CONTRA GREGORAM ANTIRAHETICORUM I. ΠΟ τῶν εἰρημένων δογμάτων, ἔχω ταῦτα πάντα άχυρα καὶ ἀνατετραμμένα. Τούτου γάρ χάριν ἐγράφη διὰ χειρὸς τοῦ υἱοῦ μου τοῦ Γαβαλά ὑπαγορεύσει ἡμετ τέρᾳ. Εἶχε δὲ καὶ τὸ ὑπεργράφη, παρὰ τῆς ἐμῆς τα πεινότητος. Ἔτους ζωή, μηνὶ Ἀπριλλίω κβ', Ινδικτιώνος γ'. σκάλων τῆς Ἐκκλησία;, προστατοῦντος καὶ ὑπα- τοῦ Χριστοῦ, καὶ στέργω οὔς στέργει αὐτη; Ὅσα σπίζοντος αὐτῶν τοῦ αὐτοῦ κραταιοῦ καὶ ἁγίου ἡμῶν δὲ ἔφθασα καὶ ἔγραψα ἢ εἶπον κατ᾿ αὐτῶν ἕνεκεν αὐθέντου καὶ βασιλέως, καὶ ἀνεφάνησαν τὰ κατηγορούμενα κατὰ τοῦ τελευτήσαντος ἁγιωτάτου πατριάρχου κυρ Ἰσιδώρου, καὶ τοῦ ἱερωτάτου μητροπολίτου Θεσσαλονίκης κύρ Γρηγορίου τοῦ Παλαμᾶ καὶ τῶν ἄλλων τιμιωτάτων μοναχῶν τὸ ἄπταιστον καὶ ἀνεπίληπτον ἔχοντα, ἔδοξε τῇ ἡμῶν ταπεινότητι, δι' αὐτό τε τοῦτο, καὶ διὰ τὸ τῆς εἰρήνης καλὸν, πᾶσαν ἀμφιβο λίαν ἀποθέμενοι τὰ περὶ τῶν λαληθέντω κατ' αὐτῶν καὶ κατηγορηθέντων, συνελθεῖν καὶ κοινωνῆσαι τῇ θείᾳ ἱερᾷ συνόδῳ, καὶ μηκέτι διίστασθαι τῆς ἁγίας τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίας, ἀλλ' ὁμοφρονεῖν κατὰ πάντα κατὰ τὸν ἐνόντα μοι καὶ δυνατὸν τρόπον, εἰ καί τις ἐγένετό μοι συναρπαγὴ, καὶ ἀπὸ τοῦ νῦν ἀποβάλλο μαι ἅπερ καὶ οὔστινας ἀποβάλλεται ἡ Ἐκκλησία Καὶ δι' οἰκειοχειρου υπογραφῆς τὸ, ὁ ταπεινὰς μητροπολίτης Εφέσου, Ματθαίος. Τὸ παρὸν ἴσον ἀντιβληθὲν καὶ κατὰ πάντα τῷ πρωτοτύπω εὑρεθὲν ἐξισάζον, υπεγράφη καὶ παρὰ τῆς ἡμῶν ταπεινότητος. Ο ταπεινός μητροπολίτης Ηρακλείας, πρόεδρος τῶν ὑπερτίμων, καὶ ἔξαρχος πάσης Θράκης και Μακεδονίας, Φιλόθεος. PHILOTHEI CONSTANTINOPOLITANI PATRIARCHÆ ANTIRRHETICI LIBRI XII CONTRA GREGORAM *. ΦΙΛΟΘΕΟΥ ΠΑΤΡΙΑΡΧΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ Πρὸς τὰ συγγραφέντα τῷ φιλοσόφῳ Γρηγορα, κατά τε τοῦ ἱεροῦ τῆς Ἐκκλησίας τόμου, καὶ θείας ἐνεργείας, καὶ θεοποιοῦ χάριτος, καὶ δὴ καὶ τῆς δραθείσης ἐν Θαβωρίῳ ὑπερφυώς θεοφανείας τε καὶ θεότητος, πρὸς τὸν πρῶτον αὐτοῦ λόγου ΑΝΤΙΡΡΗΤΙΚΟΣ ΠΡΩΤΟΣ. Ἐδεξάμην τὰ καθ᾿ ἡμῶν τε καὶ τῆς εὐσεβείας τοὺς προξένους ἀλλήλοις καὶ διαδόχους τῆς κατὰ τῷ φιλοσόφῳ· Γρηγορα πονηθέντα συγγράμματα, κράτιστε βασιλεῦ, καὶ τὴν πρὸς ἀνατροπὴν αὐτῶν ἐπήνεσα τὴν σπουδήν τε καὶ πρόκλησιν. Σὰν γὰρ ἔργον ἔδει, καὶ τῆς σῆς σοφίας εἶναι καὶ τοῦτο, τοῦ καὶ πόρρωθεν μὲν, κἀκ τῶν προοιμίων αὐτῶν, νῦν μὲν σὺν τάδελφῷ καὶ σύμπνῳ, τῷ μακαρίτῃ φημὶ καὶ θαυμαστῷ βασιλεῖ, νῦν δὲ καὶ μόνον μετὰ τὴν εκείνου δηλαδή σιγήν τε καὶ ἐκδημίαν τὰς τῆς αἰ. ρέσεως πονηρὰς ἐκτεμόντος ρίζας ᾿Ακίνδυνόν τε καὶ Βαρλαάμ, τὴν πονηρὰν τοῦ πονηροῦ ξυνωρίδα, Τόμος ἀγάπης, Ρ. 1. — li sunt Philothei antirrhotici libri contra Gregoram, quos Boivinus in notis ad Gregoræ Historiam Byzantinam non semel Χριστοῦ, καὶ τῆς Ἐκκλησίας μανίας, ἐν πανδήμω σὺν αὐτῇ καθελόντος θεάτρῳ, καὶ τοὺς μὲν ἀποκηρύξει, καὶ τομῇ καθαπερεί σεσηπότα, καὶ νεκρά μέλη τοῦ ὑγιαίνοντος κάλλιστα παρεσκευακότος διαιρεθῆναι, τῇ δ' Εκκλησίᾳ Χριστοῦ δεδωκότος τὸ κράτος, ἔπειτα, καὶ μετὰ τὸ διάδημα, καὶ τὸ βασίλειον κράτος ὕστερον, τὴν καταλειφθεῖσαν ἐκείνων ἀηδὴ συμμορίαν, καθαπερεί τινα δράκοντος ἐλκὸν τῆς κεφαλῆς δηλαδή συντριβείσης σπαίροντα τῷ οὐραίῳ, καὶ πρὸς ἄμυναν ἐπειγόμενον δῆθεν κατα laudat ut ineditos; editionem enim lazzensem anoi 1698, qua utimur, ouiuino ignoravit.

τόν τι νομίζων, ἵνα μὴ καὶ αὐτοὶ δόξωμέν πως τους κακῶς περιφερομένοις, καὶ στρεφομένοις εἰκῇ συμ προφέρεσθαί τε καὶ στρέφεσθαι, κἂν ἀπέστην τῆς περιττῆς ἀσχολίας ταυτησὶ καὶ τοῦ πόνου, εἰ μὴ τὸ πρὸς σὲ τὸν κράτιστο φίλτρον καὶ ἡ εἰδώς με κατείχε, καὶ ὅτι δίκαιον εἶναι πάντως ἐρεῖς τοὺς τῆς μεγάλης εκείνης συνόδου τῶν ἐκείνης ἱερῶν ὑπερμαχεῖν αὖθις καὶ γραμμάτων καὶ λόγων, μελ λον δὲ τὰς εὐσεβεῖς καὶ θείας ὄντως πράξεις εκείνας, λόγοις ἐναντίοις αὖθις πολεμουμένας, μὴ πε ραβλέψαι, ἀλλὰ καὶ προστῆναι, καὶ πολεμήσαι δικαίως, τῷ τῆς ἀληθείας λόγῳ τοὺς λόγους τοὺς οἰκείους δεδωκότας καὶ πάνω δικαίως. τμηθῆναι ποιήσαντος εἰς λεπτά, καὶ νεκρωθῆναι ἡ ὡσαύτως ἐπεξιέναι, καὶ ἀντιλέγειν πολλάκις περιτο καθάπαξ τῷ τοῦ Πνεύματος ξίφει διὰ τῆς Ἱερᾶς Εκείνης τῶν Πατέρων συνόδου, ἧς δήπου καὶ αὐτὸς βασιλικῶς τότε προσπάθητο, τὸ μὲν νόθον τε καὶ παρέγγραπτον, καὶ τῶν ἱερῶν λόγων ἀλλότριον ἅπαν ἐκ μέσου τιθεὶς σὺν ἐκείνῃ, τὸν δ' ἀποστολικόν τε καὶ πατρικὸν, καὶ θεόπνευστον λόγον τῆς ἀληθείας, καὶ κρατύνοντες, καὶ κηρύττοντες, καὶ κυροῦντες ὁμοῦ καὶ λόγοις καὶ πράγμασιν. Ἔδει τοιγαροῦν, ὅπερ εἶπον, σὲ τὸν οἰκονόμον καὶ συνεργὸν, καὶ πρότανιν ἐκ Θεοῦ χρηματίσαντα τῶν τοιούτων, καὶ τῆς συστάσεως αὐτῶν, καὶ τῆς διαμονῆς, καὶ τῆς εἰς τὸ μέλλον ἀσφαλείας πρὸ τῶν ἄλλων φροντίζειν, Θεόν ἐκμιμούμενων κατὰ δύναμιν καὶ ἐν τούτῳ, καὶ τὴν αὐτοῦ περὶ τὰ αὐτοῦ κηδεμονίαν καὶ πρόνοιαν. Μάλ λον δὲ οἱ μὲν τῆς ὀρθοδοξίας λόγοι τε καὶ τὰ γράμ ματα, καὶ ὁ τῆς ὀρθῆς καὶ ἀπταίστου πίστεως ούτοσὶν ὅρος, Πνεύματι θείῳ ῥηθέντα, νῦν τε καὶ εἰς αἰῶνας τὸ ἀσάλευτον ἕξει, κατὰ τὸν Χριστοῦ λόγον. Ο οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ παρελεύσονται, γάρ φησιν, οἱ δὲ λόγοι μου οὐ μὴ παρέλθωσι. Σὺ δὲ καὶ τοῦ κοινοῦ καὶ καθόλου τῆς παγκοσμίου τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίας καλῶς ἄγαν φροντίζων, καὶ τὴν τῶν πολλῶν ἀσφάλειαν περὶ πλείστου ποιο ούμενος, οὐδὲ γὰρ πάντων ἡ γνῶσις, τὰ κατὰ τῆς ἱερᾶς ἐκείνης συνόδου καὶ τοῦ ταύτης σεπτοῦ τά μου, ταυτὸ δ' εἰπεῖν τὰ κατὰ τῆς εὐσεβείας, καὶ τῶν ταύτης ἱερῶν θεολόγων καὶ διδασκάλων συγγραφέντα τῷ φιλοσόφῳ, πρὸς ἀνασκευὴν καὶ ἡμῖν προὔθηκας φέρων, τῷ τῆς ἀληθείας φωτὶ δεῖν εἶναι λέγων ἄντικρυς διωχθῆναι τὸ σκότος τοῦ ψεύδους. Τῆς γὰρ κατὰ τὸν Βαρλαάμ τε καὶ ᾿Ακίνδυνον φατρίας τε καὶ τοῦ κόμματος εἷς ἂν οὑτοσὶ· καὶ πά λαι, μᾶλλον δὲ καὶ τὰ πρῶτα φέρειν ἐκείνων φιλοτιμούμενος, ὡς αἱ κατὰ τὴν ἱερὰν ἐκείνην σύνοδον ἐναργέστερον έδειξαν διαλέξεις, ἐπεὶ μηδὲν ἔσχεν εἰπεῖν ἐκεῖ τῶν καιρίων, μᾶλλον δὲ μηδὲ πρὸς ἔπος ὅλως εἰπεῖν ἔσχεν, ὡς ἴσασιν οἱ τὴν θείαν ἐκείνην τελετὴν τότε, καὶ τὸ στάδιον συμπληρούντες, άλλως τε καὶ τοῖς ἐλέγχοις τῶν τῆς ἀληθείας ἱερῶν λόγων καθαπερεί τινι κέντρῳ τὴν καρδίαν πληγείς, καὶ τὴν δικαίαν ἐκείνην καταδίκην, κατὰ κεφαλῆς ἐπιοῦσαν αὐτῷ μάλιστα τελευταῖον ἀκούσας, ἐπεὶ μηδὲ συν είναι, μηδ' ἀκούειν τῶν διδασκόντων, μηδὲ πρὸς τὸ τῆς μεταμελείας καλὸν ἀπιδεῖν ὅλως ἔγνω· οὐδὲ γὰρ ἔμαθεν ἴσως ὁ διαλεκτικὸς, καὶ φιλόσοφος παρὰ τοῦ τῆς ἀληθινῆς καὶ πρώτης σοφίας, καὶ φίλου καὶ διδασκάλου τὴν θαυμαστὴν καὶ φιλόσοφον συμβουλὴν ὄντος ἐκείνην, οὐ πανταχοῦ τὸ νικᾶν καλὸν εἰρηκυῖαν, ἀλλ᾽ ἔστιν οὗ καὶ ἡττᾶσθαι λυσιτελέστε ρον, τὴν κατὰ τῆς εὐσεβείας ὕβριν, καὶ τὸν ἔσχατον τουτονὶ πόλεμον, καὶ λόγοις ἐξέῤῥηξε καὶ συγγράμμασιν, ἐπὶ τοὺς ἰδίους αὐτοῦ καθηγητάς, καὶ τοὺς ἐκείνων λόγους, καὶ τὰς κενοφωνίας των, ὡς ἐξ ἄλλης ἀρχῆς αὖθις, καὶ κύκλον τινὰ περιτρέχων ἀδιεξίτητον, καὶ τοὺς τῆς ἰδίας ἀστρονομίας πλανήτας καὶ αὐτὸς κανταῦθα μιμούμενος. Διὸ καὶ μᾶλλον αὐτὸς τὸν παρόντα τουτονὶ λόγον ᾤχνουν ὡς μάλιστα, καὶ ἀνεβαλλόμην τὸ τοῖς αὐτοῖς Ο Φέρε τοιγαροῦν τὴν ἀθετουμένην παρ' ἐκείνων τοῦ θείου Πνεύματος ενέργειάν τε καὶ χάριν αὐτοὶ τοῦ λόγου πιστῶς προστησάμενοι, καὶ τοῖς δι' ἐκείνης ἐκείνην θεολογοῦσί τε καὶ διδάσκουσιν ὁδηγούς, καὶ καθηγηταῖς ἁπλανέσι συνήθως ἐν ἅπασι χρώμενος, τῶν τοῦ φιλοσόφου τουτουί διακούσωμεν λόγων, ἵν' ἐναργέστερον γνῶμεν, τίνα τὰ καθ' ἡμῶν τε καὶ τῆς εὐσεβείας εγκλήματα, ἣν ἡ τῶν Πατέρων ἐκείνη θεία σύνοδος ἀνεκήρυξε διὰ τοῦ ἱεροῦ φημι τόμου, Εβουλόμην μὲν οὖν εἰσιών τουτονὶ τὸν ἀγῶνα, καὶ τῶν ἀντιῤῥητικῶν ἁπτόμενος ἤδη λόγων, τῆς και νοφανοῦς ταυτησὶ δεκαλόγου, ἢ δεκαβίβλου μάλλον τοῦ φιλοσόφου, τοῦ πρώτου βιβλίου μηδὲ μνησθῆναι καθάπαξ, μηδὲν πρὸς τὸν λόγον ἄντικρυς ὄντος, μηδὲ τῆς προκειμένης ὑποθέσεως, μηδὲ δογματικών μηδοτιοῦν ἀπτομένου λόγων. Ἐπεὶ δὲ προκατασκευή τις οιονεί, καὶ θύρα τῶν ἐφεξῆς ῥηθησομένων αὐτῷ τουτοῖ τὸ βιβλίον ἐστ', καὶ θεμελίους τινάς, καὶ προοίμια φθάσας ἐν τούτῳ προκαταβάλλεται τῆς παντοδαπῆς καθ' ἡμῶν συχν φαντίας τε καὶ τῶν ὕβρεων, οὐκ ἄκαιρον οὐδὲ περιτω τὸν τέως καμοὶ κατεφάνη τὸ τινὰ τῶν ἐκείνου τοῖς ἀκροαταῖς προσθεῖναι τῷ λόγῳ, καὶ δεῖξαι, καθόσον οἷόν τε τὸν διαλεκτικόν τουτονί, καὶ φιλόσοφον, καὶ τολμηρὸν ἐξηγητὴν τῶν θείων τε καὶ ὑψηλοτάτων, ὅπως τε καὶ ὅθεν τῆς διαλέξεως καὶ τῆς θεολογίας τῶν προκειμένων ἄρχεται καὶ ὅπως ἀληθείας καὶ τῆς ἐν ταῖς διαλέξεσιν εὐταξίας ἐξ αὐτῶν φροντίζει τῶν προοιμίων. Ἔστι μὲν οὖν οὐ πάνυ τοι ῥᾴδιον πρὸς οὕτω δει· μας, καὶ συνεχεῖς, καὶ ἀλλεπαλλήλους συκοφαντίας, καὶ φορυτὸν ἀμύθητον ὕβρεων χωροῦντα τὴν λόγον ἀμόλυντόν τε καὶ καθαρὸν τηρηθῆναι μέχρι δη καὶ τοῦ σμικροτάτου. Πειράσεται δ᾽ οὖν ὅμως, καθόσον ἂν οἷός τε ᾖ, τοῦ μὲν λέγοντος ὑποχωρῶν, καὶ τῶν ἴσων ἐκείνῳ φειδόμενος, κατὰ δὲ τοῦ λόγου, καὶ τῆς αἱρέσεως, καὶ τοῦ ψεύδους χωρῶν μάλιστα, κατά τὴν τοῦ σοφοῦ δηλαδὴ θεολόγου περὶ τῶν τοιούτων νομοθεσίαν. Οὐ γὰρ ἀπαιδεύτως παιδεύς μεν, φησιν ἐκεῖνος, οὐδὲ ταῖς ὕβρεσι βάλλομεν, ὅπερ πάσχουσιν οἱ πολλοὶ, μὴ τῷ λόγῳ μαχόμενοι, τοῖς δὲ λέγουσι, καὶ τὴν ἀσθένειαν ἔστιν ὅτι τῶν λογισμῶν ταῖς ύδρεσι συγκαλύπτοντες. Ο δὴ καὶ ὁ φιλόσοφος έναρ γῶς οὑτοσὶν οὐχ ἁπλῶς, ἀλλὰ καὶ καθ᾽ ὑπερβολὴν πέπονθεν, ὡς ἐν τοῖς ἑξῆς εἰς πλάτος διαδειχθήσε-

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM J. " ὰ χωρῶμεν πρὸς αὐτόν ἤδη, καὶ τὸ βιβλίον. ρουν, ἀλλὰ καὶ προσεπήνεσα αν, καὶ τοὺς ἐνεργη ρον καὶ φοιτητὴν νυχτῶν ἀωρὶ τῷ λόγῳ πότας δικαίως ἀπεδεξάμην, κάλλιστα τῷ ὄντι, καὶ στὸν εἰσαγαγὼν ᾿Αγαθάγγελον καθειργμέ- κατὰ τὴν δεσποτικὴν ἐντολὴν τῶν ἁγίων μὴ παρα εὐσεβείας αὐτὸν ἐπισκεψόμενον, ὡς αὐτός χωροῦντας τοῖς δεινοῖς σπαράκταις τοῦ λόγου, μηδὲ μὲν τὸ πολὺ τῆς περικεχυμένης ἀθυμία, τὸ λαμπρὸν αὐτοῦ καὶ μαργαρῶδες τοῖς κατακατὴ οὖσαν παρὰ τῶν προστατῶν τῆς εὐσε τοῦσιν αἰσχρῶς τοῖς ποσὶ ῥιπτοῦντας· νῦν δὲ τὸ μηδὲ και τὸν φίλον ἀποδύρεται κάθειρξιν, καὶ λίαν τὴν ἀρχὴν γεγονὸς ὡς ἔγκλημα φέρουσι δῆθεν κατά τὰ καιρὸν γενέσθαι τὴν πρὸς αὐτὸν ἐπιδη- τῆς Ἐκκλησίας, ἐν τούτῳ μόνον ποιοῦντες καλῶς, , δρόσον τινά, καὶ αὔραν ἡδίστην φέρου- τῷ τὰ εἰκότα δοξάζειν, καὶ ἅπερ ἔδει γενέσθαι, εἰ ύξεως· ὁ δὲ μέγιστόν τινα τὴν πρὸς ἐκεῖν καὶ ψευδῶς ἄλλως, καθάπερ έφην. ν ἑαυτὸν ἀναδείξας τῷ λόγῳ, καὶ ὑπὲρ τοὺς ίνους ἐκείνους Ορέστης τε καὶ Πυλάδας, καιροῦ κατατολμῆσαι, καὶ τῶν προκαθη· Οι περικυκλούντων, ὡς αὐτός φησιν, ἀγρίων οὐκ οἶδ᾽ ὧντινωνούν τούτων, καὶ τοῦ, καὶ έως καὶ γὰρ ἔχειν, καὶ αὐτὴν τὴν φίλην πὲρ αὐτοῦ, καὶ τὸ αἷμα προέσθαι, διά τε · φησί, τῆς φιλίας, καὶ τὸ ποθεῖν ὑπὲρ εὐτεθνάναι· αὐτὸ γὰρ τοῦτ' ἄντικρυς εἶναι τὸ πὲρ τοῦ διδασκάλου, τὸ τῆς καινῆς καὶ ου ταυτησὶν ἀθυμίας αἴτιον ζητεί παρ' αὐτ θῆναι· εἶναι καὶ γάρ τι πάντως φησὶ νεώαν τὴν ταραχὴν ἐνεποίησε ταυτην, καὶ τὴν αίτοι γε τάλλα γενναίῳ καὶ καρτερικῷ πεκαὶ τοὺς ὑπὲρ εὐσεβείας ειωθότι βαστα διακινδύνους· οὕτω τὰ μὴ ὄντα καὶ ἀκούσας ἡ διδασκάλου, καὶ εἰπὼν ᾿Αγαθάγγελος, τὰ ; ὄντα παρ' ἐκείνου παραπλησίως καὶ αὐτ ει. Δράμα καθαπερεί τι καὶ σκηνὴν ἐξυ5, καὶ ὑποτιθέμενοι τὰ μὴ ὄντα τοῖς λόγοι; κς παλαιοὺς τῶν ῾Ελλήνων ποιητάς τε, καὶ ους, η τραγελάφους και σκινδαμούς τινας τοντες τερατώδεις. ἂν μὲν οὖν καὶ διὰ πάσης ὡς εἰπεῖν τῆς ὑπο· τουτονὶ τὸν φιλόσοφον ἴδοις ἂν μετ' ὀλίγον είστης τινὸς τῆς φιλοτιμίας ἀνερυθριάστως αὶ τὰ ἐν ταῖς ὁμιλίαις πρὸς τοὺς καθ' ἑκά- (γινομένους παίγνια, καὶ τὴν εἰρωνείαν, καὶ ορδακισμούς πρὸς τοὺς λόγους ὥσπερ μετει, πλὴν ὅσον καὶ τὰς ὕβρεις ἐν τούτοις ἐπιται, μᾶλλον δὲ καὶ ὕβριν ὅλην κατὰ τῶν τῆς ίας προστατῶν ἐξυφαίνει, καὶ αὐτοῦ δέ, οῦ τῆς εὐσεβείας λόγου, μηδὲ τὸ μὴ δεῖν ᾿Απὸ δὴ τῆς ἐκεῖθεν προσγενομένης αθυμίας, φτ σὶν ὁ φιλόσοφος ἀλγῶν τὴν ψυχὴν, καὶ συγχυθεὶς τοὺς λογισμοὺς καὶ τὴν διάνοιαν, καὶ δυσχεραίνων ὡσανεὶ, καὶ πρὸς αὐτὴν τὴν συνήθη καθέδραν, καὶ τὸν οἰκίσκον, ἐξ ἀπόπτου διά τινος παρακύψας θυρί δος (καίτοι γε ψεῦδος καὶ αὐτὸ τοῦτο, τῆς οἰκίας αὐτῷ χαμαιζήλου, καὶ ταπεινῆς οὔσης, καὶ μηδιν μᾶς πεφυκυίας πρὸς ταῦτα, ἀλλὰ καὶ τοῖς ἀμφόδοις τοῖς ἔξω μηδόλως προσεγγιζούσης, καθὰ δὴ καὶ ὁρᾶται), τὰς ἀγνιὰς καὶ τὰς τριόδους ἐσκόπει, παν ραψυχήν τινα πορίζειν τοῖς λογισμοῖς ἐκεῖθεν βου - λόμενος. Καὶ μέντοι γε καὶ πορίζει τοῦ τόπου καὶ τῆς θέας ἀξίαν. Αὐλητῶν καὶ γάρ φησί τινων καὶ τυφλῶν λυριζόντων, ἢ παραληρούντων ἀκηκοέναι, μέλη τινὰ ξυντιθέντων πρὸς λύραν συνήθως, αὐτὰ δὴ ταῦτα λέγων τὰ τραγικὰ τῶν τυφλῶν ᾄσματα, οἷς ἐκεῖνοι τὰ δυστυχῇ γύναια συναθροίζουσιν ἐπὶ τῶν ἀμφόδων, κοινὴν ἐμπορίαν τῶν ἀναγκαίων ποιούμενοι τὰ τῶν ἀλγούντων γραῒδίων τε καὶ πα νήτων καὶ ἀργῶν γυναικῶν ἄλλως πένθη, διά γε τὸ τοῖς μέλεσι καὶ ταῖς ᾠδαῖς ταῖς παρ' αὐτῶν προσο ερεθίζειν ἐκεῖνα. Τούτοις δὴ τοῖς δυστυχέσι γραῖδίοις καὶ ὁ φιλόσοφος ἑαυτὸν, ὡς φησιν, ἄνωθεν παραμίξας, καὶ τὴν ἀκοὴν καὶ τὴν διάνοιαν ὑποθεὶς τοῖς τὰ τοιαῦτα λυρῳδοῦσι καὶ μυρομένοις, τὸν θρῆ τον συνεργαζόμενος ἦν ἐκείνοις, καὶ οὕτω θαυμα σίως ἑαυτῷ μνηστευόμενος τὴν παραμυθίαν, οὕτω καὶ γὰρ ἔδει τὸν σοφὴν καὶ φιλόσοφον, καὶ τὸ μὴ δεδομένον διδασκαλικὸν ἀξίωμα σφετεριζόμενον βία κατὰ τῆς Ἐκκλησίας, μὴ τὸν σοφὸν Ἱερεμίαν, καὶ τοὺς κατ' αὐτὸν ἱερούς τε καὶ θεος:δεῖς ἄνδρας ἐκεί. νους συνεργάτας ἔχειν τῶν θρήνων, εἴπου καὶ πενθεῖν ὑπὲρ τῶν τοιούτων ἔδει, καὶ ὀδυρμοῖς χώραν · κωμῳδεῖν τέως εὐλαβηθεὶς ὁ φιλόσοφος, ειδόναι ὅλως, ἀλλὰ τοὺς ἀγύρτας τουτουσί, καὶ μυ Ας γε τοῖς τῶν Ἑλλήνων ἀπειρημένον σου αἱ καινὸν οὐδὲν, τὸν ἐν τοῖς μεγάλοις τε ἱ τῶν μεγάλων ούτωσὶ καὶ λέγειν ᾑρημέγράφειν, περὶ τὰ σμικρὰ καὶ ὀλίγου τινὸς ἡ οἰκείοις τῶν λόγων κανότι χρῆσθαι καὶ 'Αλλα σκοπήσωμεν, ε: δοκεῖ, καὶ αὐτὰς τὰς οφαντίας ἀρχές, καὶ τὸ τῆς προσφάτου λύο αὐτὸς πρὸς τὸν οἰκεῖον φίλον φησὶν αἴτιον. : κατ' οίκον ἱερὰς βίβλους ἀφαιρεθῆναί φησι ν διωκτών, καθαπερεί τινων θηρίων έπειςν, οὕτω τοὺς τῆς Ἐκκλησίας προεστηκότας έ τε καὶ ὑπηρέτας ἐκεῖνος ἀποκαλών. Εγώ · ἀληθὴς ἦν ὁ λόγος, καὶ οὕτω κατ' ἐκεῖνον πράγματα, οὐ μόνον οὐκ ἂν ἠρυθρίασα πρὸς ψιν, οὐδὲ πρὸς ἄρνησιν, ἢ παραιτήσεις έχε PATRUL IN. CLI θολόγους μᾶλλον, καὶ λήρους, καὶ τὸν ἐλεεινὸν καὶ καταγέλαστον χορόν τῶν κωθωνιζομένων, ή μυρο μένων δυστυχῶν γραϊδίων, τὰς τῶν γειτονούντων τουτων βαρβάρων συνήθεις επιδρομάς, ως φησι, καὶ λεηλασίας, καὶ τῶν πέριξ χωρῶν τε καὶ ἀγροίκων τοὺς ἀνδραποδισμούς, καὶ τὰς αἰχμαλωσίας τῶν θρήνων ἀφορμὴν ποιουμένους, ἀμέλει καὶ τῆς κατὰ τῶν βασιλέων καταδρομῆς, καὶ τοῦ κοινοῦ τῆς τῶν πιστῶν Ἐκκλησίας. Εντεῦθεν αὐτός τε καὶ ὁ μύτ στῆς καὶ φίλος Αγαθάγγελος ἄρχεται, δίκην ἄντικρυς εἶναι λέγων ταῦτα κατὰ τῆς εὐσεβείας, δυσχε ραίνοντος τοῦ Θεοῦ κατὰ τῶν ταύτης προμάχων, καὶ ταῖς κοιναῖς ταυταισὶ πληγαῖς κατὰ τοῦ κοινοῦ τῆς Εκκλησίας καὶ τῶν Ῥωμαίων χρωμένου. Επειδή, φησί, τὸ δυσσεβὲς ἐξήλεγξαν φανερώς δόγμα, και

τοῖς προστάταις τῆς καινοφωνία;, καὶ τῆς αἱρέσεως τῆς Χριστοῦ Ἐκκλησίας δίχα προσωπείου καὶ προκα τὴν προσήκουσαν ἀρὰν, καὶ τὴν δίκην ἔλαχον, ὥσπερ ἄν, εἰ καὶ τὸν λαμπρόν τις ήλιον τουτονὶ σκότους ἐγράφετο διὰ τοὺς ὀφθαλμιώντας, ἢ καὶ τῆς Ἰουδαῖ κῆς ἐσχάτη; αἰχμαλωσίας καὶ τῆς ἁλώσεως, καὶ τοῦ μυρίου φόνου ἐκείνου, μὴ τὴν θεομαχίαν τε καὶ Χριστιχτονίαν τῶν Ἰουδαίων, ἀλλὰ τὴν σωτήριον ἐπιδημίαν Χριστοῦ, καὶ τὰ ὑπερφυά θαύματα, καὶ τὴν ἀνάστασιν, καὶ τὴν εἰς οὐρανούς θαυμαστὴν ἄνοιαν Αντιστρόφως αίτια λέγοι. Ταῦτα τῶν ἀνευθύνων ἐκεῖνοι, μᾶλλον δὲ τῶν καὶ στεφάνων ἀξίων δι' ἐκεῖνα, καὶ ἀναρρήσεως κοινῇ καταψηφισάμενοι. Ο φοιτητής Αγαθάγγελος ἀξιοῖ τὸν μυσταγωγὸν ἑξῆς, ἑαυτῷ τε καὶ τοῖς λόγοις ἐν καιρῷ χρήσασθαι, κατὰ τῆς κοινῆς τῶν πιστῶν Ἐκκλησία, λόγους ἀντιῤῥητικοὺς ἐκθέμενον καθ' ἡμῶν, καὶ τοῦ ἱεροῦ ταύτης τόμου, μᾶλλον δὲ καὶ κατὰ τῆς ἱερᾶς καὶ θεοπνεύστου Γραφῆς, καὶ τῶν αὐτῆς ἐξηγητῶν τε καὶ θεολόγων ὁμοῦ πάντων, παρ' ὧν δήπου καὶ ὁ προῤῥηθείς δηλαδὴ τῆς ἱερᾶς Εκκλησίας τόμος έχει λαβὼν ἅπερ ἔχει, μηδέν τι μηδὲ ὁτιοῦν κατά τινος παρ' ἑαυτοῦ δογματίσα; τε καὶ εἰπών. Τοῦτο καὶ γάρ φησιν Αγαθάγγελος ἀξιοῦν, δι᾿ ἐμοῦ τε τὴν συμμορίαν τῶν ὁμοδόξων και φίλων, καὶ ἐπ' αὐτῷ τούτῳ μάλιστα νῦν ἔκειν ἐμὲ παρ' ἐκείνων μέρη τινὰ, καὶ μόρια τοῦ παντὸς ὑφελόμενον σώματος τοῦ τόμου τῆς συνόδου ἐκείνης· εἶτα καὶ τῷ ψεύδει προ στιθεὶς αὖθις ὁ τοῦ Γρηγορά Αγαθάγγελος ή άγγε λες οὑτοσὶ, πλείστην ὅσην φησὶ τὴν σπουδὴν εἰσφέρειν τοὺς ἐκθεμένους τὸν τόμον, ὥστε ἐν γωνίας που και σκότει τοῦτον κεκρύφθαι. Επειδή, φησί, τὰ μὲν κατ' ἀλήθειαν ἐν τῇ συνόδῳ λαληθέντα τε καὶ πραχθέντα, πάνθ' ὁμοῦ σεσιώπηκεν οὗτος ἐπίσ τηδες, ἅπαν δ' ὁμοῦ ψεῦδος συναγαγών φέρει παρ' ἑαυτῷ. Τί οὖν; προσερήσομαι γὰρ αὐτοὺς ἐνταῦθά τι μια κρὸν, καὶ τοῦτο ψευδὲς καθ' ὑμᾶς, ὦ μακάριοι, ὅτι συνήχθημεν ὅλως ἐν βασιλείοις ἡμεῖς τε καὶ ὑμεῖς διαλέξεως ἕνεκα, καὶ σύνοδος συνεκροτήθη μεγάλη, τῶν ἱερῶν προκειμένων Ευαγγελίων ἐν μέσῳ, καὶ βασιλέως τοῦ θαυμαστοῦ σὺν τῷ πατριάρχη ταύτης προκαθημένων, καὶ τοῦ φιλευσεβοῦς τῶν ὀρθούόξων παρισταμένων πληρώματος; 'Αλλ' ὅτι μετὰ Σαβελλίους, καὶ Αρείους, καὶ Νεστορίους, καὶ τὸν ὄχλον τῶν παλαιῶν ἐκείνων αἱρέσεων, καὶ τοὺς μακροὺς κατὰ τῆς Χριστοῦ Ἐκκλησίας πολέ μους, καὶ τὴν ἐκείνων ἧττάν τε καὶ φθοράν, Βαρλαάμ τε καὶ 'Ακίνδυνος εἰσκωμάσαντες αὐτῇ πρὸ ὀλίγου μετὰ τῆς ὑπ' αὐτῶν δογματισθείσης δυσσεβεία;, Η ἀθεΐας, συνόδοις μεγίσταις καὶ θαυμασταίς τισι, καὶ βασιλέων ἅμα καὶ πατριαρχῶν προκαθημένων, ὑπὸ τῆς τῶν ὀρθοδόξων Εκκλησίας ἐξηλέγχθησάν τε καὶ ἀπηλάθησαν, ἀρχαῖς ταῖς φρικωδεστάταις, καὶ τῷ ἀπὸ Χριστοῦ ἀναθέματι καθυποβληθέντες τε καὶ ἀποβληθέντες δικαίως ὡς ἀνίατα καὶ νεκρά μέλη, τοῦτο τῆς εἶναι ψεῦδος; ἢ κἀκεῖνο ψεῦδος ἐρεῖς, καὶ πλάσμα, καὶ συκοφαντίαν τῶν ὀρθοδόξων, ὅτι καὶ ὑμεῖς τὴν ἐκείνων κακῶς διαδεξάμενοι κακοδοξίαν, καὶ λύμην σὺν ἐκείνος, καὶ αὖθις πολεμεῖτε τῷ κοινῷ λύμματός τινος. Καὶ εἴθε τοῦτο ψεῦδος ἦν μόνον, καὶ μὴ τὰ φυσικὰ τοῦ Θεοῦ, καὶ ἡ θεοποιὸς τοῦ Πνεύμα τος χάρις, καὶ τὸ λάμψαν ἐπ᾿ ὄρους ἀπὸ Χριστό φυσικὸν καὶ ἀπρόσιτον φῶς, καὶ περιλάμψαν τοὺς ἐκκρίτους τῶν μαθητῶν; μᾶλλον δὲ καὶ τὸ πλήρωμα τῆς θεότητος πᾶν, μὴ διὰ τούτων ὑμῖν τολμηρῶς αὖθις ἐβλασφημεῖτο. Η γὰρ ἂν οὕτωσὶ διακειμένων ὑμῶν, μηδὲν τῶν ἱερῶν τε καὶ πατρίων μετακι νούντων κακῶς, οὐδὲ συνόδων ἡμῖν, οὐδὲ διαλέξεων, οὐδὲ τόμων δέησε καθ' ὁμῶν ὅλως, εἰρήνῃ μάλιστα χαιρούσης καὶ ὁμονοίᾳ τῆς ἱερᾶς τοῦ Χριστοῦ Ἐχκλησίας, καὶ κλῆρον ὑπέρτιμόν τινα καὶ θαυμαστήν ἀπ᾿ αὐτοῦ τοῦτον λαχούσης. Νῦν δ᾽, ὦ τῆς συμφορές! φεῦ τοῦ πάθους! τοσοῦτον ταῖς ἀλλοκότοις καὶ τι νηραῖς ἐκείναις προστετήκατε δόξαις, καὶ οὕτω με μήνατε κατὰ τῆς ὀρθῆς περὶ Θεοῦ δόξης, ὡς καὶ καθ' ἡμῶν, καὶ τῆς κοινῆς Χριστοῦ Ἐκκλησία., ὡς ἔγκλημα τὰ θεῖα καὶ ὑψηλὰ προφέρειν ἐκεῖνα, καὶ λόγοις καὶ γράμμασι κατ' αὐτῶν ἀναίδην οὕτω κεχρῆσθαι, περὶ ὧν δήπου καὶ νῦν ἡμῖν ὁ λόγος. Τί δὲ, κἀκεῖνο ψεῦδος ἐρεῖς, εἰπέ μοι, ὅτι καὶ ἅπαξ, καὶ δὶς ὁμοῦ πάντες ἐπεπηδήσατε τῆς ἱερᾶς ἐκείνης συνόδου, καίτοι γε καὶ βασιλέως, καὶ τα τριάρχου καὶ πάντων ὁμοῦ παραμένειν ὑμᾶς ἀξιούν των, καὶ μὴ τὴν ὑπόθεσιν ἐπίτηδες διαφθείρειν; Αλλ' ὑμεῖς ὑποστρέψειν ἐς νέωτα φήσαντες, ούτω καὶ νῦν ἤκετε. Εἰ δὲ ταῦτα ψευδώς υπαγορεύειν τὸν τόμον ἐρεῖτε, συγχωρήσουσιν οὐδαμῶς οἱ τῇ συνέδρ τότε παρόντες, καὶ αὐτὸ δέ φημι τὸ περιεστηκός φι λευσεβές πλήθος, καὶ ψευδομένους ὑμᾶς ἐξ ἀναστρόφου κατὰ τῆς ἀληθείας ἐλέγξουσι, καὶ μηδέν λέγοντας καὶ γράφοντας υγιές. Λείπεται δή, τού των οὕτως ἀποδεδειγμένων, καὶ οίκοθεν καὶ παρ' ἑαυτῶν ἐγόντων τὸν ἔλεγχον, ταῖς ἐκεῖ κειμένει; τῶν θείων Γραφῶν ῥήσεσι, καὶ ταῖς τῶν θεολόγων θεοπνεύστοις ἐξηγήσεσί το, καὶ συγγραφαῖς· διε γὰρ τούτων ὁ ἱερὸς ἐκεῖνος ἐδεύει τόμος διόλου, καὶ τούτοις ὅλος ἐρήρεισται· λείπεται τοιγαροῦν, ἐκείν ναις ὑμᾶς τὸ ψεῦδος ἐπικαλεῖν, καὶ τοῦτο τριχῶς· Η γὰρ αὐτῆς ἐκείνας τὰς θεοπνεύστους φωνὰς μηδίν ὑγιὲς εἶναι λέγετε, ἢ τοὺς συντεταχέτας καὶ γρα ψαμένους ἡμᾶς, ἢ κἀκεῖνά τε καὶ ὑμᾶς ὁμοῦ. ᾿Αλλὰ τὰ μὲν εἰ καὶ λέγουσιν ἔστιν οὖ, καὶ πρὸς ο;, ἀλλ' ἐπεὶ τὸ τῶν εὐσεβῶν δεδοίκασι πλήρωμα, παρρησιάζεσθαι, καὶ δημοσιεύειν οὐ τολμῶσι την έριν, μὴ καὶ λάθωσι τὰ τῶν διδασκάλων Βαρλαάμ τε καὶ ᾿Ακινδύνου καὶ αὐτοὶ πεπονθότες, ἢ καὶ χείρω πολλῷ τῶν ἐκείνων· κατὰ δὲ τῶν συγγραψαμένων τὸν ἱερὸν τόμον ἡμῶν, καὶ τῆς ἱερᾶ ἐκείνης τῶν δ. δασκάλων συνόδου χωροῦσιν ὁμοῦ, λίγων μεταποίςο.ν θείων, καὶ ἀφαιρέσεις, καὶ προσθέσεις, καὶ παρεξηγήσεις εγκαλούντες, καὶ τἆλλα πάνθ', ὅσοις ἐκείν τους υπευθύνους μᾶλλον ἐν τοῖς κατὰ μέρος κατά μικρὸν ὁ τῆς ἀληθείας προϊὼν ἐναργῶς ἀποδείξει λόγος, ὡς μηδὲ γρύζειν, δ φασιν, ἔχειν· καὶ δρα κάν τοῖς ἐλαχίστοις τε καὶ μικροῖς τὸ σύνηθες καὶ φίλον αὐτοῖς ψεῦδος ἐντεῦθεν. Πάση φυλακή τηρεῖν τοὺς τῆς Ἐκκλησίας μας

CONTRA GREGORAM ANTIRRITETICORUM I. εἶπον, μᾶλλον δὲ καὶ σκότει καὶ ἀφανές κρύπτειν μεν ὑποπτήσσων αὖθις, καὶ πρός γε ἔεὶ τὰ περὶ τὰς τὸν ἱερὸν ταυτον τόμον, ὡς ψεύδους τε καὶ συχλο φανείας μεστόν. Καὶ ὅτι ψεῦδος προφανές τύπο μᾶλλον καὶ συκοφαντία κατὰ τῆς ἀληθείας, ὁ δὲ δι' αὐτῆς ὅλος έχει διόλου, τὸ μὲν ἤδη δέδειχται, τὸ δὲ καὶ διαδειχθήσεται μετά μικρόν, καθὰ δὴ καὶ προβτην. Ὥρα τὴ δεῖξαι, καὶ ὡς οὐ κέκρυπται παρ' ἡμῶν, οὐδὲ κρύπτεται, ἀλλὰ καὶ κεκήρυκται και ἀνηγόρευται φιλοτίμως ἐπ' ἐκρίβαντος δημοσίᾳ ὁ συνοδικὸς οὑτοσὶ τόμος. ο – βάρας Γραφάς, καὶ τὴν τῶν θείων δογμάτων ἐξέτα σιν ἀγύμναστον τῆς ἑαυτοῦ διανοίας καὶ ἀμαθές. ἄλλα ἐπ' ἄλλοις προβάλλεται, ὁμοῦ μὲν ἀπολογίαν ἑαυτῷ τῶν μελλουσών βλασφημιών καὶ τοῦ ψεύδους προκατασκευάζων καὶ ξυντιθεῖς, ὁμοῦ δὲ καὶ ἀκο χιζόμενος ώσανεί και θρυπτόμενος και της προκή σει τῶν ὁμοδόξων. Καὶ δὴ θέσιν τινά πλησάμενος ἑαυτῷ, καὶ διαμαρτυράμενος τὸ μὴ πᾶσιν ἐπεξελ θεῖν ἄν, μηδὲ ἀντειπεῖν τοῖς ἐμφερομένοις τῷ ἱερῷ τόμῳ, καίτοι γε καὶ πᾶσιν ἐχρῆν, ἐπειδὴ καὶ πάντα ψευδῆ κατὰ τὰς ὑποθέσεις εκείνου; εἰ δ᾽ οὖν, ἀλλὰ τοῖς ἀναγκαίοις ὁμοῦ πᾶσιν ἀπαραλείπτως τέως, καὶ ὅσα τοῦ σκοποῦ μόνου καὶ τῆς προκειμένης αυτ τῆς ἐκείνης ὑποθέσεω;, εἰς ὀλίγα τινά συναγομένης, ἡ διῃρημένης κεφάλαια· τοῦτο τοιγαροῦν ἑαυτῷ προϋποθέμενος, καὶ μέλλων εἰσέρχεσθαι τὸν ἀγῶνα, τὰς αἰτίας τῆς ἐσχηματισμένης αναβολῆς ἑξῆς εὐ θέως προτίθησι. Καὶ πρώτην μέν, ὡς οὐ θεολογεῖν · δεῖ, φησίν, οὐδὲ κινεῖν ὅλοις περὶ τῶν τοιούτων, ἐπεὶ καὶ τοῖς ἱεροῖς Πατράσι καὶ θεολόγοις ἄριστον είναι τοῦτο καὶ ἀσφαλὲς ἔδοξε. Καὶ εἰ θεολογεῖν οὐ χρή μηδὲ τὰ δόξαντα κινεῖν τῷ ἁγίῳ Πνεύματι πάλα:, καὶ τοῖς δι' ἐκείνου θείως καὶ ὑψηλῶς τὰ θεία και ὑψηλὰ θεολογήσασι, καὶ ἀπόφασις τοῦτ' ἐκείνων. ὡς καὶ αὐτὸς φῂς, ὦ φιλότοφε, τοῦ χάριν αὐτὸς εἶλευ παραλύειν τὰ πάλαι καλῶς δεδογμένα, καὶ οἷς μή προσῆκέ σοι, καὶ τοῖς κατὰ σὲ μάλιστα, θρασία: καὶ τολμηρῶς ἄγαν ἐπιχειρεῖν, μᾶλλον δ' οὐ θεολο γεῖν, ἀλλὰ πολεμεῖν τοῖς ἱεροῖς θεολόγοις καὶ ἀντι. λέγειν ἐτόλμησας; καὶ κατὰ τῆς καθολικῆς καὶ ἀπο στολικῆς Χριστοῦ Ἐκκλησία; μετὰ Βαρλαάμ τε καὶ Ακινδύνου τῶν τῆς αἱρέσεως ἀρχηγῶν λέγειν και γράφειν, ἀντὶ σοφοῦ, καὶ φιλοσόφου, καὶ ἀστρονό μου, ταῦτα καὶ γάρ σε πάλαι Χριστιανοὶ μετὰ πολλῆς ἐκάλουν τῆς ἀξιώσεως, όνομα σιαυτῷ περιθεὶς, οὗ περ ἐγὼ καὶ μεμνημένος, ἢ καὶ ἀκούων μόνον, και ἀλγῶ καὶ αἰσχύνομαι; Εἰ δὲ μὴ καλῶς σοι περί Θεοῦ τε καὶ τῶν θείων ἡμεῖς ἐδόξαμεν λέγειν καὶ γράφειν ἄνωθεν, εἰς πρεσῆυτέρου; ἔτι τελοῦντες, καὶ Βαρλαάμ καὶ ᾿Ακινδύνῳ τοῖς τῶν αἱρέσεων καθηγη ταῖς λόγοις τε καὶ γράμμασιν ἀντικαθιστάμενοι, οὐδὲ γὰρ ἔχει τίς ποτε δεῖξαι λόγων ἡμᾶς καὶ γράμματων πρός συστινασοῦν τῶν ἁπάντων ὑπὲρ δογμάτων ἱερῶν ἄρξαντας, ἀλλ᾽ ἐγκαλούμενοι την εὐσέβειαν ὡς δυσσέβειαν ὑπ' ἐκείνων μᾶλλον, ε ἀπολογίαν εξ ανάγκης κατέστημεν, ὡς καὶ ὁ πρότε ρος συνοδικὸς ἡμῖν προσμαρτυρεῖ τόμος, καὶ βασιλεῖς καὶ πατριάρχαι, καὶ σχεδὸν ὁμοῦ πάντες· εἰ τοίνυν Γρηγόριος ἐκεῖνος ὁ μετὰ τὸν ὁμώνυμον του φὸν θεολόγον, καὶ θεολόγος, καὶ σοφὸς, καὶ θεοειδῆς κατ' ἐκεῖνον οὐδὲν ἧττον, μετὰ τοῦ περὶ αὐτὸν Ιεροῦ καὶ θεοφιλούς συστήματος, Ακινδύνῳ τε καὶ Βαρλαάμ ὑπὲρ τῆς κατ' εὐσέβειαν ἀληθείας γρα φικῶς τε καὶ πατρικώς ανθιστάμενοι καὶ προπολε μοῦντες, οὐ καλῶς, οὐδὲ ὑγίως, ὡς ἂν αὐτὸς φαίης, και γράφειν, καὶ λέγειν, καὶ θεολογεῖν ἐδόξαμεν. διατί μὴ καὶ αὐτὸς κατὰ τὸν Βαρλαὰμ ἐκεῖνον τή κρίσει της καθολικής Εκκλησίας, καὶ τῇ συνόδῳ τῇ Πρῶτα μὲν γὰρ μετὰ τὴν συγγραφὴν ἐπὶ τῆς ἱερᾶς ἐκείνης εὐθὺς ἀναγινώσκεται παρρησίᾳ συν όδου, καὶ κατὰ συνήθειαν ὑπογράφεται τῆς δ' ἱερᾶς ἐπιστάσης μετὰ μικρὸν τῆς Θεομήτορος τελετῆς τε καὶ πανηγύρεως, ἣν ετησίως ἐπὶ τῇ ταύτης ἱερᾷ τε καὶ σεπτῇ μεταστάσει πάνδημόν τινα καὶ 3 περιφανεστάτην ἐν τῷ μεγίστῳ ναῷ τῆς ἐνυποστά του καὶ συνανάρχου Θεοῦ σοφίας τελοῦμεν πάσαν, ἐκεῖ σχεδόν συγκαλοῦντες τὴν πόλιν, μετὰ τοὺς Εωθινούς: ὕμνους, δευτέραν ἤδη τῆς ἡμέρας ὥραν ἐχούσης, ἐπ' ἀκρίβαντος ἱεροῦ λαμπράν τε καὶ πο παρρησιασμένην εποιησάμεθα τὴν ἀνάγνωσιν τούτου, αὐτοῦ τε τοῦ πατριαρχούντος τότε προκαθημένου, καὶ ἀρχιερέων, καὶ πρεσβυτέρων συναμα παντὶ παρισταμένων τῷ κλήρῳ, καὶ δὴ καὶ ἀρχόντων, καὶ τοῦ πλείστου μέρους της μεγάλης ταυτησί πόλεως περιισταμέ των, ἡνίκα δὴ καὶ βασιλεὺς ὁ κράτιστος ἄνωθεν ἐκ τῶν ἱερῶν ὑπερῴων ἀκροώμενος τῆς ἀναγνώσεως ἦν, τῆς τε συγκλήτου περιισταμένης αὐτὸν, κάνε τοῦ στρατιωτικοῦ, καὶ δὴ καὶ τῶν πολιτῶν αὐτῶν ἄλλου πλήθους μυρίου. Τρεῖς δ' ἦμεν οἱ κατὰ διαθηχὴν ἀνεγνωκότες ἐκεῖνον, Γαλησιώτης, φημί, καὶ Μάξιμας 1 σοφός, καὶ τρίτος ἐπ' ἐκείνοις ὁ Ἡρακλείας, καὶ τελευταῖος, ὃς δὴ καὶ προτραπείς, καὶ διδασκα λιπόν τινα βραχὺν περὶ τῶν προκειμένων ἀπὸ στό ματος ἐξέδωκε μετὰ τὴν ἀνάγνωσιν λόγον. Ἐκεῖθεν *' ὁ ἱερὸς ὁρμηθείς, ὥσπερ ἐξ ἀφετηρίας τινός, τότ μος, μᾶλλον δ' οἱ νόμοι, τρεῖς γὰρ ἦσαν κατὰ ταυτὸ κύριοι τῇ συνόδῳ συντεθειμένοι, καὶ ὑπογεγραμμέ νοι κατὰ ταυτά, ὁμοῦ μὲν καὶ ξυνημμένως οι δύο, μετὰ μικρὸν δ᾽ ὡσαύτως ἡ τρίτος· οὕτω καὶ γὰρ ἐκρύπτετο παρ' ἡμῶν ὁ τόμος ἐν σκότει τε καὶ γωνίᾳ· ἐκεῖθεν οὖν ὁρμηθέντες οι τόμος, οὐ τὴν μεγάλην ταυτην διῆλθον ἐν βραχεί μόνον πόλιν, καὶ ἀναγινωσκόμενοι καὶ μεταγραφόμενοι παρὰ τῶν ] σπουδαστῶν τοῦ λόγου τῆς εὐσεβείας, μᾶλλον δὲ καὶ τῶν ἀντιθέτων αὐτῶν, ἀλλὰ καὶ μέχρι τῆς ὑπερορίας τρέχοντες οξέως, προῆλθον Θεσσαλονίκην τε καὶ ᾿Αθω τὸ ἱερὸν, καὶ τὰς ἑξῆς νήσους τε καὶ πότ λεις διαλαβόντες. Ὅθεν καὶ οἱ τῆς ἀντιθέτου μοίρας μετά πάσης ἐκεῖνον ἀδείας λαβόντες ἔχουσιν, οὐ μόνον οὐδὲν ἀπειργόντων ἡμῶν, ἀλλὰ καὶ διδόντων, και προτρεπομένων τους βουλομένους εἰς τοῦτο. ᾿Αλλὰ τούτων μὲν ἄλις· σκεπτέον δ' ἡμῖν ἤδη καὶ τὰ ἐξην. Υπισχνείται μόνο φιλόσοφος τὴν κατά τῆς Ἐκκλησίας ἀγῶνα, καὶ τοὺς ἀντιῤῥητικούς ἐκδώσειν ἐπαγγέλλεται λόγους, ἑαυτῷ λέγων τῶν τοιούτων προσήκειν, εἴπερ τινί· ἀλλὰ τὸ τοῦ ψεύ δου; ἀνίσχυρου, καὶ τὴν τῆς ἀληθείας ἐκεῖθεν δύνα-

δ πους, καὶ Κλήμεντας, ὅσον τὰ ἐς λόγους φημὶ καὶ τὴν ὑπὸ σοῦ θαυμαζομένην σοφίαν ὑπὲρ τοὺς σου; δηλαδή μυσταγωγούς, Δημοσθένην τε, καὶ 'Αριστείο δην, καὶ τὸν παρ' ὑμῖν θρυλλούμενον Πλάτωνα, ἐπειδὴ τούτους αὐτὸς παρατρέχεις, δι' ἐκούσιον ἄγνοιαν. Καὶ ἔμαθες ἂν ὡς οὐκ ἀπὸ σκαπάνης καὶ λατομίας, οὐδὲ ἀπὸ κώπης ἐπὶ βῆμα, κατὰ τὰς τὰς λο γογραφίας, ή λοιδορίας, ἀλλ' ἀπὸ σοφίας ἐπὶ σοφίαν ἦλθον τῆς καταργουμένης τὴν ὑπὸ τοῦ θείου Πνεύ ματος ενεργουμένην, τὴν πρώτην, τὴν ἄνωθεν, τὴν ἁγνὴν, τὴν εἰρηνικήν, τὴν μεστὴν ἐλέους, καὶ καρπῶν ἀγαθῶν κατὰ τοὺς ἐμοὺς θεολόγους, καὶ ἀπὸ τῶν θύραθεν μουσείων τε καὶ τοῦ βήματος, ἐπὶ τὴν ἱερὰν ταύτην σχολήν, καὶ τὸ θεῖον βῆμα, καὶ τὰ άδυτα, καὶ τὸ μέγα, καὶ ὑπερουράνιον ὄντως θυσια στήριον. Νῦν δ' ὀλίγος αὐτοῖς τῶν λόγων τῆς ἔξω σε φίας ὁ λόγος. Ισασι καὶ γὰρ ὄντες αλιέων τε καὶ δ ἀγροίκων μαθηταί, ἐκείνων φημὶ τῶν ὑπὸ Χριστού τῆς αὐτοσοφίας πρώτων κληθέντων εἰς ἀποστόλους καὶ μαθητὰς, καὶ ἀπὸ κώπης, καὶ δικτύων, καὶ κύρ των, ἐπὶ τὴν ἄνω καθέδραν Ιόντας, καὶ τὸ φρικτόν ἐκεῖνο καὶ ἀδέκαστον βῆμα, κατὰ τὸν Χριστοῦ λόγον, ἐν ᾧ δήπου καὶ κριταὶ καθεδοῦνται, κρίνοντες τὰς δώδεκα φυλὰς τοῦ Ἰσραήλ. Εὼ γὰρ νῦν λέγειν θεο φανείας τὰς ὁραθείσας ἐκείνοις ἐν Πνεύματι, καὶ μυστηρίων ἀποκαλύψεις, καὶ τὰς μεγάλας καὶ ὑπερ φυεῖς θεολογίας ἐκείνας, καὶ τὸν συντετελεσμένον καὶ συντετμημένον λόγον τὴν καταργουμένην σοφίαν κατ' αὐτὴν καὶ τῷ χορῷ τῶν προϋχόντων ἱερέων τὸ καὶ Ἀπολλώς, εἰ δὲ βούλῃ, Διονυσίου;, καὶ Πολυκάρ καθ' ἡμᾶς φέρων ὑπέθηκας; ἵνα καὶ πατρικῶς καὶ κανονικῶς ἡ δίκη προχωρήσῃ καὶ ἡ τῶν λόγων ἐξέτασις, καὶ αὐτὸς σὺν ἐκείνῳ τῶν ἴσων, ἢ καὶ μειζόνων ἀξιωθείης γερῶν, καὶ τῆς ἀναρρήσεως; ᾿Αλλὰ πῶς ἂν αὐτός ποτ' ἐνενόησας τοῦτο, ὁ μὴ κατὰ τοῦ δεῖνος, ἢ τοῦ δεῖνος ἁπλῶς μόνον, ἀλλὰ καὶ κατὰ πάσης ὁμοῦ τῆς καθολικῆς Χριστοῦ Ἐκ κλησίας, καὶ θεολόγων, καὶ Πατέρων ἅμα πάντων, καὶ διδασκάλων τὸν καινὸν τοῦτον ἀράμενος πόλεμον; Καίτοι γε τούτοις καὶ θεολογεῖν, καὶ δογματ τίζειν, καὶ διδάσκειν, καὶ σὲ, καὶ πάντας ἄνωθεν δέδοται· μᾶλλον δὲ καὶ αὐτοὶ τῆς τῶν πιστῶν Ἐχε κλησίας ὁμοῦ ξυμπάσης εἰσὶν οἱ ποιμένες, καὶ ὁδη γοι, καὶ διδάσκαλοι, τοῦ θρόνου καὶ τῆς ἀποστολι κῆς ἀξίας καὶ τῆς ἱερουργίας τοῦ Εὐαγγελίου διάἔοχοι χειροτονηθέντες ὑπὸ τῆς τοῦ θείου Πνεύματος χάριτος. Σὺ δὲ πόθεν καὶ παρὰ τίνος ἔχεις τὸ κατὰ τῆς Ἐκκλησίας κράτος λαβών, καὶ τὸ διδασκαλικών ἀξίωμα; Πῶς σεαυτὸν αὐτὸς ποιεῖς τῶν τηλικούτων κριτὴν καὶ αὐτοχειροτόνητον καθηγεμένα; καὶ ταῦτα, μηδὲ τὸν λαὸν, μηδὲ τοὺς κάτω καὶ ὑποτεταγμένους, ἀλλὰ τοὺς κοινοὺς διδασκάλους καὶ ὁδηγοὺς τῆς Ἐκ κλησίας κρίνειν ἐπιχειρῶν, καὶ ἄνω ποταμῶν, τὸ τοῦ λόγου, κελεύων χωρεῖν, καὶ πάντα συνταράττων καὶ συγχέων τὸ κατὰ σέ; Οὐκ ἤκουσας τῆς φιλοσοφωτάτης καὶ θεολόγου φωνῆς ἐκείνης λεγούσης, Τα πρόβατα μὴ ποιμαίνετε τοὺς ποιμένας, μηδὲ κρίνετε τοὺς κριτὰς, μηδὲ νομοθετεῖτε τοῖς νο γιοθέταις; καὶ, Μὴ ἔστω τις κεφαλή, μόγις που η νικήσαντα. χερ, ἢ ποὺς τυγχάνων, μηδὲ ποιῶμεν ἀναρχίαν τὴν πολυαρχίαν, μηδὲ ὁ τῆς ὑποταγῆς νόμος καταλυέσθω, ην καὶ τὰ ἐπίγεια συνέχει καὶ τὰ οὐράνια; Τί δὲ, ὅταν ὁ αὐτός σοι νομοθετῇ μετά τῆς πνευματικῆς ἀξίας, καὶ τοῦ διδασκαλικοῦ ἀξιών ματος, Εκαστος, λέγων, ἐν ᾗ ἐκλήθη μενέτω τάξει, κἂν ᾖ τῆς κρείττονος ἄξιος, ἐν ᾧ στέργει τὴν παροῦσαν πλέον εὐδοκιμῶν, ἢ ἐν τῷ ζητεῖν ἢν οὐκ ἔλαβεν. Η οὐδὲ τοῦτον σὺ δέχῃ νομοθέτην τε καὶ διδάσκαλον, κατὰ τοὺς παλαιούς Βυζαντίους ἐκείνους ἴσως μικροπολίτην αὐτὸν ἀποκαλῶν, καὶ κακόπατριν, κακ τῆς ὑπερορίου, καὶ ξένης, εἰς τὴν μεγαλόπολιν ήκοντα τῆς ἀπονοίας. ᾿Αλλὰ καὶ τὴν ἰδιωτείαν καὶ τὴν ἀγροικίαν ἔγκ: λεῖς τῷ χορῷ τῶν τῆς Ἐκκλησίας ποιμένων καὶ διδασκάλων τουτωνί, καὶ μηδαμῶς ἐκεῖναι τῷ καταλόγῳ φῂς ένα μηδένα τὸν εἰδότα γράφειν τε καὶ λογογραφεῖν σὺν ἐπιστήμῃ. Διὰ τοῦτο καὶ τὸν τόμον τὸν ἱερὸν ἀμαθῶς, ὡς ἂν αὐτὸς φαίης, καὶ μὴ κατὰ νόμους τῆς ὑπὸ σοῦ προσκυνουμένης ρητορικής συ τετάχθαι, μᾶλλον δ' οὐ κατὰ τὰς δόξας, καὶ τὰς κε νὰς καὶ προσφάτου; θεολογία; Η γλωσσαλγίας, καὶ τὸ τῆς γνώμης αὐθέκαστον. Ἐγὼ δ' εἰ μὲν πολύν τινα λόγον ᾔδειν τουτουσὶ τοὺς μακαρίους ποιουμένους του πράγματος, καὶ προύργου τιθεμένους ταυτί, πολλούς ἄν σοι καὶ ταυτηνὶ τὴν σοφίαν σοφούς, καὶ ῥήτορας, καὶ λογογράφους τῶν προυχόντων ἱερέων τούτων ὑπὸ έδειξα. Καὶ οὐ τούτων μόνον, ἀλλὰ καὶ τῶν αὐτοῖς ἐπομένων, Λουκάς τινας ἄλλου;, καὶ Τιμοθέου;, Τοιούτων διδασκάλων τε καὶ πατέρων οὗτοι ματ θηταὶ καὶ υἱοὶ, οὓς ἐν τοῖς λόγοις αὐτὸς κωμῳδεῖς καὶ διασύρεις, ἀπὸ γεωργῶν καὶ ναυτῶν, καὶ οὐκ οἶδ' ώντινωνοῦν ἄλλων, λέγων ἐλθεῖν ἐπὶ τὸ βῆμα. Αὐτοὶ δὲ οὐδὲ σκυτοτόμον, καὶ σκηνορράφον αἰσχύ νονται διδάσκαλον ἑαυτοῖς ἐπιφημίζειν, ἵν᾽ εἰδῆς τὴν αὐτῶν φιλοσοφίαν, φιλόσοφε, καὶ όπως οὐ μόνον οὐ δάκνονταί σου ταῖς κατ' αὐτῶν λοιδορίαις, ἀλλὰ καὶ προσφιλοτιμοῦνται, καὶ ἐπιδαψιλεύονται, καὶ χορη γοῦσιν ἀφθόνως ταῖς καθ' ἑαυτῶν ὕβρεσι, μετά Παύ λου δηλαδὴ τοῦ μεγάλου βοῦντες· Ταῖς χρείαις μου, καὶ τοῖς οὖσι μετ' ἐμοῦ, διηκόνησαν αἱ χεῖρες αὗται. Καὶ βλέπετε, φησί, τὴν κλῆσιν ἡμῶν, ἀδελ φοὶ, ὅτι οὐ πολλοὶ σοφοὶ κατὰ σάρκα, οὐ πολλοὶ δυνατοί, οὐ πολλοὶ εὐγενεῖς, ἀλλὰ τὰ μωρὰ τοῦ κόσμου ἐξελέξατο ὁ Θεὸς. ἵνα τοὺς σοφούς και ταισχύνῃ. Κἀγὼ ἐλθὼν, φησίν, ἀδελφοί, πρὸς ὑμᾶς, οὐκ ἦλθον καθ' υπεροχήν λόγου, ἡ σοφίας καταγγέλλων ὑμῖν τὸ μαρτύριον τοῦ Θεοῦ. Καὶ ὁ λόγος μου, καὶ τὸ κήρυγμά μου, οὐκ ἐν πειθοῖς ἀνθρωπίνης σοφίας λόγοις, ἀλλ' ἐν ἀποδείξει Πνεύματος καὶ δυνάμεως, ἵνα ἡ πίστις ἡμῶν μὴ ᾗ ἐν σοφίᾳ ἀνθρώπων, ἀλλ᾽ ἐν δυνάμει Θεοῦ. Αλλ' ο φιλόσοφος, αντινομοθετῶν ἄντικρυς τῷ κοινῷ τούτῳ τῆς Χριστοῦ Ἐκκλησίας νομοθέτῃ καὶ διδασκάλῳ, τὴν ἀνθρωπίνην ἀντεισάγει σοφίαν εύθις, καὶ τὴν πειθὼ τῶν καταργουμένων λόγων, τὰς ἀποδείξεις καὶ τὴν ἐνέργειαν τοῦ Πνεύματος παραιτού-

RS CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM I. μενος. 'Αλλ' ὅπερ ήδη φθάσαντες ἔφημεν, πρώτην Δ΄ αὐτὸν δειλίας τε καὶ τοῦ δέους, δ δὴ καὶ προύρη» μὲν ἐκείνην αιτίαν φησὶ τῆς προσποιήτου και πε πλασμένης παραιτήσεως τῶν κατὰ τῆς εὐσεβείας λέγων, τὸ μὴ δεῖν εἶναι θεολογεῖν, ὡς καὶ τοῖς 11τράτι καὶ νομοθέταις, φησί, τῆς Ἐκκλησίας άπειρημένον· ἐκεῖθεν γὰρ καὶ ἡμεῖς ὁρμηθέντες, εἰς μα κρὸν προενεγκεῖν τὸν πρὸς τὸν φιλόσοφον λόγον ἀνάγκην ἔσχομεν. Δευτέραν δ' ἐπ' ἐκείνῃ καὶ τρίτην, τὴν μὲν τὴν ἐπικείμενόν φησι διωγμὸν, καὶ τοὺς μὴ ὄντας ἀκριβεῖς φύλακας, καὶ τὴν ἐκεῖθεν ἐπιγι· γνομένην δειλίαν καὶ ἀκαιρίαν, ἅπερ αὐτὸς ἤδη φθάσας ἀνέπλασε τὴν δ' ὅτι καὶ ἀκοὴ πᾶσα, φησὶ, πρὸς τοὺς τῆς κακοδοξίας ἀποκέκλεισται λόγους, τοῦτο τέως ἀληθῶς ὁμοῦ καὶ δικαίως, παντὸς ἅμα τοῦ τῆς Ἐκ κλησίας πληρώματος, πλὴν ὀλίγης τινὸς καὶ φαύλης μερίδος, την καινοτομίαν, καὶ τὴν τῆς θεότητος ὕβριν, καὶ τοὺς ὑπὲρ αὐτῆς ἀποστρεφομένων λόγους, εἰ καὶ τῇ ἀληθείᾳ κανταῦθα τὸ ψεῦδος παρέμιξε, τοὺς μὲν εἰπὼν ήδη προκατειλήφθαι τῷ λόγῳ τῆς ἀληθείας, τοὺς δ᾽ ὑποκύπτειν ὑπὸ δειλίας, τὴν δυναστείαν καὶ τὸ κράτος κατεπτηχότας. Πρὸς δέ γε τοῖς εἰρημένοις πᾶσι καὶ τὸν ἀληθῆ, καὶ σώζοντα λόγον ὄντως τῆς ἐπιπλάστου ταύτης ἀναβολῆς τελευταίον προστίθησι, φημὶ δὴ τὸ τοὺς ἐλέγχους τῶν τῆς εὐσεβείας ἀγωνιστῶν καὶ προμά χων οὐ μικρῶς ἀφορᾶσθαι, καὶ δεδιέναι, καὶ τὸν δίν καιον μυκτηρισμόν τε καὶ τὴν ἀνατροπήν, ἅπερ αὐτῷ καὶ τοῖς αὐτοῦ λόγοις συμβαίνειν ἔμελλεν ὕστερον. Καὶ θαῦμα, πῶς τοὺς ἀπὸ κώπης τε καὶ σκαπάνης, ὡς αὐτός φησι, καὶ τῆς ἐφημέρου τῶν χειρῶν ἐργασίας εἰς τὴν τῆς Ἐκκλησιας παρελθόντα; κυβέρνησιν, καὶ διὰ τοῦτο μηδὲ λέγειν, μηδὲ γράφειν ἐπισταμένους σὺν λόγῳ, ὁ ἄμαχος οὑτοσὶ διαλεκτικὸς, καὶ φιλόσοφος, καὶ τῶν θείων καὶ ἱερῶν ἐξηγητής, και διδάσκαλος αυτοχειροτόνητος, οὕτω δειλιᾷ καὶ πέφρικε πόρρωθεν; πῶς δὲ καὶ τοὺς ἀκροατές οὐκ αἰδεῖται, οὐδ᾽ ἐρυθριᾷ, ταῦτά τε κάτ κείνα λέγων ὁμοῦ, καὶ κατὰ ταυτό, καὶ τοῖς ἰδίοις ἁλισκόμενος λόγοις, καὶ περιπετὴς ἑαυτῷ γιγνόμενος; Η γὰρ οὐκ ἀληθῶς ἐκεῖνα, ἢ ταῦτα ψευδῶν· οὐ γὰρ δὴ καὶ ἄμφω δώσομεν αληθεύειν ἐπίσης, ἐπεὶ μηδ' ἐνδέχεται τἀναντία συνελθεῖν εἰς ταυτό. Εἰ δὲ τὰ ὕστερα ταῦτ' ἀληθεύειν πᾶσα ἀνάγκη, καὶ τοῦτ' ἂν εἶποι πάς τις νοῦν κεκτημένος, οὐδὲ γὰρ ἄν ποτ' Ανέσχετο δειλίαν ἑαυτοῦ καὶ φόβον ούτωσὶ καταψεύ δεσθαι τὸν μὴ ὄντα, καὶ τῆς τῶν πραγμάτων ἀλη θείας κατεπειγούσης, ὁ φιλοδοξότατος καὶ φιλοτιμότατος πάντων ὧν ἴσμεν σχεδόν, εὔδηλον ὡς τὰ πρότερα ἐκεῖνα μετὰ τοῦ ψεύδους. Καὶ δέδοικεν ὄντως, καὶ ἀγωνιᾷ μετὰ τῆς κατ᾿ εὐσέβειαν ἀληθείας ἱσταμένας τὰς τῶν ἐμῶν λογοποιων καὶ ῥητόρων σοφὰς δ.πως γλώττας, καὶ θεολόγους, ἐξ ὧν αὐτόματος ἡ * εθὼ προϊούσα πάντα; χειρονται κατὰ τὸν αὐτοῦ τοῦ κατηγόρου φημὶ λόγον, καὶ τοὺς ἐκεῖθεν ἐλέγχους, καὶ τὴν δικαιοτάτην και λαμπράν καταδίκην. 'Αλλ' ὁ μύστης και φίλος "Αγγελος, μᾶλλον δ' αὐτ τὸς ἑαυτὸν ὁ μυσταγωγός τῶν τοιούτων και μύστης, τὰ μὲν πρὸς τὸν τῆς εὐσεβείας παραθαρρύνων ἐν γράμματι πόλεμον, τὰ δὲ καὶ τῆς προκατασχούτης ἐξαίρων καὶ ἀνακτώμενος, οὔτε τῶν ὀρθῶς ἐλλογί μων, οὔτε τῶν εὖ γεγονότων ένα μηδένα συνηγορή σαι, μηδ' ἐξακολουθῆσαι τῇ τῶν Πατέρων συνέδῳ καὶ τῇ εὐσεβείς φησίν, ὥσπερ ἐν Ὑπερβορέους, ἢ στηλών Ηρακλείων έξω, καὶ τῆς καθ' ἡμᾶς οἰκουμένης τους λόγους ποιούμενος, καὶ μηδένα τῶν συνεγνωκότων τε καὶ συνόντων, τῶν λαλουμένων ἔχων ἀκροατήν. Καὶ τίς, ὦ ἑταῖρε, τῶν βασιλέων, τῶν τε ὄντων τῶν τε μακαρίως ἀπιόντων, ἵν᾿ ἐκ τῶν ἀρχῶν καὶ τῆς κορυφῆς, ἧς αὐτὸς φῇς ἀνθρωπίνης εὐγενείας,καὶ αὐτὸς ἄρξωμαι· τίς οὖν ἐκείνων, ἢ τῶν εὐσεβῶν βασιλίδων, ἢ καὶ τῶν θεοφυλάκτων τούτων βλαστών ἀρρένων ἅμα καὶ θηλειῶν, οὐ τῶν, ἡλικίας μόνον καὶ φρονήματος ἁψαμένων ἤδη, ἀλλὰ καὶ τῶν ἀτελῶν ἔτι τὴν ἡλικίαν, τελείων δὲ τὸ κατ᾽ εὐσέβειαν φρόνημα, τῆς κατ' εὐσέβειαν ἀληθείας οὐκ ἔστι, καὶ τὴν Χριστοῦ Ἐκκλησίαν, καὶ τὸ ταύτης ὑγιὸς οὐ γνη σίως φιλεῖ φρόνημα, καὶ τοὺς ἑτεροδόξους καὶ ἀτιθέτους επίσης αὐτῇ καὶ μισεί, καὶ ἐκ ψυχῆς ἀπο στρέφεται; Τί δὲ τὸ χρυσοῦν μετ᾿ ἐκείνους γένος ἐκείνων, ἀδελφοὶ, καὶ ἀδελφιδοῖ, φημὶ, καὶ νύμφαι, καὶ κηδεσταί, καὶ τὰ μεγάλα, καὶ πρῶτα μετὰ τὴν βασιλείαν εὐθὺς ἀξιώματα, ἵνα μηδὲ γυναικῶν τῶν ἐκ βασιλείου γένους ὁ κατάλογος άμοιρος εἴη, καὶ τοῦτο διὰ σὲ τὸν τούτοις έναμβρυνόμενόν τε καὶ πτερούμενον, οὐ πάντες ἅμα, καὶ πᾶσα: τῶν ὀρθῶν λόγων τῆς εὐσεβείας, καὶ τῆς ἀποστολικῆς Ἐκκλησίας, καὶ σπουδασταὶ, καὶ ζηλωται, καὶ πρόμαχοι χρηματ τίζουσι, πᾶσαν ἀλλόκοτον αἵρεσιν καὶ κακοδοξίαν, και θαπερεί τινα Σκύλλαν καὶ Χάρυβδιν καὶ οίδου κυνῆν γενναίως ἀποστρεφόμενοι; εἰ μήπου μειράκιά τινα. φῇς ἀμαθῆ, χθὲς καὶ πρότριτα τῆς τῶν παιδίων προελθόντα σχολῆς, καὶ τὰ μὲν ἀμηγέπη τῶν προτε λείων ἀγάμενα λόγων, τὰ δὲ μηδὲ ἐκείνων, ἀλλὰ στοιχείων τινῶν καὶ συλλαβῶν τῆς εἰσαγωγῆς ἐκεί νων ἐν ἀκροάσει μόνον γενόμενα, ὡς μηδὲ τὰ ἐν πο γισμοῖς τῶν κοινῶν διοικήσεων γράφειν ἀπταίστως δύνασθαι. Τί γάρ, εἰ καὶ πολιάν τις ἐν τούτοις καὶ βαθὺν προβέβληται πώγωνα, παιδαριώδη δὲ οὐχ ἦτα τον καὶ αὐτὸς περιφέρει τὸν νοῦν καὶ ἀμύητον, ἃ μὴ ἑώρακεν ἐμβατεύων, καὶ τοσοῦτον σοφίας ἀφεστηκώ οὐ τῆς ἄνω φημὶ μόνον καὶ πρώτης, ἀλλὰ καὶ τῆς κάτω ταύτης καὶ ἀνθρωπείας, ὅσον καὶ πλήρης. Η καὶ μέτοχος εἶναι ταύτης κακῶς οίεται; α Εἶτ᾽ οὐκ αἰσχύνεσθε τοὺς ὁρῶντας, εἰπέ μοι, καὶ τοὺς ἀκούοντας, εἰς οὐδὲν τῆς φατρίας ὑμῶν πάσης περιγραφείσης ήδη σχεδὸν, καὶ αὐτῆς δὲ ταύτης ἀστατεύσης, καὶ τῇδε κἀκεῖσε πυκνά περιφερομένης, ὡς τοὺς μὲν ὑπ' ἀπορίας τοῦ τοῖς ἁγίοις ἀντιλέγειν, καὶ λέγειν τι καίριον ἔχειν, καὶ πρὸς τὴν λαμπράν τῆς ἀληθείας ἡμέραν καὶ τὸ ἀπρόσιτον ἐκεῖνο φῶς ἀντιβλέπειν, καὶ ταῦτα κἀκεῖνα σιγάσθαι δεῖν εἶναι λέγειν, καὶ μηδὲν περὶ δογμάτων θείων κινεῖν, ἐπίσ σης τῷ ψεύδει καὶ τὴν ἀλήθειαν, καὶ τῷ σκότει τὸ φῶς ἐλαύνοντας, τοὺς δὲ πλέον τι τῶν ἄλλων ἔχειν. δοκοῦντας, ὅσον εἰς εὐλάβειάν τε καὶ σχῆμα, τοὺς μὲν ὡς ἐν μυστηρίῳ καὶ κρύβδην, τοὺς δὲ καὶ προσ φανῶς ἤδη λύπην εἶναι λέγειν δικαίαν τὸ τῆς δια

PHILOTIE CP PATRIARCHA στάσεως αὐτοῖς αἴτιον, καὶ τοῦ πολέμου τοῦ πρὸς Αιχων ὁμιλητὰς ἀψευδείς, καὶ διαδόχους, καὶ λόγοις, τὴν Ἐκκλησίαν ὑπὸ τῶν ταύτης προεστηκότων ἀδικηθεῖσί φησι, καὶ τῆς προσδοκηθείσης, ἢ καὶ δι δομένης πάλαι προεδρίας καὶ τῶν διδασκαλικῶν ἀποστερηθεῖσι θρόνων; Εῶ γὰρ νῦν τὴν ἑτέραν ὑμῶν μεῖραν λέγειν, οἵτινες ὀνόματος. ἐφιέμενοι, καὶ παρῥησίας, ἢ καὶ λημμάτων, καὶ ζωμοί, και σμικράς τινος μάζης, ἐπείπερ παρ' ἑαυτῶν καλῶς τε καὶ ὡς ἐχρῆν ἑαυτοῖς δύνανται τὰ τοιαῦτα πορίζειν, αἰσχρῶς ἐκεῖθεν ταῦτα συλλέγουσιν. ᾿Αλλὰ τὴν ἔσχατον ἐκεῖνον κολοφώνα τοῦ ψεύδους, καὶ τὴν ὡς ἐν ὀνείρῳ, καὶ μέθῃ τινί, καὶ κάρῳ φαν τασίαν, καὶ πλάνην τῆς διαγοίας τοῦ πεπλανημένου τουτουί φιλοσόφου, πῶς ἄν τις παντελεί σιγῇ διενέγκοι; Εἰσάγει καὶ γὰρ τῷ λόγῳ τὴν τῆς εὐσεβείας θεῖον προστάτην, Γρηγόριον φημι τὸν ἱερὸν τῆς Θεσ σαλονίκης, μάλλον δὲ καὶ ξυμπάσης ἐμοῦ τῆς Χρισ στην Εκκλησίας φωστῆρα, μετὰ τὴν τῆς ἱερᾶς ἐκεί νης συνόδου διάλυσιν, ἐλαυνόμενόν τε καὶ δυσφημούμενον, ὡς αὐτός φησιν, ὑπὸ τοῦ τῶν συνειλεγμέ νων αὐτόθι πλήθους, ὑπ᾿ ἀνάγκης τε πρὸς βασιλέα τα καὶ τὴν ἐπικουρίαν καταφεύγοντα τὴν αὐτοῦ, καὶ μόλις ούτωσὶ διαφεύγοντα τοὺς ἐσχάτους κινδύνους, στένοντά τε καὶ τρέμοντα, αὐταῖς καὶ γὰρ ταῖς ἐκείνου καὶ αὐτὸς κέχρημαι λέξεσιν. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τὴν ἱερὰν τῶν Πατέρων ὁμοῦ σύνοδον πρὸ πυλών τῶν βασιλείων ἐκεῖ τὸ τῶν αἱρέσιωτῶν αὐτοῦ φησι σμήνος καθαπερεί τινες κύνες λυσσῶντες τοῖς ἀκοῦσι διαρρήξαί τε καὶ κατασπαράξαι καὶ ἡμιθνήτας ἀπαλ λάξαι μόγις ἡμᾶς ἐκεῖθεν πεποιηκέναι, ὡς καὶ τὰ τῆς ἐλπισθείσης, ἢ ἀνειροποληθείσης αὐτῷ καθ᾿ ἡμῶν νίκης, ἵν' οικειότερον είπω, τὰ προοίμια· κατὰ τὸν αὐτοῦ λόγον αὐτὸν ἐντεῦθεν λαβείν. καὶ πράγμασιν. Οι καὶ μετὰ τὴν σὴν καὶ τῶν τῶν ἑταίρων, καὶ δὴ καὶ τὴν τῆς αἱρέσεως, καὶ τοῦ ψεύδους ἐκείνην καταστροφὴν, καὶ τὴν λαμπριν ἀνακήρυξιν, καὶ τὴν εὐφημίαν τῆς κατ' εὐσέβειαν ἀληθείας, καθαπερεί τινες Ολυμπιονίκας μετὰ τῆς μεγάλης Εκκλησίας ἐκείνης ὑπέστρεφον, υψηλοί τινες, καὶ λαμπροί, καὶ θεοειδεῖς, καὶ Ενώ βλέποντες τῷ τῆς ψυχῆς παραστήματι, οὐ τὸν Σιὼν καθελόντες τὴν βασιλέα τῶν Αμορραίων. καὶ τὸν ἂν βασιλέα τῆς Βασάν, ἢ καὶ καθάπερ ὁ Δαβὶδ τὸν Γολιάθ υστερον, ἀλλὰ τὸν νοῦν τὸν μέγαν τὸν ᾿Ασσύριον, ᾗ φησιν 6 σοφός Ησαΐας, ἢ τὸν ὄφιν, τὸν δράκοντα τὸν σχολιν κατὰ τὸν αὐτὴν αὖθις εἰπεῖν, τὸν ἐν ταῖς θεομάχοις, καὶ βλασφήμοις ταυταισὶ λαλήσαντα γλώσσαις τὴν εἰς τδ ύψος πονηρὰν βλασφημίαν, τὴν μάχαιραν ἐκείνην τοῦ Θεοῦ τὴν ἁγίαν καὶ τὴν μεγάλην, και ἰσχυρὰν ἐπαγαγόντες αὐτῷ κατ' ἐκεῖνον φημ: τὸν δεν ρον λόγον, ὅ ἐστι βήμα θεοῦ, φησὶν ὁ θεῖος Απόστολος. Μετὰ τοιαύτης τῆς πομπῆς καὶ τῶν ἱερῶν θριάμ βων, καὶ τῶν ἐπινικίων καὶ τῶν κρότων; καὶ τῶν παιάνων ἐξῄεσαν ἐκεῖθεν οἱ μεγάλοι τοῦ Χριστοῦ καὶ στρατιῶται καὶ στρατηγοί, καὶ τῆς αὐτοῦ Εχε κλησίες ἀῤῥαγεῖς πρόβολος, Γρηγόριον ἔχοντες ἐν μέσῳ τὸν φίλον, τὸν τοῦ λόγου τεχνίτην, την κορυ φαῖον καὶ προστάτην τῆς ἱερᾶς ἀγωνίας ἐκείνης, τον συγγραφέα, καὶ ρήτορα, καὶ σοφιστὴν τῶν τῆς εὐσεβείας δογμάτων, τὸν τῆς αἱρέσεως καὶ πάλαι καὶ νῦν καταλυτὴν, τὸν ἔλεγχον τοῦ σκότους, τὴν τοῦ ἀληθινοῦ φωτὸς διαπρύσιον· διδάσκαλόν τε καὶ κα ρυκα, οὐ κότινον ἐπὶ κεφαλῆς φέροντα, οὐδὲ στεφάνω χρυσῷ κατά τινας τῶν ἀρχαίων ἀναδούμενον ταὐτὴν, ἀλλὰ τοῖς ὑπερφυέσι καὶ ἀποῤῥήτοις τοῦ Πνεύματος χαρίσμασιν ἄνωθεν εστεμμένον, καὶ τῷ φωτὶ τοῦ Πνεύματος ὑπὲρ πάντα βασιλικόν λίθον τε καὶ διά δημα περιστελλόμενον, καὶ κατακοσμούμενον ἀεράτως, καὶ στόμα θεολογίας, καὶ γλῶτταν τῆς εὐσε δείας, καὶ τέμενος θείων δογμάτων, καὶ ὄργανον ἱερῶν λόγων, καὶ μύστην καὶ μυσταγωγὸν τῆς ἀλη θινῆς καὶ πρώτης σοφίας, καὶ Πνεύματος καταγών γιον ἱερὸν, καὶ πᾶν ὅ τι θεῖον καὶ ὑψηλὸν παρὰ τῆς τῶν πιστῶν Ἐκκλησίας καὶ νομιζόμενον, καὶ λεγό μενον σὺν μεγίστῳ τινὶ καὶ ἀπορρήτῳ τῷ θαύματι. "Απερ ὁ βέλτιστος ἀγνοῶν Γρηγοράς, είθ᾿ ἑκὼν ὑπλ Βαδαὶ [τίνες τοὺς τίνας: οι κατάπτυστοι, καὶ ἐναγεῖς, καὶ μιαροί, καὶ ἐπίῤῥητοι διὰ τὰς κατὰ Θεοῦ βλασφημίας, καὶ τὴν θεομαχίαν οὐχ ἅπαξ μόνον, ἀλλὰ καὶ δις, καὶ τρις, καὶ πολλάκις ἐπ' αὐτῆς ἐκεί νης τῆς ἱερᾶς ἐξεληλεγμένοι συνόδου, οἱ σὺν Βαρλαάμ τε καὶ ᾿Ακινδύνῳ, ταῖς ἀρχηγοῖς καὶ μυσταγωγούς τῆς αἱρέσεως, ὡς ὀπαδοὶ καὶ ὁμόφρονες ἐκείνων, ταῖς παλαμναιοτάταις ἀραῖς, καὶ ταῖς φρικταῖς ἀποκηρύ ξεσι τῆς Χριστοῦ Ἐκκλησίας ἐγγράφως ὑποβληθέν· τες ὁμοῦ, καὶ ἀποβληθέντες στα δὴ σεσηπότα καὶ νεκρὰ μέλη, οἱ τὴν ἱερὰν Γρηγορίου γλώτταν καὶ θεολόγον, καὶ τὴν μάχαιραν τοῦ Πνεύματος, καὶ τὰ ρ τῆς λαμπρᾶς καθ' ἡμῶν ἐκείνης μανίας τε καὶ τοῦ ἐν χειρὶ τοῦ δυνατοῦ βέλη μηδὲ πρὸς ὀλίγον ὑπενες κόντες, καὶ ὅλῳ ποδὶ διὰ ταῦτα τὸν ἱερὸν ἐκεῖνον σύλλογον, καὶ ἅπαξ, καὶ δὶς ἀποδράντες ανεπιστρεφως, καὶ πρὸς χηραμούς τινας καὶ καταδύσεις ἀφαναῖς ἀπιδόντες μᾶλλον τῇ ἀνατολῇ τοῦ τῆς δικαιοσύνης ηλίου, καθὰ καὶ τὰ αἰσθητὰ ταῦτα θηρία, καὶ ἑρπετὰ δήπου, τὴν αἰσθητὴν τῶν ἡλιακῶν ἀκτίνων οὐ φέροντα προσβολὴν, τοὺς τῆς ἀληθείας Χριστοῦ, καὶ τῆς εὐσεβείας λαμπρούς ὁμολογητές, καὶ μυστα γωγούς, καὶ θεολόγους, καὶ κήρυκας τοὺς τῆς μεγάκῆς καὶ πρώτης θεολογίας ἐξηγητάς τε καὶ μύστας, τοὺς τῶν ἱερῶν εὐαγγελιστῶν τε καὶ ἀποστόλων, καὶ δὴ καὶ τῶν μετ' ἐκείνους θεολόγων, καὶ διδασκάέκων, καὶ τῆς εὐσεβείας αγωνιστῶν τε καὶ προμάφθόνου, εἴτε καὶ ἄκων, μετὰ τὴν ἀπὸ συνόδου σὺν ταῖς εταίροις αἰσχρὰν ἀναχώρησιν καὶ φυγήν, την οδου κυνήν, δ' φάσιν, ὑποδύντες, καὶ μηδίν τι 52φῶς ἔχοντες εἰδέναι τῶν κατ' ἀλήθειαν πραττομένων, τὰ καταγέλαστα καὶ μηδεμίαν ὑπερβολὴν καταλεί πόντα ψεύδους καὶ φλυαρίας, ἐκεῖνα καθάπερ ἐν σκηνῇ τε καὶ δράματι, πλέκει τε καὶ συγκλώθει, οἱονεὶ τὸ ἐξ ἄμμου, πλέκων σχοινίον ἢ καὶ ὄνειροπο λῶν ὡς ἐν μέθη τινί, καὶ μελαγχολία, καὶ κάρη, καθὰ δὴ καὶ προὔφην, καὶ μηδὲ εἰδὼς & λέγει, πρὸς μὲν τοὺς περὶ ὧν ὁ λόγος, οὐδὲν ὄντα, μεγίστην δὲ τινα τὴν ἄνοιαν, καὶ τὴν μανίαν, καὶ τὴν αἰσχύνην ἐμοῦ προσμαρτυροῦντα τῷ ταῦτα λογογραφούντι, ὡς μηδί λέγειν ἀκριβῶς, μηδὲ γράψειν ἐξεῖναι. ας· ἐν

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM II. τρανῶς μάλα τοῖς συνιεῖσι λογίζεσθαι δήπου, του κράτος καὶ τὸν πλατυσμόν, καὶ τὸν πλοῦτον ἐξι ἑξῆς περὶ δογμάτων καὶ θείων Γραφῶν τοῦ φου γράμματα καὶ συγγράμματα, τῆς αὐτῆς ἀοὶ κεραμείας. ἦν καὶ περὶ τῶν εὐγενῶν ἐκείνων γυναικῶν τερόν τι τῷ λόγῳ διαλαβεῖν, ἃς αὐτὸς ἔφης ες ὑμῶν, καὶ ἀποίκους διὰ τὴν εὐσέβειαν γεν λας, ὃς καὶ ταῖς Χριστοῦ μυροφόροις ἀκαταλκαὶ ἀναρμόντως πάντη παρέβαλες, περί τε ἂν πόλεων, καὶ τῆς μάχης, καὶ τῆς τῶν ἐθνῶν αχού γῆς κατ' ἀλλήλων ἐπαναστάσεως, καὶ αξίας, κατὰ σοῦ μᾶλλον ὄντων, καὶ τοῦ σοῦ ϋ, ἀλλ' οὐ κατὰ τῆς Χριστοῦ Ἐκκλησίας, καὶ ρθῆς δόξης, καθ' ων αὐτὸς ταῦτα προφέρεις Αχαιμενιδών δηλαδὴ καὶ τῶν ἐκ τῆς ᾿Αγαρ. τιθέντες ταῖς δυσπραγίαις, καὶ τῇ ταπεινώσει τῇ ἡμετέρᾳ, καὶ τὸν Θεὸν οἰόμενοι κακῶς σὺν ἐκείνοις μεθ' ἑαυτῶν ἔχειν, ἀγνοοῦντες ὡς Ο κόσμος άπας ἐν τῷ πονηρῷ κεῖται, καὶ ὅτι Κρείσσον εἰς ποιῶν τὸ θέλημα τοῦ Θεοῦ ἢ μύριοι παράνομοι, καὶ ἔτι Ἐν τῷ κόσμῳ θλίψιν ἔξετε, καὶ, Εἰ ἐμὲ ἐδίωξαν, καὶ ὑμᾶς διώξουσι, καὶ τὰ τούτοις προσόμοια, πρὸς τῆς αὐτοαληθείας Χριστοῦ τοῖς οἰκείοις μαθη ταῖς, καὶ δι' ἐκείνων ἡμῖν εἰρημένα. Εναν τοιγαρ οὖν καὶ σὲ σὺν ἐκείνοις ἐξελέγξαι πλατύτερον, διερ ἔφην, ἐπειδὴ καὶ ταυτὰ καὶ φρονῶν καὶ γράφων ἐκείνοις καθ' ἡμῶν ἐάλως ἐν τούτῳ τῷ μέρει· ἀλλὰ τὸν κόρον καὶ τὰ περιττὰ φεύγων ὁ λόγος ἐνταῦθα τόγε νῦν εἶναι τέως τὸν δρόμον στήσει, τοῖς ἀναγ- · γὰρ δὴ κἀκεῖνοι τῇ Χριστοῦ προφέρουσιν Β' κατοις αὖθις αὐτὸν διδοὺς ἀναγκαίως, καὶ περὶ ὧν ὁ ζοντες Εκκλησίᾳ, τὸ τοῦ οἰκείου ψευδοπροφή- σκοπός ἡμῖν προηγουμένως τοῦ λόγου. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΚΑΤΑ ΤΗΣ ΕΥΣΕΒΕΙΑΣ, ΚΑΙ ΤΟΥ ΙΕΡΟΥ ΤΑΥΤΗΣ ΤΟΜΟΥ, ΔΕΥΤΕΡΟΝ ΔΙΑΛΟΓΟΝ ΤΟΥ ΦΙΛΟΣΟΦΟΥ ΓΡΗΓΟΡΑ, ΛΟΓΟΣ ΑΝΤΙΡΡΗΤΙΚΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟΣ Περὶ διαφοράς ουσίας θείας καὶ ἐνεργείας. “ : Εργῶδες μέντοι πάνυ καὶ χαλεπὸν, κατε καὶ φιλόχριστε βασιλεῦ, τὸ τοῖς, λέτῆς δυσσεβείας ἀντεπεξάγειν λόγον, καὶ τὴν ιαν ἐπιστρατεύειν τῷ ψεύδει, καὶ τὴν τῶν ρων θεολογία, κατὰ τῆς πολυκεφάλου ταυ βλασφημίας οπλίζειν. Τό τε γὰρ ψεῦδος αὐεὐφώρατον, καὶ δι' αὐτή γε τοῦτο καὶ εὐ ρεπτον κἂν πολλούς τινας περιβάληται κύ καὶ συχνὰ τὰ τῆς ἀληθείας προσωπεία προαι, καὶ ὁ τοῦ Θεοῦ λόγος, ᾗ φησι τὰ σεπτὰ λό.. ῶν τε καὶ ἐνεργής, καὶ τομώτερος ὑπὲρ πᾶσαν ραν δίστομον, διικνούμενος ἄχρι μερισμού ψυι πνεύματος, ἀρμῶν τε καὶ μυελῶν, καὶ κριτινθυμήσεων καὶ ἐννοιῶν καρδίας, ὑπὲρ οὗ καὶ δν τοῖς θεολόγοις ο λόγος. Οὐ τοῦτο τοιγαρ ἰς ἔφην, εργώδες, οὐδὲ χαλυπὸν ἐξανύσαι, ἀλλ' · καὶ δυσχερές τι καὶ πρόσαντες ἐς τὰ μάλιστα, ταύτην ἀταξίαν καὶ σύγχυσιν λόγων, καὶ ψεύ- Ὦ καὶ συκοφαντίας ἐσμὲν οὕτως ἀναιδῆ, καὶ συνκαὶ ἐπάλληλον, τὸ γὰρ τῶν λοιδοριῶν καὶ δρεων αἰσχρόν τε καὶ ἀκρατές, καὶ ὥσπερ ὑπὸ νικῆς τινος ενεργείας εκβεβακχευμένον, καὶ μετ ; παρίημι λέγειν νῦν, τὸ γοῦν ἐκεῖνα πρὸς τάξιν καὶ ἀκολουθίαν τῷ λόγῳ μετενεγκεῖν, καὶ τίσι ντειπεῖν εὑρεῖν, ὡς λέγειν τι, καὶ ἀντιλέγειν τῷ ληθείας όπωςδήποτε λόγῳ δοκοῦσι, τίνα δ᾽ ἐκὰ ας τοῦ λογικοῦ τούτουΐ σταδίου τε καὶ τῆς ἀγωνίας χρίσα σας, και στέψαντας ἐρίῳ κατὰ τὸν εἰπόντα, οὐ χαλεπόν τι καὶ βίαιον, καὶ πορθμός Σικε Εντικρυς; Διὸ καὶ τῶν μακρῶν ἐκείνων δρόμων περιδρόμων, καὶ τῆς συχνῆς ἀφέμενοι φλυαρίας, ἀναγκαῖα, καθόσον οἷόν τε, τὸν λόγον τρέψωμεν. Τί δ' ἂν ἄλλο τῶν ἀναγκαίων εἴη, καὶ προύργου, ἢ τὸ τοῖς κεφαλαίοις κατὰ μέρος ἐπεξελθεῖν αὖθις ἐκείνου τοῦ τῆς εὐσεβείας ἱεροῦ τόμου, καὶ συνάψαι μὲν ἐκείνοις τὰ παρὰ τῆς ἱερᾶς τότε συνόδου, καλῶς ἔκ τε τῆς θείας Γραφῆς, καὶ τῶν θεολογικῶν καὶ πατρικῶν συντεθέντα λόγων, κάκιστα δ᾽ ὑπὸ τοῦ κακῶς ἀντικειμένου του τους διασπαραχθέντα, καὶ τῆς ἁρμονίας τε καὶ τῆς συναφείας διαζευχθέντα, προσθείναι δὲ καὶ τῇ ἐξηγήσει παρὰ τῆς θείας Γρά φῆς αυθίς φημι καὶ τῶν αὐτῆς ἐξηγητῶν τε καὶ θεολόγων, καὶ πλατύτερον επεξεργάσασθαι καθόσον οἷόν τε; ἐπειδὴ καὶ τοῦτο καθ᾿ ἡμῶν ὁ φιλόσοφος ούτοσι καὶ διαλεκτικὸς ἐν ἐκείναις ταῖς λοιδορίαις προφέ ρει, τὸ μηδὲ ἐπεξεργάσασθαί φημι, μηδὲ συλλογίζε εθαι, μηδὲ κατασκευάζειν εἰδέναι τὰ προτεθέντα, ἀλλ᾽ ἑτέρα μὲν, ὡς ἐκεῖνος φησί, τὰς προτάσεις ἡμῶν εἰσάγειν, ἄλλως δὲ συμπεραίνειν ὑπ' ἀμαθίας· μηδὲ αὐτὸ τοῦτο δυνάμενος συνιδεῖν, ἢ καὶ κακουρ τῶν ἐκοντι, καὶ διαστρέφων, ὡς οὐ λογογραφεῖν, ἀλλὰ τομογραφεῖν μᾶλλον τότε προσκειτο τῇ τῶν Πατέρων συνόδῳ, ὅπερ ἐστὶν, οἶμαι, τὸ συντετμημέ νως ἐκδιδόναι, καὶ οἷον ἐρίζεσθαι τὰ διὰ μακρῶν λ ληθέντα καὶ γραφέντα πολλάκις. Καὶ εἰ βούλει, φιλόσοφε, πρὸς ἐκεῖνον ἂν εἴποιμι, καὶ αὐτούς σοι παρελθόντες τοὺς πολλοὺς καὶ καλούς ὑποδείξομεν λόγους, καὶ τὰ βιβλία τὰ πρὸς τοὺς τοὺς ἑταίρους τε καὶ καθηγητές οὐκ ἀγεννῶς συντε θέντα πάλαι, καὶ ὄψει, καὶ ἀκούσεις επεξεργασιῶν πλήθος, καὶ συλλογισμῶν ἀνάγκην, καὶ κατασκευὴν, καὶ κράτος, καὶ ἰσχὺν λόγων, μετὰ τοῦ Πνεύματος τὰ τοῦ Πνεύματος καλώς βεβαιοῦντα, καὶ πᾶσαν αισχίστην αἵρεσιν καὶ κακοδοξίαν, ὡς καλάμην πω

τῆς ἱερᾶς ἐκείνης συνόδου, φησὶν ἐπὶ λέξεως ὁ ταύ της ἱερὸς τόμος οὕτως· «Τῶν δὲ διαφερομένων και ἔτι ἀνιάτως ἐχόντων, ἔδοξε δίκαιον σύνοδον ἑτέραν πάλιν συγκροτηθῆναι, ὥστε δι' ἐξετάσεως φανερώς τέραν γενέσθαι περὶ τῶν προβεβλημένων τὴν τῆς εὐσεβείας ἀλήθειαν ἐκ τῶν τοῖς ἁγίοις τεθεολογι μένων. Καὶ δὴ γενομένης, τῶν ἑτεροδοξούντων ἀπαν τῆσαι μὴ βουληθέντων, ἀλλ᾽ ἀπειπόντων τοῦτο καὶ θάπαξ, ὁ εὐσεβέστατος ἐκέλευσε βασιλεὺς, πολλῶν δογματικῶν κεφαλαίων προβεβλημένων εἰς ζήτησ ρίς βύακες εἰς τέλος ἀποτεφροῦντα. ᾿Αλλὰ πῶς ἂν τῶν τὰ Βαρλαὰμ καὶ ᾿Ακινδύνου φρονούντων ἐπὶ ἐκείνοις αὐτὲς μετὰ τῆς γιγνομένης ἀληθείας προσέσχες, ὁ μηδ' αὐτὸν τοῦτονὶ τὸν ἱερόν φημι τῆς συνόδου τόμον ἀναγνοὺς ὑγιῶς καὶ ἀπταίστως, ἀλλὰ σπαράξας, καὶ κατατεμών, καὶ τῆς συναφείας τὸ πλεῖστον, ἢ καὶ τὸ πᾶν, πλὴν ὀλίγου γέ τινος, ἀφελή μενος, ὡς προϊόντες μετὰ μικρὸν δείξομεν; Ο μὲν οὖν κατὰ τοῦ τῆς εὐσεβείας ὅρου τοιαῦτα τετολμηκώς ἀνακεκαλυμμένῃ τῇ κεφαλῇ φασι, καὶ δίχα παντὸς ερυθήματος, κατὰ τῶν ἱερῶν ἐκείνων μερῶν τε καὶ σπαραγμάτων τοῦ τῆς εὐσεβείας ὅρου χωρεί, διωγ· μοὺς καὶ καθείρξεις, καὶ δημεύσεις, καὶ φόβους ἀναπλάττων, τὰ μηδαμῶς ὄντα, καὶ πρὸς τούτοις ὡς ἐν σκηνῇ καὶ δράματι μύστην τινὰ καὶ φίλον ἀωρὶ νυχτῶν ψευδώς εἰσάγων πρὸς ἑαυτὸν, τὰ τοῦ ἱεροῦ τόμου βήγματα δῆθεν ἐπιδιδόντα, καὶ πρὸς ἀν. ἄκτιστος· τρίτον δὲ, εἴ γε ἄκτιστος ἀποδειχθείη ή τιλογίαν, διαστροφὴν δὲ καὶ συκοφαντίαν μᾶλλον εἰς πεῖν ἐκείνων παρακαλοῦντα, καθὰ δὴ καὶ φθάσας ὁ λόγος ἐδήλωσε, τόμον, ὃν ἐκεῖνοι φθάσαντες ἔσχον ὅλον παρ' ἑαυτοῖς, καθάπερ δὴ καὶ ἡμεῖς. Ο γοῦν τῷ τῆς ἀληθείας ᾑρημένος ἀντιλέγειν οὐ τωσὶ λόγῳ, μαινόμενος μὲν ἀκρατῶς, καὶ σφαδάζων κατ᾿ αὐτοῦ καὶ ἡμῶν, πρὸς δὲ τὴν ἰσχὺν ἐκείνου μηδ' ἀντιβλέψαι μηδὲ χάνει δυνάμενος, πρὸς τὰ κατα τμηθέντα διαγωνίζεται μέρη, παρακερδαίνειν μάτην ἐντεῦθεν οἰόμενος, καθάπερ ἐπὶ τῶν στρατοπέδων, οἱ ταῖς μὲν φάλαγξι τῶν πολεμίων δι' ἀδυναμίαν προσβάλλειν κατὰ μέτωπον παραιτούμενοι, τοὺς δὲ καθένα, καὶ σύνδυο μᾶλλον λοχῶντες, ἢ καὶ τοῖς οὐ ραγοῖς ἀνάνδρως ἐπιτιθέμενοι. Εγώ δ' εἰ μὲν δώσ μῶν ἐκεῖνον, πρὸς ἔπο; τι λέγειν ὅλως δοκοῦντα, καὶ λόγοις οἷστισινοῦν καὶ νοήματι, κατὰ τοὺς αὐτοῦ μυσταγωγούς τέως ἐκείνους, τοῖς ὑγιέσι τῆς εὐσε βεία; ἀντιλέγοντα δόγμασιν, οὐκ ἂν οὐδὲ αὐτὸς ἀπώκνησε πρὸς τὸ μῆκος τοῦ λόγου, τῇ ἀληθείᾳ κατὰ τοῦ ψεύδους ὡς ἂν οἷός σε ὦ χρώμενος· ἐπεὶ δὲ ῥημάτων ἄλλως ὄχλος ἐκεῖνα, καὶ συρφετός, καὶ σύγχυσις ἄντικρυς, καὶ οὐδὲν ὑγιες, τοῦτό μοι δοκεῖ ποιητέον εἶναι, καθὰ δὴ καὶ προὔφην, προθεῖναι μὲν καὶ συναγαγεῖν εἰς ἕν, καὶ τὴν γιγνομένην αρμονίαν τε καὶ τὴν τάξιν ἀποδοῦναι τοῖς τοῦ ἱεροῦ τῆς εὐσε βείας δρου κεφαλαίοις εἰς ἑπτὰ τοῖς πᾶσιν ἀριθμου μένοις, οἷς καὶ οἱ τοῦ φιλοσόφου δήπουθεν πολεμεῖν προσποιοῦνται λόγοι. Εἶτα καὶ τὴν ἀνάπτυξιν, καὶ σιν. Ο • Πρώτου μὲν, εἰ ἔστιν ἐπὶ Θεοῦ θεοπρεπής διάκρι σις οὐσίας καὶ ἐνεργείας· ἔπειτα διακρίσεως ένα φανείσης, πότερον ἡ ἐνέργεια αὕτη κτιστή ἐστιν, ή θεοπρεπής αὕτη ἐνέργεια, πῶς ἄν τις ἐκρύγοι τὸ μὴ παρὰ τοῦτο σύνθετον τὸν Θεὸν εἶναι νομίζειν, διερ οἱ ἑτεροδοξούντες προφέρειν τολμῶσι τῇ τοῦ θεοῦ Εκκλησίᾳ· τετάρτου δὲ, εἴ γε ἡ φωνὴ τῆς θεότητες οὐκ ἐπὶ τῆς οὐσίας μόνον, ἀλλὰ καὶ τῆς θείας ἐνερ γείας παρὰ τῶν θεολόγων ὕμνηται. Εκ τούτου γὰρ τὴν τῆς διθείας ἀμορφίαν τῇ Ἐκκλησίᾳ τοῦ Θεοῦ καταχέουσιν οἱ ταύτης πολέμιοι· πέμπτου δὲ, είπερ οι θεολόγοι κατά τι τὴν οὐσίαν τῆς ἐνεργείας ύπερκεῖσθαί φασιν, ἐπεὶ καὶ τοῦτο τοῖς ἐναντιουμένοις ὑπὸ μέμψιν τελεῖ. • Καὶ λοιπὸν ἔτι Θεοῦ μετεχομένου, πότερον κατά τὴν οὐσίαν ἡ μετοχή, ἢ κατὰ τὴν ἐνέργειαν.» «Τοσούτων προκειμένων ἡμῖν ζητημάτων ἀρτίω: οὐ χρὴ περὶ πάντων ὁμοῦ ποιεῖσθαι τοὺς λόγους, γένοιτο γὰρ ἂν οὕτως ἡ τοῦ ζητουμένου κατάληψις οὐδαμῶς ἀκριβῆς, οὐδὲ κατὰ τὴν ἡμετέραν προθε σιν, ἀλλὰ περὶ ἑκάστου ἰδίᾳ διαλαβόντες, ἐφ᾽ ἕτερον ήδη χωρῶμεν, οδηγοῖς ἀπλανέσι χρώμενος τοῖς σε πτοῖς θεολόγοις. ο • Καὶ πρῶτον, εἰ δοκεῖ, περὶ τοῦ πρώτου λέγω μεν. "Αρ' ἔστι θεοπρεπής ἐπὶ Θεοῦ διάκρισις ουσίες καὶ ἐνεργείας, όπερ τοῖς διαφερομένοις ἀπείρηται, πολλά τε άλλα άτοπα, καὶ πολυθεῖαν ἐκ τούτου συν ἄγειν οἰομένοις, ἢ ταυτὸν πάντη καὶ ἀδιάφορον; - Καὶ μετὰ μικρὸν, «Καὶ θεολόγων, φησίν, ὡς ἔχουσε περὶ τούτων γνώμης, εἰς ἐπήκοον πάντων ἀναγνω σθέντων, ἀπεδείχθη, ὅτι οἱ μὴ μετὰ τοῦ ἠνωμένου τὴν ἐξεργασίαν, ἐκ τῶν τοῦ Πνεύματος λόγων καὶ τὸ διακεκριμένον τῆς θείας ουσίας καὶ ἐνερ ἐπενεγκών, καθ' ὅσον ἂν αὐτὸ παράσχοι τὸ Πνεῦμα, τούς τε γραφικούς καὶ πατρικοὺς εὐσεβῶς λόγους διευκρινῆσαι, οὓς ἐκεῖνος κακῶς ἐξηγούμενος διαστρέφει, καὶ οὕτω πρὸς τοὺς ἐκείνου λόγους καὶ τὰ τῆς διανοίας γεννήματα, καὶ τὰς ἀντιλογίας τε καὶ συκοφαντίας τὰς ἀφ' ἑκάστῳ δηλαδὴ κεφαλαίῳ χωρῆσαι, καὶ δεῖξαι μὴ μόνον οὐκ ἀληθεύοντα τὸ παράπαν, σὺν Θεῷ δὲ ὁ λόγος, ἀλλὰ καὶ συκοφαντοῦντα, καὶ βλασφημοῦντα, καὶ κατὰ πάσης ἱστάμενον ἀναί δην τῆς ἱερᾶς τῶν ἁγίων θεολογίας, καὶ αὐτοῦ δέ φημι τοῦ τῶν ἱερῶν θεολόγων ἑνὸς, καὶ μόνου Ιατρός τε καὶ καθηγητοῦ Χριστοῦ, κατὰ τὸν αὐτοῦ τοῦτον λόγον. Καὶ δὴ ῥητέον μπερ ἔφην ἐκεῖνα. γείας πρεσβεύοντες ἄθεοί τέ εἰσι, καὶ πολλοῖς ἀτό ποις ἑαυτοὺς περιβάλλουσι, ο • Κατὰ γὰρ τὸν μέγαν Διονύσιον, τὸ μηδεμία δύναμιν ἢ ἐνέργειαν ἔχον οὔτε ἔστιν, οὔτε τί ἐστ. οὔτε ἔστι παντελῶς αὐτοῦ θέσις, οὐδὲ ἀφαίρεση Τὸ δὲ ἔχον, οὗ ἔχει κατά τι πάντως διαφέρει. Εἰ οὖν τ οὐκ ἔστι διαφορά τις θείας οὐσίας καὶ ἐνεργεία το οὐκ ἔστιν ἔχειν τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ ἐνέργειαν. Τ δὲ μὴ ἔχον ἐνέργειαν ἀνενέργητόν ἐστι, τὸ δὲ ἀνεν ἐργητον καὶ ἀνύπαρκτον. ο Μετὰ τὴν δικαίαν καταδί ην τε καὶ καταστροφὴν • Τοῦ δὲ θεοφόρου Δαμασκηνοῦ γράφοντος, Εργον μὲν θείας φύσεως ή προαιώνιο; γέννησις, έργον δ θείας θελήσεως ἡ κτίσις· καὶ τοῦ ἁγίου Κυρίλλου, Τὰ μὲν ποιεῖν ἐνεργείας ἐστὶ, φύσεως δὲ τὸ γενιών,

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM II. φύσις δὲ καὶ ἐνέργεια οὐ ταυτόν· οἱ ἀδιάφορον εἶ- τοῦ Θεοῦ εἶναι ἐνέμισαν, οὗτοι δέ γε καὶ τὰ ὑλικὰ και λέγοντες τὴν θείαν οὐσίαν, καὶ τὴν θείαν ἐνέρ- ταῦτα καὶ αἰσθητὰ σώματα, γειαν, ἐπειδὴ κατ' ἐκεῖνον τῆς φύσεώς ἐστι τὸ γενο ναν, ἔστι δὲ κατ' αὐτοὺς ἀδιάφορος τῆς φύσεως ἢ Ενέργεια, έσται κατ᾿ αὐτοὺς καὶ τῆς ἐνεργείας τὸ γεννάν, καὶ οὕτω τὰ ποιήματα ἔσονται γεννήματα ἀΐδια, ὡς ἐκ τῆς θείας φύσεως ὄντα. Ἐπεὶ δὲ πάλιν τῆς ἐνεργείας ἐστὶ τὴ ποιεῖν, ἡ δὲ φύσις ἀδιάφορος τῇ ἐνεργείς κατ' αὐτούς, τῆς φύσεως ἔσται τὴ ποιεῖν. Καὶ οὕτω κατ' αὐτοὺς τὰ ἐκ τῆς φύσεως ἔσονται ποιήματα.» Καὶ τοιαῦτα μὲν τὰ τοῦ σεπτοῦ τό μου. • Ἀλλὰ καὶ τοῦ Κυρίου καὶ Θεοῦ ἡμῶν ἐν τῷ κατὰ Ἰωάννην Εὐαγγελίῳ. Εγώ καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐσμεν, εἰρηκότος, ὁ θεῖος Χρυσόστομος ἐν ὁμιλίᾳ εξηκοστῇ τετάρτῃ τῆς εἰς τὸ τοιοῦτον Εὐαγγέλιον Ερμηνείας, τοῦτο διασαφῶν τὸ ῥητὸν, κατὰ τὴν δύο ναμιν ἐνταῦθά φησιν εἰρῆσθαι αὐτό. Καὶ γὰρ περὶ ταύτης ἦν ὁ λόγος ἅπας αὐτῷ. Εἰ δὲ ἡ δύναμις ἡ αὐτή, εὔδηλον ὅτι καὶ ἡ οὐσία.» Καὶ μετὰ βραχέα, • Οὐδὲ γὰρ ἔστιν ἄλλην δι' άλλης οὔτε οὐσίαν, οὔτε δύναμιν μαθεῖν.» Καὶ πάλιν ἐν τῷ αὐτῷ Εὐαγγελίῳ τοῦ ἀποστόλου Φιλίππου εἰπόντος, Κύριε, δείξον ἡμῖν τὸν Πατέρα, καὶ ἀρκεῖ ἡμῖν, ὁ θεῖος οὗτος Χρυσόστομος ἐν τῇ αὐτῇ ἐμιλίᾳ, «Ιδωμεν, φησί, τί Ο Φίλιππος ζητεῖ ἰδεῖν· ἆρα τὴν σοφίαν τοῦ Πατρός; ἄρα τὴν ἀγαθότητα; Οὐχὶ, ἀλλ' αὐτὸ τί ποτέ ἐστιν ὁ Θεός, αὐτὴν τὴν οὐσίαν.» Καὶ πάλιν ὁ αὐτὸς τὸ ἀποστολικὸν ῥητὸν ἐξηγούμενος τῆς πρὸς Ῥωμαίους ἐπιστολῆς, τὸ λέγον, Τὸ γὰρ φρόνημα τῆς σαρκὸς θάνατος, τὸ δὲ φρόνημα τοῦ πνεύματος ζωὴ καὶ εἰρήνη, ο Φρόνημα είπε σαρκὸς τὴν κακίαν, φησὶ, καὶ φρόνημα πνεύματος τὴν χάριν τὴν διδομένην, καὶ τὴν ἐνέργειαν τὴν τῇ προαιρέσει κιρνωμένην τη χρηστῇ, οὐδαμοῦ περὶ ὑποστάσεως ἐνταῦθα καὶ οὐ σίας διαλεγόμενος. Καὶ αὖθις ὁ αὐτὸς Χρυσόστομος ἐν τῷ λόγῳ ᾧ ἐξηγεῖται τὸν θὲς τὴν χεῖρά σου ὑπὸ τον μηρόν μου, καὶ ὅμοσον, τάδε κατὰ λέξιν φησί «Λυχνία ἦν ἀληθῶς ἡ σὰρξ ή δεσποτικὴ, ἡ τοῦ ἁγίου Πνεύματος τὰς ἐλλάμψεις ἑπταπλασίονι χάριτι δεί ξασα. Εξελεύσεται, γὰρ φησὶν Ησαΐας, ῥάβδος ἐκ τῆς ῥίζης Ἰεσσαὶ, καὶ ἄνθος ἐξ αὐτῆς ἀναβήσεται, καὶ ἐπαναπαύσεται ἐπ' αὐτὸν Πνεῦμα Θεοῦ, ποῖον; Τὸ πολυμερές ταῖς ἐνεργείαις, καὶ πολύ τῇ φύσει. Ἐπαναπαύσεται Πνεῦμα Θεοῦ. 'Ενταῦθα τὴν οὐσίαν ἑρμηνεύει. Τὸ δὲ ἐπαγόμενον τὰς ἀνεργείας τοῦ Πνεύματος λέγει, Πνεῦμα Θεοῦ, Πνεῦμα σοφίας καὶ συνέσεως, Πνεῦμα βουλῆς καὶ ἰσχύος, Πνεῦμα γνώσεως καὶ εὐσεβείας, Πνεῦμα φόβου Θεοῦ, τὰς ἑπτὰ χάριτας τοῦ ἁγίου Πνεύματος τὰς ἐπανα παυσαμένας τῷ σώματι τῷ δεσποτικῷ, ἐκείνας σχηματίζει ἐν τύπῳ ἐπταλύχνῳ. Καὶ πάλιν ὁ αὐτὸς θεῖος Χρυσόστομος, ἐν τῷ περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος λόγῳ, ο Οὐ πάντα, φησί, τὰ χαρίσματα λαμβάνει τις ἵνα μή τις τὴν χάριν φύσιν εἶναι νομίσῃ.» Ὁ δὲ Γρηγορᾶς, τούτοις αἰσχρῶς πάνυ καὶ ἀδόν ἕως ἐπιφυόμενος, καὶ παρεξηγεῖσθαι καὶ διαστρέφειν· ἐπιχειρῶν, νῦν μὲν διὰ τοῦ τῆς συνόδου τότε προεστηκότος, καὶ τῶν ἱερῶν ἀγώνων τε καὶ δογ· μάτων ἐξάρχοντος, Γρηγορίου φημὶ τοῦ πάνυ, τοῦ τῆς μεγάλης Θεσσαλονίκης, μᾶλλον δὲ δι᾽ ἐκείνης · τῆς Χριστοῦ καθολικῆς Ἐκκλησίας κοινού φωστῆς ρος, νῦν δὲ καὶ διὰ πάσης ὁμοῦ τῆς τῶν Πατέρων ἐκείνης συνόδου πλείστην ὅτην τὴν συκοφαντίαν τε καὶ τὴν βλασφημίαν κατὰ τῶν ἱερῶν ὁμοῦ διδασκάλων καὶ τῆς ὑψηλὴς καὶ ὑπερφυοῦς τοῦ Πνεύματος Θεολογίας ἐκχεῖ, ὥσπερ εἰς τοῦτο τάξας ἐπίτηδες αὐτὸς ἑαυτὸν, καὶ τοῦτ' αὐτὸ καινὴν ἐμπορίαν γήμως ἐσχάτου καὶ κενῆς φιλοσοφίας πεποιημένος, τὴν τῶν ἀῤῥήτων καὶ ὑπερφυών φημι καταδρομήν καὶ χλεύην, καὶ ἀκόλαστον καὶ τολμηρὰν ὕβριν, οἷς ἀντεπεξιέναι νῦν, καὶ τοὺς πρέποντας επάγειν ἐλέγχους τὸ συνεχές διακόψαντα τῶν ἱερῶν ἐκείνων ἐλέγχων καὶ λόγων του προτεθέντος συνοδικοῦ τό μου, καὶ ἄκαιρόν πως, καὶ οὐδὲ συγχύσεως ἐκτὸς εἶναι νομίζω. Διὸ καὶ τῆς ἀκολουθίας εχόμενοι τῶν προλαβόντων καὶ αὖθις, καὶ μάλιστα διὰ τοῦτον τὸν συκοφάντην, ὃς τὰς μακρὰς ἐκείνας λοιδορίας κατὰ τῆς συνόδου συνείρων, κἀκεῖνα τοῖς ἄλλοις προστίΕησιν, ὡς οὐδὲ λέγειν, οὐδ᾽ ἐπεξεργάζεσθαι το παράπιν ίσμεν τὰ προτεθέντα, οὐδέ γε τοὺς τῆς Ἐκκλησίας θεολόγους καὶ διδασκάλους εἰς μαρτυρίαν τῶν οἰκείων λόγων εἰσάγειν, ἀλλὰ κομπάζειν μὲν εἰκῆ πάντας ἁγίους, ὀνόματι μόνῳ προβεβλημένοι, παράγειν δὲ ταῖς ἀληθείαις οὐδένας, μηδὲ γὰρ εὐπορεῖν ὅλως τοιούτων· διὰ δὴ ταῦτα πάντα, καὶ τὸ τὸν λόγον τῆς ἀληθείας εὐθῆ, καὶ ἀσύγχυτον καὶ εἰλικρινή, καὶ παρ' ἡμῶν τοῖς ἐντευξομένοις πᾶσι προκεῖσθαι, καθὰ δὴ καὶ φθάσας ἄνωθεν κοινῇ παρὰ τῆς κοινῆς τῶν Πατέρων προὐτέθη συνόδου, ἐπὶ τὸ συνεχὲς καὶ τὴν ἁρμονίαν ἀναχτέον αὖθις τὸν λόγον. Τί γοῦν ὁ Ιερός αὖθις τόμος; εΤοῦ ἁγίου Κυρίλλου, φησὶ, καὶ πάλιν γράφοντος ἐν τῷ δευτέρῳ τῶν πρὸς Ερμείαν διαλογικών, Προς δε τούτοις άπασι πεποιῆσθαί φαμεν ἐξ ἐνεργείας Θεοῦ πῦρ τε τὸ καυστικὸν, καὶ μὴν καὶ τὸ ὕδωρ διαψύχειν είδος, οἱ ταυτὸν, καὶ ἀδιάφορα οὐσίαν καὶ ἐνέργειαν εἶναι λέγοντες, ἐκ τῆς τοῦ Θεοῦ οὐσίας τό τε ὕδωρ, καὶ τὸ πῦρ λέγειν ἀναγκασθήσονται. Καὶ οὕτω καὶ τῆς Ἑλλήνων πλάνης ἡ νῦν κακοδοξία χείρων καθέστηκεν, εἴπερ ἐκεῖνοι μὲν τὴν λογικὴν μόνην ψυχὴν ἐκ τῆς οὐσίας Ηκουσας, ὦ φιλόσοφε, διαφορὰν οὐσίας θείας, καὶ δυνάμεώς τε καὶ ἐνεργείας, οὐ κάτωθεν καὶ ἀπὸ γῆς, ἀλλ᾽ ἐξ αὐτῶν τῶν οὐρανῶν ἄντικρυς, δι' εὐαγγελιστῶν τε καὶ ἀποστόλων, καὶ τῶν τούτους ἐξηγουμένων ἱερῶν Πατέρων καὶ θεολόγων, ἐξαί σιάν τι καὶ λαμπρὸν ἀστράπτουσαν, καὶ δᾳδουχοῦ σαν πᾶσαν ὁμοῦ τὴν Χριστοῦ Ἐκκλησίαν, ὡς ἐξ ἀνατολῶν εἰς δυσμάς διαδίδοσθαι τὰς ὑπερφυεῖς καὶ ταύτης ἀκτῖνας, οὐδὲν ἀλαμπές τε καὶ σκοτεινόν, οὐδὲ σκολιόν τι καὶ στραγγαλιῶδες καὶ γρίφον ἐν ἑαυτή φέρουσαν, ἀλλὰ πάντα προτιθεῖσαν εὐθέα τοῖς νοοῦσι κατὰ τὸν παροιμιακόν τημι λόγον, καὶ ὀρθε εἶ; εὑρίσκουσι χάριν; Καὶ εἰ πρὸς τὴν ἀστραπὴν ταυτηνὶ, μᾶλλον δὲ τὸν ἱερὸν ἂν εἴποιμι τῆς θεολο

PHILOTHEI EP PATRIARCH.E ἐθελήσαι πεισθῆναι, σάλπιγγος ἁπάσης περί διαφο ράς ουσίας καὶ ἐνεργείας, μονονουχί λαμπροτέρας φωνὰς ἀφιεῖσι, καὶ μηδέν τι μηδόλως ἐπιχειρεῖν αὐτοῖς ἀντιβαίνειν, καὶ πειρᾶσθαι πολυπραγμονεῖν περαιτέρω, τίς ἡ ἐνέργεια, καὶ ποταπή ή διαφορά, καὶ πῶς ἂν γένοιτο αὕτη· οὐ γὰρ, ὡς ἔοικε, τοῦ Χρυσοστόμου Πατρὸς ἀκηκόασιν, ἐν οἷς τὸ κατὰ τωἄννην θεῖον Εὐαγγέλιον ἐξηγεῖται, διδάσκοντος, ἀνέρ μήνευτον, καὶ ἀπερινόητον, καὶ ὑπὲρ τοὺς τῆς φύσεως νόμους, τὴν θείαν ενέργειαν εἶναι. γίας ήλιον, αντιβλέπειν τε καὶ ἀντιλέγειν ίσχυες καὶ διδασκάλοις τῆς εὐσεβείας εὖ μάλα προθύμως ὅλως, διατί μὴ κατὰ πρόσωπον ἀσκαρδαμυκτὶ πρὸς τὰς λαμπρὰς ἐκεῖνας καὶ ὑπερκοσμίους ἔστης ἀκτίνας, καθὰ δὴ καὶ τοὺς ἀετοὺς τούτους φασὶ ταῖς ἡλιακαῖς ἀκεῖσι τὰ τέκνα προσάγειν, καὶ οὕτω τῶν γνησίων διακρίνειν τὰ νόθα, ἀλλὰ πρὸς μὲν ἐκεῖνα γλαυκὸς ὀφθαλμοὺς ἢ νυκτερίδος ἄντικρυς φέρεις, πρὸς δὲ τοὺς παρηλίους, ἢ καὶ τὴν τῆς σελήνης παρ βαβλέπων, οἰκειότερον εἰπεῖν μᾶλλον, ἢ βλέπων, αχλύν τινα, καὶ σκότος, καὶ βαθεῖαν ὁμίχλην καταψεύδεσθαι τολμᾶς τοῦ νοητοῦ ἐκείνου ἡλίου, τὰ τῆς σῆς δηλαδή ψυχῆς τε καὶ διανοίας ἀλλόκοτα πάθη, ὑφ' ὧν ἐλαυνόμενος ὡς μὴ ὠφελες κάκιστα, καὶ ἐν νυκτὶ πονηρὰν ἐσχηκὼς ἐλπίδα κατὰ τὸν μακάριον εἰπεῖν · Ἡσαΐαν, καὶ τῷ ψεύδει κατὰ τὸν αὐτὸν αὖθις εἰρή ἐκτὸς, καὶ αὐτὸς σκεπασθήσεσθαι, τὰς καταγελάστους ἐκείνας ενστάσεις, καὶ τὰ τῶν συλλογισμών είδωλά, καὶ τὰς κοινὰς τῶν θεολόγων παρεξηγήσεις, καὶ τὴν διάκενον ἔριν, καὶ τὴν ἀδολεσχίαν συνείρεις, τὸ ἐξ άμμου πλέκων σχοινίον, καὶ τῆς σκιᾶς κατατρέχων τῆς σῆς, καὶ καινόν τι παράδειγμα καὶ συμφορὰν ἄντικρυς τῇ τῶν πιστῶν Ἐκκλησίᾳ παρεισάγων τὰ σι, πρὸς ἃ καὶ παιδίον ήρυθρίασεν ἂν; ᾿Αλλὰ πρὸς μὲν ἐκεῖνα, καθὰ προὔφην, ὕστερον Θεοῦ δηλαδή λόγον διδόντος κατὰ μέρος ἐροῦμον νῦν δὲ ἐπὶ τὴν ἀκολουθίαν, καὶ τὸν ὄρον τῆς εὐσε βείας στρεπτέον ἡμῖν αὖθις τὸν λόγον, καὶ τὰ λεί ποντα τοῖς φθάσασι προσθετέον. Οὐδὲ γὰρ ὅσιον Όλιος οὐδὲ λυσιτελές, ἐκείνων πρὸ τοῦ τέλους ἀποσχέσθαι τῶν λόγων. Ανάγνωθι τοιγαροῦν. ᾿Αλλὰ καὶ τοῦ ἁγίου μάρτυρος και φιλοσόφου, φησὶν, Ἰουστίνου γράφοντος, ὡ; ἄρα τοῦ Θεοῦ ἔχοντος οὐσίαν μὲν πρὸς ὕπαρξιν, βούλησιν δὲ πρὸς ποίησιν, ὁ ἀπορρίπτων οὐσίας τε καὶ βουλῆς τὴν διαφοράν, καὶ τὴν ὕπαρξιν ἀπορεί Στὲς τοῦ Θεοῦ, καὶ τὴν ποίησιν, οὐ φανερῶς οἱ τὴν διαφορὰν ἀθετοῦντες οὔτοι, καὶ τὸν Θεὸν ἀρνούμενοι, καὶ τὸ αὐτόματον δοξάζοντες δείκνυνται: Κατά γὰρ τὸν ἐκ Δαμασκοῦ θεῖον Ιωάννην ἐνέργειά ἐστι καὶ ἡ βούλησις, ὡς ἐν τῷ περὶ ἐνεργείας τριακοστῷ ἔκτῳ τῶν δογματικών κεφαλαίων διασαφεί, Εἰπὼν γὰρ πρότερον περί τε ἄλλων, καὶ δὴ καὶ βουλήσεω; ἀνθρωπίνης τε καὶ θείας, ἐπάγει εὐθὺς ἐν τῇ ἀρχῇ τοῦ ἐφεξῆς κεφαλαίου ἐπὶ λέξεως οὕτω Χρὴ γινώσκειν ὡς πᾶσαι αἱ δυνάμεις οἱ προειρημένας, αίτε γνωστικαὶ, αἱ τε ζωτικαὶ καὶ φυσι καὶ καὶ τεχνικαί, ἐνέργειαι λέγονται. Ενέργεια γάρ ἐστιν ἡ φυσικὴ ἑκάστης οὐσίας δύναμίς τε, και κιν νησις, ἧς μόνον ἐστέρηται τὸ μὴ δν. Τούτων τοίνυν οὕτω πάνω του σαφῶς διευκρινης θέντων, καὶ τῆς διαφορᾶς μάλ' ἐναργῶς καὶ ὡς οὐκ ἄλλως ἐνὴν ἀποδεδειγμένης, οὐκ ἐν πειθοῖ ἀνθρωπίτης σοφίας, κατὰ τὴν θεσπέσιον Παῦλον, ἀλλ' ἐν δι· δακτοῖς Πνεύματος ἁγίου, ταῖς τῶν Πατέρων δήπου θεοπνεύστοις θεολογίαις ἡ θεία σύνοδος, Εδει τους καὶ ὁπωστινοσοῦν, ἔφη, περὶ τούτου διαφέρεσθαι πειραθέντας, νῦν γοῦν εἰ καὶ μὴ πρότερον, τὴν τῆς φιλονεικίας νόσον, τῆς ἑαυτῶν διανοίας εὐσεβῶς ἐξεληλακέναι, καὶ τοῖς κοινοῖς ἡμῶν καθηγεμόσι • Εἰ γὰρ τούτου, φησί, τοῦ Πνεύματος, οὗ τὴν αἴσθησιν δέχῃ τῇ ἀκοῇ καὶ τῇ ἀρῇ, ἑρμηνεῦσαι οὐκ οἶδας οὐδὲ τὴν ὁδὸν, πῶς τὴν ἀπὸ τοῦ θείου Πνεύ κατος ενέργειαν περιεργάζῃ, τὴν τοῦ ἀνέμου οὐκ επιστάμενο:, καίτοι φωνὴν ἀκούων: Τὸ δὲ, Όπου θέλει πνεῖ, πρὸς παράστασιν τῆς τοῦ Παρακλήτου εἴρηται ἐξουσίας. Εἰ γὰρ τοῦτο οὐδεὶς κατέχει, ἀλλ' ὅπου θέλει φέρεται, πολλῷ μᾶλλον τὴν τοῦ Πνεύματ τος ενέργειαν οὐ φύσεως δυνήσονται νόμοι κατα σχεῖν, οὐχ δρος σωματικῆς γεννήσεως, οὐκ ἄλλο τῶν τοιούτων οὐδέν.» Οὐδέ γε τοῦ μεγάλου Βασιλείου, Ευνομία από τιλέγοντος, καὶ θεολογοῦντος, ὡς ἄρα εἰ μέλλοιμεν ἅπαντα τῇ καταλήψει μετρεῖν, καὶ τὸ τοῖς λογι σμοῖς ἀπερίληπτον μηδὲ εἶναι τὸ παράπαν ὑπολαμ βάνειν, οιχήσεται μὲν ὁ τῆς πίστεως, οιχήσεται δὲ ὁ τῆς ἐλπίδος μισθός. Πῶς δ᾽ ἂν εἴημεν ἔτι τῶν μακαρισμῶν ἄξιοι τῶν ἐπὶ τῇ πίστει τῶν ἀοράτων ἀποκειμένων, οι μόνοις τοῖς κατὰ λογισμὸν ἐναρ γέσι πειθόμενοι; Πόθεν ἐματαιώθησαν τὰ ἔθνη, καὶ ἐσκοτίσθη ή ασύνετος αὐτῶν καρδία; Ούκ ἐπειδὴ τοῖς τῶν λογισμῶν φαινομένοις ἀκολουθοῦν τες, τῷ κηρύγματι τοῦ Πνεύματος ἀπειθοῦσι; Τί νας δὲ Ησαΐας ἀπολωλότας οδύρεται: Οὐαὶ οἱ σου φοὶ παρ' εαυτοῖς καὶ ἐνώπιον αὐτῶν ἐπιστήμο νες. Οὐ τοὺς τοιούτους; Καὶ μετά τινα πάλιν ὁ τό μος, Φέρε νῦν ἡμεῖς, φησὶ, τῷ παρὰ τῶν Πατέρων πρεσβευομένῳ Θεῷ θαρρήσαντες, περί τε ἐνώσεως καὶ διακρίσεως τρόπου θείας ουσίας καὶ ἐνεργείας βραχέ ἅττα πειραθῶμεν διεξιέναι, οὐκ οἶκολες λε γισμοὺς ἐξευρίσκειν ἐπιχειροῦντες, εἰς συνηγορίαν τινὰ τῶν ὑπ' αὐτῶν εὐσεβῶς πάλαι τεθεολογημένων, ἀλλ' ὅνπερ ἀπανταχοῦ τηρεῖν ἐσπουδάκαμεν νόμον, Ο τὰ τῆς Ἐκκλησίας δόγματα, διὰ τῶν διδασκάλων τῆς Εκκλησίας πιστοῦσθαι, και μηδαμοῦ παρ' ἑαυτῶν προστιθέναι, ἢ ἀφαιρεῖν τῶν τούτοις δογματισθέν των, τούτῳ δὴ κεχρημένοι κανταῦθα, τὴν θείαν ἐνέρ γειαν ἐκ τῆς θείας οὐσίας είναι διαρρήδην βοώντων ἀκηκοότες, οὐχ ὡς τὰ πάντα ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ ταύ την εἶναι νομίζομεν, καθάπερ τοῖ; διαφερομένοι σὺν πολλοῖς ἑτέροις ατόποις καὶ τοῦτο δοκεῖ. Το μὲν γὰρ ἐκ τοῦ Θεοῦ κἀπὶ τῶν κτισμάτων εἴρηται τὸ δ' ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Θεοῦ ἐπ᾿ οὐδενὸς είρηται ποτε τῶν ποιημάτων, μάλιστα μὲν οὖν καὶ ἀπείρηται παντελῶς τοῦτό γε τοῖς ἁγίοις. Ο τε γὰρ μέσ γας Βασίλειος. Τὸ ποιούμενον, φησὶν, οὐκ ἐκ τῆς εὐσίας τοῦ ποιοῦντός ἐστι· καὶ ὁ θεῖος Δαμασκηνής, 11 κτίσις εἰ καὶ μετὰ ταῦτα γέγονεν, ἀλλ' οὐχ

CONTRA GREGORAM ANTIRRA ETICORUM II. τοῦ οὐσίας. Καὶ πάλιν, Κτίσις δὲ καὶ ποίη- Δ. καὶ ἄλλο εἶναι, καὶ δύο εἶναι, παντεῦθεν διενηνο ωθεν, καὶ οὐκ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ κτίζον· ποιοῦντος γενέσθαι, τὸ κτιζόμενον καὶ ω, ἀνόμοιον παντελῶς. · ἀλλ᾽ οὐδ' ὡς ἔξω τῆς θείας οὐσίας αὐτὴν θείας οὐσίας ὑπειλήφαμεν εἶναι, ὡς που · ληρεῖν, οὐ τοσοῦτον ἀσεβῶς, ὅσον ἀμαθῶς, ναντίας ἐπῆλθε, μή ποτέ τις οὕτω φρενών ἀλλ᾽ οὐ τιώδη καὶ φυσικὴν ταύτην τοῦ Θεοῦ ἦσαν κατὰ τοὺς θεολόγους εἰδότες, ὡς ἐπ νέου φαμὲν τῆς θείας ουσίας προέρχεσθαί πηγάζειν, καὶ ταύτης χωρὶς οὐδέποτε θεω ἀλλ' ἀδιαίρετον αὐτῆς ἀεὶ διαμένειν, ἐξ τῇ θείᾳ συνυπάρχειν οὐσίᾳ, καὶ ἀχωρίστως ν είναι, μήτ' αιώνι, μήτε χρονικῷ, ή του ι διαστήματι διαιρεῖσθαι τῆς θείας ουσίας εμένην, ἀλλ' ἀχρόνως, καὶ προαιωνίως, ἐξ προϊούσαν, καὶ ἀδιασπάστως αὐτῇ συνοῦ γὰρ μέγας Αθανάσιος. Ὅταν δὲ, φησί, τὰ εργῆται ὑπὸ τοῦ Θεοῦ διὰ Χριστοῦ ἐν ἁγίῳ ι, ἀχώριστον ὁρῶ ἐνέργειαν τοῦ Πατρός, Γιοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Καὶ ὁ ἐν εἶος ᾿Αναστάσιος, οὗ καὶ ἡ ἁγία οίκουμε νοδος μεμνημένη, μέγαν τοῦτον προσείρη τῷ περὶ ἀπεριγράπτου δευτέρῳ λόγῳ αὐτοῦ, φησίν, οἷα λέγειν περὶ Θεοῦ ἀνέχονται οἱ ί.. Τῇ ἐνεργεία, φησὶν, ἐν πᾶσιν ἐστιν ὁ Η οὐσίᾳ δὲ οὐδαμοῦ, ἐνέργειαν λέγοντες τὴ ἐκ τῆς ἐνεργείας ἀποτέλεσμα. Φαίην δ' ἂν τῆς τοῦ Θεοῦ φύσεως αχώριστον εἶναι τὴν ν αὐτοῦ. Καὶ μετά τινα, Ενθα ἂν ἡ ἐνέρκαι, συνθεωρείται ταύτῃ καὶ ἡ οὐσία, ἐξ ἧς ται. Εκάτερον γὰρ ἀπερίγραπτον, καὶ διὰ εντελῶς ἀλλήλων ἐστὶν ἀχώριστα. Κηρύττει · ἡ ἐνέργεια τὴν λανθάνουσαν οὐσίαν, θεωΗ συμπαρούσα τῇ ἐνεργεία, χωρὶς αὐτῆς εἶ δυναμένη. Καὶ αὖθις· Περὶ τὸ τῶν ἐστιν ἡ ι, ταύτης δὲ ἀχώριστος ή ουσία καθέστηκεν. ὴν, ὥσπερ τὴν ἕνωσιν θείαν καὶ ἀΐδιον, οὐ ᾧ ἀχωρίστῳ, ἀλλ᾽ ἄλλοις τε πολλοῖς, καὶ δὴ κοινότητι τοῦ ἀκτίστου καὶ ἀπεριγράπτου ὴν τῶν ἁγίων θεολογίαν κηρύττομεν, οὕτω διάκρισιν καὶ διαφοράν, κατ' αὐτοὺς πάλιν, τῇ καὶ ταύτην δοξάζειν εγνώκειμεν, οὐκ πελῆ διασπασμὸν ἐντεῦθεν αὐτὰ καὶ διαί κατασπώντες, οὐδέ τινα ἔκφυλον τὴν· διαφοτην καὶ φυσικὴν ἀλλοτρίωσιν ἐννοοῦντες, ἢ ιασι χωρίζοντες ἀλλήλων ταῦτα, άπαγε! ν ἐπιδέχεσθαι τὰ κατὰ φύσιν αἴτια καὶ αἱ κεμνήμεθα παρὰ τῶν ἁγίων, μόνῳ τῷ λογι ιοπρεπώς διακρίνοντες τὰ φύσει ἡνωμένα αίρετα. ᾿Αθανάσιος γὰρ ὁ μέγας ἐν τῷ κατὰ ῶν πέμπτῳ λόγῳ αὐτοῦ ἄλλο φησὶν εἶναι νος, καὶ ἄλλο τὸ ἐξ οὗ ἐστι, κατὰ τοῦτο ἄρχ δὲ μὴ δύο εἴη, ἀλλ' ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ λέγοιτο, ὸ αὐτὸ αἴτιον καὶ αἰτιατὸν, γεννῶν καὶ γενν, ὅπερ άτοπον ἐπὶ Σαβελλίου δέδειχται. καὶ τῆς ἐνεργείας ἐκ τῆς οὐσίας εἶναι κατὰ ολόγους ἅπαντας πεπιστευμένης, τό τε άλλο – χένας ἀλλήλων ἐνεργῶς ἀναπέφηνε, κατὰ τὸ ἐξ οὗ, καὶ ἔκ τινο, τὸ αἴτιον δηλαδὴ καὶ τὸ αἰτιατὸν, ὡς & πολὺς οὗτος τὰ θεῖα διδάσκει θεολογῶν. Καὶ μετὰ εινα· Εστω δε, φησί, παράδειγμα ἀνθρώπινον, τὸ πῦρ καὶ τὸ ἐξ αὐτοῦ ἀπαύγασμα, δύο μὲν τῷ εἶναι καὶ ὁρᾶσθαι, ἐν δὲ τῷ ἐξ αὐτοῦ καὶ ἀδιαίρετον εξο ναι τὸ ἀπαύγασμα αὐτοῦ. Ωσπερ τοίνυν ἐπὶ τοῦ πυ ρὸς, καὶ τοῦ ἐξ αὐτοῦ φωτός, τοῦ μὲν φύσεως καὶ αἰτίου ὄντος, τοῦ δὲ φυτικοῦ καὶ αἰτιστοῦ, τό τε ἐν διὰ τὸ ἀχώριστον καὶ τὸ διάφορον αὖθις, διὰ τὸ αἴ τιον καὶ αἰτιατὸν εἴρηκεν, οὕτω κἀπὶ τῆς θείας φύσ σεως, καὶ τῆς ἐξ αὐτῆς ἐνεργείας, τὸ ἐν καὶ τὸ διάδ:ἆ φορον ἡμῖν ἐκληπτέον, τὸ μὲν κατὰ τὸ ἡνωμένον καὶ ἀδιαίρετον, τὸ δὲ κατὰ τὸ αἴτιον καὶ τὸ ἐξ αὐτοῦ δὴ τοῦ αἰτίου, οὔτε γὰρ τὸ ἐν τὴν διαφορὰν ἀπελαύνει, οὔτε μὴν ὅλως ἡ διαφορὰ τὸ ἐν ἀνατρέπει. ᾿Αλλ' ἑκάτερον κατὰ τοὺς ἁγίους εὐσεβῶς θεωρούμενον, οὐδ᾽ ὁτιοῦν ὑπὸ θατέρου παραβλαβῆναι δυνήσεται. ᾿Αλλὰ καὶ ὁ Νύσσης θείος Γρηγόριος τὴν ἐν τοῖς αἰ τίοις τούτοις καὶ αἰτιατοῖς διαφοράν εὖ μάλα είδώς ἀληθείας ἐξεχομένην, καὶ μηδ' ὁπωσοῦν τῷ κατὰ τὴν φύσιν ἀδιαφόρῳ λυμαινομένην, Αβλαβίῳ γρά φων, Τὸ ἀπαράλλακτον, ἔφη, τῆς φύσεως ὁμολογοῦν τες, καὶ τὴν κατὰ τὸ αἴτιον καὶ αἰτιατὸν διαφορὰν οὐκ ἀρνούμεθα, ἐν ᾧ μόνῳ διακρίνεσθαι τὸ ἕτερον ἐκ τοῦ ἑτέρου καταλαμβάνομεν, ἐν τῷ τὸ μὲν αἴτιον πιστεύειν εἶναι, τὸ δὲ ἐκ τοῦ αἰτίου. Ο δέ γε ἀδελφὸς αὐτοῦ, καὶ μέγας όντως Βασί λειος τοσαύτην φαίνεται ἀπαξαπλῶς τοῖς αἰτίοις τούτοις καὶ αἰτιατεῖς τὴν διαφορὰν παρέχων, ὡς καὶ τάξιν ἐκ φυσικῆς ἀκολουθίας ἐπ' αὐτὴν δογματίζειν, καὶ τὸ πρότερον, καὶ τὴ δεύτερον ἐπί τε τοῦ αἰτίου καὶ αἰτιατοῦ λέγειν ούτωσὶ διαρρήδην, καὶ τῶν ἀτό των καὶ παραλόγων είναι νομίζειν τὸ μὴ ὁμολο γεῖν, ἀλλὰ ἀρνεῖσθαι ταῦτα πειράσθαι. Καὶ ἢ μὴ συνιδεῖν τὴν διαφοράν ταύτην τὸν Εὐνάμιον ἔφη, ἢ καὶ ἀποκρύψασθαι ταύτην ἐκοντα γράφων. Ἐκεῖνο δὲ, ἢ οὐ σύνοιδεν ὁ Εὐνόμιος, ἡ ἑκὼν ἀπεκρύψατο, ὅτι ἔστι τι τάξεως εἶδος, οὐκ ἐκ τῆς παρ' ἡμῶν θεωρίας συνιστάμενον, ἀλλ᾽ αὐτῇ τῇ κατὰ φύσιν ἄχος λουθία συμβαίνον, ὡς τῷ πυρὶ πρὸς τὸ φῶς ἐστὶ τὸ ἐξ αὐτοῦ. Ἐν τούτῳ γὰρ πρότερον τὸ αἴτιον λέγομεν δεύτερον δὲ τὸ ἀπ' αὐτοῦ, οὐ διαστήματι χωρίζον τες ἀλλήλων ταῦτα, ἀλλὰ τῷ λογισμῷ, τοῦ αἰτιατοῦ προεπινοοῦντες τὸ αἴτιον. Πῶς οὖν εὐλογον. ἀρνεῖ σθαι τὴν τάξιν, ἐφ᾽ ὧν ἐστι πρώτον, καὶ δεύτερον οὐ κατὰ τὴν ἡμετέραν θέσιν, ἀλλ' ἐκ τῆς κατὰ φύσιν αὐτοῖς ἐνυπαρχούσης ἀκολουθίας; - Πάρεστι τοίνυν ἅπασιν ἀκριβῶς συνεδεῖν ἐκ τούτων τοῖς καὶ ὁπωσοὖν λογίζεσθαι δυναμένοις, ὅπως τὸν ἴσον τρόπον ἀληθείας ὁμοῦ καὶ εὐσεβείας ἐμέλησε τῷ ἁγίῳ. Τῷ μὲν γὰρ οὐκ ἐκ τῆς παρ' ἡμῶν θεωρίας συνίστα σθαι φάναι, ἀλλ᾽ αὐτῇ τῇ κατὰ φύσιν ἀκολουθία συμ βαίνειν, ἐξ ἀφύκτου, καὶ πολλῆς καὶ φυσικῆς ἀνάγ κῆς, καὶ λαμπρᾶς ἀληθείας ἔδειξεν οὖσαν τὴν ἐν τῇ τάξει ταύτῃ, διαφορὰν τῶν αἰτιατῶν τε καὶ τῶν αἰ. τίων, καὶ ἄλλως ἔχειν, μηδέποτε ἐγχωρούσαν, ἀλλ᾽ ἀεὶ τούτοις ἀναγκαίως αὐτὴν ἐνθεωρουμένην τῷ δὲ

π γῆσαι τούτων τινάς, τοσαῦτα δὲ καὶ τῆς ἱερᾶς ἐπι εξεργασαμένης τε καὶ θεολογησάσης συνόδου, ὁ δὲ καθάπερ εκκεκυρωμένος, ἢ καὶ καθεύδων προς πάντα σχεδόν, τῆς ἀρχῆς μόνης απογεύεται, καὶ τοῦ τέλους τῶν θεολογικῶν λόγων· οὐχ ὥστε τι τῶν προσηκόντων εἰπεῖν, ἢ ἀντειπεῖν, ὡς αὐτός φησι τέως, ἦν γὰρ ἄν τι κἀκεῖνο, ἀλλ᾿ ὥστε συκοφαντή ται, καὶ καταψεύσασθαι, καὶ ὑβρίσαι μόνον συνή θως, πρῶτα μὲν τὴν σύνοδον καὶ τὸν ἱερὸν δρον ἐκεῖνον, ἔπειτα δὲ καὶ τοὺς κοινοὺς Πατέρας καὶ θεολόγους τῆς Ἐκκλησίας, καθὰ δὴ καὶ προϊὼν ὁ λόγος κατὰ μέρος δηλώσει. μὴ διαστήματι, ἀλλὰ τῷ λογισμῷ χωρίζειν ταῦτα Δ΄ ὡς καὶ δὶς κατὰ ταυτό, καὶ τρὶς περὶ τῶν θεολο ἐπενεγκεῖν, καὶ τὴν ἐν τῷ προτέρῳ καὶ δευτέρῳ διαφορὰν μόνῳ τῷ νῷ θεωρεῖν, φαίνεται δήπου το τῆς ἑνώσεως χρήμα σφόδρα εὐσεβῶς κατησφαλισμές νος, καὶ μηδὲ μίαν εἰς αὐτὴν ἐκ τῆς διακρίσεως ταύτης βλάβην εἰσάγων, ἀλλ᾽ αὐτήν τε τὴν ἔνωσιν ἀσύγχυτον εἶναι θεολογῶν, καὶ τὴν διαφορὰν ἀδιαίρετον πάντη διδάσκων. Πάλιν τοίνυν Εὐνομίου τὴν τοιαύτην διαφορὰν παντάπασιν ἀνελεῖν πειρων μένου, ὁ μέγας οὗτος, Πῶς, φησίν, οὐδεμίαν διαφορὰν καταλείπεις, οὐδὲ τὴν ἐν τοῖς αἰτίοις πρὸς τὴν ἐξ αὐτῶν ἐνυπάρχουσαν; Οὕτω τὸ μηδὲ μίαν διαφορὰν ἐπὶ τῶν αἰτίων καὶ αἰτιατῶν εἶναι δοξάζειν τῆς Ἀρείου καὶ Εὐνομίου πρόδηλός έστι το κος. Ἐκεῖνοι γὰρ τὸ ἐμοούσιον ἀναιρεῖν πᾶσι τρότοῖς ἐσπουδακότες, ἀκηκοότες ἐν Εὐαγγελίοις τοῦ Κυρίου τὸν Πατέρα μείζονα ἑαυτοῦ εἰρηκότος, καὶ ταύτην πάντως διαφορὰν ἐννοεῖν δεδωκότος, ἐντεῦ· θεν εὐθὺς τὴν μὲν κατὰ φύσιν διαφορὰν δυσσεβῶς παρεισάγειν ἐτόλμων, τὴν δὲ κατὰ τὸ αἴτιον και αἰτιατὸν, ὡς μηδὲ μίαν μηδαμοῦ φυσικὴν ἀλλοτρίω ωσιν ή διαίρεσιν δυναμένην εἰσάγειν εἰδότες, ἀλλὰ καὶ οὕτω τὴν τῆς φύσεως Ενωσιν ἀδιάλυτον ἀεὶ συντηροῦσαν ἀπηρνοῦντο καθάπαξ. Πρὸς οὓς οἱ τρεῖς οὗτοι τὸν ὑπὲρ τῆς Τριάδος ἀνελόμενοι γενο ναίως ἀγῶνα, ὡς ἐκείνων τὴν δυσσέβειαν ταύτην οὖσαν, καὶ τὸ μέγα καὶ ὑπερφυὲς τῆς Τριάδος μυστήριον ἀναιροῦσαν, τῆς ἡμετέρας αὐτὴν Ἐκε κλησίας ἀπελαύνουσιν ὡς δυνατόν πορρωτάτων. Τοιγαροῦν εἰκότως οἱ μὲν τὴν διαφορὰν ταύτην άθε- ἀντειπόντες ἀλλήλοις, καὶ τὰς ἀλλήλων περὶ τῶν τοῦντες νῦν τῆς ἐκείνων κακοδοξίας αλίσκονται μετα εσχηκότες, οἱ δὲ στέργειν τε καὶ ἀσπάζεσθαι προς θύμως ὁμολογοῦντες τῆς τῶν ἁγίων τούτων εὐσε Θείας τε καὶ θεολογίας, μᾶλλον δὲ τῆς τοῦ Χριστοῦ· μερίδος διατελούσιν ὄντες, ἠνωμένως κατ' αὐτοὺς τὰ θεῖα διακρίνοντες, καὶ διακεκριμένως ταῦτα ἐνοῦντες. Εν μὲν δὴ καὶ πρῶτον, καὶ κυρίως αν τις φαίη τῆς τε θείας οὐσίας καὶ ἐνεργείας διακρίσεως εξ δος, διενηνόχασι δ' ἀλλήλων καὶ τῷ τὴν μὲν θείαν ἐνέργειαν μετέχεσθαι, καὶ μερίζεσθαι αμερίστως, καὶ ὀνομάζεσθαι, καὶ νοεῖσθαί πως, εἰ καὶ ἀμυδρῶς ἐκ τῶν αὐτῆς ἀποτελεσμάτων, τήν γε μὴν οὐσίαν ἀμέθεκτον, καὶ ἀμέριστον καὶ ἀνώνυμον εἶναι, ὡς ὑπερώνυμον δηλονότι καὶ ἀπερινόητον παντελώς. Τοσαῦτα καὶ τηλικαῦτα περὶ διακρίσεως οὐσίας Θεοῦ καὶ ἐνεργείας ὁ τῶν Πατέρων συνοδικό; τό μος, πλείονα μὲν ἢ κατὰ τόμον τῷ μέτρω, οὕτω δ' Ισχυρά τε καὶ ἀναντίῤῥητα, ὡς μηδὲ προσθήκης ἡστινοσοῦν, μηδ' ἐξεργασίας ἑτέρας καὶ ἐξηγή σεως δείσθαι. 'Αλλ' ὁ Γρηγορᾶς, καίτοι γε τὴν ἀνα τιλογίαν καὶ τοὺς ἐλέγχους, ὡς αὐτὸς ἐκεῖνος φησι, πρὸς τὴν οἰκείαν ὑποσχόμενος συμμορίαν, καὶ αὐτῷ μάλα προσήκειν εἰπὼν τὴν τῆς εὐσεβείας ἀν· τίθεσιν καὶ τοὺς κατ' αὐτῆς ἀντιῤῥητικούς λόγους, οὐκ οἶδ' ὅ τι παθών, ἐξ ἀφετηρίας εὐθὺς ἀθετεῖ τὰς ὑποσχέσεις, καὶ τῶν συνθηκών καταψεύδεται προς φανῶς. Τοσαῦτα καὶ γὰρ τῶν ἱερῶν θεολόγων ἐν Πνεύματι φιλοσοφησάντων περὶ τοῦ προκειμένου, Εἰπὲ γοῦν, ὦ φιλόσοφε προσερήσομαι καὶ γὰρ ἀναγκαίως· πόθεν τὸν καινὸν τῆς διαλέξεως του τονὶ τρόπον αὐτός τε μαθὼν ἔχεις, καὶ τῇ Ἐκκλησ σίᾳ τοῦ Θεοῦ παρεισενεγκών; Τίνας τῶν ἱερῶν θεολόγων ἐν τοῖς ἀντιῤῥητικοῖς ἐμιμήσω τούτοις; καίτοι γε, καὶ πολλῶν καὶ μεγάλων ὄντων, τῶν μὲν μετὰ τοὺς ἀποστόλους εὐθὺς, τῶν δὲ χρόνοις ὕστερον, τῶν αἱρέσεων ἐκείνων, καὶ τῶν πολεμίων ἀκμασάντων τῶν κατὰ τῆς ἱερᾶς τοῦ Χριστοῦ Βεκλησίας. Εἰ δὲ τούτοις οὐκ ἠβουλήθης ἀκολουθήσει, καθάπερ ἔδει, ἀλλὰ τοὺς γε σοὺς φιλοσόφως καὶ δια δασκάλους, καθηγεμόνας καὶ ὁδηγούς, ἔδει σε κάν τούτοις λαβεῖν τέως διαλέξεως τρόπους, καὶ λόγων ἀντιῤῥητικῶν ἰδέαν παρ' αὐτῶν παιδευθῆναι, καὶ οὕτω γράφειν τε καὶ λέγειν, καθ' ὧν ἐπεχείρησας λέγειν. Ἐκεῖνοι καὶ γὰρ, ὡς οἶσθα, πάντες σχεδόν Εντων ἀνατετραφότες δόξας, καὶ τελευτῶν ᾿Αριστο τέλης τοῖς πᾶσιν ὡς εἰπεῖν ἐν τοῖς πλείοσιν ἀντες πῶν ὁμοῦ, οὐδαμοῦ τῷ σῷ κεχρημένοι φαίνονται τρόπῳ, καὶ τῇ τῶν λόγων ἰδέᾳ, οὐδὲ ἐγγύς. Πώς γάρ; τοῦ τῶν μὲν ζητουμένων, καὶ τῶν κεφαλαίων ἐμοῦ τῆς ὑποθέσεως τοσούτων καὶ τηλικούτων ενα των, μηδ' ἐπιστρεφομένου, μηδὲ λόγον ὑπὲρ ἐκεί νων τινὰ διδόντος, ὡς ἂν εἶ μηδὲ τὴν ἀρχὴν εἴρητο, τῶν δὲ προοιμίων τε καὶ τῶν ἐπῳδῶν τῶν θεολογι κῶν ἐκείνων λόγων, ὅπερ ἔφην, ἄκροις δακτύλοις ὥσπερ παραπτομένου, οὐχ ἵν' εἴπῃς τι τῶν δεόν των, ἀλλ᾽ ἵν᾽ ὑβρίσῃς ἀκρατῶς, καὶ συκοφαντήσῃ;, καὶ καταψεύσῃ τῆς ἀληθείας, καὶ τοῦτο πόρρω καθ' ἡ ὑπερβολὴν, καὶ ἀναξίως τῶν σῶν φιλοσόφων καὶ δι δασκάλων. Εἰ δὲ λέγοις, ὡς οὐκ ἔσχες εὑρεῖν ὅλον ὁμοῦ τὸν συνοδικὸν τόμον, ἀλλὰ τὰς βραχείας ἐκείνας λέξεις πρὸς τοῦ σοῦ δεδεγμένος 'Αγαθαγγέλου, πρὸς μόνας έκείνας ἐξ ἀνάγκης καὶ αὐτὸς λέγειν ἐγνώκεις, πρῶτ τον μὲν οὐδὲ ἀληθὲς, ἀλλὰ πλάσμα, καὶ σκηνὴν, καὶ ψεῦδος προλαβὼν ὁ λόγος ἔδειξε τοῦτο. Εἰ δὲ καὶ ἀληθὴς καθ' ὑπόθεσιν ἦν ὁ σὸς αὑτοσὶ λόγος, οὐδὲν πρὸς τὸν λόγον. Εδει σε γὰρ καὶ τὸ πλέον, μᾶλλον δὲ καὶ τὸ πᾶν ἅμα ζητεῖν, καὶ οὕτως ἀντιλέγειν τοῖς κατὰ μέρο;, καὶ λέγειν, καὶ γράφειν, καὶ μὴ ψεύδεσθαι προφανῶς οὕτω καὶ κατὰ σαυτοῦ, καὶ τῆς προστησαμένης σε σῆς φατρίας περιτρέπειν τον λόγον, καὶ τὴν ὑπόθεσιν αίσχιστα διαφθείρειν. Ἀλλὰ τί ταῦτα δεί λέγειν, καὶ τὰ εἰκὸς ἀπαιτεῖν

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM. III. γίζεσθαι; Σὺ γὰρ καὶ τὸν συνοδικὸν αὐτὸν ἡ δεξάμενος τηνικαῦτα τόμον, ὡς ἔφην, παρὰ τοῦ ν τόμον αἰτήσας καὶ λαβών, ἔσχες ἐφ' ὅσον οι τότε. Καὶ μάρτυς ὁ δεδωκώς οὑτοσὶ κρά- ; βασιλεὺς, ὁ τὴν ἱερὰν συγκροτήσας ἐκείνην ον, καὶ προστὰς εὐσεβῶς τοῦ τῆς πίστεως όρο λόγου, καὶ πρὸ τῶν ἄλλων οἰκείᾳ χειρὶ καὶ κασι βασιλικοῖς τὸν ἱερὸν ὑποσημηνάμενος Καὶ οὐδὲ τοῦτον τὸν μέγαν ἡδέσθης παρόντα, ολλοὺς καὶ καλοὺς κεκτημένον τοὺς συνειδόῶντας ἔτι καὶ περιόντας. Ούτω, φιλόσοφε, οφίας τε καὶ ἀληθείας θαυμαστῶς φροντίζεις ασιν. ος μὲν οὖν τὸν ἱερὸν τουτονὶ τῆς συνόδου θαυμαστοῦ βασιλέως, καὶ μηδὲ ἀντιβλέψαι, μηδὲ στῆναι πρὸς τὴν ὑπερφυά τῆς ἀληθείας ἐκείνην ἰσχὺν ἔχων, πρὸς τὴν σκιὰν ἐκείνης, καὶ τὰ ἀπηχήματα λέγειν δῆθεν ἐπιχειρεῖ τὰ μηδενός άξια λόγου, μᾶλλον δὲ τὰς κατὰ τῶν ἁγίων, καὶ αὐτοῦ δὲ τοῦ παρ' ἐκείνων θεολογουμένου Θεοῦ βλασφημίας συνείρων, σπερμολογῶν τε καὶ συμπλάττων ἐκεῖνα τὰ καταγέλαστα και μηδενὸς ἄξια λόγου. "Α δὴ καὶ διαδειχθήσεται, προϊόντος τοῦ λόγου. Ἡμᾶς δὲ, καὶ πρὸς ἐκεῖνα καταβῆναι καιρὸς ἤδη, τῶν κατὰ μέσ ρος αὐτοῦ διακοῦσαι λόγων, ἐπειδὴ καὶ τὴν ἀρχὴν ἐχόντες εἰς τοῦτο καθήκαμεν ἑαυτούς. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΑΥΤΟΝ ΦΙΛΟΣΟΦΟΝ ΓΡΗΓΟΡΑΝ ΛΟΓΟΣ ΑΝΤΙΡΡΗΤΙΚΟΣ ΤΡΙΤΟΣ, Περί τε διαφορᾶς ἔτι θείας ουσίας καὶ ἐνεργείας, καὶ περὶ θείας δυνάμεως, ἣν ὁ Θεὸς φυσικῶς ἔχει κατὰ τοὺς ἱεροὺς θεολόγους. ε δὴ οὖν, ὦ καλὲ Γρηγορά, τὰ κατὰ τῆς ἱερᾶς καὶ τοῖς περιττοῖς, καὶ μηδεμίαν πρὸς τὸ σπουδα ς συνέδου τε καὶ τοῦ τόμου γυμνὰ, τὸ μεταξύ ἐν τῶν ὕβρεων, καὶ τὴν μακρὰν ἀδολεσχίαν των καθόσον οἷόν τε, ἣν δὴ καὶ μάλιστα πρὸς ἐν διαλεγόμενος Αγαθάγγελον κατὰ τοῦ τῆς υ καὶ τῶν θείων δογμάτων προεστηκότος αύτ κρατῶς, Γρηγορίου φημὶ τοῦ μεγάλου. Πρώτον, ὡς ὁρᾷς, ἔστιν ἐπιχείρημα, δ τον μέγαν ει λέγοντα Διονύσιον, ὡς τὸ μηδεμίαν δύναμιν γειαν ἔχον οὔτ᾽ ἔστιν, οὔτ᾽ ἔστι παντελῶς αὐτ σις οὐδὲ ἀφαίρεσις. Καὶ δρα ὡς οὐχ ἁπλοῦν, οὔτ᾽ εὐθὺς ἀνειλήφει, ἀλλὰ μετὰ τῆς αὐτῷ Στο συνήθως παρεκτροπής. Σκεπτέον γὰρ ὡς τος μὲν περὶ θείας θεολογῶν δυνάμεως, πρός ; ἄλλοι; καὶ τοῦτό φησιν, Οτι τὸ μηδεμίαν ν ἔχον οὔτε ἔστιν, οὔτε τί ἐστιν, οὔτε ἔστι ιῶς αὐτοῦ θέσις· ὁ δὲ συκοφάντης παρεντέμὲν κὰν τῷ τέλει, παρεντέθεικε δ' οὖν μᾶλλον τοῦ κόμματος ἀρχῇ τὴν ἐνέργειαν, ἵν᾽ ἐφόδιον ὡς τὴν αὐτοῦ κακίαν. Προϊών γὰρ εὐθὺς τὸ ἰς δυνάμεως όνομα λήθης ἀφῆκε φέρεσθαι σι, τὴν δὲ ἐνέργειαν ὥσπερ θεμέλιον ὑποθεὶς ιοβουλία τὸν τῆς Χαλάννης ἐποικοδομεί κατὰ σεβείας πύργον. Καὶ δείκνυται δι' οὐδὲν ἕτερον τῷ χρησάμενός τε καὶ λυμηνάμενος, ἢ ἵνα τῆς συλλήπτορά τε δῆθεν ποιήσηται δυσσεβείας κουργίας τὸν θεῖον ἐκεῖνον ἄνδρα, καὶ δι' ἐκεί δίως ἤδη χειροῦσθαι καὶ τὴν τῶν ἀκροωμένων αλότητα. μὲν οὖν σκοπὴς ἅπας ἐστὶ τῷ λόγῳ τοῦ ἀντιου τουτουί τῇ κατ' εὐσέβειαν ἀληθείᾳ τὸ δεῖ δεμίαν ἐνέργειαν καὶ δύναμιν φυσικὴν ἔχειν ὸν, καὶ ὁπωσοῦν τῆς αὐτοῦ διαφέρουσαν φύΚαὶ τοῦτ᾽ αὐτῷ διὰ παντός ἐστι τοῦ λόγου τὸ ιζόμενον, ὡς ἐν τοῖς ἑξῆς κατὰ μέρος δειχθής Περιουσία γε μὴν μανίας τῆς καθ' ἡμῶν, ἢ των ἀπορίᾳ τῶν καιριωτέρων καὶ ἀναγκαίων, Ο ζόμενον ἄντικρυς ουσιν, ἐπιχειρεῖ. Καὶ γίγνεται τούτῳ προάγων οἷονεί τις τοῦ κατὰ τῆς εὐσεβείας που λέμου, ἦν αὐτὸς παραποίησιν οἴεται, καὶ προσθήκην ἐν τῷ τοῦ θείου Διονυσίου ῥητῷ, κακῶς ἐκεῖνο εἰδώς. Πρῶτον μὲν οὖν εἰ καὶ προσθήκη τις ἦν, καὶ μετάθεσις λέξεως, ὦ φιλόσοφε, τῆς διανοίας έπτο μένη τῆς θεολογικῆς, ὡς αὐτὸς φῂς, ετερόν τινα τῶν υγιαινόντων τὰ τοιάδε περὶ τῶν τοιούτων καὶ ζητεῖν καὶ λέγειν ἐχρῆν, ἀλλ' οὐχὶ σὲ τὸν καθ᾽ ὑπερβολήν ἀληθῶς τὰ τοιαῦτα νοσοῦντα, & τοῖς ἀνευθύνοις μάτην αὐτὸς ἐγκαλεῖς. Καὶ τοῦτ' ἔδειξεν αὐτὸς οὗτος, ὁ τῆς συνόδου φημὶ τόμος, οὕτω διασπαραχθείς ὑπὸ τῆς σῆς λογογραφίας, καὶ τῶν κεφαλαίων, οἷς ἐπεχείρησας δῆθεν τὰ καιριώτατα, ἢ καὶ τὸ πᾶν ὁμοῦ πλὴν ὀλίγου τινὸς ἀφαιρεθεὶς,καθὰ δὴ καὶ φθάσας ὁ λόγος ἔδειξεν, οὐ μὴν ἀλλὰ κάν τοῖς ἑξῆς αὐτὸ τοῦτο προϊὼν δείξει πλατύτερον. "Επειτα πῶς οὐκ ἐνεθυμήθης κἀκεῖνο, καίτοι γε καὶ μέγας τις· καὶ ἀπαράμιλλος ἐν σοφοῖς τε καὶ λογοποιοῖς οιόμενος εἶναι, ὅτι καὶ σοφοί, καὶ λογογράφοι, και ρήτορες ὅσοι τε τῶν ἔξω, καὶ ὅσοι τῶν καθ' ἡμᾶς, τὰ τῶν κα λαιῶν εἰς μαρτυρίαν λαμβάνοντες, ἔστι μὲν ὅτε καὶ τὸ μέρος ἐκεῖνο τὸ ληφθὲν παραφράζουσι των λέξε σιν ἰδίαις, καὶ φράσει τὴν ἐκείνων διάνοιαν ἐξαγγέλ λοντες, ἔστι δ᾽ οὗ καὶ τὴν ἐξαγγελίαν καὶ τὴν φράσ σιν ἐκείνων τηροῦντες, καὶ λέξεις ἀμείβουσι, καὶ πλαγίας ὀνομάτων, καὶ χρόνους ῥημάτων, καὶ πρόσω ωπα μετατιθέασι, καὶ συλλαβὰς ὑφαιροῦσιν, ἐστιν η ὅπου καὶ προστιθέασι σαφηνείας ἕνεκα, μηδὲν ἔν γε τοῖς τοιούτοις μηδοτιούν περιεργαζόμενοι, μόνον εἰ τὰ τῆς διανοίας τῶν ἐκδεδωκότων ἐκεῖνα πρώτω; ἀσφαλῶς διασώζοιτο; Καὶ τί χρὴ λέγειν περὶ τῶν ἄλλων; ὅπου γε και οἱ τῆς καθ' ἡμᾶς εὐσεβείας καθηγεμόνες τε καὶ δι δάσκαλοι, καὶ Διονύσιος οὑτοσὶ πρὸ τῶν ἄλλων, καὶ τὰς θείας Γραφὰς ἐξηγούμενοι, καὶ διδάσκοντες, καὶ

PHILOTHE CP. PATRIARCHE τοῖς ἀντιλέγουσιν ἀντικαθιστάμενοι πλείστες καὶ ἡ νησις. Καὶ μετὰ βραχύ, Ενέργεια πάλιν ἐστὶ φα ἀμείβουσι, καὶ μεταποιοῦσι, καὶ προστιθέασιν, ὅπερ ἔφην, τῶν συλλαβῶν καὶ τῶν λέξεων, ἐν μηδενὶ τῷ τοῦ λόγου σκοπῷ λυμαινόμενοι. Αλλὰ καὶ ἀπόστο, λοι πρὸ τούτων, καὶ εὐαγγελισταί, ἵν᾿ ἐπὶ τὰ κορυ φαῖα, καὶ πρῶτα, καὶ αὐτά φημι τὰ στοιχεῖα τῆς ἱερᾶς ὁμοῦ πάσης θεολογίας ἀγάγω τὸν λόγον, τὰ τοῦ νόμου τε καὶ τῶν προφητῶν, καὶ ἁπλῶς τὰ τῆς Παλαιᾶς ὁμοῦ πάσης εἰς μαρτυρίαν τῶν οἰκείων λαμβάνοντες λόγων, ὡς ἐπὶ πολὺ τῷ προῤῥηθέντι κέχρηνται τρόπῳ, πρὸς μὲν τὴν τῶν παλαιῶν διά νοιαν, ήπερ ἔφην, βλέποντες μόνην, καὶ ὅπως ἂν μετὰ τῆς δεούσης σαφηνείας τοῖς προκειμένοις ἀνο θεύτως ἁρμόσωσι τὰ κατάλληλα, λέξεων δὲ καὶ συλλαβῶν τοῦ σκοποῦ τηρουμένου τοῦ γράψαντος. ὀλίγα φροντίζοντες. Καὶ εἰ βούλει, καὶ αὐτά σοι παρελθόντες υποδείξομεν τὰ βιβλία, καὶ τοὺς ούτωσί διακειμένους λόγους, καὶ τὰς ἱερὰς ῥήσεις, μέχρι δὴ καὶ τῶν σεπτῶν Εὐαγγελίων Ιόντα, καὶ αὐτοῦ φημι τοῦ πρώτου και μόνου διδασκάλου πάντων Χριστοῦ. Αλλά κάμοί, φησί, πρὸς ἐκεῖνο βλέπων ὁ λόγος, καὶ διασύρει, καὶ βάλλει τὸν κακώς γράψαντα, ὅτι μὴ τῆς διανοίας αὐτῆς ἐκείνης· καὶ αὐτὸς ἔχεται τοῦ θεολόγου, ἀλλ' ἀντὶ τῆς δυνάμεως, ἣν ἐκεῖνός φησι, τὴν οἰκείαν αὐτὸς μετ᾿ ἐξουσίας ὡσανεί τις αὐτο κράτωρ εἰσάγει ενέργειαν, πάνυ τοι διεστηκυίαν ἐκείνης, ὡς μηδὲ παραβάλλεσθαι. Καλῶς. Κἰ δὲ ἔτε ρόν σοι κατ' ἐκεῖνον ἡμεῖς καὶ θεολόγον ἱερὴν, καὶ φιλόσοφον εἰσενέγκοιμεν νῦν τῷ λόγῳ, θεολόγοις καὶ γὰρ τὰ τῶν θεολόγων ἐξηγεῖσθαι δίκαιον ἂν εἴη, εἰ γοῦν ἐκεῖνος νῦν παρελθών, δύναμιν εἶναι τὴν φυσικὴν ἐνέργειαν διδάξει τρανῶς, μᾶλλον δὲ αὐτὴν ἐκείνην τὴν φυσικήν δύναμιν, ἧς ο Ιερός φησι Δια νύσιος μηδέν τι τῶν ὄντων ἀμοιρεῖν, ἡ γὰρ ἂν οὐδὲ ὃν εἴη, φησί, τὸ παράπαν, ἐμφύτου δυνάμενος ερής μον δν, τοῦ γοῦν θεολόγου τουτους δεδειχότος ἂν, ὡς ἐγώ φημι τὴν φυσικήν ταυτηνὶ δύναμιν, ενέρ γειαν οὖσαν φυσικήν, καταθήσῃ καὶ αὐτὸς τὴν μέ χην, μᾶλλον δὲ τὴν σκιαμαχίαν ταύτην, καὶ σπείση πρὸς τὸν ἀληθῆ λόγον, καὶ τῇ συμφωνίᾳ τῶν λαμ πρῶν τουτων, διδασκάλων, οὓς καὶ αὐτὸς μάρτυρες τῶν οἰκείων προσποιῇ φέρειν λόγων, ὑποτάξεις τὴν σαυτοῦ λόγου; ἢ τί φής; Υποτάξεις, εὖ οἶδα, καὶ ἠστηθήσῃ, εἰ καὶ μὴ ἐκῶν, ἀλλ᾽ ἄκων γε πάντως. κατὰ πᾶσαν ἀνάγκην. Παρίτω τοιγαροῦν ἡ τῆς ἰδμᾶς θεολογίας τῶν ἀποστόλων τε καὶ Πατέρων ἐπίσημες ανακεφαλαίωσις, τὸ κοινὸν στόμα τῶν θεολή γων. Ἰωάννης ὁ Σύρος, φημὶ, τὸ ζητούμενον διδάξων ἡμᾶς. Οὗτος καὶ γὰρ πολλὰ περὶ θελημάτιον, καὶ θελήσεως, καὶ βουλῆς θείας καὶ ἀνθρωπείας ἐν τοῖς θεολογικοῖς φιλοσοφήσας, ὡς καὶ ὁ τόμος ἡμῖν μια κρῷ πρότερον ἔφη δείξας, οὕτω πως μετ' ἐκεῖνα περὶ ἐνεργείας εὐθὺς ἐπιφέρει λέγων· Χρὴ γινώσκειν ὡς πᾶσαι αἱ δυνάμεις αι προειρημέναι, αἵ τε γνωστι καὶ, αἱ τε ζωτικαὶ, καὶ φυσικαλ, καὶ αἱ τεχνικαί, ενέργειαι λέγονται· ἐνέργεια γάρ ἐστιν ἡ φυσικὴ ἑκάστης, οὐσίας δύναμίς τε καὶ κίνησις. Καὶ πάλιν, Ενέργειά έστι φυσική ή πάσης ουσίας έμφυτος κιν σικὴ ἡ δηλωτικὴ ἑκάστης ουσίας δύναμις· καὶ τά λιν, Ενέργειά ἐστι φυσικὴ ἡ ἑκάστης οὐσίας δύνα μίς τε καὶ κίνησις, τς χωρίς μόνον τὸ μὴ δν. Εν σας, ὦ φιλόσοφε, τῆς θαυμαστής διδασκαλίας καὶ συμφωνίας τῶν ἱερῶν τουτωνὶ καὶ ἀληθινῶν φιλοσό. μων καὶ θεολόγων; Επειδή καὶ γὰρ οἷς καὶ ὁ αὐτός ἔστι τεχνίτης ὁ καθαπερεί τισιν ὀργάνοις κατά και ρὸν ἑκατέρῳ τούτων χρησάμενος, τὸ τοῦ Θεοῦ Πνεύ μά φημι, τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, καὶ τῆς σοφίας, καὶ τῆς συνέσεως, καὶ νοήμασι, καὶ ῥήμασι μικρά τὰ αὐτὰ φθέγγονται. "Ην γὰρ ἐκεῖ Διονύσιος ἔφη δύναμιν, ἧς τὸ μὴ μετέχον ὅλως οὔτ᾽ ἔστιν, οὔτε τι ἐστιν, οὔτ᾽ ἔστι τις παντελῶς αὐτοῦ θέσις, ταύτην Ἰωάννης ὁ θεῖος ἐνταῦθα καὶ ἐνέργειαν φυσικήν φησιν ἑκάστης οὐσίας, καὶ δύναμιν, ἧς χωρὶς τὸ μὴ δν μόνον, καθάπερ ήκουσας. Τούτου τι ἂν γένοιτο σαφέστερόν τε καὶ συντομώτερον εἰς ἀπόδειξιν, καὶ μάλισθ' οὕτω τρις και τετράκις ὡσαύτως κατά ταυτὰ παρὰ τοῦ θεολόγου ρηθέν; Βούλει σαι καὶ δεύτερον εισαγάγω τοῦ προκειμένου φιλόσοφον μάρτυρα, οὗ λόγοις μόνον τῆς ἀληθείας, ἀλλὰ καὶ θανάτῳ τὸ τελευταῖον οἰκείῳ τὸ μέγα ταυτί τῆς μαρτυρίας ἐπισφραγίσαντα πρόσρημα; Λεγέτω καὶ μαρτυρείτω ταυτὶ καὶ Ἰουστῖνος, ὁ μέγας τῆς Ἐκκλησίας καὶ μάρτυς ὁμοῦ, καὶ φιλόσοφος. Ενάρ γεια, φησίν, ἔστι φυσικὴ ἡ ἀμιγὴ τὴν ουσιώδη πάν των πρός ἅπαντα διάκρισιν διασώζουσα δύναμις. Ενέργεια φυτική ἐστιν ἡ πάσης ουσίας ἔμφυτα; κίνησις. Ενέργειά έστι φυσική ή δηλωτική πάση: οὐσίας δύναμις. Ωστε καλῶς οἱ τῆς ἱερᾶς ἐκείνης συνόδου τὴν τοῦ σοφοῦ Διονυσίου ρήσιν, καὶ κατὰ τὸν ἐκείνου σκοπὸν καὶ τὴν διάνοιαν ἐξειλήφασιν, ενέργειαν φυσικὴν τὴν φυσικὴν μετὰ τῶν θεολόγων εἰπόντες δυναμώ, ἧς μόνον εστέρηται τὸ μὴ δν. Τενδῆς ὁ τοῦ Γρηγορά λόγος ἐκεῖνος, ὁ λέγων ὅτι εἰ τῶν ἁγίων ὁ τόμος συκοφαντεί, και παραχαράττει πρὸς ἐξαπάτην τῶν ἀκουόντων. Καὶ ὁ τῶν βλασφη μιῶν, καὶ τῶν ὕβρεων ἐκείνων ἐσμός, οὐ πρὸς τοὺς συκοφαντουμένους, ἀλλὰ πρὸς τοὺς συκοφαντοῦντας καὶ ψευδομένους ἐξ ἀνάγκης όρο Αλλ' ὁ μὲν περὶ τῆς ἐνεργείας ἐντελέστερος λό γος τό γε νῦν ἔχον ἀναμεινάτω, τὸν προσήκοντα το τον καὶ λόγον μετ' ὀλίγον ἀποληψάμενος, οὐχ ὑπὸ δυοῖν τε καὶ τριών θεολόγων, ἀλλὰ σχεδόν καὶ παρά πάντων ὁμοῦ· νῦν δὲ πρὸς τὸν φιλόσοφον αὖθις και τοὺς ἐκείνου καθ' ἡμῶν λόγους Ελθωμεν. Ἐμοῦ δὲ πολλή τις εντρέχει φρίκη τῇ διανοίᾳ, φησί, θεολο γίας άπτεσθαι μέλλοντος, ὅμως ἀνάγκη πρὸς τὴν πολέμιον ταυτηνὶ φλυαρίαν ἐνστῆναι, καὶ μὴ ἐρήμην ἀγῶναι, λόγον τε ἔχοντα, καὶ ἅμα ἀληθείᾳ συνηγι μοῦντα, καὶ Πνεύματι. Επανακτέον τοίνυν τὸν λί γον, κἀκεῖνα πρὸς μέσον ἀκτέον, ἐν οἷς τὸν μέγαν ο συκοφάντης καὶ παραβλέψ οὑτοσὶ παράγει λέγοντα Διονύσιον, ὡς τὸ μηδεμίαν δύναμιν ἢ ἐνέργειαν ἔχον οὔτε ἔστιν, οὔτε τί ἐστιν, οὔτε ἔστι παντελῶ; αὐτοῦ θέσις. Καὶ εἰκότως· οὐδὲν γὰρ οὔτε φύσις, οὔτε τέχνη μάτην ποιεῖ, ἀλλ᾽ ἕνεκά του τῶν γινομέν νων ἅπαντα γίνεται. Οὗτος δὲ διὰ κακοτεχνίαν μετα ὁ

CONTRĄ GREGORAM ANTIRRHETICORUM III. ενεγκών, Ἐπεὶ τὸ ἔχον, φησίν, οὗ ἔχει, κατά τι δὲν, ἀλλὰ τοῦτο μόνον προειπόντων, ὅτι τὸ ἔχον, οὗ έχει διαφέρει κατά τι, καὶ τὸν ἰσἀπόστολον ἐκεῖναν ἄνδρα τὸν Διονύσιον προτεθεικότων λέγονες, ὅτι τὸ μηδεμίαν δύναμιν ἔχον οὔτ᾽ ἔστιν, οὔτε τί ἐστιν, οὔτ᾽ ἔστι παντελῶς αὐτοῦ θέσις, σὺ καὶ πρὸ τῶν σῶν ἐνστάσεων, καὶ τῶν καθ' ἡμῶν ἐγκλημάτων ἐκεῖνο προλαβὼν παρέβριψας ἐφεξῆς μετὰ τὸ τοῦ Θεολόγου ῥητὸν εὐθὺς, τὸ, εἰκότως· οὐδὲν γὰρ οὔτε φύσις, οὔτε τέχνη μάτην ποιεῖ, ἀλλ' ἔνεκά του τῶν γινομένων ἅπαντα γίνεται. Ὅπερ οὐδὲ συνιδεῖν ὅλως ἔστιν, ὅπερ ἔφην, οὐδ' ἐννοῆσαι, τί πρός γε τὸν τοῦ Θεολόγου σκοπὸν, καὶ τὸν λόγον, καὶ ὁπωσούν συμβάλλεται. Το μηδεμίαν δύναμιν ἔχον, λέγοντος, οὔτ᾽ ἔστιν, οὔτε τί ἐστιν, οὔτ᾽ ἔστι παντελῶς αὐτοῦ θέ σις. Καίτοι γε εἰ σαφηνίζειν, ἢ ἐπεξεργάζεσθαι, ἡ βήσιν, ἐκεῖνά σε μᾶλλον ἔδει λέγειν, εἰκότως· οὐδὲν γὰρ μὴ δύναμιν ἔχον τὴν ἔμφυτον και κατάλληλον ἑαυτῷ, εἴτε τι τῶν νοερῶν εἴποις, εἴτε τῶν λογικῶν, εἴτε τῶν ἀλόγων, εἴτε καὶ τῶν ἀψύχων αὐτῶν, εἶναι δύναται τοπαράπαν. Οὕτω γὰρ ἂν καὶ θεολόγους και σοφοῖς συνεφώνεις, καὶ πρὸ τῶν ἄλλων Διονυσίῳ τῷ τοῦ λόγου πατρί. Νῦν δ' ἐκεῖνα λέγων, οὐκ οἶδα, εἰ καὶ σαυτῷ γοῦν λαλεῖς συνετά. Ωσπερ γὰρ εἴ τινός εἰπόντος ὅτι σφαιροειδούς ὄντος τοῦ οὐρανοῦ, ἡ γῆ κέντρου λόγον ἐπέχει πρὸς αὐτὸν, αὐτὸς ἔλεγες, Είκάτω;, οὐδὲ γὰρ οὐδὲν τῶν χερσαίων ὅλως δύναται ζην, δίχα τοῦ τὸν ἀέρα τοῦτον ἀναπνεῖν, ἢ ὁ κων τετράπουν, Εἰκότως, ὁ γὰρ ἄνθρωπος γελαστικών· οὕτω κἀκεῖνα παραπλησίως λέγεις, οὐκ οἶδ' είτε κατὰ σαυτοῦ παίζων συνήθως, εἴτε καὶ κατὰ τῶν σῶν ἀκροατών. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν, ὅσον κἐκ τῶν μια κρῶν τούτων ὑποδεῖξαι τὸν φιλόσοφον, οὐκ ἐν τοῖς μεγάλοις καὶ ὑψηλοίς μόνον, οἷς κακῶς ἐπεχείρησεν, ἀλλὰ κἐν τοῖς προστυχούσι, καὶ σμικροτάτοις, ἀφυλ τινα, καὶ πλημμελῆ, καὶ τὸ ξύμπαν ἀνάρμοστον· πρὸς δὲ τὰς περὶ τοῦ ἔχειν ενστάσεις, καὶ τἀγκλή ματα, καὶ τὰς συκοφαντίας ἐκείνου τὰς καθ᾿ ἡμῶν, μᾶλλον δὲ τῆς κοινῆς τῶν ἁγίων θεολογίας, και απ βις έλθωμεν. διαφέρει πάντως, εἰ οὐκ ἔστι διαφορά τις θείας ουσίας καὶ ἐνεργείας, οὐκ ἔστιν ἔχειν τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ ἐνέργειαν. Τὸ δὲ μὴ ἔχον ἐνέργειαν ἀνενέργησόν ἐστι, τὸ δ' ἀνενέργητον καὶ ἀνύπαρκτον. Θεολογίας μὲν οὖν εἶνεκα, καὶ τῆς κατ᾿ αὐτὴν ἱερᾶς ἐπιστήμης, καὶ θεωρίας, πρὸς αὐτὸν ἔγωγ᾽ ἂν φαίην εύ καίρως, Μὴ δέδιθε μηδαμῶς, ὦ φιλόσοφε. Εγώ σας τῶν τοιούτων ἐγγυητής ἀξιόχρεως, ὡς οὐ θεολογήσεις οὐδοτιοῦν, οὐδὲ παρακύψεις όλως αὐτὸς εἰς Θεοῦ μυστήρια. Εθετο καὶ γὰρ σκότος ἀποκρυφὴν αὐτ τοῦ, κατὰ τὸν εἰπόντα, ἵνα μὴ ῥᾳδίως ἴδῃ σκοτεινή φύσις τὸ ἀπόθετον κάλλος, καὶ τοῖς πολλοῖς ἄγνω· στον. Οὐδὲ γὰρ ψύχει τὸ πῦρ, φησίν, οὔτε θερμαί ναι ὁ κρύσταλλος· ἄλλως τε καὶ δεσποτικῆς περὶ τῶν τοιούτων κειμένης άνωθεν ψήφου καὶ ἀπο- ή ὅπως ἂν αὐτὸς φαίης, ἐβούλου τὴν τοῦ διδασκάλου φάσεως, οὐ γὰρ ἐκ βάτου τρυγώσι σταφυλής, οὐδ᾽ ἐκ τριβόλων σύκα, περὶ τῶν γραμματέων καὶ Φαρισαίων ὁ Χριστὸς εἰρηκεν. Αλλ' ὁ ἀγαθὸς ἄν θρωπος ἐκ τοῦ ἀγαθοῦ θησαυροῦ προφέρει το ἀγαθὸν, καὶ ὁ πονηρὸς ἄνθρωπος ἐκ τοῦ πονηροῦ θησαυροῦ προφέρει τὸ πονηρόν. Οι θεολογήσεις τοιγαροῦν καὶ αὐτὸς, ὅπερ εἶπον, ἀλλὰ πολεμήσεις μὲν οὖν τοῖς θεολογοῦσιν ἁγίοις τὰ θεῖα, καὶ βλασφημήσεις, καὶ θεομαχήσεις ἀπέραντα. Τα αῦτα καὶ γὰρ ἐναπόκειται σου πάλαι τῷ πονηρῷ θησαυρῷ τῆς καρδίας, & κακῶς ἐπ' ἐσχάτων νῦν ἐξέρρηξας, ὡς μὴ ὠφελες. Ὑπὲρ ὧν καὶ δεδιέναι σε καὶ τρίτο τειν ἔδει μᾶλλον, καὶ ἀναδύεσθαι, τοῦτο γὰρ ἂν ἴπως τι καὶ πρὸς διόρθωσιν, καὶ σωτηρίαν σοι συνεβάλε λετο. Νῦν δὲ οὗ μὲν οὐκ ἔστι φόβος, πεφόβησαι, οὗ δὲ φοβεῖσθαι καὶ ὑποχωρεῖν ἔδει, καὶ δειλίαν ὁμοῦ, καὶ αἰδὼ πᾶσαν ἀπορρίψας, γυμνῇ τῇ κεφαλῇ χωρείς οὐχ ὑπὲρ τοῦ Πνεύματος, ήπερ ἔφης, ἀλλὰ κατὰ τοῦ Πνεύματο, πολέμιον φλυαρίαν, φεύ! τὴν τῶν ἁγίων αὐτοῦ θεολογίαν ἀποκαλών· ταῦτα καὶ γὰρ ὁ ἱερὸς οὑτοσὶ τῆς συνόδου τόμος, οὐχ ἕτερα· καὶ τοῖς λόγοις ἐφ' οἷς φιλοτιμῇ, καὶ οὓς ἐκτήσω κακῶς, κάκιστα κατὰ σαυτοῦ χρώμενος, καὶ κατὰ κρημνοῦ τρέχων, καὶ διὰ σαυτοῦ τὸ ξίφος ἐλαύνων, δ κατὰ τῶν ἐχθρῶν εἴληφας. Εντεῦθεν καὶ τὸν ἱερὸν ἄνδρα καὶ θεόπτην ἐκεῖνον, οὗ κατὰ τὸ ἱερὸν ᾆσμα οἱ ὀφθαλμοὶ περιστε ραί, οὕτω καὶ γὰρ ὁ σοφὸς ἐκεῖνος ᾀσματογράφος οἶμαι τὴν τοῦ Πνεύματος χάριν ηνίξατο, ἂν ᾖ, καὶ δι᾿ ἧς οἱ κατ᾿ αὐτὸν τοῦτον ὁρῶντες Θεὸν ὡς ἐφικτὸν βλέπουσιν, ἐντεῦθεν αὐτὸς παραβλέπων, καὶ ὡς ἐν σκότει, καὶ νυκτὶ ψηλαφῶν τὰ μὴ ὄντα, παραβλῶνα, συκοφάντην ἀποκαλεῖς, φεῦ! ἅπερ αὐτὸς μᾶλλον παρά γε τῶν ἐθελόντων λέγειν δικαίως καὶ κατὰ λό γον ἂν ἤκουσας. ᾿Αλλὰ τούτων μὲν ἄλες· ἐκεῖνο δ' ὅπερ παρέρριψες ή προέρριψας αὕτως εἰκῆ, τὴν τοῦ θαυμαστοῦ Διανυσίου ῥῆσιν ἀναγνούς, οὐδὲ συμβαλεῖν ὅλως ἔχω τί σοι βούλεται. Τοῦ μὲν γὰρ θεωρίρου κατατρέχων ἐκείνου, μᾶλλον δὲ τῆς συνόδου πάσης ἐμοῦ τῶν Πατέρων, μεθ᾿ ἧς ἐκεῖνος τὸν ἱερὸν τουτον! τῆς πίστεως δρου Πνεύματι δηλαδὴ θείῳ συνέταξεν, ἐκείνων τοιγαροῦν ὁμοῦ κατεξανιστάμενος πάντων, καίτοι γε μήπω περὶ δυνάμεως θείας καὶ ἐνεργείας τῶν προκειμένων θεολογησάντων μηἢ Ο Τὰ γοῦν τοῦ συνοδικοῦ τόμου προθεὶς ὁ φιλόσοφος ἐκεῖνα, καθάπερ ἔφην, οὕτω πως ἔχοντα· Κατὰ γὰρ τὸν μέγαν Διονύσιον, τὸ μηδεμίαν δύναμιν ἔχον οὗ ἔστιν, οὔτε τί ἐστιν, οὔτε ἔστι παντελῶς αὐτοῦ θέσις τὸ δὲ ἔχον, εὖ ἔχει, κατά τι διαφέρει πάντως• εἰ οὖν οὐκ ἔστι διαφορά τις θείας ουσίας καὶ ἐνεργείας, οὐκ ἔστιν ἔχειν τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ ἐνέργειαν, τὸ δὲ μὴ ἔχον· ἐνέργειαν ἀνενέργη - τον καὶ ἀνύπαρχτον· ταῦτα τοίνυν ἀπὸ τοῦ τ - μου προσθείς, επιφέρει τὰ ἑαυτοῦ, λέγων, Ε.- ταῦθα τριῶν ὄντων ἁμαρτημάτων, ἐμαθίας, καὶ ἀσεβείας, καὶ ἧς εἰρήκειμεν κλοπής, και βω μολοχίας, τέταρτον μεταξύ παρυφίσταται τὰ τῆς συκοφαντίας, ᾗ κατὰ τῆς διανοίας τοῦ θείου χρή και Διονυσίων, Σοφός γὰρ ὧν ὁ θεῖος ἐκεῖνος ἀ νήρ, καὶ τοῖς κτίσμασιν ἀπονενεμημένον εἰδώ; τὸ τοῦ ἔχειν πολύσημον, εἰκότως κάνταῦθα τοῖς κτίσ σμασιν ἀποδέδωκεν. Ο δὲ ἀναιδής οὑτοσὶν, ὅτε ν αὐτὸς ἀσεβὴς, ὁμόφρονα κ καὶ τὸν θεῖον ἐκεῖνον δυνα ὧν

δρα δεικνύειν ἐπείγεται τε καὶ συκοφαντεῖ. Γνώρι- καὶ χεῖρα, καὶ ἀγρὸν, καὶ τά γε τοιαῦτα, ἢ ὡς μον γάρ, οἷς καὶ ὁπωσοῦν λογικῆς μέτεστιν ἐπιστήμης, ὁμώνυμον εἶναι καὶ ἥκισθ᾽ ἁπλῆν τὴν τοῦ ἔχειν φωνὴν, καὶ μὴ μόνον τῇ τῶν ἔξω τοῦτο σοφῶν ἐπιστήμῃ δοκεῖν, ὅτι μὴ καὶ πᾶσιν ὁμοῦ τοῖς τῶν θείων τῆς Ἐκκλησίας σοφοῖς διδασκάλοις. ἂν εἰς ἡμῖν εἰ; διδασκαλίαν αποχρήσει τήμερον Ἰωάννης ὁ θεῖος ἐκ Δαμασκοῦ, ἐς ἐνταχῆ τὴν τοῦ ἔχειν ἡμῖν διαι ρῶν σημασίαν, κατ' οὐδένα γέ τινα τούτων τρόπον τῇ θείᾳ καὶ ἀπλουστατῃ ἐκείνῃ φύσει τὸ ἔχειν διδοὺς εὑρίσκεται. Πῶς γάρ; φυσικής μεσολαβούσης άλλο τριώσεως, καὶ τοῦ ἔχοντος τὸ ἐχόμενον διιστώσης μὲν οὕτωσί, συναγούσης δὲ ἄλλως τὸν νόθον τε καὶ ἐπίκτητον τρόπον. Τέτταρα ταῦτα, καθάπερ ηκούσαμεν, ὁ κενός φιλό συμβεβηκός· καὶ τοῦτο διχῆ πως αὖ ὑποδιαιρούμενον εἴ; τε τὴν τῶν χωριστῶν δηλαδή, καὶ τῶν γε μηδε μη χωριζομένων δύναμιν. Τὸ μὲν γὰρ ἐνδεχομένως ἔχειν λέγεται, καὶ μὴ, καθ' ὅ γε σημαινόμενον ενα δέχεσθαί φαμεν βαδίζειν τὸ βαδιστικὸν, καὶ τοὐναν τίον αὖ μὴ βαδίζειν. Τὸ δὲ καθ' έξιν καὶ διάθεσιν ἔχειν παρείληπται, ὡς μέλιτι δηλαδή συμπεφυκυίαν γλυκύτητα, καὶ χιόνι λευκότητα, καὶ γνῶσιν άνθρω πίνῃ ψυχῇ. Εἶτα καὶ τὴν ἑαυτοῦ περὶ τούτων δύο ξαν τοῖς εἰρημένοις ἐπάγων ὁ Γρηγορᾶς, Τούτων ἁπάντων ἐν ὁποιονοῦν, φησίν, εἴ τις ὁποτέρωθεν εἰς ληφώς τῇ θείᾳ κυριωνυμεῖν καὶ ἀπλῇ βούλοιτο φύσ σει, ίστω περιφανώς ἁμαρτάνων. Καὶ τί τοῦτο πέπονθας, ὦ διαλεκτικὲ σὺ, καὶ τὴν σοφος οὑτοσὶν ἅμα κατὰ τοῦ συνοδικοῦ τόμου προφέ- καταργουμένην, ὡς νομίζεις, σοφίαν ἀπρόσιτε; ρει ἐγκλήματα, ἀμαθίαν τε καὶ ἀσέβειαν, κλοπὴν τὴν καὶ βωμολοχίαν, ὡς αὐτός φησι, καὶ τὴν συκοφαντίαν τέταρτον, ἀμαθίαν μὲν καὶ ἀσέβειαν λέγων ὡς ἄν τις αὐτοῦ τῆς ματαιότητος τῶν λογισμῶν, καὶ τῆς διανοίας καταστοχάσαιτο· οὐδὲ γὰρ αὐτόθεν ὁ λογοποιὸς διεῖλεν οὐδ᾽ ἐσαφήνισεν, ὅτι τε τοῦ ἔχειν ἐπὶ τῶν κτισμάτων, ὡς αὐτὸς κακῶς οἴε ται, μόνων, ἀλλ' οὐχὶ καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τὸ παράπαν λαμβανομένου, ὁ τόμος καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τοῦτ᾽ ἐξέξατο φυσικὴν ἐνέργειαν λέγων ἔχειν αὐτὸν, καὶ ὅτι διαφέρουσαν πως τῆς θείας ουσίας, καὶ ἄκτιστον την φυσικὴν ταύτην φησὶν ἐνέργειαν. Τοῦτο καὶ γὰρ προϊὼν αὐτὸς διὰ τῶν αὐτοῦ λόγων δείξει σαφέστερον. Κλοπὴν δὲ καὶ βωμολοχίαν οἶμαι λέγειν αὐτὸν. ὅτι τὰς ἱερὰς τῶν Γραφῶν ἀποφάσεις, κ ὶ δὴ καὶ τὰς τῶν θεολόγων διδασκάλων κοινὰς περὶ Θεοῦ δύο ξαί, οἷς ἐξ ἀρχῆς εἰς τέλος δλος ὁ τόμος καλῶς ἐξυ· φαίνεται, καὶ στηρίζεται, καὶ λαμβάνων ἐκεῖθεν εἰ; μαρτυρίαν ἐναργῇ τῆς κατ' εὐσέβειαν ἀληθείας αύτὸς οὗτος προτίθησι, καὶ ὅτι καὶ τῇ τῆς δυνάμεως λέξει τὴν ἐνέργειαν ταυτό πεφυκυίαν, καθὰ δὴ καὶ φθάσαντες οἱ θεολόγοι διὰ τῶν οἰκείων λόγων ὑπέδειξαν σαφηνείας χάριν ἐν τῷ περὶ δυνάμεως τοῦ ἱεροῦ Διονυσίου προσέθηκε. Τὸ δὲ τέταρτον ἐπὶ τού τοις καὶ τελευταῖον αὐτὸς δι' ἑαυτοῦ σαφηνίζει, συν ποφαντίαν, καὶ δὴ καὶ ἀσέβειαν αὖθις καταψηφιζό μενος τῶν ἐκθεμένων τὸν ὄρον, ἐπειδὴ καὶ τὸν σοφόν Διονύσιον ταυτά φασι καὶ φρονεῖν, καὶ λέγειν αὐτοῖς ἐντεῦθεν, καὶ γὰρ καὶ τῆς συμπλοκῆς ὅλος γίνεται ἡ καὶ τῆς μάχης. Δεῖ γὰρ ἐντεῦθεν άρξασθαι πρῶτον κατὰ πᾶσαν ἀνάγ κην, καὶ οὕτως ἔπειτα καὶ πρὸς ἐκεῖνα κατὰ τὴν ὑπόσχεσιν αὖθις ἀναδραμείν. Ἐκ γὰρ τῶν τοῦ σοῦ κατηγοριών Αριστοτέλους τῶν κατὰ Θεοῦ λόγων ὁρμήσας ἔψασθαι, προκάλυμμα μὲν οἱονεὶ τῆς κατὰ τῶν ἱερῶν ὕβρεως τον θαυμαστόν τουτονὶ θε λόγον προάγεις· τοσοῦτον δ᾽ αὐτοῦ τολμηρῶς καταχεῖς τὸ ψεῦδο; καὶ τὴν συκοφαντίαν, ὅσον ὁ λόγος αὐτίκα δείξει. ᾿Αλλὰ πρὶν ἐξελεγχθῆναι γε ταῦτα, ἐκεῖνό σε προηγουμένως ἐρέσθαι βούλομαι· πῶς τὸν θεολόγον τουτονί προφέρων εἰς μαρτυρίαν δῆθεν τῶν σῶν λό. γων, οὐκ αὐτὸς ἐκείνου τὰς λέξεις, καὶ τὸν περὶ τοῦ ἔχειν ὅλον προὔθηκας ἀπαραποιήτως λόγον; Οὐ γὰρ δὴ καὶ σοὶ καθαπερεὶ καὶ τοῖς ἄλλοις λογογράφοι;, καὶ ῥήτορσι, καὶ ἐξηγηταῖς ἔξεστιν, ἢ τὸν νοῦν τῶν ῥητῶν μόνον, ἢ τὰ μέρη λαμβάνειν, ή προστιθέναι συλλαβὰς, ἢ καὶ ἀφαιρεῖν ὅλως, τῷ πικρῶς οὕτω τῇ δίκῃ, καὶ ταῖς σαῖς νομοθεσίαις καθ᾿ ἡμῶν διὰ ταῦτα χρωμένῳ, καὶ μυρίαις ὅταις ταῖς λοιδορίαις, καὶ τοῖς βλασφημίαις καθυποβάλλοντι. Η σὲ μὲν δεῖ καθαπερεί τινα δυνάστην καὶ τύραννον λόγων αὐτ τονομίᾳ κεχρῆσθαι καὶ τῷ σῷ βουλομένῳ περὶ τοῦ; λόγους, ἡμᾶς δὲ πικρῶ; ὑποκεῖσθαι καὶ δουλεύειν ταῖς σαῖς νομοθεσίαις, καν που τοῖς κειμένοις μετά γε τοῦ δέοντος χρησώμεθα νόμοις, τὰ δεινότατα πάν σχειν ὑπὸ τῆς αὐτοχειροτονή του ταυτησὶ καὶ κοινῆ; αὐτονομίας. Ωρα δὴ λοιπόν, Θεοῦ χεῖρα διδόντος ἄνωθεν, οὐ μόνον αὐτὸν ἀναιδῶς τὰ εἰρημένα δεῖξαι ψευδόμενον, ἀλλὰ καὶ ὑπεύθυνον ὄντα καὶ Θεῷ, καὶ τῇ ἀλγα θείς πάντ' ἐκεῖνα ὁμοῦ. Καὶ δὴ πρῶτον περὶ τοῦ πρώτου λέγωμεν· μᾶλλον δ᾽ ἀναγκαῖον εἶναί μοι δοκεῖ, καὶ τὰ λείποντα τοῦ κόμματος προσθεῖναι τοῦ φιλοσόφου πρότερον, ἐν οἷς, ὡς αὐτός φησι, τὸν ἐκ Δαμασκοῦ θεῖον εἰσάγει Θεολόγον, τὴν περὶ τοῦ ἔχειν φιλοσοφοῦντα λόγον, καὶ οὕτως ἐπὶ τὴν ἀνασκευὴν τῶν ἐκείνου λόγων ἐλθεῖν. Προάγει τοιγαρο οὖν, ὥς φησι Γρηγορα;, τὸν ἱερὸν ἐκεῖνον θεολόγον ούτωσὶ λέγοντα· “Η γὰρ ὡς οὐσίαν ἀνάγκη τὸ ἐχόμενον τῇ ἐχούσῃ συνεῖναι οὐσίς, καθάπερ ἱμάτιον, Καὶ εἰ μὲν περὶ τὰ γράμματα καὶ τὰς λέξεις ἡμάρτανες μόνον, οὐδ' οὕτως ἂν ἦς φορητός, οὕτως ἐκ τοῦ σύνεγγυς τοὺς τοὺς θαυμαστούς καταλύων νόμους· νῦν δ᾽ ὀκταχῇ μὲν προθέμενος τὴν περὶ τοῦ προκειμένου τοῦ θεολόγου διαίρεσιν, δύο δ' αὐτὸς ἢ τρία μόνα λαβὼν τῶν ὀκτώ, τοσοῦτον καὶ τούτοις τὸ κίβδηλον, καὶ ψευδές, καὶ συγκεχυμένον κατέμιξας, ὅσον αὐτίκα δὴ καὶ φανήσεται. Δεῖ καὶ γὰρ αὐτὰς ἐκείνας τὰς τοῦ θεολόγου παρ' ἡμῶν προτεθῆναι βήσεις ὑγιεῖς τε καὶ ἀνοθεύτοις ἐνταῦθα, ἵνα τὸ ψεῦ δος περιφανῶς ἐλεγχθῇ τῇ φανερώσει τῆς ἀληθείας. Φησὶ τοίνυν ὁ μακάριος Ιωάννης ἐν ἐξηκοστῷ τρί τῳ τῶν θεολογικῶν κεφαλαίων οὕτως· Τὸ ἔχειν κατά ὀκτὼ τρόπους λέγεται. Η γὰρ ὡς ἕξιν, ἢ διάθεσιν, ἢ κατὰ ἄλλην ποιότητα· λεγόμεθα γὰρ ἔχειν ἐπιστή μην καὶ ἀρετήν· ἢ ὡς ποσόν· λέγεται γὰρ τρίπηχυ

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM III. μέγεθος ἔχειν τὸ ξύλον· ἢ ὡς οὐσία περὶ οὐσίαν, σώματος, δ δὴ καὶ ὁ τῆς Ἐκκλησίας φιλόσοφος ὁ ἐκ Δαμασκοῦ θεῖος Ιωάννης φησίν. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ 'Αριστοτέλης αὐτὸς, ὁ σὸς δηλαδὴ διδάσκαλος, ᾧ τέως ἔδει σε πείθεσθαι, κατ' αὐτό τε τοῦτό φημι, καὶ ὅτι καὶ τὸν περὶ τοῦ ἔχειν ἑαυτῷ συμπληρῶν λόγον ἐκεῖνος, οὐκ ἐν τοῖς ὀκτὼ περιώρισε τοῦτον μόνοις, ἀλλ᾽ ἴσως ἂν, φησί, καὶ ἄλλοι τινὲς τρόποι φανείησαν τοῦ ἔχειν. Ο δὴ καὶ ὁ σοφώτατος ἡμᾶς ὡσαύτως δι δάσκει Δαμασκηνός. ὅπερ ἐστὶ γενικώτατον γένος. Τοῦτο δὲ ἢ περὶ ὅλον τὸ σῶμα, ὡς χιτών, ή περί τι μέρος, ως δακτύλιος ἐν δαχτύλω, ἢ ὡς μέρος ἐν ὅλῳ· λεγόμεθα γὰρ ἔχειν χεῖρα· ἢ ὡς ἐν ἀγγείῳ· ὡς λέγομεν οἶνον ἔχειν τὸ κεράμιον· ἡ ὡς κτῆμα· λεγόμεθα γὰρ οἱ. πίαν ἔχειν, ἢ ἀγρόν· καὶ τὰ ἑξῆς. Ἐν δὲ τῷ πεντη κοστῷ ἑβδόμῳ τῶν αὐτῶν, Διαφοραί, φησί, τοῦ ἔχειν γίνονται κατὰ τὴν διαφορὰν τῶν ὄντων. "Η γὰρ ἔμψυχόν ἐστιν, ἢ ἄψυχον. Καὶ ἔμψυχον μὲν ᾿Αλλὰ σὺ τὴν τῶν σῶν λόγων ἀταξίαν τε καὶ τὴν ἔχειν λεγόμεθα, ὡς παῖδα, ἵππον, καὶ τὰ τοιαῦτα· ἄγνοιαν, καὶ τὴν σύγχυσιν ταύτην ὄντως, ἢ οὐκ οἶδ' ἄψυχον δὲ, ὡς δακτύλιον, ὑπόδημα, καὶ τὰ τοιαῦτα. ὅπως ἂν ἀξίως προσείπω τὸ κατ' αὐτούς, καὶ ἐπὶ Λέγεται δὲ τὸ ἔχειν καὶ κατὰ πολλῶν ἑτέρων σημαι τὴν ὑψηλὴν θεολογίαν τοῦ Πνεύματος ἀπὸ τῶν κάτω νομένων ὁμωνύμως. Οση μὲν οὖν ἡ κατά τε φρά- τουτωνὶ καὶ περιπεζίων μετενεγκών, ἀσχημοσύνης σιν καὶ τὴν διάνοιαν παρὰ τοῦ Γρηγορά μεταποίηση καὶ γέλωτος, μᾶλλον δὲ καὶ δακρύων ἀξίους τοῖς γε τις καὶ ἀφαίρεσις τοῦ ῥητοῦ, οὐδὲ λέγειν ἡμᾶς οὐδ'. νοῦν ἔχουσι τούτους ἀπέδειξας. Όταν γὰρ τὸ δηεπεξεργάζεσθαι χρεία, φανερού προκειμένου τοῖς μιουργικὸν τοῦ Θεοῦ, καὶ τὸ προγνωστικὸν, καὶ τὴν ἀναγινώσκουσι πᾶσιν· ἐκεῖνό γε μὴν ἀναγκαίως τὸν πρόνοιαν καὶ ἁπλῶς πᾶσαν δύναμίν τε καὶ ἐνέρ φιλόσοφον ἐρωτήσωμεν· Πόθεν ἔχεις λαβὼν πρὸς γειαν, οὐσίαν εἶναι λέγης Θεοῦ, τί ἄλλο γε φής 4 τῶν σῶν κατηγοριών, ὦ φιλόσοφε, τουτωνὶ ὅτι ὡς τῶν δύο τούτων τὸ ἕτερον, λέγω δή, ἢ τὸ πολλές ού οὐσία περὶ οὐσίαν λέγεται τὸ χεῖρα ἔχειν τινά; Ὁ μὲν σίας ἔχειν τὸν Θεὸν, ἢ τὴν οὐσίαν αὐτοῦ οὐ μόνον ἐκ γὰρ τῆς Ἐκκλησίας φιλόσοφος Ἰωάννης ὁ θεῖος πολλῶν οὐσιῶν συγκεῖσθαι, ἀλλὰ καὶ ἐξ ἀνομοίων οὗτος, φημί, ἵνα τῶν περὶ τοῦ ἔχειν ὀκτὼ τρόπων, μερῶν; δ δὴ καὶ Εὐνομίῳ οἱ καθ᾿ ἡμᾶς φημι θεολό καὶ τὸ ὡς μέρος ἐν ὅλῳ εἰπὼν, παράδειγμα τούτου γοι διδάσκαλοι προφανῶς ἐνεκάλουν. 'Αλλ' οὐκ οὐτὴν χεῖρα τέθεικε. Λεγόμεθα γάρ, φησὶν, ἔχειν χεί- σίας Θεοῦ ταῦτα κατ' Ευνόμιον λέγεις αὐτὸς, ἀλλὰ ρα. Εἶπε δ᾽ ἂν ὡσαύτως καὶ πόδα, καὶ ὀφθαλμὸν, καὶ κτίσματα· τοῦτο γὰρ καὶ τῶν βλασφημιῶν τὸ κεφά τὰ λοιπὰ τοῦ σώματος μέλη, μέρη κατὰ τὴν χεῖρα λαιον, φημὶ δὴ τὸ εἰς κτίσμα σπεύδειν συγκατασπάν πεφυκότα κἀκεῖνα τοῦ ὅλου. Σὺ δὲ ὡς οὐσίας ούτ τὸν Θεὸν διὰ τῶν αὐτοῦ φυσικῶν. Δεῖ γὰρ κατάλο σίαν τὸν ἄνθρωπον λέγεις ἔχειν τὴν χεῖρα, συγκατα- ληλα ταῖς φύσεσιν εἶναι τὰ φυσικὰ, λόγος ανακη μίξας αὐτὴν, ὡς αὐτὸς ἂν εἰδείης, ιματίοις, καὶ ρύττει θεολογικός τε καὶ φυσικός· ἀλλὰ μήπω τοῦτο, ὅπλοις καὶ ἀγρῷ καὶ τοῖς τοιούτοις. Καὶ εἰ τὴν χεῖρα ἀλλ' ἐπ' ἐκεῖνα πάλιν ίωμεν. Φησὶ γὰρ ὁ διαλεκτικός φῇς, ὡς οὐσία ουσίαν ἁπλῶς ἔχειν τὸ σῶμα, καὶ οὑτοσὶ καὶ φιλόσοφος ἐκ τῶν ᾿Αριστοτελικῶν, ὡς τῆς τοῦ διδασκάλου περὶ τὸ ἔχειν διαιρέσεως οὕτω ἔφην, ὁρμώμενος κατηγοριῶν, καὶ ταύτας επιστρα βαδίως κατεξανίστασαι, καίτοι γε καὶ πρὸς μαρ τεύων τῇ θεολογία τοῦ Πνεύματος, οὗ δὴ χάριν καὶ τυρίαν τοῦ σοῦ λόγου, καθάπερ ᾠήθης, ἐκεῖνον προς τὸν ἐκ Δαμασκοῦ θεολόγον τε καὶ φιλόσοφον καὶ νεγκών, ἰδοὺ πρὸς τῇ ψυχῇ καὶ τῷ σώματι καὶ τοὺς ἐκείνου κακῶς ὑποδύεται λόγους, ὅτι τὸ ἔχειν τρίτην οὐσίαν ἔχεις αὐτὸς τὴν χεῖρα, μᾶλλον δ' οὗ ὁμώνυμος οὖσα φωνὴ, καὶ πολύσημος τοῖς κτίσμασι τρίτην μόνην, ἀλλὰ καὶ πολλοστήν, καὶ ἁπλῶς ὅσα μόνοις προσήκει, ἀλλ᾽ οὐχὶ καὶ τῇ ἀπλουστάτῃ τοῦ σος καὶ τὰ μέλη τοῦ σώματος. Καὶ ἴσως καὶ διὰ Θεοῦ φύσει. Τοῦτο καὶ γὰρ τῶν τεττάρων αὐτοῦ κετοῦτο καὶ ἀκρατῶς οὕτω κατεπαίρῃ τῶν ἄλλων ἀνα φαλαίων τὸ πρῶτον, δι' οὗ τοὺς ἐκτεθεικότας τὸν θρώπων, ἐκ πολλῶν τινων οὐσιῶν αὐτὸς μόνος τόμον ἀμαθίας τε καὶ ἀσεβείας ἐγράψατο· ἀμαθίαν συγκείμενος, ὑπεράνθρωπός τις διὰ ταῦτα καὶ μὲν ἐκεῖνο, τὴν δὲ τῆς θείας ἐνεργείας πρὸς τὴν τερατώδης γε ών. Εἰ γὰρ καὶ ἄλλως ὁ σὸς Άριστο- πηγάζουσαν θείαν οὐσίαν διαφορὰν ἀσέβειαν εἰρη τέλης καὶ χεῖρα καὶ κεφαλὴν οὐσίας εκάλεσεν, ἅτε κώς. ᾿Αλλὰ περὶ μὲν ἐνεργείας θείας καὶ τῆς κατ' δὴ μὴ ἐν ὑποκειμένῳ ὄντα, ὥσπερ τὰ συμβεβηκότα,” αὐτὴν διαφοράς μετ' ὀλίγον ἐροῦμεν πλατύτερον. ἀλλ᾽ ἐνταῦθα τὸ τοιοῦτον οὐκ ἔχει χώραν. ὡς γὰρ Νῦν δὲ περὶ τῆς τοῦ ἔχειν φωνῆς βραχέ ἄττα λεκτέον μέρος τοῦ ὅλου ὁ ἄνθρωπος ἔχει τὴν χεῖρα, φιλόσο- ἂν εἴη πρὸς τὸν φιλόσοφον. φε, καὶ οὐχ ὡς οὐσίαν· ἐπεὶ καὶ τὰ ὑπάλληλα γένη, καὶ εἴδη, καὶ ἄμφω ταῦτ᾽ εἰσὶν ἅπερ καλοῦνται, καὶ γένη, καὶ εἴδη. Ἀλλὰ τῶν γενῶν, ᾗ γενῶν, εἰσὶν εἴδη, καὶ τῶν εἰδῶν, ᾗ εἰδῶν, εἰσὶ γένη, οὐχὶ τῶν γενῶν γένη, καὶ τῶν εἰδῶν εἴδη, ἢ τῶν συμβεβηκότων, η συμ βεβηκότων, καὶ τῶν πρός τι, ᾗ πρός τι, γένη καὶ είδη εἰσί. Ταῦτα γὰρ οὐ ψεῦδος μόνον ὁ σὸς φιλόσο· φος ἂν εἶποι, ἀλλὰ καὶ γέλως ὄντως πλατύς. Καὶ ἡ χεὶρ τοιγαροῦν οὐχ ὡς οὐσία σὺν οὐσίᾳ τῷ σώματι, οὐδ᾽ ὡς περὶ οὐσίαν τὴν χεῖρα, οὐσία τὸ σῶμα, ὥσπερ ὁ χιτών, καὶ τὰ ὅπλα περὶ τὸ σῶμα· ἀλλ' ἔχει δηλονότι τὴν χεῖρα ὁ ἄνθρωπος, ὅπερ ἔφην, ως μέρος PATROL. GR. CLI. Πῶς φῂς, ὦ βέλτιστε, μηδαμῶς τὴν μακαρίαν καὶ ἁπλουστάτην τοῦ Θεοῦ φύσιν κεκτῆσθαι τὸ ἔχειν; Εξ μὲν γάρ τι τῶν ὄντων ἐν ὁπηοῦν, ἢ καὶ δύο, ἔλεγες μὴ ἔχειν αὐτὴν, οὐδ᾽ οὕτως ἂν ἧς ἀνεκτής, τὸν πάντων αἴτιον δυσσεβῶς ἀφαιρῶν τῶν αὐτοῦ· νῦν δὲ οὐχ ἐν καὶ δύο καὶ τρία, ἀλλ' αὐτὴν τὴν τοῦ ἔχειν δύναμιν ἀφαιρῶν καθάπαξ αὐτοῦ, μὴ ὄντα, φεῦ | κατασκευάζεις κάκιστα τὸν Δεσπότην τῶν ὄντων. Ἀλλ᾿ οὐ πάντη τε καὶ πάντως φημὶ τὸν Θεὸν μὴ κεκτῆσθαι τὸ ἔχειν. 'Αλλ' οὐ κυρίως, φησὶν ὁ φιλόσοφος. Καὶ εἰ μή τι ρίω; ὁ Θεὸς ἔχει τὸ ἔχειν, λοιπὸν οὐ πάντοτε αὐτὸ

Έχει, οὐδὲ ὅσα ἔχει φυσικῶς τε ἅμα καὶ δεσποτικῶς ' γεῖν, καὶ Ἐξουσίαν ἔχω θεῖναι τὴν ψυχήν μου, τοιοῦτον καὶ γὰρ τὰ μὴ κυρίως. Ενδέχεται γοῦν καὶ ἀποβαλεῖν αὐτά. Καὶ σκόπει δὴ τὰ ἑπόμενα, τούτου κατὰ τὸν φιλόσοφον τοῦ λόγου κρατοῦντος. Εχει βασιλείαν ὁ Θεὸς, καὶ κυριότητα, καὶ δύναμιν. Βασιλεὺς γὰρ τῶν βασιλευόντων, καὶ Κύριος τῶν κυρίων, καὶ μόνος κραταιὸς καὶ δυνατὸς παρὰ τῆς βιολογίας, ὑμνεῖται, καὶ ζωῆς αἰωνίου χορηγὸς, καὶ μόνος ἔχων αθανασίαν, φῶς οἰκῶν ἀπρόσιτον. Εἰ οὖν οὐ κυρίως ἔγει ταῦτα, καθά φησιν ὁ κενὸς· οὑτοσὶ Θεολόγος, πῶς τοῖς ἄλλοις αὐτὰ δίδωσι, βασιλέα;, καὶ κυρίους καὶ ἀθανάτους ποιῶν; Τι δὲ, οὐδὲ τοὺς ἀγγέλους ἔχει κυρίως, οἷς ἔργον ἄλγκτόν τε καὶ ἀκατάπαυστον ὁ ὕμνος ἐκείνου; τοῦτο γὰρ ἡ θεολογία ταῖς φύσεσιν ἐκείναις· ἐξαιρέ τως προσμαρτυρεῖ, καὶ προσέτι τό, Δυνατοὶ ἰσχύν ποιοῦντες τὸν λόγον αὐτοῦ, τοῦ ἀκοῦσαι τῆς φωνῆς τῶν λόγων αὐτοῦ. Η οὐδὲ τὴν αἰσθητὴν ταύτην, καὶ ὁρωμένην ἔχει ξύμπασαν κτίσιν, ἣν πάλαι παραγαγὼν ἐξ οὐκ ὄντων, εἰσέτι καὶ νῦν τὴν αὐτῆς ἐργάζεται πρόνοιαν και οικονομίαν. Ο Πα. τήρ μου, καὶ γὰρ φησιν, ἕως ἄρτι εργάζεται, κἀγὼ ἐργάζομαι. "Η ἔχειν μὲν φῂς ταῦτα τὸν Θεὸν, ἵνα τι καὶ συγκατέλθωμεν τοῖς σοῖς λόγοις, οὐ λέγεσθαι δὲ κυρίως ἔχειν αὐτά. Τῆς αἰσχύνης! Διατί καὶ γὰρ, εἰπέ μοι, ἢ πόθεν ἔχεις μαθὼν τὴν κοινὴν ταύτην καὶ τερατώδη θεολογία»; Ὅτι οὐ βούλεται, φησίν, ή φιλοσοφος κατηγορία ἐκείνη τοῦτο, καὶ ὁ τοῦ ἔχειν λόγος. καὶ ἐξουσίαν ἔχω πάλιν λαβεῖν αὐτήν. Καὶ πρὸς αὐτῷ δὲ τῷ σταυρῷ καὶ τῷ θανάτῳ γενόμενο;, πρὸς τοὺς ἰδίους μαθητάς έλεγε, Πολλά ἔχω λέγειν ὑμῖν, ἀλλ᾽ οὐ δύνασθε βαστάζειν ἄρτι. Καὶ πρὸς τὸν ἴδιον δὲ Πατέρα, Καὶ νῦν δύο ξυσόν με σύ, φησί, Πάτερ, τῇ δόξη, ᾗ εἶχον πρὸ τοῦ τὸν κόσμον εἶναι παρὰ σοί. Τὸ ἐὴ ταῦτα καὶ τὰ τοιαῦτα μὴ κυρίως ἔχειν τὸν Θεὸν λέγειν, ή μὴ κυρίως λέγεσθαι ἔχειν, όπερ ή κενή τοῦ Γρηγορά σοφία φησὶ, πῶς οὐ ψεύδεσθαι τὴν αὐτοαλήθειαν λέ γειν ἐστίν; ὅπερ ὁ τῶν ἀσεβειῶν ἄντικρυς κολοφών, καὶ οὐδὲ Χριστιανῶν ἀκοαῖς γοῦν φορητόν. Αλλ' ἐπανακτέον αὖθις τὸν λόγον ἐπὶ τὰ πρῶτα καὶ ἄν· τως ὄντα μόνα καὶ ὑψηλότατα. Οὐδὲ τρεῖς ὑποστά σεις ὁ Θεὸς ἔχει κυρίως, ὦ καλέ Γρηγορά, οὐδὲ γιν ὁ Πατήρ, οὐδὲ Πνεῦμα έχει; Ομοούσια καὶ γάρ, ἀλλ' οὐχ ὡς οὐσία περὶ οὐσίαν ταῦτα, οὐδ᾽ ὡς συμ βεβηκὸς περὶ τὴν οὐσίαν, οὐδὲ ὡς κτίσμα καὶ κτῆμα τοῦ ἔχοντος, ἅπερ ἡ σὴ μόνη σοφία περὶ τοῦ ἔχειν βούλεται, καὶ διὰ τοῦτ' ἐπὶ τῶν κτισμάτων αὐτὸ μόνον, ἀλλ' οὐκ ἐπὶ Θεοῦ λέγεσθαι βούλεται. Καὶ εἰ ταῦθ' οὕτω φῂς ἔχειν, τίνος χάριν Σαβέλλιον μόνον ἐλαύνομεν; Αὐτὰ καὶ γὰρ ταῦτα κἀκεῖνός φησι, καὶ οὐχ ἕτερα, ὥσπερ οὐσίαν μίαν, οὕτω δὲ καὶ πρόσο ωπον ἐν λέγων, καὶ μηδένα τῶν ὑποστάσεων λόγον ποιούμενος. Εὼ γὰρ νῦν λέγειν, ὅτι καὶ τὴν Εὐ νομίου τε καὶ ᾿Αρείου δόξαν ὑπερβαίνει κακῶς τὰ τοιαῦτα. Πρόθυμοι καὶ γὰρ ἂν εἶπον ἐκεῖνοι τῇ περὶ τοῦ ἔχειν· συντρέχοντες σῇ φιλοσοφίᾳ, ὅτι καὶ Υἱὸν Εδει μὲν οὖν μηδὲ ἀποκρίσεως ἡστινοσοῦν ἀξι- ὁ Πατήρ καὶ Πνεῦμα λέγεται ἔχειν, ὡς οὐσία περὶ οὖν σε πρὸς ταῦτα, ἀλλὰ τὴν δεσποτικὴν μόνην φωνὴν ἐπειπόντα, ήν, δὴ καὶ Βασίλειος ὁ μέγας Ενομίῳ προήνεγκε τὰ τοιαῦτα - ληροῦντι, τὴν, Όταν λαλῇ τὸ ψεῦδος, ἐκ τῶν ἰδίων λαλῇ, καὶ ὅτι ψεύστης ἐστὶ καὶ ὁ πατὴρ αὐτοῦ, ἐπὶ τὴν τῆς ἀληθείας θεσ λογίαν τρέψαι τὸν λόγον. ὡς ἂν δὲ μὴ δόξαι μεν καὶ ἡμεῖς δι' ἀπορίαν ταυτί παρατρέχει», ὦ φησιν ὁ μακάριο; ἐκεῖνος, εἰπὲ δή μοι, φιλόσοφε· οὐδὲ ὡς κτήτορα λέγεις γοῦν τὸν Θεὸν ἔχειν τόν τε νοητὸν καὶ οἰσθητὸν κόσμον; ἐπεὶ καὶ τοῦτο ἐν τῶν τοῦ ἔχειν σημαινομένων ἡ σὴ φιλοσοφία φησί. Λεγόμεθα γάρ, φησίν, ἔχειν ἀγρὸν, καὶ ἵππον, καὶ παῖδα, καίτοι γε τῶν ἀνθρώπων οἱ ταῦτα κεκτημέν νοι οὐ δημιουργοί τῶν τοιούτων εἰσί, Καὶ διὰ τοῦτο οὐδὲ κυρίως. ἅπερ ἔχουσιν, οὐδὲ δεσπόται κυρίως ἐκείνων εἰσὶν. ὑπὸ τὴν αὐτὴν ὄντες δεσποτείαν έχει νοις, εἰ καὶ κατὰ φιλοτιμίαν ἐκείνου καὶ χάριν πρὸς καιρὸν κτισμάτων αὐτοῦ τινων ἄρχουσιν. Ο δὲ Θεὸς καὶ δημιουργὸς, καὶ ποιητῆς τῶν ὄντων ἐκ τοῦ μὴ ὄντος, καὶ διὰ τοῦτο καὶ κυρίως ἔχων πάντα, καὶ βασιλεύων, καὶ δεσπόζων ἁπάντων κυρίως, τῆς γὰρ βασιλείας αὐτοῦ οὐκ ἔσται τέλος. Μᾶλλον δὲ τί χρὴ περὶ τῶν ζώντων πυνθάνεσθαι τὰ νεκρά; Τοιαῦτα καὶ γὰρ τὰ τῆς ματαίας καὶ κενῆς τῷ ὄντι σοφίας, ἀλλὰ μὴ τῆς ἐνυποστάτου Θεοῦ σοφίας, του μόνου καθηγητοῦ καὶ διδασκάλου πάντων ἀκούειν Χριστοῦ λέγοντος· Καὶ ἄλλα πρόβατα ἔχω, ἃ οὐκ ἔστιν ἐκ τῆς αὐλῆς ταύτης, κἀκεῖνα με δεῖ ἀγα οὐσίαν, ἐπειδὴ τὰς τρεῖς ὑποστάσεις ἀνομοίους ἀλο λήλαις καὶ ἑτεροδυσίους δοξάζοντες ἦσαν. Οπερ ἵνα μὴ πάθῃς αὐτὸς, ὡς ἔοικε, μηδὲ κάμης συνιστάμενος τοῖς ὑπὲρ Θεοῦ λόγοις, τῇ μὲν οὐσία συνάπτων, ταῖς δ' ὑποστάσεσι διαιρῶν, εὐσεβῶς τε καὶ ἀποστολικῶς ἄμφω, ἑνὶ λόγῳ τὸ πᾶν διὰ τῆς σῆς θαυμαστής φιλοσοφίας ἀνεῖλες, καὶ τοῖς ἐχθροίς υἱὸν ἔχειν μήτε Πνεῦμα τὸν Πατέρα κατασκευάσας, κατὰ τὸν εἰπόντα προδέδωκας τὸ ζητούμενον, μήτε ἐπειδὴ τὸ ἔχειν οὐ κυρίως προσήκει Θεῷ, οὔτε τὸν Πατέρα τιμήσας ὡς ἀρχὴν ἄναρχον ὄντα τῶν ἐξ αὐτοῦ, καὶ ἀτιμάσας, μᾶλλον δ' ὅσον τὸ ἐπὶ σοι, καὶ ἀνελὼν καὶ ταῦτα κἀκεῖνον. Η διὰ τὸ πρός τι, καὶ ἀναφορικὰ πρὸς τῶν σῶν κατηγοριῶν ταυτί λε γεσθαι, τὸ ἔχεῖν οὐ δώσεις ἄλληλα τούτοις, ἵνα μὴ τι περὶ ταύτας παρανομήσῃς, καίτοι γε τοῦ Πνεύ ματος μηδ' ἐκεῖνα ὄντος, οὐδὲ γὰρ τῶν ἀναφορικών κατὰ τὸν Υἱὸν καὶ τοῦτο, πλὴν καὶ τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, ἀἰδίως τε καὶ συνανάρχως ὡς ἴδιον ἐχόν των τοῦτο καὶ ὁμοούσιον. Των ληρημάτων! Οὕτως ὁ φιλόσοφο; οὐ μόνον ἀπεδείας καὶ ἀμαθέα;, οὐδὲ κλοπῆς καὶ βωμολοχία;; καὶ δὴ καὶ συν κοφαντίας πρὸς τούτοις,· ὡς αὐτός φησιν, οὐχ εἷλε τοὺς ἐκδεδωκότας τὸν τόμον, ἀλλὰ πρός γε τῷ ψεύ δεσθαι περιφανῶ; καὶ ἀναισχυντεῖν κἀκεῖνα πάνθ' ὁμοῦ, μᾶλλον δὲ καὶ τὰ πολλῷ χείριστα καὶ ἀπο τώτατα νοσῶν· ἐκ περιουσίας αὐτὸς ἀνεφάνη, ὅπερ ὁ λόγος ὑπέσχετο δείξαι.

CONTRA GREGORAM ANTIRRHEȚICORUM III. Φέρε δὴ καὶ τὸν ἄκρον ἐκεῖνον μετὰ τοὺς ἀπο- ἢ τὴν καθέκαστον αἴτιος ων, καὶ ὡς ἀπειροδύναμος, στόλους θεολόγον, τὸν ἱερόν φημι κατίδωμεν Διονύσιον, ἂν καὶ συκοφαντεῖν ἔφη τὴν Χριστοῦ Ἐκκλην σίαν. ὁ. Γρηγορᾶς, ἐν γε τῷ περὶ δυνάμεως ἱερᾶς ἐκείνου λόγῳ, καὶ πόρρω τῆς ἐκείνου διανοίας καὶ τῆς σοφίας γίγνεσθαι, μᾶλλον δὲ τὰ ῥηθέντα πρὸ μικροῦ περὶ τούτου κατὰ τοῦ τόμου τῷ Γρηγορᾷ, καὶ αὖθις πρὸ ἐκείνων ἐπαναλάβωμεν. Σοφός, φησὶν, ὧν ἐκεῖνος ὁ θεῖος ἀνὴρ, τὸν θεῖον δηλαδὴ δηλῶν Διονύσιον, καὶ τοῖς κτίσμασιν ἀπονενεμημένον εἰδὼς τὸ τοῦ ἔχειν πολύσημον, εἰκότως κανταῦθα τοῖς κτί σμασιν ἀποδέδωχε, οὐ μόνον τῷ πᾶσαν δύναμιν παράγειν, ἀλλὰ καὶ τῷ ὑπὲρ πίσαν, καὶ τὴν αὐτοδύναμιν εἶναι, καὶ τῷ ὑπερδύνασθαι, καὶ ἀπειράκις ἀπείρους τῶν οὐ σῶν δυνάμεων ἑτέρας παραγαγεῖν, καὶ τῷ μὴ ἄν ποτε δυνηθῆναι τὰς ἀπείρους καὶ ἐπ' ἄπειρον παραγομένας δυνάμεις τὴν ὑπεράπειρον αὐτοῦ τῆς δυναμοποιοῦ δυνάμεως ἀμβλύναι ποίησιν, καὶ τῷ ἀφθέγκτῳ, καὶ ἁγνώστῳ, καὶ ἀνεπινοήτῳ τῆς πάντα ὑπερεχούσης αὐτοῦ δυνάμεως. "Η διά περιουσίαν τοῦ δυνατοῦ, καὶ τὴν ἀσθένειαν δυ ναμοί, καὶ τὰ ἔσχατα τῶν ἀπηχημάτων αὐτῆς συνέχει, καὶ διακρατεί. Λέγε τὴ οὖν, ὦ φιλόσοφε, καὶ ἐξηγοῦ τὸν ἀληθῆ· τουτονὶ φιλόσοφόν τε καὶ θεολόγον ὀρθῶς τε καὶ ἀπταίστως, καὶ ὡς αὐτὸς Βιοῦτος ἀληθῶς βούλεται· εἰ δ' οὖν, ἀλλὰ τὴν γλῶτο νων. Θ μὲν γὰρ σκοπός ἐστιν· ἐνταῦθα τούτῳ τοῦ λότου περὶ θείας θεολογήσαι δυνάμεως, καθὰ καὶ αὐ τὰς εἴρηκας δήπουθεν· προάγει δ' ούτωσὶ τὴν θεσ λογίαν, καθάπερ ἀκούεις· δύναμιν· καὶ γάρ φησε λέγεσθαι τὸν Θεὸν, κατά τε διαφόρους αἰτίας και τρόπους, δ καὶ μέχρι· δεκάδος διελών ἤδη προή νεγκε, καὶ ὡς αὐτοῦ. τοῦ εἶναι δύναμιν, ἢ τὴν ὅλην, ἢ τὴν καθέκαστον αἴτιος ῶν, καὶ ὡς ἀπειροδύνα μος. Καὶ βλέπε μοι πρὸ τῶν ἄλλων κἐνταῦθα τοῦ κενοῦ τῶν θεολόγων ἐξηγητοῦ τούτου τῶν λόγων τὸ ἀδιανόητόν τε καὶ ἀκατάλληλον. Αὐτὸς γάρ ἐστιν· οὗτος ὁ μικρὸν ἀνωτέρω λέγων ἐκεῖνα; ὅτι Διονύστος μὲν περὶ θείας Θεολογών δυνάμεως πρός γε ταν επισχών τέως τῶν αὐτοῦ λόγων άκουε νουνεχώς, τοῖς ἄλλοις τοῦτό φησιν, ὅτι τὸ μηδεμίαν δύναμιν οὐχ ἑρμηνείας οὐδὲ σαφηνείας τῆς ἔξωθεν δεομέ Έχον οὔτε ἔστιν, οὔτε τί ἐστιν, οὔτε ἔστι παντελῶς αὐτοῦ θέτις. Εἶτα μικρὸν παρακατιών, ᾗπερ ἔφην, περὶ κτισμάτων μόνων ἐκεῖνον ποιεῖσθαι τὸν λόγον φησὶν, ὥσπερ ἔξω κατὰ τὴν χείρω γε έκστασιν αὐτὸς ἑαυτοῦ γεγονώς, καὶ οὐκ εἰδὼς & λέγει: Εἰ γὰρ περὶ κτισμάτων μόνων ἁπλῶς ὁ λόγος -ἐνταῦθα τῷ θεολίγῳ, καὶ οὐδὲ ἄλλο πλὴν τούτου, πῶς περὶ δυνάμεως θείας θεολογεῖν αὐτὸν προλαβών είρηκας Οὔτε γὰρ θεῖον ἂν ποτε τῶν κτισμάτων ἂν οὐδὲν εἴη παρ' ἑαυτοῦ, ούτε θεολογοῦνται τὰ κτίσματα, εἰ μή βούλοιτα τῇ κτίσει· λατρεύειν κατὰ τὴν παλαιὰν ἀθεῖαν ὁ ταῦτα θεοποιεῖν τε καὶ θεολογεῖν ᾑρημένος. Πῶς οὖν αὐτὸς λέγεις περὶ θείας θεολογεῖν δυνάμεως τὸν περὶ τῶν κτισμάτων, ἁπλῶς λέγοντα; "Η γὰρ καὶ τα κτίσματα θεῖα, καὶ θεολογοῦντας καθὸ θεοὶ κατὰ τὸν σὸν λόγον, ἢ ταυτόν τι καὶ ἐν κτίσμα· καὶ θεία δύναμις. Εἰ δὲ μὴ θάτερον τούτων, ἀλλ' οὐσίαν ἐρεῖς ἐξ ἀνάγκης Θεοῦ τὴν φυσικὴν αὐτοῦ δύναμιν, καὶ ἄμφω μὲν οὖν ταῦτα λέγεις, καὶ διαρρήδην κηρύττεις τε καὶ φιλοσοφοῖς· καὶ οὗτος ὁ τοῦ πολυστίχου και του του βιβλίου λόγος τε καὶ σκοπὸς, τὸ τὰ μὲν πολυύμνητα τῆς· τοῦ Θεοῦ φύσεως ιδιώματα, & καὶ φυσικὰ τοῦ Θεοῦ, καὶ φυσικῶς τῷ Θεῷ προσόντα· διαφόρως οι θεολόγοι Πατέρες εδίδαξαν, κτίσματα· πάνθ', ὁμοῦ μετὰ τῶν τὰ ᾿Αρείου φρονούντων ἀπο δείξαμε τὸν δὲ θεὸν οὐσίαν. δογματίσαι μόνην, πάν των τῶν προσόντων γυμνὴν, ὑπὲρ οὗ· καὶ τοῖς κορυ. αἱ τῶν κτισμάτων ἑκάστου ἀνάλογοι φυσικαὶ δυνάφαίους δηλαδὴ τῶν Πατέρων ὁ πολυθρύλλητος προς Ευνόμιαν ἐκεῖνος ἦν πόλεμος καὶ δι' & καὶ αὐτὸς τῆς Ἐκκλησίας. ἀποῤῥαγείν, τὴν συχνὴν ταυτηνί βλασφημίαν, καὶ τὴν ὕβριν, καὶ τὴν συκοφαντίαν, καὶ τὸν κενὸν κατ' αὐτῆς, μᾶλλον δ' εἰπεῖν ἀληθῶς κατά της σεαυτοῦ· κεφαλῆς, ψυχῆς ἀνεδέξω πό λεμον. Αλλ' αγε δὴ πρὸς τὸν ἱερὸν Διονύσιον καὶ τοὺς ἐκείνου, περὶ δυνάμεως θείας έλθωμεν· λόγους, μια πρὸν ἄνωθεν ἀναλαβόντες τὸν λόγον. Δύναμις, φησίν, ἔστιν ὁ Θεὸς. ὡς πᾶσαν δύναμιν ἐν ἑαυτῷ προέχων καὶ ὑπερέχων, καὶ ὡς πάσης δυνάμεως αίτιος; καὶ πάντα κατὰ δύναμιν. ἄκλετον. καὶ ἀπεριόριστον παρἄγων, καὶ ὡς αὐτοῦ τοῦ εἶναι δύναμιν, ἢ τὴν ὅλην, Απειροδύναμον δὲ τοῦτον· ὑμνεῖ, καθάπερ ἀκού εις, οὐ μόνον διὰ τὸ πᾶσαν δύναμιν παράγειν, φησὶν, ἀλλὰ καὶ διὰ τὸ ὑπὲρ πᾶσαν, καὶ τὴν αὐτοδύ ναμιν εἶναι, καὶ διὰ τὸ ὑπερδύνασθαι, καὶ ἀπειράκις ἀπείρους τῶν οὐτῶν δυνάμεων ἑτέρας παραγαγεῖν; καὶ διὰ τὸ μὴ ἂν ποτὲ δυνηθῆναι τὰς ἀπείρους, καὶ ἐπ' ἄπειρον παραγομένας δυνάμεις τὴν ὑπεράπει ρον αὐτοῦ της δυναμοποιοῦ δυνάμεως αμβλύνει ποίησιν, καὶ διὰ τὸ ἄφθεγκτον, καὶ ἄγνωστον καὶ ἀνεπινόητον τῆς πάντα υπερεχούσης αὐτοῦ δυνάμεως, ήτις, φησί, διὰ περιουσίαν τοῦ δυνατοῦ καὶ τὴν ἀσθένειαν δυναμοί, καὶ τὰ ἔσχατα τῶν ἀπηχη μάτων αὐτῆς συνέχει και διακρατεῖ. Αἱ μὲν οὖν πᾶσαι δυνάμεις, ἂς ὁ ἀπειροδύναμος παράγει Θεός. καὶ ὧν ἀπειράκις ἀπείρους δυνάμεις ἑτέρας δύναται, μᾶλλον δὲ ὑπερδύναται παραγαγεῖν, δηλονότι μεις εἰσὶ, τῶν τε νητῶν καὶ αἰσθητῶν, ἐμψύχων τε καὶ ἀψύχων; καὶ ἁπλῶς πάντων ὁμοῦ· τὸ γὰρ μηδεμίαν δύναμιν ἔχον, φησίν, οὔτε ἔστιν, οὔτε τί ἐστιν, οὔτε ἔστι παντελῶς αὐτοῦ θέσις. Ἡ δὲ ὑπεράπειρος αὐτοῦ δυναμοποιός δύναμις, καὶ αὐτοδύναμις, ἧς την ποίησιν οὐκ ἂν ποτέ φησιν ἀσθενῆσα: δυνηθῆναι ποιῆσαι τὰς ὑπ' αὐτῆς ποιν μένας; ἢ καὶ ποιηθησομένας καθ' ὑπόθεσιν ἀπείρους ἑτέρας δυνάμεις, ἥτις, ὡς αὐτός φήσι, και άφθεγκτος, καὶ ἀνεπινόητος, καὶ πάντα ὑπερέχουσα δύναμίς ἐστι τοῦ Θεοῦ, καὶ διὰ περιουσίαν ἰσχύος καὶ τὴν ἀσθένειαν δυναμοί, καὶ τὰ ἔσχατα τῶν ἀπη. χημάτων αὐτῆς συνέχει και διακρατεί, τὴν γοῦν τὰ θεοπρεπή ταυτὶ πάντα πλουτοῦσαν αὐχήματα.

PHILOTH EI CP. PATRIARCHE αἰσθήσεως μετειληφότων. τὴν τῶν ἀπασῶν ὁμοῦ δυνάμεων ποιητικὴν, καὶ αὐ- τίαν, τῶν οὐσίας, καὶ ζωῆς, καὶ νοῦ, καὶ λόγου, καὶ τῶν δηλαδὴ τῶν ἀγγελικῶν, τὴν ἄφθεγκτον καὶ ἀνεπινόητον καὶ πάντα υπερέχουσαν δύναμιν τοῦ Θεοῦ, ἥτις διὰ περιουσίαν τοῦ δυνατοῦ, καὶ τὴν ἀσθένειαν δυναμοί, καὶ τὰ ἔσχατα τῶν ἀπηχημάτων αὐτῆς διακρατεί, ταύτην τοιγαροῦν τὴν οὕτως ὑπερφυά τε καὶ πολυύμνητον, ὁποίαν τινὰ ἐκλαμβάνεις αὐτὸς εἶναι, Γρηγορά; Καίτοι γε καὶ ἄῤῥη τον καὶ ἀνεπινόητον πρός γε τοῖς ἄλλοις ὁ θεολόγος αὐτὴν καθ᾿ αὐτὴν φθάσας ὕμνησεν. Συνῆκας νῦν γοῦν, ὦ φιλόσοφε, τῆς θαυμαστής ταύτης τοῦ ἀληθινοῦ τούτου φιλοσόφου και θεασό φου περὶ τὰ θεῖα καὶ ὑψηλὰ φιλοσοφίας καὶ γνώ μη;; καὶ ὅπως καὶ τὸ ὑπερούσιον ἀμέθεκτον, καὶ ἄῤῥητον, καὶ ἀπόκρυφον τῆς τοῦ Θεοῦ οὐσία; σιτῇ τὰ πλεῖστα τιμᾷ, καὶ τῶν αὐτομετοχῶν αὐτοῦ καὶ προόδων, καὶ μεθέξεων, τὸ θεῖον αὖθις, καὶ ὑψηλὸν, καὶ θεοπρεπές, καὶ μεθεκτὸν ἀνυμνεῖ; "Αρ' οὐχὶ σαφῶς τε καὶ ἀριδήλως πάνυ παρίστησιν ἐκ τῶν θείων, ὡς αὐτός φησι, μυηθεὶς λόγων, ὅτι τοῦ Θεοῦ τὸ μὲν ὡς ὑπερούσιον καὶ ἄῤῥητόν ἐστι, καὶ ἔγνωστον, καὶ ἀμέθεκτον, τὸ δὲ καὶ ῥητὸν, καὶ μεθεκτὸν τοῖς κτίσμασιν ἀναλόγως, καὶ ἀπὸ μέρους διὰ φιλαν θρωπίαν ληπτόν; Τὸ γὰρ τὴν ὑπερούσιον, φησίν, οὐσίαν ἐκφαίνειν, καθὰ ὑπερούσιος, ἄῤῥητον καὶ ἄγνωστόν ἐστι, καὶ παντελῶς ἀνέκφαντον, καὶ αὐτὴν ὑπεραῖρον τὴν ἔνωσιν. Τίς δ' αὕτη ἡ Ἐνωσις, ἐν τοῖς ἑξῆς καὶ ταύτην αὐτὸς οὗτος ὑποδείκνυσι κάλλιστα τοῖς βουλομένοις μαθεῖν. ᾿Αλλὰ τὴν ούσια ποιόν φησιν εἰς τὰ ὄντα πάντα τῆς θεαρχικῆς οὐ σιαρχίας πρόοδον. Καὶ πάλιν· Οὐκ ἐκφράσαι ποθεῖ, φησίν, ὁ λόγος τὴν αὐτοῦ περούσιον ἀγαθότητα τῆς αὐτοῦ περουσίου θεότητος, τὴν ὑπὲρ πᾶσιν ἀγαθός τητα καὶ θεότητα, ἐν ἀποκρύφοις, ὡς τὰ λόγιά τη σιν, ὑπεριδρυμένην· ἀλλὰ τὴν ἐκπεφασμένην ἀγα Ἐπὶ δὲ τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ καταφεύξῃ, ἐπειδὴ θοποιὸν πρόνοιαν, καὶ ὑπεροχικῶς ἀγαθότητα, καὶ καὶ, καθὰ φθάσας ἔφην, οὐσίαν τὸν Θεὸν οἶσθα μό- πάντων ἀγαθῶν αἰτίαν ὑμνεῖ. Οὐκ ἐκείνην φησί νην, πάσης φυσικῆς ἐνεργείας καὶ δυνάμεως καὶ ς τὴν ὑπερούσιον οὐσίαν, ἀλλὰ ταύτην τὴν ἐκπερα χάριτος άμοιρον, καὶ ὡς ὁ θεολόγος οὑτοσὶ καὶ σμένην ἀγαθοποιὸν πρόνοιαν, καὶ ὑπεροχικῶς ἀγα θεόπτης διὰ πλείστων θεολογεῖ προόδους Θεοῦ, καὶ θότητα. Τί φῂς, ὦ φιλόσοφε; Ορᾷς ἐν τοῖς εἰρη διαδόσεις, καὶ προνοίας, καὶ ἀγαθότητας, και μετα μένοις ἐνταῦθα τῷ θεολόγῳ τούτῳ διαφοράν τινα οχάς, καὶ αὐτομετοχὰς ταύτας θεολογῶν, ἐκ Θεοῦ Θεοῦ οὐσίας πρὸς τὴν ταύτης μετοχήν τε καὶ πρότ τοῦ ἀμεθέκτου προϊούσας ἀφθόνῳ χύσει καὶ ὑπου οδον; Η πάλιν ἂν ὁρᾷς τὰ πάντα, καὶ ἀδιάφορων βλυζούσας. Μᾶλλον δ' αὐτῶν ἐκείνων τῶν περὶ τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ; Εἰ δ' ἄλλα μὲν ἐκεῖνο, άλλα θείων ὀνομάτων αὐτοῦ λόγων καὶ πάλιν ἀπὸ μέρους δὲ ταῦτα, οὐκ ἐκείνην γάρ, φησὶν ὁ Θεολόγος, ἀλλὰ ἀκούσωμεν. ταύτας ὑμνεῖν τῷ λόγῳ σκοπός, τί ταύτας φῂς πρὸς τῆς ἀληθείας αὐτῆς; Αρα πρὸς τὰ κτίσματα βλέ ψεις, ή παραβλέψεις πάλιν, ὥσπερ οἱ τὴν ἐν Χρι στῷ θεοπρεπῆ παραβλέποντες πάλαι δύναμιν εἰς Βεελζεβούλ; Καὶ μὴν ἀποδέδεικται πρὸ βραχέος, ἐκ τούτου τοῦ θεολόγου φημί, μηδαμῶς εἶναι κτίσματα ταῦτα, ἀλλ᾿ ἰδιώματα φυσικὰ τοῦ Θεοῦ. Ὅρα δὲ καὶ αὖθις ἐκ τῶν αὐτῶν. Οὐσιοποιόν φησι ταυτηνὶ τὴν πρόοδον ὁ θεολόγος, καὶ οὐσιαρχίαν, καὶ πρόνοιαν ἀγαθοποιὸν, καὶ ὑπεροχικῶς ἀγαθότητα, καὶ πάντων ἀγαθῶν αἰτίαν. Ο δὴ καὶ ὁ θεοφόρος ἐξηγούμενος Μάξιμος, Ουσιαρχίαν λέγει, φησὶ, τὴν πάσης οὐσίας ἀρχὴν καὶ αἰτίαν· αὐτὴ γὰρ ἡ θεότης ὑπὲρ πᾶσαν οὐσίαν· πρόοδον δὲ τὴν θείαν ενέργειαν λέγει, ἥτις πᾶσαν παρήγαγεν οὐσίαν. Εἰ γοῦν καὶ ἡ οὐστοποιός αὐτοῦ δύναμις κτίσμα, κατὰ σὲ πρῶτον μὲν ὁ κτί σμα τὴν οὐσιώδη δύναμιν ἔχων, κτίσμα καὶ αὐτὸς ἂν εἴη· ἔπειτα, καὶ εἰ κτίσμα ἡ δύναμις αύτη, δι' ἑτέρας ἂν καὶ αὐτὴ κτισθείη δυνάμεως, κἀκείνη δι' ἄλλης, καὶ τοῦτο ἐπ' ἄπειρον. Ποῖον ἐκ τούτων τῶν οὕτως ὑψηλῶν, τῶν οὕτω θεοπρεπών, των πάντα λόγον ὑπερβαινόντων, ὦ κενὶ θεολόγε, βούλει δύ Ἐκ δὲ τῶν εἰρημένων ἀποτελεσμάτων ἤτοι τῶν ποιημάτων ἔστι τοῖς ὀρθῶς σκοποῦσιν ἀμηγέπη τεκμήρασθαι. Τί οὖν αὐτὴν φῇς; Πάντως ή Θεοῦ κτίσμα τὴν ἔμφυτον τοῦ παντοδυνάμου Θεοῦ δύναμιν ἐρεῖς, ἢ οὐσίαν Θεοῦ. Ταῦτα καὶ γὰρ διαδεξάμενος ἔχεις παρὰ τῶν σῶν ἑταίρων τε καὶ καθηγη. Η τῶν, Βαρλαὰμ καὶ ᾿Ακινδύνου φημὶ, καὶ οὗτος ὁμῶν τῆς κενῆς θεολογίας ὁ τρόπος· μᾶλλον δὲ τὸ μὲν κτίσμα, εἰ καὶ φθάσας εἰρήκεις ἐν τοῖς σοῖς ἤδη λόγοις, διὸ δὴ καὶ τὴν συχνὴν ἐκείνην ἀδολεσχίαν τε καὶ τὴν βλασφημίαν κατὰ τῶν ἐκθεμένων τὸν τό μον ἐξήμεσας, καὶ συκοφάντας, καὶ βωμολόχους, καὶ παραβλῶπας τῶν ἱερῶν λόγων πρὸς τοῖς ἄλλοις ἀποκαλῶν, ἀλλ᾽ ἀρνήσασθαι νῦν τέως καὶ διαγράψαι μοι δοκεῖς, τῷ τῶν θεοπρεπῶν ὀνομάτων καὶ λόγων ἀφύκτῳ τοῦ θεολόγου τούτου πανταχόθεν συνεχ λαυνόμενός τε καὶ οἷον ἀγχόμενος. Ἐν γοῦν κεφαλαίῳ πέμπτῳ περὶ τοῦ ὄντος θεοῦ λογῶν ἐξ αὐτῶν τῶν προοιμίων τοιάδε φησί. Τῷ λόγῳ σκοπὸς οὐ τὴν ὑπερούσιον οὐσίαν, ᾗ ὑπερού ειο:, ἐκφαίνειν· ἄῤῥητον γὰρ τοῦτο καὶ ἄγνωστόν ἐστι, καὶ παντελῶς ἀνέκφαντον, καὶ αὐτὴν ὑπεραί ρον τὴν ἔνωσιν· ἀλλὰ τὴν οὐσιοποιὸν εἰς τὰ ὄντα πάντα τῆς θεαρχικῆς οὐσιαρχίας προόδου ὑμνῆσαι. Εἶτα μεταξὺ περὶ τῆς μετοχῆς καὶ θεοπρεπούς ὑπεροχῆς τῶν θείων τουτωνὶ προόδων ἐν ἐπιτόμῳ Θεολογήσας, τοῦ ἀγαθοῦ, τοῦ ὄντος, τῆς ζωῆς, τῆς σοφίας, καὶ τῶν τοιούτων, ἐπάγει πάλιν ἐξῆς· Ταύτας οὖν ὁ λόγος ὑμνῆσαι ποθεῖ, τὰς τῆς προνοίας ἐκφαντορικὰς θεωνυμίας. Οὐ γὰρ ἐκφράσαι τὴν αὐτ τοῦ περούσιον ἀγαθότητα, καὶ οὐσίαν, καὶ ζωὴν, καὶ σοφίαν τῆς αὐτοῦ περουσίου θεότητος ἐπαγγέλλεται, τὴν ὑπὲρ πᾶσαν ἀγαθότητα, καὶ θεότητα, καὶ οὐ σίαν, καὶ ζωὴν, καὶ σοφίαν ἐν ἀποκρύφοις, ὡς τὰ λέγιά φησιν, υπεριδρυμένην· ἀλλὰ τὴν ἐκπερασμέτὴν ἀγαθοποιὸν πρόνοιαν, καὶ ὑπεροχικῶς ἀγαθότητα, καὶ πάντων ἀγαθῶν αἰτίαν ὑμνεῖ, καὶ δν, καὶ ζωήν, καὶ σοφίαν τήν οὐσιοποιόν, και σοφοδότιν αξ

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM IIL και τοῖς κτίσμασιν; Ἑλοῦ τῶν ἀσεβειῶν, ἣν ἂν ἐθέ- ίν' ὡς θεοὶ καὶ δημιουργοί των κτισμάτων είεν αὐτὰ 2ῃς, φησίν, ἐπειδὴ διὰ τέλους βλασφημεῖν ἔγνωκας. Ὁ μὲν γὰρ θεοφόρος διδάσκαλος οὑτοσὶ τὸν Θεὸν εἶναι ταύτας λέγει, οὐ καθὰ ὑπερούσιος καὶ ἀμέθεκτος, ἀλλὰ καθό, φησίν, οὐσιοποιὸς καὶ μεθεκτός, καὶ πάντων ἀγαθῶν αἴτιος. αίτια· ταῦτα γὰρ τὰ τῆς πολυθεΐας ἄντικρυς· ἀλλ' ἐν φαμεν τὸ ὑπερούσιον πάντων αἴτιον, καὶ αὐτῶν τούτων φημὶ τῶν ἑαυτοῦ προόδων, καὶ δὴ καὶ τῶν κτισμάτων, τῶν μὲν δημιουργικῶς ὡς κτισμάτων αὐτοῦ, τῶν δὲ φυσικῶς, ὡς ἰδιωμάτων αὐτοῦ φυσιο Σὺ δὲ λέγε καὶ ἀντιτίθει τούτῳ τὰς ἐνεργείας σου κῶν, ὡς καὶ ὁ μέγας φησὶ Βασίλειος. Δυνάμεις γὰρ ᾿ τὰς ἀνυποστάτους, μᾶλλον δὲ τὰς ἀνυπάρκτους και οὐ καθ᾿ ἑαυτὰς ὑφεστώσας, ἀλλ' ἐνθεωρουμένας τῇ θάπαξ, τὰς θεότητας τὰς κτιστὰς, τὰς ποτὲ μὲν ὑπερουσίῳ ἐκείνῃ ουσίᾳ, Διονύσιος ταύτας φησίν, σχέσιν, κατὰ σὲ, μόνην οὖσας, καὶ πλέον οὐδὲν, ποτὲ ὡς εἶναι σὺν ἐκείνῃ ταύτας. Αχώριστοι γάρ καθά δὲ μέχρι φωνῆς μόνης οὔσας, μᾶλλον δὲ μηδαμῶς παξ ἐκείνης, καὶ ἀδιαίρετοι, ὡς τοῦ ἡλίου ἀκτῖς, οὖσας, ὡς ἅμα τῷ ῥηθῆναι διαλυομένας, κατὰ σὲ, καὶ ἀπαύγασμα τοῦ πυρὸς, ἵνα Θεὸν τῶν ἁπάντων, καὶ χωρούσας εἰς τὸ μὴ δν. Ταῦτα καὶ γὰρ τὰ τῆς τρισυπόστατόν τε καὶ παντοδύναμον. Μάλλον δὲ καὶ σῆς κενῆς καὶ τερατώδους τῷ ὄντι θεολογίας, & αὖθις αὐτῶν ἐκείνων διακοῦσαι τῶν τοῦ διδασκάλου προσεξεῦρες τῇ Θεολογίᾳ τῶν σῶν καθηγητών κ λόγων καλόν. Αὐτοεῖναι, φησί, καὶ αὐτοζωὴν, καὶ τε καὶ Θεολόγων αὐτὸς παρὰ σεαυτοῦ· οὐδὲ γὰρ αὐτοθεότητα φαμεν ὀρχικῶς μὲν, καὶ θεῖχῶς, καὶ ἐκείνοις, καίτοι γε καὶ πολλὰς ἑαυτοῖς βλασφημίας αἰτιατικῶν, τὴν μίαν πάντων ὑπεράρχιον καὶ ὑπερο τεμοῦσιν ὁδούς, οὐδέν τι τῶν τοιούτων ἐπῆλθεν ούσιον ἀρχὴν· καὶ αἰτίαν, μεθεκτῶς δὲ τὰς ἐκδιδοεἰπεῖν. μένας ἐκ Θεοῦ τοῦ ἀμεθέκτου προνοητικές δυνά μεις, τὴν αὐτοουσίωσιν, αὐτοζώωσιν, αὐτοθέωσιν, ὧν τὰ ὄντα, οἰκείως ἑαυτοῖς μετέχοντα, καὶ ὄντα, καὶ ζῶντα, καὶ ἔνθεα καὶ ἔστι, καὶ λέγεται, καὶ τάλλα ὡσαύτως. ᾿Αλλὰ δέδοιχας μὴ διθείς περιπέσης ή πολυ θεῖς, διὰ τὴν διάκρισιν ταυτηνὶ τῆς θείας οὐσίας καὶ τῶν περὶ αὐτήν; Τοιαῦτα καὶ γὰρ τὰ τῶν ἀφρός νων μορμολύκεια τε καὶ φόβητρα, οἷς οὐκ ἄνδρες θορυβοῦνται μᾶλλον, ἀλλὰ νήπια γαλακτοτροφού μενά τε καὶ ψελλιζόμενα· καὶ διὰ τοῦτο τὴν ἀθεταν ὡς βᾴστην τε καὶ ἄπονον εἷλου, ναυαγήσας ἐν ὀλίγῳ τὴν σωτηρίαν, οὐ τὴν σήν φημι μόνον, ἀλλὰ καὶ τὴν πολλῶν ἑτέρων τῶν σοι πεισθέντων κακῶς. Εικό τως· οὐ γὰρ ἦτά σοι πέφυκεν, ὥστε ἀκούειν. Καὶ διὰ τοῦτό που καὶ ὁ Κύριος τοῖς ἀκροαταῖς ἔλεγε τοῦ οἰκείου λόγου· Ὁ ἔχων ὦτα ἀκούειν ἀκουέτω. Ει γάρ τι τούτων εὐπορῶν εἴης, ήκουες ἂν ἐξῆς τοῦ αὐτοῦ θεολόγου κἀκεῖνα διεξιόντος. Οὐκ ἄλλο δὲ εἶ και τἀγαθόν φησιν, ὁ λόγος δηλαδή, καὶ ἄλλο τὸ ὄν, καὶ ἄλλο τὴν ζωήν, ἢ τὴν σοφίαν, οὐδὲ πολλὰ τὰ αίτια, καὶ ἄλλων ἄλλας παρεκτικάς θεότητας, ύπερεχούσας καὶ ὀφειμένας· ἀλλ᾽ ἑνὸς Θεοῦ τὰς ὅλας ἀγαθὰς προόδους, καὶ τὰς παρ' ἡμῶν ἐξυμνουμένας θεωνυμίας. Καὶ πάλιν· Οὐ γὰρ οὐσίαν τινὰ θείαν ἢ ἀγγελικὴν εἶναί φαμεν τὸ αὐτοεἶναι, τοῦ εἶναι τὰ ὄντα πάντα αἰτίαν· μόνον γὰρ τοῦ εἶναι τὰ πάντα καὶ αὐτὸ τὸ εἶναι τὸ ὑπερούσιον ἀρχὴ, καὶ οὐσία, καὶ αἴτιον· οὐδὲ ζωογόνον ἄλλην θεότητα παρὰ τὴν ὑπέρθεον πάντων όσα ζῇ, καὶ τῆς αὐτοζωῆς αἰτίαν ζωήν, οὔτε συνελόντα εἰπεῖν, ἀρχικὰς τῶν ὄντων, ο καὶ δημιουργικὰς οὐσίας, καὶ ὑποστάσεις, δς τινες καὶ θεοὺς τῶν ὄντων, καὶ δημιουργοὺς αὐτοσχεδιάσαντες ἀπεστομάτισαν, οὓς ἀληθῶς καὶ κυρίως εἰς πεῖν οὔτε αὐτοὶ ᾔδεισαν ἅτε δὴ οὐκ ὄντας, οὔτε οἱ πατέρες αὐτῶν. Προσέσχες; Οὐχ ὡς οὐσίας, φησίν, ἢ ὑποστάσεις διακρίνομεν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὸ ὄν, καὶ τὴν ζωὴν, καὶ τὸ ἀγαθόν, καὶ τὴν σοφίαν καὶ τἄλλα, ᾿Αλλὰ τὰ μὲν ἀρκούντως εἰρήσθω τοτήμερον εξ ναι· περὶ δὲ ἐκείνων τί φῂς, ὦ καλέ Γρηγορά; δεῖ καὶ γὰρ ἐκεῖσε πάλιν ἐπανελθεῖν. Ἔχει ταύτας τὰς φυσικὰς δυνάμεις καὶ προόδους καὶ προνοίας, καὶ ενεργείας, καὶ αὐτομετοχὰς ὁ Θεὸς, ἢ οὐκ ἔχει; Έχει δηλαδή, καὶ ἀδιαιρέτως ἔχει, καὶ ἀσυνθέτως, καὶ ἀσυγχύτως, ὡς ὁ θεολόγος οὑτοσὶ διδάσκαλος ἀπέδειξε μάλα λαμπρῶς· καὶ εἷς ἐστι Θεὸς διὰ πάνω. των, δ δὴ καὶ προλαβὼν εἶπον, ενεργός, θελητικός, παντοδύναμος· καὶ ὁ τούτων ἐπιχειρῶν τῇ ἀνατροπῇ κακῶς ὡς οὐκ οἶδεν ὁπλίζει καὶ χεῖρα καὶ γλῶτταν κατὰ Θεοῦ. Καὶ ὁ μὲν, ὅστις ποτ᾽ ἂν εἴη, μετὰ τῶν δυσσεβῶν καὶ θεομάχων συντριβήσεται, ἡ δ᾽ ἱερὰ σύνοδος ἐκείνη καὶ καλῶς εἶπε καὶ θεοπρεπῶς τὸν Θεὸν ἔχειν ταῦτα μετά γε τοῦ θεολόγου τουτουί, καὶ τὸν τόμον καλῶς τε καὶ θεοφιλῶς τὸν ἱερὸν τοῦτον ἐξέδωχε, καὶ συμφώνως αὐτῷ τε τούτῳ τῷ θεολόγῳ, τῷ μακαρίῳ Διονυσίῳ φημὶ, καὶ δὴ καὶ τοῖς λοιποῖς θεολόγοις Πατράσιν, δ δὴ καὶ προϊόντες αὐτίκα συναιρομένου θεοῦ δείξομεν. Ἀλλ᾽ ἐπεὶ πρὸς τὸν περὶ ἐνεργείας Θεοῦ λόγον φέρων ἡμᾶς ὁ λόγος ἤγαγε, καιρὸς ἂν εἴη λοιπὸν τὸν παντελῆ λόγον, όσος τε περὶ ἐνώσεως καὶ διαφορᾶς, καὶ ὅσος περὶ τοῦ ἀκτίστου καὶ μεθεκτοῦ, καὶ ῥητοῦ, καὶ γνωστοῦ, καὶ ἀγνώστου, ταύτη;, Εκ γε τῶν ἀποστόλων τε καὶ Πατέρων, καὶ αὖθις ἀντο λαβεῖν· ἐπειδὴ καὶ πρὸς τοῦτο πᾶς ὁ τῶν ἐναντίων σχεδὸν καὶ λόγος και πόλεμος.

ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΑΥΤΟΝ ΓΡΗΓΟΡΑΝ ΛΟΓΟΣ ΑΝΤΙΡΡΗΤΙΚΟΣ ΤΕΤΑΡΤΟΣ, Στι περὶ διαφορᾶς ουσίας θείας καὶ ἐνεργείας, καὶ περὶ δυνάμεως Θεοῦ φυσικής, ερμηνεία τε τῶν ῥητῶν Κυρίλλου καὶ Ἰωάννου τῶν ἱερῶν θεολόγων· ἅπερ ὁ Γρηγορᾶς καθ᾿ ἡμῶν ὡς ἡμέτερα δῆθεν κατατεμών, καὶ · διαστρέψας, κακώς προήνεγκε· καὶ περὶ αἰτίου καὶ αίτια του, καὶ ὅπως οἱ ἅγιον ἐχρήσαντο ταῖς τοιαύταις φωναῖς θεολογοῦντες. γων τις, συνεισφέρεσθαι νομίζει καὶ θάτερον ἅμα τῇ διανοίᾳ, εὖ μὲν ὁρῶντα αὐτόν, οὗ δρῶσι καὶ ἡμῖν ἀνάγκη συγχωρεῖν. Εἰ δ' ἕτερον θατέρου κατὰ τὴν σημασίαν τοῦ ὑποκειμένου, πῶς ἐκείνην μὲν τὴν τῆς· δυνάμεως λέξιν πρὸ ὀφθαλμῶν κειμέν την σιγῇ παρελθών, μεταβέβηκεν ἐφ᾽ ἦν οὐκ ἔβλε των ἐνέργειαν, τῆς τοῦ ἁγίου καταψευδόμενος αντι χρυς ρήσεως; ἢ πάντως δεδιώς; μὴ τῷ Εὐνομία καὶ αὐτὸς ἐκείνῳ τῷ δυσσεβεῖ καὶ αὐτοῦ γε ὁμό φρονι συγκαταψηφισθείη.· πρὸς τοῦ θείου Πατρὸς Γρηγορίου τοῦ Νύσσης. ᾿Αλλὰ πρὶν εἰς τοὺς Ἱεροὺς ἐμβαλεῖν λόγους ἐκεί- ήγηται, καὶ οὐδὲν οίεται διάφορον, εἰ θάτερον λένους, φημὶ δὴ τοὺς περὶ θείας· ἑνώσεώς τε καὶ δια κρίσεως, καὶ τὰ λείποντα τοῦ πολεμίου τουτουί, τοῖς φθάσασιν ἀναγκαῖον εἶναι νομίζω προσθεῖναι, καὶ τὴν συκοφαντίαν. καὶ τὸ ψεῦδος, καὶ τὴν ἀναιδὴ βλασφημίαν ἀνακαλύψαι καθόσον αἷόν τε· μᾶλλον δ' αὐτὸς ἐκεῖνος ὁ τῶν κενῶν ἐκείνων λόγων καὶ τοῦ ψεύδους πατὴρ δι' ἑαυτοῦ τὰ οἰκεία γεννήματα· καὶ τοὺς καρποὺς παραγαγέτω καὶ αὖθις· οὐδὲ γὰρ ὅσιον ἄλλως οὐδ᾽ εὐπρεπές. Λέγε τοιγαροῦν, ὦ φιλόσοφε, καὶ προτίθει καὶ πάλιν τὰ σὰ, καὶ πλήρου τὸν σύλλογον, καὶ τοὺς συνετούς τῶν ἀκροατῶν τῆς συνήθους ἀηδίας καὶ πάλιν· ἄμεινον γὰρ ἂν αὐτὸς καὶ ὑπὲρ τοὺς ἄλλους τοῦτο ποιήσεις.. Πᾶσαν ἐφεξῆς ὁμοῦ τὴν ῥῆσιν ταυτηνὶ τοῦ συχν φάντου τῷ λόγῳ φέρων επίτηδες προὔθηκα, μάλλον δ' αὐτὸς ἐκεῖνος τὰ ἑαυτοῦ καὶ νοήμασι καὶ λόγοις οἰκείοις αὖθις ἡμῖν, ὡς ὁρᾶται, προτίθησιν, ἐν ἐν ταυτῷ καὶ τὴν διαβολὴν, καὶ τὸ ψεῦδος, καὶ τὴν κατὰ Θεοῦ καὶ τῶν ἁγίων αὐτοῦ· βλασφημίαν, καὶ τὴν ἀλλόκοτον. ύβριν, ἐναργέστερον γνοίημεν. Πλήν ὅσον οὐ τὰ τῶν ὕβρεων ἑξῆς πάντα προάγεται. Η γὰρ ἂν ἡμῖν καὶ δευτέρου βιβλίου καὶ τοσοῦτον ἄλ λων, ἢ καὶ πλειόνων εδέησε λόγων; ἐκεῖνά γε σκο πουμένοις· ἐπεὶ καὶ πλείω τῶν ἐπιχειρημάτων, καὶ πρὸς τὸ ζητούμενον δῆθεν ἐκείνου λόγων, τὰ τῶν ὑδρεών φημι καὶ τῶν αἰσχρῶν ταυτί παραλή ρημάτων, ὡς μηδὲ παραβάλλειν ἐξεῖναι. Ορᾷς, φησί, πῶς καταχρηστικῶς καὶ οὐ κυρίως τὸ ἔχειν τοῖς θείοις παρείληπται Πατράσι τε καὶ του φοῖς διδασκάλοις ἡμῶν ἐπὶ τῆς ἁπλῆς, καὶ ἀσυνθέτου θείας ἐκείνης, φύσεως.; Ο δ' ἀμαθής ουτοσί λογογράφος καὶ ἀσεβὴς δογματιστής, αὐτούς τε διαβάλλων οὐ, μάλα αἰδεῖται, κἀκ τῶν ἀνθρωπίνων καὶ συνθέτων ὑποδειγμάτων τὰ τῆς θείας Γραφῆς κιβδηλεύων οὐ φρίττει μυστήρια, κἀντεῦθεν ποιῶν κακείνην τὴν μόνην ἁπλῆν καὶ ἄκτιστον φύσιν σύνθετον ὁμοῦ καὶ κτιστήν. Τὸ γὰρ διαιρεῖν τὴν ἀδιαίρετον αυτοσοφίαν, καὶ αὐτογνῶσιν, καὶ αὐτο δύναμιν, καὶ αὐτενέργειαν, καὶ αὐτοζωήν, ποίαν οὐκ ἂν ἀσέβειαν ὑπερβέβληκεν; Εγώ δ' ἐκεῖνο Τὰ; μὲν οὖν ἱερὰς τῶν θεολόγων ρήσεις εκείνας, μᾶλλον ἐγέλασα τοῦ ἀμαθοῦς ἐκείνου, ὁπότε τὴν μὲν οἷς προφανῶς ἀντιδογματίζων τε καὶ ὑβρίζων ταλ αὐτοζωὴν, καὶ αὐτενέργειαν, καὶ αὐτοδύναμιν, μηρώς, ἔπειτα πρὸς μαρτυρίαν δῆθεν λαμβάνει, και ἄζωον, καὶ ἀνενέργητον, καὶ ἀδύναμου είναι διγ. Ο νοφωνῶν καὶ παρεξηγούμενος, καὶ τὴν ὑπ' αὐτῶν. ματίζει, τὸ δ᾽ ἔξωθεν, καὶ διάφορον ἔχον ενέρα γειαν, καὶ ζωὴν καὶ δύναμιν, ἐκεῖνο, μᾶλλον εἶναι ζῶν, καὶ ἐνεργὸς καὶ δυνατόν. Τοῦτο γὰρ αἰνίγματι ἔρικε, καὶ ὅμοιον ὥσπερ ἂν εἴ τις λέγοι ψύχειν τὸ πῦρ, διάτι θερμόν, ἢ τὴν χιόνα θερμαίνειν, διότι ψυχρά. Ηδέως δ᾽ ἂν ἔγωγε καὶ τοῦτ' ἐκείνου πι θοίμην, πῶς Διονυσίου περὶ δυνάμεως ἐνταῦθα τεχνολογοῦντος, αὐτὸς ἐκεῖνον παραδραμων, την ἐγέργειαν προβθηκεν· οὐ γὰρ ἂν εἴη τῶν ἀπεική. των πρὸς αὐτόν γε ποιουμένοις τοὺς λόγους ἡμῖν τοιαῦτα ζητεῖν, ὃς πάντα δὴ τἆλλα τολμηρὸς ὢν, οὐδὲ τούτου κέκρικε δεῖν ἀπέχεσθαι τοῦ νοσήματος, τὰ τῆς ἁπλῆς ἐκείνης δηλαδὴ καὶ θείας οὐσίας θεο πρεπῆ διαιρεῖν ὀνόματα, καὶ θεότητας έκαστα τού των ἀκτίστους καλεῖν ἰδίως, καὶ ἄλλο μὲν νοεῖν οὐ - σίαν, ἄλλο δὲ δύναμιν, ἄλλο δ' ἐνέργειαν καὶ σοφίαν, καὶ τὰ τοιαῦτα. ΕΙ γὰρ ταυτό δύναμιν καὶ ἐνέργειαν κηρυττομένην διαστρέφων ἀλήθειαν εἰς ἐξαπάτην τῶν ἀκουόντων, ὕστερον συναγαγὼν αὐτὸς ὁμοῦ πάν σας, τήν σε προσήκουσαν ἑκάστῃ, καὶ κατάλληλον λύσιν ἀποστολικῷς τε καὶ πατρικῶς προσαρμόσω σὺν Θεῷ δὲ ὁ λόγος, καὶ αὐτόθεν διελεγχθῆναι τὴν κενοφωνίαν καὶ τὸ ψεῦδος ποιήσω. Νῦν δ' ἀκούσατε τῆς τοῦ πλαστοῦ θεολόγου και θεομάχου του τους βλασφημίας εὐθὺς ἐκ πρώτης βαλβίδας. Ορις, φησί, πῶς καταχρηστικῶς, καὶ τὰ κυρίως ἡ θεία καὶ ἁπλῆ φύσις ἔχει τὸ ἔχειν; Καὶ εἰ αὐτήν, ὡς φῂς, τὴν τοῦ ἔχειν δύναμιν οὐ κυρίως, ἀλλὰ καταχρηστικῶς ἔχει, σχολή γ' ἂν ἄλλο τι τῶν ἰδίων αὐτοῦ καὶ τῶν φυσικῶς προσόντων ἔχοι. ΤΙ δὲ καὶ τοῦτ' αὐτό ἐστιν, όπερ καταχρηστικώς λέγεις; Η γὰρ ἔξωθεν αὐτὸ καὶ ἐπίκτητον λέγεις τὸν Θεὸν ἔχειν, καὶ οὐ κατὰ φύσιν, οὐδὲ κυρίως, ἢ τὸ κατε χρηστικῶς ἀντὶ τοῦ μάτην, καὶ ψευδώς λαμβάνεις

CONTRA GREGORAM ANTIRRBETICORUM IV. - Αντίκρυς. Καὶ εἰ μὲν ὡς ἐπίκτητον καὶ ἐξωθεν, ὅλη ἡ ἅγιον, ὅπου ὁ γιὸς, καὶ ὅπου ὁ Πατήρ, πάντα έχον οὐ κατὰ φύσιν οὐδὲ κυρίως λέγοις αὐτὸ τὸν Θεὸν ἔχειν, πόθεν, ὦ φιλόσοφε, καὶ παρὰ τίνος δ' πάντων Δεσπότης καὶ θεός δανεισάμενος ἔχει; καὶ ταῦτα την τοῦ ἔχειν. αὐτὴν δύναμιν, καὶ οὐκ ἄλλο τι; Ἐκεῖνο γὰρ τὸ δεδωκὸς καὶ μετεχόμενον ἂν εἴη μᾶλλον Θεὸς; οὐ τὸ ὀνδεὲς καὶ μετέχον· τὸ μὲν γὰρ τῶν κτισμάτων, ίδιον δὲ τὸ μετέχεσθαι τῆς θεότης τος. Διὸ καὶ Γρηγόριος ὁ τῆς θεολογίας ἐπώνυμός. Οὐκ ἐκ προσθήκης, φησί, τὸ τέλειον τῷ Θεῷ· οὐ γὰρ ἦν · δτε· ἄλογος ἦν, οὐδὲ ὅτι οὐκ ἀληθῆς, οὐδὲ ἄσοφος, ἢ ἀδύνατος, ἢ ζωῆς ἐνδεής, ή λαμπρότητος, ἡ ἀγαθότητος: καὶ αὐτὸ συνουσιωμένως κατὰ φύσιν, τὴν ἀγαθότη θα, τὴν εὐθύτητα, τὸν ἁγιασμόν, την ζωήν. Τού των οὐδὲν ἐπίκτητον αὐτῷ, οὐδὲ ὕστερον. ἐπιγενόμενόν ἐστι. Σὺ δὲ νῦν τὴν τρισυπόστατον· ὁμοῦ. θεό τητα, την μίαν καὶ παντοδύναμον, ἐπικτήτους καὶ οὐ κυρίως φῂς ἔχειν τὰς φυσικὰς ἰδιότητας, οὐκ οἶδα παρὰ τίνος Θεοῦ δανεισαμένην αὐτάς. Αλλως τε και πῶς δ, κατὰ τῆς Ἐκκλησίας καὶ τοῦ ταύτης ἱεροῦ τόμου μικρῷ προϊὼν ἔγκλημα συκοφαντῶν αὐτὸς φέρεις, καθάπερ ἠκούσαμεν; Εφης καὶ γὰρ ἁμα θίας ἡμᾶς γράφεσθαι, καὶ γελάν, ὅτι τὴν μὲν αὐτο ζωὴν καὶ αὐτενέργειαν καὶ αὐτοδύναμιν. ζωῆς καὶ δυνάμεως άμοιρον, ὡς αὐτὸς ἡμῶν καταψεύδη. δογματίζομεν, τὸ δ' ἐξωθεν καὶ διάφορον ἔχον ἐνέρ γειαν, καὶ ζωὴν, καὶ δύναμιν, εκείνο μάλλον εἶναι ζῶν, καὶ ἐνεργὸς, καὶ δυνατόν. Πῶς οὖν, ὅπερ ή σύνοδος καὶ ὁ ταύτης εὐσεβὴς ὄρος οὐκ εἶπε, μᾶλ τον δὲ καὶ σφοδρῶς ἀπεῖτε, καὶ μεθ' ὑπερβολῆς, οὐσιώδη, καὶ γάρ φησι, καὶ φυσικήν κίνησιν τοῦ Θεοῦ, τὴν αὐτοῦ ἐνέργειαν οὖσαν εἰδότες, κατὰ τοὺς θες λόγους, ὡς ἐκ πηγῆς ἀεννάου φαμὲν τῆς θεία: οὐ σίας προέρχεσθαί τε καὶ πηγάζειν, καὶ ταύτης χωρὶς οὐδέποτε θεωρεῖσθαι, ἀλλ᾽ ἀδιαίρετον αὐτῆς ἀεὶ διαμένειν; Τῆς γοῦν συνόδου πατρικῶς τε καὶ ἀποστολικῶς. καὶ τοῦτ' αὐτὸ θεοπρεπῶς οὕτωτὶ θεολυ γησάσης τὰ θεῖα, αὐτὸς καθάπερ οἱ ναυτιώντες. καὶ τὸν ἐγκέφαλον στρεφόμενοι, τὰ ἄνω κάτω, καὶ τοὐναντίον ἄνώ τὰ κάτω παραβλέπων καὶ λογιζόμενος, ἐκεῖνα λέγεις, καὶ συκοφαντεῖς αὐτὴν δογματ Καὶ Κύριλλος μὲν ὁ σοφὸς ὑπὲρ τοῦ Υἱοῦ πρὸς Αρειανοὺς τὸν λόγον ποιούμενος, Εἰ μὴ ζωὴ κατὰ φύσιν ἐστὶν ὁ Υἱός, φησί, πῶς ἀληθεύσει λέγων, Ο πιστεύων εἰς ἐμὲ ἔχει ζωὴν αἰώνιον; Εἰ δὲ ὡς · φύσει προσοῦσαν ἑαυτῷ τὴν ζωὴν, καὶ οὐσιωδῶς υπάρχουσαν, δώσειν τοῖς εἰς αὐτὸν πιστεύουσιν ἐπαγγέλλεται, πῶς ἐνδέχεται νοεῖν, οὐκ ἔχοντα τὸν Τῶν εἰληφέναι ταύτην παρὰ τοῦ Πατρός; 'Αλλ' ὡς προείρηται, προελθὼν ἐκ Πατρὸς πάντα τὰ αὐτοῦ κατὰ φύσιν ἐπάγεται. Εν δὲ τῶν προσόντων τῷ Παν τρὶ καὶ ἡ ζωή. Οὐκοῦν οὐκ ἐπείσακτος τῷ Υἱῷ ἡ ζωοποιὸς δύναμις, ἀλλὰ κατὰ φύσιν αὐτῷ προσοῦσα καὶ οὐσιωδῶς, ὥσπερ καὶ τῷ Πατρί. Ὁ δὲ ἐκ Δαμασκοῦ θεορρήμων Ιωάννης. Έχει, φησί, τῆς θείας καὶ πατρικής φύσεως ιδιώματα ὁ Χριστός, τὸ ἄκτιστον, τὸ θελητικὸν, τὸ ἐνεργητικόν, τὸ παντο δύναμον, τὸ δημιουργικὸν, τὸ ἀμέτοχον· μεθεκτόν " τίζειν, ἅπερ οὕτω περιφανῶς ἀποφάσκει. δὲ τῆς ἐνεργείας, οὐ φύσεως. Περὶ δὲ τοῦ ἁγίου Πνεύματος αὖθις ὁ τῆς θεολογίας επώνυμος, Ην ἀεὶ, φησί, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον μεταληπτὸν, οὐ μετα ληπτικὸν, τελειοῦν, οὐ τελειούμενον, πληροῦν, οὐ πληρούμενον, ἁγιάζον, οὐχ ἁγιαζόμενον, θεοῦν,, οὐ θεούμενον. Ο δὲ σύμπνους αὐτῷ Βασίλειος ὁ μέγας, φημί, Διαφορά, φησί, ταῖς ἁγίαις δυνάμεσι πρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον αὕτη, ὅτι τῷ μὲν φύσις ἡ ἁγιωσύνη, ταῖς δὲ ἐκ μετουσίας ὑπάρχει το αγιάζεσθαι. Σὺ ἐκ τῶν σῶν λόγων εάλως ἀφύκτως αὐτὰ ταῦτα καὶ νοσῶν, καὶ δογματίζων, καὶ γράφων, & κατὰ τῶν υγιαινόντων θεολόγων τῆς Ἐκκλησίας προφέρεις· καὶ τὸ μεῖζον εἰς προσθήκην κακοῦ, ὅτι καὶ κατὰ πόδας, κάν τοῖς λόγοις αὐτοῖς, ἐν οἷς τὴν συκοφαν τίαν καὶ τὴν ὕβριν κατ᾽ ἐκείνων τῶν ἱερῶν ἀνδρῶν πλέκεις. Καταχρηστικῶς γαρ, και εν κυρίως οὐδὲ φυσικῶς, ἀλλ' ἔξωθεν καὶ ἐπίκτητον ἔφης τὸν Θεὸν τὴν δυνάμιν ἔχειν, μᾶλλον δὲ καὶ αὐτὸ τοῦτο τὸ Τὸ δὲ λέγειν ἐκ μετοχῆς ἐκεῖνα τὸν Θεὸν ἔχειν, ἔχειν. Τῶν γὰρ Πατέρων εἰρηκότων ἐν τῷ τόμῳ, ἀλλ' οὐκ ἐκ φύσεως, καὶ τῶν περὶ "Αρειόν τε καὶ Μα- ὅτι Εἰ τὸ μηδεμίαν δύναμιν ἔχον, ὅ φησιν ὁ ἱερὸς κεδόνιον ἀκριβῶς τὴν βλασφημίαν παρήλασεν. Οι Διονύσιος, οὔτε ἔστιν, οὔτε τί ἐστιν, οὔτε ἔστι πανμὲν γὰρ τὸν μονογενῆ τοῦ Θεοῦ Υἱὸν, καὶ δὴ καὶ ὺ τελῶς αὐτοῦ θέσις, ἐπεὶ τὸ ἔχον οὗ ἔχει διαφέρει τὸ Πνεῦμα τὸ ἁγίον, τῆς θείας οὐσίας τολμῶντας κατά τι, οἱ μὴ διδόντες τὴν οἰανοῦν διαφορὰν τῇ χωρίζειν, οὐ κυρίως οὐδὲ φυσικώς, ἀλλ᾽ ἐπίκτητα θεὶς οὐσίᾳ πρὸς τὴν ταύτης δύναμιν καὶ ἐνέργειαν καὶ κατὰ μετοχὴν ἐκ τοῦ Θεοῦ κεκτήσθαι τὰ ἰδιώ ὁδ' φασιν ἔχειν αὐτὴν ἐνέργειαν, τὸ δὲ ἀνενέργητον ματα τῆς θείας φύσεως έλεγον. καὶ ἀνύπαρκτον. Ταῦτα τοίνυν ἐνθέως εἰπόντων ἐκείνων, αὐτὸς ἀνακεκαλυμμένῃ κεφαλῇ μὴ ἔχειν φυσικὴν δύναμιν κυρίως τὸν Θεὸν ἔφης, μᾶλλον δὲ μηδ' αὐτό καθάπαξ τὸ ἔχειν. Διὸ καὶ τοῦ σοῦ κατάγέλωτος καὶ τῶν συχνῶν ὕβρεων καὶ τῆς αἰσχύνης ἐκείνης αὐτὸς ἂν εἴης κληρονομεῖν δίκαιος, παρ' αὐτὸς σαυτοῦ, καὶ κατὰ σαὐτοῦ τὰς ἀξίας ἐξενεγκών ψήφους, καὶ ὑπὲρ Εγῆς αἰίγματα πλέξας, καὶ δει ψύχει τὸ πῦρ, διότι θερμὸν, καὶ θερμαίνει ἡ χιών, διότι ψυχρά, καὶ ὅτα τῶν μακρῶν φληνάφων ἐκεῖ. νων, οὓς κατελίπομεν ἐν τοῖς τοῖς λόγοις, του τε · Διὸ καὶ πρὸς αὐτοὺς ὁ μὲν τῆς θεολογίας στῦλος Αθανάσιος ὁ μέγας, Μη γένοιτό μοι, φησίν, ἐπίκτητόν τι ἐπτ τοῦ Πνεύματος εἰπεῖν. Οὔτε γὰρ τὸ ἅγιον, οὔτε τὸ ἄφθαρτον, οὔτε τὸ ἀγαθόν, οὔτε ἄλλο τι τῶν περὶ Θεὸν θεωρουμένων· λέγω εἶναι ἐπίκτητον τῷ ἁγίῳ Πνεύματι, ἀλλὰ φύσει ἅγιον, φύσει ἀγαθόν, φύσις ἀθάνατον, ὡς Πνεῦμα Θεοῦ καὶ ἐξ αὐτοῦ πηγάζον, εντοὺν ἐκπορευόμενον. Η δὲ τῆς εὐσεβεία: απερίτρεπτος βάσι;, ὁ μέν γας, της, Βασίλειος, Ἐκεῖ, φησί, τὸ Πνεῦμα τὸ

λόγου καὶ τοῦ καιροῦ φειδόμενοι, καὶ ἅμα τὰ σὰ Θεὸς καὶ ἂν πάντη τε καὶ πάντως τὸ μόνον έχεισυγκαλύπτοντες αίσχη καθ' ὅσον οἷόν τε. Εἰ δὲ μὴ οὕτω δοξάζειν αὐτὸς τῇς, μηδὲ ταυτί βούλεσθαι τὸ καταχρηστικῶς, καὶ οὐ κυρίως, ἅπερ αὐτὸς ἰδίᾳ γλώττῃ καὶ γράμμασι λέγεις, ἐκεῖνο λεί πεται, καὶ οὐκ ἄλλο προδήλως, καθὰ δὴ καὶ προΰφην, λέγω δή, τὸ ἀντὶ τοῦ μάτην και ψευδῶς ἐκδέξασθαι καὶ εἰπεῖν σε ταῦτα· διατί καὶ γὰρ ἕτερον; ὡς μηκέτι συνάγεσθαι τὴν αἵρεσιν, καὶ ἅπερ ἡ σύνοδος εἶπε κατὰ σοῦ καὶ τῆς σῆς συμμορίας, ὅτι τὸ ἀνύπαρκτον καὶ μὴ ἐν τῷ ἀεὶ ὄντι, καὶ τῶν ὄνο των ἁπάντων αἰτίῳ Θεῷ, οὐκ ἀνοήτως μόνον καὶ ἀμαθῶν, ἀλλὰ καὶ ἀσεβῶς περιάπτετε, ἀλλ' αὐτόθεν σαφῶς, κἀκ τῆς ὑμετέρας λαμβάνεσθαι θέσεως. Τοιαῦτα κατὰ Θεοῦ καὶ τῆς αὐτοῦ Ἐκκλησίας πεπαρωνηκὼς ὁ τῆς ψευδωνύμου σοφίας καὶ γνώσεως δ οὑτοσὶ μαθητὴς, καὶ φίλος, καὶ γράμμασι, καὶ βιβλίοις ἐκθέσθαι τολμήσας, δι' & δήπου καὶ τύμπανα καὶ κύφωνας ἐπ' αὐτὸν ἔδει καλεῖν, τὰ τῆς φίλ 2ης αὐτῷ κωμῳδίας, ὁ δὲ καὶ παῤῥησιάζεσθαι μᾶλ. λον τολμῷ, καὶ προστίθησι μᾶλλον τῷ ψεύδει τε καὶ τῇ βλασφημία. Καὶ τὰ μὲν παρὰ τῆς συνόδου τε καὶ τοῦ τόμου θείως καὶ ὑψηλῶς ἔκ τε τῆς θείας Γραφῆς καὶ τῶν θεολόγων φιλοσοφηθέντα Πατέρων, καίτοι γε καὶ τοσαῦτα πεφηνότα και τηλικαῦτα, ὡς μηδὲ τὴν ἀρχὴν εἰρημένα παρέρχεται· θεότητας δὲ κατ' αὐτῶν ἀναπλάττει, καὶ τὴν πολυθρύλλητον ἐκείνην καὶ πανταχοῦ περιᾳδομένην που λυθείαν ὑπ' αὐτοῦ τε καὶ τῶν αὐτοῦ Πατέρων, καὶ διδασκάλων, τὰ μηδαμοῦ τῇ συνόδῳ καὶ τῷ τόμῳ βηθέντα, μᾶλλον μὲν οὖν καὶ ἀποβληθέντα καὶ ἐξ- “ ελεγχθέντα μετὰ τῶν αὐτὰ πρεσβευσάντων Ελλήνων πάλαι καὶ κακοδόξων. στον, ἡ οὐσία αὐτοῦ· εἰ δὲ διαφέρουσι κατά τι καὶ ἀλλήλων καὶ τῆς οὐσίας, ἐν ᾗ καὶ θεωροῦνται, φυ σικὰ ταύτης ιδιώματα, καὶ ἀδιαίρετα πεφυκότα καθάπαξ καὶ ἄκτιστα, καὶ συναΐδια τῇ πηγαζούση φύσει κατὰ τοὺς θεολόγους Πατέρας, οὐκέτι εἷς ἄκτιστος ὁ Θεὸς, ἀλλὰ πολυαρχία τε καὶ πολυθεία τὸ παρ' ἡμῶν πρεσβευόμενον. Καὶ πῶς, ὦ φιλόσοφε, τὰ πολλὰ οὐχὶ τῷ ἀριθμῷ κατὰ σὲ, ἀλλὰ τῷ λόγῳ; Κτιστὰ καὶ γὰρ αὐτὸς διαβ ρήδην ταῦτα δοξάζεις· πῶς οὖν τὰ τοιαῦτα τῇ ἀκτίστῳ ενούμενα φύσει, ἕν εἰσιν ἄκτιστον πάντη τε καὶ πάνω τως; Εἰ μὲν ὡς οὐσίας οὐσία, ἀλλὰ τοῦτό γε καὶ αὐτὸς ἀδύνατον ἂν εἴποις. Οὐσίαν γὰρ οἱανδήτινα συνελθεῖν οὕτως εἰς ἐν ἑτέρα ουσίᾳ ἀμήχανον, τῶν οὐσιωδῶν διαφορῶν ἀπειργουσῶν τοῦτο. Αλλως τε εἰ καὶ κατὰ μίξιν καὶ ἀνάκρασιν ἡ ἕνωσις γένοιτο μετά τοῦ φυρμοῦ τε καὶ τῆς συγχύσεως, καὶ ἑτερογενές τι καὶ οὐδέτερον τῶν συντεθεισῶν φύσεων ἔσται τὸ ἀποτελούμενον. Τοιαῦτα καὶ γὰρ ὁρῶμεν τὰ ἐκ δια φόρων οὐσιῶν συντιθέμενα. Επὶ δὲ τοῦ Θεοῦ πάντη τε καὶ πάντως ἀδύνατον τοῦτο κἀκεῖνο. Οὔτε γὰρ γένος καὶ εἴδη πέφυκεν ὁ Θεὸς, ἵνα καὶ διαφορὰς οὐσιώδεις ἔχῃ τὰς διαιρούσας καὶ συνιστάσας, καὶ οὐσίαν Θεοῦ οὐκ ἂν ἐνέγκοι ποτέ τις ουσία, μὴ διατ φθαρεῖσα, καὶ πρὸ τοῦ συνανακραθῆναι καὶ συγχυ θῆναι. Διὸ καὶ τὴν τῶν φύσεων τοῦ Χριστοῦ ἔνωσιν οὐ κατ' αὐτὰς, ἀλλὰ καθ᾽ ὑπόστασιν ἡ τοῦ Χριστοῦ πάλαι καλῶς ἐδόξασεν Εκκλησία. Εἰ δὲ ὡς ὑποστάσεις φῂς τὰ τοιαῦτα ἐνῶσθαι αλ λήλοις, Νεστόρειον ἀκριβῶς τὸ πτῶμα, καὶ δεῖ πόλη ρω που τῆς Ἐκκλησίας ἐλαύνεσθαι κατὰ κρημνῶν καὶ βαράθρων. Ἐκεῖνος καὶ γὰρ καὶ οἱ κατ' ἐκεῖ νον ἐτόλμησαν πάλαι τῶν ὑποστάσεων τὰς τοιαύτας ενώσεις, διὸ καὶ υἱῶν δυάδα, τὸν μὲν ὡς Θεοῦ Λόγου, τὸν δ' ὡς υἱὸν ἀνθρώπου, κατά σχέσιν ενωμένους, καὶ ὁμοβουλίαν μόνην ἀλλήλοις τὸν ἕνα Υιόν του Θεοῦ, τὸν αὐτὸν Θεὸν ὁμοῦ τε καὶ ἄνθρωπον λαληρηκότες, τοῦ τῶν εὐσεβῶν αἰσχρῶς ἀπήλαθησαν καταλόγου, ἐνυπόστατον εἰπόντων τὴν ὑπὸ τῆς θεό τητος προσληφθεῖσαν ἐν Χριστῷ ἔννουν καὶ ἔμψυ χον σάρκα, ἀλλ' οὐχ ἑτεροϋπόστατον, ὡς ἐκείνα. ᾿Αλλ' αὐτὸς εἰς τὴν θείαν, καὶ ὑπερφυά, καὶ ἀόριστον τῆς θεότητος ενέργειαν καὶ τὰ φυσικὰ τοῦ Θεοῦ ἰδιώματα συνήθως υβρίζων, ἐκεῖνα κατὰ τῶν Πατέρων προφέρει ψευδόμενος, ἵνα καὶ τὴν οἰκείαν αὐτοῦ συσκιάζῃ δόξαν, καὶ τοὺς ἀπλουστέρους θα ρυδῇ τῶν πιστῶν, τῷ δέει μορμολυττόμενος τῆς ὑπ' αὐτοῦ πλαττομένης πολυαρχίας. Εἶτα καὶ τὴν οἱ κείαν ἑαυτοῦ δόξαν εἰσάγων, καὶ τὴν ἐν προσχής ματι μοναρχίας ἀθεῖαν, καὶ ὅπως ἐν τούτοις Εύνοι μίῳ κατὰ πάντα, καὶ δὴ τῷ Γαλάτῃ συνάδει δεικνύς, ἐκεῖνα παῤῥησιάζεται τῆς συνόδου κατηγορεῖν καὶ τοῦ τόμου, ὅτι τὰ τῆς θείας καὶ ἁπλῆς οὐσίας, φησί, κακείνους υπερβάλλετε ταύταις ταῖς ἀτοπίαις. Εἰ διαιροῦσιν ὀνόματα, καὶ ἄλλο μὲν νοοῦσιν οὐσίαν, ἄλλο δὲ δύναμιν, ἄλλο δ' ενέργειαν, καὶ σοφίαν, καὶ τὰ τοιαῦτα· αὐτὰς καὶ γὰρ τὰς ἐκείνου λέξεις καὶ αὖθις προτίθημι. Σὺ δὲ λοιπόν, ὦ σοφέ, πρὸς ἐκεῖνον ἂν φαίην, τὴν πολυθείαν, ὡς φῂς, φεύγων, ἂν καὶ πάντη ἀδιά φορον εἶναι φῇς αὐτὰ καὶ τῇ οὐσίᾳ καὶ ἀλλήλοις, καὶ τὸ παράδοξον ἐπὶ τούτοις, ὅτι καὶ κτιστὰ καὶ Αργμένα ταῦτα δοξάζων. Τοῦτο καὶ γὰρ τῆς τοῦ Χριστοῦ κατηγόρηκας Εκκλησίας ἤδη, ἔτι καὶ διά φορα ταῦτά φησι καὶ τῆς οὐσίας, καὶ ἀλλήλων και τά τι, καὶ ἄκτιστα. Ὥστε κατὰ σὲ, εἰ μὲν οὐδοτιοῦν καὶ ἀλλήλων καὶ τῆς οὐσίας διαφέρουσι, καὶ ατιστά, καὶ χρονικῶς εἰσιν ἡργμένα, εἷς ἐστιν ὁ Ὑμεῖς δ' οὐχὶ δύο κατ' ἐκείνους συνελθεῖν ύπου στάσεις ἀλλήλαις, ἀλλὰ τοσαύτας εἰ λέγοιτο, ὅσον δὲ μήτε τοῦτο, μήτε ἐκεῖνο λέγοιτε, ἑκατέρωθεν καὶ γὰρ ὡσαύτως τὸ πτῶμα, αὐτὸς δίκαιος ἂν εἴης ἑξῆς διδάσκειν καὶ σαφηνίζειν τὸ σὺν δόγμα. Οὐ γὰρ δὴ ὡς ἐν οὐσίᾳ συμβεβηκότα ταῦτα ἂν λίγος· οὐ μόνον ὅτι σύνθετον ἐκ συμβεβηκότων τε καὶ οὐσίας κατασκευάσεις τὴν ἁπλῆν καὶ ὑπερούσιον φύ σιν, ούτωσὶ λέγων, ἀλλ᾽ ὅτι καὶ πρὸς ἄλληλα εξ συμβεβηκότα μὴ διαφέρειν ἀμήχανον, οὐ τῷ ἀριθ μῷ φημι μόνον, ἀλλὰ καὶ τῷ λόγῳο Καὶ δὴ φράσον, ονόματα, φησίν, ἐκεῖνα πάντα φαμὲν τοῦ Θεοῦ, καθ᾿ ἑνὸς ὑποκειμένου λεγόμενα, καὶ μήτε τῆς οὐσίας τοῦ Θεοῦ μήτ' ἀλλήλων μηδ ὁτιοῦν ἐνὶ μηδενὶ διαφέροντα. Καὶ εἰ ὀνόματα ταῦτα μόνον λέγοι;; φιλόσοφε, πραγμάτων ψιλά, και ού

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM IV. τως ονομάζεσθαι ταυτί σκοπεῖς τὸν Θεὸν, ὥσπερ προσμαρτυρεί συμφωνίαν, ὦ τάν, ἀκριβῶς. Ημείς κἀκεῖνα τὰ πολυώνυμα, ὡς ὅταν ἄωρ, ξίφος, φάσγανον τὸ αὐτὸ λέγωμεν, ἢ τὸν αὐτὸν Ἰούδαν τε καὶ Δεββαῖον ὁμοῦ καὶ Θαδδαίον, καὶ δὴ καὶ Βαρσαβάν καὶ Ἰωσὴφ τὸν αὐτὸν καὶ Ἰοῦστον, καὶ οὐχ ὑπου βέβληταί τι σημαινόμενον κατάλληλον ἑκάστῳ τῶν τοῦ Θεοῦ ὀνομάτων, ἀλλὰ καὶ Θεὸν καὶ βασιλέα καὶ κριτὴν, καὶ ἀγαθὸν, καὶ φιλάνθρωπον, καὶ δίκαιον, καὶ Πατέρα, καὶ δημιουργὸν αὐτὸν λέγοντες, οὐδέν τι πράγμα, κατὰ σὲ, δηλοῦν ἕκαστον τῶν εἰρημένων νόμεθα, μάτην ἐγκαλεῖται τὴν σύγχυσιν ταύτην Ευνόμιος μόνος, οὐδὲν ἧττον καὶ σοῦ τὰ αὐτὰ περὶ τῶν αὐτῶν καὶ φρονοῦντος καὶ γράφοντος. Καίτοι γε καὶ ἐπὶ τῶν αἰσθητῶν τούτων καὶ όρων μένων, ἐξ ὧν καὶ ταῖς θείαις ἐνεργείαις δήπουθεν τέθειται τὰ ὀνόματα, εἷς μέν ἐστιν ὁ βασιλεὺς καὶ ὁ αὐτὸς, οὐ διάφορη, ἀλλ' ἐξ ὧν ἐνεργεῖ κατὰ καιρούς διαφόρως, διαφόρως αὐτὸν καὶ προσαγορεύομεν. Καὶ τὸν αὐτὸν βασιλέα νῦν μὲν ἄρχειν καὶ βασιλεύειν λέγομεν, νῦν δὲ κρίνειν, νῦν δὲ εὐεργετείν· καὶ ποτὲ μὲν τοῖς ἐχθροῖς μάχεσθαι, καὶ προπολεμεῖν τῶν οἰκείων, ποτὲ δὲ νομοθετεῖν, ἄλλοτε δὲ τῶν ἀδικουμένων προΐστασθαι, καὶ πρέσβεσι καὶ πό λεσι χρηματίζειν, καὶ ἡγεμόνας, καὶ στρατηγοὺς χειροτονεῖν κατὰ γῆν τε καὶ θάλατταν. Καὶ ἡ τούτων εκάστου. Ενέργεια καὶ προσηγορία καὶ ὄνομα κατὰ καιρὸν γίγνεται δηλαδὴ τῷ βασιλεῖ· καὶ ὁ αὐτ τός τε καὶ εἰς πολλά τε καὶ διάφορα τὰ ὀνόματα κέκτηται, οὔτε πρὸς τὸν τῆς οὐσίας, αὐτοῦ λόγον καὶ ὅρον ἀναγόμενα, οὔτε ἔν τι καὶ τὸ αὐτὸ τὰ πάντα ὁμοῦ σημαίνοντα, οὔτε ὀνόματα μόνα πραγ μάτων ἔρημα πεφυκότα, ἀλλὰ πρὸς τὸ οἰκεῖον ση μαινόμενον λεγόμενον ἕκαστον, καὶ πρὸς ἄν τι τῶν περὶ τὸ ὑποκείμενον, δηλαδὴ τὴν οὐσίαν, καταλλήλως λεγόμενον. ς γὰρ οὐ μόνον ἁπλοῦν ἴσμεν· ἡμῶν τὸν Θεὸν, ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ αὐτὴν ἀκριβῶς τὴν ἁπλότητα, καὶ ὑπὲρ πᾶσαν οὐσίαν καὶ δύναμιν. «Τί καὶ γὰρ ἂν τὴ θεῖον ἁπλῆς ἐστι φύσεως, ὁ Θεολόγος φησὶ Γρηγό ριος, ἐπιζητήσωμεν. Οὐ γὰρ δὴ τοῦτο φύσις αὐτῷ ἡ ἁπλότης, είπερ μηδὲ τοῖς συνθέτοις μόνον τὸ εἶν και συνθέτοις.» Ακους δ' ἐξῆς καὶ τῶν ὁμοτρόπων καὶ συμφυῶν αὐτῷ θεολόγων τὰ αὐτὰ πρὸς τοὺς αὐτοὺς, ὥσπερ ἐξ ἑνὸς στόματος, περὶ τῶν αὐτῶν ὡσαύτως φιλοσοφούντων. Βασίλειος μὲν οὖν ὁ μέσ γὰς πρὸς τὸν ἱερὸν ᾿Αμφιλόχιον γράφων, Ημείς, φησί, τὴν μεγαλειότητα τοῦ Θεοῦ εἰδέναι λέγομεν, καὶ τὴν δύναμιν, καὶ τὴν σοφίαν, καὶ τὴν ἀγαθότητα, καὶ τὴν πρόνοιαν, ᾗ ἐπιμελεῖται ἡμῶν, καὶ τὸ δίκαιον αὐτοῦ τῆς κρίσεως, οὐκ αὐτὴν τὴν οὐ σίαν. 'Αλλ' ἀπλούς, φησὶν, ὁ Θεὸς, καὶ ὅπερ ἂν αὐτοῦ ἀπαριθμήσης, γνωστὸν τῆς οὐσίας ἐστί. Τοῦτο δὲ σόφισμά ἐστι μυρίας τὰς ἀτοπίας ἔχον. Καὶ πάλιν ὁ αὐτὸς πρὸς Εὐνόμιον· 4 Εἰ μὲν γὰρ οὐ δὲν ὅλως κατ᾽ ἐπίνοιαν ὁ Εὐνόμιος θεωρεί, ἵνα μὴ δόξῃ ἀνθρωπίναις τὸν Θεὸν σεμνύνειν προσηγορίαις, πάντα ὁμοίως, οὐσίαν ὁμολογήσει τὰ ἐπιλεγόμενα τῷ Θεῷ. Πῶς οὖν οὐ καταγέλαστον το δημιουργικών οὐσίαν εἶναι λέγειν, τὸ προνοητικὸν πάλιν οὐσίαν, τὸ προγνωστικὸν ὠταύτως, καὶ ἀπαξαπλῶς πᾶσαν ενέργειαν οὐσίαν τίθεσθαι; Καὶ εἰ ταῦτα πάντα πρὸς ἐν σημαινόμενον τείνει, ἀνάγκη πάσα ταυτόν ἀλλήλοις δύνασθαι τὰ ὀνόματα, ὡς ἐπὶ τῶν πολυφ νύμων, ὅταν Σίμωνα καὶ Πέτρον καὶ Κηφᾶν τὸν αὐτ τὸν λέγωμεν. Οὐκοῦν ὁ ἀκούσας τὸ ἀναλλοίωτον τοῦ Θεοῦ πρὸς τὸ ἀγέννητον υπαχθήσεται, καὶ ὁ ἀκού σα; τὸ ἀμερὲς πρὸς τὸ δημιουργικὸν ἀπενεχθήσε ται. Καὶ ταύτης τι ἂν γένοιτο τῆς συγχύσεως άτο πώτερον, ἀφελόμενον τὴν ἰδίαν ἑκάστου τῶν ὀνο μάτων σημασίαν, αντινομοθετεῖν τῇ τε κοινῇ χρήσει καὶ τῇ νομοθεσία τοῦ Πνεύματος;» Καὶ μετ' βάθο ·. Πῶς οὖν αὐχὶ μανία σαφής μὴ ἴδιον σημαί νόμενον ἑκάστῳ τῶν ὀνομάτων ὑποβεβλῆσθαι λέ γειν, ἀλλὰ παρὰ τὴν ἐνέργειαν πάντα ταυτὸν δύο νασθαι ἀλλήλοις διορίζειν τὰ ὀνόματα;» Ὁ δὲ τού των συμφυής ἀδελφὸς καὶ ὁμότροπος, Γρηγόριος ὁ Νύσσης φημί, τὰ αὐτὰ καὶ διανοίᾳ καὶ λέξετι σχε δὲν πρὸς τὸν αὐτὸν εἰπὼν ἀντικείμενον, εἶτα ἐπά γον Εἰ. γοῦν περὶ τὸν ἄνθρωπον οὕτω κατά φύσιν ἔπεται τὰ τοιαῦτα, καὶ οὔτε τῷ τῆς οὐσίας οὐδοτιοῦν λυμαίνεται λόγῳ, καὶ πραγμάτων προσφυών τε καὶ καταλλήλων εἰσὶ δηλωτικὰ τὰ ὀνόματα, περὶ τοῦ Θεοῦ τί ἄν τις καὶ φῇ τοῦ κατὰ φύσιν παντοδυνάμου μόνου, καὶ ὑπὲρ πᾶσαν ὄντας καὶ δύναμιν, καὶ σοφίαν, καὶ ζωὴν, καὶ ἐνέργειαν, καὶ ὅσα τοι - αῦτα, ᾧ πρὸς πάντα τὸ θέλειν ἀρκεῖ μόνον, καὶ τὸ ἐννόημα ἔργον συντετελεσμένον ἐστὶ, καὶ διὰ τοῦτο καὶ ζῶν, καὶ αὐτοζωή, καὶ σοφὸς, καὶ αὐτοσοφία, η γει· Καὶ εἰ ταῦτα νομοθετεῖ ὁ Εὐνόμιος, τί μάτην καὶ δυνατὸς, καὶ αὐτοδύναμις, καὶ δὴ καὶ τῶν τοι ούτων ὑποστάτης παρὰ τῆς θεολογίας κηρύττεται; Τὸ μὲν πρῶτον διὰ τὸ ἐνυπόστατον, ἵνα μὴ δύναμίς τις ἀνυπόστατος νομισθῇ· τὸ δεύτερον, ἵνα μὴ δόξῃ κατὰ μέθεξιν καὶ αὐτὸς τὰ τοιαῦτα κεκτῆσθαι· τὸ δὲ τρίτον, ὅτι μὴ τῶν μετεχόντων μόνον εκείν νων, φημὶ δὴ τῶν κτισμάτων, ἀλλὰ καὶ αὐτῶν τῶν μετοχῶν, ὡς ἰδίων καὶ φυσικῶν δυνάμεων αίτιος, 8 δὴ καὶ ὁ σοφὸς Διονύσιος φθάσας ἡμᾶς ἐδίδαξεν. Εἰ δὲ λέγεις ὅτι ἁπλοῦς ἐστιν ὁ Θεὸς, καὶ ὅπερ ἄν τις αὐτὸν προσείπῃ, τῆς οὐσίας αὐτοῦ, καὶ οὐκ άλλου του σημαντικόν ἐστι, τοῦτο καὶ γὰρ μάλᾳ τρανῶς καὶ διισχυρίζῃ καὶ γράφεις, ἀλλ᾽ αὐτὸ μὲν οὖν τοῦτο, καὶ οὐκ ἄλλο τὴν πρὸς Εὐνόμιόν σοι αἱ Γραφαὶ πολυωνύμως τὴν θείαν φύσιν ἀνακαλοῦσι Θεὸν κριτὴν, δίκαιον, ἰσχυρὸν, μακρόθυμον, ἀληθεα νὰν, ἐλεήμονα, καὶ ἄλλα τοιαῦτα κατονομάζουσαι; Εἰ γὰρ οὐδὲν τῶν ὀνομάτων ἐπί τινος ιδιαζούσης ένα νοίας καταλαμβάνεται, πάντα δὲ ἀλλήλοις διὰ τῆς κατὰ τὸ σημαινόμενον συγχύσεως αναπέφυρται, μάταιον ἂν εἴη πολλαῖς ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ ταῖς ἐπωνυ μίαις κεχρῆσθαι, μηδεμιᾶς τῆς κατὰ τὸ σημαινόμε τον διαφορᾶς ἀπ᾽ ἀλλήλων τὰ ὀνόματα διαστελλού σης. Αλλ' ἡμεῖς οὐ τὸ ὑποκείμενον ταῖς ἐννοίαις ταύταις συνδιασχίζομεν, ἀλλ' ὅ τί ποτε κατ᾿ οὐσίαν ἐστὶν ἂν εἶναι πεπιστευκότες, πρὸς πάσας τὰς του αὐτας υπολήψεις οἰκείως ἔχειν τὸ νοηθὲν ὑπειλήφα μεν. Οὐ γὰρ μάχεται πρὸς ἄλληλα τὰ ὀνόματα κατὰ

PHILOTREI UP. PATRIARCH.E τὴν τῶν ἀντιθέτων φύσιν, ὡς εἰ τὰ ἐν ὑπάρχει, μὴ ἡ μαθήματα δεξάμενος καὶ αὐτὸς, οὐχ ὡς περὶ κατερ ἂν τῷ αὐτῷ συνθεωρηθῆναι τὸ ἕτερον, ὡς οὐκ ἐνδέχεται ζωὴν ἅμα καὶ θάνατον περὶ τὸν αὐτὸν νοηθή ναι· ἀλλὰ τοιαύτῃ ἐστὶν ἑκάστη· τῶν ἐπὶ τῆς θείας φύσεως λεγομένων ἡ ἔμφασις, ὥστε και διαζῃ τῷ σημαινομένῳ, μηδεμίαν ἔχειν πρὸς τὸ συνονομαζό · μενον εναντίωσιν. .B γδυμένων και πανομένων ἐκείνων εφρόνησας. Οὐδὲ του απαοῦ διδασκάλου τῆς Ἐκκλησίας ήκουσας Παύ λου λέγοντος, ὅτι ἐμώρανεν ὁ Θεὸς την σοφίαν του κόσμου τούτου, καὶ ὅτι, ἐπειδὴ ἐν τῇ σοφία του Θεοῦ οὐκ ἔγνω ὁ κόσμος διὰ τῆς σοφίας τὸν Θεόν, ευδόκησεν ή θέλς διὰ τῆς μωρίας τοῦ κηρύγματο; σῶσαι τοὺς πιστεύοντας. Ορᾷς, ὦ φιλόσοφε, πῶς μεθ᾿ ἡμῶν οἱ θεολόγοι Πατέρας ίστανται, μᾶλλον δ' ἡμεῖς τῇ ἐκείνων Ταῦτα τσιγαροῦν μὴ ἀκούσας καθάπερ έδει, μηδὲ ἀψευδεῖ θεολογίᾳ διὰ πάντων καὶ συνηγορούμεν συνεὶς, μηδὲ τοῖς ποτίμοις τῶν λόγων τοὺς ἁλμυ καὶ συνιστάμεθα καὶ οὐδὲν ἐστι τῆς ἡμετέρας περὶ τοὺς ἀποκλύσας, μηδὲ καθαπερεί τινα δούλην καὶ Θεοῦ δόξης, ὁ μὴ τῆς ἐκείνων ήρτηται διδασκαλίας θεράπαιναν τὴν τοῦ κόσμου σοφίαν ὑποτάξας τῇ τε καὶ τῶν λόγων· σὺ δὲ κατ᾽ ἐκείνων τὴν μάχην ἄνω καὶ πρώτῃ κατὰ τοὺς τῆς Ἐκκλησίας φιλοσέ ἀράμενος, εἰ καὶ καθαπερεί τινι προσωπείῳ καὶ· φοὺς καὶ σοφοὺς ὄντως τούτους, ταύτην τε κακεί προκαλύμματι τῷ ἱερῷ τόμῳ καὶ τοῖς ἐκεῖνον ἐκε τὴν ἀπώλεσα;, φεῦ! καὶ παρεδόθης εἰς ἀδόκιμον τεθεικόσι κέχρησαι, μετὰ τῶν πολεμίων γίγνῃ τῆς Ὁ νοῦν σὺν ἐκεῖνοις, δ φησιν ὁ μακάριος Παῦλος, Εκκλησίας, καὶ τὴν ἐκείνων καταδίκην: ὥσπερ Επίτηδες έλκεις κατὰ τῆς σεαυτοῦ κεφαλῆς; ᾿Αλλὰ τῆς περιττῆς ἐκείνης καὶ μακρᾶς ἀδολεσχίας ἡμᾶς τε καὶ σαυτὸν ἀπαλλάττων τό γε νῦν εἶναι τέως, καὶ τὸ περὶ τὰ αὐτὰ στρέφεσθαι μάτην, καὶ γέλοια Αλέκειν, καὶ ἀσχημονείν παρρησίᾳ, λέγε προϊὼν καὶ τὰ λοιπὰ τῶν σῶν λόγων, καὶ οὓς αὐτὸς ὀνομάζεις ἐλέγχους τῶν ἱερῶν ἀνδρῶν τε καὶ λόγων, μᾶλλον δὲ τῆς μὲν τῆς δόξης καὶ τῶν τρόπων ἐλέγχους, βλασφημίας δὲ καὶ συκοφαντίας τῶν μακαρίων ἐκείν νών, ὧν τὰ μὲν ἡμῖν ἔδειξεν ήδη φθάσας ὁ λόγος, τὰ δὲ καὶ αὖθις δείξει σαφέστερον. Λέγε τοιγαροῦν. Αλλ' ἐπειδή, φησί, τὸ ἀνύπαρκτον ἐν πρώτοις ένει δίσας ἡμῖν ὁ ἀσεβὴς ἀμαθῶς, εἰς τὸ ἀνύπαρκτον πιστεύειν αὐτὸς σαφῶς ἐξελήλεγκται, φέρε καὶ κατὰ τῶν ἑτέρων ἑξῆς τῆς ἀσεβείας ἐπιχειρημάτων ἡμῖν ἐπιχειρητέον αὐτοῦ. Βουλόμενος γὰρ τὰ εἰρημένα περὶ διαφορᾶς αὐτῷ βεβαιοῦν, καὶ δεύτερον τίθησιν επιχείρημα, τῇ ἡμοίᾳ συκοφαντίᾳ κατὰ τῶν θείων αὖθις Πατέρων χρώμενος ἐξ ἀμαθίας ἷμα καὶ και κουργίας. Παράγει γὰρ Ἰωάννην τὸν θεῖον ἐκ Δαμασ στοῦ, ἔργον μὲν θείας φύσεως την προαιώνιον λέγοντα γέννησιν, ἔργον δὲ θείας θελήσεως τὴν κτίσιν, καὶ ἅμα τὸν θεῖον Κύριλλον, τὸ μὲν οποιεῖν, ενεργείας λέγοντα εἶναι, φύσεως δὲ τὰ γενναν. Ετα ἐπιφέρει τοὺς γραώδεις τῶν ἑαυτοῦ συλλογισμῶν λήρους, τὸ ἐν ἀρχῇ αιτούμενον ὡς ὁμολογούμενον λαμβάνων, τοῦτο δὴ τὸ σύνηθες τῇ αὐτοῦ ἀμαθίς, καί φησιν· Ἐπειδὴ φύσις καὶ ἐνέργεια οὐ ταὐτὸν, οἱ ἀδιάφορον εἶναι λέγοντες τὴν θείαν οὐσίαν καὶ τὴν θείαν ενέργειαν, ἐπειδὴ κατ᾽ ἐκεῖνον τῆς φύσεως ἐστι τὸ γεννάν, ἔστι δὲ κατ' αὐτοὺς ἀδιάφορες τῆς φύσεως ἡ ἐνέργεια, ἔσται κατ' αὐτοὺς καὶ τῆς ἑνεργείας ἐδ γεννάν· καὶ οὕτω τὰ ποιήματα ἔσονται γεννήματα άΐδια, ὡς ἐκ τῆς θείας φύσεως όντα. Ζπεὶ δὲ πάλιν τῆς ἐνεργείας ἐστὶ τὸ ποιεῖν, ἡ δὲ φύσις ἀδιάφορος τῇ ἐνεργείᾳ κατ' αὐτούς, τῆς φύσεως ἔσται τὸ ποιεῖν; καὶ οὕτω κατ' αὐτοὺς τὰ ἐκ φύσεως ἔσονται ποιήματα. ποιεῖν τε καὶ λέγειν τὰ μὴ καθήκοντα· καὶ διὰ τοῦτο καὶ σοὺς ἐκείνους ἀεὶ λέγω. κἀκείνων ὅλον απ θις ἐξεφάμιλλόν σε, ἐπειδήπερ ἐκείνοις, ὡς μὴ ὥρελες, ἅπαν εἰς τέλος πιστεύσας τὰ κατὰ σὲ, ἀντὶ προφητῶν τε καὶ ἀποστόλων καὶ Πατέρων έλεει τως ἔσχὲς ἐκείνους, οἷς δὴ καὶ συνιστάμενος, καὶ συμμαχούμενος νῦν ἐν τοῖς σοῖς λόγοις, συκίνην εξ. πεν ἄν τις επικουρίαν, ή καλαμίνην ῥάβδον, κατα τῶν θεολόγων και διδασκάλων ὁμοῦ πάντων τῆς Εκκλησίας χωρεῖς, εἰ καὶ προσποιῇ. δῆθεν ἐν δ μαδι τὴν θεολογίαν τε καὶ την συμφωνίαν αὐτῶν, παίζων ἐν οὐ παικτοῖς, καὶ τὸν πολὺν καὶ ἁπλοῦν ανθρώπου, άτε δη καὶ δογμάτων θείων καὶ λόγων (ἄπειρον, σπευτὼν ὑποποιεῖσθαι τε καὶ παράγειν. Εοικάς μοι νῦν, ὦ Γρηγορά, τῷ Σοφοκλεί ματι γοφόρῳ ἐκείνῳ. Αἴαντι. Σοὺς δὲ λέγω τοὺς τῶν Ελλήνων τουτουσί ποιητάς τε καὶ φιλοσόφους, ἐπειδὴ παρ' ἐκείνων τὰ τῆς καταργουμένης ἐκείνων σοφίας· · Αλλ' ὅπερ Ελέγον, ἐκείνῳ μοι δοκεῖς ἐοικέναι γῦν τῷ τοῦ προρρηθέντος σου ποιητου Αίαντι. Ωσπερ γὰρ ἐκεῖνος ὑπὸ τῆς ἐκεῖ μυθευομένης Αθηνᾶς τὸν ἐγκέφαλον και τας φρένας διασεισθεις, κατὰ τῶν ἡγεμόνων καὶ στρατηγῶν ἀωρὶ νυκτῶν ἐδόκει χω· ρεῖν τοῦ τῶν Ἑλλήνων στρατοῦ, ὡς καὶ νομίζειν ἐν χεροῖν ἔχειν αὐτοὺς, καὶ δεσμοῖς ὑπὸ τὴν ἰδίαν σκηνὴν, τὰ δ᾽ ἦν ἀκριβής απάτη τε καὶ μελαγχολία, ὑφ᾽ ἧς δή που καὶ τοῦ καθήκοντος ἔξω γενόμενος, κριούς ἀργίποδας κατ' ἐκεῖνον τοὺς μὲν ἀνῄρει, τοὺς δὲ ἐδέσμει, τὰ φρικωδέστατα διαπειλούμενος, έστι δε σε χεῖρας ἅμα καὶ πόδας οιόμενος στραγγαλούν, ἀνήρτει τῆς ἄντυγος, μέχρι δὴ καὶ τῆς ἡμέρας διαλαμψάτης, καὶ τοῦ φρονοῦντος αὖθις ἐπανιόντος αὐ τῷ αὐτόχε το ὑπ᾽ αἰσχύνης γέγονεν ἑαυτοῦ· οὕτω δὴ καὶ αὐτὸς ὑπὸ λύπης ἀλογίστου, καὶ μανίας, καὶ δεινοῦ φθόνου, καθαπερεί τινων ἐλαυνόμενο; δαιμόνων ἀγρίων, τὰ τῶν ἐξεστηκότων ἀκριβῶς καὶ μαινομένων ἐργάζῃ, τὸν μεν ἱερὸν τῆς συνόδου τόμον και τους ἐκεῖνον καλῶς Εκθεμένους, κάθε περεί τινὰς ἡγεμόνας και στρατηγούς ἱερούς τῆς Χριστοῦ Ἐκκλησίας ἐν γεροῖν ἔγειν δοκῶν, καὶ δέσμεῖν τοῖς σοῖς λόγοις, καὶ ὠθεῖν ἐπὶ κεφαλὴν, μᾶλ. λον δὲ καὶ πανωλεθρία διδόναι, καὶ τὸ τρόπαιον ἤδη κατά τούτων περιφανῶς ἀνιστᾷν· ἔφης καὶ γὰρ, Ἐπειδὴ τὸ ἀνύπαρκτον ὀνειδίσας ἡμῖν ὁ ἀσέδες ἀμαθῶς, εἰς τὸ ἀνύπαρκτον πιστεύειν αὐτὸς σα πως ἐξελήλεγκται, φέρε καὶ κατὰ τῶν ἑτέρων έφης της ἀσεβείας επιχειρηματων ἡμῖν ἐπιχειρητέον αύτου,

CONTRA GREGORAM ANTIBBHETICORUM IV. διὰ δὲ τῶν ἐγκάτων αὐτὸς ἑαυτοῦ τὰ ξίφος κατ' εἰρημένην τοῦ θείου Κυρίλλου χρήσιν κακῶς τε καὶ ἐκεῖνον ἐλαύνων, καὶ πτῶμα πίπτων ἐλεεινὸν, πλὴν · ὅπου ἐκεῖνος μὲν, ὡς ὁ μυθός φησιν, ἐπ' ἐρημίας τε καὶ ὄρους, καὶ μετὰ τὸ τῆς μανίας ἐκείνης ἐκνῆψαι, καὶ σωματικῶς· σὺ δ᾽ ἐπὶ μέσης τῆς κοι νῆς, φεύ! τῶν πιστῶν Ἐκκλησίας, καὶ τῇ μανία κάτοχος ὧν ἔτι. καὶ ψυχικῶς τε καὶ αἰωνίως, ὡς μηδὲ ἐλπίδα γοῦν τὴν οἰανοῦν ὑπολιπέσθαι σαυτῷ. ἀμαθῶς ἀναγνούς, καὶ μήτε τῆς τοῦ θείου θεολογίας ἀνὰρὸς ἐν ἐπιστήμῃ γεγονώς τοπαράπαν, μήτε τῆς ἀκολουθίας τοῦ λόγου τῶν χρησαμένων, καὶ τῆς δίανοίας τοῦ τόμου, καθάπερ ἔδει, συνεὶς, τὸ μὲν ἐκείτης ἡγήσατο τοῦ θείου πεφυκέναι Κυρίλλου, τὸ δὲ ὅτι φύσις καὶ ἐνέργεια. οὐ ταυτὸν, ἀπορρήξας ἐκεῖ δεν τῷ τόμῳ μετὰ πολλῆς τῆς ἀναισχυντίας προσέῤῥιψεν ὡς δῆθεν ἡμέτερον, γραώδεις συλλογισμῶν λήρους, καὶ ἀμαθίαν ἡμῖν ἐγκαλῶν συνήθη, επε δὴ τὸ αἰτούμενον ἐν ἀρχῇ, τὸν περὶ διαφορᾶς θείας ουσίας καὶ ἐνεργείας λέγων δηλαδή λόγον, ὡς ὁμολογούμενον λαβοῦσιν. ᾿Αλλὰ τὰ μὲν ἱκανῶς ἡμῖν ἔφθη δείξας ὁ λόγος, καὶ περίεργον ἂν εἴη πως καὶ τῆς ὥρας τε καὶ τῆς χρείας ἔξω, τὰ αὐτὰ καὶ λέγειν, καὶ περιστρέφειν αὖθις τοῖς λόγοις, καὶ εἰς οὐδὲν ἀναγκαῖον πονεῖν. Ἐπὶ δὲ τὰ ἑξῆς ἰτέον ἡμῖν ἤδη τοῦ λόγου. Τὸν περὶ διαφοράς θείας οὐσίας καὶ ἐνεργείας λόγον ὁ Γρη- Εντεῦθεν ἐναργώς ὑπέδειξεν ὁ γεννάδας, όπως γορᾶς ἔφη, βουλομένους ἡμᾶς βεβαιοῦν, δύο τῶν τοὺς θεολογικούς λόγους καὶ τὰ δόγματα μετ' ἐπι θεοφόρων διδασκάλων εἰς μαρτυρίαν καὶ αὖθις. Ο στήμης ἀναγινώσκει, καὶ οἷαν τῶν ἱερῶν λόγων έχει · παράγειν, Ἰωάννην τε τὸν θεῖον ἐκ Δαμασκοῦ, καὶ τὸν θεῖον, σὺν αὐτῷ Κύριλλον. Καὶ σύνηθες ἐπὶ τούτοις εὐθὺς αὐτῷ καθ᾿ ἡμῶν ἔγκλημα τῆς ἀμαθίας ἅμα και κακουργίας, καὶ δὴ καὶ τῆς συκοφαντίας τῆς κατ' ἐκείνων καὶ τῆς βωμολοχίας καὶ τῆς ἐκτροπῆς, ὡς φησι, τῶν ἱερῶν λόγων. τὴν ἕξιν, καὶ πρὸς τούτοις· ὁποῖος ἐν τοῖς λογικοῖς ὢν τυγχάνει, καὶ ὅπως τοῖς συλλογισμοῖς ἐπιβάλλει, δ δὴ καὶ μᾶλλον ὥσπερ ἴδιον αὐτοῦ τι νομίζει, ὡς καὶ ἀπὸ τούτων τοὺς πάντας αὐτὸν καλεῖν ἀξιοῦν. Τοῦτο καὶ γὰρ τὸ τῆς φιλοσοφίας ὁ σοφὸς ἄντικρυς ήγηται πρόσρημα. Μήτε γὰρ τῆς τοῦ σεπτοῦ τό μου διανοίας, καθὰ δὴ καὶ προὔφην, εφικέσθαι δυ γηθεὶς ὅλως, εὐτάκτως τε καὶ λογικῶς, καὶ μετὰ τῆς δεούσης ἐπιστήμης, καὶ πρὸ πάντων Πνεύματι θείῳ τὸν λόγον οἰκονομοῦντος, καὶ κατὰ τάξιν τε καὶ χρείαν ἀναλόγως τιθέντος ἕκαστα, μήτε τὰ τοῦ σοφοῦ Κυρίλλου κατανοήσεις, θείας καὶ ἀνθρωπί νης ὄντα σοφίας μεστά, καὶ ὡς ἐκείνου τοῦ μέρους ρημα, καὶ πρὸς τὸν σώζοντα λόγον οὐδὲν ὑγιες, ἀσυλλογίστως ἐπιρρίπτει τῷ τόμῳ παρὰ τὸν τόπον τε καὶ τὴν χρείαν, οὐ μᾶλλον· τοὺς ἐκδεδωκότας ἐκεῖθεν αἰσχύνων, ώς ᾤετο κακῶς, καὶ συκοφαντῶν, ὅσον ἑαυτῷ, καὶ δικάζων ενδίκως, καὶ καταισχύνων, καὶ τὴν προσήκουσαν δίκην τοιαῦτα τολμῶντι λαγχάνων αὐτός. Εἰ γὰρ ὁ τὰ τοιαῦτα λογιζόμενος τε καὶ γράφων κατὰ τὰς τοῦ φιλοσόφου φημὶ ψήφους καὶ ἀποφάσεις, γραώδεις συλλογισμῶν ἐπάγει λή ρους τῷ λόγῳ, καὶ σύντροφός εἰς ἐστι, καὶ συνήθης ἀμαθία δήπου, καὶ κακουργίᾳ καὶ ἱεροσυλία τρίτη πρὸς τούτοις, ἀναπέφανται δὲ νῦν ἐναργώς, οὐχ ὁ τόμος ἐκεῖνα λέγων καὶ γράφων, οὐδὲ οἱ καλῶς ἐκεῖνον ἐκδεδωκότες, ἀλλ' αὐτὸς οὗτος ὁ καὶ συγγρα Εἰ μὲν οὖν ταῦτ᾽ ἦν αὐτῷ μόνα, τὸ καθ' ἡμῶν φημε ψεῦδος, καὶ ἡ ἀναιδὴς αὕτη συκοφαντία, καὶ οὐδὲν ἄλλο προσῆν, ἦν ἂν ἴσως καὶ φορητόν, καὶ οὐδὲ λόγου πολλοῦ τινος ἄξιον. Ὁ γὰρ τῶν πάντων Δεσπότην οὕτω τολμήσας συκοφαντεῖν, ὡς μηδ' ἐνέργειαν αὐτὸν, μηδὲ θεοπρεπή τε καὶ φυσικὴν χάριν, μηδέ τι τῶν φυσικῶν καὶ ἰδίων όλως λέγειν κεκτῆσθαι, μηδὲ θεώ σεως μηδ' ενεργείας αὐτοῦ φυσικῆς μηδ' ὁτιοῦν κοι· Ο ἀπόντος, ἀτελὲς ἂν εἴη τῷ διδασκάλῳ τὸ ἐπιχεί νωνῆσαι τῇ ἀνθρωπεία δηλαδή φύσει, δι᾿ ὅπερ ἄρα καὶ Υἱὸς ἀνθρώπου γενέσθαι τε καὶ κληθῆναι δι' ὑπερβολὴν ἀῤῥήτου φιλανθρωπίας ὁ μονογενής γιὸς ἠξίωσε τοῦ Θεοῦ, πῶς ἂν οὗτός ποτε τὴν κατ' ἀνθρώπων εὐλαβηθείη συκοφαντίαν, καὶ τὴν διαβου λὴν, καὶ τὸ ψεῦδος, κἂν εἰς ἄτοπον τὴν ὑπερβολὴν ταύτην ἐξάγῃ, καὶ κατὰ Θεοῦ καὶ τῆς ἐκείνου δύο ξης ὁ κατὰ τῶν τοιούτων αὐτῷ λόγος προϊῃ; Νῦν δὲ κατὰ τοὺς τῆς παροιμίας φῶρας ἀναισχυντών, καὶ τὰς οἰκείας κακουργίας, καὶ τὴν κλοπὴν, καὶ τὴν ἀμαθίαν, καὶ τὴν διαστροφήν, και την παρεξής γησιν τῶν θεολογικῶν λόγων, καὶ πάνθ' ὅσοις αὐτός ἐστιν ὑπεύθυνος μόνος, ἡμῖν ἀνερυθριάστως προςεγκαλεί. Καὶ μάρτυς τῶν παρ' ἐμοῦ λεγομένων αὐ τὸς ἐκεῖνος εὐθύς. Τοῦ γὰρ συνοδικοῦ τόμου τὸν ἰε- η φεύς, καὶ πατὴρ, καὶ ζηλωτὴς ὁμοῦ, καὶ κατήγορος, ρον παρενεγκόντος Κύριλλον περὶ τῆς τοῦ μονογςνοῦς Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ θείας· καὶ ἀῤῥήτου γεννήσεως, λογικῶς πρὸς τοὺς αἱρετικοὺς διαλεγόμενον, καὶ ταῦτα πρός τισιν ἄλλοις πολλοῖς φάσκοντα. Εἰ τῷ γενναν ταυτόν ἐστι τὸ ποιεῖν, ὁ γεννῶν ἔσται ποιῶν τὸ γεννώμενον, καὶ ὁ ποιῶν γεννῶν τὸ ποιούμενον, ἀλλὰ τὸ μὲν ποιεῖν ἐνεργείας ἐστὶ, φύσεως δὲ τὸ γεννάν, φύσις δὲ καὶ ἐνέργεια οὐ ταὐτὸν, οὐκ᾽ ἄρα τῷ γεννᾶν τὸ ποιεῖν ταυτόν ἐστι, δεῖ γὰρ ἐξ ολοκλήτοῦ καὶ ἡμᾶς ἐνταῦθα τὴν ῥῆσιν εἰπεῖν· οὕτως οὖν ὑπὸ τοῦ τόμου τοῦ θεολογικοῦ προτεθέντος ῥητοῦ, δὲ τοῖς ἱεεεῖς διδασκάλοις τὴν ἀμαθίαν τε καὶ τὴν κακουργίαν ἐγκαλῶν Γρηγοράς, αὐτὸς ἀμαθής άληθῶς εὐθὺς ὁμῳ καὶ κακοῦργος ἐλέγχεται. Τὴν γὰρ καὶ δικαστής τῶν τοιούτων, δίκαιος ἂν εἴη πάντως, καὶ πᾶς τις, οἶμαι, συμφήσει, καὶ οὐδεὶς ἀντερεῖ, παρ' αὐτὸς αὐτοῦ καὶ τῶν σεμνῶν αὐτοῦ λόγων κεκομίσθας: τὰς ψήφους τε καὶ τὰς ἀναρξήσεις τῶν τοιούτων τροπαίων, καὶ θρίαμβον ἑαυτῷ κατάγειν, καὶ τελε τάς τινας, καὶ χορείας ἐπινικίους, ὡς αὐτὸς δήπου προϊὼν ἐγκαυχάτα: τοῖς λόγοις, μᾶλλον δὲ καὶ Διονύσ σους, καὶ Σατύρους, καὶ Βάκχας, καὶ χορόν τινα μετ θυόντων, ἵν' οἰκεῖά πως εἴη τῷ φιλοσόφῳ καὶ ταῦτα, ἅτε δὴ καὶ παρὰ τῶν οἰκείων αὐτοῦ σοφιστῶν τε καὶ ποιητῶν καὶ μύθων καταλλήλως αὐτῷ προσαγόμενα. 'Αλλ᾽ ἐκεῖνα μὲν ἐχόντων ὡδί· οὐδὲ γὰρ ἡμέτερον. ἂν εἴη τό γ' ἐκείνοις επὶ πλεῖστον ἐθέλειν προσα σχολεῖσθαι φέρε δὴ καὶ τὰς παραδοθείσας ἐκείνας

ἔξωθεν, καὶ οὐκ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ κτίζοντος, ποιοῦν της γενέσθαι, τὸ κτιζόμενον, καὶ ποιούμενον, ἀνό. μοιον παντελῶς· καὶ μετὰ μικρόν· Ἀλλ᾽ ἡ μὲν γένο νησις ἄναρχος καὶ ἀΐδιος, φύσεως ἔργον οὖσα, καὶ ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ προάγουσα, ἵνα τροπὴν ὁ γεν τῶν μὴ ὑπομείνῃ, καὶ ἵνα μὴ Θεὸς πρῶτος καὶ Θεὸς ὕστερος εἴη, καὶ προσθήκην δέξηται· ἡ δὲ κτίσις Θεοῦ θελήσεως ἔργον οὖσα, οὐ συναΐδιός ἐστι τῷ Θεῷ ἐπειδὴ οὐ πέφυκε τὸ ἐκ τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ είναι παραγόμενον συναΐδιον εἶναι τῷ ἀνάρχῳ καὶ ἀεὶ ὄντι. Κύριλλος δὲ ὁ μέγας ᾿Αρειανοῖς ἀντικαθι στάμενος ποίημα τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ κακῶς δογματ τίζουσιν, Εἰ τῷ γεννάν ταυτόν ἐστι τὸ ποιεῖν, φησὶν, ὁ γεννῶν ἔσται ποιῶν τὸ γεννώμενον, καὶ ὁ ποιῶν τὸ ποιούμενον. Ἀλλὰ τὸ ποιεῖν ἐνεργεία; ἐστί, φύσεως δὲ τὸ γεννᾷν. Φύσις δὲ καὶ ἐνέργεια οὐ ταυτόν οὐκ ἄρὰ τῷ γεννᾶν τὸ ποιεῖν ταυτόν ἐστι. τῶν θεολόγων Πατέρων ἱερὰς ῥήσεις εἰς μέσον ἐνεγχόντες τῷ λόγῳ, ἀκριβέστερον επιστήσωμεν τοῖς παρ' αὐτῶν λεγομένοις, καὶ δείξωμέν πως γυμνότερον, τί μὲν οἱ διδάσκαλοι, τί δὲ ὁ νόμος περὶ τού των αὐτῶν βούλεται, καὶ δὴ καὶ τὰ τοῦ Γρηγορᾶ καθ' ἡμῶν ὑπὲρ τούτων ἐγκλήματα, καὶ τὰς μακρὰς μέμψεις, μᾶλλον δὲ καὶ πρὸ τοῦ ταῦτα βασάνῳ δοῦναι, καὶ διακωδωνίσαι τους λόγους, κανταῦθα νικητὰς ἡμᾶς, εἰ καὶ μὴ κατὰ γνώμην καὶ πρόθες σιν, ἀλλὰ κατὰ συμβεβηκός οἷον, οἱ τοῦ ἀντιπάλου θαυμαστῶς ἀπεργάζονται λόγοι. Εἰ γὰρ τὸ ζητούς · μενον ἐν ἀρχῇ κατά γε τὸν προῤῥηθέντα καθ' ἡμῶν τοῦ Γρηγορά λόγον, ὡς ὁμολογούμενον λαμβάνοντες, καὶ τοῦτον ὡς ἀληθῆ καθ᾿ ἡμῶν κρατοῦντα δεικνύν τες τὸν λόγον περί τε τοὺς λόγους αὐτοὺς ἡμαρτάνομεν ἂν ὡς εἰκὸς, καὶ τὸν περὶ τοῦ ζητουμένου λόγον οὐδὲν μᾶλλον ἐλύομεν, ὅσον κατ' αὐτό γέ φημι τοῦτο τέως, ἀλλὰ καὶ ἔτι ζητεῖσθαι τὸ ζητούμενον πασά γε ἦν ἀνάγκη, πρόδηλον ὅτι τὸ ὁμολογούμενον ὡς ὁμολογούμενόν τε καὶ ἀληθὲς παρὰ τοῦ τῆς ἀληθείας καλῶς εἰληφότες καὶ θεολόγου καὶ κήρυκος, μεθ' ἡμῶν ἔχομεν τὴν νικῶσαν καὶ οὐδεὶς ἀντερεῖ, εἰ μή τις ἀνοήτως ἐθέλοι λέγειν καὶ τὴν ἀντίφασιν ἑαυτῇ σπεί σασθαι. Μάλιστα δὲ τί χρὴ μακρὰ λέγειν, όπου γε καὶ τὸν κατήγορον: καὶ δικαστὴν τῶν τοιούτων, τον Γρηγορᾶν αὐτόν φημι, μεθ᾿ ἡμῶν ἱστάμενον ἔχομεν, καὶ τῇ πολεμουμένῃ παρ' αὐτοῦ ἀληθείᾳ προσμαρτυροῦντα μάλα τρανῶς; Ἐπειδὴ καὶ αὐτός ἐστιν, οὐκ ἄλλος, ὁ λέγων, καθάπερ ηκούσαμεν, ὅτι τὸ ζητούμενον ἐλάβο μεν ὡς ὁμολογούμενον. Ἐπεὶ οὖν καὶ κατὰ Γρηγορἂν ὁμολογούμενον ἐκεῖνο καὶ ἀληθὲς, λέγω δὴ τὸ ἄλλο φύσις, καὶ ἄλλο ἐνέργεια, καὶ οὐκέτι ζητούμετοῦ οὐδὲ ἀμφιβαλλόμενον εἴη γ' αν, ειληπται δὲ οὐ παρ' ἡμῶν καὶ τῶν ἡμετέρων αὐτῶν λόγων, ὡς κα κῶς αὐτὸς ᾤετο δήπουθεν, ἀλλὰ παρὰ τοῦ τῆς Ἐxκλησίας κοινοῦ διδασκάλου καὶ θεολόγου Κυρίλλου τοῦ θείου φημί, μετὰ τοῦ τόμου τε καὶ τῆς Ἐκκλησίας ἡ νίκη περιφανῶς, καθὰ δὴ καὶ εἰπὼν ἔφθην, καὶ δῆλος καὶ σαφὴς ὁ περὶ διαφορᾶς θείας ουσίας καὶ ἐνεργείας λόγος, καὶ ἀληθείας περιουσία, και παρ' αὐτῶν τῶν ἐχθρῶν μαρτυρούμενος. Καὶ ψεῦδος ἐκεῖνα πάντα, καὶ μῦθος, καὶ λήρος, καὶ συκοφαν τία, καὶ γέλω, πλατὺς ἄντικρυς τὰ κατ' αὐτῆς καὶ λαλούμενα καὶ γραφόμενα, καὶ οὐδὲ λέγειν ἡμᾶς οὐδὲ γράφειν ἑξῆς περὶ τούτων ἔδει, ὅ γε καὶ παιδίον ἄν, οἶμαι, δικάζον εἶπεν. 'Αλλ᾿ ἵνα μὴ δίξωμεν ἀτελῆ πως τὸν ἡμέτερον καταλείπειν ἐνταῦθα λόγον, καὶ μεταξὺ τῶν ἀγώνων οἷον ἀναχωρεῖν, φέρε τοὺς προῤῥηθέντας τῶν Πατέ ρων ἱερούς λόγους, καὶ & φησιν ὁ Γρηγορᾶς ἐπ' αὐτ τοῖς, καὶ αὖθις ἐπισκεψώμεθα. Εισάγει μὲν τὸν συνο δικὸν οὐτοσὶ τόμον, καθὰ δὴ καὶ πρὸ μικροῦ δεδει χώς ώπμας, τὰς τῶν θεολόγων ἐν ἐπιτομῇ ρήσεις οὕτω διεξιόντα. Μάλλον δὲ καὶ πλατύτερον ἡμεῖς ἐκεῖνα προθῶμεν ἐνταῦθα, ἐπειδὴ καὶ τῷ κατηγόρῳ τοῦτ' ἔδοξεν. Ο γοῦν θεοφόρος Δαμασκηνὸς περὶ τῆς Ἁγίας Τριάδος θεολογών, Γέννησις μέν έστι, φησί, τὸ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ γεννῶντος προάγεσθαι τὸ γεννώμενον, ὅμοιον κατ' οὐσίαν, κτίσις δὲ καὶ ποίησι; τὸ Τούτων ώδι παρὰ τῶν θεολόγων εἰρημένων, ὁ τῆς συνόδου τόμος φησίν, Οἱ ἀδιάφορον εἶναι λέγοντες τὴν θείαν οὐσίαν καὶ τὴν θείαν ἐνέργειαν, ἐπειδὴ κατ' ἐκεῖνον τῆς φύσεως ἐστι τὸ γεννᾷν, ἔστι δὲ κατ' αὐτοὺς ἀδιάφορος τῆς φύσεως ή ενέργεια, ἔσται κατ' αὐτοὺς καὶ τῆς ἐνεργείας τὸ γεννᾷν· καὶ οὕτω τὰ ποιήματα ἔσονται γεννήματα αΐδια, ὡς ἐκ τῆς θείας φύσεως ὄντα. Ἐπεὶ δὲ πάλιν τῆς ἐνεργείας ἐστὶ τὸ ποιεῖν, ἡ δὲ φύσις ἀδιάφορος τῇ ἐνεργείᾳ κατ' αὐτοὺς, τῆς φύσεως ἔσται τὸ ποιεῖν· καὶ οὕτω κατ᾿ αὐτοὺς τὰ ἐκ τῆς φύσεως ἔσονται ποιήματα. Μετὰ δὲ ταῦτα τὰς οἰκείας ἀντιθέσεις πρὸς τοὺς γεγραφότας τον τόμον δια θεν, μᾶλλον δὲ κατ᾿ αὐτῶν ἄντικρυς τῶν ἱερῶν τοῦ Πνεύματος θεολόγων, ὁ κοινὸς τούτων εἰσάγων πολέ μιος οὕτω πρὸς τὸν ἑαυτοῦ ᾿Αγαθάγγελον αυθίς φησιν· Ἀλλὰ γὰρ ἐξεστί σοι κανταῦθα, φιλότης, όρων, τῇ συνήθει βωμολοχίᾳ καὶ παρεκτροπῇ κατὰ τῶν θείων ῥητῶν κεχρημένον τὸν ἀλιτήριον· οὐδὲ γὰρ χύων ἂν σκυτοτραγεῖν μαθοῦσα παύσαιτό ποτε, φησίν ή παροιμία. Εξεστι δὲ ἀναπτύξαντι πρότερον τὴν τῶν προτεθειμένων ῥητῶν διάνοιαν, ἔπειτ' ἐπενηνεγ μένας συνομἂν τὰς ἐκείνου παρεκτροπάς. Ο μὲν γὰρ Ιωάννης γέννησιν λέγει, τοῦτο Κύριλλος γενναν, ὡς εἶναι ταυτὸν παρ' ἀμφοῖν γεννᾶν καὶ γένο νησιν. Πλὴν ὅ τι ὁ μὲν περὶ Θεοῦ φησιν, ὁ δὲ ἁπλῶς περὶ πάσης γεννώσης φύσεως· καὶ ὥσπερ ἐκεῖνος θελήσεως φάσκει τὴν κτίσιν, οὕτω Κύριλλος έναρ γείας τὴν ποίησιν. Ον γοῦν λόγον θέλησις ἔχει πρὸς κτίσιν, τὸν αὐτὸν πρὸς ποίησιν ἐνέργεια· καὶ ἐναλλάξ, δν θέλησις πρὸς ἐνέργειαν, τὸν αὐτὸν κτίσις πρὸς ποίησιν· καὶ ἀνάπαλιν, ὡς κτίσις πρὸς θέλη σιν, οὕτω πρὸς ἐνέργειαν ποίησις, ἐπὶ τε θείων ἀνα λόγως καὶ ἀνθρωπίνων πραγμάτων. Καὶ οὕτω παγω ταχόθεν ὑγιῶς ἔχοντα δείκνυται τὰ τῆς τεχνικής ἀναλογίας περὶ τοὺς τῶν ἁγίων λόγους. Καὶ μὴν ἀποδέδειχται, ἐξελήλεγκταί γε ήδη τῷ λόγῳ, τίς ὁ τὰς βωμολοχίας, καὶ τὰς παρεκτροπές καὶ συκοφαντίας τῶν θείων ἐργαζόμενος λόγων ἀναί δην, ἐν δὴ καὶ ἀλιτήριον ἀξίως πρὸς τοῖς ἄλλοις προσείπες, καὶ τὴν προσήκουσαν δίκην αὐτὸς ἔλαχες σαυτῷ διὰ τῶν σῶν λόγων δικαίως, καθὰ δὴ καὶ προὔφην, καὶ τὰ δήπου παιδικά, καὶ σὺς κόσμος

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM IV. καὶ ταῦτα σύν γε τοῖς ἄλλοις, φημὶ δὴ τὰ τῆς σῆς ἡ ἀλλήλους κατασκευάζει τοῖς θεολογικούς λόγοις. παροιμίας, καὶ τῆς κυνὸς τῆς σκυτοτραγούσης, καὶ τῷ χορῷ, καὶ καταλόγῳ τῶν ἀνωτέρω μοι λεχθέντων σῶν Διονυσίων μάλα προσήκοντα, ἵν' ἁπλῶς ἔχοις πάντα παρὰ τῶν σῶν ψήφων, καὶ τῆς καθ' ἑτέρων, ὡς ἐδόκεις, ἐρεσχελίας. Ορα δὲ πῶς καὶ τοὺς λογισμούς καὶ διάνοιαν ὁ δείλαιος ἐκτραπεὶς ὑπό τε τῆς συνοί κου μανίας τε καὶ τοῦ φθόνου, καὶ δὴ καὶ τῆς τοῦ λέγειν ἔχειν τι τῶν καιρίων περιφανοῦς ἀπορίας, και θάπερ οι παραφρονοῦντες καὶ παραπαίοντες, νῦν μὲν κατὰ τοῦ τόμου, νῦν δὲ κατὰ τῶν κοινῶν διδα σκάλων τῆς Ἐκκλησίας, νῦν δὲ κατὰ τοῦ προστυχόντοῦ παντὸς λόγου, εἴτε τῶν ἐντός τε καὶ ἡμετέρων, εἴτε καὶ τῶν θύραθεν εἴη, καὶ πρό γε τῶν ἄλλων κατ' αὐτὸς ἑαυτοῦ χωρεί, μὴ συνιεὶς τῶν παρ' αὐτοῦ λεγομένων ὅλως, καὶ ὅτι καθ᾿ ἑαυτοῦ ταῦτα προφέρει. Πρῶτον μὲν γὰρ τὸν θεῖόν φησι Κύριλλον, μὴ καὶ περὶ Θεοῦ τὸν συλλογισμὸν ἐκεῖνον εἰπεῖν, μὴ εἰσ δώς ἅπερ λέγει περιφανῶς. Ο γὰρ κοινὸς αὑτοσὶ τῆς Χριστού Εκκλησίας διδάσκαλος, καθὰ δὴ καὶ προ λαβὼν ἔφην, πρὸς Ἀρειανοὺς τὸν λόγον ποιούμενος, κτίσμα τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ λέγειν τολμῶντας, ἐν δια φόροις τισὶ κεφαλαίοις διαφόρως ἐπιχειρεῖ καὶ συλ. λογίζεται περὶ τῶν αὐτῶν. Διὸ καὶ τὴν ἐπιγραφὴν ὡδί πω; αὐτοῖς ἐπιτίθησιν, ὅτι μὴ ταυτὸν κτίσμα καὶ γέννημα, μηδὲ τῷ κτίζειν τὸ γεννᾶν ἐπὶ Θεοῦ. Πρῶτον μὲν οὖν αὐτὸ τοῦτο συκοφαντεῖ τὸν ἱερὸν Κύριλλον, μὴ καὶ περὶ Θεοῦ προηγουμένως λέγων αὐτὸν εἰπεῖν, ἔπειτα τὰ ἑξῆς αὐτῷ τί καὶ βούλεται, χαλεπὸν ἂν εἴη καὶ συνιδεῖν· μᾶλλον δὲ τὸ μὲν συνιδεῖν καὶ ῥιστον, καὶ τοῦ βουλομένου πάντως, τί δὲ πρὸς τὸν τοῦ λόγου σκοπὸν ταῦτα οὐδὲ ἂν αὐτὸν εἶμαι τὸν γεννήτορα τούτων ἔχειν εἰπεῖν. Ωσπερ γάρ τινος καθ' ὑπόθεσιν εἰρηκότος, ὡς οἱ πολλάκις ῥηθέντες οὗτοι θεολόγοι, Κύριλλος τε καὶ Ἰωάννης, οὐ συμφωνοῦσιν ἀλλήλοις ἐν γε τοῖς εἰρημένοις, ἀλλὰ περὶ μὲν τὸ πρόβλημα καὶ τὰς προτάσεις ὑγιαίνειν, καὶ συνάδειν ἀλλήλοις δοκοῦσι, περὶ δὲ τὸ συμπέρασμα καὶ τὸν σκοπὸν καὶ σφόδρα με διαφω νοῦσιν ἀλλήλοις, καὶ προδήλως ἀντίκεινται· οὕτως ὁ φιλόσοφος ἀγωνίζεται, καὶ μάλα συμφωνοῦντας ἀλλήλοις διὰ πάντων αὐτοὺς δεῖξαι, καὶ μηδέν τι τοπαράπαν διαφωνούντας μηδὲ ὁτιοῦν. Ο μὲν γὰρ, φησίν, Ἰωάννης γέννησιν λέγει, τοῦτο Κύριλλος γενναν· καὶ ὥσπερ ἐκεῖνος θελήσεως εἶναι φάσκει Η τὴν κτίσιν, οὕτω Κύριλλος ἐνεργείας τὴν ποίησιν. Επειτα καὶ τὴν ἐναλλὰς ἀναλογίαν ὁ φιλόσοφο; ἐπισ φέρει τῇ τῶν ἁγίων ἀμφοτέρων θεολογίᾳ, καὶ παν ταχόθεν ὑγιῶς ἔχειν φησὶ τὰ τῆς τεχνικῆς ἀναλο γίας περὶ τοὺς λόγου; αὐτῶν. ' Ἐγὼ δ' εἰ καὶ μὴ κατὰ λόγον μηδὲ ἀναγκαίως εν γε τοῖς τοιούτοις τῷ φιλοσόφῳ τὰ τῆς ἐναλλάξ ἀναλογίας παρείληπται (ἐπὶ γὰρ ἀριθμῶν τε καὶ μεγεθών μόνων ἀληθεύουσαν ίσμεν ταύτην, οὐκ ἐπὶ πάντων ἁπλῶς, ἀλλ' ἐπεὶ κατὰ συμβεβηκὸς οὐδὲ ἐνταῦθα νῦν ψεύδεται ταύτην δεχόμενος), ηδέως ἂν ἐροίμην αὐτὸν, τί βούλεται τὰ τῆς σπουδῆ; αὐτῷ ταύτης, καὶ πρὸς τίνα τὸν σκοπὸν αὐτῷ βλέπων ὁ λόγος τὴν ἀναλογίαν καὶ τὴν συμφωνίαν τὴν προς ρ. οὐδὲ γὰρ ἐργῶδες πάνυ μαθεῖν, ὅτι δν λόγον ἔχει ὁ ἐν νέα ἀριθμὸς πρὸς τὸν τρία, τὸν αὐτὸν ἔχει καὶ ὁ ἐξ πρὸς τὸν δύο, καὶ ἐναλλάξ δν ἔχει ὁ τρία πρὸς τὸν δύο, τὸν αὐτὸν ἔχει καὶ ὁ ἐννέα πρὸς τὸν ἐξ. Ἀλλὰ τὰ τοιαῦτα συνιστάντων ἐστὶ τοὺς τῶν θερ λόγων ἱερούς λόγους εκείνους, ταυτὸ δ' εἰπεῖν καὶ τὸν σεπτὸν τῆς συνόδου τόμον, ἵπερ ἐκεῖνοι προσμαρτυροῦσιν, οὐ καθαιρούντων. Εἰ μὲν οὖν καὶ αὐ τὸς ἐκείνοις συνίστασθαι δεῖν μόλις, καὶ τῇ κατ' εὐσέβειαν ἀληθείᾳ συνηγορεῖν, καλῶς εὗρες, ὅθεν ἄν σου τὸν σκοπὸν ὑποδείξαις, καὶ τὸ τῆς γνώμης βουλόμενον· εἰ δὲ ἐκείνοις μὲν συμφωνεῖς οὐδὲν μᾶλλον, ὥσπερ οὐδ᾽ ἡ ἀντίφασις ἑαυτῇ, διαφωνεῖς μὲν οὖν καὶ ἀντιλέγεις εἴπερ τις, καὶ παντοδαπούς περιο βάλῃ κύκλους, καὶ πάντα κάλων κινεῖς, ὁ φασιν, ἀποδείξαι φιλονεικῶν πᾶν τοὐναντίον, εἰ καὶ εἰς μάτην πονείς, κύβον ἄντικρυς φιλονεικῶν ἀποδεῖξαι τὴν σφαίραν, ἢ τὸν κώνον τρίγωνον ἰσοσκελές, στου χάριν ἐκεῖνα προφέρεις, καὶ ἀντιλογίας τοῖς ἱεροῖς προσαρμόζεις λόγοις, οὐδὲ τὴν σὴν οἶμαι Πυθίαν, οὐδὲ τοὺς ἀστρολάβους εὑρεῖν ἄν ποτε σχεῖν, οἶ; δήπου καὶ πολλὰ τῶν μελλόντων αὐτὸς πρὸς τοὺς σους προφοιβάζειν ἐσχηματίζου πολλάκις. Προς ἡμῶν καὶ γάρ ἐστιν, ἀλλ᾽ οὐχ ὑπὲρ σοῦ πάντα ἐκεῖνα, καθάπερ ᾠήθης, λέγω δὴ τὸ, δν λόγον ἔχει θέλησις πρὸς κτίσιν, τὸν αὐτὸν ἐνέργεια πρὸς ποιησιν ἔχει, καὶ ἐναλλάξ, καὶ ὅτι τῆς μὲν θείας θελή σεως καὶ τῆς ἐνεργείας ἡ κτίσις, τῆς δὲ φύσεως ή ἀναρχος γέννησις ἔργον· τοῦτο γὰρ καὶ τὸ τοῦ λότου κεφάλαιον τοῖς ἱεροῖς θεολόγος. Ὅπερ αὐτὸς νῦν μὲν ὡς μηδὲ ῥηθὲν μεγέθει διανοίας καὶ φύσεως παρατρέχων, περὶ τὰς ἀναλογίας ἀσχολεῖς τὸν σταυ τοῦ λόγον· κατὰ μικρὸν δὲ καὶ λόγοις ἐκεῖνα διεξα ιών, καὶ τὴν διαφορὰν τῆς οὐσίας πρὸς τὴν ἐνές γειαν τοῖς λόγοις ἐκείνων ἀνακηρύττων, οὐδὲ αἰσθάνη τῶν λεγομένων, ὥσπερ οἱ νυκτὸς καὶ σκότους ἐπικρατοῦντος, τῶν σοφῶν ἔφη τις, ὁμοίως τόν τε χρυσὸν καὶ τὸν σίδηρον ἐπ᾿ ἐδάφους κείμενα παρερ - χόμενοι. Τί καὶ γὰρ ὅλως νοεῖς, φράσον ἡμῖν καθαρῶς, ὦ φιλόσοφε, ὅταν τὸν ἱερὸν Ἰωάννην ἀναγινώσκης, καὶ γράφῃς ἐν τοῖς σοῖς λόγοις οὕτω θεολογοῦνται Η μὲν γέννησις ἄναρχο; καὶ ἀΐδιος, φύσεως Ερ τον οὖσα, καὶ ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ προάγουσα, ἵνα τροπὴν ὁ γεννῶν μὴ ὑπομείνῃ, καὶ ἵνα μὴ Θεὸς πρῶτος καὶ Θεὸς ὕστερος εἴη, καὶ προσθήκην δέξηκαι· ἡ δὲ κτίσις Θεοῦ θελήσεως ἔργον οὖσα, οὐ συν αἰδιός ἐστι τῷ Θεῷ· ἐπεὶ οὐ πέφυκε τὸ ἐκ τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ εἶναι παραγόμενον συναίδιον εἶναι τῷ ἀνάρχῳ καὶ ἀεὶ ὄντι; Συνάγεις ἐκ τῶν εἰρημένων τούτων διαφοράν τινα τῆς θείας οὐσίας πρὸς τὴν ταύ της ενέργειαν, ἢ οὐ; Καίτοι γε οὐδὲ συνάγειν ἔστιν ἐκ τῶν θεολογικών τουτωνὶ λόγων ταύτην· ἀλλὰ καὶ τυφλῷ, φασί, δῆλον, ὡς αὐτόθεν λαμβάνειν ταύ την έστι. Τοσαύτην καὶ γὰρ ὁ θεολόγος διδάσκει τὴν τούτων διαφοράν, ὅτι καὶ διάφορα τῶν ἑκατέρων υπου δείκνυσιν ἔργα. Τῆς μὲν γὰρ φύσεως ἔργον εἶναι φησι τὴν ἄναρχον καὶ ἀΐδιον γέννησιν, τῆς δὲ θείας θελήσεως τὴν κτίσιν οὐ συναΐδιον οὖσαν τῷ

ϋ δὴ καὶ ὁ θεοφόρος συνάδων Κύριλλος, καθὰ δὴ Α' τεῦθεν λέγεται, ἀλλ᾿ οὖν των πρός τι λεγομένων καὶ αὐτὸν πρὸ βράχος ἀνέγνως. Τὸ μὲν ποιεῖν, φη- ἐστὶ, καὶ οὐκ ἄφετος, ὥσπερ καὶ ἡ Κύριος φωνή, σὶν, Ενεργείας ἐστί, φύσεως δὲ τὸ γενναν, φύσις δὲ ὄνομα εἶναι Θεοῦ· καὶ αὐτὴ λεγομένη. Εγώ γάρ, καὶ ἐνέργεια οὐ ταυτόν. Καὶ σὺ δὲ αὐτὸς τὴν ἔναλ- φησί, Κύριος ὁ Θεός σου, τοῦτό μου όνομα. Καὶ Κύ λὰξ ἀναλογίαν εἰσάγων ἐν τοῖς σοῖς λόγοις, τῆς τε κτί ριος ὄνομα αὐτῷ. σεως καὶ τῆς ποιήσεως ἐξίσου τὴν φυσικὴν θέλησιν καὶ τὴν ἐνέργειαν διεῖλες, καὶ φύσιν οὐδόλω; ἐτόλ μητα; αὐτὰς προσειπεῖν τοῦ Θεοῦ, τούς τε θεολόγους ἄμφω κατά πρόσωπον Ισταμένους ἔχων, καὶ διαμαρτυρομένου; ὡς οὐ ταυτόν ἐστι τῷ γεννᾶν τὸ ποιεῖν· ἡ γὰρ ἂν ὁ γεννῶν εἴη ποιῶν τὸ γεννώμενον, καὶ ὁ ποιῶν γεννῶν τὸ ποιούμενον· καὶ ἅμα δεδοικώς οὐσίας πολλὰς εἰπεῖν τοῦ Θεοῦ, μὴ καὶ λίθους ἑλκύσῃς κατὰ τῆς σεαυτοῦ κεφαλῆς, οὕτως ανακεκαλυμμένῃ κεφαλῇ καὶ Μακεδόνιον ἅμα καὶ "Αρειον τῇ διαιρέσεις καὶ κατατομῇ τῆς θείας φύσεως παρελαύνων. Τί δὲ καὶ περὶ τῆς θείας καὶ ἀνάρχου γεννήσεως φῂς τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, ὁ μόνην ουσίαν μετ' Ευνοο μίου τὸν Θεὸν εἶναι λέγων, τῶν δὲ φυσικῶν αὐτοῦ, καὶ δὴ τῶν ὑποστατικῶν ὁμοῦ κατεξανίσταμενος πάντων, καὶ ποτὲ μὲν μηδὲ εἶναί τι λέγων όλως πλην ὀνομάτων φιλῶν τε καὶ ἀνυπάρκτων, ἀλλὰ τρέποιτο κατὰ κεφαλῆς τῶν ἀρχηγῶν τῆς βλασφημίας ὁ λό γος, ποτὲ δὲ τοῖς κτίσμασιν αὐτὰ συναριθμῶν; "Η γὰρ κτίσμα λέγεις ἐκείνην πάντων, ἢ οὐσίαν Θεοῦ, ἢ ὑπόστασιν, ἢ σχέσιν, ἣν αὐτὸς λέγεις… τί καὶ γὰρ ἂν εἴποις ἄλλο; ᾿Αλλὰ κτίσμα μὲν οὐκ ἐρεῖς· ἄναρχον γὰρ καὶ ἀϊδιον τῶν θεολόγων ἀκούεις αὐτὴν λε γόντων, καὶ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Θεοῦ προάγουσαν, ο τὸν ὁμοούσιον Υἱὸν δηλονότι, ἵνα μὴ Θεὸς πρῶτος καὶ Θεὸς ὕστερος εἴη. Αλλ' οὐδὲ οὐσίαν αὐτὴν φί σεις - κοινὴ καὶ γὰρ αὕτη ταῖς τρισὶν ὑποστάσεσιν· ἡ δὲ γέννησις μόνου τοῦ Υἱοῦ. Οὗτός καὶ γὰρ ὁ Μονής. γενὴς μόνος, ἄλλως τε καὶ φύσεως ἔργον, ἀλλ' οὐ φύσιν αὐτὴν τῶν θεολόγων εἰπόντων. Ἀλλ᾿ οὐδὲ ὑπόστα σιν τὴν θείαν γέννησιν ἂν εἶποῖς ποτέ - τρεῖς γὰρ αἱ θεαρχικαὶ ὑποστάσεις, Πατὴρ δηλαδή, καὶ Υἱός, καὶ Πνεῦμα, καὶ οὐδὲν τῶν τριῶν γέννησις, ἀλλ' ὁ μὲν γεννῶν, ὁ δὲ γεννώμενος, τὸ δ' ἐκπορευόμενου ἐκ Πατρός. Λείπεται τοιγαροῦν, σχέσιν σε ταὐτὴν λέγειν, καὶ κίνησιν θεοπρεπῆ τοῖς ἄκροις μεσιτεύουσαν, καὶ φύσεως ἔργον, ὅ φασιν οἱ θεολόγοι, προἄγουσαν ἐκ τοῦ ὁμοουσίου τὸ ὁμοούσιον. Τοῦν,διότι σχέσις οὐκ ἄναρχος καὶ ἀΐδιος ἢ ἀνύπαρ κτος, δι' αὐτὸ τοῦτο καὶ οὐδὲν ἄλλο πλὴν ἤχου, καὶ ψιλῶν ῥημάτων φωνῆς; Οὕτω καὶ γὰρ προϊὼν αὐτὸς φιλοσοφοῖς περὶ ἧς φιλοσοφείς σχέσεως. Καίτοι γε καὶ ὁ Πατὴρ, καὶ ὁ Υἱός, σχέσεώς εἰσιν ὀνόματα, καθὰ δὴ καὶ πρὸς· Αρειανούς φησιν ὁ τῆς θεολογίας ἐπώνυ μος. Ούτε οὐσίας γάρ, φησὶν, ὄνομα ὁ Πατήρ, ὦ σου φώτατοι, οὔτε ἐνεργείας, σχέσεως δὲ, καὶ τοῦ πῶς ἔχει πρὸς τὸν Υἱὸν ὁ Πατήρ, καὶ ὁ Υἱὸς πρὸς τὸν Πατέρα. Καὶ τὸ Θεὸς δὲ, καὶ τὸ Κύριος, τῶν πρός τι λεγομένων ἐστὶν ὡσαύτως, ὡς ὁ αὐτὸς καὶ τοῦτό φησιν. Ἡ γὰρ τοῦ Θεοῦ; φησί, κλήσις, κἂν ἀπὸ τοῦ θέειν; η· αἴθειν, ήτυμολόγηται τοῖς περὶ ταῦτα κομψοῖς διὰ τὸ ἀεικίνητον καὶ δαπανητικών των μοχθηρῶν ἔξεων, καὶ γὰρ πῦρ καταναλίσκον ἐγὼ Τί οὖν, ἐπειδὴ ὀνόματα θεῖα τὸ Θεὸς καὶ τὸ Κύ ριος, καὶ σχετικά, καὶ τῶν πρός τι κατὰ τοὺς θελω λόγους τούτους, εἰς τὸ ἀνύπαρκτον παραπέμψομεν, ὦ φιλόσοφο, καὶ ταῦτα; Τῆς ἀσεβείας! Εστι μὲν οὖν ἡ ἄναρχος καὶ ἀΐδιος τοῦ Θεοῦ γέννησις, καὶ σχέσις θεοπρεπής τοῦ Πατρὸς πρὸς τὸν Υἱόν. Αλλ' αὐτή ἐστιν ἡ τῆς τοῦ μονογενούς Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ ὑπο στάσεως ὕπαρξις, ἢ ὁ τρόπος αὐτῆς τῆς ὑπάρξεως, ἀγνωστος ὢν πάσῃ γενητῇ δηλαδή φύσει, καὶ ἀνερμήνευτος, καθ' δν ἀλλήλων τὰ θεαρχικὰ καὶ ὁμοούσια πρόσωπα, τοῦ Πατρός φημι καὶ τοῦ Υἱοῦ, διακρίνε ται, ὥσπερ καὶ τοῦ Πνεύματος ἡ ἐκπόρευσις, ἄλλος τρόπος υπάρξεως οὗτος, ὡσαύτως ἀκατάληπτός το καὶ ἄρρητος, καθ' δν τῶν ὁμοουσίων Πατρό τε καὶ Υιού διακρίνεται, καὶ οὕτω Τριάς ήμιν ὁ εἷς τῶν ἁπάντων Θεὸς καὶ γινώσκεται, και πιστεύεται. Σὺ δὲ τῶν θείων Γραφών. κατολιγώρων, βραχὺν σε ἢ καὶ οὐδένα τῆς τῶν κοινῶν διδασκάλων καὶ Πατέρων θεολογίας λόγον ποιούμενος ἀπὸ κοιλίας ἅπαντα φθέγγῃ, καὶ θεολογεῖν· οἴει, τὰ τῆς σῆς διανοίας αι σχρὰ καὶ εἰδεχθῆ προτιθεὶς ἀμελωθρίδια, καὶ νῦν μὲν τὴν ἐναλλὰξ ἀναλογίαν, νῦν δὲ τὴν σχέσιν, καὶ πρὸ τούτων ὅτι τὸ ἔχειν ὁ Θεὸς οὐκ ἔχει, παιδαρίοις ἐπ:- δεικνύμενος, χθὲς καὶ πρότριτα τῆς σχολῆς τῶν ἐγε κυκλίων καὶ μύθων καὶ ποιητῶν ἀποστάσι, καὶ γεν ναῖον μὲν ἐκεῖ καὶ ἄξιον λόγου κατωρθωκόσιν οὐ· δὲν, πλὴν ὅσον ἀπηχήματά τινα καὶ φωνὰς τῶν προτελείων ἐκεῖθεν λαβεῖν παρὰ σοῦ, καὶ τὸ παιδευτὴν αὐχεῖν τὸν φιλόσοφον, τὰς δὲ πονηρὰς νῦν δόξας, ὑπὸ σοὶ μυσταγωγῷ, καὶ τὴν κατὰ Θεοῦ βλασφη μίαν, καὶ τὴν τῆς αὐτοῦ Ἐκκλησίας αθέτησιν, καὶ πάνθ' ὁμοῦ τὰ κακὰ κατὰ τῆς σφετέρας αὐτῶν κεφαλής ὀργιάζουσι, μᾶλλον δὲ καὶ θριαμβεύουσιν ἀναίδην, καὶ πομπεύουσι κατὰ μέσης τῆς πόλεως. Εἶτα τοῖς οὕτω κακῶς τε καὶ αναρμόστως καὶ πόρρω τῶν ἱερῶν εἰρημένοις λόγων, ὥσπερ οὐκ άρχεσθεὶς ὁ φιλόσοφος, καὶ μέμψιν ἑτέραν, ὡς οἴε ται, τῷ τῆς Ἐκκλησίας επάγει τόμω, ότι φησίν, Οὐ τῆς φύσεως εἶπε τὸ γεννώμενον, ἀλλ᾽ ἐκ τῆς φύ η τεώς, παρ' ἑαυτοῦ προστεθεικὼς ἐκείνῳ τὴν ἐκ, δι' ήν, φησίν, ἡ οἰκουμένη συγκέχυται, ἐπειδὴ βούλεται κατασκευάζειν ὁ τόμος δῆθεν τὴν ἐνέργειαν ὡς ἐξ αἰτίας εἶναι τῆς φύσεως, καὶ Γιον αυτὴν εἶναι συνάγει, καὶ τὸ τῆς εὐσεβείας ὅλον, φησὶν, ἀνατρέπει μυστήριον. Αμα δὲ, φησί, καὶ τοῖς Λατίνοις κατά γε την προσθήκην ταύτην συνάδει, προστιθεῖσι ταῖς ἱεραῖς ῥήσεσι, ταῖς Πνεῦμα Χριστού λεγούσαις τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον παρ' ἑαυτῶν καὶ τὴν ἐκ, καὶ οὕτω βλασφημοῦσιν αὐτὸ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι· καὶ βλασφημιῶν καὶ συκοφαντιῶν τούτοις σωρούς ἐπιφέρει καὶ τὰς ἐξ ἁμαξῶν ἀναιδεῖς ὕβρεις· οὐδὲ γὰρ ἔχω κατά λέξιν ἐκεῖνα προφέρειν τοῦ καιροῦ καὶ τοῦ μήκους φειδόμενος. ᾿Αλλὰ τὰ μὲν τῆς πρὸς τοὺς Λατίνους συμφωνίας

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM IV. και κοινωνίας, οὐ λέξεων ἕνεκά φημι καὶ προθέσεων, λέγεις συκοφαντῶν, ἀλλ' ὡς φυσική συνάμα σε ἀλλὰ τῶν καιριωτέρων αὐτῶν, καὶ τῆς τοῦ Πνεύματης εκπορεύσεώς τε καὶ μετοχῆς ἐν τοῖς ἑξῆς ὑποδείξομεν, τίς ὁ ὑπεύθυνος ἐκεῖνα, εἴτε ὁ τῆς συνόδου φημὶ τόμος, εἴτε δὴ καὶ Γρηγορὰς αὐτός· περὶ δὲ τῆς προσθήκης τῆς ἐκ ἢ τὸν κωφὸν καὶ τὰς ἔψεις πεπηρωμένον ἐκὼν ὁ Γρηγορᾶς ὑποκρίνεται, ἢ καὶ τῶν λεγόντων ἀκούων, καὶ ὁρῶν τα γεγραμμένα τὴν κατ' ἐκείνων βλασφημίαν ἐπίτηδες επάγει τῷ τόμῳ, τὸ παρκησία πρὸς ἐκείνους ἀναισχυντείν δεδιώς - τῶν γὰρ θεολόγων οἱ λόγος, ἀλλ᾽ οὐχ ἡμέτεροι, μᾶλ λον δὲ καὶ ἡμέτεροι, ἐπειδή γε ἐκείνων· οὓς δὴ καὶ προ βραχέος αὐτὸς ὁ Γρηγορᾶς δι᾿ ἑαυτοῦ μεταξὺ τῶν ἰδίων ἀνεγίνωσκε λόγων, οὕτως ἔχοντας. Γέννη σίς ἐστι, φησί, το ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ γεννώντος προάγεσθαι τὸ γεννώμενον, ὅμοιον κατ' οὐσίαν. Καὶ μετ' ὀλίγον, Η γέννησις, φησὶν. ἀναρχος καὶ ἀΐδιος φυ σεως έργον οὖσα, καὶ ἐκ τῆς ουσίας αύτου προςγούσα. καὶ πρόοδος, τὸ μὲν εἴρηται, τὸ δὲ καὶ αὖθις. αἰώ ρήσεται· ἐν δὲ τοῖς προῤῥηθεῖσιν ὁ νόμος περί δια φοράς ουσίας θείας καὶ ἐνεργεία; τὸν λόγον ποιού μενος ἄλλους τε πολλοὺς καὶ μεγάλους τῶν ἱερῶν διδασκάλων λόγους προήνεγκεν, οὓς αὐτὸς ὡς μηδέ τὴν ἀρχὴν εἰρημένους παρέδραμεν, καὶ δὴ καὶ τοὺς σοφούς τουτουσὶ διδασκάλους, Ἰωάννην λέγω καὶ Κύριλλον, οὕτω τὴν διαφορὰν τῆς οὐσίας εναργή μαρτυροῦντας πρὸς τὴν ἐνέργειαν, ὡς ἄλλο τὸ τῆς οὐσία; ἔργον εἶναι λέγειν, καὶ τὸ τῆς ἐνεργείας ἕτερον, καὶ τὸν αὐτὴν καὶ ἕνα Θεὸν διὰ μὲν τῆς οὐσίας αὐτοῦ τὴν ἄναρχον καὶ ἀΐδιον τοῦ Υἱοῦ ἐνεργοῦντα γέννησιν, διὰ δὲ τῆς φυσικῆς ἐνεργείας, ποιοῦντα τὴν κτίσιν, ὡς και οια τῆς εἰς ἄτοπον απαγωγῆς τοὺς ᾿Αρειανούς επιστομίζειν τον μέγαν Κύριλλον. Εἰ τῷ γεννᾶν γάρ, φησί, ταυτόν ἐστι τὸ πανεἶν, ὁ γεννῶν ἔσται ποιῶν τὸ γεννώμενον, καὶ ὁ ποιῶν γεννῶν τὸ ποιούμενον. Καὶ ὅτι μὲν πρὸς τοὺς θεολόγους ὁ πόλεμος τῷ ἀντικειμένῳ, δέδεικται παρ' αὐτῶν ἐκείνων· εἰ δὲ καὶ μὴ προσέκειτο παρ' ἐκείνων ή πρόθεσις, ὦ Γρηγορά, καθάπερ ἀναγινώσκεις, ἀλλὰ τῆς οὐσίας ἁπλῶς ἔλεγον τὸ γεννώμενον, οὐκ ἂν ἐκ τῆς ουσίας τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱὸν εἶπας, ὡς μη και μητῶς τῆς προθέσεως προσκειμένη;; Μάλλον σε τί χρὴ τὰ τοιαῦτα λέγειν τε καὶ πυνθάνεσθαι; ὅπου γε και ῥητῶς παρὰ τῶν ἁγίων κειμένης, αὐτὸς ἀπαρνεῖται, ἀποδυσπετεῖ, καὶ καταβοᾷ τῶν λεγόντων ἐκ τῆς οὐσίας εἶναι τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱον, καὶ τὰ πέρατα τῆς ( οἰκουμένης διαστῆσαι τοῦτό φησι, καὶ τοὺς οἰκείους μαθητάς διδάσκει, μὴ ἐκ τῆς φύσεως τοῦ γεννώντος λέγεῖν τὸν γεννηθέντα, ομώνυμον φωνὴν καθαρῶς μετὰ ᾿Αρείου δογματίζων τὸ τοῦ μονογενοῦς Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ ὄνομα τὸ ὑπὲρ πᾶν ὄνομα, κάτω τε μετά τῆς κτίσεως τὸν τῆς κτίσεως Δεσπότην τολμηρᾷ καὶ δαιμονιώδει γνώμῃ καὶ γλώττη τιθείς, καὶ τὸν τῆς πίστεως κοινὸν ἀνατρέπων ὅρων, τὸ τῆς εὐσεβείας φημὶ σύμβολον, καὶ οὕς φησι Λατίνους ἐξ αντιστρόφου μιμούμενος, μᾶλλον δὲ καὶ παρελαύνων ἐπὶ τὸ χειριστὸν τε καὶ ἀτοπώτατον, ὅσον ἐκεῖνοι μὲν Θεὸν ἐκ Θεοῦ τὸ Πνεῦμα φρονούντες, τὴν μὴ οὖσαν ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπόρευσιν φιλονείκως καὶ κακῶς προστιθέασιν, ὁ δὲ τὸν μονογενῆ τοῦ Θεοῦ Υἱὸν μὴ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Θεοῦ εἶναι, καὶ δοξάζει, και γράφει, καὶ αἱρετιD' κοὺς ἀποκαλῶν ἅμα τοὺς τοῦτο λέγοντας. σιν "Αρειον, μόνον, ἀλλὰ καὶ Ευνόμιον όμου, καὶ Εὐδόξιον, καὶ πᾶσαν τὴν ἄθεον κατ' ἐκείνους φατρίαν, πάλαι νε κρωθεῖσάν τε καὶ μετ' ἤχου γενομένην εκ μέσου, πειρώμενος εἰς τὴν Ἐκκλησίαν εισάγειν. Καὶ ἡ σκήψις ὡς εὐπρεπής! Επειδή, φησὶν, ὁ τόμος τὴν θείαν ενεργειαν σπεύδει δεῖξαι διὰ τούτων, ὡς ἐξ αἰτίας τῆς θείας φύσεως οὖσαν, καὶ υἱὸν αὐτὴν τοῦ Θεοῦ κατα σκευάζει, και παν ανατρέπει τὸ τῆς εὐσεβείας - στήριον. Καὶ τοῦ τῶν ἐνταῦθα λόγων ἀκήκοας, βέλτιστε, περὶ ἐνεργείας εἰπόντων τοιαῦτα; Ὅτι μὲν γαρ ἡ θεία ενέργεια ἐκ τῆς θείας ἐστὶν οὐσίας, αὐχ. ὡς Υὓς ἐκ Πατρός γεννηθεῖσα, καθάπερ αὐτὸς Ο Καίτοι γε, εἰ καὶ περὶ τῆς θείας. ἐνεργείας ἦν ὁ λόγος, ὅτι ἐκ τοῦ Θεοῦ ὡς ἐξ αἰτίου ἐστὶν, οὐδὲ οὕτω σε μανικῶς ἔδει κατὰ τοῦ τοιοῦδε λόγου χωρεῖν, καὶ λέγειν εὐθὺς, καὶ συκοφαντεῖν ἀνερυθριάστως ἡμᾶς, ὅτι Υἱὸν Θεοῦ φαμεν τὴν ἐνέργειαν, ἐπειδὴ τὴν θείαν οὐσίαν αἰτίαν ταύτης ὡς φυσικῆς λέγομεν, τοῖς θεολόγοις ἀκολουθοῦντες. Ἐπεὶ καὶ τῶν κτισμά των αἴτιόν. φαμεν τὸν Θεὸν, καὶ ἐξ αὐτοῦ λέγαμεν εἶναι τὰ κτίσματα· καὶ Πατέρα αὐτόν φαμεν τῶν ἁπάντων, ἀλλ' οὐχὶ φύσει, ἀλλ' ὡς δημιουργόν. Καὶ τοὺς ἀνθρώπους υἱοὺς αὐτοῦ λέγομεν, ἀλλὰ νῦν μὲν ὡς κτίσματα, νῦν δὲ ὡς υἱοθετηθέντας χάριτι· φύσει δὲ μόνον Υἱὸν τὸν μονογενῆ καὶ ὁμοούσιον Υἱὸν τοῦ Θεού, Τις οὖν ἡ μαγία καὶ ὁ κατὰ τῶν φυσικῶν τοῦ Θεοῦ δαιμονιώδης πόλεμος οὗτος, ὡς καὶ τῶν κτισμάτων. ἐκ τοῦ Θεοῦ λεγομένων, καὶ μηδενὸς δὲ τὸς υἱοῦ φύ σει, τὰ φυσικὰ τοῦ Θεοῦ οἱ ἐκ τῆς φύσεως αὐτοῦ λέγοιτα, ἢ καὶ υἱοὶ τοῦ Θεοῦ εἶναι, 4. μηδὲ τὴν ἀρχὴν εἶναι; ὥσπερ εἴ τις έλεγε τὴν λέοντα ἢ λογικὲν εἶναι ζώον, ἢ μηδὲ ζώον εἶναι, ἢ τὴν συχὴν ἢ ἀειθαλές φυτὸν εἶναι, ἢ μηδὲ φυτὸν, τὴν ἀρχὴν πεφυκέναι. Αλλ' αἱ μὲν τῶν θεολόγων Πατέρων· περὶ τῶν τοιούτων πολλοὶ καὶ καλαὶ μαρτυρίαι διεξοδικώτες προν ἐν γε τοῖς ἑξῆς μας προενεχθήσονται·. νῦν δὲ καὶ εἰς ἡ δύο τῶν κορυφαίων ἀρκέσουσιν ἀντὶ ἱπάνω των. Ο γοῦν μέγας Βασίλειος Σύνομαι περί τῶν τοιού... των διαλεγόμενος, τοιάδε φησὶν ἐν τοῖ; Αντιῤῥητι κοῖς· Τὸ ἔκ τινος, ἡ δημιουργικής λάτιν ἐξ αὐτοῦ, ὡς τὸ, Εἰς ὁ Θεὸς ὁ Πατὴρ, ἐξ οὗ τὰ πάντα, ἢ γεν νητικῶς ὡς τὸν Ἐγὼ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐξῆλθον, καὶ τὸν Ἐκ γαστρὶς πρὸ ἑωσφόρου. ἐγέννησά σε, ἢ φυσικῶν, ὡς Ἡ ἐνέργεια ἡμῶν ἐξ ἡμῶν, ἢ ὡς Τὸ ἀπαύγασμα τοῦ ἡλίου ἐξ αὐτοῦ. Ὁ δὲ τὴν γλῶτταν χρυσοῦς. Ἰωάννης τὸν Εὐαγ γελιστὴν ἐξηγούμενος Ἰωάννην, καὶ τὴν βήσιν ἐκείνην τὴν θείαν. ἐξετάζων τὴν λέγουσαν, καὶ ἐκ τοῦ πληρώματος αὐτοῦ ἡμεῖς. πάντες Ελα βομεν καὶ χάριν ἀντὶ χάριτος, Υποθώμεθα,

φησίν, εἶναι πυρὸς πηγήν, εἶτα ἀπὸ τῆς πηγῆς ὁ δὲ καὶ παράδειγμα ἀνθρώπινον, τὸ πῦρ, καὶ τὸ ἐξ. ἐκείνης μυρίους ἀνάπτεσθαι λύχνους, καὶ δὶς, καὶ τρίς, καὶ πολλάκις. Αρα οὐκ ἐπὶ τῆς αὐτῆς μένει πληρότητος τὸ πῦρ, καὶ μετὰ τὸ μεταδοῦναι του σούτοις τῆς ἐνεργείας αὐτοῦ; Παντί που δηλόν ἐστι, Καὶ μετὰ μικρόν· Εἰ γὰρ ἔνθα οὐσία ἐστὶ τὸ μετα λαμβανόμενον σῶμα, καὶ μερίζεται, καὶ οὐ μερίζεται, πολλῷ μᾶλλον όταν περὶ ἐνεργείας ὁ λόγος ᾖ. καὶ ενεργείας τῆς ἐξ ἀσωμάτου οὐσίας, οὐδὲν εἰκὸς τοι οὗτον παθεῖν. Διὰ τοῦτο καὶ Ἰωάννης ἔλεγεν, Ἐκ τοῦ πληρώματος αὐτοῦ ἡμεῖς πάντες ἐλάβομεν. ᾿Αλλως τε τὸ μὲν τινὸς δν οὐκ ἀνάγκη καὶ ἐξ ἐκείνου εἶναι. Οὐδὲ γὰρ τὸ τινὸς διπλάσιον καὶ ἐξ ἐκείνου ἐστίν· οὐδὲ ὁ τινὸς ἀδελφὸς ἤδη καὶ ἐξ ἐκεί. νου· οὐδὲ φίλος ἐκ φίλου, οὐδὲ δεσπότης ἐκ δούλου, καὶ ἁπλῶς ὅσα τῶν σχετικῶν καὶ πρός τι λεγομένων. Η Τὸ δὲ ἐκ τινος ἀνάγκη καὶ ἐκείνου λέγεσθαι· ὥσπερ Υιός τοῦ Πατρὸς, καὶ τὰ κτίσματα τοῦ Θεοῦ, καὶ τὸ φῶς τοῦ πυρὸς, καὶ ἡ ἀκτὶς τοῦ ἡλίου, καὶ ἡ δύναμις τοῦ δυνατοῦ, καὶ ὅτα τοιαῦτα. Θαῦμα του γαροῦν ἂν εἴη, πῶς ὁ φιλόσοφος οὗτος ἀκούων, ὅτι τὸ μὲν γεννᾶν ἔργον θείας φύσεως, τὸ δὲ ποιεῖν ἔργον θείας θελήσεως, οὐ συνῆκεν, ὅτι τὸ μὲν τοῦ Θεοῦ ἐστιν ὡς ὑποστατικὸν ἰδίωμα καὶ χαρακτηρι στικὸν τῆς πατρικῆς ὑποστάσεως, προάγον ἐκ τοῦ ὁμοουσίου τὸν ὁμοούσιον· τὸ δὲ ποιεῖν καὶ τοῦ Θεοῦ ἐστι καὶ ἐκ τοῦ Θεοῦ ὡς φυσικὸν, ἃ δὴ καὶ ἀνάρχως, καὶ ἀϊδίως, καὶ ἄμφω πρόσεστι τῷ Θεῷ· οὐ γὰρ ἦν ἔτε Πατὴρ οὐκ ἦν ὁ Πατήρ, οὐδὲ ἦν ὅτε ποιητής τα : αι δημιουργὸς οὐκ ἦν ὁ Πατήρ ἅμα καὶ ὁ Υἱός καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα, εἰ καὶ τὰ κτίσματα πρόσφατα καὶ ὑστερογενῆ, τηνικαῦτα τῆς δημιουργικῆς ἐνεργησάσης καὶ ἐνεργηθείσης θείας δυνάμεως κατὰ τοὺς θεοφόρους ἡμῶν διδασκάλους, ὅτι ὁ Θεὸς ἐβουλήθη. αὐτοῦ ἐπαύγασμα, δύο μεν τῷ εἶναι καὶ ὁρᾶσθαι, ἐν δὲ τῷ ἐξ αὐτοῦ, καὶ ἀδιαίρετον εἶναι τὸ ἀπαύ γασμα αὐτοῦ. Εἶτα τὴν τοῦ μικροῦ καὶ ἀπαθούς ερμηνέως ἐκείνου μιαρὰν καὶ ἀμαθεστάτην επέφε ρεν ἑρμηνείαν, ὥσπερ ἐν συμπεράσματος τρόπο; λέγων, οὐκοῦν καὶ τῆς ἐνεργείας ἐκ τῆς οὐσίας είν ναι κατὰ τοὺς θεολόγους ἅπαντας πεπιστευμένης, τό τε ἄλλο καὶ ἄλλο εἶναι, καὶ δύο εἶναι, κἀντεῦθεν διενηνοχέναι ἀλλήλων ἐναργῶς ἀναπέφηνε, κατὰ τὸ ἐξ οὗ, καὶ ἐκ τινος, τὸ αἴτιον δηλαδὴ καὶ τὸ αίτια· τὸν, ὡς ὁ πολὺς οὗτος τὰ θεῖα διδάσκει θεολογῶν. Ωσπερ τοίνυν ἐπὶ τοῦ πυρὸς καὶ τοῦ ἐξ αὐτοῦ φω τὸς, τοῦ μὲν φύσεως καὶ αἰτίου ὄντος, τοῦ δὲ φυσιο κοῦ καὶ αἰτιατοῦ, τό τε ἐν διὰ τὸ ἀχώριστον, καὶ τὸ διάφορον αὖθις, διὰ τὸ αἴτιον καὶ αἰτιατὸν εἴρηκεν· οὕτω κἀπὶ τῆς θείας φύσεως, καὶ τῆς ἐξ αὐτῆς ἐνεργείας, τὸ ἓν καὶ τὸ διάφορον ἡμῖν ἐκληπτέον, τὸ μὲν κατὰ τὸ ἡνωμένον καὶ ἀδιαίρετον, τὸ δὲ κατὰ τὸ αἴτιον καὶ τὸ ἐξ αὐτοῦ δὴ τοῦ αἰτίου. Τοιαῦτα μὲν ὁ ἱερὸς τῶν Πατέρων τόμος, τοῖς θεολόγοις Πατράσι καὶ διδασκάλοις τὸ ἡνωμένον καὶ διακεκριμένον θεολογοῦσι τῆς θεότητος διὰ φυσικῶν τε και καταλλήλων παραδειγμάτων, ὡς ἔθος, από τ μενός τε καὶ συνθεολογών, μᾶλλον δὲ καὶ τοῦτο, κα κῶς ὁ τῶν ἁγίων ὑβριστὴς ἐκεῖνος προήνεγκε, την τα κατασκευὴν τῆς ἐξεργασίας ἀποτεμὼν ἐκεῖθεν, καὶ οὐδὲ αὐτὰ τὰ ῥηθέντα κατά χώραν ἀφεὶς, ἀλλὰ καὶ τῇ λέξει συνήθως ἐπηρεάσας. ᾿Αλλὰ περὶ μὲν τῆς κατὰ τὴν λέξιν ἐπηρείας τε καὶ παρατροπῆς οὐ πολὺς ὁ λόγος, ταυτὸ γάρ τι καὶ ἐν ἔστιν ἡμῖν εἰς πεῖν ἐπὶ τῆς θείας φύσεως, καὶ τῆς φυσικῆς αὐτῆς ἐνεργείας. καὶ ἐπὶ τῆς θείας φύσεως, καὶ τῆς ἐξ αὐτ τῆς ἐνεργείας, ὅπερ αὐτὸς τῆς φίλης κακουργίας ἀντεισήγαγε μεταποιήσας, ἅμα μὲν οὐδὲ ἀντιβλέψει δυνάμενος πρὸς τὴν λέξιν, καὶ τὰ φυσικὰ τοῦ Θεοῦ, καιρίαν οἱονεὶ κατὰ τῆς αὐτοῦ δόξης ὄντα, ἅμα δ καὶ τὸ ἐκ τῆς οὐσίας ὡς ἔγκλημα καὶ αὖθις τοῖς Πατράσι δῆθεν προφέρων, καθὰ δὴ καὶ φθάσας αὐτὸς εἴρηκε· τὴν δέ γε κατασκευὴν τῆς ἐξεργασίας τῶν θεολογικῶν ῥητῶν ἀναγκαῖον τοῖς εἰρημένοις ήδη προσθεῖναι. Εἰπὼν γὰρ ὁ τῶν Πατέρων ἱερὸς τόμος, καθάπερ ηκούσαμεν ἤδη, Οὕτω κἀπὶ τῆς θείας φύσεως, καὶ τῆς φυσικῆς αὐτῆς ἐνεργείας το Ἀλλὰ τί χρὴ λέγειν, όπου γε καὶ ῥητῶς ἀκούων οὕτω τοῦ θεολόγου φιλοσοφοῦντος, ὡς ἡ μὲν ἄναρχος καὶ ἀΐδιος γέννησις ἔργον θείας φύσεως οὖσα, ἐκ τοῦ γεννώντος προάγει τὸ γεννώμενον, ἡ δὲ κτίσις Θεού θελήσεως ἔργον οὖσα, οὐ συναΐδιός ἐστι τῷ Θεῷ, οὔτε τοῦ ἐκ τοῦ γεννώντος αἰσθάνεται, ἀλλὰ καὶ διαγράφειν ἐπισκήπτει τὴν ἐκ, ὡς ταραχῆς, φησί, πρόξενον; Καθάπερ καὶ αὐτὸς ἔφθην εἰπών, οὔτε τῆς θείας θελήσεως ἔργον ἀκούων τὴν κτίσιν, τὸ τῆς θείας θελήσεως ἄκτιστον ἐπιγινώσκει, οὐ γὰρ εἴη κτίσεως ἔργα τὰ κτίσματα, ἀλλὰ δυνάμεως θείας, καὶ ἂν καὶ τὸ διάφορον ἡμῖν ἐκληπτέον, τὸ μὲν κατὰ πρὸς τὴν διαφορὰν τῆς τε θείας φύσεως καὶ τῆς θείας θελήσεως τυφλώττει περιφανώς, οὕτω προφανή τοῖς πᾶσι κειμένην, καὶ ἑαυτὴν οἷον ἀνακηρύττουσαν. Ἀλλ᾽ ἄγε τὸν σὸν μετακαλεσάμενος "Αγγελον ἢ ᾿Αγαθάγγελον, ὡς φῂς, Γρηγορά, λέγε καὶ αὖθις τὰς κατὰ τῶν Πατέρων βλασφημίας, καὶ τὰ ἐγκλήματα, τὸν μεταξὺ τοῦ ψεύδους τε καὶ τῶν κενῶν ὕβρεων συνήθη καταλιπών συρφετόν. ᾿Αθανάσιον, φησίν, ἐπὶ τοῖς ῥηθεῖσιν εἰσάγει τὸν μέγαν ἐν τῷ παρανόμῳ τόμῳ ἐκείνῳ, ἄλλο τὸ ἔκ τινος, καὶ ἄλλο τὸ ἐξ οὗ ἐστιν εἶναι λέγοντα. Κατὰ τοῦτο ἄρα δύο· εἰ δὲ μὴ δύο εἴη, ἀλλ᾽ ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ λέγοιτο, ἔσται τὸ αὐτὸ καὶ αἴτιον καὶ αἰτιατὸν, γεννῶν καὶ γεννώμεν νῦν· ὅπερ ἄτοπον ἐπὶ Σαβελλίου δέδεικται. Έστω τὸ ἡνωμένον καὶ ἀδιαίρετον, τὸ δὲ κατὰ τὸ εἶν τιον καὶ τὸ ἐξ αὐτοῦ δὴ τοῦ αἰτίου, τὸν ἑαυτοῦ λόγον οὕτως ἐπάγων κατασκευάζει. Οὔτε γὰρ τὸ ἐν τὴν διαφορὰν ἀπελαύνει, οὔτε μὴν ὅλως ή διαφορά τὸ ἐν ἀνατρέπει· ἀλλ᾽ ἑκάτερον κατὰ τοὺς ἁγίους εὐσεβῶς θεωρούμενον, οὐδοτιοῦν ὑπὸ θατέρου παρατ βλαβήναι δυνήσεται. Αλλ' ὁ κατηγορῶν ἡμῶν Γρηγορᾶς τὸ μὴ σαφηγίζειν εἰδέναι τους λόγους, μηδὲ ἐπεξεργάζεσθαι τῇ καλῇ ταύτῃ νῦν ἐπεξεργασίᾳ τῶν θεολογικῶν ἐντυ χών λόγων, τὴν κατασκευὴν ἐκείνης ἀποτεμών, τὴν μὲν λήθῃ καὶ σιγῇ παντελεῖ δέδωκε, τὸ ἰσχυρὸν δια σαλεύων τοῦ λόγου, καὶ τὰ νῶτα παίειν ἐπιχειρῶν, ἐπειδὴ κατ' ὄψιν οὐδὲ ἀντιβλέπειν, μήτο: νε καὶ

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM. IV. ν όπωσούν δύναται· ἐπὶ δὲ τοὺς οἰκείους Πατρὸς τὸν Υἱόν, ἀλλὰ κατὰ τὴν σχέσιν, καθ' ην απ χωρεί λόγους, καὶ τὸν ὁμιλητὴν ᾿Αγαθάγγε ὧν φησιν ἐκεῖνος ἐξῆς; Καὶ αὕτη μὲν ἡ τοῦ 5 ερμηνεία, παρὰ πᾶν τὸ εἰκὸς τὴν ἔννοιαν τοῦ πρὸς τὴν ἀνύπαρκτον μεταφέρουσα καὶ ἀνστον αὐτοῦ ἐνέργειαν. Επειτα προϊών, καὶ κων τὰ ὅμοια, καὶ τὸν μέγαν παράγει ΒασίΕυνομίῳ τάξεως εἶδος εἶναι λέγοντα, οὐκ ἐκ πρ' ἡμῶν θέσεως συνιστάμενον, ἀλλ' αὐτῇ τῇ φύσιν ἀκολουθίᾳ συμβαῖνον, ὡς τῷ πυρὶ πρὸς ς ἐστι τὸ ἐξ αὐτοῦ· ἐν τούτοις γὰρ πρότερον τον λέγομεν, δεύτερον δὲ τὸ ἀπ' αὐτοῦ, οὐ ματι χωρίζοντες ἀλλήλων ταῦτα, ἀλλὰ τῷ λο- ', τοῦ αἰτιατοῦ προεπινοοῦντες τὸ αἴτιον. Οὐδὲ να τῆς συνήθους κλοπῆς τε καὶ ἱεροσυλίας, ή οχίας κατ' αὐτὸν ἐκεῖνον εἰπεῖν ὁ χρηστὸς ᾶς ἐπελάθετο. Κάνταῦθα καὶ γὰρ τὸ τέλος ενεί τι συμπέρασμα τῆς τοῦ μεγάλου ζήσεως ι, τῆς θεολογίας ὑφελόμενος τοῦ σεπτοῦ τόμου, κείῳ σκότει καὶ τῷ ψεύδει κατέκρυψεν. Επά ἡ γὰρ οἱονεὶ τὸν ἑαυτοῦ λόγον ἀπαρτίζων καὶ ραίνων ὁ μέγας Βασίλειος Πῶς οὖν εἴ ἀρνεῖσθαι τὴν τάξιν, ἐφ᾽ ὧν ἐστι πρῶτον εύτερον οὐ κατὰ τὴν ἡμετέραν θέσιν, άλλ' 6 κατὰ φύσιν ἐνυπαρχούσης αὐτοῖς ἀκολου Καὶ μετ' ὀλίγον αὖθις ο τόμος· Πάλιν τοί Ονομίου τὴν τοιαύτην διαφορὰν παντάπασιν να πειρωμένου, ὁ μέγας Βασίλειος, Πῶς, φηοὐδεμίαν διαφορὰν καταλείπεις; οὐδὲ τὴν ἐκ Ιτίοις πρὸς τὰ ἐξ αὐτῶν ἐνυπάρχουσαν; Οὕτως ασιν ὁ Γρηγορᾶς ἁλίσκεται ψευδόμενος, καὶ αντῶν, καὶ τὰς ἱερὰς ῥήσεις διὰ πάντων και νων τε καὶ σπαράττων, κἀκεῖνο τῇ κακουργίᾳ ιθεὶς, καὶ τῇ καινῇ μοχθηρίᾳ καὶ ἀταξίᾳ τῶν ', τὸ τοῖς ἀνευθύνοις τὰ οἰκεῖα περιάπτειν αἴσχη ίν. λ' ἀκούσωμεν ἤδη καὶ τῶν ἐπιχειρημάτων αὐτ καὶ τῆς πρὸς τοὺς ἱεροὺς θεολόγους ἀντιλογίας, κς τὸν ῥηθέντα μύστην αὐτοῦ καὶ φίλον διέξεινας, φησίν, ὅπως σκοπὸν ἔχων ὁ ἀναιδής τὰ ὑτοῦ κακουργίας γεννήματα δημοσίᾳ κανταῦθα οὖν, ἀνωτέρω μὲν εἰς δύο καὶ διάφορα τὴν στον τῆς θεότητος φύσιν διείλε μέρη, νῦν δὲ μενος ἔτι καὶ ὑπερκειμένας καλέσαι, καὶ ὑφει ; ἀκτίστους θεότητας, καὶ πρῶτον καὶ δεύτε ῇ φύσει, τὸ αἴτιον καὶ αἰτιατὸν, προτίθησι, καὶ λλο καὶ ἄλλο, καὶ τὸ γεννῶν καὶ τὸ γεννώμεν Τοῦτο γὰρ ποιεῖ, ἵνα πρῶτον μὲν καὶ αἴτιον, Ιατέρα γεννώντα δείξῃ τὴν οὐσίαν, δεύτερον δὲ ιἰτιατὸν, καὶ γεννώμενον Υἱὸν τὴν ἐνέργειαν. μετ' ὀλίγον· Ακήκοας γὰρ τὴν ἔκτοπον ἐρΙαν αὐτοῦ. Τῶν γὰρ ἁγίων, οὓς αὐτὸς εἰς μαρν ήγαγε, περὶ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ λεγόντων ισίων, ἐνέργειαν αὐτὸς ἀνούτιον ἐκ τῆς οὐσίας νευσε κἀκείνων τὸ ἄλλο, καὶ ἄλλο μὴ κατὰ ἐσίαν λεγόντων, τοῦτο γὰρ οὐδὲ τοῖς δαίμοσιν ηθείη κατ' οὐσίαν ἄλλο, καὶ διάφορον εἶναι τοῦ ' PATROL. GR. CLI. τιον μὲν ὁ γεννῶν Πατὴρ, αἰτιατὸν δ᾽ ὁ γεννώμενος Υιός λέγεται (δέδεικται γὰρ ἡμῖν ἀνωτέρω σχέσεως εἶναι ταῦτα, καὶ οὐκ οὐσίας ὀνόματα), αὐτὸς ἢ μὴ συνιεῖς, ἢ ἑκὼν ἀποκρυψάμενος, παρέδραμε μὲν ἀνεπεξέργαστα, ὡς οὐδὲν ἐν πρᾶγμα μετρίαν γοῦν τῶν τοιούτων φροντίδα ποιεῖσθαι. Μένας δ' ἀποσυ λήσας, ἀπειληφὼς τὰς καὶ λέξεις, τό τε ἄλλο καὶ ἄλλο εἶναι, καὶ δύο, καὶ αἴτιον, καὶ αἰτιατὸν, εὐθὺς ἀπεπήδησε, μικρὰ μὲν φροντίσας τῶν δηλουμένων ἐκείνοις τοῖς βήμασιν ἐννοιῶν, οὐδὲν δὲ λογισάμενος τὴν ἐντεῦθεν ἀσέβειαν. Καὶ μετὰ μικρόν· Ορος, φησί, πῶς δεικνύειν ἐθέλων αὐτὸς αὐτῷ συμμαχούν τας πάντας ἁγίους, δείκνυσι μάλλον οὐδένα τῶν ἁγίων αὐτῷ συμμαχοῦντα; Οὐδεὶς γὰρ τὴν ἀνύπαρ κτον ταύτην καὶ ἄλλο τι τῆς οὐσίας οὖσαν καθ' αυ τὴν ἀνέργειαν ἄκτιστον αἰτιατὸν ἐκ τῆς οὐσίας εἶναι λέγων δείκνυται, καθάπερ τὸν Υἱὸν καὶ Λόγον ἐκ Πατρός· καὶ βοῶν ἀεὶ καὶ διατεινόμενος τοῖς ἁγίοις ἀκόλουθα δογματίζειν, δείκνυσι μᾶλλον αὐτὸς ἑαυ τὸν τὰ πάντων ἐναντιώτατα λέγοντα. Καὶ μετά τινα· Ἐμοὶ δὲ πυθέσθαι, φησίν, ἔδοξε τουτουί, πῶς ἐκ τῆς θείας οὐσίας και φύσεως εἶναι νοεῖ τὴν ἐνέργειαν, καὶ κατὰ τίνα τὸν τρόπον αἰτίαν μὲν τὴν θείαν δογ ματίζει φύσιν, αἰτιατὴν δὲ τὴν ἐνέργειαν. Τὸ γὰρ αἴτιον καὶ αἰτιατὸν, καὶ ἀγέννητον καὶ γεννητόν, ἅπερ ἡ τῆς γεννήσεως σχέσις διὰ τῆς ἀποφάσεώς τε καὶ καταφάσεως δρᾷ, καὶ πρός γε τὸ ἐκπορευτών, ἰδιώματά εἰσιν ὑποστατικά· καὶ ὁ τῆς τούτων ὑπάρ ξεως τρόπος τουτοισι χαρακτηρίζεται τοῖς ὀνόμασι. Καὶ μετά τινα· Ἐπεὶ δὲ καὶ ὑπερκειμένας βουλόμενος ἔτι καὶ ὑφειμένας θεότητας δογματίζειν ἀκτίστους, αἴτιον εἰσάγει τε καὶ αἰτιατὸν, καὶ ἅμα πρῶτον τῇ τάξει καὶ δεύτερον, καὶ ἁγίοις μάρτυσι χρώμενος, πρῶτον ἐν ὑποδείγματι λέγουσιν εἶναι τῇ τάξει τὸ πῦρ, δεύτερον δ' αὖ τὸ ἐξ αὐτοῦ φῶς, από τὸς τὴν μὲν θείαν φύσιν ἀνάλογον θεὶς τῷ πυρί, τὸ πρωτεῖον αὐτῇ καὶ τῆς τάξεως ἐδεδώκει, δευτέραν δὲ τὴν ἐνέργειαν ἐτετάχει, καὶ ἀνάλογον τῷ φωτὶ τοῦ πυρός· δεῖξαι ἔστιν ἐνταῦθα πρῶτον μὲν ὡς οὐδὲ ἐνταῦθα τοὺς ἁγίους συκοφαντεῖν ὁ ἀναιδής ἀτόλμητον εἴασε· δεύτερον δὲ ὅτι και την ενέργειαν, ἣν ἀνύπαρκτόν τε καὶ ἀνυπόστατον δογματίζει θεό τητα, Υἱὸν Θεοῦ δείκνυσι νῦν· ὡς δυοῖν ἐξ ἀνάγκης γίνεσθαι θάτερον, ή τέσσαρας σέβειν ἡμᾶς ὑποστά σεις, ἢ διπλοῦν τὸν Υἱὸν, ἔκ τε οὐσίας ἐνυποστάτου συγκείμενον καὶ ἐνεργείας ἀνυποστάτου. ἡ Πᾶσαν ὡς ἐν κεφαλαίῳ σχεδὸν ἐνταῦθα τὴν ἰδίαν αἵρεσιν ἐξήμεσεν ὁ φιλόσοφος. Οὔτε γὰρ ἄκτιστον καὶ θεοπρεπῆ κατὰ φύσιν ἔχειν φησὶ τὸν Θεὸν ἐνέρ γειαν, οὔτε κτιστήν τινα γοῦν καὶ ἐπείσακτον κατά τοὺς πρώτους ἐκείνους φημὶ νομοθέτας καὶ καθησ γητὰς αὐτοῦ τέως Βαρλαὰμ καὶ ᾿Ακινδύνου· ὡς μὴ μόνον τῶν πάλαι Μονοθελητῶν τε καὶ Μονοφυσιτῶν ἐκείνων χεῖρον πολλῷ τινι διακεῖσθαι τῷ μέσῳ καὶ ατοπώτερον· ἐκεῖνοι καὶ γὰρ τὸ τῆς θεότητος θέ λημα καὶ τὴν ἐνέργειαν ἅμα τὸν Χριστὸν ἔχειν οὐκ ἀπηρνοῦντο, εἰ καὶ τὰ τῆς ἀνθρωπείας φύσεως ἔχειν αὐτὸν ἀπηρνοῦντο κακῶς· ὁ δὲ τὴν φυσικὴν ἐνέρ

γειάν τε καὶ θέλησιν τὸν ἕνα τρισυπόστατόν τε κ ι Α' τὴν καθ' ἡμῶν ύβριν καὶ τὴν συκοφαντίαν πανηγυ παντοδύναμον Θεὸν ἀφαιρεῖσθαι πειρᾶται ὅσον τ ρίζει χορεύων συνήθως. ἐπ' αὐτῷ, ἀλλὰ καὶ μὴ ὄντα ἐὸν ὄντα Θεὸν, καὶ τῶν Εντων ἁπάντων ποιητήν τὲ καὶ Κύριον, δι' ὧν δογ ματίζει κακῶς, σπεύδει κατασκευάζειν κατὰ τὴν ἱερὰν τῶν Πατέρων θεολογίαν. Φησὶ γὰρ ὁ θεῖος καὶ σοφώτατος Μάξιμος· Τοῦ φυσικοῦ θελήματος καὶ τῆς οὐσιώδους ενεργείας άναι ρούμενος οὔτε θεὸς ἔσται, οὔτε ἄνθρωπος· ἀμήχανον γὰρ οὐσίαν ἄμοιρον εἶναι φυσικῆς ἐνεργείας, ἧς μόνης εστέρηται τὸ μὴ ὅν. Καὶ πάλιν ὁ αὐτός· Εἰ οὐσιωδῶς πρόσεστι τῷ Θεῷ ἡ φυσικὴ ἐνέργεια, τὰ δὲ οὐσιωδῶς προσόντα, καὶ ἀναφαίρετα, ἀνάγκη αὐτοὺς ἢ τῆς αὐτῆς τῷ Πατρὶ καὶ μετὰ σάρκωσιν ἐνεργείας αὐτὸν οὐ λέγοντας, μὴδὲ τῆς αὐτῆς αὐτῷ λέγειν οὐσίας εἶναι· ἔνθα γὰρ ἡ κατὰ φύσιν ἐνέργεια οὐκ ἔστιν, οὐδὲ ἡ φύσις ἔσται ποτ' ἄν· ἡ τῆς αὐτῆς αὐτῷ λέγοντας αὐτὸν οὐσίας, καὶ τῆς αὐτῆς λέγειν ἐνεργείας· ἔνθα γὰρ ἡ φύσις, ἐκεῖ καὶ ἡ κοινὴ κατ' αὐτὴν ἀπαραλείπτως ἔσται ενέργεια. 'Η δὲ ἐκ Δαμασκοῦ μελιχρὰ τῷ ὄντι καὶ φιλόσο· φος γλῶττα, Ἰωάννης ὁ θεῖος φημι, μετά γε τοῦ αὐτοῦ θείου Μαξίμου καὶ αὖθις, Δεῖ, φησί, πάντως κατάλληλα ταῖς φύσεσιν εἶναι τὰ φυσικά· ἀδύνατον γὰρ ἐλλειποῦς φύσεως ὕπαρξιν εἶναι. Ἡ δὲ κατὰ φύσιν ἐνέργεια οὐ τῶν ἐκτὸς ὑπάρχει. Καὶ δῆλον, ὅτι οὔτε εἶναι οὔτε γινώσκεσθαι τὴν φύσιν δυνατὸν ἐνεργείας δίχα. Δι' ὧν γὰρ ἐνεργεῖ ἕκαστον την οι κείαν φύσιν πιστοῦται, ὅπερ ἐστὶ μὴ τρεπόμενον. Τὸ αἴτιον, φησὶ, καὶ αἰτιατὸν τὸν Πατέρα καὶ τῶν Υἱὸν δηλοῦντα μόνον, καὶ ὑποστατικά ιδιώματα τω φυκότα, καὶ κατὰ τοῦτον τὸν λόγον, καὶ τοῦ πυρός, καὶ τοῦ ἐξ αὐτοῦ φωτὸς εἰ; παράδειγμα παρὰ τῶν θεολόγων Πατέρων ειλημμένου, τῇ οὐσίᾳ καὶ τῇ εξ αὐτῆς ἐνεργεία δίδωσι φέρων ὁ νόμος. Καντεῦθεν κατασκευάζει Πατέρα μὲν τὸν τρισυπόστατον Θεόν, Υιόν δὲ τὴν αὐτοῦ φυσικὴν ἐνέργειαν. "Οθεν δη καὶ οἱ τέσσαρες ἀντὶ τῶν τριῶν ἀποστάσεις; καὶ δ σύνθετος καὶ τερατώδης τοῦ φιλοσόφου Θεός, καὶ Υιός, ὡς αὐτός φησι; καὶ ὁ τῶν βλασφημιῶν καλο φών. Εἰπὶ τοιγαροῦν, ὦ ἑταῖρε, καὶ εἰ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τὸ αἴτιον καὶ τὸ αἰτιατὸν οὕτως ἐστὶν ὑποστα τικόν, ὡς αὐτὸς φῂς, ἰδίωμα, ὡς μηδενί τινι τῶν πάντων της σχέσεως καὶ τοῦ προσρήματος τούδε προσήκειν, τί περὶ τοῦ ἁγίου δίδασκεις Πνεύματος, τί δὲ περὶ τῆς ἀοράτου καὶ ὁρατῆς ἁπάσης ομάδ κτίσεως, τοῦ μὲν ἐκπορευτῶς ὡς ὁμοουσίου καὶ συμφυσᾶς ἐκ τοῦ Πατρὸς ὄντος, τῆς δὲ κτίσεως δή μιουργικῶς ἐκ τοῦ τρισυποστάτου τε καὶ παντοδυνάμου Θεοῦ; Η γὰρ υἱοὶ καὶ ταῦτα Θεοῦ; κατὰ τὴν μετέωρον σὴν θεολογίαν, καὶ ἀπώλεσας &; κατεσκεύατας φθάσας τέσσαρας υποστάσεις, ἢ καὶ τὸ Πνεῦμα σύνθετον ἐξ Υἱοῦ σοι και Πνεύματος, καὶ τῶν ἄλλων, ὧν ἐκεῖ κακῶς τερατεύῃ, ἢ οὐδὲ αίτιος ὁ Θεὸς τούτων; οὐδὲ ὡς ἐξ αἰτίου του Θεοῦ ταῦτα, Αλλ' ὁ φιλόσοφος, ταῦτά τε καὶ τὰ ξυγγενῆ καὶ ἐπειδὴ Πατρός τε καὶ Υἱοῦ μόνου τὸ αἰτ: τὸν καὶ εἶ προσόμοια τούτοις μηδὲ εἰς νοῦν τὸ παράπαν βαλλό μενος, καὶ ἐν προσεχῶς νῦν ἀνέγνω σεπτὸν τῆς συνό, του τόμον ἀγνοεῖν προσποιείται καθάπαξ, μήτε τῶν περὶ διαφοράς θείας ουσίας καὶ ἐνεργείας λόγων αὐτοῦ μάρτυρας οὐστινασοῦν τῶν ἁγίων προενεγκεῖν αὐτὸν λέγων, ἀλλ᾽ ἐπαγγέλλεσθαι μὲν καὶ μάλα πλείστους παράγειν, παράγειν δὲ, ὡς ἐκεῖνός φησιν; οὐδὲν μᾶλλον, καὶ ἀσαφῆ καὶ σκοτεινά τινα, καὶ τῆς δεούσης ἄνευ εξεργασίας, και κατασκευής, πατ ρατρέχειν ἐκεῖνα πάντα, ἅ τις οὐκ ἂν αὐτοῦ κατα γελάσαι δικαίως, τὴν θεολογίαν ἐκείνην τὴν πολλὴν καὶ μεγάλην διεξιὼν τῶν Πατέρων, ἧς τὸ πλεῖστον ἡμεῖς ἀπολαβόντες τοῦ θείου τόμου, διεξοδικώτερον ἐν τῷ δευτέρῳ κατεστρώσαμεν λόγῳ, καὶ τὴν προσἤκουσαν ἐξεργασίαν καὶ τὴν κατασκευὴν τῶν θελ λογικῶν λόγων, εἰ καὶ μὴ πᾶσαν μεθ᾿ ἑαυτῆς και ατημένην. Εἰ δέ γε τοῖς εἰρημένοις ἐκείνοις ὁ καινὸς οὗτοσὶ δογματιστὴς καὶ παράλογος θεολόγος οὐκ ἀρκεῖται, ἀλλ᾽ ἡμεῖς καὶ τὰ πλείω προσθήσομὲν τοῖς τότε βηθεῖσι, καὶ δείξομεν ἔκ τε τῶν θείων Γραφῶν, καὶ δὴ καὶ τῶν θεολόγων Πατέρων τὸν παντελῆ τῆς θείας διακρίσεως καὶ ἐνώσεως λόγον, μόνον εἰ μὴ καὶ αὖθις ἐθέλοι βόειν ὡσαύτως τὰ ὦτα, καὶ μάτην κατά τῆς ἀληθείας ἀφιένα: τὰ βέλη τοῦ ψεύδους καὶ τῆς συκοφαντίας. ᾿Αλλὰ τὸ μὲν μετ' ὀλίγον· τὸ δὲ νῦν εἶναι τεω; ίδωμεν τίνα τὰ κατὰ τῶν θεό λόγων ἐγκλήματα, καὶ τοῦ σεπτοῦ τόμου, ἐν οἷς αἴτιον, ὡς αὐτὸς δογματίζεις. Αλλως τε καὶ Βασί λειος καὶ ᾿Αθανάσιος ὑπὸ μέμψιν ἂν εἶὲν δικαίων, κατὰ τὸν σὸν λόγον; οἱ πρῶτοι τὸ πῦρ καὶ ἐὸ ἐξ αὐτοῦ φῶς, καὶ ὅσα γε παραπλήσια τούτοις, τὰ μὲν αἴτια, τὰ δὲ αἴτι τὰ προσειπόντες, οὐχ ὁ τόπος ὁ τῷ παρ' ἐκείνων προτεθέντι χρησάμενος παραδείγ ματι. Ἀλλ᾽ οὔτε ᾿Αθανάσιος καὶ Βασίλειος ἐν αἰτίαις ἂν ποτέ γένοιντο; καὶ ταῦτ᾽ ἐπὶ τοῖς τοιούτοις, ἕως ἂν ὦσι δηλαδὴ καὶ διδασκάλων ἄκροι καὶ θεολόγων, καὶ μεγάλοι διὰ ταῦτα παρὰ πάσῃ τῇ Χριστοῦ Ἐκ κλησίᾳ, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὐδεὶς ἂν εἴποι ποτὲ τῶν εἰς εὐσεβεῖς τελεῖν ἐλυμένων, μὴ ὡς ἐξ αἰτίας τῆς πατρικῆς ὑποστάσεως αἰτιατὸν καὶ ὁμο οὔτιον εἶναι, οὔτε μὴν τὸν τρισυποστατὸν Θεὸν μὴ ἀἱτιὸν ὡς δημιουργὸν εἶναι τῶν ἰδίων κτισμάτων. ᾿Αλλὰ σὺ μᾶλλον ἂν εἴης πάντ' ἐκεῖνα τῇ ἀλη· θείς ὑπεύθυνος, καὶ ἡ σὴ κενή φιλοσοφία τε καὶ θεολογία τῇ γεννήσει μόνῇ τὸ αἰτιατὸν διδοὺς καὶ τὸ αἴτιον, καὶ τοῖς μερικοῖς ἀναιρῶν τὰ καθόλου. καὶ τὴν τῶν πραγμάτων ὁμοῦ καὶ τῶν λόγων τάξιν συγχέων. Οὐδὲ γὰρ ἁπλῶς ὁ γεννῶν αἰτιον, ω φι λόσοφε, οὐδὲ ὁ γεννώμενος άπλως αἰτίατὸς, ἀλλ' ὥσπερ ἐκεῖνος αίτιος ώδι, οὕτω καὶ οὗτος ἀδι αίτιατός· ἐπεὶ καὶ τὸ Πνεῦμα ἀἰτιατὸν ὡδ, και τα κτι σματα, καθά δὴ καὶ φθάσαντες εφήμεν. Καὶ 4205 μὲν αἴτιον καὶ αἰτιατα, οὐδὲ μία τούτοις ἡ δια φορά· καθὰ δὲ τὸ μὲν ὡδι αἴτιον, τὰ δὲ ὡδί αίτιατὰ κατὰ τοῦτο καὶ ἡ διαφορὰ· ὅτι ὁ μὲν γεννητῶς

! - ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός, τὸ δὲ ἐκπορευτῶς ἐξ αὐτοῦ, ἡ τὰ δὲ κτίσματα δημιουργικῶς, ἅτε δὴ καὶ θελήσεως καὶ δυνάμεως ἔργα θείας, ἀλλ' οὐχὶ φύσεως, καθά δὴ καὶ φθάσαντες οἱ θεολόγοι ἐδίδαξαν. CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM. IV. Ίδωμεν οὖν καὶ τὴν τοῦ πυρός τε καὶ τοῦ φωτὸς εἰκόνα, τίνι μᾶλλον καὶ κατὰ πλείονάς περ προσή κει τοὺς λόγους, τῇ ἐκ Πατρὸς ὑπερφυεῖ καὶ ἀϊδίε τοῦ Υἱοῦ γεννήσει, ἢ τῇ ἐκ τῆς θείας φύσεως άρρήτῳ καὶ ἀἰδίῳ προόδῳ τῆς ἐνεργείας. Η μὲν γὰρ ἐκ τῆς τοῦ πυρὸς οὐσίας ἐστὶ τὸ φῶς, καὶ ἡ πρόει σιν ἐξ αὐτοῦ, καὶ προϊόν ἀδιαίρετον μένει, καὶ ᾗ τῇ μὲν τάξει δεύτερον ἐπινοίᾳ θεωρεῖται, τῷ χρόνῳ δὲ οὐδαμῶς, καὶ ᾗ ἡνωμένον ἅμα καὶ διακεκριμένον ἐστὶ, τὸ μὲν τῷ ἐν καὶ ἀχώριστον εἶναι, τὸ δὲ τῷ ἐξ αὐτοῦ εἶναι ὡς ἐξ αἰτίου, κατὰ ταῦτα τοινυν αμύ δράν εικόνα τινὰ φέρει τὸ πῦρ, καὶ τὸ ἐξ αὐτοῦ φῶς, ὡς ἐξ ὑλικοῦ καὶ σωματικού παραδείγματος φάναι τῆς ἐκ Πατρὸς ἀῤῥήτου καὶ ἀϊδίου γεννήσεως τοῦ Υἱοῦ. Καθὸ δὲ πάλιν οὐ δύναμίς ἐστιν ὁ Υἱὸς οὐκ ἐν 1 ὑποστάσει οὖσα ἰδίᾳ καὶ ἐν ἑτέρῳ θεωρουμένη, ἀλλ᾽ ὑπόστασις τελεία ἐκ τῆς πατρικῆς ὑποστάσεως γεννητῶς προϊούσα, ζῶσα καθ᾿ ἑαυτὴν καὶ ὑφεστῶσα, καὶ θεοπρεπῶς ἐνεργοῦσα, Θεὸς τέλειος ἐκ Θεοῦ τελείου, φῶς ἐκ φωτός, καὶ ζωὴ, καὶ σοφία, και δύναμις ἐνυπόστατος, ἐκ ζωῆς, καὶ σοφίας, καὶ δι νάμεως ἐνυποστάτου λόγος ἐνυπόστατος, καὶ Υἱὸς πάντα ἔχων ὅσα ὁ Πατὴρ πλὴν τῆς αἰτίας, κατα ταῦτα δὲ οὐκ ἂν εἰκόνα σχοίη ποτὲ τὸ φῶς τὸ ἐκ τοῦ πυρός. Σὺ δὲ τὸν γεννώντα καὶ τὸν γεννώμενον μόνο λέγων εἶναι αίτια καὶ αἰτιατά, ταυτόν τι λέγειν δοκεῖς, ὥσπερ ἂν εἴ τινος τὴν οὐσίαν κατηγοροῦντος τοῦ λίθου, αὐτὸς μὴ τὸν λίθον, ἀλλὰ τὸ ζῶον ἔλεγες τὴν οὐσίαν εἶναι, ἢ τὸ ζῶον ἐκείνου κατηγοροῦντος τοῦ ἐλέφαντος, μὴ τὸν ἐλέφαντα, τὸν δὲ ἄνθρωπον αυτός· ἔλεγες εἶναι τὸ ζῶον. Παρὰ γὰρ τὸ λογικόν τὰ καὶ τὸ ἄλογον ἡ διαφορὰ τούτοις, ὅτι τὸ μὲν τοιόνδι ζώον, ὁ δὲ ἄνθρωπος τοιόνδι, οὐ παρὰ τὸ ζῶον ἁπλῶς, ὥσπερ ἐν ἐκεῖνοις παρὰ τὸ Εμψυχόν τε καὶ ἄψυχον, ἀλλ᾽ οὐ παρὰ τὴν οὐ σίαν ἡ διαφορὰ, ἐπεὶ καὶ λίθος, καὶ ζῶον οὐσἰα. Εἰ δὲ λέγοις, παρὰ μὲν τῶν θεολόγων Πατέρων καταλλήλως εἰληφθαι· τὴν εἰκόνα τοῦ που μᾶς, καὶ τοῦ ἐξ αὐτοῦ φωτός, τὴν τοῦ Μονογενούς Τα Πατρὸς σκοπουμένοις γέννησιν, καὶ καλῶς τὸ αἰτιατόν τε καὶ τὸ αἴτιον ἐκ τούτων ὡς ἐξ εἰκόνων Εκείνοις προσηρμόσθαι τοῖς ἀρρήτοις τε καὶ ὑπερφυέσι, τὸν δὲ τόμον ἁμαρτάνειν καὶ τοὺς ἐκτεθει κότας, τὰς τῶν θεαρχικῶν ὑποστάσεων εἰκόνας τε καὶ τὰ παραδείγματα της ενεργεία προσάπτοντας, καὶ τὴν μὲν ἐντεῦθεν Υιόν, τὴν δὲ τρισυπόστατον νεότητα, μᾶλλον δὲ τὴν ταύτης οὐσίαν Πατέρα ταύ της κατασκευάζοντας, εἰ δὲ ταῦτα λέγων ο φιλόσοφος, ἀναξίως ἡμᾶς φησὶ τῷ παραδείγματι τῶν ἄγίων, καὶ μὴ κατὰ τὸν σκοπὸν ἐκείνων κεχρήσθαι, σκοπεῖτε δὴ καὶ τὸν ἡμέτερον λόγον πρὸς ταῦτα, Ο ταυτό δ᾽ εἰπεῖν καὶ τοῦ τόμου καὶ τῶν ἁγίων· οὐδὲ γαρ ἔξω τι τῶν ἐκεῖνοις δοκούντων, ἀλλὰ τὰ ἐκεί των καὶ αὖθις ἐροῦμεν. Πρῶτον μὲν οὖν ἀποδέδεικται ὅτι τὸ αἰτιατὸν καὶ τὸ αἴτιον, ᾗ αἰτίατον τε καὶ ἀἴτιον, οὐ τοῦ Πατρὸς μόνον καὶ τοῦ Υἱοῦ, ἀλλὰ καὶ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Πνεύματος, καὶ Θεοῦ καὶ κτισμάτων ἐστίν· καὶ οὐ τούτων μόνων, ἀλλὰ καὶ πλείστων ἑτέρων ἐν τοῖς κτίσμασι των ἐξ ἀλλήλων ὄντων, ὧν ἐστιν ἐν καὶ τὸ τηθὲν ἐκεῖνο τοῖς ἁγίοις παραδειγμα, τὸ πῦρ φημι καὶ ἐὸ ἐξ αὐτοῦ φῷς. Καὶ κείσθω τοῦτο. Επειτα κακεινὸ δεῖ σκοπεῖν ἀναγκαίως. Τῶν αἰσθητῶν τού των καὶ υλικῶν εἰκόνων τε καὶ παραδειγμάτων ἀσθενῶν ὄντων καὶ σαθρῶν πάνυ, πρὸς τὸ τὰ ὑπὲρ αἴσθησιν τε καὶ νοῦν εἰκονίζειν· Οὐδὲν γὰρ ἐστι, φησιν ο της θεολογίας επώνυμος, δ μοι την διάνοιαν ἔστησιν, ἐπὶ τῶν ὑποδειγμάτων θεωροῦντι τὸ φαντα ζόμενον, πλὴν εἴ τις ἐν τι λαβὼν τῆς εἰκόνος ὑπ' Ευγνωμοσύνης τὰ πολλὰ ρίψεις· καὶ πάλιν· Κἂν γὰρ μικρά εις ομοίωσις εὑρεθῇ, φεύγει τὸ πλεῖον ἀφέν με κάτω μετά τοῦ ὑποδείγματος· ἐπεὶ οὖν οὕτω ἀσθενῆ πρὸς τὰ θεῖα τὰ κάτω ταῦτα καὶ ἀνθρώπινα υποδείγματα, ἀναγκαῖά γε μὴν ἄλλως δι' ἡμᾶς τοὺς πρὸς τῶς ὁ λόγος, ὡς καὶ τῷ φιλοσόφω τούτῳ δοκεῖ, ἐκεῖνο τῶν ὑποδειγμάτων μᾶλλον ἂν εἴη ξυγγενές πρὸς τὸ εἰκονιζόμενον, καὶ κατάλληλον, δπερ πρόσω αρμόζει μᾶλλον, καὶ οἰκειοῦται διὰ πλειόνων, καθ στην οἷόν τι. ἡ Η μέντοι φυσικὴ τοῦ Θεοῦ ἐνέργεια, καὶ κατ' ἐκεῖνα τὰ πρότερα καταλλήλως ἔχουσα πρὸς τὴν βηθεῖσαν εἰκόνα τοῦ φωτὸς, καὶ γὰρ καὶ ἐκ τῆς τοῦ Θεοῦ οὐσίας ἐστὶ φυσικῶς, καὶ προϊοῦσα ἐκεῖθεν ἀδιαίρετος μένει καὶ τῇ τάξει δευτέρα τῆς πηγαζούσης ἐστὶ φύσεως, τῷ χρόνῳ δὲ οῦ, καὶ τὸ ἡνωμένον ὁμοῦ καὶ τὸ διακεκριμένον ἔχει, καὶ τἄλλα, κἀκεῖνα τὰ ὕστερα μεθ᾿ ἑαυτῆς οὐδὲν ἧττον ἔχουσα φαίνεται· φημὶ δὴ τὸ μὴ ὑπόστασις, ἢ οὐσία, ἀλλὰ δύναμις εἶναι μᾶλλον, ἐν τῇ οὐσίᾳ ὡς ἐν ὑποκειμένη θεωρουμένη· οὐδεμία γὰρ ἐνέργεια ἐνυπόστατος, φησὶν ὁ μέγας Βασίλειος, τουτέστιν αυθυπόστατο, καὶ πρός γε ἔτι, ὅτι καὶ μεθεκτή εστι κατα τὴν τοῦ φωτός φύσιν, ἀμεθέκτου κατ' ουσίαν τοῦ πυρὸς ὄνα τός, ὅπερ οὐδαμῶς ἔστιν εἰπεῖν ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ· ἀμέσ θεκτος γὰρ καθ' ἑαυτὸν ἐκεῖνος, ὥσπερ δὴ καὶ ὁ Πατήρ, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Ἐπεὶ τοίνυν δέδεικται κατὰ πλείονας λόγους, είν κόνα πεφυκέναι τὸ πῦρ, καὶ τὸ ἐξ αὐτοῦ φῶς, τῆς θείας οὐσίας, καὶ τῆς φυσικῆς αὐτῆς ἐνεργείας, ἡ τοῦ Πατρός τε καὶ τοῦ Υἱοῦ, μᾶλλον ἂν εἴη καὶ προσφυέστερον ἐκείνων παράδειγμα ἢ τούτων. Καὶ εἰκότως καὶ κατὰ τὸν προσήκοντα λόγον ἡ τῶν Πατέ ρων σύνοδος ἐχρήσαντο τούτῳ, καὶ τῷ σεπτῷ δεδώκασὶ τόμῳ τὸ ἠνωμένον τε καὶ διακεκριμένον, καὶ τὸ ἀδιαιρέτως ἐκ τῆς θείας οὐσίας προϊέναι τὴν θείαν ενέργειαν παριστάντες, καὶ ψεῦδος ἄντικρυς τὰ τοῦ Γρηγορᾶ, καὶ κακῶς, καὶ δυσσεβῶς κατὰ τῆς Εκε κλησίας καὶ τοῦτο τὸ βέλος ἀφῆκε. Δεῖ δὲ καὶ ταῖς θεολογικοῖς καὶ πατρικοῖς λόγοις πιστώσασθαι τὰ ῥηθέντα, ἵνα μή τισι δόξωμεν ἁπλῶς τὰ παρ' ἐχυ των λέγειν. Ἥλιον ἐνεθυμήθην, καὶ ἀκτῖνα, καὶ φως, φησὶν ὁ τῆς θεολογίας στῦλος Γρηγόριος, περί τε τοῦ ὁμοουσίου, καὶ δὴ καὶ τοῦ ἡνωμένου, καὶ

διακεκριμένου τῆς ἀνωτάτω Τριάδος θεολογών. Αλλά Λογιού. Ο μὲν γὰρ μονογενής, φησὶν, Υἱός τοῦ Θεοῦ κανταῦθα, φησί, δέος πρῶτον μὲν μή σύνθεσις τις ἐπινοῆται τῆς ἀσυνθέτου φύσεως, ὥσπερ ἡλίου καὶ τῶν ἐν ἡλίῳ· δεύτερον δὲ μὴ τὸν Πατέρα μὲν οὐσιώσωμεν, τὸν Υἱὸν δὲ καὶ τὸ Πνεῦμα μὴ ὑποστήσωμεν, ἀλλὰ δυνάμεις τινάς ποιήσωμεν, ἐνυπαρχούσας, οὐχ ὑφεστώσας. Οὐδὲ γὰρ ἀκτὶς ἄλλος ήλιος, ἀλλ' ἡλιακαί τινες ἀποῤῥοιαι και ποιότητες ουσιώ δεις. Οράς όπερ ἔλεγον, ὅτι τὸ τοῦ πυρός τε καὶ τοῦ φωτός παράδειγμα, αὐτὸ δὲ εἰπεῖν τοῦ ἡλίου καὶ τῆς ἀκτῖνος, μᾶλλον τῇ θείᾳ οὐσίᾳ καὶ τῇ ἐνεργείς προσ. Γκουσιν ἢ τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Υἱῷ; Ὁ μὲν γὰρ ὑπόστασις τελεία ἐξ ὑποστάσεως τελείας, καὶ δέος, φησὶν ὁ θεολόγος, μὴ τὴν Πατέρα μὲν οὐσιώσωμεν, τον Υιόν δὲ καὶ τὸ Πνεῦμα οὐ καθ' ὑπόστασιν ἰδίαν εἶναι φήσωμεν, ἀλλὰ δυνάμεις τινὰς ποιήσωμεν ἐνυπαρχούσας, οὐχ ὑφεστώσας· αἱ δὲ θεῖαι ενέργειαι δυ νάμεις οὐσιώδεις εἰσὶν, οὐ καθ᾿ ἑαυτὰς ὑφεστῶσαι, ἀλλ' ἐνυπάρχουσα· τῇ οὐσίᾳ, δ δὴ μᾶλλον καὶ οἱ κειότερον τὸ τοῦ ἡλίου καὶ τῆς ἀκτῖνος παράδειγμα βούλεσθαί φησιν ὁ θεολόγος διδάσκαλος. Ο δὲ συμφυής τούτῳ καὶ σύμπνους, ὁ μέγας φημὶ Βασίλειος, καὶ ἄμφω τὰ παραδείγματα συναγαγὼν εἰς ἐν, τό τε τοῦ ἡλίου καὶ τὸ τῆς ἀκτῖνός φημι, καὶ δὴ καὶ τὸ τοῦ πυρὸς καὶ τοῦ ἐξ αὐτοῦ φωτὸς τῷ Πνεύματι τῷ ἁγίῳ καὶ τῇ ἐξ αὐτοῦ προϊούσῃ φυσικῶς ἐνεργείᾳ καὶ χάριτι δίδωσιν, οὕτω λέγων· Ἐκεῖ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὅπου ὁ Υἱός, καὶ ὅπου ὁ Πατήρ, πάντα ἔχον καὶ αὐτὸ συνουσιωμένως κατὰ τὴν φύσιν. Καὶ μετά μικρόν· Ἀλλ' ὥσπερ ἀχώριστον τῷ πυρὶ τὸ θερμαίνειν, καὶ φωτὶ τὸ λάμπειν, οὕτω τῷ Πνεύματι τὸ ἁγιάζειν, τὸ ζωοποιεῖν, ἡ ἀγαθότης, ἡ εὐθύτης· καὶ ὥσπερ ὁ ἥλιος ἐπιλάμπων τοῖς σώμασι, καὶ ποικίλως ὑπ' αὐτῶν μετεχόμενος, οὐδὲν ἐλαττοῦται παρὰ τῶν μετὰ εχόντων, οὕτω τὸ Πνεῦμα πᾶσι τὴν ἑαυτοῦ χάριν παρέχον ἀμείωτον μένει, καὶ ἀδιαίρετον. ἐκ τοῦ Πατρὸς γεννηθεὶς ἀχωρίστως, καὶ ἐν αὐτῷ μένων ἀεὶ, ἔχει ἰδίαν ὑπόστασιν παρὰ τὴν τοῦ Παν τρός· ἡ δὲ τοῦ ἡλίου ἀκτὶς καὶ τὸ φῶς τὸ ἐκ τοῦ πυρός, ἀπόῤῥοιαί τινὲς εἰσιν ἐκείνων, καὶ ποιότητες ουσιώδεις καὶ φυσικαί, οὐκ ἰδίαν ὑπόστασιν ἔχουν σαι, ἀλλ' ἐν ἐκείναις ταῖς φύσεσι θεωρούμεναι, δ δὴ καὶ κατάλληλον ἐστι μάλιστα τῇ φυσικῇ τοῦ Θεοῦ ἐνεργεία, καθὰ δὴ καὶ δείξας ὁ λόγος ἔφθη. Οὐ γὰρ ἰδίαν ὑπόστασιν ἔχει, ἀλλ' ἐν τῇ θείᾳ καὶ τρισυποστάτῳ θεωρεῖται φύσει, οἷα δὴ φυσικών Ιδίωμα ταύτης καὶ οὐσιώδης δύναμις. Οπερ γάρ ἐστιν ἐν ἐκείναις ταῖς οὐσίαις ἡ φυσικὴ καὶ οὐσιώδης ποιό της, καὶ τὸ συμβεβηκός, τοῦτ' ἐστὶν ἐπὶ τῆς θείας καὶ ἀσυνθέτου, καὶ ἁπλῆς οὐσίας κατὰ τοὺς θεολό γους Πατέρας τὰ φυσικὰ ἰδιώματα· & δὴ καὶ ποιότητάς τινες φυσικὰς τῶν θεολόγων ἐκείνων εἰρή κασι, σαφηνείας ἕνεκα, καὶ τοῦ δεῖξαι τὸν Χριστὸν καταλλήλως ταῖς διτταῖς αὐτοῦ φύσεσι, καὶ τὰ διττὰ φυσικὰ θελήματα, καὶ τὰς φυσικὰς ἐνεργείας, ὡς ἴδια τῶν αὐτοῦ φύσεων φυσικῶς κεκτημένον. Ο γε μήν Γρηγοράς μήτε τῷ ἡνωμένῳ τῆς θεό τητος, μήτε τῷ διακεκριμένῳ ταύτης θεοπρεπώς τε καὶ θεολογικῶς ἐπιβάλλων μηδοτιοῦν, μᾶλλον μὲν οὖν καὶ τὴν φωνὴν καὶ τοὺς λόγους κατὰ τῶν ἐκεῖνα θεολογούντων διδασκάλων, ὁπλίζων κακῶς, εἰ καὶ τὸν τόμον, καὶ τοὺς ἐκεῖνον ἱερῶς ἐκτεθεικότα; Πατέρας σχηματίζεται δῆθεν, καὶ ἦν μόνην ἐδόκει πρεσβεύειν διάκρισιν ἐπὶ τῶν θεαρχικῶν τῆς θεότητος προς. ώπων, καὶ ταύτην ἀπώλεσε, φεῦ. Οὐδὲ γὰρ ὑποστά στις φησὶ τρεῖς, οὐδὲ ταύταις διακρίνεσθαι τὸν ἕνα λέγει Θεόν, κατά γε τὸν τῆς εὐσεβοῦς ἡμῶν πίστεως δρον καὶ λόγον, καὶ τὰς ἐκεῖθεν ὑπερφυεῖς ἐντολές τε καὶ παραδόσεις. Καὶ ὁ θεοφόρος δε Δαμασκηνὸς τὴν τοῦ πυρὸς καὶ τοῦ φωτὸς ταύτην εἰκόνα κατὰ τοὺς προῤῥηθέντας δηλαδή θεολόγους ἐπὶ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ λαμβάνων, ἀτελῆ κατὰ τοὺς ἤδη λεχθέντας ἡμῖν λόγους ταύτην εὐθὺς δείκνυσι. Φησί γάρο Ὥσπερ τὸ φῶς ἐκ τοῦ πυρὸς γεννώμενον ἀεὶ ἐν αὐτῷ ἐστι, μηδα μῶς αὐτοῦ χωριζόμενον, οὕτω καὶ ὁ Υἱὸς ἐκ τοῦ ἡ Πατρὸς γεννᾶται, μηδαμῶς αὐτοῦ χωριζόμενος, ἀλλ' πεὶ ἐν αὐτῷ μένων. ᾿Αλλὰ τὸ μὲν φῶς, ἐκ τοῦ πυρὸς γεννώμενον ἀχωρίστως καὶ ἐν αὐτῷ ἀεὶ μένον, οὐκ ἔχει ἰδίαν ὑπόστασιν παρὰ τὸ πῦρ ποιότης γάρ ἐστι φυσικὴ τοῦ πυρός· ὁ δὲ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ ὁ μονογενὴς, ἐκ τοῦ Πατρὸς γεννηθεὶς ἀχωρίστως καὶ ἀδιαστάτως, καὶ ἐν αὐτῷ μένων ἀεὶ, ἔχει ἰδίαν ὑπό στασιν παρὰ τὴν τοῦ Πατρός. Ορα πῶς καὶ τὰ τῷ θεολόγῳ τούτῳ βηθέντα τοῖς προβληθεῖσι ταυτὰ βούλεται, ὅτι τῇ ἐκ τῆς θείας οὐσίας δηλαδή φυσική προόδῳ καὶ ἐνεργεία και χάριτι μᾶλλον αἱ τοῦ πυρὸς καὶ τοῦ ἡλίου, καὶ δὴ καὶ τῶν ἐξ αὐτῶν εἰκόνες προσήκουσί πως ἢ τῇ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἀνάρχω τε καὶ ἀῤῥήτῳ γεννήσει τοῦ Ἀλλ᾽ ἐπειδὴ τὸ Πατρὸς ὄνομα καὶ Υἱοῦ σχέσεως ἤκουσεν ὀνόματα πρὸς τοὺς αἱρετικοὺς τῶν θεολόγων εἰπόντων, αὐτὸς τὸ τῶν ὑποστάσεων, καὶ δὴ καὶ τὸ τῶν προσώπων ἀφελὼν ὄνομα, σχέσει μόνη διακρί νεσθαι λέγει τον Πατέρα, καὶ τὸν Υἱόν, καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα, καινήν τινα καὶ ἀήθη φωνὴν ἐπεισαγαγών τῇ θεολογίᾳ τῆς μακαρίας Τριάδος ἀντὶ τῆς Πατρός, καὶ Υἱοῦ, καὶ ἁγίου Πνεύματος, ήν φησι σχέσιν. Καὶ εἰ μὲν ἐκείνην προτιθείς, φημὶ δὴ τὴν τῶν ὑποστά σεων ἱερὰν θεολογίαν, ταῖς τρισὶν ὑποστάσεσιν ἔλεγε κατὰ τὸν τῶν θεολόγων καὶ τῶν Πατέρων χορὸν διακρίνεσθαι τὴν μίαν θεότητα, οὐδὲν ἂν ἦν ἴσως καιγὸν, εἰ καὶ τὴν σχέσιν τῶν προσώπων κατά τοὺς Πατέρας ἐπῆγε· νῦν δὲ τὸ τρισυπόστατον ἀφελών, ᾗπερ ἔφην, καὶ τὸ ὑποστατικὴν, ἢ προσω πικὴν διαφορὰν εὐσεβῶς καὶ ἀξίως εἰπεῖν τοῦ Θεοῦ, καινήν τινα θεολογίαν εἰσάγει τὴν σχέσιν, σχέσει μόνη διακρίνεσθαι λέγων τὴν θεότητα. Κανταῦθα μὲν μέχρι τούτου· μικρὸν δὲ προϊών καὶ φωνὴν ψιλὴν μόνην τὴν σχέσιν ταύτην ἐρεῖ, πράγματος οὖσαν ἐρήμην, καὶ μὴ καθ᾽ ὑποκειμένου τινὸς μηδαμῶς λεγομένην, τὴν Λιβυκὴν ἐριννύν εξο θις ἐκείνην, τὴν τοῦ Σαβελλίου φημὶ σύγχυσιν, έπεισε άγων τῇ τῆς μεγάλης Τριάδος θεολογία, ονόματα ψιλὰ δογματίσασαν τὸν Πατέρα, καὶ τὸν Υἱόν, καὶ τὸ

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM. V. καὶ πάντων ἱερῶν διδασκάλων μετὰ πολλῆς τῆς ἀπονοίας χωρήσας, καὶ στήλην σχεδόν πάσης αἱρέσεως, ὡς μὴ ὠφελε, τὰ οἰκεία ταυτί συγγράμματα καταλελοιπώς. Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καθ' ἑνὸς καὶ τοῦ αὐτοῦ προσώπου χεῖρα και γλώτταν ἐπῆρε, κατά πάσης θεολογίας μόνου λεγόμενα. Τοῦτο καὶ γάρ ἐστιν ἄντικρυς τὸ σχέσει μὲν διακρίνεσθαι μόνῃ τὴν ἁγίαν Τριάδα, τὴν δὲ σχέσιν ἐκείνην κατὰ τὸν Γρηγοράν πράγμα μηδαμῶς εἶναι, μᾶλλον δὲ μηδὲ εἶναι καθάπαξ, πλην μόνης φωνῆς ψιλῆς, ὁ δὴ καὶ προϊὼν αὐτὸς διὰ τῶν ἑαυτοῦ λέγων δείξει, καθάπερ ἔφην. Ημᾶς δὲ ἀναγκαίον ήδη τὸν περὶ θείας ἐνώσεώς τε καὶ διακρίσεως κατὰ τὰ ὑπε σχημένα πλατύτερον λόγον ἐκθέσθαι, καὶ διδάξαι τὸν φιλόσοφον τοῦτον εὐαγγελικήν τε καὶ ἀποστολικὴν ἄνωθεν δόξαν τε, καὶ νομοθεσίαν οὖσαν τὸ ἠνωμένον ὁμοῦ, καὶ διακεκριμένον τῆς ἱερᾶς θεολογίας. Οὐ τὸ κατὰ τὴν θείαν οὐσίαν φημὶ μόνον,· καὶ τὰς τρεῖς θεαρχικὰς ὑποστάσεις, ἢ τὰ πρόσωπα, ἀλλὰ καὶ τὸ κατὰ τὴν θείαν οὐσίαν, καὶ τὴν ταύτης ουσιώδη, ἐνέργειάν τε καὶ δύναμιν, ἢ τὰς ἐνεργείας καὶ τὰς δυνάμεις, ἐπειδὴ καὶ ἐνικῶς ὁμοῦ καὶ πληθυντικῶς παρὰ τῶν θεολόγων ἡ τοῦ Θεοῦ φυσική δύναμις καὶ ενέργεια προάγεται, καθὰ δὴ καὶ τοῦ λόγου προϊόντος ἡμᾶς διδάσκουσι κάλλιστα. Μᾶλλον δ' ὁ μὲν φιλόσοφος οὐκ ἔτ᾽ ἂν οὔτε διδάσκεσθαι καὶ μανθάοὔτε μεταμανθάνειν ἔχοι τὰ κακῶς αὐτῷ καὶ γνωσθέντα, καὶ δόξαντα· πάλαι γὰρ ἔδει ταῦτα ζητεῖν παρὰ τῶν εἰδότων, καὶ μανθάνειν ἀφιλονείπως ἃ μὴ μεμάθηκεν. ᾿Αλλὰ τότε μὲν τὸ μανθάνειν ἀφεὶς εὐσεβῶς, κατὰ τῶν διδασκάλων δυσσεβῶς καὶ Νῦν δὲ παρὰ τοὺς πλείους γενόμενος, καὶ τὴν τε λευταίαν, οίμοι! σιγήσας σιγήν, καὶ μήτ' ἀκούειν, μήτε λέγειν, μήτε μεταμανθάνειν τε, καὶ μαν θάνειν ἔχων μηδοτιοῦν, ἀνόνητα μετὰ τῶν οἰκείων ἑταίρων τε καὶ μυσταγωγῶν μετακλαύσεται, εὐχ ὑπὲρ ἑαυτοῦ φημὶ μόνον, καὶ τῆς οἰκείας ἀπως λείας, ἀλλὰ καὶ πολλῷ πλέον ὑπὲρ ὧν ἐδίδαξε, καὶ διέστρεψε κάκιστα καὶ λόγοις, καὶ γράμμασιν, δ δὴ καὶ τῶν ἄλλων πάντων βαρύτατον. Οὐαὶ γὰρ, φησίν, ὁ ποτίζων τὸν πλησίον ἀνατροπὴν θολεράν· καὶ μάλιστα τῶν μετηλλαχότων κατ᾽ ἐκεῖνον τὸν βίον καὶ σὺν τῇ παρούσῃ ζωῇ, καὶ τὴν ἐλπίδα, φεῦ! ἀπολωλεκότων τῆς μεταμελείας τε καὶ τῆς διορθώσεως. Πρὸς μὲν οὖν ἐκείνους οὐδὲν, ὅπερ ἔφην, ὁ λόγος· ἀναγκαῖος δ' ώς οἶμαι πρὸς τοὺς περιόντας τούτους τῶν ἀδελφῶν. Καλῶ γὰρ ἀδελφοὺς ἔτι τὴν κοινὴν κεφαλὴν, καὶ Πατέρα διὰ φιλανθρωπίαν, καὶ τὴν κλῆσιν, καὶ τὴν ἄῤῥητον ἐκείνην μυσταγωγίαν αἰδού. μενος, καὶ ἅμα τῷ τῶν τοιούτων ἀκούειν τέως αὐτ τοὺς ἐθέλειν, ἐλπίδας ὁρῶν ἡμῖν ἀγαθὰς διδόντας περὶ τοῦ μέλλοντος. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΑΥΤΟΝ ΦΙΛΟΣΟΦΟΝ ΓΡΗΓΟΡΑΝ ΛΟΓΟΣ ΑΝΤΙΡΡΗΤΙΚΟΣ ΠΕΜΠΤΟΣ Περὶ ἠνωμένης καὶ διακεκριμένης θεολογίας, καὶ περὶ διαφορᾶς ἰδικῶς αὖθις θείας ουσίας καὶ ἐνεργείας, καὶ δὴ καὶ περὶ τοῦ αὐτῶν ἡνωμένου, καὶ ὅτι ἡ μὲν ἔνωσις αὐτῶν πράγματι θεωρεῖται κατὰ τοὺς θεολόγους, ἡ διαφορὰ ἐπινοίᾳ· αἱ δὲ τούτων ἀποδείξεις ἔκ τε Διονυσίου καὶ Ἱεροθέου τῶν διαδόχων τῶν ἀποστόλων ἐκ τῶν θείων Γραφῶν, ἀπὸ τῶν οἰκουμενικῶν συνόδων, καί τινων ἀπὸ μέρους θεολόγων διδασκάλων. Διὰ τοῦτο καὶ πρὸς αὐτὴν ἐκείνην τὴν τῶν θείων Γραφῶν οἱονεὶ κορυφὴν καὶ ἀκρώρειαν, εὐαγγελιστάς φημι καὶ ἀποστόλους, καὶ δὴ καὶ τοὺς τούτων ὁμι λητάς τε καὶ διαδόχους, νῦν δέον ἀναδραμεῖν, καὶ παρὰ τῆς ἀποστολικῆς θεολογίας τε καὶ διδασκαλίας ἀκοῦσαι, εἰ τίς ἐστιν ἔνωσίς τε καὶ διάκρισις ἐπὶ τῆς θεότητος, καὶ τίς αὕτη, καὶ τί μὲν περὶ αὐτῆς τοὺς τῆς Ἐκκλησίας ἁπλανῶς τε καὶ θεοπρεπῶς λέγειν δεῖ καὶ φρονεῖν, τί δὲ σιωπᾷν αὖθις κατὰ θείους δηλαδή νόμους. Νῦν δ' ἐπὶ τὴν θείαν καὶ ὑπερφυᾶ τῆς θεότητος (βουλομένοις ἐκείνων ἀκούειν, καὶ τοῖς τοῦ Βαρλαάμ Ἐνωσίν τε καὶ διάκρισιν ἰόντες τῷ λόγῳ, εἰ μέν τι τε καὶ ᾿Ακινδύνου πως ήδεσθαι, τέως τι λέγειν τῶν οἰκείων λογισμῶν ἐσκοποῦμεν καὶ λόγων, τολ Έδοξαν. μηροί τινες ἂν ἦμεν καὶ θρασεῖς ὄντως, τοῖς ὑπὲρ ἡμᾶς πολλῷ τινι τῷ μέσῳ καὶ καθ' ὑπερβολὴν ἀσκόπως ἐπιχειροῦντες· ἐπεὶ δὲ τὰ τῆς θείας θεολογίας παρὰ τῶν θεολόγων εκείνης λαβόντες καθόσον εφικτόν ταῖς προκειμέναις προσαρμόζομεν ὑποθέσεσι καὶ τοῖς λόγοις, ἐκεῖνα καὶ νῦν ἐροῦμεν, ὅσαπερ ἂν ἀκοῦς σαι δυνηθείημεν, πρὸς τῆς ἐκείνων οδηγούμενοι χειραγωγίας τε καὶ θεολογίας εἰς τὴν ἁπλανῆ τῶν θείων λόγων ἀλήθειαν. Οὐχ ὅτι μὴ τὰ προγραφέντα καὶ ὁρισθέντα τῷ ἱερῷ τῶν Πατέρων ἐκείνῳ συλλόγῳ πρὸς τὸν σκοπὸν ἱκανῶς ἔσχε, πῶς γάς; ἀλλ' ὅτι καὶ μετὰ τοὺς θείους λόγους ἐκείνους καὶ τὴν λαμπρὰν τῶν ζητουμένων ἀπόδειξιν λέγειν τι καὶ γράφειν οἱ περὶ τὸν Γρηγορᾶν ἔδοξάν τισι. Πρὸς μὲν ἐκείνους καὶ τὴν τῶν πραγμάτων ἀλήθειαν τὸ παράπαν οὐδὲ γρῦ φασιν οἱ ἐκείνων σοφοί· πλὴν ὅτι τοῖς Τίνες δ᾽ ἂν εἶεν ἄλλοι πρῶτοι τῶν θείων εὐαγγελιά στῶν τε καὶ ἀποστόλων ἀκροαταὶ καὶ μύσται καὶ σοφο μὲν τὰ θεῖα, σοφοὶ δὲ τὰ ἀνθρώπινα, θεολογίας δὲ καὶ θεωρίας ἐπὶ τοσοῦτον ἀναδραμόντες, ὡς μὴ μόνον μαθεῖν κατ' αὐτοὺς ἐκείνους εἰπεῖν, ἀλλὰ καὶ παθεῖν ὑπερφυῶς τὰ θεῖα, καὶ διὰ τοῦτο καὶ ἀποστόλων αὐτ

ὑποστάσεων διακεκριμένων δια βραχέων ὁ Θεολόγος ἐδήλωσε, καὶ δὴ καὶ τὸ πάντα τὰ φυσικά, καὶ περὶ τὸν Θεὸν ἰδιώματα κοινῶς τε καὶ ἡνωμένως καθά δὴ καὶ τὴν θεότητα, καὶ τὴν θεαρχικὴν Τριάδα και κτῆσθαι, ἅτε δὴ καὶ ἡνωμένα φυσικῶς ταύτῃ, καὶ ἀδιάσπαστα, καὶ ἐπινοίᾳ μόνη τὴν διαφορὰν ἔχοντα ὧν τὰ μὲν καὶ τοῖς ἀντιλέγουσιν, ὥς φασι, τούτοις δοχεῖ, τὰ δὲ οὔ, το χρηματίσαι καταξιωθῆναι καθηγηταὶ τὰ τοιαῦτα; καὶ ὑπὲρ πᾶσαν ἔνωσιν ἐν, καὶ τὸ τῶν θεαρχικών Τιμόθεος και Τίτος, καὶ εἴ τις κατ' ἐκείνους ἀλο λος ταῦτά φησι. Τίσιν οὖν ἄλλοις εἰ μὴ Διονυσίῳ τε καὶ Ἱεροθέῳ μετὰ τοὺς πρώτους εὐθὺς ἀποστόλους ἡμᾶς αὐτοὺς ἐγχειρίζειν δεῖ, καὶ τὰ τῶν εὐαγγελστῶν τε καὶ ἀποστόλων, καθόσον ἂν ἐξῇ, παρ' αυτῶν καὶ διδάσκεσθαι, καὶ μανθάνειν; Ακούωμεν δὴ τῶν διδασκάλων τουτωνὶ καὶ θεολόγων λεγόντων· Η θεολογία, φησί, τὰ μὲν ἡνωμένως παραδίδωσι, τὰ δὲ διακεκριμένως· καὶ οὔτε τὰ ἡνωμένα διαιρεῖν θεμιτόν, οὔτε τὰ διακεκριμένα συγχεῖν, ἀλλ' ἀπομέ τους αὐτῇ κατὰ δύναμιν, ἐπὶ τὰς θείας μαρμαρυγάς ἀνανεύειν. Ηκουσας; καγόνα τινα, καὶ τύπον, ἢ θεμέλιον οἱονεὶ θεολογίας ἀπλανοῦς ὁ θεολόγος ἡμῖν τουτονὶ δίδωσιν, ἐξίσης τό τε ἡνωμένον καὶ διακε κριμένου θεολογοῦντα, καὶ ἑκάτερον ἀπαράτρεπτο, ἀπαιτοῦντα μετὰ τοῦ προσήκοντος καιρού τε καὶ λόγου. Ούτε γὰρ τὰ ἡνωμένα διαιρεῖν, φησί, χρή. καὶ πρὸς 'Αρείους τε καὶ Μακεδονίους, καὶ τὴν διαί ρεσιν τῆς φύσεως. καὶ τὴν πολυαρχίαν βλέπειν, ούτε τὰ διακεκριμένα συγχεῖν διὰ τῆς κακῆς ἑνώσεως δηλονότι, και Σαβελλίους, καὶ Μονοφυσίτας τε καὶ Μονοθελήτας, καὶ δὴ καὶ τοὺς μετ' ἐκείνους γεγ9 - σηκότας μετά μείζονος τῆς προσθήκης τοὺς περὶ Βαρλαὰμ καὶ ᾿Ακίνδυνον τούτους φημί, καθαπερεί τινα συμφορὰν έπεισάγειν τῇ Ἐκκλησίᾳ· ἀλλ' ἐπου μένους τῇ θείᾳ θεολογία, κατὰ δύναμιν ἐπὶ τὰς θείας μαρμαρυγὰς ἀνανεύειν. Τούτῳ τοιγαροῦν καὶ ἡμεῖς καὶ λύχνῳ, καὶ ὁδηγῷ, καὶ κανόνι χρώμενοι, πρὸς τὰ ἐξῆς τῆς θεολογίας ἐκείνης χωρῶμεν. Ἐπὶ τῆς ἑνώσεως, φησί, τῆς θείας, ἤτοι τῆς ὑπερουσιότητος, Ηνωμένον μὲν ἔστι τῇ ἐναρχικῇ Τριάδι, καὶ κοινὸν ἡ ὑπερούσιος ὑπαρξις, ἡ ὑπέρθεος θεότης, ἡ ὑπεράγαθος ἀγαθότης. Καὶ μετά μικρόν· Ἡ ἐν ἀλλήλαις, εἰ οὕτω χρὴ φάναι, τῶν ἐναρχικῶν ὑποστάσεων μονὴ καὶ ἵδρυσις, ὁλικῶς ὑπερηνωμένη, καὶ οὐδενὶ μέρει συγκεχυμένη. Καὶ μικρὸν ἀνωτέρω τούτων, Τὰ μὲν οὖν ἡνωμένα, φτσι, τῆς ὅλης θεότητός ἐστιν, ὡς ἐν ταῖς θεολογικαίς ὑποτυπώσεσι διὰ πλειόνων ἐκ τῶν λογίων ἀπεδείξαμεν, τὸ ὑπεράγαθον, τὸ ὑπέρθεον, τὸ ὑπερούσιον, τὸ ὑπέρσοφον, καὶ ὅσα τῆς ὑπερογικῆς ἐστιν ἀφαιρέσεως· μεθ' ὧν καὶ τὰ αἰτιολογικὰ πάντα, τὸ ἀγαθόν, τὸ καλόν, τὸ ὄν, τὸ ζωογόνον, τὸ σοφὸν, καὶ ὅσα ἐκ τῶν ἀγαθοπρεπῶν αὐτῆς δωρεῶν ἁπάντων ἀγαθῶν αἰτία κατονομάζεται· τὰ δὲ διακεκριμένα τὸ τοῦ Πατρὸς ὑπερούσιον ὄνομα καὶ χρῆμα, καὶ Υἱοῦ, καὶ ἁγίου Πνεύματος, οὐδεμιᾶς ἐν τούτοις ἀντιστροφῆς ἢ ὅλως κοινότητος επεισαγομένης. Και μετά εινα· Εστι δὲ καὶ διάκρισις ἐν ταῖς ὑπερουσίοις θεολογίαις, οὐχ ἦν ἔφην μόνον, ὅτι κατ' αὐτὴν τὴν ἕνωσιν ἀμιγῶς ἵδρυται καὶ ἀσυγχύτως εκάστη τῶν διαρχικῶν ὑποστάσεων, ἀλλ' ὅτι καὶ τὰ τῆς ὑπερου σίου θεογονίας οὐκ ἀντιστρέφει πρὸς ἄλληλα. Μόνη δὲ πηγὴ τῆς ὑπερουσίου θεότητος ὁ Πατὴρ, οὐκ ὄντος Υιοῦ τοῦ Πατρὸς, οὐδὲ Πατρὸς τοῦ Υἱοῦ, φυλαττόντων δὲ τὰ οἰκεῖα τῶν ὕμνων εὐαγῶς ἑκάστῃ τῶν θεαρχικῶν ὑποστάσεων. Καὶ περὶ μὲν τούτων αρκούντως. Τό τε γὰρ τῆς θείας φύσεως ηνωμένον, μᾶλλον 3 Σκεπτέον δὲ ἑξῆς ἂν εἴη, καὶ εἴ τινα διάκρισιν ἄλλην παρα τὴν ὑποστατικὴν ἐπὶ τῆς θεότητος οἱ θεολόγοι διδάσκουσιν οὗτοι· ἐπεὶ καὶ τοῦθ᾽ ἡμῖν ἄνωδεν ἦν ὁ σκοπός του λόγου. Χρὴ δὲ, φησίν, ὡς οι μαι, μᾶλλον ἀναλαβόντας ἡμᾶς τὸν παντελῆ τῆς θείας ενώσεώς τε καὶ διακρίσεως ἐκθέσθαι τρόπον, ὅπως ἂν ἡμῖν εὐσύνοπτος ὁ πᾶς γένηται λόγος, τὸ μὲν ποικίλον ἅπαν καὶ ἀσαφὲς ἀπαναινόμενος, εύδια: κρίτως δὲ, καὶ σαφῶς, καὶ εὐτάκτως τὰ οἰκεῖα κατὰ δύναμιν ὁροθετῶν. Ταῦτα τῷ προῤῥηθέντι συνάψαν της ἡμᾶς θεολογική κανόνι, οὕτως ἐπὶ τὴν ἀκρόα σιν ἰέναι δεῖ τῆς ἑξῆς πάσης τῶν θεολόγων τούτων διδασκαλίας, ἵν᾿ ὥσπερ ἐξ ἐκείνου μαθόντες ἔχωμεν, ὡς ἡ θεολογία τὰ μὲν ἡνωμένως, τὰ δὲ διακεκριμέ πως παραδίδωσι, καὶ οὐ χρὴ οὔτε τὰ ἡνωμένα οιαι ρεῖν, οὔτε τὰ διακεκριμένα συγχείν, οὕτω κάκ τού των τε κακείνων αὖθις μαθόντες, οτι περὶ Θεοῦ, καὶ θείας ενώσεώς τε καὶ διακρίσεως ἡ πᾶσα σπουδή τοῖς θεολόγοις, καὶ οὐδεὶς ὁστισοῦν ἐνταῦθα περὶ χτι σμάτων λόγος αὐτοῖς, ἀλλὰ νῦν μὲν περὶ τοῦ κρυ φίου τε καὶ ἀῤῥήτου τῆς ὑπερουσιότητας, νῦν δὲ περὶ τοῦ ῥητοῦ καὶ γνωστού ταύτης. Ὁ δὲ καὶ προϊόντες σαφέστερον αὐτοὶ δείξουσι, νῦν δὲ περὶ τῶν θεαρχικῶν τριῶν ὑποστάσεων, καὶ πλέον οὐδὲν, εὐδια κρίτως, καὶ εὐτάκτως, καὶ συνετῶς ἀπαντῶμεν καὶ αὐτοὶ καθόσον οἷόν τε πρὸς τὴν ἀκρόασιν τῆς ὑψη τῆς ταυτησὶ θεολογίας· ἐπεὶ καὶ εὐσύνοπτον ἔσεσθαι πάντα τὸν λόγον ἐπαγγέλλεται, καθάπερ ηκούσαμεν, τὸ μὲν ποικίλον ἅπαν καὶ ἀσαφὲς ἀπαναινόμενον, σαφῶς δὲ καὶ εὐτάκτως ὁροθετοῦντα τὰ οἰκεία. Ὅθεν οὐδὲ χρή τινα τὴν εὐταξίαν ἐκείνην, καὶ τοὺς ὅρους κακῶς ὑπερβαίνοντα θεὸν μὲν ἀκούειν, καὶ θεολογίαν, καὶ θείαν ἔνωσιν, καὶ θείαν διάκρισιν, πρὸς δὲ τὰ κτίσματα βλέπειν γελοίως πάντη και ἀμαθῶς. Φησὶ τοίνυν ὁ θεολόγος ἐξῆς· Καλοῦσι γὰρ, ὅπερ καὶ ἐν ἑτέροις ἔφην, οἱ τῆς καθ' ἡμᾶς θεολογικής παραδόσεως ἱερομύσται τὰς μὲν ἐνώσεις τὰς τῆς υπεραῤῥήτου καὶ ὑπεραγνώστου μονιμότητος πρι φίας καὶ ἀρρήτους υπεριδρύσεις, τὰς δὲ διακρίσεις τὰς ἀγαθοπρεπεῖς τῆς θεαρχίας προόδους τε καὶ ἐχω φάνσεις. Καὶ μετά τινα· Εἰ δὲ καὶ θεία διάκρισίς ἐστιν ἡ ἀγαθοπρεπής πρόοδος, τῆς ἑνώσεως τῆς θείας υπερηνωμένως ἑαυτὴν ἀγαθότητι πληθυνούσης τε καὶ πολυπλασιαζούσης, Ηνωμέναι μέν εισι κατὰ τὴν θείαν διάκρισιν αἱ ἄσχετοι μεταδίσεις, αἱ οὐσιώσεις, αλ ζωώτεις, αἱ σοφοποιήσεις, αἱ ἄλλαι δωρεαὶ τῆς πάνω των αἰτίας ἀγαθότητος, καθ' &; ἐκ τῶ μετοχῶν καὶ

$53 CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM. V. ἐκ τῶν μετεχόντων ὑμνεῖται τὰ ἀμεθέκτως μετεχό- όλης, καὶ παντελούς, καὶ ὁλοκλήρου, καὶ πλήρους HONG. . Είτα περὶ μετοχῆς εἰπὼν θείας, καὶ δὴ καὶ τα τῆς κατὰ σάρκα τοῦ Χριστοῦ θείας οἰκονομίας, βραχέ Επτα φιλοσοφήσας, ἐπιφέρει· ᾿Αλλὰ τούτων μὲν τῶν ἐνώσεών τε καὶ διακρίσεων, ὅσας ἐν τοῖς λογίοις θεοπρεπεῖς αἰτίας εὑρήκαμεν. ἐν ταῖς θεολογικαῖς ὑποτυπώσεσιν ἰδίᾳ περὶ ἑκάστου διαλαβόντες, ως ἐφιχτὸν ἐξεθέμεθα τὰ μὲν ἀνελίξαντες τῷ ἀληθεῖ λόγῳ, καὶ ἀναπτύξαντες, καὶ τὸν ἱερὸν καὶ ἀνεπι θέλωτον νοῦν ἐπὶ τὰ φανερὰ τῶν λογίων θεάματα προσαγαγόντες, τοῖς δὲ ὡς μυστικοῖς κατὰ τὴν θείαν παράδοσιν ὑπὲρ νοερὰν ἐνέργειαν ἐπιβαλόντες. Πάντα γὰρ τὰ θεῖα, καὶ ὅσα ἡμῖν ἐκπέφανται ταῖς μετοχαίς μόναις γινώσκεται. Αὐτὰ δὲ ὁποῖα ποτέ ἐστι κατὰ τὴν οἰκείαν ἀρχὴν καὶ ἵδρυσιν ὑπὲρ γοῦν ἐστι καὶ πᾶσαν οὐσίαν καὶ γνῶσιν· οἷον, εἰ τὴν ὑπερούσιον κρυφιότητα Θεόν, ἢ ζωήν, ἡ φῶς, ἡ λόγον ὀνομάσαιμεν, οὐδὲν ἕτερον νοοῦμεν ἢ τὰς ἐξ αὐτῆς εἰς ἡμᾶς προαγομένας δυνάμεις. ἐκθεωτικά, ἢ οὐσιοποιούς, ἡ ζωογόνους, ή σοφοδώρους, αὐτῇ δὲ κατὰ τὴν πασῶν τῶν νοερῶν ἐνεργειῶν ἀπόλυσιν ἐπιβάλλομεν, οὐδεμίαν ὁρῶντες θέωσιν, ἡ ζωήν, η οὐσίαν, ἥτις ἀκριβῶς ἐμφερής ἐστι τῇ πάντων ἐ;ῃρημένῃ κατὰ πᾶσαν ὑπεροχὴν αἰτίᾳ. Εἶτα μεταξύ πάλιν δι' ὀλίγων τινῶν τὴν ὑπὲρ ἡμῶν διὰ σαρκὸς τοῦ Χριστοῦ θείαν οικονομίαν θεολογήσας, ἐπάγει κἀκεῖνα· Ταῦτα δὲ ἡμῖν τε ἐν ἄλλοις ἱκανῶς εἴρηται, καὶ τῷ κλφινῷ καθηγεμόνι κατὰ τὰς θεολογικὰς αὐτοῦ στοιχειώσεις ὕμνηται λίαν ὑπερφυῶς. Απερ ἐκεῖνος, εἴτε πρὸς τῶν ἱερῶν θεολόγων παρείληφεν, εἴτε καὶ ἐκ τῆς Επιστημονικῆς τῶν λογίων ερεύνης συνεώρακεν, ἐκ τῆς πολλῆς περὶ αὐτὰ γυμνασίας καὶ τριβής, είτε καὶ ἐκ τινος ἐμυήθη θειοτέρας ἐπιπνοίας, οὐ μόνον μαθὼν, ἀλλὰ καὶ παθὼν τὰ θεῖα, κἀκ τῆς πρὸς αὐτὰ συμπαθείας, εἰ οὕτω χρὴ φάναι, πρὸς τὴν ἀδίδακτον αὐτῶν καὶ μυστικὴν ἀποτελεσθεὶς ἔνωσιν · καὶ πίστιν. Τὸ μὲν οὖν ἡνωμένον καὶ διακεκριμένον τῆς θεότητος, κατὰ ταύτης φημὶ τὰς φυσικὰς αὐτῆς δυνά μεις, καὶ μεταδόσεις, καὶ προόδους, καὶ μετοχάς, καὶ προνοίας, καὶ ἀγαθότητας, καὶ δωρεάς, τούτοις καὶ γὰρ ὁ θεολόγος περιεκτικῶς, καθάπερ ἠκούσαμεν, ὑμνεῖ πᾶσιν ὁμοῦ τοῖς ἱεροῖς ὀνόμασι τὰ τῆς θείας φύσεως - Ιδιώματα, καὶ τὰς ἐνεργείας, & δὴ καὶ κατὰ μέρος ἐξῆς ὑμνήσει καὶ θεολογήσει, καὶ οἰκείως τε καὶ θεοπρεπῶς τὴν ἀνάλογον καὶ συμ φυά προσαρμόσει· θεωνυμίαν ἑκάστῳ, τοῦτο καὶ γὰρ ὁ σκοπὸς αὐτῷ τοῦ παρόντος βιβλίου; αὐτόθεν ἔστι λαβεῖν, ἐκ τῶν ἤδη ῥηθέντων αὐτῷ. Τὰ ἡνωμένα καὶ γὰρ, φησί, τῆς ὅλης θεότητός εἰσι, τὸ ὑπεράγατον, τὸ ὑπέρθεον, τὸ ὑπερούσιον, τὸ ὑπέρζωον, τὸ ὑπέρτοφον. Καὶ μετ' ὀλίγον· Καὶ ὅσα ἐκ τῶν ἀγαθοπρεπῶν αὐτῆς· δωρεῶν ἡ πάντων ἀγαθῶν αἰτία κατονομάζεται. Ἐν δέ γε τῇ ἀρχῇ τοῦ περὶ ένωμένης καὶ διακεκριμένης θεολογίας τουτουί φημι τοῦ λόγου οὕτω πώς φησι· Τοῦτο μὲν οὖν καὶ ἐν ἄλ λοις ἐξετασθὲν ἡμῖν ἀποδέδεικται, τὸ πάσας ἀεὶ τὰς θεοπρεπείς· θεωνυμίας οὐ μερικῶς, ἀλλ' ἐπὶ τῆς θεότητος ὑπὸ τῶν λογίων ὑμνεῖσθαι. Πάλιν, καὶ ἵνα συλλήβδην φαίη τις, αὐτὸς ἡ θεαογικός Λόγος ἔφη. Εγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐσμεν. καὶ. Πάντα όσα έχει ὁ Πατὴρ ἐμᾳ ἐστι, καὶ. Πάντα τὰ ἐμὰ σὰ ἐστι, καὶ τὰ σὰ ἐμά. Καὶ αὖθις· ὅσα ἐστὶ τοῦ Πατρὸς, καὶ αὐτοῦ τῷ θεαρχικῷ Πνεύματι κοινωνικῶς καὶ ἡνωμένως ἀνατίθησι. Και με ολιγον· Οποίαν ἀναπτύξαι θεωνυμίαν ἐλικὴν ἐγχειρήσομεν, ἐπὶ τῆς ὅλης αυτήν θεότητος εκληπτέον. Οὕτω μὲν οὖν τὴν τῶν φυσικῶν τοῦ Θεοῦ ἔνωσιγ ὁ θεολόγος ὑπέδειξεν, ὡς ἐν βραχεῖ καὶ ἡμᾶς δεῖξαι, ἀμέριστα καὶ κοινά ταῦτα φήσας της θεαρχικής Τριάδος. Οὐ γὰρ τὸ μὲν τοῦδε τοῦ θείου προσώπου, φησί, τὸ δὲ τοῦδε. ἀλλὰ κοινῶς, καὶ ἡνωμένως, καὶ ὁλικῶς. καὶ ἀδιαιρέτως πάντων ὁμοῦ πάντα, ὡς ἑνὸς καὶ τοῦ αὐτοῦ Θεοῦ. Καὶ εἰ μὴ περὶ τῆς ὅλης θεότητος φαίη τις ταῦτα εἰρῆσθαι, φησὶν ὁ αὐτὸς, βλασφημεῖν καὶ ἀποσχίζειν ἀθέσμως τολμᾷ τὴν ὑπερηνωμένην ἐνάδα. Καὶ αὕτη ἐστί, καθάπερ είρηται, ἡ κατὰ τὰς ενεργείας ηνωμένη θεολογία τῆς θεότητος. Καὶ τὸ διακεκριμένον δ' ὡσαύτως ἠκούσαμεν ταύτης, εύδισ κρίτως τοῦ θεολόγου καὶ σαφῶς καὶ εὐτάκτως όρο θετήσαντος κατὰ τὴν ὑπόσχεσιν. Θεία καὶ γὰρ, φησί, διάκρισίς ἐστιν ἡ ἀγαθοπρεπής προοδος τῆς ἑνώσεως τῆς θείας, ὑπερηγωμένως ἑαυτὴν ἀγαθότητι πληθυ νούσης τε και πολυπλασιαζούσης. Καὶ πάλιν· Πάντα γὰρ τὰ θεῖα καὶ ὅσα ἡμῖν ἐκπέφανται ταῖς μετοχαίς μόναις γινώσκεται. Αὐτὰ δὲ ὁποῖά ποτέ ἐστι κατὰ τὴν οικείαν ἀρχὴν καὶ ἵδρυσιν, ὑπὲρ νοῦν ἐστι καὶ πᾶσαν ούσιαν καὶ γνωσιν. Καὶ μικρῷ προϊών Μετὰ τὴν σεπτὴν δηλαδὴ τοῦ θείου Ἱερο θέου θεολογίαν διάκρισιν, φησίν. θείαν εἶναί φαμεν, ὡς εἴρηται, τὰς ἀγαθοπρεπεῖς τῆς θεαρχίας προόδους. Δωρουμένη γὰρ πᾶσι τοῖς οὖσι. καὶ ὑπερχέουσα τὰς τῶν ὅλων ἀγαθῶν μετουσίας. ήνωμένως μεν διακρί μεται, πληθύνεται δὲ ἐνικῶς, καὶ πολλαπλασιάζετα ἀνεκφοιτήτως. Καὶ τοῦ πέμπτου δὲ κεφαλαίου τοῦ παρόντος ἀρ χόμενος βιβλίου, καὶ περὶ τοῦ ὄντος μέλλων θερ λογεῖν, Τῷ λόγῳ σκοπός, φησὶν, οὐ τὴν ὑπερούσιον οὐσίαν. ᾗ ὑπερούσιος ἐκφαίνειν· ἄῤῥητον γὰρ τοῦτο, καὶ ἀγνωστόν ἐστι, καὶ παντελῶς ἀνέκφαντον, καὶ αὐτὴν ὑπεραῖρον τὴν ἕνωσιν· ἀλλὰ τὴν οὐσιοποιών εἰς τὰ ὄντα πάντα τῆς θεαρχικῆς ουσιαρχίας πρόσ δεν ὑμνῆσαι. καὶ τἄλλα, ὅσα παρὰ τοῦ θεολόγου του του λαβόντες ἡμεῖς ἐν τῷ τρίτῳ φθάσαντες ήδη κατ εστρώσαμεν λόγῳ, ηνίκα δὴ καὶ τὰ περὶ θείας δυο νάμεως ἐσκοποῦμεν. Νῦν δὲ σκοπεῖν, οἶμαι, δεῖ πρὸ τῶν ἄλλων, τίνες οἱ διδάσκοντες οὗτοι, καὶ θεο λογοῦντε; ταυτὶ, καὶ πόθεν ἔχουσι τὰ τοιαῦτα μας θόντες, καὶ εἰ δεῖ πείθεσθαι τούτοις ἀναμφιβόλως, ἢ μή. Πρῶτον μὲν οὖν τοσαύτη τίς ἐστιν ἡ τῶν ἀνδρῶν ἀρετὴ, καὶ σοφία, καὶ θεολογική επιστήμη, καὶ θεωρία, καὶ τὸ διδασκαλικὸν μετὰ τοὺς ἐγκρί τους τῶν ἀποστόλων κατὰ πάντων σχεδόν κράτος, δ δὴ καὶ ἀρχόμενος εἶπον τοῦ λόγου, ὡς εἰ καὶ μὴ τὸ μαθητεῦσαι τοῖς κορυφαίοις τῶν ἀποστόλων καὶ

πούμενοι, πρὸς τὸ καὶ ὁρᾷν τὰ συμμέτρως ἡμῖν δι' αὐτῶν δωρούμενα θεαρχικά φώτα, καὶ τὴν ἀγαθιδότιν ἀρχὴν ἁπάσης ἱερᾶς ὑμνεῖν, ὡς αὐτὴ περὶ ἑαυτῆς ἐν τοῖς ἱεροῖς λογίοις παραδίδωκε. Καὶ πάλιν· Εἰ μὲν γὰρ ἐστί τις ὅλως ὁ τοῖς λογίοις ἂν τανιστάμενος, πόρρω που πάντως ἔσται καὶ τῆς καθ' ἡμᾶ; φιλοσοφίας, καὶ εἰ μὴ τῆς ἐκ τῶν λογίων αὐτῷ θεοσοφίας μέλει, πῶς ἂν ἡμῖν μελήσῃ τῆς ἐπὶ την θεολογικὴν ἐπιστήμην αὐτοῦ χειραγωγίας; Εί δὲ εἰς τὴν τῶν λογίων ἀλήθειαν ἀποσκοπεί, τούτῳ καὶ ἡμεῖς κανόνι καὶ φωτὶ χρώμενοι, πρὸς τὴν ἀπολογίαν, ὡς οἷόν τέ ἐσμεν, ἀκλινῶς βαδιούμεθα. · προὔχουσι τούτοις προσῆν καὶ τὴν τῶν ἐκκλησιῶν ἡ φωτιζόμενοι, καὶ πρὸς τὰς ἱερὰς ὑμνολογίας του ἱερὰν προστασίαν τε καὶ δημαγωγίαν ὑπ' αὐτῶν πιστευθῆναι, καὶ ἀποστολικὸν μὲν δραμεῖν δρόμον καὶ ἀμφοτέρους, τὸν ἕτερον δὲ τούτων υπερβολῇ προθυμίας ὑπερόριον γεγονότα καὶ πρὸς Ιταλούς τε καὶ Γάλλους ἐλαύνοντα, μαρτυρικὸν ἐπὶ πᾶσι δι' απ ματος ἀναδήσασθαι στέφανον, διά γε τὰ προββηθέντα μόνα, τοῖς ἄκροις τῶν θεολόγων καὶ διδασκάλων συναριθμεῖσθαι δεῖν εἶναι τῆς Χριστοῦ Ἐκκλησίας. Νῦν δὲ πρόσεστιν ἐκείνοις καὶ ταῦτα, οὕτωτοι με γάλα, καὶ θαυμαστά, καὶ πλείστου παρὰ πᾶσιν ἄξια λόγου, μᾶλλον δὲ καὶ λόγου καὶ θαύματος κρείττω,· τῷ καινῷ φημι συνδυασμῷ, καὶ τῇ πρὸς ἐκεῖνα συνδρομῇ καὶ ἐνώσει, ὡς κἀκ μόνων τῶν ὀνομά των καὶ τῆς προσηγορίας αἰδέσιμοι καὶ ὑπερφυείς τινες εἶναι τοῖς πᾶσι, καὶ τὴν τούτων ἱερὰν θεολο- τε καὶ ὅπου τῶν θείων Γραφῶν ἐν ταῖς αὐτοῦ μετ γίαν τε καὶ τὰ δόγματα Θεοῦ φωνὰς ἄντικρυς, καὶ λόγια δεύτερα καὶ νενομίσθαι, καὶ ὠνομάσθαι τῇ αὐτοῦ Ἐκκλησίᾳ. Καὶ τοιοῦτοι μὲν οἱ θεολόγοι, ὡς ἐξ ὀνύχων φασὶ δεῖξαι τὸν λέοντα, καὶ οὐδένα τῶν εὐσεβῶν ἀντερεῖν οἶμαι τοῖς ὑπὲρ αὐτῶν εἰρημένοις· πρὸς δὲ τούτῳ κἀκεῖνο δεῖ συνορᾷν, όπως τε καὶ ὅθεν ἔχουσιν ἐκεῖνοι τὰ θεῖα καὶ ὑψηλὰ ταῦτα μας θόντες. Καίτοι γε. καὶ περιττόν πως ἦν καὶ τῆς χρείας ἔξω τὸ ταῦτα ζητεῖν περὶ τῶν τοιούτων, ἕως ἂν ὁμιλητές αὐτοὺς εἰδῶμεν Παύλου καὶ Ἰωάννου τῶν ἄκρων Χριστοῦ ἀποστόλων, καὶ θεολόγων, ὧν οὐκ ἐξ ἀνθρώπων οὐδὲ δι᾿ ἀνθρώπων ή πλησίς τε καὶ τὸ Εὐαγγέλιον, ἀλλ' ἐξ αὐτῆς ἑνώσεώς τε καὶ ὁμιλίας Χριστοῦ. Ἐπεὶ δὲ οὐδὲ τοῦτο διδάξαι παρηκαν οι θεολόγοι, σκοπῶμεν καὶ τοῦτο. Τρισσῶς φησι κατὰ τρόπους καὶ λόγους τρεῖς ὁ Ιερός Διονύσιος αὐτόν τε καὶ τὸν κλεινὸν Ἱερόθεον τὴν θείαν ταύτηνὶ μυηθῆναι θεολογίαν, καθάπερ ἡκούς σαμεν ήδη· ἑνὶ μὲν τῷ τῶν ἄκρων ἀποστόλων ἐκείνων ὁμιλητὰς αὐτοὺς χρηματιται, καὶ τοῦτ' ἔστιν ἀκούειν ἐν ταῖς θεολογίαις αὐτοῦ, πυκνὰ τοὺς ὑποστόλους καὶ διδασκάλους προϊσταμένου, καὶ τὰς ἱερὰς παρα δόσεις ἐκείνων, καὶ νῦν μὲν ὀνόματι κοινῷ θεολόγους, καὶ ἀποστόλους, καὶ ἱερομύστας, καὶ καθηγητάς, καὶ Ιεροδιδασκάλους ἀποκαλοῦντος, νῦν δὲ καὶ ὀνομαστὶ, καὶ μάλιστα Παύλου τοῦ κορυφαίου τῶν διδασκάλων, μετὰ πλείστης ὅσης τῆς ἀξιώσεως μεμνημένου· δευτέρῳ δὲ τῷ ἐκ τῶν θείων ἀεὶ Γραφῶν, καὶ τῶν ταύταις δοκούντων ὁρμᾶσθαι, καὶ μηδὲν ἐπιχειρεῖν, μηδὲ λογίζεσθαι μηδοτιοῦν παρὰ τὴν τῶν λογίων ἀκολου θίαν τε καὶ θεολογίαν. "Εστω καὶ γὰρ ἡμῖν καὶ νῦν, φησὶν, ὁ τῶν λογίων θεσμός προδιωρισμένος τὸ τὴν ἀλήθειαν ἡμᾶς καταδήσασθαι τῶν περὶ Θεοῦ λεγομένων, οὐκ ἐν πειθεῖς σοφίας ανθρωπίνης λόγοις, ἀλλ' ἐν ἀποδείξει τῆς πνευματοκινήτου τῶν θεολόγων δυνάμεως. Καὶ αὖθις• Καθόλου τοιγαροῦν οὐ τολμητέον εἰπεῖν, οὔτε μὴν ἐννοῆσαί τι περὶ τῆς ὑπερουσίου καὶ κρυφίας θεότητος παρὰ τὰ θειωδῶς ἡμῖν ἐκ τῶν θείων λογίων ἐκπερασμένα. Καὶ πάλιν· Τὰ δὲ ἄῤῥητα σώφρονι σιγῇ τιμώντες, ἐπὶ τὰς ἐλε λαμπούσας ἡμῖν ἐν τοῖς ἱεροῖς λογίοις αὐγὰς ἀνα τεινόμεθα, καὶ πρὸς αὐτῶν φωταγωγούμεθα, πρὸς τοὺς θεαρχικούς ὕμνους ὑπ' αὐτῶν ὑπερκοσμίως Ο Καὶ μακρὸν ἂν εἴη, καὶ τῆς ὤρας ἔξω, τὰ τοῦ θεολόγου τούτου πάντα νῦν ἐξῆς καταλέγειν, όπως μνημένος εἴη θεολογίαις τῆς ἱερᾶς αὐτοῦ πάσης ὁμοῦ πραγματείας ὑπ' ὄψιν ἅπασι προκειμένης, καὶ τὴν τῶν Εὐαγγελίων, καὶ ἀποστόλων καὶ προφητῶν συμφωνίαν, καὶ ῥητῷ φημι, καὶ διανοίᾳ, καὶ πᾶσιν οἷς ἔξεστι, λαμπρῶς ἀνακηρυττούσης. Λοιπὸν ἐπ καὶ τρίτον αὐτοῖς ἐστι πρὸς τὴν τῆς ὑπερφυούς θεολο γίας μυσταγωγίαν, ᾧ δὴ καὶ τῶν πλείστων ύπερέχοντες διδασκάλων, τοῖς οἰκείοις μυσταγωγούς σε καὶ κορυφαίοις ἁμιλλῶνται τῶν ἀποστόλων, ή καινὴ τῶν μυστηρίων ἄνωθεν ἀποκάλυψις δι' ἐλλάμψεως Ιεράς φημι καὶ γνώσεως ἀγνώστου, καὶ ἑνώσεως του ρᾶς ὑπερφυοῦς τε καὶ ἀποῤῥήτου, καθ᾿ ἣν ἀποκαλύ πτεται τὰ μυστήρια τοῖς θεοειδέσιν. "Ην ὁ σοφός Διονύσιος ἐν μὲν τοῖς φθάσασι διδάσκων, καθάπερ ἠκούσαμεν, περὶ μὲν αὐτὸς ἑαυτοῦ, Ἀλλὰ τούτων μὲν, φησί, τῶν ἑνώσεών τε καὶ διακρίσεων, ὅσα ἐν τοῖς λογίοις θεοπρεπεῖς αἰτίας εὑρήκαμεν, ἐν ταῖς θεολογικαῖς ὑποτυπώσεσιν ἰδίᾳ περὶ ἑκάστου διαλαβόντες, ὡς ἐφιχτὸν ἐξεθέμεθα, τὰ μὲν ἀνελίξαντες τῷ ἀληθεῖ λόγῳ, καὶ ἀναπτύξαντες, καὶ τὸν ἱερὸν καὶ ἀνεπιθόλωτον νοῦν ἐπὶ τὰ φανὰ τῶν λογίων θεάματα προσαγαγόντες, τοῖς δὲ ὡς μυστικοῖς κατὰ τὴν θείαν παράδοσιν ὑπὲρ νοερὰν ἐνέργειαν ἐπιβαλόντες. Εν δὲ τῷ ἑβδόμῳ κεφαλαίῳ τοῦ αὐτοῦ βιβλίου περὶ τῶν αὐτῶν τοιάδε φησί· Καὶ ἐκ τῶν ὄντων ἁπάντων δ Θεὸς ὑμνεῖται, κατὰ τὴν πάντων ἀναλογίαν ὧν ἐστιν αἴτιος, καὶ ἔστιν αὖθις ή θειοτάτη Θεοῦ γνῶσις ἡ δι' ἀγνωσίας γινωσκομένη κατὰ τὴν ὑπὲρ νοῦν ἔνα σιν, ὅταν ὁ νοῦς τῶν ὄντων πάντων ἀποστὰς, ἔπειτα καὶ ἑαυτὸν ἀφεὶς, ἐνωθῇ ταῖς ὑπερφαέσιν ἀκτῖσιν, ἐκεῖθεν καὶ ἐκεῖ τῷ ἀνεξερευνήτῳ βάθει τῆς σοφίας καταλαμπόμενος. Περὶ δέ γε τοῦ θείου Ιεροθέου ταῦτά φησιν· Είτε πρὸς τῶν ἱερῶν θεολόγων παρεί ληφεν, εἴτε καὶ ἐκ τῆς ἐπιστημονικῆς τῶν λογίων Ερεύνης συνεώρακεν, ἐκ τῆς πολλῆς περὶ αὐτὰ γυμνα σίας καὶ τριβῆς, εἴτε καὶ ἔκ τινος ἐμνήθη θειοτέρας ἐπιπνοίας, οὐ μόνον μαθών, ἀλλὰ καὶ παθὼν τὰ θεῖα, κακ τῆς πρὸς αὐτὰ συμπαθείας, εἰ οὕτω χρή φάναι, πρὸς τὴν ἀδίδακτον αὐτῶν, καὶ μυστικὴν ἀποτελε σθεὶς ἔνωσιν καὶ πίστιν. Τούτων οὕτως ἐχόντων, καλ τοιαύτης μὲν τῆς ἱερᾶς οὔσης θεολογίας, καὶ τῶν μυστηρίων, περὶ ὧν σκοπούμεθα νῦν, τοιούτων δὲ τῶν θεολόγων του τωνὶ καὶ κηρύκων, τηλικαύτης δὲ καὶ

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM. V. δὴ καὶ τὰς ἱερὰς ἀποκαλύψεις φασί, περὶ δὲ τῶν δευτέρων τούτων οὐδέν τι τῶν εἰρημένων οὐδοτιοῦν, ἔστω ταῦτα κατὰ τὸν ὑμέτερον λόγον, καὶ πιστευέ σθωσαν μὲν ἐν ἐκείνοις, ἀπιστείσθωσαν δ' ἐν τού τοις καθ' ὑμᾶς οἱ κοινοὶ τῆς Ἐκκλησίας διδάσκαλοι - φείδομαι γάρ τι πλέον εἰπεῖν· εἰ δὲ ὥσπερ ἐν ἐκείν νοις, οὕτω κάν τούτοις, καὶ ἀποστόλων εἰσὶν ἀκροα ται, καὶ διάδοχοι, καὶ θεολόγοι, καὶ διδασκάλων ἄκροι, κἀκ τῶν λογίων πᾶσαν ὁμοῦ Θεολογίαν μας θόντες ἔχουσι, καὶ περὶ πάντων ὡσαύτως την ενω θεν ἀποκάλυψιν καὶ τὴν ἄῤῥητον μυσταγωγίαν δε ξάμενοι, καὶ μαθόντες, καὶ παθόντες ἐκεῖνα, καὶ διαστολή τις ἐν ἐκείνοις καὶ διαίρεσις οὐδαμοῦ, τίς ἡ καινὴ καὶ παράλογος αύτη τόλμα, ὡς νῦν μὲν αὐτοὺς τοῖς διδασκάλοις τε καὶ τοῖς θεολόγοις εγκρί νειν, νῦν δὲ τοὺς αὐτοὺς διαγράφειν μετὰ πολλῆς τῆς ἐξουσίας, καὶ τοτὲ μὲν Ἱερόθεόν τε καὶ Διονύσιον μετὰ τῶν ἀποστόλων τε καὶ θεολόγων εστάναι, καὶ διδασκάλους εἶναι καὶ κήρυκας τῶν ὑπερφυεστάτων περὶ Θεοῦ λόγων, ἂν καὶ τὰ ὑμῖν θεολογῶσι δου κοῦντα, τοτὲ δὲ ὑπερορίαν αὐτῶν τε καὶ τῆς αὐτῶν καταψηφίζεσθαι θεολογίας, εἰ μὴ ταῖς ὑμετέραις συμπεριφέροιντο δόξαις; Η γὰρ κὰν τούτοις τε κάτ κείνοις ἀληθεῖς οἱ διδάσκαλοι, καὶ δεῖ τὸν ἀληθῆ τοῦ Εὐαγγελίου μύστην ὡσαύτως ἐν ἀμφοτέροις αὐτ τοῖς πείθεσθαι, ἢ ψευδεῖς καὶ κατ᾽ ἄμφω, καὶ δεῖ καὶ κατ᾽ ἄμφω τούτοις ἀπειθεῖν· οὐ γὰρ δὴ τοῦτο κἀκεῖνά γ᾽ ἂν εἴη, τὸ θάτερον μέν φημι ψεύδεσθαι, θάτερον δὲ ἀληθεύειν, ἐπεὶ οὕτω που καὶ τὴν ἀν είφασιν συμφωνεῖν ἂν εἴη πρὸς ἑαυτήν. "Αλλως τε καὶ τὸ τῷ διδασκάλῳ νῦν μὲν ἔπεσθαι νῦν δ' ἀντιλέγειν ἐθέλειν, καὶ ταῦτ' ἐν τοῖς ἀξιώματι, μαθη τοῦ γε οὐκ ἂν εἴη. Τοῦτο γάρ ἐστιν οὐ μυσταγων γουμένου καὶ τυπουμένου, τὸν δὲ μυσταγωγὸν καὶ τὸν κανόνα μᾶλλον πρὸς ἑαυτὸν ἕλκοντος, καὶ τὰς πηγὰς ἄνω ποταμῶν χωρεῖν κελεύοντος άντιχρυς. τῆς μυσταγωγίας, μεθ' ἧς ἐπὶ τοὺς λόγους ἦλθον αύ- καὶ τὰς θεοπνεύστους τῶν λογίων μαρτυρίας, καὶ τεὶ τούτους, ἀξιώσομεν νῦν ἡμεῖς τοὺς περὶ τὸν φιλόσοφον Γρηγορᾶν, τί περὶ τούτων ἀξιοῦσιν εἰπεῖν. Εἰ μὲν γὰρ πείθονται τούτοις τε τοῖς ἤδη ῥηθεῖσι, καὶ πᾶσιν ἑξῆς ὅσα περὶ τῶν αὐτῶν οἱ Πατέρες οὗτοι τῆς Εκκλησίας κατά μέρος θεολογοῦσι διὰ παντὸς τοῦ βιβλίου, ἔχομεν τὸ ζητούμενον ἤδη, καὶ οὐδὲ πυ κτίων, οὐδὲ λόγων ἑτέρων σχεδόν χρεία. Αὐτὸ γὰρ τοῦτο, καὶ οὐκ ἄλλο σκοπός ἐστι τοῖς θεολόγοις τούτοῖς ἐν τῷ παρόντι φημὶ τῶν θείων ονομάτων βιβλέψ, τὸ περὶ τῶν φυσικῶν τοῦ Θεοῦ θεολογήσαι, καὶ τὸ ἠνωμένον ὁμοῦ καὶ διακεκριμένον αὐτῶν πρὸς τὴν θείαν φύσιν εἰπεῖν, καὶ ὀνομάσαι, καὶ ἀνυμνῆσαι, καὶ διδάξαι καθάπερ ἐδιδάχθησαν ταῦτα τὴν Χριστοῦ Εκκλησίαν, περὶ ὧν δήπου καὶ ἡμεῖς νῦν σκοποῦν μεν· εἰ δ' ἀπιστοῦσιν, οὐ πρὸς αὐτοὺς, ἀλλὰ πρὸς” πᾶσαν ἐμοῦ τὴν εὐαγγελικήν, καὶ ἀποστολικήν τε καὶ προφητικὴν θεολογίαν, καὶ τὸν ἐν αὐτῇ τε καὶ τούτοις λαλήσαντα Θεόν, τὰ τῆς ἀπιστίας καθαρῶς διαβαίνει. Καὶ τὶς ὅτι πρός γε τους τοιού τους λόγος ἡμῖν, καὶ ταῦτα περὶ τοιούτων; γὰρ, φησίν, ὁ νόμος λαλεῖ, τοῖς ἐν τῷ νόμῳ λαλεῖ, τοῖς γοῦν ἀπιστοῦσι περὶ τῆς ὅλης θεότητος, ὅτι καὶ μονάς ἐστι, καὶ τριὰς, καὶ ὅτι κατ' ἐκεῖνο μὲν ὑπερφυῶς τε καὶ ἀῤῥήτως ἤνωται, κατὰ τοῦτο δὲ διαι ρεῖται ἀδιαιρέτως, καὶ ἔστιν ὑπὲρ πάντα λόγον ὁμοῦ ἐν αὐτῇ ἡ τε διάκρισις καὶ ἡ ἔνωσις, καὶ ὅτι μόνη πηγὴ τῆς ὑπερουσίου θεότητος ὁ Πατὴρ, καὶ τὰ τῆς ὑπερουσίου θεογονίας οὐκ ἀντιστρέφει πρὸς ἄλληλα, καὶ ὅσα τούτοις ἀκολούθως οἱ θεολόγοι φασί, τοῖς οὖν ἀπιστοῦσι τῇ περὶ τῆς ὑπερουσίου οὐσίας καὶ τῶν ταύτης θεαρχικῶν ὑποστάσεων ἀποστολικῇ παραδόσει τε καὶ θεολογία, πῶς ἄν τις περὶ τῶν φυσικῶν τοῦ Θεοῦ διαλέγηται, καὶ τὸ πρὸς τὴν ὑπερφυά φύσ σιν ἡνωμένον τε καὶ διακεκριμένον αὐτῶν μετὰ τῶν ἀποστολικῶν τούτων ἀνδρῶν θεολογῇ; Τοῦτο καὶ γὰρ ἂν εἴη τὸ καθ᾽ ὕδατος γράφειν, ἢ διανεύειν τυφλῷ. Εἰ δὲ ἐκείνῃ μέν φασιν ἴσως τῇ θεολογία πιστεύειν, ταύτῃ δὲ οὐδαμῶς, πρῶτον μὲν οὐδὲ πιστεύειν όλως αὐτοῖς ἔξεστιν ἀδύνατα λέγουσι, καὶ σοφιζομένοις προφανῶς τοὺς ἀκροατάς φύσιν γὰρ ἄνευ τῶν αὐτῆς φυσικῶν οὐδὲ ἐν λογισμοῖς γοῦν δυνατὸν ἀναπλάσει καὶ ἀποστήσασθαι· τὰ δὲ φυσικά κατάλληλα δεν περ φυκέναι τῇ πηγαζούσῃ φύσει, ἵν᾿ αὐτὸ τοῦτο καὶ φυ σικὰ τυγχάνοιεν ὄντα, καὶ καταλλήλως δι' αὐτῶν ἐν εργεῖν τὴν φύσιν· ἔπειτα δὲ πῶς ἐν ἐκείνοις μέν φασι τοῖς πρώτοις, Ιεροθέῳ τε καὶ Διονυσίῳ, θεολογοῦσι πείθεσθαι, καὶ ταῦτα περὶ τοιούτων εἰποῦσιν, ὧν οὐδὲ ἀρχὰς ἔστιν εὑρεῖν οὐδὲ παραδείγματα, ἀλλὰ πίστεως δεῖ μόνης, καὶ ὑπακοῆς, εἰ μὴ μέλλοι τις ἔξω τοῦ λόγου καὶ τῆς θείας τρέχειν διδασκαλίας, ἐν δὲ τοῖς δευτέροις τούτοις, περὶ ὧν νῦν ἡμῖν ὁ λόγος, μετὰ πολλής τινος τῆς ἐνστάσεως ἀπειθεῖν, ὅπου καὶ ἀρχὰς ἔνι τῶν λόγων εὑρεῖν, καὶ φυσικὴν ἀκολουθίαν τινά, καὶ παραδειγμάτων ἀμηγέπη βοής θειαν; Εἰ μὲν γὰρ ἐν ἐκείνοις μόνοις τοῖς πρώτοις Διονύσιός τε καὶ Ἱερόθεος ἀποστόλων εἰσὶ φοιτής ταὶ καὶ διάδοχοι, καὶ τῆς Ἐκκλησίας μυσταγωγοί, ἢ περὶ ἐκείνων μόνων εἰληφέναι τὰς παραδόσεις, λο Εἰ δὲ δὴ λέγοιεν οἱ περὶ τὸν φιλόσοφον αὖθις, ὡς ἐκείνη μὲν ἡ περὶ μοναρχίας, καὶ δὴ καὶ τῶν τριῶν θεαρχικῶν ὑποστάσεων θεολογία, παρὰ τῇ θείᾳ κηρύττεται πάσῃ Γραφῇ, καὶ οὐδεὶς ὁστισοῦν ἐστι τῶν πιστῶν, ὃς ἀντιλέγειν, ἢ γοῦν ἀμφισβητεῖν ὅλως περὶ τῶν ἀξιωμάτων ἐθέλει, τὰ δὲ περὶ προόδων ταυτὶ καὶ ᾗ ἐνεργειῶν τε καὶ μεταδόσεων καὶ διαφοράς φύσεως θείας, καὶ φυσικῶν ἰδιωμάτων, καὶ ὅσα τούτων ἑξῆς ὑμεῖς αὐτοὺς λέγειν φατέ, ταῦτα τοίνυν οὐκ ἔστι λα βεῖν ὡσαύτως ἐκ τῶν θείων Γραφῶν. Καὶ διὰ τοῦτο καὶ ἡμεῖς ἀντιλέγομεν τούτοις, ἔξω τοῦ καθ᾿ ἡμᾶς λόγου δοκοῦσι, ψεῦδος καὶ τοῦτο. Περὶ μὲν γὰρ τῆς παλαιάς πάσης Γραφῆς, Μωσέως φημί, καὶ τῶν καὶ θεξῆς προφητῶν, οὐδὲ ἔστιν εἰπεῖν ὅσον τὸ τῆς Τριάδος ἀπέκρυψαν μυστήριον, σφόδρα δεδοικότες τὸ περὶ τὴν πολυθείαν εὐπερίτρεπτον καὶ λίχνον τῶν Ἰουδαίων, καὶ διὰ τοῦτο, καὶ τὸ, Κύριος ὁ Θεός σου Κύριος εἰς ἐστι, καὶ, Κύριος ὁ Θεὸς μόνος, και, Εγώ Θεὸς πρώτος, καὶ ἐγὼ μετὰ ταῦτα, καὶ πλὴν ἐμοῦ οὐκ ἔστιν, ἐκ προσώπου δηλαδὴ τοῦ Θεοῦ λεγόμενα πολύ παρ' ἐκείνοις, καὶ τὰ παραπλήσια τούτοις. Οὐ μὴν

λους τε τῆς Ἐκκλησίας πρώτους εὐθὺς μετὰ τοὺς πρώτους εκείνους καὶ μύστας ἀκριβεῖς ἐξηγητές τῶν λογίων, καὶ δὴ καὶ ἀποκαλύψεσι θείαις ἐκεῖνα - μαθόντας τε καὶ παθόντας, ὡς καὶ λόγια δεύτερα, καθάπερ ἔφθην εἰπὼν, τὴν τούτων ἱερὰν προσειρή φθαι θεολογίαν, πῶς ἐν τῷ μέρει τούτῳ τῆς θεολο γίας τοῖς αὐτοῖς οὐ θαῤῥεῖς ὡσαύτως, καίτοι γε την τῶν ἄκρων ἀποστόλων παράδοσιν, καὶ τὴν τῶν λογίων ἱερὰν μαρτυρίαν συνεχῶς ὑπὲρ τούτων ἀκούων βοώντων, καὶ δὴ καὶ τὰς θείας ἀποκαλύψεις - Τοῦτο καὶ γὰρ οὐ τῆς καθ᾿ ἡμᾶς μόνον θεοσόφου διδασκα λίας τε καὶ θεολογίας, καὶ τῆς ἀποστολικῆς παραδόσεως, ἀλλὰ καὶ λογισμῶν ἐστι· πόρρω, καὶ εἰς εξ νιγμα πίπτειν δοκεῖ. Οἱ δὲ τοσοῦτον τῇ θεολογία οὐδὲ αὐτὸ πρῶτο, τὸ τῆς μιᾶς φημι θεότητος καὶ τῆς Δ. ἀκροατάς τε καὶ διαδόχους αὐτοὺς εἰδὼς, διδαπούς μοναρχίας ἔστι ῥητῶς ἐκεῖθεν λαβεῖν, καθάπερ νῦν παρ' ἡμῖν πολιτεύεται καὶ κηρύττεται. Ποῦ γὰρ οὐ σίας ἐκεῖ θείας, ἡ φύσεως λόγος καὶ ὄνομα, οὐσία γὰρ καὶ ὑποστάσεις Θεοῦ ἀλλήλοις συγκέκρανται, ὡς ἐκείνην ταύτας, καὶ ταύτας ἐκείνην εἰσφέρειν κατὰ πᾶσιν ἀνάγκην, καὶ τούτων σιωπωμένων από θις ἐξ ἀντιστρόφου σιωπᾶσθαι κἀκείνην, ὥσπερ καὶ ταύτης μὴ λεγομένης, μηδὲ ἐκείνας ἐξ ἀνάγκης λαλεῖσθαι. Καὶ οὐ τοῦτό φημι νῦν, ὅτι μονάδα τε καὶ τριάδα τὸν Θεὸν ὁ νόμος οὐκ ἔγνω καὶ οἱ προφῆται· πῶς γὰρ οἱ μὲ ταῦτα μένον, ἀλλὰ καὶ τὸ κατὰ Χριστὸν ἱερὸν μυστήριον ἅπαντες οὕτω καὶ γνύντες τραγῶς, καὶ κηρύξαντες, μᾶλλον δὲ καὶ δι᾿ αὐτὰ ταῦτα, φημὶ δὴ τὰ τῆς χάριτος, καὶ παρελθόντες εἰς ἀνθρώπους τότε καὶ τύποι, καὶ εἰκόνες καὶ παρα- θαῤῥοῦσι τῇ ἑαυτῶν καὶ τῇ τῶν λογίων ἱερᾷ ἐπι δείγματα μυστικά γεγονότες τοῦ μέλλοντος; ἀλλ' ἐκεῖνό φημι τέως, ὡς αἰνιγματωδῶς τε καὶ συγκε καλυμμένως εβρήθη τοῖς ἀρχαίοις ἐκεῖνα, ὡς μηδὲ τοὺς ἀκούοντας καὶ ὁρῶντας ἔχειν εἰδέναι πάντας ἁπλῶς τῶν μυστηρίων τὴν δύναμιν. Καὶ εἰ χρὴ λέγειν, όπου γε καὶ μέχρι τῆς σήμερον Παυλός φησιν ὁ μέγας περὶ τῶν χρόνων καὶ τῶν καιρῶν ἐκείνων, • Ηνίκα ἂν ἀναγινώσκηται Μωσης, κάλυμμα ἐπὶ τὴν αὐτῶν κεῖται καρδίαν· ἡνίκα δὲ ἂν ἐπιστρέψῃ πρὸς Κύριον, περιαιρεῖται τὸ κάλυμμα; ο 'Αλλ' οὐδὲ ἐκ τῶν Εὐαγγελίων τε καὶ τῶν ἀποστόλων οὕτω ῥητῶς ἔστι λαβεῖν τὴν τῆς μονάδος τε καὶ τριάδος, οὐσίας τε καὶ ὑποστάσεων, καὶ τῶν ἐπομέγων τού τοῖς πᾶσαν θεολογίαν, ὡς ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ κηρύττε· ται νῦν. Ποῦ γὰρ παρ' ἐκείνοις ῥητῶς κείμενον, ὅτι ὁμοούσιος ὁ Υἱὸς τῷ Πατρὶ, ἢ ὅτι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὁμοούσιον Πατρὶ καὶ Υἱῷ; Ποῦ δὲ ὅτι Θεός εἰς τὰ τρία, ποιητὴς ἀοράτων τε καὶ ὁρωμένης ἀπάσης κτίσεως, καὶ ὅτι θεὸς μὲν εἰς τὰ τρία σὺν ἀλλή. λοις νοούμενα, Θεὸς δὲ ὡσαύτως τέλειος εκαστον καθ᾿ ἑαυτὰ θεωρούμενον, ἡ αὐτὸς· μονής αδιαίρετος καὶ τριὶς ἀσύγχυτος, τὸ μὲν διὰ τὴν οὐσίαν, ἢ τὴν θεότητα, τὸ δὲ διὰ τὰς ὑποστάσεις ἢ πρόσωπα, τὸ παραδοξότατον, Θεὸς, καὶ Θεὸς, καὶ Θεὸς, ἀλλ᾽ εἰς Θεὸς, καὶ οὐ τρεῖς, ἐπειδὴ μία ἐν τρισὶν ἡ θεότης; Παρὰ τίνων Ευαγγελίων ἢ ἀποστόλων ῥητῶς τὸ τῆς ὑποστάσεως ήκουσας όνομα; καὶ ὅτι μία μὲν οὐσία τὰ τρία, ὑποστάσεις δὲ τρεῖς; Ποῦ παρ' ἐκείνοις τὸ ἄναρχον, καὶ τὸ συνάναρχον, καὶ τὸ συναΐδιον, καὶ τὴ ὁμοούσιον, καὶ τὴν ἐν ἀλλήλαις τῶν θεαρχικῶν αποστάσεων περιχώρησιν, καὶ μονὴν, καὶ ἴρυσιν εδρες λεγόμενα; Εἰ δὲ πρὸς τὴν τοῦ Χριστοῦ βλέψεις οικονομίαν καὶ τὰ ἐκεῖ μυστήρια, δέδοιχα μὴ καὶ ἀπιστήσῃς, πᾶσιν ἐντυχὼν ἀθρόοις τοῖς ἐκεῖ λαλουμένοις ἀναμασί, καὶ ταῖς λέξεσιν, ἅπερ ἡ τῶν πραγμάτων καὶ τῶν καιρῶν ἐξεῦρα χρεία μετὰ τοῦ Πνεύματος, καὶ τύπους οιονεί, καὶ κανένας εὐσεβείας τοῖς πιστοῖς ἐνεχείρισεν. Εἰ δὲ τὰς τῆς πίστεως ἀρχὲς, καὶ τοὺς τῆς θεολογίας τουτουσί θεμελίους ὁμοῦ πάνεις, καίτι το παρὰ τῶν λογίων ζητῶς οὐκ ἔχων οὐτωσὶ κείμενα, όμως τῇ τῶν Πατέρων θεολογία τούτων ψαρβεῖς περὶ τοῦ παντὸς, τῶν ἄκρων ἀποστόλων G στήμῃ, καὶ πρὸ τούτων τῷ καλῶς ὁδηγοῦντι καὶ φωτίζοντι Πνεύματι, ὡς καὶ τὴν μαρτυρίαν καὶ τὰς πίστεις ἐκεῖθεν ἐπάγειν τοῖς παρ' αὐτῶν εἰρημέν νοις, καὶ πόρρω πᾶσαν ἀμφιβολίαν καὶ λογισμούς ἀνθρωπινους ἐλαύνειν. Οὕτω καὶ γὰρ, φησὶν, ἡμεῖς τὰ θεῖα καὶ ἐνοῦν τῷ λόγῳ, καὶ διακρίνειν σπεύδο μεν, ὡς αὐτὰ τὰ θεῖα καὶ ἤγωται, καὶ διακέκριται. Οὐ στοχασμός, φησίν, ἐνταῦθα, καὶ λογισμών τις ἀμφιβολία, καὶ ὑπόνοια, καὶ λόγων ἀνθρωπίνων κτύπος, καὶ θόρυβος· ἀλλὰ Θεός ἐστιν ἄντικρυς ὁ δι' ἡμῶν τὴν θεολογίαν διδάσκων. Τοῦτο καὶ γὰρ ἡμῖν ἐστιν ἡ τοῦ λόγου σπουδή, τὸ οὕτω καὶ ἐνοῦν καὶ διακρίνειν τὰ θεῖα, ὡς αὐτά γε ἐκεῖνα καὶ ἤνωται, καὶ διακέκριται, καὶ οὐκ ἄλλως· ὡς εἶναι πᾶσαν ἀνάγκην του; μὴ κατὰ τὴν τούτων θεολογίαν ἐνοῦν τάς τε καὶ διακρίνοντας τὰ θεῖα, μὴ οὐχ ὡς αὐτὰ τὰ θεῖα ἔγωται, καὶ διακέκριται, καὶ ἐνοῦν, καὶ δια κρίνειν. Ἀλλὰ πῶς; Ἐγὼ μὲν ὀκνῷ τὸ βλάσφημον, οἱ δὲ νοῦν ἔχοντες οἶδ' δει συνίασε πάντως. Καὶ γὰρ ἀνάγκη καὶ Θεὸν ἐπεισάγειν ἀλλότριον τὴν ἀλλο· τρίαν ἔνωσίν τε καὶ διάκρισιν, καὶ διὰ τοῦτο δήπουθεν καὶ Γρηγόριος ὁ Νύσσης θαυμαστὸς πρόεδρος, Τοιοῦτος ἡμῖν, ἔλεγεν, ὁ τοῦ Εύνομίου Θεὸς ἀναδέ δειχται. *Εδει μὲν οὖν ἐνταῦθα στῆναι τὴν περὶ τούτων λόγον ἡμῖν, ὥσπερ εἰς ἔφεσίν τινα τοὺς θείους χρήσμοὺς ἀναδραμόντα, καὶ τὰς ἐκεῖθεν μετὰ πλείστης ὅσης τῆς ἀξιώσεως κομισάμενον. ψήφους· ἢ τί γὰρ ἡ ἄν τις καὶ προσπεριεργάζοιτο, καὶ προσεξετάζει, Θεοῦ τὸ κύρος διδόντος τοῖς λόγοις; ἀλλ' ὁ λόγος βούλεται τῇ τῆς ἀληθείας περιουσία, και τινα τῶν τοῦ Πνεύματος. λογίων αὐτῶν ῥητῶς παραγαγείν ὑπὲρ τῶν προκειμένων ἐνταῦθα, καὶ βεβαιώσαι τὰ οἰκεῖᾳ κἀντεῦθεν. Εἰ μὲν οὖν κἀκεῖνο παρῆν, τὸ τοῦ θείου φημί Διονυσίου βιβλίον σύν γε τοῖς ἄλλοις, δ δὴ καὶ θεολογικὰς ὑποτυπώσεις αὐτὸς οὗτος καλῶν, συνεχῶς ἐν τούτῳ μάλιστα μέμνηται τῷ βιβλία, τάλαι ἂν ἦμεν ἀπηλλαγμένοι πραγμάτων· ἐν ἐκείνῳ καὶ γὰρ φησιν ὁ θεολόγος τὰς ἐκ τῶν λογίων Ιεράς μαρτυρίας αὐτῷ προτεθεῖσθαι, ὅσαι δηλαδή περί θείας ενώσεώς τε καὶ διακρίσεως διειλήφησιν· ἐκεί του δὲ μὴ παρόντος, μηδε έγνως μένου 50 αράπαν τιν, τὰς περὶ διαφοράς ουσίας θείας καὶ ἐνεργείας, ཀ

CONTRA GREGORAM ANT RRHET.QURUM. V. β τὸ ἀσώματον, τὸ ἄχρονον, τὸ ἄναρχον, τὸ ἀΐδιον, τὸ ἀτελεύτητον, τὸ ἄπειρον, τὸ ἄγνωστον, τὸ ἀσχημάτ τιστον, τὸ ἀνερμήνευτον, τὸ ἀνεξιχνίαστον, τὸ Θεὸ θεῶν λέγεσθαι αὐτὸν τὸ Κύριον κυρίων, τὸ Βασιλέα βασιλευόντων, τὸ Παντοκράτορα, τὸ ποιητήν, τὸ δημιουργόν, τὸ φῶς, τὸ ἅγιον, τὸ ζωὴν, τὸ ἀγαθόν, τὸ ἀθάνατον, τὸ ἰσχυρὸν, τὸ παντοδύναμον, καὶ ὅσα άλλα κατά τε ύπεροχὴν καὶ αἰτιολογίαν, οὐχ εκαστον οὐσία λέγεται, ἀλλὰ περὶ τὴν οὐσίαν ὡς ἐν δύο καὶ πλειόνων ἐπὶ ἐν ἔχοντα τὴν ἀναφορὰν κατά τὸ ἐπιμεριζόμενον, ὡς ἐμάθομεν. καὶ ἄθροισμα καὶ πλήρωμα λέγεται τῆς θεότητος, κατὰ τὴν Γραφήν, καθ' ἑκάστην τῶν τριῶν ὑποστάσεων επίσης θεωρούμενα καὶ θεολογούμενα. Πάντα γὰρ ὅσα ἔχει ὁ Πατὴρ ἐμὰ ἐστι, καὶ δεδόξασμαι ἐν αὐτ τοῖς. Η περὶ θείας. Ενώσεώς τε καὶ διακείσει; εἰς μνή- πλήρωμα, τὰ κατὰ θεολογίαν ἔχομεν, τὸ ἄκτιστον, μην λούσας ἡμῖν εὐαγγελικάς τε καὶ ἀποστολικὸς ρήσεις ὁ λόγος έτη προσθήσει. Εὐχῆς δ᾽ ἂν ἔργον εἴη καὶ τοῦτο, καὶ τῆς τῶν θεολόγων τουτωνί φημι προστασίας, τὰ μὴ πόρρω τῆς αὐτῶν διαγνώμης καὶ τῶν θεολογικῶν ἐκείνων ὑποτυπώσεων, μηδ' έξω τοῦ σκοποῦ παντάπασιν ἂν τοῦτον βαλεῖν. Ιωάντης τοιγαροῦν ὁ τῶν εὐαγγελιστῶν τε καὶ θεολόγων κορυφαίος, μετὰ τὴν ὑψηλὴν ἐκείνην τοῦ Θεοῦ Λαο του θεολογίαν, τὸν Βαπτιστὴν Ἰωάννην εἰσάγων τῷ λόγῳ τῇ ἐκείνου θεότητι μαρτυροῦντα, τοιάδε πρὸς Πουδαίους αὐτὸν εἰρηκέναι φησίν· Οὗτος ἦν δι εἶπον. Ὁ ὀπίσω μου ερχόμενος Εμπροσθέν μου γέγονεν, ὅτι πρῶτός μου ἦν· καὶ ἐκ τοῦ πληρώματος αὐτοῦ ἡμεῖς πάντες ἐλάβομεν, καὶ χάριν ἀντὶ χάριτος. Ὅπερ ὁ τούτων ὁμώνυμος, ὁ Χρυσόστομος φημι Πατὴρ, εξηγούμενος. Καὶ τί ποτέ ἐστι, φησι τὸ 'Εκ τοῦ πληρώματος αὐτοῦ ἡμεῖς πάντες ἐλάβομεν; Οὐ μεθεκτήν, φησίν, ἔχει τὴν δωρεάν, ἀλλ' αὐτοπηγή, καὶ αὐτόριζα ἐστὶ πάντων τῶν καλῶν, αὐτοζωή, καὶ αὐτοφῶς, καὶ αὐτοαλήθεια, οὐκ ἐν ἑαυτῷ συνέχων τῶν ἀγαθῶν τὸν πλοῦτον, ἀλλὰ καὶ εἰς τοὺς ἄλλους ἅπαντας ὑπερβλύζων αυτὸν, καὶ μετὰ τὸ ὑπερβλύσαι μένων πλήρης, καὶ οὐδενὶ ἐλαττούμενος ἐκ τῆς εἰς ἑτέρους χορηγίας, ἀλλ᾽ ἀεὶ πηγάζων, καὶ πᾶσι τούτοις μεταδιδοὺς τῶν καλῶν, ἐπὶ τῆς αὐτῆς μέγει τελειότητος. Καὶ μετά τινα: Υποθώμεθα γὰρ εἶναι πυρὸς πηγὴν, εἶτα ἀπὸ τῆς πηγῆς ἐκείνης μυρίους ἀνάπτεσθαι λύχνους, καὶ δὶς τοσούτους, καὶ τρίς, καὶ πολλάκις. Άρα οὐκ ἐπὶ τῆς αὐτῆς μένει πληρότητος τὸ πῦρ καὶ Ο μετὰ τὸ μεταδοῦναι τοσούτοις τῆς ἐνεργείας αυτοῦ; Παντί που δηλόν ἐστιν. Εἰ δὲ ἐπὶ τῶν σωμάτ των τῶν μεριστῶν τῶν ἐλαττουμένων ὑπὸ τῆς ἀναι ρέσεως εὑρέθη τι τοιοῦτον, δ καὶ μετὰ τὰ παρασχεῖν ἀτέρεις τὰ παρ' ἑαυτοῦ οὐδὲν παραβλάπτεται, πολλῷ μᾶλλον ἐπὶ τῆς ἀσωμάτου καὶ ἀκηράτου δυνάμεως ἐκείνης τοῦτο συμβήσεται. Εἰ γὰρ ἔνθα οὐσία ἐστὶ τὸ μεταλαμβανόμενον καὶ σῶμα, καὶ μερίζεται, καὶ οὐ μερίζεται, πολλῷ μᾶλλον όταν περὶ ἐνεργείας ὁ λόγος ᾖ, καὶ ἐνεργείας τῆς ἐκ τῆς ἀσωμάτου οὐ σίας, οὐδὲν εἰκὸς τοιοῦτον παθεῖν. Διὰ τοῦτο καὶ Ιωάννης ἔλεγεν, Εκ τοῦ πληρώματος αὐτοῦ ἡμεῖς πάντες ἐλάβομα αὐτ Περὶ τούτου τοῦ πληρώματος τῆς θεότητος καὶ ὁ ἀπόστολος Παῦλος Κολασαεῦσι γράφων ἔλεγε· Βλέ «ετε μή τις ὑμᾶς ἔσται ὁ συλαγωγών διὰ τῆς φιλοσοφίας, καὶ κινῆς ἀπάτης, κατὰ τὴν παρά. δοσιν τῶν ἀνθρώπων, κατὰ τὰ στοιχεῖα τοῦ κόσ σμου, καὶ οὐ κατά Χριστόν ὅτι ἐκ αὐτῷ κατ· οικεῖ πᾶν τὸ πλήρωμα τῆς θεότητας σωματικώς, καὶ ἐστὲ ἐν αὐτῷ πεπληρωμένοι. Τούτου δὲ ἐξηγητὴς ὁ τῆς Ἐκκλησίας φωστήρ Αθανάσιος ὁ μέν γας ἡμῖν ἔσται, καθάπερ Ιωάννης ἐκείνου. Τί οὖν 5 κλεινός φησιν Αθανάσιος; Ἕνα θεὸν ἐν τρισὶν ὑποστάσεσι θεολογούμεν, μίαν ἔχοντα τὴν οὐσίαν, καὶ τὴν δύναμιν, καὶ τὴν ἐνέργειαν, καὶ ὅσα ἄλλα περὶ τὴν οὐσίαν θεωρείται θεολογούμενα καὶ ὑμνούμενα· καὶ ἵνα τύπον δῶμεν τῷ λόγῳ, καὶ άθροισμα, Δήλη μὲν οὖν κἀκ τῶν νῦν εἰρημένων ή συμφων νία τῆς τοῦ μεγάλου φημὶ τούτου θεολογίας πρὸς τὴν προῤῥηθεῖσαν τοῦ θείου Διονυσίου. Ταυτα καὶ γὰρ ἐκείνῳ διὰ πάντων ὑπὲρ τῶν νῦν ἡμῖν προκειμένων θεολογεῖ, περὶ τὰς λέξεις, καὶ τὴν φράσιν μόνα τι διαλλάττων. Ἵνα δὲ καὶ ἐναργέστερον ἔτι τὰ τῆς συμφωνίας διαδειχθῇ, τὴν δεσποτικὴν ἐκείνην ῥῆσιν, ἧς ἐν τῷ τέλει τῆς προῤῥηθείσης θεολογίας ὁ μέγας οὗτος ἐμνήσθη, καὶ ἡμεῖς ἐνταῦθα προβώ μεν τῷ λόγῳ, ἐπεὶ καὶ τὰ τῶν λογίων ἄρτι σκοποῦ μεν. Φησὶ τοίνυν ὁ Χριστὸς πρὸς τοὺς μαθητὲς τῇ πρὸ τοῦ πάθους ἑσπέρᾳ τὰ τελευταία διδάσκων, κατά τὸν Εὐαγγελιστὴν Ἰωάννην· Πάντα ὅσα ἔχει ὁ Ππτὴρ ἐμὰ ἐστι· διὰ τοῦτο εἶπον ὅτι ἐκ τοῦ ἐμοῦ λαμβάνει, καὶ ἀναγγελεῖ ὑμῖν, περὶ τοῦ Παρα κλήτου δηλαδή λέγων· καὶ πάλιν πρὸς τὸν ἑαυτοῦ Πατέρα· Τὰ ἐμὰ πάντα σὰ ἐστι. καὶ τὰ σὰ ἐμὰν καὶ δεδόξασμαι ἐν αὐτοῖς. Ἐν γοῦν τῇ κατὰ Νικαταν μεγάλη συνόδῳ τοῖς περὶ "Αρειον ὁ μέγας διαλεγόμενος οὗτος τοιάδε φησί. Πάντα όσα έχει δ Πατὴρ, διὰ ἐστιν. Οὐχ ἕνεκεν κτιστῶν πραγμάτων τοῦτο ἔφη ὁ Σωτὴρ, τὰ Πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατήρ, ἀλλ' ὅσα ἀνῆκε τῇ θεότητι τοῦ Πατρὸς, αὐτοῦ ίδια ἔφη ὁ Κύριος· οἷον τὸ ἀθάνατον, τὸ ἄφθαρτον, τὸ ἄτρεπτον, τὸ ἀκατάληπτον, τὸ δυνατόν, τὸ προγνωστι κάν, καὶ ὅσα ἐστὶν ὁ Πατήρ, ταῦτα ίδια του γιου τυπο χάνειν. Καὶ πάλιν πρὸς τοὺς αὐτοὺς ὁ αὐτός: Πάντα ὅσα ἔχει ὁ πατὴρ, ἐμά ἐστιν. Ανάγκη τοίνυν νοεῖν ἡμᾶς, ὅτι ἐστὶν ἐν τῷ Πατρὶ τὸ ἀΐδιον, τὸ αἰώνια, τὸ ἀθάνατον· ἔστι δὲ αὐτοῦ οὐχ ὡς ἀλλότρια αὐτοῦ, ἀλλ' ὡς ἐν πηγῇ ἐστιν ἐν αὐτῷ ἀναπαυόμενα. Όταν τοίνυν περὶ Υἱοῦ νοεῖν ἐθέλης, καθών. τίνα ἐστὶ τὰ ἐν τῷ Πατρὶ, ταῦτα καὶ ἐν τῷ Υἱῷ εἶναι πίστευε. Καὶ αὖθις· Πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατήρ. Έχει δὲ τὸ κτίζειν, τὸ δημιουργεῖν, τὸ ἀΐδιον, τὸ εἶναι Παντοκράτωρ, το Ατρεπτον. Ἔχει ἐὲ ταῦτα καὶ ὁ Υἱός, οὐκ ἐξ ἀρετῆς.. ὡς είπομεν, ἀλλὰ τῆς οὐσίας αὐτοῦ ἐστι. Ποῦ νῦν εἰσιν οἱ λέγοντες μὴ εἶναι τὰ εἰρημένα ἐν τῷ Θεῷ πράγματα, μηδὲ ἄκτιστόν τι τὸν Θεὸν ἔχειν ἐν ἑαυτῷ πλὴν τῆς οὐσίας: Αἰσχυνέσθωσαν καὶ γῶν εἴπερ ποτέ, τοῦ μεγάλου τούτου διδασκάλου, καὶ θεολόγου, καὶ πράγμα τα ταῦτα τραγῶς οὕτω λέγοντας

Ο 86% ἀλλὰ καθ' υπεροχήν ὑπερφυά και θεοπρεπή, καθά περ ἔφην, ἣν δὴ καὶ ἀποφατικὴν θεολογίαν εἶπον οἱ θεολόγοι. ἀκούοντες, καὶ ἄκτιστα, καὶ μηδὲ τὴν οὐσίαν ὄντα τοῦ Λ σιν οἱ μὴ κυρίως εἰπόντες τὸν Θεὸν ἔχειν τὸ ἔχειν, Θεοῦ ταῦτα, ἀλλ᾽ ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ πηγαζόμενα καὶ ἐν αὐτῷ ἀναπαυόμενα. Οὐ γὰρ ἕνεκεν. κτιστῶν πραγμάτων ὁ Σωτὴρ, φησίν, ἔφη τοῦτο, Πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατὴρ ἐμὰ ἐστιν, ἀλλ' ὅσα ἀνῆκε τῇ θεότ τητι τοῦ Πατρὸς αὐτοῦ ἴδια ἔφη ὁ Κύριος. Καὶ πά λιν. Εστι δὲ αὐτοῦ, φησὶν, οὐχ ὡς ἀλλότρια αὐτοῦ, ἀλλ' ὡς ἐν πηγῇ ἐστιν ἐν αὐτῷ ἀναπαυόμενα. ῇ δή καὶ ὁ τῶν Πατέρων ἱερὸς ἐξακολουθῶν τόμος, καθὰ δὴ καὶ προὔφην, οὐσιώδη καὶ φυσικὴν, φησί, κίνησιν τοῦ Θεοῦ τὴν θείαν ἐνέργειαν οὖσαν εἰδότες κατὰ ·· τοὺς θεολόγους, ὡς ἐκ πηγῆς ἀενναίου φαμὲν τῆς θείας ουσίας προέρχεσθαί τε καὶ πηγάζειν, καὶ ταύτης χωρὶς οὐδέποτε θεωρεῖσθαι, ἀλλ' ἀδιαίρετον αὐτῆς ἀεὶ διαμένειν, ἐξ ἀϊδίου τε τῇ θείᾳ συνυπάρ χειν οὐσίᾳ, καὶ ἀχωρίστως ἡνωμένην εἶναι. Καὶ πά. λιν ὁ μέγας Αθανάσιος· Ἔχει δὲ τὰ προειρημένα, φησὶ, καὶ ὁ Υἱὸς, οὐκ ἐξ ἀρετῆς, ὡς εἴπομεν, ἀλλὰ τῆς οὐσίας αὐτοῦ ἐστι. Ηκουσας ὅτι τῆς ουσίας αὐτοῦ ἐστι; καὶ τοσοῦτόν ἐστιν ἴδια τῆς ουσίας αυτοῦ, ὅτι καὶ ἐκ τούτων συνάγει τὸ ὁμοούσιον τῷ Υἱῷ πρὸς τὸν αὐτοῦ Πατέρα, ὑπὲρ οὗ καὶ πρὸς Ἀρειανοὺς ὁ πόλεμος ἦν τότε τοῖς θεολόγοις. "Ο δὴ καὶ ὁ μέγας φησί Βασίλειος, ῶν αἱ αὐται, λέγων, ἐνέρ γειαι, τούτων καὶ οὐσία μία. Ενέργεια δὲ Πατρός καὶ Υἱοῦ μία, ὡς τὸ, Ποιήσωμεν ἄνθρωπον. Καὶ πάλιν· γὰρ ὁ Πατὴρ ποιεῖ, ταῦτα καὶ ὁ Υἱὸς ὁ μοίως ποιεί. "Αρα ούσία μία Πατρὶς καὶ Υἱοῦ. Εἰ δὲ τῆς οὐσίας αὐτοῦ ἐστιν ἴδια, πρόδηλον ὅτι οὐκ εἰσὶν αὐτὰ ἡ οὐσία. Οὐδὲ γὰρ ἡ οὐσία οὐσίας τινός ἐστι. Ταῦτα δὲ τῆς θείας εἶναι οὐσίας πολλάκις ο θεολό γος οὗτος ἔφη. "Αλλως τε ἡ μὲν οὐσία οὐ πληθυντικῶς λέγεται ποτε, μία καὶ γάρ, τὰ δὲ πληθυντι πῶς ἐκφέρεται, πλεῖστα καὶ γάρ· Επειτα καὶ ῥητῶς, οὕτω περὶ αὐτῶν ὁ θεολόγος οὗτος εἰπὼν ἔφθη, ὅτι οὐχ ἕκαστον τούτων οὐσία λέγεται, ἀλλὰ περὶ τὴν οὐσίαν. Διὸ καὶ πλήρωμα τῆς θεότητος έθετος Πανλος ταῦτά φησι. Καὶ πῶς ἂν ἡ κτίσμα εἴη τὸ κατοι κῆσαν ἐν τῷ Χριστῷ πλήρωμα τῆς θεότητος, ἢ ἀνύπαρκτόν τι, καὶ μὴ ὂν, κατὰ τὴν ὑμετέραν με νὴν σοφίαν; Ταῦτα τοίνυν ἀκούων, κἀκεῖνο μάθε, ὅτι οὕτως ἔχει αὐτὰ, οὐχ ὡς ἀλλότρια τῆς φύσεως αὐτοῦ, ἀλλ' ὡς φυσικά, ἵνα τὸ περὶ τοῦ ἔχειν Αριστοτελικὸν φρόνημα πόρρω τῶν περὶ Θεοῦ λόγων ρίψης, καὶ ἀπομάθῃς ἐκεῖνο τὸ βλάσφημον, τὸ ὅτι τὸ ἔχειν οὐ κυρίως ὁ Θεὸς ἔχει, καὶ μετα μάθῃς μᾶλλον τὰ ὑψηλὸν καὶ θεοπρεπὲς τοῦτο, τὸ ὅτι ὅσα ὁ Θεὸς ἔχει ὑπερουσίως ἔχει, καὶ ὥσπερ καὶ ἀγαθὸς ὤν, καὶ Θεὸς, καὶ ὤν, καὶ τάλλα πάντα, κατὰ τὴν ἀποφατικήν θεολογίαν οὐδὲ ὢν ἐστιν, οὐδὲ ἀγαθὸς, οὐδὲ Θεός, οὐδὲ Κύριος, οὐ κατὰ στέρησιν, τοῦτο γὰρ τῆς ἐσχάτης βλασφημίας τε καὶ ἀνοίας, ἀλλὰ καθ᾽ ὑπεροχήν, ὡς ὑπὲρ ἐκεῖνα γε πάντα ὢν, οὕτω καὶ πάντα ἔχει, καὶ οὐδὲν τῶν πάντων αὐτοῦ ἔξω. Ορος γὰρ μόνος αὐτὸς πάντων τῶν τε θείων καὶ ἀνθρωπίνων ῥηθείη δὲ ἂν κατ' ἐκεῖνον τὸν λόγον, ὡς φασιν οἱ θεολόγοι, καὶ μηδὲν ἔχειν μηδὲ αὐτὸ τοῦτο τὸ ἔχειν, οὐ κατὰ στέρησιν, άπαγε της βλασφημίας, τοῦτο γὰρ δὴ καὶ πεπόνιαΟ Διὸ καὶ ᾿Αθανάσιος ὁ μέγας ἔφη, καθάπερ ήκουσας, ὅτι ἔστιν αὐτοῦ ἐκεῖνα οὐχ ὡς ἀλλότρια αὐτοῦ, ἀλλ᾽ ὡς ἐν πηγῇ ἐστιν ἐν αὐτῷ ἀναπαυόμενα. Καὶ πάλιν· Έχει δὲ ταῦτα καὶ ὁ Υἱὸς οὐκ ἐξ ἀρετῆς, ὡς εἴπομεν, ἀλλὰ τῆς οὐσίας αὐτοῦ ἐστι, τὴν περὶ τοῦ ἔχειν πένητα καὶ χαμαίζηλον σὴν δόξαν ἀπορ· ῥαπίζων, καὶ Στωϊκοῖς καὶ Ἐπικουρείοις, ἢ καὶ τοῖς ταπεινοῖς ἄλλως τούτοις, καὶ περιγείοις, ἀλλ' οὐ τοῖς περὶ Θεοῦ λόγοις τολμηρῶς περιάπτειν σε ταῦτα δια δάσκων, περὶ ὧν δήπου καὶ ὁ πλεινός Διονύσιος τὰ αὐτὰ διὰ πλειόνων φησὶν ἐν ἄλλοις τε πλείστοις, καθάπερ ὁ λόγος ἔφθη δείξας, καὶ δὴ καὶ ἐν τούτοι;. Φησὶ γὰρ ἐν τῷ περὶ θείας ἐνώσεώς τε καὶ διακρί σεως αὖθις λόγῳ· Οτι δέ καὶ κυρίαν ἔχει τῶν ὅλων ἢ ὅλη θεότης περὶ μὲν τῆς θεογόνου θεότητος, ἢ τῆς υλικῆς οὐδὲ εἰπεῖν ἔστιν, ὡς οἶμαι, ποταχῆ τῆς θεο λογίας ἐπὶ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ διαθρυλλεῖται τὸ Κύσ ριος. Ἀλλὰ καὶ Κύριος τὸ Πνεῦμά ἐστι, καὶ τὸ και λὸν δὲ, καὶ σοφόν, ἐπὶ ὅλης θεότητος ὑμνεῖται, καὶ τὸ φῶς, καὶ τὸ θεοποιὸν, καὶ τὸ αἴτιον, καὶ πάντε ὅσα τῆς ὅλης θεαρχίας ἐστὶν, εἰς πᾶσαν ἀνάγει τὰ λόγια τὴν θεαρχικὴν ὑμνῳδίαν. Καὶ μετὰ μικρόν· Καὶ ἵνα συλλήβδην φαίη τις, αὐτὸς ὁ θεαρχικὸς λό γος ἔφη· Εγώ καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐσμεν, καὶ, Πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατὴρ, ἐμὰ ἐστι, καὶ πάντα τὰ ἐμὲ σά ἐστι, καὶ τὰ σὰ ἐμά. Καὶ αὖθις· Ὅσα ἐστὶ τοῦ Πατρὸς, καὶ αὐτοῦ, τῷ θεαρχικῷ Πνεύματι κοινωνι χώς, καὶ ἡνωμένως ἀνατίθησι, τὰς θεουργίας, τὸ σέβας, τὴν πηγαίαν καὶ ἀνέκλειπτον αἰτίαν καὶ δια· νομὴν τῶν ἀγαθοπρεπῶν δώρων. Καὶ οὐδένα τῶν ἐν τοῖς θείοις λογίοις διαστρόφοις εννοίαις ἐντι θραμμένων οἶμαι πρὸς τοῦτο ἀντερεῖν, ὅτι τὰ θε οπρεπή πάντα τῇ ὅλῃ θεαρχία προσένεστι, κατὰ τὸν Θεοτελή λόγον. Ἀλλ᾽ ἐπὶ τὴν αὐτὴν τῶν λογίων ἐξέτασιν Ελβ μεν αὖθις. Εισάγει τὸν Χριστὸν ὁ ἐπιστήθιος Εὐαγ γελιστής τε καὶ Θεολόγος, μετὰ τὴν ἐπὶ τῷ τυφλῷ θαυματουργίαν, άλλα τε πλεῖστα τοῖς Ἰουδαίοις δια λεγόμενον καὶ δημηγοροῦντα, καὶ δὴ καὶ ταῦτα· Οὐχ αρπάσει τις ἐκ τῆς χειρός μου, τὰ λογικὰ δηλονότι πρόβατα. Ο Πατήρ μου ὃς δέδωκέ μοι, μείζων πάντων ἐστὶ, καὶ οὐδεὶς δύναται ἁρπά ζειν ἐκ τῆς χειρὸς τοῦ Πατρός μου. Εγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐσμεν. Ὁ δὲ θεῖος Χρυσόστομος τὸ, Εγώ καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐσμεν, εἰς ἐξήγησιν ἑαυτῷ προτι θεὶς τοῦτο, τάδε φησί. Κατὰ τὴν δύναμιν ἐνταῦθα φησι. Καὶ γὰρ περὶ ταύτης ἦν ὁ λόγος ἅπας αὐτῷ. Εἰ δὲ ἡ δύναμις ἡ αὐτή, εὔδηλον ὅτι καὶ ἡ οὐσία. Οὐ γὰρ ἔστιν ἄλλην δι᾿ ἄλλης ούτε δύναμιν μαθείν, οὔτε οὐσίαν. Τοῦ δὲ Χριστοῦ πάλιν τῇ πρὸ τοῦ τιμίου πάθους ἑσπέρα τοῖς μαθηταίς διατιθεμένου τὰ ὕστατα καὶ διδάσκοντος κατὰ τὸν αὐτὸν εὐαγγελιστὴν, κἀκεῖνα λέγοντος πρὸς τοῖς ἄλλοις, εἰ ἐγνώκειτέ με, καὶ τὸν Πατέρα μου ἐγνώκειτε ἂr, καὶ ἀπάρτι γεν

CONTRA CREGORAM ANTIRRHETICORUM. V. σκετε αὐτὸν, καὶ ἑωράκατε αὐτὸν, λέγει αὐτῷ Φίλιππος· Κύριε, δεῖξον ἡμῖν τὸν Πατέρα, καὶ ἀρκεῖ ἡμῖν. Ταύτην οὖν τὴν τοῦ Φιλίππου πεῦσιν ὁ θεῖος αὖθις Χρυσόστομος ἐν ταῖς εὐαγγελικαῖς σκοπούμενος ἐξηγήσεσιν, ἀκούσωμεν οἷα λέγει. Ιδωμεν, φησί, τί ὁ Φίλιππος ζητεῖ ἰδεῖν. Δρα τὴν σοφίαν τοῦ Πατρός; ἄρα τὴν ἀγαθότητα; Οὐχὶ, ἀλλ' αὐτὸ τί ποτέ ἐστιν ὁ Θεὸς, αὐτὴν τὴν οὐσίαν. Ο γε μὴν εὐαγγελιστής Λουκάς μετὰ τὴν τῶν προυχόντων ἀποστόλων ἐκλογὴν πρὸς Χριστοῦ, καὶ κλῆσιν κατ' ὄνομα, καὶ τάδε φησὶ περὶ αὐτοῦ, κρατών· Καὶ πᾶς ὁ ὄχλος ἐζήτει άπτεσθαι αὐτοῦ, ὅτι δύναμις παρ' αὐτοῦ ἐξήρχετο, καὶ ἰᾶτο πάν τας. Οπερ ὁ μέγας διερμηνεύων Κύριλλος, Εικό τως οἱ μὲν προφῆται, φησίν, οὐκ εἶχον δυνάμεις ἀπ' αὐτῶν ἐξερχομένας· χάριτι γὰρ Θεοῦ ἐθαυματούρ. γουν· ὁ δὲ Ἰησοῦς πηγή ὧν παντὸς ἀγαθοῦ καὶ πάσης δυνάμεως, ἔχει δυνάμεις ἀπ' αὐτοῦ ἐξερχομένας. Τοῦ δὲ αὐτοῦ πάλιν εὐαγγελιστοῦ τὸ περὶ τὴν αἱμόρρουν διεξιόντος τοῦ Χριστοῦ θαῦμα, καὶ τοῦτον εἰσάγοντος οὕτω πρὸς τοὺς ἰδίους λέγονται μαθητάς· "Εψατό μου τις, ἐγὼ γὰρ ἔγνων δύο ναμιν ἐξελθοῦσαν ἀπ' ἐμοῦ, ὁ θεῖος αὖθις ἐξηγοῦ μενος ταυτί Κύριλλος, Ἐξέρχεται, φησί, δύναμις ἀπὸ Χριστοῦ, οὐ τοπικῶς μεταβαίνουσα, ἀλλὰ πρὸς τοὺς ἄλλους διαδιδομένη καὶ ἐν τῷ Χριστῷ μέσ νουσα, ὥσπερ καὶ τὰ μαθήματα καὶ παρὰ τοῖς δια δασκάλοις εἰσὶ καὶ τοῖς μανθάνουσι παραδίδοται. Δῆλον μὲν οὖν, ὅτι δύναμιν ἐνταῦθα οὐ τὴν οὐ σίαν οὔτε ὁ Χριστός φησιν, οὔτε Κύριλλος ὁ τὰς αὐτοῦ ἐξηγούμενος. Εγνων γάρ, φησί, δύναμιν ἐξελθοῦσαν, καὶ δύναμις παρ' αὐτοῦ ἐξήρχετο, καὶ ὅτι ὁ Ἰησοῦς, φησίν, έχει δυνάμεις εξερχομένας ἀπ' αὐτοῦ. Καὶ αὖθις· Εξέρχεται δύναμις ἀπὸ Χριστοῦ. Τὸ δὲ ἐξερχόμενον, ὡς καὶ αὐτά φησι τὰ θεῖα ῥητά, Εκ τινος ἐξέρχεται. Τὸ δὲ λέγειν, ἔκ τινος προερχε σθαι τὴν θείαν οὐσίαν, παραφροσύνης ἐγγύς. Εἰ γὰρ τὴν οὐσίαν δοίημεν ἔκ τινος προέρχεσθαι, ἐκεῖνο πάντως καὶ αἴτιον ταύτης ἐροῦμεν· ὅπερ οὐ Θεοῦ μόνον ἀλλότριον, ἀλλὰ καὶ προδήλως ἀδύνατον. Οθεν καὶ Διονύσιος ὁ μέγας τῶν πάντων αἰτίαν ταύτην μᾶλλον θεολογεῖ, λέγων οὕτως • Πάντα μετέχει Θεοῦ προνοίας, ἐκ τῆς ὑπερουσίου καὶ παναι τίου θεότητος ἐκβλυζομένης. "Αλλως τε, εἴ τι τῆς θείας οὐσίας ἐρεῖ τις αἴτιον εἶναι, τοῦτ' αὐτὸ καὶ τῶν τριῶν θεαρχικῶν ὑποστάσεων αἴτιον ἐξ ἀνάγω της εἶναι κατασκευάσει, κοινὴ καὶ γὰρ ἡ οὐσία, καὶ μία Πατρὸς, καὶ Υἱοῦ, καὶ ἁγίου Πνεύματος. Αἴτιον δέ τι τῶν τριῶν προσκυνητῶν ὑποστάσεων λέγειν, οὐκ οἶδα ποίαν οὐ παρελαύνει πονηρὰν αἱρε σιν. Οὐ μόνον καὶ γὰρ τετράδα τὴν ἁγίαν Τριάδα ποιεῖ, ἀλλὰ καὶ παντοδαπῶν ἑτέρων ἀτόπων ἐσμὸν ἐπεισάγει. Τί δὲ ὅτι καὶ δίδοσθαι τὴν θείαν ἐκείνην δύναμιν ὁ θεσπέσιος Εφη Κύριλλος; Η γὰρ θεία ούτ σία οὐ δίδοται, φησὶν ἡ καθ᾿ ἡμᾶς ἱερὰ θεολογία. Αμέθεκτος γὰρ τοπαράπαν, καὶ ἄληπτος ἐξίσης ἁπάση γεννητῇ φύσει. Ἀλλ᾿ οὐδὲ κτιστή ποτ' ἂν ἡ τοιαύτη ῥηθείη δύναμις, ἕως ἂν οἱ λέγοντες σωφρο νῶσιν. Οὐδὲ γὰρ κτίσμα γε ἂν εἴη τὸ πάντας ἰώμεν νον, κατὰ τὸν τοῦ εὐαγγελιστοῦ λόγον. Πῶς δὲ καὶ κτίσμα τις ἐρεῖ τὴν ἐν Χριστῷ μένουσαν ἀμείωτον δύναμιν κατὰ τὸν εἰπόντα τουτονὶ θεολόγον, εἰ μὴ μετὰ τῶν μαινομένων καὶ παραπαιόντων αὐτὸς ἀριθμεῖσθαι θέλοι; 'Αλλ᾽ ἐπὶ τὸν μέγαν καὶ αὖθις ίωμεν Παῦλον, καὶ σκοπήσωμεν τὰ πρὸς Ρωμαίους αὐτῷ γεγραμμένα περὶ τῆς θείας ταύτης δυνάμεως. Αποκαλύπτε ται, φησίν, ὀργὴ Θεοῦ ἀπ' οὐρανοῦ ἐπὶ πᾶσαν ἀσέβειαν καὶ ἀδικίαν ἀνθρώπων, τῶν τὴν ἀλή θειαν ἐν ἀδικίᾳ κατεχόντων. Διότι τὸ γνωστὸν τοῦ Θεοῦ φανερόν ἐστιν ἐν αὐτοῖς. ῾Ο Θεὸς γὰρ αὐτοῖς ἐφανέρωσε. Τὰ γὰρ ἀόρατα αὐτοῦ ἀπὸ κτίσεως κόσμου τοῖς ποιήμασι νοούμενα καθο ρᾶται, ἥ τε άΐδιος αὐτοῦ δύναμις καὶ θειότης. "Απερ οἱ θεολόγοι Πατέρες, Κύριλλος τε καὶ ᾿Αθανάσιος ἀναπτύσσοντες, ἀκούσωμεν οἷά φασιν. Εἶπεν ἄνω, ὅτι τὴν τοῦ Θεοῦ γνῶσιν ἡδίκησαν οι Ελλη νες, κακῶς αὐτῇ χρησάμενοι. Πόθεν οὖν δῆλον ὅτι γνῶσιν ἔσχον, νῦν φησιν· ὅτι τὸ γνωστὸν τοῦ Θεοῦ φανερόν ἐστιν ἐν αὐτοῖς. Εἶτα καὶ τοῦτο κατασκευάζει, λέγων, ὅτι ἀπὸ τῆς εὐταξίας τῶν κτισμάτων ἐκηρύττετο ὁ δημιουργός· ὡς ὁ Δαβίδ λέγει, οι ού ρανοὶ διηγοῦνται δόξαν Θεοῦ. Τὸ δὲ γνωστὸν τοῦ Θεοῦ τί ἐστιν, οὕτως ἂν μάθοις. Τοῦ Θεοῦ τὸ μὲν ἔστιν ἄγνωστον, ήγουν ἢ οὐσία αὐτοῦ, τὸ δὲ γνωστόν, οἷον πάντα τὰ περὶ τὴν οὐσίαν, τουτέστιν ἡ ἀγαθό της, ἡ σοφία, ἡ δύναμις, ἡ θειότης, & καὶ ἀόρατα δ Παῦλος λέγει, νοούμενα τοῖς ποιήμασι. Τοῖς οὖν Ἕλλησιν ἔδειξε τὸ γνωστὸν αὐτοῦ πᾶν, ἤτοι τὰ περὶ τὴν οὐσίαν πάντα, & ὀφθαλμοῖς μὲν αἰσθητοῖς ἀόρατά εἰσι, νῷ δὲ καταληπτὰ διὰ τῆς ἐν τοῖς ποιής μασιν ευταξίας. Περὶ τούτων καὶ Βασίλειος ὁ μέγας πρὸς Εὐνό μιον γράφων οὕτω φησίν· Βἰκὸς αὐτὴν μὲν τὴν οὐσίαν ἀπερίοπτον εἶναι παντί, πλὴν ἢ τῷ Μονογενεί, καὶ τῷ ἁγίῳ Πνεύματι· ἐκ δὲ τῶν ἐνεργειῶν τοῦ Θεοῦ ἀναγομένους ἡμᾶς, καὶ διὰ τῶν ποιημάτων τὸν ποιητὴν ἐννοοῦντας, τῆς ἀγαθότητος αὐτοῦ καὶ τῆς σοφίας λαμβάνειν τὴν αἴσθησιν. Τοῦτο γάρ ἐστι τὸ γνωστὸν τοῦ Θεοῦ, ὁ πᾶσιν ἀνθρώποις ὁ Θεὸς φανέρωσεν. Ὁ δὲ ἀδελφὸς τούτου καὶ φύσιν, καὶ τρόπον, καὶ λόγους, καὶ θεωρίαν, Γρηγόριος ὁ Νύστ σης φημί, τοὺς εὐαγγελικούς ερμηνεύων μακαρι σμούς, καὶ κατ' ἐκεῖνο τὸ θεῖον ῥητὸν γενόμενος, φημὶ δὴ τὸ, Μακάριοι οἱ καθαροὶ τῇ καρδίᾳ, ὅτι αὐτοὶ τὸν Θεὸν ὄψονται, Η θεία φύσις, φησίν, αὐτὸ ὅ τί ποτέ ἐστι κατ' οὐσίαν, πάσης υπέρ κειται καταληπτικῆς ἐπινοίας. Τοιοῦτος δὲ ῶν κατὰ τὴν φύσιν ὁ ὑπὲρ πάσαν φύσιν, ἄλλῳ λόγῳ καὶ ὁρα ται, καὶ καταλαμβάνεται, ὁ ἀόρατος καὶ ἀπερίλη πτος. Πολλοὶ δὲ οἱ τῆς τοιαύτης κατανοήσεως τρό ποι. Ἔστι γὰρ καὶ διὰ τῆς ἐμφαινομένης τῷ παντί σοφίας, τὸν ἐν σοφίᾳ τὰ πάντα πεποιηκότα στοχα στιχῶς ἰδεῖν. Καὶ γὰρ πρὸς τὸν ἐν τῇ κτίσει βλέ ποντες κόσμον, ἔννοιαν οὐ τῆς οὐσίας, ἀλλὰ τῆς σοφίας τοῦ τὰ πάντα πεποιηκότος ἀνατυπούμεθα. Καν τῆς ἡμετέρας ζωῆς τὴν αἰτίαν λογιτώμεθα. ὅτι οὐκ ἐξ ἀνάγκης, ἀλλ' ἐξ ἀγαθῆς προαιρέσεως ἦλθεν

PHILOTIEI CP. PATRIARCH.E εἰς τὸ κτίσαι τὸν ἄνθρωπον, πάλιν καὶ διὰ τούτου ἢ τὰς οἰκουμενικὰς ἑξῆς βλέψαι τῷ λόγο, συνόδους, τοῦ τρόπου ἑωρακέναι λέγομεν τὸν Θεὸν, τῆς ἀγαθάτητος, οὗ τῆς οὐσίας ἐν περινοίᾳ γινόμενοι. Ούτω καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων πάντων· ὁ γὰρ τῇ φύσει ἀόρα τος ὁρατὸς ταῖς ἐνεργείαις γίνεται, Εν τισι τοῖς περὶ αὐτὸν ἰδιώματι καθορώμενος. Ἀλλ᾿ οὐ πρὸς τοῦτο βλέπει μόνον τοῦ μακαρισμοῦ ἡ διάνοια, τὸ Εκ τινος ενεργείας τὸν ἐνεργοῦντα δύνασθαι τοῦτον ἀναλογίσασθαι. Γένοιτο γὰρ ἂν ἴσως καὶ τοῖς τοῦ αἰῶνος τούτου σοφοῖς διὰ τῆς τοῦ κόσμου εὐαρμοστίας ἡ τῆς ὑπερκοσμίου σοφίας τε καὶ δυνάμεως κατανόησις. Μάξιμος δὲ ὁ μέγας κατ' άμφω, τήν τε θείαν φημὶ καὶ τὴν ἀνθρωπίνην σοφίαν, καὶ δὴ καὶ ὁμολογητὴς τῶν τοιούτων μέχρις αίματος, τὸ ῥηθὲν ἀποστολικὸν ῥητὸν ἐξηγούμενος, τοιάδε φησίν· Οἱ τῶν ὄντων λόγοι προκαταρτισθέντες πρὸ τῶν αἰώνων ἐν τῷ Θεῷ, καθὼς οἶδεν αὐτὸς, ἀόρατοι ὄντες, οὓς καὶ ἀγαθὰ θελήματα καλεῖν τοῖς θείοις ἐστὶν ἔθὸς ἀνδράσιν, ἀπὸ τῶν ποιημάτων νοούμενοι καθορῶνται. Πάντα γὰρ τὰ ποιήματὰ τοῦ Θεοῦ, κατὰ φύσιν μετὰ τῆς δεούσης επιστήμης γνωστικῶς ὑφ' ἡμῶν θεωρούν μενα, τοὺς καθ' οὓς γεγένηνται λόγους, κρυφίως ἡμῖν ἀπαγγέλλουσι, καὶ τὸν ἐφ᾽ ἑκάστῳ ποιήματι θεῖον σκοτών. [αυτοίς συνεκφαίνουσι· καθὰ καὶ οἱ οὐρανοὶ διηγοῦνται δόξαν Θεοῦ, καὶ τὸ στερέωμα τὴν τῶν χειρῶν ἀναγγέλλει ποίησιν. Αΐδιος δὲ δύο ναμίς ἐστι, φησί, καὶ θειότης, ή συνεκτικὴ τῶν ὄντων πρόνοια, καὶ ἡ κατ᾿ αὐτὴν ἐκθεωτικὴ τῶν προνοουμένων ἐνέργεια. Εἰ δὲ καὶ πράγματα τὰ περὶ τὸν Θεὸν ταῦτὰ περὶ ὧν ὁ Χριστὸς ἔλεγε πρὸς τὸν ἑαυτοῦ Πατέρα, Πάντα τὰ ἐμὰ σὰ ἐστι, καὶ τὰ σὰ ἐμὰ, καὶ, Πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατὴρ ἐμὰ ἐστιν, εἰ οὖν καὶ πράγματα, καὶ ἄκτιστα, καὶ οὐκ οὐσία Θεοῦ ταῦτά εἰσι, κατὰ τοὺς ἐξηγητὰς τῶν Εὐαγγελίων καὶ θεο λόγους τούτους, ἃ δὴ καὶ γνωστὸν τοῦ Θεοῦ, καὶ πλήρωμα τῆς θεότητος καὶ ἀΐδιον αὐτοῦ δύναμιν, · καὶ θειότητα ὁ ᾿Απόστολος γράφων ἐδίδαξε, λείπετας τῆς θείας φύσεως ἰδιώματα ταῦτα λέγειν, καὶ ἐνεργείας οὐσιώδεις αὐτῆς μετὰ τῶν θεολόγων τουτων, Βασιλείου φημὶ τοῦ μεγάλου, καὶ Γρηγορίου, καὶ Μαξίμου, καὶ δὴ καὶ τοῦ χοροῦ τῶν λοιπῶν Θεολόγων, οἷς δὴ καὶ ὁ ἐκ Δαμασκοῦ θεολόγος Ἰωάν. νῆς συνόδων, ἄλλα τε πλεῖστα περὶ τούτων θαυμασίως θεολογεῖ, ἐξ ὧν δὴ καὶ ἡμεῖς ἐροῦμεν κατὰ καιρὸν, καὶ ὅτι αὐχήματα τῆς θεότητος εἰσι ταῦτα, ὧν αὕτη μετέδωκε τῷ σώματι τῷ Δεσποτικῷ. Καὶ τὰ μὲν τῶν λογίων ἅλις ἡμῖν ἐχόντων, τοτήμερον εἶναί φημι τέως, ὀλίγα μὲν ἐκ πολλῶν. ἱκανὰ δὲ, ὡς ἐγώ φημι καὶ ταῦτα πιστώσασθαι τὴν τῶν ἀρχαίων ἐκείνων διδασκάλων καὶ διαδόχων τῶν ἀποστολων θεολογίαν, Ἱεροθέου τε καὶ Διονυσίου, όπερ ὁ λόγος ὑπέσχετο δεῖξαι, καὶ πρός γε ὅτι καὶ συνδοὺς καὶ συμφώνους τοῖς καθεξῆς Πατράσι καὶ θεολόγοις τῆς Ἐκκλησίας ὡς μηδὲν παρὰ μέλος ἠχεῖν μηδὲ ἔξω τοῦ σκοποῦ βάλλειν τούτους κἀκείνους, ἅτε δὴ καὶ ὑφ' ἑνὶ τεχνίτῃ, καὶ μυσταγωγῷ, καὶ παιδευτῇ τῶν τοιούτων αγομένους ὁμοῦ πάντας, τῷ τοῦ Θεοῦ φημι Πνεύματι. Λοιπόν σε ἂν εἴη καὶ πρὸς ἡ καὶ μαθεῖν εἰ καὶ τινες ἐξ αὐτῶν περὶ θείας σίας ἅμα καὶ ἐνεργείας εἶπον, καὶ εἴ γε καὶ διαφο ράν τινα θεοπρεπῆ καὶ διάκρισιν ἐπὶ τούτων καὶ αὗται σκοποῦσιν, ἢ ἁπλῶς ἔν τι καὶ ἀδιάφορον ἴσασι ταῦτα, καὶ τὸ αὐτὸ νῦν μὲν οὐσίαν λέγεσθαί φασι, νῦν δ' ἐνέργειαν, νῦν δὲ τὴν μὲν οὐσίαν ἄκτιστον, τὴν δὲ ἐνέργειαν κτίσμα τὴν θείαν. Πάτρια καὶ γάρ πως τοῖς περὶ τὸν φιλόσοφον Γρηγοράν νομίζεται τὰ τοιαῦτα, καὶ πίστεως ἄντικρυς δρος, καὶ σύμβολον, ἐξ ᾿Ακινδύνου τε καὶ Βαρλαάμ εἰς αὐτοὺς ἄνωθεν κατιόνται τούτους καὶ γὰρ καὶ πατέρας καὶ διδασκ λους θείων δογμάτων, καὶ Χριστοῦ Ἐκκλησίαν, οὐκ ἄλλους ἀκριβῶς σάσιν, εἰ καὶ κρύπτουσιν, ὑπ' αισχύνης τὰς προσηγορίας εκείνων, ἔστι δὲ ὅτι καὶ τῷ ἀναθέματι παρρησίᾳ καθυπέβαλον ὑπ᾿ ἀνάγκης, ἔν γε τοῖς κοινοῖς ἡμῶν τὲ κἀκείνων συλλόγοις μεν λίστα. Ἐπεὶ γοῦν τὰς ἱερὰς ἐκείνας τῶν θεσπεσίων Πατέρων συνόδους μετὰ τὰ τέσσαρα Χριστοῦ Εὐαγ γέλια τάξει τινὶ καὶ ἀξιώματι ἔσχεν εὐθὺς ἡ τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησία, καὶ παρὰ τούτων αὐτῶν τὸν τῆς πίστεως εὐσεβὴ λαβόντες ἔχομεν δρον, καὶ τὰ αὐτῶν ἱερὰ δόγματα, πίστις ἡμῖν ἁπλανὴς, καὶ εὐσέβεια, καὶ ὀρθοδοξία νομίζεται, ὅσα τέ φημι περὶ τῆς θεαρχικῆς καὶ ὁμοουσίου Τριάδος, καὶ ὅσα περὶ τῆς διὰ σαρκὸς οἰκονομίας, καὶ τῆς θεότητος τοῦ μονογενούς Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ τοῦ τῆς ζωαρχικῆς ταύτης Τριάδος ἑνός. Οἱ αὐτοὶ γὰρ καὶ καθαιρέται πάσης αἱρέσεως καὶ κακοδοξίας, καὶ τῆς καὶ εὐσέβειαν ἀληθείας πάν της μετὰ τὴν τῶν λογίων διδασκαλίαν Πατέρας το καὶ διδάσκαλοι, καὶ διὰ τοῦτο καὶ τὴν πρὸς ἐκείνους ἱερὰν συμφωνίαν μετὰ τὴν τῆς θεότητος πᾶσαν όμο λογίαν εὐθὺς, καὶ ἱερέας ἅμα, καὶ βασιλέας, καὶ τοὺς ἐξ οἰασοῦν αἱρέσεως προσιόντας τῇ τοῦ Χριστοῦ Εκκλησίᾳ, καὶ πάντας ἀπαιτοῦμεν ὁμοῦ, φέρε καὶ τακείνων ἐκ μέρους ἀναλαβόντες κατίδωμεν. Η μὲν οὖν ἁγία καὶ οἰκουμενικὴ πέμπτη σύνοδος τὰ Ἄρι· γένους τε καὶ Διδύμου, καὶ Εὐαγρίου, καὶ τῆς περὶ ἐκείνους συμμορίας, μετὰ πλείστων ἐνιαυτῶν περ ριόδους κάκιστα συγγράμματά τε καὶ δίγματα σκου πουμένη, ἑώρα καὶ γὰρ τοῦ τῆς Ἐκκλησίας και κῶς τινας ὑπ' αὐτῶν τούτων ἐπηρεαζόμενους, Ἔλεγε, φησὶν, ὁ Ὠριγένης ἐν γε τοῖς αὐτοῦ δηλονότι συγγράμμασι, συναΐδια εἶναι τὰ τῷ Θεῷ, καὶ ἐξ ἀἰ δίου ὄντος τοῦ Θεοῦ ἐξ ἀἰδίου εἶναι τὰ κτίσματα. Εί δὲ μὴ ἐξ ἀϊδίου τὰ κτίσματα, ἐτράπη παντως ὁ Θεός ἀπὸ τοῦ μὴ κτίζειν ἐλθὼν εἰς τὸ κτίζειν. Ημείς δ πρὸς ταῦτα, φησὶ, λέγομεν· Οὐκ ἐτράπη κατα τὴν φύσιν, ἀλλὰ κατὰ τὴν ἐνέργειαν, μᾶλλον δὲ οὐδὲ κατα τὴν ἐνέργειαν. Είχε μὲν γὰρ αει τὴν δύναμιν τοῦ κτίζειν ενηργήθη δὲ ἡ τοιαύτη δύναμις, ὅτε ἐξου λήθη ὁ Θεό;. Ηκουσας διαφορὰνουσίας θειας καὶ ἐνεργείας παρέ τῶν θεοφόρων τούτων μυσταγωγών; Οἱ μέν γαρ αἱρε καὶ, διὰ τῆς εἰς ἄτοπον απαγωγής, ατοπον γαρ καὶ εὐ τοῖς τε, ὡς ἐδόκει, το τροπην υπομένειν δύνασθαι λέγειν τὸν μόνον ἀπαθὴ τε καὶ ἄτρεπτον, τὸ τούτου ατοπώτε ρον ἔσπευδον κατασκευάζειν, ὅτι τη συναιδιὰ τὰ χτί. σματα τῷ Θεῷ. Οἱ δὲ τῆς ἱερᾶς συνόδου Πατέρα, τη

CONTRA GREGORÂM ANT RRHETICORUM. V. καλῇ καὶ θεοπρεπεῖ διαφορᾳ τῆς θείας ουσίας πρὸς Δ' τὴν θείαν ενέργειαν τό τε ἀμφίκρημνον τοῦτο λύουσι ζήτημα, καὶ τῶν βάθρων εκατέρων τὴν τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίαν ἀπαλλάττουσι κάλλιστα, τῆς ἐνεργείας, ἀλλ' οὐ τῆς φύσεως τοῦ Θεοῦ εἰπόντες έργα τὰ κτίσματα. Διὸ τὰ μὲν τῆς φύσεως ἴδια τοῦ Θεοῦ Εργα; ὅπερ ἐστὶ δηλαδὴ ἡ τῶν ὁμοουσίων Γιοῦ τε καὶ Πνεύματος γέννησις ὁμοῦ καὶ ἐκπόρευσις, συναΐδια μὴ εἶναι οὐ πέφυκε, καὶ διὰ τοῦτο καὶ ἄναρχος καὶ συναίδιος τῷ Πατρὶ ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα, ἵνα μὴ τροπὴν ὁ ἄτρεπτος ὑπομείνῃ; οὐκ ἐξ ἀϊδίου γεννῶν, καὶ ἐκπορεύων τὰ ὁμοούσια, καὶ ἵνα μὴ Θεό; πρῶτος καὶ ὕστερος νομισθῇ, κατὰ τοὺς ἤδη διδάξαντας ταῦτα θεολόγους Πατέρας· τὰ δὲ κτίσματα, θελήσεως καὶ ἐνεργείας έργα γε ὄντα, καὶ ἔξω καθάπαξ τῆς τοῦ Θεοῦ φύσεως, οὐ δύναται τροπὴν ἐπενεγκεῖν καὶ ὕστερον γινόμενα ἀπὸ γὰρ τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ εἶ ναι παρήχθη θελήσει καὶ ἐνέργεια Θεοῦ. Εἶτα και τὸ ἄκτιστον καὶ ἀΐδιον τῆς θείας ενεργείας, καὶ τὸ κατὰ ταὐτὴν ἄτρεπτον τοῦ Θεοῦ συνεκφαίνοντες οἱ Θεῖοι διδάσκαλοι, Οὐδὲ κατὰ τὴν ἐνέργειαν, φασὶν, ἐτράπη ὁ Θεὸς, ὡς ἐξ ἀϊδίου μὲν ταύτην μὴ ἔχειν φυσικῶς, ὕστερον δὲ αὐτὴν προσκτήσασθαι, καὶ τροπήν τινα κατὰ τοῦτο δέξασθαι. Εἶχε μὲν γὰρ, φησίν, δεῖ τὴν δύναμιν τοῦ κτίζειν, ἅτε δὴ καὶ φιλσικὴν αὐτοῦ πεφυκυίαν· ἐνηργήθη γε μὴν ἡ τοιαύτη δύναμις, ὅτι ὁ Θεὸς ἐβουλήθη. Τὰ δὲ τῆς οἰκουμενικής Εκτῆς συνόδου μέλλων σκοπεῖν, πρὸ τῶν ἄλλων ἐκεῖνο λέγω, ὡς εἰ μὴ καὶ τὰ προειρημένα πάντ' ἐκεῖνα περὶ διαφοράς θείας οὐσίας καὶ θείας ἐνεργείας ἡμῖν ἦσαν, καὶ δὴ καὶ τὰ ἑξῆς περὶ τούτων αὐτῶν τοῖς ἱεροῖς ὡσαύτως βηθησόμενα Πατράσι καὶ θεολόγοις, ήρκει τὰ παρ' αὐτ τῆς ταύτης μόνα τῇ τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίᾳ πρός γε τὸν ἐντελῆ τῆς ὑποθέσεως λόγον, οἰκουμενικής τε οὔσης, καὶ οὕτω λαμπρῶς, καὶ παρὰ τοσούτων διο δασκάλων, οὐκ ἐπ' ἄλλοις, ἀλλ᾽ ἐπὶ τοῖς προκειμένοις τούτοις συγκροτηθείσης, καὶ ταῦτα μόνα προύργου κεκτημένης. Ὑπὲρ οὗ καὶ θαυμάζειν οὐ μικρῶς, Υπέρ ἀλλὰ καθ᾽ ὑπερβολὴν ἂν εἴη Γρηγοράν τε καὶ τοὺς ἐκείνου Πατέρας καὶ μυσταγωγούς τῆς καινοφανοῦς ταύτης θρησκείας, ποῦ τὰ τοῦ ἀγώνων καὶ τῶν κατο ορθωμάτων παρέῤῥιψαν τῆς μεγάλης ταύτης συν όδου, ὥσπερ μηδὲ γεγενημένης ὅλως μηδὲ συστάσης τὴν ἀρχὴν, μηδὲ ἐν ὀνείροις μνησθέντες, μαλλον δὲ καὶ μνησθέντες, εἰ καὶ μὴ γράμμασιν, ἀλλὰ τοῖς ἀπὸ στόματος λόγοις, ὡς ἐγώ τινὸς ἤκουσα τῶν παπλησιακότων ἐκείνοις, κάκιστα μέντοι καὶ ἀτοπώτα τά, καὶ τῶν ὑπ' ἐκείνης καλῶς τε καὶ δικαίως ἀποκηρυχθέντων Μονοθελητῶν οὐδὲν ἄμεινον. Τῶν γὰρ ὁμιλητῶν ᾿Ακινδύνου τινές, τὰ κατὰ τῆς θείας ένεργείας ὑπ' ἐκείνου μυσταγωγούμενοι συνήθως, ποτέ μὲν κτίσμα Θεοῦ τὴν φυσικὴν αὐτοῦ ταύτην καὶ θεοῦ προπὴ δύναμίν τε καὶ κίνησιν ἀποκαλοῦντος, ποτέ δὲ τὴν οὐσίαν αὐτὴν εἶναι τοῦ Θεοῦ, καὶ κατ᾽ οὐδὲν διαφέρειν, ἄλλοτε δ᾽ αὖθις τὸν μονογενή Υιόν του Θεοῦ, καὶ τὸ αὐτοῦ Πνεῦμα, ταῦτα καὶ γὰρ τὰ τῆς Θεολογίας ή βλασφημίας οἰκειότερον μᾶλλον εἰπεῖν •Ακινδύνου πρῶτα στοιχεία, οἷς δὴ καὶ εἰσέτι τά τε η ἐκείνου συγγράμματα καὶ οἱ διάδοχοι μαρτυρούσε παρόντα; ἐκείνου τοιγαροῦν δι'ἑαυτοῦ τοὺς ἰδίου, ἀκροατὰς τὰ τοιαῦτα διδάσκοντος τότε, καὶ τὰ τῶν αγίων ῥητα καὶ τοὺς περὶ θείας ἐνεργείας Ιερούς λόγους, καὶ τὴν ἐκείνων παρεξήγησιν καὶ τὴν διά στροφήν, ἔργον ἑαυτοῦ ποιουμένου καὶ σπούδασμα, καὶ περὶ τῆς μεγάλης ταυτησὶ καὶ οἰκουμενικής Εκτῆς συνόδου των φοιτητῶν ἤροντή τινες τί δεῖ φρονεῖν ἐκείνους· καὶ λέγειν, οὔπω διαρρήδην κάνατ τιώτατα τῶν αὐτῷ δοκούντων καὶ φρονούσης καὶ κηρυττούση;. Ὁ δὲ χρηστὸς 'Ακίνδυνος, ὥσπερ ἐπιλελησμένος ἐνταῦθα τῆς ἐν χεροῖν ἐπιστήμης, καὶ τοῦ διαστρέφειν τε καὶ συκοφαντεῖν τὰ πάσης διαστροφῆς τε καὶ συκοφαντίας ανώτερα, τοῦτο καὶ μόν νὸν ἐνταῦθά πως καλῶς καὶ ἀξίως τὰ τῆς οἰκείας κακοδοξίας τὰ καὶ τῆς ἀπιστίας ἀνερυθριάστως ἀπο καλύπτει, ἀγροίκους τινὰς καὶ βαρβάρους καὶ λό γον καὶ ἦθος, καὶ ἀμαθεῖς ἀποκαλέσας ὁμοῦ πάντας τοὺς τῆς ἁγίας ἐκείνης συνόδου Πατέρας, καὶ μη δὲν ὑγιες περὶ τῶν προκειμένων ἐκείνοις τότε φρο νήσαντας, σύνοδον οἰκουμενικὴν ὁμοῦ πᾶσαν ὡς ἄν τι τῶν εὐτελῶν καὶ παροράσεως αξίων ἀποβαλλό μενός τε καὶ διαγράφων, εἰς ἑκατὸν καὶ ἑξήκοντα Πατέρας καὶ διδασκάλους αριθμουμένην, πατριάρ χας ὁμοῦ προκαθημένους ἑαυτῆς ἔχουσαν πάντας, καὶ βασιλέα θαυμαστόν τε καὶ μέγαν σύν γε τῇ περὶ αὐτὸν πάσῃ συγκλήτῳ, καὶ σὺν τούτοις τε καὶ πρὸ τούτων τὸν τῶν ἐκκλησιῶν ἀπασῶν ὁμοῦ τὸ πρεσβεῖον ἔχοντα τότε; φημὶ δὴ τὸν τῆς πρεσβυτέρας Ρώμης ἱερὸν πάπαν· μᾶλλον δ' οὐχ ἕνα μόνον, ἀλλὰ καὶ δεύτερον μετ᾽ ἐκεῖνον καὶ τρίτον, καὶ δὴ καὶ τὴν ὑπ' αὐτοὺς τῶν ἐκκλησιῶν ἱερὰν σύνοδον ὁμοῦ πα σαν, λόγοις καὶ πρέσβεσι, καὶ τοποτηρηταῖς οἰκείοις, καὶ πρός γε ἔτι γράμμασι συνοδικοῖς καὶ ἐπιστολαῖς μακραίς τισι καὶ πολυστίχοις, οὐκ ἐξ ιδίων λογισμῶν, ἀλλ᾽ ἐκ τῆς ἱερᾶς λογίων θεολογίας, καὶ τῆς τῶν πρὸ αὐτῶν ὁμοῦ θεοπνεύστου διδασκαλίας τὸν ὀρθόν τε καὶ ἁπλανῆ τῆς πίστεως βεβαιοῦντας λόγον. Και τί χρὴ λέγειν τούτους κἀκείνους; ὅπου γε μὴ τὴν οἰκουμενικὴν ταύτην σύνοδον, καὶ τοὺς κατ' αὐτὴν μόνον, ἀλλὰ καὶ πάσας ὁμοῦ τάς τε πρὸ αὐτῆς καὶ τὰς μὲτ' αὐτὴν, ὡσαύτως ἀπεβάλλετο κάκιστα συν ἐκείνῃ, ὧν τὰς μὲν ὡσανεί τινα θεμέλιον ἔσχεν αύτη και βάσιν, τοῖς ἐκείνων ὅροις τε καὶ ταῖς ἱερεῖς περὶ θεότητος δόξαις τὸς οἰκεῖον ἐποικοδομήσασα λόγον καθαπερεί τινα στῦλον καὶ πύργον ἄσειστον εὔτε δείας, αἱ δὲ μετ' αὐτὴν ὡσαύτως αὐτὴν ἔσχον αὖθις, καὶ συναριθμήσασσι ταῖς πρὸ αὐτῆς, μετὰ πλείστης ἔσης τῆς ἀξιώσεως σὺν ἐκείναις ἀνακηρύξασαι καὶ ταύτην, καὶ οὔσπερ ἀνηγόρευσε συναναγορεύσασαι; καὶ οὓς ἀπεκήρυξεν ἐξ ἀντιστρόφου καὶ αὐταὶ συνάποκηρύξασαι; καὶ δρον εὐσεβείας, καὶ κανόνα δόξης ὀρθῆς, καὶ στάθμην λογισάμεναι τὰ ἐκείνης, ὡς καὶ ταῖς ἐσχάταις ἀραῖς καὶ ἀποκηρύξεσι καθυποβαλεῖν τοὺς ἐκεῖνα μὴ δεχομένους, δ δὴ καὶ προϊὼν ὁ λόγος δείξει σαφέστερον. 'Αλλ' οἱ μὲν ἐῤῥίφθων, οὕτω περὶ τὰ τῆς κοινῆς ἡμῶν πίστεως ἀξιώματα καὶ τὰ μεγάλα στοιχεία τῆς εὐσεβείας κάκιστά τε καὶ ἀτοπώτατα διανοηθέν

τες τε καὶ εἰπόντες, ὡς κἀντεῦθεν μόνον Χριστανοίς ή εκφήναντες ἐνεργείας, οὐσιώδη καὶ γὰρ αὐτὴν ἅπασιν εἶναι δῆλοι τοῦ τῶν πιστῶν καταλόγου διαγράψαντες σφᾶς αὐτοὺς. καὶ πόῤῥω που γεγονότες ἑκόντες τῆς τοῦ Χριστοῦ μοίρας· ἡμεῖς δὲ οἱ τῆς αὐτοῦ σεπτῆς Ἐκκλησίας, οἱ μετὰ τῶν ἱερῶν Εὐαγγελίων κἀκείνας αἰδούμενοι τὰς σεπτὰς τῶν Πατέρων συνόδους, καὶ ὅρον, καὶ κανόνα, καὶ στάθμην τῆς εὐσεβοῦς ἡμῶν αὐτὰς ἡγούμενοι πίστεως, φέρε καὶ τὰ τῇ ἁγίᾳ ταύτῃ συνόδῳ περὶ τῆς ἐν Χριστῷ θείας ενεργείας δογματισθέντα καλῶς ἀπὸ μέρους κατίδων μεν. Τῶν γάρ τοι τὰ Σεργίου, καὶ Πύρρου, καὶ Κύ ρου, καὶ Θεοδώρου τηνικαῦτα φρονούντων, τοῖς ὀρθοδόξοις ἀντικαθισταμένων καὶ λόγοις, καὶ γράμμασι, καὶ τὸν θεάνθρωπον Λόγον τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν μίαν ἔχειν λεγόντων ενέργειαν, τὴν αὐτὴν ὁμοῦ τῆς σαρκός τε καὶ τῆς θεότητος, ἄλλα τε πλεῖστα καὶ μέγιστα Πνεύματι θείῳ πρὸς ἐκείνους ἡ θεία τῶν Πατέρων διεξίασι σύνοδος, καὶ πρὸς τοῖς ἄλλοις κἀκεῖνα. Τὴν ἑκατέρας φύσεως ἑκατέραν, φησίν, ἴσμεν ἐνέργειαν, τὴν οὐσιώδη, καὶ φυσικὴν, καὶ κατάλληλον, ἀδιαιρέτως προϊοῦσαν ἐξ ἑκατέρας ουσίας καὶ φύω σεως, κατὰ τὴν ἐμπεφυκυίαν αὐτῇ φυσικὴν καὶ οὐ σιώδη ποιότητα, καὶ τὴν ἀμέριστον ὁμοῦ καὶ ἀσύγχυτον θατέρας ουσίας συνεπαγομένην ενέργειαν. Τοῦτο γὰρ καὶ τῶν ἐνεργειῶν ἐπὶ Χριστοῦ ποιεῖ τὸ διάφορον, ὥσπερ καὶ τὸ εἶναι τὰς φύσεις τῶν φύσεων. Καὶ πάλιν· Κατ' ἄλλο γὰρ δηλονότι καὶ ἄλλο ἀνήργησεν ὁ Χριστὸς, ἵνα κατὰ τὴν θεότητα, & ποιεῖ ὁ Πατὴρ, ταῦτα καὶ ὁ Υἱὸς ὁμοίως ποιῇ, καὶ κατὰ τὴν ἀνθρωπότητα, & εἰσι τοῦ ἀνθρώπου ἴδια, ὁ αὐτὸς οὗτος ἐνήργει ὡς ἄνθρωπος· ἐπειδὴ ἀληθῆς ἐστι καὶ Θεὸς, καὶ ἄνθρωπος. Οθεν καὶ ἀληθῶς πιο στεύεται, ὅτι ὁ αὐτὸς οὗτος εἷς ὤν, ἔχει φυσικάς ἐνεργείας, τὴν θείαν δηλαδὴ καὶ τὴν ἀνθρωπίνην, τὴν ἄκτιστον καὶ τὴν κτιστήν, ὡς ἀληθινὸς καὶ τέλειος Θεός, ἀληθινὸς καὶ τέλειος άνθρωπος, εἷς ὁ αὐτὸς μεσίτης Θεοῦ καὶ ἀνθρώπων, Κύριος Ἰησοῦς Χριστός. Ἰδοὺ καὶ τὸ ἐν, καὶ τὸ διάφορον τῆς θείας φύσεως πρὸς τὴν θείαν ενέργειαν, καὶ τὸ φυσικὸν, καὶ τὸ ἀσύγχυτον, καὶ τὸ ἀδιαίρετον ἅμα ἡ ἁγία σύνοδος ὁμοῦ διὰ τῶν ὀλίγων τούτων ῥημάτων ἐδίδαξεν ἄριστα, καὶ ὅτι τὸ πρὸς ἀλλήλας τε καὶ πρὸς τὰς φύσεις διάφορον τῶν ἐνεργειῶν τοῦ Χριστοῦ, ὅπερ ἐκ τῶν ἀποτελεσμάτων δείκνυται δηλαδή, τοῦτο καὶ δύο τὰς Ενεργείας ἔχειν τὸν ἕνα Χριστὸν δείκνυσιν, οἷα Θεὸν τέλειον καὶ τέλειον ἄνθρωπον, ὥσπερ, φησὶ, καὶ ἡ διαφορὰ τῶν φύσεων δείκνυσι τὸ δύο τὰς τοῦ Χρισ στοῦ φύσεις εἶναι. Διαφορὰν δὲ γνῶναι τῶν φύσεων ἄλλως οὐκ ἔστιν ἐπὶ Χριστοῦ εἰ μὴ ἐκ τῶν ἐκείνου φυσικῶν, κατὰ τοὺς αὐτοὺς θεολόγους· ὥσπερ καὶ γὰρ τὰ ὑποστατικά χαρακτηριστικὰ ὑποστάσεως, οὕτω καὶ τὰ φυσικά χαρακτηριστικὰ φύσεως, της τε θείας καὶ τῆς ἀνθρωπείας ώσαύτως. Φυσικά δέ φαμεν τὰ θελήματα, καὶ τὰς ἐνεργείας, οἱ αὐτοὶ καὶ τοῦτό φασι. Ταῦτά τε τοιγαροῦν διὰ τῶν προῤῥης θέντων ἀσφαλῶς θεολογήσαντες οἱ τῆς συνόδου, Πατέρες, καὶ δὴ καὶ τὸ ἄκτιστον ὁμοῦ τῆς θείας συνπροσείπον, καὶ φυσικὴν, καὶ ἐκ τῆς θείας οὐσίας αὐτὴν προϊέναι, καὶ ἀδιαίρετον αὐτῆς εἶναι, ἅπερ ἐπὶ κτισμάτων οὐκ ἄν ποτε ῥηθείη, οὐδὲ γὰρ πέ. φυκεν, οὐ μᾶλλον ἢ τὸ ἐκ χιόνος ἐξέρχεσθαι φλόγα, ἔπειτα καὶ ῥητῶς καὶ λέξεσιν αὐταῖς ἐπήνεγκαν τοῦτο, Ὁ Χριστὸς, εἰπόντες, εἷς ὢν, ἔχει φυσικές ἐνεργείας, τὴν θείαν δηλαδὴ καὶ τὴν ἀνθρωπίνην, τὴν ἄκτιστον καὶ τὴν κτιστήν. Διὸ καὶ ἡ μετὰ τὴν δευτέραν εικονομαχίαν τὰ τῆς αἱρέσεως καθελοῦσε μερική θεία σύνοδος, καὶ λόγοις καὶ πράγμασι κρα τύνασα τὴν ὀρθοδοξίαν, οὕτως ἐπ' ἐκκλησίας την σίως ἀνακηρύττεσθαι πρός γε τοῖς ἄλλοις καὶ τὰς τῆς οἰκουμενικῆς συνόδου ταύτης ἐτύπωσε πράξεις Τοῖς ἀποβαλλομένοις τὰς τῶν ἁγίων Πατέρων φωνάς τὰς ἐπὶ συστάσει τῶν ὀρθῶν δογμάτων τῆς τοῦ Θεοῦ Εκκλησίας Αθανασίου, Κυρίλλου, Αμβροσίου, Αμφιλοχίου τοῦ θεηγόρου, Λέοντος τοῦ ἁγιωτάτου ἀρχιεπισκόπου τῆς πρεσβυτέρας Ρώμης, ἔτι τε καὶ τὰ τῶν οἰκουμενικῶν συνόδων Πρακτικά, τῆς τετάρ της τέ φημι, καὶ τῆς ἔκτης, μὴ κατασπαζομένοις, ἀνάθεμα. Τούτων δ' οὕτως ἐχόντων, καὶ οὕτω μὲν τῶν οἰκουμενικῶν συνόδων συνδεδεμένων οἱονεὶ καὶ συμπε φυχυιῶν ἀῤῥήκτως ἀλλήλαις, καὶ τὰ αὐτὰ συμπνεου σῶν ἑαυταῖς τε καὶ τῷ κινοῦντι παντοδυνάμῳ τοῦ Θεοῦ Πνεύματι, καὶ δὴ καὶ τῶν μετ' ἐκείνας ὁμος φυῶν τε καὶ σύμπνων τουτωνὶ Πατέρων καὶ διδα σκάλων, οὕτω θεοπνεύστως τε καὶ φρικτῶς τάς τε πράξεις ἀνακηρυττόντων ετησίως ἐπ' ἐκκλησίες ἐκείνων, καὶ τοὺς ἐκείνας μὴ κατασπαζομένους ἀπὸ βαλλομένων τε καὶ τῷ ἀναθέματι καθυποβαλλόντων, ἔτι Γρηγορᾶς, εἰπέ μοι, καὶ Νίφων, καὶ Δεξιός, καὶ εἴ τις ἕτερος κατ᾽ ἐκείνους, τὸν συνοδικὸν αἰτιάσον και τόμον, ἢ τὸν δεῖνά τε καὶ τὸν δεῖνα,· τοὺς τῆς συνόδου τε καὶ τῆς ἱερᾶς Ἐκκλησίας προεστηκότας, ἐπειδὴ μετὰ τὰς πολλὰς συνόδους, καὶ τὰς μακρὰς καὶ συνεχεῖς διαλέξεις, καὶ τοὺς πολλοὺς καὶ καλούς λόγους, καὶ τὸν χρόνον, καὶ τὴν διὰ λόγων τε καὶ πραγμάτων διάπειραν, Βαρλαάμ τε καὶ ᾿Ακινδύνω τοῖς πρώτοις μυσταγωγοῖς αὐτῶν καὶ αἱρεσιάρχαις, καὶ συναπεκήρυξαν, καὶ τῷ ἀναθέματι καθυπέβαλον τοὺς ἀπειθοῦντας διὰ τέλους καὶ πολεμοῦντας τη κατ' εὐσέβειαν ἀληθείᾳ τοῖς θείοις ἐκείνοις ἀκολου θοῦντες Πατράσι; Καὶ πῶς οὐ κἀνταῦθα καὶ συχά φαντοῦντες, καὶ ἀδικοῦντες ἡμᾶς ἔσονται, καθὰ δή που κάν τῷ τῆς πίστεως λόγῳ; Οὐδὲ γὰρ δρον ἐξ ἑαυτῶν ἐκτεθεικότες πίστεως οἱ τῆς καθ' ἡμᾶς συν όδου Πατέρες, Επειτα τοὺς μὴ πειθομένους ἐκείνῳ τῇ καταδίκῃ καὶ ταῖς φρικώδεσιν ἐκείναις ἀρεῖς ὑπέβαλον, πολλοῦ γε καὶ δεῖ· ἀλλὰ τὸν τῆς πίστεως. δρον προτεθεικότες, καὶ τοὺς κοινούς τῆς Ἐκκλησ σίας κανόνας, φημὶ δὴ τὰς ἱερὰς ἐκείνας τῶν Πατέρων συνόδους, τοὺς ἀπειθοῦντας ἐκείναις εἰς τέλος, οὐχ ἡμεῖς, ἀλλ᾽ ἐκεῖναι μᾶλλον, καθάπερ πάλαι καὶ νῦν ἀποκηρύξασαι, τῷ ἀναθέματι καθυπέβαλον. δὴ καὶ ἡ καθ' ἡμᾶς τῶν Πατέρων συνεξέφηνε σύνε δος, ἱερέων τε καὶ ἀγγέλων Θεοῦ πεποιηκότες ἔργον, καὶ τὴν οἰκείαν τετηρηκότες τάξιν τε καὶ τὸ σχῆμα,

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM. V. καθάπερ ἔδει, ἐπειδή γε καὶ ἄγγελος Κυρίου παν- ραλαβόντες ὥσπερ τινὰ κανένα κάλλιστον ἀληθείας, τοκράτορός ἐστιν ὁ ἱερεύς, δ φασι τὰ ἱερὰ λόγια, καὶ τὰ γὰρ αὐτῶν ἐκείνων καὶ αὖθις ἐρῶ, οὕτω τὰ ἐκεῖ ὁ σοφός Διονύσιος, Εξαγγελτικός, φησίν, ἔστιν ὁ κείμενα φρουρεῖν ἐν ἑαυτοῖς ἀπλήθυντα, καὶ ἀμείω ἱερεὺς τῶν θείων κριμάτων, ἀγγέλου δὲ ἀρετὴ τὸ τα, καὶ ἀπαράτρεπτα σπεύδουσιν, ὡς κἀκεῖνο θαρ ἐξαγγέλλειν ἀνοθεύτως τε καὶ καθαρῶς τὸ τοῦ βῆσαι μετὰ πλείστης ὅσης τῆς ἀξιώσεως προσθεῖναι πέμποντο; βούλημα, ὥσπερ αὖ καὶ κακία τὸ παρα τῷ αὐτῶν λόγῳ, καθὰ δὴ καὶ ἀνωτέρω φθάσαντες εξχαράττειν τε καὶ νοθεύειν, εἰσάγοντα δηλαδὴ τὰ που, φημὶ δὴ τὸ, Οὕτως ἡμεῖς τὰ θεῖα καὶ ἐνοῦν τῷ παρ' ἑαυτοῦ, δν μηδὲ ἱερέα, μηδὲ ἄγγελον, τῶν θείων λόγῳ, καὶ διακρίνειν σπεύδομεν, ὡς αὐτὰ τὰ θεῖα κριμάτων εἶναι δεῖν ἀξιοῦν, ἀλλὰ ψεύστην τινὰ καὶ καὶ ἤνωται, καὶ διακέκριται. ἀπατεῶνα, καὶ τοῦ Θεοῦ ἀλιτήριον, ο προβληθεις ἀπεφήνατο θεολόγος. "Απερ ἡμεῖς μήτε παθεῖν, μήτε ἀκοῦσαι βουλόμενοι, τοὺς δοθέντας ἡμῖν θείους χρησμούς, καὶ τὰς τῶν Πατέρων θεολογίας τε καὶ τὰς ἀποφάσεις, κατὰ θείους ἐξηγγείλαμεν νόμους. Οθεν οὐδὲ παρὰ τῆς ἡμῶν ἱερᾶς συνόδου τε καὶ τοῦ τόμου τοῖς ἀπειθοῦσιν ἥ τε ἀποκήρυξις αὕτη, καὶ ἡ φρικώδης ἀρὰ, ἀλλὰ παρὰ τῆς οἰκουμενικῆς ἐκείνης συνόδου, καὶ δὴ καὶ τῶν μετ' ἐκείνην θείων Πατέ ρων, ὅσοι τε τὰς αὐτῆς πράξεις εκύρωσαν, καὶ ὅσοι τοὺς μὴ κατασπαζομένους ἐκείνας τῷ γε ἐπ' ἐκκλησίας ετησίως ὑπέθηκαν ἀναθέματι, καθὰ δὴ καὶ φθάσαντες ἡμᾶς διὰ τοῦ λόγου αὐτῶν ἐδίδαξαν· μᾶλλον δὲ οὐχ αἱ μετ' ἐκείνην τὴν σύνοδον μόνον, ἀλλὰ καὶ πρὸ ἐκείνης ὁμοῦ πᾶσαι, καθὰ δὴ καὶ προςφην, ἐπειδὴ καὶ σύμφωνοι πᾶται ἀλλήλαις, καὶ τὰ αὐτὰ καὶ φρονοῦσαι, καὶ λέγουσαι, καὶ πρεσβεύουσαι, καὶ τὰ ἀλλήλων πῶς ἂν εἴποις κυροῦσαι, καὶ μεθ᾽ ὅσης τῆς ἀξιώσεως, ἅτε δὴ καὶ τοῦ αὐτοῦ καὶ ἑνὸς Χριστοῦ λαλοῦντος ἐν πάσαις. Καὶ πῶς ἂν ἀποδράσῃ τις ἀπειθῶν τὴν δίκην ἐκείνην, οὐ παρὰ τῆς συνόδου ταυτησὶ, καὶ τοῦ τόμου κατά γε τὰς ἀλό. γους τινῶν ὑπολήψεις, ἀλλὰ παρὰ πασῶν ὁμοῦ τῶν οἰκουμενικῶν ἐξενηνεγμένην συνόδων, οὐχ ἑπτάκι; μόνον, οὐδὲ δίς τε καὶ τρὶς, ἀλλὰ καὶ πολλάκις τοῦτο, ἐπειδὴ καὶ καθεκάστην ἐκείνων αἱ πᾶται καὶ κηρύτ· τουσιν ἅμα τὰ δεδογμένα πάσαις καλῶς, καὶ ἀνακηρύττουσι τοὺς ταῦτα φρονοῦντας, καὶ δὴ καὶ τοὺς ἀντιλέγοντας ἀποκηρύττουσιν ἐξ ἐφαμίλλον φοβερῶς ὁμοῦ πᾶσαι; 'Αγνοῶ δὲ καὶ πῶς τῇ τοῦ Χριστοῦ μοίρα, καὶ τῇ καθολικῇ τε καὶ ἀποστολική Εκκλησία συγκαταλέγειν ἑαυτοὺς ἀξιοῦσι, καὶ τοῦ προςρήματος κοινωνεῖν, καὶ τῆς ἀξίας οἱ περὶ τὰ καιριών κατά τε καὶ κράτιστα καὶ αὐτά φημι τὰ τῆς πίστεως ἀξιώματα, καὶ τοὺς ὄρους, ταῦτα καὶ γὰρ αἱ οἰκου μενικαὶ πᾶσαι ὁμοῦ σύνοδοι, καθὰ δὴ καὶ αὐτὸς Ο ἔφην πολλάκις, ὡς καὶ πᾶν τοὐναντίον ἐκείναις περὶ τὸ ἡνωμένον τε καὶ διακεκριμένον τῆς θεολογίας τοξάζειν, μᾶλλον δὲ οὐ μόνον τἀναντία καὶ φρονεῖν, καὶ δοξάζειν, ἀλλὰ καὶ πόλεμον πρὸς ἐκείνας, καὶ δι' ἐκείνων πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ Δεσπότην ἐκείνων, καὶ τὴν αὐτοῦ Ἐκκλησίαν οὕτως ὑπερφυά τε καὶ ἄτοπου ὑπὲρ αὐτῶν, ἡ κατ' αὐτῶν μᾶλλον εἰπεῖν, ἄρασθαι. Αλλ' ἐπὶ τὸ προκείμενον ἐπανέλθωμεν. Τοιαῦτα μὲν ἡ εὐαγγελική τε καὶ ἀποστολική παράδοσις ἄνωθεν περί τε τοῦ ἡνωμένου καὶ διακεκριμένου τῆς θεότη· τοῦ, ἀλλὰ δὴ καὶ περὶ διαφορᾶς ἰδικῶς θείας οὐσία; καὶ ἐνεργείας, τὰ μὲν δι' ἑαυτῶν, τὰ δὲ καὶ διὰ τῶν αὐτῶν ὁμιλητῶν τε καὶ διαδόχων, Ἱεροθέου φημὶ καὶ Διονυσίου, οἱ τὰς θείας εκφαντορίας ἐκεῖθεν παρ PATROL. GR. CLI Καὶ τοιαῦτα μὲν τὰ τῶν λογίων, καὶ οὕτω σαφή τε καὶ εὐδιάκριτα, καὶ τὸ ποικίλον ἅπαν καὶ ἀσαφές κατ' αὐτοὺς τούτους ἀπαναινόμενα, οἷς δήπου καὶ οἱ μετ' ἐκείνους ἄκροι τῶν θεολόγων, ἐν ταῖς ἐξηγήσεσι τῶν αὐτῶν, ἄριστα καὶ ὡς οὐκ ἄν τις ἐνθυμη θείη, συνείπον. Τοιαῦτα δὲ καὶ οἱ μετὰ τὰ σεπτά φημι λόγια τῆς εὐσεβείας ὅροι τε καὶ κανόνες, αἱ οἰκουμενικαὶ δηλαδή σύνοδοι, περὶ τῶν αὐτῶν ὡσαύ τως καὶ σκοποῦσι, καὶ κανονίζουσι, καὶ νομοθετοῦσε τὴν Ἐκκλησίαν. Δεῖ δὲ καὶ τῶν αὐτῶν διδασκάλων, οἶμαι, καὶ θεολόγων αὖθις ἐκ πολλῶν ὀλίγα ἅττα προσθεῖναι τοῖς εἰρημένοις, καὶ οὕτω διὰ πάντων τρανῶς τὴν συμφωνίαν δείξαντα πάντων, τὸ συνεχές τό γε νῦν εἶναι διακόψαι τοῦ λόγου. Ἀλλ᾽ Ἰουστῖνος ὁ φιλόσοφός τε καὶ μάρτυς πρὸ τῶν ἄλλων αὖθις παρίτω τῷ λόγῳ, πλατύτερον ὑποδείξων τὴν διαφο σὰν τῆς θείας ἐνεργεία; πρὸς τὴν θείαν οὐσίαν, ἐπειδὴ καὶ κατ' ἐπιδρομήν πως καὶ ἀπὸ μέρους ήψατο τῶν αὐτοῦ λόγων διὰ συντομίαν ὁ τῶν Πατέρων ἱερὸς τόμος. Παρίτω τοιγαροῦν ἐκεῖνος, διδάσκαλος ὢν ἀρχαῖος τῆς Ἐκκλησίας, τοῖς διαδόχοις μαθητεύσας τῶν ἱερῶν ἀποστόλων, σοφός τε καὶ μάρτυς, καὶ πανταχόθεν εἴπερ τις κεκτημένος τὸ ἀξιόπιστον. Φησὶ τοιγαροῦν ὁ τοῦ Χριστοῦ μάρτυς, πρὸς Ελλη νας τότε διαλεγόμενος· Ε: τῷ εἶναι, καὶ οὐ τῷ βούτ λεσθαι ποιεῖ ὁ Θεὸς, οἷον θερμαίνει τὸ πῦρ τῷ εἶναι, πῶς τὸ μὲν ἔν ἐστι καὶ ἁπλοῦν καὶ μονοειδές, διαφή μων δὲ οὐσιῶν ἐστι ποιητής; Πρὸς δὲ τοῦτο παίδες Ἑλλήνων ἀποκρινόμενοι, τοιάδε φασίν, Οὐκ οιητέον ὥσπερ ἐν ἡμῖν ἄλλο μέν ἐστι τὸ εἶναι, ἄλλο δὲ τὸ βούλεσθαι, οὕτω καὶ ἐν τῷ Θεῷ· ἀλλὰ τὸ αὐτὸ ἄντικρυς ὑπάρχει τὸ εἶναι, καὶ τὸ βούλεσθαι ἐν τῷ Θεῷ. γὰρ ἐστι, καὶ βούλεται, καὶ ὁ βούλεται, καὶ ἔστι· καὶ οὐδεμία διαίρεσις ἐπὶ τοῦ Θεοῦ, διὰ τὸ αὐτοπάρακτον εἶναι τὸν Θεόν. ὥστε καὶ τὴν διαίρεσιν τοῦ εἶναι πρὸς τὸ βούλεσθαι ἐπὶ τοῦ θεοῦ ἀποῤῥιπτέον. Καὶ τοιαῦτα μὲν ἐκεῖνοι συνυπάρχειν ἐξ ἀϊδίον τῷ Θεῷ τὰ ὑπ' αὐτοῦ κτισθέντα, κακῶς συνάγοντες· Έλληνες γάρ. Ακούσωμεν δὲ ὅπως αὐτοὺς ὁ τοῦ Χριστοῦ μαθητής οὑτοσὶ ψευδομένους ελέγχει διὰ βραχέων καλῶς. Αὐτὰ δὲ ταῦτα καὶ ὁ Ἰουλιανὸς, ὁ τῆς κατ' εὐσέβειαν ἀληθείας τὸ τοῦ Ἑλληνισμοῦ ψεῦδος καὶ τὴν ἀσέβειαν κακῶς ἀλλαξάμενος, ἐν τῷ ἐγκωμίῳ φησί τοῦ ἰδίου Θεοῦ, τὸν ἥλιον κακῶς ἀνυμνών. Τοῦ Θεοῦ, φησὶν ὁ θεῖος Ἰουστίνος, ἔχοντος οὐσίαν μὲν πρὸς ὕπαρξιν, βούλησιν δὲ πρὸς ποίησιν, ὁ ἀπολ ρίπτων οὐσία; καὶ βουλῆς τὴν διαφορὰν, καὶ τὴν ὕπαρξιν ἀπορρίπτει τοῦ Θεοῦ καὶ τὴν ποίησιν, ὕπαρ ξιν μὲν τὴν αὐτοῦ, ποίησιν δὲ τῶν οὐκ ὄντων. Καὶ πάλιν· Εἰ ἄλλο τὸ ὑπάρχειν, καὶ ἄλλο τὸ ἐνυπάρ

χειν, καὶ ὑπάρχει μὲν τοῦ Θεοῦ ἡ οὐσία, ενυπάρχει ἡ φιλάνθρωπον. Ταῦτα ὁμολογοῦμεν εἰδέναι. Εἰ δὲ δὲ ἡ βουλὴ, ἄλλη ἄρα ἡ ουσία τοῦ Θεοῦ, καὶ ἄλλη ἡ βουλή. Καὶ αὖθις· Τὸ βούλεσθαι ἢ οὐσία ἐστὶν, ἢ πρόσεστι τῇ οὐσίᾳ. Ἀλλ᾽ εἰ μὲν οὐσία ἐστὶν, οὐκ ἔστιν ὁ βουλόμενος· εἰ δὲ πρόσεστι τῇ οὐσίᾳ, ἐξ ἀνάγτης ἄλλο καὶ ἄλλο ἐστίν. Οὐκ ἔστι γὰρ τὸ δν καὶ τὸ προσόν ταυτόν. Καὶ πάλιν· Εἰ πολλὰ μὲν βούλεται ὁ Θεός, πολλὰ δὲ οὐκ ἔστι, οὐκ ἄρα ταυτὸν παρὰ Θεῷ τὸ εἶναι καὶ τὸ βούλεσθαι. Καὶ τοιαῦτα μὲν ὁ διδάσκαλος. Οτι δὲ τὸ βούλεσθαι καὶ ἡ βουλὴ ἐνέργεια καὶ κίνησίς ἐστι φυσική, κἀκ πολλῶν μὲν ἑτέρων δῆλον· δείκνυσι δὲ αὐτὸ τοῦτο καὶ ὁ θεσπέσιος Ἰωάννης, ὁ Σύρος φημὶ, ἐν ἔκτῳ καὶ τριακοστῷ κεφαλαίῳ τῶν Θεολογικῶν, δ δὴ καὶ ὁ τῶν Πατέρων φθάσας ἐδήλωσε τόμος. Κύριλλος δὲ ὁ σοφὸς κατ' ἐπίνοιαν ἐπὶ Θεοῦ φησι τὸ συμβεβηκός. Οὐ γὰρ οὐσία τὸ ἀγέννητον, ἢ τὸ ἄφθαρ· τον, ἢ τὸ ἀθανάτον, ἢ τὸ ἀόρατον. Εἰ γὰρ ἕκαστον τούτων οὐσίαν σημαίνει, ἐκ τοσούτων οὐσιῶν σύγ κειται ὁ Θεὸς ὅσαπερ ἂν αὐτῷ φυσικῶς προσόντα φαίνηται. Εἰ τοίνυν οὐχ ὅσα προσείναι λέγεται κατά φύσιν τῷ Θεῷ, ταῦτα πάντα ἔσται αὐτῷ καὶ οὐσία, λείπεται λέγειν αὐτῇ τῇ οὐσίᾳ συμβεβηκέναι, μέχρι μόνης φωνῆς οὕτω νοούμενα· οὐκ ἔχει γὰρ ἡ ἀνθρώπου φύσις μεῖζόν τι τῶν καθ' ἑαυτὴν λέγειν ἐπὶ Θεοῦ. δ δὴ τοῖς ἰδίοις ήθεσιν ἐπ' αὐτοῦ κεχρήμεθα, τὰ καθ᾿ ἑαυτοὺς μειζόνων ὑποδείγματα ποιεύμενοι, ὥσπερ οἱ ἐν μικρῷ πίνακι οὐράνιον και ταγράφοντες κύκλον. Εἰ δὲ ταῦτα τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον, καὶ οὐδεὶς ἀντερεῖ ποτε λόγος, πρόδηλον, ὡς ἡ μὲν Ἐκκλησία, τὸ διάφορον καὶ εἰδυῖα τῆς τοῦ Θεοῦ οὐσίας καὶ ἐνεργείας, καὶ κηρύττουσα καλῶς τε καὶ εὐσεβῶς, μετὰ τῶν μαθητῶν ἔστηκε τῶν τοῦ Χριστοῦ, καὶ αὐτ τοῦ δέ φημι τούτου τοῦ μόνου καθηγητοῦ ταύτης τε κακείνων· οἱ δ' ἐκεῖνα κακῶς εἰδότες καὶ λέγοντες βλασφημοῦσιν ἄντικρυς εἰς Χριστὸν, Ἰουλιανῷ τε καὶ Ἕλλησιν ἑαυτοὺς συντάξαντες κάκιστα. Βασίλειος μὲν οὖν ὁ μέγας πρὸς Εὐνόμιον τὸν ᾿Αρείου διάδοχον γράφων Δυνάμεως, φησί, καὶ σοφίας καὶ τέχνης, οὐχὶ δὲ τῆς οὐσίας αὐτῆς, ἐνδεικτικά εστι τα ποιήματα, καὶ οὐδὲ αὐτὴν πᾶσαν τοῦ δημιουργοῦ τὴν δύναμιν ἀναγκαίω; παρίστησιν. Ενδεχόμε νόν ποτε τὸν τεχνίτην μὴ πᾶσαν ἑαυτοῦ τὴν ἰσχὺν εναποθέσθαι ταῖς ἐνεργείαις, ἀλλ' ὑφειμένοις πολλάκις ἐπὶ τῶν ἔργων τῆς τέχνης ταῖς τόνοις χρήσασθαι. Εἰ δὲ καὶ ὅλην τὴν δύναμιν ἐπὶ τὸ ἔργον ἀνακινήσεις, καὶ οὕτως ἂν ὑπάρχει τὴν ἰσχὺν αὐτοῦ διὰ τῶν ἔργων ἀναμετρείσθαι, οὐχὶ δὲ τὴν οὐσίαν, ἥτις ποτέ ἐστι καταλαμβάνεσθαι. Πρὸς δ' Αμφιλόχιον τὸν ἱερὸν ἐπιστέλλων αὖθις, Τοσούτων, φησί, τῶν ἀπηριθμημένων ὄντων, περὶ τὸν Θεὸν δηλονότι, πότ τερον ταῦτα μιας ουσίας ονόματα, καὶ ἰσοδυναμεῖ ἀλλήλοις τὸ φοβερὸν αὐτοῦ, καὶ τὸ φιλάνθρωπον, καὶ τὸ δίκαιον, καὶ τὸ δημιουργικόν, τὸ προγνωστικὸν, καὶ τὸ ἀν αποδοτικόν, τὸ μεγαλείον, καὶ τὸ προνοητικόν, ἢ ὅπερ ἂν τούτων εἴπωμεν, οὐ τὴν οὐσίαν δηλοῦμεν; Είπερ γὰρ τοῦτο λέγουσι, μὴ ἐρωτάτωσαν, εἰ τὴν Φ. σίαν οίδαμεν τοῦ Θεοῦ, ἀλλὰ πυνθανέσθωσαν ἡμῶν, εἰ φοβερὸν οἴδαμεν τὸν Θεὸν, ἢ δίκαιον, ἢ ἄλλο τι λέγουσι τὴν οὐσίαν, μή παραλογιζέσθωσαν ἡμᾶς διὰ τῆς ἁπλότητος. Αὐτοὶ γὰρ ὠμολόγησαν ἄλλο καὶ ἄλλο εἶναι τήν τε οὐσίαν, καὶ τῶν ἀπηριθ. μημένων ἕκαστον, ἀλλ᾽ αἱ μὲν ἐνέργειας ποικίλαι, ἡ δὲ οὐσία ἁπλῆ. Ἡμεῖς δὲ ἐκ μὲν τῶν ἐνερ γειῶν γινώσκειν λέγομεν τὸν Θεὸν ἡμῶν, τῇ δὲ οὐ σίᾳ αὐτοῦ προσεγγίζειν οὐχ ὑπισχνούμεθα. Δἱ μὲν ἐνέργειαι αὐτοῦ πρὸς ἡμᾶς καταβαίνουσιν, ἡ δὲ οὐσία αὐτοῦ μένει ἀπρόσιτος. Καὶ αὖθις· Είπερ εἰς τὴν οὐσίαν ἅπαντα φέροντες τὰ θεῖα ονόματα και ταθήσομεν, οὐχὶ μόνον σύνθετον, ἀλλὰ καὶ ἐξ ἀνο μοιομερών συγκείμενον τὸν Θεὸν ἀποδείξομεν, διὰ τὸ ἄλλο καὶ ἄλλο ὑφ᾽ ἑκάστου τῶν ὀνομάτων σημαίνεσθαι. Καὶ πάλιν· Αλλο μὲν ἡ οὐσία, ἧς οὔπω λόγος μηνυτὴς ἐξευρέθη, ἑτέρα δὲ τῶν περὶ αὐτὴν ὀνομάτων ἡ σημασία, ἐξ ενεργείας τινὸς ἢ ἀξίας όνομαζομέ νων. Ὁ δὲ τῆς θεολογίας επώνυμος, Γρηγόριος ὁ μέ γας φημι, Η καὶ τὸ ἀθάνατον, φησὶ πρὸς 'Αρειανού:, καὶ τὸ ἄκακον, καὶ τὸ ἀναλλοίωτον οὐσία Θεοῦ· ἀλλ' εἰ τοῦτο, πολλαὶ οὐσίαι Θεοῦ, καὶ οὐ μία· ἢ σύν θετον ἐκ τούτων τὸ θεῖον. Οὐ γὰρ ἀσυνθέτως ταῦτα, εἴπερ οὐσίαι. Καὶ πάλιν· Οὐ γὰρ δὴ τοῦτο φύσις αὐτῷ ἡ ἁπλότης, εἴπερ μηδὲ τοῖς συνθέτοις τὸ εἶναι μόνον συνθέτοις. Καὶ αὖθις· Αλλο γεννῶν καὶ γέν νησις, θέλων καὶ θέλησις, λέγων καὶ λόγος, εἰ μὴ μεθύομεν· τὰ μὲν ὁ κινούμενος, τὰ δὲ οἷον ἡ κίνη σις. Τί δὲ καὶ ὁ Νύσσης θεῖος Γρηγόριος πρὸς τὸν αὐτόν φησι γράφων Ευνόμιον; Καθάπερ τοίνυν, φησί, κριτήν, ή μακρόθυμον παρὰ τοῦ Δαβὶδ εἶναι τὸν Θεὸν διδαχθέντες, οὐ τὴν θείαν οὐσίαν, ἀλλὰ τί χρὴ περὶ τὸ ὑποκείμενον νοεῖν ἐδιδάχθημεν, τὸ δὲ κατ᾽ οὐσίαν ὅ τιπέρ ἐστιν, οὐδὲν ἧττον ἐν ἀδέλῳ με νει, οὕτω καὶ τῆς ἁγίας Γραφῆς, τὰ μὲν λοιπὰ τῶν θείων ονομάτων κατὰ τοῦ ὄντος κατηγορούσης, αὐτὸ δὲ τὸ ὂν ἀκατονόμαστον τῷ Μωϋσεί παραδει κνύσης. Ο τυίνυν τοῦ ὄντος ἐκκαλύπτων τὴν φύπν μὴ τὰ περὶ τὸ ὂν διεξιέτω, ἀλλ' αὐτὴν ἡμῖν φανερούτω δι' ὧν λέγει τὴν φύσιν. Πᾶν γὰρ ὅ τιπερ ἂν εἴποις όνομα, περὶ τὸ ἄν ἐστιν, οὐκ ἐκεῖνό ἐστιν, ἀγαθός, ἀγέννητος, ἄφθαρτος· ἀλλὰ τὸ ἔστιν ἐκε στου τούτων οὐκ ἀπολείπεται. Τούτου τοίνυν τοῦ ὄντος ἀγαθοῦ, καὶ ὄντος ἀγεννήτου, καθό ἐστι τὸν λόγον τις ἀποδώσειν ἐπαγγειλάμενος, μάταιος ἂν η εἴη, τὰ μὲν ἐπιθεωρούμενα λέγων, αὐτὴν δὲ σιω πῶν τὴν οὐσίαν ἢν ἑρμηνεύειν τῷ λόγῳ κατε παγγέλο λεται. Τὸ γὰρ ἀγεννήτως εἶναι ἐν τῶν ἐπιθεωρουμέν νων ἐστὶ τῷ ὄντι. Αλλος δὲ τοῦ εἶναι, καὶ ἄλλος τοῦ πῶς εἶναι ὁ λόγος, ο μέχρι τοῦ νῦν ἄῤῥητόν τε καὶ ἀνερμήνευτον ἐκ τῶν εἰρημένων ἐστί. Καὶ πά λιν πρὸς τὸν αὐτόν· Η κυριότης οὐχὶ οὐσίας ὄνομα, ἀλλ' ἐξουσίας ἐστὶ, καὶ ἡ τοῦ Χριστοῦ προσηγορία τὴν βασιλείαν ἐνδείκνυται. Αλλος δὲ βασιλείας, καὶ ἕτερος ὁ τῆς φύσεως λόγος. Ο Κύριλλος δὲ ὁ μέγας, τῶν περὶ τὴν θείαν φυσιν ὀνομάτων τε καὶ ἰδιωμάτων καὶ ἐνεργειῶν τούτων μνησθεὶς ἐν τοῖς Θησαυροίς, οὕτω φησίν· Οὐδὲν ἐπίκτητον τῶν θείων ιδιωμάτων. Εκ μέντοι τῶν ἀποτελεσμάτων, δηλαδὴ τῶν κτισμάτων, κατὰ τὰς

CONTRA GREGORAM ANT.RR|]ETICORUM. V. είας ταύτας, ἀλλ᾽ οὗ κατ᾽ οὐσίαν ὁ Θεὸς ὁρᾶται. γαλουργίας και προνοίας τῶν ὄντων. Διὰ τούτων μὲ ἄλλο ἡ θεία οὐσία, καὶ ἕτερον ἡ ἐνέργεια, ώτερον δεικνὺς ὁ αὐτὸς, δ δὴ καὶ ὁ συνοδικὸς ήδη φθάσας ὑπέδειξεν, οὕτω φησὶν ἐν ταῖς ; Θησαυροῖς· Τὸ μὲν ποιεῖν ἐνεργείας ἐστὶ, κς δὲ τὸ γεννᾷν. Φύσις δὲ καὶ ἐνέργεια οὐ ταυ Εὐκ ἄρα τῷ γενναν τὸ ποιεῖν ταυτὸν ἔσται. ὕτω καὶ ὁ Δαμασκηνός θεῖος Ἰωάννης ἐπόμε12ο τὴν ἐνέργειαν εἶναι καὶ ἄλλο τὴν θείαν ἐθεολόγησεν, οὕτως εἰπών· Δύο τὰς ενεργείας · ἐπὶ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. Εἶχε κς Θεὸς καὶ τῷ Πατρὶ ὁμοούσιος τὴν θείαν ειαν, καὶ ὡς ἄνθρωπος γενόμενος καὶ ἡμῖν πιος τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως τὴν ἐνέργειαν. ν δὲ, ὡς ἄλλο ἐστὶν ἐνέργεια, καὶ ἄλλο ένερδν, καὶ ἄλλο ἐνέργημα. Ενέργεια μὲν οὖν ἡ δραστικὴ καὶ οὐσιώδης τῆς φύσεως κίνησις· ητικὸν δὲ ἡ φύσις, ἐξ ἧς ἡ ἐνέργεια πρόεισιν· ημα δέ τὸ τῆς ἐνεργείας ἀποτέλεσμα. Καὶ πά Ετερόν ἐστι· θέλησις, καὶ ἕτερον τὸ θελητι θέλησις μὲν γὰρ ἡ τοῦ θέλειν δύναμις· θεληδὲ τὸ τὴν θέλησιν ἔχον. Καὶ πάλιν ὁ αὐτός· τα ενέργεια φύσεως ουσιώδης ορίζεται κίνηοῦ φύσιν τις οἶδεν ἀκίνητον ἢ παντελῶς ἀνστον, ἡ ἐνέργειαν εὕρηκεν οὐ φυσικής δυνά ὑπάρχουσαν κίνησιν, Καὶ αὖθις· Ἐπὶ Παν καὶ Υἱοῦ, καὶ ἁγίου Πνεύματος, ἐκ τῆς ταυ ως τῆς ἐνεργείας καὶ τοῦ θελήματος τὴν ταυ ι τῆς φύσεως ἐπιγινώσκομεν. Καὶ πάλιν· @ν σις καὶ ἡ ἐνέργεια ἡ αὐτῇ, τούτων καὶ ἡ οὐ. αὐτή· ὧν δὲ διάφορος ἡ θέλησις καὶ ἡ ἐνέρ τούτων καὶ ἡ οὐσία διάφορος. Καὶ αὖθις· Φυἔφαμεν τὰ θελήματα καὶ τὰς ἐνεργείας, λέγω τὴν θελητικὴν καὶ ἐνεργητικὴν δύναμιν, καθ' ουσι, καὶ ἐνεργοῦσι τὰ θέλοντα καὶ ἐνεργοῦντα. τις δ᾽ ἂν εἴη λοιπὸν καὶ τὸν μέγαν ἀγωνιτα καὶ ὁμολογητὴν τῆς εὐσεβείας ταυτησὶ καὶ λας, Μάξιμόν φημι τὸν σοφόν, παρελθεῖν καὶ τῷ λόγῳ, καὶ ὥσπερ ἐπισφραγίται τοῖς ἐχυγοις τὰ τοῖς θεολόγοις ήδη ρηθέντα Πιτράτι Ιασκάλοις, ἵν᾽ ἅπερ αἷμασιν ὑπέγραψε πρότερον, ν ώσπερ υπογράψῃ τοῖς γράμμασι, μᾶλλον δὲ καὶ καὶ νῦν, καὶ αἷμασιν ἰδίοις ὡσαύτως, καὶ γράψο Ο γὰρ ὡς δι' ἐσόπτρων τὴν ἄπειρον ἀγαθότητας καὶ σοφίαν, καὶ δύναμιν κατανοοῦμεν. Καὶ πάλιν· Εν τῷ Θεῷ γενόμενος ὁ νοῦς, τοὺς περὶ τῆς οὐσίας αὐτ τοῦ πρῶτον λόγους ζητεῖ μὲν ὑπὸ τοῦ πόθου φλεγό μενος, οὐκ ἐκ τῶν κατ' αὐτὸν δὲ τὴν παραμυθίαν εὑρίσκει. Αμήχανον γὰρ τοῦτο καὶ ἀνένδεκτον πάση γεννητῇ φύσει ἐξ ἴσου. Ἐκ δὲ τῶν περὶ αὐτὸν παραμυθεῖται, λέγω δὴ τῶν περὶ ἀϊδιότητος, άπει μίας τε καὶ ἀοριστίας, ἀγαθότητός τε καὶ σου φίας, καὶ δυνάμεως δημιουργικῆς τε καὶ προνοητι κῆς καὶ κριτικῆς τῶν ὄντων. Καὶ τοῦτο πάντη καταληπτὸν αὐτοῦ μόνον, ἡ ἀπειρία. Καὶ αὖθις· Θεολογεῖν μέλλων, μὴ τοὺς κατ' αὐτὸν ζητήσῃς λό γους· οὐ μὴ γὰρ εὕρῃ ἀνθρώπινος νους· ἀλλ᾽ οὐδὲ ἄλλου τινὸς τῶν μετὰ Θεὸν, ἀλλὰ τοὺς περὶ αὐτὸν ὡς οἷόν τε διασκόπει οἷον τοὺς περὶ ἀἰδιότητος, ἀπειρίας τε καὶ ἀοριστίας, ἀγαθότητός τε καὶ σου φίας, καὶ δυνάμεως δημιουργικῆς τε καὶ προνοητι κῆς, καὶ κριτικῆς τῶν ὄντων· οὗτος γὰρ ἐν ἀνθρώ τοις μέγας θεολόγος, ὁ τούτων τοὺς λόγους κἂν τ σῶς ἐξευρίσκων. Ταῦτα καὶ τὰ τῶν σοφῶν διδασκά λων, καὶ θεολόγων, ὅσον ἀπὸ μέρους φημὶ δεῖξαι τό γε νῦν εἶναι, οὕτω διὰ πάντων κατάλληλα, καὶ συνοδὰ τοῖς τε λογίοις αὐτοι;, καὶ δὴ καὶ ταῖς κοι ναῖς τῶν ἁγίων συνόδοις. "Απερ εἰ Γρηγοράς συν τοῖς αὐτοῦ μυσταγωγοῖς ἀξίως ἐσκόπει, καὶ μὴ τὰς ἑαυτοῦ, ἀλλὰ τὰ Χριστοῦ καὶ τῆς κατ' αὐτὸν ἱερᾶς θεολογίας ἐζήτει τε καὶ προτίθε, οὐκ ἂν εἰρωνι κῶς τε καὶ γελοίως πρώτα, Πὼς ἡ θεία ενέργεια ἐκ τῆς θείας ουσίας; ἔγνω γὰρ ἂν καλῶς παρ' ἐκεί νων τῶν διδασκάλων, ὅτι ὡς φυσικὸν ἐκ τῆς φύσεως, ὥσπερ δὴ καὶ τὸ φῶς ἐκ τοῦ πυρὸς, καὶ ἡ ἀκτὶς ἐκ τοῦ ἡλίου, ὡς τὸ πηγαζόμενον ἐκ τοῦ πηγάζοντος, ὡς ἡ ἐπιστήμη ἐκ τοῦ ἔχοντος αὐτὴν, καὶ τῷ μαν θάνοντι μεταδιδομένη, καὶ παρὰ τῷ διδάσκοντι ἀμεί ωτος μένουσα, ὡς ἡ δύναμις ἐκ τοῦ δυνατοῦ, ὡς ἡ κίνησις ἐκ τοῦ κινοῦντος, ὡς τὸ ὁρᾷν ἐκ τοῦ ὀφθαλμοῦ, ὡς διάνοια ἐκ τοῦ νοῦ, καὶ τὰ παραπλήσια τούτοις κατὰ τοὺς θεολόγους Πατέρας. Τούτων γὰρ έκαστον καὶ διακεκριμένον ἐπινοίᾳ ἐστὶν ἐκείνου τοῦ ἐξ οὗ ἐστι, καὶ ἡνωμένον ἀμερίστως κατὰ τὸ ὑποκείμενον, ὥσπερ ἠκούσαμεν. Εν μὲν δὴ καὶ πρῶτον διακρίσεως εἶδος ὁ τῆς Ρησὶ τοιγαροῦν ὁ μέγας, ἐπὶ σεκρέτου διαλεγόμενη καθ' ἡμᾶς ἱερᾶς συνόδου τόμος φησί, τῆς θείας οὐ Πάντως ἀνάγκη ἐπὶ Χριστοῦ θελήσεις λέγεσθαι - σίας δηλονότι πρὸς τὴν θείαν ἐνέργειαν τὸ κατὰ τὸ Αργείας, καὶ πᾶσα ἀνάγκη· οὐδὲν γὰρ τῶν χωρὶς ἐνεργείας φυσικῆς ὑφέστηκεν· οἱ γὰρ Πατέρας φανερώς λέγουσι μήτε εἶναι, μήτε κεσθαι χωρὶς τῆς οὐσιώδους αὐτῆς ἐνεργείας λανδήτινα φύσιν. Καὶ πάλιν· Καταλλήλως αυτοῦ φύσεσιν ὁ Χριστὸς, ήγουν ὡς ἑκάστη κεν, ήθελέ τε καὶ ἐνήργει. Δύο δὲ αἱ φύσ ὑτοῦ - δύο οὖν πάντως καὶ τὰ φυσικὰ θελήκαὶ αἱ τούτων ισάριθμοι καὶ οὐσιώδεις ἐνέρ Ἐν δὲ τῷ περὶ ἀγάπης κεφαλαιώνει λόγῳ περὶ τῶν ἰδιωμάτων τῆς θείας φύσεως καὶ εργειῶν τούτων φησίν. Οὐκ ἐκ τῆς οὐσίας · φησί, τὸν Θεὸν γινώσκομεν, ἀλλ᾽ ἐκ τῆς με. αἴτιον καὶ τὸ ἐξ αὐτοῦ. Διακρίνονται δὲ ἀλλήλων καὶ τούτοις. Ἡ μὲν θεία ενέργεια μετέχεται, ἡ δὲ θεία ούτ σία οὐδαμῶς. Η ενέργεια μερίζεται ἀμερίστως, ἡ δὲ οὐσία οὐδοπωσοῦν. Η ενέργεια ονομάζεται, ἡ δὲ οὐσία ἀνώνυμος. "Η ενέργεια νοεῖταί πως, ἐκ τῶν κτισμά των δηλονότι • ή γε μὴν οὐσία καθάπαξ απερινόης τοῦ. Καὶ ταῦτα μὲν ὁ τόμος· ἡμεῖς δέ σοι καὶ τὰ λοιπὰ νῦν ἐφεξῆς τῷ λόγῳ προσθήσομεν, όσα δηλα δὴ τῇ ἑαυτοῦ συντομία χρώμενος ἐκεῖνος παρέλιπε. Διαφέρει τοιγαροῦν ἡ θεία ενέργεια τῆς θείας οὐ σίας· ἐπειδὴ ἡ μὲν οὐσία ἁπλῆ ἐστι μόνον, ἡ δὲ ἐνέργεια καὶ ἁπλὴ καὶ ποικίλη· ἁπλῆ μὲν καθ' ἑαυ τὴν δηλονότι, ποικίλη δὲ πρὸς τὰς τῶν μετεχόντων

κείνα προσθεῖναι διὰ τῶν ἑξῆς λόγων, καὶ δεῖξαι πλατύτερον τό τε θεῖον τῆς θείας ενεργεία;, καὶ ἄκτιστον, καὶ τὸ διάφορον καὶ θεοπρεπές τῆς θείας μεθέξεως, καὶ τὴν τῶν ἐκθεουμένων ἀρρήτως ἱεράν καὶ ἀπόῤῥητον θέωσιν, ἐπειδὴ καὶ ὁ τῆς συνόδου σεπτός τόμος πρὸς αὐτὰ βλέπει. Τούτοις τοὺς ἑαυτ τοῦ λόγους ὥσπερ εἰς οὐρανὸν τοξεύων ἀντεπεξά γειν ἐτόλμησεν ὁ φιλόσοφος, καὶ τούτοις αὐτοῖς καὶ ἡμεῖς συνηγορήσειν καθόσον οἷόν τε διὰ τῶν πατρικῶν αὖθις λόγων άνωθεν υπεσχόμεθα. Νῦν δὲ ἀναγ καῖον καὶ τοὺς τῆς ἑνώσεως τρόπους τῆς τε θείας οὐσίας καὶ τῆς αὐτῆς ἐνεργείας δι᾿ ὀλίγων ἐνταῦθα προσθεῖναι, καὶ δεῖξαι τό τε διάφορον καὶ τὸ ἐν επίσης προσόν, καὶ μηδοτιοῦν ἀλλήλοις ἐν μηδενὶ λυμαινόμενα, όπερ ὁ τῶν ἀντιθέων ἀεὶ σπεύδει λό γος, τῷ διακεκριμένῳ τῆς θεολογίας ὥσπερ ἐπιστρα τεύων τὸ ἡνωμένον, καὶ δι᾿ ἀλλήλων συγχέων εκάτερα. Οὕτω μὲν οὖν κατὰ τοὺς εἰρημένους λόγους διαφέρουσιν ἀλλήλων ἡ τοῦ Θεοῦ οὐσία, καὶ ἡ ταύ της ενέργεια, καθ᾽ οὔς δὴ καὶ παρὰ θεολόγων καὶ ἄλλο καὶ ἄλλο είρηνται· ὅτι δὲ καὶ καθ᾿ ἑτέρους ἤνωνται λόγους, καὶ διὰ τούτους, καὶ ἐν πως ἔστιν οὗ λέγονται; γνοίης ἂν ὧδε. διαφοράς. Διαφέρουσι πάλιν ἀλλήλων, ὅτι ἡ μὲν οὐ- όδων τὰς οἰκουμενικά;· ἐγὼ δὲ οὐκ ὀκνήσω κάτ σία ὑπέρκειται ὡς οὐσία, καὶ καθ᾿ ἑαυτὴν οὖσα, ή δὲ ἐνέργειά ἐστι κατωτέρω, ὡς μὴ καθ' ἑαυτὴν ὑφεστῶσα, ἀλλ᾽ ὡσανεί ποιότης ή συμβεβηκός κατὰ τοὺς θεολόγους Πατέρας, μᾶλλον δ' εἰπεῖν οἰκειότε ρον, ὡς ἰδίωμα φυσικὸν, ἐν τῇ φύσει τὸ εἶναι ἔχουσα. Ἔτι διαφέρει ή θεία οὐσία τῆς θείας ενεργείας τῷ τὴν μὲν εἶναι μίαν, τὰς δ' ενεργείας πολλάς. Α' γὰρ ενέργειας τοῦ Πνεύματος, κατὰ τὸν μέγαν Βασίλειον, ἄῤῥητοι μὲν διὰ τὸ μέγεθος, ἀνεξαρίθμητοι δὲ διὰ τὸ πλῆθος. Τὸ δ᾽ αὐτὸ καὶ ὁ θεῖός φησι Μάξιμος, καὶ Διονύσιος πρὸ τούτων ὁ μέγας. Ετι διαφέρει ἡ θεία οὐσία τῆς αὐτῆς ἐνεργείας, ὅτι ἡ μὲν ἐνέργειά ἐστι τὸ χαρακτηρίζον, καὶ δεικνύον τὴν ταύτης οὐσίαν, ἡ οὐσία δ' αὐτὴ τὸ ὑπὸ τῆς ἐνεργείας, ὡς οὐσιώδους καὶ φυσικῆς δεικνύμενόν τε καὶ χαρακτηριζόμενον. Ἀπὸ τῆς ἐνεργείας καὶ γὰρ, φησὶν ὁ σοφὸς Μάξιμος, ἡ ἑκάστου φύσις χαρακτηρί ζεται, τῆς μὲν ἀκτίστου ενεργείας ἄκτιστον δεικνύ σης φύσιν, κτιστὴν δὲ τῆς κτιστῆς. Έτι διαφέρει ή θεία οὐσία τῆς θείας ενεργείας κατὰ τὸ ὑπάρχειν, καὶ ἐνυπάρχειν, καὶ εἶναι, καὶ προσεῖναι. Τὰ μὲν γάρ ἐστιν ἡ θεία οὐσία καθ᾿ ἑαυτὴν ὑφεστῶσα· ἐνυ πάρχει δὲ καὶ πρόσεστιν ἡ ἐνέργεια. Τὸ δὲ ἄλλο καὶ ἄλλο, καθὰ δὴ καὶ ὁ μέγας Ιουστίνος ήδη φθά σας ἐδίδαξεν, ἄλλο λέγων εἶναι τὸ ὑπάρχειν καὶ τὸ δν, καὶ ἄλλο τὸ ἐνυπάρχειν καὶ τὸ προσόν. Επι διαφέρουσιν ἀλλήλων θεία οὐσία καὶ θεία ενέργεια, καὶ ὅτι διάφορα τὰ αὐτῶν ἔργα, καὶ οὐ τὰ αὐτά. Ο δὴ καὶ ὁ θεοφόρος Δαμασκηνὸς διὰ τοῦ συνοδικοῦ τόμου πρὸ βραχέος ἐδίδαξεν. Εργον μὲν γάρ, φησί, Γείας φύσεως ή προαιώνιος καὶ ἀΐδιος γέννησις, ἔργον δὲ θείας θελήσεως ή κτίσις. Ετι διαφέρουσιν ἀλλήλων οὐσία θεία καὶ θεία ἐνέργεια καὶ κατὰ τὸ ἄλλο καὶ ἄλλο εἶναι τὸ δεικνύον καὶ γνωρίζον ταύτην κἀκείνην. Δείκνυσι μὲν γὰρ λανθάνουσαν τὴν οὐσίαν κατὰ τοὺς θεολόγους Πατέρας ἡ ἀδιαιρέτως συνοῦσα ταύτης ενέργεια· ταύ την δὲ τὴν θείαν ενέργειαν δι' ἑαυτῶν δεικνύει τὰ κτίσματα. Τὰ γὰρ ἀόρατα αὐτοῦ ἀπὸ κτίσεως κόσμου τοῖς ποιήμασι νοούμενα καθορᾶται, ή τε άΐδιος αὐτοῦ δύναμις καὶ θειότης, φησὶν ὁ ᾿Απόστολος. Διὸ καὶ ὁ μέγας έφη Βασίλειος, Δυνάμεως, καὶ σου φία, καὶ τέχνης, οὐχὶ δὲ τῆς οὐσίας αὐτῆς ἐνδει κτικά ἐστι τὰ ποιήματα. Καὶ Μάξιμος ὁ θεῖος αὖθις, η ᾿Απὸ τῆς ἐνεργείας ἡ ἑκάστου φύσις χαρακτηρίζει ται, τῆς μὲν ἀκτίστου ενεργείας ἄκτιστον δεικνύσης φύσιν, κτιστὴν δὲ τῆς κτιστῆς. Ταῦτά γε μὴν καὶ τὰ παραπλήσια τούτοις οὐ τὴν διαφορὰν μόνον τῆς θείας ἐνεργείας πρὸς τὴν θείαν οὐσίαν, ἀλλὰ καὶ τὸ θεῖον, καὶ ἄπειρον, καὶ ἀόρατον, καὶ φυσικὴν, καὶ ἄκτιστον, καὶ δημιουργικὸν, καὶ τὰ θεοπρεπῆ πάντα τῇ τοῦ Θεοῦ ἐνεργεία δι' ὀλίγων προσμαρτυρεί. ᾿Αλλὰ μακράς τινας καὶ πλείους ἀπαιτεῖς τῶν εἰρημένων τὰς ἀποδείξεις; Μάλιστα μὲν καὶ διὰ πολλῶν ταῦτα πάντα παρὰ τῶν θεολόγων ήδη φθάσαντες ἐδιδάχθημεν, καὶ μάλιστ᾽ ἐν οἷς τὰ ἱερὰ σὺν ἐκείνοις διεσκοπούμεθα λόγια, καὶ δὴ καὶ τῶν συν Εν εἰσιν ἀλλήλαις κατὰ τὸ ἄκτιστον, κατὰ τὸ ἀπερίγραπτον, καθὰ δήπου καὶ ᾿Αναστάσιος ὁ μέσ γας ἤδη φθάσας ἐδίδαξεν, Ενθα ἂν ἡ ἐνέργεια φανῇ, λέγων, συνθεωρείται ταύτῃ καὶ ἡ οὐσία, ἐξ ἧς προσ έρχεται· ἑκάτερον γὰρ ἀπερίγραπτον, καὶ διὰ τοῦτο παντελῶς ἀλλήλων εἰσὶν ἀχώριστα. Καὶ αὖθις ὁ αὐτ τός· Ἀλλ᾽ ἡ μὲν διάκρισις ἐπινοίᾳ, ἡ δὲ ἔνωσις πραγματική, αχώριστος· περὶ τὸ πᾶν γάρ, φησίν, ἡ ἐνέργεια. Ταύτης δὲ ἀχώριστος ἡ ουσία καθέστη κεν. Εν εἰσιν ἀλλήλαις ἡ θεία οὐσία καὶ ἡ ἐνέρο γεια καὶ κατὰ τὸ ἄπειρον· ἄπειρος γὰρ ὡσαύτως καὶ αὕτη κἀκείνη. Διὸ καὶ ἡ οἰκουμενικὴ πέμπτη σύνοδος οὕτω πώς φησι, περὶ θείας δυνάμεως, εἴτουν ενεργείας, ποιουμένη τον λόγον· Εί τις λέγοι, ἢ ἔχοι τὴν δύναμιν τοῦ Θεοῦ περι ρασμένην, ἀνάθεμα. Ετι ήνωνται ἀλλήλαις οὐσία τε καὶ ἐνέργεια καὶ κατὰ τὸ κοινὰς εἶναι καὶ ἄμφω τῶν τριῶν ὑποστάσεων. Εν εἰσιν ἀλλήλαις καὶ κατά τὸ πάντη αχώριστόν τε καὶ ἀδιάσπαστον. Πρόεισι μὲν γὰρ ἡ ἐνέργεια ἐκ τῆς οὐσίας, ἀλλ' ἀδιαιρέτων, καθὰ δὴ καὶ ἡ οἰκουμενικὴ ἁγία σύνοδος είρηκε φθάσασα, καὶ δὴ καὶ πρὸ αὐτῆς ὁ πρὸ αὐτῆς θείας Αναστάσιος, ὃν καὶ μέγαν αὕτη προσείρηκε, Περί τὸ πᾶν ἐστι, φήσας, ή ενέργεια, ταύτης δὲ ἀχώρι στος ἡ θεία ουσία καθέστηκε. Καὶ πάλιν ὁ αὐτός· Φαίην δὲ ἂν ἔγωγε τῆς τοῦ Θεοῦ φύσεως ἀχώριστον εἶναι τὴν ἐνέργειαν αὐτοῦ. Κατὰ τούτους τοὺς 20 γους καὶ τρόπους, τούς τε προτέρους καὶ τοὺς ὑστέ ρους φημὶ, καὶ δύο, ἤτοι ἄλλο καὶ ἄλλο εἰσὶν ἡ θεία οὐσία καὶ ἡ ἐνέργεια, οὐ πράγματι κατὰ τοὺς θεο λόγους Πατέρας, ἀλλ' ἐπινοία τῆς διαφοράς αὐτῶν νοουμένης ἅμα καὶ λεγομένης, καὶ ἦν εἰσιν αὖθις αἱ αὐταὶ, οὐκ ἐπινοίᾳ, ἀλλὰ πράγματι τῆς ἑνώσεως αὐτῶν θεωρουμένης καὶ λεγομένης, καθ᾽ ἐν δήπω λόγων καὶ ὁ μέγα; ἔφη Βασίλειος, ὅτι ἐπὶ τῆς ἁπλῆς

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM. VI. καὶ ἀσωμάτου φύσεως τὸν αὐτὸν λόγον ἐπιδέχεται τὸν Θεὸν, τὸ μὲν ταῖς ὑποστάσεσι, τὸ δὲ αὖ τῇ οὐσία. τῇ οὐσία ἡ ἐνέργεια. Καὶ χρὴ τούτοις ἐπόμενον κατά πάντα τὸν ἀλη θῶς εὐσεβεῖν ᾑρημένον, καὶ τὰς περὶ Θεοῦ ὑπολήψεις ὀρθάς τε καὶ ἀπλανεῖς ἔχοντα, κακείνοις καὶ τούτοις ὡσαύτως πείθεσθαι, καὶ τὸ ἡνωμένον τε καὶ διακεκριμένον τῆς θεολογίας ἐξίσης μετὰ τῶν θεολόγων τούτων πρεσβεύειν, ὥσπερ ἕνα, καὶ τρία πιστεύοντα, οὕτω καὶ ἕνα τε καὶ πολλὰ τὸν αὐτὸν εἰδότα τε, καὶ πιστεύοντα, τὸ μὲν κατ' οὐσίαν καὶ πράγματι, τὸ δὲ κατ᾽ ἐπίνοιαν, ὡς πολλάκις εἶπον· οἱ θεολόγοι, ὡς ἕνα καὶ τὸν αὐτὸν, τρισυπόστατον ὄντα Θεόν, ἐνεργόν, θελητικόν, παντοδύναμον· αὐτῷ. ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας. Αμήν. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΤΡΙΤΟΝ ΚΑΙ ΤΟΝ ΤΕΤΑΡΤΟΝ ΛΟΓΟΝ ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΓΡΗΓΟΡΑ ΠΕΡΙ ΜΕΤΟΧΗΣ ΘΕΙΑΣ, ΚΑΙ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ, ΚΑΙ ΧΑΡΙΤΟΣ, ΛΟΓΟΣ ΑΝΤΙΡΡΗΤΙΚΟΣ ΕΚΤΟΣ. “Δ μὲν οὖν ὁ τὴν μεμωραμένην σοφίαν περιττός ἅπαξ, οἶμαι, τετόλμηκε· μᾶλλον δὲ ἐκεῖνος μὲν, καίτοι γε καὶ σάρκα τὸν Δεσπότην ὁρῶν, καὶ τῆς κεκρυμμένης ὑπ' αὐτὴν ἀστραπῆς τῆς θεότητος μηδοτιοῦν αἰσθέσθαι δυνάμενος ἐκ τῆς παντοδυνάμου καὶ θεοπρεποῦς ἐνεργείας, δι' ἧς ἐκ τῆς ἀνθρωπείας ψυχῆς ἀοράτως ἐκεῖνος ἐλαύνετο, Θεὸν εἶναι καὶ Θεοῦ Υἱὸν τὸν Χριστὸν ἀνεκήρυττεν. 'Θ δὲ Γρηγο ρᾶς μηδ' ἐξ ἐκείνου γοῦν δυνηθείς μαθεῖν, μηδὲ τῆς φυσικῆς τοῦ Θεοῦ δυνάμεως λαβὼν οὐδοτιον αίσθησιν, καίτοι γε μηδὲ τῆς σαρκὸς καὶ τῆς καθ' ἡμᾶς φύσεως, ὥσπερ κἀκεῖ, προσισταμένων κἀνταῦθα, κατ' αὐτῆς ἴσταται γυμνῇ τῇ κεφαλῇ τῆς μιᾶς τρισυποστάτου θεότητος, διὰ τῆς κατ' αὐτὸν τῶν φυ σικῶν τοῦ Θεοῦ ὕβρεώς τε καὶ ἀναιρέσεως Θεόν ατόπως ὑβρίζων, μᾶλλον δὲ τὸ μηδὲ εἶναι Θεὸν μετὰ τοῦ ἄφρονος ἐκείνου κατασκευάζων, ὅς, κατὰ τὸν θεοφόρον Δαβίδ εἶπεν, Εν καρδίᾳ αὐτοῦ οὐκ ἔστι Θεός. τις οιόμενος εἶναι φιλόσοφος οὑτοσὶν εἰς τε τὴν κατ' εὐσέβειαν ἱερὰν, καὶ τὸν ταύτης Θεὸν ἄντικρυς ἀναίδην οὕτω, καὶ δίχα φρίκης ὑβρίζει, ἀπὸ τῆς κατὰ τῶν θεολόγων μάχης τῶν τε νῦν ὄντων, τῶν τ' ἐσομένων, πρό τ' ἐόντων, ἐπὶ τὴν ἱερὰν ἐκείνων Θεολογίαν, εἶτ᾽ ἐκεῖθεν πρὸς τὴν ἄτοπον χωρήσας θεομαχίαν, καὶ τολμηρᾷ καὶ ἀκρατεῖ γλώττῃ τὴν ὑπὲρ νοῦν ἀθετῶν δύναμιν, καὶ βλασφημίαν εἰς τὸν ὑπερφυές ύψος λαλῶν τοῦ Θεοῦ, ὡς καὶ τὰ τῆς θείας ἐκεῖ ο Γραφῆς μηδὲν εἶναι πρὸς ταῦτα σχεδόν, τὸ Θήσω τὸν θρόνον μου ἐπὶ τῶν νεφελῶν, καὶ ἔσο μαι όμοιος τῷ Υψίστῳ, παρὰ τῆς ἀρχεκάκου που νηρᾶς εἰρημένον δυνάμεω;, οὐ φορτικὸν ἂν εἴη, καὶ μακρὸν μόνον, πάντα κατὰ μέρος ἐφεξῆς προτιθέκαὶ καὶ τοῖς καθέκαστον ἐπεξιέναι τῷ λόγῳ, ἀλλὰ καὶ περιττόν πως, καὶ περίεργον ἅμα, καὶ δὴ καὶ τῶν πατρικῶν καὶ διδασκαλικῶν ἔξω νόμων, καὶ οὐδὲ ῥύπου καὶ κηλίδος ἂν φαίην ἐκτός. Πῶς γὰρ ἂν εὐσεβὴς ἀκοὴ καὶ γλῶττα συνεχῶς ἐκείνοις ἐξ υπηρετοῦσαι δουλεύοιεν; Κἂν εἰ καὶ κατ᾽ ἐκείνων εὐσεβῶς ἑκατέρα λέγοι τε καὶ ἀκούοι, νῦν μὲν τὰ τῶν θεολόγων ἱερὰ παραδείγματα, ὅσα περὶ αἰτίου τέ φημι, καὶ αἰτιατοῦ, καὶ συκοφαντοῦσι, καὶ διαστρέφουσι, καὶ δι' αὐτῶν, καὶ σὺν αὐτοῖς τῷ μεγα λείῳ τῆς θεότητος ἀκρατῶς ἐνυβρίζουσιν, ὑπὲρ ἧς καὶ τοῖς θεολόγοις πάνυ σοφῶς τε καὶ ὑψηλῶς, καὶ φιλανθρώπως ἅμα διὰ τὴν ἡμετέραν ἀσθένειαν τὰ τῶν θεοπρεπῶν εἰκόνων ἐκείνων παρείληπται· νῦν δὲ μηδὲ δύναμιν θείαν, μηδὲ θέλησιν, μηδὲ πρόνοιαν, μηδέ τι τῶν φυσικῶν καὶ ἰδίων τὸν Θεὸν ὅλως χε κτῆσθαι, μᾶλλον δὲ μηδὲ Θεὸν εἰπεῖν συνελόντα περ φυκέναι, ἢ κτιστὸν, καὶ ἡργμένον εἶναι κακῶς δογή ματίζουσι· νῦν δὲ αὖθις μετὰ πολλῆς τῆς εἰρωνείας τα καὶ τῆς χλεύης τὴν παντοδύναμον καὶ δημιουργὸν τῶν ὅλων θείαν ενέργειαν τῷ τοῦ λόγου τῆς εὐσεβείας προμάχω, Γρηγορίῳ τῷ πάνυ φημὶ, καὶ Θεῷ δι' ἐκείνου προφέρουσι. Λέγε καὶ γὰρ, φησὶν, ἡ τολ μηρὰ γλῶσσα καὶ θεομάχος πρὸς τῶν σῶν ἐνεργειῶν· καὶ αὖθις, Λέγε, φησὶ, τὰς σᾶς ἀνουσίους καὶ ἀνυπάρχτους ενεργείας τε καὶ θεότητας, καὶ τοῦτο πυκνά, καὶ συνεχῶς, καὶ πλειστάκις, ὅπερ οὐδ᾽ ἂν αὐτὸς ὁ πονηρὸς τῆς κακίας ἀρχηγὸς δαίμων εἰπεῖν Ἐκεῖνα μὲν οὖν ἱκανῶς ἔν γε τοῖς προλαβοῦσιν εἰρήσθω. Ο τε γὰρ περὶ θείας ενώσεώς τε καὶ διακρίσεως ἀρκούντως τοῖς θεολόγοις ἀποδέδοται λόγος, καὶ τὸ τῆς θείας ενεργείας θεοπρεπές τε καὶ ἄκτι στον, τὸ μὲν δέδεικται, τὸ δὲ μετ' ὀλίγον αὖθις δει χθήσεται. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ & Γρηγορᾶς ἔδοξε λέγειν, καὶ ἀντιλέγειν ἐκείνοις, οὐχ ἱκανῶς ὑπὸ τῆς ἐκείνων οἶμαι διαλελύσθαι μόνον θεολογίας καὶ μού. σης, ἀλλὰ καὶ κατὰ τῆς τοῦ λέγοντος εὖ μάλα χει φαλῆς τε καὶ διανοίας καλῶς ἀντεστράφθαι, ὡς μηδὲ λέγειν ἔτ᾽ ἔχειν πρὸς ταῦτα, μηδὲ ἀντιβλέπειν ἐκεῖ νον. Πλὴν ὅτι τοῖς προτεθεῖσι κακῶς παρ' ἐκείνου τῶν ἁγίων ῥητοῖς οὐχ ὑπὲρ αὐτοῦ μᾶλλον, ἀλλὰ κατ' αὐτοῦ, καὶ τῆς αὐτοῦ δόξης, οὔπω κατὰ σκοπὸν ἐπεξε ἦλθεν ὁ λόγος, ἔσχατον ἐκεῖνα ταμιευόμενος ἆθλον, καθὰ δὴ καὶ φθάσας ὑπέσχετο. Λεκτέον δ᾽ ἂν εἴη καὶ περὶ τῶν ἑξῆς ὡσαύτως καὶ θεωρητέον, ἐπομέν νοις καὶ αὖθις τοῖς θεολόγοις Πατράσι, τῶν προτε θέντων ἐξ ἀρχῆς κεφαλαίων ἑκάστου τὸν σκοπόν καὶ τὴν δύναμιν, καὶ ἅπερ ἐκείνοις ἀντιλέγειν δικῶν ἑξῆς ὁ φιλόσοφος, τὴν Ἐκκλησίαν Χριστοῦ, καὶ δὴ καὶ τὸν ταύτης ἱερὸν τόμον ὡσαύτως κακῶς εἴρηκεν. Ἐκεῖ δὲ ἐκεῖνος οὐδὲ ἐνταῦθα τὴν τάξιν τετήρηκεν, οὐδὲ πᾶσιν ἐφεξῆς ἀντεῖπε τοῖς κεφα λαίοις, καίτοι γε καὶ τοῦτ' αὐτὸ σκοπήσα; ἐξ ἀρχῆς.

καὶ προθέμενος, ὡς αὐτὸς ἤδη φθάσας εἰρήκει, ἀλλὰ ἡ τὴν θείαν οὐσίαν καὶ φυσικὴν ἐνέργειαν. Οὐ γάρ ποτε μετὰ τὸ πρῶτον εὐθὺς ἐπὶ τὸ ἔκτον μετέβη, άταστῶν, καὶ συγχέων κανταῦθα, καὶ μηδὲ ἐν τοῖς μια κροῖς γοῦν τούτοις ἑαυτῷ συμφωνῶν. Ἀνάγκη καὶ ἡμᾶς ἐκεῖ μεταβαίνειν, ἐλαύνοντας δικαίως τὸν ἀδί χως διώκοντα. Ἀλλὰ πρὸ τῆς δοκούσης ἀντιλογίας τε καὶ διαστροφῆς ἐκείνου ἀκόλουθον εἶναι νομίζω τὸ τὰ ἀν τιλεγόμενα παρελθεῖν εἰς τὸν ἀγῶνα τοῦ λόγου, καὶ αὖθις καὶ δεῖξαι τὴν τῆς ἀληθείας ἰσχὺν καὶ τὴν ὥραν, καὶ ὧν ἐκεῖνος παραψάμενος ἀρχῆς ἄκρης, της παν τελοῦς ἀναγνώσεως εὐθέως ἀπέστη, πλεῖστα μὲν καὶ διὰ μακρῶν ἐνυβρίσας τοῖς μορίοις ἐκείνοι;, & τοῦ παντὸς ἀπέσπασε λόγου, καὶ πολύν τινα τὸν φλήναφον καὶ τὴν συκοφαντίαν ὡς ἔθος κατ' ἐκείνων συνείρας, ἐπεξελθεῖν δὲ τοῖς πᾶσι μὴ δυνηθείς, μηδὲ ἀντιστῆναι, ἀλλὰ τὸ τοῦ αἰσθητοῦ σκότους καὶ αὐτὸς παθὼν ἀντικρυς τῇ τοῦ φωτός παρουσία μα κρόθεν ἐλαυνομένου, καὶ χωροῦντος εἰς τὸ μὴ ὄνο Ανάγνωθι τοιγαροῦν τὰ τοῦ τόμου. Μετὰ τοῦτο, φησὶν, ἐζητήθη παρ' ἡμῶν, ἐπειδήπερ οἱ τὴν Ἐκ κλησίαν ἐλαύνοντες οὗτοι τῆς οὐσίας τοῦ Θεοῦ μετ έχειν ἅπαντά φησιν, ὡς ἀδιαφόρου οὔσης τῆς τι θείας ουσίας, καὶ τῆς θείας ενεργείας, καὶ μηδὲν ἕτερον κατ' αὐτοὺς ὄντος τοῦ Θεοῦ πλὴν οὐσίας μόνης, ἡμεῖς δὲ παρὰ τῶν ἁγίων ἐδιδάχθημεν Γραφῶν καὶ οὐσίαν ἔχειν τὸν Θεὸν, καὶ δύναμιν, καὶ ἐνέργειαν τῆς θείας ουσίας διαφέρουσαν, μάλλον δὲ καὶ δυνάμεις καὶ ἐνεργείας· οὕτω γὰρ οὐ μόνον τρισυπόστατος, ἀλλὰ καὶ παντοδύναμος ἔσται ἐζητήθη οὖν τίνος μετέχουσι τὰ πάντα, τῆς θείας οὐσίας, ἢ τῆς τοῦ Θεοῦ ἐνεργείας; Ταῦτα μὲν οὖν ὁ τῆς ἱερᾶς συνόδου τόμος, ἃ δὲ καὶ Γρηγορᾶς ἐκεῖ θεν λαβὼν ἐν τοῖς αὐτοῦ προὔθηκε γράμμασι. Τ δὲ τούτων ἑξῆς, τὰ μὲν συνταράξας τε καὶ διαστρέψας, τὰ δὲ πλεῖστα παραλιπών ἔλεγχον ὄντα τοῦ καθ' ἡμῶν ψεύδους καὶ τῆς συκοφαντίας, πώς γαρ ἂν καὶ προσέσχεν ἐκείνοις ὁ θεότητας πλείστας, καὶ ἀνυπάρκτους ἐνεργείας, καὶ αἰσθήσει μεριστές τ καὶ μεθεκτάς, καὶ διαφερούσας τῆς οὐσίας μακροῖς τισι διαστήμασι, καὶ ἀπειράκις ἀπείροις πλέθροις, καὶ παρασάγγαις, καθάπερ αὐτὸς τερατεύεται και μυθολογεί, τῆς Ἐκκλησίας τε καὶ τῶν ἁγίων συν μακρά τῇ χλεύῃ καὶ εἰρωνείς καταψευδόμενος; ούτ το πω; ἐκεῖνα προφέρει κακῶς. Ἐκείνου, φησί, ζη. τηθέντος ὑπὸ τῆς συνόδου τῆς θείας ἀπεδείχθη, ὅτι πᾶν δημιούργημα της ενεργείας τοῦ δημιουρ γήσαντος, ἀλλ᾽ οὐχὶ τῆς οὐσίας μεταλαγχάνει. Οὐ γὰρ ἡ οἰκία τοῦ οἰκοδόμου, οὐδὲ ἡ ναῦς τῆς τοῦ ναυπηγήσαντος μετείληφεν οὐσίας, ἀλλὰ τῆς τέχνης καὶ τῆς ἐνεργείας, 'Αλλ' ἐκεῖνος μὲν ταῦτα σκεπασθήσεσθαι δήπουδεν προσδοκήσας τῷ ψεύδει, καὶ μετὰ τῶν ἀγνοούν των καὶ αὐτοὺς τοὺς εἰδότας διαλαθεῖν· ἡμεῖς δὲ τῇ φανερώσει τῆς ἀληθείας τῶν εἰρημένων αὐτίκα μάλα τὸ ψεῦδος ἐλεγχθῆναι παρασκευάζομεν. Εχει δὲ οὕτως· Ἐζητήθη, φησί, τίνος μετέχουσι τὰ πάν τα, τῆς θείας ουσίας, ἢ τῆς τοῦ Θεοῦ θείας ενεργείας; 'Η δὲ θεία σύνοδος, Αχώριστον μὲν ίσμεν, ἔφη, Η ενέργεια εἴη ἄν τῆς ἑαυτῆς οὐσίας χωρίς. Περὶ μέν τοι τῶν ἐξ ἀρχῆς ὑπὸ τοῦ Θεοῦ δεδημιουργημένων ἔφη· Τίς οὐκ οἶδεν, εἰ μὴ κατὰ τοὺς ἀντιλέγοντας τῇ Ἐκκλησίᾳ παραπαίοι, ὅτι πᾶν δημιούργημα της Ενεργείας τοῦ δημιουργήσαντος, ἀλλ᾽ οὐχὶ τῆς αὐτ σίας μεταλαγχάνει; οὐδὲ γὰρ ἡ οἰκία τῆς τοῦ οἰκοδό μου, οὐδὲ ναῦς τῆς τοῦ ναυπηγήσαντος μετείληχεν οὐσίας, ἀλλὰ τῆς τέχνης καὶ τῆς ἐνεργείας, κατὰ τὸν Νύσσης Θεολόγον. Ὅτι δὲ καὶ οἱ ἅγιεῖ τῇ πρὸς Θεόν ενώσει θεοποιούμενοι, οὗ τῆς θείας ουσίας, ἀλλὰ τῆς θείας ἐνεργείας μετέχουσιν, ὁ μέγας ἐν θεολογίας Γρηγόριος παρίστησι, γράφων περὶ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, ὅτι Χριστός λέγεται κατὰ τὴν θεότητα· χρίσις γὰρ αὕτη τῆς ἀνθρωπότη τος, οὐκ ἐνέργεια κατὰ τοὺς ἄλλους χριστοὺς Αγιάζουσα, παρουσίᾳ δὲ ὅλου τοῦ χρίοντος. Ταῦτ᾽ εἰ καὶ Γρηγοράς υγιώς τε καὶ ἀνοθεύτως πάλαι˙ καὶ ἀνέγνω, καὶ ἔγνω, τό τε φυσικὸν καὶ ἀδιαίρετον τῆς θείας ενεργείας πρὸς τὴν πηγέ ζουσαν αὐτὴν θείαν φύσιν, καὶ δὴ καὶ τὸ θεοπρο πῶς διακεκριμένον καλῶς ἂν ἐθεολόγει μετὰ τῆς Ἐκκλησίας. Αχώριστον ἴσμεν, εἰπούσης, θεολογι χῶς τε καὶ ἀποστολικῶς τὴν θείαν οὐσίαν, καὶ τὴν θείαν καὶ φυσικὴν ἐνέργειαν· οὐ γάρ ποτε ενέργεια εἴη ἂν τῆς ἑαυτῆς οὐσίας χωρίς, καὶ παρὰ τῶν θεολογικῶν ἑξῆς φωνῶν οἱονεί τινων ἱερῶν σαλπίγ των τὴν τοῦ Θεοῦ μετοχὴν κηρυττομένην λαμπρῶς ἂν ἐμάνθανεν, ὅση τε, φημί, δημιουργικὴ διὰ τῶν ἀποτελεσμάτων τε καὶ κτισμάτων τῆς οὐσιοποιοῦ δυο νάμεως καὶ παντουργοῦ ἐνεργείας, καὶ ὅση θεοπικός τε καὶ θεουργός, ή δὴ καὶ μετοχὴ Θεοῦ κυρίως, καὶ κοινωνία, καὶ θέωσις πρὸς τῶν ἱερῶν εἴρηται θεολό. γων, ἔργον ὑπερφυέστατόν τε καὶ ἄρρητον όντως ούσα τῆς περὶ ἡμᾶς μεγίστης καὶ φιλανθρωποτάτης δια σαρκὸς οἰκονομίας τοῦ μονογενούς Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, ἣν ὑπερφυώς, ὡς αὐτὸς οἶδε μόνος, ενήργησε, τὸ αὐτοῦ τε καὶ τοῦ Πατρὸς κατὰ τὴν κοινὴν αὐτῶν ἐνέργειαν δεδωκώς Πνεῦμα, καὶ θείας κοινωνούς ἐργασάμενος φύσεως, οἷς κατὰ τὸν θεολόγον Εύαγο γελιστήν ἔδωκεν ἐξουσίαν, τέκνα Θεοῦ γενέσθαι, οἱ οὐκ ἐξ αἱμάτων, οὐδὲ ἐκ θελήματος σαρκός, ἀλλ' ἐκ Θεοῦ ἐγεννήθησαν, οὓς οὐκ ἐπαισχύνεται καλ φοὺς καλεῖν, οὓς υἱοὺς κληρονόμους Θεοῦ καὶ συγ κληρονόμους ιδίους εἰργάσατο, ὡς ἐγένετο πρωτότο κος ἐκ νεκρῶν δι' αὐτοὺς, οὕτω καὶ πρωτότυπος ἐν πολλοῖς ἀδελφοῖς αὐτοῖς φημι τούτοις, γεγονώς, ὦ τοῦ θαύματος 1 'Αλλ' ο φιλόσοφος Γρηγοράς, καὶ ὅσοι τοῦ κύμ ματος, ἀφιλοσόφως καὶ χωρὶς ἐρυθήματος, μᾶλλον δὲ εἰπεῖν ἀληθῶς, ἱερᾶς φιλοσοφίας ἁπάσης πόρρω καὶ Πνεύματος, δι' ὑπερβολὴν φιλανθρωπίας προς την υἱοθεσίαν ἀφηνιάζουσι. Καὶ οὐκ ἀφηνιάζουσι μόνον, ἀλλὰ καὶ πολεμούσι, καὶ διαστρέφειν μηχαν πάσῃ τὴν θεολογίαν καὶ τὴν χάριν ἐπιχειροῦσι, από κατ' αὐτῆς ἐκείνης, καὶ τοῦ δεδωρημένου Θεοῦ κα νόν τινα καὶ ἄτοπον τὸν πόλεμον καὶ τὴν μάχην κινοῦσι. Διὸ δὴ κάνταῦθα τὸ μὲν καιριώτατον τῆς τοῦ τόμου θεολογίας, δ περὶ τοῦ ἡνωμένου τῆς θείας ἐνερ

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM. VI. γείας, καθὰ δὴ καὶ προὔφην, ἐφιλοσόφησεν ἀποτε- διαστσεισμένος, καὶ μὴ εἰδὼς μήτε & λέγει, μήτε μόμενος κακῶς ὁ φιλόσοφος, τὴν δὲ μακρὰν ἐκείνην καὶ εἰλικρινῆ, καὶ σαφεστάτην περὶ μετοχῆς θείας τῶν ἁγίων θεολογίαν, ὡς μηδὲ τὴν ἀρχὴν εἰρημένην μηδὲ οὗταν παραδραμων, καὶ μάλιστα τὴν τῆς χρυσῆς καὶ θεολόγου γλώττης ἐκείνην, ἐν οἷς φημι τὰ περὶ τῆς θείας ἐνεργείας εἰρημένα διασκοπεῖται τῷ Ευαγγελιστῇ θεολόγῳ, ὀλίγα δέ τινα τῶν εἰρημένων ἐκεῖ τοῖς λοιποῖς θεολόγοις ἀποσπάσας, καὶ κατά τῆς διανοίας ὁμοῦ καὶ τῶν λόγων ἐκείνων συνήθως χωρίσας, τοσοῦτον τὸ ψεῦδος, καὶ τὸν γέλωτα, καὶ τὴν κατὰ τῶν ἁγίων ἀναιδή συκοφαντίαν τοῖς ἑαυτοῦ λόγοις κατέμιξε· τὴν γὰρ καθ' ἡμῶν τῶν ὕβρεων ἀπέραντον φλυαρίαν καὶ αὖθις λέγειν ἀφίημι, ὅσον αὐτίκα δὴ καὶ φανήσεται. Τὸν τοίνυν προσδιαλεγό μενων φοιτητὴν Ἀγαθάγγελον εἰσαγαγὼν ὁ φιλόσο. φος αὖθις, πυνθανόμενον αὐτοῦ δῆθεν περὶ τῶν προ κειμένων, καὶ τὰ τοῦ τόμου συνήθως ἀναγινώσκοντα, ἅπτεσθαι μὲν δοκεῖ τινων τῶν περὶ μετοχῆς θείας ὑψηλῶς ἐκεῖ τοῖς θεολόγοις ειρημένων Πατράσι, Βασιλείω τε, Γρηγορίῳ, καὶ Διονυσίῳ φημὶ, καὶ πρὸς τούτοις ᾿Αθανασίῳ τῷ πάνυ· πλημμελῶς μέντοι, καὶ διεφθαρμένως, καὶ τούτων αὐτῶν, ὁ δὴ καὶ μετὰ μικρὸν δι' αὐτῶν ἐκείνων· τῷ λόγῳ παρελθόντων φανήσεται. " Εἶτ᾽ ἐφεξῆς τὸ πᾶν ὡς εἰπεῖν καταλιπών τῆς ἀκολουθίας καὶ συναφείας τῶν ἱερῶν λόγων, τῇ περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐπιτίθεται θεολογία τοῦ τῆς Εκκλησίας ἱεροῦ διδασκάλου, Αναστασίου φημί τοῦ σοφοῦ, καὶ δι' ἐκείνης τῷ τῆς Ἐκκλησίας ἱερῷ τόμο, συνκραντῶν ὁμοῦ κἀκεῖνον καὶ τοῦτον, καὶ πολλῷ χεῖρον καὶ ἀτοπώτερον ἢ Κύριλλον ἐν τοῖς φθάσασιν ἤδη τὸν μέγαν. Τοῦ γὰρ συνοδικοῦ τόμου, τὸν προῤῥηθέντα θεῖον Αναστάσιον μετὰ τῆς τοῦ Πνεύματος ἱερᾶς θεολογίας παραγαγόντες ούτωσι λέγοντα· Συνῳδὲ καὶ τὰ παρὰ τοῦ θεσπεσίου Παύ του περὶ τοῦ Πνεύματος ειρημένα· τοὺς γὰρ πεπιστευκότες ναοὺς Θεοῦ προσηγόρευσεν, ἔνοικον ἔσχηκάτα; τὴν χάριν τοῦ Πνεύματος, Οὐκ οἴδατε γάρ, δει ναὸς Θεοῦ ἐστε, καὶ τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ οἱ· καὶ ἐν ὑμῖν; καὶ πάλιν, οὐκ οἴδατε ὅτι τὰ σώγια τα ὑμῶν ναὸς τοῦ ἐν ὑμῖν ἁγίου Πνεύματος ἐστιν, οὗ ἔχετε ἀπὸ Θεοῦ. Ταῦτα δὲ ἄντικρυς διδάσκει τῆς θείας φύσεως εἶναι τὸ πανάγιον Πνεῦμα εἰ γὰρ Θεοῦ ναὸς χρηματίζουσιν οἱ πιστεύσαντες, ἐπειδὴ τοῦ Πνεύματος τὴν χάριν ἐδέξαντο, ἐκ τοῦ Θεοῦ ἄρα τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· τὴν γὰρ τούτου χά ριν ἔνοικον ἐσχηκότες, Θεοῦ ναοὶ ὠνομάσθησαν· ταῦτα τοίνυν ὑπὲρ τοῦ θείου Πνεύματος οὕτως εἰρηκότος τοῦ διδασκάλου, ὁ ταῖς προτάσεσι, καὶ τοῖς μέσοις όροις, καὶ συμπεράσμασι, καὶ τῇ μετ ταιότητι τῶν ἀνθρωπίνων λογισμῶν τε καὶ συλλο γισμών βρενθυόμενος οὑτοσὶν ὁ φιλόσοφος, τῇ κατο αργουμένη σοφίᾳ τῶν ἔξω μονονουχὶ θύων, καὶ τῆς τοῦ Εὐαγγελίου καὶ τῆς ἀληθινῆς καὶ πρώτης σοφίας ὁμιληταῖς τὴν ἁπλότητα καὶ τὴν ἀμαθίαν ὀνειδίζων πυκνά, καὶ ἀμαθὴς, καὶ ἄσοφος, καὶ ἀπαίδευτος αὐτ τὰς καθ᾽ ὑπερβολὴν δείκνυται τήν τε θείαν καὶ τὴν ἀνθρωπίνην σοφίαν ὁμοῦ, τὸν ἐγκέφαλον καθαπερεί περὶ τίνων διαβεβαιοῦται. Τον γὰρ τοῦ διδασκά του σκοπὸν ἀγνοήσας καθάπαξ, δ δὴ καὶ πρὸ παν τὸς ἄλλου σκοπεῖν ἔδει κατὰ τοὺς θεολόγους Παι τέρας, καὶ μάλιστα τὸν τὰς θείας Γραφὰς καὶ δὴ καὶ τοὺς τούτων ἐξηγητάς τε καὶ θεολόγους άναγινώσκοντα, μᾶλλον δὲ καὶ αὐτὸν ἐκεῖνον τὸν ἱερὸν ἀποκρυψάμενος τῆς Ἐκκλησίας διδάσκαλον, οὐκ οἶδ' εἴτ' ἐθελοντής ὑπὸ πολλῆς κακουργίας τε καὶ σκαιότητος, εἶτ᾽ ἐξ ὑπερβαλλούσης ἀγνοίας τῶν ἱερῶν λόγων, ἀνἱερός τις καὶ τὸ παράπαν ἀμαθής τε καὶ ἀμύητος ὧν τὰ θεῖα, ἁρπάζει μὲν τῆς ἐκείνου θεο λογίας τὸ ἀποστολικὸν ἀποσυλήσας ῥητὸν, οὐδὲ ἐκεῖνο καθάπερ ἡμεῖς προσθήκαμεν ἄρτιον φθάν σαντες ἀνωτέρω, καὶ ὡς αὐτὸς ἐκεῖνος ὁ διδάσκαλος ἐκεῖθεν εἰληφώς κέχρηται, ἀλλὰ παρακεκομμένον τε καὶ ἡμίτομον, τῇ συνόδῳ δὲ καὶ τῷ τόμῳ μετὰ πολλῆς τῆς ἀναισχυντίας προσρίψας, ώς παρ' αὐτῶν δῆθεν κακῶς εἰρημένον, εἶτα τὴν ἑξῆς ἑρμηνείαν σε καὶ κατασκευὴν τοῦ λόγου, καὶ τὸ συμπέρασμα παρὰ τοῦ διδασκάλου, καθαπερεί τινα τεθηγμένην ρομφαίαν, ὡς ἡμέτερον δῆθεν, καὶ τῆς ἡμῶν διανοίας, καθάπερ ᾤετο, λαβών καθ' ἡμῶν, ἐκεῖνα τρα νώς διά γε τῆς καθ' ἡμῶν ἀναισχύντου συκοφαντίας, κατὰ τῆς ἱερᾶς τοῦ διδασκάλου θεολογίας καὶ λέγει καὶ γράφει, ὧν αὐτὸς μὲν ἐστι μόνος άξιος ο λέγων καὶ γράφων, εἶπε δὲ ἂν σὺν ἐκείνῳ καὶ κατὰ τῆς Χριστοῦ Ἐκκλησίας μόνος ὁ διάβολος ἴσως τολμή σα;. Τί γοῦν φησι; δίκαιον γὰρ οἶμαι κακείνων ἀπὸ μέρους μνησθῆναι δείγματος χάριν: οὐδὲ γὰρ πάνο των οἷόν τε. ᾿Απαγγέλλει μὲν ὁ ἀκροατής Αγαθάγγελος ὀλίγο ἅττα τῶν ἁγίων ῥητά, ἐκ τῶν εἰρημένων δηλονότι τῷ τόμῳ· εἶτ᾽ ἐφεξῆς καὶ τὰ τοῦ ᾿Αποστόλου πλημ μελῶς ἄγαν συνάψας, ὡς εἰρημένα δῆθεν ὑπὸ τῆς συνόδου καὶ ταῦτα, καθὰ δὴ καὶ προύφην, επάγει κἀκεῖνα. Ταῦτα δή, φησί, κομίσας τὰ θεῖα ῥητὰ σώα, τὸν τῆς εὐσεβείας ἀγωνιστήν, τὸν θεῖον δηλαδὴ λέγων Γρηγόριον, τὰ μὲν ἄλλα καταλέλοιπε, φησίν, · ἀνερμήνευτα, μόνῳ δὲ τῷ ὑπέρῳ τοῦ ᾿Αποστόλου ῥητῷ βραχυσύλλαβον ἀποκομίσας κάνταῦθ᾽ ἑρμησ νείαν, ὑφ᾽ ἕτερα κεχώρηκεν αὖθις ομοίως· ἡ δὲ ἐστιν, Εἰ γὰρ Θεοῦ ναός χρηματίζουσιν οἱ πιστεύο σαντες, ἐπειδὴ τοῦ Πνεύματος τὴν χάριν ἐδέξαντο, ἐκ τοῦ Θεοῦ ἄρα τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· τὴν γὰρ τούς του χάριν ἔνοικον ἐσχηκότες, να εὶ Θεοῦ ὠνομάσθη σαν. Ταῦτα καθ᾽ ἡμῶν ὡς ἡμέτερα ὁ Γρηγοράς προενεγκών διὰ τοῦ ἰδίου Αγαθαγγέλου, ἀκούετε δὴ τῶν ἑξῆς ὅπως καθ' ἡμῶν ὀξύς τις καὶ ἀνυπόστατος ῥεῖ, καθαπερεί τινα κοινήν συμφορὰν τῆς Ἐκκλη σίας δι' ἡμῶν τὴν τῶν ἁγίων θεολογίαν ἐλαύνων, καὶ τοῦτο λίαν αἰσχρῶς καὶ μετὰ μακρᾶς τῆς ἀδο λεσχίας καὶ τῆς συκοφαντίας, καὶ ὥσπερ ἐκεῖνον εἰκός. Τί γάρ, φησὶν, ὁρᾶς, ὦ φιλότης, ὡς ἀεὶ περὶ τῶν αὐτῶν τὰ αὐτὰ παρεισκυκλῶν ἁλίσκεται, καὶ ὁμοίως ἀεὶ τὴν αὐτοῦ δημοσιεύων ἀμαθίαν οὐ σφόδρα αἰδεῖται; κακοτέχνῳ γὰρ ψυχῇ μήτε διδακτὴν ἐγγίνεσθαί ποτ' ἀρετήν, μήτε μὴν βουλήσει γίνε σθεί ποτ' ἀλωτήν. Ἀρετῆς δ᾽ ἂν εἴη μάθησίς το h

PHILOTIEI CP. PATRIARCILÆ καὶ αἰδὼς μόρια. "Α δὴ οὔτ᾽ εἰσῆλθεν εἰ; τὴν αὐτοῦ Αναστάσιος σκοπούμενος λόγον, καὶ τῆς Τριάδος κακότεχνον ψυχήν, οὔτε μήποτ' εἰσέλθῃ. Καὶ μεταξύ φλυαρήσας τε καὶ ὑβρίσας τὰ πολλῷ χείρω καὶ ἀτο πώτερα τούτων, ἐπάγει· ὥστε καὶ λέγειν πολλάκις ἐπῄει μοι, ὡς εἰ δέκα μόνον τῶν ἐξ αἰῶνος αι ρέσεων ἐγεγόνει σαν ἀρχηγοί, οὐχ ἕνα τοῦτον ἂν τῶν δέκα ἡγησάμην, ἀλλ' ἐννέα τῶν δέκα. Νῦν δ' οὕτω πολλῶν καὶ δυσαριθμων ὄντων, οὐχ ἕνα ταῦτον, οὐδὲ τῶν πολλῶν ἐκείνων ἤγημαι, ἀλλὰ παρ' ἕνα πάντας· μᾶλλον μὴν οὐδὲ παρ᾽ ἕνα, ἀλλὰ παρ' οὐδένα καθά παξ ἅπαντας. Πάντων γὰρ τὸ δυσσεβὲς συνειλοχώς, οὐ μόνον πάντας τῇ ἀμαθίᾳ καὶ ἀναιδείς νενίκηκεν, ἀλλὰ καὶ οἷς βλασφημεί. ἕνα Θεὸν τὸν Παράκλητον βουλόμενος δείξαι ὁμοού σιον καὶ ὁμότιμον πεφυκότα Πατρὶ, καὶ Υἱῷ, ἄλλοις τι πολλοῖς ὡς εἰκὸς εἰς παράστασιν χρῆται τοῦ λόγου, καὶ δὴ καὶ τοῖς εἰρημένοι; πάλαι πρὸς Κοριν θίους τῷ σοφῷ Παύλῳ, Οὐκ οἴδατε γάρ, φησιν, ἔτι ναὸς Θεοῦ ἐστε, καὶ τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ οἴκαι ἐν ὑμῖν; καὶ πάλιν· Οὐκ οἴδατε ὅτι τὰ σώματα ὑμῶν ναὸς τοῦ ἐν ὑμῖν ἁγίου Πνεύματός ἐστιν οὗ ἔχετε ἀπὸ Θεοῦ; Εντεῦθεν ὁ διδάσκαλος ὥσπερ τοὐνδόσιμον εἰληφώς, οὐκ ἀνθρωπίνως καθαπερεί Γρηγορᾶς, ἡ τῶν κατ' αὐτόν τις ματαιοτόφων. ἕτερος, ἀλλὰ θεολογικῶς ὁμοῦ καὶ θεοπρεπῶς ἑξῆς συλλογίζεται, καὶ συμπεραίνει τὸν οἰκεῖον σκοπὸν καὶ τὴν ἀλήθειαν άριστα, Ταῦτα καὶ γὰρ, φησίν, ἄντικρυς διδάσκει, τῆς θείας εἶναι φύσεως τὸ πανάγιον Πνεῦμα. Εἰ γὰρ Θεοῦ ναὸς χρηματίζουσιν οἱ πιστεύσαντες, ἐπειδὴ τοῦ Πνεύματος τὴν χάριν ἐδέξαντο, ἐκ τοῦ Θεοῦ ἄρα τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· τὴν γὰρ τούτου χάριν ἔνοικον ἐσχηκότες, ναοὶ Θεοῦ ὠνομάσθησαν. Τὰς γὰρ προτάσεις ἑκατέρας ἐκ τῶν λογίων ειληφώς ο διδά σκαλος, ὅτι Θεὸς τὸ Πνεῦμα συμπεραίνει τὸ ἅγιον· 8 δὴ καὶ σκοπὸς ἦν αὐτῷ δεῖξαι. Αὐτὰ δὲ ταῦτα περὶ τῶν αὐτῶν καὶ ὁ μέγας φησὶ Βασίλειος, Θεὸν ἀποδεικνὺς εἶναι τὸ Πνεῦμα, ἐπειδὴ τοὺς ἔνοικο αὐτὸ κτησαμένους ναοὺς εἶναι Θεοῦ Παῦλος ὁ θεῖος ἐδίδαξεν. Ἡ δὲ καθ' ἡμᾶς τῶν Πατέρων Ιερά σύνο δος, ἐπειδὴ σκοπὸς ἦν αὐτῇ δεῖξαι, ὅτι Θεοῦ μετεχόντων τῶν θεουμένων, οὐχ ἡ θεία ἐστὶν οὐσία τὸ μετεχόμενον, πῶς γὰρ, εἰ μὴ μέλλοιμεν πάντας υἱοὺς Θεοῦ κατὰ φύσιν καὶ χριστοὺς τερατεύεσθαι; ἀλλ' ἡ φυσικὴ χάρις αὐτοῦ καὶ θεοποιὸς ἐνέργεια, καὶ τοῦτον τὸν θεολόγον πρός γε τοῖς ἄλλοις παρήγαγε, ναοὺς Θεοῦ τοὺς πιστοὺς εἰρῆσθαι λέγοντα πρὸς τοῦ Ἀποστόλου, ἐπειδὴ ἐδέξαντο τὴν τοῦ Πνεύματος χάριν. Καὶ πάλιν, Ναοί, φησί, Θεοῦ ὠνομάσθησαν, ἔνοικον ἐσχηκότες τὴν τοῦ Πνεύματος χάριν. Τί οὖν ἀσυλλογίστως τε καὶ ἀτέχνως, καὶ ἀμαθῶς ἐν τούτοις εἰρηκέναι τοὺς Πατέρας φῂς, ὦ φιλόσοφε, ὁ τοὺς συλλογισμοὺς ἀντὶ τοῦ Εὐαγγελίου κακῶς προσκυνῶν, μηδὲ τούτοις αὐτοῖς γοῦν μετά τοῦ προσήκοντος χρώμενος λόγου; Οἱ μὲν γὰρ καὶ τὰς προτάσεις, καὶ τὸν μέσον καὶ κοινὸν ὄρον, ὑπὲρ οὗ καὶ φιλοτιμούμενος ἐκεῖ διδάσκεις αὐτὸς ὡς παι ρί τινος μεγίστου καὶ ὑψηλοῦ πράγματος, καὶ τὸ συμπέρασμα, καὶ ἁπλῶς ὁμοῦ πάντα, παρ' ἐκείνου τοῦ τῆς Ἐκκλησία; διδασκάλου λαβόντες ἔχουσι μη δὲν παρ' ἑαυτῶν τὸ παράπαν τοῖς ἱεροῖς ἐκείνοις ῥητοῖς ἐπεισάγοντες, ἀλλὰ γυμνὴν τὴν ἐκείνου θερα λογίαν εἰς μαρτυρίαν τῆς κατ' εὐσέβειαν ἀληθείας εἰσφέροντες. Λέγω γὰρ δὴ καὶ ταῦθ' οὕτω διὰ σὲ καὶ τὴν σὴν ἀδολεσχίαν καὶ ματαιολογίαν αὐτόθεν ἐπι χειροῦντος, ὡς ἂν τοῖς σοῖς ἑταίροις τε καὶ ὁμιλη ταῖς δοκοίης μεγάλα τινὰ λέγειν· ἐπεὶ πόρρω τῆς θείας αὐλῆς τὰ τοιαῦτα, καὶ τοῦ ἀποστολικοῦ, καὶ τοῦ πατρικοῦ συνεδρίου, οἱ καὶ τῆς οἰκουμενικῆς τῆς Έκτης προκαθημένης συνόδου παραφανέντα μόνον εὐθὺς ἀπήλασαν τοῦ θείου συλλόγου, μηδὲν κοινὸν Ταῦτ᾽ οὐκ ἄν τις, οἶμαι, τῶν πάντων, ὦ Γρηγορά, ἡ ῥᾳδίως οὕτως ἐξεῦρεν, ἢ καὶ ἐξευρών οὐκ ὤκνησεν ἂν εὐθὺς καὶ λόγοις καὶ συγγραφῇ μετὰ τοσαύ της δοῦναι τῆς προθυμίας, καθάπερ αὐτὸς σύ, κατά σαυτοῦ φημι καὶ τῆς σεαυτοῦ κεφαλῆς, ὥσπερ φορ τάζων ἐξήνεγκας. Εἰ γὰρ σὺ μὲν ἐκεῖνα πάντα καθ' ἡμῶν, ὡς τὰς θείας παρεξηγουμένων Γραφάς, καὶ βλασφημούντων ἄντικρυς εἰς Θεόν τε καὶ τοὺς ἐκεί νου θεολόγους λέγεις καὶ γράφεις, αναπέφανται δ' ἅπερ ἡμεῖς λέγομεν, οὐχ ἡμῶν αὐτῶν παρεξήγησις καὶ βλασφημία, καθάπερ αὐτὸς κακῶς ὑπέλαβες δήπουθεν, ἀλλὰ τῶν θείων τῆς Ἐκκλησίας διδασκά λων θεοπρεπής εξήγησις καὶ θεολογία· πῶς οὐ καὶ τυφλῷ, φασί, δῆλον, ὡς τὰ μὲν τοῦ σεπτοῦ τόμου καὶ τῆς τοῦτον ἐκδεδωκυίας συνόδου τῇ τῶν ἁγίων καὶ σφόδρα συνάδει θεολογίᾳ, καὶ κατὰ τῶν αἱρέσεων μάλα γενναίως ἐκείνοις συναγωνίζεται, καὶ δὴ καὶ συνδοξάζεται τούτοις, Θεὸν ἀξίως θεολογοῦσί τε καὶ δοξάζουσι, Τοὺς δοξάζοντας, καὶ γὰρ, μὲ δο ξάσω, φησί, σὺ δὲ μετὰ τῶν πολεμούντων ἐκείνοι; καὶ Θεῷ, ταυτὸν τάξας, τῆς καταδίκης τούτων καὶ μοίρας ένα σεαυτὸν ἀπειργάσω, μᾶλλον δὲ καὶ τὴν τῶν ἁπάντων αἱρεσιαρχῶν ὁμοῦ καταδίκην μόνος κατὰ τῆς σεαυτοῦ κεφαλῆς ἐφειλκύσω; τοῦτο καὶ γὰρ αἱ σαί φασι ψῆφοι καὶ ἀποφάσεις, καὶ πρὸς τούτοις, καὶ ὅσα πρὸ βραχέος ἐκεῖ καθ᾿ ἡμῶν ἔλεγες, ὡς κακοτέχνῳ ψυχῇ μήτε διδακτὴν ἐγγίνεσθαί ποτε ἀρετήν, μήτε βουλήσει ποτὲ ἁλωτὴν, καὶ ὅτι μάθησίς τε καὶ αἰδὼς, ἀρετῆς ὄντα μόρια, τὴν σὴν κακότεχνον οὐκ εἰσῆλθε ψυχήν. Σὰ καὶ γὰρ ταῦτα καὶ τῷ σῷ καταλόγῳ τῶν ἐγκωμίων καὶ τῷ τῆς βόρεως στεφάνῳ καὶ μάλα προσήκοντα, ὃν αὐτὸς Ο σεαυτῷ καὶ τῇ σῇ κεφαλῇ, ἀλλ' οὐχ οἷς κακῶς εἶ πας, δικαίως ἔπλεξας· ἐπεὶ καὶ σύ γε αὐτὸς, εὐχ ἄλλος ἐστὶν ὁ καὶ πᾶσαν ἱερῶν λόγων ἄσκησίν τε καὶ ἐπιστήμην τῶν προθύρων τῆς σῆς ψυχῆς ἀπελάσας, καθὰ δὴ καὶ προὔφην, καὶ τὴν μὲν προσήκουσαν αἰδὼ Χριστιανοῖς ἀποῤῥίψας, τῇ δὲ μεγάλῃ καὶ πρώτη θεολογία, ταῖς ἱεραῖς φημι καὶ θεοπνεύστους Γραφαῖς, καὶ δὴ καὶ τοῖς τῶν διδασκάλων ἱεροῖς λό γοις μετὰ τοσαύτης τῆς ἀναισχυντία; ἐπιπηδήσας, ὡς κατὰ τοῦτο δὴ καὶ μόνον κυνικόν σεαυτὸν ἀποφῆναι, μᾶλλον δὲ κατὰ τὴν ἀναισχυντίαν καὶ χείρω πολλῷ γε ἐκείνων· οὐδὲ γὰρ ἐπὶ τοῖς αὐτοῖς, ἀλλ ἐπανακτέον καὶ αὖθις ἐπ᾿ ἐκεῖνα τὸν λόγον. Τὸν περὶ τῆς θεότητος τοῦ Πνεύματος ὁ θεῖος

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM VI. ὅλως εἰπόντες τοῖς Ἀριστοτελικοῖς, καὶ τοῖς εὐαγ- αὐτοὶ τὴν καταστροφὴν καὶ τὴν λύσιν παρ' ἑαυτῶν γελικεῖς καὶ ἀποστολικοῖς λόγοις. Καὶ εἰκότως· ἐπειδὴ μηδὲ κοινωνία φωτί, φησί, πρὸς τὸ σκότος, μηδὲ συμφώνησι; Χριστῷ πρὸς Βελίαρ. Σὺ δὲ τί λέγεις πρὸς ταῦτα; Τίνι τὴν συκοφαντίαν καὶ τὴν μακρὰν ὕβριν, καὶ τὴν διαβολὴν τῆς βλασφημίας, καὶ τὴν ἄκαιρον ἐκείνην καὶ ἄπληστον περιάπτεις καταδρομήν; Πότερον 'Αναστασίῳ, δηλαδὴ τῷ τῆς Ἐκκλησίας διδασκάλῳ, καὶ οἷς ἐκεῖνος ὑπὲρ τοῦ θείου Πνεύματος χρώμενος ἐξηγεῖται λογίοις, ἢ τῷ σεπτῷ τόμῳ καὶ τοῖς ἐκεῖνον ἐκτεθεικότι Πατράσιν; ἢ και ή κείνος καὶ τούτοις ὁμοῦ; Μᾶλλον δὲ τῷ μὲν δοκεῖν τούτοις χρώμενος προσωπείῳ, καθάπερ ἐπὶ σκηνῆς τινος καὶ δράματος, ἐκείνοις τὴν βλασφημίαν καὶ τὴν ὕβριν πᾶσαν ἀνάπτειν τολμᾷς· ἐκείνων καὶ γὰρ οἱ λόγοι πάντες, ἀλλ᾽ οὐχὶ τούτων, καθάπερ ἐδείχθη· τῇ δ' ἀληθείᾳ οὔτε κατὰ τούτων, οὔτε κατ' ἐκείνων ὅλως τὰ τῆς σῆς βλασφημίας. Ῥᾷον καὶ γὰρ τὸν οὐρανὸν ἢ τὸν ὀφθαλμὸν τοῦτον, τῆς ἡμέν ρας τὸν ἥλιον κατατοξεύσεις καὶ πλήξεις, ἢ τοὺς τῆς ἀληθείας κήρυκας, καὶ τούτους κἀκείνους ταῖς στις βλασφημίας ὑπευθύνους ἐργάσῃ, κἂν διαββαγής τὰ τοιαῦτα λέγων καὶ γράφων, κἂν δεκαπλασιάσῃς τὴν ἐκ τοῦ πονηροῦ στὴν δεκάλογον ταύτην, καὶ τοῦτο δις, καὶ τρίς, καὶ πολλάκις. Ακούσατε γὰρ οἷα καὶ καθεξῆς ὁ φιλόσοφος γράφει καὶ βλασφημεῖ κατά τε τῶν ἁγίων, καὶ αὐτοῦ δέ φημι τοῦ τῶν Ἁγίων Θεοῦ. ᾿Ανούσιον γάρ, φησίν, ενέργειαν δει κνύειν ἐπαγγελλόμενος ἄκτιστον, τὴν μετεχομένην τε καὶ μεριζομένην τοῖς κτίσμασι, καὶ οὐδαμὴ τὴν θείαν ἐκείνην οὐσίαν μετεχομένην τὴν μόνην ἄκτιστον, ὁ δὲ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον καθαρῶς ἀπεφήνατο δίχα τινὸς ἐπικρύψεως. Τὸ δέ ἐστι τοὐναντίον ἅπαν, οὗπερ ἐβούλετο. ο Τρισὶν ἀτόποις ὁ Γρηγορᾶς ἐν τοῖς βραχέσι τού τους βήματι περιπίπτει, τῇ ἀποστολικῇ τε καὶ παι τρική θεολογία φανερῶς ἀντικείμενος. Τήν τε γάρ θείαν ἐνέργειαν ἀρνεῖται, καὶ διὰ τοῦτο μόνον ἄκτι στον εἶναι τὴν θείαν οὐσίαν φησὶν, ἵν᾽ ἐκείνην τὴν φυσικὴν τοῦ Θεοῦ δύναμιν εἰς τὰ κτίσματα κατα σπάσῃ, καὶ τὴν θείαν οὐσίαν μεθεκτὴν εἶναι λέγει, 8 ει Βαρλαάμ καὶ ᾿Ακίνδυνος οἱ τούτου μυσταγωγοί πρῶτοι καὶ μόνοι, παρὰ τοῦ Σατανᾶ μυσταγωγηθέντες, εἰπεῖν ἐτόλμησαν. Οὐδὲ γὰρ οὐδεὶς τῶν ἀρχαίων αἱρετικῶν σχεδόν, πολλῶν τινων καὶ παντοδαπών τὰς αἱρέσεις αναδειχθέντων, ῥητῶς εἰπὼν ἐφάνη τοῦτό ποτε. Καὶ τρίτον ἐπὶ τούτοις ἀρνεῖται τὸ μὴ διὰ Πνεύματος ἁγίου, ταυτὸ δὲ εἰπεῖν διὰ τῆς αὐτοῦ φυτικῆς δωρεάς τε καὶ χάριτος τὴν θείαν γίνεσθαι μέθεξιν, πᾶσαν ἱερὰν Γραφὴν καὶ θεολογίαν θείαν τὰς τοῦτο λαμπρῶς κηρυττούσας αποποιούμενος, καὶ τοὺς αὐταῖς ἐπομένους Πατέρας τὴν ἐναντίαν ἰέναι διδάσκων, ὥσπερ ἂν εἴ τις, φησί, τὴν ἐς Σαῦτα καὶ Εκβάτανα φέρουσαν ιέναι προθέμενος, ὁ δὲ τὴν ἐς νήτους ἀπῄει τὰς Βρεττανικάς. Αλλὰ περὶ μὲν τούτων μετά μικρόν, ὦ φιλόσοφε· τὸ δὲ νῦν ἔχον λέγε καὶ προστίθει, καὶ τὰς ἑξῆς βλασφημίας τε καὶ διαστροφὰς τῶν Θεολογικών δηλαδή λόγων, ἵνα καὶ πᾶσιν ὁμοῦ τοῖς παρὰ σοῦ κακῶς εἰρημένοις παλῶς ἐπενέγκωσιν. Ἵνα γὰρ, φησί, τὸ τελευταῖον ἀρχὴν ποιήσωμαι, διά τε τὸ ἔναυλον εἶναι μᾶλλον τῇ ἀκοῇ τουτοί, ἢ ὅσα πρότερον τέθειται τούτῳ, καὶ διὰ τὸ τἆλλα μὲν ἐκεῖνα παραδραμεῖν ἀνερμήνευτα, τούτῳ δὲ βραχυσύλλαβον μὲν, παρασχεῖν δ' ον ἑρμηνείαν ἡντιναοῦν. Φέρει γὰρ τὸν θεῖον Απόστο λον λέγοντα, Οὐκ οἴδατε ὅτι τὰ σώματα ὑμῶν ναὸς τοῦ ἐν ὑμῖν ἁγίου Πνεύματός ἐστιν, οὗ ἔχετε ἀπὸ Θεοῦ; καὶ τοῦθ' ἑρμηνεύων αὐτῆς ὑπο θετικῷ τινι κέχρηται συλλογισμῷ, μᾶλλον δ' οὐ κέχρηται, ἀλλὰ βούλεται μὲν, κεχρῆσθαι δὲ οὐ δύο ναται. Οὐδὲ γὰρ βάλλει κατὰ σκοπόν, οὐδὲ οἶδε τί ἐστι συλλογισμός, καὶ τί ἄρος, καὶ τί πρότασις, καὶ τί συμπέρασμα, καὶ τίνα πρὸς ἄλληλα την σχέσιν ἔχειν ὀφείλει ταυτί, κατά γε τοὺς τῆς ἐπιστήμης δρους. Έχει δὲ οὕτωσιν· Εἰ ναὸς Θεοῦ τυγχάνουσιν οἱ πιστεύσαντες, ἐπειδὴ τὴν χάριν τοῦ Πνεύματος ἐδέξαντο, ἐκ τοῦ Θεοῦ ἄρα τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Τὴν γάρ τούτου χάριν ἔνοικον ἐσχηκότες, ναοὶ Θεοῦ ἀναμάσθησαν. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν ὡς ἡμέτερα δῆθεν καθ' ἡμῶν τὰ τῶν ἁγίων λαμβάνων ἐκεῖνος, καὶ συκοφαντῶν μὲν ἡμᾶς οὕτως αίσχιστά τε καὶ ἱταμώτατα, ὑβρίζων δ' ἀναιδῶς ἄγαν καὶ τολμηρῶς εἰς τὴν τῶν ἁγίων θεολογίαν, οὐ τὰ προβληθέντα ταυτί μόνον, ἀλλὰ καὶ τὰ πολλῷ τούτων ἀτοπώτατά τε καὶ χεί ριστα, καθὰ δὴ καὶ εἰπὼν ἔφθην, & δὴ καὶ παρή κεν ὁ λόγος, τὸν βόρβορον καὶ τὴν συχνὴν ἀηδίιν τῶν ἐκείνου λόγων ἐκφεύγων· ἐπὶ δὲ τὴν ἐκείνου θεολογίαν, μᾶλλον δὲ τὴν κατὰ τῆς θεότητος τολμηρὰν βλασφημίαν τὸν λόγον ἑξῆς ἐνέγκωμεν, ὅπως τὰ τῆς καινοφανοῦς ἐκείνης αἱρέσεως γυμνότερον καὶ αὖθις διαδειχθῇ. Οὐκ οἶδα δ᾽ ὁπότερον, φησίν, εἴτε τὴν ἀμαθίαν αὐτοῦ φαίην ἂν τῆς ἀσεβείας αἰτίαν αὐτοῦ, εἴτε τὴν ἀσέβειαν τῆς ἀμαθίας, εἴτ' ἄμφω ἀμφοίν. να γὰρ τάλλα παρῶμεν, τοσούτῳ καὶ αὐτὸς οἰκο θεν, οὐκ οἶδ' ὁπόθεν κινηθείς. ἐξ ὧν προήνεγκε μαρτυριῶν ὑπὲρ ἑαυτοῦ γραφικῶν, ἐπεπράχει σα· φές τε καὶ πρόδηλον, ὡς καὶ τὸν ἠλιθιώτατον αἰσθέ σθαι δίχα τῆς οἰασοῦν ἀποδείξεως, αὐτὴν τὴν οὐσίαν τοῦ θείου Πνεύματος εἶναι τὴν ἐνοικεῖν ἀποῤῥήτως λεγομένην τοῖς τῶν ἀνθρώπων ἀξίοις, καὶ διὰ τοῦτο ναούς Θεοῦ λέγεσθαι αὐτούς. Ο δ' ἀναίσθητος καὶ ὧν αὐτὸς προκαθίστασθαι ἔοικεν εἶναι. Φέρει γὰρ πρὶ τούτου, καθάπερ οἶσθα μᾶλλον αὐτὸς ὁ καὶ ταῦτα κεκομικὼς ἡμῖν, τὸν μέγαν ᾿Αθανάσιον λέγοντα, ὡς τοῦ Πνεύματος ὄντος ἐν ἡμῖν, καὶ ὁ Λ6γος ὁ τοῦτο διδούς ἐστιν ἐν ἡμῖν, καὶ ἐν τῷ λόγῳ ἐστὶν ὁ Πατήρ. Καὶ οὕτως ἐστὶ τὸ, Ελευσόμεθα ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ, καὶ μονὴν παρ' αὐτῷ ποιήσομεν. Εντεῦθεν γὰρ ἔτι γίνεται πάλιν ἄμφω πολλῷ σαφέστερα, τό τε δὴ τὴν τῆς Τριάδος οὐσίαν αὐτὴν ἐνοικεῖν τοῖς ἀξίοις καὶ μονὴν παρ' ἀνθρώποις ποιεῖν, καὶ ἅμα τὰ τῆς ἀσεβ [ας του καταράτου δόγ ματα τουτουλ. ἐνεργείας ἄλλας παρὰ τὴν θείαν ού σίαν εἶναι, μὴ μόνον τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἀλλὰ καὶ τὸν Πατέρα, καὶ τὸν Υἱὸν λέγοντος. Η γὰρ εὐχ ὁρᾷς, ὡς ἡ μὲν τοῦ ἁγίου μαρτυρία τὴν τῆς ἁγίας Τριάδος οὐσίαν οἰκεῖν τοῖς ἀξίοις φησὶν, αὐτὸς δὲ μὴ

PHILOTHEI CP. PATRIARCHI νοῶν. ἐς τὴν συνήθη παλινδρομεί κακίαν, καὶ μετο- Κἀκεῖνοι μὲν ταῦτά τε καὶ τὰ παραπλήσια τούτοις: χετεύει τὸν νοῦν τοῦ ἁγίου εἰς τὰς ἀκουσίους αὐτοῦ καὶ ἀνυποστάτους ενεργείας εκείνας; καὶ οὐκ ἔγκα λύπτεται ὁ λίαν ἀναιδής, ἀλλὰ τὸ πληθυντικὸν ἐνταυθοί τῆς φωνῆς τῶν τριῶν ὑποστάσεων, ὡς ἀνας ποστάτων ἀπείρων ἐνεργειῶν, καὶ ἀνουσίων θεοτήτων διαστρέφειν ἐθέλων δήλωσιν ὁ τὸν νοῦν καὶ τὴν γλῶσσαν διάστροφος, καὶ τὸν μέγαν διαβάλλει προς φανῶς Διονύσιον, εἰς μαρτυρίαν τῆς ἑαυτοῦ προβαλο λόμενος παρανοία;, ὡς ἀκήκοας ἀνωτέρω βραχύ. Πληθυντικῶς γὰρ, φησί, προενεγκών Διονύσιος τὰς ἐλλάμψεις, οὐκ οὐσίαν οὖσας ἔδειξε τοῦ Θεοῦ. Οὐδέποτε γὰρ ἐκείνην πληθυντικώς προάγεσθαι δίδω σιν. Ελλάμψει; δ᾽ αὐτὰ;, φησί, καλέσας, ἀνάρχους καὶ ἀτελευτήτους αὐτὰς προσειπών, θείας καὶ ἀκτίστους ενεργείας ταύτας ἔδειξεν. Ἠκούσατε οἷα τετόλμηκεν ὁ φιλόσοφος τοῖς περὶ Θεοῦ κακῶς ἐνυβρίζων λόγοις αὐτὸς, ἐν τοῖς αὐτοῦ λόγοις φάναι περὶ Θεοῦ; Καὶ τὸν ἠλιθιώτατον γάρ φησιν αἰσθέσθαι δίχα τῆς οἱασοῦν ἀποδείξεως, ἐκ τῶν εἰρημένων δηλαδὴ τοῖς ἁγίοις αὐτὴν τὴν οὐσίαν τοῦ θείου Πνεύματος εἶναι τὴν ἐνοικεῖν ἀποῤῥήτως λεγομένην τοῖς τῶν ἀνθρώπων ἀξίοις, καὶ διὰ τοῦτο ναούς Θεοῦ λέγεσθαι αὐτούς. Καὶ αὖθις· Ἐντεῦθεν γάρ, φησί, γίνεται σαφές στερον τὸ τὴν τῆς Τριάδος οὐσίαν αὐτὴν ἐνοικεῖν τοῖς ἀξίοις, καὶ μονὴν παρ' ἀνθρώποις ποιεῖν. Καὶ πάλιν· "Η γὰρ οὐχ ὁρᾷς, ὡς ἡ μὲν τοῦ ἁγίου μαρτ τυρία τὴν τῆς ἁγίας Τριάδος οὐσίαν οἰκεῖν τοῖς ἀξίοις φησίν; Άρα πεφώραται τις τῶν μετὰ τὴν ἔνσαρκον Χριστοῦ παρουσίαν, καίτοι γε καὶ πολλῶν τινων καὶ πολυειδώς, ὥσπερ είρηται, βλασφημησάντων κατὰ καιροὺς εἰς τε τὸ τῆς θεότητος ύψος, καὶ δὴ καὶ τὴν ἄῤῥητον οικονομίαν αὐτὴν, οὕτως ἐταμῶς, καὶ δίχα τινὸς προσωπείου ταυτηνὶ τὴν βλασφημίαν, ὡς ὁ κακοδαίμων καὶ πάντολμος οὗτοι, οὐ φρονῶν μόνον, ἀλλὰ καὶ γράμμασι καὶ λόγοις ἀνακηρύττων, καὶ οὕτω πυκνά; Ἐγὼ μὲν οὐκ οἶμαι· πλὴν εἰ πρὸς Βαρλαὰμ καὶ 'Ακίνδυνον ἀναφέροι τις αὖθις τοὺς τῆς νέας αἱρέσεως αρχηγούς, καὶ αὐτοῦ δὲ τούτου πατέρας. Εἰπὲ γὰρ ἡμῖν, ὦ φιλόσοφο, πόθεν κακ τίνων ἐρμώμενος τῶν ἀρχῶν, τὴν κενὴν ταύτην θεολογίαν, μᾶλλον δὲ βλασφημίαν εφιλοσόφησας. Οι μὲν γὰρ τῆς ἱερᾶς θεολογίας ἐξηγηταὶ καὶ διδάσκα 20:, οἷς δὴ καὶ οἱ τῆς συνόδου Πατέρες ερειδόμενοι τὸν τόμον ἐξέδωκαν, καθόλου φασὶν, Οὐ τολμητέον εἰπεῖν, ἢ ἐννοῆσαί τι περὶ τῆς ὑπερουσίου και κρυ φίας θεότητος παρὰ τὰ θειωδῶς ἡμῖν ἐκ τῶν ἱερῶν λογίων εκπεφασμένα. Τῆς γὰρ ὑπὲρ λόγον, καὶ τοῦν, καὶ οὐσίαν αὐτῆς ὑπερουσιότητος ἀγνωσίας αὐτῇ τὴν ὑπερούσιον ἐπιστήμην ἀναθετέον. Καὶ πάλιν· Περὶ ταύτης οὖν, ὡς εἴρηται, τῆς ὑπερουσίου καὶ κρυφίας θεότητος οὐ τολμητέον εἰπεῖν οὔτε μὴν ἐννοῆσαί τι παρὰ τὰ θειωδῶς ἡμῖν ἐκ τῶν ἱερῶν λου γίων ἐκπεφασμένα. Καὶ γὰρ ὡς αὐτὴ περὶ ἑαυτῆς ἐν τοῖς λογίοῖς ἀγαθοπρεπῶς παραδέδωκεν, ἡ αὐτῆς, ὅ τι ποτέ ἐστιν, ἐπιστήμη καὶ θεωρία, πᾶσιν ἀβατός ἐστι τοῖς οὖσιν, ὡς πάντων ὑπερουσίως εξηρημένη. οὐδὲ γὰρ πάντα καιρός νυνὶ καταλέγειν ἐξῆς· δὲ πόθεν ἔχεις ἐκεῖνα λαβών; Ἐκεῖνοι γὰρ καὶ ἄλο βητον εἰδότες τὸν Θεὸν καὶ ῥητὸν, καὶ ἄγνωστον καὶ γνωστόν, καὶ μεθεκτὸν καὶ ἀμέθεκτον τὸν αὐτὸν, τὰ μὲν ἐκ τῶν κατ' αὐτὸν, τὰ δὲ ἐκ τῶν περὶ αὐτὸν, ὡς αὐτοί φασι, νῦν μὲν καὶ ῥητῶς διὰ τῆς φυσικῆς τοῦ Πνεύματος χάριτός τε καὶ δωρεάς φασι μετό χους γίγνεσθαι τοὺς ἀξίους Θεοῦ, καθὰ δήπου και τὸν ἱερὸν ᾿Αναστάσιον τὴν ἀποστολικὴν ἐξηγούμε τον φησιν καὶ ἅπαξ καὶ δὶς κατὰ ταυτὸ πρὸ βρασ χίος ήκουσας λέγοντα· ὥσπερ δὴ καὶ τὸ πάντα μετα ἔχειν οἱ αὐτοὶ Θεοῦ λέγουσι, κατὰ τοὺς δημιουρ γικούς δηλαδὴ καὶ προνοητικούς λόγους. Μηδὲ γὰρ εἶναί τι τοπαράπαν ἔξω τῆς δημιουργικῆς αὐτοῦ καὶ Η προνοητικῆς ἐνεργείας τε καὶ δυνάμεως, ὅσα ἐν οὐ ρανῷ, καὶ ὅσα ἐπὶ γῆς. Νῦν δὲ καὶ Θεοῦ λέγοντες ἁπλῶς μετέχειν εἴτε τὰ παρ' ἐκείνου δημιουργηθέντα ταυτί ἔμψυχά τε καὶ ἔψυχα, εἴτε καὶ τοὺς ἀξίους τῆς αὐτοῦ υἱοθεσίας καὶ θεοποιοῦ ἐνοικήσεως, ἐκεῖνο διδής σιν ἡμῖν ἐννοεῖν, ὅπερ ἐν ἄλλοις αὐτοὶ διερμηνεύουσι, καθάπερ εἴρηται. τὸ τοὺς μὲν τῆς φυσικῆς αὐτοῦ δωρεάς τε καὶ χάριτος αὐτῆς ἐκείνης εν μεθέξει θεο πρεπεῖ γίγνεσθαι, τοῦτ' αὐτὸν κατά χάριν πεφηνότας κατ' αὐτοὺς ἐκείνους εἰπεῖν, ὅπερ κατὰ φύσιν αὐτές ἐστι, καὶ διὰ τοῦτ' αὐτὸ καὶ θεοὺς καὶ ἁγίους απ τοὺς προσειρῆσθαι, τῇ πρὸς τὸν μόνον ἅγιον καὶ Θεόν κατὰ φύσιν, ἐγγύτητί τε καὶ ὁμοιώσει· τὰ δὲ πάντα τῆς θελητικής και δημιουργικής δυνάμεως τοῦ Θεοῦ μετέχειν, ὡς ἐκείνης Εργα τε καὶ ἀποτε λέσματα, κατὰ τὰ προῤῥηθέντα τοῖς θεολόγοις ήδη Πατράσι, καὶ προσέτι τῆς ἐκείνου προνοίας τὴν τοῦ εἶναι διαμονὴν, καθ᾽ οὖς γεγόνασι λόγους συντη ρούσης ἑκάστῳ. Άλλως τε καὶ πῶς φῇς ἐνοικεῖν τοῖς ἀξίοις αὐτὴν τὴν τῆς ἁγίας Τριάδος οὐσίαν; Καὶ τίς, καὶ ποτικὴ ή τοιαύτη μετοχή τοῦ Θεοῦ; Δημιουργικὴ μὲν γὰρ οὐκ ἔστιν, ἀλλ᾽ οὐδὲ προνοητική. Διότι πρῶτον μὲν ἐνέργειαν αὐτὸς οὐ δέχῃ τοῦ Θεοῦ εἶναι φυσικὶν καὶ θεοπρεπῇ· ταύτης δὲ κατὰ σὲ μὴ οὔσης, οὐδὲ ἐνερ γεῖν, οὐδὲ δημιουργεῖν ἔστι τὸν Θεόν· ὡς γὰρ ὑπάρ χειν οὐκ ἔστι, φησὶν ὁ σοφὸς Μάξιμος, υπάρξεως δίχα, οὕτως οὐδὲ ἐνεργεῖν ἔστιν ἐνεργείας είχε δεύ τερον δ' ὅτι τῆς δημιουργικῆς καὶ προνοητικῆς τοῦ Θεοῦ δυνάμεως καὶ ἐνεργείας οὐχ οἱ ἄξιοι τοῦ Θεοῦ μόνοι μετέχουσι, μᾶλλον δὲ οὐδὲ οἱ ἀνάξιοι μόνοι πρὸς τούτοις, ἀλλ᾽ ἁπλῶς πάντα τὰ ὄντα. Αὐτὸς καὶ γὰρ εἶπε, καὶ ἐγενήθησαν, αὐτὸς ἐνετείλατο, καὶ ἐκτίσθησαν. Καὶ πάντα μετέχει προνοίας, ὁ ἱερός φησι Διονύσιος, ἐκ τῆς παναιτίου θεότητος ἐκβλυζομένης. Αλλ' οὐδὲ τῆς οὐσίας αὐτῆς, φησί, καθ' αὐτὴν ἂν εἴη ποτὲ ἡ μετοχή. Η γὰρ οὐσίς καθ' ἑαυτὴν αὐτή, εἰ καὶ θεωρεῖται ὅ τι ἐστὶ δηλονότι, καθ' δ καὶ ἄλλο φαμὲν οὐσίαν, καὶ ἄλλο ὑπόστασιν, ἀλλ' οὐκ ἔστι δίχα τῶν αὐτῆς ὑποστάσεων. Οὐδὲ γὰρ ἄλλο τι πεφυκέναι τὴν ὑπόστασιν, οἱ θεολόγοι φασὶ Πατέρες, ἢ οὐσίαν μετὰ τῶν ὑποστατικών ιδιωμά των. Λείπεται τοιγαροῦν τὴν τῆς Τριάδος οὐσίαν κατὰ σὲ οὐκ ἄλλως ἐνοικεῖν ἀξίοις ἢ κατὰ τὰς θιαρ

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM VI. χικὰς ὑποστάσεις. Κατὰ ταύτας γὰρ καὶ Τριὰς ἡ ὁ Πνεῦμα ή καὶ Πατὴρ, καὶ Υἱὸς, καὶ Πνεῦμα. 'Αλλ' Τριά:. Εἰ οὖν αἱ τρεῖς θεαρχικαὶ ὑποστάσεις, ὡς φῇς, ἐνοικοῦσιν ἑκάστῳ τῶν ἀξίων Θεοῦ, τοσού τον έκαστος τῶν θεοειδῶν ἕξει κατὰ σὲ πλέον τοῦ θείου ναοῦ, ἐν δηλονότι δι᾿ ἡμᾶς ᾤκησεν ὑπὲρ λόγον & μονογενής Υἱὸς Θεοῦ, ὅσῳ τὸν μὲν ένα τῆς Τριάς δος ἐκεῖνος ἔσχεν ἐν ἑαυτῷ καθ᾿ ὑπόστασιν ενωθείς. Τούτοις καὶ γὰρ ὁ Πατήρ, καὶ τὸ Πνεῦμα κατ' ούτ δένα κεκοινώνηκε λόγον, ὁ ἱερός φησι Διονύσιος, εἰ μή που φαίη τις κατὰ τὴν ἀγαθοειδῆ καὶ φιλάνθρωτων ὁμοβουλίαν, καὶ κατὰ πᾶσαν τὴν ὑπερκειμένην καὶ ἄῤῥητον Θεουργίαν, τῶν δὲ θεοφόρων ἕκαστος οὐ τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ μόνον, ἀλλὰ καὶ τὸν Πατέρα, καὶ τὸν Υἱόν, καὶ τὸ Πνεῦμα συνουσιωμένος ἑαυτῷ φέρει, καθάπερ αὐτὸς φῇς. Καὶ τί τῆς μυθολογίας καὶ τερατείας ταύτης, μᾶλλον δὲ τῆς καινῆς καὶ ἀτόπου θεομαχίας, ἴσον γένοιτ' ἄν; Καὶ ὁ μὲν προσ ληφθεὶς ἐκ τῆς παναγίας Παρθένου ναῖς, καὶ καθ᾿ ὑπόστασιν ἐνωθεὶς τῷ μονογενεῖ Υἱῷ τοῦ Θεοῦ, καὶ Υιός ἐστι τοῦ Θεοῦ καὶ Χριστός, εἷς καὶ γὰρ ὁ μου νογενής Υἱός τοῦ Θεοῦ καὶ μετὰ τὴν σάρκωσιν, ὁ αὐτὸς θεός τε καὶ ἄνθρωπος τέλειος, χρισθεὶς οὐκ Ενεργεία κατὰ τοὺς ἄλλους χριστούς, δ φησιν ὁ Θεο λόγος Γρηγόριο;, ἀλλὰ παρουσία τοῦ χρίοντος ὅλον υἱοθετεῖ δὲ καὶ τοὺς πιστοὺς κατὰ χάριν διὰ τοῦ Πνεύματος ἑαυτῷ τε καὶ τῷ Πατρὶ, καὶ τῷ Πνεύ ματι, καὶ ἄλλους χριστοὺς αὐτοὺς ἐν αὐτῷ κατὰ τὸν θεῖον Απόστολον ἀπεργάζεται· τοῦτο καὶ γὰρ τὴ τῆς ὑπὲρ ἡμῶν οἰκονομίας κεφάλαιον. Εἰ δ' οὐχ οὕτω ταῦτα κατὰ τὴν ἱερὰν δηλαδὴ θεολογίαν τε και μυσταγωγίαν, ἀλλ' ἡ τρισυπόστατος θεότης κατ' οὐσίαν, ἢ καὶ κατὰ τὰς ὑποστάσεις, ὡς αὐτὸς τῇ:. ἑκάστῳ τῶν ἀξίων ἐνοικεῖ, οὔτε φυσικῶς ἐστί τι; ἐξ αὐτῶν υἱὸς τοῦ Θεοῦ· οὐδὲ γὰρ τὴν τοῦ Υἱοῦ μόνον ὑπόστασιν ἔσχεν ἐν ἑαυτῷ ὥσπερ ὁ ναὸς καθ' ὑπό στασιν ἑνωθεὶς μόνον τῷ Υἱῷ τοῦ Θεοῦ, ἀλλὰ καὶ τὰς τρεῖς ὑποστάσεις ὁμοῦ κατὰ σὲ, καὶ πῶς, ἡ τίνος εἴη Υἱός; "Αλλως τε καὶ τοῦ κατὰ φύσιν Υιού, Ενός τε καὶ μονογενούς ὄντος, οὔτε μὴν κατὰ χάριν Υιός ἂν ἐκεῖνος γένοιτο· τίνι γὰρ ἂν καὶ υἱοθετης Θέλη ὅτι ὁ τῇ Τριάδι κατὰ τὰς ὑποστάσεις κατὰ σὲ Γνωμένος; Αλλ' οὐδὲ Χριστὸς ἂν εἴη δ γε τοιοῦτο;. Ὁ μὲν γὰρ προσληφθεὶς ναὸς, εἰ καὶ παρουσίᾳ ὅλου τοῦ χρίοντος, ἀλλ᾽ οὐκ ἐνεργείς κατὰ τοὺς ἄλλους οὐδὲ κατὰ χάριν οὗτος ἔσται Χριστὸς κατὰ σὲ οὐ μόνον ὅτι τὴν τοιαύτην ἀπαρνη θεοπρεπή χάριν, ὑπὲρ οὗ σος καὶ ὁ πόλεμο: οὑτοσὶ πᾶς, ἀλλ' ὅτι καὶ χάριτι τοῦ Πνεύματος οὐκ ἔνι χρέεσθαι τον καθ' υπόστασιν ήνωμένον αὐτῷ κατὰ σέ. ᾿Αλλὰ ταύτην μὲν τὴν ἄτοπον αἵρεσιν, μᾶλλον δὲ τὰς αἱρέσεις, οὐδὲ ἔνι πρός ήντιναοῦν τῶν ἀρχαίων αἱρέσεων ἀναγαγείν καθαρῶς, οὕτω πάσας τὸ κατ' αὐτὴν ὑπερήλασεν· εἰ μή που τὴν τῶν Μασαλιανών φαίη τις. Εκείνῃ καὶ γάρ πως εοικε. Διὸ δὲ κἀκε νων αὐτὰ ταῦτα προϊσχομένων τὰ σὰ, καὶ τὴν τοῦ Θεοῦ οὐσίαν ἐνοικεῖν τοῖς παρ' ἐκείνοις κεκαθαρμέν νοις λεγόντων, καὶ τὴν Δεσποτικὴν ἐν Εὐαγγελίοις ἐκείνην διαστρεφόντων φωνήν, τὴν, Ἐγὼ καὶ ὁ Πα τὴρ ἐλευσάμεθα, καὶ μονὴν παρ' αὐτῷ ποιήσο μεν, λέγουσαν, ἡ κατ' ἐκείνων συγκροτηθείσα την νικαῦτα τῶν ὀρθοδόξων ἱερὰ σύνοδος, Γίνεται τις, φησὶν, επιδημία τοῦ Παρακλήτου, καὶ ἐνοικεῖ τοῖς ἀξίοις ὁ Θεός· ἀλλ' οὐχ ὡς ἔχει φύσεως ή θεότης. Αγνοῶ δὲ ἐγώ, καὶ πῶς ἂν ἡ κατὰ φύσιν ἐνοίκησις αὕτη τῶν θεαρχικῶν τριῶν ὑποστάσεων κατὰ τὴν τοῦ Γρηγορά τερατείαν ἐν τοῖς ἀξίοις γίγνοιτο, καὶ τῆς οὐσίας αὐτῆς τοῦ Θεοῦ μετέχοιεν οι μετέχοντες. Τὸ μὲν γὰρ μετέχειν μέρος ἐστὶ τοῦ ὅλου λαμβά νειν, ὡς καὶ αὐτὸ δηλοῖ τὸ τῆς μετοχής όνομα. Διδ καὶ τὴν εἰς τοὺς ἀποστόλους τοῦ θείου Πνεύματος ἐπιφοίτησιν ὁ θεηγόρος Λουκᾶς ἐν ταῖς αὐτῶν ἱστο τῶν Πράξεσι, Καὶ ὤφθησαν, φησίν, αὐτοῖς δια μεριζόμενοι γλῶσσαι ὡσεὶ πυρός· ὅπερ ὁ θεῖος Χρυσόστομος Ερμηνεύων, Καλῶς, φησίν, εἶπε, δια μεριζόμεναι. Εκ μιᾶς γὰρ ἦσαν ρίζης, ἵνα μάθης, ὅτι ἐνέργειά ἐστιν. ἐκ τοῦ Παρακλήτου πεμφθεῖσα. Καὶ Παῦλος δὲ ὁ μέγας τὰ διάφορα χαρίσματα του θείου Πνεύματος ἀπαριθμησάμενος, Πάντα δὲ, φησί, ταῦτα ἐνεργεῖ τὸ ἐν καὶ τὸ αὐτὸ Πνεῦμα, διαιροῦν ἰδία ἑκάστῳ καθώς βούλεται. Ἡ οὐσία δὲ καὶ αἱ ταύτης θεαρχικαὶ ὑποστάσεις ἀμέριστοι. Διὸ οὐδὲ μετοχὴ αὐτῶν ἂν εἴη ποτέ, εἰ μὴ κατὰ τὰς φυσικὰς αὐτῶν ἐνεργείας. Ὅθεν καὶ ὁ θεῖος αὖθις Χρυσόστομος τὴν εὐαγγελικὴν ἐκείνην ἐξηγούμενο; ῥῆσιν, τὴν. Οὐ γὰρ ἐκ μέτρου δίδωσιν ὁ Θεὸς τὸ Πνεύμα, λέγουσαν, Ἡμεῖς, φησί, πάντε;, περὶ τῶν ἀποστόλων δηλαδή λέγων, μέτρῳ τὴν ἐνέργειαν τοῦ Αγιάσθη Χριστούς, καὶ πάτας ὁμοῦ τὰς δυνάμεις, ο Πνεύματος ἐλάβομεν (Πνεῦμα γὰρ ἐνταῦθα τὴν ἐνέρ καὶ τὰς ἐνεργείας τοῦ Πνεύματος ἔσχεν ἐν ἑαυτῷ, ἀλλ᾽ οὐ καθ᾽ ὑπόστασιν ηνώθη τῷ Πνεύματι. Η γὰρ ἂν καὶ Πνεῦμα ἅγιον ἦν ὁ Χριστός, καθ᾽ ὑπόστασιν ἐνωθεὶς ἐκείνῳ, ὥσπερ δὴ καὶ Υἱός ἐστιν ἀληθῆς διὰ τὴν τοιαύτην ἔνωσιν. Αλλ' οὐκ ἔστιν. Εν γὰρ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὥσπερ δὴ καὶ ὁ μονογενής Υιός τοῦ Θεοῦ καὶ μετὰ τὴν σάρκωσιν εἷς· εἰ μή που πρὸς τὴν Σαβέλλειον εἴη τις βλέπων συναλοιφήν, καὶ ταύτῃ γε πῶς ἂν εἶποι τις ἠδόμενος. Ὁ δὲ τὸ Πνεῦμα κατ' ουσίαν ἔνοικον ἔχων, ὡς αὐτὸς φῂς, ἦν μὲν ἂν καὶ Πνεῦμα ἅγιον καθ' ὑπόστασιν ἡνωμένος ἐκείνῳ, εἰ μὴ καὶ τῇ πατρικῇ τε καὶ υλικῇ ὑποστάσει ἤνωτο κατὰ σέ· ἐπεὶ δὲ καὶ ταύταις, ὡ; αὐτῆς γῆς, ὡσαύτως ἤνωται, οὐ μᾶλλον ἂν εἴη γειαν λέγων· αὕτη γάρ ἐστιν ἡ μεριζομένη)· οὗτος δὲ ἀμέτρητον ἔχει καὶ ὁλόκληρον πᾶσαν τὴν ἐνέρ γειαν. Εἰ δὲ ἡ ἐνέργεια αὐτοῦ ἀμέτρητος, πολλές μᾶλλον ἢ οὐσία. Αλλ' οὐδ᾽ ἡ τῶν ὑποστάσεων ένα σις οὕτω γίγνεται, ὥστε ὑπόστασιν ὑποστάσει τινὲ συνελθοῦσαν, μίαν ἐξ ἀμφοῖν ἀναδείξαι ὑπόστασιν αὕτη καὶ γὰρ ἡ ἔνωτις οὐχὶ τῇ Χριστοῦ Ἐκκλησία; ἀλλὰ Νεστορίῳ προσήκουσα μᾶλλον ἐστι, καθὰ δῆς καὶ προἔφην, υἱῶν ἐπεισαγαγόντι δυάδα κακῶς. Μᾶλλον δ' ἐκεῖνος μὲν τὰς τοιαύτας κακῶς ἐνώσεις παραληρῶν, καὶ κατὰ σχέσιν ἡνώσθαι λέγων εις ὑποστάσεις, οὐ μίαν ἐξ ἀμφοῖν ἀποτελεῖσθαι τῶν ὑποστάσεων ἔλεγε, τῆς τε θείας καὶ τῆς ἀνθρωπί νης, ἀλλὰ διπλάς έλεγε τας ύποστάσεις, υἱῶν ἐπεια

PHILOΤΠΕΙ CP. PATRIARCHA άγων δυάδα, καὶ τὸν ἕνα καὶ μετὰ σάρκωσιν μονο- μὲν τοῦ διδασκάλου περὶ τοῦ θείου Πνεύματος ἱερὰν γενῆ Υἱὸν τοῦ Θεοῦ εἰς δύο διατρῶν κάκιστα. Γρηγορᾶς δ' οὑτοσὶν ἑκάστῳ τῶν ἀξίων τὴν θεαρχικὴν ἐνοικίζων Τριάδι, μόνος αὐτός ἐν λέγοι τί τὸ ἐκ τούτου συναγόμενον, καὶ ὅταν ὑπερήλασε κακῶς κατὰ ταῦτα καὶ τὸν λῆρον ἐκεῖνον Νεστόριον. "Οθεν καὶ ἡ τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησία τὴν τῶν δύο τοῦ Χρισ στοῦ φύσεων ἀσύγχυτον ἕνωσιν καθ᾽ ὑπόστασιν γεγενῆσθαι διδάσκουσα, οὐ τὴν θείαν ὑπόστασιν τοῦ Μονογενοῦς ἀνθρώπου ὑποστάσει φησίν ἐνοικῆσαι· ἦσαν γὰρ ἂν οὕτω δύο ὑποστάσεις ἐξ ἀνάγκης, καὶ δύο υἱοί· ἀλλ᾽ ἐββέτω, φασὶ, τὸ Νεστόρειον πτῶμα, καὶ σὺν ἐκείνῳ γε οἱ τἀκείνου φρονοῦντες κακῶς, ἀλλὰ τὴν ἀνθρωπείαν φύσιν τελείαν, εν γε τῇ ἑαυτοῦ ὑποστάσει ὁ Μονογενής υποστήσας Υἱός τοῦ Θεοῦ, μίαν ἀμφοτέρων τῶν αὐτοῦ φύσεων δέδειχα τὴν ὑπόστασιν, καὶ οὕτω καὶ μετὰ τὴν ἀπόῤῥητον ἔνωσιν εἷς ὁ μονογενής Υἱὸς τοῦ Θεοῦ ἐν δυσὶ τελείαις ταῖς φύσεσι, τῇ τε θείᾳ φημὶ καὶ τῇ ἀνθρωπείᾳ, ὁ αὐτὸς καὶ γνωρίζεται καὶ προσκυνεῖται καλῶς καὶ πιστεύεται. Ο δὲ Γρηγορᾶς ὡσανεὶ κοιμωμένῳ καὶ ῥέγχοντι δοικώς πρὸς ταῦτα πάντα, ἢ καὶ μεθύων ἄνευ οίνου, τὸ τῆς θείας φάναι Γραφής, τοὺς μὲν περὶ μετο χῆς θείας καὶ ἐνεργείας τῶν ἁγίων πολλοὺς καὶ και λούς λόγους, καὶ ταῦτα πρὸ τῶν ὀφθαλμῶν αὐτοῦ κειμένους, ὡς μηδὲ λαλοῦντας, μηδὲ ὄντας παρέρχεται· μέρη δέ τινα τῆς ἐκείνων κακῶς ἀποῤῥήξας θεολογίας ὡς ἔπος αὐτῷ, ἔπειτα κακείνοις διεστραμμένως τε καὶ κακῶς ἐπιφύεται, τὴν προῤῥηθεῖσαν ἐν Εὐαγγελίοις Δεσποτικὴν ἐκείνην φωνήν, την, Εγώ καὶ ὁ Πατὴρ ἐλευσόμεθα, καὶ μονὴν παρ' αὐτῷ ποιήσομεν, μετὰ Μασαλιανῶν κακῶς ἐξηγούμενος, καὶ τὸ μεθεκτὴν εἶναι τοῦ Θεοῦ τὴν οὐσίαν ἐντεῦθεν συνάγει οιόμενος, και μηδὲ τὴν κατ' ἐκείνων ἀπό φασιν τῆς κατ' ἐκείνων αἰδούμενος ἱερᾶς συνόδου, μεταξύ τοῦ συνοδικοῦ τόμου καὶ τῶν θεολογικῶν λόγων κειμένην. & σχεδόν πᾶσαν θεολογίαν ἐκ μέσου ποιήσας, καὶ ταῦτα καθ᾿ ἡμῶν ταύτην προφέρων ὡς κακῶς δῆθεν, καὶ μὴ κατὰ τὸν τοῦ θεολόγου σκοπὸν αὐτῇ χρησιμένων, βραχύτατον δέ τι χωρίον καθ' ἑαυτοῦ τοῦ παντὸς ἀποτεμόμενος λόγου, αὐτὸ δὲ τοῦτό φημι, τὸ παρὰ τῶν Μασαλιανῶν συληθὲν ἐκ τῶν θείων λο γίων, δ δὴ καὶ τῇ συνόδῳ τότε πρὸς τὴν ἐκείνων και ταδίκην ἐξήρκεσεν, Ενοικεῖ τοῖς ἀξίοις ὁ Θεὸς, είν πόντων τῶν Πατέρων, ἀλλ' οὐχ ὡς ἔχει φύσεως ή θεότης. 'Αλλ' ὁ τόμος αὖθις λεγέτω καὶ διεξιέτω τὰ ἑαυτοῦ, μᾶλλον δὲ τὰ τῶν θεολόγων Πατέρων ἀσφα λῶς τε καὶ ἀνοθεύτως ὡς ἔχουσι, Καὶ ὁ μέγας, φησίν, Αθανάσιος, ἐν τῇ πρὸς Σε ραπίωνα ἐπιστολῇ, Πάντα, φησί, τὰ τοῦ Πατρὸς τοῦ Υἱοῦ ἐστι. Διὸ καὶ τὰ παρὰ τοῦ Υἱοῦ ἐν Πνεύ ματι διδόμενα τοῦ Πατρός ἐστι χαρίσματα, καὶ τοῦ Πνεύματος ὄντος ἐν ἡμῖν, καὶ ὁ Λόγος ὁ τοῦτο δι δούς ἐστιν ἐν ἡμῖν, καὶ ἐν τῷ λόγῳ ἐστὶν ὁ Πατήρ. Καὶ οὕτως ἐστὶ το, Ελευσόμεθα ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ καὶ μονὴν παρ' αὐτῷ ποιήσομεν, καθάπερ είρηται. Ενθα γὰρ τὸ φῶς, ἐκεῖ καὶ τὸ ἀπαύγασμα· καὶ ἔνθα τὸ ἀπαύγασμα, ἐκεῖ καὶ ἡ τούτου ἐνέργεια καὶ αὐτοειδής χάρις. αύ Καὶ τοῦτο πάλιν διδάσκων ὁ Παῦλος ἔγραφεν θις Κορινθίοις ἐν τῇ δευτέρᾳ ἐπιστολῇ λέγων· Η χάρις τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ ἡ ἀγάπη τοῦ Θεοῦ, καὶ ἡ κοινωνία τοῦ ἁγίου Πνεύματος, μετὰ πάντων ἡμῶν. Ἡ γὰρ δεδομένη χάρις καὶ δωρεὰ ἐν Τριάδι δίδοται παρὰ Πατρός διά Υἱοῦ ἐν Πνεύματι ἁγίῳ. Ωσπερ γὰρ ὡς ἐκ Πατρός ἐστι διὰ γιοῦ ἡ διδομένη χάρις, οὕτως οὐκ ἂν γένοιτο κοινωνία τῆς δόσεως ἐν ἡμῖν, εἰ μὴ ἐν Πνεύ ματι τῷ ἁγίῳ. Τούτου γὰρ μετέχοντες, ἔχομεν τοῦ Πατρὸς τὴν ἀγάπην, καὶ τοῦ Υἱοῦ τὴν χάριν, καὶ αὐτοῦ τοῦ Πνεύματος τὴν κοινωνίαν· μία ἄρα ἐκ τούτων ἡ τῆς Τριάδος ἐνέργεια δείκνυται. Τί πρὸς ταῦτα λέγεις, ὦ Γρηγορα; Τίς ἐστιν ὁ κατατέμνων καὶ διαστρέφων τὰς θείας Γραφάς; Θείας καὶ γὰρ τὰ τῶν θεολόγων σὺ λέγεις Γραφάς συνεχῶς, μηδὲ αὐτὸ τοὔνομα καλῶς εἰδὼς, μηδὲ ἐπ. στάμενος, τίνα μὲν θείαι Γραφαι, ὅσα τῆς Παλαιάς φημι καὶ ὅσα τῆς Νέας, τίνα δὲ διδασκάλων καὶ θεολόγων λόγοι, καὶ ἐξηγήσεις καὶ ἑρμηνείαι ᾿Αλλὰ καλὸν ἂν εἴη, καὶ αὖθις ἡμᾶς τοὺς περὶ μετοχῆς θείας τῶν ἱερῶν Πατέρων λόγους καὶ τὴν θεολογίαν ἐκ τοῦ τόμου προενεγκεῖν, οὓς δὴ κακούργως ὁ Γρηγορᾶς ἀπεκρύψατο. Καὶ δὴ πρὸ τῶν ἄλτων ἡμῖν ᾿Αθανάσιος ὁ μέγας εἰσαγέσθω τῷ λόγῳ περὶ τῶν προκειμένων διδάξων, ἐπειδὴ καὶ τὰ τούτου πρὸ τῶν ἄλλων ὁ Γρηγορά; διασπάσας τε καὶ ἀπο- η μᾶλλον ἐκείνων, ἀλλ' οὐχὶ θεῖαι Γραφαί. Τίς ἐστιν ὁ συλήσας κακῶς ἔκ γε τοῦ συνοδικοῦ τόμου δείκνυται. μᾶλλον δὲ πρὸ τοῦ τὰς ῥήσεις ἐκείνας ὡς ἔχουσιν ἐκθέσθαι τοῦ θεολόγου, τὴν ἱεροσυλίαν τοῦ Γρηγορᾶ τῶν ἐκ:ίνου λόγων ἀπολαβόντες εἰς μέσον ἑλκύσω μεν, ἵνα καντεύθεν παρὰ πόσον ἐκεῖνος ἔχει τῆς ἀληθείας δῆλον τοῖς πᾶσι γένηται. Φέρει πρὸ τού · του, φησὶ πρὸς τὸν ἑαυτοῦ ἀκροατὴν ᾿Αγαθάγγελον, καθάπερ εἶσθα μᾶλλον αὐτὸς ὁ καὶ ταῦτα κεκομιπὼς ἡμῖν, τὴν μέγαν ᾿Αθανάσιον λέγοντα, ὡς τοῦ Πνεύματος ὄντος ἐν ἡμῖν, καὶ ὁ Λόγος ὁ τοῦτο διο δούς ἐστιν ἐν ἡμῖν, καὶ ἐν τῷ λόγῳ ἐστὶν ὁ Πατήρ, καὶ οὕτως ἐστὶ τὸν Ἐλευσόμεθα ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ, καὶ μονὴν παρ' αὐτῷ ποιήσομεν. Καὶ ταῦτα μὲν ὁ φιλόσοφος ἀφιλοσόφως τε καὶ αἰσχρῶς πάνυ, τὴν διαστρέφων ταῦτα καὶ ἀπαλείφων, καὶ ταῦτ' οὐχ ἁπλῶς, ἀλλ' ὅτε καὶ ἀντιλέγειν καὶ ἀντιπίπτειν δι' αὐτῶν ἐπιχειρεῖς τῇ Χριστοῦ Ἐκκλησίᾳ; Τίς ὁ τούτων άτοπος τολμητὴς καὶ βωμολόχος, καὶ ἱερά συλος, & σὺ πολλάκις ἡμῶν συκοφαντών κατε ψεύσω; ὁ τόμος καὶ ἡ σύνοδος, καὶ ὁ ταύτης ἱερὸς προστάτης Γρηγόριος, ἢ σύ; Εὔδηλον ότι σύ, καὶ οὐδὲ ἀποφυγεῖν οὐδὲ ἀρνήσασθαι δήπουθεν ἔξεστιν, οὕτω σοι παρὰ σαυτοῦ τῶν ἐλέγχων καὶ μάλα γε λαμπρῶς ἐπιόντων. Ἐμοὶ δὲ καὶ θαυμάζειν ἔπεισιν ἄλλων, τίσιν ἄρα λογισμοῖς χρησάμενος Γρηγοράς, τῇ και νοτομίᾳ ταύτῃ κατὰ τῶν τοῦ διδασκάλου λόγων οὕτω κακῶς ἐχρήσατο. Ἐπεὶ γὰρ ἀντειπεῖν ἐσκέψατο πᾶσι τοῖς κεφαλαίοις ἐκείνοις, ἅπερ αὐτὸς ἀπὸ τοῦ

CONTRA GREGORAM ANTIHRIETICORUM VI. καὶ ὁ τοῦ Θεοῦ λόγος αὖθις οὐ δέδεται. Μάλλον μὲν οὖν δυοῖν θάτερον ἔδει σε πρᾶξαι, ἢ τῇ Ἐκκλησία προσελθεῖν καὶ ὑπογράψαι τῷ ταύτης ὄρη, τὴν ἀλή - θειαν ὡς ἔδει μεταμαθόντα, οὕτω καὶ γὰρ ἂν ἀν δρὸς εὐσεβοῦς τε καὶ φιλοσόφου καλῶς ἐπεπράχει; ἔργον, ὑπὲρ γὰρ Θεοῦ καὶ τῆς κατ' αὐτὸν ἀληθείας οι λόγοι, ἡ σιωπᾷν γοῦν, καὶ ὑποχωρεῖν, καὶ καταδύεσθαι, καὶ μὴ γρύζειν. Οὕτω καὶ γὰρ ἂν εἴης σαυτῷ γοῦν συμφωνῶν. Εἰ δὲ τὸ τρίτον, οὐδὲ οὕτω σε τοὺς τῶν διδασκάλων λόγους, τοὺς μὲν διασπαράττειν, τοὺς δὲ καὶ ἀποκρύπτειν εἰσάπαν ἔδει. Προάγειν μὲν οὖν καθ' ἡμῶν σε καὶ ἀνακηρύττειν ἐκείνους ἐχρῆν, καὶ τοῖς μὲν τὴν τιμὴν καὶ τὰ για γνόμενα σώζειν, καταισχύνειν δὲ τοὺς εἰκὴ καὶ τως οὐδὲν ἧττον τὴν νικῶσαν κἀντεῦθεν περιποιεῖσ΄αι σαυτῷ. Νῦν δὲ λῆρος καὶ γέλως πλατὺ; ἄνο τικρυς πάντα τὰ παρὰ σοῦ, καὶ πάντα ὁμοῦ φασι χρήματα, καὶ οὐδὲν ὑγιές. συνοδικοῦ τόμου προὔθηκε λαβὼν ἑαυτῷ, πᾶσιν ἐξί· φῶς ἐν τῇ σκοτίᾳ φαίνει, χρησμοὶ θεῖοι τοῦτό φασι, σης ἐπεξελθεῖν ἔδει, καὶ πάντα διαλύσαι κατά μέσ ρος, οἷς ἔκαστον ἐκείνων ἐρείδεται, ἀλλὰ μὴ τὰ μὲν πάντα πλὴν ὀλίγων σιγῇ παρελθεῖν, ἐνίων δὲ ἀποτεμών τινα μόρια τοῦ παντός, ἑαυτοῦ δῆθεν ἔργον ποιήσασθαι, καὶ οὕτω τοὺς ἑαυτοῦ λόγους ἀντιῤῥητικοὺς ἐπιγράψαι του τόμου ψευδώς. Αλλως τε ὁ μὲν τοῦ σκοποῦ καὶ τοῦ λόγου τῶν προκειμένων εν γε ταῖς τοιαύταις ἀντιλογίαις ἐχόμενος, τὰς ἑνστά σεις τε λύων τῷ προσδιαλεγομένῳ, καὶ πρὸς τὰς ὑπ᾽ ἐκείνου προηγμένες Γραφικάς τε καὶ θεολογι και μαρτυρίας ὑγιῶς τε καὶ κατὰ νόμους θείους ἀπο λογούμενος, εἰ καὶ τὰ πλεῖστα παρατρέχοι τῶν ἀντιλεγομένων, ἀλλὰ τὸν σκοπόν, ᾗπερ ἔφην, καὶ ὑπό θεσιν διασώζων, οὐ λυμαίνεται τῷ παντ'· δυνάμει καὶ γὰρ οἱονεὶ καὶ πρὸς πάντ' ἐκεῖνα την απολογίαν παρὰ τὴν σκοπὴν ἐκείνοις χρωμένους, καὶ οὔν ἐκτείνει, καὶ τοῖς παραληφθεῖσι διὰ τὸ μῆκος οὐδὲν ἧττον διὰ τῶν εἰρημένων καλῶς ἐπεξέρχεται· τοῦτο καὶ γὰρ τοῖς τε θεολόγοις Πατράσιν ἐν τοῖς ἀντιῤἐητικοῖς ἄνωθεν ὥσπερ νενόμισται, καὶ ἡμεῖς τοῖς αὐτοῖς ὡσαύτως κεχρήμεθα, τοῖς διδασκάλοις ἐπόμενοι· ἐπεὶ μηδὲ ἔξεστιν ἄλλως· ὁ δὲ μήτε πρὸς τὸν σκοπὸν μήτε πρὸς τὸν λόγον ἄντικρυς λέγων μηδὲν ὐγιὲς, οὐ μὴν οὐδὲ τὰς ἑνστάσεις οὐδοπωστιούν λύων, καὶ τὸ χεῖρον ἐκείνων πάντων καὶ ἀτοπώτα τον, τὰ κοινὰ παρατρέχων τῆς πίστεως ἀξιώματα, καὶ τοὺς τούτων ἐξηγητάς τε καὶ θεολόγους, καὶ ταῦτα τοσούτους ὄντας καὶ τηλικούτους, τοὺς μὲν σιωπῇ παρατρέχων, τοὺς δὲ συκοφαντῶν, καὶ ταῖς ὕδρεσι τολμηρῶς πλύνων, ὡς δὴ τὸν τόμον καὶ ἡμᾶς δῆθεν, τοῦ δὲ τὰ μὲν πλεῖστα λήθης διδοὺς φέρε. σται κύμασι, σμικρὰ δέ τινα τοῦ παντὸς ἀποκλέπτων καὶ δι' ἐκείνων κακῶς οἰόμενος ἐπιτίθεσθαι τῷ παντί, ταῦτα δὴ τὰ τῷ Γρηγορᾷ συχνῶς ἐν τοῖς λόγοις τολμώμενα, τὸν δὴ τοιοῦτον τί ἄν τις εἰπὼν, ἀξίως τῆς ἀνοίας αὐτοῦ καὶ τῆς τόλμης προσεί ποι; τά τε άλλα φημί, καὶ ὅτι λήσειν οὕτω προδήλω; ἐνασελγαίνων τοῖς θείοις τοὺς πάντας κακυς ἤλπισε. Φέρε καὶ γὰρ τὸν σὸν σκοπὸν, καὶ τοὺς λόγους αὐτὸς δίδαξον ἡμᾶ;, Γρηγορά. Οὐδὲ γὰρ ἔχομεν ἀφ' ἑαυτῶν ἀκριβῶς αὐτοὶ συνιδεῖν. Η γὰρ ὑπὲρ σοῦ καὶ τῆς σῆς δόξης, ἢ πρὸς ἡμῶν τε καὶ τοῦ συνοδικοῦ τόμου, ἢ πρὸς μηδένας ἡμῶν τοὺς θεολογικού, ὁρᾷν ἐκείνους λόγους ἡγήσω, ἀλλ᾽ ἁπλῶς οὕτω καὶ εἰκὴ παρ' ἡμῶν προσερρίφθαι. Καὶ εἰ μὲν τὸ πρῶτον καινὸν ἂν εἴη, καὶ εἰς αίνιγμα πίπτον, εἰ πάντα κάλων αὐτὸς κινῶν, ὃ δὴ λέγεται, καὶ βιβλία καθ᾿ ἡμῶν τοσαῦτα συντάττων, καὶ πάντας μὲν Ἑλ ληνικοὺς ἀνακινῶν λόγους καὶ μύθους καὶ παροι μίας, πάσας δὲ παρεξηγούμενος σχεδόν ἱερὰς ῥήσεις, καὶ καθ᾿ ἡμῶν τὰ μὴ ὄντα συμπλάττων, τοὺς τῶν θεολόγων μεταξύ λόγους πολλούς καὶ μεγάλους και ἡμῶν ὄντας παρῆκας, ὥσπερ ἐπίτηδες αὐτὸς ἀντιλέγων σαυτῷ, καὶ τὴν ἰδίαν ἧτταν κατασκευάζων • εἰ δὲ πρὸς ἡμῶν τε καὶ τῆς ἀληθείας ἐκεῖνα νομίσας, έπειτα κρύπτειν ὑπ᾽ αἰσχύνης δεῖν ῴου, καὶ σιγῇ καὶ σκοτίᾳ τὸν λόγον διδόναι, καὶ πῶς οὐκ Ισχύνθης μᾶλλον, ἀδυνάτοις ἐπιχειρῶν; Τό τε γὰρ Ο ᾿Αλλὰ σκοπήσωμεν, εἰ δοκεῖ, καὶ τοὺς προβληθέν τας περί τε τοῦ θείου Πνεύματος, καὶ θείας μετοχῆς, ᾿Αθανασίου τοῦ μεγάλου φημι, λόγους, καὶ τὰ παρ' ἡμῶν τε καὶ τοῦ φιλοσόφου παραθέντες ἐκείνοις, σκεψώμεθα τήν τε διαφορὰν ὡσαύτως καὶ τὴν ὁμοίως σιν. Θεοῦ τοιγαροῦν μετεχομένου, καὶ τοῖς ἀξίοις τοῦ Πνεύματος ἐνοικοῦντος κατά τε τὰς ἱερὰς δτ - λαδὴ Γραφὰς, καὶ τὰς τῶν διδασκάλων ἐξηγήσεις τε καὶ θεολογίας, καὶ αὐτὸν δέ φημι Γρηγορᾶν, δοκεῖ καὶ γὰρ εἰ καὶ μὴ καλῶς, ἀλλ᾽ ὁμολογεῖν ὁπωσδή. ποτε τοῦτο, ἡμεῖς μὲν οὐ κατ᾽ οὐσίαν ἀλλὰ κατ' ἐνέργειαν φυσικήν τε καὶ χάριν τὴν τοῦ Θεοῦ μετο χὴν ταύτην καὶ τὴν ἀπόῤῥητόν φαμεν ἐνοίκησιν για γνεσθαι. Τοῦτο καὶ γὰρ ἄντικρυς καὶ Γραφὴν πᾶσιν καὶ διδασκαλίαν θεόπνευστον καὶ βούλεσθαι κ ι κτρύττειν· ἐκεῖνο δὲ μηδαμῶς· μηδὲ γὰρ ὅλως ἐξεῖναι. Ο δὲ Γρηγορᾶς κατ' ενέργειαν μέν φησι καὶ χάριν οὐδοτιοῦν. Μηδὲ γὰρ εἶνα: περὶ τὸν Θεὸν φυσικόν τι καὶ ἄκτιστον, μήτε δύναμιν μήτ' ἐνέργειαν μήτε χάριν, ἀλλ᾽ ὀνόματα ταῦτα πάντα κατὰ τῆς θείας οὐσίας εἶναι λεγόμενα· τὸ δὲ μόνην ουσίαν εἶναι. Διὸ καὶ τοῖς ἀξίοις αὐτήν φησι τὴν τῆς θεαρχ κῆς ἐνοικεῖν Τριάδος οὐσίαν, καὶ ταύτην ὑπ' ἐκείνων οὐκ ἄλλο μετέχεσθαι. Φέρε τοιγαροῦν ᾿Αθανάσιον τῷ λόγῳ παραγαγέν τες τὸν μέγαν, καθὰ δὴ καὶ προὔφην, παρ' ἐκείνῳ καὶ δὴ τὰ ἡμέτερα θεωρήσωμεν· διαιτήσει καὶ γὰρ ἑκατέροις ἐκεῖνος καλῶς. Καὶ πρῶτόν γε τῶν ἄλλων τὸν τοῦ λόγου σκοπὸν, καὶ τὴν βούλησιν τοῦ μεγάλου σκοπήσωμεν. Σκοπός καὶ γὰρ αὐτῷ πρός γε την ἐπίσκοπον Σεραπίωνα, περὶ τοῦ θείου Πνεύματος ποιουμένῳ τὸν λόγον, ὁμοούσιον αὐτό, καὶ ὁμοδύναμον, καὶ ὁμόθεον, ἵν' οὕτως εἴπω, δείξαι τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Υἱῷ. Αποδείκνυσιν τοίνυν συλλογιζόμενο; ἱερῶς ἔκ τε τῆς τῶν θείων πραγμάτων προσγενομέν τῆς ἱερᾶς αὐτῷ πείρας, καὶ δὴ καὶ τῆς ἀποστολικῆς θεολογίας, ὅτι τὰ διδόμενα τοῖς ἀξίοις ἐν τῇ ἁγίᾳ Τριάδ: θεία χαρίσματα παρὰ Πατρὸς δίδοντα. δι

PHILOTHEI CP. PATRIARCHER πρὸς τὸ λαβείν. Αλλως τε, οὐδὲ σύ γ' αὐτὸς ἀν, οἶμαι, τοῦτο φαίης ποτέ, τὸ διὰ κτισμάτων τὸ θεῖον ἐνοικεῖν Πνεῦμά φημι τοῖς ἀξίοις, ὁ τὴν οὐσίαν αὐτὴν τοῦ Πνεύματος, καὶ αὖθις τὴν τῆς ἁγίας Τριάδος οὐσίαν, ἀνωτέρω πολλάκις ἐνοικεῖν ἐκείνοις εἰπών. Η γὰρ τἀναντία τῶν σῶν δογμάτων τε καὶ λόγων κατασκευάσεις, ε! ταῦθ' οὕτως ἀντιστρόφως ἐκ τοῦ σύνεγγυς λέγοις, ή ταυτὸν εἶναι δοξάσεις κατὰ πᾶσαν ἀνάγκην οὐσίαν Θεοῦ, καὶ κτίσμα Θεοῦ. Ὅπερ οὐχ ἁπλῶς ἄτοπον, ἀλλ᾽ ἀθεῖα καὶ λατρεία κτισμάτων, οὐκ οἶδ' εἴτε την Περσικὴν εἴτε τὴν τῶν Χαλδαίων ἐκείνων χρή λέγειν. Υἱοῦ ἐν ἁγίῳ Πνεύματι. Οἱ δὲ τὰ αὐτὰ διδόντες ἐξ τῆς διαβαίνουσαν φυσικῶς πρός τινας τῶν ἐπιτηδείων ἑαυτῶν τῆς αὐτῆς εἰσι δυνάμεως καὶ ἐνεργείας. Ο Πατὴρ ἄρα καὶ ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τὰ αὐτὰ διδόντες θεῖα χαρίσματα, μίαν καὶ τὴν αὐτὴν ἐνέργειαν ἴσχουσι. Τῷ δὲ ἄρα καὶ τὸ ὁμοούσιον καὶ ἐμόθεον τῆς θεαρχικῆς Τριάδος αὐτίκα συναποδείκνυ ται, ἀξιώματος υποκειμένου φυσικοῦ τε καὶ θεολογι· ποῦ, τοῦ τὰ τῆς αὐτῆς ἐνεργείας τε καὶ δυνάμεως ὄντα καὶ τῆς αὐτῆς εἶναι οὐσίας, ὥσπερ δὴ καὶ τὸ ἔμπαλιν, τὸ τὰ μὴ τῆς αὐτῆς ἐνεργείας πεφυκότα μηδὲ τῆς αὐτῆς πεφυκέναι οὐσίας· ὅπερ αὐτῷ τε τούτῳ σύν γε τοῖς λοιποῖς θεολόγοις Πατράσι περιο λοσόφηται κάλλιστα, καὶ πρὸς τούτοις Βασιλείῳ γε τῷ σοφῷ. Ποῦ τοίνυν ἐν ἐκείνοις ᾿Αθανάσιος εἶπεν ὁ μέγας, φιλόσοφε, αὐτὴν τὴν οὐσίαν τοῦ θείου Πνεύ ματος. αὐτὴν τὴν τῆς ἁγίας Τριάδος οὐσίαν ἐνοχεῖν τοῖς ἀξίοις, ὡς αὐτὸς φής; Τὴν μὲν γὰρ δωρεάν, καὶ τὴν χάριν, καὶ τὴν ἀγάπην, ὅπερ ἡμεῖς λέγομεν ἄνω τε καὶ κάτω, καὶ ἁπλῶς πανταχοῦ τοῦ λόγου· τὴν οὐσίαν δὲ ποῦ; Πάντως οὐδαμοῦ. Ἡ δείξον αὐτὸς, καὶ ἡμεῖς σιωπήσομεν. Καὶ οὐ μόνον ἀπεσιώπησεν ὁ διδάσκαλος τοῦτο καθάπαξ, ἅτε δὲ μηδὲ ἂν τὴν ἀρχὴν, ἀλλὰ καὶ τὸν θεῖον ἐκεῖνον χρησμόν, τόν, Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἐλευσόμεθα καὶ μονὴν παρ' αὐτῷ ποιήσομεν, ὅπως δεῖ νοεῖν μεταξύ διερμηνεύει, Για μὴ κατ' οὐσίαν ὑπολάβῃ τις τὸν Θεὸν εἶναι με θεκτὸν κατὰ σὲ, κατὰ δὲ τὴν χάριν καὶ τὴν δωρεάν μᾶλλον, ὡς αὐτὸς οὗτος ὑπέδειξε. Καὶ δρα μοι τὸ θεολογικὸν ἐκεῖνο χωρίον, ἄνωθεν κάξ αὐτῆς φημι τῆς ἀρχῆς. Πάντα, φησί, τὰ τοῦ Πατρὸς τοῦ Υἱοῦς ἐστι. Διὰ καὶ τὰ παρὰ τοῦ Υἱοῦ ἐν Πνεύματι διδόμενα τοῦ Πνεύματός έστι χαρίσματα· καὶ τοῦ Πνεύ ματος ὄντος ἐν ἡμῖν, καὶ ὁ Λόγος & τοῦτο διδούς ἐστιν ἐν ἡμῖν. Καὶ οὕτως ἐστὶ τὴν Ἐλευσόμεθα ἐγὼ καὶ ὁ Πατήρ, καὶ μονὴν παρ' αὐτῷ ποιήσο· μεν, καθάπερ είρηται. Πάντα, φησί, τὰ τοῦ Πατρὸς τοῦ Υἱοῦ ἐστι. Διὸ καὶ τὰ παρὰ τοῦ Υἱοῦ ἐν Πνεύματι διδόμενα τοῦ Πατρός έστι χαρίσματα. Κτίσματα μὲν οὖν οὐκ ἂν εἶεν ἐκεῖνα, οὐδὲ κατὰ σε, ἀλλ' οὐσία γε ἐκεῖνα τῆς τρισυποστάτου θεότη τος. Μία μὲν γὰρ ἐκείνη καὶ ἔστι καὶ λέγεται παν ταχοῦ, καὶ τοῦτο πρῶτον καὶ κοινὸν ἀξίωμα τῆς τῶν πιστῶν εὐσεβείας, ὡς καὶ αὐτὸς ἂν εἴποις· τὰ δὲ οὐχ ἔν, ἀλλὰ πολλά· πάντα γάρ, φησί, τὰ παρὰ τοῦ Πατρὸς δι' γιοῦ ἐν Πνεύματι διδόμενα. Καὶ ἡ μὲν θεία οὐσία οὐ δίδοται τινι οὐδὲ χαρίζεται· πῶς γάρ; ἡ διδοῦσα γάρ, ἀλλ᾽ οὐχὶ τὸ διδόμενόν ἐστιν ἐκείνη τὰ δὲ δίδοται, καθάπερ ἀκούει;" χαρίσματα γάρ. Από καὶ ὁ θεῖος Κύριλλος οὐκ ἄλλως ἐνοικεῖν ἔφη τοῖς ἀξίως τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν ἢ διὰ τοῦ ἁγίου Πνεύμα τος. Πῶς δὲ τοῦτο, καὶ κατὰ τίνα τον τρόπον; θείων, φησὶ, χαρισμάτων τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἀναπιμπλάν τος αὐτούς. Καὶ τὰ μὲν τὸν διδόντα χαρακτηρίζει, ότι Θεός, ὅπερ καὶ ὁ θεῖος ᾿Αναστάσιος εἰπὼν ἔφθη· ἡ δὲ οὐσία χαρακτηρίζει οὐδέν· τῶν γὰρ χαρακτηρι ζομένων, οὐ τῶν χαρακτηριζόντων ἐστὶν. Ἐπεὶ τοίνυν οὔτε κτίσματα ταῦτα, οὔτε μὴν ἡ οὐσία τοῦ Θεοῦ, καθὰ δὴ καὶ δέδεικται παρὰ τῶν θε λόγων, ἀπώλεσεν ὁ φιλόσοφος ἐν βραχεῖ οὐ τοὺς κατ' αὐτὸν ἀξίους τῆς τοῦ Θεοῦ ἐνοικήσεως, ἀλλὰ καὶ τὸν ἴδιον ἑαυτοῦ Θεόν. 'Αλλ' οἱ πείρα καὶ ἕξει τὸν ἀληθινὸν εὑρηκότες Θεὸν, καὶ κατ' ἀλήθειαν ἔ ει κον αὐτὸν σχόντες, καὶ διὰ ταῦτ' ἄρα καὶ θεολογεῖν αὐτὸν ἀσφαλῶς ἐπιστάμενοι, καὶ ἤδη μὲν φθάσαντες ἔδειξαν διά γε τῶν εἰρημένων, ὡς οὔτε φύσις, οὔτε κτίσματα ταῦτα, ίδια δὲ μᾶλλον ἐκείνου καὶ φυσικὰ, ὧν δὴ καὶ μετέχοντες ἀποῤῥήτως, θείας ἀποτελοῦν. και κοινωνοί φύσεως, ὅπερ ὁ θεῖος ἀνωτέρω Κύριλλος έλεγε, παρὰ τοῦ κορυφαίου τῶν ἀποστόλων ἐκδεξά Τίνα ταῦτα σὺ λέγει; εἶναι, φιλόσοφο, τοῦ Πατρὸς τὰ χαρίσματα, τὰ παρὰ τοῦ Υἱοῦ ἐν Πνεύματι διδόμενα; Κτίσματα γὰρ οὐκ εἰσί. Πῶς γὰρ; ὧν ἂν ἡμῖν γινομένων, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐν ἡμῖν ὁ Θεσ λόγος οὗτος εἶναί φησι, καὶ ἐν τῷ Πνεύματι τὸν Υἱὸν σὺν τῷ Πατρί. Ο δὴ καὶ ὁ θεῖος ὡσαύτως δει κνύς Κύριλλος, πρὸς μὲν Ερμείαν αὐτὸ τοῦτο δηλαδή Ο μενος Πέτρου. Δείξουσι δ' οἱ αὐτοὶ καὶ πλατύτερου πυθόμενον, πῶς ἂν ἡ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ ἐνοίχεσις ἐν ἡμῖν νοοῖτο καὶ πράττοιτο, μία τις ούσα καὶ οὐ διάφορο;; Καὶ μὴν, φησίν, οὐδοπωστιοῦν ἐν γε δὴ τούτῳ τὸ χαλεπὸν καὶ δυσέφικτον. Πῶς γὰρ ἂν ἑτέρως ἢ διὰ τοῦ ἁγίου Πνεύματος θείων ἡμᾶς χαρισμάτων αναπιμπλάντος δι᾿ ἑαυτοῦ, καὶ τῆς ἀββήτου φύσεως κοινωνούς ἀποφαίνοντος; Ἐν δὲ τοῖς Θησαυροῖς ἡ αὐτὸς, 'Αλλ' εἴ περ ἦν, φησίν, όντως ποίημα κατὰ τὴν τῶν ἑτεροδόξων μανίαν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, πῶς ὅλην ἔχει τοῦ Θεοῦ τὴν ἐνέργειαν; Οὐ γὰρ δή τις τοσοῦτον, οἶμαι, τοῦτο φρονεῖν ὀρθῶς ἐκβοήσεται, ώς τολμῆσαι καὶ μόνον εἰπεῖν, τὴν θείαν οὐσίαν δι' ὀργάνων τινῶν ἔξωθεν εἰς τὸ εἶναι παρανεχθέντων διακονεῖσθα: πρὸς ἐνέργειαν τὴν ἐξ αὐὸ ἔτι, καὶ πρό γε τῶν ἄλλων ᾿Αθανάσιος αὖθις ὁ μέγας αὐτὸς δι᾽ ἑαυτοῦ τὰ αὑτοῦ διερμηνευέτω καὶ διδα σκέτω. Πάντα, φησί, τὰ τοῦ Πατρὸς τοῦ Υἱοῦ ἐστιο Τίνα ταῦτα φῂς, ὦ θεολόγων καὶ διδασκάλων ἀκρό της; Δίδαξον ἔτι σαφέστερον διά γε τουτουσὶ τοὺς ἐθελοκωφοῦντας. Ἡμεῖς καὶ γὰρ τῆς σῆς θεολογικῆς σάλπιγγος πάλαι καλῶς ἐπαΐομεν. Καὶ μὴν οὐδὲ αὐτ τοί, φησὶν ὁ διδάσκαλος, τῶν ἐκ τῆς ἐπὶ σεκρέτου μου πρός Αρειανούς διαλέξεως ἀνήκοοι πάλαι τυγο χάνουσι, καὶ νῦν ἐν τοῖς προλαβοῦσι ρηθέντων μέσ λιστα. Τὸν γὰρ μονογενῆ τοῦ Θεοῦ Υἱὸν εἰσαγαγών κἀκεῖ, τοῦτ' αὐτὸ τὸ νῦν εἰρημένον· παρ' ἐμοῦ 14γοντα, Πάντα όσα έχει ὁ Πατήρ ἐμὰ ἐστιν, ούχ ἕνεκεν κτιστῶν εἶπον ἐγὼ πραγμάτων τοῦτο, ἔφη ὁ

CONTRA GREGORAN ANTIRRHETICORUM VI. Σωτίρ, τό, Πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατήρ· ἀλλ᾽ ὅσα τος. Λοιπὸν δὲ τὰ χαρίσματα, Πνεύμα σοφίας καὶ ἀνῆκε τῇ θεότητι τοῦ Πατρὸς, αὐτοῦ ίδια ἔφη ὁ Κύμιας· οἷον τὸ ἀθάνατον, τὸ ἄφθαρτον, τὸ ἄτρεπτον, τὸ ἀκατάληπτον, τὸ δυνατὸν, τὸ προγνωστικόν. Καὶ πά λιν, Πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατήρ, ἐμὰ ἐστιν. 'Ανάγκη τοίνυν νοεῖν ἡμᾶς ὅτι ἐστὶν ἐν τῷ Πατρὶ τὸ ἀΐδιον, τὸ αἰώνιον, τὸ ἀθάνατον. Εστι δὲ αὐτοῦ οὐχ ὡς ἀλλότρια αὐτοῦ, ἀλλ' ὡς ἐν πηγῇ ἐστιν ἐν αὐτῷ ἀναπαυόμενα. Έχει δὲ ταῦτα καὶ ὁ Υἱὸς οὐκ ἐξ ἀρετῆς, ὡς εἴπομεν, ἀλλὰ τῆς οὐσίας αὐτοῦ ἐστιν. συνέσεως, Πνεῦμα βουλῆς καὶ ἰσχύος, Πνεῦμα γνώ σεως καὶ εὐσεβείας, Πνεῦμα φόβου Θεοῦ. Καὶ πάλιν δ αὐτός • Επειδήπερ τὸ δωρούμενον τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιόν ἐστι, καλεῖται καὶ τὸ δῶρον ἐμωνύμως τῷ χερισαμένῳ. Διὰ τοῦτο λέγει Παῦλος· Οὐ γὰρ ἐλά βετε πνεῦμα δουλείας πάλιν εἰς φόβον, ἀλλ' ἐλάβετε Πνεῦμα υιοθεσίας· καὶ πάλιν· Οὐ γὰρ ἔδωκεν ὑμῖν πνεῦμα δειλείας, ἀλλὰ δυνάμεως καὶ ἀγάπης καὶ σωφρονισμοῦ. Πνεῦμα δὲ λέγει, φησίν, ἐνταῦθα τὸ χάρισμα· καὶ αὖθις· Είρηται πρ τούτου, ὅτι ἄλλο ἐστὶ Πνεῦμα ἅγιον, ἄλλο χάρισμα, ἄλλο βασιλεὺς, ἄλλο τὸ δῶρον τοῦ βασιλέως. Καὶ ταῦτα μὲν ὁ θεῖος Χρυσόστομος· ὁ δὲ σοφώτατος καὶ τὰ θεῖα πολὺς Μάξιμος, τὴν αὐτὴν διασκοπούμενος Ηκουσας τῆς ἀπλανοῦς τοῦ διδασκάλου θεολογίας καὶ σαφηνείας ὁμοῦ τῶν προβληθέντων αὐτῷ; Πάντα, φησίν, ὅσα ἔχει ὁ Πατήρ, τοῦ Υἱοῦ ἐστιν Αλλ' οὐχ ἕνεκεν χτιστών πραγμάτων ὁ Σωτὴρ, φησίν, εἶπε τοῦτο. Τῶν δὲ κτισμάτων ἄνω ταῦτα θεὶς οὕτως, ὡς φυσικὰ τοῦ Θεοῦ, ἄκους πῶς ἐξίσης καὶ τὸ μὴ Β' προφητικὴν βήσιν, τοιάδε φησίν· Ὁ μὲν ἅγιος τὴν οὐσίαν αὐτὴν εἶναι τοῦ Θεοῦ ταῦτα δείκνυσιν· ὡς ἐν πηγῇ γὰρ, φησὶν, ἔστιν ἐν αὐτῷ ἀναπαυί μενα. Καὶ πάλιν, Εχει ταῦτα καὶ ὁ Υἱός, φησίν, οὐκ ἐξ ἀρετῆς, ὡς εἴπομεν, ἀλλὰ τῆς οὐσίας αὐτοῦ ἐστι. Τὰ δὲ τῆς οὐσίας τοῦ Θεοῦ ὄντα, καὶ ὡς ἐν πηγῇ ἐν αὐτῷ ἀναπαυόμενα, πῶς ἂν εἴη τὰ αὐτὰ καὶ οὐσία Θεοῦ; ἄλλο γὰρ τὸ πηγάζον καὶ ἄλλο τὸ πηγαζόμενον, πᾶς τις ἂν ἐγκέφαλον ἔχων είποι, τα φύσις οὖν τὸ πηγάζον κατὰ τὸν θεολόγον, τὰ δ' ὑπ' αὐτῆς πηγαζόμενα ὡς φυσικά. Ο δὴ καὶ ἡ οἰκουμενική σύνοδος περί τῶν ἐνεργειῶν τε καὶ τῶν θελημάτων εἰποῦσα τοῦ Χριστοῦ ἔφθη, πηγὴν μὲν τὴν φύσιν, πηγαζόμενα δὲ τὰ κατάλληλα θελήματα καὶ τὰς ἐνεργεία; εἰρηκυῖα. Τούτων δὴ τῶν τοῦ Θεοῦ φυσικῶν οἱ τοῦ Θεοῦ με τέχοντες ἄξιοι ἔν γε τῷ αὐτοῦ Πνεύματι, κοινὰ γὰρ, ὥσπερ ἡ φύσις, οὕτω καὶ τὰ φυσικὰ τῇ ἁγία Τριάδι, τοῦ ἁγίου μετέχειν λέγονται Πνεύματος, καὶ δι' αὐτ τοῦ καὶ σὺν αὐτῷ τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν ὡς ἀχωρίς στως ήνωμένους ἔχειν ἐν ἑαυτοῖς, καθὰ δήπου τῶν Θεολόγων ἀκούεις λεγόντων. Μετέχεται γοῦν τὸ Πνεῦ μα τὸ ἅγιον οὐ κατὰ τὴν οὐσίαν, οὐ κατὰ τὴν ὑπόστασ σιν, τοῦτο γὰρ τῆς θεολογίας ἀλλότριον, ὡς ἤδη που λάκις ἤκουσας, ἀλλὰ κατὰ τὰ θεῖα χαρίσματα καὶ τὰς ἐνεργείας. Πνεῦμα δὲ καὶ ἡ τοῦ Πνεύματος ενέργεια εἴρηται,καθὰ δὴ καὶ ὁ τὴν γλῶτταν χρυσοῦς Ἰωάννης τὸν Εὐαγγελιστὴν ἐξηγούμενος Θεολόγον πρὸ βραχέος εἰρήκει. Οὐ Πνεῦμα δὲ μόνον, ἀλλὰ καὶ πνεύματα πληθυντικῶς τὰς τοῦ θείου Πνεύματος ενεργείας ταύτας φησὶν ἡ θεία Γραφή. Εξελεύσεται γάρ, φησίν ὁ προφήτης Ησαΐας, ῥάβδος ἐκ τῆς ῥίζης Ἰεσσαὶ, καὶ ἄνθος ἐκ τῆς ῥίζης αναβήσεται, καὶ ἐπαναπαύσεται ἐπ' αὐτὸν, Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ, Πνευμα σοφίας καὶ συνέσεως, Πνεῦμα βουλῆς καὶ ἰσχύος, Πνεῦμα γνώσεως καὶ εὐσεβείας, Πνεῦμα φόβου Θεοῦ ἐμπλήσει αὐτόν. Ὅπερ ὁ μὲν Θεολόγος Γρηγόριος ἀναπτύσσων διὰ βραχέων, Τὰς ἐνεργείας, φησί, τοῦ Πνεύματος πνεύματα φίλον οἶμαι τῷ Ησαΐ καλεῖν. Ὁ δὲ Χρυσόστομος Ιωάννης πλατύτερον περί τούτων διδάσκων, 'Εξελεύσεται, φησί, ράβδος ἐκ τῆς ῥίζης Ἰεσσαὶ, καὶ ἄνθος ἐξ αὐτῆς ἀναβήσει ται, καὶ ἐπαναπαύσεται ἐπ' αὐτῷ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ. Ωε τὸ ὄνομα τῆς φύσεως αὐτοῦ τοῦ Πνεύμα. Ο η Ησαΐας ὁ προφήτης, ἐν τῇ κατ' αὐτὸν προφητεία, ἑπτὰ πνεύματα τῷ ἐκ τῆς ῥίζης ἀνατείλαντι Σωτῆρι λέγει επαναπαύεσθαι, οὐχ ἑπτὰ πνεύματα τοῦ Θεοῦ γινώσκων, καὶ οὕτω καὶ τοὺς ἄλλους ἐκδέχεσθαι διδάσκων, ἀλλὰ τὰς ἐνεργείας τοῦ ἑνὸς καὶ τοῦ αὐτοῦ ἁγίου Πνεύματος πνεύματα κωλέσας, διὰ τὸ πάσῃ ἐνεργεία ὅλον ἀνελλειπῶς ὑπάρχειν ἀναλόγως τὸ ἐνεργοῦν ἅγιον Πνεῦμα. Ὁ δὲ θεῖος ᾿Απόστολος της διαφόρους ενεργείας αὐτοῦ τοῦ ἑνὸς ἁγίου Πνεύματος χαρί σματα λέγει διάφορα, ὑφ᾽ ἑνὸς δηλονότι καὶ τοῦ αὐτοῦ ενεργούμενα Πνεύματος. Καὶ μεθ' ὀλίγα, Ταῦτα δὲ, φησί, τὰ χαρίσματα κατὰ τὸν Ἡσαΐαν πνεύματα καλέσας τις, ὡς οἶμαι, τῆς ἀληθείας οὐ διαπίπτει. ώς Μαντὶ γὰρ χαρίσματι ὅλον ὡς ἐνεργοῦν ἀναλόγως ὑπάρχει τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, εἴτε μείζονι, είτε Ιττονι. Έμαθες διὰ τούτων πάντων ὅτι ἐνεργητικών, ἀλλ' οὐχ ὑποστατικῶς, δηλονότι ἡ ἐνέργεια, ἀλλ' οὐχε ἡ ὑπόστασις τοῦ ἁγίου Πνεύματός ἐστιν ἡ τοῖς ἀξι σι. ἐνοικοῦσα, καὶ Θεοῦ ναούς τούτους εργαζομένη, καὶ ὅτι διὰ τῆς θείας ενεργείας καὶ χάριτος έλει αὐτοῖς ἐνοικεῖ τὸ Πνεῦμα; Παντὶ γὰρ χαρίσματι, φησίν, ὅλον ὡς ἐνεργοῦν ἀναλόγως ὑπάρχει τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, εἴτε μείζονι, εἴτε ἧττονι. Τῷ δὲ θείῳ Πνεύματι τοῦτον ἐνοικοῦντι τὸν τρόπον ἐκεί νοις καὶ ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς σύνεστιν ὅλος ώσαύτως, ἐπειδὴ καὶ μία καὶ ἡ αὐτὴ τοῖς τρισὶ φυσικὴ χάρις τε καὶ ἐνέργεια, καθάπερ δὴ καὶ ἡ φύσις, ὡς ήδη πολλάκις δέδεικται. Καὶ τοῦτό ἐστιν ἡ Δέσποι τικὴ ἐπαγγελία ἐκείνη κατὰ τοὺς πείρα μαθόντας τα καὶ διδάξαντας θεοφόρους, ή, Ἐγὼ καὶ ὁ Πατήρ ἐλευσόμεθα καὶ μονὴν παρ' αὐτῷ ποιήσομεν, λέγουσα. Τοσοῦτον δὲ τῇ θεολογίᾳ περὶ τῶν τοῦ Πνεύ ματος ἐνεργειῶν ἐμέλησε τούτων, ὡς μὴ μόνον τὸν προφήτην Ησαΐαν ἄνωθεν ἑπτὰ πνεύματα προσετα πεῖν ταύτας, ἐπαναπαυόμενα τῷ πάντων Σωτήρι κατά γε τὰ ἤδη ῥηθέντα, καὶ πρὸς τούτῳ τὸν θεόλη πτου Ζαχαρίαν ἑπτὰ ὀφθαλμοὺς τοῦ Κυρίου ἐν Πνεύματι φάναι ταύτας, Ὁ λίθος, καὶ γάρ φησιν, δν ἔδωκα πρὸ προσώπου Ἰησοῦ ἐπὶ τὸν λίθον τὸν ἕνα, ἑπτὰ ὀφθαλμοί εἰσι· καὶ παλιν· Επτά οὗτοι οἱ ὀφθαλμοὶ Κυρίου εἰσὶν οἱ ἐπιβλέποντες ἐπὶ πᾶσαν τὴν γῆν. Ἀλλὰ καὶ τὸν θεσπέσιον Εὐαγ

PHILOTIEI CP. PATRIARCHÆ ἐκείνου ὑποδοχήν τε καὶ μέθεξιν. 'Αλλ' οὐδ᾽ ἐκείνοις ἐξίσης· οὐχ ἐνὶ γὰρ μέτρῳ, φησίν, ἔστι μετεχόμενον, ἀλλὰ κατ' ἀναλογίαν τῆς πίστεως διαιροῦν τὴν ἐνέρ γειαν. γελιστὴν Ἰωάννην φημὶ τὸν τῆς βροντῆς υἱὸν οὕτω ἡ ἐπιτηδείως ἔχουσι δηλαδὴ διὰ καθαρότητα πρὸς τὴν τὰς ἐκκλησίας ἐν τῇ σεπτῇ προσαγορεύειν Αποκαλύ ψει. Ιωάννης φησὶ ταῖς ἑπτὰ ἐκκλησίαις ταῖς ἐν τῇ 'Ασίᾳ· Χάρις ὑμῖν καὶ εἰρήνη ἀπὸ ὁ ὢν, καὶ ὁ ἦν, καὶ ὁ ἐρχόμενος, καὶ ἀπὸ τῶν ἑπτὰ πνευμάτ των ἅ ἐστιν ἐνώπιον τοῦ θρόνου αὐτοῦ, καὶ ἀπὸ Ἰησοῦ Χριστοῦ· τὰς ἐνεργείας τοῦ Πνεύματος, ἀντὶ τῆς ὑποστάσεως οὕτως, ἢ μετὰ τῆς ὑποστάσεως μᾶλλον, καὶ τῆς οὐσίας ἀποῤῥήτως ὡς αὐτὸ τὸ Πνεῦμα γινώσκει θεολογήσας. Πλὴν ὅσον ἐκ μέρους καὶ ἡμᾶς ἔχειν εἰδέναι παρὰ τῶν ἐκείνου μετόχων καὶ θεολόγων μαθόντας, ὅτι τῆς οὐσίας τε καὶ τῆς ὑποστάσεως, μᾶλλον δὲ εἰπεῖν ἀκριβῶς καὶ τῶν ὑποστάσεων ὡς ἰδιώματα φυσικά, τοπαράπαν ἡνωμέναι, καὶ συμφυεῖς, καὶ ἀχώριστοι πεφύκασιν αἱ ἐνέργειαι αὗται, ὡς ἡ διάνοια καὶ ἡ ἐπιστήμη τοῦ νοῦ, καὶ ἡ δύναμις τοῦ δυνατοῦ, καὶ τοῦ κινουμένου ἡ κίνησις, φασὶν οἱ αὐτοὶ, καὶ ὅτι ὅλον ἐν ἑκάστῳ τὸ ἅγιόν ἐστι Πνεῦμα ὡς ἐνεργοῦν, κατὰ τούτους αὐτοὺς αὖθις. Απερ οἱ μὴ βουλόμενοι μαθεῖν τυφλώττουσί τε περὶ τὸ φῶς ἑκοντ', ἄτης ἐν χειμῶνι κατὰ σκότον ἠλάσκοντες· ἢ τὸ τῆς θείας μᾶλλον εἰπεῖν καὶ αὖθις Γραφῆς, Τυφλοί μυωπάζοντες ὄντες, καὶ ὡς μὴ ὑπαρχόντων αὐτοῖς ὀφθαλμῶν, ψηλαφώντες τοῖχον, φησίν. Ηρχει μὲν οὖν καὶ ταῦτα πρός γε τὸν ἄνωθεν σκοπὸν καὶ τὸ ζητούμενον· ἀλλ᾽ ἡμεῖς περιουσίας τοῦ τῆς ἀληθείας λόγου, καὶ τὰς λοιπὰς τῶν θεολό γων αὖθις φωνὰς τῷ λόγῳ συνεισενεγκεῖν σπεύσο μεν, καὶ δεῖξαι καὶ οὖθις τοῖς ἀντιλέγουσι τούτοις ῥητῶς τὸ τῆς θείας οὐσίας ἀμέθεκτον· ἐπειδὴ καὶ κρύπτειν ἐκεῖνοι μάλιστα ταύτα; σπουδάζοντες, περ νίαν ἡμῖν λόγου καὶ ἀποδείξεως, καὶ συμμαχίας ἱερῶν θεολόγων, ἐν τοῖς σφετέροις αὐτῶν λόγοις συν νεχῶς ὀνειδίζουσι. Μᾶλλον δὲ τὰ τῆς συνόδου καὶ τοῦ ταύτης ἱεροῦ τόμου κανταῦθα λεγέσθω πρότερα, ἵνα κἀντεῦθεν καὶ ψευδόμενος καὶ συκοφαν τῶν ὁ τούτων ἐξελεγχθείη κατήγορος. Τί οὖν ἡ τόμο; Ο γοῦν μέγας, φησί, Βασίλειος τὸν ἕνα θεολογῶν τῆς Τριάδος Θεὸν, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τοιάδε φησί· Πάντα μέν ἐστι πληροῦν τῇ δυνάμει τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, μόνοις δέ ἐστι μεθεκτὸν τοῖς ἀξίοις, οὐχ ἑνὶ μέτρῳ μετεχόμενον, ἀλλὰ κατὰ τὴν ἀναλογίαν τῆς πίστεως διαιροῦν τὴν ἐνέργειαν. Ακούεις; ἵνα μὴ ταυτόν τι νομίσῃς τὸ πανταχοῦ τὸν Θεὸν παρεῖναι, καὶ τὰ μετέχεσθαι, διαιρεῖ μεταξὺ τῶν ἀμφοτέρων σοφώτατά τε καὶ ὑψηλότατα, καί φησι· Τὸ Πνεῦμα θεὸς ὤν, καὶ ἐν τῷ παντὶ, καὶ ὑπὲρ τὸ πᾶν ῶν, πάντα μέν ἐστι πληροῦν τῇ τῆς θεότητος δυνάμει, καὶ οὐδὲν τοῦ παντὸς ἄβατον καὶ κενὸν αὐτοῦ. Μετέχεται δὲ οὐχ ὑπὸ πάντων, οὐδὲ γὰρ τὸ τοῦ αἰσθητοῦ τοῦδε ἡλίου φῶς, καίτοι γε πάσῃ τῇ αἰσθητῇ κτίσει κοινῶς ἐπιλάμπον ὡσαύτως, καὶ πᾶσιν ὡσαύ• τως πέφυκε μεθεκτὴν, ἀλλὰ τοῖς ἐπιτηδείως ἔχουσι μένοις πρὸς τὴν τοῦ φωτὸς ὑποδοχὴν καὶ μετάληψιν· κακείνοις οὐκ ἐξίσης, ἀλλὰ κατ' αναλογίαν της ἑκάστου δυνάμεως. Τοῦτο τοίνυν ὡς ἐξ ἀμυδρᾶς αι σθητῆς εἰκόνος καὶ ἐπὶ τοῦ ὑπερουσίου σκόπει Θεοῦ. Μόνοις γάρ ἐστι, φησί, μεθεκτὸν τοῖς ἀξίοις, τοῖς ᾿Αμα δὲ καὶ τὸν τῆς μετοχῆς ἀπόῤῥητον τρόπον καθόσον οἷόν τε τούτοις συναποδείκνυσιν ὁ διδάσκα λος, κατ' ἐνέργειαν θείαν τοῦ Πνεύματος, μετέχειν τοὺς ἀξίους εἰπών. Εἰ γὰρ ἐπὶ τοῦ αἰσθητοῦ τούτου ἡλίου, ἔτι γὰρ ἔχομαι τῆς εἰκόνος ἐκείνης, εἰ γοῦν ἐπ' ἐκείνου οἱ τῆς ἀκτῖνος μετέχοντες οὐ τῆς ὑποστάσεως οὐδὲ τῆς φύσεως αὐτῆς τοῦ ἡλίου μετέχου σιν, ἀλλὰ τῆς φυσικῆς ἀποῤῥο; ἐκείνου καὶ ποι τητος. καὶ ἀδιαιρέτου δυνάμεως, καὶ ταυτὸ πεφυκυίας τῷ ἡλίῳ καὶ ἕτερον, κατὰ τοὺς προσήκοντας φημι λόγους, πέσῳ μᾶλλον ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τοῦτ' ἔσται τοῦ ἀσωμάτου, καὶ ἀθλου καὶ παντοδυνάμου, ἐς κάρ κείναις περιουσίᾳ δυνάμεως τὸ ταῦτα δύνασθαι δίδωσι; Διαιρεῖ γοῦν τὸ θεῖον Πνεῦμα τὴν ἑαυτοῦ ενέργειαν τοῖς μετέχουσιν, ὁ θεολόγος φησὶ κατὰ τὴν αναλογίαν τῆς πίστεως παρὰ τοῦ Ἀποστόλου τοῦτο λαβών. Περὶ οὗ καὶ ὁ θεῖος ἤδη Χρυσόστομος εἰπὼν ἔφθη, τὰ τοῦ Εὐαγγελιστοῦ σκοπούμενος Ἰωάννου. Πνεῦμα γάρ, φησὶν, ἐνταῦθα τὴν ἐνέργειαν λέγει Αὕτη γάρ ἐστιν ἡ μεριζομένη. Εἰ δὲ ἡ ἐνέργεια αὐτοῦ ἀμέτρητος, πολλῷ μᾶλλον ἢ οὐσία. Ὁ δὲ μέσ γας Αθανάσιος αὖθις, Εν, φησὶ, καὶ τὸ αὐτὸ Πνεῦ μά έστιν, οὗπερ καὶ αἱ πᾶσαι διαιρέσεις εἰσίν. Αὐτὸ δὲ ἀδιαίρετόν ἐστι κατὰ φύσιν. Αλλ' ἐπὶ τὸν τόμον αὖθις καὶ τὸν μέγαν Βασί λειον ἔλθωμεν. "Ωσπερ αἱ τῶν προσώπων εμφάσεις, φησίν, οὐκ ἐν πάσαις ταῖς ὕλαις γίνονται, ἀλλ᾽ ἐν ταῖς λειότητά τινα καὶ διαφάνειαν κεκτημέναις, οὕτως οὐκ ἐν πάσαις ταῖς ψυχαῖς ἡ τοῦ Πνεύματος ἐνέργεια, ἀλλ᾽ ἐν ταῖς μηδὲν σχολιὸν ἐχούσαις οὐδὲ στραγγαλιῶδες. Ο δὲ ἅγιος Μάξιμος, Πάντα, φησίν, ὅσα ὁ Θεὸς, καὶ ὁ διά χάριτος τεθεωμένος ἔσται χω ρὶς τῆς κατ' ουσίαν ταυτότητος. Τοὺς δέ γε Ψαλ. μοὺς ἐξηγούμενος Βασίλειος ὁ μέγας αὖθίς φησι· Τὸν μὲν ἄνθρωπον ὁ Θεὸς ἐποίησεν ἀπὸ τῆς γῆς, καὶ τοὺς λειτουργοὺς αὐτοῦ πυρὸς φλόγα. Αλλ' όμως ἡ γε τοῦ ντεῖ, καὶ συνιέναι τὸν ἑαυτῶν κτίστην καὶ δημιουργών δύναμις καὶ ἐν ἀνθρώποις ὑπάρχει. Ενεφύσησε γὰρ εἰς τὸ πρόσωπον, τουτέστι, μοιράν τινα τῆς ἰδίας χάριτος ἐναπέθετο τῷ ἀνθρώπῳ, ἵνα τῷ ὁμοίῳ γινώσκῃ τὸ ὅμοιον. Καὶ πάλιν ὁ αὐτὸς ἐν τοῖς πρὸς Ἀμφιλόχιον περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, Ανακαινίζων, φησί, τὸν ἄνθρωπον ὁ Κύριος, καὶ ἐν ἀπώλεσε χάριν ἐκ τοῦ ἐμφυσήματος τοῦ Θεοῦ, ταύ την πάλιν ἀποδιδούς, εμφυσήσας εἰς τὸ πρόσω που τῶν μαθητῶν, τί φησι; Λάβετε Πνεῦμα ἅγιον. Καὶ ταῦτα μὲν ὁ συνοδικὸς τόμος. Ὁ δὲ θεῖος Χρυσόστομος περὶ αὐτοῦ τούτου ποιούμενος τὸν λόγον, οὐ τὴν οὐσίαν, οὐδὲ τὴν ὑπόστασιν τοῦ Πνεύματος διὰ τοῦ ἐμφυσήματος μετὰ τὴν ἀνά στασιν πρὸς Χριστοῦ δεδόσθαι τοῖς ἀποστόλας φησίν, εἰ καὶ, Δάβετε Πνεῦμα ἅγιον, εἶπεν, ἀλλ' ἐξουσίαν τινὰ καὶ χάριν πνευματικὴν κοινὴν τῆς Τριάδος οὗταν. Τὸν γὰρ Εὐαγγελιστὴν εξηγού

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM VI. εολόγον, ὃς ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ περὶ τούτου βείσας; Ποία, οὐκ ἄρδει· καὶ καταχρυσοὶ τῶν εὐσε νὲς μὲν, φησὶ λέγουσιν, ὅτι οὐ τὸ Πνεῦμα ἀλλ᾽ ἐπιτηδείους αὐτοὺς πρὸς ὑποδοχὴν δι' ιατος κατεσκεύασεν. ν δέ τις ἁμάρτοι, καὶ τότε αὐτοὺς εἴληφε ων ἐξουσίαν τινὰ πνευματικὴν καὶ χάριν, φιέναι αμαρτήματα, διὸ ἐπήγαγεν, αν ἐφέωνται, δεικνὺς ποῖον εἶδος ἐνεργείας δια εἰ γὰρ ἄφατος ἡ τοῦ Πνεύματος χάρις, καὶ 15 ἡ δωρεά. Τοῦτο δὲ γίνεται, ἵνα μάθης ότι καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος μία ή δω ἐξουσία· ὰ γὰρ δοκεῖ εἶναι ἰδιάζοντα τοῦ ταῦτα καὶ τοῦ Υἱοῦ εἶναι καὶ τοῦ Πνεύμα Αγίου φαίνεται· καὶ τὰς διαιρέσεις τῶν χα- » Πατρός, καὶ Υἱοῦ, καὶ ἁγίου Πνεύματος οὖσας. ; κἂν νῦν ἐκ τῆς θεολογίας τῶν οἰκουμεν υτωνὶ διδασκάλων καὶ ἀληθινῶς φιλοσόφων, ι, μᾶλλον δὲ ἐξ αὐτοῦ τοῦ πρώτου καὶ μό- [γητοῦ καὶ διδασκάλου πάντων Χριστοῦ, καὶ οῦ θείων Εὐαγγελίων, ὅτι τὸ τοῖς πιστοῖς μενον καὶ ἐνοικοῦν θεῖον Πνεῦμα οὐχ ἡ ύματος ὑπόστασις, οὐχ ἡ οὐσία αὐτὴ τῆς του Τριάδος ἐστί, ὡς αὐτὸς κακῶς εἶπας, Γρά τις τῆς θείας χάριτος, καὶ ἐνέργεια και κοινὴ τῆς μιᾶς τρισυποστάτου θεότητος ἐν νεύματι διδομένη, καὶ διὰ τοῦτ' αὐτὸ καὶ ἅγιον λεγομένη; "Η καὶ ἔτι τὴν τῆς ὑπερουίας, καὶ τῆς τρισυποστάτου θεότητος ἐνοί καὶ μέθεξιν κακῶς μετὰ Μασαλιανῶν ὄνει εις τε καὶ μυθολογήσεις, περιφράσει; τινὰς αφράσεις καὶ παρεξηγήσεις κατὰ τῆς σεαυ-. αλῆς ἀναπλάττων, μόνον ἵνα μὴ κατὰ θείαν ἄν τε καὶ χάριν σὺν τοῖς κεχαριτωμένοις του λόγοις τὸν Θεὸν εἶναι μεθεκτὸν ὁμολογήσῃς, τ' οὐσίαν, ὡς αὐτὸς φῇς, ὑπὸ τῶν τοῦ Σατανᾶ ν ἐκείνων. Βαρλαάμ τε καὶ Ἀκινδύνου κάτ ευηθεὶς καὶ διδάξας. Τοῦτο μὲν οὖν οὐκ , ἀλλὰ καὶ ὁρᾶν ἐναργῶς ἔστιν ἐν τοῖς σαῖς σιν, ὅτι τὸ δεύτερον εἴλου σὺν μεγίστῃ τῇ 7, ὑπὲρ οὗ σοι καὶ ὁ μακρὸς αὑτοσὶ πόλεμος ᾶς καὶ τὴν τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίαν. Αλλ' ἰ καὶ μὲ σοῦ, ἀλλὰ τῶν γε ὑπὸ σὲ τούτων αἱ τῆς ὑπὲρ αὐτῶν ἀγαθῆς ἐλπίδος, καὶ τὰ ι τοῖς εἰρημένοις προσθήσομεν. τοιγαροῦν ὁ συνοδικὸς τόμος καὶ πάλιν, καὶ Δαμασκηνὸς ἐν τῷ περὶ προγνώσεως καὶ μοῦ τῶν θεολογικῶν αὐτοῦ κεφαλαίων, Τού α, τὸν ἄνθρωπον ὁ δημιουργὸς ἄρρενα κατ • μεταδοὺς αὐτῷ τῆς ἑαυτοῦ θείας χάριτος, οινωνία ἑαυτοῦ διὰ ταύτης αὐτὸν ποιησάμε · πάλιν ὁ μέγας Βασίλειος ἐν τοῖς πρὸς τὸν Αμφιλόχιον, Τίς, φησίν, οὕτως ἀνήκοος τῶν ιμένων ἀγαθῶν παρὰ Θεοῦ τοῖς ἀξίοις, ὡς ὅτι τῶν ἁγίων ὁ στέφανος ἡ τοῦ Πνεύματός 15. δαψιλεστέρα τότε καὶ τελεωτέρα παρεΤὰ δὲ τοῦ Χρυσορρόου ρεύματα τίνας οὐ ίζει τῶν ἀντιθέτων οἰκοδομὰς, ἐπὶ ψάμμου τε καὶ ἀστηρίκτως παρ' αὐτῶν οἰκοδομη PATROL. GR. CLI βῶς αὐτὰ δεχομένων ψυχάς; αν καὶ ὁ τῆς συνόδου τόμος πλεῖστα λαβὼν ἔχει παρ' ἑαυτῷ. 'Αλλ' ἡμεῖς ὀλίγα λαβόντες ἐκεῖθεν διὰ τὸ μῆκος, οὐδὲν ἧττον κακ τούτων κοσμήσομεν καὶ καταχρυσώσομεν τὸν περὶ τοῦ Πνεύματος τουτονὶ λόγον. Τὴν γοῦν ἐν τῷ κατὰ Ἰωάννην Ευαγγελίω θεσπος σίαν ἐκείνην διεξιών τοῦ Σωτῆρος φωνήν, Ο πιο στεύων εἰς ἐμέ, λέγουσαν, καθώς εἶπεν ἡ Γραφή, ποταμοί ρεύσουσιν ἐκ τῆς κοιλίας αὐτοῦ ὕδατος ζῶντος. Τοῦτο δὲ εἶπε, φησὶν ὁ Εὐαγγελιστής, περὶ τοῦ Πνεύματος, οὗ ἔμελλον λαμβάνειν οἱ πιστεύοντες εἰς αὐτόν· οὔπω γὰρ ἦν Πνεῦμα ἅγιον, ὅτι Ἰησοῦς οὐδέπω εδοξάσθη. Περὶ γοῦν τούτων τῶν θείων βημάτων ὁ μέγας οὑτοσὶ Πατήρ τινα Η προειπών, ἑξῆς ἐπιφέρει καὶ ταῦτα· Οὐκέτι προφήτης παρὰ τοῖς Ἰουδαίοις ἦν, οὐδὲ ἐπώπτευεν αὐτῶν τὰ ἅγια ἡ χάρις. Ἐπεὶ οὖν ἀνέσταλται μὲν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἔμελλε δὲ λοιπὸν ἐκχεῖσθαι δαψιλῶς, ταύτης δὲ τῆς διανομῆς ἀρχὴ μετὰ τὸν σταυρὸν ἐγένετο οὐ μόνον δαψιλείας, ἀλλὰ καὶ μει ζόνων χαρισμάτων, καὶ γὰρ θαυμαστοτέρα ἦν ἡ δωρεά, ώς όταν λέγῃ, Οὐκ οἴδατε ποιον Πνεύμα τός ἐστε, καὶ πάλιν, Οὐ γὰρ ἐλάβετε πνεῦμα δου λείας πάλιν εἰς φόβον, ἀλλ' ἐλάβετε Πνεῦμα υιο θεσίας· καὶ γὰρ καὶ οἱ παλαιοὶ καὶ αὐτοὶ μὲν· Πνεῦμα εἶχον, ἄλλοις δὲ οὐ παρεἶχον, οἱ δὲ ἀπόστη λοι μυριάδας νέπλησαν. Ἐπεὶ οὖν ταύτην ἔμελλον λαμβάνειν τὴν χάριν, οὔπω δὲ ἦν δοθεῖσα, διὰ τοῦτό φησιν, Οὔπω ἦν Πνεῦμα ἅγιον. Ἐπεὶ οὖν περί ταύτης λέγων τῆς χάριτος ὁ Εὐαγγελιστὴς, ἔλεγεν Ούπω γὰρ ἦν Πνεῦμα ἅγιον, τουτέστι δοθέν, ὅτι Ἰησοῦς οὐδέπω ἐδοξάσθη, δόξαν καλῶν τὸν σταυ ρὸν, ἐπειδὴ γὰρ ἐχθροὶ ἦμεν καὶ ἡμαρτηκότες, καὶ υστερούμενοι τῆς δωρεᾶ; τοῦ Θεοῦ, καὶ θεοστυγεῖς, ἡ δὲ χάρις καταλλαγῆς ἦν ἀπόδειξις, δῶρον δὲ οὐ τοῖς ἐχθροῖς, οὐδὲ τοῖς μισουμένοις, ἀλλὰ τοῖς φίλ λοις δίδοται καὶ τοῖς εὐηρεστηκόσιν· ἔδει πρότερον προσενεχθῆναι τὴν ὑπὲρ ἡμῶν θυσίαν, καὶ τὴν ἔχω θραν ἐν τῇ σακρὶ καταλυθῆναι, καὶ γενέσθαι τοῦ Θεοῦ φίλους, καὶ τότε λαβεῖν τὴν δωρεάν. Εἰ γὰρ ἐπὶ τῆς ἐπαγγελίας τοῦτο γέγονε τῆς πρὸς 'Αβραάμ, πολλῷ μᾶλλον ἐπὶ τῆς χάριτος. Καὶ πάλιν ὁ αὐτὸς ἐν ταῖς αὐταῖς εὐαγγελικαῖς ἐξηγήσεσι, Καὶ ἐφ' ἡμῶν, φησίν, οὐχ ἁπλῶς τὸ ὕδωρ ἐργάζεται, ἀλλ' ὅταν τὴν τοῦ Πνεύματος χάριν δέξηται, ἅπαντα λύει τὰ ἁμαρ τήματα· καὶ μετὰ βραχέα· ᾿Αλλὰ κἂν ἡ οἰκουμένη ἅπασα ἔλθῃ, ἡ χάρις ἀναλίσκεται, οὐδὲ ἡ ἐνέργεια δαπανάται, ἀλλ' ὁμοία μένει καὶ τοιαύτη, οἷα καὶ πρὸ τοῦ. Καὶ καθάπερ αἱ ἡλιακαὶ ἀκτῖνες καθ' ἑκάσ στην φωτίζουσι τὴν ἡμέραν καὶ οὐ δαπανώνται, οὐδὲ ἀπὸ τῆς πολλῆς χορηγίας ἔλαττον αὐταῖς γίνεται τὸ φῶς, οὕτω καὶ πολλῷ μᾶλλον ἡ τοῦ Πνεύματ τος ἐνέργεια οὐδὲν ἐλαττοῦται παρὰ τῶν ἀπολαυόν των αὐτῆς. Ο Εχε δὲ καὶ σκόπει. Ἰδοὺ γὰρ ὁ χρυσοῦς οὑτοσὶ θεολό γος πλεῖν ἢ ἐκτωκαίδεκα τοῦ Πνεύματος τοῦ ἁγίου μντ σθεὶς ἐν γε ταῖς εὐαγγελικαῖς ταύταις ἐξηγήσεσι, νῦν μὲν Πνεῦμα, νῦν δὲ τοῦ Πνεύματος χάριν, ποτὲ δὲ ζω

ρεὰν τοῦτο, ἄλλοτε δὲ ἐνέργειαν τοῦτό φησι, δεικνύς ὅσοι συνῆλθον τῷ Πέτρα, ὅτι καὶ ἐπὶ τὰ ἔθνη ἡ ὅτι τὸ χορηγούμενον πρὸς Χριστοῦ, καὶ μετεχόμενον ὑπὸ τῶν πιστῶν θείον Πνεῦμα, οὐ κατὰ τὴν οὐσίαν, οὐ κατὰ τὴν ὑπόστασιν ἑαυτοῦ χορηγεῖται καὶ μετέχεται, ἀλλὰ κατὰ τὴν χάριν αὐτοῦ καὶ τὴν δωρεὰν καὶ τὴν ἐνέργειαν, ἥτις καὶ αὐτὴ κατά τε τάς προβῥηθείσας θείας Γραφὰς καὶ τοὺς ἐκείνων ἐξηγητὰς θεολόγους Πνεῦμα καλεῖται, ἅτε δὴ φυσικὴ καὶ ἀδιαιρέτως ἐκείνῳ συνοῦσα, καὶ δι' αὐτῆς ὅλου μετο εχομένου καὶ συνόντας ὡς ἐνεργοῦντος τοῦ Πνεύμα τος. Περὶ ἧς δήπου κὰν τῷ περὶ τοῦ Πνεύματος από τοῦ λόγῳ πρὸ βραχέος ὁ αὐτὸς εἰπὼν ἔφθη Χρυσόστομας. Επειδήπερ τὸ δωρούμενον τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐστι, καλεῖται καὶ τὸ δῶρον όμωνύμως τῷ χαρισαμένῳ. Διὰ τοῦτο λέγει Παῦλος, Οὐ γὰρ ἐλάβετε πνεῦμα δουλείας πάλιν εἰς φόβον, ἀλλὰ δυνά. μεως, καὶ ἀγάπης, καὶ σωφρονισμοῦ. Πνεῦμα δὲ λέγει, φησίν, ἐνταῦθα τὸ χάρισμα. Καὶ πάλιν, Εί ρηται πρὸ τούτου, φησίν, ὅτι ἄλλο ἐστὶ Πνεῦμα ἅγιον, ἄλλο χάρισμα, ἄλλο βασιλεύς, ἄλλο τὴ δῶρον τοῦ βασιλέως. Καὶ αὖθις· Ίνα μάθητε ὅτι ἡ δωρεὰ πέμπεται, τὸ δὲ Πνεῦμα οὐκ ἀποστέλλεται, ὁ Σωτὴρ λέγει τοῖς ἀποστόλοις, Μείνατε ἐν Ἱερουσαλήμ, ἕως οὗ ἐνδύσησθε δύναμιν ἐξ ὕψους· καὶ λήψεσθε δύναμιν ἐπελθόντος τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐφ' ὑμᾶς. Αλλο δύναμις ή χορηγουμένη, άλλο τὸ Πνεῦμα τὸ χορηγούν. Πάντα γὰρ ἐνεργεῖ τὸ ἐν καὶ τὸ αὐτὸ Πνεῦμα διαιροῦν ἰδίᾳ ἑκάστῳ καθὼς βούλεται. Ταῦτα δὲ πολλάκις κατὰ ταυτό, καὶ συνεχῶς καὶ πυκνῶς ὁ μέγας οὗτος τῆς οἰκουμένης διδάσκαλος Ιωάννης διδάσκει, εἰ καὶ μὴ πάντα κατά μέρος ἡμεῖς διὰ τὸ μῆκος ἑξῆς καταλέγομεν, ἐκ τῶν θεοπνεύστων λογίων λαβών, τῶν τε ἄλλων, ὡς αὐτὸς ὑπ έδειξε φθάσας, καὶ δὴ καὶ τῶν εἰρημένων τοῖς ἱεροῖς ἀποστόλοις περὶ τοῦ θείου φημὶ Πνεύματος ἔν γε ταῖς Εν αὐτῶν ἱεραῖς Πράξεσι. δωρεὰ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐκπέχυται· καὶ μετ' ὀλίγον πάλιν [κονον γὰρ αὐτῶν λαλούντων γλώσ σαις καὶ μεγαλυνόντων τὸν Θεόν. Τότε ἀπεκρίθη ὁ Πέτρος· Κήτι τὸ ὕδωρ κωλῦσαι δύναται τις τοῦ μὴ βαπτισθῆναι τούτους, οἵτινες τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἔλαβον, ὡς ἡμεῖς; Ὥστε διόλου τὴν θείαν ἔστιν ἰδεῖν Γραφὴν διὰ τῶν τοιούτων τὰ ἑαυτῆς πλέο κουσαν, καὶ σκοπὸν αὐτὸ τοῦτο ποιουμένην, τὸν Θεὸν αὐτὸν εἶναι νομίζειν τὸν μετεχόμενον κατὰ τὰ φυσικὰ καὶ ὑπερφυά ἑαυτοῦ ἰδιώματα, ὁ δὴ καὶ πολλάκις ήδη καὶ εἴρηται καὶ δέδεικται. Εἰ δὲ ἡ τοῦ Πνεύματ τος αὕτη φυσική χάρις καὶ ἡ ἐνέργεια κτίσμα, καὶ διέστηκεν αὐτοῦ, πρῶτον μὲν μετὰ τῆς ἀτόπου βλασ φημίας, καὶ τοῦ κατὰ τῶν θείων Γραφῶν, καὶ τῶν θεολόγων πολέμου, καὶ πρός γε τοὐναντίον ἅπαν τὰ τοῦ σκοποῦ τῷ φιλοσόφω περιτραπήσεται, αὐτὴν τὴν οὐσίαν τῆς ἁγίας Τριάδος ἐνοικεῖν διατεινομένῳ τοῖς ἀξίοις· οὐ γὰρ δὴ ταυτὸν ἂν εἴη θεός τε καὶ κτίσμα, δ δὴ καὶ φθάσας πρὸς αὐτὸν πλατύτερον ἔφην· ἔπειτα καὶ πῶς ἡ Ἐκκλησία, παρὰ τῶν ἱερῶν ἀποστόλων δηλαδὴ διαδεξαμένη, καὶ Μακεδονίου καὶ τῆς περὶ αὐτὸν θεομάχου φατρίας, χείρονα πολλῷ καὶ ἀνοπώ τερα φρονῆσαι περὶ τοῦ Πνεύματος ἐνεθυμήθη τὸν Σίμωνα καὶ εἰ τίς γε κατ' αὐτὸν ἕτερος, ἐπειδήπερ οἱ περὶ Μακεδόνιον δοῦλον μὲν εἶπον τὸ Πνεῦμα, ἀλλὰ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, οἱ δὲ περὶ Σίμωνα βούλον ἀνθρώπων ενόμισαν; ὤνιον ἐνθυμηθέντες θέσθαι τὴν χάριν αὐτοῦ. Εἰ δὲ ἡ χάρις αὕτη γε κτίσμα, φιλόσοφε, κατὰ σέ, πῶς ἂν μετέχοι τὸ Πνεῦμα τῆς εἰς ἐκείνην ὕβρεως, ὅπερ ἀπόστολοι καὶ Πατέρας ενόμισαν μετ᾿ ἐκείνους, Θεὸς ἄκτιστος ὤν; Αλλ οὐκ ἂν εἴη γε ἐκεῖνό ποτε κατὰ τὰς σὰς ὑπολήψεις, ἕως ἂν ᾖ φυσικὸν ἰδίωμα, καὶ χάρις, καὶ ἐνέργεια συνουσιωμένη, καὶ ἀδιαίρετος τοῦ Θεοῦ, δι' ἧς όλος αὐτὸς ὡς ἐνεργῶν παρών δὴ καὶ μετέχεται φιλαν θρώπως ἅμα καὶ ἀποῤῥήτως, καθὰ δὴ καὶ τοῖς ἱεροῖς θεολόγοις ἤδη διὰ πολλῶν ἐκ τῶν θείων Γραφών 0δειχται. Φησὶ τοίνυν ἱστορῶν ἐκείνας ὁ θεῖος Λουκάς Θεασάμενος ὁ Σίμων, ὅτι διὰ τῆς ἐπιθέσεως τῶν χειρῶν τῶν ἀποστόλων δίδοται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Τὸ δὲ αὐτὸ τοῦτο καὶ Παῦλος ὁ θεῖος Κορινο θίοις ἐπιστέλλων φησίν· Οὐ τὸ Πνεῦμα τοῦ κόσμου ἐλάβετε, ἀλλὰ τὸ πνεῦμα τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ. Εν ταῦθα τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον καὶ δίδοσθαι, καὶ λαμβά νειν τοὺς πιστοὺς, καὶ Παῦλος καὶ Λουκάς ἱστορούσιν. Ο δὲ κορυφαῖος τῶν ἀποστόλων Πέτρος, ὥσπερ ἐξη- ν γούμενος ταύτην τὴν τοῦ Πνεύματος δόσιν, μικρῷ προϊόντος ἐκείνου τοῦ λόγου, Τὸ ἀργύριόν σου συν σοὶ εἴη εἰς ἀπώλειαν, λέγει, ὅτι τὴν δωρεάν τοῦ Θεοῦ ἐνόμισας διὰ χρημάτων κτᾶσθαι, τοῦτ' ἐκεῖνο τὸ προῤῥηθὲν ἡμῖν δεικνὺς ἄντικρυς, ὅτι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον κατὰ τὴν ὑπερφυά χάριν καὶ τὰς αὐτοῦ δωρεάς, καὶ τὰς ἐνεργείας, ἀλλ᾽ οὐ κατὰ τὴν ἑαυτοῦ ὑπόστασιν καὶ δίδοται καὶ λαμβάνεται. Πάλιν ὁ θεῖος Λουκᾶς ἐν ταῖς Πράξεσιν· "Ετι λα λοῦντος τοῦ Πέτρου τὰ ῥήματα ταῦτα ἐπέπεσε τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐπὶ πάντας τοὺς ἀκούοντας. Οδε τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, εἶτα μικρόν προελθών, Καὶ ἐξέστησαν, φησίν, οἱ ἐκ περιτομῆς πιστοί, Καὶ ταῦτα μὲν δι᾿ ὀλίγων περὶ τῆς θείας ἐνεργείας τε καὶ τῆς χάριτος, καὶ τῆς κατ' αὐτὴν τοῦ Θεοῦ μετοχῆς, ἅπερ ἐξίσης αὐτά τε ταῦτα δεδειχότα γε εν εἴη λαμπρῶς, καὶ δὴ καὶ τὸ τῆς θείας οὐσίας ἀμέσ θεκτον σὺν τούτοις κατὰ πᾶσαν ἀνάγκην. ᾿Αλλ᾽ ἐγώ δεῖν εἶναι κἀκεῖνο νομίζω τὸ καὶ περὶ αὐτοῦ τούτου, φημὶ δὴ τοῦ τῆς θείας οὐσίας ἀμεθέκτου, βραχέ άττα κατὰ τὴν ὑπόσχεσιν παρὰ τῶν θεολόγων προσθεῖναι, καὶ οὕτω πρὸς ὀλίγον διαναπαύσει τὸν λόγον. Φησί τοίνυν ὁ σοφώτατος Μάξιμος· Ο τοῖς οὖσι μὴ κατ' οὐσίαν ὑπάρχων μεθεκτός, κατ' ἄλλον δὲ τρόπον μετα ἐχεσθαι τοῖς δυναμένοις βουλόμενος, τοῦ κατ' ουσίαν κρυφίου παντελῶς ἐξίσταται, ὁπότε καὶ αὐτὸς ὁ τρός πος, καθ᾽ ἐν θέλων μετέχεται, μένει διηνεκώς τοῖς πᾶσιν ἀνέκφαντος. Ὁ δὲ ἐκ Δαμασκοῦ θεῖος Ἰωάν νης, Τὸ θεῖον ἀκατάληπτον, φησίν, ὃν πάντως καὶ ἀνώνυμον ἔσται. Αγνοοῦντες οὖν τὴν οὐσίαν αὐτοῦ, τῆς οὐσίας μὴ ἐκζητήσωμεν όνομα. Δηλωτικὰ γὰρ τῶν πραγμάτων εἰσὶ τὰ ὀνόματα. ᾿Αλλὰ ἀγαθὸς ἐν ὁ Θεὸς, καὶ ἐπὶ μεθέξει τῆς ἀγαθότητος αὐτοῦ παρα-

CONTRA GREGORAM ANTIRRBETICORUM VI. κι ἡμᾶς ἐκ τοῦ μὴ ὄντας εἰς τὸ εἶναι, καὶ γνω- 1 οὗτοι καὶ κοινοὶ τῆς Ἐκκλησίας διδάσκαλοι, οὕτω ὡς ποιήσας ἡμᾶς, ὥσπερ οὐ τῆς οὐσίας αὐτοῦ Βοικεν, οὕτως οὐδὲ τῆς γνώσεως τῆς οὐσίας αὐτ Ο βλέπε τὸν σοφόν τουτονι θεολόγον ἀκριβῶς ἐν ερημένοις, όπως περί τε τοῦ ἀγνώστου καὶ ἀρο τῆς θείας οὐσίας τὸν λόγον ποιούμενος, τοῦ καὶ λόγους καὶ ἀποδείξεις παράγει κατὰ τὸ ἐγὼ ῦν, ὅτι δ' ἀμέθεκτος τοπαράπαν ἡ ὑπερούσιος · ἐκείνη ὡς τοῖς πᾶσιν ὠμολογημένον λαμβάνων είμενον, οὐ μόνον οὐ δίδωσιν ὑπὲρ τούτου λόγον, κἀκεῖνο τὸ προῤῥηθὲν μᾶλλον διὰ τούτου βε καὶ συνίστησιν, ὥσπερ οὐ τῆς οὐσίας αὐτοῦ ωκε, λέγων, οὕτως οὐδὲ τῆς γνώσεως τῆς οὐσίας i. Καὶ πάλιν ὁ αὐτὸς θεολόγον ἕτερον ἐξηγού- · τοιάδε φησί. Καὶ πέρας τοῦ μυστηρίου τῇ Θεόν νεύσει θεούμενον, θεούμενον δὲ τῇ μετοχῇ είας ἐλλάμψεως, οὐκ εἰς τὴν θείαν μεθιστάμε σίαν. Εἰ γὰρ ὁ ἥλιος ἡμῖν, φησί, τῶν οἰκείων τιῶν μεταδιδοὺς μένει τῶν ἡμετέρων ἀμέτοχος, μᾶλλον ὁ τοῦ ἡλίου ποιητής τε καὶ Κύριος; πάλιν· Τοῦτον τοίνυν, φησί, τὸν ἄνθρωπον & υργὸς ἄῤῥενα κατεσκεύασε, μεταδοὺς αὐτῷ τῆς χάριτος ἑαυτοῦ, καὶ ἐν κοινωνίᾳ ἑαυτοῦ διὰ ς αὐτὸν ποιησάμενος· ὅθεν καὶ τὴν τῶν ζώων σίαν προφητικῶς, ὡς δούλων αὐτῷ δοθέντων, πκῶς ἐποιήσατο. τὰ τῶν ἱερῶν Εὐαγγελίων καὶ ἀποστόλων ἐκδεξάμε ναι, καὶ οὕτω καὶ τοὺς μαθητὰς ἡμᾶς καὶ φρονεῖν, καὶ διδάσκειν τοὺς ἀδελφοὺς ἐκεῖνα διδάξαντες, καὶ οὐκ ἔδει τοὺς ἀντιλέγειν τῇ Ἐκκλησία προειρημέ τους τοῖς οὕτω φανεροῖς ἀντιπίπτειν, καὶ διαστρέ φειν ἐπιχειρεῖν τὰ διαστροφῆς καὶ ἀντιλογίας πάσης ἀνώτερα. ᾿Αλλ᾽ ἵνα καὶ τοὺς ἐκείνων ἑταίρους τε καὶ διαδό τους εἰσαγάγωμεν νῦν τῷ λόγῳ, καὶ δείξωμεν διά τε τῶν λόγων καὶ τῆς διδασκαλίας ἐκείνων, ὅπω; καὶ αὐτοὶ τὰ τῶν ἀρχαίων Πατέρων τε καὶ διδασκάἐκεῖνα, καὶ οὐδαμοῦ τῆς αὐτῶν ἀριστάμεθα διανοίας, λων ἐδέξαντο, καὶ ὅτι καὶ συνᾴδομεν αὐτοῖς κατ' ὥσπερ οὐδὲ τῆς ἐκείνων αὐτοὶ τοπαράπαν, ἐν τῷ αὐτῷ δηλαδὴ φθεγγόμενοι Πνεύματι τὰ τοῦ Πνεύ ματος πάντες όμοῦ, Γερμανὸς ὁ τῆς οἰκουμενικής Εκκλησίας ἱερὸς Πατήρ καὶ διδάσκαλος πρὸ τῶν αὐτοῦ λόγων υποδεικνύτω. Οὗτος καὶ γὰρ ὁ μέγας, ἄλλων παρίτω, καὶ τὴν συμφωνίαν διὰ τῶν ἱερῶν πρὸς Λατίνους ὑπὲρ τῆς τοῦ θείου Πνεύματος ἐκπο ρεύσεως τὸν ἑαυτοῦ ποιούμενος λόγον, καὶ τῶν εὐαγ γελικῶν τε καὶ πατρικῶν προϊστάμενος όρων, ἐπειδὴ τὰ περὶ μετοχῆς καὶ κοινωνίας Θεοῦ διασκοπούμενος ἦν, καὶ τοὺς περὶ τούτων τῶν θεολόγων ἱεροῖς λόγους, άλλους τε πολλούς, καὶ τοὺς κορυφαίους μεσ λιστα καὶ προύχοντας αὐτῶν ἐπεισάγει, διὰ τῆς ἐκείνων θεολογίας τὴν καινοφανή τῶν Λατίνων δόξαν ἐλέγχων, κακῶς οἱομένων, τῆς οὐσίας αὐτῆς, καὶ οὐ τῆς οὐσιώδους ενεργείας καὶ τῆς χάριτος τοῦ Θεοῦ, τοὺς ἁγίους μετέχειν. Τὰ γοῦν προῤῥηθέντα περὶ τού των ᾿Αθανασίῳ τῷ μεγάλῳ ἐν τῇ περὶ τοῦ θείου αγγελισμοῦ ὁμιλία Γερμανὸς ὁ θεῖος οὑτοσὶν ἀντ γνούς, οὕτω πως ἐπιφέρει τὴν ἑαυτοῦ γνώμην. Ψρες, φησίν, ὡς ὅταν λέγωσιν οἱ Πατέρες τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐπιφοιτᾶν καὶ ἐνσκηνοῦν τοῖς ἁγίοις, οὐ τὴν ὑπόστασιν αὐτὴν, ἀλλὰ τὴν χάριν φασί; Καὶ πάλιν, 'Ο δὲ θεῖός φησι Κύριλλος, τὸ προφητικὸν ἐξηγούμε νος ἐκεῖνο, τὸ, Εκχεῶ ἀπὸ τοῦ Πνεύματος και ἐπὶ πᾶσαν σάρκα, Εἰ μέν ἐστι Θεὸς, φησὶν, ἐκ Θεοῦ κατὰ φύσιν ὁ Υἱός, γεγέννηται γὰρ ἐκ Θεοῦ καὶ Πατρός, ίδιον αὐτοῦ τε καὶ ἐξ αὐτοῦ καὶ ἐν αὐτῷ τὸ Πνεῦμά ἐστι, καθάπερ αμέλει καὶ αὐτοῦ τοῦ Πατ Ο τρός. Καὶ ἐν τῇ πρὸς Θεοδόσιον Βαπτίζοντα τὸν Ἰησ σοῦν ἐν πυρὶ καὶ ἁγίῳ Πνεύματι, οὐ τὸ ἀλλότριον τοῖς βαπτιζομένοις ενιέναι Πνεῦμα δουλοπρεπῶς καὶ ὑπηρετικῶς, ἀλλ' ὡς θεὸν κατὰ φύσιν, μετ᾿ ἐξου σίας τῆς ἀνωτάτω τὸ ἐξ αὐτοῦ καὶ ἴδιον αὐτοῦ. Καὶ μετ' ὀλίγα· ἀπολύων γὰρ ἁμαρτίας τὸν αὐτῇ προσκείμενον, τῷ ἰδίῳ λοιπὸν καταχρίει Πνεύματι· ὅπερ ενίησι μὲν αὐτὸς ὁ ἐκ Θεοῦ Πατρὸς Λόγος καὶ ἐξ ἰδίας ἡμῖν ἀναπηγάζει φύσεως. ανάσιος δὲ ὁ μέγας τὰ κατὰ τὸν εὐαγγελισμὸν μπαρθένου καὶ Θεομήτορος σκοπούμενος, Ὣς τοὺς ἀποστόλους, φησί, τὸ Πνεῦμα καὶ ἡ δύο τοῦ Ὑψίστου ἐπήγγελται, οὕτω καὶ πρὸς τὴν ' νον. Καὶ εἰ ἐν τοῖς ἀποστόλοις οὐ παρηκολούνάρκωσις, δῆλον ὅτι οὐδὲ ἐν τῇ Παρθένῳ ἡ ς εσαρκώθη, οὔτε τὸ Πνεῦμα ἐνηνθρώπησεν. ὥσπερ ἐν τοῖς ἀποστόλοις ἡ δύναμις πρὸς τὸ αι κατά πάσης ἀντικειμένης δυνάμεως ἐγέκαὶ ἡ ἐπέλευσις τοῦ Πνεύματος καθ' ὅλα τὰ ὣς προσόντα αὐτῷ, ἐνεργοῦσα ἐν πᾶσι ση καὶ τέρασι, καὶ δυνάμεσι πρὸς βεβαίωσιν καὶ τιν τῆς Χριστοῦ ἐπαγγελίας, οὕτω καὶ ἐπὶ τῇ κι ἡ ἐπέλευσις τοῦ Πνεύματος ἐγένετο ἐν πᾶσι σιωδῶς προσοῦσιν αὐτῷ κατὰ τὴν θεαρχίαν, ἱμποιοῦν, πρὸς τὸ ἐν πᾶσι χαίρειν αὐτήν. Καὶ μικρόν· 'Αλλ' ότι δυνάμεως τοῦ Πνεύματος η ή Παρθένος, πρὸς ἁγιασμὸν μέντοι τῆς αὐτῆς, καὶ πρὸς τὸ δύνασθαι φέρειν τὸ σω κύημα· καὶ οὕτως ἀκολούθως ἐν αὐτῇ οὐ δυ καλενεργείᾳ, ἀλλὰ καθ' ὅλον τὸ πλήρωμα τῆς κι αὐτὴ ἡ ἀρχίθεος καὶ ὑπεράρχιος τοῦ Υἱοῦ οῦ ὑπόστασις ἐσαρκώθη καὶ ἐνανθρώπησε. δείχθη γάρ, ὅτι ὥσπερ ἡ ἐξουσία καὶ ἡ βασι αἱ τὰ ἄλλα πάντα, ὰ κατὰ θεολογίαν προτέοὐχ ὑπόστασιν ἕκαστον λέγεται, ἀλλὰ περὶ ἐστασιν κατ' οὐσίαν ἰδίᾳ διερμηνευόμενα, αὶ ἡ δύναμις καὶ ἡ ἐνέργεια περὶ τὴν ὑπό οὐσιωδῶς ἀναφέρεται κοινῶς μὲν ἐφ' ἑκάστην τῶν θεαρχικῶν ὑποστάσεων, ἰδίως δὲ καὶ ἐπ' τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ τὴν μίαν σαρκωθεῖσαν καὶ υπήσασαν. Καὶ ταῦτα μὲν οἱ θεολόγοι Πατέρες Οὕτω καὶ τὰ τοῦ μεγάλου Κυρίλλου, κατὰ λέξιν ὁ θεῖος ἐκθέμενος Γερμανός, ἄρα πῶς ἐκλαμβάνει καὶ διερμηνεύει σοφῶς. 'Αλλ' ἐνταῦθα τὴν χάριν καὶ τὴν ἐνέργειαν, φησί, προδήλως τῆς μακαρίας Τριά δος φησίν, ἔκ τε τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου προχεομένην Πνεύματος, καθὼς αὐτὸς δ' προ-

PHILOTIEI CP. PATRIARCHE καὶ ὁ Υἱὸς, ὁμοίως καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον; φήτης φησίν, Εκχεῶ ἀπὸ τοῦ Πνεύματός μου, σου οψόμεθα φως. Ορᾷς ὅτι ὁ Πατὴρ πηγὴ ἐκλήθη ἵνα ἀπὸ τῆς ταυτότητος τῆς ἐνεργείας, καὶ τὸ ταυ τὸν τῆς οὐσίας παραστήσῃ. Εἰ μὲν γὰρ, Εκχεῶ τὸ Πνεῦμά μου, ἔφασκεν, ἴσως ἂν ὑπέλαβέ τις αὐτὸν τὸν Παράκλητον ἔκ τε τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ αὐ τοῦ προχεόμενον· ἐπεὶ δὲ, ἐκ τοῦ Πνεύματος, ἔφησε, καὶ τὴν αἰτίαν προσέθηκε παρ' αὐτὰ, ἐπὶ πᾶσαν σάρκα, εἰπὼν, οὐ τὴν ὑπόστασιν, ἀλλὰ τὴν χάριν, ὡς ἔφημεν, παρεστήσατο· ὅτι μηδὲ ἐκείνης ἐσμὲν δεκτικοί, ἀλλὰ ταύτης, ἧς δῆτα καὶ κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον μετέχομεν, καθὼς πίστεως καὶ καθαρό τητος ἕκαστος ἔχομεν. Εκείνη γὰρ ἡ ἐκπορευομένη ἐκ τοῦ Πατρὸς οὐκ ἔστιν οὐδεμιᾷ οὐσίᾳ κατὰ τὸ μᾶλ. λον καὶ ἧττον ληπτή τε καὶ μεριστή. Διὸ τὴν χάριν καὶ τὴν ἐνέργειαν καὶ τὴν ἔλλαμψιν καὶ τὴν δύναμιν, ἦν φαμεν ἐκ τῆς θείας οὐσίας πηγαζομένην εἶναι, πιστεύομεν. Εἰ γὰρ μῃ ἐστιν ἀνενέργητος καθ' εαυτὴν ἡ θεία οὐσία, καὶ ἀχαρίτωτος, ἀλαμπής, καὶ ἀδύναμος, ἔστι δὲ καὶ ἐπίκτητος ἡ τοιαύτη χάρις, ἀλλὰ μὴν οὐδὲν ἐπίκτητον αὐτῇ τῇ θείᾳ οὐσίᾳ καὶ κατά συμβεβηκός. ᾿Αλλὰ καλὸν ἂν εἴη, φησὶν ὁ θεῖος Γερμανός αὖθις, καὶ τὰς προβαλλομένας παρὰ Λατίνων χρήσεις παν ραθέσθαι τῶν Πατέρων ἡμῶν. Καὶ γοῦν αὐτίκα τοῦ μεγάλου Αθανασίου ἐν τῷ περὶ τῆς ἐνσάρκου ἐπι φανείας τοῦ Θεοῦ Λόγου. Τῷ εὐαγγελίῳ, φησίν, ὁ Ἰησοῦς ἐπαγγέλλεται διδόναι ὕδωρ τοῖς πιστοῖς ἐν δίψῃ, λέγων τῇ Σαμαρείτιδι περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύμα. τος· Εἰ ᾔδεις τὴν δωρεὰν τοῦ Θεοῦ, καὶ τὶς ἐστιν ὁ λέγων σοι, Δός μοι ὕδωρ πιεῖν, σὺ ἂν ᾖτησας αὐτὸν, καὶ ἔδωκεν ἂν σοι ὕδωρ ζῶν. Καὶ μετ' ὀλίγα λέγει αὐτῇ· Πᾶς ὁ πίνων ἐκ τούτου τοῦ ὕδατος δια ψήσῃ πάλιν. "Ος δ' ἂν πίῃ ἐκ τοῦ ὕδατος, οὗ ἐγὼ δώσω αὐτῷ, γενήσεται ἐν αὐτῷ πηγὴ ὕδατος ἀλλομένου εἰς ζωὴν αἰώνιον. Καὶ διὰ τοῦτο ψάλλει Δαβὶδ ἐν τῷ Θεῷ λέγων, "Οτι παρὰ σοὶ πηγὴ ζωῆς, ἐν τῷ φωτί σου ὀψόμεθα φῶς. Οἶδε γὰρ παρὰ τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ ὄντα τὸν Υἱόν, τὴν πηγὴν τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ὡς καὶ διὰ Ἱερεμίου ὁ Υἱὸς λέγει· Δύο καὶ πονηρὰ ἐποίησεν ὁ υἱός μου· ἐμὲ ἐγκα τέλιπε πηγὴν ὕδατος ζῶντος, καὶ ὤρυξεν ἑαυτῷ λάκκους συντετριμμένους, οἱ οὐ δυνήσονται ὕδωρ συνέχειν. Καὶ πάλιν· Τοῦ Πατρὸς ὄντος πηγῆς, τοῦ δὲ Υἱοῦ ποταμοῦ λεγομένου, πίνειν λεγόμεθα τὸ Πνεῦμα. Λέγουσιν οὖν οἱ τὰ Λατίνων δηλονότι φρονοῦντες, Ο σοφός αυθίς φησι Γερμανός, ὅτι τῆς τοῦ Παρακλήτου ὑποστάσεώς ἐστι πηγὴ ὁ Υἱὸς, καὶ ἡμῖν τοῖς διψῶσιν ἀνθρώποις ταύτην πηγάζει, καὶ ὡς ὕδωρ λαμβάνομεν καὶ πίνομεν οἱ πιστεύοντες. Ἀλλ᾿ οὐ τῆς οὐσίας ἑσμὲν, φησί, δεκτικοί, ἡ γὰρ ἂν ἐκ θεότητος καὶ ἀνθρωπότητος ἦμεν συγκείμενοι, ἀλλὰ τῆς θείας χάριτος καὶ δωρεᾶς. Ὅπερ ὁ Κύριος ἐδήλωσεν ἐκ τοῦ, Εἰ ᾔδεις τὴν δωρεὰν τοῦ Θεοῦ, ἦ; οὐ μόνον ὁ Πατήρ καὶ ὁ Υἱὸς πηγή, ἀλλὰ καὶ αὐτὸς ὁ Παράκλητο;. Καὶ τοῦτο αὐτὸ ὁ προβληθεὶς ἐν τῷ δευτέρῳ κεφαλαίῳ λέγων· Λέγει γὰρ ὁ προς φήτης, Εμὲ ἐγκατέλιπον πηγὴν ὕδατος ζῶντος, καὶ ὁ Δαβίδ· Οτι παρὰ σοὶ πηγὴ ζωῆς, ἐν τῷ φωτὶ Ακουσον δὲ καὶ τῶν παρ' αὐτοῦ τοῦ μεγάλου ἀνωτέρω μικρόν. Φησὶ γὰρ αὐτὸς ὁ Κύριος· Ο κι στεύων εἰς ἐμὲ, ποταμοὶ ῥεύσουσιν ἐκ τῆς και λίας αὐτοῦ. Τοῦτο δὲ ἔλεγε περὶ τοῦ Πνεύματος, οὗ ἔμελλον λαμβάνειν οἱ πιστεύοντες εἰς αὐτόν. Καὶ ἐν τῷ Ἰωὴλ ἐκ προσώπου τοῦ Πατρὸς, Εκχού ἀπὸ τοῦ Πνεύματός μου. Καὶ διὰ τοῦτο ἐμφυσή εἰς τὸ πρόσωπον τῶν μαθητῶν, λέγων, Λάβετε Πνεῦμα ἅγιον, ἵνα μάθωμεν, ὅτι ἐκ τοῦ πληρώ ματος τῆς θεότητός ἐστι τὸ διδόμενον ἅγιον Πνεῦμα Εν Χριστῷ γὰρ, φησί, κατοικεῖ πᾶν τὸ πλήρωμα τῆς θεότητος σωματικῶς, τουτέστιν ἐν τῇ σαρκὶ αὐτ τοῦ, καθὰ καὶ ὁ Εὐαγγελιστὴς λέγει· Ἡμεῖς ἐκ τοῦ πληρώματος αὐτοῦ πάντες ἐλάβομεν. Τοῦτο δὲ φησιν ὁ ἱερὸς Γερμανὸς ἀναπτύσσων, ή επεξεργα ζόμενος δηλονότι τὰ εἰρημένα, καὶ τὸ ἐκχεῶ, καὶ τὸ ἐμφυσῶ, καὶ τὸ ἐκ τοῦ πληρώματος, καὶ τὸ ἡμεῖς αὐτοῦ· Πάντα ταῦτα τῆς θείας χάριτος καὶ ἐλλάμ ψεως καὶ ἐνεργείας τῆς ἁγίας Τριάδος εἰσὶ δηλωτικά Εἶτα τοῦ Χρυσοστόμου Πατρὸς μνησθεὶς ὁ σοφὸς Γερμανὸς καὶ αὖθις, νῦν μὲν ἐν τῇ εἰς τὴν ἐνανθρώ πησιν τοῦ Κυρίου ὁμιλίᾳ λέγοντος, Ηλθεν ὁ Χρ στὸς πρὸς ἡμᾶς, ἔδωκεν ἡμῖν τὸ ἑαυτοῦ Πνεῦμα, καὶ ἔλαβε τὸ ἡμέτερον σῶμα, νῦν δὲ ἐν τῷ πρὸς πρώτῳ λόγῳ, καὶ οὕτως ὑμᾶς φυλάξει τὸ περὶ Χριστοῦ Πνεῦμα εἰς τὴν ἡμέραν της μελλούσης ἀπολυτρώσεως, ἐπάγει τὰ παρ' ἑαυτοῦ, λέγων ούτ τω; Οὐκ ἔστι δὲ, ὦ οὗτοι, τὸ παρ' αὐτοῦ καὶ ἐν τοῦ Χριστοῦ ἡ οὐσία καὶ ὕπαρξις, ἀλλ᾽ ἡ χάρις κα ή δωρεά, ἧς καὶ ἡμεῖς ἐσμεν δεκτικοί. Καὶ Πνεῦμε Χριστοῦ καὶ ταύτην μεμαθήκαμεν, κατ' αὐτό, Εἰ δέ τις Πνεύμα Χριστοῦ οὐκ ἔχει, οὐκ ἔστιν αὐτοῦ. Έδωκε δὲ τοῦτο, ὅτε ἐνεφύσησε τους με θηταῖς. Δέδωκε δὲ πάλιν τελεώτερον, καὶ ἡνίκα φ Παράκλητος διεμέρισε τὰς ἑαυτοῦ δωρεὰς ἐν τοῖς ἀποστόλοις. Εἰ γὰρ καὶ οὗτος διεμέριζεν, ἀλλ᾽ οὖν καὶ ὁ Υἱὸς καὶ ὁ Πατήρ. Μία γάρ ἐστιν ἡ χάρις. Δέδωκε δὲ πάλιν μετὰ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Πνεύμα τος καὶ ὅτε ἐπεφοίτησεν ἐπὶ τὴν ἁγίαν Παρθένον καὶ Θεοτόκον κατὰ τὴν τοῦ ἀγγέλου φωνὴν, Πνεῦμα ἅγιον ἐπελεύσεται ἐπὶ σὲ, ὥσπερ δῆτα καὶ ὁ ἱερὸς ᾿Αθανάσιος ἐν τῷ εἰς τὸν Εὐαγγελισμὸν παριστα. Ὁ δὲ μέγας, φησίν, Αθανάσιος ἐν τῷ κατὰ ᾿Αρείου τρίτῳ τάδε φησί Διδόντος τοῦ Πνεύματος χάριν καὶ εἰρήνην, αὐτὴν καὶ ὁ Υἱὸς δίδωσι. Μία γὰρ καὶ αὕτη παρὰ Πατρὸς δι' Υἱοῦ, ὡς ἔστιν ἐν τὸ φῶς τοῦ ἡλίου καὶ τοῦ ἀπαυγάσματος, καὶ τὸ φωτίζειν τὸν ἥλιον διὰ τοῦ ἀπαυγάσματος γίνεται Καὶ μετά τινα· Γράφει τοίνυν ὁ Ιωάννης, Εν τούτῳ γινώσκομεν ὅτι ἐν αὐτῷ μένομεν, καὶ πόν τὸς ἐν ἡμῖν, ὅτι ἐκ τοῦ Πνεύματος αὐτοῦ ἔδωκα ἡμῖν. Οὐκοῦν διὰ τὴν διδομένην ἡμῖν χάριν τοῦ Πνεύματος ἡμεῖς τε ἐν αὐτῷ γινόμεθα, καὶ αὐτὸς ἐν ἡμῖν. Καὶ ἐπειδὴ τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ ἐστι, δὲ τοῦτο τούτου γενομένου ἐν ἡμῖν, εἰκότων, ὡς ἔχον

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM VI.. καὶ ἡμεῖς τὸ Πνεῦμα, νομιζόμεθα ἐν τῷ Θεῷ τινὲς, διὰ τὸ καλεῖσθαι τοῦτο Θεοῦ ἐνέργειαν, κατά τθαι, καὶ οὕτω Θεός ἐστιν ἐν ἡμῖν. συμβεβηκὸς αὐτοῦ τὴν ἐνέργειαν νοεῖσθαι κακώς λλὰ καὶ ὁ Χρυσόστομος, φησὶν, ἐξηγούμενος τὸν υπέλαβον. ᾿Απεδείχθη οὖν, φησίν, ὅτι Πνεῦμα ἅγιον ς Πνεῦμα Χριστοῦ οὐκ ἔχει, οὐκ ἔστιν αὐτοῦ, οὐ μόνον τὸν Παράκλητον, ἀλλὰ καὶ τὴν μίαν καὶ [σι; Πνεῦμα Χριστοῦ ὁ ᾿Απόστολος τὰ χαρί- ἁπλῆν θείαν χάριν καὶ δύναμιν, ἔλλαμψίν τε καὶ α τῆς Καινῆς Διαθήκης φησί. Καὶ πάλιν ὁ σοφὸς ἐνέργειαν, τὴν ἀγαθότητι ποικιλλομένην ἐν τοῖς μετ ανός, Οὐκ αὐτὴν τὴν οὐσίαν καὶ ὕπαρξιν τοῦ ριστοῖς, καὶ ἀμερίστως πληθυνομένην, συνάγουσαν ικλήτου προχέει τοῖς ἀξίοις ὁ Κύριος, οὐ γὰρ τε τὰ μεριστὰ πρὸς τὴν ἑαυτῆς ἁπλότητα, ἥτις ἐκ ἢ ἡ θεότης, οὐδὲ μεταβαίνει, πόθεν γὰρ καὶ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἐν ἁγίῳ Πνεύματι τῷ Παρακλήτῳ ἢ τὰ πάντα πληροῦσα; ἀλλὰ τὴν θείαν ἐμφά- προχεομένη, τοῖς οὖσι τὸ εἶναι, καὶ τὸ εὖ εἶναι, κατὰ · καὶ χάριν καὶ δύναμιν ἀποστέλλει καὶ τὴν ἑκάστου δεκτικὴν δύναμιν ἐνεργεῖ, καὶ ταύτην τιν. Αποστολὴν δὲ οὐδὲν ἄλλο δύναται νοεῖν ὁ * φυσικὴν ἢ προαιρετικήν. Οἱ δὲ μὴ οὕτω πιστεύ δῆς ἀπὸ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ ἢ τὸ ὁμόδου- οντες, μηδὲ εἶναι ταύτην καὶ ἐκ τοῦ ἁγίου Πνεύμα καὶ τὸ ὁμόγνωμον, καὶ τὸ σύμπνουν, καὶ τὴν τος ὡς καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ὡς υδοκίαν τῶν τριῶν εἰς τὴν φανέρωσιν καὶ ἔκδηλον κοινὴν ἐνέργειαν τῆς ἁγίας Τριάδος, ἀλλὰ ταύτην γειαν τοῦ Παρακλήτου. εἶναι λέγοντες τὴν τοῦ Παρακλήτου ὑπόστασιν, κἀκ τοῦ Υἱοῦ ἔχειν τὸ εἶναι, ἀθετοῦσιν αὐτὸν, καὶ εἰς δυάδα, κατὰ τὸν Μακεδόνιον, ἀλλ᾽ οὔχουν εἰς Τριάδα πιστεύουσιν. τι δὲ, φησί, Πνεῦμα ἅγιον τὰς χάριτας φησὶν γος, καὶ τὰς ἐνεργείας, καὶ τὰς δωρεάς τάς ματικὰς, δι' ὧν οἱ μετέχοντες πνευματικοί για αἰ τε καὶ λέγονται, δῆλον ἐντεῦθεν. Μία γάρ · ἡ ἐκ τοῦ Πατρὸς χάρις διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐν Πνεύ · ἁγίῳ πληρουμένη, και μία θεότης. Καὶ πάλιν· ὰρ διδομένη χάρις καὶ δωρεὰ ἐν Τριάδι δίδοται ὁ τοῦ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἐν Πνεύματι ἁγίῳ. τερ δὲ ἐκ τοῦ Πατρός ἐστι δι' Υἱοῦ ἡ διδομένη ς, οὕτως οὐκ ἂν γένοιτο κοινωνία τῆς δόσεως μῖν εἰ μὴ ἐν τῷ Πνεύματι τῷ ἁγίῳ. Τούτου γὰρ χοντες, ἔχομεν τοῦ Πατρὸ; τὴν ἀγάπην, καὶ Υἱοῦ τὴν χάριν, καὶ αὐτοῦ τοῦ Πνεύματος τὴν ωνίαν. Μία ἄρα ἐκ τούτων ἡ τῆς Τριάδος ἐνέρ· δείχνυται. Καὶ πάλιν' "Α γὰρ τὸ Πνεῦμα ἐκάδιαιρεί, ταῦτα παρὰ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Λόγου γεῖται. Διὸ καὶ τὰ παρὰ τοῦ Υἱοῦ ἐν Πνεύματι μενα τοῦ Πατρός έστι χαρίσματα. Ο δὲ Νύσσης, φησί, θεῖος Γρηγόριος, Πᾶν ὅπερ ἂν ἡμᾶς, φησὶν, ἐκ θείας δυνάμεως ἀγαθὸν φθάσῃ, Ο πάντα ἐν πᾶσιν ενεργούσης χάριτος ενέργειαν φαμεν. Καὶ πάλιν ὁ θεῖός φησι Γερμανός, Τὸ (εόμενον ἐκ τοῦ Χριστοῦ Πνεῦμα ἡ θεία καὶ ιματικὴ χάρι; ἐστὶ καὶ ἐνέργεια. Καὶ προχεί ἀπ' αὐτοῦ, καθάπερ αμέλει καὶ ἐκ τοῦ Θεοῦ Πατρός· οὐχ ἡ ὑπερούσιος ύπαρξις δηλονότι, ἡ χάρις. Κοινὴ γὰρ τῆς ὑπερουσίου Τριάδος, ἀμερὴς καὶ ἁπλῆ. Καὶ τὸ μὲν προχεῖσθαι, ι, καὶ ἀποστέλλειν καὶ ἐκλάμπειν, καὶ πε· ἶναι, τὴν τῶν χαρισμάτων τοῦ θείου Πνεύματος Η χορηγίαν, καὶ τὴν τῶν ἐνεργειῶν ἔκδηλον ἔκσιν, ὅταν ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ἢ διὰ τοῦ Υἱοῦ λέγηται τα, καὶ τισὶ λέγονται, τὸ δὲ ἐκπορεύεσθαι τὴν ιρον καὶ ἀκατάληπτον ἐκ τοῦ Πατρὸς τοῦ Παρα του ύπαρξιν. Καὶ πάλιν, Ὁ μὲν, φησί, τῶν ἁγίων γειαν ὀνομάζει τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὡς ἐν αὐτῷ ιοριζομένης πάσης τῆς ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ προμένης ενεργείας, εἴτε ἀγαθότητα, εἴτε σοφίαν, τι ἕτερον είποις τῶν τῆς θείας φύσεως πλεονε μάτων, ὥς φησιν ὁ Θεολόγος ἐν τῷ εἰς τὸν κατά UV. Ο δὲ Νύσσης ἐν τῷ πρὸς ᾿Αβλάβιον, Οὐδὲν τῶν ὧν ἐνέργεια, φησίν, ἀλλὰ μᾶλλον ἐνεργοῦν. Διότι ᾿Αλλὰ τὰ μὲν τοῦ τῆς Ἐκκλησίας οικουμενικοῦ τουτουί διδασκάλου, τοῦ θείου φημὶ Γερμανού, άλις ἐχόντων τό γε νῦν εἶναι. Τόν τε γὰρ περὶ θείας ενερ γείας καὶ χάριτος͵ καὶ ἐλλάμψεως λόγον ἐκ τῶν ἀρ χαίων Πατέρων καὶ θεολόγων λαβὼν, ἐδίδαξιν ἄριστα φυσικὴν δύναμιν ἀποδείξας αὐτὴν πεφυκέναι τῆς ἁγίας Τριάδος, διαφέρουσαν μὲν τῆς φύσεως, συναΐδιον δὲ καὶ συμπεφυκυίαν, καὶ συνουσιωμένην, καὶ ἀχώριστον αὐτῆς, δι' ὧν τό τε ἡνωμένον καὶ τὸ διακεκριμένον πρὸς τὴν οἰκείαν αὐτῆς φύσιν θεολογεῖται καλῶς, καὶ περὶ τῆς μετοχῆς αὐτῆς θεοπρε πῶς τε καὶ θεολογικῶς ὄντως ἐφιλοσόφησε, μὴ τοῦ Πνεύματος τὴν ὑπόστασιν, μὴ τὴν θείαν οὐσίαν ὅλως εἰπὼν τὴν μετεχομένην ὑπό τε τῶν ἁγίων, καὶ δὴ καὶ τῶν ἄλλων κτισμάτων ἀναλόγως εἶναι, μηδὲ γὰρ πεφυκέναι μήτ' ἐκείνην όλως ληπτήν τε καὶ μεριστὴν, μήτε τὰ κτίσματα, δεκτικά το παράπαν τῆς θείας ουσίας καὶ ὑποστάσεως, ἀλλὰ τὴν θείαν ενέργειαν, καὶ χάριν καὶ ἔλλαμψιν, ἁπλῆν μὲν οὖσαν καθ᾿ ἑαυτὴν καὶ ἀμέριστον, μεριζομένην δὲ καὶ ποικιλλομένην ἐν τοῖς μεριστοῖς ἀναλόγως ἀγαθότητι θείᾳ, κατὰ τὴν φυσικὴν, φησὶ, καὶ προαιρετικὴν ἐκείνων ἐπιτηδειότητα, καὶ δεκτικὴν δύο ναμιν, ὡς ἐντεῦθεν καὶ μίαν καὶ πολλὰς τὴν αὐτὴν καὶ νοεῖσθαι καὶ λέγεσθαι, καὶ μὴ μόνον οὐ προσίστασθαι τὸ διακεκριμένον τοῦτο τῆς θεολογίας τῷ ταύτης ἐνιαίῳ, ἀλλὰ καὶ ἀνενέργητον, καὶ ἀδύναμον, καὶ ἀλαμπῆ, καὶ ἀχαρίτωτον κατασκευάζειν τὴν θείαν οὐσίαν τοὺς ἐκεῖνα δοξάζοντας, ταῖς γὰρ τοῦ διδασκάλου καὶ αὖθις χρήσομαι λέξεσι, καὶ προσ ότι μετὰ Μακεδονίου εἰς δυάδα πιστεύειν τούτους, οὔχουν εἰς τὴν ἁγίαν Τριάδα, τὰ καὶ παρ' ἡμῶν ἐν τοῖς φθάσασι δειχθέντα διὰ πολλῶν, τοῖς εὐαγγελι κοῖς τε καὶ ἀποστολικοῖς καὶ δὴ καὶ τοῖς θεολογι κοῖ; καὶ πατρικοῖς ἑπομένων λόγοις ἐν ἅπασι. Σὺ δὲ τί καὶ πρὸς ταῦτα λέγεις, ὦ σοφὲ Γρηγορά; Δέχῃ κἂν τουτονὶ τὸν ἱερὸν τῆς καθόλου τῶν πι στῶν Ἐκκλησίας διδάσκαλον, ἐξηγητὴν τῶν ἱερῶν λόγων, καὶ τῶν ἀρχαίων θεολόγων εκείνων, προφη

τῶν τέ φημι καὶ ἀποστόλων καὶ τῶν μετ' ἐκείνους καὶ τῇ Ἐκκλησίᾳ τότε προσθέντες, οὕτω τους Πατέρων καὶ διδασκάλων, ἢ καὶ τοῦτον ἐν αἱρετικῶν ἐκείνου λόγους καὶ τὴν θεολογίαν ἀκολούθως αὐτοῖς ἀριθμεῖς μοίρα, καὶ πᾶσαν αἵρεσιν ὑπερβαίνειν καὶ ἀντιστήσωμεν. τὰ τούτου λέγεις τοῦ μακαρίου, καθὰ δὴ καὶ τὰ τῶν συντεθεικότων τὸν τόμον, ἐπειδὴ μὴ ταῖς Ἀριστο τελικαῖς κατηγορίαις, ὡς αὐτὸς φῂς, καὶ ταῖς ἀνάγκαις τῆς ἐπιστήμης ἐκείνης, τὸ Εὐαγγέλιον ὑποβάλλουσι; Τὰ αὐτὰ καὶ γὰρ, ὡς ὁρᾷς, καὶ οὗτος τῇ καθ᾿ ἡμᾶς καὶ νοεῖ καὶ γράφει συνόδῳ, καὶ οὐκ ἔστιν οὐδ᾽ ἡντινοῦν τὴν διαφωνίαν ἐν αὐτοῖς τὸ σύν ολον κατιδείν, πλείστην μὲν οὖν τὴν συμφωνίαν καὶ ἀκριβεστάτην ἐν ἅπασιν, ἅτε δὴ καὶ τοῖς αὐτ τοῖς ἑπομένοις μυσταγωγοῖς τε καὶ διδασκάλοις, ἐν τῷ αὐτῷ φημι Πνεύματι. Φησὶ τοιγαροῦν ὁ τὰ Λατίνων ἐπεκδικῶν Βέκκας τὸ τηνικαῦτα, περὶ τῆς τοῦ ἁγίου Πνεύματος έκπορεύσεως γράφων, ούτωσὶ κατὰ λέξιν· Τί δέ ἐστι τὸ χορηγούμενον ἡμῖν διὰ τοῦ Υἱοῦ; Ὁ εἷς τῆς ἁγίας Τριάδος Θεὸς, ὁ Παράκλητος, ήγουν αὐτὴ ἢ οὐσία καὶ ἡ ὑπόστασις τοῦ παναγίου Πνεύματος. Εκπορεύεται μὲν γὰρ τὸ Πνεῦμα, κατὰ τὸν ἅγιον Κύριλο λον, ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, χορηγεῖται δὲ τῇ κτί σαι διὰ τοῦ Υἱοῦ. Εἰ οὖν τὸ ἐκπορευόμενον ἐκ τοῦ Πατρὸς τοῦτό ἐστι καὶ τὸ χορηγούμενον τῇ κτίσει διὰ τοῦ Υἱοῦ, ἐκπορεύεται δὲ ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ Πα τρὸς ὁ εἰς τῆς ἁγίας Τριάδος Θεὸς ὁ Παράκλητος, ήγουν αὐτὴ ἡ ὑπερούσιος οὐσία καὶ ὑπόστασις τοῦ παναγίου Πνεύματος, δήλον, ὅτι ἡ αὐτὴ χορηγείται καὶ τῇ κτίσει διὰ τοῦ Υἱοῦ, καὶ εὐχὶ ἡ χάρις μόνον, Εἰ δὲ ἡ χάρις μόνον καὶ ἡ ἐνέργεια χορηγείται τ κτίσει διὰ τοῦ Υἱοῦ, ἡ αὐτὴ ἄρα καὶ ἐκπορεύετα ἐκ τοῦ Πατρός. Τὸ γὰρ αὐτό φησιν ο θείος Κύριλ λος χορηγεῖσθαι τῇ κτίσει διὰ τοῦ Υἱοῦ, δ καὶ ἐπ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται. Αλλ' ὁ μὲν τῆς Ἐκκλησίας καὶ τότε καὶ νῦν, διδάσκαλος παρ' αὐτῆς, φημί, τῆς καθολικῆς Ἐκε ὦ κλησίας ἀνακηρύττεται, ὡς καὶ τὰ ἱερὰ τούτου συγγράμματα μαρτυρεῖ, ἐν πανδήμοις τελεταῖς τε καὶ πανηγύρεσι, σύν γε τοῖς τῶν ἀρχαίων Πατέρων καὶ διδασκάλων, εἰς πάσας ἀκοὰς ἀναγινωσκόμενα· σὺ δ' ἐξ ἀνάγκης ἐκείνοις εναρίθμιος γέγονας, οἷς τοὺς ἁγίους τούτους κάκιστα συκοφαντῶν συνηρίθμησας, τοῖς τε ἄλλοις, καὶ δὴ καὶ τοῖς καινοφανέσι Πνευματομάχοις, ταῖς Λατίνοις φημὶ τουτοισὶν, ὡς Οὐκ ἔστιν, ὦ οὗτος, ληπτή ἡμῖν ἡ θεία οὐσία. Εν θεῖος δηλαδή Γερμανὸς ἔκ γε τῶν θεολόγων Πατέ- γὰρ ἐξαπτέρυγα Σεραφεὶμ οὐ στέγουσιν ὅλως φέ ρων ἱκανῶς ἔδειξεν, ἵνα πρὸς τοῖς ἄλλοις κἀκεῖνο ρειν τὴν ἐκ τῆς θείας φύσεως έκπεμπομένην αίγλην μάθης, ὡς οὐχ οἱ τὴν ἐνέργειαν ἐκ τῆς οὐσίας ὡς καὶ λαμπρότητα, πῶς ἔχεται λόγου τὸ λέγειν δεκτι φυσικὴν εἰπόντες, ἀλλ᾽ οἱ ταυτὸ πάντη καὶ ἀδιάφο- τὴν εἶναι ὅλως τὴν ὑλαίαν καὶ ἐπίκησον ἡμετέραν ρον θείαν ουσίαν, καὶ θείαν ἐνέργειαν φάσκοντες φύσιν αὐτῆς τῆς θείας οὐσίας; Απεξ ἡμῖν τοῦτο μᾶλλον, καὶ τὸ ἡνωμένον τῆς θεολογίας επιστρα- Ο κεχάρισται ἐν τῇ ἀῤῥήσῳ καὶ ἀκαταλήπτῳ καὶ ὑπὲρ τεύοντες τῷ διακεκριμένῳ ταύτης, μεθεπτήν τε τὴν φύσιν ἐνώσει τοῦ Θεοῦ Λόγου, Κυρίου δὲ καὶ Σα θείαν οὐσίαν καὶ τὴν ὑπόστασιν αὐτὴν τοῦ Πνεῦμα τῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, εὐδοκίᾳ Πατρὸς καὶ τος λέγοντες, τὰ τῶν σῶν συγγραμμάτων καὶ δογμά- συνεργείᾳ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Καὶ ἦν ὁ Κύριος τῶν ἐξαίρετα, οἷς δήπου καὶ τὸν λατινισμὸν ἔπεισ· ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστὸς δύο φέρων ἐν αὐτῷ οὐσίας, ἄγων αὐτὸς φανερῶ; σὺν τοῖς σοῖς εταίροις το θεότητά τε καὶ ἀνθρωπότητα. Ημῶν δὲ τοῖς κρείτο καὶ συμμύσταις, ὑπὲρ οὗ καὶ νῦν ὁ πόλεμος μάλιτοσι χορηγείται οὐχ ἡ τοῦ παναγίου Πνεύματος αύ στα πως, έπειτα οὐκ ἐρυθριᾷς οὐδ' αἰσχύνῃ, τῇ τῶν σία τε καὶ ὑπόστασις· οὐδὲ γὰρ ληπτή η θεία ουσία ὀρθοδόξων Εκκλησίᾳ καὶ τοῖς ἁγίοις ἐπιφημίζων καὶ μεριστὴ καὶ ποιπιλλομένη, ἁπλῆ γάρ ἐστιν ταῦτα, καθάπερ τις εξεστηκώς σεαυτοῦ καὶ μαινό- αὕτη, καὶ πάντη άσχετος καὶ ἀμέθεκτος· ἀλλ' ή ἐκεῖθεν ἐκπεμπομένη θεία καὶ ἀγαθοποιός και ενιαία αἴγλη τε καὶ χάρις καὶ ἐνέργεια τοῦ παναγίου Πνεύ ματος, ἡ ἁπλῶς καὶ ἀμερῶς, καὶ τεντῶς καὶ ἔλι· πῶς καὶ ἐνιαίως ἀεὶ πηγαζομένη ἐκ τῆς ὑπερθέσε μιᾶς τρισυποστάτου φύσεως. Καὶ ταύτην ποικιλία μένην καὶ κατακερματιζομένην ἐν μεριστοῖς ἀμερί στως, κατὰ τὸ μέτρον ἑκάστου τῆς ἀρετῆς, οἱ κρείτ τόνες ἐπισπώνται, καὶ οἱ μὲν μᾶλλον, οἱ δὲ ήταν ταύτην εισδέχονται, καὶ θεοὶ ἐξ αὐτῆς κατὰ χάριν καὶ μέθεξιν χρηματίζουσι. Και ταύτην τοίνυν την θείαν αίγλην καὶ χάριν, τὴν ἐνέργειάν τε καὶ δω ρεὰν τοῦ Παναγίου Πνεύματος, Πνεῦμα ἅγιον εἰ θεῖαι Γραφαὶ κατονομάζουσιν· ἀλλὰ δὴ καὶ θεότητε καὶ Θεὸν, καὶ θεοποιόν· ἐπὶ γὰρ τῆς ἁπλῆς καὶ ἐσω μάτου φύσεως τὸν αὐτὸν τῇ οὐσίᾳ λόγον ἐπιδέχεται, καὶ ἡ ἐνέργεια, φησὶν ὁ μέγας Βασίλειος ἐν τοῖς ᾿Αντιῤῥητικοῖς, ἐπεὶ καὶ ἥλιον φαμεν οὐ μόνον αὐτὸν τὸν ἡλιακὸν δίσκον, ἀλλὰ καὶ τὴν ἐκεῖθεν ἐκπεμπομένην αἴγλην τε καὶ ἐνέργειαν. Ὅτι θεότητα, καὶ Θεὸν, καὶ θεοποιών, καὶ αὐτοαγαθί μενος. Εγώ δέ σοι καὶ δεύτερον μετὰ τοῦτον καὶ διδάσκαλον πατριάρχην κατ' αὐτὸν ἐπιστήσω τῷ λόγῳ, σοφὸν μὲν τὰ θεῖα, σοφὸν δ᾽ ὑπὲρ σέ, καὶ τοὺς κατὰ σὲ καὶ πολλῷ τινι τῷ μέσῳ καὶ τὰ ἀνθρώπινα, εἰ καὶ βραχὺς ὁ λόγος ἐκείνῳ τῶν τοιούτων, βραστῇ " πεφηνότι, καὶ μύστῃ, καὶ μυσταγωγῷ τῆς ἀληθι νῆς καὶ πρώτης σοφίας, Γρηγόριον φημι τὸν ἐκ Κύπρου, οὗ μέγα κλέος ἐν πάσῃ τῇ τῶν πιστῶν 'Εκ κλησίᾳ δογμάτων τέ φημι καὶ λόγων ἕνεκα καὶ λαμπρού βίου καὶ πολιτείας αρίστης, καὶ δὴ καὶ τῶν καλῶν καὶ πολλῶν ἀγώνων ἐκείνων, οὓς ὑπὲρ τῆς ὀρθῆς δόξης ὑπέστη, πρὸς τοὺς φρονοῦντας τὰ τῶν σῶν Λατίνων ἀγωνιζόμενος. Παρίτω τοιγαροῦν Γρηγόριος καὶ νῦν ὁ σοφὸς διὰ τῶν αὐτοῦ λόγων τοὺς περὶ θεότητος καὶ θείας ἐνεργείας καὶ ἱερᾶς ἐλλάμψεώς τε καὶ μετοχῆς λόγους διδάξων, καὶ τὴν συμφωνίαν αὐτοῦ τε καὶ ἡμῶν πρὸς τοὺς ἀρχαίους Πατέρας καὶ θεολόγους επιδειξόμενος. Μάλλον δὲ πρὸ τῶν ἐκείνου λόγων τὰ τῶν ἀντιλεγόντων ἐκείνῳ

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM. VI. ύπαρξιν, μεθεκτικῶς δὲ κατὰ τὴν μετάδοσιν, ὡς Εφημεν, τῶν θείων χαρισμάτων, κατὰ τὸ τοῦ αἰσθητοῦ ἡλίου παράδειγμα. Καὶ γὰρ καὶ ἀμέθεκτος ἡμῖν ἐστι κατὰ τὸν δίσκον διὰ τὸ ὕψος, καὶ μεθεκ τὸς ταῖς ἀκτῖσιν, ὡς καὶ ὁ 'Αρεοπαγίτης θεός φησι Διονύσιος, ὅτι ὁ Θεὸς καὶ ὑφ᾽ ἑκάστου τῶν μετεχόν των όλως μετέχεται. Καὶ ὑπ᾽ οὐδενὸς ἐν οὐδενὶ μέσ ρει, καθάπερ κέντρον ἐν μέσῳ κύκλου προς πασῶν τῶν ἐν τῷ κύκλῳ περικειμένων εὐθειῶν, καὶ ὥσπερ σφραγῖδος ἐκτυπώματα πολλὰ μετέχει τῆς ἀρχετύ που σφραγίδος, καὶ ἐν ἑκάστῳ τῶν ἐκτυπωμάτων ὅλως καὶ ταυτῶς οὔσης, καὶ ἐν οὐδενὶ κατ᾽ οὐδὲν μέρος. Υπέρκειται δὲ καὶ τούτων ἡ τῆς παναιτίου θεότητος ἀμεθεξία, τῷ μήτε ἐπαφὴν αὐτῆς εἶναι, μήτε ἄλλην τινὰ πρὸς τὰ μετέχοντα συμμιγή και γωνίαν. Ακολούθως καὶ ὁ Δαμασκηνός θεῖός φησιν Ἰωάν νης· Ὥσπερ ἡ τοῦ ἡλίου ἀκτὶς καὶ τὸ φῶς, οὔτε τοῦ ἡλίου χωριζόμενα, οὔτε ἀλλήλων ἀποδιαιρού μενα κατίασι καὶ μέχρις ἡμῶν, οὕτω καὶ ὁ Υἱὸς καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα ἀδιαστάτως ἐκ τοῦ Πατρός καὶ ἀλλήλων ἄχρις ἡμῶν συγκαταβαίνουσιν, ενερ γοῦντες τὴν σωτηρίαν ἡμῶν. Καὶ καθάπερ ἐπ' ἐκείν νων τῇ ἀκτῖνι συμπαρομαρτοῦσα ἡ ἔλλαμψις, δι' ἐκείνης ἡμῖν μεταδίδοται, οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τῷ Υἱῷ συμπαρομαρτοῦν, δι' ἐκείνου μεταδί δοται τοῖς ἀξίοις κατὰ τὴν μετάδοσιν τῶν χαρισμάτων. Ενεφύσησε γάρ, φησὶ, καὶ εἶπε, λάβετε Πνεύμα άγιον. Καὶ ὥσπερ ἐπ' ἐκείνων φῶς λέγε. ται καὶ ἡλίου καὶ ἀκτῖνος, οὕτω καὶ ἐπὶ τούτων Πνεῦμα λέγεται καὶ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ. Διὰ γὰρ τοῦ Γιοῦ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τοῖς ἀξίοις ἐπιχορηγεῖται. Καὶ δεκτικοί εἰσιν οὗτοι τοῦδε τοῦ παναγίου Πνεύ ματος, καὶ οὐκ αὐτῆς τῆς θείας οὐσίας καὶ ὅποι στάσεως τοῦ Παρακλήτου Θεοῦ, τοῦ ἑνὸς τῆς ἁγίας τητα, καὶ ἀγαθοποιὸν, καὶ δημιουργὸν τοῦ παντός κτον, καὶ ἀνώνυμον, καὶ ἀμέθεκτον ὑπερούσιον φασιν εἰ θείαι Γραφαὶ τὴν θείαν ταύτην χάριν, ἐνέργειάν τε καὶ δωρεὰν τὴν ἐκ τῆς ὑπερουσίου Τριάδος προερχομένην, μάρτυς καὶ ὁ ᾿Αρεοπαγίτης θεῖος Διονύσιος, καὶ ὁ Δαμασκηνός θεῖος Ιωάννης. Ὁ μὲν γὰρ εἰς τὸ Περὶ θείων ὀνομάτων οὕτω φησίν· Οὐκ ἐναντιολογοῦσιν οἱ ποτὲ μὲν λέγοντες τὸν Θεὸν αὐτοουσίαν καὶ αὐτοζωὴν, καὶ αὐτοδύναμιν καὶ αὐτοειρήνην, καὶ τὰ τοιαῦτα, ποτὲ δὲ λέγοντες αὐτὸν ὑποστάτην αὐτοουσίας, καὶ αὐτοζωῆς, καὶ αὐτοδυνάμεως, καὶ αὐτοειρήνης, καὶ τῶν τοιούτων, τὰ μὲν γὰρ ὄνομάζεται ἐκ τῶν ὄντων, καὶ μάλιστα ἐκ τῶν πρώτως ὄντων, ὡς αἴτιος αὐτῶν, τὰ δὲ ὑπερ οχικώς, ὡς ὑπὲρ τὰ πάντα καὶ τὰ πρώτως όντα, Αὐτοουσίαν τε καὶ αὐτοζωὴν, καὶ αὐτοδύναμιν, καὶ αὐτοειρήνην, καὶ τὰ τοιαῦτα, λέγομεν θεϊκῶς μὲν, καὶ ἀρχικῶν, καὶ αἰτιατικῶς τὴν μίαν πάντων ύπερἀρχιον ἀρχὴν καὶ αἰτίαν, μεθεκτῶς δὲ τὰς ἐκδιδομένας ἐκ Θεοῦ μεθέξεις, τὴν αὐτοουσίωσιν, τὴν αὐτ τοζώωσιν, τὴν αὐτοδυνάμωσιν, τὴν αὐτοειρήνευσιν, καὶ τὰ παραπλήσια· ἅπερ ἀπολύτως, καὶ ἀρχηγι χῶς καὶ πρώτως ἐκ Θεοῦ ὑποστήναι λέγομεν. Τινὲς Ο τῶν ἱεροδιδασκάλων καὶ τῆς αὐτοαγαθότητος καὶ τῆς θεότητος ὑποστάτην φασὶ τὸν ὑπεράγαθον καὶ ὑπέρθεον, αυτοαγαθότητα λέγοντες τὴν ἐκ Θεοῦ προερχομένην ἀγαθοποιὸν καὶ θεοποιὸν μέθεξιν καὶ δωρεάν. Ο δέ γε Δαμασκηνός θεῖος Ἰωάννης ἐν τεσσαρεσκαιδεκάτῳ κεφαλαίῳ περὶ τῶν ἰδιωμάτων · τῆς θείας φύσεως οὕτω καὶ αὐτός φησιν, ὅτι ἡ θεία ἔλλαμψις καὶ ἐνέργεια μία οὖσα καὶ ἁπλῆ καὶ ἀμερὴς καὶ ἀγαθοειδῶς ἐν τοῖς μεριστοῖς ποικιλλομένη πᾶσι τὰ τῆς οἰκείας φύσεως συστατικά νέμουσα μέσ ναι ἁπλῆ, πληθυνομένη μὲν ἐν τοῖς μεριστοῖς ἀμε. ρίστως, καὶ τὰ μεριστὰ πρὸς τὴν ἑαυτῆς ἁπλότητα συνάγουσα καὶ ἐπιστρέφουσα. Πάντα γὰρ αὐτῆς ἀφίεται, καὶ ἐν αὐτῇ ἔχει τὴν ὕπαρξιν, καὶ αὐτὴ τοῖς πᾶσι τὸ εἶναι καθὼς ἔχει φύσεως μεταδίδωσι, καὶ αὐτή ἐστι τῶν ὄντων τὸ εἶναι, καὶ τῶν ζών. των ἡ ζωὴ, καὶ τῶν λογικῶν ὄντων ὁ λόγος, καὶ τῶν ναερῶς ὄντων ή νόησις, αὐτὴ ὑπὲρ νοῦν οὖσα, καὶ ὑπὲρ λόγον, καὶ ὑπὲρ ζωὴν, καὶ ὑπὲρ οὐσίαν. Ταύ την τοίνυν τὴν ἀγαθοποιὸν καὶ μεταδοτικὴν ἀγαθό, τητος θείαν αίγλην τε καὶ ἐνέργειαν τοῦ παναγίου Πνεύματος, τὴν καὶ Πνεῦμα ἅγιον ὠνομασμένην, οἱ θετοί φασι Πατέρες χορηγεῖσθαι ἡμῖν, καὶ ταύτην κατὰ δεκτικὴν ἑκάστου δύναμιν φυσικήν, ή προαι ρετικήν. Χορηγείται τοίνυν τῇ κτίσει, εἴτουν τοῖς ἀξίοις, διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ ἐκ Πατρὸς ἐκπορευόμενον Πνεῦμα ἅγιον καὶ ἐνσκηνοῖ ἐν αὐτοῖς, ἀλλὰ δὴ καὶ ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς, καθὼς αὐτὸς ὁ Κύριος λέγει, Εγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἐλευσόμεθα, καὶ μονὴν παρ' αὐτῷ ποιήσομεν, καὶ διὰ τοῦ Προφήτου, Ἐνοικήσω ἐν αὐτοῖς καὶ ἐμπεριπατήσω, ἀλλ᾽ οὐ καθ' ὑπόστασιν, ἀλλὰ κατὰ τὴν μετάδοσιν τῶν θείων χαρισμάτων. Κατὰ γὰρ τὴν μέθεξιν καὶ δωρεὰν τῆς θείας χάριτος ἐνσκηνοί τοῖς δικαίοις ὥσπερ ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱός, οὕτω καὶ αὐτὸ τὸ ἅγιον Πνεῦμα, ὁ εἷς τῆς ἁγίας Τριάδος Θεός ὁ Παράκλητος, ἀλλ᾽ οὐ καθ' ὑπόστασιν, ὡς ἔγημεν, οὐδὲ κατὰ τὴν ἄφθεγ & η Τριάδος. Εἰ γὰρ τοῦτο ἦν, ἔμελλε μετὰ τῶν ἄλλων ἀτοπημάτων καὶ ἕκαστον τῶν δεκτικῶν τοῦδε τοῦ Πνεύματος λέγειν δύο ἐν ἑαυτῷ φέρειν οὐσίας, θεότητά τε καὶ ἀνθρωπότητα, καὶ θεάνθρωπον ἕκαστον χρηματίζειν, καὶ τούτων ἑνὸς μηδὲν πλέον τὸν Σωτήρα Χριστὸν ἔχειν· πρὸς τούτοις καὶ ποικιλλομένην εἶναι καὶ μεριστὴν τὴν θείαν οὐσίαν, καὶ μᾶλλον καὶ ἧττον ὑπάρχειν ἐν τοῖς ὑποδεχομένοις αὐτήν. " Θρᾷς εἰς ὅσον ἀτοπίας παρασύρει τὸ λέγειν τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ χορηγούμενον ἡμῖν Πνεῦμα ἡ τοῦ πανω αγίου Πνεύματός ἐστιν οὐσία καὶ ὑπόστασις, καὶ οὐκ αὐτὴ ἡ θεία χάρις καὶ ἡ ἐνέργεια τοῦ παναγίου Πνεύματος; Τί δὲ, οὐκ ἔστιν ἀϊδίως ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ ἐξ αὐτοῦ Πνεῦμα, ἀλλὰ τὸ τῇ κτίσει καὶ ἡμῖν προσγινόμενον χρὴ οἴεσθαι εἶναι τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ Πνεῦμα; Εἰ δὲ τοῦτο, προσφάτου ούσης, καὶ ὑπὸ χρόνον τῆς κτίσεως, πρόσφατον πάντως ἔσται καὶ τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ Πνεῦμα καὶ ὑπὸ χρόνον. Αλλὰ μὴν συνυπάρχει τῷ Υἱῷ, καὶ ἀϊδίως ἐξ αὐτ τοῦ ἐστι καὶ οὐχ ὑπὸ χρόνον· οὐκ ἄρα χρὴ οἴεσθαι τὰ ἡμῖν τοῖς ὑπὸ χρόνου χορηγούμενον εἶναι μόνον