ' ἐπὶ τὴν αὐτὴν ἐπιστολὴν καὶ τὸν μέγαν χάρι; καὶ δύναμις. Εἶτα μεταξὺ καὶ τἆλλα κατ' PATRUL GR. CLI

ΡΠΙΚΟΤΗΕΙ CP. PATRIARCHI. εἶδος, καθάπερ ηκούσαμεν, ἀπαριθμησάμενος, ἐξῆς και φυσικὴν ταύτην εἶπον, ἔκ τε τῶν λογίων αὐτῶν Επιφέρει καὶ εἴ τι ἄλλο ἐστὶν ἀγαθόν, ὃ μέχρις ἡμῶν καταβαίνει. Εἶτα ἡ πᾶσα χάρις καὶ δύναμις, καὶ τὸ πᾶν ἀγαθὸν, δ μέχρι τῶν ἁγίων ἐκ Θεοῦ καταβαίνει, τοῦτο τῆς ἐνεργείας ἀποτέλεσμα καὶ ποίημα φῂς εἶναι, καὶ οὐ φυσικὴν ἐνέργειαν καὶ δύναμιν τοῦ Θεοῦ, ἐν ἁγίῳ χορηγουμένην Πνεύ ματι; καὶ παρὰ τοῦ θεολόγου τούτου λαβόντες, ὡς καὶ ταῖς λέξεσιν αὐταῖς σύν γε τοῖς νοήμασι τούτου κεχρής σθαι, καὶ τοῖς ἀντιθέτοις, φημί, διαλεγόμενοι, καὶ γράφοντες, καὶ διδάσκοντες, καὶ θεολογούντες. Φησί γὰρ ὁ μὲν θεόληπτος Μάξιμος Πύρρω διαλεγόμενος τῷ Μονοθελήτῃ, ἵνα τοῖς προῤῥηθεῖσιν ὑπ' αὐτοῦ πολλοῖς καὶ μεγάλοις καὶ ταῦτα προσθῶμεν· τῷ γοῦν Πύῤῥῳ περὶ ἀποτελεσμάτων τε καὶ ἐνεργε μάτων, καὶ κρεῖττον ἢ κατὰ Γρηγορᾶν τοῦτον εἰπόντι, Οὐ περὶ τῶν ἔξω Χριστοῦ ἐστιν ὁ λόγος ἡμῖν, ὁ θεῖός φησι Μάξιμος, ἀλλὰ περὶ τῶν ἐν αὐτῷ τῷ Χριστῷ, τουτέστι περὶ τοῦ φυσικοῦ τῶν οὐσιῶν τοῦ Χριστοῦ λόγου, εἴτε ἐλλιπής ἐκ τῆς ἑνώσεως, είτε ἀνελλιπής μεμένηκε. Καὶ εἰ ἐλλιπής, οὐ δυνατὸν ἐλο Πάνυ μοι δοκεῖς ἄγευστος εἶναι, μᾶλλον δὲ καὶ τὸ παράπαν ἀνήκοος τῶν τοῦ Πνεύματος χαρισμάτων καὶ δωρεῶν· ἡ γὰρ ἂν οὐ τὰ τοιαῦτα περὶ ἐκείνων διενοοῦ. Καίτοι γε διὰ τοῦτο καὶ τὸ, Μέχρις ἡμῶν καταβαίνει, προσέθηκεν ὁ διδάσκαλος, ἵνα σε διδάξῃ τὴν πρὸς τὴν ἀνθρωπίνην ἐσχατιάν συγχα τάβασιν τοῦ τῆς θεότητος ὕψους, καὶ ὅτι τὸ ἄνωθεν καταβαῖνον μέχρις ἡμῶν οὐ ποίημά τι καὶ ἀποτέ- λιπούς φύσεως ὕπαρξιν εἶναι· εἰ δὲ ἀνελλιπής, ἢ ἐν λεσμα, θεία δὲ μᾶλλον χάρις, καὶ φυσικὴ τοῦ Θεοῦ δύναμις, ἧς ἐνεργήματα καὶ ἀποτελέσματα τὰ κτιστὰ πάντα, εἴτε οὐσίαι δηλονότι τῶν ὄντων, εἴτε καὶ τὰ τοῖς ουσιν ἀναλόγως δωρούμενα. Τί δὲ ἡ ὑπὲρ ἡμᾶς οἰκονομία ἡ ἐν τῇ αἰσθητῇ καὶ νοητῇ κτίσει; Οὐκ ἀκούει; ὅτι καὶ αὕτη τῆς ἐνεργείας καὶ τῆς δυνάμεώς ἐστι τοῦ ἁγίου Πνεύματος, καὶ ὅτι τὰ ὑπὲρ ἡμᾶς μετὰ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ οἰκονομεῖται τῇ δυνάμει τοῦ Πνεύματος; Μή ποιήματος καὶ ἀποτε λέσματος κατὰ σὲ ἔστιν ἔργον, καὶ ἀποτέλεσμα ή οικονομία τῶν ὑπὲρ ἡμᾶς; ᾿Αλλὰ τὴν φύσιν αὐτὴν εἶναι σὺ λέγεις τὴν ἐνέργειαν καὶ τὴν δύναμιν τοῦ ἁγίου Πνεύματος, οὐχὶ τὴν φυσικὴν καὶ δραστικήν τῆς φύσεως κίνησιν, ἧς κατ' αὐτοὺς δὴ τούτους τοὺς θεολόγους μόνον εστέρηται τὸ μὴ ὄν; 'Αλλ' ὁ συγ γραφόμενος καὶ θεολογῶν ταῦτα διδάσκαλος οὐχ οὕτω βούλεται, βέλτιστε· ὡ; πᾶσαν εἶναι ἀνάγκην τοῖς ἐκείνου πείθεσθαι μᾶλλον ἢ τοῖς σοῖς. Τί γάρ φησιν ἐπάγων αὖθις ἐκεῖνος; Οὐκοῦν ἄλλο μέν τί ἐστιν ἡ οὐσία, η; τὔπω λόγος μηνυτής ἐξευρέθη, ἄλλο δὲ τῶν περὶ αὐτὴν ὀνομάτων ἡ σημασία, ἐξ ἐνεργείας τινὸς ἢ ἀξίας όνομαζομένων. Οὐκ εἶπεν, ὅτι ἄλλο μὲν ἡ ουσία, ἄλλο δὲ τὰ τῆς οὐσίας ὀνό ματα, καθά δήπου Γρηγορᾶς ὑποπτεύων διαθρυλλεί πολλαχοῦ· ἀλλὰ πῶς; Αλλο μὲν, φησίν, ἡ οὐσία, ἧς οὔπω λόγος μηνυτής ἐξευρέθη· καὶ διὰ τοῦτο καὶ ὑπερώνυμος καὶ ἀνώνυμος πρὸς τῶν ἱερῶν θεολόγων ὑμνεῖται. Ετέρα δέ, φησὶ, τῶν περὶ αὐτὴν ὀνομάτων ἡ σημασία· οἱονεὶ τὰ περὶ αὐτὴν ὑπὸ τῶν ὀνομάτων σημαινόμενα ἐξ ἐνεργείας τινὸς ἢ ἀξίας ὀνομαζομένων· ὡς τὸ Θεὸς δηλονότι, καὶ δημιουργός, καὶ παντοκράτωρ, καὶ Κύριος, καὶ Βασιλεύς. Ορα γοῦν καὶ κατὰ τοῦτον τὸν μέγαν, ὅτι οὔτε ἡ φύσις αὐτὴ καθ᾿ ἑαυτήν ἐστιν ἡ τὰ θεῖα ἐφ' ἑαυ τῆς δεχομένη ὀνόματα, οὔτε τὰ ὀνόματα πραγμάτ των εἰσὶν ἄμοιρα κατά Γρηγοραν, μέχρι ψιλῶν προϊόντα μόνων τῶν λέξεων· ἀλλὰ τῶν προσόντων τῇ θείᾳ φύσει οὐσιωδῶς ὀνόματα ταῦτα πέφυκεν, ἐξ ἐνεργείας τινός, φησὶν, ἢ ἀξίας ὀνομαζομένων. Διὸ καὶ Μάξιμος ὁμοῦ καὶ Ἰωάννης ὁ Σύρος, οι μετὰ τοῦτόν φημι θεολόγοι τον μέγαν, ἄλλο τὴν ούτ σίαν καὶ ἄλλο τὴν ἐνέργειαν, καὶ δὴ καὶ οὐσιώδη αὐτῷ φημι δὴ τῷ συστατικῷ τῆς οὐσίας λόγῳ ἢ ή ἐνέργεια θεωρεῖται, ἢ τῶν ἐκτὸς τυγχάνει. Ότι δ οὐ τῶν ἐκτὸς τυγχάνει ἡ κατὰ φύσιν ενέργεια, δῆλον ἐκ τοῦ ἄνευ μὲν τῶν ἔργων δύνασθαι τὴν φύσιν εἶναι. "Ανευ δὲ τῆς κατὰ φύσιν ἐνεργείας οὔτε είναι τὴν φύσιν οὔτε γινώσκεσθαι δυνατόν. Οἷς γὰρ ἔκαι στον φυσικῶς ἐνεργεῖ, πιστοῦται ὅπερ ἐστὶ μὲ τρεπόμενον. Καὶ αὖθις· Ἡ γὰρ ἐνέργεια φυσική οὖσα, φύσεως ὑπάρχει συστατικὸς καὶ ἔμφυτος χει ρακτήρ. Καὶ πάλιν ὁ αὐτὸς ἐν τοῖς αὐτοῖς· Οὐδὲν τῶν ὄντων κατὰ φύσιν μόνον τὰ ἐναντία ποιεῖν πέτ φυχεν. Οὐ γὰρ θερμαίνει τὸ πῦρ καὶ ψύχει, ούτε ψύχει ο κρύσταλλος καὶ θερμαίνει, οὔτε ξηραίνει ἡ γῆ καὶ ὑγραίνει, οὔτε ὑγραίνει τὸ ὕδωρ καὶ ξηραί νει. Εἰ οὖν ἐπ' οὐδενὸς τῶν πάντων τοῦτο θεωρείται, πῶς τὸν σαρκωθέντα Λόγον, καὶ οὐσιωδῶς γενόμε τον ἄνθρωπον μια ενεργεία τά τε θαύματα καὶ τὰ πάθη λόγῳ φύσεως ἀλλήλων διαφέροντα επιτελέσει λέγοντες, οὐ δεδοίκατε; Καὶ αὖθις πάντες οἱ Πατέρες διαρρήδην κοινῇ καὶ εἶπον, καὶ ἰδίδαξαν τὰ τῆς εὐν τῆς ὄντα οὐσίας καὶ τῆς αὐτῆς εἶναι ἐνεργείας, καὶ τὰ τῆς αὐτῆς ὄντα ἐνεργείας τῆς αὐτῆς εἶναι οὐσίας, καὶ ὅτι τὰ τῇ ουσία διαφέροντα καὶ τῇ ἐνεργεία διαφέρουσι, καὶ τὰ τῇ ἐνεργείᾳ διαφέροντα καὶ τῇ οὐσία διαφέρουσιν. Ο δ' ἐκ Δαμασκοῦ θεῖος διδάσκε λος, Ἐν τοῖς θεολογικοῖς δύο, φησὶν, ἐπὶ Χριστού τὰς ἐνεργείας λέγειν ἀναγκαῖον διὰ τὸ δεττὸν τῆς φύσεως. Τῶν γὰρ ἡ φύσις παρηλλαγμένη, τούτων διάφορος ἢ ἐνέργεια· ὧν δὲ ἡ ἐνέργεια παρηλλαγ μένη, τούτων ή φύσις διάφορος. Καὶ τὸ ἀνάπαλιν ὧν ἡ φύσις ἡ αὐτή, τούτων καὶ ἡ ἐνέργεια ἡ αὐτή· καὶ ὧν ἡ ἐνέργεια μία, τούτων καὶ ἡ οὐσία μία κατά τοὺς θεηγόρους Πατέρας. Καὶ πάλιν· Οἱ δὲ ἅγιοι Πατέρες συμφώνως εἰρήκασι, τὰ τῆς αὐτῆς οὐσίας καὶ τῆς αὐτῆς εἶναι ἐνεργείας. Καὶ αὖθις· Δεῖ κάν τως κατάλληλα ταῖς φύσεσιν εἶναι τὰ φυσικά. Αδύνα τον γὰρ ἐλλιπούς φύσεως ύπαρξιν εἶναι. Η δὲ κατὰ φύσιν ἐνέργεια οὐ τῶν ἐκτὸς ὑπάρχει. Καὶ δῆλον ὅτι οὔτε εἶναι οὔτε γινώσκεσθαι τὴν φύσιν δυνατόν. Εναν τῆς κατὰ φύσιν ἐνεργείας. Δι' ὧν γὰρ ἐνεργεῖ ἕκαστον τὴν οἰκείαν φύσιν πιστοῦται. Όπερ ἐστὶ μὴ τραπέρα νον. Καὶ πάλιν ἐν τοῖς αὐτοῖς· Εἰ μία τοῦ Χριστοῦ ἡ ενέργεια ἡ αὐτὴ τῶν θείων καὶ ἀνθρωπίνων παρ

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM IX. τική, οὐδὲν δὲ τῶν ὄντων ἐν τοῖς κατὰ φύσιν μένον, ἢ ὁ μέγας φιλοσοφῶν ᾿Αθανάσιος περὶ τοῦ θείου φημὶ τὰ ἐναντία ποιεῖν δύναται, οὐ γὰρ τὸ πῦρ ψύχει και θερμαίνει, οὐδὲ ξηραίνει καὶ ὑγραίνει τὸ ὕδωρ, πως ὁ φύσει ὢν Θεός, καὶ φύσει γενόμενος ἄνθρωπος τά τα θαύματα καὶ τὰ παθήματα μια ἐνεργείᾳ ἐτέλεσε; Καὶ αὖθις· Εἰ πᾶσα ενέργεια φύσεώς τινος οὐσιΐδης ὁρίζεται κίνησις, ὡς οἱ περὶ ταῦτα δεινοί διειλήφασι, ποῦ φύσιν τις εἶδεν ἀκίνητον, ἢ παντελῶς ἀνενέργητον, ἢ ἐνέργειαν εύρηκεν οὐ φυσικῆς δυνάμεως ὑπάρχουσαν κίνησιν; Τί δὲ καὶ πρὸ τούτων δ λαμπρότατος φημι τῆς Ἐκκλησίας καὶ φωστήρ καὶ ὁδηγὸς Κύριλλος; • Ειρήνην, φησί, τὴν ἐμὴν ἀφίημι ὑμῖν.» Εἰ τοίνυν ἑαυτοῦ τὴν εἰρήνην φησίν, ὡς ἴδιον ἀγαθὸν καὶ φυσικὸν ἐνυπάρχον αὐτῷ, πῶς οὐ σαφής, ότιπερ οὐ μετοχικῶς ἐπὶ τὸν Υἱὸν τὰ Πατρὸς ἐξαίρετα διαβαίνει, ἀλλ᾽ οὐσιώδης έλκει λόγος ἐπὶ τὸν γεγεννημένον τὰ τοῦ γεννήσαντος ἴδια; Καὶ πάλιν· Πάντων οὖν ὅσα δὴ καὶ πρόσεστι τῷ Πατρὶ κατὰ φύσιν καὶ ἐν Υἱῷ κειμένων φυσικώς τε καὶ οὐσιωδῶς, τίς οὐκ ἔσται, ποίημα λόγων αὐτὸν, τοῖς ἀφύκτοις τῆς δυσφημίας ἐγκλήμασιν ἔνοχος; πῶς γὰρ οὐκ εἶεν ἀλλήλοις ὁμοφυῇ τὰ τῆς αὐτῆς ὄντα φύσεώς τε καὶ ἐνεργείας: “ Καὶ οἱ μὲν διδάσκαλοι ταῦτα καθάπερ ήκουσας· σὺ δὲ τί καὶ πρὸς τούτους αὐτοὺς φῂς, ὦ φιλόσοφ:; Ἰδοὺ γὰρ καὶ φυσικήν σοι καὶ οὐσιώδη τὴν θείαν Ενέργειαν καὶ θεοπρεπῆ, καὶ ἄκτιστον, καὶ ἔμφυτου, καὶ οὐ τῶν ἐκτὸς τῆς φύσεως, καὶ τῇ θείᾳ φύσει κατάλληλον και χαρακτιριστικὴν ταύτης, δια πολλῶν ὁμοῦ καὶ μακρῶν λόγων οἱ θεολόγοι ἀπέδειξαν· καὶ ὅτι περὶ ταύτης αὐτῆς τῆς Θεοῦ φυσικής Ενεργείας καὶ τούτοις ὁ λόγος, περὶ ἧς καὶ τῷ μετ γάλῳ Πατρὶ Βασιλείῳ φημὶ, καὶ διὰ τοῦτο καὶ τὰ παραδείγματα καὶ τὰς λέξεις αὐτοῦ συνεχῶς εἰς μαρτυρίαν τῶν οἰκείων λόγων λαμβάνουσι καὶ τὴν τῶν ἱερῶν Πατέρων καὶ διδασκάλων πυκνά προβάλλονται μαρτυρίαν, αὐτόν τε τοῦτον πρὸ τῶν ἄλλων τὸν μέγαν, καὶ τὸν σοφὸν μετ' αὐτοῦ Κύριλλον, καὶ δὴ καὶ τοὺς πρὸ αὐτῶν τε καὶ μετ' αὐτοὺς αἰνιτ τόμενοι; τὰ αὐτὰ περὶ τῶν αὐτῶν ἐν τῷ αὐτῷ θεολογήσαντας Πνεύματι, δ δὴ καὶ ἡμῖν ὁ λόγος ὑπέ. σχετο δείξαι. Μᾶλλον δὲ τί χρὴ τὰς τῶν ἄλλων ἀνερευνἦν ἐνταῦθα καὶ περιεργάζεσθαι μαρτυρίας, ῶν αὐτὸν αὖθις τὸν μέγαν ἐξηγητήν τε καὶ μάρ ευρα τῶν οἰκείων παρελθεῖν λόγων, καὶ διὰ τῶν αύτοῦ τὰ αὑτοῦ πιστώσασθαι; Φησὶ τοιγαροῦν ἐν τοῖς πρὸς Εὐνόμιον ὁ μέγας Βασίλειος αὖθις· Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον αὔξησιν οὐ ζητεῖ, τελειότατον δν· διὸ καὶ παρ' αὐτῷ πάντα τέλεια, ἀγάπη, χαρά, εἰρήνη, μακροθυμία, χρηστότης, σοφία, σύνεσις, βουλή, ἀσφάλεια, εὐσέβεια, γνῶσις, ἁγιασμός, ἀπολύτρω σις, πίστις, ἐνεργήματα δυνάμεων, χαρίσματα Ιαμάτων, καὶ ὅσα τούτοις παραπλήσια, οὐδὲν ἔχον ἐν ἑαυτῷ ἐπίκτητον, ἀλλ' ἀϊδίως πάντα ἔχον ὡς Πνεῦμα Θεοῦ, καὶ ἐξ αὐτοῦ πεφηνός, αἴτιον αὐτὸν ἔχον ὡς πηγὴν ἑαυτοῦ, κἀκεῖθεν πηγάζον. Πηγὴ δὲ καὶ αὐτὸ τῶν προειρημένων ἀγαθῶν. Ἀλλὰ τὸ μὲν ἐκ Θεοῦ πηγάζον ἐνυπόστατόν ἐστι· τὰ δὲ ἐξ αὐτοῦ πηγάζοντα ενέργειαι αὐτοῦ εἰσι. Συνεδὰ δὲ τούτοις καὶ η Πνεύματος, Μη γένοιτό μοι, φησίν, ἐπιστητόν τι ἐπὶ τοῦ Πνεύματος εἰπεῖν. Οὔτε γὰρ τὸ ἅγιον, οὔτε τὸ ἄφθαρτον, οὔτε τὸ ἀγαθὸν, οὔτε ἄλλο τι τῶν περὶ Θεὸν θεωρουμένων, λέγω εἶναι ἐπίκτητον τῷ ἁγίῳ Πνεύματι, ἀλλὰ φύσει ἅγιον, φύσει ἀγαθό, φύσει θάνατον, ὡς Πνεῦμα Θεοῦ, καὶ ἐξ αὐτοῦ πηγάζον, εἴτουν ἐκπορευόμενον. Ήκουσας, Γρηγορά, τῶς ὁ μέγας Βασίλειος τὸν περὶ τὸν Θεὸν ἐνεργειῶν σαφῆ καὶ ἁπλοῦν λόγο ἐκεῖνον καὶ ἔτι σαφηνίζει καὶ διαλευκαίνει, τότε μὲν πρὸς τὸν σὸν καθηγητὴν Εὐνόμιον, νῦν δὲ καὶ πρὸς ἐκεῖνον ὁμοῦ καὶ πρὸς σὲ μετ' ᾿Αθανασίου του πάνυ τὸν λόγον ποιούμενος; Οἱ αὐτοὶ καὶ γὰρ εἰσε πανταχοῦ, καὶ περὶ τῶν αὐτῶν ὡσαύτως ἀεὶ φθέγε γονται, τῷ θείῳ δηλαδὴ ἐμπνεόμενοι Πνεύματι. Φυ σικῶς καὶ γάρ φησι καὶ ἀϊδίως προσεῖναι τῷ θεῷ τὰ περὶ αὐτὸν θεωρούμενα, αὐτὰς τὰς θείας ἐνερ γείας καὶ ἐξ αὐτοῦ πηγάζειν ὡς φυσικά, καὶ μηδὲν τούτων ἐπίκτητον εἶναι παρ' αὐτῷ. Τί οὖν, ὦ φιλό σοφα; ταῦτα, περὶ ὧν δ' τοσοῦτος λόγος τοῖς θεολό γοις, καὶ ἡ θεολογία, καὶ ἡ θεοπρεπής εὐλάβεια, εἰσί τι, ἢ κτύπος ἁπλῶς εἰσιν οὕτω, καὶ διάκενος ἦχος ρημάτων πραγμάτων ἔρημος; Σὺ μὲν οὖν οὐ ταῦτα μόνον καὶ τὰ τοιαῦτα διατελεῖς περὶ τούτων φρονῶν, ἀλλὰ καὶ μακράν τινα τὴν εἰρωνείαν καὶ τὴν ὕβριν καταχεῖς τῶν φυσικῶν τούτων ιδιωμάτων τοῦ Θεοῦ, καὶ ἀνουσίους καὶ ἀνυπάρκτους θεότητας αναισχυντῶν λέγεις αὐτὰ, καὶ ἡμῖν δῆθεν ἐμπαίζων τε καὶ καταμωκώμενος, μᾶλλον δὲ καὶ Θεὸν βλαστ φημῶν ἀναίδην, καὶ τοὺς ἐκείνου μύστας καὶ θελω λόγους, τούτων καὶ γὰρ, οὐχ ἡμῶν ἡ θεολογία, πρὸς τῶν σῶν ἀνουσίων καὶ ἀνυπάρκτων ἐνεργειῶν λέο γεις, ὦ μιαρᾶς καὶ ψυχῆς καὶ γλώττης 1 μηδὲ τοὺς ἐξ οὐρανοῦ δείσας πρηστήρας, μηδὲ τοὺς τοῦ μέλ λοντος πυρὶς ἀσχέτους καὶ φοβεροὺς ρύακας οἱ τοὺς ὑβριστὰς κατὰ σὲ τῆς θεότητος μένουσιν. ()ἱ δὲ και θηγηταὶ τῆς εὐσεβείας οὗτοι καὶ ἀπλανεῖς τῶν περὶ Θεοῦ λόγων διδάσκαλοι μηδὲ εἶναι φασιν όλως Θεὸν δύνασθαι δίχα τῶν φυσικῶν ἰδιωμάτων αὐτοῦ, ἐπει μηδὲ φύσιν ποτὲ τὴν οἰανοῦν συνεστάναι δίχα τῶν αὐτῆς φυσικῶν. Ἐγὼ δ' ἐμαυτὸν οὐκ οἶδ' ὅπως ἔλαβον εἰς τοὺς περὶ θείων ἐνεργειῶν καὶ αὖθις ἐξενεχθεὶς λόγους, καίτοι γε καὶ τοσαῦτα τῷ τε πλήθει καὶ τῷ μεγέθει σύν γε τοῖς θεολόγοις διδα σκάλοις περὶ τούτων εἰπὼν ἐν τοῖς φθάσασιν, ὡς μηδὲ τὸν καθ' ὑπερβολὴν ἐριστικὸν καὶ πολέμιον ἀντιλέγειν ἐκείνοις ἔχειν. Τούτου δ' ὁ προσδιαλεγό μενος ούτοσ!, καὶ ἀντιλέγειν δοκῶν αἴτιος, ἐπὶ τὰ αὐτὰ συνεχῶ; ἄγων τὸν λόγον καὶ προκαλούμενος, καὶ τῆς ἥττης λαμβάνων ώσανε! μηδέ ποτε κόρον. Αλλ' ἐπὶ τὸν αὐτὸν καὶ αὖθις, καὶ δὴ καὶ τὸν ἀντιλεγόμενον ὑπ' αὐτοῦ, καὶ βλασφημούμενον περὶ θεότητος ἐπανέλθωμεν λόγον. Φησὶ τοιγαροῦν προς τὸν οἰκεῖον ἀκροατήν καὶ πάλιν ὁ Γρηγορᾶς· υρα; πὼς ἐκ τῶν γινομένων θαυμάτων καὶ πραγμάτων ἐτυμολογούμενα τὰ ὀνόματα παρωνύμως λέγονται κἀπὶ τοῦ Θεοῦ; Τοῦτο δέ ἐστιν ὁ καὶ ὁ μέγας φησὶ Βασίλειος, ὅτι μόνην τοῦ ἐνεργοῦντος τὴν δύναμιν διὰ τῆς τῶν ἐνεργειῶν κατανοήσεως ἐπιγνῶναι δυο

Βασίλειος, ὅτι μόνην τοῦ ἐνεργοῦντος τὴν δύναμιν διὰ τῆς τῶν ἐνεργειῶν κατανοήσεως ἐπιγνῶναι δυ νάμεθα. Καὶ εἰ μόνην, ὡς καὶ αὐτὸς συμμαρτυρεῖν ἐνταῦθα τῷ μεγάλῳ δοκεῖς, τὴν τοῦ ἐνεργοῦντος δύ να μιν διὰ τῆς τῶν ἐνεργειῶν ἐπιγνῶναι δυνάμεθα, ἔχομεν τὸ ζητούμενον, καὶ λόγος οὐδεὶς ἔτι, ἐπειδὴ καὶ ἡμεῖς αὐτὸ δὲ τοῦτο πρὸς τοῦ διδασκάλου του του παιδευθέντες φαμέν, ὅτι δυνάμεως καὶ σοφίας ἐνδεικτικά ἐστι τὰ ποιήματα. νάμεθα. Ὁ δὲ Παλαμᾶς ἅπανθ', ὡς εἴρηται, τὰ ἐκ τῶν ἢ Τοῦτο καὶ γὰρ, φησίν, ἔστιν, δ καὶ δ μέγας φησί τοιούτων ἐνεργειῶν παραγόμενα ὀνόματα καθάπαξ ἀκτίστους μὲν ὀνομάζει θεότητα;, ὁρωμένας δ' αίσθητοῖς ὀφθαλμοῖς, καὶ διαφόρους ἀλλήλων τε ἅμα καὶ τῆς θείας ἐκείνης φύσεως. Πάλιν ἐπὶ τὴν οἰκείαν μετ᾿ Εὐνομίου καὶ οὗτος ἐπανέρχεται σύγχυσιν, δ φησι πρὸς ἐκεῖνον, καὶ δι᾿ ἐκείνου καὶ πρὸς τοῦτον αὖθις ὁ μέγας Βασίλειος. Τὰ γὰρ ἴδια και φυσικά τοῦ Θεοῦ κτίσματα συνήθως καλέσας, δ δὴ καὶ τῆς αἱρέσεως αὐτοῦ τὸ κοινὸν καὶ καθόλου γνώρισμα, ἀπὸ τῶν κτισμάτων ἐπ' αὐτὴν τὴν οὐσίαν ἀναφέ ρεσθαι τὰ ὀνόματα λέγει, διπλώς βλασφημῶν, τῷ τε εἰς κτίσιν κατασπᾶν φημι τὰ προσόντα τῷ Θεῷ φυσικῶς, καὶ δι' αὐτῶν τε καὶ σὺν αὐτοῖς τὴν ἀδιαι μέτως πηγάζουσαν αὐτὰ φύσιν κατὰ τούτους τοὺς θεολόγους. καὶ τῷ μὴ ἀπὸ τῶν κτισμάτων ἐπὶ τὴν θείαν ἐνέργειαν καὶ τὴν δύναμιν, ἀλλ' ἐπ' αὐτὴν ἀνάγεσθαι τὴν θείαν οὐσίαν, δ δὴ καὶ τοῦ Εὐνομίου καὶ τῆς κατ' ἐκεῖνον πονηρᾶς δόξης καθαρός ἐστι τόχος. 'Αλλ' αἰσχυνέτω καὶ ἄμφω τούτους Παῦλος ὁ μέγας, Ρωμαίοις οὑτοσὶ γράφων· «Ο δὴ καὶ εἰπόντες ἔφθημεν, ὅτι τὸ γνωστὸν τοῦ Θεοῦ φανερόν ἐστι τοῖς ἀνθρώποις· ὁ γὰρ Θεὸς αὐτοῖς ἐφανέρωσε· τὰ γὰρ ἀόρατα αὐτοῦ ἀπὸ κτίσεως κόσμου τοῖς ποιήμασι νοούμενα καθορᾶται, ἤ τε άΐδιος οὐτοῦ δύναμις καὶ θειότης.» Οπερ ὁ θεῖος Μάξιμος σαφηνίζων, Πάντα, φησί, τὰ ποιήματα τοῦ Θεοῦ, κατὰ φύσιν μετὰ τῆς δεούσης ἐπιστήμης γνωστικῶς ὑφ᾽ ἡμῶν θεωρούμενα, τοὺς καθ' ους γεγένηνται λόγους κρυφίως ἡμῖν ἀπαγγέλλουσι, καὶ τὸν ἐφ' ἑκάστῳ ποιήματι θεῖον σκοπὸν ἑαυτοῖς συνεκφαίνουσι· καθ' δ καὶ οἱ οὐρανοὶ διηγοῦνται δόξαν Θεοῦ, καὶ τὸ στε ρέωμα τὴν τῶν χειρῶν ἀναγγέλλει ποίησιν. Αΐδιος δὲ δύναμίς ἐστι καὶ θειότης ἡ συνεκτικὴ τῶν ὄντων πρόνοια, καὶ ἡ κατ' αὐτὴν ἐκθεωτικὴ τῶν προνοουμένων ενέργεια. Βασίλειος δ' αὖθις ὁ μέγας αὐτὸ τοῦτο διατρανῶν, πρὸς τοὺς περὶ Εὐνόμιον τοιάδε φησί· Τί οὖν ἐξαίρετον τῇ γνώσει τοῦ Μονογενοῦς, ἢ τοῦ ἁγίου Πνεύματος καταλείψουσιν, εἴπερ αὐτοὶ τῆς οὐσίας αὐτῆς ἔχουσι τὴν κατάληψιν; Οὐ γὰρ δὴ τῆς δυνάμεως, καὶ τῆς ἀγαθότητος, καὶ τῆς σοφίας τοῦ Θεοῦ τῷ Μονογενεῖ τὴν θεωρίαν προσνείμαντες, σύμμετρον ἑαυτοῖς θήσονται τῆς οὐσίας τὴν κατανόησιν πᾶν γάρ που τὸ ἐναντίον εἰκὸς αὐτὴν μὲν τὴν οὐσίαν ἀπερίοπτον εἶναι παντὶ πλὴν ἢ τῷ Μονογενεῖ καὶ τῷ ἁγίῳ Πνεύματι· ἐκ δὲ τῶν ἐνεργειῶν τοῦ Θεοῦ ἀναγομένους ἡμᾶς, καὶ διὰ τῶν ποιημάτων τὸν ποιη τὴν ἐννοοῦντας, τῆς ἀγαθότητος αὐτοῦ καὶ τῆς σου φίας λαμβάνειν τὴν αἴσθησιν. Τοῦτο γὰρ ἐστι τὸ γνωστὸν τοῦ Θεοῦ, 8 πᾶσιν ἀνθρώποις ὁ Θεὸς ἐφανέρωσε. Καὶ πάλιν πρὸς τὸν αὐτὸν Δυνάμεως, φησί, και σοφίας καὶ τέχνης, οὐχὶ δὲ τῆς οὐσίας αὐτῆς ἐνδεικτικά ἐστι τὰ ποιήματα, καὶ οὐδὲ αὐτὴν πᾶσαν τοῦ δημιουργοῦ τὴν δύναμιν ἀναγκαίως παρίστησιν. Θέα μοι δὲ καὶ τὴν ἀναισθησίαν τοῦ κενοῦ τούτου τῶν θεολογικῶν λόγων ἐξηγητοῦ. Οὐ μόνον γὰρ ἐκεί νων οὐ δύναται συνιέναι, ἀλλὰ καὶ αὐτὸς αὐτὸν καὶ τοὺς οἰκείους ἀγνοεῖ λίγους, μὴ εἰδὼς ἀπερ λέγει. Ο ἡ Ἀλλ᾽ ἐγώ, φησί Γρηγορᾶς, τὴν οὐσίαν εἶναι φημι ταύτης την δύναμιν, ἀλλ' οὐκ ἄλλην καὶ ἄλ λην· οὐδὲ διαφορὰν ἐννοῶ τὴν οἰανοῦν μεταξύ. Τοῦτο οὖν λέγεις, ὅτι μόνην τὴν τοῦ Θεοῦ οὐσίαν ἐκ τῆς τῶν ἐνεργειῶν κατανοήσεως ἐπιγνῶναι δυνάμεθα; Καὶ τί ἄλλο τῷ Θεῷ καταλιμπάνων ἄγνω στόν σοι, μόνην λέγεις ἐπιγινώσκειν τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ; 'Αλλ' ὁ μέγας Βασίλειος οὐχ οὕτω ταῦτα βού λεται, βέλτιστε. Τί γάρ, φησὶν, ἐξαίρετον τῇ γνώσει τοῦ Μονογενοῦς ἡ τοῦ ἁγίου Πνεύματος καταλεί ψουσιν, εἴπερ αὐτοὶ τῆς οὐσίας αὐτῆς ἔχουσι τὴν κατάληψιν; Καὶ πάλιν, Δυνάμεως, φησί, καὶ σοφίας καὶ τέχνης, οὐχὶ δὲ τῆς οὐσίας αὐτῆς ἐνδεικτικά ἐστι τὰ ποιήματα, καθάπερ ήκουσας, είπερ ήταν σας· καὶ ὅτι εἰκὸς τὴν μὲν φύσιν αὐτὴν ἀπερίοπτον εἶναι παντὶ, ἐκ δὲ τῶν ἐνεργειῶν τοῦ Θεοῦ πρὸς αὐ τὸν ἀναγομένους ἡμᾶς, τῆς ἀγαθότητος αὐτοῦ καὶ τῆς σοφίας λαμβάνειν τὴν αἴσθησιν. Εἶτα πόθεν, ὦ φιλόσοφε, κακ τίνων λυγίων, ἢ διδασκαλικῶν ὁρμώ μενος ἐξηγήσεών τε καὶ λόγων, τὴν τερατώδη ταύ την καὶ τολμηρὰν θεολογίαν ἐξήνεγκας, ὅτι ἐκ τῆς τῶν ἐνεργειῶν κατανοήσεως ήτοι τῶν κτισμάτων, ὡς αὐτὸς φῂς, ἄλλην γὰρ οὐκ οἶσθα πλὴν ταύτης ενέργειαν, μόνην ἐδυνήθης γνῶναι τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ; Ποιός σε πονηρὸς δαίμων ἐμυσταγώγησε ταῦτα; Τὸ οἴεσθαι καὶ γὰρ, φησὶν ὁ μέγας Βασ λειος, τοῦ ἐπὶ πάντων Θεοῦ αὐτὴν τὴν οὐσίαν έξεν ρηκέναι πολλῆς ὑπερηφανίας ἐστὶ καὶ φυσιώσεις. Σχεδόν γὰρ καὶ αὐτὸν ἀποκρύπτουσι τῇ μεγαληγο ρίᾳ τὸν εἰπόντα, Επάνω τῶν ἀστέρων θήσομαι τὸν θρόνον μου. Καὶ ὁ Νύσσης θείος Γρηγόριος πρὸς Εὐνόμιον οὕτω φησίν· Ὁ μὲν Θεός ἐστι καθ' ἑαυτὸν ὅ τι ποτὲ καὶ εἶναι πιστεύεται· ονομάζεται δὲ παρὰ τῶν ἐπικαλουμένων οὐκ αὐτὸ δ ἔστιν, ἀλλ ἐξ ὧν ἐνεργεῖν περὶ τὴν ζωὴν ἡμῶν πεπίστευται. Καὶ Θεὸν γὰρ αὐτὸν λέγοντες, τὸν ἔφορον καὶ ἐπί στην καὶ διορατικὸν τῶν κεκρυμμένων ἐπινοούμεν. Ο δὲ θεῖος Χρυσόστομος, Οι προφῆται, φησίν, οἱ μόνον τί τὴν οὐσίαν ἐστὶν ὁ Θεὸς ἀγνοοῦντες φαί νονται, ἀλλὰ καὶ περὶ τῆς σοφίας αὐτῆς πόση της ἐστιν, ἀποροῦσι. Καίτοι γε οὐκ οὐσία ἀπὸ τῆς σου φίας, ἀλλ' ἡ σοφία ἐκ τῆς οὐσίας. Ὅταν δὲ μηδ ταύτην δύνωνται καταλαβεῖν μετὰ ἀκριβείας, πόσης ἂν εἴη μανίας τὸ τὴν οὐσίαν αὐτὴν νομίζειν δύνα σθαι τοῖς οἰκείοις ὑποβάλλειν λογισμοῖς; Ο δὴ καὶ Γρηγορᾶς οὑτοσὶ μετὰ τῶν ἀνομοίων ἐκείνων αντικους πέπονθεν, οὐ τοὺς θεολόγους του τους μόνους, ἀλλὰ καὶ προφήτας ἅμα καὶ ἀποστόλους, μᾶλλον δὲ καὶ τὰς ἀνωτάτω περὶ Θεὸν δυνάμεις, αὐτά φημ

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM IX. τὰ Χερουβὶμ καὶ τὰ Σεραφίμ, ὑπὸ τῆς ἄγαν ἀπο- οὕτω τοιγαροῦν κατ᾽ ἐκείνους ἡμεῖς ἕνα σέβομεν νοίας τε καὶ ἀνοίας κάτω καταλιπών, καὶ μόνος κακῶς αὐτὴν οἰόμενος εἰδέναι τὴν ἀκατάληπτον καὶ ἀνερμήνευτον καὶ ἀπερινόητον οὐσίαν τοῦ Θεοῦ. Καὶ τὸ τούτων ἔτι καινότερον, ὅτι διανοίας οὕτω καὶ ἀπονοίας ἔχων αὐτός, εἶθ' ἡμῖν ἐγκαλεῖ, καὶ τοῖς ἡμετέροις τὸν τῇ φύσει ἀόρατον Θεὸν ὁρατόν· ταῖς ἐνεργείαις γίνεσθαι σύν γε τῷ σοφῷ Γρηγορίῳ καὶ τοῖς λοιποῖς λέγουσι θεολόγοις, ἔν τισι τοῖς περὶ αὐτὸν ἰδιώμασι καθορώμενον. Ο Ἐκεῖνο δὲ πόθεν ἔχεις λαβών, ὦ φιλόσοφε, ὅτι τὴν τοῦ Θεοῦ φυσικήν τε καὶ ἄπειρον ἐνέργειαν, ἣν δὴ καὶ πληθυντικῶς οἱ θεολόγοι πάντες εκφέρουσι καὶ θείας ἐνεργείας αὐτάς φασι, καὶ παρεπόμενα, καὶ ἰδιώματα τῆς θείας φύσεως, πόθεν οὖν ἀκηκοώς έχεις, ὅτι θεότητας ἡμεῖς ταύτας φαμὲν ἀκτίστους, καὶ ἰδίᾳ καὶ χωρὶς τῆς θείας φύσεω; οὖσας, ὡς φῇς. τὰς αὐτὸς, καὶ ἀνυποστάτους αὖ, καὶ ἀνουσίους, καὶ ἐνυπάρκτους κατὰ ταυτό; Σοῦ γὰρ καὶ μόνου καὶ τῆς σῆς ἀλλοκότου διανοίας τὰ τερατώδη καὶ καινὰ καὶ ἀλλήλοις ἀσύμφωνα ταυτὶ ἀναπλάσματα, & δὴ καὶ διαθρυλλείς πανταχοῦ καὶ λέγων, καὶ γρά φων, καὶ διδάσκων τοὺς παῖδας, καὶ παίζων ἐν οὐ παικτοῖς, καὶ γελωτοποιῶν ὡς ἔθος, καὶ συκοφαν. τῶν τὴν Χριστοῦ Ἐκκλησίαν, τὴν ἄτοπον, πονηρὰν καὶ δαιμονιώδη ταυτηνί συκοφαντίαν, καὶ τοὺς μὲν κακούργους καὶ πονηροὺς ἐπανιστὰς τῇ κατ' εὐτέβειαν ἀληθείᾳ, τὰς δὲ τῶν ἀπλουστέρων καρδίας πλήττων, καὶ θορυβῶν, καὶ πολύν τινα τὸν σάλον καὶ τὴν ἀηδίαν ἐπάγων αὐτοῖς, κατατέμνων τε καὶ σπαράττων τὰ τοῦ Χριστοῦ μέλη, καὶ ἔνοχος τοῦ σώματος αὐτοῦ γιγνόμενος καὶ τοῦ αἵματος κατά τοὺς πάλαι Χριστοκτόνους ἐκείνους, ὧν διαβόητος μὲν ἡ τόλμα, καὶ μέχρις αὐτῶν οὐρανῶν ἐλάσασα τῷ μεγέθει, διαβοητοτέρα δὲ ἡ ἀπώλεια, τὰ γὰρ μέλλοντα σιωπώ. Ἡμεῖς μὲν γὰρ καὶ λέγοντες καὶ γράφοντες καὶ διαλεγόμενοι καὶ κοινῇ καὶ ἰδίᾳ, καὶ πάντοτε καὶ παντὶ, μίαν ίσμεν θεότητα Πατρὸς καὶ Υιοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος, καὶ Θεὸν ἕνα καταγ γέλλομεν, τρισυπόστατον, ἐνεργὸν, θελητικόν, παντοδύναμον, καὶ τοὺς μὴ οὕτω φρονοῦντας, ὡς τῆς ὀγιοῦς ἡμῶν πίστεως ἀλλοτρίους, τῷ ἀναθέματι καΦυποβάλλομεν, κατὰ τὴν τῶν θεολόγων ἡμῶν Πατέρων διδασκαλίαν τε καὶ παράδοσιν. Οὐ γὰρ ὡς οἱ Εβραίοι σέβομεν ἕνα Θεὸν ἐν μιᾷ ὑποστάσε:, τῶν καθ' ἡμᾶς τίς φησι σοφῶν, οὐχ ὡς ὁ Σαβέλλιος, οὐχ ὡς ὁ ᾿Αρειος, καὶ Εὐνόμιος, ὃς καὶ ταῦτα προλαβών κατεσκεύασεν, ἅπερ νῦν οἱ περὶ Γρηγορᾶν καὶ Ακίνδυνον διδάσκουσί τε καὶ γράφουσιν, ὅτι ὁ Θεὸς μόνον οὐσία ἐστὶ, καὶ διὰ τὸ ἁπλοῦς εἶναι, ἢ τελέως ἐστὶν ἄληπτος ἢ τελέως ληπτός, διὸ καὶ πᾶν θεῖον ὄνομα τῆς θείας οὐσίας ἐστὶ σημαντικὸν, καὶ ἀπὸ τῶν κτισμάτων ἐπ' αὐτὴν τοῦ Θεοῦ τὴν οὐσίαν ἡμᾶς ἀνάγεσθαι, μή συνιέντες τοῦ θεηγόρου Νύσσης, λέγοντος, Ὁ ἀόρατος τῇ φύσει ὁρατὸς ταῖς ἐνεργείαις γίνεται ἐν τισι τοῖς περὶ αὐτὸν ἰδιώμασι καθορώμενο;· καὶ τοῦ μεγάλου Βασιλείου, Σοφίας, καὶ τέχνης, καὶ δυνάμεως, φάσκοντος, ἀλλ' οὐχὶ τῆς οὐσίας αὐτῆς ἐνδεικτικά ἐστι τὰ ποιήματα. Οὐχ η Θεόν· ἀλλὰ σέβομεν ἕνα Θεὸν τρισυπόστατον, ἐνεργή τε καὶ παντοδύναμον· ἕνα μὲν κατὰ τὴν οὐσίαν, τρισυπόστατον δὲ ὡς ἐν τρισὶ γνωριζόμενον ύπου στάσεσιν· ἐνεργῆ δὲ καὶ παντοδύναμον ὡς ἐνεργείας ἔχοντα καὶ δυνάμεις· ἄκτιστον δὲ καὶ κατὰ τὴν οὐσίαν, καὶ κατὰ τὰς ὑποστάσεις, καὶ κατὰ τὰς δυνάμεις, καὶ κατὰ τὰς ἐνεργείας. Οὐδὲ γὰρ τῶν ἐν τῷ Θεῷ τι κτιστὸν, ὡς οὐδὲ τῶν ἐν τῷ ἀνθρώπῳ τι ἄκτιστον, φησὶν ὁ θεῖος καὶ σοφὸς Μά ξιμος. Καὶ πάλιν ὁ αὐτὸς περὶ τῶν αὐτῶν· Ταῖς πνευματοκινήτοις τῶν ἁγίων Πατέρων επόμενοι ψήφοις, καὶ ταῖς ἐφ' ἡμῶν συνοδικαῖς ἀποφάσεσιν, ἀποβαλλόμεθα καὶ ἀναθέματι καθυποβάλλομεν καθάπερ πρότερον, οὕτω καὶ νῦν, εἰ μὴ μεταμεληθείεν, τοὺς δύο τοῦ Θεοῦ λέγοντας θεότητας, κτιστὴν καὶ ἄκτιστον, καὶ τὴν μὲν θείαν φύσιν μόνον ἄκτιστον θεότητα, τὴν δὲ λαμπρότητα τῆς θείας φύσεως, καθ᾽ ἦν καὶ δε ὁ Κύριος ἐν Θαβώρ περιήστραψε τοὺς μαθητάς, καὶ πᾶσαν δύναμιν καὶ ἐνέργειαν θείαν, καὶ πάντα τὰ περὶ τὴν θείαν φύσιν θεωρούμενα καὶ θεολογού μενα, θεότητα κτιστήν. Ἡμεῖς δὲ μίαν θεότητα προσκυνοῦμεν καὶ πρεσβεύομεν, τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος· οὐκ ἐν οὐσία δὲ μόνῃ, ἀλλὰ καὶ δυνάμει, καὶ ἐνεργείᾳ ἀκτίστῳ, καὶ πᾶσι τοῖς περὶ τὴν οὐσίαν θεωρουμένοις και θεολογουμένοις. Καὶ αὖθις· Οὐ δύο θεότητας λίγο. μεν ἡμεῖς, οὐδ᾽ ὑπερκειμένην τε καὶ ὑφειμένην, ἀλλὰ μίαν· οὐκ ἐν οὐσίᾳ δὲ μόνον, ἀλλ' ἐν τῇ δια πάντων τελειότητι θεωρουμένην, ὡς καὶ ὁ Νύσσης θεῖος Γρηγόριος φησι. Τίνων τούτων; Αὐτεξουσιότητος, σοφίας, ἀγαθότητος, δημιουργικής, θεοποιοῦ, θελητικής δυνάμεω;. Καὶ τοιαῦτα μὲν ἡμεῖς ἰδίᾳ τε καὶ κοινῇ τοῖς τε ἡμετέροις ὁμιλοῦντες, καὶ τοῖ; ἐναντίοις διαλεγόμενοι, καὶ λέγομεν καὶ γράφομεν, ὥσπερ ἔφην· τίνα δὲ καὶ συνοδικῶς καὶ λόγοις καὶ γράμμασιν είπομεν, ἴσασι μὲν καὶ ἡ μεγάλη καὶ θαυμαστὴ πόλις αὕτη, μᾶλλον δὲ τὸ τῆς πόλεως πλεῖστον καὶ κάλλιστον, ὅσοι, φημί, τότε τοῖς ἐκεῖ λεγομένοις παρῆσαν. Οὐδὲ γὰρ ἐν γωνία, φησί, πέ πρακται ταῦτα. Καὶ ὁ συνοδικὸς δὲ τόμος παρών, τὰ μὲν ἤδη δεδήλωκε, τὰ δὲ καὶ εἰσαῦθις δηλώσει. Τί οὖν ὁ τόμος φησί; Πολλῶν μεταξύ λόγων κινηθέντων, ἤρξαντο οἱ διαφερόμενοι τῆς κατὰ τοῦ Θεσ σαλονίκης κατηγορίας. Η δὲ ἦν τοιάδε, ὡς ἄρα ἐν τισι τῶν ἑαυτοῦ συγγραμμάτων γράφει πολλάκις δύο καὶ πολλὰς θεότητας, καὶ ταύτας υπερκειμέν νας τε καὶ ὑφειμένας. Καὶ τοῦτον τὸν λόγον πολύ λάκις εἰπόντων καὶ περικρατησάντων, καὶ ταύτας δὴ τὰς φωνὰς καταιτιωμένων, ὁ εὐσεβέστατος βασιλεὺς ἐπὶ τούτοις, Γενέσθω ἡμῖν φανερὸν, ἐκέ λευσε, πότερον τῶν λαληθέντων ἐν αἰτίαις ποιεῖσθε τὰς λέξεις αὐτὰς, ἢ τὰ διὰ τῶν λέξεων δηλούμενα πράγματα, ἢ καὶ ἀμφότερα. Εἰ μὲν δὴ ὁ πόλεμος πρὸς τὰ πράγματα, τί τῇ σκιᾷ τοῦ πράγματος που λεμεῖς, τῇ λέξει παρακαθήμενος; ἐξεταστέον γὰρ δὴ αὐτὰ γυμνὰ τὰ πράγματα, καὶ παρὰ τῶν θεολόγων τὴν ἐν τούτοις ἀλήθειαν ζητητέον. Εἰ δὲ τοῖς πράγματι σύμφωνοι διατελούντες, τῇ λέξει μέμφε.

PHILOTHEI CP. PATRIARCHB ή σθε· ἀλλ' ἡμεῖς γε οὐ λέξεων ἕνεκεν ἐνταῦθα συνε- πολλάκις, δίκαιον ἂν εἴη τὸν Γρηγορᾶν, αὐτὸν ἔχείο ληλύθαμεν· οὐδὲ γὰρ περὶ τῶν ὀνομάτων κατὰ τὸν ναν παριόντα τῷ λόγῳ δεικνύναι, προς τίνας ο Θεολόγον ζυγομαχήσομεν, κίνδυνον οὐδένα εἰδότες περὶ μοναρχίας τε καὶ πολυθείας αὐτῷ λόγοι, καὶ περὶ τὰς λέξεις, ἕως ἂν ὁ νοῦς ὑγιαίνειν δοκῇ. Ἐπὶ ἡ μακρὰ σκιαμαχία, καὶ ὁ τερατώδης καὶ φασματ τούτοις ὁ Θεσσαλονίκης, Λέξεων ἐλίγος ἐμοὶ λόγος, τώδης ἐκεῖνος πόλεμος. Οὐδὲ γὰρ πρὸς τοὺς τὰ εξ ἔφη· οὐ γὰρ ἐν βήμασιν ἡμῖν, ἀλλ᾽ ἐν πράγμασιν ρημένα φρονοῦντάς τε καὶ κηρύττοντας, πώς γάρ; ἡ εὐσέβεια, κατὰ τὸν Θεολόγον Γρηγόριον. Περὶ δὲ εἰ μή που καὶ τὰ δις δύο πέντε τις λέγοι, καὶ τὰ δογμάτων καὶ πραγμάτων τὸν ἀγῶνα ποιοῦμαι· κάν δὰς ἑπτὰ δέκα, καὶ τὸ ζῶον λογικόν, θνητὸν, νοῦ καὶ τις ἐπὶ τῶν πραγμάτων ὁμοφωνῇ, πρὸς τὰς λέξεις ἐπιστήμης δεκτικὸν λίθον ἄντικρυς. Ταῦτα καὶ γὰρ οὐ διαφέρομαι. Πρὸς δὲ τὴν παρὰ τῶν ἀντιλεγόντων καὶ τὰ προσόμοια τούτοις μεθυόντων, οὐ νηφόντων προφερομένην κατηγορίαν ἐκεῖνο λέγω· Δύο μὲν ἂν εἴη, μᾶλλον δὲ καὶ ἐξεστηκότων τινῶν καὶ ταεγώ θεότητας, ἢ πολλὰς καὶ διαφόρους ἐπὶ τῆς ἁγίας ραφρονούντων. Ἀλλ' ὅτι μὲν οὐ πρὸς ἡμᾶς ἐκεῖνε, Τριάδος, καὶ ἄλλην μὲν εἶναι τοῦ Πατρός, ἄλλην δὲ δῆλον αὐτόθεν παντὶ τῷ μὴ τὸν ἐγκέφαλον βεβλαμ τοῦ Υἱοῦ, ἄλλην δὲ τοῦ Πνεύματος, οὔτε ἐφρόνησα, μένῳ. Εἰ δ' ὅτι τὸ τῆς θεότητος όνομα οὐ τῇ φύσει τοῦ οὔτε φρονῶ, οὔτε μὴν φρονήσω τῇ χάριτι τοῦ Χρι Θεοῦ μόνον, ἀλλὰ καὶ τῇ ταύτης ενεργεία μάλλον στοῦ· ἀλλὰ καὶ τοὺς οὕτω φρονοῦντας καθυποβάλλω προσήκειν είπομεν, τοῖς ἱεροῖς ἑπόμενοι θεολόγους, τῷ ἀναθέματι. Ἀλλ᾿ οὐδὲ ἄλλο τί φημι θεότητα ἐπεὶ καὶ τῶν ἐνεργειῶν οἱ αὐτοί φασιν οὗ τῆς θείας ἐκτὸς τῆς τρισυποστάτου θεότητος, οὔτε οὐσίαν εἶναι φύσεως τὰ θεῖα ὀνόματα πάντα, καὶ τὴν Θεί; θείαν, ἢ ἀγγελικήν, οὔτε ὑπόστασιν κατὰ τὸν μέγαν φωνὴν ἐνεργητικήν τε καὶ σχετικήν φασι, καθὰ δὴ Διονύσιον· ἀλλ' ἐνεργείας θείας, καὶ προόδους τινὰς καὶ φθάσαντες εἶπον, τὸ γὰρ ὑπερούσιον, καὶ ὑπερ φύσει προσούσα; ἐξ ἀἰδίου τῷ Θεῷ, τῷ τῆς θεότης ώνυμον, καὶ ἀνώνυμον καθ᾿ αὐτὸ, εἰ διὰ τοῦτο το τος ὀνόματι προσηγόρευσα τοῖς ἁγίοις οιόμενος σύμ νυν διθεῖαν οἱ περὶ Γρηγορᾶν ἡμῖν ἐγκαλοῦσι καὶ φωνα λέγειν. Αλλ' οὐδὲ ταῦτα εἶπον ἄν, εἰ μὴ πρὸς πολυθείαν, οὐ καθ᾿ ἡμῶν μᾶλλον ἢ κατὰ τῶν δια ἀνάγκην ἦλθον παρὰ τοῦ ἀντιλέγοντος, καὶ κατὰ δασκάλων δῆλοι τυγχάνουσι τἀγκλήματα καὶ τὴν ἀντιπαράστασιν, καὶ πρὸς ἐκεῖνον ἀγωνιζόμενος, βλασφημίαν προφέροντες, ὧν ἐκμαθόντες ἡμεῖς μόνην ἄκτιστον λέγοντα θεότητα τὴν οὐσίαν τοῦ ἔχομεν ἐκεῖνα. Θεοῦ, πᾶσαν δὲ δύναμιν καὶ ἐνέργειαν θείαν τῆς οὐσίας διαφέρουσαν είς κτίσμα κατασπώντα. "Αλλως σε καὶ τοῦτ᾽ εἶπον, οὐ πολλὰς ἐντεῦθεν συνάγων θεό τητας, ὡς αὐτοὶ καταψεύδονται. Καὶ δῆλον ἐκ τῶν ἐμῶν συγγραμμάτων τῶν τε ἄλλων, καὶ τῆς ὁμολογίας. Εν πᾶσι γὰρ οὕτω τοῦτο προάγεται παρ' ἐμοῦ, ὡς ὑπὸ τῶν ἀντιλεγόντων μὲν λεγόμενον, ὑπ' ἐμοῦ δὲ μὴ στεργόμενον. Μίαν γὰρ οἶδα θεότητα τὴν αὐτὴν τρισυπόστατον, καὶ παντοδύναμον καὶ ἐνεργή. Πλὴν οὔτε περὶ τῶν λέξεων τότε ὁ σκοπός ἐμοὶ, ἀλλ᾽ ἅπας ὁ ἀγὼν περὶ τῶν πραγμάτων, οὔτε νῦν περὶ ὀνομάτων καὶ συλλαβῶν διαφέρομαι, ἀλλὰ τῶν πραγμάτων εὐσεβῶς ἀνακηρυχθέντων Χριστοῦ χάριτι, ετοιμός εἰμι πᾶν, ὅπερ ἂν ἡ θεία σύνοδος περὶ τῶν λέξεων διαγνῷ, στέρξαι καὶ ἀποδέξασθαι. Εφ᾽ οἷς ὅ τε εὐσεβέστατος καὶ γαληνότατος βασιλεὺς, καὶ ἡ θεία σύνοδος τὸν Θεσσαλονίκης ἀποδεξάμενοι διὰ πάντων τῆς εὐσεβοῦς διανοίας, ᾗ περὶ τὰ θεία κεχρημένος διατελεῖ, καὶ μάλιστα τῆς εὐ γνωμοσύνης αὐτὸν ἐπαινέσαντες, θεότητας μὲν δύο, ἢ πολλὰς, ἢ ὅλως ἀριθμὸν θεοτήτων μήτε λέγεσθαι, μήτε μὴν νοεῖσθαι ἀσφαλῶς διωρίσαντο, μηδὲ γὰρ εἰρῆσθαι τοῦτο παρὰ τῶν θεολόγων, διαφοράν μένο τοι οὐσίας θείας, καὶ θείας ενεργείας, ἢ καὶ θείων ἐνεργειῶν, καὶ μάλα νοεῖσθαι καὶ λέγεσθαι προς ετρέψαντο, διαρρήδην τοῦ τοιούτου δόγματος παρὰ τῆς Ἐκκλησίας κεκηρυγμένου, ὡς καὶ κατωτέρω δειχθήσεται. Ὁ δὲ Θεσσαλονίκης προθύμων καὶ λίαν ἀσμένως τοῦτο κατεδέξατο. Τούτων ούτωσὶ παρ' ἡμῶν καὶ νοουμένων, καὶ λεγομένων, καὶ γραφομένων, ἰδίᾳ τε καὶ συνο δικῶς ἀνακηρυχθέντων ὁμοῦ καὶ γραφέντων, καὶ τυπωθέντων, οὐχ άπαξ μόνον, ἀλλὰ καὶ εἰς καὶ G Καὶ τοῦτο μὲν οὖν ἄνωθεν ἔργον τῷ Γρηγορί καθὰ δήπου καὶ ὁ λόγος ἡμῖν πολλάκις δεδειχώς ὦπται, τῷ προσωπείῳ καθαπερεί τινι κατὰ τῆς ὄψεως τῶν ἁγίων ἡμῖν χρωμένῳ, ἔπειτα βάλλειν ὅλῃ καὶ χειρὶ καὶ γλώττῃ, οὐ καθ᾿ ἡμῶν μᾶλλον ἢ κατ' ἐκείνων, μᾶλλον δὲ τῷ μὲν δοκεῖν καθ' ἡμῶν τε κἀκείνων ὁμοῦ, τῇ δὲ ἀληθείᾳ κατὰ τῆς αὐτός αὐτοῦ κεφαλῆς. ᾿Αλλ' ἐπειδὴ καὶ τοῦτό γε πρὸς τοῖς ἄλλοις, μέλο τον δὲ καὶ πρὸ τῶν ἄλλων πάντων σχεδόν, ἄνω καὶ κάτω Γρηγορᾶς ἡμῶν καταψεύδεται, τὸ μηδέν ὡς αὐτός φησι, τῶν ἁγίων μάρτυρας ἡμᾶς προφά ρειν τῶν δογματικῶν ὑφ᾽ ἡμῶν περὶ Θεοῦ λεγομά νων, Ορᾷς καὶ γὰρ, ἔλεγε πρὸς τὸν αὐτοῦ φοιτητήν πρὸ βραχέος, ὡς οὐδὲ μίαν ἐκεῖνος προκομίζει ποτέ συναιρομένην ἁγίων αὐτῷ μαρτυρίαν, ἀλλ᾿ ὥσπερ χρησμούς δογματίζει τὰ δεδογμένα οι, καὶ ὅτι πάν των ὁμοῦ, φησί, καταψεύδεται τῶν ἁγίων, συμ Ο φωνεῖν μὲν αὐτοὺς ταῖς αὐτοῦ βλασφημίαις αυθε διζόμενος, τίνες δ᾽ ἐκεῖνοι, καὶ πῶς, καὶ επό συμφωνοῦσιν οὐ λέγων· ἐπεὶ τοίνυν οὕτω κάν προδήλοις τούτοις ἀκρατῶς καὶ καθ' ὑπερβολὴν ἀναισχυντεί Γρηγορας, ἀναγκαῖον ἂν εἴη, τά συνεπτυγμένως μικρῷ πρόσθεν ὑπὸ τοῦ τόμου μηθέντα τῶν περὶ θεότητος θεολογικῶν ῥητῶν πλε τύτερον ὑφ᾽ ἡμῶν προτεθῆναι καὶ αὖθις, καὶ δὴ καὶ τὰ λείποντα καὶ ξυγγενῆ τοῖς εἰρημένοις ἐξ αὐτῶν φημι τούτων προστεθῆναι τῷ λόγῳ. Καὶ πρῶτος ἡμῖν ὁ Νύσσης θείος Γρηγόριος είνα αγέσθω τῷ λόγῳ, τοιάδε προς Ευνόμιον ἐν ἀντιῤῥητικοῖς λέγων· Καὶ αὐτὸ τὸ τῆς θεότητας όνομα, εἴτε τὴν ἐποπτικήν, εἴτε την προνοητή ἐξουσίαν σημαίνει, οἰκείως εἶχε πρὸς τὸ ἀνθρώπ

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM JX. νον. Ο γὰρ τὴν δύναμιν παρασχών τοἶ; οὔτι τοῦ τῆς προνοητικῆς, ἢ τῆς πανταχοῦ θεούσης, ή αι εἶναι Θεὸς καὶ ἐπόπτης τῶν ὑπ' ἐκείνου γεγονότων ἐστί. Καὶ μετ' ὀλίγον· Ἐπειδὴ τοίνυν τὸ κεφάλαιον τῆς συμφορᾶς ἡμῶν τοῦτο ἦν, τὸ ἐκκηρυχθῆναι τοῦ ἀγαθοῦ Πατρὸς τὸ ἀνθρώπινον, καὶ τῆς θείας ἐπόψεως τε καὶ κηδεμονίας έξω γενέσθαι, διὰ τοῦτο ὁ πᾶσαν τὴν λογικὴν κτίσιν ποιμαίνων, και ταλιπὼν ἐν τοῖς ὑψηλοῖς τὴν ἁπλανή τε καὶ ὑπερκός σμιον ποίμνην, τὸ πεπλανημένον πρόβατον, τὴν ἡμῶν λέγω φύσιν, ὑπὸ φιλανθρωπίας μετέρχεται. Τὸν γὰρ καινὸν ἐκεῖνον ἄνθρωπον, τὸν κατὰ Θεὸν κτισθέντα, ἐν ᾧ κατῴκησε τὸ πλήρωμα τῆς θεότητος σωματι κῶς, τοῦτον διὰ καθαρότητα τῇ συγγενείᾳ τοῦ Πα τρὸς τῆς φύσεως ἡμῶν προσοικειώσας, πᾶσαν τὴν κοινωνὸν τοῦ σώματος αὐτοῦ καὶ συγγενή φύσιν πρὸς τὴν αὐτὴν χάριν συνεφειλκύσατο. Καὶ πάλιν δ αὐτὸς, ἐν τῷ Περὶ θεότητος Υἱοῦ τε καὶ Πνεύματος λόγῳ· Φασί τινες φύσεως είναι σημαντικὴν τὴν θεότητα. Ἡμεῖς δὲ φαμεν, ὅτι ὄνομα σημαντικὸν ἡ θεία φύσις ἢ οὐκ ἔχει, ἢ ἡμῖν οὐκ ἔχει. ᾿Αλλ' εἴ τι καὶ λέγεται εἴτε παρὰ τῆς ἀνθρωπίνης συνηθείας, εἴτε παρὰ τῆς θείας Γραφῆς τῶν περὶ αὐτὴν ἀπο σημανθέντων ἔστι τι, αὐτὴ δὲ ἡ θεία φύσις ἄφραστός τε καὶ ἀνεκφώνητος μένει, ὑπερβαίνουσα πα σαν τὴν διὰ φωνής σημασίαν. η Λαβέτωσαν δὲ τῆς ἀνοήτου αὐτῶν βλασφημίας καὶ τὸν ὄφιν κατήγορον· ὃς δείκνυσιν ὅτι τὸ τῆς ὁρατικῆς ἐνεργείας τὴν σημασίαν ἔχει. Συμβουλεύων γὰρ ἅψασθαι τῶν ἀπηγορευμένων, τοῦτο ἐπαγγέλλεται, ὅτι ᾿Ανοιγήσονται ὑμῶν οἱ ὀφθαλμοὶ, Ο καὶ ἔσεσθε ὡς θεοί. Ορᾷς ὅτι τὴν θεατικὴν ἐνέργειαν προσμαρτυρεί τῇ φωνῇ τῆς θεότητο;; οὐ γὰρ ἔστι θεάσασθαί τι, μὴ τῶν ὀφθαλμῶν ἀνοιγέντων. Οὐκοῦν οὐχὶ φύσιν, ἀλλὰ τὴν θεατικὴν δύναμιν ἡ τῆς θεότητος προσηγορία παρίστησιν. Ο δ' αὐτὸς οὗτος θεολόγος καὶ πρὸς Ἀβλάβιον περὶ τῆς ἁγίας γράφων Τριάδος, Ομολογοῦντες, φησί, Θεὸν τὸν Πατέρα, Θεὸν τὸν Υἱόν, καὶ Θεὸν τὸ Πνεῦμα, πῶς οὐ λέγομεν τρεῖς θεούς, ἀλλ᾽ ἕνα Θεόν; Ἐπεὶ τὸ Θεὸς ὄνομα ένεργείας ἐστὶ δηλωτικόν παρὰ γὰρ τὸ θέειν πανταχοῦ, ἡ θεᾶσθαι, ἡ αἴθειν τὴν μοχθηρίαν ήτυμολόγηται, καθὰ μὲν ἔκαστον πρόσωπον ἀπηρτισμένην ἔχει τὴν τοιαύτην ἐνέργειαν, ἀπηρτισμένον ἔξει πάντως καὶ τὸ δηλωτικὸν αὐτῆς ὄνομα, καὶ κυρίως ἔσται, καὶ κληθείη Θεός· καθὸ δὲ μία καὶ ἀπαράλλακτος ἐν τοῖς τρισὶν ἡ εἰρημένη ενέργεια, μία καὶ ἡ θεό της καὶ εἷς Θεὸς ἐν τρισὶν ὑποστάσεσιν. Ἐπὶ γὰρ · τῆς ἀκτίστου Τριάδος οὐκ ἔστιν εὑρεῖν ὄνομα δηλοῦν τὴν φύσιν αὐτῆς. Καὶ πάλιν ὁ αὐτὸς, Θεὸς ἐνεργοῦντα δηλοί, φησί· θεότης δὲ ἐνέργειαν. Οὐ δὲν τῶν τριῶν ἐνέργεια, ἀλλὰ μᾶλλον ἐνεργοῦν ἔκαστον αὐτῶν. Ακούεις, ὦ Γρηγορά, τοῦ θεολόγου τούτου, πῶς διὰ παντοδαπών λογισμῶν καὶ ἐνστάσεων, καὶ γραφικών πρλ τουτων μαρτυριῶν, ἀποδείκνυ σιν οὐ μόνον τὸ τῆς θεότητος, ἀλλὰ καὶ τὸ τοῦ Θεοῦ ὄνομα ὡς ἐξ αὐτῆς παραγόμενον, μή τῆς φύσεως εἶναι τῆς θείας αὐτῆς, ἀλλὰ τῆς φυσικῆς αὐτῆς ἐνεργείας μᾶλλον, εἴτε τῆς ἐποπτικῆς, φησίν, εἴτε η θούσης ήτοι φλεγούσης την μοχθηρίαν; Καὶ τοσοῦ τον ἀπαγορεύει τὸ τῆς φύσεως αὐτῆς τοῦ Θεοῦ παραστατικὸν εἶναι τούνομα, ὅτι καὶ βλασφημίαν ἀνόητον κατηγορεῖ τῶν οὕτω περὶ τούτων φρονούν των, καὶ τὸν ἀρχέκακον όφιν κατήγορον αὐτοῖς ἐφίσ στησι διὰ ταῦτα. Λαβέτωσαν καὶ γὰρ, φησί, τῆς ανοήτου αὐτῶν βλασφημίας τὴν ὄφιν κατήγορον. Τί οὖν καὶ αὐτὸς ἀνοήτως κατ' ἐκείνους τοὺς τότε, μάλ λον δὲ καὶ μακρῷ κἀκείνων ἀνοητότερος, τούς τε τῶν λοιπῶν θεολόγων, καὶ δὴ καὶ τοὺς τοῦ μεγάλου τούτου λόγους βιάζῃ, πρός γε τοὐναντίον ἅπαν αὐτ τοὺς φιλονεικῶν περιτρέπειν, καὶ οἱονεὶ μαχομέν νους αὐτοὺς ἑαυτοῖς καὶ ἀλλήλοις ἀποδεικνύειν; Εφης καὶ γὰρ τὸν θεσπέσιον τουτονί θεολόγον πρὸς Έλληνας γράφοντα τὸ Θεὸς ὄνομα σημαντικὸν οὐ σίας εἰπεῖν, ἁγνῶν, ὅτι καὶ αὐτὸ τὸ τῆς οὐσίας ὄνομα κατ᾿ αὐτοὺς τούτους τοὺς θεολόγους τῆς εὐστοποιοῦ δυνάμεώς τε καὶ ἐνεργείας, οὗ τῆς ὑπερουσίου κρυφιότητός ἐστιν ὄνομα· ὑπερώνυμος γὰρ ἐκείνη, καθάπερ ἀκούεις, καὶ ἀνώνυμος, ἅτε δὴ καὶ τὴν διὰ φωνῆς πᾶσαν ὑπερβαίνουσα σημασίαν. "Αλλως τε καὶ τὸ τῆς οὐσίας ὄνομα οὐ μόνον ἐπ' αὐτῆς τῆς οὐσιοποιοῦ δυνάμεως, καὶ δὴ καὶ ἐπὶ τοῦ ὑπερο ουσίου ἐξ αὐτῆς φημι ταύτης τῆς ἐνεργείας τοῖς θεολόγοις τούτων λαμβάνεται, καθὰ δὴ καὶ ἡ ζωὴ, καὶ τὸ φῶς, καὶ ἡ εἰρήνη, καὶ ὁ ἀγαθὸς, καὶ τὰ παι ραπλήσια τούτοις, ἀλλὰ καὶ ἐφ' ἑκάστῃ τῶν τριών ὑποστάσεων εὕροις ἂν αὐτοὺς τῷ προσρήματι τῆς οὐσίας χρωμένους, καὶ δὴ καὶ ἐπ᾿ αὐτῆς τῆς θεότητ τος ὅλης, οὐσίαν θείαν λέγοντας ὅλον ὁμοῦ τὸν τρισ υπόστατον Θεόν, φύσιν δηλονότι, καὶ ὑποστάσεις, καὶ φυσικὰ πάντα καὶ οὐσιώδη, τὰ παρεπόμενα δη λαδὴ κατ' αὐτοὺς τούτους τοὺς θεολόγους τῇ θείᾳ φύσει. Τῷ δὲ καὶ πᾶσιν ἁπλῶς ἔθος ὡσαύτως ἔν τε γράμμασι καὶ ὁμιλίαις κεχρῆσθαι· ὡς ὅταν τὴν ἀγγελικήν τυχὸν λέγωμεν, ἢ τὴν ἀνθρωπείαν οὐσίαν. Οὐ γὰρ δὴ οὐσίαν το τηνικαῦτά φαμεν οὕτω λέγοντες ὑποστάσεων καὶ φυσικῶν ἐνεργειῶν καὶ δυνάμεων δίχα, ἀλλὰ φύσιν δηλονότι σὺν τοῖς ἀδιαιρέτως ταύτῃ συνοῦσι, φημὶ δὴ ταῖς ὑποστάσεσι, καὶ τοῖς φυσι κοῖς πᾶσι καὶ οὐσιώδεσι. Καὶ τοῦτον τοιγαροῦν τὸν λόγον καὶ Γρηγόριος ὁ μέγας, πρὸς Ἕλληνας περὶ θεότητος καὶ μοναρχίας διαλεγόμενος, καὶ βουλόμενος αὐτοῖς δεῖξαι τὸν παρ᾽ ἡμῶν πρεσβευόμενον τρισ υπόστατον Θεόν, οὐ πολλοὺς θεοὺς κατὰ τὸν Ἑλλη νικὸν ἄθλον, ἀλλ᾽ ἕνα πεφυκότα, Μιᾶς, φησίν, οὔσης τῆς θείας οὐσίας, καὶ ἑνὸς τοῦ παραδηλοῦντος αὐτ τὴν ὀνόματος τοῦ Θεὸς, εἷς κυρίως ἐστὶ Θεὸς τῷ λόγῳ τῆς οὐσίας ἀκολούθως. Τοῦτο δὲ ἔλεγεν, οὐ τὴν θείαν οὐσίαν ἐνταῦθα διαιρῶν τῶν τε τριῶν αὐτ τῆς ὑποστάσεων καὶ τῶν φυσικῶς, πολλοῦ γε καὶ δεῖ. Οὐ γὰρ δὴ μόνον εἷς ὁ Θεὸς, ἀλλὰ καὶ τρία· τὸ μὲν τῇ οὐσία, τὸ δὲ ταῖς ὑποστάσεσι. Πῶς ἂν οὖν ὑγιαίνειν ὁ διδάσκαλος νομισθείη τὰ θεολογικά, οὕτω γε κατὰ σὲ τοῦ τῆς οὐσίας ἐκληφθέντος ένα ταῦθα λόγου, ἐπ' αὐτοῦ φημι μόνου τοῦ ὑπερουσίου τῶν τε φυσικῶν καὶ τῶν ὑποστάσεων. δίχα; Εμεί καὶ γὰρ εὐθὺς πρὸς αὐτήν τις ἀντιλέγων, ὡς οὐχ

PHILOTIEL CP. PATRIARCH Υἱὸς καὶ ἅγιον Πνεῦμα, τὸ πάντα εποπτεύειν καὶ θεωρεῖν καὶ γινώσκειν. Καὶ ταῦτα μὲν, ὅσον κακ τοῦ ῥηθέντος λόγου τῷ Γρηγορᾷ δεῖξαι, ὅτι τὸ τῆς θεότητος όνομα εἰ καὶ τῆς οὐσίας ὁ θεολόγος οὗτος εἶναί φησιν, ἀλλ' ἀπό τινος ἰδιώματος ταύτῃ προσόν τος ἐστὶ λαμβανόμενον, ἐπείπερ ἀπερινόητόν ἐστι τὸ τί ταύτης καὶ ἀκατάληπτον. εἰς ἐστιν ὁ Θεὸς, ἀλλὰ καὶ τρία, καὶ οὐ πάνυ γε λ νυν ἰδίωμα τῆς ἀϊδίου οὐσίας, ἥτις ἐστὶ Πατήρ καὶ ἀληθὴς ὁ περὶ τοῦ ἑνὸς αὑτοσὶ σός λόγος. 'Αλλ᾽ οὐχ οὕτω τὸν τῆς οὐσίας ἐνταῦθα λόγον ἐξείληφεν ὁ διο δάσκαλο;, ἀλλὰ καθάπερ ἡμεῖς πρὸ βραχέος Εφημεν μάλιστα, οὐσίαν ὅλον εἰπὼν ὁμοῦ τὸν ἕνα τρισυπόστατον καὶ παντοδύναμον Θεόν· οὕτω καὶ γὰρ καὶ ὁ πᾶς τῆς θεολογίας απταίστως διασώζεται τῷ διο δασκάλῳ σκοπός, μηδεμιᾶς ἡστινοσοῦν ἐπιφυομένης ἀντιλογίας. Οὐ μὴν ἀλλὰ κἀκεῖνό γε δεῖ πρὸς τοῖς εἰρημένοις τούτοις σκοπεῖν, ὅτι πρὸς Ἕλληνας δ Θεολόγος τὸν ἑαυτοῦ ποιούμενος λόγον, ὑπὲρ μοναρ χίας τε ενιστάμενος τὸν ἀγῶνα, καὶ κατὰ τῆς ἐκείν νων πολυαρχίας καὶ πολυθείας χωρῶν, οὐ δεῖν εἶναι νενόμικε διαφορὰν οὐσίας θείας καὶ ἐνεργείας εἰσάγειν τό γε νῦν εἶναι, καὶ λαβάς τινας καὶ προφά σεις μέχρι γοῦν συλλαβῆς τε καὶ λέξεως τοῖς πολυθέοις ἐκείνοις διδόναι, καὶ οὕτω γε τὴν θεολογίαν ὥσπερ ἐπίτηδες συγχέειν δοκεῖν· ἀλλὰ τὴν ὑπερώνυμόν τε καὶ ἀνώνυμον θείαν οὐσίαν ἐκ τῆς φυσι κῆς αὐτῆς ἐνεργείας, φημὶ δὴ τῆς θεότητος, όνομάζει, καθάπερ δὴ καὶ οὐσίαν τὴν αὐτὴν ἐκ τῆς οὐσιοποιοῦ δυνάμεως ταύτης, δ δὴ καὶ ἄνωθεν τῇ Θεολογία νενόμισται πάσῃ, τῇ τε παλαιά φημι καὶ τῇ νέα, καθὰ δὴ καὶ προὔφην· οὐδὲ γὰρ ἔστιν άλλως καλεῖν τὴν ἀνώνυμον. Πρὸς δέ γε πιστὸν ἄνδρα φημὶ δὴ τὸν ᾿Αβλάβιον, δεῆσαν αὖθις τῷ κλεινῷ τούτῳ διδασκάλῳ περὶ τῶν αὐτῶν γράψειν ὁμοίως, οὐχ ὡσαύτως φαίνεται κεχρημένος τῷ λόγῳ· ἀλλὰ τὴν θείαν ἐνέργειαν θεοπρεπῶς διακρίνας τῆς θείας οὐσίας τῷ λόγῳ, καὶ τὴν κατὰ φύσιν ἀποδείξας διαφοράν, τῷ τὴν μὲν θείαν οὐσίαν ὑπὲρ πᾶν ὄνομα πεφυκέναι, τὴν δὲ ταύτης φυσικὴν ἐνέργειαν ονομά ζεσθαι, καὶ τὴν μοναρχίαν ἐκ ταύτης καὶ τὸν ἕνα καὶ μόνον τρισυπόστατον Θεὸν λαμπρῶς ἀποδείκνυσι. Καθὸ μὲν γὰρ, φησὶν, ἕκαστον πρόσωπον απηρτισμέκαι νην ἔχει τὴν τῆς θεότητος ἐνέργειαν, ἀπηρτισμένον ἕξει πάντως καὶ τὸ δηλωτικὸν αὐτῆς ὄνομα, καὶ κυρίως ἔσται καὶ κληθείη Θεός· καθὰ δὲ μία καὶ ἀπαρ άλλακτος ἐν τοῖς τρισὶν ἡ εἰρημένη ενέργεια, μία καὶ ἡ θεότης, καὶ εἷς Θεὸς ἐν τρισὶν ὑποστάσεσιν. Ἐπὶ γὰρ τῆς ἀκτίστου Τριάδος οὐκ ἔστιν εὑρεῖν ὄνομα δηλοῦν τὴν φύσιν αὐτῆς. Οὕτω καὶ Ἰουστῖνος ὁ φιλόσοφός τε καὶ μάρτυς, καὶ εἴ τις τῶν διδασκά των ἕτερος περὶ τῶν τοιούτων φασὶ καὶ οὐκ ἄλλως οὐδὲ γὰρ οἴονται, καθὰ δὴ καὶ καθεξῆς ἔτι τρανότερον διὰ τῶν αὐτῶν θεολόγων ὡσαύτως διαδειχθήσεται. Αλλ᾿ ἵνα καὶ ἐξ αὐτοῦ, φημί, τοῦ πρὸς Ἕλληνας λόγου τοῦ Θεηγόρου Νύσσης, ἐξ οὗ καὶ τὴν ἔνστασιν τοῦ κατὰ τῆς ἀληθείας δηλαδή λόγου κομίζειν ὁ Γρη γορᾶς οἴεται, νῦν τὸν ἡμέτερον ἀποδείξωμεν λόγον, φέρε κἀκεῖνα προθῶμεν εἰς μέσον. Η κατὰ τὴν οὐσίαν, φησί, μονὰς τῆς ἁγίας Τριάδος, δηλονότι καὶ κατὰ τὸ Θεὸς ὄνομα, δηλωτικὸν γὰρ τοῦτο τῆς οὐσίας, οὐ τὸ τί αὐτῆς παριστῶν δηλονότι, ἐπείπερ ἀπερινόητον καὶ ἀκατάληπτον τὸ τῆς θείας ουσίας, ἀλλ᾽ από τινος ιδιώματος προσόντος αὐτῇ λαμβανόμενον παραδηλοῖ αὐτὴν, καθάπερ τὸ χρεμετιστικὸν καὶ τὸ γελαστικὸν ἰδιώματα όντα φύσεων, λεγόμενα σημαί ναι τὰς φύσεις, ὧνπερ ἐστιν ἰδιώματα. Εστιν τοῖς ν Ορα δὲ καὶ τὸ περὶ τῆς καθόλου θείας ενεργείας ἐκεῖνο τοῦ αὐτοῦ θεολόγου, φιλόσοφε. Θεός, φησίν, ἐνεργοῦντα δηλοί, θεότης δὲ ἐνέργειαν· οὐδὲν δὲ τῶν τριῶν ἐνέργεια, ἀλλὰ μᾶλλον ἐνεργοῦν ἕκαστον αὐτῶν, ἵνα μάθῃς, μὴ νῦν μὲν τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, καὶ τὸ Πνεῦμα τὴν θείαν ενέργειαν εἶναι λέγειν κακῶς, νῦν δ' αὐτὴν τὴν θείαν οὐσίαν, ενέργειάν τε καὶ αὐτενέρ γειαν, καὶ τὴν θείαν θέλησιν αὐτὴν ταύτην τὴν οὐ σίαν ἀκριβῶς, τὰ μὴ καθ᾿ ἑαυτὰ, ἀλλ᾽ ἐν τῇ πηγε ζούσῃ ταῦτα θείᾳ οὐσίᾳ ὑφεστῶτα και θεωρούμενα, τοτὲ μὲν αὐτὴν τὴν θείαν οὐσίαν, τοτὲ δὲ τὰς αὐτῆς θεαρχικὰς ὑποστάσεις κακῶς φανταζόμενός τε καὶ λέγων, καὶ μηδὲ τὴν κατ᾽ ἐπίνοιαν γοῦν ἐννοῶν θερ πρεπῆ τούτων διαφοράν, & δὴ καὶ διεθρύλλεις βλασ φημῶν ἐν τοῖς φθάσασι, καὶ πάντα θεολογικόν τε καὶ πατρικὸν παραλογιζόμενος λόγον. Σκόπει μοι δὴ καὶ τὸν μέγαν ἑξῆς αὖθις Βασίλειον, τὰ αὐτὰ σοι τρανό τερον περὶ τῶν αὐτῶν ὡσαύτως διαλεγόμενον. Πολλά γὰρ περὶ διαφορᾶς ἐνεργείας θείας καὶ φύσεως προει πῶν, ὡς καὶ ἡμῖν ἐν τοῖς φθάσασιν ήδη πολλάκις εἴρηται, εἶτ' επάγει κἀκεῖνα· Οὐκοῦν ἡ τῆς ἐνερ γείας ταυτότης ἐπὶ Πατρός τε καὶ Υἱοῦ καὶ Πνεύ ματος ἁγίου δείκνυσι σαφῶς τὸ τῆς φύσεως ἀπαρο ἀλλακτον· ὥστε καν φύσιν σημαίνῃ τὸ τῆς θεότ τητος όνομα, κυρίως καὶ τῷ ἁγίῳ Πνεύματι την προσηγορίαν ἐφαρμόζεσθαι ταύτην ἡ τῆς οὐσίας κοινότης συντίθεται. Ἀλλ᾿ οὐκ οἶδα ὅπως ἐπὶ τὴν τῆς φύσεως ἔνδειξιν τὴν προσηγορίαν τῆς θεό τητης φέρουσιν οι· πάντα κατασκευάζοντες, ώσπερ οὐκ ἀκηκοότες παρὰ τῆς Γραφῆς ὅτι χειροτονητή φύσις οὐ γίνεται. Μωσῆς δὲ τῶν Αἰγυπτίων ἐχειροτονήθη θεὸς, οὕτω πρὸς αὐτὸν εἰπόντος τοῦ χρηματ τίζοντος, ὅτι Θεόν σε δέδωκα τῷ Φαραώ. Οὐκοῦν ἐξουσίας τινὸς εἴτε ἐποπτικής, εἴτε ἐνεργητικής ἔνδειξιν ή προσηγορία φέρει. 'Η δὲ θεία φύσις ἐν πᾶσι τοῖς ἐπινοουμένοις ονόμασι καθά ἔστι μένει ἀσήμαντος, ὡς ὁ ἡμέτερος λόγος. Καὶ μετ' ὀλίγον Είτε οὖν ἐνεργείας όνομα ή θεότης, ὡς μίαν ενέργειαν Πατρός, Υἱοῦ καὶ Πνεύματος ἁγίου, οὕτω μίαν φύ μὲν εἶναι καὶ τὴν θεότητα, εἴτε καὶ κατὰ τὰς τῶν πολλῶν δόξας, φύσεως ενδεικτικόν ἐστι τὸ τῆς θεό τητος ὄνομα, διὰ τὸ μηδεμίαν εὑρίσκειν ἐν τῇ φύσει παραλλαγήν, οὐκ ἀπεικότως μιας θεότητος την Τριάδα οριζόμεθα. Ὅτι μὲν οὖν οὐ τοῦ κρυφίου τῆς ὑπερουσίου θεότητος ή θεότης όνομα, πῶς γὰρ τοῦ καθάπαξ ἀῤῥήτου καὶ ἀνωνύμου; ἀλλὰ τῆς οὐσια δῶς προσούσης αὐτῇ ἐνεργείας, ἐκ πολλῶν οὕτω δὴ λον τῶν τε νῦν, τῶν τε πρότερον ὑπὸ τῶν θεολόγων ἀπὸ μέρους ῥηθέντων, εἰ καὶ κατὰ ἀντιπαράστασιν Ο μέγας οὑτοσὶ πρὸς τὸν ἀντιλέγοντα προάγων των λόγον, Εἴτε καὶ φύσεως ενδεικτικόν ἐστι, φησί, τους

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM IX. νομα τῆς θεότητος κατὰ τὰς τῶν πολλῶν δόξας, περὶ ποίας αὐτοῖς τοῦ Πνεύματος θεότητος ἦν λό ὅπερ διὰ πολλῶν ἀνεσκεύασε πρότερον· καθ᾽ ὑπόθε σιν οἱονεὶ συγχωρῶν ὕστερον, ἵν᾿ ἐκ περιουσίας ὁ περὶ μιᾶς θεότητος λόγος αὐτῷ τὸ ἰσχυρὸν ἔχῃ, ἄλλως τε καὶ εἰδὼς ἀπὸ τῶν ἐνεργειῶν ἐπὶ τὴν θείαν οὐσίαν ἀναφερόμενα τὰ θεῖα ονόματα, διά τε τὸ ἐκείνης ἀνώνυμον, καθάπερ ήδη πολλάκις είρηται, καὶ ὅτι ἅπερ αἱ οὐσιώδεις ενέργειαι καθ᾽ ὕπαρξίν εἰσί τε καὶ λέγονται, Θεὸς, ζωή, φῶς, εἰρήνη, σου φία, δύναμις, καὶ τὰ ξυγγενῆ τε καὶ ἀκόλουθα του τοις, ταῦτα κατ᾿ αἰτίαν τὸ ὑπερούσιόν ἐστί τε καὶ λέγεται, δ δὴ καὶ Διονύσιος ὁ μέγας φησίν. Ερωτητέον δὲ ἤδη τοὺς περὶ Γρηγορᾶν τε καὶ Ακίνδυνον ἑξῆς, τις ἂν ἡ θεότης εἴη, ἣν οἱ μεγάλοι τῆς Ἐκκλησίας οὗτοι διδάσκαλοι, Βασίλειος ὁμοῦ καὶ Γρηγόριος, οἱ καὶ τὸν νοῦν καὶ τὴν σοφίαν ἀδελφοὶ καθάπερ δὴ καὶ τὰ σώματα, τὴν μὲν φύσιν ἀπαγορεύουσιν εἶναι, τῆς δὲ φύσεως μᾶλλον ἐνέργειαν λέγουσιν. "Αρ' ἡ θεότης ἐστὶν αὕτη, καθ᾽ ἣν δήπου καὶ Θεός ἐστιν ὁ Θεός, ἢ θεότης ἐστὶν ἑτέρα κατ' αὐτοὺς παρὰ τοῦ Θεοῦ κτισθεῖσα, καὶ ἀγγέλοις ὁμοῦ καὶ θεοειδέσιν ἀνθρώποις διδομένη; Τοιοῦτον καὶ γὰρ τὸ τῆς αὐτῶν θεολογίας ὑψηλόν τε καὶ πε ρινενοημένον, ἵνα μὴ δύο, φησί, θεότητες ἄκτιστοι καὶ νοοῖντο, καὶ λέγοιντο. Διὸ καὶ Διονύσιον τὸν ἐξ Αρείου πάγου σοφόν παρεξηγούμενοι θεολόγον, ὑποστάτην τῶν αὐτῷ φυσικῶς προσόντων λέγοντα τὸν Θεόν, τῶν τε άλλων φημί, καὶ δὴ καὶ τῆς αὐτ τοαγαθότητος καὶ θεότητος, προνοίας καὶ ἀγαθότης τας αὐτὰ θεολογοῦντα, μεθεκτῶς ἐκ Θεοῦ τοῦ ἀμεθέκτου προϊούσας ἀφθόνῳ χύσει καὶ ὑπερβλυζούσας, περὶ ὧν δήπου καὶ ἡμεῖς ἐν τῷ πρώτῳ τῶν προτέρων προς Γρηγοράν λόγων διαλαβόντες πλατύτερον ἔφθημεν, καὶ τοῦτον οὖν σὺν ἐκείνοις οἱ σοφοὶ παρ ραλογιζόμενοι τὸν διδάσκαλον, καὶ κτίστην τῶν τε Ελλων φυσικῶν, καὶ δὴ καὶ τῆς ἑαυτοῦ θεότητος τε ρατευόμενοι τὸν θεὸν, ἐρωτάσθωσαν ὅπερ εἶπον, τίς ἐστι ἡ θεότης αὕτη, περὶ ἧς τοῖς διδασκάλοις δ λόγος. Μάλλον δ' ἐκεῖνοι μὲν πολλάκις καὶ διὰ πολ λῶν κτίσμα ταύτην εἰρήκασιν εἶναι Θεοῦ, ἐπειδὴ τῆς οὐσίας αὐτοῦ πώς ἐστι διαφέρουσα· τὸ δὲ ταύτης δηώσποτε διαφέρον κτίσμα πᾶν κατ᾿ αὐτούς. ς γος, περὶ τῆς φυσικῶς τῷ Θεῷ προσούσης, ἢ περὶ ἡστινοσοῦν ἄλλης, ὡς οἱ παρόντες φασὶν οὗτοι, κτι στῆς. Γένοιτο γὰρ ἂν καὶ ἡμῖν ἐνταῦθα τὰ παρὰ τῆς τῶν ἐχθρῶν μαρτυρίας κατὰ τὸ ἀδόμενον δή πουθεν ἀξιοπιστότερα. Τί γοῦν περὶ ἐκείνων ὁ μέσ γας έφη Βασίλειος; Ἐκκαλύπτουσι, φησί, φανερώτε ρον τὸν τοῦ λόγου σκοπὸν, ἐπὶ μὲν τοῦ Πατρὸς και ταδέχεσθαι τὸ Θεὸν εἶναι, καὶ τὸν Υἱὸν ὡσαύτως τις μᾶσθαι τῷ τῆς θεότητος ονόματι συντιθέμενοι, τὸ δὲ Πνεῦμα Πατρὶ καὶ Υἱῷ συναριθμούμενον, μηκέτι καὶ τῇ τῆς θεότητος ἐννοίᾳ συμπαραλαμβάνεσθαι. Καὶ πάλιν· Τίς ὁ λόγος, τὴν ἐν τοῖς ἄλλοις ὀνόμασι κοινωνίαν πρὸς Πατέρα τε καὶ Υἱὸν συγχωροῦντας τῷ Πνεύματι, μόνης ἀποσχοινίζειν αὐτὸ τῆς θεότητος; Εἰ δὲ μικρότερον, φησί, κατὰ τὸν ἐκείνων λόγον ἐστίν, ἢ ὥστε τοῦ τῆς θεότητος ὀνόματος πρὸς Πατ τέρα τε καὶ Υἱὶν τὴν κοινωνίαν χωρῆσαι, οὐδὲ ἄλλου τινὸς τῶν θεοπρεπῶν ὀνομάτων μετέχειν ἄξιον. Καὶ αὖθις· Ἀλλὰ λέγουσι φύσεως ἐνδεικτικὴν εἶναι τὴν προσηγορίαν ταύτην, ἀκοινώνητον δὲ εἶναι πρὸς Πατέρα καὶ Υἱὸν τὴν τοῦ Πνεύματος φύσιν, καὶ διὰ τοῦτο μηδὲ τῆς κατὰ τὸ ὄνομα τοῦτο κοινωνίας μετέχειν. Καὶ πάλιν· Ὥστε κἂν φύσιν σημαίνῃ τὸ τῆς θεό τητος όνομα, κυρίως καὶ τῷ ἁγίῳ Πνεύματι τὴν προσηγορίαν ἐφαρμόζεσθαι ταύτην ἡ τῆς οὐσίας κοι νότης συντίθεται. Αλλ' οὐκ οἶδ' ὅπως ἐπὶ τὴν τῆς φύσεως ἔνδειξιν τὴν προσηγορίαν τῆς θεότητος φέρ ρουσιν οἱ πάντα κατασκευάζοντες. Ο δὲ Νύσσης θεῖος Γρηγόριος, Φύσεως, φησίν, εἶναι λέγουσι σημαντικὴν τὴν θεότητα οἱ τὰ Ματ κεδονίου δηλόνοτι τότε νοσοῦντες. Ἡμεῖς δέ φαμεν, ότι όνομα σημαντικὸν ἡ θεία φύσις οὐκ ἔχει. Καὶ μετ' ὀλίγον· Λαβέτωσαν δὲ τῆς ἀνοήτου αὐτῶν βλασ φημίας καὶ τὸν ὄφιν κατήγορον. Συμβουλεύων γὰρ ἅψασθαι τῶν ἀπηγορευμένων, τοῦτο ἐπαγγέλλεται, ὅτι 'Ανοιγήσονται ὑμῶν οἱ ὀφθαλμοὶ, καὶ ἔσεσθε ὡς θεοί. Ορᾷς ὅτι τὴν θεατικὴν ἐνέργειαν προσ μαρτυρεῖ τῇ φωνῇ τῆς θεότητος; Οὐκοῦν, φησίν, οὐχὶ φύσιν, ἀλλὰ τὴν θεοτικὴν δύναμιν ἡ τῆς θεό τητος προσηγορία παρίστησι. Καὶ τοιαῦτα μὲν τὰ τῶν Πνευματομάχων, ως φασιν οἱ διδάσκαλοι, τοιαῦτα δὲ καὶ τὰ τούτων αὐτ Ἡμᾶς δ' ἀνάγκη καὶ πάλιν ψευδομένους αυτούς καὶ θεομαχοῦντας ἐξελέγξαι καν τούτῳ συνήθως. Καὶ πρῶτόν γε τῶν ἀτοπωτάτων ἂν εἴη, καὶ πᾶσαν τῶν αὖθις, πρὸς ἐκείνους περὶ τῆς θεότητος δηλονἀνοίας τε καὶ παραπληξίας παριόντων ὑπερβολὴν, τὸ τὴν πρόνοιαν καὶ ἀγαθότητα καὶ ἐποπτικὴν δύο ναμιν τοῦ Θεοῦ κατὰ τούτους τοὺς θεολόγους, τὴν τοὺς ἑαυτῆς μετόχους θεοποιοῦσαν ἀῤῥήτως καὶ θεουργοῦσαν, καὶ κοινωνοὺς θείας ἀποδεικνῦσαν φύ σεως, τῆς φύσεως ἀποξενοῦν τολμᾷν τοῦ Θεοῦ, καὶ τῇ δούλῃ κτίσει συναριθμεῖν· ὥσπερ ἂν εἴ τις ἔλεγε μὴ χρυσῷ τὰ χρυσούμενα σώματα, μολύβδῳ δὲ μᾶλτον καταχρυσοῦσθαι, ἢ καὶ τῷ ἡλίῳ μὴ ταῖς φυσι καῖς ἀκτῖσιν ἐνοῦσθαι τοὺς καταλαμπομένους, ἀλλὰ τῇ τῶν ἐκ βαλανείων τε καὶ ὀστράκων καμινια α φλογί. Έπειτα κἀκεῖθεν ἂν εἴη τὸ ζητούμενον ἐναργές, εἰ παρὰ τῶν αἱρετικῶν ἐκείνων ἀκούσας μεν, πρὸς οὓς δηλαδὴ καὶ τοῖς θεολόγος ὁ λόγος τότε ότι τοῦ Πνεύματος. Ἐξ ὧν οἶμαι τοῖς πᾶσιν ὁ σκου πως ἑκατέρων γίνεται φανερός, τῶν μὲν τῆς θεότη τος τοῦ Πατρός τε καὶ τοῦ Μονογενοῦς ἀλλοτριοῦν κάκιστα βουλομένων τὸ Πνεῦμα, ἐπειδὴ καὶ τῆς φύσ σεως ἐκείνων ἀλλότριον αὐτοῖς ἐνομίζετο· τῶν δὲ τῆς εὐσεβείας αὖ διδασκάλων, τῇ τῆς φυσικῆς ἐνερ γείας ταυτότητι, τοῦτο καὶ γὰρ εἶναι τὴν τῆς θεό τητος προσηγορίαν τρανῶς ἀπὸ τῆς θείας Γραφῆς ἀπέδειξαν, καὶ τὸ τῆς φύσεως παραστησάντων και νέν, ὥστε καὶ ἄμφω δι᾿ ἀλλήλων ὁμοῦ κάλλιστά τε καὶ ἀσφαλέστατα δείχνυσθαι, διὰ μὲν τοῦ τῆς φυ σικῆς ἐνεργείας δηλαδὴ τῆς θεότητος κοινοῦ τὸ κοι νὰν καὶ ἡνωμένον, μᾶλλον δὲ καὶ ἀκριβῶς ἐν τῆς φύσεως, διὰ δὲ τοῦ τῆς φύσεως αὖθι; ἑνὸς τὸ κοινὸν

PHIL OTHE! CP. PATRIARCHE καὶ ἀκριβῶς ἐν τῆς μιᾶς τῶν τριῶν θεότητος. Ως μὲν κτιστή θεότης πρόσεστι τῷ Θεῷ, λέγοντος, ἐντεῦθεν ἕνα Θεὸν εὐσεβῶς ἐν τρισὶ προσώποις γνωρίζεσθαι, ὁμοούσιον, ὁμοδύναμον, παντοδύναμον, μίαν ἔχοντα τὴν φυσικὴν ἐνέργειαν καὶ θεότητα, καὶ διὰ τοῦτο καὶ Θεὸν ἕνα τὰ τρία, τὸ παραδοξότατον, πεφυκέναι, ἐπειδὴ μίαν τῶν τριῶν ὥσπερ ἡ φύσις, οὕτω δὴ καὶ ἡ θεότης κατ' αὐτοὺς δὲ τούτους τοὺς θεολόγους. μίαν εἶναι θεότητα τὸ ἄκτιστον καὶ τὸ κτιστὸν, εἰ δὲ φυσικὴν ἔχει καὶ οὐσιώδη δύναμιν, ἧς ἄνευ οὐδὲ Θεὸς εἶναι, μᾶλλον δὲ οὐδὲ εἶναι δύναται τοπαράπαν κατ' αὐτούς τε τούτους τοὺς θεολόγους, καὶ δὴ καὶ τὸν φυσικὸν καὶ ἀληθῆ λόγον, διθεῖαν τε καὶ πολυ θεῖαν ἐντεῦθεν εἰσάγεσθαι; Καίτοι γε καὶ πολλάκις ἤδη παρ' ἡμῶν τε καὶ τῶν ἱερῶν ἡμῶν διδασκάλων, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ πρὸς αὐτῶν τῶν Αιγίων Έχεις ἀκούσας, καὶ αὐτὸς δ' ὁ συνοδικός τόμος διαρρή δὴν ἀνακηρυχθέν τε καὶ βεβαιωθὲν δείκνυσι τὸ μηδαμῶς δύο θεότητας, ἢ πολλὰς νοεῖσθαι καὶ λέγε σθαι, μηδὲ γὰρ εἰρῆσθαί φησι τοῦτο τοῖς θεολόγος, οὐσίας μέντοι θείας καὶ ἐνεργείας θείας διαφορὰν καὶ νοεῖσθαι καὶ λέγεσθαι διαρρήδην αναπηρωτ καὶ δὴ καὶ τῶν λογίων αὐτῶν, καὶ πρὸς τούτοις, ὅτι καὶ θεότης ἡ θεία ενέργεια, ἢ ἡ τοῦ Θεοῦ θεάτης ἐνέργεια, οὐδὲ γὰρ οὐδὲν οὐδαμῶς οὐδὲ περὶ τούτου διαφερόμεθα, ὑπὲρ οὗ καὶ τοῖς κοινοῖς διδασκάλοις τῆς Ἐκκλησίας ὁ λόγος νυνί. Σὺ δ' ὁ μετὰ Βαρλαάμ τε καὶ ᾿Ακίνδυνον, μᾶλλον δὲ καὶ σὺν ἐκείνοις κακῶς ἐπεισκωμάσας αὖθις τῇ Χριστοῦ Ἐκκλησίᾳ, τί καὶ πρὸς ταῦτα λέγεις, εἰπό. Ἰδοὺ γὰρ αὐτὴν ἐξηλέγχθης τὴν μίαν τῆς Τριάδος θεότητα κτιστὴν εἶναι δοξάζων τε καὶ διδάσκων, καθ᾽ ἦν ὁ Θεὸς ἔστι καὶ λέγεται, ὅπερ οὐδὲ τοῖς ἀρ· χαίοις αἱρετικοῖς ἐκείνοις οὐδέτιν ἐπῆλθεν εἰπεῖν. Εἰ γὰρ ἡ ἀεὶ οὖσα θεότης, καθ᾽ ἣν ἐστι Θεὸς ὁ Θεὸς, — τομένου τοῦ τοιούτου δόγματος υπό τε τῶν θεολόγων, οὐκ ἔστιν ἀεὶ, ὁ Θεὸς ὁ ἀεὶ ὤν, οὐκ ἔστιν ἀεὶ Θεὸς κατὰ σέ. Καὶ τὸ ἑξῆς αὐτὸς, φιλόσοφε, σύναγε· τὸ ἀεὶ ὅν οὐκ ἔστιν ἀεὶ, καὶ ὁ Θεὸς οὐκ ἔστι Θεός· ἢ καὶ οὕτως· ϋ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τῇ μια φυσικῇ ἐνεργείᾳ εἰς κατὰ τοὺς θεολόγους Θεός. Ἡ δὲ ἐνέργεια αὕτη κτιστή κατά σε, τῇ μιᾷ ἄρα καὶ κτιστῇ ταύτῃ κατὰ σὲ ἐνεργείᾳ εἰς Θεός κτιστὸς Θεός. Η πάλιν οὕτως· Εἰ τὰ πολλὰ καὶ κτιστὰ κατὰ σὲ ὁ Θεὸς, τοῦτο καὶ γὰρ αὐτὸς τὰς τοῦ Θεοῦ φυσικὰς ἐνεργείας λέγεις, ἐν οἷς καὶ τὴν σὴν δήπου θεότητα, τὸ ἓν καὶ ἄκτιστον οὐ Θεὸς ἐξ ἀναγκαίου. Εἰ δὲ τὸ ἓν καὶ ἄκτιστον οὐ Θεὸς κατὰ σε, κυρίως τὸ ὂν πάλιν οὐκ ὄν, καὶ ὁ Θεὸς οὐ Θεὸς κατὰ σέ. Οὕτω διὰ πάντων οὐ δυσσεβὴς μόνον, ἀλλὰ καὶ ἀσεβὴς καὶ ἄθεος ὢν ἐξηλέγχθης, καὶ τὴν δια θείαν τε καὶ πολυθείαν, μᾶλλον δὲ καὶ τὴν ἀθεΐαν αὐτὴν ἀκριβῶς κατὰ τοὺς ἐμοὺς φιλοσόφους τε καὶ Θεολόγους ἐκφυγεῖν οὐ δυνήσῃ, φιλόσοφε, ἕως ἂν καὶ κτιστὴν ἐπειτάγῃς, καὶ ἀλλόκοτόν τινα καὶ τερα τώδη θεότητα, καὶ εἰς κτίσμα κατασπᾷς τὰ τοῦ Θεοῦ φυσικά. Εἰ δὲ καὶ ὁ λόγος αὐτῶν τε καὶ ἡμῶν παραλυπεί τὴν ἀλήθειαν, εἰ θεότης κατ' αἰτίαν ἡ ὑπερώνυμος τε καὶ ἀνώνυμος τοῦ Θεοῦ λεγομένη ουσία τὴν κατά φύσιν δύναμιν καὶ ἐνέργειαν ἑαυτῆς, φημὶ δὴ τὴν θεατικὴν καὶ προνοητικὴν καὶ θεοποιὴν ἐνέργειαν, θεότητα καθ' ύπαρξιν ἔχοι καλουμένην, καὶ οὕτω γὰρ μία, καὶ οὐ δύο καὶ πολλαὶ ἡ θεότης ἐστὶ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ἐπειδὴ καὶ τοῦ αὐτοῦ καὶ ἑνός ἐστι Θεοῦ, καὶ ἡ φύσ σις καὶ ἡ φυσικὴ καὶ ἀχώριστος δύναμι; καὶ ἐνέρ γεια καὶ θεότης, καὶ εἷς Θεὸς τοῦτο κἀκεῖνο, καὶ οὐ σία τοῦ Θεοῦ μία καὶ ἀδιαίρετος μετὰ τῶν οὐσιω δῶς προϊόντων αὐτῇ, τρισυπόστατος, ἐνεργὸς, θε λητική, παντοδύναμος. Η καὶ τὸ τρισυπόστατον αὐτ τὸς ἀρνήσῃ τῆς θεότητος, ἵνα μὴ τρεῖς εἰσαγάγης θεούς· ἐπειδὴ καὶ Θεὸς ἕκαστον τῶν θεαρχικών προσ ώπων, καθ' ἑαυτὸ θεωρούμενον. Αλλ' οὐ καταδέξη τὸν λόγον, ἐπειδὴ ταῖς μὲν ὑποστάσεσι τρία τὸν Θεὸν ἴσμεν, τῇ δὲ οὐσίᾳ καὶ τῇ δυνάμει καὶ τῷ τῆς θεό τητος λόγῳ ἔν. Πῶς οὖν ἐνταῦθα μὲν ὅπου καὶ πρόσ ωπα τυγχάνει καὶ καθ᾿ ἑαυτὰ ὑφεστῶτα, οὐ τρεῖς ἀναγκάζῃ νοεῖν θεούς, καίτοι γε καὶ καθ' ἑαυτό Θεὸν ἕκαστον ὄν, ὅπερ ἔφην, ἀλλὰ Θεὸν ἕνα τὰ τρία 'Αλλ' ἐγώ, φησὶν ὁ φιλόσοφος, τὴν διθεῖαν ἐκφεύγων μάλιστα, καὶ τὴν πολυαρχίαν τε καὶ ἀθεῖαν ὑφορώμενος, τάς τε παρ' ὑμῶν λεγομένας ἐνεργείας, · καὶ τὴν θεότητα, εἰ μὴ τὴν οὐσίαν σημαίνοι τοῦ Θεοῦ, κτιστὰς εἶπον, ἐν μόνον εἰδὼς ἄκτιστον αὐτὴν τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ, τὰ δὲ περὶ τὴν οὐσίαν πάντα κτιστά. Κἀγὼ τοῦτ᾽ αὐτὸ καὶ οὐκ ἄλλο γε εἶναι φημι, τὸ διθεῖτην σε καὶ πολύθεον, καὶ ἄθεον έργα- καὶ νοεῖς καὶ λέγεις· ἐκεῖ δὲ καὶ ταῦτα τῶν φυς:- σάμενον, ὅτι τὰ μὲν οὐσιώδη τοῦ Θεοῦ πάντα, καὶ δὴ καὶ τὴν φυσικῶς αὐτῷ προσοῦσαν ἀρνῇ θεότητα, κτιστὴν δ᾽ αὐτὸς ἀντεισάγεις θεότητα, οὐκ οἶδα τί νος Θεοῦ καὶ πόθεν ἤκουσαν. Ωστε εἰ μὲν καὶ κτι στὴν ἔχοι θεότητα κατὰ σὲ ἡ τοῦ Θεοῦ θεότης ήτοι ἡ φύσι;, οὐδὲν ἐμποδὼν εἶναι πρὸς τὸ μίαν εἶναι θεότητα· εἰ δὲ θεατικὴν καὶ προνοητικὴν ἔχοι δύο να μιν ὁ Θεὸ:, ήτοι θεότητα ἄκτιστον καὶ συναΐδιον, καὶ ἀχώριστον τῆς οὐσίας αὐτοῦ, καθ᾽ ἦν καὶ Θεὸς ἔστι τε καὶ λέγεται, δηλονότι κατὰ τοὺς θεολόγους, καὶ τἆλλα τὰ προσόντα αὐτῷ φυσικῶς, τοῦτ' αὐτὸ τὴν πολυθείαν τε καὶ πολυαρχίαν εἶναι κατὰ σέ. Καὶ τὶς ἂν ἀξίως καταγελάσαι τῆς ἀνοίας καὶ ἀπονοίας ἅμα, καὶ δὴ καὶ τῆς ἀμαθίας τῆς σῆς, εἰ κῶν τοῦ Θεοῦ μηδαμῶς καθ' ἑαυτὰ ὑφεστώτων, ἀλλ' ἐν τῇ πηγαζούσῃ θεωρουμένων αδιαιρέτως οὐσίς. οὐχ ἕνα νοεῖς καὶ λέγεις Θεὸν τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ μετὰ τῶν προσόντων αὐτῇ φυσικῶς, καὶ θείων Γρατῶν μάλιστα καὶ συνόδων καὶ θεολόγων ὁμοῦ πάνω των ἀνακηρυττόντων ταυτί, καὶ σύν γε τῷ ἦνω μένῳ τῆς θεολογίας καὶ τὸ διακεκριμένον ἄριστα δι δασκόντων, οὐ μόνον ἐπὶ τῆς οὐσίας φημὶ καὶ τῶν τριῶν ταύτης προσκυνητῶν προσώπων, ἀλλὰ κἐπὶ τῆς αὐτῆς αὖθις ουσίας καὶ τῶν φυσικῶν ταύτης ἰδιωμάτων τε καὶ ἐνεργειῶν, ὧν δηλαδὴ μίαν καὶ τὴν θεότητά φασιν; Οτου δὲ χάριν ἀγαθότητας μὲν πολλὰς, καὶ σου φίας, καὶ ζωάς, καὶ δντα. καὶ φῶτα φυσικὰ τὸν θεὸν

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM IX. εἰ λέγεις, καίτο: γε τῶν θείων ὀνομάτων τούτων τὴν τοῦ Θεοῦ οὐσίαν παρίστησιν· ἀδύνατον γὰρ ἀπὸ τῶν φυσικῶν ἰδιωμάτων τοῦ Θεοῦ, καὶ ἐπὶ τὴν ταύτην γνῶναι· ἀλλὰ μόνην την θεωρητικὴν αὐτοῦ ὑπερώνυμον οὐσίαν ἀναγομένων, ᾗ φησιν ἡ θεολο- ενέργειαν ἡμῖν παρίστησι καὶ δηλοῖ τὸ Θεός. γία· οὐδὲ γὰρ καὶ περὶ τῶν ὑποστάσεων ἡμῖν ὁ Ιστέον, φησίν, ὅτι αἱ δύο προσηγορίας τοῦ Χριστοῦ, λόγος κανταῦθα· πῶς οὖν ἐπὶ μὲν πάντων ἐκείνων λέγω δὴ τὸ Θεὸς καὶ ἄνθρωπος, ενεργητικῶς λέτὸ ἐνιαῖον τηρεῖς, μίαν λέγων σοφίαν, μίαν ζωήν, γονται, ἐκ τῶν οἰκείων αὐτῶν ἐνεργειῶν οὕτως μίαν εἰρήνην, ἐν φῶς τὸν Θεὸν, ἐπὶ δὲ τῆς θεότη- ὀνομασθεῖσαι. Καὶ γὰρ τὸ Θεὸς οὐ τὴν οὐσίαν τῆς τος μόνης, ἐπειδήπερ ἐκ τῆς οὐσιώδους αὐτῆς ἐνερ. θεότητος σημαίνει· ἀκατάληπτος γὰρ αὕτη καὶ γείας καὶ ἡ ἀνώνυμος οὐσία μεταλαμβάνει τούνομα, ἀνώνυμος ἐστιν· ἀλλ᾽ ἐκ τῆς θεωρητικῆς αὐτοῦ ἐνερ καθὰ δήπου καὶ ἐπ' ἐκείνων, δύο καὶ πολλὰς φαν- γείας Θεός εἴρηται, ὥς φησιν ὁ ἅγιος Διονύσιος" τάξῃ θεότητας, καὶ ἀναπλάττεις κακῶς τὰ μὴ ὄντα, ἢ ἐκ τοῦ θέειν, ήγουν διατρέχειν, ἢ ἐκ τοῦ αἰτὰ μὲν ἀπαγορευόμενα καὶ ῥητῶς τῇ θεολογίᾳ συν- θειν, ὅ ἐστι φλογίζειν. Ομοίως καὶ τὸ ἄνθρω ἄγειν φιλονεικῶν, τὰ δὲ πρεσβευόμενά τε καὶ κη- πος οὐκ αὐτὴν τὴν φύσιν δηλοί, ἀλλὰ τὸ ἄνω ρυττόμενα καὶ γραφόμενα πάσῃ σπουδῇ τὸ κατὰ σὲ ἀθρεῖν τὴν ὦπα, τουτέστιν ἄνω ὁρῶν τὴν τῶν διαγράφων; ὥσπερ ἂν εἰ καὶ τὴν ἀκεῖνα λεγόντων, έφθαλμῶν ἡμῶν ἐνέργειαν. Εἰ οὖν καὶ αἱ δύο προσο ἀκούων ἥλιον, ἢ καὶ τὸν Υἱὸν μετὰ τοῦ Πατρὸς ἕνα " ηγορίαι τῶν Χριστοῦ φύσεων ἐκ τῶν οἰκείων ἐνερ Θεόν, ταῦτα μὲν οὐδοτικοῦν παρεδέχον, διθεῖαν τε γειῶν τὰ ὀνόματα ἔχουσι θάμβος τῆς τῶν αἱρετικῶν τῶν εἰπόντων, καὶ διττῶν φαντασίαν ηλίων κατα- πωρώσεως, πῶς τὰς ουσιώδεις αὐτοῦ ἐνεργείας γινώσκων, αὐτὸς δὲ τὴν τῆς νυκτὸς συνάπτων σκιὰν ἀπαρνούμενοι οὐκ αἰσχύνονται; Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τῷ λαμπρῷ τούτῳ τῆς ἡμέρας ὀφθαλμῷ, ἥλιον ἔλε Διονύσιος ὁ μέγα; ἐκεῖνος ἐν θεολόγοις, ὃν δὴ καὶ γες αμφότερα μᾶλλον ἕνα, καὶ τῷ Θεῷ καὶ Πατρί ὁ θεοφόρος οὗτος εἰς μαρτυρίαν προΐσταται τῶν τὸν πρωτότοκον Υἱὸν Ἰσραὴλ συντιθεὶς, ένα θεὸν περὶ θεότητος ἑαυτοῦ λόγων, ἄλλα τα πλείστα περί ἔλεγες εἶναι τοῦτον κἀκεῖνον. Εν τι καὶ γὰρ ἐγὼ τῶν τοιούτων φησί, καθὰ δὴ καὶ ἡμῖν ἐν τοῖς φθά καὶ ταυτὸν εἶναι νομίζω τὸ ταῦτά τε οἴεσθαι καὶ σασιν εἴρηται, καὶ δὴ καὶ τὸ ἀοίδιμον ὄντως ἐκεῖνο λέγειν, καὶ τὸ θεότητα κτιστὴν κατά το Γρηγοράν Εἰ τὴν ὑπερούσιον, καὶ γὰρ φησί, κρυφιότητα Θεόν, καὶ ᾿Ακίνδυνον προσάγοντα τῇ υπερθέῳ οὐσία, ένα ἡ ζωὴν, ἢ οὐσίαν, ἢ φῶς, ἢ λόγον ὀνομάσαιμεν, οὐδὲν Θεὸν ἔπειτα καὶ μίαν θεότητα νομίζειν τὸν Θεὸν ἕτερον νοοῦμεν ἢ τὰς εἰς ἡμᾶς ἐξ αὐτῆς προαγο καὶ τὸ κτίσμα. Οὐκ ἐγὼ δὲ μόνον, ἀλλ᾽ οἶδ' ὅτι καὶ μένας δυνάμεις, ἐκθεωτικάς, ἢ οὐσιοποιούς, ἢ ζωο τῶν εὖ φρονούντων ἕκαστος. γόνους, η συνοδώρους, καὶ ὅσα ἐξῆς ἀκολούθως ὡσαύτως εἴρηται τῷ μεγάλῳ τούτῳ. Ἐνταῦθα τί Γρηγορᾶς ἐρεῖ, καὶ ὁ πρὸς ἀθεῖαν καὶ ἀπώλειαν ὁδηγὸς αὐτοῦ καὶ πλάνος Ακίνδυνος; Οντως ἐμᾶς ταιώθη καὶ τούτων ἡ ἀσύνετος καρδία, καθά φησι πάλαι πρὸς τοὺς τῶν Ἑλλήνων σοφοὺς ὁ Ἀπόστο λος, καὶ φάσκοντες εἶναι σοφοὶ ἐμωράνθησαν ἐπειδὴ καὶ οὗτοι τὴν τοῦ ἑνὸς καὶ μόνου Θεοῦ δόξαν κτισμάτων λατρείας καὶ πολυθείας καὶ ἀθεΐας κατ' ἐκείνους σχεδὸν ἠλλάξαντο. Ἰδοὺ γὰρ τὴν τῆς θεάς τητος ἐνταῦθα φωνὴν ἀφέντες οι θεολόγοι, καὶ πᾶν τῶν ἀντιλενόντων ἀφελόντες παραπέτασμα καὶ σκιάν, εἰς ἑαυτοὺς κατά γε τὰ τῶν ἑρπετῶν ἰοβόλα παρα βύουσιν ἐκεῖνοι κακούργως, θεότητας αναπλάττον τες τὰς μὴ οἴσας, καὶ θεοποιοῦντες αἰσχρῶς ἑαυ τοῖς τὰ κτίσματα, περὶ αὐτοῦ τοῦ Θεοῦ θεολογοῦσι “ ᾿Αλλὰ τῶν μὲν ἄλις· ὡς ἂν δὲ γνοίης ὅτι μὴ περὶ τῆς θεότητος μόνον τὰ προειρημένα φασὶν οἱ σοφυὶ ταύτης θεολόγοι καὶ ῥήτορες, οὐδὲ ταύτην εἶναι μόνην ενεργητικήν, ὡς αὐτοί φασι, φωνὴν λέγουσιν, ἀλλὰ καὶ αὐτὴν τὴν Θεός, ὡσαύτως καὶ κατὰ ταὐτὰ δήπουθεν, ἄκουε δὴ καὶ τῶν ἑξῆς παρ' αὐτῶν ἐκείνων φημί. Φησὶ τοίνυν ὁ μὲν Νύσσης θεῖος Γρηγόριος προς Ευνόμιον γράφων, δ δὴ καὶ εἰπόντες ἔφθημεν, Ο Θεὸς ἐστι καθ' ἑαυτὸν, ὅ τι ποτὲ καὶ εἶναι πεπίστευται. Ονομάζεται δὲ παρὰ τῶν ἐπικαλουμένων οὐκ αὐτὸ ὁ ἔστιν; ἀλλ᾽ ἐξ ὧν ἐνεργεῖν περὶ τὴν ζωὴν ἡμῶν πεπίστευται. Καὶ Θεὸν γὰρ αὐτὸν λέγοντες, τὸν ἔφορον καὶ ἐπόπτην καὶ διορατικὸν τῶν κεκρυμμένων ἐπινοοῦμεν. Καὶ πάλιν πρὸς τὸν αὐτὸν “αὐτό;· Ἀλλὰ καὶ τὴν Θεὸς φωνὴν ἐκ τῆς ἐποπτικῆς ἐνεργείας κεκρατηκέναι κατελαβόμεθα· ὥστε ῥητῶς, ἀπὸ τῆς φωνῆς τῆς θεότητος ἐπὶ τὴν Θεὸς καὶ διὰ τούτου μερικήν τινα τῆς θείας φύσεως ενέργειαν διδαχθέντες, τῆς οὐσίας αὐτῆς ἐν περινοίᾳ διὰ τῆς φωνῆς ταύτης οὐκ ἐγενόμεθα. Καὶ αὖθις πρὸς τὸν αὐτόν· Ο γὰρ τὴν δύναμιν παρασχὺν τοῖς οὐσι τοῦ εἶναι Θεὸς καὶ ἐπόπτης τῶν ὑπ' ἐκείνου γεγο νότων ἐστί. Τῷ πρὸς 'Αβλάβιον ὁ αὐτὸς πάλιν, Το Θεός, φησίν, όνομα ἐνεργείας ἐστὶ δηλωτικών. Παρά γὰρ τὸ θέειν πανταχοῦ ἢ θεάσθαι ἡ αἴθειν τὴν μου χθηρίαν ἡτυμολόγηται. 'Αναστάσιος δ' αὖθις ὁ ἐκ Σιναίου, Οσαχῶς, φησίν, ἡ Θεὸς προσηγορία ἐν τῇ Γραφῇ εἴρηται; διττῶς, φύσει καὶ σχέσει· φύσει μὲν ὁ ποιητής, σχέσει δὲ καὶ χάριτι καὶ οἱ δίκαιοι λέγονται θεοί. Πρόδηλον δὲ, ὅτι ἐνεργητική τυγχάνει ἡ Θεὸς προσηγορία, οὐχὶ δὲ οὐσιώδης. Οὐ γὰρ αὐτὴν φωνὴν ἐπίτηδες ὥσπερ μεταθέντε; τὸν λόγον. Τί οὖν, ὦ σοφοὶ, καὶ καθηγηταὶ τῆς κενῆς ταυτησὶ πια στεως ἢ ἀπωλείας; ἄρα κτιστὸς καὶ οὗτος ὁ Θεὸς, ἂν οἱ τῆς εὐσεβείας οὗτοι καθηγηταί θεολογοῦσιν ἐνταῦθα, ἐπειδὴ μὴ καταδέχονται πάντες ὁμοῦ, καθε ἀπερ ἠκούσατε, τὴν θείαν οὐσίαν παραδηλούν του νομα, τῆς δὲ φυσικής ενεργείας εἶναι τοῦ Θεοῦ μᾶλλον καὶ λέγεσθαι, δ δὴ καὶ ἐπὶ τῆς θεότητος φθάσαντες ἤδη πολλάκις εἶπον; Ἐπὶ μὲν οὖν τοῦ τῆς θεότητος ὀνόματος, ἐπειδὴ μὴ τὴν οὐσίαν αὐτὴν ἀλλὰ τὴν οὐσιώδη ταύτης ενέργειαν μάλλον εἶναι τοῦτ' είπον οἱ θεολόγοι διὰ πολλῶν, ἐκφεύγοντες αὐτοὶ τόν τε τῆς φυσικῆς ἐνεργείας τοῦ Θεοῦ λόγον ἐξίσης, καὶ τὸ κτιν στὴν δῆθεν βλασφημήσαι τοῦ Θεοῦ τὴν θεότητα, ἀπὸ

PHILOTHEI CP. PATRIARCHB βοθύνου κακῶς εἰς βαθύτερον ἐξωλισθήσατε βόθρον, ὁ καὶ ἀδιεξίτητος λῆρος καὶ κύκλος, ὃν παρὰ πᾶσιν ἔστρεφες τὴν ζωὴν, ἐμφιλοσοφῶν ἀφιλοσόφως, καὶ θύων μονονού τοῖς μὴ οὖσι, καὶ τὰ μάταια κακῶς προσκυνῶν, ὑφ' ὧν ἐκτραχηλισθεὶς εἰς τέλος καὶ τὰς φρένας διαφθαρείς, ἄθλιε, καὶ αὐτὴν ἐπ᾿ ἐσχά των τὴν ἀληθινὴν εἰς Θεὸν πίστιν καὶ τὴν εὐσέβειαν φεύ! ἠρνήσω, τῆς ἁπλότητος τοῦ Εὐαγγελίου καταπτύσας, καὶ τῆς ἐν Πνεύματι διδασκαλίας τῶν ἀλεξ. ων καὶ σκηνογράφων, καὶ ἀγροίκων ἡμῶν κατορχησάμενος αίσχιστα, καὶ κακὸν ἐντάφιον σεαυτῷ, καὶ στήλην δυσσεβείας καὶ ἀθεΐας τοὺς τοὺς καταλιπών τουτουσί λόγους τῇ Ἐκκλησίᾳ, στήλην ἀεὶ μὲν καθαιρουμένην τοῖς εὐσεβέσιν, ἀεὶ δὲ τοὺς ὑπὲρ δυσσεβείας καὶ ἀθείας στηλιτεύουσαν σοὺς ἀγῶνας καὶ δρόμους· καὶ τὸ δὴ χεῖρον ἔτι καὶ ἀτο πώτερον τούτων, ὅτι καὶ τοὺς ἐζωγρημένους καὶ πεπλανημένους κακῶς ὑπὸ σοῦ, καὶ τῶν σῶν του των λόγων, ἐμπόρευμά σοι καθαπερεί παραπέμ πουσαν ἐκεῖσε τῆς ἡτοιμασμένης ἀτελευτήτου φλογός, δ δὴ καὶ δακρύων τίνων τε, καὶ ὅσων οὐκ ἄξιον; Εἶτα καὶ θεολογεῖν ἐτόλμησας ἐπὶ τούτοις, οἰκειότερον δ᾽ εἰπεῖν μᾶλλον θεομαχεῖν, καὶ θεολό γοις ὁμοῦ πᾶσι καὶ θεοφόροις παλαιοῖς τε καὶ νέοις ἐπίτηδες κακῶς ἀντιλέγειν, οὐκ ἐξ ἀνθρωπείας διανοίας τε καὶ σοφίας, ἐξ ἐπιπνοίας δὲ μᾶλλον τοῦ ἐνοικοῦντος αὐτοῖς ἀγαθοῦ Πνεύματος, τὰ τῆς θεό τητος αὐτοῦ μυηθείσιν, ὧν αἱ διδασκαλίαι καὶ οἱ λόγοι καὶ τὸ τῆς θεολογίας ὑπερφυές κράτος, ὧν ὁ φθόγγος εἰς πᾶσαν ἐξῆλθε τὴν γῆν ἀποστολικῶς εἰπεῖν, καὶ εἰς τὰ πέρατα τῆς οἰκουμένης τὰ βήματα. Οι καὶ σὲ καὶ τοὺς τοὺς στηλιτεύοντες ἀξίως νυνὶ λόγους, τρόπαιον ἀνάγραπτον ἀναστήσουσι κατὰ τῆς σῆς βλασφημίας τε καὶ θεομαχίας, μηδενὶ μηδέποτε καθαιρούμενον εἰς αἰῶνα:, μὴ λόγῳ, μὴ χρόνῳ, μὴ τρόπῳ τῶν πάντων ἑνὶ μηδενί. Λέγε τοιγαροῦν καὶ προστίθει καὶ τὰ ἑξῆς τοῦ τῆς βλασ φημίας τε καὶ θεομαχίας αὖθις βιβλίου, ἵνα καὶ ἡμεῖς αὖθις ἐπιστήσωμεν αὐτοῖς ἢ ἀντιστήσωμεν τὰ τοῦ Πνεύματος ἔμψυχα ταῦτα πυκτία. Οργᾷ καὶ γὰρ αὐτοῖς ὁ λόγος ἔτι πρὸς ταῦτα. οὐ μόνον κτιστὴν ἔχειν εἰπόντες θεότητα τὸν Θεὸν, ὅπερ φεύγειν προσεποιεῖσθε, ἀλλὰ καὶ δύο θεότητας δογματίσαντες αὐτὸν ἔχειν, μίαν μὲν ἄκτιστον τὴν οὐσίαν αὐτοῦ, δευτέραν δ' οὐκ οἶδα ποίαν καὶ ὅθεν, πλὴν, ὡς αὐτοί φατε, κτιστὴν, καὶ ἄθλιοι διθεῖται τῷ ὄντι καὶ πολύθεοι καὶ ἄθεοι γεγονότες, καὶ τῇ κτίσει διαρρήδην κελεύοντες λατρεύειν παρὰ τὸν κτίσαντα ἢ καὶ μετὰ τοῦ κτίσαντος, ὥς φατε. Εν ταῦθα δὲ τί περὶ τοῦ Θεοῦ λέγετε; πότερον δύο εἰσὶ καθ᾽ ὑμᾶς κανταῦθα θεο!, ὁ μὲν ἄκτιστος, ὁ δὲ κτιστὸς, δ δὴ καὶ ἐπὶ τῆς θεότητος ἔφητε, ἢ ὁ αὐτ τός τε καὶ εἶς Θεὸς τοτὲ μὲν ἐστιν ἄκτιστος, ποτὲ δὲ κτιστός; 'Ελου, Γρηγορᾶ, τῶν ἀσεβειῶν ἦν ἂν ἐθέλῃς, ἐπειδὴ μὴ καὶ τὰς δύο διαφυγεῖν δυνατόν, κατά γε τὰ σὰ δόγματα καὶ τὰς ὑποθέσεις φημί. Η γὰρ δύο δοξάσεις θεοὺς, τὸν μὲν ἄκτιστον, ὡς λέγεις, τὸν δὲ κτιστὸν, κατ᾽ ἐκείνους δήπου, οὓς ὁ Ἑλληνικὸς ἄλλος ἀνέπλασε πάλαι δημιουργηθέντας ὑπὸ τοῦ ἑνὸς ἐκείνων καὶ πρώτου, ὃς καὶ πατὴρ ἀν δρῶν τε θεῶν τε παρὰ τῶν ἐν ἐκείνοις ποιητῶν τε καὶ μυθολόγων εἴρηται· ἢ τὸν αὐτὸν ἄκτιστών το ἅμα καὶ κτιστὸν δοξάσεις ὁμοῦ, νῦν μὲν τοῦτο, νῦν δ' ἐκεῖνο γιγνόμενον ή λεγόμενον, ἀλλόκοτόν τινα, καὶ τερατώδη καὶ φασματώδη, καὶ μηδὲ πλάσμασι γοῦν καὶ μύθοις εγνωσμένον ποτέ, κατὰ τὸν παρ' ἐκείνοις ὑπατόν φημι τῶν θεῶν, ποτὲ μὲν εἰς κύ κνον, ποτὲ δ' εἰς χρυσὸν, εἰς ταῦρον δ᾽ αὖθις μετα βάλλοντα, καὶ δὴ καὶ τὰ παραπλήσια τούτοις ὅσα γε ὁ ἐν ἐκείνοις πάλαι διεθρύλλησε πλάνος, ὧν ὁ σας κτιστοἀκτιστος οὑτοσὶ Θεὸς ὑπερέχει τῇ καινο τομίᾳ καὶ καινοφωνία φημί, πολλῷ τινι καὶ καθ' ὑπερβολὴν τῷ μέσῳ. Ταῦτα καὶ τὰ τοιαῦτά σε ἡ τῶν μετεώρων ἐδίδαξε συχνὴ καὶ χρονία μελέτη, ἣν ἀστρονομίαν ἢ ἀστρολογίαν αὐτὸς φῂς μετά Χαλδαίων τε καὶ Περσῶν, καὶ οὐκ οἶδ᾽ ὧντινωνοῦν ἄλλων· ταῦτα τῶν ἀστέρων οἱ δρόμοι καὶ αἱ σύνοδοι καὶ ἀποστάσεις, καὶ ὁ ἰσημερινὸς, καὶ ὁ τροπικός, καὶ ὁ ζωδιακός, καὶ αἱ ζῶναι, καὶ οἱ πλάνητες, καὶ αἱ σφαίραι, καὶ οἱ ἀστρολάβοι, καὶ ὁ μακρὸς ἐκεῖνος ρ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΑΥΤΟΝ ΦΙΛΟΣΟΦΟΝ ΓΡΗΓΟΡΑΝ Ὅτι ἄσχετος καὶ ἀμίμητος ἡ θεία χάρις καὶ θέωσις τῇ ἀνθρωπείᾳ φύσει, εἰ καὶ Πνεύματι ἁγίῳ ἐν σχέσει καὶ μιμήσει γίνεται ἡ αὐτή· καὶ πῶς καὶ κατὰ τίνας τοὺς λόγους ὁ Υἱός τοῦ Θεοῦ καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ ἐνέργειαι λέγονται τοῦ Πατρὸς παρὰ τῶν θεολόγων, καὶ αὖθις οὐκ ἐνέργειαι οἱ αὐτοί, ΛΟΓΟΣ ΔΕΚΑΤΟΣ. Ταῦτα καὶ τὰ τοιαῦτα κατὰ τῆς μιᾶς παντοδυνά- δώκασι θιασῶται, καὶ ἅμα τοῦ ἐν Θαβωρείῳ ἐκείνου μου καὶ ἀκτίστου θεότητος καὶ τῶν ταύτης ἱερῶν Θεολόγων κακῶς πεφιλοσοφηκότι τῷ Γρηγορᾷ, καὶ αὖθις ὁ πλαστὸς ἐκεῖνος ὁμιλητὴς καὶ φίλος εἰσάγε και ᾿Αγαθάγγελος, λέγων ἀδί· Επιλογόν τινα, φησί, τῷ τοῦ παρανόμου ἐκείνου τόμου κεφαλαίῳ τῳδί παρέχεται Παλαμᾶς· ἂν καὶ αὐτὸν οἱ αὐτοῦ μοι δε μνησθέντες φωτὸς ὡς εἰώθεσαν, ὡς ἀμάχου τινὸς ἀκροπόλεως, καὶ πάνυ τοι σφόδρα πολεμίοις δυσαν τιβλέπτου. Χρεὼν οὖν σοι μηδὲ ταῦτα τῆς ἀνηκού σης ως πορρωτάτω λιπεῖν θεωρίας, τὴν ἀνήκουσαν καὶ τούτοις ἐῤῥᾳθυμηκότι παραδοῦναι τῆς ἀναλύ σεως ἑορτήν. Καὶ μετ' ὀλίγον· ἔχει γὰρ ούτωσί.

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM X. ὁμοούσιον. Καὶ ἡ Νύσσης δὲ θεῖος Γρηγόριος, Οὐ τρεῖς θεοὺς ὀνομάζειν, φησί, δυνάμεθα, τοὺς τὴν θεατικὴν καὶ ἐποπτικὴν ἐνέργειαν συνημμένως καὶ αδιακρίτως ἀλλήλων ἐφ' ἡμῶν τε καὶ πάσης τῆς κτίσεως ἐνεργοῦντας. Περὶ δὲ τοῦ μιμήματος εἶπεν ὁ Θεσσαλονίκης, ὡς ὁ μέγας Διονύσιος τῷ μιμήματι τὸ ἀμίμητον προσέθηκεν· ὥστε τὸ θεοποιὸν δῶρον οὐ μᾶλλον μίμημα ἢ ἀμιμησία. Φησὶ δὲ καὶ ὁ Θεολόγος Γρηγόριος, μίμημα εἶναι τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱόν, γράφων ἐν τῷ δευτέρῳ τῶν περὶ Υἱοῦ, Εἰκὼν τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱς, ὡς ὁμοούσιος· καὶ ὅτι τοῦτο ἐκεῖθεν, ἀλλ᾽ οὐκ ἐκ τούτου Πατήρ. Αὕτη γὰρ εἰκόνο; φύσις μίμημα εἶναι τοῦ ἀρχετύπου καὶ οὗ λέγεται· ὥστε τὸ μίμημα οὐκ ἐμποδίζει πρὸς τὸ ἄκτιστον εἶναι Σχέσις ἐστί, φησί, καὶ ἡ τοῦ Θεοῦ πρόνοια πρὸς τὰ προνοούμενα, καὶ ἡ πρόγνωσις αὐτοῦ πρὸς τὰ προγινωσκόμενα, καὶ οἱ ἐξ ἀἰδίου ἐν τῷ Θεῷ προορισ σμοὶ πρὸς τὰ προοριζόμενα. Αλλ' ἑκάστῳ τούτων οὐκ ἐμπόδιόν ἐστι τὸ σχέσιν εἶναι πρὸς τὸ ἄκτιστον εἶναι. Ωστ' οὐδ᾽ ἡ θεοποιός δωρεά αύτη ή θέωσις ἐστι κτιστή, διότι σχέσις ἐστὶ πρὸς τὰ θεούμενα. Αλλ' ἐνταῦθα ὁ φιλόσοφος την συνήθη κλοπὴν καὶ βωμολοχίαν οὐχ ὡς ἔθος αὐτῷ καὶ αὖθις ἐργάζεται· ἀλλὰ προκόψας κατὰ μικρὸν ἐπὶ τὸ χεῖρον, ὡς ἔοικε, καὶ πολὺ κρείττων αὐτὸς ἑαυτοῦ γεγονώς, κατ' αὐτὸ δὲ τοῦτό φημι, ἐπὶ τὸ μεῖζον πολλῷ καὶ ἀτο πώτερον ἐκεῖνα προάγει, ἐν τῶν προτεθειμένων ὑφελόμενος κεφαλαίων ἐξολοκλήρου σχεδόν, καὶ πά σας ὁμοῦ τὰς ἐπ' αὐτῷ μαρτυρίας ἀποκρυψάμενος τῶν ἁγίων, πολλάς τινας καὶ μεγάλας οὗτας· πλὴν Ὁ τὴν θέωσιν. ὅτι μὴ καὶ καθάπαξ αποκρύψαι καὶ ἀφανίᾳ παντε λεῖ τὴν ὑπόθεσιν οὐκ οἶδ' ὅπως παραδούναι διέγνω, θείας οἶμαι πως δυνάμεως καὶ ἄκοντα τοῦτον συναιθούσης πρὸς ταῦτα, μήπου καὶ λάθῃ τελείως κατά τῆς ἀληθείας ταυτί κακουργῶν καὶ πονηρευόμενος. Διὸ καὶ ἡμᾶ; ἄνωθεν ἀναλαβεῖν ἀναγκαῖον ἐκεῖνα, καὶ ὅπως ἔχει, σῶα καὶ ἀπαράτρωτα προσθεῖναι τῷ λόγῳ, τὸν ἱερὸν αὐτόν φημι τόμον ἐκεῖνον παραγαγόντας καὶ πάλιν. Ἐπὶ τούτοις φησίν, Ἐπειδὴ τὴν τοιαύτην δωρεὰν τοῦ παναγίου Πνεύματος καὶ ἐνέρω γειαν, δηλαδὴ τὴν θέωσιν, καθ᾽ ἦν οἱ ἅγιοι θεοῦνται, θεότητα παρὰ τῶν ἁγίων προσαγορευομένην, οἱ τῷ Θεσσαλονίκη; ἀντιλέγοντες λέγουσιν εἶναι θεότητα κτιστήν, κατασκευάζοντες ἐκεῖθεν τοῦτο, ἐκ τοῦ ὑποστάτην αὐτῆς εἰρῆσθαι παρὰ τοῦ μεγάλου Διο νυσίου τὸν Θεὸν, καὶ μίμημα καλέσαι ταύτην καὶ τῶν μετεχόντων σχέσιν, δυστεθῶς μὲν αὐτοὺς λέγειν ἀπεφήνατο ἡ ἱερὰ σύνοδος· ὅμως ζητηθέντος καὶ τούτου παρὰ τῆς θείας συνόδου, είπερ ε!πέ τις τῶν ἁγίων ἄκτιστον εἶναι τὴν θέωσιν, καὶ εἴπερ ἡ σχέσις καὶ τὸ μίμημα καὶ τὸ ὑπέστη, καὶ ἐπὶ τῶν ἀκτίστων λέγεται, προεκομίσθησαν ψήσεις τῶν ἁγίων, οὐκ ἀεὶ ἐπὶ τῶν κτιστῶν δηλοῦσαι λέγεσθαι ταῦτα. Ο γὰρ μέγας Βασίλειος ἐν τοῖς Ἀντιῤῥητικοῖς φησιν, Ο τετοχώ; βώλους δρόσου οὐχ ὁμοίως τάς τε βώλους καὶ τὸν Υἱὸν ὑπεστήσατο. Κάν τῷ πρώτῳ δὲ τῆς Ἐξαημέρου, Ἵνα δειχθῇ, φησίν, ὅτι ὁ κόσμος τεχνικόν ἐστι κατασκεύασμα, προκείμενον πᾶσιν εἰς θεωρίαν, ὥστε δι' αὐτοῦ τὴν τοῦ ποιήσαντος αὐτὸν σοφίαν ἐπιγινώσκεσθαι, οὐκ ἄλλῃ τινὶ φωνῇ ἐχρήσατο ὁ σοφὸς Μωϋσῆς περὶ αὐτοῦ, ἀλλ' εἶπεν, Εν ἀρχῇ ἐποίησεν, οὐχὶ ἐνήργησεν οὐδὲ ὑπέστησεν, ἀλλ᾽ ἐποίησε. Καθότι πολλοὶ τῶν φαντασθέντων συνυπάρχειν ἐξ ἀϊδίου τῷ Θεῷ τὸν κόσμον, οὐχὶ γεγενῆσθαι παρ' αὐτοῦ συνεχώρησαν. Συναπεδείχθη δὲ ἀπὸ τούτου, ὅτι καὶ τὸ ἐνεργεῖν καὶ τὸ ἐνεργεῖσθαι οὐ μόνον ἐπὶ κτιστῶν, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ ἀϊδίων καὶ ἀκτίστων δύναται λέγεσθαι· ἐπεὶ καὶ τὴν χάριν ἐνεργουμένην ἀκούοντες οι διαφερό μενοι, κτιστὴν εὐθὺς εἶναι νομίζουσιν. Ο γὰρ μέσ γας ἐν θεολογία Γρηγόριος, Έστω, φησί, καὶ ἐνερ γείας ὄνομα τὸ, Πατὴρ, εἰ τοῦτο δοκεῖ· οὐδὲ οὕτως ἡμᾶς αἱρήσετε. Αὐτὸ δὲ τοῦτο ἐνηργηκώς ἂν εἴη τὸ ς Ταύτην πᾶσαν ὁμοῦ τὴν ἱερὰν τῶν ἁγίων θεολο γίαν, καὶ δὴ καὶ τὴν συνοδικὴν ἐπεξεργασίαν, ὡς μηδὲ ῥηθέντα μηδὲ τὴν ἀρχὴν ὄντα παραδραμὼν ὁ φιλόσοφος, τὸ ἑξῆς τοῦ λόγου τεμάχιον, ὥσπερ τῶν κυνιδίων τὰ τοῖς συσσιτίοις, καὶ ταῖς τραπέζαις ὡς ἐπιπολὺ παρεδρεύοντα, τῇ κλοπῇ παραμίξας τὴν ἀναισχυντίαν, καὶ ἀφαρπάσα; ἱταμῶς κατ' ἐκεῖνα τῆς τραπέζης τοῦ λόγου, πρὸς ἀνατροπὴν ἑαυτῷ, οἰκειότερον δ' εἰπεῖν, σπαραγμα καὶ καταπάτημα μᾶλλον, ὁ δὴ καὶ φθάσας ὁ λόγος ἔφη, προτίθησι, λέγων ὡδ!· Σχέσις δέ ἐστι καὶ ἡ τοῦ Θεοῦ πρόνοια πρὸς τὰ προνοούμενα, καὶ ἡ πρόγνωσις αὐτοῦ πρὸς τὰ προγινωσκόμενα, καὶ ὁ ἐξ ἀϊδίου ἐν τῷ Θεῷ προορισμός πρὸς τὰ προοριζόμενα. Αλλ' ἑκάστῳ τούτων οὐκ ἐμπόδιόν ἐστι τὸ σχέσιν εἶναι πρὸς τὸ ἄκτιστον εἶναι· ὥστε οὐδὲ ἡ θεοποιός δωρεά τοῦ Πνεύματος, αὐτὴ ἡ θέωσί; ἐστι κτιστή, διότι σχέσις ἐστὶ πρὸς τὰ θεούμενα. Τοῦτο Γρηγορίας Ιταμῶς ἀφαρπάσας, καθάπερ ἔφην, ἐκ τῆς τραπέζης τοῦ λόγου, φεύγει κατά τοὺς κύνας ἐκείνους ὑποπτήσσων τους ταῖς τρα πέζαις ὡς ἔθις έφεστηκότας καὶ ὑπηρετουμε. νους, τὴν κατασκευὴν τῶν θεολογικῶν τε καὶ πατρικῶν καταλιπών λόγων, ὥσπερ δὴ καὶ τὸ πρόσ τερον. 'Αλλ' ἡμᾶς ἐπαγαγεῖν ἀνάγκη κἀκεῖνα, καὶ τὸν ἡμέτερον λόγον κατασκευάσαι καὶ αὖθις διὰ τῶν πατρικῶν λόγων. Επιφέρει τοιγαροῦν ὁ συνοδικὸς τόμο; τὰ προῤῥηθέντα κατασκευάζων· Οτι γὰρ ἄκτιστός ἐστιν ἡ θέωσις, σαφῶς καὶ συντόμως παραστήσει καὶ ὁ θεῖος Μάξιμος, γράφων. Η θεία χάρι; εἰ καὶ ἀπόλαυσιν δίδωσι τοῖς κατὰ χάριν μετέχουσιν, ἀλλ' οὐ κατάληψιν. Μένει γὰρ κάν τῇ μεθέξει τῶν ἀπολαυόντων αὐτῆς ἀκατάληπτος, ὅτι κατὰ φύσιν ὡς ἀγέννητος ἔχει τὴν ἀπειρίαν. Καὶ πάλιν· Τοῦτό ἐστι τὸ τοῦ Θεοῦ Εὐαγγέλιον, πρε αβεία Θεοῦ πρὸς ἀνθρώπου; δι' Υἱοῦ σαρκωθέντος, καὶ μισθὸν δωρουμένου τοῖς πειθομένοις αὐτῷ τὴν ἀγέννητον θέωσιν. Οὕτως ὁ κενὸς αὑτοσὶ φιλόσοφος καὶ λέγει καὶ διαλέγεται, καὶ ἀντιῤῥητικούς, ὡς αὐτὸς τερατεύεται, ξυντίθησι λόγους· ὃν οὐδ᾽ ἔχω πῶς ὀνομάσω, εἴτε θαυματοποιόν τινα καὶ τερατοποιόν τε καὶ σοφιστήν, καθάπερ τοὺς ἐπὶ τῶν θεά τρων φας, πάλαι, τὰς τῶν θεωμένων δψεις ὡς ἐπι· ļ

PHILOTHEI CP. PATRIARCH.B νάτων συνάγων ἀδύνατα. Πόθεν γὰρ ταῦτα, καὶ πρὸς τίνος ἐνδόσιμον είληφεν, ή θειογραφικής ύφη γήσεως ἢ τεχνικῆς ἐπιστήμης τῶν ἔξω σοφῶν, ἐξ ὧν καὶ τοῖς θείοις Πατράσιν ὁ τῆς γλώττης ρυθμός; ἢ πάντως οὐδ' ὅθενοῦν. Ανάγκη τοίνυν φησὶν ἡμᾶς περὶ σχέσεως πρῶτον εἰπεῖν τί ἐστι, καὶ ὑπὸ ποίαν κατηγορίαν ἀνάγεται γενικώς. πολύ μαγγανείαις καὶ τερατείαις τισὶ τοφιζομένους ὁ ἔλεγεν, ὅτι ὁ ἵππος λογικόν, ὅτι καὶ ὁ βοῦς, δι' ἀδι καὶ κλέπτοντας, ἢ καὶ κατὰ τοὺς ἐπὶ τῆς σκηνῆς καὶ τῆς ὀρχήστρας κωμῳδωποιούς τε καὶ γελωτοποιοὺς αὖθις ἐκείνους, ἀλλότριά τινα προσωπεία καὶ σχήματα περιτιθέντας ἑαυτοῖς τὰ μὴ ὄντα πρός γε τὴν τῶν θεατῶν δηλαδή τέρψιν. Ἐκείνους καὶ γὰρ οἶμαι τοῦτον ἐν τοῖς ἑαυτοῦ λόγοις μιμεῖσθαι, κἀκεῖθεν τὸν φιλόσοφον ἐφελκύσασθαι τὴν ἀσχημοσύνην ταυτηνὶ καὶ τὴν τερατείαν, καὶ ταῦτα πρὸς τὸν τῆς ἱερᾶς Ἐκκλησίας καὶ τῶν ταύτης διδασκάλων τε καὶ θεολόγων διάλογον. "Η γὰρ οὐ τερατεία καὶ σοφιστεία, καὶ προσωπεῖον καὶ γέλως ἄντικρυς τὰ παρ' αὐτοῦ πρὸς Θεοῦ, λέγειν μὲν καὶ λογογραφεῖν καὶ ἀντιλέγειν δῆθεν προσποιουμένου, τὰ δ' ἀντιλεγόμενα καὶ τὰς ἱερὰς ἀποδείξεις τούτων σχε δὲν ὁμοῦ πάντ᾽ ἐκ μέσου τιθέντος, εἶτα μετὰ πολύ τῆς τῆς ἀδείας ἅμα καὶ τῆς ἀναισχυντίας καὶ καθ᾿ ἡμῶν τε καὶ τῆς κοινῆς Ἐκκλησίας βοῶντος, ὡς οὐδέν τι λέγομεν οὐδ' ἀποδείκνυμεν τῶν καιρίων, μᾶλλον μὲν οὖν, ὡς αὐτὸς ἀναιδώς συκοφαντεῖ καὶ καταψεύδεται τοῦ λόγου τῆς ἀληθείας, καὶ τούναντίον ἅπαν ἀναποδείκτως λέγομεν τε καὶ γράφομεν, καὶ ὅσον εἰς ἀπάτην φέρει καὶ ψεῦδο;; Καίτοι γε καὶ ὁ τῆς καθ' ἡμᾶς ἱερᾶς συνόδου τόμος, εἰ μὴ πρὸς γνῶσιν ἦλθεν αὐτῷ καὶ διάσκεψιν, μηδὲ τὰ παρ' αὐτοῦ προτεθέντα πρὸς ἀνατροπὴν ἑαυτῷ κεφάλαια ἐν χερσὶν ἀσφαλῶς εἶχεν, ὡς αὐτός φησιν ἑαυτὸν ἐξαπατῶν καὶ καταψευδόμενος κὰν τούτοις διὰ τοῦ ἰδίου Αγαθαγγέλου, οὐδ' οὕτως ἂν τὰς δικαίας ἐξέφυγε μέμψεις καὶ τὰς εὐθύνας ἐκείνοις κακῶς ἀντιλέγειν ἐπιχειρῶν, ὧν αὐτὸς, φησὶν, οὐ δαμῶς τὴν εἴδησιν ἔσχε, καὶ ταῦτ' ἐν τοῖς περὶ Θεοῦ καὶ τοῖς θείοις καὶ ὑψηλοῖς δόγμασι καὶ τοῖς λόγοις. ᾿Αλλὰ ψεύδος καὶ ταῦτα καὶ ἀπάτη καὶ εἰρωνεία, καὶ οὐδὲν ὑγιές, τοῦ τῆς συνόδου καὶ τῆς ὑποθέσεως καὶ τῶν λόγων προκαθημένου τότε θαυ-. μαστοῦ βασιλέως, δ δὴ καὶ προὔφην, μετὰ τὴν τῆς συνόδου διάλυσιν αἰτησαμένῳ τῷ διαλεκτικῷ τούτῳ δεδωκότος τὸν τόμον, ὡς ἐξεῖναι καὶ πολλάκις ἀναγινώσκειν, καὶ μελετῶν καὶ σκέπτεσθαι καὶ μεταγράφειν τὰ αὐτοῦ μετὰ πολλῆς τῆς ἀδείας, δ δὴ καὶ πεποίηκεν, ἑνὸς μηδενὸς τοῦ κωλύοντος ὄντος. Αλλά φέρε σκεψώμεθα καὶ αὖθις τὰς δοκούσας ἀντιλογία; αὐτοῦ, καὶ τὴν κατὰ τῆς ἀληθείας καὶ τοῦ κεφαλαίου τουτου, σκιαμαχίαν τε καὶ τὴν συνήθη συκοφαντίαν. Ἐξῆν δήπου καμοί, φησί, τὸν τοῦ ἀντιθέτου μιμησαμένῳ τρόπον, ἄνευ παντάπασιν ἀποδείξεως πάσης διὰ βραχέων ορίζεσθαι τόδε τι εἶναι καὶ μὴ εἶναι, καθάπερ τυραννικὰ θεσπίσματα καὶ ἀποφάνσεις βραχυσυλλάβους, καὶ οἶας Διονύ σιος ὁ τῆς Σικελίας πάλαι Συρακουσίοις ἐπέταττε τύραννος. Καὶ πάλιν ὁρᾷς, τὸ ἐκείνου ἐνταῦθά φησι θέσπισμα, καὶ χωρὶς προτάσεων συμπέρασμα; Σχέσιν μὲν γὰρ καὶ αὐτὸς ὁμολογεῖ τὴν θέωσιν εἶναι καὶ θεοποιὸν δωρεὰν τοῦ Πνεύματος πρὸς τὰ θεούμενα· ἔπειτ' αὐτοκρατορικῶς ούτοσὶ θεότητα συμπεραίνει καὶ ἀποφαίνεται ἄκτιστον. Διότι, φησί, καὶ ἡ τοῦ Θεοῦ πρόγνωσις πρὸς τὰ προγινωσκόμενα, σχέσις οὖσα, ἄκτιστός ἐστιν, ὅμοιον ὥσπερ ἂν εἰ Οὐκ ἄρα μόνον ἐν τοῖς φθάσασιν ὁ λόγος ἡμῖν και ψεύστην καὶ συκοφάντην καὶ σοφιστήν. καὶ τερατου λόγον καὶ γελοιαστὴν τὸν καινὸν ἔλεγε φιλόσοφο τουτονί· μᾶλλον δὲ πρὸς τοῖς εἰρημένοις καὶ δυσσε βής τε καὶ θεομάχος οὐδὲν ἧττον καὶ νῦν ἀναπέφανται, νῦν μὲν τὰ θεῖα καὶ ὑπερφυά κωμῳδῶν καὶ χλευάζων, νῦν δὲ καὶ τῇ μεμωραμμένη σοφίᾳ καὶ τοῖς τῶν ἔξω ματαίοις λογισμοίς τε καὶ λόγοις ἀφρόνως τε καὶ ἀμαθῶ; ὑπάγειν πειρώμενος τὸ τοῦ Χριστοῦ σεπτὸν Εὐαγγέλιον, πίστει καὶ χάριτι κη ρυχθέν τε καὶ βεβαιωθὲν μόνῃ, μηδὲ τοῦ ἐξαιρέτου τῶν ἀποστόλων τε καὶ κηρύκων ἐκείνου, Παύλου φημὶ τοῦ μεγάλου, θέλων ἀκούειν, Ο λόγος μου καὶ τὸ κήρυγμά μου, λέγοντος, οὐκ ἐν πειθοῖς ἀνθρωπίνης σοφίας λόγοις, ἀλλ' ἐν ἀποδείξει Πνεύματος καὶ δυνάμεως. Οὐχὶ ἐμώρανε γάρ, φησὶν, ὁ Θεὸς τὴν σοφίαν τοῦ κόσμου τούτου; καὶ πάλιν· Τὰ μωρὰ τοῦ κόσμου ἐξελέξατο ὁ Θεός, ἵνα τοὺς σοφούς καταισχύνῃ. Ὁ δὲ τῆς μεμωραμμένης καὶ κατησχυμμένης καὶ καταργη θείσης σοφίας οὑτοσὶ φίλος, τοὺς τῆς ἀληθινῆς τε καὶ ὄντως σοφίας μαθητάς τε καὶ φίλους καὶ διδασκάλους καὶ κήρυκας αὖθις ἐκείνης, τοὺς πίστει καὶ πείρᾳ καὶ δυνάμει Πνεύματος ἐκμελετήσαντα; ἐκεῖνα, καὶ παθόντας ὁμοῦ καὶ μαθόντας, ὡς μηδέ τὴν ἀρχὴν περὶ τούτων εἰπόντας, μηδὲ ὄντας τὸ καθ᾿ ἑαυτὸν παρωσάμενος ὁμοῦ πάντας, ἐπὶ τὰς Αριστοτελικὰς κατηγορίας τὴν Χριστοῦ Ἐκκλησίαν αὖθις καλεῖ, ἵνα μάθωμεν, φησίν, ὑπὸ ποίαν κατηγορίαν ἀνάγεται γενικῶς ἡ σχέσις, καὶ διὰ τῶν ἐπιστημονικῶν, ὡς αὐτός φησί, λόγων ἐκείνων τὰ τοῦ πάντων Θεοῦ διδαχθῶμεν μυστήρια. Μάταιος καὶ νεκρὸς ὄντως ὁ περὶ τῶν ζώντων ἐρωτῶν τὰ νεκρά, κατὰ τὸν μέγαν εἰπεῖν Ησαΐαν, οὐκ εἰδὼς ὡς ἐπὶ τοῦ Θεοῦ, κατά γε τοὺς ἐμοὺς καὶ αὖθι; εἰπεῖν θεολόγους, καὶ τὰ ἄκρως ἐναντία καὶ τὰ κατὰ φύσιν ἀλλήλοις μαχόμενα, καὶ συνέρχεται, καὶ σπένδεται ἀλλήλοις ὑπὲρ πάντα καὶ λόγον καὶ νοῦν· ὥσπερ τῷ ὄντι φημὶ τὸ μὴ ὂν, καὶ τῷ σοφῷ τὸ ἄσοφον, καὶ τῷ δυνατῷ τὸ ἀδύνατον, καὶ τῷ φωτὶ τὸ σκότος, κατὰ τὴν καταφατικὴν δη λονότι καὶ ἀποφατικήν θεολογίαν, οὕτω δὴ καὶ τῷ ἀσχέτῳ τε καὶ ἀλήπτῳ ἡ σχέσις ἐξ ἀντιστρόφου καὶ τὸ ληπτὸν, μᾶλλον δ' ἀναγκαῖον μικρὸν ἄνωθεν καὶ πάλιν ἀναλαβεῖν, καὶ σαφηνίσαι τὸν αὐτὸν λόγον. Πρόθεσις ἦν ἐνταῦθα τῇ συνόδῳ καὶ τῷ κατ' αὐτ τὴν ἱερῷ τόμῳ, καθὰ δὴ καὶ πρὸ βραχέος εἰπόντες ἔφθησαν, τὸ δεῖξαι τὴν θεοποιὸν ἐνέργειάν τε καὶ θέωσιν, θεότητα πρὸς τῶν θεολόγων πολλαχού λε γομένην τῶν αὐτῶν λόγων, οὐδὲ τοὺς τὰ Βαρλαάμ τε καὶ ᾿Ακινδύνου φρονοῦντας ἀρνεῖσθαι δύνασθαι

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM X. ταυτην, ὅσον ἐπί γε τῇ προφορᾷ καὶ τῇ λέξει τέως δυνάμει Πνεύματος θείου παθόντων ἐμοῦ καὶ ματ φημί, εἰς κτίσμα γε μὴν καὶ αὖθις ἐπιχειρεῖν κατα θόντων, καὶ δὴ καὶ δειξάντων ἐκεῖνα καλῶς. Οὓς δ σπᾶν ἀθέως. Ἐπειδή, φησὶ Διονύσιος ὁ τῶν τοιού- μὲν φιλόσοφος Γρηγορᾶς ἀφανείᾳ καὶ σιγῇ παντελεί των ἱερὸς καθηγητής τα καὶ θεολόγος, μίμημα και δεδωκώς, μετὰ τῆς θείας και υψηλής εκείνης θεολο σχέσιν ταύτην προσείπεν εἶναι τὴν θέωσιν. Καὶ γίας, ἅτε δὴ καὶ μηδὲ ἀντιβλέψαι δυνηθεὶς πρὸς τὰς τοιόνδε μὲν τὸ προτεθὲν τῇ συνόδῳ κεφάλαιον, ἐν θείας ἐκείνας ἀκτῖνας, ὥσπερ οὐδ' αἱ γλαύκες απ τῶν ἑπτὰ πεφηνὸς ἐκείνων, ἅπερ ἐκ τοῦ τόμου ται καὶ οἱ ἀσπάλακες πρὸς τὰς αἰσθητὰς τοῦ ἡλίου φθάσας εἴληφε Γρηγορᾶς, ὡς αὐτὸς ἐκεῖνός φησί, μαρμαρυγάς, ἔπειτα καὶ ἀναισχυντεῖν καὶ ἐπανί καὶ τοιαύτη παρὰ τῆς αὐτοῦ συμμορίας ἡ κατὰ τοῦ στασθαι τῇ τε καθ' ἡμᾶς ἱερᾷ συνέδῳ, καὶ τῷ ταύτης κεφαλαίου γραφή, ἦν καὶ πρὸς ἀνάγκης ἦν δήπουθεν θεοειδεῖ τόμῳ οὐ μάλα ὁ ἀναιδὴς αἰδεῖται, οὐδὲ έρυτῇ συνόδῳ τε καὶ τῷ τόμῳ λύειν. Καὶ δὴ σκοπεῖν θριᾷ ἡμεῖς δὲ καὶ μάλα τρανῶς καὶ διὰ πολλῶν ἀξιῶ τάς τε προτάσεις καὶ τὸ συμπέρασμα τῶν λο- ἐδείξαμεν ἤδη θεολογοῦντας ἐκείνους οὐ μόνον ἄσχεγοποιῶν τε καὶ σοφιστῶν τούτων, καὶ δὴ καὶ τὴν τον καὶ ἀμίμητον οὖσαν τὴν μίμησιν, καὶ τὴν σχέ εὐθεῖαν καὶ ἀπλανῆ τῆς συνόδου λύσιν. Οἱ μὲν γὰρ σιν ἐκείνην, ὡς μὴ μᾶλλον μίμημα καὶ σχέσιν ἢ τὴν μὲν ἐλάττονα τῶν προτάσεων, ὡς φασιν, ἐκ τοῦ ἀμίμητόν τε καὶ ἄσχετον πεφυκυίαν, ὡς ὑπὲρ τοῦτό βείου Διονυσίου λαβόντες, μίμημα καὶ σχέσιν προσ τε κἀκεῖνο κατά φύσιν οὖσαν, καὶ ὅτι τὸ μίμημα, ειρηκότος τὴν θεοποιὸν δωρεὰν τοῦ Πνεύματο; καὶ καὶ δὴ καὶ τὸ ἐνεργεῖν ἅμα καὶ ἐνεργεῖσθαι, τοσαύ ενέργεια», παρὰ δὲ σφῶν αὐτῶν μετὰ πολλῆς τῆς την κἀπὶ τῶν θείων τε καὶ ἀκτίστων ίσχουσι χώραν, ἀδείας εἰσενεγκόντες τὴν μείζονα, οὐδὲ γὰρ ἔχου- ὡς τὸ μὲν καὶ ἐπ᾿ αὐτοῦ τοῦ Μονογενοῦς ἀσφαλῶς σιν ἐκ τῶν θεολόγων δεῖξαι τὸ μίμημα, καὶ τὴν ἐκείνοις εἰρῆσθαι, Εἰ αὕτη καὶ γὰρ, φησίν, εἰκόνος σχέσιν ἐπὶ θεοῦ κτίσματα ῥηθέντα ποτέ, εἰ μή που φύσις, μίμημα εἶναι τοῦ ἀρχετύπου, τὸ δὲ τῆς τοὺς τῶν Ἑλλήνων σοφούς, ὥς φησιν ὁ φιλόσοφος ενεργείας όνομα καὶ πρὸς τὴν πατρικὴν ὑπόστασιν οὗτος, τυραννικῶς ἐπεισενέγκοι τῇ θείᾳ φιλοσοφία. κατὰ τῶν ᾿Αρειανῶν ἐνστατικῶς ἀναχθῆναι τότε. Καὶ πάλιν, 8 δὴ καὶ πεποιηκώς, οὐ κτίσμα μόνον, Έστω καὶ γὰρ, φησί, τὸ Πατὴρ καὶ ἐνεργείας όνο ἀλλὰ καὶ ἀνύπαρκτον καὶ μὴ ἐν ἀποδεικνύειν ἐπι μα κατὰ τὸν ὑμέτερον λόγον· οὐδ' οὕτως ἡμᾶς αξ χειρεῖ ταῦτα, τὴν γοῦν μείζονα τῶν προτάσεων, ὡς ρήσετε. Αὐτὸ δὲ τοῦτο ἐνηργηκὸς ἂν εἴη τὸ ὁμοούσ ἔφην, κάκιστα λαβόντες παρ' ἑαυτῶν ψευδή τε σιον. Καὶ τἆλλα συν τούτοις φημί, ὅσα δὴ περὶ τῶν προφανῶς καὶ μηδαμῶς πρὸς τοὺς ἱερούς βλέπουσαν αὐτῶν ὡσαύτως οι βηθέντες οὗτοι θεολόγοι φθά λόγους, οὐ ψευδὲς μόνον, ἀλλὰ καὶ δυσσεβές τε σαντες ἐκδιδάσκουσιν. Οὐ μόνον τοιγαροῦν ταῦτα καὶ ἄθεον ἐπήγαγον τὸ συμπέρασμα, κτιστὴν ἀπο- ς καὶ τὰ τοιαῦτα τοὺς κοινοὺς τῆς Ἐκκλησίας Πατέ φηνάμενοι τὴν θεότητα τοῦ Θεοῦ. Ἡ δὲ καθ᾿ ἡμᾶς ρας καὶ διδασκάλους λαμπρώς τεθεολογηκότας καὶ ἱερὰ τοῦ Χριστοῦ σύνοδος τὴν μὲν ἑτέραν τῶν προ ἡμῖν ὁ λόγος, όπερ ἔφην, ὑπέδειξεν, ἀλλὰ καὶ ῥην τάσεων, οὐ κατὰ τοὺς συκοφάντας φημὶ τούτους, τῶς οὕτωσὶ τὴν θεοποιὸν τοῦ Πνεύματος χάριν, τὴν ἀλλὰ κατὰ τὴν ἱερὰν δεξαμένη θεολογίαν, ἀμίμητον ὑπερφυά τῶν θεουμένων ἐκθέωσιν ἄκτιστον καὶ γὰρ μίμημα, καὶ σχέσιν ἄσχετον οἱ θεολόγοι ταύτην ἄναρχον κατὰ χρόνον εἰπόντας, ὡς ἀγένητόν τε καὶ φασί, τὴν δ᾽ ἑτέραν ὡς νόθον τε καὶ ψευδῆ, καὶ τῆς ἄπειρον οὖσαν, καὶ φυσικὸν ἰδίωμα τοῦ Θεοῦ. Μένει ἱερᾶς θεολογίας ἐξόριστον ἀποῤῥίψασα, οὐδαμοῦ καὶ καὶ γὰρ, φησὶν ὁ θεοφόρος Μάξιμος, κάν τῇ μεθέξει γὰρ ἐκείνη τὴν τοιαύτην θεοπρεπή σχέσιν τε καὶ τῶν ἀπολευόντων αὐτῆς ἀκατάληπτος· ὅτι κατὰ μίμησιν οἶδε κτιστήν, πολλοῦ γε δεῖ, καὶ ἀνύπαρ- φύσιν ὡς ἀγένητος ἔχει τὴν ἀπειρίαν. Καὶ τοῦτό κτον καὶ μὴ οὖσαν, κατὰ Γρηγοράν φημι τουτονί, φησιν ὁ αὐτὸς εἶναι τὸ τοῦ Θεοῦ Εὐαγγέλιον, τὸ διὰ δ καὶ ψευδὲ; ἅμα καὶ δυσσεβές τε καὶ ἄθεον τὸ τού τοῦ σαρκωθέντης Υἱοῦ μισθὸν δεδωρῆσθαι τοῖς πει των συμπέρασμα, καθὰ δὴ καὶ προὔφην, λαμπρῶς θομένοις αὐτῷ τὴν ἀγέννητον θέωσιν. ᾗ δὴ καὶ ἀπέδειξαν· λέγω δὴ τὸ κτίσμα κατ' ἐκείνους συν προσγράφων ἔξωθεν ὡς ἔθος αὐτῷ, 'Αγένητον λέγω, ἄγον τὴν θεοποιὸν τοῦ Πνεύματος δωρεάν τε καὶ φησί, θέωσιν τὴν κατ' εἶδος ἐνυπόστατον έλλαμψιν, χάριν τὴν ἱερὰν θέωσιν, αὐτήν φημι τὴν καθ' ύπαρ. 1 ἥτις οὐκ ἔχει γένεσιν, ἀλλ᾽ ἀνεπινόητον ἐν τοῖς ξεν θεότητα τοῦ Θεοῦ, καθ᾽ ἣν ὁ μόνος κατὰ φύσιν θεὸς τοὺς πολλοὺς κατὰ χάριν τούτους θεοὺς ὑπὲρ φύσιν ἐργάζεται, καὶ αἱ τούτων ἀποδείξεις οὐ λίαν ἀξιόπιστοι καὶ θεοπρεπείς. Οὔτε γὰρ ἀποφάνσεις ἱονεὶ καὶ τυραννικὰ καὶ Σικελικά θεσπίσματα κατά τὸν ἄπληστον συκοφάντην φημὶ τῶν ἁγίων τοῦτον, οὔτ᾽ ἐκ τῆς καταργουμένης ἐκεῖνα καὶ μεμωραμ· μένης ἁπλῶς τῶν ἔξω σοφίας, ἀλλ' ἐξ αὐτῶν δηλαδή τῶν θεολήπτων Πατέρων καὶ θεολόγων, Διονυσίου τέ φημι καὶ Γρηγορίων ὁμοῦ τῶν σοφῶν, καὶ σὺν ἐκείν νοις καὶ μετ' ἐκείνους Μαξίμου τοῦ τῆς θεολογίας τε καὶ ὁμολογίας στεῤῥοῦ στύλου, οὐ καθ' ὑπερ οχήν λόγου τε καὶ σοφίας ἀνθρωπίνης κατὰ τὸν κοινόν φημι διδάσκαλον Παῦλον, ἀλλ' ἐν ἀποδείξει καὶ ἀξίοις φανέρωσιν. Τούτοις δ' ὁ Γρηγορᾶς καὶ καθ' ὑπερβολὴν, ὡς ἔοικε, δυσχεραίνων καὶ παθαινόμενος, ἅτε δὴ μὴ ταῖς κατηγορίαις καὶ τῇ ματαίᾳ τούτου σοφίᾳ πεφυκόσι συμβαίνειν, πίστει καὶ πείρα γινωσκομένοις μόνον, δ δὴ καὶ πολλάκι; εἰπόντες ἔφθημεν, οὗτοι γε λόγοις ἀνθρωπίνοι; καὶ ἀποδείξεσιν, οὐ μόνον ἀφανείᾳ καὶ σιγῇ κρύπτει, καθὰ δὴ καὶ προὔφην, ἀλλὰ καὶ τὴν κατ' ἐκείνων μανίαν τε καὶ τὴν ὑδριν μετὰ πολλῆς τῆς ἀναισχυντίας ὁμοῦ καὶ τῆς συκοφαντίας ἡμῖν επιφέρει αναποδείκτως ἡμᾶς δογματίζειν λέγων, καὶ καθαπερεί τινα τυραννικά θεσπίσματα καὶ ἀποφάνσεις ταῦτα προφέρειν. Αὐτοὶ καὶ γάρ εἰσιν, οὐχ ἡμεῖς, εἰ καὶ ἡμεῖς ἕτερον τρόπον ὡς μαθηταὶ

PHILOTIEI CP. PATRIARCILE σὺν ἐκείνοις, οἱ τὰ θεῖα ταῦτα καὶ ύψηλπ, θείῳ ἡ δύναμιν φύσεως ή θέωσις ἦν, φύσεως ἂν εἰκότως δηλαδὴ φθεγγόμενοι Πνεύματι. Οι δὴ καὶ πλατύτε ρον περὶ τῶν αὐτῶν δι' ἡμῶν ὡσαύτως καὶ αὖθις ἐροῦσιν αὐτίκα, ἵνα καὶ μᾶλιον ἀλγῇ Γρηγορᾶς, καὶ εἴ τις, φημί, κατ' αὐτὸν ἕτερος ανιάτως ἔχων. Μάξι μος τοίνυν ὁ μέγας, καὶ πάλιν τινὰ τῶν θεολογικῶν ὡς ἔθος ἐκείνῳ ῥητῶν ἐξηγούμενος. Ο διὰ πάντων, φησίν, ὑπήκοος Θεῷ γενόμενος ἄνθρωπος οὔτε κατὰ φύσιν οὔτε κατὰ σχέσιν ἔχει τὸ εἶναι, ἢ καλεῖσθαι θείς, ἀλλὰ κατὰ θέσιν καὶ χάριν γίνεταί τε καὶ ὀνομάζε ται. Η γὰρ χάρις τῆς θεώσεως ἄσχετός ἐστι παντάπασιν, οὐκ ἔχουσα τὴν οἰανοῦν δεκτικὴν ἑαυτῆς ἐν τῇ φύσει δύναμιν· ἐπεὶ οὐκέτι χάρις ἐστὶν, ἀλλὰ τῆς κατὰ τὴν φυσικὴν δύναμιν ἐνεργείας φανέρω· σις. Καὶ οὕτω γε πάλιν οὐκ ἔστι παράδοξον τὸ γινό μενον, εἰ κατὰ δεκτικὴν δύναμιν φύσεως ή θέωσις ἦν· φύσεως γὰρ ἂν εἰκότως ἔργον, ἀλλ' οὐ Θεοῦ δῶρον ἡ θέωσις ἔσται. Καὶ δυνήσεται καὶ φύσει Θεὸς ὁ τοιοῦτος εἶναι, καὶ κυρίως προσαγορεύεσθαι· οὐδὲ γὰρ ἄλλο καθέστηκεν ἡ κατὰ φύσιν εκάστου τῶν ὄντων δύναμις ή φύσεως πρὸς ἐνέργειαν ἀπαράβατος κίνησις. Πῶς δὲ καὶ ἐξίστησιν ἑαυτοῦ τὸν θεούμενον ἡ θέωσις, εἰ τοῖς ὅροις τῆς φύσεως αὐτὴ περιείληπται, συνιδεῖν οὐκ ἔχω. Ερωτητέον ἐνταῦθα δὴ τοὺς περὶ τὸν φιλόσοφον Γρηγορᾶν, τί περὶ τῆς θεοποιοῦ τοῦ Πνεύματος δωρεᾶ; τε καὶ χάριτος καὶ θεώσεως ἐκ τῶν ῥηθέντων τούτων τοῖς θεολόγοι; Πατράσι συνάγουσιν. Ἡ μὲν γὰρ καθ' ἡμᾶς ἱερὰ σύνοδος, πρὸς τὴν ἔνστασιν αὐτῶν ἱσταμένη τότε, ἀπὸ τῆς μιμήσεώς τε καὶ σχέσεως κτίσμα ψευδώς τε καὶ δυσσεβῶ;, ὡς εἴρηται, συναγόντων τὴν τοῦ Θεοῦ θεότητα καὶ τὴν θέωσιν, οὐ δι' ἀδυνάτων ἀδύ κατα συνῆξε, καθά φησί Γρηγοράς, γελωτοποιών, καὶ τὴν βοῦν ἑαυτῷ καὶ τὸν ὄνον ἀξίως ἑαυτοῦ ἐπε εισάγων· ἀλλὰ διὰ τῶν καὶ τοῖς ἐχθροῖς τε καὶ δυσσεβέσι γνωρίμων τὰ τοῖς κατ' ἀλήθειαν εὐσε βέσι καὶ πιστοῖς ἀνωμολογημένα πᾶσι καλῶς ὑπο έδειξε, Σχέσις ἐστὶν, εἰποῦσα, καὶ ἡ τοῦ Θεοῦ πρόνοια πρὸς τὰ προνοούμενα, καὶ ἡ πρόγνωσις αὐτοῦ πρὸς τὰ προγινωσκόμενα, καὶ οἱ ἐξ ἀἰδίου ἐν τῷ Θεῷ προορισμοί πρὸς τὰ προοριζόμενα. Αλλ' εκάστῳ τούτων οὐκ ἐμπόδιόν ἐστι τὸ σχέσιν εἶναι πρὸ; τὸ ἄκτιστον εἶναι. Ωστε οὐδὲ ἡ θεοποιὸς δωρεὰ τοῦ Πνεύματος, αὐτὴ ἡ θέωσίς ἐστι κτιστή, διότι σχέσις ἐστὶ πρὸς τὰ θεούμενα. Καὶ ταῦτα μὲν ἡ σύνοδος καὶ ὁ ταύτης ἱερὸς τό μοί, κατ' ἀντιπαράστασιν προάγοντες τὴν ἑαυτοῦ καὶ τὴν περὶ σχέσεως καὶ μιμήσεως τέως εκείνων πρότασιν, καὶ τὴν ἀπορίαν λύοντες· οἱ δὲ θεολόγοι Πατέρες οὗτοι, καθάπερ ἀκούομεν, οὐ μόνον ἀγένης τον καὶ ἄπειρον, καὶ ἀκατάληπτον ταύτην φασὶν, ὡς Θεοῦ δηλονότι φυσικὴν ἰδίωμα, ἀλλὰ καὶ πρὸς τὴν σχέσιν καὶ τὴν φυσικὴν ἕξιν, καὶ τὴν κατάληψιν αὐτῆς ἰσχυρῶς ἐνίστανται. Ασχετος καὶ γὰρ, φησὶν Ο θεόληπτος Μάξιμος μετὰ Γρηγορίου δηλαδὴ τοῦ πάνυ, τὰ γὰρ ἐκείνου διερμηνεύει φιλοτοφῶν, ἄσχετος τοίνυν ἐστὶ παντάπασιν ἡ τῆς θεώσεως, φησί, χάρις, οὐκ ἔχουσα τὴν οἰανοῦν δεκτικὴν ἑαυτῆς ἐν τῇ φύσει δύναμιν. Καὶ πάλιν· Εἱ κατὰ δεκτικήν ἔργον ἦν, ἀλλ' οὐ Θεοῦ δῶρον. Καὶ αὖθις· Οὐκ ἔχομεν, φησί, φύσει δεκτικὴν τῆς θεώσεως δύναμιν· καὶ ὅτι τοῦ ὑπὲρ φύσιν ἡ φύσις καταληπτικὴν οὐ κέκτηται δύναμιν· καὶ ὅτα δὴ φθάσαντες πρ βραχέος οι θεολόγοι παραπλησίως τούτοις εἰρήκασι κατ' ἔνστασιν, ὅπερ εἶπον, την σχέσιν καθάπαξ ἀπαγορεύοντες ἐπὶ τῆς θεώτεως. Τί οὖν φασιν οι περὶ Γρηγορᾶν πρὸς ταῦτα; Ἐπειδὴ γὰρ τὴν τῆς καθ' ἡμᾶς συνόδου γνώμην, καὶ τὸν ἱερὸν οὐ παραδέχονται τόμον, τῇ μιμήσει ξυντιθέντας τὸ ἀμίμητον, καὶ τῇ σχέσει τὸ ἄσχετον, μετὰ Διονυσίου φημὶ τοῦ σοφοῦ, ἀλλὰ καὶ μακράν τινα καὶ ἀπαίδευτον τὴν εἰρωνείαν αὐτῶν καταχέουσιν, ὡς δι' ἀδυνάτων δῆθεν ἀδύνατα συναγόντων, ἀπολογείσθωσαν αὐτοὶ καὶ συλλογιζέσθωσαν, καὶ τὰ οἰκεῖα συμπεραινέτωσαν, εἴ γε δύναιντο, πρὸς τὰς τῶν θεολόγων ἱστάμενοι τούτων ενστάσεις, άσχετον καθάπαξ θεολογούντων τὴν θεοποιὸν τοῦ Πνεύματος δωρεάν τε καὶ θέωσιν, Οὐκέτι καὶ γὰρ ἐγὼ πρὸς Γρηγορἂν τουτονὶ καὶ τοὺς κατ' αὐτὸν περὶ τοῦ ἀκτίστου τε καὶ τοῦ κτιστοῦ κατ' αὐτοὺς τῆς θεώσεως ποιοῦμαι τον λόγον, ῥητῶς διὰ πολλῶν ἀποφανθέντος τοῦ ταύτης ἀκτίστου παρὰ τῶν σεπτών τουτων θεολόγων, ἀλλὰ περὶ τῆς σχέσεως τέως καὶ τῆς μιμήσεως, ἐξ ὧν αὐτοὶ συνήγαγον καὶ τὸ κτίσμα κακῶς. Ἰδοὺ γὰρ άσχετος πάντη καὶ ἀκατάληπτος, καὶ δεκτικήν αυτ δαμώς εὑρίσκουσα δύναμιν ἡ θέωσι; ἐν τῇ ἀνθρω πείᾳ φύσει, οἱ τεθεωμένοι θεολόγοι φασίν οὗτοι, Φράζε τοιγαροῦν, Γρηγορά, ἵνα καὶ αὖθις προσείπω σε κατὰ σέ. Σχέσιν αὐτήν, φησί, καὶ μίμησιν ὁ τῶν θεολόγων ἄκρος προείρηκε Διονύσιος, καὶ τοῦτο δὲ καὶ αὐτός φημι σὺν ἐκείνῳ. 'Αλλ' οἱ σὺν ἐκείνῳ γε τοῦτο, βέλτιστε, φῇς. Η γὰρ ἂν σὺν ἐκείνῳ λέγων καὶ ἀμίμητον καὶ ἄσχετον ἔλεγες κατ' ἐκεῖνον. Καὶ πῶς οἷόν τε, φησί, καὶ τοῦτο κἀκεῖνο; Εἰ μὲν γὰρ ἄσχετος, οὐ σχέσις· εἰ δὲ σχέσις, οὐκ ἄσχετος. Οὐδὲ γὰρ οἷόν τε, φησί, τὴν ἀντίφασιν συμφωνεῖν ἑαυτῇ. Εἰς τὰς προτέρας καὶ πάλιν ἀπορίας εμπέπτωκεν ὁ φιλόσοφος. "Οπερ καὶ γὰρ ἐκεῖ περὶ τῆς καθόλου θείας ενεργείας πέπονθε, τὸν αὐτὸν ἐπιδέχεσθαι λέ γον ἀκούσας αὐτὸν πρὸς τῶν θεολόγων τῇ θείᾳ φύσ σει, καὶ αὖθις οὐ τὸν αὐτὸν, τοῦτο δὴ κανταῦθα περί τῆς θεοποιοῦ ἐνεργείας καὶ χάριτος, καὶ σχέσιν τὴν ῃ αὐτὴν παρὰ τῶν ἁγίων ἀκούων καὶ ἄσχετον. Τοιαῦτα καὶ γὰρ τὰ τῶν θυμοσόφων καὶ ψευδοσόφων τουτων τοῖς φυσικοῖς καὶ ἀνθρωπίνοις λογισμοῖς ὑπαγόντων τὰ θεῖα, καὶ μὴ πειθομένων τοῖς Πνεύματι θείῳ καὶ παθοῦσι, καὶ μαθοῦσι, καὶ διδάσκουσι ταῦτα. Οἷς δήπου καὶ Ἰωάννης ὁ τὴν γλώτταν χρυσοῦς, ὥσπερ ἐπεγκαλῶν καὶ καταγελῶν ὡς μάλιστα τῆς ἀνοίας, ἐν τοῖς περὶ τῆς θείας μεταμορφώσεως λόγοις, Αλλ' εὐθὺς ἐροῦσι, φησίν, οἱ ἀπύλωτον καὶ θηρευτικὴν πε ριφέροντες γλῶσσαν, Καὶ εἰ ἀθέατος ἡ θεϊκὴ τοῦ Θεοῦ Λόγου δόξα, πῶς ἐπέδειξεν αὐτὴν τοῖς ἀποστόλοις; εἰ γὰρ ὁρατὴ, οὐκ ἀθέατος· εἰ δὲ ἀθέατος, οὐχ ὁρατή. Ως δὲ καὶ ὁ Νύσσης θείος Γρηγόριος ἐν τοῖς ὑπὲρ τοῦ πρωτομάρτυρος θείου Στεφάνου λόγοις περὶ τῆς ἐν Πνεύματι θείας αὐτοῦ θεωρίας διεξιών, άλλα τε

CONTRA GREGORAM ANTIRRERTICORUM X. πλεῖστα πρὸς Πνευματομάχους ἀποτεινόμενος εἶπε, αγορεύεσθαι. Καὶ πάλιν· Μόνης τῆς θείας χάριτες καθὰ δὴ καὶ ἡμῖν ἐν τοῖς πρὸς Γρηγορᾶν τουτον προτέροις πλατύτερον είρηται, καὶ δὴ κἀκεῖνα • Οὐκ ἐν τῇ ἀνθρωπίνη φύσει τε καὶ δυνάμει μένων ὁ Στέφανος, τὸ θεῖον βλέπει· ἀλλὰ πρὸς τὴν τοῦ ἁγίου Πνεύματος χάριν ἀνακραθείς, δι' ἐκείνου ὑψώθη πρὸς τὴν τοῦ Θεοῦ κατανόησιν. Δίδεικται τοίνυν σαφῶς, φησίν, ὅτι ὅπου τὸ Πνεῦμά ἐστιν, ἐκεῖ καὶ ὁ Κύριος καθορᾶται, καὶ ἡ Πατρικὴ δόξα καταλαμβάνεται. Εἰ δὲ καὶ τούτων ὁ φιλόσοφος θεολογούντων τε καὶ διδασκόντων τὰ θειότατα, καὶ ὑπερφυὰ ταῦτα διακούειν τε καὶ μανθάνειν ἐβούλετο, οὔτ᾽ ἂν περὶ τοῦ φωτὸς τῆς θείας μεταμορφώσεως ἐκεῖνα δήπου τὰ καταγέλαστα μετὰ τῶν ἀπύλωτον περιφερόντων. γλώσσαν κακῶς ἔλεγέ τε καὶ ἔγραφεν, ὅτι εἰ μὲν οὐκ εἶδον οἱ περὶ τὸν Πέτρον ἐν τῷ ὄρει τὸ τῆς μετ ταμορφώσεως τοῦ Χριστοῦ φῶς, θεῖον ὄντως καὶ Εκτιστόν ἐστιν· εἰ δὲ εἶδον, οὐκέτι θεῖον, οὐδ᾽ ἄκτιστον. Κτίσμα καὶ γὰρ τὸ τοῖς ἀνθρωπίνοις ὀφθαλμοῖς ἐπώσ ποτε καθορώμενον, οὔτε τὴν θεοποιεν τοῦ Πνεύματος δωρεάν, αὐτήν φημι τὴν θέωσιν, ἀμήχανον ἂν ἔλεγε καὶ σχέσιν καὶ ἄσχετον εἶνα: κατὰ ταυτό, διὰ καὶ κτιστὴν ἐξ ἀνάγκης, ὡς αὐτός φησιν, εἶναι, καίτοι γε τῶν θείων διδασκάλων ἀκούων τὸ μὲν δοξαζόντων τε καὶ λεγόντων ῥητῶς, τὸ δ᾽ αὖ ἀπαγορευόντων ὡσαύτως. Τὸ μὲν οὖν ἄσχετον, ὦ φιλόσοφο, καὶ ἁμίμητον τῆς θεώσεως δι᾿ ἄλλων τε πολλῶν καὶ καλῶν οἱ θεολόγοι φθάσαντες λόγων ἔδειξαν, καὶ δὴ καὶ μικρὸν ἀνωτέρω νῦν ὅ τε τῆς Θεολογία; ἐπώνυμος, Γρηγόριος ὁ θεῖος, φημί, περὶ θεώσεως θείας τὸν λόγον ποιούμενος, καὶ Μάξιμος ὁ σοφὸς σὺν αὐτῷ σοφῶς τε καὶ ἀξίως ἐκείνου τὰ ἐκείνου σκοπούμενος· ὅπως δ' ἡ αὐτὴ καὶ ἐν σχέσει πάλιν, καὶ σχέσις καὶ μίμησις εἴρηται, τῶν αὐτῶν αὖθις λεγέντων ὡσαύτως ἄκους· μᾶλλον δὲ καὶ ἤκουσας εἰπόντων ἤδη τρανῶς, ἀλλ' οὐ συνῆκας, διὸ καὶ πάλιν τῶν αὐτῶν ἄκους. Ο διὰ πάντων, φησίν, ὑπήκοος θεῷ γενόμενος ἄνθρωπος ούτε κατὰ φύσιν, οὔτε κατά σχέσιν ἔχει τὸ εἶναι ἡ καλεῖσθαι Θεός. ᾿Αλλὰ πῶς, ὦ διδασκάλων άριστε καὶ θεοειδέστατε; πείρᾳ καὶ γὰρ, ἀλλ' οὐκ ἀκοῇ μόνῃ τοῦτ' ἔχεις ματ θών· εἰπὶ τοιγαροῦν· μᾶλλον δὲ καὶ ἀμφότεροι λέ γετε καὶ διδάσκετε· κοινὰ καὶ γὰρ ἀμφοτέρων ταυτί· Κατὰ θέσιν, φησὶ, καὶ χάριν ό τοιοῦτος λέγεται τε καὶ ὀνομάζεται Θεός. Τῶν γὰρ ονομάτων ἔφημεν τὰ μὲν οὐσίας εἶναι λέγεται, τὰ δὲ σχέσεως, τὰ δὲ χάριτο, ἢ ἀπωλείας. Χάριτος ούν είπομεν είναι, φασί, τούνομα, ὅταν Θεὸς ὁ ἄνθρωπος τοῖς λογίοις όνομάζηται, ὁ διὰ πάντων ὑπήκοος θεῷ γενόμενος άνθρω τος, κατὰ τὸ, Ἐγὼ εἶπα· Θεοί έστε, οὔτε κατὰ φύ σιν, οὔτε κατά σχέσιν ἔχων τὸ εἶναι ἡ καλεῖσθαι Θεός, ἀλλὰ κατὰ θέσιν καὶ χάριν γενόμενός τε καὶ ὀνομαζόμενος. Καὶ μετ' ὀλίγον οἱ αὐτοὶ πάλιν· Οὐκ ἐστι παράδοξον, φασί, τὸ γινόμενον, εἰ κατὰ δεκτικὴν δύναμιν φύσεως ἡ θέωσις ἦν. Φύσεως γὰρ ἂν εἰκότως ἔργον, ἀλλ' οὐ Θεοῦ δῶρον εἴη, καὶ δυνήσεται καὶ φύσει θεὶς ὁ τοιοῦτος ἔσεσθαι, και κυρίως προσ PATROL. GR. CLI Ο G ίδιον τοῦτο πέφυκεν εἶναι, τὸ ἀναλόγως τοῖς ούσε χαρίζεσθαι θέωσιν, λαμπρυνούσης τὴν φύσιν τῷ ὑπὲρ φύσιν φωτ!, καὶ τῶν οἰκείων ὅρων αὐτὴν ὑπεράνω κατὰ τὴν ὑπερβολὴν τῆς δόξης ποιουμένης. Ὥστε κατὰ τοὺς θεοειδείς διδασκάλους τούτους, φι λόσοφε, ἐν μὲν τῇ ἀνθρωπεία φύσει οὐδεμία τις τῆς θεώσεως σχέσις καὶ μίμησις καὶ ἕξις - Πνεύματος δὲ θείου δυνάμει καὶ χάριτι, ὥσπερ καὶ διανοίᾳ καὶ ὀφθαλμοῖς ὑποπίπτει κατὰ τοὺς θεοφόρους τούτους καὶ θεολόγους, καίτοι γε καὶ ὑπὲρ φύσιν καὶ νοῦν κατὰ φύσιν οὖσα, οὕτω δὴ καὶ ἐν σχέσει καὶ μιμή σει καὶ ἔξει ἡ ὑπὲρ ταῦτα κατὰ φύσιν οὖσα ἐν τῇ δυνάμει τοῦ αὐτοῦ γίνεται Πνεύματος. Καὶ τί και νὸν ἂν εἴη καὶ παρὰ τὸν θεῖον σκοπόν τε καὶ τοὺ; λόγους, εἰ τὸ θεῖον δηλαδὴ Πνεῦμα τὰ ἑαυτοῦ αὖθις καὶ ὁρᾷ καὶ νοεῖ, καὶ λαμβάνει καὶ ἔχει λόγοις, οἷς οἶδεν ἐκεῖνο ταῖς τῶν θεοειδῶν διανοίαις κατ' ἐνέρ γειαν ἀποῤῥήτως ἀνακιρνάμενον, καὶ τὰ ἑαυτοῦ ποιοῦν ἐκείνων, καὶ διὰ τούτων αὐτῶν φημι τῶν θεουργουμένων βλέπον τὰ ἑαυτοῦ, οὐ διανοίᾳ μόνη, ἀλλὰ καὶ ὀφθαλμοῖς, ὦ τοῦ θαύματος! ἔξω γεγονόσι τῆς φύσεως τῇ θεουργῷ δυνάμει καὶ χάριτι, δ δη κάν τῇ μελλούση Χριστοῦ ἐπιφανείς λαμπρότερόν τε καὶ θεοειδέστερον ἔσται τοῖς θεουμένοις, ὧν ὁ μόνος κατὰ φύσιν Θεός, ἐν μέσῳ θεῶν ὄντων κατὰ χάριν ἵσταται; Λάμψουσι καὶ γὰρ, φησίν, ὡς ὁ ἥλιος, αὐτὸς ὁ τῆς δικαιοσύνης νοητὸς ἥλιος, δηλαδή Χρι στὸς, ὁ ταῦτα προλέγων· οὐδὲ γὰρ ἡλιακοῦ φωτὸς ἐκεῖ χρεία καὶ λόγος. Ο δὴ κἀπὶ τοῦ τῆς θείας μετ ταμορφώσεως όρους ἐνήργησε, τὸ μέλλον ἐντεῦθεν ἐκεῖνο παραδεικνὺς, καὶ τοὺς ἀῤῥαβῶνας, καὶ τὰ προοίμια, τοῖς ἀξίοις δωρούμενος. Διὸ καὶ Μάξιμος 5 θεόληπτος ἐν τοῖς αὐτοῖς περὶ τῶν αὐτῶν αὖθις σύν γε τῷ σοφῷ θεολόγῳ φιλοσοφῶν, Τῇ κατὰ Θεόν, φησί, προκοπῇ, τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως ἴσης πρὸς τοὺς ἀγγέλους ἀνελλιπῶς γενομένης κατὰ τὴν τῶν ἐν τοῖς οὖσι λόγων προγνωστικὴν ἐπιστήμην, ἡ τῆς ἀληθοῦς σοφίας ἀπειρόδωρος χύσις ἐπιγενομένη κατά τὸ θεμιτόν, ἀκραιφνῶς λοιπὸν τὴν περὶ Θεοῦ, καὶ ἀμεσιτεύτως παρέχεται τοῖς ἀξίοις ἀδιάγνωστον καὶ ἀνερμήνευτον ἔννοιαν. Καὶ τέλος ἐπὶ πᾶσι τούτοῖς τὴν κτιστὴν φύσιν τῇ ἀκτίστῳ διὰ τῆς ἀγάπης ἐνώσας, ὦ τοῦ θαύματος τῆς περὶ ἡμᾶς τοῦ Θεοῦ φιλανθρωπίας! ἐν καὶ ταυτὸ δείκνυσι δι᾿ ἑαυτοῦ ὁ ἄνθρωπος, κατὰ τὴν ἕξιν τῆς χάριτος όλος όλῳ περιχωρήσας ὁλικῶς τῷ Θεῷ, καὶ γενόμενος πᾶν ὅ τι πέρ ἐστιν ὁ Θεὸς πλὴν τῆς κατ' ουσίαν ταυτότητος, καὶ ὅλον αὐτὸν ἀντιλαβὼν ἑαυτοῦ τὸν Θεὸν καὶ τῆς ἐπ' αὐτὸν τὸν Θεὸν ἀναβάσεως οἷον ἐπαθλον αὐτὸν μου νώτατον κτησάμενος τὸν Θεὸν, ὡς πέρας όντα τῶν ἐπ' αὐτὸν κινουμένων ἀόριστόν τε καὶ ἄπειρον. Καὶ πάλιν ἐν τοῖς αὐτοῖς ὁ αὐτός· "Η ψυχή γίνεται θεὸς τῇ μεθέξει τῆς θεϊκῆς χάριτος, πασῶν τῶν κατά νοῦν καὶ αἴσθησιν ἐνεργειῶν αὐτή τε παυσαμένη, καὶ τὰς τοῦ σώματος συναποπαύσασα ψυχικὰς ἐνερ γείας, συνθεωθέντο; αὐτῇ κατὰ τὴν ἀναλογοῦσαν αὐτῷ μέθεξιν τῆς θεώσεως, ὥστε μόνον τὸν Θεὸν διά τε τῆς ψυχῆς καὶ τοῦ σώματος φαίνεσθαι, για

πηθέντων αὐτοῖς τῇ ὑπερβολῇ τῆς δόξης τῶν φυ- τῶν νοηθέντων οὐκ ἔχουσαν, τὴν δὲ κατ' ενέργειαν. σικών γνωρισμάτων. Καὶ μετ' ὀλίγα, ὡς εἶναι τὴν ψυχήν, καθώς φησιν ὁ μέγας Διονύσιος, εἰκόνα καὶ φανέρωσιν τοῦ ἀφανοῦς φωτός, ἔσοπτρον ἀκραιφνες, ἀλώβητον, ἄχραντον, ἀκηλίδωτον, εἰσδεχόμενον ὅλην, εἰ θέμις εἰπεῖν, τὴν ὡραιότητα τῆς ἀγαθοτύπου θεοειδείας. Ιδού σοι καὶ τρίτον ὁ θεολόγος Μάξιμος, ὡς ὁρᾷς, ἐπεισήγαγε θεολόγον, αὐτὸν ἐκεῖνόν φημι τὸν σοφὸν Διονύσιον, ᾧπερ αὐτὸς ἔλεγεν ἔπεσθαι πρὸ βραχέος, σχέσιν καὶ μίμησιν τὴν ἄσχετον καὶ ἀμίμητον λέγοντι θέωσιν. Εἰ γοῦν ἀληθῶς, καὶ μὴ καθ᾽ ὑπόκρισιν καὶ ἀπάτην ἀκολουθεῖν σχηματίζειν τό, Τοῖς τρισὶν ὅπου νῦν ὁμοῦ μᾶλλον, καὶ διδάσκου καὶ πιο στους τοῖς τε θείοις καὶ υψηλοῖς τουτοισὶ λόγοις, τοῖς περὶ τοῦ θεώσεως φημι μυστηρίου, καθ᾽ ὅσον οἷόν τε. Πρὸς τούτοι: πῶς ἄνθρωπος χρηματίζει Θεὸς κατὰ χάριν δι' υπερβάλλουσαν τοῦ μόνου κατά φύσιν Θεοῦ φιλανθρωπίαν; πείρᾳ γὰρ καὶ ἕξει μαθόντες οἱ θεοειδείς οὗτοι θεολογοῦσι ταυτί, καὶ εὐ λόγοις ἁπλῶς οὐδὲ στοχασμοῖς. Ἐγὼ δέ σοι καὶ τέταρτον καὶ πέμπτον ἐπὶ τούτοις θεολόγους έπεισοἴσω τῷ λόγῳ τὰ αὐτὰ περὶ τῶν αὐτῶν ὡσαύτως ἐροῦντας ἐν τῷ αὐτῷ δηλαδὴ Πνεύματι, ἵνα τὸν πλοῦτον κἀντεῦθεν καταμάθης τῆς χάριτος ἔν τε λόγοις ὡσαύτως καὶ πράγμασιν. Ο μέγας τοιγαρο οὖν 'Αθανάσιος πρὸς τοὺς ἐξ Αρείου περὶ τῆς ἐνα σάρκου Χριστοῦ λέγων οἰκονομίας, τοιάδε φησίν Ο Λόγος τοῦ Πατρὸς ἐνωθείς σαρκὶ γέγονε σάρξ, ἵνα οἱ ἄνθρωποι ενωθέντες Πνεύματι, γένωνται ἐν Πνεῦμα. Αὐτὸς οὖν ἐστι Θεὸς σαρκοφόρος, καὶ ἡμεῖς ἄνθρωποι πνευματοφόροι. Απαρχὴν λαβὼν ἐκ τῆς οὐσίας τῶν ἀνθρώπων, ἥτις ἐστὶ μορφή δούλου, καὶ ἐν ὁμοιώματι ἀνθρώπων γεγονώς, ἔδωκεν ἡμῖν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς ἀπαρχὴν ἀγίου Πνεύματος, Ένα γενώμεθα οἱ πάντες εἷς υἱὸς Θεοῦ ἐν ὁμειώματι τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ. Αὐτὸς οὖν ὁ ἀληθινὸς Υἱὸς τοῦ Θεοῦ τοὺς πάντας φορεῖ ἡμᾶς, ίνα πάντες φορέσωμεν τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ. – Κύριλλος δ' ὁ σοφός, Ἐπεδήμησε, φησίν, ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος, ἵνα εἰς ἑαυτὴν ἀναλαβὼν τὰ ἀνθρώπινα, τὰ ἑαυτοῦ τῇ φύσει χαρίσηται. Δίδωσι μὲν γὰρ τῇ ἀνθρώπων φύσει τὰ ἑαυτοῦ, ἀναλαμβάνει δὲ τὰ τῆς ἀνθρωπότητας ἴδια. 'Αλλ' οὔτε ἡμεῖς ἀρνησόμεθα τὴν κατὰ φύσιν δουλείαν, οὔτε μὴν ὁ Υἱὸς ἀπολέσει τὸ κατὰ φύσιν ἀξίωμα. Καὶ πάλιν ὁ αὐτός· Ωσπερ ἐστὶ, φησιν, ὁμοούσιος ὁ Υἱός, οὕτω καὶ συνθελητὴς τῷ ἰδίῳ γεννήτορ. Καὶ ἐμφανίσει ἑπυτὸν τοῖς ὁσίοις οὐ κατὰ μόνην τὴν ἐν εἰδήσει νοου μένην ἐπίγνωσιν, ἀλλ᾽ ἐξαίρετός τις αὐτοῦ τῆς ἐλλάμψεως ὑπάρξει τρόπος· οἱ μὲν γὰρ ἁπλούστε ρος τῶν πιστῶν ἐν ψιλοῖς καὶ ἀζητήτοις λογισμοίς ἔχουσι τὴν πίστιν, οἱ δὲ τέλειοι τὴν διὰ τοῦ Πνεύ ματος λήψονται δαδουχίαν, καὶ αὐτὸν ἐν ἑαυτοῖς. αὐλισθέντα τὸν Κύριον τοῖς τῆς διανοίας ἐπαθρής σουσιν ὀφθαλμοῖς διὰ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Οἷς δὴ καὶ ὁ μέγας αὖθις συνάδων Μάξιμος, διττήν είναι τὴν γνῶσιν φησι, τὴν μὲν ἐν λόγῳ κειμένην, καὶ θείοις νοήμασι, κατ' είδος παροῦσαν τὴν αἴσθησιν μόνον ἔχουσαν είχα λόγου καὶ νοημάτων ἀληθῶν, τὴν κατ᾽ εἶδος ἀπόλαυσιν. Μακάριον δὲ τὸν θεοειδή καὶ θεοφόρον ὄντως, καὶ πλήρη τῶν παντοδαπών χαρισμάτων τοῦ Πνεύματος που θήσομεν, ὅτῳ καὶ τὸν θεοειδέστατον νοῦν ἐκεῖνον, Αντώνιόν φημι τὴν καθηγητὴν ἡμῶν, ἔχει μεθ᾿ ἑαυτοῦ ὁμιλητής τη καὶ συνασκητὴς τῶν μεγίστων χρηματίσας ἐκείνῳ; καὶ δὴ καὶ Συμεώνην μετ' ἐκεῖνον τὴν εὔλαλον τ ὄντι καὶ σεφὴν καὶ ἡδίστην γλῶτταν τῆς Ἐκκλησίας, χρόνοις μὲν ὕστερον παρελθοῦσαν, πάντας δ' ὁμοῦ σχεδόν καὶ ἀρχαίους καὶ νέους, ὅσοι δηλαδὴ τὴν Χριστοῦ Ἐκκλησίαν, καὶ ἱδρῶσι καὶ πίνοις. καὶ ἰδίοις συνέστησαν αίμασι, δυνάμει λόγου καὶ Πνεύ ματος χάριτι κοσμήσασάν τε καὶ ὡραῖσασαν. Τι οὖν σὺν αὐτοῖς τούτοις ὁ θεῖός φησι Μακάριος; Η τελεία τοῦ Πνεύματος ἔλλαμψις οὐχ οἷον νοημά των μόνον ἀποκάλυψις ἐστιν, ἀλλ' ὑποστατικοῦ φω τὶς ἐν ταῖς ψυχαῖ; βεβαία καὶ διηνεκής έλλαμψες. Τὸ γὰρ, Ο εἰπὼν ἐκ σκότους φῶς λάμψαι, ὃς ἔλαμψεν ἐν ταῖς καρδίαις ἡμῶν· καὶ το, Φώτισαν τοὺς ὀφθαλμούς μου μή ποτε υπνώσω εἰς θάνα τον καὶ τὸ, Εξαπόστειλον τὸ φῶς σου καὶ τὴν ἀλήθειάν σου, αὐτά με οδηγήσουσιν εἰς ὄρος ἁγιόν σου· καὶ τὸν Ἐσημειώθη ἐφ' ἡμᾶς τὸ φῶς τοῦ προσώπου σου, καὶ πάνθ' ὅσα τούτοις παρε πλήσια, τὸ αὐτὸ παρίστησι. Καὶ τῷ μακαρίῳ δὲ, φησ', Παύλῳ τὸ λάμψαν ἐν τῇ ὁδῷ φῶς, δι᾿ οὗ καὶ εἰς τρίτον οὐρανὸν ἦρται, καὶ μυστηρίων ἀλαλήτων ἀκουστὴς ἐγένετο, οὐ νοημάτων τις καὶ γνώσεως φωτισμὸς ἦν, ἀλλὰ δυνάμεως τοῦ ἀγαθοῦ Πνεύμα τος καθ' ὑπόστασιν ἐν τῇ ψυχῇ ἔλλαμψις, οὗ την ὑπερβολὴν τῆς λαμπρότητος οἱ τῆς σαρκὸς ὀφθαλ μοὶ μὴ διενεγκόντες, ἀπετυφλώθησαν· δι᾿ οὗ πᾶσ τε γνῶσις ἀποκαλύπτεται, καὶ Θεὸς πρὸς ἀλήθειαν τῇ ἀξίᾳ καὶ φιλουμένη ψυχῇ γνωρίζεται. Καὶ πάλιν· Ἐπειδὴ πᾶς λογισμός, φησί, διὰ φαν τασίας αἰσθητῶν τινων εἰσέρχεται ἐν τῇ καρδίᾳ, τ τε αὐγάζει αὐτὴν τὸ μακάριον φῶς τῆς θεότητες, όταν πάντη εὐκαιρήσῃ ἀπὸ πάντων, καὶ ἀσχημάτιστος ἐκ τούτων γένηται, είπερ ή λαμπρότης ἐκείνη κατά στέρησιν τῶν πάντων νοημάτων παραφαίνεται τῷ καθαρῷ νῷ. Ακούεις, ὦ Γρηγορα, καὶ τούτων ὁμοῦ τῶν θεσ φόρων, οἷα περὶ τοῦ μακαρίου φωτός τῆς θεότητος, περὶ αὐτῆς φημι τῆς θεοποιοῦ δωρεᾶς τοῦ Πνεύμα τος καὶ θεώσεως, ὑπὲρ ἧς καὶ ὁ λόγος ἡμῖν ἄνωθεν, παθόντες τε καὶ μαθόντες φιλοσοφοῦσι, καὶ τὰ τῆς θείας Γραφῆς ἐκεῖνα πρὸς κατηγορίαν τοῦ λόγου προφέροντες; Δι' ὧν πάντων ἐξίσης τὸ μήτε τὴν θείαν οὐσίαν ἐκεῖνο πεφυκέναι λαμπρῶς ἀποδείκνυ ται, μήτε νοημάτων καὶ γνώσεως φωτισμόν τιν καὶ ἀποκάλυψιν, ἀλλ' ὑποστατικού φωτός φησι βε βαίαν καὶ διηνεκῇ ἐν ταῖς ψυχαῖς ἔλλαμψιν, καὶ δυνάμεω; τοῦ ἀγαθοῦ Πνεύματος καθ' ὑπόστασιν ἐν τῇ ψυχῇ ἔλλαμψιν, δι' οὗ μάλιστα πατά τε γνώσις, φησίν, ἀποκαλύπτεται, καὶ Θεὸς πρὸς ἀλήθειαν τῇ ἀξίᾳ καὶ φιλουμένῃ ψυχῇ γνωρίζεται. Αὐτὸ τοῦτ᾽ ἐκεινό φημι, περὶ οὗ πλεῖστά τε ἄλλα καὶ κάλλιστα

CONTRA GREGORAM ANTIRRUETICORUM X. προ βραχέος ὁ θεῖος Μάξιμος Ελεγε, καὶ δὴ καὶ λεγομένου Πύρρου μὴ μόνον οὐκ ἀντειπόντος οὐδὲν ἀγέννητον τοῦτο προσείρηκε θέωσιν, Αγέννητον δὲ λόγω θέωσιν, φήσας, την κατ᾽ εἶδος ἐνυπόστατον Ελλαμψιν, ἥτις οὐκ ἔχει γένεσιν, ἀλλ' ἀνεπινόητον ἐν τοῖς ἀξίοις φανέρωσιν. Εἰ δὲ λέγοις, Καὶ πῶς υποστατικοῦ φωτὸς ἔλλαμψιν, καὶ κατ' εἶδος ἐνυ πόστατον ἔλλαμψιν οἱ θαφόροι τοῦτό φασι, καίτοι γε τὸν μέγαν ὑμῶν ἐν τοῖς φθάσασι προενεγκόντων Βασίλειον, οὐδεμίαν ἐνέργειαν λέγοντα ἐνυπόστατον εἶναι, καὶ Μάξιμον αὖθις τὸν σοφὸν, Δἱ ἐνέργειαι οὐκ εἰσὶν οὐσίαι, λέγοντα, ἀλλὰ περὶ τὴν οὐσίαν; γνῶθι, φιλόσοφε, ὡς οὐ διαφωνοῦσιν οὐδ᾽ ἐναντιοῦν ται ἑαυτοῖς τε καὶ ἀλλήλοις οἱ θεολόγοι. ᾿Αλλὰ καὶ συνάδουσι μάλα καλῶς, ὥσπερ δὴ κἐν τοῖς ἄλλοις ὁμοῦ φημι πᾶσιν, οὕτω δὴ καὶ ἐν τούτῳ ὑποστατι τὸν γὰρ φῶς καὶ κατ' εἶδος ἐνυπόστατον έλλαμψιν εἰρήκασιν, ὡς ἤκουσας, οἱ διδάσκαλοι τὸ φῶς τῆς θεότητος τοῦτο, τοῦ φωτὸς τῶν νοημάτων καὶ τῆς γνώσεως διαιροῦντε; δι᾽ οὗ πᾶσα γνώσις, φησίν, ἀποκαλύπτεται, καὶ Θεὸς πρὸς ἀλήθειαν τῇ ἀξίᾳ ψυχῇ γνωρίζεται. Ο δὴ καὶ Μάξιμος ὁ σοφὸς πρὸ βραχέος διδάσκων ἔλεγε διττὴν εἶναι τὴν γνῶσιν, τὴν μὲν ἐν λόγῳ κειμένην καὶ θείοις νοήμασι, κατ' εἶδος παροῦσαν, τὴν αἴσθησιν τῶν νοηθέντων οὐκ ἔχουσαν· τὴν δὲ κατ' ενέργειαν, μόνην έχουσαν δίχα λόγου καὶ νοημάτων ἀληθῶν τὴν κατ᾽ εἶδος ἀπόλαυ σιν. Αλλως τε καὶ οὐσίαν μὲν ἀπηγόρευσαν οἱ θεολόγοι τὴν θείαν ενέργειαν εἶναι, ὡς δὲ καὶ ὑπόστα σιν ἅμα καὶ ἐνυπόστατον, τουτέστιν αὐθυπόστατον. Ἓν γὰρ ἴσμεν καὶ τοῦτο, τῶν σημαινομένων τοῦ ἐνυποστάτου διαφόρων ὄντων. Ἐν ὑποστάσει δὲ καὶ ὑποστατικὸν αὖθις, καὶ ἐνυπόστατον εἶπον ταύτην· ἐπειδὴ ἐν τῇ τρισυποστάτῳ θεωρείται θεότητι, καὶ ταύτην οἷον ὑπόστασιν ἔχει, φυσικὸν αὐτῆς καὶ ἀδιαίρετον ἐν ἰδίωμα, καὶ ἐνυπόστατον εἰκότως καὶ κατὰ τοῦτο παρὰ τῶν θεολόγων λέγεται. πρὸς τὸν λόγον, ἐδόκει καὶ γὰρ καὶ τοῖς περὶ αὐτὸν ὡσαύτως ἐκεῖνα, διὸ καὶ ἀπὸ τῶν δοκούντων καὶ ἀνωμολογημένων πακείνοις τὴν εἰς ἄτοπον απαγω τὴν ἐποιεῖτο· οὐδὲ γὰρ ἔξεστιν ἄλλως, οὐ μόνον τοιγαροῦν ἀντειπεῖν ὁ Πύρρος οὐκ ἐδυνήθη, ἀλλὰ καὶ συνέθετο τοῖς ῥηθεῖσιν ὑπὸ τοῦ θείου Μαξίμου, τὸ περιόν; οἶμαι, τῆς θείας ἀληθείας εὐλαβηθείς. Πάντων καὶ γὰρ, φησί, τῶν προτεθέντων τὴν ἀνατροπὴν δεόντως δ λόγο; ἐποιήσατο, καὶ οὐδὲν ὅλως ἐλλείπει. Καὶ πρὸς τῷ τέλει πάλιν τοῦ διαλόγου, Επ᾿ ἀληθείας, φησὶ, καὶ ἡ περὶ τῶν ἐνεργειῶν ζήτη σις άτοπον ἔδειξε την μίαν ενέργειαν, καθ' οιονδή ποτε τρόπον ἐπὶ Χριστοῦ λεγομένην. Αλλὰ συγγνώ μην αἰτῶ καὶ ὑπὲρ ἐμαυτοῦ καὶ τῶν προλαβόντων. Ἐξ ἀγνοίας γὰρ εἰς τὰς τόπους ταύτας ἐξηνέχθη μεν ἐννοίας καὶ ἐπιχειρήσεις. Οἱ δὲ περὶ τὸν φιλό σοφον Γρηγορᾶν ταῦτα μὲν οὐδ᾽ εἰς νοῦν ὅλως βαλέσθαι βούλονται, οὐδ᾽ ἐκ τούτων τε κἀκείνων οὕτω πολλῶν τε καὶ ἰσχυρῶν ὄντων ὑπὲρ ἑαυτῶν γοῦν τὰ προσήκοντα βεβουλεῦσθαι· ἀλλ᾿ ὥσπερ ἐν νυκτὶ βαθείᾳ καὶ σκοτομήνῃ τῇδε κἀκεῖσε περιπλανώμε νοι, καὶ ἑαυτοῖς καὶ ἀλλήλοις συγκρούοντες αίσχιο στα, τοὺς περὶ σχέσεως ἁπλῶς ἐκδιδάσκειν τὴν Χριστοῦ Ἐκκλησίαν πειρῶνται λόγους· καὶ τοῦτ᾽ ἐκ τῶν Ἑλληνικῶν λόγων. Αγνοοῦντες πρὸς τοῖς ἄλο λοις κἀκεῖνο περιφανῶς, ὅτι σχέσιν ἄσχετον τὴν θέωσι· οἱ Πατέρες προσείπον, οὐχ ὡς μὴ πράγμα πεφυκυίαν, καὶ σχέσιν ἁπλῶς οὖσαν τῶν δύο ἄκρων, τοῦ τε δρῶντος φημι καὶ τοῦ πάσχοντος, πολλού γε καὶ δεῖ, ἀλλ' ὡς δυνάμει θείου Πνεύματος σχε τὴν γινομένην τὴν ἄσχετον. Αλλ' ὁ τῶν ὁμωνυμιών ἀκριβῆς ἐξεταστής Γρηγορᾶς τὴν ὁμωνυμίαν ἀγνοί σας κἀνταῦθα, ὅτι καὶ τὸ σχετὸν σχέσις ὁμωνύμως ὠνομάσθη τοῖς θεολόγοις, ὅπερ δὴ κἀπὶ τοῦ τῆς ενεργείας ονόματος πέπονθε πρότερον, τὴν τῆς Οἱ δὲ περὶ Γρηγορᾶν σχέσιν ἄσχετον καὶ ἀμί- θείας ἐνεργεία; χρῆσιν ἐνέργειαν τῶν θεολόγων και μητον μίμημα τὴν θεοποιὸν ταύτην τοῦ Πνεύματος λούντων, Ενέργεια γὰρ, φησί, φυσικὴ τὰ τοῦ Χριδωρεάν παρὰ τοῦ σοφοῦ Διονυσίου λεγομένην ἀκούον- στοῦ θαύματα, ἐξ ὧν ὁ Υἱὸς ὁμοούσιος ὢν δείκνυται τες, καὶ μήτε τούτων καθὸ δεῖ συνιέντες, μήτε τῷ Πατρί· ὥσπερ οὖν ἐκεῖ, οὕτω δὴ κἀνταῦθα τὴν μὴν τὰ προῤῥηθέντα ταυτὶ θείως καὶ ὑψηλῶς τοῖς ὁμωνυμίαν ὁ φιλόσοφος ἀγνοήσας, τὸ ὁρῶν, ταυτὸν θεολόγοις τε καὶ θεοφόροις καὶ ταῦθ' οὕτω πλεῖστά δ᾽ εἰπεῖν τὸ σχετὸν, ἀντὶ τῆς δράσεώς τε καὶ πείτε καὶ ὑπερφυᾶ πεφυκότα τούτοις συνάπτοντες, εἰς σεως, ταυτὸ δ' εἰπεῖν τῆς τῶν ἄκρων σχέσεων, ἐξεἀλλοκότους τινὰς ἐξεκυλίσθησαν φαντασίας, καὶ λάβετο. Καὶ διὰ τοῦτο μὴ μόνον οὐ θεοπρεπῆ τε καὶ δόξας, νῦν μὲν εἰς κτίσμα κατασπῶντες, νῦν δὲ ἄκτιστον, ἀλλ' οὐδὲ πρᾶγμα τὴν θείαν ἐνέργειαν καὶ μηδὲ πράγμα ταύτην κακῶς, ἀλλὰ σχέσιν μόνον τὴν θέωσιν ἐνόμισεν, ἥτις ἄρα καὶ δραστικὴ καὶ ἁπλῶς οἰόμενοι. Οπερ οὐδὲ τοῖς ἀρχαίοις ἐκείνοις οὐσιώδης τῆς φύσεως κίνησις παρὰ τοῖς θεολόγοις Μονοθελήταις ἐπῆλθεν εἰπεῖν. Καὶ δῆλον ἐκεῖθεν ὠνόμασται· ὅπου γε καὶ τὴν ταύτης δρᾶσιν, καὶ τοῦ γὰρ Μονοθελήτου Πύρρου πρὸς τὸν σοφὸν εἰπόν χρῆσιν, καὶ σχέσιν, οὐχ ἁπλῶς, ἀλλὰ θεοπρεπῶς καὶ τος Μάξιμον ἐν τῷ διαλόγῳ, ὅτι οὐ φύσεως λόγῳ τὴν ταύτην κατὰ τοὺς θεολόγους ἔδει νοεῖν καὶ λέγειν. μίαν ενέργειαν προσεἶναι φαμεν τῷ Χριστῷ, ἀλλ' ενώσεως τρόπῳ, άλλα τε πλεῖστά φησιν ὁ διδάσκαλος ἐκεῖ διὰ τῆς εἰς ἄτοπον απαγωγῆς καταλύων τὴν αἱρετικὴν ταύτην δόξαν, καὶ δὴ κἀκεῖνα· Ἐπειδή, φησίν, ἡ ἔνωσις σχέσις ἐστὶ καὶ οὐ πράγμα, σχέσις ἄρα καὶ οὐ πράγμα ἡ τοῦ Χριστοῦ ἐνέργεια. Καὶ ὁ μὲν οὕτω διὰ τῆς εἰς ἄτοπον ἀπαγωγῆς, ὅπερ ἔφην, πράγμα τὴν ἐνέργειαν ἀπέδειξεν οὖσαν τοῦ Θεοῦ, καὶ οὐ σχέσιν ἁπλῶς κατὰ Γρηγορᾶν, τοῦ προσδιαΟτι δὲ καὶ πράγμα ταύτην ἐνεθυμήθησαν οἱ θεολόγοι τὴν θείαν ενέργειάν τε καὶ θέωσιν, καὶ τὸ σχετὸν σχέσιν ἄσχετον ἐν Πνεύματι προσηγόρευσαν, διὰ πολλῶν μὲν ἤδη καὶ καλῶν ἔδειξαν οὗτοι λόγων. Ὅτε γὰρ ἡ θέωσις κατ᾿ αὐτοὺς τὰ καὶ τὰ ὁρᾷ καὶ ἐξίστησιν ἑαυτοῦ τὸν θεούμενον, καὶ ἀγέννητός ἐστι θέωσις, καὶ κατ᾿ εἶδος ἐνυπόστατος ἔλλαμψις καὶ φῶς ὑποστατικὸν, καὶ τἆλλα δὴ τὰ διὰ πολλῶν εἰρημένα τῷ τε θείῳ Μαξίμῳ καὶ τοῖς λοιποῖς, τί τις

PHILOTUEI CP. PATRIARCHÆ ἄλλο κατανοεῖν καὶ ὁρᾷν ἔχει, εἰ μή που τὸν ἐγκέφα- θεσπέσιος οτος, φθάσαντες ἡμᾶς πλατύτερον έξι λον οὑτοσὶ διασέσεισται, ἢ ὅτι τὸ σχετὸν θείῳ Πνεύματι σχέσιν άσχετον οἱ θεολόγοι ὠνόμασαν, εὐχὶ τὴν ἁπλῶς σχέσιν, τὴν χρῆσιν αὐτῆς δηλαδή, ήτοι τὴν διάθεσιν τοῦ ὁρῶντός τε καὶ τοῦ πάσχοντος; Ορα δὲ κἀκεῖνα. δ – Χρίσιν φησὶ τῆς ἀνθρωπότητος ὁ Θεολόγος Γρηγόριος ἐπὶ Χριστοῦ τὴν θεότητα. Εἰ δὲ χρίσις, καὶ σχέσις ἂν εἴη τοῦ χρίοντος πάντως πρὸς τὸ χριόμενον. Τί οὖν, εἰ σχέσις ἡ χρίσις αὕτη, οὐ πρᾶγμα κατὰ τὸν φιλόσοφον διὰ τοῦτο; Τῆς ἀθεΐας! αὐτὴ καὶ γὰρ ἐστιν ἡ ἐνυπόστατος τοῦ μονογενοῦς Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ θεότης, ἡ τὴν προσληφθεῖσαν αὐτῷ καθ᾿ ἕνωσιν ἀπόῤῥητον ἀνθρωπότητα χρίσασα. Διὸ καὶ χρίσιν αὐτὴν προσειπὼν ὁ Θεολόγος, ὁμωνύμως δη λαδὴ τῇ πρὸς τὸ χριόμενον σχέσει τοῦ χρίοντος, αὐτὴν ἐκείνην εὐθὺς εἶναι τὸ χρῖσαν δείκνυσι. Χριστὸς γάρ, φησίν, εἴρηται διὰ τὴν θεότητα. Χρίσις γὰρ αὕτη τῆς ἀνθρωπότητος, οὐκ ἐνέργεια κατά τοὺς ἄλλους χριστοὺς ἁγιάζουσα· παρουσία δὲ ὅλου τοῦ χρίοντος, ἧς ἔργον ἄνθρωπον ἀκοῦσαι τὸ χρῖον, καὶ ποιῆσαι Θεὸν τὸ χριόμενον. ᾿Αθανάσιος δὲ ὁ μέγας πρὸς τὸν ἐπίσκοπον Σεραπίωνα γράφων, καὶ χρίσμα καὶ σφραγίδα τὸ Πνεῦμα λέγει τὸ ἅγιον, καίτοι γε αὐτὸ τὸ χρίον τε καὶ σφραγίζον δν, ἐκ τῆς θείας λαβὼν τοῦτο Γραφῆς. Χρίσμα καὶ γὰρ φησί, λέγεται τὸ Πνεῦμα καὶ σφραγίς. Ο μὲν γὰρ Ιωάννης γράφει, Καὶ ὑμεῖς τὸ χρίσμα, ὁ ἐλάβετε παρ' αὐτοῦ, μένει ἐν ὑμῖν καὶ οὐ χρείαν ἔχετε, Ένα τις διδάξῃ ὑμᾶς· ἀλλ' ὡς τὸ αὐτὸ χρίσμα διδάσκῃ ὑμᾶς περὶ πάντων· ἐν δὲ τῷ προφήτῃ Ησαΐα γέγραπται, Πνεῦμα Κυρίου ἐπ' ἐμὲ οὗ αίνεκεν έχρισέ με· ὁ δὲ Παῦλός φησι· Εν ᾧ καὶ πιστεύσαντες, ἐσφραγίσθητε εἰς ἡμέραν ἀπολυτρώσεως. Τὸ δὲ χρίσμα τὴν εὐωδίαν καὶ πνοὴν τοῦ χρίοντος ἔχει· καὶ οἱ χριόμενοι τούτου μεταλαμβάνοντες λέγουσι, Χριστοῦ εὐωδία ἐσμέν. Η δὲ σφραγὶς τὴν μορφὴν Χριστοῦ τοῦ σφραγίζοντος ἔχει· καὶ ταύτης οι σφραγιζόμενοι μετέχουσι, μορφούμενοι κατ' αὐτήν, λέγοντος τοῦ ᾿Αποστόλου, Τεκνία μου οὓς πάλιν ὠδίνω, ἄχρις οὗ μορφωθῇ Χριστὸς ἐν ὑμῖν. Οὕτω δὲ σφραγιζόμενοι, εἰκότως καὶ κοινωνοὶ θείας φύσεως γινόμεθα, ὡς εἶπεν ὁ Πέτρος. Καὶ οὕτω μετέχει πᾶσα ἡ κτίσις τοῦ Λόγου ἐν τῷ Πνεύματι· καὶ διὰ τοῦ Πνεύματος λεγόμεθα ο πάντες μέτοχοι Θεοῦ. Καὶ ταῦτα μὲν ὁ διδάσκαλος, ἀποστόλους τε καὶ προφήτας ἔχων μεθ᾿ ἑαυτοῦ, Καὶ ὑμεῖς τὸ χρίσμα δ ἐλάβετε ἀπ' αὐτοῦ, λέγοντας, ἐν ὑμῖν μένει, καὶ οὐ χρείαν ἔχετε, ίνα τις διδάσκῃ ὑμᾶς· ἀλλ' ὡς τὸ αὐτὸ χρίσμα διδάσκῃ ὑμᾶς περὶ πάντων· καὶ ὅτι Πιστεύσαντες ἐν τῷ Χριστῷ, ἐσφραγίσθητε τῷ Πνεύματι τῆς ἐπαγγελίας τῷ ἁγίῳ ὅς ἐστιν ἀῤῥαβὼν τῆς κλη ρονομίας ἡμῶν. Οπως δὲ τοῦ λόγου μετέχουσιν ἐν Πνεύματι οἱ μετέχοντε;, καὶ κατὰ τίνας τοὺς λόγους τοῦτο λαμβάνοντες, Θεὸν ἔχειν ἐν ἑαυτοῖς λέγονται, ἱκανῶς ἐν τῷ περὶ θείας μετοχῆς λόγῳ, εὐαγγελισταί τε καὶ ἀπόστολοι καὶ προφῆται, καὶ θεολόγων τε καὶ διδασκάλων χορός μετ' ἐκείνους, ἐν οἷς καὶ ὁ παίδευσαν, ενεργείᾳ καὶ δυνάμει καὶ χάριτι θεία τὴν ἱερὰν ἐκείνην καὶ ἀπόρρητον μετοχὴν, καὶ τὴν κοινωνίαν εἰπόντες καὶ τὴν ἕνωσιν γίγνεσθαι. Δέδει και τοιγαροῦν διὰ πάντων τούτων τοῖς θεολόγους καὶ μάλα τρανῶς, ὡς ἡ θεοποιός τοῦ Πνεύματος χάρις τε καὶ ἐνέργεια, ή θεότης αυτή φημι τοῦ Θεοῦ, ἡ τῶν θεουμένων ἀπόῤῥητος θέωσις, άσχετος μὲν ἔστι καθάπαξ τῇ ἀνθρωπείᾳ φύσει, μηδόλως παρ' ἑαυτῆς ἐχούσῃ δεκτικὴν ταύτην δύναμιν Πνεύματος δὲ θείου δυνάμει καὶ σχετή καθὰ δὴ καὶ νοητή καὶ θεωρητὴ καινῶς ἄγαν καὶ ὑπερφυώς γίνεται. Καὶ διὰ τοῦτο μὴ μόνον σχέσις καὶ μίμησις, ἀλλά καὶ ἄσχετος καὶ αμίμητος πρός γε τῶν ἱερῶν είρηται θεολόγων. Οὐ διὰ τοῦτο δὲ μόνον, ἀλλ' ὅτι μηδὲ σχέσις ἁπλῶς ἐστι, δράσις δηλονότι καὶ πεῖσις τοῦ δρῶντός τε καὶ τοῦ πάσχοντος. Ο δοκεῖ τοῖς ἐπη· ρεασταῖς ταύτης, τὴν αὐτῆς χρῆσιν αὐτὴν εἶναι ταί τὴν ἁπλῶς διὰ τὴν ὁμωνυμίαν οἰομένοις κακώς, κἀντεῦθεν μηδὲ πράγμα τὴν τοῦ Θεοῦ φυσικὴν λο γιζομένοις δύναμιν καὶ θεότητα, καίτοι γε την ε τὴν οὖσαν ἑτέρῳ λόγῳ καὶ οὐκ ἄλλην, εἴ τις καλῶς τε καὶ ἁπταίστως ἐθέλοι νοεῖν· δ δὴ καὶ ἐπὶ τοῦ τῆς ενεργείας ονόματος, καθὰ δὴ καὶ προϋφην, ἡμᾶς εἰ θεολόγοι ἐδίδαξαν. "Αλλως τε καὶ ἡ τοῦ ποιοῦντες πρὸς τὸ πάσχον διάθεσις, ἣν δὴ καὶ σχέσιν ἁπλῶς καὶ χρῆσιν φαμεν τοῦ σχετοῦ, πῶς ἂν καὶ ἄσχετες εἴη, συνιδεῖν οὐκ ἔχω. Τὸ γὰρ ἄσχετον πραγμά τι δι, εἴη δηλονότι πρὸς τὸ σχετὸν ἀντιδιαστελλόμενον, ἀλλ᾽ οὐ διάθεσις ἁπλῶς τῶν δύο ἄκρων, τοῦ τε ποιοῦν τός φημι καὶ τοῦ πάσχοντος. Ωσπερ οὖν τὸ σχεδόν οὐκ ἄν τις εἴποι ποτὲ μὴ πράγμα πεφυκέναι προς σχέσιν ἰὸν, ἢ δὴ καὶ ἁπλῶς ἐστι καὶ λέγεται σχέσις, ὡς δὲ καὶ τὸ ἄσχετον οὐδέποτέ τις ἐρεῖ μὴ πράγμα πεφυκέναι, σχέσει τε καὶ μιμήσει μηδαμῶς ὑποποί πτον. Ὥστε κάκ τῶν συλλαβῶν αὐτῶν φημι καὶ τῶν λέξεων ἀρκούντως τῷ θαυμαστῷ Διονυσίῳ δεδείχθαι, μὴ περὶ σχέσεων ἁπλῶς καὶ μιμήσεών τε καὶ διατ θέσεων, ἀλλὰ περὶ πραγμάτων θείων καὶ ὑψηλῶν, αὐτῶν φημι τῶν φυσικῶν τοῦ Θεοῦ προέδων τε καὶ δυνάμεων αὐτῷ πεφυκέναι τὸν λόγον, σχέσεων τε καὶ μιμήσεων ἀσχέτων τε καὶ ἀμιμήτων ὁμωνύμως εἰρημένων αὐτῷ, διὰ τὸ χάριτι καὶ δυνάμει Πνεύματος θείου, καθὰ δὴ καὶ πολλάκις εἶπον οἱ θεολό γοι, ὑπερφυῶς ἐν σχέσει καὶ ταῦτα γίγνεσθαι. Καὶ ταῦτα νῦν ἐγὼ λέγω διὰ τοὺς θηρευτές τῶν συλλαβῶν καὶ τῶν λέξεων, καὶ τῶν ὁμωνυμιῶν ἀκρο σφαλεῖς ἐξεταστάς τε καὶ ῥήτορας. Επεί τοί γε άλως οὐδὲ βραχὺν ἂν κατ' ἐμαυτὸν ἐποιησάμην του τονὶ λόγον, οὐ διὰ τὴν περιττήν φημι μόνον ἀδολεσχίαν, καὶ τοὺς ἐπαλλήλους τῶν λόγων τουτουσί 26γους καὶ τὰς ταυτολογίας, ἀλλ' ἔτι καὶ οὐσιοποιούς, καὶ ζωογόνους, καὶ σοφοδώρους, καὶ καλοποιοὺς καὶ εἰρηνοποιοὺς καὶ τῶν θεουργουμένων θεοποιούς, καὶ ἀνάρχους, καὶ ἀτελευτήτους ἐπὶ πᾶσι τὰς φυσι και ταυτασὶ τοῦ Θεοῦ προόδους τε καὶ δυνάμεις, δὲ παντὸς ἐκεῖ τοῦ βιβλίου τοῖς ἀκούουσιν ὁ μέγας προσ ειπών Διονύσιος, τὰς τῶν ἀντιθέτων γλωσσαλγίας κενὴν φλυαρίαν ὁμοῦ πάσας ἀπέδειξεν. ᾿Αλλὰ καὶ

CONTRA GREGORAM ANTIRRПETICORUM X. ἐπεχείρησαν κάκιστα. Οὐ μὴν διὰ τοῦτο καὶ θεότης τίς ἐστιν ἑτέρα παρὰ τὸν Θεὸν, οὐσία τις ἢ ὑπόστα σις, ἢ ἄλλο τι τρίτον οὐκ οἶδ' ὅ τι καὶ φῶ, καθ᾿ ἑαυτό πως ὑφεστώς τε καὶ θεωρούμενον. Ο δὴ καὶ φαντασθέντες αὐτός τε καὶ οἱ αὐτοῦ θεολόγοι καὶ πατέ ρες, Βαρλαάμ φημι καὶ 'Ακίνδυνος, κακῶς τὴν δια θεῖαν ταῖς τῶν πιστῶν ἀκοαῖς φέροντες ἐπεισήγαγον. 'Αλλ' αὐτή ἐστιν ἡ τοῦ Θεοῦ φυσική δύναμις καὶ θεότης, αδιαιρέτως ηνωμένη τε καὶ ξυμπεφυκυία τῇ φύσει, ὡς τῷ πυρὶ τὸ θερμαίνειν καὶ τῷ κρυ στάλλῳ τὸ ψύχειν, κατὰ τὰ πολλάκις ἐν τοῖς φθά σασι ρηθέντα τοῖς θεολόγοις· μᾶλλον δ' ὑπὲρ ταῦτα καὶ ἔν πως τῇ θείᾳ φύσει, ἐπινοίᾳ καὶ οὐ πράγματι τὴν πρὸς ἐκείνην διαφοράν έχουσα. Οὐ γὰρ τὸ εἰδέ και ταῦτα, Μάξιμος φησιν ὁ μέγας, οὐδ' ὁ ἀριθμός, καὶ διαίρεσιν ἐπεισάγει μὴ γένοιτο. Μάξιμος ἅμα καὶ Ἰωάννης οἱ θεολόγοι, μετ' ἐκεῖνον πρὸς τὸ ἀνύπαρκτον καὶ μὴ ὂν αὐτὴν κατασπάν. ἐξ ἐκείνου μαθόντες, καὶ δημιουργὸν καὶ παντοδύ να μην τὴν θείαν ενέργειαν ἀπεκάλεσαν, μία γὰρ καὶ Η πολυειδής αὕτη καὶ πολυώνυμος κατ' αὐτοὺς απο θες τούτους, & δὴ καὶ ἡμῖν ἐπομένοις αὐτοῖς ἐν τῷ περὶ θείας ἐνεργείας βιβλίῳ πλατύτερον είρηται, ᾿Αλλὰ μὴ πολλοὶ θεοὶ καὶ θεότητες διὰ τούτους τοὺς λόγους, δ κακῶς καὶ ἀθέως τισὶν ἔδοξεν; Ούσ δαμῶς τοῦτο, φίλος, οὐδαμῶς. Ψεῦδος καὶ γὰρ καὶ συκοφαντία κατὰ τῆς Ἐκκλησίας Χριστοῦ, πολὺ τὸ δυσσεβὲς ὁμοῦ καὶ ἀμαθὲς καὶ μωρὸν ἐπισυρομένη κατὰ τῶν οὕτω ταῦτα νοούντων τε καὶ λεγόντων. Εἰς γὰρ ἡμῖν ὁ διὰ πάντων τρισυπόστατός τε καὶ παντοδύναμος Θεὸς καὶ νοούμενος καὶ λεγόμενος· ἁπλοῦς μὲν, καὶ ἄληπτος καὶ ἀμέθεκτος, ἅμα καὶ ἀθεώρητος καὶ ἀόρατος καὶ ὑπερώνυμος, καὶ ἀμέσ ριστος, καὶ ἄσχετος, καὶ ἀμίμητος κατὰ τὴν οὐσίαν, μᾶλλον δ' εἰπεῖν ἀκριβέστερον σύν γε τοῖς θεολόγοις τούτοις κατὰ τὸ τῆς ὑπερουσιότητος κρύφιον· ἁπλοῦς δ' αὖθις ὁμοῦ καὶ πολυειδὴς ὁ αὐτὸς κατὰ τοὺς αὐτ τους διδασκάλους, καὶ πάλιν καὶ ληπτές πως καὶ με θεκτὸς καὶ θεωρητὸς καὶ ὁρατὸς ἐν Πνεύματι, ένα μαζόμενος καὶ μεριζόμενος ἀμερίστως κατὰ τὴν θείαν ενέργειαν, καὶ ἐν σχέσει καὶ μιμήσει κατ' αὐτ τὴν φημι ταύτην ὁ ἄσχετος καὶ ἀμίμητος ἐν τῷ αὐτῷ γινόμενος Πνεύματι, θεοποιῶν τε τοὺς θεου μένους οὐ τῷ ἀλήπτῳ καὶ ἀμεθέκτῳ καὶ ἀρρήτῳ τῆς ὑπερουσίου καὶ κρυφίας θεότητος, πῶς γάρ; τῇ δ' αὐτοῦ φυσικῇ δυνάμει, καὶ ἐνεργείᾳ, καὶ χάριτι, ἦν δὴ καὶ θεότητα καὶ θέωσιν καὶ θεοποιὸν δωρεάν τοῦ Πνεύματος ή θεολογία καλεῖ, καθὰ δὴ καὶ διὰ πολλῶν ἤδη πεφιλοσόφηται τοῖς θεολόγοις, κτίσμα μὲν οὐκ οὖσαν Θεοῦ. Πῶς γὰρ ἂν καὶ εἴη τοῦτό ποτε, φυσικῶς ἐν αὐτῷ πεφυκυία, καὶ μετόχους εργαζομένη Θεοῦ, καὶ κοινωνούς θείας φύσεως, καὶ θέσει καὶ χάριτι θεοποιοῦσα τοὺς θεουμένους; Οὐ γὰρ ἂν ποτε, φασὶν οἱ ταύτη: μέτοχοι θεολόγοι καὶ θεοὶ κατὰ χάριν, διὰ τοῦ τῆς θείας φύσεως ἀλλοτρίου θεουργηθείεν οἱ θεουργούμενοι, ἀλλὰ διὰ τοῦ ξυγγενοῦς καὶ οἰκείου μᾶλλον τῇ θείᾳ φύσει· οὐδὲ θεο ποιήσει ποτὲ τὸ κτίσμα τοὺς τούτου μετέχοντας· οὐδὲ θεὸς ἂν ἐκεῖνος κληθείη ποτέ, ὁ θεότητα πτιστὴν, ὡς οἱ κακοὶ θεολόγοι φασί, προϊσχόμενος· εἰ γὰρ Θεὸς ἐκεῖνος, φησὶν, οὐ κτίσμα· μεθ᾿ ἡμῶν γὰρ τὸ κτίσμα τῶν οὐ θεῶν. Εἰ κτίσμα δὲ, οὐ Θεός. Η γοῦν θεότης καὶ Θεὸς εἷς ἀληθῶς ἄκτιστος τὸ παρ' ἡμῶν λεγόμενόν τε καὶ πρεσβευόμενον, καὶ τὸ ζητούς μενον ἔχομεν, πόρρω πάσης διθείας τε καὶ πολυθείας καὶ κτισμάτων ἅμα λατρείας γενομένων τοῦ καταλόγου· ἢ καὶ Θεὸν κτιστὸν συνεισάξουσιν οἱ κτιστὴν θεότητα κάκιστά τε καὶ ἀτοπώτατα παρεισάγοντες, ὅπερ οὐκ ἂν γένοιτό ποτε. Εἰ κτίσμα γάρ, οὐ Θεὸς, καὶ μεθ᾿ ἡμῶν τὸ κτίσμα τῶν οὐ θεῶν ὁ θεολόγος φησί. Κτίσμα μὲν οὖν, ὅπερ εἶπον οἱ θεολόγοι, τὴν θεοποιὸν τοῦ Θεοῦ θεότητά τε καὶ θέωσιν ἀμήχα νον εἶναί ποτε, καὶ λέγεσθαι. Ἀλλ᾽ οὐδὲ σχέσιν ἁπλῶς, ἣν διάθεσίν φασι τοῦ ποιοῦντος πρὸς τὸ ποιούμενον. Οθεν δὴ καὶ οἱ περὶ Γρηγορᾶν ώρμημένοι κακῶς, οὐ πρὸς τὰ κτίσματα μόνον, ἀλλὰ καὶ Οτι δ' αὐτὴ καὶ οὐκ ἄλλη τίς ἐστιν ἡ τοῦ Θεοῦ θεότης, φυσικῶς μὲν αὐτῷ προσοῦσα καὶ ὁδιαιρέτως ὡς ἀνέργεια φυσικὴ καὶ οὐσιώδης, μεθεκτῶς δὲ καὶ. τοῖς ἀνθρώποις προσγινομένη, καὶ τοὺς μετέχοντας θεουργοῦσα, ὡς ἡ θερμότης ἔν τε τῷ φυτικῶς κεκτημένῳ πυρί, καὶ τοῖς θερμαινομένοις, καὶ τὰ μαθή ματα, φασὶν οἱ θεολόγοι, παρὰ τοῖς διδάσκουσιν άμα καὶ τοῖς διδασκομένοις, καὶ μεταδιδόμενα καὶ τῶν διδασκόντων οὐ διαιρούμενα, καὶ πολλάκις μὲν ἤδη φθάσαντες ἔδειξαν οὗτο: διὰ τῶν ἑαυτῶν λόγων δείξουσι δ' οὐχ ἧττον οἱ αὐτοὶ καὶ νῦν δι' ὀλίγω Βασίλειος μὲν οὖν ὁ μέγας πρὸς Εὐνόμιον περὶ τοῦ Πατρὸς γράφων, "Ην προΐεται, φησί, ζωὴν εἰς ἄλε λου ὑπόστασιν τὸ Πνεῦμα, οὐ χωρίζεται αὐτοῦ· ἀλλ ὥσπερ πυρὸς, τὸ μὲν ἔστιν ἡ συνοῦσα θερμότης, τὸ δὲ, ἣν παρέχει τῷ ὕδατι, ἤ τινι τῶν τοιούτων, οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα, καὶ ἐν ἑαυτῷ ἔχει τὴν ζωὴν, καὶ οἱ μετέχοντες αὐτοῦ ζῶσι θεοπρεπῶς ζωὴν θείαν και οὐράνιον κεκτημένοι. 'Ο δὲ τούτῳ συμφυής αδελφός, ὁ Νύσσης φημὶ θεῖος Γρηγόριος, Αρμονίῳ περὶ το λειότητος ἐπιστέλλων, Ἐπειδὴ, φησί, κατὰ τὸν προφητικὸν λόγον ἀπηλλοτριώθησαν τῆς ζωοποιοῦ μήν τρας διὰ τῆς ἁμαρτίας οἱ ἄνθρωποι, τούτου χάριν τὴν ἀπαρχὴν τῆς κοινῆς φύσεως ὁ Χριστὸς ἀναλαβὼν διὰ ψυχῆς τε καὶ σώματος ἁγίαν ἐποίησε, πάσης και κίας ἀμιγή τε καὶ ἀπαράδεκτον αὐτὴν ἐν ἑαυτῷ, διασώσεις, ἵνα ταύτην ἄνω θεὶς διὰ τῆς ἀφθαρσίας, συνεπισπάσηται δι' αὐτῆς πᾶν τὸ συγγενὲς κατὰ τὴν φύσιν αὐτῇ καὶ ὁμόφυλον, καὶ προσδέξηται τοὺς ἀποκηρύκτου; εἰς υἱοθεσίαν, καὶ τοὺς ἐχθροὺς τοῦ Θεοῦ εἰς τὴν τῆς θεότητος μετουσίαν. Καὶ ὁ αὐτὸς ἐν τῷ αὐτῷ πάλιν· Μία τῇ φύσει ἡ καθαρότης, η τε ἐν τῷ Χριστῷ, καὶ ἡ ἐν τῷ μετέχοντι θεωρουμένη. 'Αλλ' ὁ μὲν πηγάζει, ὁ δὲ μετέχων ἀρύεται. Καὶ αὐτ θις· "Ωσπερ τὸν ἑαυτοῦ ἄνθρωπον τῇ δυνάμει τῆς θεότητος ἑαυτῷ ὁ Χριστὸς προσῳκείωσεν, οὕτω καὶ τὸν καθ' έκαστον προσάξει τῇ συναφείς της θεότης. τος, εἰ μηδὲν ἐπάγοιντο τῆς πρὸς τὸ θεῖον συμφυΐας ἀνάξιον. Ἡ δὲ χρυσῆ τῷ ὄντι καὶ θεοκίνητος γλῶτο τα, πρὸς τὸ σαφέστερον οιονεί φέρουσα ταῦτα, καὶ τίς ἡ μετεχομένη θεότης ὑποδεικνῦσα καθόσον οἷόν τα διὰ τῆς εὐαγγελικής εξηγήσεως, Ἐκ τοῦ πληρώ

PHILOTH EI CP. PATRIARCHE ματος αὐτοῦ, φησίν, ἡμεῖς πάντες ἐλάβομεν. "Αρ' Α' τες θεότητας, καὶ τὸ κακῶς τε καὶ δυσσεβῶς κατ' οὐκ ἐπὶ τῆς αὐτῆς μένει πληρότητος τὸ πῦρ, καὶ μετὰ τὸ μεταδοῦναι τοσούτοις τῆς ἐνεργείας τῆς αὐτοῦ; Παντί που δῆλόν ἐστιν. Εἰ δὲ ἔνθα οὐσία ἐστὶ τὸ ὑποκείμενον καὶ σῶμα, καὶ μερίζεται καὶ οὐ μερίζεται, πολλῷ μᾶλλον ὅταν περὶ ἐνεργεία; ὁ λόγος ᾖ, καὶ ἐνεργείας τῆς ἐξ ἀσωμάτου ουσίας, ούτ δὲν εἰκὸς τοιοῦτον παθεῖν. Οὐχ οὗτοι τοίνυν εἰσὶ κατὰ τὰς ἀντιθέτους γλώσσας καὶ θεομάχους οἱ τὴν διθεῖαν κακῶς ἐπεισάγοντες· ἀλλ᾽· οὐδ᾽ ἡμεῖς οἱ και λῶς ἐν ἅπασι τούτοις ἑπόμενοι, ἀλλ' ἐκεῖνοι μᾶλλον οἱ πρὸς τῇ θείᾳ καὶ ἀνωνύμῳ φύσει καὶ κτιστὴν ἔχειν θεότητα τὸν Θεόν, οὐκ οἶδ'· ὅθεν, καὶ ὅπως καινοτομήσαντες, κἀντεῦθεν ὑφειμένην τε καὶ ὑπερκειμένην τυραννικῶς ἐπεισαγαγόντες τῷ ὄντι· τοῦτο καὶ γὰρ ἀληθῶς ἡ τῶν οὐσιῶν ἐργάζεσθαι διαφορὰ πέφυκε, τὸ κτιστὸν δηλονότι καὶ ἄκτιστον, δ δὴ καὶ ὁ μέγας ήδη φθάσας είρηκε Διονύσιος. Καὶ τοῦτο δὲ τὸ καινόν ἐστὶ καὶ τερατείας ἁπάσης καὶ ψεύδους ἔμπλεων, και τὴν διθεῖαν ὁμοῦ καὶ τὴν τοῦ κτίσματος λατρείαν, καὶ δὴ καὶ τὸ ὑπερκείμενον δυτῶς κατ' ουσίαν καὶ ὑφειμένον Βαρλαάμ τε καὶ ᾿Ακίνδυνος ἄνωθεν, καὶ οἱ περὶ Γρηγοράν του τονὶ σὺν ἐκείνοις κακῶς κατὰ τῆς εὐσεβείας καὶ τοῦ ταύτης ὑγιοὺς λόγου καινοτομήσαντες, ἔπειτα τοῖς ἱερεῖς θεολόγοις καὶ τῇ Ἐκκλησίς Χριστοῦ κάκιστα τὴν ἐκεῖθεν ἀμορφίαν, καὶ τὸ αἴσχος μετὰ πολλῆς τῆς συκοφαντίας ὁμοῦ καὶ τῆς ἀναισχυντίας ἐπάγουσι, πολὺν τὸν κονιορτόν, καὶ τὴν τῶν λογισμῶν σύγχυ σιν ἐντεῦθεν τοῖς πολλοῖς ἐπεγείροντες, καὶ τῶν πι στῶν Ἐκκλησίας μετ' Αρείου φημὶ καὶ Σαβελλίου καὶ Μακεδονίου, καὶ τῆς κατ' ἐκείνους τε, καὶ μετ' ἐκείνους πολυθέου καὶ θεομάχου συμμορίας, διαιμουντές τε καὶ συγχέοντες. Τοῦτο γὰρ δὴ κἀκείνοις τὸ πρόχειρον εἰς κατηγορίαν ἦν τότε κατὰ τῆς Ἐχω κλησίας Χριστοῦ. Ἐπειδή, φησί, πολλοὺς θεοὺς καὶ πολλὰ πρεσβεύουσιν ἄκτιστα, οὕτω τὸ τῆς Τριάδος ὁμοούσιον καὶ ὁμότιμον καθ' ἡμῶν διασύροντες· ἐπειδὴ τὴν μίαν ἐκεῖνοι τρισυπόστατον θεότητα και κῶς εἰς διαφόρους· οὐσίας καὶ ἄκτιστα καὶ κτιστά διασπώντες, έπειτα μοναρχίαν δῆθεν, καὶ τὸν ἕνα πρεσβεύειν Θεὸν, ἀκριβῶς ἐνόμιζον. Ο δὴ καὶ καθ' ἡμῶν νῦν ὡσαύτως οἱ ἐκείνων οπαδοὶ προβάλλονται καὶ ὁμόφρονες, θεοπρεπή διαφορὰν οὐσίας θείας καὶ ἐνεργείας συνῳδὰ πρεσβευόντων τῇ θείᾳ θεολογίᾳ, καὶ τὴν οὐσίαν ὑπερκεῖσθαι θεοπρεπῶς τῶν θείων λεγόντων ταύτης δυνάμεων, οἱ τὰς κτιστάς θεότητας τολμηρᾷ καὶ διανοίᾳ καὶ γλώττῃ καὶ νῦν σὺν ἐκεί νοις ᾗπερ ἔφην εἰσάγοντες, καὶ τὸ κατ' οὐσίαν ύπερ κείμενόν τε καὶ ὑφειμένον, φημὶ δὴ τὸ κτιστὸν καὶ τὸ ἄκτιστον. Ἡμεῖς δ᾽ ὑπερκεῖσθαι θεοπρεπῶς λέγοντες τὴν θείαν οὐσίαν τῆς ἑαυτῆς ἐνεργείας, καὶ κατωτέρω ταύτην ἐκείνης ὡς ἀρχῆς καὶ αἰτίας καὶ οὐσίας αὐτῆς λέγοντες, οὐκ εἰς ἄκτιστα καὶ κτιστά, καὶ κυρίω; ὑπερκείμενά τε καὶ ὑφειμένα διαιρούμεν κατ' ἐκείνους τὴν μίαν καὶ ἀδιαίρετον θεότητα· άλνὰ μίαν ίσμεν καὶ κηρύττομεν θεότητα ἄκτιστον καὶ ἀΐλιον τοῦ ἑνὸς τρισυποστάτου καὶ παντοδυνάμου Θεοῦ, κἂν διαῤῥαγώσιν οἱ τὰς κτιστὰς καινοτομούν Β. οὐσίαν ὑφειμένον καὶ ὑπερκείμενον, ὁ Βαρλαάμ δ τῆς αἱρέσεως πρῶτος ἀρχηγὸς κατὰ τοῦ τῆς εὐσε βείας, όπερ έφην, λόγου καινοτομήσας, τοῖς αὐτοῦ διαδόχοις καὶ μετ᾿ αὐτὸν ἀρχηγοῖς καὶ σπουδαστείς τῆς αἱρέσεως αὐτοῦ κακῶς καταλέλοιπε. Μάλλον δ κανταῦθα τῆς συνόδου καὶ τοῦ ταύτης ἱεροῦ τόμου καλὸν ἂν εἴη διακοῦσαι καὶ αὖθις. καὶ οἷς ἄνωθεν Γρηγορᾶς ἀντιλέγειν ἐπεβάλλετο δῆθεν. Τί οὖν ὁ τόμος; Μετὰ δὴ τὸ φανῆναι, φησί, καὶ τὴν θείαν ἐνέργειαν θεότητα ονομαζομένην, ἐζητήσαμεν ἀπο δειχθῆναι παρὰ τῶν θεολόγων, εἰ τῆς θείας ἐνερ γείας ταύτης καὶ τῶν οὐσιωδῶς περὶ αὐτὴν θεω ρουμένων υπέρκειται κατ' ουσίαν ὁ Θεός καὶ ἀνφάνη καὶ τοῦτο παρὰ πάντων κηρυττόμενον ἁγίων. Συναπεδείχθη δὲ καὶ τοῦτο, ὅτι οἱ μὴ τοῦτο παραδεχόμενοι όντως πολύθεοί εἰσι, πολλὰς λέγοντες ἀρχὰς, ὡς μὴ ἀναφέροντες εἰς ἐν αἴτιον· καὶ μίαν ἀρχὴν τὰ περὶ τὸν Θεὸν οὐσιωδῶς θεωρούμενα. Ο γὰρ μέγας Βασίλειος ἐν τοῖς Αντιῤῥητικοῖς φησιν Έστι τι τάξεως εἶδος, οὐκ ἐκ τῆς παρ' ἡμῶν θέσεως συνιστάμενον, ἀλλ᾽ αὐτῇ τῇ κατὰ φύσιν ἀκολουθία συμβαῖνον, ὡς τῷ πυρὶ πρὸς τὸ φῶς ἐστε τὸ ἐξ αὐτ τοῦ· ἐν τοῖς τοιούτοις γὰρ πρότερον τὸ αἴτιον λέγο μεν, δεύτερον δὲ τὸ ἀπ' αὐτοῦ, οὐ διαστήματι χωρί ζοντες ἀλλήλων ταῦτα, ἀλλὰ τῷ λογισμῷ τοῦ αίτιατοῦ προεπινοοῦντες τὸ αἴτιον. Πῶς οὖν εὔλογον άρνεῖσθαι τὴν τάξιν ἐφ᾽ ὧν ἐστι πρῶτον καὶ δεύτερον, οὐ κατὰ τὴν ἡμετέραν θέσιν, ἀλλ᾽ ἐκ τῆς κατὰ φύ σιν αὐτοῖς ἐνυπαρχούσης ἀκολουθίας; ᾿Αλλὰ καὶ ἐν τοῖς πρὸς Ἀμφιλόχιον γράφει· Δ' δὲ ἐνέργειας Πνεύματος τίνες; Αῤῥητοι μὲν διὰ τὸ μέγεθος, ἀνεξα αρίθμητοι δὲ διὰ τὸ πλῆθος. Πῶς γὰρ νοήσομεν τέ τῶν αἰώνων ἐπέκεινα; τίνες ἦσαν αὐτοῦ πρὸ τῆς νοητῆς κτίσεως αἱ ἐνέργειας; πόσαι δὲ αἱ ἀπ᾽ αὑτοῦ περὶ τὴν κτίσιν χάριτες; τί; δὲ ἡ πρὸς τοὺς αἰῶνας τοὺς ἐπερχομένους δύναμις; ἦν μὲν γὰρ καὶ προν καὶ συμπαρῆν τῷ Υἱῷ καὶ τῷ Πατρὶ πρὸ τῶν αἰώ νων. Ὥστε, κάν τι νοήσης τῶν αἰώνων ἐπέκεινα, καὶ τοῦτό ἐστι τοῦ Πνεύματος, κατωτέρω τὰς προαιωνίους ενεργείας τοῦ Πνεύματος ἀποφαινόμε νος εἶναι. Ἐν δὲ τῷ περὶ θεότητος Υἱοῦ καὶ Πνεύ ματος λόγῳ ὁ Νύσσης θεῖος Γρηγόριος φησιν· Ἡ μὲν θεία φύσις ἄφραστός τε καὶ ἀνεκφώνητος μένει, Ο υπερβαίνουσα πᾶσαν τὴν διὰ φωνῆς σημασίαν. Οὐκοῦν οὐχὶ φύσιν, ἀλλὰ τὴν θεατικὴν δύναμιν τοῦ Πνεύματος ἡ τῆς θεότητος προσηγορία παρίστησιν. Ο δε μέγας Αθανάσιος ἐν τῷ κατὰ Ἀρειανῶν δεν τέρῳ λόγῳ τῶν αἱρετικῶν λεγόντων τῆς θελήσεως εἶναι τὸν Υἱόν, ἀλλ' οὐ τῆς φύσεως τοῦ Πατρὸς, Εἰ τὸ βούλεσθαι, φησί, περὶ τῶν μὴ ὄντων διδόασι τῷ Θεῷ, διατί τὸ ὑπερκείμενον τῆς βουλήσεως οὐκ ἐπιγινώσκουσι τοῦ Θεοῦ; Κάν τῷ τρίτῳ κατὰ τῶν εὐτῶν, Τὸ μὲν ἀντικείμενον οὐ τεθεωρήκασιν· ὥσπερ γὰρ ἀντίκειται τῇ βουλήσει τὸ παρά γνώμην, ούτως υπέρκειται καὶ προηγείται τοῦ βούλεσθαι τὸ κατὰ φύσιν. Καὶ κατὰ Μακεδονίου γράφων ὁ αὐτὸς; Πο νωσκε, φησίν, ὅτι τὸ Θεὸς εἶναι δεύτερόν ἐστι τῆς φίσεως. Καὶ γιο καὶ ἡμεῖς ἐὰν μιμηταὶ γενώμενε

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM X. τοῦ Θεοῦ κατὰ τὸν Παῦλον, Θεοὶ μὲν γινόμεθα, τῆς ἡ ποιὸν ἐκ Θεοῦ προεληλυθυῖαν δωρεάν, καὶ αὐτοκάλ δὲ αὐτῆς φύσεως γενέσθαι οὐ δυνάμεθα. Ὁ δὲ θεῖος λος τὴν αὐτοκαλλοποιὸν χύσιν, καὶ ὅλον κάλλος και Μάξιμος, Πάντων, φησί, τῶν ὄντων καὶ μετεχόντων μερικῶς κάλλος, καὶ ὅλως καλὰ καὶ ἐν μέρει καλὰν καὶ μεθεκτῶν, ἀπειράκις ἀπείρως ὁ Θεὸς ὑπερεξ- καὶ ὅσα ἄλλα κατὰ τὸν αὐτὸν εἴρηται καὶ εἰρήσεται ᾑρηται. ᾿Αλλὰ καὶ ὁ μέγας Διονύσιος ἐν τῷ Περὶ τρόπον, δηλοῦντα προνοίας καὶ ἀγαθότητας μετεχο θείων ὀνομάτων δωδεκάτῳ φησί. Καθόσον ὑπερέ- μένας ὑπὸ τῶν ὄντων, ἐκ Θεοῦ τοῦ ἀμεθέκτου προϊού χουσι τῶν οὐκ ὄντων τὰ ὄντα ἅγια ἢ θεῖα ἡ κύρια σας ἀφθόνῳ χύσει καὶ ὑπερβλυζούσας, ἵνα ἀκριβῶς βασιλικά, καὶ αὐτῶν μετεχόντων αἱ αὐτομετοχαί, ὁ πάντων αἴτιος ἐπέκεινα ᾗ πάντων, καὶ τὸ ὑπερού κατὰ τοσοῦτον υπερίδρυται πάντων τῶν ὄντων δ σιον καὶ ὑπερφυές πάντη υπερέχῃ τῶν καθ' ὁποιάνὑπὲρ πάντα τὰ ὄντα, καὶ πάντων τῶν μετεχόντων ποτε οὐσίαν καὶ φύσιν. ᾿Αθανάσιος δ᾽ αὖθις ὁ μέγας καὶ τῶν μεθεκτῶν ὁ ἀμέθεκτος αἴτιος. Κἂν τῇ δευ· ἐν τῷ πρὸς Ἀρειανούς δευτέρῳ λόγῳ, Εἰ τὰ ἐκτὸς, πέρα πρὸς Γάϊον ἐπιστολῇ, Πῶς, φησίν, ὁ πάντων φησί, καὶ μὴ ὄντα πρότερον βουλόμενος ὁ Θεὸς δηἐπέκεινα καὶ ὑπὲρ θεαρχίαν ἐστὶ καὶ ἀγαθαρχίαν; μιουργεί, πολλῶν πρότερον εἴη ἂν Πατήρ. Εἰ γὰρ τὸ Εἰ θεότητα καὶ ἀγαθότητα νοήσαις αὐτὸ τὸ χρῆμα βούλεσθαι περὶ τῶν μὴ ὄντων διδόασι τῷ Θεῷ, διατί τοῦ ἀγαθοποιοῦ καὶ θεοποιοῦ δώρου, καὶ τὸ ἀμίμητον τὸ ὑπερκείμενον τῆς βουλήσεως οὐκ ἐπιγινώσκουσι μίμημα τοῦ ὑπερθέου καὶ ὑπεραγάθου, καθ᾿ ἔ θεού. τοῦ Θεοῦ; Υπεραναβέβηκε δὲ τῆς βουλήσεως τὸ μεθα καὶ ἀγαθυνόμεθα. Καὶ γὰρ εἰ τοῦτο ἀρχὴ γίνεται πεφυκέναι καὶ εἶναι αὐτὸν Πατέρα τοῦ ἰδίου Λόγου. τοῦ θεοῦσθαι καὶ ἀγαθύνεσθαι τοῖς θεουμένοις καὶ Καὶ πάλιν· Δεύτερόν ἐστι καθὰ προείπον τὸ δηἀγαθυνομένοις, ὁ πάσης ἀρχῆς ὑπεράρχιος καὶ τῆς μιουργεῖν τοῦ γεννᾶν τὸν δ.ν. Ὁ μὲν γὰρ Υἱὸς οὕτω λεγομένης θεότητος, ὡς θεαρχίας καὶ ἀγαθαρ· ἴδιον καὶ ἀληθῶς ἐκ τῆς μακαρίας ἐκείνης καὶ ἀεὶ χίας ἐστὶν ἐπέκεινα. Καὶ πάλιν ὁ αὐτός· Μετιτέον οὔσης οὐσίας ἐστί· τὰ δὲ ἐκ βουλήσεως αὐτῆς ἐξωἐπὶ τὴν ὄντως οὖσαν τοῦ ὄντως ὄντος θεολογικήν δεν συνιστάμενα γίνεται. Ο δὲ Νύσσης θεῖος Γρηοὐσιωνυμίαν. Τοσοῦτον δὲ ὑπομνήσομεν, ὅτι τῷ λό- γόριος οὕτω πρὸς Εὐνόμιον γράφων φησί· Ταῦτα γῳ σκοπὸς οὐ τὴν ὑπερούσιον οὐσίαν, ᾗ ὑπερούσιος, τοίνυν μαθόντες ἀπὸ τοῦ Παύλου, θαμβοῦντες ἀποἐκφαίνειν· ἄῤῥητον γὰρ τοῦτο καὶ ἄγνωστον, καὶ φαινόμεθα, ὅτι οὐ μόνον τὰ κρίματα τοῦ Θεοῦ παντελῶς ἀνέκφαντον καὶ αὐτὴν ὑπεραίρον τὴν ἔνω- τῆς τῶν ἐρευνῶν ἐπιχειρούντων δυνάμεως ἐστιν σιν, ἀλλὰ τὴν οὐσιοποιὸν εἰς τὰ ὄντα πάντα τῆς θεαρ- υψηλότερα, ἀλλὰ καὶ αἱ τῆς γνώσεως ὁδοὶ μέχρι τοῦ χικῆς οὐσιαρχίας πρόοδον ὑμνήσαι. Ὁ δὲ θεῖος Μά νῦν καὶ ἀνεπίβατοι· μένουσι. Καὶ μετ' ὀλίγον ο ξιμος ἐν τοῖς σχολίοις πρόοδόν φησιν ἐνταῦθα τὴν Ταῦτα τοίνυν ἐκ τῆς ἀποστολικῆς μεγαλοφυΐας και θείαν ἐνέργειαν, ἥτις πᾶσαν οὐσίαν παρήγαγε. Τὰ " θόντες, ἀναλογιζόμεθα διὰ τῶν εἰρημένων, ὅτι εἰ τὰ δὲ ἑξῆς τῆς θεολογίας. ὄντα τοῦ σοφοῦ χρυσορρήμου κρίματα ανεξερεύνητα, καὶ αἱ ὁδοὶ οὐκ ἐξιχνιάζον· νος, ἔκ τε τῶν περὶ ἀκαταλήπτου φημὶ λόγων αὐτοῦ, ται, καὶ ἡ τῶν ἀγαθῶν ἐπαγγελία πάσης υπέρκει ἐν οἷς τοὺς προφήτας παράγει οὐ μόνον τὴν θείαν ται τῆς ἀπὸ στοχασμῶν εἰκασίας, πόσω μάλλον τῷ οὐσίαν ἀγνοοῦντας, ἀλλὰ πρὸς ταύτῃ καὶ τὴν σοφίαν μέτρῳ κατὰ τὸ ἄφραστόν τε καὶ ἀπροσπέλαστον ἄνω τὴν ἐξ αὐτῆς οὖσαν, καὶ δὴ καὶ ἐκ τῆς εὐαγγελικῆς ἐστὶ καὶ ὑψηλότερον αὐτὸ τὸ θεῖον τῶν περὶ αὐτὸ ἐξηγήσεως, ἐν ᾗ τὸ θεολογικὸν ἐκεῖνο ῥητὸν ὁ αὐτὸς νοουμένων; ἐξηγεῖται, Οὐ γὰρ ἐκ μέτρου δίδωσιν ὁ Θεός, λέγων, τὸ Πνεῦμα τῷ Υἱῷ δηλονότι. Ταῦτα τοίνυν ὁ λόγος ἡμῖν ἐνταῦθα, παρῆκε καὶ ταῦτα τοῦ τόμου με ὄντα καὶ ξυνημμένα τοῖς προῤῥηθεῖσι λόγοις τῶν θεολόγων, ἐπειδὴ καὶ φθάσαντες ἐν τοῖς περὶ ἐνεργείας ἡμῶν λόγοις ἤδη καὶ ταῦτα κατὰ λέξιν ἀκριβῶς ἐξεθέν μεθα. Ο μὲν οὖν Γρηγορᾶς καὶ ταῦτα πλὴν ὀλίγων συνήθως ἀπεσιώπησεν· ἡμῖν δ' ἐκεῖνα καθάπαξ λείπει Η ἔδει διεξελθοῦσι, καὶ ξυγγενῆ καὶ κατάλληλα προσ θεῖναι τοῖς ῥηθεῖσιν ἀναγκαῖον ἐκ τῶν φημι θεολό γων, ἵνα μὴ κανταῦθα θεσπίζειν ἡμᾶς αὐτοκρατοριχῶς οἱονεὶ καὶ ἀναποδείκτως θεολογεῖν ὁ Γρηγο ρᾶς καὶ αὖθις συκοφαντεῖν ἔχοι, καὶ ὡς οὐδένας τῶν ἁγίων τοῖς ἡμετέροις λόγοις συμμαχοῦντας πρόφέρομεν. Διονύσιος τοίνυν ὁ ἐξ ᾿Αθηνῶν τῆς ἱερᾶς Εκκλησίας φωστήρ, ἵνα τῶν προῤῥηθέντων καὶ αὐ Εις επαναλάβωμεν τινα, ἐν τῷ Περὶ θείων ὀνομά των τοιάδε τινά περὶ τῶν νῦν ἡμῖν προκειμένων φιλοσοφεί. Τινός, φησί, τῶν θείων ἱεροδιδασκάλων ἡμῶν καὶ τῆς αὐτοαγαθότητος καὶ θεότητος ὑποστά την φασὶ τὸν ὑπεράγαθον καὶ ὑπέρθεον, ἀγαθότητα καὶ θεότητα λέγοντες εἶναι τὴν ἀγαθοποιὸν καὶ θεο – Τί δ' ὁ σοφὸς τῷ ὄντι καὶ θεσπέσιος Κύριλλος πρὸς 'Αρειανούς φησι γράφων; Ελαττόν ἐστι τὸ βεὸν εἶναι τοῦ Πατέρα εἶναι τὸν Πατέρα καὶ Θεόν. Εἰ μὲν γὰρ Θεὸς, πρὸς τὰ δοῦλα τὴν σχέσιν ἔχει· εἰ δὲ Πατὴρ, πρὸς τὸν ἴδιον καὶ ὁμότιμον Υἱόν. Καὶ πάλιν ὁ αὐτός· Εἰ μέγα τι χαρίζεσθαι νομίζουσιν οι Χριστομάχοι τῷ Θεῷ, Πατέρα μὲν ἐξ ἀρχῆς εὐχ ὁμολογοῦντες αὐτὸν, Θεὸν δὲ εἶναι διδόντες, ἀκουέ τωσαν ὅτι λίαν ὑβρίζουσι πράγματος ἀξιολογωτέρου τὴν θείαν ἀποστερούντες φύσιν: Θεὸς μὲν γὰρ ὡς πρὸς τὰ δοῦλα, καὶ τὰ γενητὴν ἔχοντα τὴν οὐσίαν ἔχει τὴν σχέσιν Πατὴρ δὲ ὡς πρὸς Υιόν. Οἱ λέσ γοντες τοίνυν ὅτι θεὸς μὲν ἦν ἐξαρχῆς, ούπω δὲ καὶ Πατήρ, τὴν πρὸς τὰ δοῦλα σχέσιν προσάπτουσι τῷ Θεῷ τοῦ μείζονος ἀποστεροῦντες αὐτόν. Κρείττον γὰρ τὸ Πνεῦμα γεννήματος εἶναι. Καὶ μετά τινα - Εἰ μὴ τὸ Πατὴρ δνομα κυριώτερόν πώς ἐστι καὶ ἀξιολογώτερον ἐπὶ Θεοῦ ἢ τὸ Θεός, ότου χάριν δ Σωτὴρ οὐκ ἐκέλευσε βαπτίζειν εἰς ὄνομα Θεοῦ καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος, ἀλλὰ τὸ ἀληθέστερον σημαίνων τῆς θείας φύτως ἀξίωμα, εἰς Πατέρα φησὶ καὶ Υἱὸν, καὶ εἰς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον; Καὶ πάλιν· Οὐκ εἶπεν, Ο εωρακώς ἐμὲ ἑώρακε των

PHILOTIEI CP. PATRIARCHE Θεόν, ἀλλὰ τὸν Πατέρα, τὸ μεῖζον ἀπονέμων αὐτῷ, καὶ οὐ τὸ ἔλαττον. Οὐκοῦν πρῶτον ἔστω Πατὴρ, καὶ οὕτω Θεὸς, ἢ καὶ ἅμα καὶ ξυνημμένως. Ποῦ νῦν εἰσιν οἱ τὴν διθεῖαν ἡμῶν ἀκρατεί καταψευδόμενοι γλώττῃ, οἱ πικροὶ συκοφάνται, οἱ κατή γοροι τῶν ἐπαινουμένων, τὰ καινοφανή, καὶ δυσειδή τοῦ πονηροῦ πλάσματα, ἔτι μοναρχίαν ἀθετοῦντά τινα, κατὰ τῆς δυσσεβοῦς τε καὶ πολυθέου δόξης ούτωσι γενναίως καὶ ἀνδρικῶς καὶ λόγοις καὶ λο γισμοῖς ἱεροῖς καὶ γράμμασιν ἴστασθαι; καὶ βάλλειν μὲν οὕτως ἰσχυρῶς διθείαν τε καὶ πολυθείαν καὶ τὰ κακῶς ὑφειμένα καὶ ὑπερκείμενα, φημὶ δὴ τὴν εἰς κτιστὰ καὶ ἄκτιστα κατατομὴν τῆς μιᾶς τρισι ποστάτου, καὶ παντουργοῦ καὶ παντοδυνάμου θεό τητος σὺν τοῖς κακοῖς πατράσι τε καὶ δημιουργοίς τῶν τοιούτων· διθεῖαν δ' αὐτὸν αὖ, ὥσπερ ἐκ μετα· μελείας τινὸς, ἢ λήθης ἢ ἀνοίας, ἢ οὐκ οἶδ' ὅ τι καὶ φῶ, πρεσβεύειν ἐθέλειν κακῶς; Δῆρος τὰ τοιαῦτα πλατὺς, καὶ ἀναισθησία τῷ ὄντι καὶ ἄνοια τῶν αὐτὸ καταψευδομένων τῶν ἱερῶν τουτωνὶ διδασκάλων και θεολόγων, τὴν σφετέραν αὐτῶν πλάνην, καὶ τὸ αἷ σχος, καὶ τὸ ἐξ ἀπονοίας ολέθριον ὄντως πτώμα, τοῖς ἐλέγχοις τούτων καὶ καταλυταῖς ὥσπερ ἐξ ἐν τιστρόφου κακῶς ἐπιφημιζόντων εἰς ἐξαπάτην και διαστροφὴν τῶν πολλῶν· τοῦτο καὶ γὰρ τῆς δυσ σεβείας ὁ κολοφών, καὶ τὸ κάκιστον καὶ ἀτοπώτατον ὄντως ταύτης ἐμπόρευμα καὶ κεφάλαιον. Ιδού δέδεικται τοῖς θεολόγοις ἀκριβῶς διὰ πλειό νων, φιλόσοφς, ὅτι οὐ μόνον ἡ τοῦ Θεοῦ οὐσία τῶν περὶ αὐτὴν οὐσιωδῶς θεωρουμένων καθὸ οὐσία καὶ πηγὴ καὶ ῥίζα καὶ αἰτία ὑπέρκειται, τὴν φυσικήν δηλονότι τάξιν τηροῦσα, ἀλλὰ καὶ ταῦτα δὴ ταῦτα τὰ περὶ Θεὸν φυσικῶς θεωρούμενα, τήν τε πρὸς ἄλληλα κατὰ τὸ σημαινόμενον οὐκ ἀρνεῖται διαφοράν, καὶ δὴ καὶ τὸ πρῶτον ὡσαύτως, καὶ τὸ δεύτερον καὶ τὸ μείζόν τε καὶ τὸ ἔλαττον, καθὰ δὴ καὶ τὸ Πατὴρ καὶ Θεὸς, καὶ τὸ Υἱὸς καὶ Κύριος περὶ τὴν αὐτὴν οὐσίαν, καὶ τὰς αὐτὰς θείας ὑποστάσεις, κατ' αὐτοὺς δὴ τούτους φημὶ τοὺς Ἱεροὺς θεολόγους θεωρούμενα, ἀλλ' οὐχὶ πρὸς τὸ κτιστόν τε καὶ ἄκτιστον ἡ φυσικὴ τάξις αὕτη, καὶ ἡ ἀκολουθία φέρει κατὰ τὴν δυσσεβῇ καὶ ἄτακτόν τε, καὶ ἀνακόλουθον ὄντως Βαρλαάμ καὶ ᾿Ακινδύνου, καὶ τῶν τὰ αὐτὰ φρονούντων ἐκείνοις, ὑπερκειμένην ὄντως καὶ ὑφειμένην θεότητα. Εῤῥέτωσαν μετὰ τῆς Ἑλληνικῆς πολυθείας οἱ τὰ τοιαῦτα δοξάζοντες. Οὐ γὰρ πολλὰ τὰ αίτια λέγομεν, καὶ ἄλλων ἄλλας παρεκτικὰς θεότητας ὑπερεχεύσας καὶ ὑφειμένας, μετὰ τῆς ἀποστολικῆς τε καὶ πατρικῆς θεολογίας φαμὲν καὶ ἡμεῖς· ἀλλ᾽ ἑνὸς Θεοῦ τὰς ὅλας ἀγαθὰς προόδους, καὶ τὰς παρ' ἡμῶν ἐξυμνουμένας θεωνυμίας. Διὸ καὶ Γρηγόριος ὁ καθ' ἡμᾶς οὑτοσὶ σοφὸς θεολόγος τε καὶ τῆς ἀληθινῆς καὶ πρώτης σοφίας φιλόσοφος, Τὸ δύο λέγειν εἶναι θεότητας, φησίν, ὑπερκειμένην τε καὶ ὑφειμένην, οὐχ ἡμέτερός ἐστι λόγος, ἀλλὰ τοῦ Βαρλαάμ. Καὶ μαρτύριον ἀπαράγραπτον τὰ ἐκείνου συγγράμματα καὶ τῶν ἀνθρώπων οἱ πλεῖστοι. Τὸ γὰρ τῶν τοιούτων· ἐκεῖνον ἄρξει οἱ συνειδότες πολλοί. Αὐτὸς δὲ ὁ συν οδικὸς ὑποδείκνυσι τόμος. 'Αλλ' ὁ μὲν Βαρλαάμ τοῦτο προήνεγκεν, εἰς τὸ κτιστὴν δεῖξαι τὴν ἐπ' όρους παραδειχθεῖσαν τοῦ Χριστοῦ θεότητα, καὶ τὴν θεατικὴν τοῦ Πνεύματος δύναμιν, ὡς οὐκ οὔσης· μιᾶς ἀκτίστου θεότητος, εἰ ἄκτιστος εἴη καὶ ἡ τῆς θείας φύσεως λαμπρότης καὶ δύναμις. Ἡμεῖς δὲ ἄκτιστον μετὰ τῆς θείας φύσεως καὶ τὴν ἐκφανεῖσαν ἀποῤῥήτως ἐκεῖθεν θείαν αίγλην ἀνεκηρύξαμεν. Ὡσαύτως δὲ καὶ τὴν δύναμιν, καὶ τὸ διακεκριμένον τῆς θεότητος μὴ προίστασθαι τῷ ἑνιαίῳ ταύτης συμφώνως τοῖς θεολόγοις ἐδείξαμεν. Εἰ γὰρ καὶ διε νήνοχεν ἡ ἐξουσία τῆς οὐσίας, ὡς ὁ μέγας φησὶ Βα. Ο σίλειος, ή τε θέλησις καὶ ἡ τῆς θείας φύσεως λαμπρώτης, καὶ ἁπλῶς ἡ δύναμις τῆς θείας φύσεως, ἀλλ᾽ οὐκ ἔστι χωριστικὴ τῆς φύσεως ἡ τῆς φύσεως λαμπρότης καὶ δύναμις· οὐδ᾽ ἔνι τῆς ἑτέρας την ετέραν διαστήσαντα καταλαβεῖν τὴν λειπομένην τῆς ἑτέρας ἔρημον· ἀλλ' ὁ δύναμιν ἢ λαμπρότητα βαλλόμενος ἐπὶ νοῦν εὐθὺς καὶ τὴν φύσιν, ἧς ἑκάτερον τούτων, ἀχωρίστως συγκατενόησε· καὶ πολλῷ μᾶλ λον ἐπὶ τῶν θείων, ἐφ᾽ ὧν κατὰ τοὺς θεοσόφους Πα τέρας αἱ ἑνώσεις τῶν διαιρέσεων ἐπικρατοῦσι καὶ προκατάρχουσι, μήτ' ἀναιροῦσαι ταύτας, μήτ' εμποδιζόμεναι παρὰ τούτων μηδέν. Οὕτως ἡμῖν Εξ; Θεὸς ἐν μιᾷ θεότητα Αλλ' ὅπερ ἔλεγον οὐκ εἰς κτιστὰ καὶ ἄκτιστα, καὶ ὑπερκειμένας, καὶ ὑφειμένας, καὶ ἀνίσους κα μαχομένας ἀλλήλαις άγει θεότητας, κατά γε τους περὶ Βαρλαὰμ καὶ Ἀκίνδυνον καὶ Γρηγοράν φημ τουτονί, καὶ τὴν θείαν οὐσίαν ὡς οὐσίαν τε καὶ την γὴν καὶ αἰτίαν ὑπερκεῖσθαι λέγειν τῶν ἐξ αὐτῆς Πώς γάρ; Υπέρκειται μὲν γὰρ φυσικῶς καὶ ὁ δυνα τὸς τῆς δυνάμεως, καὶ ὁ νοῦς τοῦ λόγου τε καὶ τῆς ἐπιστήμης, καὶ τὸ πῦρ τοῦ φωτὸς, καὶ τῆς ἀκτῖνος ὁ ἥλιος, ἔτι τε τοῦ ὕδατος ἡ πηγή, καὶ ἁπλῶς τοῦ γεννωμένου παντὸς τὸ γεννῶν, καὶ τοῦ αἰτιστοῦ τὸ αἴτιον· ἀλλ' οὐ διὰ τοῦτο καὶ τὰ προαγόμενα τῶν προαγόντων αὐτὰ φυσικῶς ἡλλοτρίωται. Δι' αὐτό μὲν οὖν τοῦτο μᾶλλον ὡς αἰτίοις ἑαυτῶν φυσικών ἐκείνοις συνήπται· ἐκ γὰρ ὁμογενῶν τὰ ὁμογενή καὶ κατάλληλα φυσικῶς κατὰ πᾶσαν ἀνάγκην προς γεσθαι, τὸ δεύτερον καὶ κατώτερον καὶ ἔλαττον οὐχὶ πρὸς τὴν τῆς φύσεως αλλοτρίωσιν, ἀλλὰ τῇ θέσει καὶ τῇ τάξει φυσικῶς κατ' ἐπίνοιαν ἔχοντα. Η οὐδὲ τῷ ἡλίῳ τούτῳ δώσεις υπερκεῖσθαι της φυσικῶς ἐξ αὐτοῦ προϊούσης ἀκτῖνος; Οἱ ἐμοὶ θεολόγοι διδά σκαλοι καὶ τοῦτό φασιν, οὐδὲ δευτέραν ἐκείνου καὶ ήττω, καὶ κατωτέραν ταύτην ἐρεῖς, καίτοι γε και τῇ αἰσθήσει βλέπων αὐτὴν κάτω μεθ' ἡμῶν γιγνο μένην, καὶ τοῖς σώμασι πᾶσιν ὁμοῦ τοῖς ἐμψύχοις τε καὶ ἀψύχοις καταλλήλως συγγινομένην, καὶ s οἰκεία προσφυώς τε καὶ οἰκείως γινομένην εκάστοις. Η καὶ τῆς ἐκείνου διεσπασμένην καὶ ἀπεῤῥηγμέν νην, καὶ ὑστερογενῆ ταύτην ἐρεῖς διὰ ταῦτα φύ σεως, ὡς εἶναί ποτε καὶ ἥλιον ἐννοεῖν ἐκεῖνος είχε, ὥσπερ ἂν εἰ καὶ ναῦν ἐνεθυμήθης εἶναί ποτε διανοίας χωρίς; Ταῦτα δὴ τὰ τερατώδη φημὶ καὶ ἀλλόκοτα, καίτοι γε καὶ τῇ αἰσθήσει ληπτὴν ἔχων τὴν τῆς ἀπ' νας πρὸς τὸν ταύτης αἴτιον ήλιον φυσικὴν ἕνωσιν, καὶ τὸ ἀδιάῤῥηκτόν τε καὶ ἀδιάσπαστον. καὶ καθεν

CONTRA GREGORAM ANTIRRIIETICORUM X. παξ ἀχώριστον. Εἰ δ᾽ ἐπὶ σωμάτων καὶ ὕλης καὶ χικῇ Τριάδι προσούσης φυσικῆς ἐνεργείας τε καὶ νοητῶν ἅμα, καὶ αἰσθητῶν ἔνεστιν ὁρᾷν τὰ τοιαῦτα, πῶς ἐπὶ τῆς ἀΰλου καὶ ἀπαθοῦς, καὶ πάντα νοῦν υπε εχούσης παντοδυνάμου θεότητος οὐκ ἂν εἴη, καὶ πολλῷ μεῖζον ἐκείνων ἀπαραμίλλως καὶ ὑψηλότερον, καὶ τοῦτ' αὐτὸ θείως τε καὶ θεοπρεπῶς, καὶ κατ' αὐτοὺς τούτους φημὶ τοὺς τῶν ἀθεάτων τε καὶ ἀῤῥήτων υψηλοὺς ἐν Πνεύματι θεατάς τε καὶ θεολό γους; δυνάμεως, ἡμῖν τε καὶ τοῖς θεολόγοις ὄντος ἐνταῦθα τοῦ λόγου, περὶ γὰρ αὐτῆς ταύτης τῶν τε οίκουμε νικῶν φημι συνόδων ή πέμπτη τε καὶ ἡ ἔκτη, καὶ δὴ καὶ θεολόγων άλλος χορός πρό τε τούτων· καὶ μετά ταύτας, τὸν πολὺν ἐν τοῖς φθάσασιν ἐποιοῦντο λόγον, οἷς δὴ καὶ Γρηγορᾶς ἔπεσθαι καὶ συνηγορεῖν δῆθεν δοκῶν, νῦν μὲν αὐτὴν εἶναι κοινὴν τῆς θεαρχικής Τριάδος τὴν οὐσίαν, τὴν θέλησιν ἔλεγε, καὶ τὴν ἀνέργειαν ἀκριβῶς, νῦν δ' αὖ ποιήματα καὶ κτίσματ τα τάς ενεργείας ἔλεγε τοῦ Θεοῦ, καὶ ποτὲ μὲν σχέσ σιν, ποτὲ δὲ καὶ μὴ δ', πλὴν ἤχου καὶ κτύπου φτι μάτων μόνου; Πῶς οὖν ὥσπερ ἐκ μεταμελείας νῖν πάντων ἐκείνων ἀφέμενος, ὑπὲρ ὧν καὶ τὴν πολύν πρὸς τοὺς θεολόγους τε, καὶ τὴν σύνοδον ἐποιεῖτο λόγον, διαστρέφων, παρεξηγούμενος, πάντα λίθον, δ περὶ τῶν σεπτῶν ὑποστάσεων ἡμῖν διαλέγεται, τῆς πατρικῆς λέγων ὑποστάσεως ενεργείας εἶναι μόνας τὸν Υἱὸν, καὶ τὸ Πνεῦμα; Καὶ τὶς ἂν τῶν ἀτύπων ἐξαριθμήσειε τὴν φορὰν τῶν ἐκβαινόντων ἐκ τῶν συν τουτωνὶ λόγων, φιλόσοφε; Εἰ γὰρ τῆς πατρικῆς μόν νης ὑποστάσεως κατὰ σὲ ἐνέργειαι μόναι τὸ Πνεῦμα σὺν τῷ Υἱῷ ὑποστατικόν ίδίωκε λοιπὸν κατὰ σὲ οὐ φυσικὸν ἡ ἐνέργεια, καὶ πᾶσα ἀνάγκη μὴ τῶν τριῶν μίαν, ἀλλὰ τρεῖς διαφόρους εἶναι τινὰς τὰς ἀνερο γεία;, κἀντεῦθεν καὶ τρεῖς οὐσίας τοῖς τρισὶ συνεισ άγεσθαι προσώποις, καὶ τὸ τῆς Τριάδος ἑτεροούσιον ἐντεῦθεν μετ' Αρείου τε καὶ Μακεδονίου συγκατασκευάζειν. Τὴν γὰρ ἡ ἐνέργεια παρηλλαγμένη σύν γε τάδελφῷ Γρηγορίῳ, καὶ δὴ καὶ τοῖς λοιποῖς θεο λόγοις ὁ μέγας ήδη πολλάκις φθάσας ἔφη Βασίλειο:, τούτων καὶ ἡ οὐσία παρηλλαγμένη· ὧν δὲ φύσις ή αὐτή, τούτων καὶ ἡ ἐνέργεια ἡ αὐτή. Εἰ δ᾽ ὁ μὲν Πατὴρ ἐνεργείας, ὡς φῂς, μόνας ἔχει τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα, τὰ δὲ οὐκ ἔχουσι, πρῶτον μὲν κἀκ τού του τὸ κατὰ τὴν οὐσίαν ἀνόμοιον παρεισάγεται· Έπειτα μὴ μόνον οὐκ εἰσὶ συνδημιουργοὶ τῷ Πατρὶ, · ἀλλ' οὐδὲ ὅλως εἰσὶ, Μάξιμος ὁ θεοφόρος φησί. Φύσιν καὶ γὰρ, φησὶν ὁ αὐτὸς, τὴν οἰανοῦν οὐδεὶς οι εν ἀκίνητον, ἡ ἀνενέργητον. Μόνον καὶ γὰρ τὴ μὴ δν ἐστέρηται τῆς φυσικῆς ἐνεργείας τε καὶ δυνάμεις, ὁ αὐτὸς θεολόγος καὶ αὖθις σύν γε Διονυσίῳ καὶ τοῖς λοιποῖς διδασκάλοις φησίν. Καὶ τί τάλλα χρή λέγειν, ὅπου γε μὴ μόνον ἐπὶ τῆς φύσεως καὶ τῶν φυσικῶν τοῦ Θεοῦ, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῶν θεαρχικῶν ὑποστάσεων ὡσαύτως τὰ αὐτὰ καὶ ἔστι καὶ λέγεται; "Ο Πατήρ μου, καὶ γάρ φησιν ὁ θεαρχικός Λόγος, μείζων μου ἐστι. Καίτοι γε, ώς αὐτὸς οὗτο; αὖθις φησιν, αὐτός ἐστιν ὁ μονογενής Υἱὸς τοῦ Θεοῦ ὁ ὢν ἐν τοῖς κόλποις τοῦ Πατρός. Καί, Ἐγὼ καὶ ὁ Πατήρ, φησίν, ἔν ἐσμεν. Καὶ οὐκ φασι, κινῶν κατὰ τῆς ἀληθοῦς ἐκείνων θεολογίας, ἀναιρεῖ τοῦτ' ἐκεῖνο, οὐδὲ προσίσταται τῇ θείᾳ θεολο-· για τὸ δοκοῦν ἐναντίον. Τὸ μὲν γάρ ἐστι τῇ φύσει καὶ τῇ θεότητι, καὶ τοῖς φυσικοῖς πᾶσιν ἁπλῶς, τὸ δὲ ταῖς ὑποστάσεσιν καὶ τῷ αἰτίῳ. Μείζων καὶ γὰρ, φησὶν, ὁ Πατὴρ τοῦ Υἱοῦ οὐ τῇ φύσει, τῷ αἰτίῳ δέ. Αλλο δὲ τοῦτο, κἀκεῖνο ἄλλο, εἰ καὶ ἄμφω κατὰ τὸν αὐτὸν, καὶ κατὰ τὸν οἰκεῖον ἐκάτερον λόγον ὁρᾶται Θεός. Εἰ γοῦν καὶ ἐπὶ τῶν ὑποστάσεων τῶν καὶ καθ᾽ ἑαυτὰς ὑφεστηκυιῶν καὶ θεωρουμένων τὸ μεῖζόν τε καὶ τὸ ἔλαττον καθορώμενον, οὐ προσίσταται τὸ πα ράπαν οὐδὲ πολεμεῖ τῇ φυσικῇ τῆς θεότητος ισότης τι, ἀλλ᾽ ἔστιν ὁ αὐτὸς καὶ μείζων καὶ ἴσος, τὸ μὲν τῷ τῆς αἰτίας, τὸ δὲ τῷ τῆς οὐσίας λόγῳ, πῶς ἐπὶ τῶν φυσικῶν τοῦ θεοῦ τῶν μὴ καθ᾿ ἑαυτὰ μηδαμώς " ὑφεστώτων, ἀλλ' ἐν τῇ φύσει θεωρουμένων ὡς οὐσιωδῶν καὶ οἰκείων; καὶ ταύτην μόνην πηγήν καὶ ὕπαρξιν κεκτημένων, τὸ κατωτέρω διὰ ταῦτα καὶ δεύτερα, καὶ ἧττονα ταύτης εἰρῆσθαι τῆς πρὸς τὴν αἰτίαν αὐτὴν φύσιν ὁμοτιμίας καὶ συμφυΐας και φυσ σικῆς ἀξίας τε καὶ ἑνώσεως ἀποῤῥήξει ταῦτα καὶ διασπάσει, ἵνα μὴ Θεὸς ὑπομείνῃ μόνον κατά γε τοὺς θεομαχοῦντας φημι τούτους κατὰ τομὴν καὶ διαίρεσιν, καὶ ταῦτ᾽ εἰ; κτιστά τε καὶ ἄκτιστα, καὶ κακῶς ὑφειμένα καὶ ὑπερκείμενα διασπώμενος, ἀλλὰ καὶ κτίσις, ὅση τε κάτω καὶ ἀνθρωπεία, καὶ ὅση τῶν ἄνω καὶ ὑπερκόσμιος, τὴν ὑμνουμένην ἀφαι ρεθείη Θεοῦ κοινωνίαν τε καὶ τὴν θέωσιν. Οὐδὲ γὰρ ἂν εἴη, φασὶν οἱ ἐμοὶ θεολόγοι καὶ θεοφόροι, διαμέ. σου τινός ποτε κτίσματος θεουργεῖσθαι τοὺς θεουμε νους, ὥσπερ οὐδὲ διὰ τῆς οὐσίας αὐτῆς ἐκείνης χω ρεῖσθαι καὶ συμπλέκεσθαι μηδενί τινι μηδαμῶς πιο φυχνίας, ἀλλὰ διὰ τῶν οὐσιωδῶς τε, καὶ φυσικῶς, καὶ ἀχωρίστως δηλονότι προσόντων αὐτῇ. Καὶ ταῦτα μὲν εἰς τοσοῦτον. Ἐπεὶ δὲ Γρηγορᾶς τὴν κοινὴν καὶ θεοπρεπῆ καὶ φυσικὴν τῆς Τριάδος ενέργειαν, ἢ τὰς Ενεργείας κακῶς ἐξαρνούμενος ἐνεργείας ἰδικῶς τοῦ Πατρὸς μόνου τὸν Υἱόν φησι καὶ τὸ Πνεῦμα, παρ' Ακινδύνου τοῦ καθηγητοῦ τὰ τοιαῦτα καὶ τοῦτο λαο βὼν, ἀνάγκη καὶ περὶ τούτου βραχέ" ἅττα παρὰ τῶν θεολόγων ὡσαύτως εἰπόντας, οὕτως ἔπειτα διανα παῦσαι τὸν λόγον. Καὶ δὴ πρώτον ἐκεῖνο Γρηγορᾶν ἐρωτήσωμεν, τίνος χάριν περὶ τῆς κοινῶς τῇ θεαρδ Εἰ δ' ὁ φιλόσοφος αὖθις λέγει, μὴ δεῖσθαι τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα τῆς ἐνεργείας. αυτενέργειαν όντα, ἔδει καὶ τὸν Πατέρα κατὰ τὸν αὐτοῦ λόγον τοῦτ' αὐτὸ πεφυκέναι, καὶ μὴ δεῖσθαι τῆς φυσικῆς ἐνερο γείας, αυτενέργειαν όντα. Εἰ δ' ἐκείνῳ μὲν πρόσεστι ταῦτα, τοῖς δ᾽ οὔ, πάλιν εἰς ταυτὸ τῷ φιλοσόφι κατὰ πᾶσαν ἀνάγκην ο λόγος περιτραπήσεται. Η γὰρ οὐσιώδεις εἰσὶν αἱ ἐνέργειας αὗται, καὶ διῄρην ται κατ' οὐσίαν ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τοῦ Πατρός, τὰς αὐτὰς οὐσιώδεις ενεργείας μὴ κεκτημένοι, ἢ τῆς πατρικῆς ὑποστάσεως ἰδιώματα πεφυκυίε:, ετεροθελῆ, καὶ τῇ φυσικῇ ἐνεργεία διαφέρουσαν ἀποδείξουσι τὴν ἁγίαν Τριάδα, κἀντεῦθεν αὖ καὶ τὸ τῆς οὐσίας ἀνόμοιον παρεισάγεται, καθὰ δὴ καὶ φθάσας ο λόγος έδειξεν. "Αλλως τε καὶ τοῦ μὲν θα τ

μαστοῦ Βασιλείου λέγοντος· Οὐδεμία ενέργεια ένυ- Δ. καὶ δὴ καὶ τῶν ἀμφότερα καλῶς θεολογούντων ὁμοῦ, πόστατος. Μαξίμου δὲ τοῦ σοφοῦ, Αἱ ἐνέργειαι οὐκ εἰσὶν οὐσίαι, ἀλλὰ περὶ τὴν οὐσίαν, καὶ πρὸς τούτοις τοῦ θεοφόρου Δαμασκηνοῦ πᾶσαν ἐνέργειαν φυσικῆς εἶναι δυνάμεως ἀποτέλεσμα φάσκοντος, εύδηλον ὡς ὁ φιλόσοφος μόνας ενεργεία; εἶναι λέγων τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱόν καὶ τὸ Πνεῦμα, καὶ ἀνούσια, και ἀνυπόστατα, καὶ ἐν ἑτέρῳ θεωρούμενα, καὶ φυσικῆς δυνάμεως ἀποτελέσματα ταῦτα κατασκευάζει. Αλλά τρέποιτο τὰ βλάσφημα ταῦτα καὶ ἀπηχῇ κατὰ τῆς αὐτοῦ κεφαλῆς. Ετι, Γρηγορά, τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ, μόνην εἰπὼν θέλησιν εἶναι καὶ ἐνέργειαν ἀκριβῶς ἀνωτέρω, ή κτίσμα καὶ μὴ ὂν εἶναι τὴν ἐνέργειαν, εἰ μὴ τοῦτ᾽ ἀκριβῶς εἴη, πῶς μετὰ μικρὸν τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον μόνην ἐνέργειαν, καὶ θέλησιν εἶναι φῂς τοῦ Πατρός; "Αρα τοῦ Πατρὸς οὐσία εἰσὶν ὁ Υίας καὶ τὸ Πνεῦμα; Καὶ μὴν ὑποστάσεις μὲν διττής ἐκ μιᾶς ὑποστάσεως ἴσμεν τῆς πατρικῆς, τὴν μὲν γενητῶς, τὴν δὲ τρόπον ἕτερον· ἡ δὲ οὐσία μία καὶ ἢ αὐτὴ τῶν τριῶν οὖσα, αὐτῶν μὲν ἔστι καὶ λέγε· ται, ἐξ αὐτῶν δὲ, ἢ ἔκ τινος αὐτῶν, οὔτ᾽ ἐστίν οὔτε λέγεται, οὐδ᾽ ἤκουσε τις μέχρι και σήμερον. Τί δὲ χρή λέγειν, ὅπου καὶ εἰς κτίσμα καὶ σχέσιν καὶ μὴ ὃν ἐκεῖ καταγαγὼν τὴν θείαν ἐνέργειαν, εἰ μὴ αὐτὴ τοῦ Θεοῦ ἡ οὐσία εἴη ἀκριβῶς κατὰ σὲ, μεταβαλὼν · αὖθις, τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα μόνα φῇς ἐνεργείας εἶναι τοῦ Θεοῦ, εἰ ταυτόν τι καὶ ἔν πως συνάγων οὐσίαν τε θεοῦ καὶ ὑποστάσεις, καὶ δὴ καὶ κτίσμα κακῶς χρῆσθε, τῇ μοναρχία συνιστάμενοι δῆθεν, μᾶλλον δὲ δι' ἑκατέρων ἀναιρούντες εκάτερα, καὶ τῇ προσποιήτῳ συνηγορίᾳ, καὶ τῇ αἰδοῖ τῇ πρὸς τὸν ἕνα δῆθεν Θεὸν τὴν κτιστὴν θεότητα καὶ τὴν πολυθεῖαν καὶ ἀθεΐαν εἰσάγοντες φανερώς. Καὶ οὕτω καὶ τὸν αὐτὸν λόγον ἐπιδέχεσθαι τῇ οὐσίᾳ τὴν ἐνέρ γειαν, καὶ αὖθις οὐ τὴν αὐτὸν, τῶν αὐτῶν θεολόγων εἰπόντων Πατέρων, ἑκάτερον μετὰ τοῦ προσήκοντος λόγου, τὸ πρῶτον ἀφελόντες ὑμεῖς, κακῶς ἐχρήσασθε κατὰ τοῦ δευτέρου, ταυτὸ καὶ ἀδιάφορον πάντη τε καὶ πάντως οὐσίαν θείαν καὶ ἐνέργειαν αὖθις κατασκευάζοντες. Ενθα δὴ καὶ ἀντὶ τοῦ λόγου τὸν ὅρον κακῶς ἐδέξασθε, οὐ τὴν αόριστον μόνον καὶ ἀπερίγραπτον ἐνέργειαν, ἀλλὰ καὶ τὴν θείαν καὶ 5 ανώνυμον καὶ ἄῤῥητον αὐσίαν τοῦ Θεοῦ, δρῳ καλ υποβαλεῖν σὺν ἐκείνῃ τετολμηκότες.. Οὕτω τῇ ἐν Πνεύματι σχέσει τε καὶ μιμήσει τῆς θείας ἐνεργεία; τὸ ἄσχετον ὁμοῦ καὶ ἀμίμητον θεοπρεπώς συνειληφύτων εκείνων, καὶ τῷ κατωτέρῳ καὶ δευτέρῳ, καὶ ἧττονι διὰ τὴν αἰτίαν, τὸ ἴσον καὶ συμφυὲς καὶ ἀχώ ριστον, διὰ τὸ φυσικόν τε καὶ ἄκτιστον επαγαγόνο τῶν, ὑμεῖς τῇ μὲν σχέσει καὶ τῇ μιμήσει κατά τε τοῦ ἀσχέτου καὶ ἀμιμήτου χρησάμενοι, τῷ δ' αὖ κατωτέρῳ καὶ ἥττονι ὡς ἐξ αἰτίας ὄντι κατὰ τοῦ τῆς φύσεως ἀδιαιρέτου, καὶ ἀκτίστου, καὶ ἴσου, πόλεμον ὅσον τὸ καθ᾿ ἑαυτούς φημι καινὸν ἐπεισηγάγετε τοῖς φυσικοῖς ἰδιώματι τοῦ Θεοῦ, καὶ τῇ τού των αἰτίᾳ καὶ πηγῇ φύσει τὸν ἕνα τρισυπόστατον καὶ σχέσιν καὶ τὸ μὴ ὄν, ὡς μηκέτι συνάγεσθαι καὶ παντοδύναμον καὶ ἄναρχον ποιητὴν καὶ δεσπότην κατὰ τὰ προειρημένα την δυσσέβειαν, μᾶλλον δὲ τὴν ἀσέβειαν καὶ τὴν ἀθεῖαν ἐκ τῶν σῶν λόγων, ἀλλ' αὐτόθεν κηρυττομένην εἶναι λαμβάνειν; 'Αλλ' οὐκ ἀπ' αὐτὸς ἐμαυτοῦ ταῦτα λέγω, φησὶ Γρηγορᾶς, Αθανάσιος δ' ὁμοῦ καὶ Γρηγόριος, καθὰ δὴ καὶ εἰπὼν ἔφθην, καὶ πλεῖστοί γε τῶν θεολόγων ἄλλοι σὺν τούτοις, ενέργειαν τοῦ Πατρὸς εἶναι λέγουσι τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα. Η γοῦν κἀκείνους ὁμοῦ τοῦ τῶν διδασκάλων έκβαλε καταλόγου, ἡ ἕως ἂν ἐκεῖνοι διδάσκαλοι τῆς Χριστοῦ Ἐκκλησίας ὦτι καὶ θεολόγοι, οὐδὲ τὰ ἡμέτερα ταῦτα διαγράψαι δυνήσῃ τῆς ἐκείνων ηρτημένα διδασκαλίας, κἀκεῖθεν ἔχοντα το νδός μον. Πολλοῦ μέντ᾽ ἂν ἦν ἄξιον, ὦ φιλόσοφε, τὸ κατὰ σὲ, καὶ πραγμάτων ἂν ἦμεν ἀπηλλαγμένοι Θεὰν τοῦ παντὸς εἰς κτιστὴν καὶ ἄκτιστον κατατε μόντες θεότητα, καὶ ᾿Αρειον ὁμοῦ καὶ Μακεδόνιον καὶ τοὺς κατ' ἐκείνους μετὰ τῶν ἀκτίστων καὶ κτι στῶν καὶ ἀνίσων θεοτήτων καὶ φύσεων ἡμῖν ἐπεισ αγαγόντες. Κατὰ δὴ τὸν αὐτὸν λόγον τῶν θεολόγων πρῶτον κάνταῦθα τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ καὶ τὸ Πνεῦμα νῦν μὲν ἐνέργειαν τοῦ Πατρὸς οὐσιωδῶς ὀφεστῶσαν καὶ ζῶν σαν εἰπόντων, διά τε τὸ ἀπαθὲς τῆς ἐκεῖθεν προ όσο, καὶ τὸ ἀκριβῶς ἡνωμένον τε καὶ ἀχώριστον, τοιοῦτον καὶ γὰρ ἡ φυσικὴ ἐνέργεια, καὶ δὴ καὶ ὡς τῆς πατρικῆς ἐνεργείας πάσης ἐν Υἱῷ τε καὶ Πνεύ ματι φυσικῶς οὔσης, καὶ προσέτι διὰ τὸ συναΐδιον κατὰ χρόνον καὶ ἄκτιστον, νῦν δὲ μηδὲν τῶν τριῶν καὶ ἡμεῖς πάλαι, εἰ τοῖς θεολόγοις ἐβούλου διδασκα- 1 προσώπων ἐνέργειαν εἰρηκότων, ὡς καθ᾿ ἑαυτὰ λεις ἀκολουθεῖν, ὡς φῇς, ἄνωθεν. Νῦν δὲ προσποιῇ μὲν τοῦτο τοῖς λόγοις, καὶ ὑποκρίνῃ τὴν σύμφων νίαν τὴν πρὸς ἐκείνους, ἀντιπίπτεις δ' ἀληθῶς πανταχοῦ καὶ ἀντιλέγεις τῇ ἐκείνων θεολογία, ως - περ ἄνωθεν εἰς τοῦτο παρεσκευακώς σεαυτόν. Οὕτω ἐν ἡνωμένον ὁμοῦ καὶ διακεκριμένον τῆς τε θείας οὐσίας καὶ τῆς ἐνεργείας συμφώνως εκείνων διὰ πολλῶν τε καὶ καλῶν λόγων καὶ δὴ καὶ γραφικών ἀποδείξεων πρεσβευόντων καὶ κηρυττόντων, καὶ Θεὸν Ένα τρισυπόστατον, ἄναρχον, ἄκτιστον, ἐνεργόν, θε λητικών, παντοδύναμον διδασκόντων ἀποστολικώς τὴν Χριστοῦ Ἐκκλησίαν, σὺ καὶ οἱ μετὰ σοῦ τὸ διακεκριμένον ἀποτεμόντες, καὶ πόρρω που ρίψαντες τῶν τῆς θεολογίας ὀργίων, τῷ ἐνιαίῳ κατ' ἐκείνου, " ὑφεστώτων, ἀλλ᾽ οὐκ ἐν ἑτέρῳ θεωρουμένων, καὶ ἐνεργούντων μόνον, ἀλλὰ οὐχὶ καὶ ἐνεργουμένων, ὥσπερ ἡ ἐνέργεια· οὕτω τοιγαροῦν τῶν κοινῶν δι δασκάλων τῆς Ἐκκλησίας καὶ περὶ τούτων θεολο γούντων, θάτερον ὡς ἔθος ἀποβαλόντες ὑμεῖς, θατό ρῳ κατ' αὐτοῦ κακῶς χρῆσθε, μόνας ἐνεργείας ἀκτίστους εἶνα: δογματίζοντες τοῦ Πατρὸς τὸν Γι καὶ τὸ Πνεῦμα, ὅθεν δὴ καὶ τὸ ἀνυπόστατον καὶ ἀκούσιον καὶ ἀνύπαρκτον, καὶ τὸν μυρίον τῶν ἀπό των ἰσμὸν συγκατεσκευάσατε κατά γε τα προβλή θέντα. Αλλ' οὐχ οὕτως οι θεολόγοι διδάσκαλος, βίλε τιστε. Ακουε γάρ. Αθανάσιος μὲν οὖν ὁ μέγας, ἐν δὴ καὶ τῶν ἄλλων αὐτὸς προΐστασθαι μάλλον δοκεῖς, ενέργειαν τοῦ Πατρὸς λέγοντα τὸν Υἱὸν καὶ τὸ

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM X. Πνεύμα, πρὸς 'Αρειανοὺς τὸν λόγον ποιούμενος, καὶ ἐνεργεῖ ἐν τῶ δεκτικῷ ταύτης. Διὰ καὶ ἐνεργό; καὶ τὸ τοῦ Υἱοῦ ὁμότιμόν τε καὶ ἐμοούσιον πρὸς τὸν αὐτοῦ Πατέρα βουλόμενος δεῖξαι, Δύναμίς ἐστι, φησίν, ὁ Υἱός. ὥσπερ καὶ ὁ Πατήρ. 'Αλλ' ίνα δειχθή ὅτι οὐκ ἔστιν αὐτὸς ὁ Πατήρ, διὰ τοῦτο τοῦ Πατρός ἔστι δύναμις καὶ ἐνέργεια.· Ὁ μὲν γὰρ Πατήρ οὐ παρά τινος, αὐτὸς δὲ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἔχει τὸ εἶναι δύναμις. Καὶ πάλιν πρὸς τοὺς Ἕλληνας. ὁ αὐτὸς, Ο παντοδύναμος καὶ παντέλειος τοῦ Πατρὸς λόγος, ἐπιβὰς τοῖς πᾶτι καὶ πανταχοῦ τὰς ἑαυτοῦ δυνάμεις ἐφαπλώσας, τὰ πάντα εἰς ἑαυτὸν συνέχει και συσφίγγει. Ορας τουτονὶ τὸν μέγαν αὐτόν σοι τῶν ἑαυ τοῦ λόγων ἐξηγητήν τε καὶ ἑρμηνέα λαμπρόν καθ εστάμενον, καὶ πῶς καὶ κατὰ τίνας τους λόγους. ενέργειαν καὶ δύναμιν εἶναί φησι τοῦ Πατρὸς τὸν Γιόν; καὶ ὅτι τὰς αὐτὰς καὶ αὐτὸς τῷ Πατρὶ δυνάμεις ἔχει καὶ ἐνεργείας, ὡς οὐσία καὶ τελεία ὑπό στασις καθ' ἑαυτὸν ὤν, καὶ οὐκ ἐν ἑτέρῳ θεωρούμενος, κατὰ τὴν οὐσιώδη και φυσικὴν ἐνέργειάν φημι τῶν τριῶν, καὶ συνδημιουργῶν καὶ συνέχων τὸ πᾶν ἅμα τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Πνεύματι; Κοινὰ γὰρ ὥσπερ τῷ Υἱῷ ταῦτα, οὕτω δὲ καὶ τῷ ὁμοουσίῳ καὶ ὁμοτί μῳ Πνεύματι. Καὶ οὐ τοῦτο μένον, ἀλλὰ καὶ αὐτὸν ὁ μέγας δύναμιν ὑπέδειξεν ὄντα τὸν Πατέρα, ὥσπερ δὴ καὶ τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα διὰ τὸ τῆς οὐσίας καὶ τῆς θεότητος ἐν, ἐκ τῆς θείας λαβὼν καὶ τοῦτο Γραφῆς. "Οψεσθε καὶ γὰρ τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ· κιθήμενον ἐκ δεξιῶν τῆς δυνάμεως τοῦ Πατρὸς δηλονότι, τοῖς Ἰουδαίοις ὁ Χριστὸς ἔλεγε περί εαυ του. παντουργὸς καὶ οὐσιοποιὸς καὶ δραστικὴ πρὸς τῶν ἱερῶν θεολόγων ὑμνεῖται, οὐκ ἄλλη κατ' αὐτὸ τοῦτ φημι τέως παρὰ τὴν κινοῦσαν τυγχάνουσα φύτων, ταυτόν τι καὶ ἐν, καθ' ἑτέρους δ', ὡς ήδη πολλάκις Εφημεν, λόγους ἔχουσα τὸ διάφορον. Πρὸς Ἀβλάβιον δ᾽ αὖθις ὁ αὐτὸς διδάσκαλος γράφων, τὸ Θεὸς ὄνομα τῆς θεατικῆς καὶ προνοητικῆς, καὶ καυστικῆς ἐνερ γείας εἰπὼν τοῦ Θεοῦ, ἐξῆς ἐπιφέρει κἀκεῖνα - Καθό μὲν ἕκαστον πρόσωπον ἀπηρτισμένην ἔχει τὴν τοί αὐτην ενέργειαν, απηρτισμένον ἕξει καὶ τὴ δηλωτι κὸν αὐτῆς ὄνομα, καὶ κυρίως ἔσται καὶ κληθείη Θεός· καθὸ δὲ μία καὶ ἀπαράλλακτος ἐν τοῖς τρισὶν ἡ εἰρημένη ενέργεια, μία καὶ ἡ θεότης. Καὶ πάλιν δ' αὐτός· Οὐ τρεῖς θεούς, φησίν, ὀνομάζειν δυνάμεθα τοὺς τὴν θεατικὴν καὶ ἐποπτικὴν δύναμίν τε καὶ ἐνέργειαν. συνημμένως καὶ ἀδιακρίτως ἀλλήλων ἐφ' ἡμῶν τε καὶ πάσης τῆς κτίσεως ἐνεργοῦντας. Κύριλλος δ' δ σοφές, Ἰσοσθενές, φησί, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον καὶ ὁμοούσιον τῷ Θεῷ, τὸ τὴν θείαν ἐνέργειαν ἔχον ἐν ἑαυτῷ φυτικῶς. Δέδεικται μὲν οὖν ἱκανῶς ἤδη τοῖς θεολόγοις. Πατράσι κατὰ εἶνας τοὺς λόγους ὅ τε Υίος καὶ τὸ Πνεῦμα δύναμις καὶ ἐνέργεια τοῦ Πατρὸς. εἶναι λέγονται· οὐ μὴν ἀλλὰ κἀκεῖνο δήπου συναπο δέδεικται κάλλιστα, ὅτι καὶ τῶν τριῶν ὑποστάσεων ἑκάστη δύναμίς τε καὶ ἐνέργειά ἐστι καὶ λέγεται καθ᾿ ἑαυτὴν ὑφεστῶτα, ὥσπερ δὴ καὶ ζωὴ, καὶ σου φία, καὶ φῶς καὶ τὰ παραπλήσια τούτοις, ἵνα μὴ μετοχῇ νομισθῶσιν ἔχειν· ταῦτα κατὰ τοὺς ἄλλους Ο δυνατούς τε καὶ· σοφοὺς καὶ ζῶντας, δ δὴ κάν τοῖς φθάσασιν ἡμῖν εἴρηται. Λέγονται δ' αὖθις καὶ δυνα τοὶ καὶ ἐνεργοί, καὶ σοφοὶ καὶ ζῶντες ἕκαστος τῶν τριῶν, ἵνα μὴ σοφίαν, καὶ δύναμιν, καὶ ἐνέργειαν, καὶ ζωὴν ἀκούοντες αὐτῶν ἕκαστον εἶναι, μὴ οὐσίαν καθ᾿ ἑαυτὴν ὑφεστῶσαν καὶ οὗταν, ἀλλ' ἐν ἑτέρῳ θεω ρουμένην νομίσωμεν δύναμιν, ὅπερ ἐστὶν ἡ φυσική ἐνέργεια. Λέγεται δὲ καὶ ἡ θεαρχική Τριάς ἅμα και σοφία καὶ δύναμις, ὥσπερ δὴ καὶ Θεός· καὶ ζωὴ καὶ λόγος καὶ φῶς· δ δὴ καὶ φθάσαντες ὡσαύτως οἱ θεολόγος ἐδίδαξαν, διὰ τὸ ταῦτ' ἔχειν ἀπαραλλάκτως ἕκαστον τῶν προσώπων ἰδίᾳ τε καὶ ὁμοῦ πάντα. Διὰ καὶ πρὸς Εὐνόμιον αὖθις ὁ μέγας φησὶ Βασίλειος - Ε' γὰρ κατὰ τὴν οὐσίαν ὁ Υἱὸς ἀπαραλλάκτως ἔχει ἀπαραλλάκτως ἕξει καὶ κατὰ τὴν δύναμιν ὧν δὲ ή δύναμις ἴση, ἴση που πάντως καὶ ἡ ἐνέργεια, Βασίλειος δὲ ὁ μέγας Ευνομίῳ διαλεγόμενος, καὶ α) τοῦ Υἱοῦ βουλόμενος ἄκτιστον δείξαι, Εἰ Χριστός, φησί, Θεοῦ σοφία καὶ δύναμις, ταῦτα δὲ ἄκτιστα, καὶ ὁ Χριστὸς πάντως. Τὸ δὲ καὶ τῷ Πνεύματι προσήκειν πᾶς τις ἂν εὐσεβὴς εἴποι, κατὰ τὸν αὐτὸν λίγον. Σὺ δὲ κἀντεῦθεν καὶ τὸ τῆς Θεοῦ σοφίας και δυνάμεως ἄκτιστον μάθε, ταυτό δ' εἰπεῖν τῆς τοῦ Θεοῦ φυσικῆς ἐνεργείας, μήτε τῆς οὐσίας αὐτῆς ἐκείνης οὔσης κατὰ σὲ, καὶ οὕτω φυσικῶς ἐχούσης τὸ ἄκτιστον, ὡς καὶ τῷ μονογενεῖ τοῦ Θεοῦ Υἱῷ κἀντεῦθεν αὐτὸ τοῦτο προσμαρτυρεῖσθαι, καὶ τοῦτο καὶ τοῖς τὰ ᾿Αρείου φρονοῦσι δοκεῖν, καίτοι γε κτίσμα κακῶν τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ δοξάζουσιν. Οὐδὲ γὰρ ἐκ τῶν μὴ δοκούντων ἐκείνοις, ἀλλ᾽ ἐκ τῶν ἀνωμοτ λογημένων τε καὶ δοκούντων, ὁ μέγας ἐπιχειρῶν, Ο εἰς ἀνάγκην καὶ μὴ βουλομένους ἦγε τοῦ πείθεσθαι, Καὶ πάλιν πρὸς τὸν αὐτὸν Εὐνόμιον ὁ αὐτός· Χρι στὸς, φησί, Θεού δύναμις καὶ Θεοῦ σοφία, ὅλης τῆς πατρικῆς δυνάμεως ἐναποκειμένης αὐτῷ δηλονότι. Οθεν ὅσα βλέπει τὸν Πατέρα ποιοῦντα, ταῦτα καὶ ὁ Υἱὸς ὁμοίως ποιεί. Τί δὲ καὶ ὁ Νύσσης θείος Γρηγό ριος; Θεός, φησίν, ἐνεργοῦντα δηλοί, θεότης δὲ ἐνέργειαν. Οὐδὲν δὲ τῶν τριῶν, ἐνέργεια, ἀλλὰ μᾶλα λον ἐνεργοῦν ἕκαστον αὐτῶν, Ακούεις, ὡς οὐδὲν τῶν τριῶν ἐνέργεια, ἀλλὰ μᾶλλον ἐνεργοῦν ἕκαστον τῶν τριῶν; Τὰ μὲν γὰρ ὑποστάσεις όντα καθ' ἑαυτὰ τέλειας, οὐκ ἐνεργοῦντας· ἡ δὲ φυσική ενέργεια δύο ναμις οὖσα καὶ κίνησις. δραστική τοῦ ἐνεργοῦντος, ἐνεργεῖται μὲν καὶ κινεῖται παρ' αὐτοῦ, ὁρᾷ δὲ καὶ Χριστὸς γὰρ Θεοῦ δύναμις καὶ Θεοῦ σοφία. Διονύ σιος δὲ ὁ μέγας, Δύναμίς ἐστι, φησίν, ὁ Θεός, ὡς πᾶσαν ἐν ἑαυτῷ δύναμιν προέχων καὶ ὑπερέχων. Οὕτως ἡ δύναμις καὶ ἡ ἐνέργεια τοῦ Θεοῦ φυσική τε καὶ οὐσιώδης οὖσα οὐ μερίζει τὰς ὑποστάσεις, ἐνοῖ δὲ φυσικῶς μᾶλλον εἰς μίαν θεότητα κάστῃ τε τῶν τριῶν ὑποστάσεων ὡσαύτως καὶ ὁμοῦ ταῖς τρό σὶν ὡς ἑνὶ παροῦσα θεῷ, κατὰ τὰ προῤῥηθέντα δήπου, τοῖς θεολόγος. Διὸ καὶ Μάξιμος ὁ σοφὸς πρὸς τοὺς ὑποστατικήν, ἀλλ' οὐ φυσικήν· κακῶς λέγοντας πάλαι τὴν θεία ενέργειαν, Τίς, φησίν, υποστατική ενέργειαν ειρηκέ πητέ, καὶ τήθεν τοῦτο καὶ παρά τίνος λαβόντες προς φέρυσι; Καὶ πάλιν· Οὐδὲν τῶν φυσικῶν εἰς ἄτομου

SHILOTHEI CP. PATRIARCHÆ προηγουμένως, ἀλλ᾽ εἰς τὴν αὐτοῦ φύσιν καὶ τὴν ἡ προσόντων ταῖς τοῦ Χριστοῦ φύσεσι θελημάτων καὶ οὐσίαν ἔχει τὴν ἀναφοράν. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ὁ ἐκ Δαμασκοῦ θεῖος Ἰωάννης αὐτὸ τοῦτο δεικνὺς ὡς οὔτε ὑπόστασις, οὔτε μὴν ὑποστατικά πέφυκεν ἡ θεία δύναμις καὶ ἡ ἐνέργεια, ὥσπερ οὐδὲ οὐσία ἁπλῶς, ἀλλ᾽ οὐσιώδη καὶ φυσικὰ μᾶλλον, ὡς αὐτῇ τῇ θείᾳ οὐσίᾳ προσόντα φυσικώς, τοιάδε περὶ τούτων φησί· Φυσικὰ καὶ οὐχ ὑποστατικὰ λέγομεν το θελήματα καὶ τὰς ἐνεργείας, λέγω δὴ αὐτὴν τὴν θελητικὴν καὶ ἐνεργητικήν δύναμιν, καθ' ήν θέλουσι καὶ ἐνεργοῦσι τὰ θέλοντα καὶ ἐνεργοῦντα. Εἰ γὰρ ὑπου στατικὰ δῶμεν εἶναι ταῦτα, ἑτεροθελεῖς καὶ ἑτεροενεργεῖς τὰς τρεῖς ὑποστάσεις τῆς ἁγίας Τριάδος εἰπεῖν ἀναγκασθησόμεθα. Καὶ πάλιν· Η τοῦ Χριστοῦ, φησί, θεία θέλησις αναρχός ἐστι, καὶ παν τουργὸς ἑπομένην ἔχουσα τὴν δύναμιν, μονονουχί πρὸς τὸν φιλόσοφον τοῦτον ἐστάμενος, Ταυτὸν οὐσία καὶ θέλησις ἀκριβῶς, κακῶς φιλοσοφοῦντα. Καὶ αὖθις ὁ θεῖος Δαμασκηνός· Ωσπερ τῶν τοῦ αὐτοῦ καὶ ἑνὸς Χριστοῦ φύσεων ὁ ἀριθμὸς εὐσεβῶς νοούμενός τε καὶ λεγόμενος οὐ διαιρεῖ τὸν ἕνα Χριστόν, ἀλλὰ σωζομένην καὶ ἐν τῇ ἑνώσει παρίστησι τῶν φύσεων τὴν διαφοράν, οὕτω καὶ ὁ ἀριθμὸς τῶν οὐσιωδῶς ἐνεργειῶν, κατ' ἄμφω γὰρ τὰς φύσεις θελητικὸς ἦν, καὶ ἐνεργητικὸς τῆς ἡμῶν σωτηρίας, οὐ διαίρεσιν εἰσάγει, μὴ γένοιτο, ἀλλὰ τὴν αὐτῶν δηλοῖ καὶ μόνον κὰν τῇ ἐνώσει φυλακὴν καὶ σωτηρίαν. Φυσικὰ γὰρ καὶ οὐχ ὑποστατικά φαμεν τὰ θελήματα καὶ τὰς ενεργείας· λέγω αὐτὴν τὴν θελητικὴν καὶ ἐνεργητικήν δύναμιν, καθ᾽ ἣν θέλουσι καὶ ἐνεργοῦσι τὰ θέλοντα καὶ ἐνεργοῦντα. Καὶ πάλιν· Εἰ πᾶσα ενέρ γεια φύσεώς τινος ουσιώδης ορίζεται κίνησις, που τις ενέργειαν εὕρηκεν οὐ φυσικῆς δυνάμεως ὑπάρο χουσαν κίνησιν; Οὕτω σαφῶς τε καὶ ἀσφαλῶς διὰ πολλῶν τε καὶ καλῶν λόγων οἱ θεολόγοι, ὡς καὶ ἡμᾶς ἀπὸ μέρους φημὶ τὸ κατ' αὐτοὺς ὑποδείξαι κανταῦθα, καὶ αὖθις τὸν περὶ φυσικῆς ἐνεργείας τοῦ Θεοῦ λό γον ἐδίδαξαν, καὶ ὅτι μὴ κατὰ τοῦτον, ἀλλὰ καθ' ἑτέρους μάλιστα λόγους, ο Μονογενής τοῦ Θεοῦ καὶ τὸ αὐτοῦ Πνεῦμα τοῦ Πατρὸς ἐνέργεια ειρηνται. Ει δὲ ταῦθ' οὕτω καλῶς καὶ κατὰ σώζοντα λόγον ἀπο δέδοται τούτοις, καὶ οὐδεὶς ἀντερεί ποτε νοῦν ἔχων, οὐ μάτην ἄρ᾽ οὐδ᾽ ἡμῖν ὁ νοῦς ἐξετόξευσε τα προβ βηθέντα πρός τε Γρηγορᾶν καὶ τὴν αὐτοῦ ξυμμορίαν περὶ τούτων αὐτῶν φημι. ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΝ ΤΩ ΘΑΒΩΡΙΟ ΘΕΙΑΣ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΣΕΩΣ Καὶ τοῦ κατ' αὐτὴν τῆς θεότητος φωτός, περί τε θεώσεως ὑπερφυοῦς αὖθις καὶ μετοχῆς τῆς θεοπρεποῦς καὶ φυσικῆς τοῦ Πνεύματος χάριτος. ΛΟΓΟΣ ΕΝΔΕΚΑΤΟΣ. Μὴ ἀποκρίνου ἄφρονι κατὰ τὴν ἀφροσύνην G ἄγει θεωρίαν ὁ τοῦ σοφοῦ λόγος, διὰ τῶν ὀλίγων αὐτοῦ, φησὶν ὁ σοφός Σολομῶν. Εἶποι μὲν οὖν ἄν τις καὶ πρὸς ἠθικὴν διδασκαλίαν τὸν προοιμιακὸν συνήθως ἀποβλέποντα λόγον ταῦτ᾽ εἰρηκέναι. Τὸ γὰρ μὴ ἀποδιδόναι κακὴν ἀντὶ κακοῦ, καὶ τὸ λοιδορούμενον εὐλογεῖν, ταυτόν πως ἂν εἴη τῷ μὴ ἀποκρίνε» σθαι άφρονι κατὰ τὴν ἀφροσύνην αὐτοῦ. Προοίμιον ἄν τις εἶπε τοῦτο τῆς εὐαγγελικῆς πολιτείας, καὶ μεθόριον οἷον τοῦ γράμματος πρὸς τὸ Πνεῦμα τοῦ μὲν χαμαιζήλου καὶ ταπεινοῦ τῆς νομικῆς ἀπάγον διδασκαλίας, ὀφθαλμὸν ἀπαιτούσης ἀντὶ ὀφθαλμοῦ, καὶ ὀδόντα ἀντὶ ὁδέντο;, ἡρέμα δὲ τὸν ἀκροατὴν τῷ τοῦ Εὐαγγελίου προσάγον ὕψει, καὶ τὰ ὑψηλότερα κατά μικρόν φιλοσοφείν πεῖθον, μέχρις ἂν εἰς τὴν ἄκραν ἐκείνην ἀναγάγῃ κορυφὴν τῆς διδασκαλίας Χριστοῦ φημὶ καὶ τῆς ἀπαθείας, Τῷ τύπτοντί σε, λεγούσης, ἐπὶ τὴν δεξιάν σιαγόνα στρέψον αὐτῷ καὶ τὴν ἄλλην, καὶ τῷ θέλοντί σοι κριθῆναι, καὶ τὸν χιτῶνα σου λαβεῖν, ἄφες αὐτῷ καὶ τὸ ἱμάτ γιον, καὶ, Εἴ τις σε αγγαρεύσει μίλιον ἔν, ὕπαγε μετ' αὐτοῦ δύο, καὶ τέλος τὸ τῆς φιλοσοφίας ἀκρό Τα την ἐκεῖνο καὶ ὄντω; ὑπερφυές, Εσεσθε, λέγον, ὑμεῖς τέλειοι, ὥσπερ ὁ Πατὴρ ὑμῶν ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς τέλειός ἐστιν. Έχει μὲν οὖν καὶ ταῦτα καλῶς, καὶ οὐκ ἔξω τοῦ σκοποῦ φαίην ἂν καὶ τοῦ λόγου· ἀλλ' ἐμὲ πρὸς μείζονα τινα καὶ ὑψηλοτέραν τουτων βημάτων τὸ μέγα καὶ θαυμαστὸν διδάσκων, τὸ μὴ συμπεριφέρεσθαι φημι τοῖς λαλοῦσιν εἰς τὸ ύψος τοῦ Θεοῦ βλασφημίαν ἐπὶ μακρόν, μηδὲ τῷ άφρονι συνδιάγειν τε καὶ συλλαλεῖν ἐπιπολὺ, &ς κατὰ τὸν θεῖον Δαβὶδ εἶπεν, 'Εν καρδίᾳ αὐτοῦ οὐκ ἔστι Θεός. Καὶ διὰ τοῦτό που καὶ ὁ σοφὸς διδάσκων ἔλεγε Παῦλος, Αἱρετικὸν ἄνθρωπον μετὰ μίαν καὶ δευτέραν νουθεσίαν παραιτοῦ, εἰδὼς ὅτι ἐξε στραπται ὁ τοιοῦτος, καὶ ἔστιν αὐτοκατάκριτος, Οθεν καὶ πλείστους ἂν ἴδοις τῶν θεολόγων διδα σκάλων, καὶ πρό γε τῶν ἄλλων τοὺς τῶν ἀποστόλων κορυφαίους αὐτούς, ὡς ἐπιπολὺ τοῦτο τὸ μέρος ἀπο ποιουμένους τῶν λόγων· ὅτι μὴ πᾶσα ἀνάγκη διὰ τοὺς ἀναιδῶς κατὰ πρόσωπον ἐπιόντας τε καὶ βιαζομένους, μᾶλλον δὲ τὴν τῶν μαθητευομένων προστασίαν καὶ σωτηρίαν. Ἐπεὶ οὖν καὶ ἡμεῖς ἐπὶ τὸν φιλόσοφον τουτονί, καὶ τοὺς αὐτοῦ λόγους κατὰ παν σαν ἐλθόντες ἀνάγκην ιταμῶς οὕτω καὶ ἀναισχύντως τῇ τε συνόδῳ τῶν Πατέρων ἐπιόντα, καὶ τῷ σεπτῷ τῆς εὐσεβοῦς ἡμῶν πίστεως δρῳ, καὶ δι' αὐτῶν τῷ τῶν θεολόγων Πατέρων χορῷ, καὶ τῷ παρ' αὐτῶν θεολογουμένῳ Θεῷ, τοὺς ἀντιῤῥητικοὺς εἰς μακρὸν καὶ ἄκοντες ἐξετείναμεν λόγους, δεῖν ἔγνωμεν ήδη καὶ πρὸς λιμένα τινὰ καὶ εἰρήνην ἐκ τοῦ μακρού χειμῶνο; ἐκείνου, καὶ τοῦ πολέμου καταγαγεῖν ήδη

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM XI. εἴη, καὶ ἀσχολία κενὴ καὶ τριβή χρόνου τὸ τοῖς αὐτ τοῖς ἐπεξιέναι καὶ αὖθις, καὶ τὸν λόγον εἰς οὐδὲν ἀναγκαῖον προσασχολεῖν. τοῦτον, καὶ τὴν χεῖρα τῆς εἰς τὸ πρόσω φορᾶς ἐπι- καὶ ἀξιώσεσι κεκινηκότων ἐκεῖνον, περιττόν πως ἂν σχεῖν. Καὶ μάλισθ' ὅτι καὶ τοῖς κεφαλαίοις πᾶσιν ἐκείνοις καθόσον ἐξῆν ἐπεξῆλθεν ὁ λόγος σύν γε τοῖς Θεολόγοις Πατράσιν, & δὴ καὶ Γρήγορᾶς ἀποσυλήσας τοῦ τῆς Ἐκκλησίας ἱεροῦ τόμου, εἰς ἀνατροπὴν δήθεν, ὡς αὐτός φησιν, ἑαυτῷ προὔθηκεν. Εἰ κἀκεῖνος περὶ τὸ παλιλλογεῖν τε καὶ ψεύδεσθαι καὶ αἰσχρώς, καὶ ἀφιλοσόφω; ἐφ᾽ ὕβρει καὶ λοιδορίαις τῶν ἁγίων ἀκρατῶς εἴπερ τις φερομένην ἔχει τὴν γλῶτταν, τῶν αὐτῶν καὶ αὖθις ἀπρὶξ ἔχεται, τὸ μὲν κατὰ σκοποῦ βάλλειν, καὶ καίριόν τι καὶ τοῦ προσήκοντος ἐχόμετον λόγου φράζειν εἰδὼς οὐδαμῶς, τὸ δὲ τοὺς καὶ εἰδότας ἐκεῖνα καλῶς ἅμα καὶ λέγοντας κακῶς ἐπίσ τηδες λέγειν αὐτὸς καὶ συκοφαντεῖν. ἄκρω; εἴπερ τις τῶν πάντων ήσκημένος καὶ μηδενί τινι τῶν πα λαιῶν τε καὶ νέων ὁ φιλόσοφος τῶν ἐπὶ τούτοις παραχωρῶν, οἶμαι, πρωτείων. Δι' 2 δήπου καὶ ἡμῖν ἔδοξε μάλιστα μὴ ἀποκρίνεσθαι τῷ ἄφρονι κατὰ τὴν ἀφροσύνην αὐτοῦ, ἵνα μὴ ὁμοιωθῶμεν ἐκείνῳ, κατά τὴν σοφὴν παροιμίαν. Πρὸς γὰρ ἐκεῖνον καὶ τοὺς ἐκείνου λόγους ἱκανῶς ἔχει καὶ τὰ λεχθέντα, ἵνα μὴ φαίνηται σοφές παρ' ἑαυτῷ· τοῦτο καὶ γὰρ ὁ σοφὸς Παροιμιαστής επιφέρει λέγων· Ἀλλὰ ἀποκρίνου ἄφρονι πρὸς τὴν ἀφροσύνην αὐτοῦ ἵνα μὴ φαίνηται σοφὸς παρ' ἑαυτῷ. Όσα μὲν οὖν ἀντιλέγειν δοκῶν Γρηγοράς τῷ συνοδικῷ τόμῳ, περί τε θείας οὐσίας καὶ θείας ἐνεργείας διαφοράς φιλοσοφοῦντι, καὶ τοῦ ταύτης ἀκτίστου καὶ μεθεκτοῦ, θεότητός τε πέρ: καὶ σχέσεως καὶ μιμήσεως, καὶ δὴ καὶ τοῦ ἀσχέτου καὶ ἀμιμήτου καὶ ἀκτίστου τῆς ὑπερφυούς καὶ ἀῤῥήτου θεώσεως, καὶ τοῦ δευτέραν είναι ταύτην, καὶ κατωτέρω κατὰ τοὺς θεολόγους τῆς αἰτίας αὐτῆς φύσεως, καὶ ὅτι μὴ τὸ τοῦ Θεοῦ Πνεῦμα σὺν τῷ Υἱῷ τῆς τρισυποστάτου θεότητός εἰσιν ἐνέργειαι φυτικαί, εἰ καὶ τρόπον ἕτερον ἐνυπόστατοι τοῦ Πατρις δυνάμεις τε καὶ ἐνέργειαι, καὶ ταῦτα τοῖς θεοῦ λόγοις ἔστιν οὗ λέγεται, καὶ τοῦτο γὰρ τοῖς προβῥηθεῖα: τῷ τόμῳ, μᾶλλον δὲ ταῖς πρὸς τὸν τόμον οἰκείαις ἀντιλογίαις ὁ λογοποιὸς οὗτος συνήψεν, όσα τοίνυν ἀντιλέγειν ἐκείνοις ὁ φιλόσοφος προσποιούμε νοῦ, ἀκρατῶς κατὰ τῆς ἱερᾶς ἐβλασφήμησε θεολογίας καὶ τῶν ταύτης σοφῶν διδασκάλων, ὅσοι τέ φημι τῆς Παλαιᾶς, καὶ ὅσοι τῆς Νέας, ἱκανῶς ἡμῖν ἔκ τε τῶν λογίων αὐτῶν οἶμαι, καὶ δὴ καὶ τῶν αὐτὰ διευκρινησάντων, καὶ διδαξάντων Πατέρων, ὅσον εἰς η ἡμετέραν ἧκε, φημί, τέως δύναμιν, ἐξελήλεγκται. Λοιπὸν δ' ἂν εἴη τά τε περὶ τῆς θείας Χριστοῦ μετ ταμορφώσεως ἑξῆς τοῦ φιλοσόφου σκοπῆσαι, καὶ & περὶ τῆς τοῦ ὑπεστήσατό τε καὶ ἐτεκνώσατο φωνῆς ὁ αὐτὸς διέξεισι, καὶ ὅπως, καὶ κατὰ τίνα τὴν λόγον, ὑποστάτην τῶν αὐτοῦ προόδων καὶ φυσικῶν ἐνεργειῶν τὸν Θεόν φησινό σοφὸς Διονύσιος. Μάλλον δ᾽ ἐπεὶ καὶ περὶ τούτων ἱκανῶς ἡμῖν τι πρὸς αὐτὸν ἐν τοῖς προτέροις τρισὶν εἴρηται λόγοις, ἔργον αὐτά φημι ταῦτα καὶ τοὺς περὶ αὐτῶν τοῦ φιλοσόφου λόγους πεποιημένοις, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ Γρηγόριος, ἡ σοφὴ δηλαδὴ γλῶττα καὶ θεολόγος, ἔτι τῷ βίῳ παρὼν καὶ ἡμῖν, ἐν τρισὶ καὶ αὐτὸς βιβλίοις τοῖ; αὐτοῖς ἐπεξῆλθε, τῶν ἐνταῦθά τινων ἐπιστολαῖς τε Ο Πλὴν ὅσον ἐπισκέψασθαί φημι καὶ ἡμᾶς ἀπὸ μέσ ρους κανταῦθα τὰ περὶ τῆς θείας μεταμορφώσεως, ἀληθέστερον δ' εἰπεῖν τὰ κατὰ τοῦ θείου καὶ ὑπερφυοῦς μυστηρίου μᾶλλον ἐκείνου τολμηρῶς συγγε γραμμένα τῷ φιλοσόφῳ, ἐπεὶ μηδ' ἐνετύχομεν πω τότε τῷ περὶ τούτου βιβλίῳ καὶ τοῖς αὐτοῦ γράμμασι, πλὴν ἀκοῆς καὶ φωνῶν τινων μόνων, ἀπ᾿ ἄλλων εἰς ἄλλους τότε διαδιδομένων, καὶ οὕτω καὶ πρὸς ἡμᾶς ἐλθόντων, οἷς δήπου τὸν ἡμέτερον ἀντεστήσα μεν λόγον ἐκεῖνον. Ἐπεὶ δὲ νῦν καὶ τὸ βιβλίον, καὶ ὁ κατὰ τοῦ μυστηρίου λόγος εἰς χεῖρας ἡμῖν ἧκε σύν γε τοῖς ἄλλοις, ὀλίγα τινά, καθάπερ εἶπον, ὡμιληκότες καὶ τούτοις, καὶ ὅσον μὴ τοὺς ἔπειτ' ἐντευ ξομένους τῷ συγγράμματι τῷδε παραλυπήσει, τὸν περὶ τούτου παραλιπόντες ἐνταῦθα λόγον μεταξύ κείμενον, οὕτω τελείως ἔπειτα καὶ τὸν ἡμέτερον τουτονὶ καταπαύσομεν λόγον. Δεῖ δὲ κατὰ τὴν προ λαβοῦσαν ἀκολουθίαν τε καὶ τὴν τάξιν, κἐνταῦθα τὰ περὶ τῆς θείας μεταμορφώσεως εἰρημένα τῷ συνοδι κῷ τόμῳ προθεῖναι, καὶ οὕτω Γρηγοράν αὖθι; παρελθεῖν μετὰ τῶν αὐτοῦ λόγων καὶ τῆς συνήθους ἀντιλογίας ἡ θεομαχίας. Τί οὖν ὁ τόμος; Μετὰ τοῦτο, φησὶν, ἐζητήθη δειχθῆναι παρὰ τῶν ἁγίων ὅτι τε ἄκτιστόν ἐστι τὸ φῶς τῆς τοῦ Κυρίου μεταμορφών σεως, καὶ ὅτι οὐκ ἔστι τοῦτο ἡ οὐσία τοῦ Θεοῦ. Καὶ πάντες σχεδὸν εἶπον, ὅτι ἀπεδείχθη τοῦτο κατὰ τὴν τετάρτην συνέλευσιν, ἐν ᾗ παρόντες οἱ ἀντιλέγοντες τῇ Ἐκκλησίᾳ, νῦν μὲν κτιστὸν εἶναι τοῦτο, καὶ φάντασμα, καὶ παραπέτασμα, καὶ ἴνδαλμα φανερῶς βλατφημοῦντες ἔλεγον, νῦν δὲ καὶ τοῦτο δυσσεβώς ἔλεγον ἄκτιστον καὶ οὐσίαν εἶναι Θεού. Προηνέχθη γὰρ ἐν ἐκείνῃ τῇ συνελεύσε: ὁ τῆς θεολογίας ἐπώνυ μας Γρηγόριος γράφων, Οὐδεὶς ἔστη ἐν ὑποστήματα καὶ οὐσίᾳ Κυρίου κατὰ τὸ γεγραμμένον, καὶ οὐσίαν Θεοῦ ἢ εἶδεν ἢ ἐξηγόρευσε. Καὶ ὁ θεῖος Μάξιμος γράφων ἐν ἑβδόμῳ κεφαλαίῳ τῆς τρίτης τῶν θεολογικών κεφαλαίων εκατοντάδος, Ο τοῖ; οὖσι μὴ κατ' ουσίαν ὑπάρχων μεθεκτός, κατ' ἄλλον δὲ τρόπον μετέχεσθαι τοῖς δυναμένοις βουλόμενος, τοῦ κατ' οὐσίαν κρυφίου παντελῶς οὐκ ἐξίσταται. Καὶ ὁ θεῖος Χρυσορρήμων εἰς τὴν αὐτὴν ἑορτὴν γράφων, Ἐν τῷ ὄρει, φησί, μεταμορφωθεὶς ὁ Σωτὴρ μικρώς πως ὡς Δεσπότης έδειξε τοῖς ἑαυτοῦ μαθηταῖς τῆς ἀθεάτου θεϊκῆς αὐτοῦ βασιλείας τὴν δόξαν. Αλλ' εὐθὺς ἐμοῦ - σιν οἱ ἀπύλωτον καὶ θηρευτικὴν περιφέροντας γλώσ σαν· Καὶ εἰ ἀθέατος ἡ θεϊκὴ αὐτοῦ δόξα, πῶς ἐπέδειξεν αὐτὴν τοῖς ἀποστόλοις; Εἰ γὰρ ὁρατὴ, οὐκ ἀθέατο;· εἰ δὲ ἀθέατος, οὐχ ὁρατή. Διὸ ἄκουε συνετώ;. Ενταῦθα ὁ Χριστὸς τοῖς ἑαυτοῦ μαθηταῖς επέδειξε τῆς ἀθεάτου αὐτοῦ βασιλείας τὴν δόξαν, καὶ οὐκ ἐπέδειξε· τουτέστι, μικρὸν παρήνοιξε την θεότητα, καὶ οὐχὶ τελείως, τὸ μὲν πληροφορών, τη δὲ φειδόμενος. Πληροφορῶν μὲν γὰρ, ἔδειξεν αὐτοῖς τῆς ἀθεάτου βασιλείας τὴν θεϊκὴν δόξαν, οὐχ ἔση

PHILOTHEI CP. PATRIARCПÆ συστήματος. τις ἦν, ἀλλ' ὅσον ἐδύναντο φέρειν οἱ σωματικούς κῆς Ἐκκλησίας, καὶ τοῦ ὀρθοδόξου τῶν Χριστιανῶν ὀφθαλμοὺς περιφέροντες· φειδόμενος δὲ καὶ οὐχὶ φθονῶν, οὐκ ἔδειξεν αὐτοῖς τὴν πᾶσαν δόξαν, ἵνα μὴ Καὶ τοιαῦτα μὲν ὁ ἱερὸς τόμος τῆς συνόδου της σὺν τῇ δράσει καὶ τὸ ζῆν ἀπολέσωσιν. Ἀλλὰ καὶ καθ' ἡμᾶς περί τε τοῦ θειοτάτου φωτός φημι τῆς πάντες οἱ ἅγιοι Ελλαμψιν αὐτὸ λέγοντες, καὶ λαμ- θείας Χριστοῦ μεταμορφώσεως, καὶ δὴ καὶ τῶν πρότητα καὶ χάριν, καὶ θέωσιν, καὶ θεότητα παρα- καταρχὰς ἐξυβρικότων εἰς αὐτὸ βλασφήμῳ καὶ θεο δειχθεῖσαν, μικροῦ στεῤῥοτέραν καὶ ὄψεως, καὶ φῶς μάχῳ γλώττη Βαρλαάμ τε καὶ ᾿Ακινδύνου, καὶ τῆς ἀπρόσιτον και φυσικὴν ἀκτῖνα τοῦ Υἱοῦ ἄναρχον, κατ' αὐτοὺς πονηράς συμμορίας, καὶ τοιαύτην Ελα βολίδα θεότητος, ἀστραπὴν θεότητος, καὶ τὰ τοιαῦτα. χον ἀξίως ἐκείνοις τὴν δίκην ἢ πολεμηθείσα παρ' Προηνέχθη δ' ἐν ἐκείνῃ τῇ συνελεύσει καὶ ὁ ἐπὶ αὐτῶν Χριστοῦ Ἐκκλησία σύν γε τοῖς εὐσεβέσι καὶ τούτοις συνοδικὸς πρώτος τόμος, δς τοῦτο φιλευσε πιστοῖς βασιλεῦσιν. Ἴδωμεν δὲ καὶ Γρηγοράν του βῶς καὶ βεβαίως ἀνέδειξεν ἄκτιστον, καὶ οὐκ οὐσίαν, τονὶ περὶ τῶν αὐτῶν οἷα λέγει και γράφει, καὶ εἰ διὰ πολλῶν τῶν ἐκ τῆς θείας Γραφῆς μαρτυριών, σύμφωνός ἐστι κἀνταῦθα διὰ πάντων τοῖς αὐτοῦ καὶ τῶν τοῦ τρισμακαρίστου καὶ ἀοιδίμου βασιλέως διδασκάλοις, ἢ καὶ προσεξευρέ τι καὶ προσεφιλοτι ἡμῶν ἐκείνου κυροῦ ᾿Ανδρονίκου τοῦ Παλαιολόγου μήσατο τῇ ἐκείνων διδασκαλία, παρὰ τῆς ἑαυτοῦ συμφώνων τοῖς ἁγίοις ῥημάτων, καὶ θεοσεβῶν θε- φιλοσοφίας τε καὶ τῆς ἐπιστήμης λαβών, καίτοι γε σπισμάτων. Πρὸς ὃν ἱερὸν καὶ θεῖον τόμον ἀντικει καὶ ἀπαναίνεται σφόδρα Γρηγορᾶς, καὶ καθ' ὑπερδο μένους ιδόντες τότε καὶ ἀντιλέγοντας τοὺς καὶ τῷ λὴν ἀρνεῖται τὴν ἐκείνων μυσταγωγίαν. Καὶ εἶχε Ιερωτάτη Θεσσαλονίκης ἀντικειμένους, απεβαλλό παρὼν ἦν ἔτι, κάν τοῖς ζῶσι διατελῶν, πλέον ἂν μεθα τούτους, ὡς νῦν μὲν κτιστὸν τὸ φῶς τῆς τοῦ ήλγησεν εγκαλούμενος ταῦτα ἢ τὴν αἵρεσιν, καὶ τὴν Κυρίου μεταμορφώσεως, νῦν δὲ λίαν ἀνοήτως οὐσίαν ἀποκήρυξιν, καὶ τὸν χωρισμὸν Χριστοῦ, καὶ τῆς εἶναι τιθεμένους τοῦ Θεοῦ, καὶ ὡς μὴ στέργοντας Χριστοῦ Ἐκκλησίας. ᾿Αλλὰ καὶ τοῦτ' αὐτὸ δειγμά ἔχειν τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ καὶ δύναμιν ἄκτιστον καὶ γε ἂν εἴη σαφὲς τῆς τε πρὸς τοὺς ἀρχαίους τῶν αἰ ἐνέργειαν, ἀλλὰ πᾶσας τὰς κοινὰς δυνάμεις τε καὶ ρετικῶν ἀκριβοῦς αὐτου συμφωνίας, καὶ ᾿Ακίνδυνόν ενεργείας τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου φημι τουτονί. Ελαυνόμενος καὶ γὰρ οὑτοσὶ τότε Πνεύματος ἀφθόνως εἰς κτίσμα κατασπώντας, καὶ παρὰ τῆς ὀρθοδόξου τῶν πιστῶν Ἐκκλησίας ὡς τὰ πολυθέους ονομάζοντας τοὺς ἄκτιστον ἀνομολογοῦν τοῦ Βαρλαὰμ καὶ αὐτὸς ἄντικρυς καὶ φρονῶν καὶ τας τὸν Θεὸν μὴ κατ' ουσίαν μόνον, ἀλλὰ καὶ κατὰ ἐπεκδικῶν ταύταις ταῖς προθυμίαις, ὁ δὲ τοὺς ἐξ τὰς ὑποστάσεις, καὶ κατὰ τὰς κοινὰς τῶν τριῶν Αρείου τε καὶ Μακεδονίου καὶ Σαβελλίου καὶ τῶν ὑποστάσεων θείας δυνάμεις καὶ ἐνεργείας. Τὰ δὲ μετ᾿ αὐτοὺς αἱρεσιαρχῶν, ᾗπερ ἔφην, μιμούμενος, κατὰ τὴν μνημονευθείσαν ἀνωτέρω τετάρτην συνέ. Ο τὸν καθηγητὴν Βαρλαάμ πολλάκις ὑπέβαλλε τῷ ἀπὸ λευσιν, καὶ τὰ τοῦ συνοδικοῦ πρώτου τόμου ὧδέ πως Θεοῦ ἀναθέματι, καίτοι γε μηδενὸς ὄντος τοῦ πρὸς ὁ αὐτὸς ἱερὸς διέξεισι τόμος. Ταύτη τοι καὶ συνόδου ἀνάγκην ἀπαιτοῦντος τά γε τοιαῦτα, κλέπτων και συγκροτηθείσης δευτέρας ἧς προεκάθητο καὶ ὁ νῦν σοφιζόμενος, καὶ τρόπῳ καὶ λόγῳ παντὶ τὴν αἵρε κραταιὸς καὶ ἅγιος ἡμῶν αὐτοκράτωρ ὁ κύρις σιν, καὶ τὴν πρὸς τὸν καθηγητὴν ἐξομοίωσιν ἀπο Ἰωάννης ὁ Καντακουζηνός, ἐξηλέγχθη ὁ ᾿Ακίνδυνος κρύπτων. Ο δὴ καὶ Γρηγορᾶς πρὸς ἀμφοτέρους απ τὰ αὐτὰ τῷ Βαρλαὰμ καὶ φρονῶν καὶ λέγων, καὶ τῶν θι; κατὰ ταυτὰ ποιῶν ὡσαύτως ἑωράτο, λόγοι; μὲν μοναχῶν κατηγορῶν. Δι' ἃ καὶ τὴν αὐτὴν τῷ Βαρ- ἀποκηρύττων καὶ ἄμφω καὶ μηδὲ τούνομα προσλαὰμ ἐπεσπάσατο καταδίκην, τόμου προβάντος συν ποιούμενος ἐπαίειν ἐθέλειν, ἔργῳ δὲ τὰ ἐκείνων ολικοῦ κατὰ τῶν τοῦ Βαρλαὰμ ἐκείνου βλασφημιών, ἀνακηρύττων, καὶ οὐδὲν ἄλλο ἡ Βαρλαάμ τε καὶ δι' οὗ παντὸς τοῦ Χριστιανικοῦ πληρώματος ἀποχές Ακίνδυνος ὢν ἐν τοῖς γράμμασιν, κοπται, ὡς αὐτὸς οὗτος ὁ συνοδικὸς τόμος διέξεισι, πολλῶν τε ἄλλων ἔνεκεν, καὶ ὅτι τὸ φῶς τῆς τοῦ Κυρίου μεταμορφώσεως τὸ τοῖς συναναβᾶσιν αὐτῷ μακαρίοις μαθηταῖς καὶ ἀποστόλοις ὀφθὲν κτιστὸν ἐπεχείρει δεικνύναι καὶ περιγραπτὸν, καὶ τῶν αἱ σθητῶν φώτων πλέον ἔχον οὐδέν. Οὐχ οὗτος δὲ μόνον ὁ Βαρλαὰμ τῷ συνοδικῷ ἀποκεκήρυκται τόμῳ, ἀλλὰ ταῖς αὐταῖς ἐπιτιμίαις ἔνοχον ἑαυτὸν καθίστησι, καὶ εἴ τις ἐκείνῳ ἑπόμενος τοῖς μοναχοῖς καὶ τῇ Ἐκκλησίᾳ τοῦ Θεοῦ πολεμεῖ. Φησὶ γὰρ ἐπὶ λέξεως· ᾿Αλλὰ καὶ εἴ τις ἕτερό; τι τῶν ὑπὸ τοῦ Βαρλαάμ βλασφή μως καὶ κακοδόξως κατὰ τῶν μοναχῶν, μᾶλλον δὲ κατὰ τῆς Ἐκκλησίας αὐτῆς λαληθέντων ή συγγρα φέντων, φανείη πάλιν τῶν μοναχῶν κατηγορών, ἡ ὅλως ἐν τοῖς τοιούτοις καθαπτόμενος, τῇ αὐτῇ κατα· δίκῃ παρὰ τῆς ἡμῶν μετριότητος καθυποβαλλόμενος, ἀποκήρυκτος ἔσται καὶ αὐτὸς καὶ ἀποτετμημέ νος τῆς ἁγίας τοῦ Χριστοῦ καθολικῆς καὶ ἀποστολι ῃ Ἀλλὰ καιρός ἂν εἴη λοιπὸν καὶ τὰ περὶ τῆς Θείας Χριστοῦ μεταμορφώσεως τὸν φιλόσοφον λέγειν. καὶ τὴν οἰκείαν αὐτοῦ δόξαν ἐμφαίνειν αὖθις, καὶ τὰ συγγράμματα. Λέγε τοιγαροῦν, Γρηγορά 'Αλλ' ὅρα δὴ καὶ τὰ πλείω καὶ μείζω, φησί, της ἀτοπία; ἐξῆς, ὅτι καὶ τὴν μεταμόρφωσιν τούνομα, σχέσιν οὖσαν τοῦ μεταμορφοῦντος Θεοῦ Λόγου, καὶ μεταποιοῦντος εἰς λαμπρότητα πρός γε τὸ μεταμορφούμενον καὶ μεταποιούμενον σῶμα τὴν μορφὴ, θεότητα καὶ αὐτὴν ἰδίαν ἐδογμάτισε νέαν, ἄκτιστόν τε καὶ τῆς θείας ουσίας ἑτέραν· δέον, εἰ μὲν τῆς θείας ουσίας ἕτερον εἴη τὸ φῶς ἐκεῖνο καὶ ὑφειμέ νον, μὴ εἶναι λέγειν θεότητα άκτιστον· εἰ δ᾽ οὐχ ἕτερον, αὐτὴν εἶναι λέγειν λοιπὸν τὴν θείαν οὐσίαν, ἀποῤῥήτοις τρόποις παραδειχθεῖσαν. Αλλ᾽ αὐτὲς οὐκ αἰδεῖται τὰ αὐτὰ μὲν τοῖς Εικονομάχοις καὶ αὐτ τὸς βεβλασφημηκὼς ἐπίπαν· πρὸς δὲ μείζον πολλῷ τῆς ἀτοπίας κατὰ τὸ εἰωθὸς αὐτῷ τὴν ὑπερ

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM XI. βαλὴν ἐξενηνοχώς, ὡς δειχθήσεται προϊοῦσιν ἡμῖν, μηδὲ εἶναι ταύτην μηδὲ γεγεννήσθαι κακῶς συνάγων σχεδόν, ἐξ ὧν αὐτὸς λέγει. Ἐπάγει καὶ γὰρ ούτωσι· Νῦν δ' ἐξεταστέον τί ἐστι μορφὴ, καὶ τί τὸ γένος αὐτῆς. Φωνὴ γὰρ ὁμώνυμος οὖσα ή μορφή, ἐπὶ μὲν Θεοῦ λεγομένη, ταυτὸν δύναται τῇ οὐσίᾳ, καθὰ καὶ τοῖς θείοις τῆς Ἐκκλησίας φωστῆραι νενομοθέτη· ται. Επεί γε μὴν τῶν αἰσθητῶν μορφή ἐστι τὸ περὶ τὴν ἐπιφάνειαν ποιὸν τύπωμα, πρὸς δ βλέπον τες εὐμορφόν γε λέγομεν, καὶ δύσμορφον τὸ ὑποκεί μενον ζῶον τυχόν, συμβεβηκὸς γάρ ἐστιν ἐν ὑποκε - μένῳ τινὶ θεωρούμενον ή μορφή, γένος δ' ἔχουσα τὴν ποιότητα, τέταρτον κατὰ διαίρεσιν εἶδος εὑρί σκεται ταύτης. Ἐπεὶ δὲ καὶ ἡ κίνησις συμβεβηκός οὔτα καὶ αὕτη, θεωρεῖτα: μὲν καὶ ἐν οὐσίμ κι ποσῷ καὶ τόπῳ, θεωρεῖται δὲ μᾶλλον κἂν τῇ ποιότητι, τὸ πολυειδές ἐργαζομένη τῆς ἀλλοιώσεως, ἡδέως ἂν ἐροίμην ἔγωγε Παλαμᾶν τί ἂν εἶναι νοσίη την μεταμόρφωσιν. Οὐδὲν γὰρ ἡ λέξις ἕτερον πάνω τως δηλοί ή μορφῆς ἀλλοίωσιν καὶ μεταποίησιν. Εἰ μὲν οὖν τῆς οὐσίας λέγοι τῆς θείας, τί ἂν ἀσεβέ στερον εἴη τοῦ μετουσίωσιν λέγοντος τὴν ἐπὶ τοῦ θείου όρους μεταμόρφωσιν τοῦ Χριστοῦ, καὶ δυοῖν τῶν ἀτοπωτάτων θάτερον πάντως εἰσάγοντος, ἢ τῆς θείας οὐσίας τὸ ἀναλλοίωτον δηλαδή καθαιροῦντος εἰς τὸ ὑφειμένον καὶ διάφορον ταύτης, ἢ διαιροῦντες ἐξ ἀμαθοῦς καὶ κακοτρόπου γνώμης εἰς δύο θεοτή των ἀκτίστων διχοτομήματα τὴν ἄκτιστόν τε καὶ ἀμερῆ καὶ ἁπλῆν, καὶ τὴν μὲν λέγοντος ὁρατὴν, τὴν δ᾽ ἀόρατον, καὶ τὴν μὲν μεθεκτήν, τὴν δ' ἀμέσ θεκτον, καὶ τὴν μὲν ὑφειμένην, τὴν δ᾽ ὑπερκειμέν νην; δ καὶ τὴν τῶν Εἰκονομάχων ὑπερβέβηκεν απ ρεσιν, ὡς εἰρήσεται πλατύτερον. Εἰ δ' ἐξ ὅλων με τα εθλῆσθαι φάσκει τὴν τοῦ δούλου μορφήν κατ' αὐτοὺς ἀκριβῶς εἰπεῖν τοὺς Εἰκονομάχους ἐπὶ φῶς ἄῤῥητόν τε καὶ ἄκτιστον, καὶ θεότητα ξένην, ζητη τέον, πῶς τὸ κτιστὸν μετακεχώρηκεν ἑαυτοῦ πρὸς τὸ ἄκτιστον, καὶ τὸ ἠργμένον πρὸς τὸ ἄναρχον, καὶ τὸ χρονικὸν πρὸς τὸ ἄχρονον, καὶ τὸ πεπερασμένων πρὸς τὸ ἄπειρον; την συνήθη συκοφαντίαν ὁ Γρηγορᾶς καὶ νῦν ἀναμίξας τῇ συνοίκῳ πάλαι κακοδοξίᾳ καὶ βλασφημία, τὸν ἑαυτοῦ λόγον καθ᾿ ἡμῶν καὶ αὖθις ἐπλίζειν δοκεῖ. Καὶ τὸ μὲν τῆς συκοφαντίας τε καὶ τοῦ ψεύδους εὐθὺς δῆλον αὐτόθεν. Τίς γὰρ ἡμῶν εἶπε τοῦ νομα τῆς μεταμορφώσεως, ὡς αὐτός φησι, θεότητα ἄκτιστὸν ἰδίαν; Καίτοι γε διὰ τοῦτο καὶ φθάσαντες ἡμεῖς ἤδη τὰ τῶν ἱερῶν κατὰ λέξιν ἐξεθέμεθα τό μων, τοῦ τε καθ' ἡμᾶς, φημί, τούτου, καὶ δὴ καὶ τοῦ προτέρου ἐκείνου τοῦ κατὰ Βαρλαάμ τε καὶ *Ακινδύνου τῇ τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίᾳ πάλαι καλῶς ἐξὲ ενηνεγμένου, ὅσα δηλαδὴ καὶ ὁ τόμος ἐκείνων ἐμνήσθη τῆς ἡμετέρα, συνόδου. Λεγέτω Γρηγοράς τοιγαροῦν, που ποτε τῶν τόμων οἷς ἀντιλέγειν αὐτὰς προσποιείται, λεγόντων ήκουσε θεότητα τὴν μεταμόρφωσιν εἶναι καθ᾿ ἑαυτὴν ὑφεστηκυίαν ἰδίᾳ κεχωρισμένην τῆς θείας φύσεως. Η που καὶ νῦν τὸν ἐγκέφαλον διασεισθεὶς ὁ φιλόσοφος, οὐκ οἶδεν οὐδ᾽ ὅ τι λέγει καὶ γράφει· καθάπερ ἐπὶ τῆς ἡμετέρας ἐκείνης τότε συνόδου παρὰ τῶν ὁμοδόξων προ βληθεὶς εἰς τοὺς καθ' ἡμῶν τε καὶ τῆς ὀρθῆς δόξης λόγους, ἐκάθητο παραληρῶν ἐπὶ μακρόν, καὶ ψελλίζων ἀδιάκριτα τινα, καὶ σχεδόν άναρθρα καὶ ἀσύνετα πᾶσιν ὁμοῦ τοῖς συνειλεγμένοις, ἡνίκα καὶ τὸ Θαβώριον ὄρος ἄκτιστον λέγειν ἡμᾶς δῆθεν εἰπὼν εἰς τὸν κατ' αὐτοῦ κεκίνηκε γέλωτα πάντας ὁμοῦ σχεδόν τοὺς τῇ συνόδῳ τότε παρόντας. ᾿Αλλὰ τὸ μὲν ψεῦδος, καὶ ἡ καθ' ἡμῶν συκοφαντία τοιαύτη μια κρῷ δὲ τοῦ λόγου προϊόντος αὐτῷ, καθάπερ ἡκούσαμεν, καὶ τὴν κατὰ τοῦ Δεσποτικοῦ φωτὸς βλασφημίαν ἀνακαλύπτει, λέγων, ὡς εἰ μὲν τῆς θείας οὐ σίας διαφέρον εἴη καὶ ὑφειμένον, μὴ εἶναι λέγειν αὐτὸ θεότητα, μηδὲ ἄκτιστον· εἰ δὲ τῆς θείας οὐ σίας οὐχ ἕτερον, αὐτὴν εἶναι λέγει λοιπὸν τὴν θείαν οὐσίαν, ἀποῤῥήτοις τρόποις παραδειχθεῖσαν. Ὡς εἶναι κατὰ τοῦτον δὴ τὸν κενὸν θεολόγον καὶ αὐτο χειροτόνη τον διδάσκαλον τῶν θείων δογμάτων τὸ τῆς θεότητος ἀπρόσιτον τοῦτο φῶς, τὴν φυσικὴν καὶ ἀχώριστον τοῦ Θεοῦ δόξαν, ἡ κτίσμα καὶ φάσμα καὶ ίνδαλμα, δ δὴ κἀπὶ τῆς συνόδου τότε σύν γε τῇ αὐτοῦ συμμορία διαρρήδην ειπόντες άλωσαν, ἢ τὴν οὐσίαν αὐτὴν τοῦ Θεοῦ. Τοῦτο καὶ γὰρ τὸ τῆς αἱρέσεω; κεφάλαιον ἄνωθεν, καὶ τοῦτο διαδεξάμενος ὁ φιλόσοφος παρὰ τῶν αὐτοῦ μυσταγωγῶν καὶ πα- χωρεῖ, μὴ εἰδὼς ἅπερ λέγει. Περὶ γὰρ μορφῆς προτέρων τῆς πλάνης, τὴν οὐσίαν αὐτὴν εἶναι διδάσκει τοῦ Θεοῦ τὸ τοῖς ἁγίοις ἀποῤῥήτοις τρόποις ορώμενον θεῖον φῶς, ὁρατὴν όπως πώποτε τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ, τολμηρᾷ καὶ δαιμονιώδει γλώσσῃ τε καὶ χειρὶ λέγων καὶ γράφων, ὁ τοὺς Εικονομάχους ἡμῖν καὶ τὴν ἐκείνων δυσσέβειαν, καθαπερεί τισι ψελλιζομένοις παισί, μορμολύκειον επισείων. ᾿Αλλὰ πρὶν εἰς ἐκείνους ἡμᾶς ἐμβαλεῖν τοὺς λόγους καὶ τὴν αὐτοῦ τε κἀκείνων ἀδολεσχίαν, ἀκούσωμεν καὶ τῶν ἑξῆς αὐτοῦ λόγων, καὶ τίνα φησὶν αὐτὸ; εἶναι τὴν μεταμόρφωσιν. Τῆς γὰρ κατὰ τοῦ θείου φωτὸς ἀφέμενος πρὸς βραχύ βλασφημίας, ἐπὶ τὴν μεταμόρφωσιν καὶ πάλιν ἐπάνεισι· μᾶλλον δὲ κατ' αὐτῆς ἐκείνης, καὶ τῶν περὶ αὐτῆς ἱερῶν λόγων Πάλιν, τῆς μὲν εὐαγγελικῆς φιλοσοφίας ἀποστὰς φιλόσοφος ουτοσί, τῇ δὲ ἐκ μαθήσεως ἐναβρυνόμε νος ἐπιστήμῃ, καὶ ταύτην μετ' ἐκείνης ἀπολέσας εγκαταλείψει δικαίᾳ Θεοῦ, ἐπὶ τὰς ὁμωνυμίας αξ τοῦ, καὶ τὰς διαιρέσεις ὥσπερ δὴ κάν τοῖς φθάσασι θέμενος ἐξετάσαι, καὶ εἰπεῖν, ὡς αὐτός φησι, τί τὸ γένο: αὐτῆς, καὶ φωνὴν ὁμώνυμον αὐτὴν καλέσας, ἐπὶ μὲν Θεοῦ φησιν αὐτὴν λεγομένην, ταυτὸ δύνασθαι τῇ οὐσίᾳ, κατὰ τὴν νομοθεσίαν τῶν τῆς Ἐχκλησίας φωστήρων, ἐπὶ δὲ τῶν αἰσθητῶν μορφὴν εἶναι τὸ περὶ τὴν ἐπιφάνειαν ποιὸν τύπωμα. Τί δ', ὦ φιλόσοφε, πρὸς ἐκεῖνον εἴποιμι ἂν, οὐχὶ καὶ ἡ τοῦ ἀνθρώπου μορφὴ οὐσία ἀνθρώπου ἐστὶν ὥσπερ δὴ καὶ ἡ τοῦ Θεοῦ, ἀλλ' ἡ τοῦ προσώπου μόνον ἰδέα, καὶ τὸ περὶ τὴν ἐπιφάνειαν ποιὸν τύπωμα, τοῦτό ἐστι τοῦ ἀνθρώπου μορφή; Καὶ πῶς ὁ μὴ τὴν σου φίαν τοῦ αἰῶνος τούτου λαλῶν, ἀλλὰ τὴν τοῦ Θεοῦ σοφίαν ἐν μυστηρίῳ τὴν ἀποκεκρυμμένην, ην προ ώρισεν ὁ Θεὸς πρὸ τῶν αἰώνων, πῶς οὖν οὗτος ὁ

σι, συμφωνίαν. ΕΙδέως ἂν, φησίν, ἐροίμην εγω:ε Παλαμάν, το ἂν εἶναι νοοίη τὴν μεταμόρφωσιν. Οὐ ἐν γὰρ ἡ λέξις ἕτερον δηλοί ή μορφῆς ἀλλοίωσιν καὶ μεταποίησιν. Εἰ μὲν οὖν τῆς οὐσίας λέγοι τῆς θείας, τί ἂν ἀτε δέστερον εἴη τοῦ μετουσίωσιν λέγοντος τὴν ἐπὶ τοῦ θείου όρους μεταμόρφωσιν τοῦ Χριστοῦ· εἰ δ᾽ ἐξ ὅλων ὅλην μεταβεβλήσθαι φάσκει τὴν τοῦ δούλου μορφήν, κατ' αὐτοὺς ἀκριβῶς εἰπεῖν τοὺς Εἰκονομά χους, ἐπὶ φῶς ἄῤῥητόν τε, καὶ ἄκτιστον, καὶ θεότη τα ξένην, ζητητέον, φησί, πῶς τὸ κτιστὸν μεταπε - χώρηκεν ἑαυτοῦ πρὸς τὸ ἄκτιστον, καὶ τὸ ἡργμένον πρὸς τὸ ἄναρχον, καὶ τὸ χρονικὸν πρὸς τὸ ἄχρονον, καὶ τὸ πεπερασμένον πρὸς τὸ ἄπειρον. Ἡμεῖς δὲ ἀσυλλογίστου τούτου ἐξελέγξαι συλλογισμοῦ, οὕτως πρὸ τοῦ τὸ ψεῦδος αὐτοῦ τῆς διαιρέσεως καὶ τοῦ ἀντερωτήσωμεν τὸν φιλόσοφον, αὐτά φημι ταῦτα λαβόντες τὰ ἐκείνου καθ᾿ ἡμῶν λήμματα. Καὶ εἰ οὐδὲν ἕτερον ἡ μεταμόρφωσίς ἐστιν, ὡς αὐτὸς φῂς, ἢ μορφῆς ἀλλοίωσις καὶ μεταποίησις, καὶ τὸ μὲν τὴν ἀναλλοίωτον τοῦ Θεοῦ οὐσίαν ἠλλοιῶν σθαι λέγειν, ὡς καὶ αὐτὸς λέγεις, πᾶσαν ἀσέβειαν ὑπερβέβηκε, τὸ δ' αὖ ὅλην ἐξ ὅλου μεταβεβλῆσθαι φάσκειν τὴν τοῦ δούλου μορφὴν ἐπὶ φῶς ἄῤῥητήν τε καὶ ἄκτιστον, καὶ θεότητα ξένην τῶν δυσσεβῶν Εἰκονομάχων ἐστὶν ἴδιον, τρίτον λοιπὸν λείπεται καὶ εὐσεβές κατὰ πᾶσαν ἀνάγκην, ὡς αὐτὸς δήπου συνάγεις διαιρῶν, τὸ λέγειν μηδαμῶς ἐπὶ τοῦ ὄρους γεγενῆσθαι τὴν μεταμόρφωσιν τοῦ Χριστοῦ, ἵνα μὴ θατέρᾳ τῶν εἰρημένων ἀσεβειῶν ἐξ ἀνάγκης περιο πέσῃ πᾶς ὁ γεγενῆσθαι λέγων τὴν μεταμόρφωσιν. ἀληθινός φιλόσοφος καὶ σοφὸς τὰ περὶ τῆς οἰκονο- ἐγκαλεῖ, καὶ τὴν πρὸς Εἰκονομάχους, ὡς αὐτός φημίας φιλοσοφῶν τοῦ Χριστοῦ, ὓς ἐν μορφῇ Θεοῦ ὑπάρχων, φησίν, οὐχ ἁρπαγμὸν ἡγήσατο τὸ εἶναι ἴσα θεῷ, ἀλλ᾽ ἑαυτὸν ἐκένωσε, μορφὴν δούλου λαβών; Η τὴν τοῦ προσώπου μορφὴν μόνην, καὶ τὸ περὶ τὴν ἐπιφάνειαν ποιὸν τύπωμα, κατὰ σὲ καὶ οὗτος ἀνειληφέναι τοῦ δούλου φησὶ τὸν Χριστὸν, ἀλλ' οὐχὶ τέλειον τὸν ᾿Αδάμ, σάρκα φημὶ καὶ ψυχὴν· καὶ νοῦν. Τὸ δὲ ἄρα τῶν δυσσεβῶν ἐς δεῦρο τετόλ μηται μηδενί. Οὐδὲ γὰρ ἤκουσταί ποτε. Ανουν μὲν γὰρ καὶ ἄψυχον οἱ περὶ τὸν Σύρον Απολλινάριον ἀναλαβεῖν κακῶς εἶπον τὸν Χριστὸν σάρκα, ὡς δή τῆς θεότητος ἀντὶ ψυχῆς λογισθείσης αὐτῷ· τὸ δὲ προσώπου μορφὴν μόνην ἀνθρώπου, καὶ τὸ περὶ τὴν ἐπιφάνειαν ποιὸν τύπωμα μόνον ἀναλαβεῖν τὸν Χρι στὸν, οὐκ οἶδ᾽ εἴ τις τῶν πάντων ἐνεθυμήθη πλὴν σοῦ. Διὰ καὶ Ἰωάννης ὁ τὴν γλῶτταν χρυσοῦς τὴν προῤῥηθεῖσαν ἀποστολικὴν ἐξηγούμενο; ῥῆσιν, καὶ πρός τινα; ἀρχαίους αἱρετικούς Μάρκελλόν τε, καὶ Φωτεινὸν, καὶ Σωφρόνιον τὸν λόγον ποιούμενος, οὐχὶ τὴν ὑπόστασιν τοῦ Θεοῦ Λόγου, τὴν δ' ενέργειαν μόν νην ἐνωθῆναι σαρκὶ λέγοντας, Πῶς, φησὶ, λέγεις, ὅτι ἐνέργεια ἦν; μορφὴ γὰρ Θεοῦ, φησί, μορφίν δούλου έλαβεν. Ἡ μορφὴ τοῦ δούλου ἐνέργεια δύο λου ἐστὶν, ἡ φύσις δούλου; Πάντως δήπου φύσις δούλου· οὐκοῦν καὶ ἡ μορφὴ τοῦ Θεοῦ, Θεοῦ φύσις, Οὐκ ἄρα ἐνέργεια. Καὶ ὁ μὲν τῆς οἰκουμένης διδάσκαλος οὗτος, καθάπερ ἀκούεις, ὡς ὁμολογούμενον καὶ παρὰ τοῖς ἀντιλέγουσι τῷ τῆς εὐσεβείας λόγῳ τοῦτο λαμβάνων, ὅτι ἡ μορφὴ τοῦ δούλου φύσις δούλου, διὰ τούτου καὶ τὸ παρ' ἐκείνων ἀντιλεγόμενον ἀποδείκνυσιν, ὅτι εἰ τοῦτο, οὐκοῦν ὡσαύτως κἀκεῖνο, ὅτι καὶ ἡ μορφὴ τοῦ Θεοῦ φύσις Θεοῦ. Μορφὴ γὰρ Θεοῦ, φησι, μορφὴν δούλου ἔλαβεν. Ὁ δὲ ταῖς ἀποστολικαῖς καὶ Πατρικαῖς διδασκαλίαις ἀντικείμενος ούτσαι Γρηγοράς πανταχοῦ, Ἐπὶ μὲν Θεοῦ ταυτό, φησίν, ἡ οὐσία δύναται τῇ μορφῇ, ἐπ' ἀνθρώπων δὲ οὐδαμῶς· ἀλλὰ μορφή, φησίν, ἔστιν ἐπ' αὐτῶν, τὸ περὶ τὴν ἐπιφάνειαν ποιὸν τύπωμα μόνον, καὶ τοὺς τῆς Εκκλησίας διδασκάλους οιόμενος ἔχειν μεθ' ἑαυτοῦ, οἷς ἐν ἅπασι πολεμεῖ. Ἐπεὶ οὖν ὁ Χριστὸς μορφὴν ἀναλαβὼν δούλου, οὐ τὴν τοῦ προσώπου μορφήν ἀνέλαβε μόνην, τοῦτο γὰρ φασματῶδές τι καὶ ταρατῶδε; ἂν εἴη καὶ μόνον ἐννοῆσαι, ἀλλὰ τελείαν ἀνέ λαβεν ἐν ἰδίᾳ ὑποστάσει τὴν τοῦ ἀνθρώπου φύσιν, τελείαν αὐτὴν καὶ μετεμόρφωσεν ἐν ἑαυτῷ, τῷ τῆς οἰκείας θεότητος καταλαμπρύνας φωτί. Τὴν ἀμαυ μωθεῖσαν καὶ γὰρ ἐν Ἀδὰμ φύσιν, πρὸς Χριστόν φησιν ὁ τῆς Ἐκκλησίας σοφός μελωδός, μεταμορ φωθεὶς, ἀπαστράψαι πάλιν πεποίηκας, μεταστοιχειώσας αὐτὴν εἰς τὴν σὴν τῆς θεότητος δόξαν τε καὶ λαμπρότητα. Ο δὴ καὶ πλατύτερον προϊόντος ἡμῖν τοῦ λόγου διὰ τῶν αὐτῶν θεολόγων δειχθήσεται. Οὕτω μὲν οὖν ἡ περὶ μορφῆς ἐξέτασις, καὶ τὰ ομώνυμα τοῦ φιλοσόφων ώς ψευδή τε καὶ ἀνυπόστατα, 5.αρυέντα καὶ αὖθις οίχεται. Εωμεν δὲ καὶ τὰς ἐξῆς περὶ τῆς μεταμορφώσεως διαιρέσει; καὶ πεύσεις αὐτοῦ, καὶ οἷς αὐτὸς τὴν θείαν ἀρνούμενο; Χριστού μεταμόρφως ν, ἔπειτα δυσσέβειαν ἡμῖν Λέγομεν δὲ ταύτην οὐχ ἁπλῶς ἡμεῖς, οὐδὲ ἡ παγ κόσμιος Εκκλησία Χριστοῦ, ἀλλ᾽ εὐαγγελιστῶν καὶ ὁποστόλων χορός, οὐ σεσοφισμένοις μύθοις ἐξακολουθήσαντες, ο φησιν ὁ μακάριος Πέτρος, ἀλλ' ἐπόπται γενηθέντες τῆς αὐτοῦ μεγαλειότητος, καὶ τῆς Πατρικῆς φωνῆς τε καὶ μαρτυρίας αὐτήκον, σὺν αὐτῷ, φησίν, ὄντες ἐν τῷ ὄρει τῷ ἁγίῳ· μᾶλλον δὲ καὶ Χριστὸς αὐτὸς ἐκεῖνος πρὸ τούτων ὁ μεταμορ φωθείς, ὃς καὶ βασιλείαν ἑαυτοῦ τε καὶ τοῦ Πατρὸς τὸ μέγα καὶ ὑπερφυές τῆς μεταμορφώσεως τοῦτο μυστήριον, τοῖς μαθηταῖ; ἔφη προλέγων. Ο δὲ Γρη γορᾶς, Επειδή, φησίν, ἡ μεταμόρφωσις οὐδὲν ἄλλο ἐστὶν ἢ μορφῆς ἀλλοίωσις καὶ μεταποίησις, τὸ δὲ ἢ τὴν θείαν οὐσίαν, ἢ τὴν ἀνθρωπείαν τοῦ Χρι τοῦ λέγειν μεταπεποιῆσθαι, ἐκάτερον ἀσεβές, τὸ λειπόμενον ὁ βουλόμενος συναγέτω κατά Γρηγοράν, ὅτι κατὰ πᾶσαν ἀνάγκην οὐ μετεμορφώθη Χριστό;. Τοιαῦτα τὰ τῆς λογικῆς ἐπιστήμης, καὶ τῶν διαιρέ σεων, καὶ τῶν συλλογισμῶν τοῦ σοφοῦ Γρηγορά Οἷς ἐγκαυχώμενος αὐτός, ἀμαθίαν καὶ ἀγροικία, τοῖς τοῦ Εὐαγγελίου μυσταγωγοῖς τε καὶ μύσταις διὰ παντὸς ἐγκαλεῖ τοῦ βιβλίου. Οὕτω φανερῶς ἀντικείμενον ἑαυτὴν δείκνυσιν εύ αγγελισταῖς τε καὶ ἀποστόλοις, καὶ αὐτῇ δέ φημι τῇ ἐνυποστάτῳ Θεοῦ σοφίᾳ, τῷ πάντων κοινῷ δια δασκάλῳ καὶ Δεσπότη Χριστῷ, ὁ τὴν τῶν θείων

CONTRA GREGORAM ANTHIRRHETICORUM XI. Γραφῶν ἄγνοιαν καὶ τὴν ἀμαθίαν πυκνά προφέρων καλῶν λόγων τὴν ἐκείνων δυσσέβειαν ἐξελέγχοντα, ἡμῖν. Πρώην μὲν οὖν οὕπω τοῖς γράμμασιν ἐντετυχη κότες αὐτοῦ περιόντες ἔτι τῷ βίῳ, πολλῶν τινων τῶν ὠμιληκότων ἐκείνῳ λεγόντων ηκούομεν, ὡς ἄρα διδάσκει Γρηγορᾶς περὶ τοῦ τῆς μεταμορφώ· σεως θείου φωτός, ὅτι εἰ μὲν οὐχ έωράθη τοῖς ἀπο στόλοις ἐκεῖνο, θεῖον καὶ ἄκτιστόν ἐστιν, εἰ δ᾽ ὄρατὸν ἐκείνοις όπωσδήποτε γέγονεν, ἐξ ἀνάγκης καὶ τοῖς κτίσμασιν ἐκεῖνο συναριθμήσομεν, εκατέρωθεν ἀντιλέγων τῷ Εὐαγγελίῳ Χριστοῦ, καὶ ὁραθῆναι τοῖς ἀποστόλοις θείᾳ δηλονότι δυνάμει διδάσκοντι, καὶ βασιλείαν ἀποκαλοῦντι Θεοῦ, ἦν οὐ θέμις λέγειν ὑπὸ χρόνων τε καὶ αἰώνων φθάνεσθαι, κατὰ τὰς ἱερὰς τῶν θεολόγων φωνάς. Ὑπὲρ ὧν καὶ λόγος ἡμῖν ἐν δυσὶ βιβλίοις κατὰ δύναμιν ἐξεδόθη το τηνικαῦτα. – Νῦν δὲ καὶ τοῖς συγγράμμασι τούτοις ἐντετυχηκότες ἐκείνου, μηδὲ τὴν ἀρχὴν γεγενῆσθαι τὴν τοῦ Χριστοῦ μεταμόρφωσιν διὰ συλλογισμῶν τε καὶ διαι ρέσεων, ὡς μὴ ὠφελεν, ὁρῶμεν αὐτὸν ἀθέως κατασκευάζοντα. ᾿Αλλὰ πρὸς ἐκεῖνον ἐπανέλθωμεν αυτ θις, καὶ τὸν περὶ μορφῆς καὶ μεταμορφώσεως Εκείνου συλλογισμόν. Προϋπέθετο τοίνυν ὁ φιλόσο φος, καθάπερ ήκούσαμεν ἤδη τὴν μορφὴν αὐτοῦ καὶ τὸ ταύτης ἐξετάζοντες γένος, ὡς ἐπὶ μὲν Θεοῦ λεγομένη ταυτὸν δύναται τῇ οὐσίᾳ· ἐπὶ δὲ τῶν αἰν σθητῶν μορφή ἐστι τὸ περὶ τὴν ἐπιφάνειαν ποιὸν τύπωμα. Δέον οὖν τὰς οἰκείας αὐτὸν λαβόντα προ τάσεις, καθὰ δήπου καὶ προϋπέθετο, καὶ τὸν μέσον δρον αὐταῖς δεδωκότα κοινὸν κατὰ τοὺς συλλογιστι κοὺς αὐτοῦ νόμους, οὕτως ἐπαγαγεῖν ἀληθὲς καὶ τὸ ἐκεῖθεν συμπέρασμα, ὅτι ὁ μεταμόρφωσιν τοῦ Χρι· στοῦ λέγων ἐξ ἀνάγκης τῆς ἀνθρωπείας ἀλλοίωσιν λέγει μορφής, ταύτης καὶ γὰρ τὸ τρεπτὸν κατὰ φύσ σιν, ἀλλ' οὐκ ἐκείνης, ὁ δ᾽ ἐπεὶ τὸ συμπέρασμα τοῦτο πρὸς ἡμῶν, ἀλλ' οὐ καθ᾽ ἡμῶν ἐκβαῖνον κατα εἶδε, τοῦ γέλωτος καὶ τῆς ἐκεῖθεν αἰσχύνης ὀλίγα φροντίδας, ἵνα συκοφαντήσῃ μόνον καὶ ὑβρίσῃ συνήθως, δρα πῶς αἰσχρότατα καὶ καταγέλαστα συλλογίζεται. Μορφή, φησὶν, ἐπὶ μὲν τῆς θεότητος τοῦ Χριστοῦ τὴν οὐσίαν σημαίνει, ἐπὶ δὲ τῆς ἄνθρω πότητος τὸ περὶ τὴν ὄψιν ποιὸν τύπωμα. Ο ἄρα λέγων μεταμόρφωσιν ἐπὶ τοῦ Χριστοῦ τῆς ουσίας αὐτοῦ λέγει τροπὴν καὶ ἀλλοίωσιν, εἴτε τῆς θείας, εἴτε τῆς ἀν θρωπείας. Οὗ τί ἄν, φησὶν, ἀσεβέστερον γένοιτο; Οὕτως οὐκ εὐαγγελιστῶν τε καὶ ἀποστόλων μόνον καὶ αὐτοῦ καταψεύδεται Γρηγορία τοῦ Χριστοῦ, καὶ πᾶσαν ὁμοῦ συκοφαντῶν ὑβρίζει την Εκκλησίαν αὐτοῦ, ἀλλὰ καὶ τῆς κάτω ταύτης καὶ δούλης του φίας, ἀφ' ᾗ μέγα φρονεί, φανερῶς οὕτω καὶ δίχα παντὸς ἐρυθήματος καταψεύδεται, οὐκ ἀμαθῶς ἂν εἴποιμι μάλλον, ἢ φθόνου καὶ μανίας ὑπερβολή, ὑφ' ὧν ἄρα καὶ τοῦ λογιζομένου καὶ πεφυκότος κακῶς ἐκτραπείς, δι᾿ ὑπερβολὴν ἀπονοίας, τὰ και ταγέλαστα ταυτὶ τῆς ἀνοίας ἀποφθέγγεται βήματα. Δι' & δήπου καὶ τοὺς Εικονομάχους ἡμῖν, καὶ τὴν ἐκείνων Χριστομάχον αἵρεσιν ἐπισείει, καὶ τὸν θαυμαστὸν ὁμολογητήν, καὶ μάρτυρα τῆς ἀληθείας ἐπεισάγει τῷ λόγῳ Θεόδωρον, διὰ πολλῶν τε καὶ PATROL. GR. CLI καὶ δεικνύντα τὴν ἀνθρωπείαν τοῦ Χριστοῦ φύσιν πάντα μὲν τὰ φυσικὰ τῆς θεότητος πεπλούτηκυίαν αὐχήματα διὰ τὴν καθ' ὑπόστασιν τῆς θεότητος ἀχώ ριστον ένωσιν, οὐκ ἐκστᾶσαν δὲ ἑαυτῆς, οὐδ᾽ εἰς θεότητα μεταποιηθεῖσαν, οὔτε τὴν θείαν φημὶ φύσ σιν, οὔτε τινὰ ταύτης ἑτέραν καὶ κεχωρισμένην, τίς γὰρ ἂν καὶ εἴη ἐκείνη; ἀλλὰ καὶ μετὰ τὴν τῆς θεότητος χρίσιν καὶ τὸ ὁμόθεον ἀνθρώπου μένουσαν φύσιν. Διὸ καὶ πρὸς τὸν τῆς δυσσεβείας ἐκείνης προεστηκότα τὸν ὑπὲρ τοῦτον ὁ γενναῖος ποιούμενος λόγον, καθὰ καὶ Γρηγορᾶς αὐτὸς ἐν τοῖς οἰκείοις διέξεισι γράμμασι, καὶ κατακομψεύεται, φησὶν Εὐα σέβιος, ἐπὶ φῶς ἄῤῥητον καὶ ἀνεκδιήγητον, καὶ τῷ Θεῷ λόγῳ πρέπον, τὴν τοῦ δούλου μεταβεβλήσθα μορφὴν ἐν τῷ ὄρει. Ακούεις, Γρηγορά, τὴν τοῦ Εικονομάχου δυσσέβειαν, μᾶλλον δὲ τὰς δυσσεβείας; Καὶ μεταβεβλήσθαι γάρ φησιν ἐν τῷ ὄρει τὴν ἀνθρωπείαν τοῦ Χριστοῦ φύσιν. καὶ ἐπὶ φῶς ἰδιοῦ πόστατόν τι μεταβεβλήσθαι ταύτην φησί, καθὰ δὴ καὶ προϊὼν ὁ τῆς ὁμολογίας επώνυμος δείξει πλατύτερον· ὁ ποίαν οὐχ ὑπερβέβηκεν ἀσέβειαν; Επάγει τοιγαροῦν· Καὶ ὁ μὲν Εὐσεβίου λόγος τοιοῦ τος, καὶ οὕτως ἔχων, καὶ τὸ πᾶν αὐτῷ ἐνταῦθα τῆς ἀσεβείας εξήρτηται· ὅποι δ' αὐτῷ φέρει τὰ τῆς καινῆς ταύτης διδασκαλίας καὶ τοῦ δόγματος, ὡς ἔνι μά λιστα συντομώτατα σκεψώμεθα· καὶ ὁποῖος δὴ, καὶ ὅστις ὁ τῆς μεταβολῆς τρόπος, επισκέψασθαι πει ρασώμεθα. Πᾶν τὸ μεταβαλλόμενον ἢ κατ' ουσίαν μεταβάλ λεται, δ δὴ περὶ γένεσιν καὶ φθορὰν θεωρεῖται, κατά τι τῶν ἐν αὐτῷ· καὶ τοῦτο διχῶς· ἡ γὰρ κατὰ ποσόν μεταβάλλεται, καθ' δ ή αύξησις καὶ ἡ μείωσ ωσις δείκνυται, ἢ κατὰ τὸ ποιὸν, ἐξ οὗ ἐμφαίνεται ἡ ἀλλοίωσις. Εἰ μὲν οὖν κατὰ τὸ ποιὸν μεταβέβληται, κεκίνηται μὲν πρὸς ἀλλοίωσιν, ἡ δὲ ἐστι μετ τασχηματισμός χαρακτηρός τινος, ἢ κατά τι τῶν τοῦ ὑποκειμένου πράγματος ἐξαλλαγή, χωριστῶς, ἢ ἀχωρίστως συμβαίνουσα, άπερ ἀλλοῖον μὲν καὶ διάφορον τοῦ προτέρου δείκνυσιν, οὐ μὴν δὲ ἄλλο τι τὸ ἀλλοιούμενον ἀπεργάζεται· οὐ γὰρ οὐσιωδῶς μετέβαλεν, ἀλλ' ἐκ τοιοῦδε τὸν αὐτὸν τοιόνδε κατά τὸ ποιὸν γενέσθαι πεποίηκε· τοῦτο δ' οὐκ ἔστιν ἐξ ὅλων ὅλον μεταβεβλῆσθαι, τὸ γὰρ ὑποκείμενον πάντως ὑπομένει σωζόμενον· εἰ δὲ κατὰ τὸ ποσόν, αυξησίν τινα ή μείωσιν ἐδέξατο. Αλλ' οὐδὲ ταῦτα ἄλλο τι παρὰ τὸ ἐξ τοχῆς ὑπάρξαν ποιεῖ, ἀλλ᾽ ἐκ τοσοῦ. δε τὸν αὐτὸν.οσόνδε κατὰ τὸ πηλίκον γενέσθαι περ ποίηκεν. Οὐκοῦν οὐδὲ κατὰ τοῦτον τὸν τρόπον ἐξ ὅλων ὅλη μεταβέβληται ή μορφή. Δείπεται οὖν λέγειν, καθ' αὐτὴν μεταβεβλῆσθαι περὶ τὴν οὐσίαν τη λαδὴ, ὡς ἀνάγκην εἶναι πᾶσαν ἐκ γενέσεως εἰς φθοράν, κἀκ τοῦ ὄντος εἰς τὸ μηδαμῶς εἶναι κεχωρηκέναι. Εξίσης ὁ τῆς εὐσεβείας ὁμολογητής τόν τε προεστηκότα τῆς τῶν Εἰκονομάχων αἱρέσεως Εὐσέβιον ἐξελέγχει, καὶ Γρηγορᾶν τουτονί, τὸν μὲν, διὰ τῆς εἰς ἄτοπον ἀπαγωγῆς, οὐ μεταμόρφωσιν, οὐδὲ περὶ τὸ ποιὸν ἀλλοίωσιν θείαν δείξας αὐτὸν εἰπόντα τὴν τῆς ἀνθρωπείας τοῦ Χριστοῦ φύσεως θέωσιν, ἀλλὰ τῆς