οὐσίας αὐτῆς μεταβολήν, ὡς ἀνάγκην εἶναι πᾶσαν συνάψας τε, καὶ προθεὶς, ἔλαθεν, δ φασι, καθ' ἐκ γενέσεως εἰς φθορὰν κἀκ τοῦ ὄντος εἰς τὸ μηδαμῶς εἶναι κεχωρηκέναι· τοῦ δὲ Γρηγορᾶ τὰς πεπλα νημένας διαιρέσεις καὶ τοὺς συλλογισμοὺς ἐξελέγχει, Έτερα μὲν προϋποτιθεμένου περί τε μορφῆς καὶ μετα μορφώσεως, ἕτερα δὲ συνάγοντός τε καὶ συμπεραίνοντος. Δι' ὧν οὐχ ἡμᾶς, ὡς ᾤετο, τοῖς Εἰκονομάχοις συμφώνους, ἀλλ᾽ ἑαυτὸν ἀποδείκνυσι, καὶ πολλῷ τῆς δυσσεβείας ἐκείνων χείρω καὶ φρονοῦντα καὶ λέγοντα, ὅσῳ κακῶς μὲν ἐκεῖνο: γεγενῆσθαι τὴν μεταμόρφωσιν ἐξειλήφασιν, ὁ δ' ἀπαρνείται καθάπαξ αὐτὴν ἀσεβῶς, μηδὲ γεγενῆσθαι, μηδὲ πεφανερώσθαι τὴν τοῦ Χριστοῦ θεότητα μετὰ Ἰουδαίων διατεινόμενος ἄντικρυς, δ δὴ καὶ φθάσας ὁ λόγος ἔδειξε. Τοῦ δὲ 'Αρειανοῦ καὶ Εἰκονομάχου Ευσεβίου τοῖς προλαβοῦσιν ἀντεπενεγκόντος, ὅτι τὴν θνητότητα καὶ τὴν φθορὰν ἀπεδύσατο τὸ τοῦ Χριστοῦ δηλονότι σῶμα, ὁ τῆς ἀληθείας ὁμολογητής και διδάσκαλος, Πρόσθες, εἰ βούλει, φησίν, ἔτι καὶ εἰς τὸ ἀόρατον τὸ ὁρατόν μέτεισι, καὶ εἰς τὸ ἄχρονον τὸ ὑπὸ χρόνον, καὶ τὸ κτιστὸν εἰς τὸ ἄκτιστον. καὶ ὅσα ἄλλα τοιαῦ τα αντίκειται. Αλλ' οὐ τὴν θνητότητά τις γράφει, οὐδὲ τὴν μεταμόρφωσιν αὐτὴν καθ᾿ αὐτήν. Οὐ γὰρ ἄνευ σώματος ὑφ᾽ ἑαυτήν ποτε θεωρηθήσεται. Επει μηδὲ λευκότης ή μελανότης υποκειμένου δίχα ὑποσταῖεν ἄν. ὡς γὰρ οὐ μεταβέβληται ἡ μορφὴ ἐκείνη καὶ τὸ εἶδος εἰς θεότητος φύσιν, ώ, οὗτος νομίζει, καὶ γὰρ ἀμήχανον τοῦτο γενέσθαι, ἤδη καὶ πρόσθεν εἴρηται, καὶ μαρτυρεῖ ἡ ἀλήθεια αὐτή, κακ τῶν ἀκριβῶς ἐπεσκεμμένων τὴν τῶν πραγμάτων φύσιν, καὶ τῶν δογμάτων ἡμῶν τὴν ὀρθότητα, τὸ ἀπλανὲς καὶ ἀν επίληπτον. ᾿Αλλὰ μεταμεμόρφωσαι, φησὶν ὁ Εὐσέβιος, καὶ ἀπηθανάτισται, καὶ ἄφθαρτον καὶ ἄκτιστον γέγονεν. Εἶτα μεταμορφωθέν, φησὶν ὁ διδάσκαλος, καὶ ἀπαθανατισθὲν μεμένηκε σῶμα, ἢ ου; Εἰ μὲν γὰρ μεμένηκε, μάταιος ὁ τοῦ Εὐσεβίου ὁρᾶται λό γος, καὶ οὐδὲν ἡμῖν πρᾶγμα ἔσται· εἰ δὲ οὐ μεμένηκεν, οὐδὲ μεταμεμόρφωται, ἄρα οὐδ᾽ ἀθανασίαν καὶ ἀφθαρσίαν ἐνδέονται. Οὐδε γὰρ εἶχεν εἰς δ μεταμορφωθήσεται, οὐδὲ ἦν, ὃ τὴν ἀθανασίαν ἐνδύσεται, οὐκ ὄντος ἐν ᾧ ταῦτα θεωρηθήσεται. Αλλ' ἄτοπον καὶ τὸ ἐννοεῖν τοιαῦτα, μᾶλλον δ' ἀδύνατον. Καὶ πάλιν ἀπὸ τοῦ κατὰ τὴν μεταμόρφωσιν τρόπου αποσεμνύνων ὁ Εὐσέβιος δηλονότι την δουλικὴν μορτὴν πλέον ἢ καλῶς εἶχε, καὶ ταύτῃ τιμών ᾖ μηδὲ Χριστός τετίμηκε, καὶ τὴν μεταβολῆς ἐντεῦθεν και τάρξας, προϊὼν καὶ αὐτὴν τὴν μορφὴν καὶ τὸ εἶδος ἀπεσκευάσθαι λέγει καὶ μεταβεβλήσθαι εἰς θεότητα, ὡς καὶ ἐν τοῖς μετέπειτα δηλώσει τὰ παρ' αὐτοῦ εκτιθέμενα τηλαυγέστερον, καὶ ἔτι μᾶλλον κατὰ πρόσβασιν ἀπὸ τοῦ τὴν θνητότητα ἀποδιδύσθαι καὶ τὴν φθορὰν ἀπονίψασθαι, καὶ εἰς τὴν τοῦ Θεοῦ δόξαν μετεσκευάσθαι. ᾿Αλλὰ τὸ μὲν φθαρτὸν τοῦτο ἐνδύσασθαι δεῖν ἀφθαρσίαν, καὶ τὸ θνητὸν ἀθανασίαν, ὁ μέγας μυσταγωγεί ᾿Απόστολος· τὸ δὲ σῶμα ἀσωμα. τότητα ἐνδύσασθαι, ἢ τὸ κτιστὸν γενέσθαι ἄκτιστον, ἢ τὸ περιγραπτὸν εἰς ἀπεριγραψίαν μετατεθήσεσθαι, οὔπω μέχρι και σήμερον ήκουσται. Ταῦτα καθ᾿ ἡμῶν, ὡς ᾤετο Γρηγοράς, τοῖς ἑαυτοῦ λόγοις ἑαυτοῦ κεκινηκὼς τὸν ἀνάγυρον. Περὶ γὰρ τῆς θείας μεταμορφώσεως ἐκεῖνα σὺν τοῖς ἱεροῖς θεολόγος λεγόντων ἡμῶν, ὅτι μεταμορφονται Χριστό;, οὐχ δ οὐκ ἦν προσλαβόμενος, οὐδὲ εἰς ὅπερ οὐκ ἦν μετα βαλόμενος, ἀλλ' ὅπερ ἦν τοῖς οἰκείοις μαθηταῖς ἐχε φαινόμενος. διανοίγων τούτων τὰ ὄμματα, καὶ ἐκ τυφλῶν ἐργαζόμενος βλέποντας· καὶ ὅτι νῦν καθε ωράθη τὰ τοῖς ἀνθρωπίνοις ἀθέατα όμμασι, σῶμα γεῖνον θείαν ἀπαυγάζον λαμπρότητα, σῶμα θνητὸν δόξαν πηγάζον θεότητος. Ο γὰρ λόγος σάρξ, ή σάρξ τε Λόγος ἐγένετο, εἰ καὶ μὴ τῆς οἰκείας ἐξει στήκει ἑκάτερον φύσεως. Καὶ πάλιν· Τοῦτο, φησίν, ἑορτάζομεν σήμερον, τὴν τῆς φύσεως θέωσιν, τὴν · εἰς τὸ κρεῖττον ἀλλοίωσιν, τὴν ἐπὶ τὰ ὑπὲρ φύσιν τῶν κατὰ φύσιν ἔκστασιν καὶ ἀνάβασιν. Καὶ αὖθις· Ος δὴ καὶ ὑπερβαλλόντως ἐπὶ τοῦ δρους ἐξή στραψεν, οὐ τότε γενόμενος ἑαυτοῦ διαι γέστερος ἢ ὑψηλότερος, ἅπαγε, ἀλλ' ὅπερ καὶ πρό τερον ἦν τοῖς τελουμένοις τῶν μαθητῶν, καὶ μυουμένοις τὰ ὑψηλότερα κατὰ ἀλήθειαν θεωρούμενος ο καὶ ὅτι τὴν κεκρυμμένην ἀστραπὴν ὑπὸ τὴν σάρκα τῆς οὐσιώδους σου, Χριστέ, καὶ θείας εὐπρεπείας ἐν ἁγίῳ ὑπέδειξας όρει, εὐεργέτα. Ταῦτα τοιγαρο οῦν, καὶ τὰ παραπλήσια τούτοις μετά γε τῶν - θείων ὑμνῳδῶν καὶ διδασκάλων τοῦ μυστηρίου λε γόντων ἡμῶν, καὶ τὴν τοῦ δούλου μορφὴν ὑπὸ τῆς θείας μορφῆς, τὴν ἀνθρωπείαν οὐσίαν ὑπὸ τῆς οὐ σίας δηλαδὴ τοῦ Θεοῦ, ἐν τῇ μιᾷ τοῦ Χριστοῦ ὑπο στάσει οὐ μεταβεβλῆσθαι καὶ μεταπεποιῆσθαι, δεδοξάσθαι δὲ μᾶλλον καὶ ἀλλοιῶσθαι τὴν ὑπὲρ φύσιν δόξαν τε καὶ ἀλλοίωσιν, διὰ τῆς φυσικῆς καὶ ἀχω ρίστου δόξης καὶ θεότητος ἐκείνης, σάρκα φυσικής μένουσαν αὖθις, ψυχῇ λογικῇ τε καὶ νοερᾷ κατὰ φύσ σιν ἐψυχωμένην, " θαύματος, καὶ γὰρ φησὶν ὁ πόν τὸς θεολόγος, πάντα νοῦν ὑπερβαίνοντος 1 οὐχ έξω θεν ἡ δόξα τῷ σώματι προσεγίγνετο, ἀλλ᾽ ἔνδοθεν ἐκ τῆς ἀῤῥήτῳ λόγῳ ἡνωμένης αὐτῷ καθ᾿ ὑπόστα σιν τοῦ Θεοῦ Λόγου ὑπερθέου θεότητος· ὁ Γρηγορᾶς, ὁ δὴ καὶ εἰπὼν ἔφθην, τὴν μὲν θείαν μορφὴν οὐσίαν προειπών θείαν, τὴν δὲ ἀνθρωπείαν μορφήν οὐκ οὐσίαν, ἀλλὰ τὸ περὶ τὴν ἐπιφάνειαν, ὡς αὐτὸς ἔφη, ποιὸν τύπωμα, εἶτα συλλογισάμενος κακῶς τε καὶ ἀμαθῶς, ἐξ ὧν αὐτὸς ἥκιστα προϋπέθετο, τούνομα τῆς μεταμορφώσεως, την μεταμόρφωσιν αὐτὴν δὲ μᾶλλον Χριστοῦ ἢ τῆς τοῦ Θεοῦ φύσεως τροπὴν καὶ μεταβολὴν οὐκ οἶδα εἰς ὅ τι δυσσεβῶς καὶ ἀθέως εἶναι συνήγαγεν, ἢ τῆς ἀνθρωπείας φύσεως κατά τοὺς δυσσεβεῖς Εικονομάχου;, ὅλης εξόλου μεταβο λήν. Ὡς εἶναι πᾶσαν ἀνάγκην τῷ φιλοσόφῳ, ἐξ ὧν αὐτὸς δήπου καὶ ὡρίσατο κακῶς καὶ συνελογίσατο, ἢ μηδαμῶς γεγενῆσθαι τὴν Χριστοῦ μεταμόρφωσιν λέγειν, οὐ δυσσεβῶς φημι μόνον, ἀλλὰ καὶ ἀθέως, ὁ δὴ καὶ προὔφην· ἢ τοῦτο φεύγοντα, θατέρᾳ τῶν ἐκ τῆς αὐτοῦ διαιρέσεως δυσσεβειῶν ἐξ ἀνάγκης περιπεσεῖν· ἡ τὸν κατὰ φύσιν ἀναλλοίωτόν τε καὶ άτρεπτον Θεὸν ἀλλοιωτόν κατασκευάζοντα, καὶ τρεπτὸν κατὰ τὸν αὐτοῦ συλλογισμόν, ἢ τὴν ἄνθρω πείαν τοῦ Χριστοῦ φύσιν ὅλην ἐξ ὅλου μετὰ τοῦ μ

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM XI. δυσσεβοῦς Ευσεβίου καὶ τῶν Εἰκονομάχων μεταβεβλήσθαι καὶ τραπήναι κακῶς λέγοντα· τοῦθ᾽ ὅπερ τῇ τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίᾳ καὶ τῇ τῶν Πατέ ρων ἱερᾷ συνόδῳ, καθαπερεί τις εξεστηκώς ἑαυτοῦ καὶ μεθύων, μετὰ πολλῆς τῆς ἀναισχυντίας τε καὶ συκοφαντίας φέρων προσέῤῥιψεν. προςτου φωτός, καὶ θεότητα καὶ θέωσιν, καὶ φυσι κὴν Θεοῦ δόξαν, καὶ τὰ τούτοις ἑπόμενα καλοῦντας αὐτό. Επάγει καὶ γάρ· Τὸ μὲν σωτήριον, φησί, σῶμα τοῖς Εικονομάχοις ἐνομίσθη πρὸς τὸ ἄκτιστον μεταβεβλῆσθαι καὶ ἄφθαρτον· τὸ δὲ φανὲν την: καῦτα φῶς θεότης ἄκτιστος καὶ ἀνούσιος εἶναι· τότε μὲν ἐπὶ τοῦ ὄρους, οἷον ἀρχῆς γενομένης τῇ ἀκτιστό τητι τοῦ ἀνθρώπου καὶ ἀφθαρτίᾳ, ὡς ἐν ἀῤῥαβῶνος τρόπῳ, μετὰ δὲ θάνατον καὶ πρὸς οὐρανοὺς ἀνάβασιν τελέως ἤδη γενέσθαι καὶ φύσει ἄκτιστον. Καὶ ὄρα τὸ ἐν τοῖς βραχέσι τούτοις ρήμασι σκου λιν καὶ ποικίλον τῆς κακουργίας καὶ τοῦ ψεύδους, καὶ τῆς θεομαχίας αὐτοῦ. Ἐγένοντο καὶ γὰρ περὶ ταῦτα σοφοί· τὸ δὲ καλὸν ποιῆσαί τε καὶ εἰπεῖν οὐκ ἔγνωσαν. Τὸ μὲν οὖν μεταβεβλῆσθαι καὶ μεταπεποιῆσθαι διὰ τῆς μεταμορφώσεως τοῦ Χριστοῦ σῶμα, πρὸς τὸ ἄφθαρτόν τε καὶ ἄκτιστον παρὰ Εὐσεβίου, καὶ τῶν Εἰκονομάχων λαβών, ὅτι δὲ θεότης καὶ ἄκτιστον τὸ θεῖον τῆς μεταμορφώσεως ἐκείνου φως ὡς ἰδίωμα φυσικὴν τοῦ Θεοῦ, καὶ ὑπόστασις καθ' ἑαυτὸ οὔτε οὐσία, ἀλλ᾽ ἐν τῇ οὐσίᾳ μᾶλλον ὡς δόξα φυσική, καὶ λαμπρότης δρώμενον τοῦ Θεοῦ. Εἰ δὲ καὶ μορφῆς ἀλλοίωσιν ἐπὶ τὸ λαμπρότερον τὴν τοῦ Χριστοῦ μεταμόρφωσιν μεταξὺ τῶν αὐτοῦ λόγων φησὶ Γρηγοράς, ούτωσί πως τὸν ἑαυτοῦ μύστην διδάσκων, καὶ λέγων· Οτι μὲν οὖν τοῖς Εἰκονομάχοις ἡ τοῦ Σωτῆρος μεταμόρφωσις ἐπὶ τοῦ ὄρους οὐ μορφῆς ἀλλοίωσις ἐπὶ τὸ λαμπρότερον ἐνομίσθη, ἀλλὰ καὶ τοῦτο πρῶτον μὲν ἥκιστα συνᾴδοντός ἐστιν ἑαυτῷ· οὐδὲ γὰρ εἶχον ὅλως τι τοιοῦτον οἱ περὶ τῆς μεταμορφώσεως όρος, καὶ αἱ διαιρέσεις αὐτοῦ, καὶ οἱ συλλογισμοί· ἔπειτα καὶ τὴν ἐπὶ τὸ λαμπρότερον ταύτην ἀλλοίωσιν τῆς μορφῆς τοῦ Χριστοῦ, ἣν ὡς μὴ φρονούντων τῶν Εἰκονομάχων δῆθεν κατηγορεί, οὐκ ἀλλοίωσιν τῆς δεξιᾶς τοῦ Ὑψίστου, οὐδὲ τῶν κατὰ φύσιν ἐπὶ τὰ ὑπὲρ φύσιν ἔκστασιν καὶ ἀνάβι· σιν, οὐδὲ τῆς φύσεως θέωσιν, τὴν λαμπρότητα τῆς μορφῆς τοῦ Χριστοῦ δοξάζων λέγει. Οὐδὲ γὰρ ἔμαθε τὰ τῶν θεολόγων φρονεῖν ἀληθῶς, καὶ λέγειν ἐκεῖνα, ὅτι πεπτώκασιν οἱ ἀπόστολοι τῇ δόξῃ τοῦ φωτὸς τοῦ Υἱοῦ ἀτενίσαι μὴ δυνηθέντες, διὰ τὸ εἶναι αὐτὴν φῶς ἀπρόσιτον. Ανέβη γὰρ, φησὶν, εἰς τὸ ὄρος ὁ Ἰησοῦς καὶ μετεμορφώθη ἔμπροσθεν αὐτῶν. Τί ἐστι μετε · μορφώθη; Παρήνοιξε, λέγει, ὀλίγον τῆς θεότητος, καὶ ἔδειξεν αὐτοῖς τὴν ἐνοικοῦντα Θεὸν, καὶ ἔλαμψε τὸ πρόσωπον αὐτοῦ ὡς ὁ ἥλιος. Καὶ πάλιν· Πληροφορῶν μὲν, φησὶν, ὁ Χριστὸς τοὺς ἀποστόλους, ἔδειξεν αὐτοῖς τῆς ἀθεάτου βασιλείας τὴν θεϊκὴν δόξαν, οὐχ ὅση τις ἦν, ἀλλ᾽ ὅσον ἐδύναντο φέρειν οἱ σωματικοὺς ὀφθαλμοὺς περιφέροντες, φειδόμενος δὲ καὶ οὐχὶ φθονῶν, οὐκ ἔδειξεν αὐτοῖς τὴν πᾶσαν δόξαν, ἵνα μὴ σὺν τῇ δράσει καὶ τὸ ζῆν ἀπολέσωσι. Καὶ ὅτι Χριστὸς ἀνάγει, φησί, τοὺς μαθητὰς εἰς τὸ ὄρος, τὴν ὑπεραστράπτουσαν παραδείξων τῆς οἰκείας θεό τητος δόξαν τε καὶ λαμπρότητα, εἰς ἣν μικρῷ πρότερον μυστικώτερον, καὶ νῦν ἐμφανέστερον διὰ τῆς μεταμορφώσεως αὐτοῦ μετεστοιχείωσε τὴν ἀκούσασαν φύσιν, Γῆ εἶ, καὶ εἰς γῆν ἀπελεύσῃ. Τοῦτο τοίνυν ἑορτάζομεν σήμερον, τὴν τῆς φύσεως θέωσιν, τὴν εἰς τὸ κρεῖττον ἀλλοίωσιν, τὴν ἐπὶ τὰ ὑπὲρ φύσιν τῶν κατὰ φύσιν ἔκστασιν καὶ ἀνάβασιν. Οὐ τὸς πεποίητα, τὴν προσθήκην, βλάστῃ βλάστην εφευ τούτοις τοίνυν καὶ τοῖς τοιούτοις εὐσεβῶς ὁ φιλόσο· φος οὑτοσὶ συνάδειν ἐθέλων, μορφῆς ἀλλοίωσιν ἐπὶ τὸ λαμπρότερον εἶπε τὴν μεταμόρφωσιν τοῦ Χριστοῦ πολλοῦ γε καὶ δεῖ. Ἀλλ᾿ αὐτὸς μὲν κτίσμα καὶ ίνδαλμα, σύν γε τῇ κατ᾿ αὐτὸν ἑταιρίᾳ φησὶ τὸ θεῖον καὶ ἀπρόσιτον τῆς τοῦ Χριστοῦ μεταμορφώσεως φῶς, τὴν φυσικὴν τῆς θεότητος δόξαν, τὴν κοινὴν βασιλείαν αὐτοῦ τε καὶ τοῦ Πατρός. Μᾶλλον δὲ καὶ κτίσμα τὸ αὐτὸ καὶ οὐσίαν λέγει Θεοῦ· κάν τούτῳ συνάδων ᾿Ακινδύνῳ τῷ οἰκεί καθηγητή. Συγκαταδικάζει δὲ τοῖς Εικονομάχοις οὐ τὴν σύνοδον, καὶ τὴν νῦν Ἐκκλησίαν ἁπλῶς μόνην, · ἀλλὰ καὶ πάντας ὁμοῦ θεολόγους ἱερούς, καὶ Πατέρας τοὺς ἐκεῖνα θεολογοῦντας περὶ τοῦ θείου καὶ Ταῦτα τοίνυν ἐκ τῆς θεολογίας τῶν ἁγίων ἁρπάσας, καὶ προσέτι ἀῤῥαβῶνα τοῦ Πνεύματος προσειρῆσθαι παρὰ τῶν αὐτῶν θεολόγων, ἐκ τοῦ ᾿Αποστόλου τοῦτο λαβόντων, καὶ συγκαταμίξας τῇ δυσσεβεία τὴν μεγάλην θεολογίαν τοῦ Πνεύματος, καὶ συγκ χέας καὶ συνταράξας, καὶ τὴν τοῦ θείου Πνεύμα τος χάριν κατὰ τοὺς θεομάχους Ἰουδαίους πάλαι κατενεγκὼν εἰς Βεελζεβούλ, οὕτω τὴν τῆς εἰκονομα χίας αἵρεσιν καὶ τὴν καταδίκην, ὡς αὐτὸς οίεται, τῇ καθ᾿ ἡμᾶς συνόδῳ, καὶ τῇ τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησία δι' ὧν κακῶς τε καὶ ἀμαθῶς συνήγαγε, προσάπτειν ἐπιχειρεῖ, οὐ μᾶλλον ἡμῶν ἢ τῆς θείας Γραφῆς, καὶ τῶν ἐκείνην ἐξητακότων πάλαι μετὰ τοῦ Πνεύματος, τὰ τοιαῦτα κατηγορῶν. Παρ' ὢν δήπου καὶ ἡμεῖς ταῦτα λαβόντες ἔχομεν. Επάγει καὶ γὰρ οὐτωσί πως ἐκεῖνα μετά μικρόν· Περί γε μὴν τῆς θείας εικονομαχίας τοῦ Παλαμᾶ, ἣν δὴ καὶ τὸ σκοπιμώτα τον τοῦ παρόντος εἶναι γινώσκεις ἀγῶνος, ἔξεστι μὲν καὶ σοὶ δήπου παρεξετάζοντι συνορᾷν, ὡς καὶ αὐτὸς τὰ αὐτὰ τοῖς αὐτοῖς βλασφημεῖ, εἴ τις δρῴη τὰς τῆς κακίας ῥίζας αὐτὰς, καὶ τὴν πρώτην βλάστην· ἔξεστι δ' οὐχ ἧττον συνορᾷν καὶ ὅτην αὐτ ρων, καὶ ἀνομίαν ἐπενεγκὼν ἀνομίᾳ. "Αρ' οὐχὶ προσ δήλως ἐνταῦθα Γρηγορᾶς τὴν ἀνομίαν, καὶ τὴν δυσσέβειαν καὶ τὸ ἄθεον ὄντως ἐξέρρηξε τοῦ οἰκείου φρο νήματος, ἀνομίαν τὴν τῶν ἁγίων θεολογίαν προσειπών, ῥίζαν κακίας, καὶ βλάστην πονηρὰν ἐπὶ βλάστῃ; Ἐκεῖνα γὰρ ἄντικρυς βλασφημεῖ τὴν ἀνομίαν εἶναι καὶ τὴν τῆς κακίας ῥίζαν τε καὶ τὴν βλάστην, ὁ τῆς ἀνομίας τε καὶ τῆς ἀπωλείας ὄντως υἱός, ὰ περὶ τῆς φυσικῆς τοῦ Θεοῦ δόξης, τοῦ ἀνάρε χου καὶ ἀπροσίτου φωτὸς τῆς τοῦ Χριστοῦ φημι θεά τητας, παρὰ τῶν ἀποστολικῶν τε καὶ θεολογικῶν φωνῶν λαβόντες ἡμεῖς ἐκηρύξαμεν. Τίνα δὴ ταῦτα; φως, φησίν, ἡ παραδειχθείσα θεότης ἐπὶ τοῦ ὄρους τοῖς μαθηταῖς, μικροῦ στεῤῥοτέρα καὶ ὄψεως· καὶ

σικοῖς ἰδιώμασιν. "Αλλος δ' αὖθις τῶν θεοφόρων ταύ τως. Αθρόον μεταμορφονται Χριστός, φησίν, ἔμπρο σθεν τῶν μαθητῶν, καὶ τὴν μορφὴν ἐξαλλάττεται, καὶ χιτῶνα φωτὸς ἐνδυσάμενος, θέαν ἀστράπτουσαν ἔδει ξεν. Ο τοῦ θαύματος! ἐξ ἀνθρωπίνης μορφῆς ἀκτίνες ἐφέροντο θεῖκαῖς ἐνεργείαις πεμπόμεναι. Καὶ πάλιν· Οὗτός ἐστι, φησίν, ο Υιός μου ὁ ἀγαπητός. Εκείνους δούλους ἔκτισα, τοῦτον Υἱὸν ἐκ τῆς οὐσίας ἐγέννησε. Ἐμός ἐστιν Υἱός, κἂν δούλου μορφὴν δι' ὑμᾶς πε ριβέβληται· ἀπρόσιτον ἔχει τὸ φῶς, κἂν δι᾽ ὑμᾶς τὰς ἀκτῖνας ἐμέτρησεν. Ἢ μακαρίων ὁμμάτων τὸν Χριστὸν νυμφικῶς ἐστολισμένον θεωρούντων! μακαρίων ὀφθαλμῶν τὴν φοβερὰν ἡμέραν τῆς κρίσ σεως ἐν ἡμέρῳ θεωρούντων τῷ σχήματι! γὰρ ἄγγελοι τρέμοντες ὄψονται, ταῦτα χαίροντες ἔβλεπτων. Ο δέ γε τῷ ἐπίστηθίῳ Θεολόγῳ σοφώτατα τὸ ὑπό μνημα ξυντιθεὶς τοιάδε περὶ ἐκείνου φησὶ τῆς θείας τοῦ Χριστοῦ μεμνημένος μεταμορφώσεως Προς το προς τε ἀνιόντι Χριστῷ συνάνεισι, καὶ θέας ἀξιοῦ. ται ὡς ὑπὲρ λόγον καὶ θαυμαστής, αὐτὴν τὴν τοῦ Λόγου θεότητα παραγυμνωθεῖσαν ἰδὼν, καὶ οὐρανίου φωνῆς ἀκούει. ὅτι ἤξει Χριστὸς μετὰ τοῦ σώματος, ὡς ὁ ἐμὸ; λό- τὴν οὐσίαν τὴν δουλικὴν, φαιδρύνας δὲ αὐτὴν τοῖς φυ γος· τοιοῦτος δὲ οἶο; ὤφθη τοῖς μαθηταῖς ἐν τῷ ὄρει, ἢ παρεδείχθη, ὑπερνικώσης το σαρκίον τῆς θεότητος. Καὶ εἶδον, φησί, τὸ κάλλος αὐτοῦ Πέτρος καὶ οἱ υἱεὶ τῆς βροντῆς ἐν τῷ ὄρει ὑπερλάμπον τὴν τοῦ ηλίου λαμπρότητα, καὶ τὰ προοίμια τῆς ἐνδόξου αὐτ τοῦ παρουσίας ὀφθαλμοῖς λαβεῖν κατηξιώθησαν· καὶ ὅτι τὸ ἀπρόσιτον, φησί, καὶ ἄχρονον φῶς τὴν οἰκείαν σάρκα μεταμορφώσαν, τῷ ὑπερβάλλοντι τῆς οἰκείας φωτοβλυσίας ὑπερουσίως ἐλάμπρυνε. Τὴν γὰρ ἀκτῖνα τῆς ἀμώμου σαρκὸς ἐκείνης φέρειν οὐ δυνηθέντες, ἢ ἐκ τῆς τοῦ Λόγου θεότητος ὃς τῇ σαρκὶ καθ' ὑπό στασιν ἤνωτο, διὰ ταύτης ὑπὲρ φύσιν ἐπήγαζε πίπτουσιν ἐπὶ πρόσωπον, ὦ τοῦ θαύματος! Τί δὲ ὁ λέγων, Σήμερον φωτὸς ἀπροσίτου ἄβυσσος, σή μερον αἴγλης θείας χύσις απεριόριστος ἐν θα σὰρ τῷ ὄρει τοῖς ἀποστόλοις αὐγάζεται, Ἰησοῦς Χριστὸς τὸ φίλον ἐμοὶ καὶ πρᾶγμα καὶ ὄνομα; Καὶ μετά τινα· Ανάρχως μὲν γὰρ ἐκ τοῦ Πατρὸς ὁ Χριστὸς γεννηθείς, τὴν φυσικὴν ἀκτῖνα ἄναρχον κέκτηται τῆς θεότητος, οὐχ ὕστερον τὸ εἶναι, οὐδ᾽ αὐτὴν τὴν δόξαν προσλαμβανόμενος, ἐκ Πατρὸς μὲν γὰρ ἄναρχός ἐστιν, ἀλλ' ἄχρονος, καὶ τὴν οἰκείαν κεκτημένος τῆς δόξης λαμπρότητα, καὶ σαρκωθείς δ αὐτός ἐστιν, ἐντὸς τῆς οἰκείας μένων φανότητος· καὶ · δοξάζεται μὲν ἡ σὰρξ ἅμα τῇ ἐκ τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ εἶν και παραγωγῇ, καὶ ἡ τῆς θεότητος δόξα δόξα καὶ τοῦ σώματος γίνεται. Εἷς γὰρ ἐστι τοῦτο κἀκεῖνο Χριστός τῷ Πατρὶ ὁμοούσιος, καὶ ἡμῖν συμφυής καὶ ὁμόφυλος. Εἰ καὶ τοίνυν οὐδέποτε τὸ σῶμα τὸ ἅγιον ἀμέτοχον τῆς θείας δόξης ὑφέστηκεν, ἀλλ' ἐξ ἄκρας ενώ- Ο σεως τῆς καθ' ὑπόστασιν τὴν δόξαν τῆς ἀοράτου θεότητο; τελείας πεπλούτηκεν, ὡς μίαν καὶ τὴν αὐτὴν εἶναι δόξαν τοῦ Λόγου καὶ τῆς σαρκλ;, ἀλλ' ἀφανής ἡ δόξα ὑπάρχουσα ἐν τῷ φαινομένῳ σώματι τοῖς μὴ χωροῦσι τὰ καὶ ἀγγέλοις ἀθέατα, τῆς σαρκὸς δεσμίοις ἀόρατος ἐχρημάτιζε. Καὶ μετ' ὀλίγα· Καὶ τὸ σῶμα λάμπει ὡς ὁ ἥλιος. Τοῦ γὰρ σώματος ἡ τοῦ φωτὸς ἔκλαμψις γέγονε. Κοινὰ γὰρ πάντα τοῦ ἑνὸς σεσαρκωμένου Θεοῦ Λόγου γεγένηνται, τά τε τῆς σαρκὸς, καὶ τῆς ἀπεριγράπτου θεότητος. Ετερον δὲ ἐξ οὗ τὰ τῆς δόξης αὐχήματα, καὶ ἕτερον, ἐξ οὗ κοινὰ τὰ πάθη γνωρίζεται. Εανικᾷ δὲ τὸ θεῖον, καὶ μεταδίδωσι τῆς οἰκείας λαμπρότητος καὶ δόξης τῷ σώματι, καὶ ἐν πάθεσι πάθους μένον ἀμέτοχον. Τί δ' ἐκεῖνος ὁ τοῖς μὲν χρόνοις ἀρχαιότερος, την δὲ θεολογίαν σύμπνους καὶ συνῳδὸς, ὡς τὸ αὐτῷ δη· λαδὴ κινούμενος Πνεύματι; Αναγαγὼν ὁ Χριστὸς, φησί, τοὺς μαθητάς κάτωθεν ἄνω, οὐ τοσοῦτον του πικῶς, ὅσον θεωρητικῶς, τουτέστι χωρητικούς ποιήσας τῶν ὑπερβαλλουσῶν ἐλλάμψεων, τότε μετεμορφώθη ἔμπροσθεν αὐτῶν. Καὶ πάλαι μὲν γὰρ μετεμορφώθη Ἰησοῦς ὁ Σωτὴρ οὐκ ἐνώπιον ἀνθρώπων, ἀλλὰ τοῦ ἰδίου Πατρός· ὅτε οὐχ ἁρπαγμὸν ἡγήσατο τὰ εἶναι ἴνα Θεῷ. Καὶ ἐκένωσεν ἑαυτὸν, μορφὴν δούλου λαβὼν, ὁ ἐν μορφῇ Θεοῦ ὑπάρχων. Τότε τοίνυν την θείαν μορφήν μορφῇ δούλου μεταμορφωθείς περ ἐκάλυψε. Νῦν δὲ τὴν μορφὴν τοῦ δούλου πρὸς τὴν φυσικὴν μορφὴν ἀποκαθίστησιν, οὐκ ἀποθέμενο; μὲν Οὕτως ἡμεῖς σὺν τοῖς θεολόγοις Πατράσι και δεν δασκάλοις τῆς Ἐκκλησίας Χριστοῦ τὰ τῆς θείας αυτ τοῦ θεολογοῦμεν μεταμορφώσεως, οὐκ οίκοθεν λογι· σμοὺς ἐξευρίσκοντες καὶ ἀπὸ κοιλίας φωνούντες, δ φησιν Ησαΐας ὁ μέγας, κατά τε τὸν ᾿Αρειανὸν Εὐ σέβιον, καὶ τοὺς ἐκείνῳ πεισθέντας Εικονομάχου;, καὶ δὴ καὶ Γρηγορᾶν τουτονί, τοὺς μὲν κακῶς τε καὶ δυσσεβῶς εἰπόντας, ὅλην ἐξ ὅλου μεταβεβλήσθαι την ἀνθρωπείαν τοῦ Χριστοῦ φύσιν καὶ μεταπεποιήσθαι ἐπὶ φῶς ἄῤῥητον καὶ ἀνεκδιήγητον, καὶ τῷ θεῷ λόγῳ πρέπον, οὐκ οἶδα τί καὶ ποῖον ἐκεῖνο τὸ φῶς, ὅπερ ἐν ἰδίᾳ ὑποστάσει τε καὶ οὐσίᾳ τερατεύονται παρά τὸν Θεὸν λόγον· οὐδὲ γὰρ ἂν ἡ ἀνθρωπεία φύσις εἰς ποιότητα καὶ δύναμιν θείαν μετέβαλλε, μὴ καθ' ἑαυτὴν, ἀλλ' ἐν τῇ πηγαζούσῃ φύσει θεωρουμένην, οὐδ' ἂν ἐν τῷ κόσμῳ ἦν, καὶ ἀνθρώποις συνῆν, καὶ τὰ τῆς θεότητος ἅμα, καὶ τῆς ἀνθρωπότητος φυσι χῶς ἐνήργει· ἐῶ γὰρ λέγειν ἔτι καὶ ἔπασχε, καὶ ἐσταυροῦτο, καὶ ἔθνησκε, καὶ ἀνίστατο, καὶ χερσὶν ἐψηλαφάτο τῶν μαθητῶν, καὶ τὰς πληγὰς οἰκονομι χῶς ἐν ἑαυτῷ ὑπεδείκνυ πιστούμενος τὸ ἀνθρώπινον. Οὐ μὴν οὐδὲ κατὰ Γρηγορᾶν ἐκεῖνά φαμεν, οὐδ' οριζόμεθα μορφὴν ἐπὶ μὲν Θεοῦ μόνου τὴν οὐσίαν εἶναι, ἐπὶ δὲ τῶν ἀνθρώπων οὐ τὴν οὐσίαν, ὡς ἐκεῖ νός φησιν, ἀλλὰ τὸ περὶ τὴν ἐπιφάνειαν ποιὸν τά πωμα, ἵνα μὴ μόνον ἡ τοῦ Θεοῦ μορφή, τὴν τοῦ δού λου μορφὴν ἀνειληφυΐα, μὴ λέγοιτο, τοῦτο δέ φημι τῆς οἰκονομίας Χριστοῦ, καὶ τῆς σωτηρίας ἡμῶν τὸ κεφάλαιον, ἀλλ᾽ ἵνα καὶ φάσμα τι καὶ τερατώδες εἴη τὸ συναγόμενον παρὰ τοῦ φιλοσόφου κακῶς, καὶ τοῖς τῶν φαντασιαστῶν καὶ Εἰκονομάχων δόγμασ σύμφωνον, ὅτι τὸ περὶ τὴν ἐπιφάνειαν ποιὸν τύπωμα τῆς ἀνθρωπείας οὐσίας καὶ ὑποστάσεως ὁ τοῦ Θεοῦ μονογενής Υιός τε καὶ Λόγος μεθ᾿ ἡμῶν δι' ἡμᾶς γενόμενο, ἔλαβεν, ἢ ὅτι μηδὲν γέγονεν ὅλως ἡ τοῦ Χριστοῦ μεταμόρφωσις, ἵνα μὴ τροπή, φησί, καὶ ἀλλοίωσις ἐξ

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM XI. ἀνάγκης ἢ τῆς θεότητος ἢ τῆς ἀνθρωπότητος λέ- αὐτων. Μένων καὶ γὰρ ὁ θεάνθρωπος Λόγος ἐπὶ γειτυ τοῦ Χριστοῦ. Τοιαῦτα καὶ γὰρ τὰ τῆς θεολογίας, Η Χριστομαχίας του καινοῦ τουτους θεολόγου, & δὴ καὶ φθάσας αὐτὸς διὰ τῶν οἰκείων όρων τε καὶ συλ λογισμῶν ἔδειξεν. Ἀλλ᾽ ἐκεῖνό φαμεν, τοῖς προῤῥης θεῖσιν ἱεροῖς θεολόγοις καὶ διδασκάλοις επόμενοι, ὡς ἡ τοῦ Θεοῦ μορφὴ τὴν τοῦ δούλου μορφὴν ἀνειληφυία ἐκ τῶν παρθενικῶν αἱμάτων ὑπὲρ τοὺς τῆς φύσεως νόμους Πνεύματος ἁγίου δυνάμει, καὶ ἅμα τήν τε πρόσληψιν ἐκείνης ἀποῤῥήτως έργασαμένη, καὶ τὴν ἕνωσιν, καὶ τὴν θέωσιν, ὡς μίαν καὶ τὴν αὐτὴν εἶ και δόξαν τοῦ Λόγου καὶ τῆς σαρκός, τοῦ μὲν φυσικοῦ καὶ οὐσιώδους αὐτὴν οὐκ ἐξέστησεν, οὐδ᾽ ὅλην ἐξ ὅλου μετέβαλέ τε καὶ μετεποίησε. Πῶς γὰρ ἂν ὁ αὐτὸς Υἱὸς ἀνθρώπου, καὶ Υἱὸς εἴη Θεοῦ κατὰ τοὺς αὐτοῦ δηλαδὴ θείους χρησμούς, τέλειος ὁ αὐτὸς ἐν θεότητί τε καὶ ἀνθρωπότητι; Τί δ' ἂν εἴη καὶ τὸ τὰ πάθη διχόμενον ἐν αὐτῷ καὶ τὸν θάνατον, εἰ μὴ τὸν ἄνθρωπον ὅλον ἐν ἑαυτῷ φέροι συμφυᾶ τε καὶ ἡνωμένον ἀδιαιρέτως κατὰ τὴν ἰδίαν ὑπόστασιν τῆς θεότητος; ᾿Αλλὰ μένουσαν ὅλην ἄνθρωπον κατὰ φύσιν ὅλην Θεὸν καθ᾽ ἕνωσιν ἀπόρῥητον ἀπειργάσατο· ἐκνικῇ γὰρ τὸ θεῖον, καθὰ δήπου τῶν θεολόγων λεγόντων ηκούσαμεν, καὶ μεταδί δωσι τῆς οἰκείας λαμπρότητος καὶ δόξης τῷ σώματι, καὶ ἡ δόξα τῆς θεότητο; δόξα καὶ τοῦ σώματος γίνε ται. Ἀλλ' ἐπεὶ τοῖς ἀνθρωπίνοις ὀφθαλμοῖς ἀχώρης τον ἦν τὸ ὑπὲρ φύσιν μυστήριον, τότε μὲν ὡς ὑπὸ παραπετάσματί τινι τῇ σαρκὶ τὸ ἄπτεκτον καὶ ἀπρόσ. στον υπεκρύπτετο φῶς, καὶ γὰρ ἀνθρώποις αὐτὸν – τῆς οἰκείας φανότητος, παρά το πρότερον έωράτο, τοῖς ἀποστόλοις καθεωρατο φαινόμενος, καὶ ὅτι παρ ήνοιξεν ὀλίγον τῆς θεότητος, φησὶν Ἰωάννης ὁ τὴν γλῶτταν χρυσοῦς, καὶ ἔδειξεν αὐτοῖς τὸν ἐνοικοῦντα Θεόν, καθόσον ἐδύναντο φέρειν οἱ σωματικοὺς ὀφθαλ μους περιφέροντες, ἀλλοιωθέντας δηλαδὴ τῇ δυνάμει καὶ ἐνεργείᾳ τοῦ Πνεύματος. Αὕτη καὶ γὰρ, φησὶν, ἢ ἀλλοίωσις τῆς δεξιᾶς τοῦ Ὑψίστου. Ταῦτα ἐστιν & ὀφθαλμὸς οὐκ εἶδε, καὶ οἷς οὐκ ἤκουσε, καὶ ἐπὶ καρδίαν ἀνθρώπου οὐκ ἀνέβη ποτέ. Οὕτως ἐν αἰῶνι τῷ μέλλοντι πάντοτε σὺν Κυρίῳ ἐσόμεθα, Χριστὸν ὁρῶντες, τῷ φωτὶ ἀστράπτοντα τῆς θεότητος. Ούτω κατὰ τὸν θεῖον μελῳδὸν καθεωράθη ἀποστόλοις τὰ ἀθέατα θεότης ἐν σαρκίῳ, ἐν τῷ ὄρει Θαβώρ ἀστρά πτουσα. Ούτω συγκραθεὶς ἀσυγχύτως ὁ τοῦ Θεοῦ Θεὸς Λόγος, ἄνθρακα ὑπέδειξεν ἡμῖν θεότητος καταφλέγοντα μὲν ἁμαρτίας, ψυχὰς δὲ φωτίζοντα. Οὕτως ὁ χερσὶν ἀοράτοις πλάσας κατ' οἰκείαν εἰκόνα Χριστὸς τὸν ἄνθρωπον ἐν τῷ πλάσματι τῷ ἰδίῳ τὸ ἀρχέτυπον κάλλος ὑπέδειξεν. Οὕτως ἡ ἀναλλοίωτης φύσις τῇ βροτείᾳ μιχθεῖσα, τῆς ἐμφερούς άθλου θεό τητος φῶς παραγυμνοῦσα τοῖς ἀποστόλοις ἀπορρή τως ἐξέλαμψε, τοῦ ἐπὶ τέλει τῶν αἰώνων ὡς ἐν ἐσόπο τρῳ, φησί, διὰ σαρκὸς λάμψαντος τῷ κόσμῳ καὶ μέχρις ᾅδου κατελθόντος, καὶ τὸ ἐκεῖσε σκότος λύσαντος. Ἐπειδὴ καὶ γὰρ, φησὶν αὖθις ὁ τὴν γλῶτταν χρυσοῦς Ἰωάννης, πολλὰ περὶ κινδύνων διελέχθη τοῖς μαθηταῖς καὶ θλίψεων, καὶ πειρασμῶν παντοδαπῶν καὶ θανάτων, καὶ τὰ μὲν ἦν αὐτοῖς ἐν πράγμασι πρὸ ὀφθαλμῶν κείμενα καθ' ἑκάστην, ἡ σαι, δὲ τῶν ἀγαθῶν ἀπόλαυσις ἐν ἐλπίσιν ἔτι καὶ προσδο κίαις, βουλόμενος καὶ τὴν ὄψιν αὐτῶν πληροφορή καὶ δεῖξαι τί ποτέ ἐστι τὸ προσδοκώμενον ἐκεῖνο, καὶ τίς ἡ ἀπόρρητος καὶ θεοπρεπής δόξα, ὡς ἦν ἐγε χωροῦν, καὶ κατὰ τὸ παρὸν αὐτοῖς δείκνυσι καὶ ἀποκαλύπτει. Καὶ πάλιν· Ἐπειδὴ γὰρ ἄδηλον ἦν, φησί, τοῖς ἀκούουσι τέως τὴ ῥῆμα τῆς βασιλείας, διά τοῦτο ἀνελθὼν ἐν τῷ ὄρει, μετεμορφώθη έμπροσθεν αὐτῶν, παρανοίγων αὐτοῖς τῶν μελλόντων τὴν δό ξαν. Ὁ δὲ Γρηγορᾶς καὶ βασιλείαν ἀκούων Θεοῦ, κακῶς οὐκ οἶδ' ὅπως μετ' Ακινδύνου τοῦ κάκιστ' ἀπολωλότος καὶ ταύτην εἰς κτίσμα παρανοεί, τὸν Θεὸν τολμηρᾷ καὶ διανοίᾳ, καὶ γλύπτῃ λέγοντες οἱ ὡς ἄνθρωπον καὶ συνεῖναι, καὶ πιστοῦσθαι τὴν σάρκα τέως καὶ λόγοις καὶ πράγμασιν, εἰ καὶ τότε τοῖς καθαροῖς τὴν καρδίαν, ὥσπερ φῶς δι' ἐσόπτρου τινός, ἢ δι᾽ ὑελίνων ὑμένων κατὰ τὸν εἰπόντα θεολόγων, ἔστιν ὡς διεφαίνετο· ἐπεὶ δὲ καὶ ὁ σταυρὸς ἐγγύ; ἦν καὶ ὁ θάνατος, καὶ ὁ προωρισμένος ὑπ' ἐκείνου καιρὸς ἐπ' ἐκεῖνα, καὶ δὴ παρεκάλει, τότε που λέγει μὲν ὁμοῦ πᾶσι τοῖς μαθηταῖς, καὶ προς αναφωνεί την τοῦ θείου τούτου μυστηρίου φι νέρωσιν μετά πλείστης ίσης τῆς ἀξιώσεως, βας - λείαν ἀποκαλῶν ἑαυτοῦ τε καὶ τοῦ Πατρὸς, οὐ πάσιν, ἀλλά τισιν ἐξ αὐτῶν ὀφθησομένην καὶ πρὸ τῆς φυσικῆς τοῦ σώματος λύσεως. Αμήν γάρ, φησί, λέγω ὑμῖν· εἰσί τινες τῶν ὧδε ἑστῶτες, οἱ οὐ μὴ γεύσωνται θανάτου, ἕως ἂν ἴδωσι τον γιὺν τάλανες εἶναι ποτε βασιλείας χωρίς. Περὶ οὗ καὶ τοῦ ἀνθρώπου ἐρχόμενον ἐν τῇ βασιλείᾳ αὐτοῦ. Καὶ μεθ᾿ ἡμέρας ἐξ τοὺς ἐκκρίτους τρεῖς τῶν οἰκείων, ἀπολεξάμενος μαθητῶν, ἀναφέρει αὐτοὺς εἰς ὄρος ὑψηλὸν κατ' ἰδίαν, καὶ μετεμορφώθη ἔμπροσθεν αύτ τῶν, οὐκ ἀμείψας, οὐ μετασχηματίσας, οὐ μεταποιήσας τὴν τοῦ δούλου μορφήν, οὐ τότε γενόμενος ἐπυ τοῦ διαυγέστερος ή υψηλότερος· οὐ γὰρ ἔξωθεν ἡ δόξα, φησί, τῷ σώματι προσεγένετο· ἀλλ' ὅπερ ἦν τοῖς μαθηταῖς ἐκφαινόμενος, διανοίγων τούτων τὰ έμματα τῇ ὑπερφυεί δυνάμει δηλονότι του Πνεύμα τος, καὶ ὡσανεί τινας τυφλούς όντας πρότερον προς ἐκεῖνα τῷ ζόφῳ τοῦ ἐπικειμένου τοῦδε σαρκίου, καὶ τῷ προβλήματι, νῦν ὑπερφυῶς ἐργαζόμενος βλέπον τας. Καὶ τοῦτό ἐστι τὸ, Μετεμορφώθη ἔμπροσθεν· βραχέα τινὰ παρὰ τῶν θεολόγων διδασκάλων εἰπεῖν πρὸς ἐκείνους οὐκ ἄκαιρον οἶμαι. Χρυσόστομος τοιγαροῦν καὶ πάλιν ὁ θεῖος, τὰ τοῦ θεοφόρου Δαβίδ σκοπούμενος, Τί τοίνυν, φησίν, ὁ Δαβὶδ βούλεται, λέγων, "Ο Κύριος ἐβασίλευσεν; ΕΙ γὰρ ἀεὶ βασιλεύει, περιττὸν τὸ ἐβασίλευσε. Δέον εἰ ἄρα βασιλείαν ὑμνεῖν ήθελε, διατί ἔφη, Ὁ Κύριος ἐβασίλευσεν, ὡς ἀρχὴν λαβούσης τῆς βασιλείας; Εἶτα πότε ἀρχὴν λαμβάνει βασιλεία Θεοῦ πρόσφατον, καὶ ἦν ποτε Θεός, ὅτε μὴ ἦν βασιλεύ;; Καὶ πῶς; Οὐδὲν ἐπὶ Θεοῦ πρόσφατον. Οὐ προσλαμβάνει έξωυ· σίαν, οὐκ ἐνδύεται βασιλείαν, ἀλλ' ἐξ αἰῶνος βασιλεὺς, ἐξ αἰῶνος δεσπότης, ἐξ αἰῶνος δημιουργός, ὥς φησιν ὁ μακάριος Μωϋσῆς· Κύριος βασιλεύων τὸν αἰῶνα

καὶ ἐπ᾿ αἰῶνα. Καὶ ἔτι· Εἰ τοίνυν ο μακάριος παρὰ Θεοῦ τοῖς ἀξίοις, ὡς ἀγνοεῖν ὅτι καὶ τῶν διΜωϋσῆς πρὸ πολλῶν γενεῶν γενόμενος τοῦ Δαβιδ τὴν βασιλείαν ἐκήρυξε τοῦ Θεοῦ, τί βουλόμενος ὁ μακάριος Δαβίδ, ὡς πρόσφατον τὴν ἀρχαίαν κηρύττει, λέγων, "Ο Κύριος έβασίλευσεν; Η δῆλον ὅτι τὴν τοῦ Σωτῆρος ἑρμηνεύει οἰκονομίαν. Διπλῇ γὰρ ἡ τοῦ Σωτῆρος βασιλεία, ἡ μὲν προαιώνιος καὶ ἀρχὴν οὐκ ἔχουσα, ἡ δὲ μετὰ τοὺς αἰῶνας, ἀρχὴν ἀπὸ τῆς οικονομίας λαμβάνουσα. Καὶ μὴν βασιλεὺς ἀεὶ ὤν, γίνεται καὶ κατὰ σάρκα βασιλεύς, τὸ μὲν ἔχων κατὰ φύσιν, τὸ δὲ λαμβάνων κατὰ τὴν πλάσιν τὴν ἄνθρωπίνην. Ὁ δὲ τῆς εὐσεβείας ὁμολογητής καὶ διδάσκαλος Μάξιμος, Οίδαμέν τι κατὰ τὴν Γραφὴν ὑπεραιώνιον, φησίν, ὅπερ ὅτι μὲν ἔστιν ἐσήμανε, τί δὲ τοῦτό ἐστιν οὐκ ὠνόμασε, κατὰ τὸν Κύριος βασιλεύων τὸν αἰῶνα καὶ ἐπ' αἰῶνα. Καὶ ἔτι· Οὐκοῦν ἔστι τι πρᾶγμα ὑπὲρ αἰῶνας, ἡ ἀκραιφνὴς τοῦ Θεοῦ βασιλεία. Οὐ γὰρ δὴ θέμις εἰπεῖν ἦρχθαι ή φθάνεσθαι ὑπὸ αἰώνων ἢ χρόνων τὴν τοῦ Θεοῦ βασιλείαν. Ἵνα δὲ μὴ νομίσῃς, ἄλλην μὲν εἶναι τὴν τοῦ Θεοῦ βασιλείαν, ἣν οἱ θεοφόροι οὗτοι παρὰ τῆς θείας λαβόντες Γραφῆς εἶπον, ἄλλην δὲ τὴν τῶν οὐρανῶν βασιλείαν τὴν ἡτοιμασμένην τοῖς δικαίοις ἀπὸ καταβολής κόσμου, κατὰ τὸν λόγον αὐτοῦ φημι τοῦ Κυρίου, ἐπισυνάπτει λέγων εὐθύς· Ταύτην δὲ πιστεύομεν εἶναι τῶν σωζομένων κληρονομίαν, καὶ μονὴν καὶ τόπον, ὡς ὁ ἀληθὴς παραδίδωσι λόγος. Καὶ πάλιν δ αὐτός· Η τοῦ Θεοῦ, φησί, βασιλεία τῶν προσόντων τῷ Θεῷ φυσικῶς ἀγαθῶν κατὰ χάριν ἐστὶ μετάδοσις, ο καὶ τὸ εἶδος αὐτὸ τῆς φυσικῆς ὡραιότητος τῶν φορε. σάντων τὴν εἰκόνα τοῦ ἐπουρανίου. Ο δὲ συνασκητής και συνῳδὸς τούτῳ, Θαλάσσιος ὁ θεοφόρος φημί, Αίδιος, φησὶν, ὁ Θεὸς καὶ ἀπέραν τος καὶ ἀόριστος· καὶ ἀΐδια ἀγαθὰ καὶ ἀπέραντα καὶ ἀνεκλάλητα τοῖς αὐτῷ ὑπακούουσιν ἐπηγγείλατο. Καὶ πάλιν· Ὑπὲρ α!ῶνας εἰσι, φησὶ, καὶ πρὸ παντὰς αἰῶνος, καὶ ὑπὲρ νουν καὶ λόγον τὰ ἀποκείμενα ἀγαθὰ τοῖς κληρονόμοις τῆς ἐπαγγελίας. Τί δὲ περὶ τούτων αὐτῶν καὶ ᾿Αθανάσιος φησὶν ἡ μέγας ἀκούσωμεν. Οὕτω φησὶ Παῦλος πρὸς Τιμός θεον· Συγκακοπάθησον τῷ Εὐαγγελίῳ κατὰ δύο ναμιν Θεοῦ τοῦ σώσαντος ἡμᾶς καὶ καλέσαντος κλήσει ἁγίᾳ οὐ κατὰ τὰ ἔργα ἡμῶν, ἀλλὰ κατὰ τὴν ἰδίαν πρόθεσιν καὶ χάριν, τὴν δοθείσαν ἡμῖν ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ πρὸ χρόνων αιωνίων, φανερωθεῖσαν δὲ νῦν διὰ τῆς ἐπιφανείας του Σωτῆρος. Πῶς δὲ πρὸ χρόνων αἰωνίων λαμβάνομεν μήπω γεγονότες, ἀλλ' ἐν χρόνῳ γεγονότες, εἰ μὴ ἐν τῷ Χριστῷ ἦν ἀποκειμένη ἡ εἰς ἡμᾶς φθάνουσα χάρις; Ούσε γὰρ οὐδ᾽ ἐν ἄλλῳ θεμελιωθῆναι τὴν ζωὴν ἡμῶν έπρεπεν, εἰ μὴ ἐν τῷ Κυρίῳ τῷ πρὸ τῶν αἰώνων ἦντε, δι' οὗ καὶ οἱ αἰῶνες γεγόνασιν, ἵν᾿ ὡς ἐν αὐτῷ αὐτῆς οὔσης δυνηθῶμεν καὶ ἡμεῖς αἰώνιον κληρονομῆσαι ζωήν. Βασίλειος δ' ὁ μέγας πολλὰ περὶ τοῦ παντουργού καὶ παντοδυνάμου τῆς τοῦ θείου Πνεύματος ενεργείας καὶ χάριτος προςειπών, επιφέρει κἀκεῖνα· Τίς γὰρ οὕτως ἀνήκοος τῶν ἡτοιμασμένων ἀγαθῶν. καίων 5 στέφανος ἡ τοῦ Πνεύματός ἐστι χάρις, δαψιλεστέρα τότε καὶ τελειοτέρα παρεχομένη κατά τὴν ἀναλογίαν τῶν ἀνδραγαθημάτων, τῆς πνευματι τῆς δόξης διανεμομένης ἑκάστῳ; ἐν γὰρ ταῖς λαμ· πρότησι τῶν ἁγίων μοναὶ πολλαὶ παρὰ τῷ Πατρὶ, τουτέστιν ἀξιωμάτων διαφοραί. Καὶ μετά τινα· Πῶς οὖν δυνατόν νοῆσαι χωρὶς τοῦ ἁγίου Πνεύματος έπιτελεῖσθαι τὴν κρίσιν, ὅπου γε ὁ λόγος δείκνυσιν, ὅτι αὐτό ἐστι καὶ τὸ τῶν δικαίων βραβείον, ὅταν ἀντὶ τοῦ ἀῤῥαβῶνος παρασχεθῇ τὸ τέλειον; Ἐπεὶ δ' εἰς τὸν περὶ τοῦ ἀρραβῶνος τοῦ θείου Πνεύματος λόγον ὁ τῶν ἁγίων λόγος τρέχων ευκαίρως άγαν κατήντησε, φέρε καὶ τὰ περὶ τούτου ῥηθέντα τοῖς ἀποστόλοις καὶ διδασκάλοις ἀπὸ μέρους σκοπήσωμεν. Ἐπειδὴ καὶ τὴν περὶ τοῦ θείου ἀῤῥαβῶνος τούτου λόγον, καθάπερ ἐν τοῖς φθάσασιν ἠκούσαμεν Γρηγορά λέγοντος, διακωμῳδεῖ, οὐ τὴν σύνοδον καὶ ἡμᾶς μᾶλλον, ή διδασκάλους καὶ Πατέρας καὶ ἀποστόλους, τοῖς Εἰκονομάχοις κἂν τούτῳ συγκαταδικάζων. Βασίλειος μὲν οὖν ὁ μέγας πρὸς τοῖς ἤδη ῥηθεῖσιν αὐτῷ κάν τῇ μετ γάλῃ τῶν μυστικῶν τελετῇ τὰ χαρίσματα τοῦ θείου Πνεύματος ἀνυμνῶν, Τὸ τῆς υἱοθεσίας, φησί, χάρισμα, ὁ ἀῤῥαβὼν τῆς μελλούσης κληρονομίας, ἡ ἀπαρχὴ τῶν αἰωνίων ἀγαθῶν, ἡ ζωοποιὸς δύναμις, ἡ πηγὴ τοῦ ἁγιασμοῦ, παρὰ τοῦ ᾿Αποστόλου ταῦτα λαβών. Ο δὲ θεῖος Χρυσόστομος τὸ ἀποστολικών ἐκεῖνο σκοπούμενος, τὸ λέγον, Ὁ δὲ βεβαιῶν ἡμᾶς καὶ δοὺς ἡμῖν τὴν ἀῤῥαβῶνα, τοιάδε φησίν· Αρ βαθῶνά σοι δίδωμι, ποῖον ἀῤῥαβῶνα; Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τοῦ Πνεύματος τὴν χορηγίαν. ᾿Αλλὰ λέγων περὶ Πνεύματος, Εδωκε τοῖς ἀποστόλοις τὸν δακτύ λιον· λάβετε, δότε πᾶσιν. Εἷς δακτύλιος μερίζεται καὶ οὐκ ἀναλίσκεται· μάθε Πνεύματος χορηγίαν· Έλαβε Πέτρος, έλαβε Παῦλος Πνεῦμα ἅγιον, παρήλθε τὴν οἰκουμένην. Αμαρτωλοὺς ἀπήλλαττεν ἁμαρτη μάτων, χωλούς διωρθοῦτο, γυμνούς ἐνέδυε, νεκρούς ἤγειρε, λεπροὺς ἐκάθαιρε, διάβολον ἐπεστόμιζε, δαίμονας ἀπήλαυνε, τῷ Θεῷ διελέγετο, εκκλησίας ἐφύτευε, ναοὺς κατέσκαψε, τὴν κακίαν ἔλυσε, την ἀρετὴν ἐφύτευσε, τοὺς ἀνθρώπους ἀγγέλους ἐποίησε. Ταῦτα πάντα, ἀκμὴν ἀῤῥαβῶν, ἐπλήρωσε τῷ λόγῳ τὴν οἰκουμένην ἅπασαν. Πᾶσαν δὲ ὅταν λέγω, ὅσην ἥλιος ἐφορᾷ γῆν, θά Dλασσαν, ὄρη, καὶ νάπας, καὶ βουνούς. Περιῆλθε γὰρ καθάπερ ὑπόπτερος ὁ Παῦλος ἐνὶ στόματι παλαίων, ὁ σκηνοποιός, ὁ σμίλην μεταχειριζόμενος καὶ δέρ ματι βάπτων. Καὶ αὕτη ἡ τέχνη κώλυμα τῇ ἀρετῇ οὐκ ἐγένετο· ἀλλ' ὁ σκηνοποιός δαιμόνων ισχυρότε ρος, βασιλέων λαμπρότερος, στρατοπέδων δυνατώτε ρος, φιλοσόφων σοφώτερος ὁ ἄστομος. Πόθεν έλαβε τὸν ἀῤῥαβῶνα, ἐβάστασε τὸν δακτύλιον καὶ περιέφε ρεν; Ἔβλεπον πάντες, ὅτι βασιλεὺς ἡρμόσατο τὴν φύσιν ἡμῶν. Εἶδεν ὁ δαίμων, καὶ ἀνεχώρει ἰδὼν τὸν ἀρραβώνα. Σκιὰν ἔβλεπε καὶ ἀνεχώρει. Ιμάτια ἔβλεπε καὶ ἑδραπέτευεν. Ο δύναμις Πνεύματος! ΟΙ ψυχὴν δέδοικεν, οὐ σῶμα, ἀλλὰ ἱμάτιον. Οὐχ ἱμάτιον, ἀλλὰ σκιάν. Περιῄει ὁ Παῦλος τὴν οἰκουμένην τὰς ἀκάνθας ἀνασκῶν τῶν ἁμαρτημάτων, τὰ σπέρματα

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM XI. καταβάλλων τῆς εὐσεβείας, καθάπερ ἀρτηρ ἄριστος ἅπαντα, πρὸς Θεὸν τὴν τῶν ἀπαυγασμάτων πηγὴν τὸ ἄροτρον ἔχων τῆς διδασκαλίας. Ποῦ ἦλθε; Πρὸς ἐκ τοῦ ζόφου τῆς ἀγνωσίας καὶ τῆς πλάνης ἐπανή Θρᾷκας, πρὸς Σκύθας, πρὸς Ινδούς, πρὸς Μαύρους, πρὸς Γότθους, πρὸς θηρία, καὶ μετέβαλε πάντας. Πόθεν; ᾿Απὸ τοῦ ἀῤῥαβῶνος. Πῶς ἤρκεσεν ἡ τοῦ Πνεύ ματος χάρις; Ιδιώτης, γυμνό:, ἀνυπόδετος, ὁ δοὺς τὸν ἀρραβῶνα τοῦ Πνεύματος. Διὰ τοῦτο λέγει. Καὶ πρὸς ταῦτα εἰς ἱκανός; 'Αλλ' ἡ ἱκανότης ἡμῶν ἐκ τοῦ Θεοῦ, ὃς καὶ ἱκάνωσεν ἡμᾶς διακόνους καινῆς διαθήκης, οὐ γράμματος, ἀλλὰ Πνεύμα τος. Εἶδες τὸ Πνεῦμα πόσα εποίησεν; Ἐν δὲ τῷ περὶ τῆς ἐκ νεκρῶν ἀναστάσεως πάλιν ὁ αὐτὸς, Διὰ τοῦτο, φησί, καὶ ὁ Παῦλος ποιήσας ἀξιόπιστον τὸν περὶ τῆς ἀναστάσεως λόγον, ἀπὸ τῆς τοῦ Χριστοῦ ἀναστάσεως, ἀπὸ τοῦ Θεὸν εἶναι τὴν δημιουργοῦντα, ἐπάγει καὶ τοῦτο τὸ ῥητὸν, λέγων, ὅτι καὶ ἀῤῥαβῶνα ἡμῖν ἔδωκεν οὐ χρημάτων, οὐδὲ χρυσοῦ καὶ ἀργύρου, ἀλλ' ἀρραβωνα Πνεύματος. Ὁ δὲ ἀῤῥαβὼν μέρος ἐστὶ τοῦ παντὸς, καὶ ὑπὲρ τοῦ παντὸς πιστός. Καθάπερ γὰρ ἐπὶ τῶν συμβολαίων ὁ τὸν ἀῤῥαβῶνα δεξάμενος ὑπὲρ τοῦ παντὸς θαῤῥεῖ λοιπὸν καὶ πεπίστευκεν, οὕτω καὶ σὺ λαβὼν ἀῤῥαβῶνα τοῦ Πνεύματος, τὰ χαρίσματα λέγω, μηκέτι ἀμφίβαλε περὶ τῶν ἀποκειμένων ἀγαθῶν. Καὶ μετ' ὀλίγον· Πλην ἀλλ᾽ οὔτε σὺ τῆς τοῦ Πνεύματος ἔρημος γέγονας χάρίτος, ἀλλὰ πολλὰ καὶ ἔτι νῦν μένει τῆς δωρεᾶς ἐκείνης τὰ σύμβολα, αὐτῶν τούτων τῶν ἀπηριθμημένων πολλῷ μείζονα καὶ θαυμαστότερα. Οὐ γάρ ἐστιν ἴσον σῶμα τελευτῆσαν ἀναστῆσαι, καὶ ψυχὴν νεκρωθεῖσαν ὑπὸ τῶν ἁμαρτημάτων ἀπαλλάξαι τῆς ἀπωλείας ἐκείνης, δ διὰ τοῦ βαπτίσματος γίνεται. Οὐκ ἔστιν (τον νόσημα ἀπελάσαι σαρκὸς, καὶ ἁμαρτιῶν φορτίον καταποντίσαι· οὐκ ἔστιν ίσον ὄμμα πεπηρωμένον διορθῶσαι, καὶ ψυχὴν ἐσκοτισμένην φωτί καταλάμψαι, Εἰ γὰρ μὴ ἦν ἀῤῥαβὼν τοῦ Πνεύματος καὶ νῦν, οὐκ ἂν συνέστη τὸ βάπτισμα, οὐκ ἂν ἁμαρτημάτων άφεσις ἐγένετο, οὐκ ἂν δικαιοσύνη καὶ ἁγιασμός, οὐκ ἂν υἱοθεσίαν ἐλάβομεν, οὐκ ἂν μυστηρίων ἀπελαύσαμεν· σῶμα γὰρ καὶ αἷμα μυστικὸν οὐκ ἄν ποτε γένοιτο τῆς τοῦ Πνεύματος χάριτος χωρίς· οὐκ ἂν ἴσω ρέας ἐσχήκαμεν. Οὐδὲ γὰρ ταύτας δυνατὸν τὰς χειροτονίας ἄνευ ἐκείνης τῆς ἐπιφοιτήσεως γίνεσθαι. Καὶ ἄλλα δὲ πολλὰ ἔχοι τις ἂν εἰπεῖν τῆς τοῦ Πνεύ ματος χάριτος σύμβολα. Ὥστε καὶ σὺ ἀῤῥαβῶνα τοῦ Πνεύματος ἔχεις· καὶ νέκρωσιν ἀπέθου. ψυχῆς, καὶ D. Απόστολος ἀῤῥαβῶνα τοῦ Πνεύματος εἶπε τοῦτο πήρωσιν λογισμῶν καὶ τὸν ἀκάθαρτον ἀπεδύσω βίον Ακούεις, Γρηγορά, καὶ ἀποστόλων, τῶν φιλοσό, φων φημὶ καὶ σοφών τουτωνὶ τὴν ἀληθινὴν καὶ πρώτην σοφίαν, ὅσα περὶ τοῦ ἀῤῥαβῶνος καὶ τῆς ἀπαρχῆς τοῦ Πνεύματος τοῦ θείου φιλοσοφοῦσιν, οὐ τεχνικαῖς ἐπιστήμαις καὶ μεθόδοις ἀνθρωπίνης σοφίας ταυτὶ διδαχθέντες, ἀλλ᾽ ἐπόπται καὶ μέτοχοι χρημα. τίσαντες τῆς τοῦ Θεοῦ φυσικῆς δόξης και χάριτος, καὶ τοῦ μεγαλείου ἐκείνου μετὰ Πέτρου φημὶ καὶ τῶν υἱῶν τῆς βροντῆς, εἰ δὲ βούλει καὶ παντὸς τοῦ προύχοντος τάγματος τῶν ἀποστόλων, τῆς μαχαρίας ὁμοῦ δωδεκά δος ἐν εἴδει πυρίνων τότε γλωσσῶν τὴν ἐξ ὕψους ένδε ευκότων δύναμιν κατὰ τὴν μεγάλην πρὸς αὐτοὺς τοῦ Σωτῆρος ἐπαγγελίαν, δι' ἧς κόσμον καταφωτίσαντες γαγον τῶν εἰδώλων; Τί γοῦν σοι περὶ τούτου τοῦ θείου ἀραβῶνος δοκεί, τοῦ πᾶσιν ἀποστόλοις τε καὶ διδασκάλοις καταμερισθέντος, καθάπερ ἀκούειν, και τὰ ὑπερφυᾶ καὶ λόγον ἅπαντα καὶ φύσιν νικῶντα, καὶ ἐνεργήσαντος καὶ ἐνεργοῦντος; Κτίσμα μὲν οὖν Θεοῦ τοῦτον οὐκ ἂν εἴποις ποτέ, εἰ μὴ μέμηνας προφανῶς καὶ παραπαίεις, δι' αὐτά τέ φημι ταῦτα τὰ παρ' αὐτοῦ θεοπρεπῶς ὑπὲρ φύσιν τελούμενα, καὶ ὅτι οὐ τοῦ Πνεύματος μόνον εἶναι τὸν ἀῤῥαβῶνα, ἀλλὰ καὶ Πνεῦμα ἅγιον εἶναι τὸν αὐτὸν τῆς ἱερᾶς θεολογίας ἀκούεις λεγούσης. Πῶς ἂν οὖν μετὰ Ματ κεδονίου κτίσμα καὶ αὐτὸς νῦν οὕτω φανερῶς βλαστ φημῆσαι τολμήσῃς τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ; ᾿Αλλὰ τί; τὴν οὐσίαν ἢ τὴν ὑπόστασιν τοῦ Πνεύματος τοῦτον ἐρεῖς; Αλλ᾽ οὐχ οἷόν τε. Μάλλον γὰρ ἂν εἰπὼν σφαιροειδῆ τὴν γῆν, καὶ κῶνον τὸν οὐρανὸν ὄντα, κένω τρου λόγον πρὸς ἐκείνην ἔχειν τὴν σφαίραν, ἢ τὸν λαμπρὸν ὀφθαλμόν τουτονὶ τῆς ἡμέρας τὸν ἥλιον, οὐκ οἴκαθεν, ἀλλ᾽ ἐκ τῆς σελήνης λέγων ἔχειν τὸ φῶς δόξαις ἂν τισί τι λέγειν ἴσως, ἢ τὰ τοιαῦτα. καὶ παρίημι λέγειν νῦν, ὅτι οὐχὶ οὐσία τοῦ Θεοῦ, οὐδὲ ἡ ὑπόστασίς ἐστι τὸ διδόμενον. Οὐδ' ἐκείνων οι μετέχοντες πεφύκασιν ὅλως μετέχειν, ἀλλὰ τῆς χάριτος καὶ τῆς ἐνεργείας. Διὸ καὶ ἐκεῖνο δίδοται ἡμῖν, 8 καὶ λαμβάνομεν τῇ δυνάμει τοῦ Πνεύματ τος, οἱ θεολόγοι καὶ τοῦτό φασι. Τοῦτο τοίνυν οὐ προτίθημι νῦν τέως, καίτοι γε καὶ κοινὸν ἀξίωμα πάλαι τῆς Ἐκκλησίας Χριστοῦ. Ὅτι τε ἱκανῶς ἡμῖν, καὶ διὰ πολλῶν ἐν τοῖς φθάσασιν είρηταί τε καὶ ἀποδέδεικται ταῦτα, καὶ ἵνα μὴ συκοφαντήσης ἡμᾶς αὖθις, ὅτι τὰ ἐν ἀρχῇ ζητούμενα λαμβάνομεν ὡς ὁμολογούμενα. Οὕτω καὶ γὰρ ἡ σὴ θεολογία τε καὶ σοφία περὶ τῶν ἀξιωμάτων διασκοπεῖται, ζητούμενά τε ταῦτα, καὶ οὐχ ὁμολογούμενά τε καὶ κεί μενα φανταζομένη κακῶς. Κείσθω μὲν οὖν τοῦτο, ἐκεῖνό γε μὴν ἐρέσθαι τέως ἐνταῦθα τὸν φιλόσοφον βούλομαι. Καὶ εἰ ὁ τοῦ Πνεύματος ἀῤῥαβὼν ἡ οὐσία καὶ ἡ ὑπόστασίς ἐστι τοῦ Πνεύματος, ὡς ἂν αὐτὸς φαίης, ἀλλ' οὐχ ἡ χάρις καὶ ἡ ἐνέργεια, πῶς ἐστιν ἀρραβών; Καὶ ποῖον ἄρα ἐστὶ τὸ ὅλον, οὗτινος άρραδών ἐστιν ὁ ἀῤῥαβὼν, ὃν σὺ λέγεις αὐτὴν τὴν οὐσίαν καὶ τὴν ὑπόστασιν εἶναι τοῦ Πνεύματος; Ο μὲν γὰρ καὶ ἀπαρχὴν τοῦ Πνεύματος - Εγομεν γάρ, φησι, τὴν ἀπαρχής· οἱ δὲ τοῦτον ἐξηγούμενοι θεολόγοι, καθάπερ ήκουσας, καὶ ἀπαρχὴν τῶν αἰωνίων ἀγα θῶν, καὶ ἀρραβῶνα, καὶ δακτύλιον, καὶ μέρος τοῦ ὅλου, καὶ πιστὸν ὑπὲρ τοῦ προσδοκωμένου παντός, καὶ ἀσφαλῆ φασι τοῦτον ἀῤῥαβῶνα. Αμα δὲ καὶ μεν ρισθῆναι τοῦτον πᾶσι παρὰ τοῦ δεδωκότος φασὶν ἀποστόλοις καὶ διδασκάλοις, καὶ τοῦτον απεῖν ἐν ἐκείνοις ἐνηργηκέναι· τε, καὶ ἐνεργεῖν πάντα τὰ καινὰ καὶ ὑπερφυά, καὶ Θεῷ δυνατὰ μόνῳ. Τὴν δὲ οὐσίαν καὶ τὴν ὑπόστασιν τοῦ Πνεύματος ἀμήχανον ἀρραβῶνα τινὸς εἶναι· τίνος καὶ γάρ; ἀλλ᾽ οὐδὲ μέρος τοῦ ὅλου· οὔτε γὰρ μερίζεται κατ' ουσίαν καὶ ὑπόστασιν ὁ Θεός· ἀλλὰ καὶ ἑκάστη τῶν θεαρ

χικῶν ὑποστάσεων τέλειός ἐστι Θεὸς, καὶ ὑπερτε- τὸ πλήρωμα κατῴκησε τῆς θεότητος, ώσπερ κατ' λὴς, καὶ ἀμέριστος. Λέγε τοιγαροῦν, ὦ φιλόσοφε, καὶ ὁρίζου, καὶ συλλογίζου, καὶ συμπέραινε ταῖς σαῖς ἐπιστημονικαῖς μεθόδοις, εἴ γε καὶ δύναιο, ὧν ἡμεῖς ἀμαθεῖς οἱ τοῦ Εὐαγγελίου τε καὶ σκηνοποιῶν καὶ ἁλιέων μαθηταί, πῶς δύναται τὰ τοιαῦτα καὶ εἶναι καὶ λέγεσθαι, ἵνα καὶ αὐτός που μετὰ Νικοδή μου τοῦ πάλαι νυκτερινοῦ μαθητοῦ παρὰ τῆς αὐτο σοφίας ἀκούσῃς, Σὺ εἶ ὁ τῆς τῶν οὐρανίων σω μάτων κινήσεως, καὶ τῶν μετεώρων, ὡς ἂν αὐτ τὸς εἶποις, φροντιστὴς καὶ δημαγωγός. Καὶ ταῦτα οὐ γινώσκεις; μᾶλλον δ' ἐκεῖνος μὲν ἀπὸ νυκτερινοῦ τῆς ἡμέρας καὶ τοῦ φωτὸς καὶ μαθητὴς καὶ υἱὸς και λῶς γέγονεν, ἀπὸ τοῦ γράμματος ἀναβὰς ἐπὶ τὸ Πνεῦμα ταχέως, καὶ τῇ ἐνυποστάτῳ Θεοῦ σοφίᾳ τὴν ἀληθινὴν καὶ πρώτην σοφίαν μυσταγωγηθεῖς, καὶ ἀντὶ Φαρισαίου καὶ νομικοῦ μαθητής καὶ ὀπαδός ἀναδειχθεὶς τοῦ Χριστοῦ· σὺ δὲ τῇ σκιᾷ παρακαθήμενος ἔτι καὶ τῷ γράμματι, μᾶλλον δὲ καὶ τοὺς τύ πους καὶ τὴν ἀλήθειαν ὁμοῦ διαστρέφων ἐκῶν, οὐκ ἄν ποτέ τι καίριον εἴποις, οὐδὲ τοῦ Πνεύματος ἄξιον. οὐσίαν ὅλος, καὶ καθ' ὑπόστασιν ὅλος ὁ μονογενής Υἱός τοῦ Θεοῦ, οὕτω δὲ καὶ κατὰ τὰς δυνάμεις καὶ τὰς φυσικὰς ἐνεργείας όλος, καὶ ὅσα δηλαδή θεω ρεῖται θεολογούμενα, καὶ ὑμνούμενα περὶ τὴν θείαν οὐσίαν, & καὶ ἄθροισμα, καὶ πλήρωμα τῆς θεότητος οἱ θεολόγοι φασίν. Ἡμεῖς δὲ κατὰ τὴν εὐαγγελιστὴν Θεολόγον, Ἐκ τοῦ πληρώματος αὐτοῦ πάντες ελάΕυμεν. Ὅπερ ὁ αὐτὸς ἀναπτύσσων θείος Χρυσόστο μος, οὐ μεθεκτήν φησιν ἔχειν τὴν δωρεάν, ἀλλ' αὐ τοπηγὴ καὶ αὐτορίζα ἐστὶν πάντων τῶν καλῶν, αὐτοζωὴ καὶ αὐτόφως καὶ αὐτοαλήθεια, οὐκ ἐν ἑαυτῷ συνέχων τῶν ἀγαθῶν τὸν πλοῦτον, ἀλλὰ καὶ εἰς τοὺς ἄλλους ἅπαντας ὑπερβλύζων αὐτὸν, καὶ μετὰ τὸ ὑπερβλύσαι μένει ὡς πλήρης, καὶ οὐδενὶ ἐλαττούμε νος ἐκ τῆς εἰς ἑτέρους χορηγίας, ἀλλ᾽ ἀεὶ πηγάζων, καὶ πᾶσι τούτων μεταδιδοὺς τῶν καλῶν, ἐπὶ τῆς αὐτῆς μένει τελειότητος. Ο δὲ ἐγὼ φέρω, μεθεκτόν ἐστι. Παρ' ἑτέρου γὰρ ἔλαβον αὐτό, καὶ μικρόν τι τοῦ παντὸς, καὶ οἱονεὶ σταγὼν εὐτελῆς πρὸς ἄβυςσον ἄφατον, καὶ πέλαγος ἄπειρον. Ἐν δὲ τῷ εἰς τὸ ἅγιον Πνεῦμα λόγῳ πάλιν ὁ αὐτὸς μέγας τῆς Ἐκ. κλησίας διδάσκαλος τοιάδε φησί. Τοῦτο τὸ σῶμα τὸ Δεσποτικὸν, καὶ ἡ σὰρξ ἡ ἁγία λαβοῦσα τοῦ ἁγίου Πνεύματος τὴν ἐνέργειαν, οὐκ ἔλαβεν ὡς ἐπὶ τῶν ἀποστόλων καὶ τῶν προφητῶν μίαν χάριν ἢ δευτέ ραν. "Ανθρωπος γὰρ πάντα χωρῆσαι οὐ δύναται. Διὸ λέγει Παῦλος· Μὴ πάντες ἀπόστολοι, Νε πάντες προφῆται; Μὴ πάντες χαρίσματα ἔχου· σιν ιαμάτων; Ἐφ' ἡμῶν γὰρ μερίζεται τὰ δῶρα, ἐν δὲ τῇ σαρκὶ τοῦ Χριστοῦ ὅλα τὰ χαρίσματα, όλες αἱ δωρεαὶ ἦσαν κατὰ τὴν τῆς σαρκὸς οὐσίαν. Καὶ πρόσεχε. Επλήρωσε πρῶτον τὸν ἴδιον ναὸν πάσης χάριτος. Εἶχε χάρισμα νοσούντας ἰᾶσθαι, δαίμονας ἐκβάλλειν, νεκροὺς ἐγείρειν, προφητεύειν, τὰ τῆς ἀληθείας ἐργάζεσθαι, πάντα ἐδύνατο, καὶ εἶχε τῶν χαρισμάτων τὸ πλήρωμα, ἀφ᾽ οὗ ἐπληρώθη ἡ σὰρξ ή Δεσποτικὴ πάντων τῶν χαρισμάτων. Χρεία δὲ ἦν πάντως ἡμᾶς λαμβάνειν ἐκ μέρους ὡς ἀπὸ δεξαμενής ἀπὸ τοῦ Κυριακοῦ σώματος· χορηγεῖται καὶ ἀπο στόλοις καὶ προφήταις· ἐξ αὐτοῦ Ἰωάννης ἐμαρ τύρει, ὅτι ἐν αὐτῷ ὅλον τὸ πλήρωμα, καὶ Παῦλος, Εν ᾧ κατώκησε πᾶν τὸ πλήρωμα της θεότητος σωματικώς. Οὐκ εἶπεν ἁπλῶς, Εν ᾧ κατώκησεν ἡ η θεότης, ἀλλὰ τὸ πλήρωμα τῆς θεότητος, τουτέστι πᾶσα ἡ δωρεὰ τῆς θεότητος. Καὶ ἵνα μή τις νομίση, ὅτι ἐν τῷ Θεῷ λόγῳ κατώκησε, λέγει, Εν ᾧ και τώκησε πᾶν τὸ πλήρωμα τῆς θεότητος σωματι πῶς. Ἐν τῇ σαρκὶ αὐτοῦ πᾶν τὸ πλήρωμα, σοφίας, συνέσεως, δυνάμεως, σημείων πάσης ενεργείας. Λοιπὸν ἀπὸ τοῦ πληρώματος δανειζόμεθα πάντες. Μαρτυρεῖ Ἰωάννης ὁ Βαπτιστής, Κἀγὼ οὐκ ᾔδειν αὐτόν, ἀλλ' ὁ πέμψας με βαπτίζειν, ἐκεῖνός μα εἶπεν, Εφ' ὃν ἂν ἴδοις τὸ Πνεύμα καταβαίνον καὶ μένον. Οὐκ εἶπε, Χαριζόμενον αὐτῷ δῶρον ἄν, ἀλλὰ, μένον ὅλον, οὗτός ἐστιν ὁ βαπτίζων ἐν Πνεύματι ἁγίῳ. Εἶτα βουλόμενος δεῖξαι ὁ Ἰωάν νης, ὅτι οὐχ ὡς ἄνθρωπος έλαβε χάριν ὁ Σωτήρ, λέγει· Οὐκ ἐκ μέτρου δίδωσιν ὁ Θεὸς τὸ Πνεῦμα. ᾿Αλλὰ δεῦρο καὶ τοῦ μυστηρίου τὸν λόγον ἐκπαιδεύον καὶ αὖθις παρ' εὐαγγελιστῶν τε καὶ ἀποστο λικῶν, καὶ τῶν τούτων ἐξηγητῶν τε καὶ θεολόγων, μᾶλλον δὲ ἀντὶ σοῦ πάλιν οἱ τὰ σὲ διαδεξάμενοι ταῦτα, καὶ ἀκούειν καὶ συνιέναι δυνάμενοι. Κατ' οὐσίαν μὲν οὖν καὶ ὑπόστασιν, ὥσπερ ἄγνωστός τε καὶ ἄῤῥητος, οὕτω δὴ καὶ ἀμέριστος καὶ ἄληπτος & Θεός· καὶ τοῦτο κοινὸν ἀξίωμα τῆς εὐσεβοῦς ἡμῶν πίστεως· κατὰ δὲ τὴν φυσικὴν αὐτοῦ χάριν καὶ ἐνέρ- G γειαν, καὶ τὴν παντοδαπὴν τῶν αὐτῷ φυσικῶς προσόντων θείαν πρόοδον, καὶ ποικίλην μετάδοσιν καὶ μερίζεται πολυειδῶς ὁ ἀμέριστος, καὶ ποικίλλεται ὁ ἁπλοῦς, ὥσπερ δὴ καὶ ῥητὸς καὶ ληπτὸς διὰ φιλαν θρωπίαν ἔστιν ὡς γίνεται. Πανταχοῦ μὲν ὅλος παρών, καὶ ὑπὲρ τὸ πᾶν ῶν, καὶ οὐσίᾳ καὶ ὑποστάσεσι, καὶ δυνά με: καὶ ἐνεργείᾳ, ἀμέριστος γὰρ ὁ αὐτὸς κατὰ πάντα καὶ εἶ;, σωζομένης εκάστῃ τῶν θεαρχικών υποστά σεων ἀσυγχύτου δηλονότι τῆς ἰδιότητος· ἐν γὰρ ἀληθῶς καὶ τρία τὰ προσκυνούμενα· μερίζεται δὲ καὶ ποικίλλεται, καὶ καλεῖται διαφόροις ονόμασι, καὶ μεταδίδοται κατ' ἐκεῖνο δηλονότι, καθὸ καὶ ῥητός ἐστι διὰ φιλανθρωπίαν, καὶ ληπτός τε καὶ με ριστός, τὴν φυσικὴν δύναμιν φημὶ καὶ ἐνέργειαν καὶ χάριν. Οθεν καὶ Ἰωάννης ὁ τὴν γλώτταν χρυ σοῦς τὴν εὐαγγελικήν εξηγούμενος ῥῆσιν ἐκείνην, τὴν λέγουσαν. Οὐκ ἐκ μέτρου δίδωσιν ὁ Θεὸς τὸ Πνεῦμα, Ημεῖς γὰρ πάντες, φησί, μέτρῳ τὴν ἐνέργειαν τοῦ Πνεύματος ἐλάβομεν Πνεῦμα γὰρ ἐνταῦθα τὴν ἐνέργειαν λέγει. Αύτη γάρ ἐστιν ἡ μεριζομένη. Οὗτος δὲ ἀμέτρητον ἔχει καὶ ὁλόκληρον πᾶσαν τὴν ἐνέργειαν. Εἰ δὲ ἡ ἐνέργεια ἀμέτρητος, πολλῷ μᾶλ λον ἢ οὐσία. Ορᾷς καὶ τὸ Πνεῦμα ἄπειρον; Ο τοίς τον πᾶσαν τοῦ Πνεύματος δεξάμενος τὴν ἐνέργεια», ὁ τὰ τοῦ Θεοῦ εἰδὼς, ὁ λέγων, Ὁ ἠκούσαμεν λαλοῦ μεν, καὶ ὁ ἑωράκαμεν μαρτυρούμεν, πῶς ἂν εἴη δίκαιος υποπτεύεσθαι; Αν μὲν οὖν τῷ δεσποτικῷ ναῷ, καθὰ δήπου καὶ Παυλός φησιν ὁ μέγας, ἅπαν Ἐν A.-

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM XI. Ο Πατὴρ ἀγαπᾷ τὸν Υἱόν, καὶ πάντα δέδωκεν στην Ιωάννην παράγοντος ήκουσας ἐκείνῳ μαρτυ ἐν τῇ χειρὶ αὐτοῦ. Ἡμεῖς οὖν πόθεν λαμβάνομεν; Καὶ ἐκ τοῦ πληρώματος αὐτοῦ ἡμεῖς πάντες ἐλάβος μεν. Ἐκεῖνος τὸ πλήρωμα. Ἡμεῖς ἐκ τοῦ πληρώ ματος. Πώς; ἀφ' οὗ ἐπλήρωσε την Δεσποτικὴν σάρκα, ἀπ' αὐτῆς ἤντλει ὡς ἀπὸ πηγῆς, καὶ ἐδάνειζε τοῖς ἀνθρώποις τὴν δωρεάν. Τίς οὖν ἐστιν αὕτη ἡ δωρεά, καὶ ἡ χάρις τοῦ Πνεύματος καὶ ἡ ἐνέργεια, Γρηγορά, ἡ πληρώσασα τὸν ναὸν ἐκεῖνον, τὸ Δεσποτικόν φημι σῶμα; 'Αρα ἡ οὐσία, καὶ ἡ ὑπό στασίς ἐστι τοῦ ἁγίου Πνεύματος; – ροῦντα καὶ λέγοντα, ότι Ο πέμψας βαπτίζων, ἐκεῖνός μοι εἶπεν. Εφ' ὃν ἂν ἴδοις τὸ Πνεῦμα καταβαῖνιν καὶ μένον. Ὁ δὴ καὶ σαφηνίζων αὐτὸς ὁ διδάσκαλος αὖθις, Οὐκ εἶπε, φησί, χαριζόμενον αὐτῷ δῶρον ἐν, ἀλλὰ μένον ὅλον. Εἶθ' ὥσπερ ἐπίτηδες ἀπάγων σε τῆς τῶν κτισμάτων ὑπονοίας ὁ διδάσκαλος, καὶ δεικνὺς ὅτι τὰ δῶρα ταῦτα τοῦ Πνεύ ματος τὰ φυσικὰ τοῦ Θεοῦ ἐστι, καὶ διὰ τοῦτο καὶ Πνεῦμα ἅγιον εἴρηται, τὸν Εὐαγγελιστὴν Ἰωάννην ἐφίστησιν οὕτω λέγων· Εἶτα βουλόμενος δεῖξαι ὁ Ἰωάννης, ὅτι οὐχ ὡς ἄνθρωπος έλαβε χάριν ὁ Σε τήρ, λέγει· Οὐκ ἐκ μέτρου δίδωσιν ὁ Θεὸς τὸ Πνεῦμα, και, Ἐκ τοῦ πληρώματος αὐτοῦ ἡμεῖς πάντες ἐλάβομεν. Ἐκεῖνος τὸ πλήρωμα, ἡμεῖς ἐκ τοῦ πληρώματος. Πῶς; ἀφ' οὗ ἐπλήρωσε τὴν Δεσποτικήν σάρκα, ἐξ αὐτῆς ἤντλει ὡς ἀπὸ πηγῆς, καὶ ἐδάνειζε τοῖς ἀνθρώποις τὴν δωρεάν. Ορᾶς, ὦ φιλόσοφε, ὅτι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιόν εἰσι ταῦτα, κατὰ τὰς φυσικὰς θείας ἐνεργείας, καὶ τὰ χαρίσματα μεριζόμενον ἀμερίστως καὶ ἀποστόλους καὶ προφήτας, καὶ διδασκάλους χειροτονοῦν δι' αί τῶν, ἀλλ᾽ οὐ κτίσματα; Εἰ δὲ τὸ Πνεῦμα ταῦτά ἐστι, καθάπερ οὖν καὶ ἔστι, τῷ δὲ εἰς τὸ ἅγιον Πνεῦμα βλασφημοῦντι οὐκ ἀφεθήσεται οὔτε ἐν τῷ νῦν αἰῶνι, οὔτε ἐν τῷ μέλλοντι, Δεσποτικὴ τοῦτό φησιν ἀπό φασις, τὸ ἑξῆς αὐτὸς ἂν εἴη σκοπεῖν δίκαιος. Αὐτὸ γὰρ εἰσι τὰ τῆς θείας φύσεως ἰδιώματα, τα φυσι φῶς τῷ ἁγίῳ Πνεύματι προσόντα χαρίσματα, περὶ Καὶ μὴν ὁ διδάσκαλος οὐ βούλεται τοῦτο. Εφ᾽ ἡμῶν γάρ, φησί, μερίζεται τὰ δῶρα. Ανθρωπος γὰρ πάντα χωρῆσαι οὐ δύναται. Ἐν δὲ τῇ σαρκὶ τοῦ Χριστοῦ ὅλα τὰ χαρίσματα, όλαι αἱ δωρεαὶ ἦσαν. καὶ διερμηνεύων ἑξῆς. Εἶχε χάρισμα, φησί, να σοῦντας ἰᾶσθαι, δαίμονας ἐκβάλλειν, νεκροὺς ἐγεί. ρειν, καὶ ὅσα ἐξῆς. Αλλως τε καὶ ἡ οὐσία καὶ ἡ ὑπόστασις τοῦ Πνεύματος μία, καὶ οὐ πολλαὶ, τὰ δὲ οὐ πολλὰ μόνον, ἀλλὰ καὶ διαφέροντα ἀλλήλων. *Απαν γὰρ τὸ πλήρωμα τῆς θεότητος σὺν τῷ Αποστόλῳ καὶ ὁ χρυσούς οὗτος διδάσκαλος λέγει ταῦτα, καθάπερ ήκουσας· καὶ ὅτι οὐ πάντες προφῆται, οὐδὲ διδάσκαλοι, οὔτε πάντες χαρίσματα ἔχουσιν Ιαμάτων, καὶ ὅτι ἀφ᾽ οὖ, φησίν, ἐπληρώθη τούτων Η Δεσποτική σαρξ, ὥσπερ ἀπὸ πηγής ήντλει καὶ ἐδίδου καὶ ἀποστόλοις καὶ προφήταις ἐκεῖθεν. Πῶς ἂν οὖν οὐσία καὶ ὑπόστασις εἴη τὰ θεῖα ἐκεῖνα χαρίσματα, τὰ καθάπερ ἀπὸ δεξαμενῆς ἀντλούμενα τῆς Δεσποτικῆς σαρκὸς καὶ χορηγούμενα τοῖς ἁγίοις; ὧν ὁ μακάριος Παῦλος Κορινθίας ἔλεγε γράφων, ᾿Αλλὰ μὴ σχέσις ἐστὶ ταῦτα καὶ οὐχὶ πράγματα, καθάπερ ἔφης, ή κτίσματα; Περὶ μὲν οὖν τῆς σχέσεως αὐτόθεν κατάλαβε. Οὐδὲ γὰρ σκέψιν ἄν τις εἴποι ψιλὴν τὸ πλήρωμα τῆς θεότητος, δ κατώκησεν ἐν τῷ Χριστῷ σωματικῶς, καὶ ὅθεν ὡς ἀπὸ πηγῆς ἀντλῶν ἐχορήγει καὶ ἀποστόλοις καὶ προφήταις, και θάπερ ήκουσας. Καὶ Μάξιμος δὲ ὁ μέγας τῷ Πύῤῥῳ διαλεγόμενος, καθάπερ ήκουσας, οὐ σχέσιν, ἀλλὰ πράγμα τὴν τῆς θεότητος φυσικὴν ἐνέργειαν ἔφη· σεν, οὐδ᾽ ἐκείνου πρὸς τοῦτό γε ἀντειπόντος, ὡς καὶ παρὰ τοῖς ἐχθροῖς ὁμολογούμενον, εἰ καὶ ἡ χρῆσις τῆς ἐνεργείας ἤδη καὶ σχέσις ὄντως ἐστὶν, καὶ ἐνέργεια παρὰ τῶν θεολόγων είρηται, καθὰ δὴ καὶ εἰ πόντες έφθημεν. Πρὸς δὲ τὸ κτίσμα τι ἂν εἴποιμι Πλήρες ἡμῖν τό τε σύγγραμμα καὶ ὁ σύλλογος γέγονε τῶν τοιούτων ἐρεσχελιῶν τε καὶ παραληρημά των, καὶ μικροῦ καὶ τοῖς ναυτιῶσι καὶ ἐλιγγιῶσιν ἐοίκαμεν ὑπὸ τῆς συχνῆς ἀηδίας, καὶ τοῦ συνδυα σμοῦ τῶν τὰ τοιαῦτα συνεχῶς ἐξεμούντων. Πρῶτον μὲν γὰρ ἐκεῖνο γελοῖον, μᾶλλον δὲ καὶ φρίκης καὶ συστολῆς οὐ τῆς τυχούσης ἄξιον ἂν εἴη, τὸ κτίσμασι τιμάσθαι τὸν δεσποτικὸν ναὸν τολμαν λέγειν, καὶ ἅπαν τὸ πλήρωμα τῆς θεότητος τὰ κτίσματα φάσχεῖν, καὶ ταῦτα τῇ ὑποστάσει τοῦ Θεοῦ Λόγου καὶ τοῦ Πνεύματος καθ᾽ ὑμᾶς συνταττόμενά πως καὶ συναριθμούμενα, τήν τε Δεσποτικὴν σάρκα πληρούν, κἀκεῖθεν ὡς ἀπὸ πηγῆς προϊόντα, τῶν ποικίλων καὶ παντοδαπών χαρισμάτων ἀποστόλους τε καὶ προφήτας πληροῦν. Εἶτα καὶ τοῦ διδασκάλου τὸν Βαπτι- ὅτι Πάντα ἐνεργεῖ τὸ ἐν καὶ τὸ αὐτὸ Πνεῦμα, δι αἱροῦν ἰδίᾳ ἑκάστῳ καθώς βούλεται. Καὶ οὗτός ἐστιν ὁ ἀῤῥαβὼν καὶ ὁ δακτύλιος, καὶ ἡ ἀπαρχή, καὶ τὸ μέρος τοῦ ὅλου τὸ καταμερισθὲν ἀποστόλοις τα καὶ προφήταις καὶ διδασκάλοις, καὶ παντὶ πνευματικῷ πληρώματι, δι' οὗ πάντες εἰς ἐπίγνωσιν ἀληθείας καὶ θεογνωσίαν, καὶ θεῖον φωτισμὸν ἀνειλ κύσθημεν. υπερ ἀρχὴν τῆς ἑαυτοῦ φανερώσεως καὶ πρὸς ἡμᾶς ἐπιδημίας λαβὴν διὰ τῆς ὁμοθέου σαρ κὸς τοῦ Θεοῦ Λόγου, εἶτα καὶ μετὰ τὴν αὐτοῦ πρὸς οὐρανοὺς ἄνοδον καὶ ἀποκατάστασιν, εἰς Σιὼν ἄνωθεν κατιόν, καὶ χορείας ἀποστόλων ἀρξάμενον, δ φησί τις τῶν σοφῶν θεολόγων καὶ μελῳδῶν, ἐξ αὐ τῶν κατὰ μέθεξιν τοῖς πιστοῖς τὴν χάριν ἐφή- . πλωσεν. ᾿Αλλ' ἴσως ἐρεῖς, ὡς οὐ περὶ τοῦ θείου φωτὸς τῆς μεταμορφώσεως, οὐδὲ περὶ τῆς κατὰ τὴν Πεντηκο στὴν ἐπιδημίας τοῦ θείου Πνεύματος, εὐαγγελισταῖς τε καὶ ἀποστόλοις εἴρηται πάντ' ἐκεῖνα, καὶ αὐτῷ φημι τῷ σεπτῷ Βαπτιστῇ. Περὶ ὧν δήπου καὶ Ἰωάν νης ὁ τὴν γλῶτταν Χρυσοῦς ἄρτι τὸν πολὺν ἐποιεῖτο λόγον. Διὸ καὶ τοῦτον αὐτὸν ἀναγκαῖον σὺν τῷ με γάλῳ καὶ αὖθις παρελθεῖν Παύλῳ, καὶ δείξαντα τὰ καὶ λόγοις ἱεροῖς, καὶ ἀσκήσει καὶ χρόνῳ καὶ μελέτη καὶ πείρᾳ, καὶ πρὸ τούτων ἀγίου Πνεύματος χάριτι προφητικῶς τε καὶ ἀποστολικῶς αὐτῷ ἐγνωσμένα, τὰ ῥηθέντα διὰ πολλῶν οὕτως ἐπισφραγίσαι. Τὰ γὰρ πρὸς Κορινθίους γεγραμμένα τῷ ᾿Αποστόλη σα πούμενος, Ἡμεῖς, φησί, πάντες ανακεκαλυμμένῳ

ὄψεως αὐτοῦ ἡμαύρωσε, τοὺς δὲ ὀφθαλμοὺς τῆς καρ δίας ἐφώτισεν. Οὐ γὰρ χωρεῖ σαρκὸς ὅρασις ἐκείνου τοῦ φωτὸς τὴν δύναμιν. Τοῦτο τὸ πῦρ ὤφθη Μωϋση ἐν τῇ βάτῳ. Τοῦτο ἐν εἴδει ὀχήματος τὸν Ἡλίαν ἐκ τῆς γῆς ἀνήρπασε. Τούτου τοῦ πυρὸς τὴν ἐνέργειαν ζητῶν ὁ μακάριος Δαβὶδ έλεγε, Δοκίμασόν με, Κύ ριε, καὶ πείρασόν με. Πύρωσον τοὺς νεφρούς μου καὶ τὴν καρδίαν μου. Τοῦτο τὸ πῦρ τὴν καρ δίαν Κλεόπα καὶ τοῦ σὺν αὐτῷ ἐθέρμανε, λαλοῦντος τοῦ Σωτῆρος αὐτοῖς μετὰ τὴν ἐκ νεκρῶν ἀνάστασιν.. Καὶ οἱ ἄγγελοι δὲ καὶ τὰ λειτουργικά πνεύματα του του τοῦ πυρὸς μετέχουσι, κατὰ τὸ γεγραμμένον, ῾Ο ποιῶν τοὺς ἀγγέλους αὐτοῦ πνεύματα καὶ τοὺς λειτουργοὺς αὐτοῦ πυρὸς φλόγα. Τοῦτο τὸ πῦρ τὴν ἐν τῷ ὀφθαλμῷ δοκὴν κατακαίον, καθαρὸν τὸν νοῦν ἀποκαθίστησιν, ἵνα τὸ κατὰ φύσιν ἀπολαβόν διορατικόν, μὴ τὸ ἐν τῷ ὀφθαλμῷ τοῦ ἀδελφοῦ κάλ φος ὁρᾷ, ἀλλὰ διηνεκῶς τὰ τοῦ Θεοῦ θαυμάσια και τανοί, κατὰ τὸν λέγοντα· Αποκάλυψον τοὺς ὀφθαλμούς μου, καὶ κατανοήσω τὰ θαυμάσια ἐκ τοῦ νόμου σου. Τοῦτο τὸ πῦρ δαιμόνων ἐστὶ φυγαδευτήριον, καὶ κακίας πάσης ἀναλωτικόν, ἁμαρτίας ἀναιρετικὸν, ἀναστάσεως δύναμις, καὶ ἀθανασίας ἐνέργεια, ψυχῶν ἁγίων φωτισμὸς, καὶ λογικῶν δυ νάμεων σύστασις. Τοῦτο καὶ ἡμεῖς εὐξώμεθα φθά σαι καὶ εἰς ἡμᾶς, ἵνα πάντοτε ἐν τῷ φωτὶ περικατούντες, μηδέποτε κἂν πρὸς βραχὺ προσκέψωμεν. προσώπῳ τὴν δόξαν Κυρίου κατοπτριζόμενοι, οὐ τὴν τὸ πῦρ Παῦλον περιλάμψαν τὴν μὲν αἴσθησιν τῆς παυομένην ἐκείνην, ἀλλὰ τὴν μένουσαν, τὴν αὐτὴν εἰκόνα μεταμορφούμεθα ἀπὸ δόξης εἰς δόξαν, καθάπερ ἀπὸ Κυρίου Πνεύματος. Καὶ μετ' ὀλίγον· Τί δέ ἐστι τὴν ὁ δόξαν Κυρίου κατοπτριζόμενοι, τὴν αὐ τὴν εἰκόνα μεταμορφούμεθα;» Σαφέστερον μὲν τοῦτο ἐδείκνυτο, ἡνίκα τῶν σημείων τὰ χαρίσματα ἐνήργει. Πλὴν οὐδὲ νῦν δύσκολον αὐτὸ κατιδεῖν τῷ πιστοὺς ὀφθαλμοὺς ἔχοντι. Όμού τε γὰρ βαπτιζόμεθα. καὶ ὑπὲρ τὸν ἥλιον ἡ ψυχὴ λάμπει, τῷ Πνεύ ματι καθαιρομένη. Καὶ οὐ μόνον ὁρῶμεν εἰς τὴν δίξαν τοῦ Θεοῦ, ἀλλὰ καὶ ἐκεῖθεν δεχόμεθά τινα αἴγλην. Ωσπερ γὰρ εἰ ἄργυρος καθαρὸς πρὸς τὰς ἀκτίνας κείμενος, καὶ αὐτὸς ἀκτῖνας ἐκπέμψειεν οὐκ ἀπὸ τῆς οἰκείας φύσεως μόνον, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τῆς λαμπηδόνος τῆς ἡλιακῆς, οὕτω καὶ ἡ ψυχὴ καθαιρομένη, καὶ ἀργύρου λαμπροτέρα γινομένη, δέχε ται ἀκτῖνα ἀπὸ τῆς δόξης τοῦ Πνεύματος, καὶ ταύ τὴν ἀντιπέμπει. Διό καί φησι, ο Κατοπτριζόμενοι, τὴν αὐτὴν εἰκόνα μεταμορφούμεθα ἀπὸ δόξης του Πνεύματος εἰς δόξαν τὴν ἡμετέραν τὴν ἐγγινομένην, καὶ τοιαύτην, οίαν εἰκὸς ἀπὸ Κυρίου Πνεύματος. ο Καὶ πάλιν·. Βούλει σας δείξω τοῦτο καὶ ἀπὸ τῶν ἀποστόλων αἰσθητικώτερον; Εννόησον Παῦλον, οὗ τὰ ἱμάτια ενήργει· Πέτρον, οὗ αἱ σκιαὶ ἴσχυον· οὐ γὰρ ἄν, εἰ μὴ Βασιλέως ἔφερον εἰκόνα καὶ ἀπρόσιτοι ἦσαν αὐτῶν αἱ μαρμαρυγαί, τοσοῦτον τὰ ἱμάτια αὐτ τῶν αἱ σκιαὶ ἐνήργησαν. Βασιλέως γὰρ καὶ τὰ ἱμάτια τοῖς λῃσταῖς ἐστι φοβερά. Θέλεις ἰδεῖν καὶ διὰ τοῦ σώματος λάμπουσαν ταύτην; Ατενίσαντες. Ο φησίν, εἰς τὸ πρόσωπον Στεφάνου, εἶδον ὡς πρόσω που ἀγγέλου. 'Αλλ' οὐδὲν τοῦτο πρὸς τὴν ἔνδοθεν ἀστράπτουσαν δόξαν. Οπερ γὰρ Μωϋσῆς ἐπὶ τοῦ προσώπου εἶχε, τοῦτο οὗτοι ἐπὶ τῆς ψυχῆς περιέφε ρον· μᾶλλον δὲ καὶ πολλῷ πλέον. Τὸ μὲν γὰρ Μωυσέως αἰσθητικώτερον ἦν, τοῦτο δὲ ἀσώματον. Ἐν δὲ τῇ κατὰ τὸν προφήτην Ησαΐαν ἐξηγήσει ο θεός μετὰ δόξης, αὐτή ἦν ποιεῖ ὁ τῆς δικαιοσύνης τάδε φησίν· Ἡμέρα δέ ἐστιν αὕτη ἐν ᾗ ἐπιλάμψει ὁ ήλιος, ὁ Κύριος ἡμῶν, ὁ διδάσκων περὶ ἑαυτοῦ ὅτι ἕως ἐστὶν ἐν τῷ κόσμῳ φῶς τοῦ κόσμου ἐστὶ, διδ καὶ παρήνει ἐργάζεσθαι έως ἡμέρα ἐστί. Καὶ πάλιν· Λογιζόμεθα δὲ ταῦτα ἐπαγγέλλεσθαι τοῖς ἀξίοις τῆς ἀναπαύσεως, ἅτε πολλῶν μονῶν οὐτῶν ἐν Τούτῳ συνῳδὲ καὶ Βασίλειος ὁ μέγας φιλοσοφῶν τῇ οἰκίᾳ τοῦ Πατρὸς, καὶ διαφόρου κληροδοσίας περὶ τοῦ θείου τούτου φωτὸς, καὶ δεικνὺς ὡς αὐτὸ ἀποκειμένης ἐν τῇ γῇ τῆς κληρονομίας, ἣν κληρο τοῦτ' ἐστὶ τὸ μέγα τῆς μεγάλης Τριάδος καὶ ἀπρόσ- νομήσουσιν οἱ πραείς. Τουτέστι τινὲς μὲν ἐν τῇ φειστον φῶς ἡ φυσικὴ τοῦ Πνεύματος ενέργεια, ἣν ὁ δρότητι τῆς τοῦ Θεοῦ ἐπιφανείας, τινὲς δὲ ὑπὸ τὴν Χριστὸς πρότερον μὲν τοῖς λογάσι τῶν ἀποστόλων σκέπην τῶν οὐρανίων δυνάμεων ἀναπαύσονται. Καὶ ἐπὶ τοῦ ὄρους, ὕστερον δ᾽ ἐν τῷ ὑπερῴῳ τοῖς δυο ἄλλοι ἐν τῇ δίξῃ τῇ ἀπὸ τοῦ φωτὸς, ὡς ἀπὸ καπνοῦ καίδεκα κατέπεμψεν ἐν εἴδει πυρίνων γλωσσῶν, δ καλυφθήσονται. Τάχα δὲ αὐτῇ μὲν τῇ Σιὼν ἐπ:- δὴ καὶ ἀγγέλους καὶ προφήτας καὶ ἀποστόλους δι' λάμψει τὸ φῶς, τὰ δὲ περικύκλῳ αὐτῆς ἐπιλάμψει ἄρξητον οικονομίαν τε καὶ φιλανθρωπίαν θεουργεί η νεφέλη ἡμέρας, ήτις οὐκ ἄλλοθεν ἔχει τὴν γένεσιν ἢ και φωτίζει παρόν, ἐν μὲν τοῖς ἀσκητικοῖς αὐτοῦ λόγοις. “Ο σύμφωνος κοινωνία νύμφης πρὸς τὸν νυμφίον! φησί. Μίμησαι ταύτην, ὦ τέκνον, μίμης σαι, πρὸς μηδὲν ἕτερον ἀφορῶν ἢ πρὸς τὸν εἰπόντα, Πιρ ἦλθον βαλεῖν ἐπὶ τῆς γῆς, καὶ τί θέλω, εἰ ἤδη ἀνήφθη; Ἔστι γὰρ πύρωσι; Πνεύματος, ἀναζωπυρούσα καρδίαν, διότι ξύλον καὶ θεῖον πῦρ φω τίζειν μὲν ψυχὰς εἶωθε, καὶ δοκιμάζειν ὥσπερ ἄδο λον χρυσίον ἐν καμίνῳ, κακίαν δὲ ἀναλίσκειν ὥσπερ ἀκάνθας καὶ καλαμήν. Ο γὰρ Θεὸς ἡμῶν πῦρ και ταναλίσκον ἐστί, διδοὺς ἐκδίκησιν ἐν φλογί πυρὸς τοῖ; μὴ εἰδίσιν αὐτὸν, καὶ τοῖς μὴ ὑπακούουσι τῷ Εὐαγγελίῳ αὐτοῦ. Τοῦτο τὸ πῦρ ἐνήργησεν ἐν τοῖς ἀποστόλοις, ἡνίκα ἐλάλουν πυρίναι; γλώσσαις. Τοῦτο ἀπ' αὐτοῦ τοῦ φωτός. Καὶ μετ' ὀλίγα· Οποία τις ἦν κατὰ τὴν μεταμόρφωσιν τοῦ Κυρίου ἡ φωτεινή νεφέλη τους μαθητάς περιστάσα. Καὶ αὖθις· Οὗτος τοίνυν ὁ λαὸς ὁ ἐν τῇ ἐθνική ἀγνοίᾳ ἐσκοτωμένος εἶδε φῶς, οὐχ οἷον τὸ ἀπὸ πυ ρός, οὐδὲ οἷον τὸ ἀπὸ ἀστέρων ἡ σελήνης, οὐδὲ οἷον τὸ ἡλιακὸν ἢ ἀστραπαῖον, ἀλλὰ φῶς μέγα, δ καὶ νοη τοῖς ἐπιλάμπει καὶ αἰσθητιῖς, ὁ καὶ Πατρὶ σύνεστι καὶ ἀγγέλους φωτίζει, καὶ ἀνθρώπους φαιδρύνει, καὶ πᾶσιν ἐπαρχεῖ, καὶ ἔτι ἑαυτοῦ τὰς εὐγὰς έχει ὑπερτεινομένας πρὸς τὸ πλεῖον. 'Ο δὲ θεῖος αὖθις Χρυσόστομος. Τὰ σώματα των εὐηριστηκότων τῷ Θεῷ, φησί, τοσαύτην ἐνδύσεται δόξαν, ὅσην οὐδὲν ἰδεῖν ἔνι τούτοις τοῖς ὀφθαλμοῖς.

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM XI. Καὶ τούτων ἡμῖν σημεῖα τινα καὶ ἴχνη ἀμυδρὰ καὶ ἡ εἰπεῖν, οὐκ ἂν τὸ λογικόν που συσταίη ὑποκειμένου ἐν τῇ Παλαιᾷ καὶ ἐν τῇ Καινῇ δοθῆναι παρεσκεύασεν ὁ Θεός. Ἐκεῖ μὲν τὸ πρόσωπον τοῦ Μωϋσέως τοσαύτῃ κατελάμπετο δόξῃ τότε, ὡς ἀπρόσιτον εἶναι τοῖς τῶν Ἰσραηλιτῶν ὀφθαλμοῖς· ἐν δὲ τῇ Καινῇ τούτου πολλῷ πλέον ἐξέλαμψε τὸ τοῦ Χριστοῦ. 'Αλλά τὰ μὲν ἀρκούντως εἰρήσθω· ἐπανέλθωμεν δ' αὖθις πρὸς τὸν φιλόσοφον τοὺς κατὰ τοῦ Δεσποτικοῦ φωτὸς ἀκουσόμενοι λόγους ἐκείνου καὶ τὴν φιλοσοφίαν. Εἰσάγει καὶ γὰρ τὸν ὁμολογητὴν καὶ κήρυκα τῆς εὐσεβείας αὖθις Θεόδωρον τοιάδε περὶ τοῦ τῆς μετ ταμορφώσεως θείου φωτός πρός τε τὸν Παμφίλου Εὐσέβιον καὶ τοὺς Εικονομάχους λέγοντα· Αλλ' ἐπανακτέον, φησὶ, τὸν λόγον, καὶ ζητητέον τί ἂν εἴη τοῦτο τὸ φῶς· οὐ γάρ πω σαφῶς, ὅτι ἔστιν, ὁ γεννάδας ὑπέδειξε νῦν, ὅτι μὴ τῷ Θεῷ λόγῳ πρέ που προσθείς. Εἰσύστερον δὲ ἐρεῖ ἐκδηλότερον. Όμως πρὸς τὰ δεδογμένα αὐτῷ ἐν τῷ παρόντι τὸν λόγον ἡμεῖς ἐξετάσωμεν. Αρα ουσία τις καὶ ἐνυπέστητον, καθ᾽ αὑτὸ ὑφεστὼς καὶ μὴ δεόμενον ἑτέρου πρὸς ὕπαρξιν, ἡ ποιότης ἀσώματος καὶ ἀνούσιος, ἐν ἄλλῳ τὸ εἶναι, οὐκ ἐν ἑαυτῷ θεωρούμενον ἔχουσα; Ἀλλ᾽ εἰ μὲν οὐσία ἐστὶ, πότερον ἀγγελική, ἐπεὶ καὶ ἄγγελος φῶς, καὶ τοῦ πρώτου καὶ ἀνωτάτω φωτ τὸς μαρμαρυγὴ καὶ ἀπόλαμψις; Ἀλλ᾽ οὐκ ἂν τοῦτο εἴποι. Καὶ μετ' ὀλίγα· Εἰ δὲ θεία ουσία, πῶς εἰς τοῦτο μετώχετο; Εἰ μὲν ἐν ἰδίᾳ ὑποστάσει καὶ καθ' ἑαυτὴν θεωρουμένη μετελθοῦσα καὶ οἷον ἄλλο καὶ ἰδικὸν ἀποτεμομένη πρόσωπον, καὶ εἰς τὴν τοῦ λόγου διαπρέπον ἐμφέρειαν μηδεμιᾷ τῶν ἐν τῇ Τριάδι νοουμένων συμπαρυποστᾶσα καὶ συμφυεῖσα, τετρὰς αὐτῷ ἡ Τριὰς ἀποτετέλεσται. Καὶ ὁρατὲ ὡς φιλότιμος περὶ τὴν θείαν οὐσίαν Ευσέβιος πληθύνων ἀφθονίᾳ ὑποστάσεων καὶ αὔξων τὰ ἀπλήθυντα καὶ ἀμείωτα, καὶ πάσης τῆς ὁπωσοῦν ὑφέσεως καὶ πλεονασμοῦ· παντάπασιν ἀνεπίδεκτα. Εἰ δ' εἰς τὴν τοῦ λόγου συγχυθεῖσα καὶ οἷον συνου σιωθεῖσα παρήλθεν ὑπόστασιν, μετὰ πλείονος τῆς εὐγνωμοσύνης προσθήκην καὶ αὔξησιν τῇ τοῦ λόγου αὐτῇ δίδωσιν ὑποστάσει, ἥτις οὐκ ἄλλη παρὰ τὴν τοῦ Πατρὸς οὐσίαν τῇ φύσει ἐστὶ, τῷ χαρακτηριστικῷ δὲ μόνον τῆς ἰδιότητος κατὰ τὴν γέννησιν διαφέμούσα. Οὕτω πρὸς τὴν ὑπερπλήρη καὶ ἀπροσδεά καταδαψιλευόμενος φύσιν τὴν ἑαυτοῦ σαφῶς ἐκπομπεύει μανίαν. Ὥστε σύνθεσιν ἐπὶ τῆς ὑπερηπλωμένης καὶ πά σης ἁπλότητος ύπερέκεινα οὐσίας ἐπινοεῖν ἐξ ἧς καὶ πάθος ἐξ ἀνάγκης ἔψεται ἐπὶ τῆς μακαρίας καὶ ἀπα θούς θεότητος. Καὶ μετ᾿ ὀλίγα· Υπόλοιπον δ᾽ οὖν ἐστιν εἰπεῖν, εἰ ποιότητα τοῦτο ἀσώματον ἢ ἀνούστον εἶπε, τί συμβαίνει· οἷον ἀπόῤῥοιάν τινος οὐσίας καὶ ἀπαύγασμα εἰς ἣν ἡ μορφὴ ἐκείνη μετα βέβληται, ἀλλ' οὐδὲν ἧττον ἡ πασῶν ἐσχάτη ὕβρις καὶ ἀτοπία τῷ θείῳ προστατρίψεται σώματι. Λωδήσαιτο γὰρ ἂν τὸν τοῦ εἶναί λόγον. Καὶ ταύτῃ τὸ ἀνύ παρκτον εἰσαχθήσεται. "Αλλως τε οὐδ᾽ ἔνεστι ποιό· τητα υποκειμένου δίχα καθ' ἑαυτὴν ὅ τι ποτέ ἐστι διαδειχθῆναι, κἂν τῶν οὐσιωδῶν αὐτὴν εἴπῃ τις, ἢ καὶ εἰς οὐσίαν ἀνάγεται. Ως δ' ἐπὶ παραδείγματος ἄνευ, ὅ ἐστι τὸ ζῶον, εἰ μὴ πρότερόν τις υπόθοιτο οὐσίαν ἔμψυχον αἰσθητικήν. Καὶ πάλιν· ᾿Αλλὰ τὸ μὲν φθαρτὸν τοῦτο ἐνδύσασθαι ἀφθαρσίαν καὶ τὸ θνητὸν ἀθανασίαν ὁ μέγας μυσταγωγεί Απόστολος - τὸ δὲ σῶμα ἀσωματότητα ἐνδύσασθαι, ἢ τὸ κτιστὸν γενέσθαι ἄκτιστον, ἢ τὸ περιγραπτὸν εἰς ἀπεριγραψίαν μετατεθήσεσθαι, οὔπω καὶ νῦν ἤκουσται. Πρώτ τον μὲν οὖν ἐκεῖνο πρὸς Γρηγορᾶν καὶ αὖθις εἰπεῖν ἔχομεν, ὡς οὐδ᾽ ἐνταῦθα τοὺς τοῦ διδασκάλου του τους λόγους ὡς ἔχουσι καλῶς προὔθηκεν, ἀλλὰ κάν τούτοις πλεῖστά τίνα τῶν ἀναγκαίων ὑφεῖλεν, ὡς ἔθος αὐτῷ, τῇ τοῦ λόγου λυμηνάμενος ἀκολουθία καὶ τάξει. 'Αλλ' ἐξεταστέον καὶ αὐτὰ δή φημι ταῦτα τέως τὰ προτεθέντα, καὶ τὸν σκοπὸν καὶ τοὺς λόγους θεω ρητέον τοῦ διδασκάλου, καὶ κατὰ τίνος ἐνταῦθα τούτους παρήγαγε Γρηγορᾶς. Ἐγὼ γὰρ οἶμαι, καθ᾿ ἑαυτοῦ καὶ τῶν ὁμοδόξων τε καὶ καθηγητῶν τά γε τοιαῦτα προενεγκεῖν αὐτὸν, οὐκ οἶδ' εἴτ᾿ ἀγνοοῦντα, εἴτε δὲ καὶ τὴν αἵρεσιν παίζοντα, δείξει δὲ καὶ δ λόγος εὐθύς. Θεόδωρος μὲν οὖν ὁ μέγας πρὸς τὸν Παμφίλου Ευσέβιον ἄνωθεν τὸν οἰκεῖον ξυντιθεὶς λόγον τε καὶ τὴν δόξαν, καὶ δὴ καὶ τοὺς ταῦτα τις μῶντας Εικονομάχους, πάλαι γὰρ Εὐσέβιος σύν γε τοῖς ᾿Αρειανοῖς ἐκποδὼν ἦν, ἐκεῖνα πρὸς αὐτοὺς αἰ τιᾶται γράφων· ὡς Ἐπεὶ τὸ θεῖον τοῦ Χριστοῦ σῶμα ἄν γε τῇ αὐτοῦ μεταμορφώσει μεταπεποιῆσθαι καὶ μεταβεβλήσθαί φατε πρὸς θεῖόν τι φῶς, ὅπερ ὑμεῖς λέγετε, ζητητέον, φησί, τί ἂν εἴη τοῦτο τὸ φῶς, τὸ παρὰ τὸν Θεὸν ἦν καὶ τὸν ἄνθρωπον ἕτερον. "Η γὰρ οὐσία, φησί, τὶς ἔσται, ἐν ἰδίᾳ ὃν ὑποστάσει, καὶ μὴ δεόμενον ἑτέρου πρὸς σύστασιν, ἢ ποιότης ἀσώματος καὶ ἀνούσιος, ἐν ἄλλῳ τὸ εἶναι ἔχουσα. Εἶτ᾽ ἐπισ διαιρέσεσ: σοφαῖς καὶ λογισμοῖς καὶ πνευματικαῖς ἀποδείξεσι χρησάμενος ὁ σοφὸς, καθάπερ ἠκούσα μεν, διὰ τῆς ἄτοπόν τε καὶ ἀδύνατον ἀπαγωγής, ἕωλα καὶ ψευδῆ καὶ οὐδὲν ὑγιές πάνθ' ὁμοῦ τὰ τῶν ἀντιθέτων ἀπέδειξε. Σκεπτέον δ' ἑξῆς ἂν εἴη, τίνες ἂν εἶεν οἴ γε τοῖς τῶν ᾿Αρειανῶν καὶ Εἰκονομάχων ἐνεχόμενοι τούτοις εγκλήμασιν, ὁ συνοδικὸς τόμος καὶ οἱ τοῦτον ἐχε θέμενοι θεολογικῶς τε καὶ ἀποστολικῶς, ἡ ὁ τὴν ἱερὰν Χριστοῦ Ἐκκλησίαν τὰ τοιαῦτα γραφόμενος Γρηγοράς. Λεγέτω τοιγαροῦν αὐτὸς ἐκεῖνος καὶ αὐτ θες ὀλίγ' άττα τῶν ἤδη ῥηθέντων, καὶ δεικνύτω τί μὲν οἱ Πατέρες ἐπ' ἐκείνης εἶπον τῆς ἱερᾶς συνόδου περὶ τοῦ φωτὸς Χριστοῦ φημι τούτου, τί δ' αὖθις φιλόσοφος οὗτος σὺν Βαρλαάμ τε καὶ ᾿Ακινδύνῳ, τοῖς αὐτοῦ καθηγηταίς. Προηνέχθη, φησὶν ἐν τῇ τετάρτῃ συνελεύσει Γρηγόριος ὁ τῆς θεολογίας ἐπώνυμο; γράφων, Οὐδεὶς ἔστι ἐν ὑποστήματι καὶ οὐ σίᾳ Κυρίῳ κατὰ τὸ γεγραμμένον, καὶ οὐσίαν θεού ἢ εἶδεν ἢ ἐξηγόρευσε. Καὶ ὁ ἅγιος φησι Μάξιμος γράφων, Ο τοῖς οὔτι μὴ κατ᾽ οὐσίαν ὑπάρχων μετ θεκτός, κατ' ἄλλον δὲ τρόπον μετέχεσθαι τοῖς δυνα μένοις βουλόμενο; τοῦ κατ' οὐσίαν κρυφίου παντελώς οὐκ ἐξίσταται. Ὥστε οὐκ οὐσία θεοῦ τὸ τῆς μεταμορ φώσεως τοῦ Χριστοῦ φῶς. Θὔτε γὰρ δοατὴ οἴτε με

οὖσα, δόξα καὶ τοῦ σώματος ἐνανθρωπήσαντος αὐτῶ δηλαδὴ γίνεται κατὰ τὰ προῤῥηθέντα τοῖς θεολόγοις, διὰ τὴν καθ' ὑπόστασιν ἔνωσιν καὶ τὴν θέωσιν τοῦ προσλήμματος. Ἐπειδὴ Θεὸς εἷς καὶ Υἱὸς μονογενής ὁ αὐτὸς καὶ μετὰ τὴν ἔνωσιν ἢ σάρκωσιν. θεατὴ ἡ οὐσία τοῦ Θεοῦ. Ὅπερ ὅ τε τόμος καὶ πᾶσα ἡ καὶ τῷ ἐνυποστάτῳ Θεοῦ λόγῳ φυσικῶς ἔλη συν τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησία σύν γε τοῖς θεολόγοις τούτοις, καὶ πᾶσιν ἱεροῖς λόγοις ὁμοῦ, καὶ δοξάζομεν καὶ κηρύττομεν. Καὶ ὁ χρυσορρήμων Ιωάννης, Ο τόμος αὖθές φησι, γράφων εἰς τὴν τῆς θείας μεταμορφώσεως ἑορτὴν ἐν τῷ ὄρει, φησὶ, Μεταμορφωθεὶς ὁ Σωτήρ, μικρῶς πως ὡς δεσπότης ἔδειξε τοῖς ἑαυτοῦ μαθηταῖς τῆς ἀθεάτου θεϊκῆς αὐτοῦ βασιλείας τὴν δόξαν. Καὶ πάλιν· Ἐνταῦθα ὁ Χριστὸς τοῖς ἑαυτοῦ μαθηταῖς ἐπέδειξε τῆς ἀθεάτου αὐτοῦ βασιλείας τὴν· δόξαν, καὶ οὐκ ἐπέδειξε, τουτέστι, μικρόν παρής νοιξε τὴν θεότητα, καὶ οὐχὶ τελείως. Πληροφορῶν μὲν γὰρ, φησὶν, ἔδειξεν αὐτοῖς τῆς ἀθεά του βασιλείας τὴν θεϊκὴν δόξαν, οὐχ ὅση τις ἦν, ἀλλ' ὅσον ἐδύναντο φέρειν οἱ σωματικοὺς ὀφθαλμοὺς περιφέροντες. Φειδόμενος δὲ καὶ οὐχὶ φθονῶν, οὐκ ἔδειξεν αὐτοῖς τὴν πᾶσαν δόξαν, ἵνα μὴ σὺν τῇ δράσει καὶ τὴν ζωὴν ἀπολέσωσιν. 'Ο δὲ σοφὸς Γρηγορᾶς ἀνούσιον καὶ ἀνυπόστατον ταύτην φησίν, οὐχ ὡς μὴ οὖσαν καθ᾿ ἑαυτὴν ὑπό στασιν καὶ οὐσίαν, ἀλλ' ὡς ἀνύπαρκτον καὶ μηδὲν οὖσαν πλὴν ψιλής μόνης φωνής 8 δὴ καὶ φθάσας αὐτὸς διὰ τῶν οἰκείων ἔδειξε λόγων. Ταῦτα τοίνυν καὶ τὰ τοιαῦτα λεγόντων ἡμῶν ἅμα τοῖς σοφοῖς θεολόγοις καὶ διδασκάλοις Χριστοῦ, καὶ μετ᾿ Εὐσεβίου καὶ τοὺς περὶ Βαρλαάμ τε καὶ Γρηγορᾶν ἀπο· στρεφομένων ἐξίσης, δεικνύτωσαν παρελθόντες καὶ οὗτοι, τίνας τὰς ὑπολήψεις καὶ τὴν δόξαν ἔχουσι περὶ τῆς Χριστοῦ θείας μεταμορφώσεως, καὶ τοῦ κατ' αὐτὴν θείου φωτός. Μάλλον δ' ὁ μὲν Γρηγοράς τὸ μὲν φθάσας δέδειχαν ἤδη τοῦ οἰκείου φρονήματος, καθάπερ ηκούσαμεν, ἢ τρόπον καὶ μεταβολὴν τῆς ἑτέρας τῶν οὐσιῶν τοῦ Χριστοῦ μετ' Ευσεβίου φή σα, τὴν τοῦ Χριστοῦ μεταμόρφωσιν εἶναι, ἢ τούτων μὴ ὄντων διὰ τὸ τῆς δυσσεβείας ἢ ἀσεβείας ἄτοπον. μηδὲ γεγενῆσθαι τὴν ὑμνουμένην μεταμόρφωσιν ὅλως· τοῦτο καὶ γὰρ αἱ διαιρέσεις καὶ οἱ συλλογι σμοὶ συνῆγον αὐτῷ τότε, καθὰ δήπου καὶ ἡμῖν ἐν τοῖς φθάσασι δέδεικται· δείξει δ' ὁ φιλόσοφος μετ' ὀλίγον καὶ τὰ τούτοις ἑπόμενα, νῦν μὲν οὐσίαν Θεοῦ λέγων ἐκεῖνο τὸ θεῖον φῶς, δ δὴ καὶ αὐτὸ φθάσας εἴρηκεν ἤδη, νῦν δὲ κτίσμα Ο δὲ τόμος αὖθις διά βραχέων λεγέτω, τί περὶ τῶν τοιούτων καὶ οἱ περὶ Βαρλαάμ τε καὶ ᾿Ακίνδυνον, οἷς δήπου και Γρηγορᾶς τηνικαῦτα συνηγορών ἦν, ἐπὶ τῆς συνόδου καὶ λέγοντες καὶ φρονοῦντες δάλωσαν. Εζητήθη, φησί, δειχθῆναι παρὰ τῶν ἀν γίων, ὅτι τε ἄκτιστόν ἐστι τὸ φῶς τῆς τοῦ Κυρίου μεταμορφώσεως, καὶ ὅτι οὐκ ἔστι τοῦτο ἡ οὐσία τοῦ Θεοῦ. Καὶ πάντες σχεδόν εἶπον, ὅτι ἀπεδείχθη τοῦτο κατὰ τὴν τετάρτην συνέλευσιν, ἐν ᾗ παρόντες οἱ ἀντιλέγοντες τῇ Ἐκκλησίᾳ, νῦν μὲν κτιστὸν εἶναι τοῦτο, καὶ φάντασμα καὶ παραπέτασμα καὶ ίνδαλμα φανερῶς βλασφημοῦντες ἔλεγον, νῦν δὲ καὶ τοῦτο δυσσεβῶς ἔλεγον ἄκτιστον καὶ οὐσίαν εἶναι Θεοῦ. Εἶτα μεταξὺ τὰ προῤῥηθέντα τῶν ἁγίων διεξελθών, ᾿Αλλὰ καὶ πάντες, φησίν, οἱ ἅγιοι, ἔλλαμψιν αὐτὸ λέγουσι καὶ λαμπρότητα καὶ χάριν καὶ θέωσιν, καὶ θεότητα μικροῦ στεῤῥοτέραν καὶ ὄψεως, καὶ φῶς ἀπρόσιτον καὶ φυσικὴν ἀκτῖνα τοῦ Υἱοῦ ἄναρχον, βυλίδα θεότητος, ἀστραπὴν θεότητος καὶ τὰ τοι αῦτα. δὴ καὶ ἡμεῖς ἐκ τῶν αὐτὰ θεολογησάντων ἁγίων λαβόντες εἰς πλάτος ἐξεθέμεθα πρὸ βραχέος, Ἐξ ὧν δήπου καὶ αὖθις συνῆκται, οὐσίαν μὲν μὴ εἶναι τοῦτο Θεοῦ· οὐ μόνον ὅτι οὔθ᾽ ὁρᾶται οὔτε μετέχεται τοπαράπαν ἡ τοῦ Θεοῦ οὐσία, κατά γε τὰ πολλάκις ἤδη καὶ θείαις Γραφαῖς καὶ θεολόγοις ὁμοῦ πᾶσι ῥηθέντα, ἀλλ' ὅτι οὐδὲ μερίζεται ἡ θεία οὐσία, οὐδὲ ἔστι μέρος εκείνης λέγειν, ή μέγα καὶ μικρόν. Ἀλλὰ τῆς θείας ενεργείας τε καὶ ἐλλάμψεως ἔνι ταῦτα, μεριζομένης και μετρουμένης, καὶ οἱονεὶ σμικρυνούσης ἑαυτὴν, οὐ διὰ τὴν οἰκείαν φύσιν, ἀλλὰ διὰ τὴν δύναμιν καὶ τὴν ἐπιτηδειότητα τῶν ὑποδεχομένων, καθὰ δήπου καὶ ὁ θεῖος Χρυσόστομος ἔλεγεν ἐν τοῖς φθάσασι, τῆς θείας ενεργείας εἶναι τὸ μερίζεσθαι γράφων, ἀλλ' οὐ τῆς θείας ούτ σίας· ἀμέριστος γὰρ ἐκείνη· καὶ Βασίλειος ὁ μέγας σὺν τούτῳ, πρός γε τάδελφῷ φημι Γρηγορίῳ καὶ τοῖς λοιποῖς θεολόγος. Διὸ καὶ δόξαν μὲν φυσικὴν καὶ χάριν καὶ ἔλλαμψιν καὶ τὰ τοιαῦτα πρὸς τῶν θεολόγων πυκνὰ λεγομένην αὐτὴν ἀκούεις, οὐσίαν δὲ καὶ φύσιν οὐδαμῶς. Οὐ μὴν ἀνούσιον ταύτην φᾷμὲν οὐδ᾽ ἀνυπόστατον κατὰ τοὺς παλαιοὺς ἐκείνους δ τόμος ῥητά, Προηνέχθη δέ, φησὶν, ἐν ἐκείνῃ τῇ Αρειανοὺς καὶ Εἰκονομάχους, καὶ τὸν ὀπαδὸν ἐκείν νων τουτονί Γρηγοράν. Εἰ γὰρ καὶ οὐσία μὴ ἔστι καθ' ἑαυτὴν, οὐδ᾽ ἐν ἰδίᾳ θεωρεῖται ὑποστάσει, ἀλλ' ἔχει τὴν θείαν οὐσίαν, ἧς ἐστι φυσικὸν ἰδίωμα, άδιαίρετος οὖσα καὶ ἀχώριστος ἐκείνης, ἧς ἄνευ ὡς οὐσιώδους τε καὶ φυσικῆς ἐνεργείας καὶ δυνάμεως οὐδ᾽ ἡ οὐσία πέφυκεν είναι τοπαράπαν. Τῆς οὐσιώ δους καὶ γὰρ ἐνεργείας ἀναιρουμένης. Μάξιμος ὁ μέγας διδάσκει σύν γε τοῖς λοιποῖς θεολόγοις, οὔτε Θεὸς ἔσται, οὔτε ἄνθρωπος. Ἔχει δὲ καὶ τὰς θεαρχικὰς τρεῖς ὑποστάσεις, οὐχ ὡς ὑποστατικόν ιδίωμα ταύταις συνοῦσα, ἡ γὰρ ἂν μια τινι προσῆν τῶν τριῶν, ἀλλ' ὡς φυσικὴν καὶ οὐσιῶδες μᾶλλον ταῖς τρισὶν ὁμοτίμως καὶ ἴσως πάντη προσοῦσα. Διὸ συνελεύσει καὶ ὁ ἐπὶ τούτοις συνοδικός πρώτος τό μος, ὃς τοῦτο φιλευσεβῶς καὶ βεβαίως ἀνέδειξεν - κτιστον καὶ οὐκ οὐσίαν διὰ πολλῶν τῶν ἐκ τῆς θείας Γραφῆς μαρτυριῶν, καὶ τῶν τοῦ τρισμακαρίστου καὶ ἀοιδίμου βασιλέως ἡμῶν ἐκείνου κυροῦ 'Ανδρο νίκου τοῦ Παλαιολόγου συμφώνων τοῖς ἁγίοις βημάτ των, καὶ θεοσεβῶν θεσπισμάτων, πρὸς ὃν ἱερὸν καὶ θεῖον τόμον ἀντικειμένους ιδόντες τότε, καὶ ἀντιλό γοντας τοὺς καὶ τῷ ἱερωτάτῳ Θεσσαλονίκης αντικει μένους, ἀπεβαλλόμεθα τούτους, ὡς νῦν μὲν κτιστὸν τὸ φῶς τῆς τοῦ Κυρίου μεταμορφώσεως, νῦν δὲ λίαν ἀνοήτως οὐσίαν εἶναι τιθεμένους τοῦ Θεοῦ, καὶ ὡς μὴ στέργοντας ἔχειν τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ καὶ δύναμιν ἄκτιστον καὶ ἐνέργειαν, ἀλλὰ πάσας τάς

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM XI. ἐξ ἐκείνου ἢ τριπλοῦν ἀντὶ διπλοῦ, διὰ τὴν κατὰ τὰς φύσεις διπλόην φημί, ή δύο ἀνθ᾿ ἑνὸς διὰ τὸ τῆς ὑποστάσεως μοναδικὸν, καὶ τετράδα τὴν θείαν καὶ ὑπερούσιον ἀναδειχθήναι Τριάδα, τῇ προσθέσει του καινοῦ τούτου καὶ προσφάτου φωτό;. κοινὰς δυνάμεις τε καὶ ἐνεργείας τοῦ Πατρὸς καὶ ἡ τοῦ θεανθρώπου Λόγου, ὡς γενέσθαι τόν τε Χριστό τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἀφρόνω; εἰς κτίσμα κατασπῶντας. Εἶτα μετ' ὀλίγον καὶ περὶ τοῦ προμνημονευθέντος συνοδικοῦ πρώτου τόμου προσ τίθεὶς ὁ τῆς καθ' ἡμᾶς οὗτος συνόδου τόμος ὧδέ πη φησί. Ταύτῃ τοι καὶ συνόδου συγκροτηθείσης δευ τέρας, ἧς προεκάθητο καὶ ὁ νῦν κραταιὸς καὶ ἅγιος ἡμῶν αὐτοκράτωρ ὁ κῦρις Ἰωάννης ὁ Καντακουζηνός, ἐξηλέγχθη ὁ ᾿Ακίνδυνος τὰ αὐτὰ καὶ φρονῶν καὶ λέγων, καὶ τῶν μοναχῶν κατηγορῶν· δι' & καὶ τὴν αὐτὴν τῷ Βαρλαὰμ ἐπεσπάσατο καταδίκην, τόν του προβάντος συνοδικοῦ κατὰ τῶν τοῦ Βαρλαάμ ἐκείνου βλασφημιῶν, δι' οὗ παντὸς τοῦ Χριστιανικοῦ πληρώματος ἀποκέκοπται, ὡς αὐτὸς οὗτος ὁ συνο δικός τόμος διέξεισι, πολλῶν τε ἄλλων ἔνεκεν, καὶ ὅτι τὸ φῶς τῆς τοῦ Κυρίου μεταμορφώσεως τὴ τοῖς συν. αναβάσιν αὐτῷ μακαρίας μαθηταῖς καὶ ἀποστόλοις ὀφθὲν κτιστὸν ἐπεχείρει δεικνύναι καὶ περιγραπτὸν, καὶ τῶν αἰσθητῶν φώτων ἔχον πλέον οὐδέν. Οὐχ οὗτος δὲ μόνον ὁ Βαρλαὰμ τῷ συνοδικῷ ἀποκεκή - ρυκται τόμῳ, τῷ πρώτῳ δηλαδή, ἀλλὰ ταῖς αὐταῖς ἐπιτιμίαις ἔνοχον ἑαυτὸν καθίστησι, καὶ εἴ τις ἐκείν νὰ ἑπόμενος, τοῖς μοναχοῖς καὶ τῇ Ἐκκλησίᾳ τοῦ Θεοῦ πολεμεί. Καθὸ μὲν οὖν οἱ περὶ Βαρλαάμ τε καὶ ᾿Ακίνδυνον καὶ τὸν διάδοχον καὶ πρόμαχον απο τῶν τουτονί Γρηγοράν οὐσίαν εἶναι Θεοῦ λέγουσι τὸ φῶς τῆς τοῦ Κυρίου μεταμορφώσεως, θατέρᾳ τῶν κατὰ διαίρεσιν τοῦ σοφοῦ φημι Θεοδώρου ἀναφυομένων ἀτόπων αἱρέσεων κατ' Ευσέβιον περιπίπτουσι. Πλὴν ὅσον οὐκ εἰς σῶμα τραπῆναι τὴν θείαν οὐσίαν καὶ οὗτοι κατ' ἐκείνην φασὶ τὴν διαίρεσιν, ἀλλὰ συνανακραθεῖσαν οὐκ οἶδ' ὅπως καὶ συγχυθεῖσαν τῇ τοῦ Κυρίου σαρκὶ, ἔπειτα καὶ ὁρατὴν δι᾽ ἐκείνης γενέσθαι. Εχουσι δέ τι καὶ πλέον ἐκείνων οὗτοι, τὴν κοινὴν οὐσίαν αὐτὴν τῆς τρισυποστάτου θεότητος εἶναι λέγοντες τὴν συμφυρεῖσαν καὶ ὁραθεῖσαν ἐν τῷ Χριστοῦ σώματι, μὴ ταύτην ἐκείνων λεγόντων κατὰ τὸν τοῦ διδασκάλου λόγον, ἑτέραν τινὰ θείαν, εἰς ἐν καὶ μεταβεβλήσθαι κατ' ἐκείνους τὸ ἀνθρώπινον τοῦ Χριστοῦ. Καθὸ δὲ πάλιν μὴ τῶν αἰσθητῶν τουτονί φώτων ἂν οἱ περὶ ᾿Ακίνδυνον τὸ τοῦ Χριστοῦ θεῖον φῶς λέγουσι τε καὶ γράφουσιν, οἷον ἡλιακὴν καὶ ἀστεψον, ἢ ἀστραπαίον, ἢ τῶν τοῦ περιγείου τού του πυρός, ἀλλὰ θεῖον μέν τι φῶς, ὡς ἐκεῖνοί φασιν, οὐ μέντοι γε φυσικὸν καὶ συναΐδιον τῇ τοῦ Θεοῦ φύσει, ἀλλ' ἡργμένον ἐκ Θαβωρίου το τηνικαῦτα διὰ τοῦ Χριστοῦ σώματος, Αργμένον οὐ τοῦ φαίνεσθαί φησι τοῖς ἀξίοις, ἀλλὰ τοῦ εἶναι καθάπαξ, δ δὴ καὶ συνδιαιωνίσειν κατ' ἐκείνους, ἀτελεύτητα συνεσόμενον τῷ Χριστῷ, καὶ τούτου καὶ τοὺς θεοειδεῖς ἔσεσθαι μετόχους, τοιαύτης τῆς θεώσεώς τε καὶ θεότητος κατ' ἐκεῖνον μετέχοντας, ἣν ἐπ' ἐσχάτων τὸ τῆς θεολογίας σκότος ἀνέπλασεν Ακινδύνου, κατὰ δὴ ταῦτα τῆς ἑτέρας ἀντέχονται τῶν αἱρέσεων, ας δ Θείος Θεόδωρος διαιρῶν, ὡς ἔφθην εἰπὼν, κατὰ τῶν Εικονομάχων προήνεγκεν. Οὐσίαν γάρ τινα καὶ ὑπόστασιν ἰδικήν φασιν ἐκεῖνο τὸ φῶς, καὶ τὴν θεό τητα, οὐ συνυποστάσαν, ἀλλὰ παρυποστᾶσαν τότε πρώτων, ὡς αὐτοί φασιν, ἐν Θαβωρίῳ τῇ ὑποστάσει Καὶ ὁρᾶτε, φησὶν ὁ σοφὸς αὖθις Θεόδωρος, ὡς φιλότιμος περὶ τὴν θείαν φύσιν Εὐσέβιος, ταυτὸ δ' εἰπεῖν ᾿Ακίνδυνός τε καὶ Γρηγοράς, πληθύνοντες ἀφθονία ὑποστάσεων καὶ αύξοντες τὰ ἀπλήθυντα καὶ ἀμείωτα, καὶ πάσης τῆς ἐπωροῦν ὑφέσεως καὶ πλεονασμοῦ παντάπασιν ἀνεπίδεκτα Ὅτι μὲν οὖν καὶ ᾿Αρειανοῖς καὶ Εἰκονομάχοις τα Γρηγορά τε καὶ Ακινδύνου πολυτρόπως συμβαίνει, τὰ κατ' ἐκείνων ἤδη ῥηθέντα τῷ θαυμαστῷ Θεοδώρῳ δείκνυσιν ἐκε δηλότατα, οὐ παρ᾽ ἡμῶν, ἀλλὰ παρ' αὐτοῦ, φημί, Γρηγορά καθ᾿ ἡμῶν τῷ λόγῳ παρεισαχθέντα, και θάπερ αὐτὸς οὗτος κακῶς ὑπείληφεν· ὅτι δὲ καὶ ὑπερβαίνει, δέδεικται μὲν ἤδη σὺν ἐκείνοι; καὶ τοῦτο πολλάκις· δείκνυσι δ᾽ ὡς ἔνι τὸ κτίσμα μά λιστα πρόσφατον ἐκεῖνο τὸ φῶς κἀκ τοῦ Θαβωρίου ἠργμένον τῶν περὶ ᾿Ακίνδυνον διαρρήδην, ὡς ἔφην, εἰπόντων. Οθεν καὶ ἡ κτιστὴ θεότης καὶ τῶν κτι σμάτων φεῦ! ἡ δουλεία, καὶ ἡ δόξα τοῦ τῇ κτίσει κάκιστα λατρεύειν παρὰ τὸν κτίσαντα, τὰ παλαιγενή τῆς φύσεως ἡμῶν ἀῤῥωστήματα, ὧν ὁ τοῦ Θεοῦ μονογενής Λόγος, φιλανθρωπίας υπερβολῇ καθ' ήν μᾶς γεγονώς, ἡμᾶς ἠλευθέρωσε. Κακείνου δὲ πῶς γράφων οὐκ ἤκουσας, ὦ φιλόσοφε, τοῦ φιλοσόφου τῷ ὄντι τουτουί Θεοδώρου τοῦ πάνυ φημὶ πρὸς Εὐα σέβιον λέγοντος, ὅτι καὶ ἄγγελος φῶς, καὶ τοῦ πρώτ του καὶ ἀνωτάτω φωτός μαρμαρυγὴ καὶ ἀπόλαμψις, μονονουχὶ τὰ τοῦ Θεολόγου Γρηγορίου διὰ βραχέων τινῶν φιλοσοφοῦντος ἐκεῖνα, Θεὸς μὲν ἔστι φῶς τὸ ἀπρόσιτον, καὶ ἀκρότατον, λέγοντος, οὔτε νῷ καταληπτὸν οὔτε λόγῳ ῥητὸν, πάσης φωτιστικὸν λογικῆς φύσεως, τοῦτο ἐν νοητοῖς, ὅπερ ἐν αἰσθητοῖς ἥλιος, ὅσον ἂν καθαιρώμεθα φανταζόμενον, καὶ ὅσον ἂν φαντασθῶμεν ἀγαπώμενον, καὶ ὅσον ἂν ἀγαπή σωμεν, αὖθις νοούμενον, αὐτὸ ἑαυτοῦ θεωρητι κόν τε καὶ καταληπτικὸν ὀλίγα τοῖς ἔξω χεόμενον; φῶς δὲ λέγω τὸ ἐν Πατρὶ καὶ Υἱῷ καὶ ἁγίῳ Πνεύ ματι θεωρούμενον, ὧν πλοῦτος ἡ συμφυΐα καὶ τὸ ἐν ἔξαλμα τῆς λαμπρότητος. Δεύτερον φῶς ἄγγελος, τοῦ πρώτου φωτὸς ἀποῤῥοή τις ἢ μετουσία, τῇ πρὸς αὐτὸν νεύσει καὶ ὑπουργίᾳ τὸν φωτισμὸν ἔχουσα, ο. οἶδα εἴτε τῇ τάξει τῆς στάσεως μεριζομένη τὸν φω τισμὸν, εἴτε τοῖς μέτροις τοῦ φωτισμοῦ τὴν τάξιν λαμβάνουσα. Καὶ πάλιν· Φῶς ἐν ἀπρόσιτον καὶ ἀδιάδοχον ὁ Θεὸς, οὔτε ἀρξάμενον, οὔτε παυσόμενον, οὔτε μετρούμενον, ὀλίγοις ὅσον ἐστὶ θεωρούμενον· οἶμαι δὲ, οὐδὲ ὀλίγοις. Καὶ φῶτα δεύτερα τοῦ πρώτ του φωτὸς ἀπαυγάσματα αἱ περὶ αὐτὸν δυνάμεις καὶ τὰ λειτουργικά πνεύματα. Καὶ μετὰ μικρόν· Τοῖς μὲν ἀἰδίοις αὐτός ἐστι φῶς καὶ οὐκ ἄλλο· τί γὰρ ἔδει φωτὸς δευτέρου τοῖς τὸ μέγιστον ἔχουσι; τοῖς κάτω δὲ περὶ ἡμᾶς πρώτην ἐκλάμπει τὴν τοῦ φωτὸς τούτου δύναμιν. Αρα οὖν ἐστι φῶς, κἂν οἱ περὶ τὸν Βαρλάμ τε καὶ ᾿Ακίνδυνον, καὶ Γρηγορᾶν του

PILOTHEI CP. PATRIARCHÆ τονὶ μὴ βούλωνται, καὶ πρὸ τοῦ αἰσθητοῦ καὶ ὑπὲρ ἡ πάντες ἐλάβομεν, ὁ διδάσκαλος ἀναπτύσσων, Οι τὸν αἰσθητόν τε καὶ νοητὸν ξύμπαντα κόσμον ἦν, καὶ πάσης φωτιστικὸν λογικῆς φύσεως, καθάπερ ήκουσας, τοῦτο ἐν νοητοῖς ὄν, ὅπερ ἐν αἰσθητοῖς ἥλιος. Τι γὰρ ἔδει, φησί, δευτέρου φωτός, τουτέστιν απο σθητοῦ τοῖς τὸ μέγιστον ἔχουσι; Τί οὖν ἐστι τοῦτο τὸ φῶς, ὦ φιλόσοφε; προςερήσομαι γάρ. Αισθητόν μὲν οὖν οὐκ ἂν ἔχοις εἰπεῖν, τὸ πρὸ τοῦ αἰσθητοῦ τε καὶ νοητοῦ κόσμου παντὸς ὄν, ἀλλ᾽ οὐδὲ νοητὸν ἀπλῶς. Ούτε λόγῳ καὶ γὰρ, φησί, ῥητὸν, οὔτε νῷ καταληπτόν. Πῶς οὖν ἁπλῶς ἂν εἴη νοητὸν τὸ ἄῤῥη τόν τε καὶ ἀκατάληπτον; Ἐπεὶ γοῦν ὁ Θεός ἐστι τοῦτο τὸ φῶς, καὶ κατά τοῦτον τὸν θεολόγον, Θεός ἐστι φῶς τὸ ἀπρόσιτον καὶ ἀκρότατον, ῥητῶς περὶ τούτου λέγοντα, καὶ ὅτι τοῖς ἀϊδίοις αὐτός ἐστι φῶς, καὶ οὐκ ἄλλο, τί γὰρ ἔδει φωτὸς δευτέρου τοῖς τὸ μέγιστον ἔχουσι; τῶν κτιστῶν ἐξ ἀνάγκης οὐκ ἔστιν. Αλλ' ἡ οὐσία τοῦτό ἐστι τοῦ Θεοῦ; Καὶ πῶς τὸ τοῖς καθαιρομένοις καὶ ἀγαπῶσι, κατὰ τοῦτον αὖθις φάναι τὸν θεολόγον, νοούμενον ὅσον ἂν ἀγαπήσωσι, καὶ ὀλίγα τοῖς ἔξω χεόμενον; Καὶ πῶς ἀποῤῥοή τις ἢ μετουσία τοῦ πρώτου ταύτου φωτός ἄγγελος, καὶ αἱ περὶ Θεὸν πᾶσαι δυνάμεις του πρώτου φωτός απαυγάσματα; Εἰ γὰρ δὴ τοῦτο κατὰ σὲ δοίημεν, καὶ νοητὴν δήπου καὶ μεθεκτὴν τὴν θείαν οὐκ ἀγγέλοις μόνον, ἀλλὰ καὶ τοῖς τῶν ἀνθρώπων θεοειδέσι κατ' αὐτὰ δὴ ταῦτα τὰ προῤῥηθέντα τῷ θεολόγῳ κατασκευάσομεν μερι ζομένην τε καὶ χεομένην καὶ μετρουμένην τὴν ἀμέσ ριστον καὶ ἄῤῥευστον καὶ ἀμέτρητον, καὶ προσέτι καί τισι θεωρουμένην ὀλίγοις ὅση τίς ἐστι, τὸ πάντων ὑπερφυῶς ἀτοπώτατον, καὶ τῶν τῆς εὐσεβείας δογμάτων ἔκφυλον καὶ ἀλλότριον. 'Αλλ' οὐχ οὕτω γε περὶ τούτων ὁ ἐμὸς οὑτοσὶ θεολόγος καὶ φιλόσοφος, φιλόσοφε, βούλεται. Αλλά πῶς; ἄκους. Θεὸν φράσαι μὲν, φησὶν, ἀδύνατον, ὡς ὁ ἐμὸς λόγος· νοῆσαι δὲ ἀδυνατώτερον. Τὸ μὲν γὰρ νοηθὲν τάχα ἂν λόγος δηλώσειςν, εἰ καὶ μὴ μετρίως, ἀλλ' ἀμυδρῶς γε τῷ μὴ πάντη διεφθαρμένῳ τὰ ὦτα καὶ νωθρῷ τὴν διάνοιαν. Τὸ δὲ τοσοῦτον πράγμα τῇ διανοίᾳ περιλαβεῖν πάντως ἀδύνατον καὶ ἀμήχανον μὴ ὅτι τοῖς καταβεβλακευμένοις καὶ κάτω νεύουσιν, ἀλλὰ καὶ τοῖς λίαν ύψηλοῖς τε καὶ φιλοθέοις, καὶ δ μοίως πάσῃ γεννητῇ φύσει. Ακούεις; Οὐκ ἄῤῥητον μόνον· εἶπε τὸν Θεὸν κατ' οὐσίαν, φημί, ἀλλὰ καὶ ἀνεννόητον οὐχὶ τοῖς τυχοῦσιν ἁπλῶς ἀλλὰ καὶ προ φήταις καὶ ἀποστόλοις, καὶ πᾶσιν ὁμοῦ τοῖς ἁγίας· μᾶλλον δὲ καὶ αὐταῖς ταῖς ἀγγελικαῖς φύσεσι. Τοῦτο καὶ γὰρ ἐδήλωσε, τὸν Καὶ ὁμοίως πάσῃ γεννητῇ φύσει, προσθείς: Καὶ πάλιν· Θεὸν ὅ τι ποτὲ μὲν ἔστι τὴν φύσιν καὶ τὴν οὐσίαν, οὔτε τις τῶν ἀνθρώπων εὗρε πώποτε, οὔτε μὴ εὕρῃ. Καὶ μετά μικρόν· Τὸ δὲ νῦν εἶναι βραχεῖα τις απορροή πᾶν τὸ εἰς ἡμᾶς φθάνον, καὶ οἷον μεγάλου φωτός μικρόν απαύγασμα. Ο δήπου καὶ ὁ τὴν γλῶτταν χρυσοῦς Ιωάννης τὸν Ομώνυμον Εὐαγγελιστήν τε καὶ Θεολόγον πρὸ βραχέος εξηγούμενος ἔλεγε. Τούτου καὶ γὰρ περὶ τοῦ Χριστοῦ λέγοντος, Ἐκ τοῦ πληρώματος αὐτοῦ ς μεθεκτὴν, φησίν, ἔχει τὴν δωρεάν, ἀλλ᾽ αὐτοπηγή καὶ αὐτοῤῥίζα ἐστὶ πάντων τῶν καλῶν. Ὁ δὲ ἐγώ, φησί, φέρω μεθεκτόν ἐστι· παρ' ἑτέρου γὰρ ἔλαβον αὐτό, καὶ μικρόν τι τοῦ παντὸς, καὶ οἱονεὶ σταγών εὐτελῆς πρὸς ἄβυσσον ἄφατον, καὶ πέλαγος ἄπει ρον. Εἶτα καὶ τὸ τοῦ πυρὸς ἐπενεγκὼν ἐκεῖνο πα ράδειγμα, Εἰ δὲ ἐπὶ τῶν σωμάτων τῶν μεριστῶν, φησί, τῶν ἐλαττουμένων ὑπὸ τῆς ἀφαιρέσεως εν ρέθη τι τοιοῦτον, ὁ καὶ μετὰ τὸ παρασχεῖν ἑτέροις τὰ παρ' ἑαυτοῦ οὐδὲν παραβλάπτεται, πολλῷ μᾶλ - λον ἐπὶ τῆς ἀσωμάτου καὶ ἀκηράτου δυνάμεως έχεινης τοῦτο συμβέβηκε. Εἰ γὰρ ἔνθα ουσία ἐστὶ τὸ μεταλαμβανόμενον καὶ σῶμα, καὶ μερίζεται καὶ οὐ μερίζεται, πολλῷ μᾶλλον ὅταν περὶ ἐνεργείας ὁ δο γος ᾖ, καὶ ἐνεργείας τῆς ἐξ ἀσωμάτου οὐσίας, οὐ δὲν εἰκὸς τοιοῦτον παθεῖν. Διὸ καὶ Ἰωάννης ἔλεγεν, Ἐκ τοῦ πληρώματος αὐτοῦ ἡμεῖς πάντες ἐλά βομεν. Καὶ τοῦτ' αὐτό ἐστιν ὁ καὶ ὁ θεολόγος πρό μικρού δήπουθεν νῦν μὲν περὶ τῶν ἀγγέλων, Δεύτερον φως ἄγγελος, ἔλεγε, τοῦ πρώτου φωτός ἀποῤῥοή τις 1 μετουσία, καὶ φῶτα δεύτερα τοῦ πρώτου φωτός - παυγάσματα αἱ περὶ αὐτὸν δυνάμεις καὶ τὰ λειτουρ γικὰ πνεύματα, νῦν δ' αὖθις καὶ περὶ τῶν κατ' αύτόν φημι τοῦτον ἱερῶν καὶ θεοειδῶν ἀνθρώπων, Το δὲ νῦν εἶναι, φησί, βραχεῖα τις ἀποῤῥοὴ πᾶν τὸν εἰς ἡμᾶς φθάνον, καὶ οἷον μεγάλου φωτός μικρὸν ἀπαύ γασμα, περὶ αὐτῆς ταύτης λέγων τῆς φυσικῆς θείας ἐνεργείας, ἧς δήπου καὶ τὸ μερίζεσθαί φασιν οἱ αὐτοί. Καὶ πάλιν ὁ αὐτός· Ἰακὼβ δὲ κλίμακα μὲν δ ψηλὴν ἐφαντάσθη τινά, καὶ ἀγγέλων ἄνοδον καὶ στή λην ειλήφει μυστικῶς, ἴσως, ἵνα τὸν ὑπὲρ ἡμῶν ἀλειφθέντα λίθον παραδηλώσῃ. Καὶ μετ' ὀλίγον, Ἐκεῖνο δέ, φησίν, οὔτε αὐτὸς, οὔτε τις ὑπὲρ αὐτὸν μέχρι σήμερον ἐκαυχήσατο τῶν δώδεκα φυλῶν ὧν πατὴρ ἦν, ὅτι Θεοῦ φύσιν ὅλην ἢ ὄψιν ἐχώρησε. Διὸ καὶ ἀνώνυμος καθ᾿ ἑαυτὴν ἡ τοῦ Θεοῦ φύσις καὶ κατὰ τοῦτόν φημι τὸν θεολόγον, ὡς ἄγνωστός τε καὶ υπερώνυμος. Τὸ θεῖον γάρ, φησὶν, ἀκατονόμαστον, Καὶ τοῦτον δηλοῦσιν οὐχ οἱ λογισμοί μόνον, αλλά καὶ Ἑβραίων οἱ σοφώτατοι καὶ παλαιότατοι. Ούτε οι γὰρ ἀέρα ἔπνευσέ τις ὅλον πώποτε, οὔτε οὐσίαν η Θεοῦ παντελῶς ἡ νοῦς κεχώρηκεν, ή φωνή περιέ λαβεν· ἀλλ' ἐκ τῶν περὶ αὐτὸν σκιαγραφούντες τὰ κατ' αὐτὸν, ἀμυδράν τινα καὶ ἀσθενῆ, καὶ ἄλλην ἀπ' ἄλλου φαντασίαν συλλέγομεν. Καὶ οὗτος ἄριστος ἡμῖν θεολόγος, οὐχ ὃς εὗρε τὸ πᾶν, οὐδὲ γὰρ ἔχεται τὸ πῶν ὁ δεσμός, ἀλλ᾿ ὃς ἂν ἄλλου φαντασθῇ πλέον, καὶ πλεῖον ἐν ἑαυτῷ συναγάγῃ τὸ τῆς ἀληθείας να δαλμα ἢ ἀποσκίασμα, ἢ ὅ τι καὶ ὀνομάσαι μεν. Περὶ τούτων καὶ Διονύσιος ὁ μέγας φθάσας είρη κεν ήδη, Πάντα τὰ θεῖα, καὶ ὅσα ἡμῖν ἐκπέφανται, ταῖς μετοχαίς μόναις γινώσκεται. Αὐτὰ δὲ, ὁποῖο ποτέ ἐστι κατὰ τὴν οἰκείαν ἀρχὴν καὶ ἵδρυσιν, ὑπὲρ νοῦν ἐστι καὶ πᾶσαν οὐσίαν καὶ γνῶσιν· οἷον εἰ τόν ὑπερούσιον κρυφιότητα Θεὸν ἡ ζωὴν ἢ οὐσίαν ἡ φῶς ἢ λόγων ὀνομάσαιμεν, οὐδὲν ἕτερον νοοῦμεν ἢ τὰς

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM XI. ἐξ αὐτῆς εἰς ἡμᾶς προαγομένας δυνάμεις, έκθεωτ:- γων μυσταγωγίαν, ο προῤῥηθείς τήσι θεολόγος, κὰς ἢ οὐσιοποιούς, ἢ ζωογόνους ἢ σοφοδώρους. Αὐτῇ δὲ κατὰ τὴν πασῶν τῶν νοερῶν ἐνεργειῶν ἀπόλυσιν ἐπιβάλλομεν. Καὶ πάλιν· Τὸ ἕν, τὸ ὑπεράγνωστον, τὸ ὑπερούσιον, αὐτὸ τὸ ἀγαθὸν ὅπερ ἐστὶ τὴν τριαδικὴν ἑνάδα φημὶ τὴν ὁμόθεον καὶ ὁμοάγαθον, οὔτε εἰπεῖν οὔτε ἐννοῆσαι δυνατόν. ὥσπερ ἔκ τινος ἀεννάου πηγῆς, κατὰ ἀπειρόδωρον χάριν, τῆς ἀκηράτου θεώσεως εἰς ἡμᾶς τὸ μέγα πρόεισι δώρον. Διὸ καὶ θεολόγος ἕτερος ήδη φθάσας ἐδίδαξεν, Ανάρχως, λέγων, ἐκ τοῦ Πατρός γεννηθεὶς ὁ Χριστὸς, τὴν φυσικὴν ἀκτῖνα ἄναρχον κέκτηται τῆς θεότητος. Ἐκ Πατρὸς μὲν γὰρ, φησιν, ἀλλ' ἀνάρχως καὶ ἀχρόνως ἐστὶ τὴν οἰκείαν κεκτημένος τῆς δόξης λαμπρότητα, καὶ σαρκωθεὶς ὁ αὐτός ἐστιν, ἐπὶ τῆς οἰκείας μένων φανότητος. Καὶ τοῦτό ἐστι, φησί, τό, Μετεμορφώθη ἔμπροσθεν αὐτῶν. Μένων γὰρ αὐτὸς ἐν ταυτότητι, παρὰ τὸ πρὶν ἐφαίνετο, ἔτερος νῦν τοῖς μαθηταῖς ἑωρᾶτο φαινόμενος. Ομοῦ δὲ καὶ τὸ τῆς θείας φύσεως διδάσκων ἀόρατον, καὶ τὸ τῆς ἀποῤῥήτου ταύτης ενεργείας καὶ ἐλλάμψεως ὁρατὸν αὖθις ἐν Πνεύματι, καὶ ὅτι κὰν τῷ μέλλοντε τούτῳ συνδιαιωνίσουσι τῷ τῆς δικαιοσύνης ηλίω Χριστῷ συνεκλάμποντες ἀγγελικῶς οἱ θεοειδεῖς κατὰ τὴν τούτου ὑπόσχεσιν, Τότε οἱ δίκαιοι λάμψουσιν ὡς ὁ ἥλιος ἐν τῇ βασιλείᾳ τοῦ Πατρός, λέγοντος, Θεὸν μὲν, φησὶν, οὐδεὶς ἑώρακε πώποτε καθὸ πέ φυκε φύσεως· καὶ ὁ δὲ ἑώρακεν, ἐν Πνεύματι τοῦτο τεθέαται. Αὕτη ἡ ἀλλοίωσις τῆς δεξιᾶς τοῦ Ὑψίστου. Ταῦτά ἐστιν ὁ ὀφθαλμὸς οὐκ εἶδε, καὶ οἷς οὐκ ἤκουσε, καὶ ἐπὶ καρδίαν ἀνθρώπου οὐκ ἀνέβη πώ· ποτε. Οὕτως ἐν αἰῶνι τῷ μέλλοντι πάντοτε σὺν Κυρίῳ ἐσόμεθα, Χριστὸν ὁρῶντες τῷ φωτὶ ἀστρά πτοντα τῆς θεότητος. Καὶ πάλιν· ὡς γὰρ ὁ θεῖος ὄντως καὶ θεηγόρος Διονύσιος έφησεν, οὕτως ὁ Δε σπότης ὀφθήσεται τοῖς ἑαυτοῦ τελείοις θεράπουσιν, δν τρόπον ἐν ὄρει Θαβώρ τοῖς ἀποστόλοις ὀπτάνεται τούτοις τοῖς θεοφόροις. Καὶ ὁ θεοφόρος ἅμα καὶ Θεο λόγος συνάδων, ᾗπερ ἔφην, Γρηγόριος, Ηξει μὲν, φησίν, ὁ Χριστὸς μετὰ τοῦ σώματος, ὡς ὁ ἐμὸς λό γος· τοιοῦτος δὲ οἷος ὤφθη τοῖς μαθηταῖς ἐν τῷ ὄρει ή παρεδείχθη, ὑπερνικώσης τὸ σαρκίον τῆς θεότη τος. δὴ καὶ Ἰωάννης ὁ ἐπιστήθιος Εὐαγγελιστής, διὰ τῶν θείων ἀποκαλύψεων αὖθις καὶ μυούμενος καὶ ὑψηλῶς διδάσκων, Οὐ χρείαν ἔχει, φησίν, ἡ ἄνω Ἱερουσαλὴμ τοῦ ἡλίου οὐδὲ τῆς σελήνης, ίνα φαίνωσιν ἐν αὐτῇς Ἡ γὰρ δόξα τοῦ Θεοῦ ἐφώτισεν αὐτὴν, καὶ ὁ λύχνος αὐτῆς τὸ ἀρνίον, καὶ περιπατήσουσι τὰ ἔθνη διὰ τοῦ φωτὸς αὐτῆς. Καὶ μετά τινα, Καὶ δίνονται, φησὶ, τὸ πρόσωπον τοῦ Θεοῦ καὶ τοῦ ἁργίου, καὶ τὸ ὄνομα αὐτοῦ ἐπὶ τῶν μετώπων αὐτῶν. Καὶ νὺξ οὐκ ἔσται ἐκεῖ, καὶ χρείαν οὐκ ἔχουσι λύχνου καὶ φωτὸς ἡλίου, ὅτι Κύριος ὁ Θεὸς φωτιεῖ αὐτοὺς, καὶ βασιλεύσουσιν εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ο ᾿Αλλὰ καὶ αἱ τῶν ἁγίων δυνάμεων ἀγγελοπρεπεῖς ενώσεις, ἃς εἴτε ἐπιβολὰς εἴτε παραδοχές χρή, φάκαὶ τῆς ὑπεραγνώστου καὶ ἀφανοῦς ἀγαθότητος, ἄῤῥητοί τέ εἰσι καὶ ἄγνωστοι, καὶ μόνοις αὐτοῖς ἐνυπάρχουσι τοῖς ὑπὲρ γνῶσιν ἀγγελικὴν ἠξιωμένοις αὐτῶν ἀγγέλοις. Ταύταις οἱ θεοειδεῖς ἀγγελομιμήτως ὡς ἐφιχτὸν ἐνούμενοι νέες, ἐπειδὴ κατὰ πάσης νοερᾶς ἐνεργείας ἀπόπαυσιν ή τοιάδε γίνεται τῶν ἐκλεουμένων νοῶν πρὸς τὸ ὑπέρθεον φῶς ἔνω. σις, ὑμνοῦσιν αὐτὸ κυριώτατα διὰ τῆς πάντων τῶν ὄντων ἀφαιρέσεως, τοῦτο ἀληθῶς καὶ ὑπερφυῶς ἐλλαμφθέντες ἐκ τῆς πρὸς αὐτὸν μακαριωτάτης ενώσεως, ὅτι πάντων μὲν ἔστι τῶν ὄντων αἴτιον, αὐτὸ δὲ οὐδὲν, ὡς πάντων ὑπερουσίως ἐξῃρημένον. Ωστε δέδειχται διὰ πάντων τῶν εἰρημένων τοῖς τὰ θεῖα ταυτὶ καὶ παθοῦσι καὶ μαθοῦσι καλῶς, ὅτι κατ' οὐσίαν μὲν ὁ Θεὸς οὔτ᾽ ἔστιν οὔτε λέγεται φῶς, ὥσπερ δὴ καὶ τἆλλα τῶν θείων καὶ ὑπερφυῶν ὀνο μάτων· εἰ μή που κατ' αἰτίαν αὐτὸν λέγοι τις, λέγεται γὰρ κατὰ τοῦτον τὸν λόγον καὶ πάντα, ὡς αἴτιος πάντων ἐκείνων· κατ᾽ ἐνέργειαν δὲ φυσικὴν καὶ χάριν καὶ ἔλλαμψιν καὶ ἔστι καὶ λέγεται φῶς, τὸ ἀπρόσιτον καὶ ἀκρότατον, καὶ ἴσα δὴ τοῖς θεολό γοις ἐν τοῖς φθάσασιν ὕμνηται. Καὶ τοῦτό ἐστι τὸ τῆς Τριάδος φυσικὸν καὶ ἄναρχον καὶ ἀπρόσιτον φῶς, καθ' δ καὶ φῶς οἰκεῖν ἀπρόσιτον ὁ Θεὸς παρὰ τῆς θείας Γραφῆς λέγεται, καὶ ἀναβάλλεσθαι φῶς ὡς ἱμάτιον, καὶ, Ἡ λαμπρότης τοῦ Θεοῦ ἡμῶν ἀφ᾽ ἡμᾶς, φησὶν ὁ θεῖος Δαβίδ, καὶ, Σημειωθήτω ἐφ᾽ ἡμᾶς τὸ φῶς τοῦ προσώπου σου, πρὸς τὸν Θεὸν ὁ αὐτὸς αὖθις, καὶ παραπλήσια τούτοις, τὸ πρῶτον καὶ μέγιστον φῶς τῶν ἀσωμάτων καὶ ἀἰδίων δυνάμεων, οὗ μετέχοντες ἐκεῖνοι, δευτέρου φωτός εἴτουν αἰσθητοῦ καὶ κτιστοῦ κατὰ τὸν προβληθέντα Θεολόγον οὐ δέονται· τί γὰρ ἔδει φωτὸς δευτέρου, φησὶ, τοῖς τὸ μέγιστον ἔχουσιν; "Ο δὴ καὶ θαῦμα καὶ δοξολογίαν καὶ τροφὴν αὐτῶν εἶναι Θεολόγος φησὶν ἕτερος, τὸ κατὰ τὴν μεταμόρφωσιν ἀνυμνῶν τοῦ Χριστοῦ μυστήριον, Τοῦτο, λέγων, θαυμάζουσιν ἄγγελος· τοῦτο δοξολογοῦσιν ἀρχάγγελοι· τοῦτο πᾶσα τῶν ὑπερκοσμίων ή νοητή διακόσμησις άλλως Εστιωμένη, τεκμήριον ἐναργέστατόν τε καὶ ἀψευδέ· στατον τίθεται τῆς περὶ ἡμᾶς τοῦ Λόγου φιλανθρω πίας. Τοῦτο καὶ Χριστὸς ὁ τῆς δικαιοσύνης ήλιος ἀνάρχως ὡς φυσικήν προϊσχόμενος ἀκτῖνα, καὶ δ ξαν έμφυτον τῆς οἰκείας θεότητος, δοξάζει μὲν τοῦτο καὶ τὴν ἀνθρωπείαν ἑαυτοῦ φύσιν ἅμα τῇ προσλή ψει ταύτης ἀποῤῥήτως κατὰ τὴν καθ᾽ ὑπόστασιν Ἐνωσίν τε καὶ θέωσιν: καὶ ἡ δόξα τῆς θεότητος δόσ ξα καὶ τοῦ σώματος γίνεται. Εκφαίνει δ' ἄρτι πρώτως τοῖς μαθηταῖς ἐν τῷ ὄρει μεταμορφούμενος τὸ μυστήριον. "Οθεν καὶ κατὰ τὴν ἀψευδὴ τῶν θεολό Οὕτω τὸ θεῖον καὶ ἀΐδιον καὶ ἀπρόσιτον καὶ ἀκρό τατον καὶ φυσικὸν καὶ ἀδιαίρετον φῶς τῆς θεότη τος, τὴν φυσικὴν καὶ συναΐδιον καὶ ἀνέσπερον απ γλην αὐτοῦ καὶ δόξαν καὶ χάριν τε καὶ ἐνέργειαν, οἱ θεοε:δεῖς οὗτοι καὶ φωτοειδεῖς ὁμοῦ πάντες καθαπερεί τινες λύχνοι καὶ λαμπάδες, ἢ πυρσοὶ διαέριοι λαμπρῶς ἀναφθέντες ὑπὸ τῆς μακαρίας ταύτης ἀστραπὴς καὶ θεώσεως, καὶ προαιώνιον καὶ προκόσμιον καὶ ὑπερκό σμιον καὶ ἀτελεύτητον καὶ ἄπειρον καὶ δίξαν διαιωνίζουσαν ἀγγέλων τε καὶ ἁγίων, καὶ παντὸς τοῦ

PRILOTHEI CP. FATRIARCHE ρων τινῶν καὶ μυστικωτέρων άψασθαι, οὐ μόνον οὐκ ἐξέστηκεν οὐδὲ μεταβέβληται ἡ φύσις ἡ καθ᾿ ἡμᾶς, ἀλλ᾽ ἤδη καὶ εἰς τὸ ἐξαρχῆς ἀναπεφοίτηκε λαμπρυν θεῖσα, καθ᾿ ὃν τρόπον παρὰ τοῦ δημιουργοῦ ἔκτι σται, τὸ ἐκ τῆς ἁμαρτίας ἐπείσακτον αἴσχος ἀπον ψαμένη, καὶ εἰς τὸ ἀρχαῖον ἀναδραμοῦσε ἐν Χρι στῷ κάλλος, καὶ ὡς ἂν εἴποι τις, εἰς ἑαυτὴν ἐπαν νελθοῦσα, ὡς εἴ τις ἴδοι χρυσον ὕλῃ πω; τῇ ἀτιμοτέρα συγκαταμεμιγμένον, ἔπειτα εὖ μάλα διὰ πυρὸς ἀνακαθαρθέντα, ἐπὶ τὴν οἰκείαν ἐπανι όντα λαμπρότητα. "Ο γὰρ ὑπόχρεως ούσα δια τὴν τῆς ἐντολῆς τήρησιν, τὴν ἀθανασίαν λέγω καὶ ἀφθαρσίαν ἀναδύσασθαι, οὐ πεπλήρωκε, τοῦτο Χριστὸς διὰ τῆς οἰκείας συγκαταβάσεως ἀνεσώσατο. Οὐκοῦν οὐ ταυτὸν ἡ μεταβολὴ τῇ καινοτομία. κατὰ Χριστὸν θείου πληρώματος ὡς ἰδίωμα φυσικὴν ἡ Εἰ δὲ δεῖ θαμβήσαντα, φησὶν, εἰπεῖν, καὶ υψηλοτέ τῆς τοῦ Θεοῦ φύσεως ἐν ἁγίῳ Πνεύματι ἀνεκήρυξαν. 'Αλλ' ἐπειδὴ Γρηγορᾶς οὑτοσὶ καὶ τὸν ὁμολογητήν καὶ Γραπτὸν ἐν τοῖς φθάσασιν ἤδη προενεγκών Θεόδωρον, τοὺς κατ' Ευσεβίου τε καὶ τῶν Εἰκονομάχων ἐκείνου λόγους ἡμῖν ἐπενεγκεῖν πειραθείς κατὰ τῆς ἑαυτοῦ κεφαλῆς μετὰ σφοδρᾶς μᾶλλον τῆς ῥύμης ἐκείνους είλκυσεν, οὐ ταὐτὰ μόνον, ἀλλὰ καὶ πολλῷ χείρονα τῶν Εἰκονομάχων δι' αὐτῶν ἐκείνων καὶ φρονῶν καὶ γράφειν ἐξελεγχθεὶς, καθὰ δήπου καὶ ὁ λόγος ἡμῖν φθάσας ἔδειξε, φέρε καὶ τὰ περὶ τῆς θείας Χριστοῦ μεταμορφώσεως καὶ τοῦ κατ' αὐτὴν μεγάλου φωτὸς τοῦ διδασκάλου τούτου προθέντες, ἴδωμεν εἰ καὶ ταῦτα σύμφωνα τοῖς ἤδη ῥηθεῖσι τοῖς πρὸ αὐτοῦ θεο λόγοις Πατράσι καὶ διδασκάλοις ὄντα τυγχάνοι. Δια καιον γὰρ ἂν εἴη καὶ ἀκροᾶσθαι καὶ τούτοις πείθεσθαι τὸν φιλόσοφον μᾶλλον, ὅσῳ καὶ πρῶτος αὐτὸς είλκυσεν αὐτὰ πρὸς τὸν λόγον, κάντεῦθεν ὡς μάλι στα τοὺς κατὰ τοῦ θείου φωτό; ἑαυτοῦ λόγους, καὶ τὸ καθ᾿ ἡμῶν ἀνιστῶν ἤλπισε τρόπαιον. Καὶ δὴ παρίτω Θεόδωρος αὖθις ὁ θεῖος, τοὺς πρὸς Εὐσέβιόν τε καὶ τοὺς Εικονομάχους ἑαυτοῦ λόγου; διδάξων, καὶ ἃ περὶ τοῦ θείου φωτὸς αὐτὸς δοξάζει τῆς τοῦ Χριστοῦ θείας μεταμορφώσεως. Επειδή, φησί, τὸν περὶ κινδύνων λόγον τοῖς μαθηταῖς ὁ Σωτὴρ πρότερον διεξήρχετο, Όστις θέλει ὀπίσω μου ἐλθεῖν, ἀπαρνησάσθω ἑαυτὸν, λέγων, καὶ ἀράτω τὸν σταυρὸν αὐτοῦ καὶ ἀκολουθείτω μοι, καὶ τὰ τούτοις παραπλήσια, ἦν δὲ δήπου βαρύτατα καὶ δύσοιστα τὰ ἐπιταττόμενα, ἵνα μὴ τῇ δυσχερείᾳ τῶν λεγομένων ἀποκάμοιεν, ἀναῤῥώννυσιν αὐτῶν τὰ φρονήματα, καὶ τῶν ἐν ἐλπίσι κειμένων καὶ βελλόντων ἐκκαλύπτων ὑπ' ὄψιν ἄγει εὖ μάλα τὴν λαμπρότητα. Διὸ δὴ ὡς ἐνεχώρουν οἱ τῆς μυστικῆς ταύτης εποψίας θεαταί, τὴν δόξαν ἐκείνην, μεθ' ης μέλλει ἐπὶ συντελείᾳ τῶν αἰώνων ήκειν, παραδεί κνυσι, καθ᾽ ἦν καὶ αὐτοὶ συλλαμπρυνθήσονται, τῶν ἄθλων ταύτην ἀντίδοσιν ἐκδεξόμενοι, ἵνα καὶ μᾶλο λον ἐν τοῖς κινδύνοις θαῤῥοῖεν, καταφρονοῦντες τῶν ἐν χερσὶ, καὶ οὐδενὶ λόγῳ τοῖς προσδοκωμένοις παρεξετάζοντες, οὐδὲ ἄξια κρίνοντες τὰ παθήματα τοῦ νῦν καιροῦ πρὸς τὴν μέλλουσαν δόξαν ἀποκαλύπτε σθαι, 'Ακούεις, ὦ Γρηγορά, καὶ τούτου τοῦ διδασκάλου καὶ ὁμολογητοῦ τῆς εὐσεβείας, όπως τοῖς πρὸ αὐτοῦ Θεολόγοις Πατράσι καὶ ἀποστόλοις, ἀλλὰ δὴ καὶ ταῖς θείαις Γραφαῖς διὰ πάντων ἐστὶ σύμφωνος; Καὶ οὗτος γὰρ ἀποκάλυψιν τῶν μελλόντων ἀγαθῶν τὴν μεταμόρφωσιν φησι τοῦ Χριστοῦ, καθόσον ἦν ἐγε χωροῦν τοῖς μακαρίοις παραδειχθεῖσαν μαθηταῖς, καὶ τοιοῦτον αὐτοῖς ὀφθῆναι τὸν Χριστὸν, ὁποῖος ἄρα καὶ μετὰ τὴν συντέλειαν ἥξει τῶν παρόντων, καὶ ὅτι καὶ αὐτοὶ καὶ οἱ κατ᾽ αὐτούς τε καὶ μετ' αὐτοὺς τῇ αὐτῇ συνεκλάμψουσι δόξῃ, λάμποντες ὡς ὁ ἥλιος κατὰ τὸν Χριστοῦ λόγον, καὶ ὅτι αὕτη ἐστὶν ἡ τοῖς ἁγίοις ἀποκαλυφθησομένη τότε δόξα, ἧς οὐκ ἄξια τα παθήματα τοῦ νῦν καιροῦ κατὰ τὸν μακά Ρ:ον Παῦλον. Ακουε δὴ καὶ τῶν ἑξῆς τοῦ διδασκάλου λόγων. Σὺ μὲν οὖν, ὦ φιλόσοφε, τοῦ διδασκάλου λέγον τοῦ ἀκούσας, ὅτι εἰς τὸ ἐξαρχῆς ἀναπεφοίτησεν ή φύσις ἡμῶν λαμπρυνθεῖσα, καθ' δν τρόπον παρὰ τοῦ δημιουργοῦ ἔκτισται, τὸ ἐκ τῆς ἁμαρτίας ἐπείσαστον αἶσχος ἀπονιψαμένη, καὶ εἰς τὸ ἀρχαῖον ἀναδραμοῦσα ἐν Χριστῷ κάλλος, οὐδὲν ὑψηλότερόν τι φαντασθήσῃ καὶ θεῖον, οὐδὲ τῆς παρὰ Θεοῦ δημιουρ γηθείσης ψυχῆς καὶ τοῦ νοῦ πλέον τι διανοηθῆναι δυνήσῃ; Οὐδὲ γὰρ τὸ εἰς τὸ ἀρχαῖον ἀναδραμείν αὐτὴν κάλλος, καὶ ταῦτ᾽ ἐν Χριστῷ σε, δυσωπήσει ποτέ, οὕτως ἐναργώς εἰρημένον παρὰ τοῦ θελιόγου. Οἱ δὲ θεολόγοι Πατέρες τὰ τοῦ μετ᾿ αὐτοὺς θεολόγου τε καὶ Πατρὸς δι᾽ ὀλίγων σαφηνιοῦσι, καὶ δείξουσι τί τὸ ἀρχαῖον ἐκεῖνο κάλλος ἦν ἐν τῷ πρωτοπλάστῳ, ὅπερ τῇ παραβάσει διαρρυεν, μα λον δὲ ἀποπτὰν, ἐν τῷ ἀνθρωπίνῳ τοῦ Χριστοῦ πάλιν ἐπανῆλθεν, δ δὴ καὶ διὰ τῶν ἱερῶν Χρι στοῦ παθημάτων πᾶσιν αὖθις πιστοῖς ἀπεδόθη. Καὶ δὴ Κύριλλος ὁ μέγας παριὼν ἐκεῖνα λεγέν τω. Τὴν ἀνθρώπου ποίησιν, καὶ εἰς τὸ εἶναι παρα γωγήν, φησίν, ἐξηγούμενος ὁ μακάριος Μωυσής, εἰληφέναι τὸν Θεὸν χοῦν ἀπὸ τῆς γῆς διισχυρίζε ται, καὶ πλάσαι μὲν τῇ παντουργῷ δυνάμει τὸ ἐρώμενον τοῦτο τοῦ σώματος σχῆμα, εμφυσήσει δὲ καὶ εἰς τὸ πρόσωπον αὐτοῦ πνοήν ζωής, ὡς γε νέσθαι τὸν ἄνθρωπον εἰς ψυχήν ζώσαν. Τὸ δοθὲν τοιγαροῦν ἐμφύσημα θεῖον τῷ πεπλασμένῳ οὐκ αὐτὴν εἶναί φαμεν τὴν ψυχήν, ἡ γὰρ ἂν ἄτρεπτος ἦν ὡς ἐκ τοιαύτης προελθοῦσα φύσεως, ἀλλὰ τὴν τοῦ ἁγίου Πνεύματος μετουσίαν ἐντεθείσαν εξαρχής τῇ ἀνθρωπείᾳ ψυχῇ. Πᾶσα γὰρ ἡ τελειότης τοῖς πεποιημένοις διὰ τοῦ Πνεύματος. Ὅθεν καὶ κατ' εἰκόνα Θεοῦ τὸ τεχνηθὲν ἐποιήθη ζῶον, ὡς διὰ τῆς μετουσίας τοῦ Πνεύματος πρὸς αὐτὸν μεμορφωμέν νον. Αλλ' ὅπερ ό μακάριος Μωϋσῆς ἐμπεφυσησθαι παρὰ τοῦ Θεοῦ τῷ ἀνθρώπῳ διισχυρίσατο, τοῦτο Χριστὸς ἀνανεῶν ἐν ἡμῖν μετὰ τὴν ἐκ νεκρῶν ἀνά στασιν, ενεφύσησε τοῖς ἑαυτοῦ μαθηταῖς, λέγων, Λάβετε Πνεῦμα ἅγιον, ἵνα πάλιν ἀναμορφωθέντες εἰς τὴν ἐξ ἀρχῆς εἰκόνα, σύμμορφοι φαινώμεθα τῷ πεποιηκότι διὰ τῆς τοῦ Ἁγίου Πνεύματος μετα χῆς. Οταν τοίνυν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐν ἡμῖν γένηται, συμμόρφους ἡμᾶς ἀποδεικνύε: Θεοῦ.

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM XI. Βασίλειος δ' ὁ μέγας καὶ πρὸ τούτου τοὺς Ψαλ- καὶ ἐμπνεόμενος και φθεγγόμενος Πνεύματι. Μετά μοὺς ἐξηγούμενος, Ανακαινίζων, φησί, τὸν ἄνθρωπιν ὁ Χριστὸς, καὶ ἦν ἀπώλεσε χάριν διὰ τοῦ ἐμ φυση με τος, ταύτην ἀποδιδούς, ἐνεφύσησε, φησίν, εἰ; τὸ πρόσωπον. Τότε μοϊράν τινα τῆς οἰκείας εναπέθετο χάριτος, ἵνα τῷ ὁμοίῳ ἐπιγινώσκῃ τὸ ὅμοιον. Οἷς δὴ καὶ Διάδοχος ὁ θεῖος ὄντως καὶ περ φωτισμένος καὶ πείρᾳ καὶ λόγοις ἑπόμενος, Δύο ἡμῖ, φησίν, ἡ χάρις ἡ ἁγία διὰ τοῦ βαπτίσματος περιποιεῖται, ὧν τὸ ἐν ἀπείρως τοῦ ἑνὸς ὑπερβάλω λες, Ανακαινίζει γὰρ ἡμᾶς ἐν τῷ ὕδατι, καὶ τὸ κατ' εικόνα λαμπρύνει, πᾶσαν τὴν ῥυτίκα τῆς ἁμαρτίας ἡμῶν ἀποῤῥύπτουσα. Τὸ δὲ ἕτερον ἐκδέχεται, ἵνα σὺν ἡμῖν ἐργάσηται. ῞Οτε γοῦν ἄρξεται ὁ νοῦς ἐν πολλῇ αἰσθήσει γενέσθαι την χρηστότητος τοῦ παναγίου Πνεύματος, τότε οφείλομεν εἰδέναι, ὅτι ἄρχεται ἡ χάρις ὥσπερ ἐπιζωγραφεῖν εἰς τὸ κατ' εἰκόνα τὸ καθ᾽ ὁμοίωσιν. "Ωστε ἡ μὲν αἴσθησις αὕτη δηλοῖ ἡμᾶς μορφοῖσθαι τὸ καθ᾽ ὁμοίωσιν· τὸ δὲ τέλειον τῆς ὁμοιώσεως ἐκ τοῦ φωτισμοῦ γνωσόμεθα. Καὶ πάλιν· Τὴν πνευματικὴν ἀγάπην οὐ δύκαταί τις κτήσασθαι, εἰ μὴ ἐν πάσῃ πληροφορίᾳ φωτισθείη παρὰ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Ἐὰν γὰρ μὴ τελείως τὸ καθ᾽ ὁμοίωσιν διὰ τοῦ θείου φωτός ἀπολάβῃ ὁ νοῦς, τάτας μὲν τὰς ἄλλας ἀρετὰς ἔχειν δύναται, τῆς δὲ τελείας ἀγάπης ἔτι άμοιρος μένει. Ἀλλ᾽ ἐπὶ τὸν θεῖον καὶ αὖθις Θεόδωρον ἐπανέλΦωμεν. Ημείς, φησί, κατὰ τὸ ἀποστολικὴν κήρυγ εστοιχειώσθαι καὶ γὰρ κατ' ἐκείνους ἐπὶ τὸ βέλ. τιον καὶ οὗτός φησι τὸ Χριστοῦ σῶμα, τῶν θείων μαρμαρυγῶν τὰς λαμπηδόνας δεξάμενον, τῇ δυνάμει καὶ χάριτι τοῦ ἐνοικοῦντος αὐτῷ λόγου, καὶ καθή, φησί, Θεοῦ σῶμα, ἅγιόν ἐστι, ζωοποιόν, φωτὸς ἀφράστου πεπληρωμένον. Εἶτα μετὰ τὸ ηλιακόν παράδειγμα, ᾗ δὴ καὶ ὁ ἐκ Δαμασκοῦ θ:οφόρος Ιωάννης περὶ τῆς Χριστοῦ μεταμορφώσεως λογογραφῶν ὡσαύτως ἐχρήσατο, οὕτω καὶ τὸ Χρι στοῦ, φησί, σῶμα, ἐπειδὴ ἡ φθορὰ καὶ τὰ ἐκ τῆς φθορᾶς ἀπελήλαται συμπτώματα, τῇ τῆς θεότητος δόξῃ καὶ τῷ φωτὶ διόλου ὅλον καταλαμπρύνεται. Μάθε καντεύθεν τοιγαροῦν, Γρηγορά, ὡς οὔτε κτίσμα τὸ τῆς θεότητός ἐστι φῶς, καὶ κατὰ τοῦτον, φημί, τὸν θεολόγον, ὃν αὐτὸς δήπου καὶ κατὰ τῆς σῆς προήνεγκας κεφαλῆς. Φῶς γὰρ αὐτό φησιν οὐχ ἁπλῶς, ἀλλ᾽ ἄφραστον, καθάπερ ἀκούεις, καὶ λαμπηδόνα θείας μαρμαρυγῆς, καὶ δόξαν θεότητος καὶ φῶς, ὅλον διόλου καταλαμπρύνον τὸ Χριστοῦ σῶμα. Οὔτε οὖν κτίσμα κατὰ τούτους τοὺς λόγους τὸ τῆς θεότητος φῶς, ἀλλ᾿ οὐδὲ οὐσία με τοῦτο Θεοῦ, καθὰ δὴ καὶ τοῦτ᾽ αὐτὴ κακῶς αὐτὸς ἐν τοῖς φθάσασιν εἴρηκας, διά τε τὰ προῤῥηθέντα ταῦτά φημι τούτῳ τῷ θεοφόρῳ, καὶ δὴ καὶ τὰ ἑξῆς αὐτῷ πλατύτερον ῥηθησόμενα. Δεῖ γὰρ κἀκεῖνα προστε θῆναι τοῖς εἰρημένοις, εἰ καὶ μακρότερός πως ὁ λόγος, καὶ ἀποδειχθῆναι Γρηγορᾶν καὶ τοὺς πρὸ αὐτοῦ τε καὶ κατ' αὐτὸν ὁμοῦ πάντας οὐκ Εικονο καὶ ᾿Αρειανοὺς δήπου μετ' Ευσεβίου, κατ' ουσίαν όρατόν τε καὶ μεθεκτὸν τὸν Θεὸν λέγοντας, ὡς αὐτ τὸς οὗτος ὁ θαυμαστός Θεόδωρος διὰ τῶν οἰκείων παρελθὼν λόγων καὶ αὖθις δείξει σαφέστερον, τὸν γοῦν Αρειανόν τε καὶ Εἰκονομάχον Εὐσέβιον τῷ λόγῳ παραγαγών ούτωσὶ γράφοντα· Θεὸν Κύριον τὸν Σωτῆρα ἡμῶν ὁμολογοῦντες, ὡς Θεὸν ἰδεῖν εὐτρεπιζόμεθα, πάσῃ σπουδῇ καθάραντες αὐτοὶ τὰς ἑαυτῶν καρδίας, ὡς ἂν ἴδοιμεν αὐτὸν κεκαθαρ μένοι. Μακάριοι γὰρ οἱ καθαροὶ τῇ καρδίᾳ, ὅτι αὐτοὶ τὸν Θεὸν ὄψονται. Εἰ δὲ ἐκ περιουσίας πρὸ τῆς μελλούσης πρόσωπον εἰς πρόσωπον όψεως τε καὶ θέας τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν τὰς εἰκόνας αὐτοὶ περὶ πολλοῦ τίθεσθε, τίνα μᾶλλον ἀγαθὸν ζωγράφον αὐτοῦ τοῦ Θεοῦ Λόγου ἔχοιμεν ἄν; Οὕτω τοίνυν ὁ τῆς εὐσεβείας ὁμολογητής τὰ τοῦ Εὐσεβίου προθεὶς, Ορᾶτε καὶ νῦν, φησὶν, εἰς ὅσον αὐτῷ τὰ τῆς βλαςφημίας θεομαχούντι αίρεται; ἥ τε γὰρ εἰς τὸν Μου νογενή παροινία διὰ μυρίων ὅσων αὐτῷ πεπραγμάτ τευται λόγων κτίσμα γὰρ πανταχοῦ καὶ ποίημα τερατεύεται εἶναι, καὶ ὁ περὶ τῆς σαρκώσεως αύτ τοῦ καὶ τοῦ σώματος ἀπείρηται παρ' αὐτῷ λόγος. Τί ούν δοκεῖ ὑποτίθεται νοεῖν, ὅτι ὡς πρὸς τὴν θείαν οὐσίαν ἀποτεινόμενος ταῦτα φθέγγεται. Καὶ κατασοβαρεύεται μὲν ὁ δείλαιος οὐχ ἑτέρως ἢ ὡς Θεὸν ἰδεῖν, ὅπερ οὐδὲν ἄλλο ἐστὶν ἢ Θεὸν ἁπλῶς καὶ ὡς ἔχει φύσεως ἰδεῖν· ὑπερεκτείνεται δὲ τῆς τῶν ἁγίων ἀξίας, καὶ μείζονα τούτων οἷά τις και θαρώτερος και διοπτικώτερος πρὸς τὴν τῆς θείας μα, ήτοι τῆς Ἐκκλησίας τὸ διδασκάλιον, τεθεῶσθαι ο μάχους μόνον, καθὰ δὴ καὶ μικρῷ πρότερον, ἀλλὰ τὸ πρόσλημμα εὐσεβῶς πεπιστεύκαμεν, ἐπειδὴ τὴν μὲν φθορὰν καὶ τὴν θνητότητα ἀπημφίεσται, μεταστοιχείωται δὲ ἐπὶ τὸ βέλτιον. Τῶν γὰρ θείων μαρμαρυγῶν εἰς λαμπηδόνας ἐδέξατο, τεθεωμένον τῇ δυνάμει καὶ χάριτι τοῦ ἐνοικήσαντος αὐτῷ Θεοῦ Λόγου. Καὶ καθὸ Θεοῦ σῶμα ἅγιόν ἐστι, ζωοποιόν, φωτὸς ἀφράστου πεπληρωμένον, πάντων τῶν τοῦ Λόγου καλῶν κεκοινωνηκὸς, καὶ πάντων αὐτοῦ τῶν πλεονεκτημάτων καταπλουτοῦν καὶ κοσμούμενον· καὶ γέγονεν ὅπερ τὸ χρίσαν διὰ τῆς χρίσεως, οὐ τῆς οἰκείας εξιστάμενον ἰδιοτητος, οὐδὲ εἰς θείαν μετ ταφοιτῆσαν οὐσίαν. Καὶ ἵνα παραδείγματι ἀμυδροτέρῳ καὶ παχυτέρῳ, ἡμῖν δὲ οικειοτέρῳ χρήσω μαι, οὐ γὰρ ἂν ἄλλως ἢ ἐκ τῶν καθ᾿ ἡμᾶς τοῖς ὑπὲρ ἡμᾶς ἐπιβάλλειν ἐξὲν, ὥσπερ τὸ ἡλιακὸν σώμα όχημα τῷ πρωτογόνῳ φωτὶ παρὰ τοῦ δη. μιουργοῦ κατασκευασθέν, ἐπειδὴ ἤνωτο αὐτῷ ἐγὼ κραθὲν τὸ φῶς οὐδενὸς μέρους ἀλαμπους ὑποφαινομένου, τὸ μὲν εἶναι σῶμα οὐκ ἀπώλεσε, τῇ λαμπρότητι δὲ τοῦ ἐμπεφυκότος φωτὸς ὅλον διόλου περιαυγάζεται· οὕτως, ὡς ἐκ μικρῶν τὰ μεγάλα τεκμήρασθαι, καὶ τὸ Χριστοῦ σῶμα, ἐπειδὴ ἡ φθορά καὶ τὰ ἐκ τῆς φθορᾶς ἀπελήλαται συμπτώματα, τῇ τῆς θεότητος δόξῃ καὶ τῷ φωτὶ διόλου ὅλον καταλαμπρύνεται, οὐ τῷ μὴ εἶναι σῶμα, ἀλλὰ τῷ εἶναι καὶ διασώζεσθαι πολλῷ καθαρώτερον. Οὕτως ὁ τῆς εὐσεβείας ὁμολογητής σύμπνους τε καὶ σύμ φωνο; ἐν πᾶσιν ἐστι τοῖς πρὸ αὐτοῦ θεολόγοις Πατράτι, καθάπερ ἔφθην εἰπὼν, ἅτε δὴ καὶ τῷ αὐτῷ PATROL. GR. CLI

PHILOTNEI CP. PATRIARCH.E - φύσεως ἐποπτίαν δεῖν κατεπαγγέλλεται. τῶν ὁ ἀγαθῶν ἡ πηγὴ πάντων, ἡ ἀνελάττωτος καὶ ἀκρ μὲν θεολογῶν ἀπεφήνατο, Θεὸν οὐδεὶς ἑώρακε πώ ποτε· ἕτερος δ' αὖ τῆς αὐτῆς θεηγορίας εχόμενος, Ὃν εἶδεν οὐδεὶς ἀνθρώπων, οὐδὲ κεῖν δύναταιο ᾿Αλλὰ μὴν καὶ ὁ ἐν θεόπταις κράτιστος ήκουεν, Οὐ μὴ ἴδῃ ἄνθρωπος τὸ πρόσωπόν μου, καὶ ζήσεται. ᾿Αλλὰ τίς οὕτω τὴν τῶν θεολόγων μεγαλόνοιαν ὑπερέστη; Καὶ τί λέγω τούτων, εἰ μὴ καὶ τὰς ὑπερκοσμίους δυνάμεις υπεραναβέβηκε, κατα λιπὼν κόσμον καὶ σῶμα καὶ πάσης υλικῆς καταφρο νήσας σχέσεως, καὶ ὑπερβὰς τὰ δρώμενα, ὥστε ὑπὲρ τὴν κτίσιν γενέσθαι καὶ τῶν ὑπερουρανίων ὑπερκύψαι διακόσμων, καὶ ἰδεῖν Θεὸν, καὶ οἷός ἐστι τὴν οὐσίαν κατανοῆσαι; Τίς δὲ ἄλλος ἢ Εὐσέβιος; ὃς καθαροῖς καρδίας όμμασι καὶ ἀμιγέσι πάσης ἀνθρωπίνης καὶ ὑλικῆς προσπαθείας τὴν ὑπερού-Β στον καὶ τοῖς Σεραφίμ αθεώρητον οὐσίαν θεάσασθαι μόνος ἀπαυθαδίζεται κεναῖς ἐλπίσιν ὑπερφυ σώμενος ἐκ τοῦ παχέως καὶ σαρκικῶς κανταῦθα τὰ θεοπαράδοτα ἐκδέχεσθαι λόγια, ὁ τὴν τοῦ δούλου μορφὴν εἰς τὸ ἀθέατον καὶ ἀνυπόστατον θέμενος, πρόσωπον τῇ θείᾳ περιάπτει φύσει, δ κατιδεῖν ὀφθαλμοῖς καθαροῖς ἐξηπάτηται. Ποία γλώσσα πονηρὰ καὶ θεομάχος πρὸς ἀσέβειαν ᾐκονημένη τοιαῦτα ἐφθέγξατο, ἃ οὐδὲ ὁ τῆς ἁμαρτίας εὐρετὴς καὶ πρῶτος κατὰ Θεοῦ τραχηλιάσας τετόλμηκεν; Οὗτος ἔθετο εἰς οὐρανὸν τὸ στόμα αὐτοῦ, καὶ ἡ γλῶσσα αὐτοῦ διῆλθεν ἐπὶ τῆς γῆς, καὶ ἀδικίαν εἰς τὸ ὕψος ἐλάλησεν. ᾿Αλλ' ἡ μὲν ἀπόπληκτος καὶ ἐξεστηκυία διάνοια πόῤῥω Θεοῦ καὶ τῆς Χριστιανῶν θεοσοφίας ἀπελαυνέσθω· ἐπεὶ δὲ τὸ ἀλλότριον διηλέγξαμεν, ἐπὶ τὸ ὑψηλὸν αὐτοὶ τοῦ θείου ἐπαγγέλματος ζωμεν, καὶ οἷα ὁ ἀληθῆς περὶ τούτου λόγο; ἔχει, τί ποτέ ἐστι τὸ ὄψεσθαι Θεὸν τοὺς καθαροὺς τῇ καρδίᾳ, ἡμᾶς ἐκδιδάσκων, διαληψόμεθα. Καὶ προκείσθωσαν ἡμῖν τῶν διδασκάλων πάλιν αἱ φωναί, τῶν Πνεύματι Θεοῦ εἰδότων λαλεῖν μυστήρια, ὡς δὲ ὡς ἔνι μάλιστα επιτεμόμενοι, συνενέγκωμεν ἐν βραχεῖ τῶν διὰ πλειόνων εἰρημένων ἐννοιῶν τὴν περίστασιν, τῶν οἰκειοτέρων τῷ σκοπῷ ἀντειλημα μένοι καθόσον οἷόν τε, ὡς ἡ μὲν θεία φύσις αὐτὸ ὅ τί ποτέ ἐστιν οὔτε νῷ ληπτή, οὔτε λόγῳ ῥητή. *Αληπτος γάρ ἐστι καὶ ἀνέκφραστος καὶ ἀνεπιχείρητο;, καὶ πάσης ἀοριστίας ὑπερέκεινα, πᾶσάν τε γνῶσιν καὶ νόησιν ὑπερεκβαίνουσα. Πρὸς ἦν πᾶσα νοερὰ δύναμις ἀποπαύεται, καὶ πᾶσα γνωστική πρόοδος ἵσταται. Οὔτε γὰρ λόγος, οὔτε γνῶσις, οὔτε δόξα, οὔτε φαντασία αὐτῆς ἐστι. Πᾶσι γὰρ ἄδα τός ἐστι καὶ ἀπρόσιτος, καὶ πάντων τῶν ὄντων ἐξῃρημένην καὶ ὑπὲρ πάντα τὰ ὄντα ὑπερουσίως ὑπεριδρυμένη, καὶ ἧς οὐδεὶς λόγο; ἂν ἐφίκοιτα· ἀμήχανον γὰρ τοῖς ὑπὲρ λόγον ἐπιβατεύειν· ταύτην σιγὴ μᾶλλον ἢ λόγος παρίστησιν. Ἡμῖν δὲ ὅτι ἔστι μόνον, ἐκ τῶν περὶ αὐτὴν γινώσκεται, ἐμφάσεις τινά; καὶ ἀπηχήματα ἀμυδρά, καὶ ταῦτα τοῖς κεκα θαρμένοις τὸν νοῦν ἀπολάμπουσα. Τί οὖν ἐστιν ὅπερ ὁ καθαρὸς τὴν καρδίαν κατόψεται; Τῶν ὀρεκτών τὸ ἔσχατον, τῆς μακαριότητος τὸ ἀκρότατον, τῶν νωτος, τὸ ἄῤῥητον φῶς, ἡ ἀπρόσιτος δόξα. Πώς οὖν θεάσαιτο τὸ ποθούμενον; Ορατός μὲν Θεὸς ὁ φύσει ἀόρατος ἐκ τῶν περὶ αὐτὸν θείων ενεργειών καὶ δυνάμεων, ὅσαι πρὸς τὸ ὑψηλὸν καὶ ἀνηγμένον ἐπαίρουσιν ἡμῶν τὴν διάνοιαν, καὶ πρὸς τὴν τῆς θείας κατανοήσεως ποδηγοῦσι μεγαλειότητα, γίνε. ται· οὐ τὸ τὶ εἶναι τὴν οὐσίαν ἐκκαλύπτοντα, τὸ δὲ τῆς ἀγαθότητος μεγαλεῖον ἡμῖν ὑποφαίνοντα 'Αλλ' οὐ τὸ γνῶναι τι περὶ Θεοῦ μόνον μακάριον τοῦτο γὰρ καὶ διὰ τῆς τοῦ κόσμου σοφίας πολλοῖς ἐξεγένετο· ἀλλὰ τὸ ἐν ἑαυτῷ τινα ἔχειν τὸν Θεὸν μακάριον, κατὰ τὸ ἐντὸς ἡμῶν εἶναι τὴν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ κηρυσσόμενον. Τὸ γὰρ ἡμῖν χωρητὸν τῆς κατανοήσεως μέτρον ἐν ἡμῖν ἐστιν. Οὕτως γὰρ ὁ πλάσας ἡμᾶς τὸ ἐξαρχῆς Θεὸς, τῇ τῆς φύσεως ἡμῶν κατασκευῇ, τῆς ἰδίας φύσεως ενετύπωσε τῶν ἀγα θῶν τοὺς χαρακτῆρας καὶ τὰ μιμήματα. Αλλά ταῦτα ἡ κακία ἐπεισελθοῦσα, ἀπημαύρωσε καὶ άχρηστα πεποίηκε, τοῖς αἰσχροῖς ἐγκατακρύψασα προκαλύμμασιν. Εἰ πίνυν τὸν ἐπεισελθόντα τις διὰ τῆς ἁμαρτίας ῥύπον δι᾽ ἐπιμελείας βίου απο κλύσηται, καὶ τὸν ἐντὸς ἄνθρωπον ἐν καρδίαν ὁ λόγος κατονομάζει διακαθάροι, αναλάμψει πάλιν τὸ θεοειδὲς κάλλος, καὶ ἐν τῷ ἰδίῳ κάλλει τῆς φύσ σεως τῆς θείας καθορᾷ τὴν εἰκόνα. ὡς γὰρό κατ εῤῥυπωμένος σίδηρος, εἰ τὸν ἰὴν ἀποξεσθείη καὶ καθαρθείη, αὐγὰς ἀποπηδώσις πρὸς τὸν ἥλιον ἐχε δίδωσιν, οὕτω δὴ καὶ τὸν ἰώδη βύπον, ἐπειδὰν ἀπο σμήξεις τὸν διὰ τοῦ πονηροῦ ἔρωτος ἐπανθήσαντα τῇ μορφῇ, πάλιν ἀναλήψεται τὴν πρὸς τὸ ἀρχαῖὸν ὁμοιότητα, καὶ ἀγαθὸς ἔσται. Τῷ γὰρ ἀγαθῷ ὅμοιον τὸ ἀγαθὸν πάντως. Οὐκοῦν αὐτὸ βλέπων ἐν ἑαυτῷ, τὸ ποθούμενον βλέπει. Καὶ οὕτως γίνεται μακάριος ὁ καθαρὸς τῇ καρδίᾳ, ὅτι πρὸς ἰδίαν και θαρότητα βλέπων, ἐν τῇ εἰκόνι καθορᾷ τὸ ἀρχέτυ που. Ωσπερ γὰρ οἱ ἐν τοῖς κατόπτροις καθορώντες τὸν ἥλιον, κἂν μὴ πρὸς τὸν οὐρανὸν ἀτενίζουν, οὐδὲν ἔλαττον αὐτὸν ὁρῶσιν ἐν τῇ τοῦ κατόπτρου αὐγῇ τῶν πρὸς τὸν ἡλιακὸν ἐνατενιζόντων κύκλον, οὕτως καὶ ὁ ἀτονῶν πρὸς κατανόησιν τοῦ ἀπροσίτου φωτός, εἰ ἐπὶ τὴν ἐξαρχῆς ἐγκατασκευασθεῖσαν χάριν τῆς εἰκόνος ἀναδραμείται, ἐν ἑαυτῷ τὸ ζητ τούμενον ἔχει. Καθαρότης γὰρ καὶ ἀπάθεια καὶ κακοῦ παντὸς ἀλλοτρίωσις ἡ θέωσίς ἐστιν. Εἰ οὖν ταῦτα ἐν αὐτῷ, ὁ Θεὸς πάντως ἐν αὐτῷ. Οταν οὖν ἀμιγής πάσης κακίας καὶ πάθους Ελεύθερος ή καὶ παντός κεχωρισμένος μολυσμοῦ ὁ ἐν αὐτῷ λογι σμός, μακάριος οὗτος τῆς ὀξυωπίας, ὅτι τὸ τοῖς μὴ καθαροῖς ἀθέατον ἐκκαθαρθείς κατενόησε, καὶ τῆς υλικῆς ἀχλύος τῶν τῆς ψυχῆς ὀμμάτων ἀφαιρεθεί. σης, ἐν καθαρᾷ τῇ τῆς καρδίας αἰθρίᾳ τηλαυγώς βλέπει τὸ μακάριον θέαμα. Τοῦτο δέ ἐστιν ἡ παθαρότης, ὁ ἁγιασμός, ἡ ἁπλότης, πάντα τὰ τοιαῦτε φωτοειδῆ τῆς θείας φύσεως ἀπαυγάσματα, δι᾿ ὧν ὁ Θεὸς καθορᾶται. Τὸ δὲ ὅπως καθαρός τι; γίνεται τῇ καρδίᾳ, διὰ τῆς εὐαγγελικῆς διδασκαλίας μαθεῖν Έξεστι. Τούτων οὕτως εἰρημένων, καὶ ὁ τῆς ἀληθείας

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM XI. κυριακῶν εἰλημμένον τε καὶ τεθεωρημένον λόγων τῷ Εὐσεβίῳ, τὸ, Μακάριοι οἱ καθαροὶ τῇ καρδίᾳ, ὅτι αὐτοὶ τὸν Θεὸν ὄψονται, φημί, καλῶς τε καὶ τοῖς ἀρχαίοις θεολόγοις συμφώνως αὐτὸς ἐξηγούμενος, Τί οὖν ἐστι, φησίν, ὅπερ ὁ καθαρὸς τὴν καρδίαν κατόψεται; Τῶν ὀρεκτῶν τὸ ἔσχατον, τῆς μακαριότητος τὸ ἀκρότατον, τῶν ἀγαθῶν ἡ πηγή πάντων, ἡ ἀνελάττωτος καὶ ἀκένωτος, τὸ ἄῤῥητον φῶς, ἡ ἀπρόσιτος δόξα. Χριστοῦ λόγος οὐ διαπεσείται, καὶ τῶν θεολόγων ἡ ἡ ὁδηγοῦσι κατανόησιν. Εἶτα καὶ τὰ κακῶς ἐκ τῶν δόξα οὐ διαψευσθήσεται. "Ων οὐδὲν συνιεὶς Ευσέβιος τὰ ἀπὸ κοιλίας ῥυπαρὰ καὶ δυσώδη ἀεὶ ἀπερεύγεται, τῶν βλασφήμων δογμάτων οὐδαμῶς ἀφιστά μενος. Ίσως τις οὐκ ἀκαίρως, ὑπολήψεται πρὸς τὸ γεῶδες καὶ ὑλικὸν φρόνημα τῶν τῇ 'Αρειανικῇ που λυθεῖς ἢ ἀθεΐα, εἰπεῖν δικαιότερον, κεκρατημένων · ἀποβλέπων, ὅτι Θεὸν ἐκεῖνον ἀπεκδέχεται, δν κτι στὸν εἶναι δοξάζουσι, καὶ τοῦτον ὡς κτίσμα αίσθητῶς πρόσωπον πρὸς πρόσωπον ἰδεῖν ἐπαγγέλλεται. ᾿Αλλὰ ταυτὶ μὲν ὧδε ἐχέτω. Τί πρὸς ταῦτά φασιν οἱ τὰ Βαρλαάμ τε καὶ Ἀκινο δύνου διεκδικούντες σύν γε τῷ Γρηγορά τουτωί, ὃς καὶ τὸν σοφὸν θεολόγον, Θεοδωρόν φημι τοῦτον τὸν μέγαν, καθ᾿ ἡμῶν εἰς μαρτυρίαν προήνεγκεν, εὖ ποιῶν, οὐ μάλα τοι γινωσκόμενον καὶ ἡμῖν πρότερον, ὅσον ἐπὶ τοῖς θαυμαστοῖς φημι τέως τους τους συγγράμμασιν; Οὐδὲ γὰρ οὐδ᾽ οὗτος ἀνέχεκαι τὸ παράπαν, καθάπερ ἀκούεις, σύν γε τοῖς πρὶ αὐτοῦ θεολόγοις Πατράσιν, οὓς δὴ καὶ μάρω τυρας καὶ συνηγόρους τῶν ἑαυτοῦ προΐσταται λόγων, ἡ ῥητὸν, ἢ ὁρατόν, ἢ διανοίς ληπτόν, κατ' οὐσίαν ὅλως τὸν Θεὸν πεφυκέναι· καὶ οὐ μόνον τοῖς τῶν ἀνθρώπων θεοειδέσι καὶ τὴν διάνοιαν ὑψηλοῖς, · ἀλλὰ καὶ τοῖς προύχουσιν αὐτοῖς, φησί, τῶν ἀγγέλων Χερουβίμ τε καὶ Σεραφίμ, καὶ ἁπλῶς πάσῃ γενητῇ φύσει. Δι' & δήπου καὶ ἄνοιαν ὁμοῦ καὶ ἀπό νοιαν τὴν ἐσχάτην τῶν περὶ Εὐσέβιον ὁ μέγας κατηγορεί, μᾶλλον δὲ καὶ πολυθείαν τε καὶ ἀθεῖαν καθάπαξ, καὶ 'Αρειανῶν εἶναι τοῦτό φησιν ἴδιον G τῶν κτίσμα τὸν Θεὸν ὑπειληφότων κακῶς. Τοῦτον καὶ γὰρ, φασί, τὸν παρ' αὐτῶν οὐτωσὶ δοξαζόμενον, καὶ πρόσωπον πρὸς πρόσωπον, κατ' αὐτὴν δη λαδὴ τὴν οὐσίαν ἰδεῖν ἐκδέχονται, ἅτε δὴ καὶ κτίσμα κατ' αὐτοὺς πεφυκότα. Οἷς δὴ καὶ οἱ περὶ 'Ακίνδυνόν τε καὶ Γρηγορᾶν ὥσπερ ἐπίτηδες ἑαυτοὺς συγχ κατέλεξαν. Καὶ ταύτης εἶναί τε καὶ ἀκούειν, πῶς ἂν εἴποι τις, ἐφιλοτιμήσαντο τῆς συμμορίας τε καὶ τῆς τάξεως, κτίσμα σὺν αὐτοῖς μετὰ τῶν θεοκτό των Ιουδαίων βλασφημοῦντες τὸν Δεσπότην τῆς κτίσεως κάκιστα, καὶ δόξαν αὐτὸν καὶ φῶς καὶ θεότητα περικείσθαι κτιστὴν φάσκοντες ἔν τε τῇ μελλούσῃ φρικτῇ παρουσίᾳ τούτου, καὶ δὴ κάν τῇ θεοφανείᾳ πάλαι τῇ ἐν τῷ Θαβωρίῳ. Ἐπειδὴ καὶ τοιοῦτον ἥξειν οἱ αὐτοὶ πάντες ἐμοῦ θεολόγοι τοῦ τόν φασιν, οἷος ὤφθη τοῖς μαθηταῖς ἐπὶ τοῦ ὄρους, ὑπερνικώσης τὸ σαρκίον τῆς θεότητος. 'Αλλ' οὗτοι κτίσμα καὶ τοῦτο κἀκεῖνό φασι, καὶ κτίσματι τε θεῶσθαι τοὺς τεθεωμένους καὶ τότε καὶ νῦν καὶ εἰσέπειτα, οὐκ οἶδα τίνι τούτῳ καὶ πῶς θεουργεῖν δυναμένῳ τὰ θεουργούμενα. Αλλ' ὁ διδάσκαλος οὗτος, ὁμοῦ καὶ ταῖς θείαις Γραφαῖς καὶ τοῖς πρὸ αὐτοῦ διδασκάλοις τε καὶ θεολόγοις επόμενο; ἄρι στα, κατ' οὐσίαν μὲν, ὅπερ ἔφην, καὶ ἄῤῥητον καὶ ἀόρατον, ἄληπτόν τε καὶ ἀνεννόητον εἶναι τὸν Θεὸν ἐθεολόγησεν· ὁρατὸν δ᾽ ἐκ τῶν περὶ αὐτὸν θείων ἐνεργειῶν καὶ δυνάμεων, ὅσαι πρὸς τὸ ὕψης δὲν καὶ ἀνηγμένον, φησίν, ἐπαίρουσιν ἡμῶν τὴν διάνοιαν, καὶ πρὸς τὴν τῆς θείας μεγαλειότητος Τί οὖν ἐστι ταῦτα, κενὶ θεολόγε, καὶ τῶν οὐρα νίων μυστηρίων ἐξηγητὰ ὑποχθόνιε; Επειδή γε τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ καὶ ἄφραστον καὶ ἀνεννόητον καὶ ἄληπτον καθάπαξ πρός γε τοῖς λοιποῖς θεολό γοις καὶ ὁ διδάσκαλος οὗτός φησιν. "Αληπτος γάρ, φησὶν, ἔστι καὶ ἀνέκφραστος καὶ ἀνεπιχείρητος, καὶ πάσης ἀοριστίας υπερέχεινα· πρὸς ἦν πᾶσα νοερά δύναμις ἀποπαύεται, καὶ πᾶσα γνωστική πρόοδος ίσταται· οὔτε γὰρ λόγος, ούτε γνῶσις, οὔτε δόξα, ούτε φαντασία αὐτῆς ἐστι· καὶ οὐδεὶς ἂν, φησὶ, λόγος αὐτῆς ἐφίκοιτο· ἀμήχανον γὰρ τοῖς ὑπὲρ λό γον ἐπιβατεύειν. Ἐπεὶ οὖν ἡ οὐσία οὐκ ἔστι ταῦτα τοῦ Θεοῦ, ἐπεὶ μηδὲ γνῶσις μηδὲ φαντασία μηδὲ λόγος ἐστὶν ὅλως αὐτῆς, λέγε ποῖόν ἐστι τὸ τῶν ὀρεκτῶν ἔσχατον, καὶ κατὰ τοῦτον τὸν θεολόγον, τῆς μακαριότητος τὴ ἀκρότατον, ἡ ἀκένωτος πηγὴ τῶν ἀγαθῶν, τὸ ἄρ ῥητον φῶς, ἡ ἀπρόσιτος δόξα, τὰ οὕτως ὑψηλὰ καὶ ὑπερφυᾶ ταῦτα, καὶ οὐδὲ τοῖς τυχοῦσιν ἁπλῶς προσστὰ δίχα Πνεύματος. Ηκουσας μὲν καὶ πάλαι καὶ ἀκούεις τῶν πείρα ταυτὶ καὶ παθόντων ὁμοῦ καὶ μαθόντων θεολόγων, ἐκεῖνα τὰ μυριόλεκτα κατὰ τὸν εἰπόντα λεγόντων περὶ αὐτῶν ἐν γε τοῖς περὶ τῆς θείας μεταμορφώσεως φημι λόγοις, ἐξ ὧν δή που καὶ τὰ φυσικὰ πεφυκέναι καὶ λέγεσθαι τοῦ Θεοῦ ταυτὶ παρὰ τῶν ἱερῶν διδασκάλων μανθάνο μεν· διὸ καὶ ὁ Θεός ἐστι ταῦτα εἰ καὶ μὴ κατ᾽ οὐ σίαν, ἀλλὰ κατὰ χάριν τε καὶ ἐνέργειαν. Μακάριοι γὰρ, φησὶν ὁ Δεσποτικός λόγος, οἱ καθαροὶ τῇ καρδίᾳ, ὅτι αὐτοὶ τὸν Θεὸν ὄψονται· κατ' αὐτὰ δὴ ταῦτα λέγων τὰ τῆς θεότητος φυσικά, καθ' & δη καὶ ἐρατὸς διὰ φιλανθρωπίαν τοῖς κεκαθαρμένοις ὁ κατὰ φύσιν ἀόρατος γίγνεται. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τουτουί τοῦ διδασκάλου περὶ τῶν αὐτῶν ὡσαύτως πρὸ βραχέος λέγοντος ήκουσας. Τὸ γὰρ τοῦ θεηγόρου Νύσσης ἐκεῖνο λαβὼν, Οὐ τὸ γνώναί τι περὶ Θεοῦ, φησί, μόνον μακάριον, τοῦτο γὰρ καὶ διὰ τῆς τοῦ κόσμου σοφίας πολλοῖς ἐξεγέ νετο, ἀλλὰ τὸ ἐν ἑαυτῷ τινα ἔχειν τὸν Θεὸν μακά ριον, κατὰ τὸ ἐντὸς ἡμῶν εἶναι τὴν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ κηρυσσόμενον. Τὸ γὰρ ἡμῖν χωρητόν, φησί, τῆς κατανοήσεως μέτρον ἐν ἡμῖν ἐστιν. Οὕτως γὰρ ὁ πλάσας ἡμᾶς ἐξαρχῆς Θεὸς τῇ τῆς φύσεως ἡμῶν κατασκευῇ, τῆς ἰδίας φύσεως ἐνετύπωσε τῶν ἁγιο θῶν τοὺς χαρακτῆρας καὶ τὰ μιμήματα. Εἰ τοίνυν τὸν ἐπεισελθόντα εις βύπον, φησί, διὰ τῆς ἁμαρ τίας δι' ἐπιμελείας βίου ἀποκλύσεται, καὶ τὸν ἐντὸς ἄνθρωπον ἂν καρδίαν ὁ λόγος κατονομάζει διακα θάροι, αναλάμψει πάλιν τὸ θεοειδές κάλλος, καὶ

ἐν τῷ ἰδίῳ κάλλει τῆς φύσεως τῆς θείας καθορᾷ τὴν κεκτημένος ἐκεῖνα Θεὸς ἐνοικεῖν παρὰ τῆς θείας εἰκόνα, τὴν πρὸς τὸ ἀρχαῖον ἀναλαμβάνων όμοιο θεολογίας καὶ λέγεται καὶ πιστεύεται, τητα πάλιν, καὶ ἀγαθὸς ὤν. Τῷ γὰρ ἀγαθῷ ὅμοιον τὸ ἀγαθὸν πάντως. Οὐκοῦν αὐτὸ βλέπων ἐν ἑαυτῷ, τὸ ποθούμενον βλέπει. Καὶ οὕτως γίνεται μακάριος ὁ καθαρὸς τῇ καρδίᾳ, ὅτι πρὸς τὴν ἰδίαν καθα ρότητα βλέπων, ἐν τῇ εἰκόνι καθορᾷ τὸ ἀρχέτυπον κατά γε τοὺς ἐρῶντας, φησὶν, ἐν κατόπτροις τὸν ἥλιον, κἂν εἰ πρὸς οὐρανὸν μὴ βλέποιεν. Ὁ γὰρ ἀτονῶν, φησί, πρὸς κατανόησιν τοῦ ἀπροσίτου φω τὸς, αὐτῆς δηλονότι τῆς θείας φύσεως, εἰ ἐπὶ τὴν ἐξαρχῆς ἐγκατασκευασθεῖσαν χάριν τῆς εἰκόνος ἀναδραμεῖται, ἐν ἑαυτῷ τὸ ζητούμενον ἔχει. Οταν οὖν, φησίν, ἀμιγής παντὸς κακοῦ, καὶ παντὸς μου λυσμοῦ κεχωρισμένος ὁ ἐν αὐτῷ λογισμὸς ᾖ, καθα ρός τε καὶ ἀπαθὴς καὶ κακοῦ παντὸς ἐλεύθερος, μακάριος οὗτος τῆς ὀξυωπίας, ὅτι τὸ τοῖς μὴ καθα ροῖς ἀθέατον ἐκκαθαρθείς κατενόησε. Βλέπει τηλαυγῶς τὸ μακάριον θέαμα. 'Αλλ' ἡμεῖς, φασὶν οἱ περὶ Γρηγορᾶν καὶ 'Ακίν δυνον, καθαρότητα καὶ ἀπάθειαν, καὶ κακοῦ παν τὸς ἀλλοτρίωσιν καὶ κατὰ τοῦτον τὸν διδάσκαλον ἀκούοντες εἶναι τὴν θέωσιν, καὶ προσέσι καὶ ἁγια σμὸν καὶ ἁπλότητα, ἐπειδήπερ ἀνθρώπων είναι σπουδαίων ἔργα ταῦτα γινώσκομεν, καὶ διὰ τοῦτο καὶ κτίσματα, ἀλλ' οὐχὶ φυσικὰ τοῦ Θεοῦ, καὶ κατ θάπερ ὑμεῖς φατε, τῆς θείας φύσεως ιδιώματα καὶ τὴν θέωσιν ἐξανάγκης κτίσμα Θεοῦ πεφυκέναι συν άγομεν, ἐπειδὴ καὶ ταύτην εἶναι τῶν θεολόγων ἐκεῖνα λεγόντων ἀκούομεν, νῦν ἡμεῖς ἐοίκαμεν ἀν θρώπῳ πρός τι θηρίον ἀγωνιζομένῳ δεινὸν, καὶ χερσὶν οἰκείαις ἐλεῖν, ἢ καὶ ἀνελεῖν σπεύδοντι. Ος δὴ καὶ μετὰ τοὺς μακροὺς δρόμους καὶ τοὺς ἀγῶνας ἐν οἰκίσκῳ τὸ θηρίον κατακλείσας μικρῷ, διττάς φέροντι τὰς ἐξόδους, δυσχερῶς ἔχει πάνυ καὶ ἀμης χάνως πρὸς τὴν ἐκείνου σύλληψιν, νῦν μὲν τῇ μιᾷ, νῦν δὲ θατέρᾳ τῶν ἐξόδων ἐπιπηδῶντος τοῦ θηρίου, καὶ διπλῆν πως τῷ ἀγωνιστῇ τὴν πάλην καὶ τὸν ἀγῶνα κατασκευάζοντος. Τὸ γὰρ ψυχοφθόρον τουτὶ θηρίον ή πολυκέφαλος αίρεσις, αὐτὴν ἄνωθεν λέγουσα τὴν θείαν οὐσίαν ἐνοικεῖν τοῖς ἀνθρώποις, καὶ ὁρατὴν καὶ ληπτὴν τοῖς κεκαθαρμένοις γίγνεσθαι, καὶ τοῦτ' αὐτὸ καὶ οὐκ ἄλλο καὶ τὸ κυριακὸν ἐκεῖνο καὶ δὴ βούλεσθαι, τὸ,· Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἐλευσόμεθα, καὶ μονὴν παρ' αὐτῷ ποιήσομεν, αὐτὴν τὴν τῆς μακαρίας Τριάδος κατά τε τὰς ὑπου στάσεις καὶ τὴν οὐσίαν ἐνοίκησιν διδάσκον ἡμᾶς ἄντικρυς. Περὶ ὧν δήπου καὶ τὸν πολὺν ἐκεῖνον πρὸς τοὺς αὐτῆς εὑρετάς τε καὶ μύστας πρὸ βραχέος εποιούμεθα λόγον, τά τε ἄλλα καὶ δὴ καὶ τὰ Ναταλιανῶν αὐτοὺς φρονεῖν ἐναργῶς ἐκ τῶν πατρι κῶν καὶ ἀποστολικῶν ἐξελέγξαντες λόγων. Η γοῦν ἐκεῖνα διὰ πολλῶν ἰσχυριζομένη πρότερον αἵρεσις, καὶ πολυθεῖαν ἐπικαλοῦσα τοῖς μὴ τὸ δυσσεβὲς καὶ ἀλλόκοτον ἐκεῖνο πρεσβεύουσι, νῦν ώσπερεί μετα βαλοῦσα, ἢ καὶ ἑαυτῆς οἷον ἐκλαθομένη, κτίσ σματα λέγει τὰ τῆς θείας φύσεως ὑπερφυ ιδιώματα, τῶν ἐνοικούντων τοῖς ἀξίοις, ὁ φυσικῶς ὦ 'Αλλ' ὥσπερ ἐπ' ἐκείνου τοῦ θηρίου καὶ τοῦ ε κίσκου, εἰ λίθον τις ἔξωθεν επικυλίσας, τὴν τῶν εξόδων ἑτέραν εὐφυῶς ἀποφράξεις, βάστην ἂν ἐν· τεῦθεν τῷ ἀγωνιστῇ τὴν κατὰ τοῦ θηρίου νίκην ἐργάσαιτο, τῆς ἑτέρας τῶν ἐξόδων εὐχερῶς έχει μένῳ, κἀντεῦθεν ἐκείνῳ τὸν δρασμόν γενναίω; ἀπείργοντι, οὕτω κἀνταῦθα, τὴν ἀκρογωνιαίον λίθον Χριστόν, διὰ τῆς ἑαυτῶν θεολογίας οἱ ἐκείνου μύσται καὶ σύμμαχοι θατέρᾳ τῶν ἐξόδων ἀσφαλῶς επιστήσαντες, Θεὸν οὐδεὶς ἑώρακε πώποτε, λ γοντα, καὶ τὸ τῆς θείας ουσίας ἀκατάληπτόν τε καὶ ἄῤῥητον ἐκεῖθεν διὰ τῆς ἑαυτῶν θεολογίας πολυτρόπως κατασκευάσαντές τε καὶ ἀποδείξαντες, οὕτως ἔπειθ᾽ ἡμῖν τὴν τῆς πονηρᾶς αἱρέσεως ἀναίρεσιν, σὺν Θεῷ δ' ὁ λόγος, εὐπετῆ καὶ ῥάστην κατ τασκευάσουσι, τῆς ἑτέρας αντεχομένοις εὐχερῶς τῶν ἐξόδων, Μακάριοι οἱ καθαροὶ τῇ καρδίᾳ, λεγούσης, ὅτι αὐτοὶ τὸν Θεὸν ὄψονται. Δι' α δήπου καὶ μεθεκτὸν τὸν Θεὸν οὐ διὰ κτισμάτων, πῶς γάρ; ἀλλὰ διὰ τῶν ἐκείνου δηλαδή φυσικών Ιδιωμάτων οἱ αὐτοὶ δείξουσι θεολόγοι καὶ εὖθις. Μάλλον δ' ἐκείνοις καὶ ταῦτα διὰ πολλῶν αὐτοῖς ἤδη καὶ πολλάκις συναποδέδειχται κάλλιστα. Δε χθήσεται δ' ἀπὸ μέρους ὡσαύτως ὥσπερ ἐν ἐπιλέ γοις καὶ νῦν. Πρῶτον μὲν οὖν καὶ γελοίον ἂν εἴη, καὶ ἀνοίας ἢ καὶ μανίας ἐκεῖνό γε τῆς ἐσχάτης, τὸ τὸν μονογενῆ τοῦ Θεοῦ Υἱὸν καὶ Θεὸν αὐτὸν ἐκεῖνον οἴεσθαι δι᾿ ἑαυτοῦ μακαρίζοντα τοὺς τὴν καρδίαν κεκαθαρμένους, ὅτι αὐτοὶ τὸν Θεὸν ὄψονται, προς τὴν τοιαύτην ἔπειτα θεωρίαν καὶ δρασιν κτίσματα κατὰ Γρηγορᾶν αὐτοῖς προτιθέναι. Η γὰρ τὰ κτίσματα ταῦτα θεὸς, εἰ ταῦθ' οὕτως ἔχειν δοίημεν κατ' αὐτὸν, καὶ τίς ἂν τῶν εὐσεβεῖν ἑλεμένων τῇ κτίσει λατρεύσῃ παρὰ τὴν κτίσαντα; καίτοι γε καὶ τῶν αἰσθητῶν πάντων κτισμάτων αὐτὸς πεφν κὼς τὸ μέγιστόν τε καὶ τιμιώτατον· ἢ ὁ Θεὸς ἔσται κτίσμα κατ' Ευσέβιόν τε καὶ τοὺς Ἀρειανούς, ὁ καὶ προσδοκώμενος ἐκείνοις κατ' ουσίαν ὀφθήσε σθαι, καθὰ δὴ καὶ Θεόδωρος ὁ σοφὸς ἤδη φθάσει; ἔφη. Καὶ οἱ τὸν Θεὸν ἰσχυριζόμενοι πρότερον κατ' οὐσίαν τε καὶ ὑπόστασιν τοῖς κτίσμασιν ἐνοικεῖν, καὶ πάνθ' ὁμοῦ κατασκευάζοντες ὁμόθεά τε καὶ ὁμοούσια, νῦν εἰς κτίσμα καὶ τὸν Θεὸν αὐτὸν κατα σπαν͵ ἐπιχειροῦσιν ὥσπερ ἐξ ἀντιστρόφου. Επειδ' ὅτι καθαρότης μὲν καὶ ἀπάθεια καὶ ἁγιασμός και ἀπλότης ἡ θέωσις, ὡς φῂς, ἤκουσας· τὸ δ' ὅτι τὸ τοῖς μὴ κεκαθαρμένοις ἀθέατον δ κεκαθαρμένος ὁρᾷ, καὶ ὅτι πρὸς τὴν οἰκείαν καθαρότητα βλέπων ἐν τῇ εἰκόνι καθορᾷ τὸ ἀρχέτυπον, καὶ ὅτι ἐν πο θαρὰ τῇ τῆς καρδίας αἰθρίᾳ τηλαυγώς βλέπει τ μακάριον θέαμα, καὶ ὡς ἐκεῖνα πάντα τὰ φωτοειδή τῆς θείας φύσεως απαυγάσματα τὸν Θεὸν δι' εαυ τῶν δείκνυσι, πῶς οὐκ ἤκουσας, καίτοι γε πλ πάντ' ἐκείνοις ὁμοῦ συγκείμενά τε καὶ συλλαλού μενα; Πῶς δὲ καὶ τοὺς θεολόγους διὰ πολλῶν ἐν τοῖς φθάσασιν εἰπόντας ἀϊδίως ἔχειν ταῦτα τὸν Θεόν, καὶ μηδὲν ἐπίκτητον εἶναι παρ' αὐτῷ τῶν τοιούτων, ῃ

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM XI. ἀλλ' ἀνάρχως ἐκ τῆς θείας φύσεως ταῦτα πηγάζειν τῷ ὑπὲρ φύσιν φωτὶ καὶ τῶν οἰκείων ὅρων αὐτὴν ἁπλῶς οὕτως, παρῆλθες, ὥσπερ οὐδ' εἰπόντας οὐδὲ μνησθέντας ταυτί; Καθαρότης δὲ καὶ ἀπάθεια καὶ κανού πεντὸς ἀλλοτρίωσις ἡ ὅνωσίς ἐστι, φησὶν ὁ διδάσκαλοι, ἢ ὅτι διὰ τούτων αὐτῶν ἐλθεῖν ἀνάγκη πᾶσα τὴν θεούμενον πρότερον· οὕτω γὰρ ἂν, καὶ οὐκ ἄλλως ἐπιτηδείως σχοίη πρὸς τὴν τῆς θεότης της κοινωνίαν καὶ μέθεξιν· ἡ ὅτι τῷ τεθεωμένῳ παντὶ τῶν τοιούτων θεουργῶν ἀρετῶν μετὰ πολλῆς μέτεστι τῆς περιουσίας, καὶ ὥσπερ τις πλοῦτος καὶ θησαυρὸς ἀκένωτος αὐτῷ πρόσεστι τὰ τοιαῦ τα, οίκοθεν μὲν, κἀκ τῆς οἰκείας σπουδῆς, Θεοῦ δηλαδὴ κανταῦθα συναιρομένου, κτησαμένῳ πρότερον, τῷ δὲ τελειοποιῷ Πνεύματι τὴν ἐκείνων ἕξιν τι καὶ κατόρθωσιν ἑδραίαν τε καὶ ἀπερίτρεπτον ἐσχηκότι, ὅθεν ἄρα καὶ κατὰ χάριν ἡ θέωσις κατά τὸν μέγαν αὖθις εἰπεῖν Μάξιμον. Πάσχομεν καὶ γὰρ, ἐν τοῖς φθάσασιν ἔλεγεν οὗτος, ὡς ὑπὲρ φύσινούσαν κατὰ χάριν, ἀλλ᾽ οὐ ποιοῦμεν τὴν θέωσιν. Οὐ· γὰρ ἔχομεν φύσει δεκτικὴν τῆς θεώσεως δύναμιν. Καὶ πάλιν ὁ αὐτός· θεώσεως οὐδὲν γενητὸν κατὰ φύσιν ἐστὶ ποιητικόν, ἐπεὶ μηδὲ Θεοῦ καταληπτικόν. Μόνης γὰρ τῆς θείας χάριτος ἴδιον τοῦτο πέφυκεν εἶναι, τὸ ἀναλόγως τοῖς οὖσι· χαρίζεσθαι θέωσιν, λαμπρυνού της τὴν φύσιν τῷ ὑπὲρ φύσιν φωτί, καὶ τῶν οἰκείων ἄρων αὐτὴν ὑπεράνω κατὰ τὴν ὑπερβελὴν τῆς δόξης ποιούμενος. Καὶ αὖθις· Εἰ τὸ παρ' ἡμῶν γίνεσθαι πεφυκὸς κατὰ δύναμιν ἔχομεν φυσικὴν, οὐκ ἔστι δὲ τῶν παρ' ἡμῶν κατὰ δύναμιν για με το αι πεφυκότων ἡ θέωσις, οὐκ οὖσα τῶν ἐφ' ἡμῖν· οὐδεὶς γὰρ ἐν τῇ φύσει τῶν ὑπὲρ φύσιν λόγος· ἄρα τῆς ἡμῶν δυνάμεως οὐκ ἔστι πράξις ή θέωσις, ἦ, οὐκ ἔχομεν κατά φύσιν τὴν δύναμιν, ἀλλὰ μόνης τῆς θείας δυνάμεως, οὐκ ἔργων υπάρχουσα δικαίων τοῖς ἁγίοις ἀντίδοσις, ἀλλὰ τῆς τοῦ πεποιηκότος ἀφθονία, ἀπόδειξις, τοῦτο θέσει ποιήσοντος τοὺς ἐργατὰς τῶν καλῶν, ὅπερ αὐτὸς ὑπάρχων φύσει δειχθήσεται, καθ' οὓς ἐπίσταται λόγους, ἵνα καὶ τελείως γνωσθῇ, καὶ μείνῃ παντελῶς ἀκατά ληπτος. ᾿Ακούεις ὡς οὐ μόνον οὐκ ἔστι πράξις τῶν δικαίων ή θέωσις, ὡς ἀπείληφας· Πάσχομεν γάρ, φησίν, ὡς ὑπὲρ φύσιν οὖσαν κατὰ χάριν, ἀλλ᾽ οὐ ποιοῦμεν τὴν θέωσιν, καὶ ὅτι θεώσεως οὐδὲν γενη τὴν κατὰ φύσιν ἐστὶ ποιητικὸν, ἐπεὶ μηδὲ Θεοῦ καταληπτικών, ἀλλ᾽ ὅτι καὶ τῶν ἔργων τῶν δικαίων οὐκ ἔστιν αὕτη τοῖς ἁγίοις ἀντίδοσις, ἀλλὰ τῆς τοῦ πεποιηκάτος ἀφθονίας ἀπόδειξις, καὶ ὅτι μόνης τῆς Θείας χάριτος ίδιον τοῦτο πέφυκεν εἶναι, τὸ ἀναλόγως τοῖς οὔτε χαρίζεσθαι θέωσιν. Ποῦ γοῦν ἐνταῦθα τα των σπουδαίων ἀνθρώπων ἔργα καὶ κτίσματα, καὶ ὅσαπερ ὑμεῖς κακῶς κατὰ τῶν φυσικῶν καὶ ἰδίων τοῦ Θεοῦ πλανώμενοι φαντάζκαθε; Οτι γὰρ φυσικὰ καὶ ἴδια τοῦ Θεοῦ ταῦτα καὶ τῆς ἀνθρωπείας φύσεως ὑπερφυῶς ὑπεράνω πρὸς τοῖς ἄλλοις θεο λόγοις Πατράσι καὶ ὁ μέγας οὗτος δι' ὀλίγων κάνε ταῦθα δείκνυσιν, ὑπὲρ φύσιν τὴν ἡμετέραν τὴν Παν εἶναι λέγων, καὶ μόνης τῆς θείας χάριτος Τον εαυτό περυκέναι, λαμπρυνούσης τὴν φύσιν ὑπεράνω κατὰ τὴν ὑπερβολὴν τῆς δόξης ποιουμέν νης· καὶ ὅτι τοῦτο θέσει τοὺς τεθεωμένους ὁ ποιη τῆς ἐργάζεται, ὅπερ αὐτός ἐστι κατὰ φύσιν, καθ' οὓς ἐπίσταται λόγους. Τοῦτο δ' έστι, κατά τε τοὺς λοιποὺς ἱερούς διδασκάλους, καὶ δὴ καὶ τὸν πρὸ βραχέος εἰπόντα σοφὸν τουτονὶ Θεόδωρον, ἢ ἀγαθά της, ή καθαρότης, ὁ ἁγιασμός, ἡ ἁπλότης, πάντα τὰ τοιαῦτα φωτοειδή, φησί, τῆς θείας φύσεως ἀπαυγάσματα, δι' ὧν ὁ Θεὸς καθορᾶται. Καὶ πρὸ τούτων καὶ μετὰ τούτων, ὅπερ ὁ αὐτὸς εἰπὼν ἔφθη διδάσκαλος, τῶν ὀρεκτῶν τὸ ἔσχατον, τῆς μακαριάτητος τὸ ἀκρότατον, τῶν ἀγαθῶν ἡ πηγὴ πάντων ἢ ἀνελάττωτος καὶ ἀκένωτος, τὸ ἄῤῥητον φῶς, ἡ ἀπρόσιτος δόξα. Εἰ γὰρ τὸν ἐπεισελθόντα τις, φησί, διὰ τῆς ἁμαρτίας ρύπον δι' ἐπιμελείας βίου ἀποκλύσαιτο, καὶ τὸν ἐντὸς ἄνθρωπον, ὃν καρδίαν ὁ λό γος ονομάζει, διακαθάρος, αναλάμψει πάλιν τὸ θεοειδές κάλλος, καὶ ἐν τῷ ἰδίῳ κάλλει τῆς φύσεως τῆς θείας καθορᾷ τὴν εἰκόνα. Τί δὲ τὸ θεοειδές ἐστι κάλλος ἐκεῖνο, ὅπερ τοῖς δι' ἐπιμελείας βίου καθηραμένοις τὸν ἐντὸς ἄνθρωπον, οὐκ ἔξωθεν ἐπιλάμπει, ἀλλ᾽ ἔνδοθεν ἀναλάμπει μᾶλλον καὶ οἷον ἀνησᾷ καὶ ἀνακαινίζεται, ἐν ᾧ καὶ ὡς ἰδίῳ τινὶ πεφηνότι κάλλει τῆς φύσεως τῆς θείας καθορᾷ τὴν εἰκόνα; Τί ἄλλο ἢ τὸ τῆς εἰκόνος μέγα καὶ πρῶτον. ἀξίωμα, ἡ τοῦ θείου Πνεύματος φυσική χάρις, ή δι' έμφυσήματος δηλαδὴ θείου ἄνωθεν ἐν παραδείσῳ τῷ ἀνθρώπῳ δοθεῖσα, εἶτα διὰ μὲν τῆς παρακοῆς ἀποκτᾶσα καὶ τῆς πρώτης ἁμαρτίας ἐκείνου, τῇ δὲ παρουσίᾳ καὶ τῇ σαρκὶ καὶ τῷ πάθει καὶ τῇ ὀνα στάσει Χριστοῦ, πρότερον μὲν ἀπὸ μέρους αὖθις ἐν τοῖς αὐτοῦ μαθηταῖς ἐμφυσηθεῖσα, καὶ ἀνακαινι σθείσα, ὕστερον δ᾽ αὖ ἐν τῷ ὑπερῴῳ λαμπρότερόν τα καὶ δαψιλέστερον ἐν εἴδει πυρίνων γλωσσών ἀναλάμψασα, καὶ καταφωτίσασα καὶ ἁγιάσασα δ. ἐκείνων τὰ σύμπαντα, τὸ κάλλος τοῦ ὄντως δυνατοῦ, φησὶν ὁ μέγας Βασίλειος, η νοητὴ καὶ θεωρητὴ αὐτ τοῦ θεότης, τὸ κάλλος κατ' αὐτὸν αὖθις, ὅπερ εἰδόν ἐν τῷ ὄρει Πέτρος καὶ οἱ υἱοὶ τῆς βροντῆς, ὑπερλάμπον τὴν τοῦ ἡλίου λαμπρότητα, καὶ τὰ προοίμια τῆς αὐτοῦ βασιλείας, ὀφθαλμοῖς παραλαβεῖν ἐδυνή θησαν; Περὶ οὗ δήπου καὶ ὁ θεῖος, οἶμαι, Δαβίδ Έλεγε φθάσας, Περίζωσαι τὴν ῥομφαίαν σου ἐπὶ τὸν μηρόν σου, δυνατέ, τῇ ὡραιότητί σου καὶ τῷ κάλλει σου, διὰ μὲν τοῦ μηροῦ τὴν σάρκα οἶμαι που, διὰ δὲ τῆς ῥομφαίας τὸν τομώτερον ὑπὲρ πᾶσαν μάχαιραν δίστομον αινιττόμενος τοῦ Θεοῦ λόγον, καὶ μέχρι μερισμού σαρκὸς καὶ πνεύματος διικνούμενον, διὰ δὲ τῆς ὡραιότητος αὖ καὶ τοῦ κάλλου; τὴν ὑπὲρ ἥλιον ἀπολάμψασαν τοῦ θεανθρώπου λόγου ταύτην νοητὴν καὶ θεωρητὴν αὐτοῦ θεότητα, δι' ἧς ἐξ ἐκείνου καὶ νῦν ἀνακαινίζει μὲν ἀπὸ μέρους καὶ λαμπρύνει καὶ ἀνανεοῖ τὸ ἐν αὐτοῖς θεῖον, ὅσοις δι᾽ ἐπιμελείας καὶ καθάρσεως βίου κατὰ τὴν εἰκόνα τοῦ τε κατιωμένου σιδήρου καὶ τοῦ ἀργύρου τὸν ἐξ ἁμαρτίας προσγενόμενον τὸν ἀποπλύνεσθαι προσεγένετο· εἰσέπειτα δὲ καὶ συναντ ψώσει καὶ συνθεώσει τρανότερον, καὶ ἄλλους ἡλίους

αὐτοῦ; ἀπεργάσεται κατὰ τὴν μακαρίαν ὑπόσχεσιν, ή μεθα; Σαφέστερον μὲν τοῦτο ἐδείκνυτο, ἡνίκα των καὶ συμμόρφους ἀναδείξει τῆς ἑαυτοῦ φυσικῆς δόξης, Χριστὸς ὁ μέγας, φημί, τῆς δικαιοσύνης ήλιος, ο δή που θεῖον ἐμφύσημα Κύριλλος τε ὁ θεῖος καὶ πρὸ τούτου Βασίλειος ὁ μέγας ὁμοῦ διὰ τῶν καλλίστων ἐκείνων λόγων φθάσαντες ἡμᾶς ἐδίδαξαν κάλλιστα, ὧν δηλαδὴ τῇ διδασκαλίᾳ καὶ ὁ τῆς εὐσεβείας όμο λογητής Θεόδωρος ὁ θεῖος κατ᾽ ἴχνος ἑπόμενος, τά τα άλλα συμφώνως ἐκείνοις κατὰ πάντα θεολογεῖ; καὶ περὶ τοῦ θείου κάλλους τοῦ ἄνωθεν τῷ ἀνθρώπῳ δοθέντος, καθάπερ ήκουσας, οὕτω διέξεισι· Τὸ ἐν αὐτῷ τινα ἔχειν τὸν Θεὸν μακάριον, κατὰ τὸ ἐντὸς ἡμῶν εἶναι τὴν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ κηρυσσόμενον. Τὸ γὰρ ἡμῖν χωρητὸν τῆς κατανοήσεως μέτρον ἐν ἡμῖν ἐστιν. Οὕτως γὰρ ὁ πλάτας ἡμᾶς ἐξαρχῆς Θεὸς τῇ τῆς φύσεως ἡμῶν κατασκευῇ τῆς ἰδίας φύσεως ενετύπωσε τῶν ἀγαθῶν τοὺς χαρακτῆρας καὶ τὰ μιμήματα. ᾿Αλλὰ ταῦτα ἡ κακία έπεισελθοῦσα ἀπημαύρωσε, καὶ ἄχρηστα πεποίηκε, τοῖς αἰσχροῖς ἐγκατακρύψασα προκαλύμμασιν. Εἰ τοίνυν τὸν ἐπεισελθόντα τις διὰ τῆς ἁμαρτία; βύπον δι' ἐπιμελείας βίου ἀποκλύσοιτο, καὶ τὸν ἐντὸς ἄνθρω πον, ὃν καρδίαν ὁ λόγος κατονομάζει, διακαθάροι, αναλάμψει πάλιν τὸ θεοειδές κάλλος, καὶ ἐν τῷ ἰδίῳ κάλλει τῆς φύσεως τῆς θείας καθορᾷ τὴν εἰς κόνα. Εἶτα καὶ τὴν τοῦ σιδήρου εἰκόνα τούτοις ἐπάγει, καθάπερ ήκουσας, τοῦ μετὰ τὸ τὸν Ιώδη ῥύπον ἀποπλυθῆναι καὶ καθαρθῆναι, αὐτὰς ἀποπηδώσας πρὸς τὸν ἥλιον ἐκδιδόντος, ἀλλὰ δὴ καὶ τὴν τοῦ κατόπτρου, ἐν ᾧ, φησὶν, οἱ καθορῶντες τὸν ἥλιον οὐδὲν ἔλαττον ὁρῶσιν αὐτὸν ἐν αὐτῷ τῶν πρὸς τὸν ἡλιακὸν κύκλον ἀτενιζόντων, τὰ τῶν πρὸ αὐτοῦ Πατέρων καὶ διδασκάλων μονονουχί λέγων ἐκεῖνα καὶ αὖθις, Βασιλείου τέ φημι τοῦ μεγάλου καὶ δὴ καὶ τοῦ Χρυσορρήμονος. Ὁ μὲν γὰρ τὰ περὶ τῆς μετοχῆς τοῦ θείου Πνεύματος θεῖα καὶ ὑψηλὰ φιλο σοφῶν ἐκεῖνα, καθὰ δὴ καὶ φθάσαντες ἔφημεν, οὕτω φησί· Καθαρθέντα δὴ οὖν ἀπὸ τοῦ αἴσχους, 8 ἀνεμάξατο ἀπὸ τῆς κακίας, καὶ εἰς τὸ ἐκ φύσεως κάλλος ἐπανελθόντα, καὶ οἷον εἰκόνι βασιλικῇ τὴν ἀρχαίαν μορφὴν διὰ καθαρότητος ἀποδόντα, οὕτως ἔστι μόνως προσεγγίσει τῷ Παρακλήτῳ. Ο δ ὥσπερ ήλιος κεκαθαρμένον όμμα παραλαβών δείξει σοι ἐν ἑαυτῷ τὴν εἰκόνα τοῦ ἀοράτου. Ἐν δὲ τῷ μακαρίῳ τῆς εἰκόνος θεάματι τὸ ἄῤῥητον ὄψει τοῦ ἀρχετύπου κάλλος. Καὶ μετὰ μικρόν· Καὶ ὥσπερ τὰ διαφανῆ καὶ λαμπρὰ τῶν σωμάτων, ἀκτῖνος αὐτοῖς ἐπιπεσούσης, αὐτά τε γίνεται περιλαμπῆ, καὶ ἑτέραν αὐτὴν ἀφ' ἑαυτῶν ἀποστίλβει, οὕτως αἱ πνευματοφόροι ψυχαί, ἐλλαμφθεῖσαι παρὰ τοῦ Πνεύματος, αυταί τε ἀπο τελοῦνται πνευματικαὶ, καὶ εἰς ἑτέρους τὴν χάριν ἐξαποστέλλουσι. Καὶ μετὰ μικρόν· Ἐντεῦθεν ἡ πρὸς Θεὸν ὁμοίωσις τὸ ἀκρότατον τῶν ὀρεκτῶν Θεὸν γενέσθαι. Χρυσόστομος δ' αὖθις ὁ θεῖος τὰ πρὸς Κορινθίους περὶ τῶν αὐτῶν γεγραμμένα τῷ σεπτῷ Παύλῳ σκοπούμενος, Τί ἐστι, φησί, τὴν δόξαν Κυρίου κατοπτριζόμενοι, τὴν αὐτὴν εἰκόνα μεταμορφού ἡ σημείων τὰ χαρίσματα ενήργει· πλὴν οὐδὲ νῦν δύσκολον αὐτὸ καπδεῖν τῷ πιστοὺς ὀφθαλμούς ἔχοντι. Ομοῦ τε γὰρ βαπτιζόμεθα καὶ ὑπὲρ τὸν ἥλιον ἡ ψυχὴ λάμπει τῷ Πνεύματι καθαιρομένη" καὶ οὐ μόνον ὁρῶμεν εἰς τὴν δόξαν τοῦ Θεοῦ, ἀλλὰ καὶ ἐκεῖθεν δεχόμεθά τινα αίγλην. Καὶ τούτοις δ θαυμάσιος ἐπιφέρει τὴν καλλίστην ἐκείνην τοῦ και θαροῦ ἀργύρου εἰκόνα, πρὸς τὰς ἀκεῖνας κειμένου τὰς ἡλιακὰς, καὶ ἀκτῖνας παρ' ἑαυτοῦ ἀντιπέμπον· τος, οὐκ ἀπὸ τῆς οἰκείας, φησί, φύσεως μόνον, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τῆς ἡλιακῆς λαμπηδόνος, ᾧ δὴ καὶ τὴν χὴν παραβάλλει τὴν θείαν ἀκτῖνα τοῦ Πνεύματος δεχομένην, καὶ ταύτην ἀντιπέμπουσαν. Καὶ τοῦτο βούλεσθαί φησι τὸν σοφὸν Παῦλον, Κατοπτριζόμε τοι, λέγοντα, τὴν αὐτὴν εἰκόνα μεταμορφούμεθα ἀπὸ δόξης εἰς δόξαν τὴν ἡμετέραν· τὴν ἐγγινο μένην φησὶ καὶ οἵαν εἰκὸς ἀπὸ Κυρίου Πνεύματος. δὴ καὶ κατὰ μέρος ἐν τῷ τρίτῳ τῶν προτέρων πρὸς Γρηγορᾶν τουτονὶ λόγων ἡμῖν εἴρηται μά λιστα. Νειλός γε μὴν ὁ μέγας, ὁ μηδὲν ἧττον τὰ θεῖα θεωρητικὸς ὁμοῦ καὶ φιλόσοφος ἢ τὰ λογικὰ καὶ ἀνθρώπινα, Νοῦ κατάστασις, φησὶν, ἔστιν ύψος νοητόν, οὐρανίῳ χρώματι παρεμφερές, ᾧ καὶ τὸ τῆς ἁγίας Τριάδος κατὰ τὸν καιρὸν τῆς προσευχῆς ἐπι· γίνεται φῶς. Τούτῳ συνᾴδων καὶ Ἰσαὰκ ὁ θεῖος, ὁ ἀπὸ Σύρων θεωρητικός φημι καὶ φιλόσοφος, κατά τὸν καιρόν φημι τῆς προσευχῆς, ὁρᾷν τὴν ἑαυτοῦ καθαρότητα τὸν κεχαριτωμένον νοῦν ὁμοίαν τῇ ἐπουρανίῳ χροιά, ἥτις Θεοῦ ὑπὸ τῆς γερουσίας τοῦ Ἰσραὴλ ὠνόμασται τόπος, ἡνίκα ὤφθη αὐτοῖς ἐν τῷ ὄρει. Καὶ πάλιν· Καθαρότης ἐστί, φησί, νούς, ἐφ' ᾗ διαυγάζει ἐν τῷ καιρῷ τῆς προσευχῆς τὸ φῶς τῆς ἁγίας Τριάδος. Οὕτω διὰ πάντων ἀπόστολοι τε καὶ θεολόγοι τὴν Ἐκκλησίαν Χριστοῦ κατὰ διαφόρους αἰτίας καὶ χρό νους τὸν τῆς εὐσεβείας λόγον μυσταγωγούντες, σύμφωνοι καὶ συναγωνισταὶ καὶ ὁμόφρονες διατε λοῦσιν ἀλλήλοις, τῷ αὐτῷ καὶ ἐδηγούμενοι καὶ πει θόμενοι καὶ ἀγόμενοι πάντες ὁμοῦ πνεύματι. Ούπερ δὴ καὶ Θεόδωρος εἴπερ τις ἂν τῆς ἀρίστης χορείας καὶ τοῦ λαμπρού καταλόγου, ἐπεὶ καὶ ὁμολογίᾳ καὶ μαρτυρικοῖς αίμασι καὶ θαγάτῳ τοὺς καλλίστους ἐπεσφράγισε λόγους καὶ τὴν θεολογίαν, εν μάλα καὶ σὺν ἀγαθῇ τινι τῇ τύχῃ καὶ νῦν τὸν λογικὸν τουτονί καὶ δογματικὴν ὑπεισῆλθεν ἀγῶνα. Καὶ μικροῦ καὶ χάριτας ἐν τούτῳ τέως ὁμολογεῖν ἔχω τῷ φιλοσόφη, καίτοι γε μὴ μόνον οὐκ ἐπαινῶν, ἀλλὰ καὶ τὰ πλεῖστά τε καὶ μέγιστα μεμφόμενος ἐν τοῖς ἄλλοις, ὅτι, φημί, τὸν μέγαν τουτονὶ τῆς εὐσεβείας διδάσκει λον μετὰ τῆς ἱερᾶς θεολογίας παρέχεν εἰς μέσους. Ο; οὐ μόνον τὰ τῶν Εἰκονομάχων περὶ τῆς θείας Χριστοῦ μεταμορφώσεως, μᾶλλον δὲ καὶ πολλῷ χείρω καὶ ἀτοπώτερα τοῦτον αὐτὸν ἐξήλεγξε τον παραγαγόντα φρονοῦντα, ἀλλὰ καὶ Ἀρειανὸν ἀπέ δειξεν Εὐσεβίῳ, ὁρατήν τε κατ' ἐκεῖνον καὶ ῥητὴν καὶ ληπτὴν δοξάζοντα τοῦ Θεοῦ τὴν οὐσίαν κακῶς· καὶ οὐ μόνον τὴν φυσικὴν τοῦ Θεοῦ δόξαν, τὸ ἄρξη

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM XII. σόφου, ὅταν ὁ πρὸς τὴν καθ' ἡμῶν μαρτυρίαν τε καὶ τὰς κατηγορίας ὑπ᾽ ἐκείνου προβληθεὶς ούτοσι μάρτυς καὶ ὁμολογητής τῆς Χριστοῦ ἀληθείας, ὑπεύθυνον ἐκ πολλῆς περιουσίας τοῦτον αὐτὸν ἐξε λέγχῃ πάντα ἐκεῖνα, καὶ τὴν χορὸν τῶν παρ' ἡμῶν εἰσαχθέντων ἱερῶν θεολόγων εἰς μαρτυρίαν ὁμοῦ πάντα συνῳδὸν ἔχων, μᾶλλον δ' ἐκείνοις αὐτὸς ὁμοῦ πᾶσι συνηχῶν καὶ συνάδων τὸ τῆς θεολογίας παναρμόνιον μέλος, τῇ δυνάμει καὶ ἐνεργείᾳ καὶ χάριτι τοῦ παντοδυνάμου καὶ προσκυνητοῦ Πνεύματος; Αμήν. τον φῶς, τὸ τῶν ὀρεκτῶν ἔσχατον, τὴν ὑπερφυᾶ καὶ Α' ἐκεῖθεν θεώσεως παραληρήματα τοῦ κενοῦ φίλο ἀπόρθητον θέωσιν, τὰ γὰρ αὐτοῦ τε καὶ τῶν πρὸ αὐτοῦ καὶ αὖθις ἐρῶ πρὸς τὰ κτίσματα κακῶς και τασπῶντα, καὶ δι' αὐτῶν τε καὶ σὺν αὐτοῖς τὴν θείαν οὐσίαν ἧς ἀδιάσπαστα ταῦτα, ἀλλὰ καὶ Θεὸν εἰσάγοντα κτιστὸν ἁπλῶς μετ᾿ Εὐσεβίου τε καὶ τῶν Ἀρειανῶν, ὃν ἐκδέχονται, Θεόδωρος ἂν εἶπεν ὁ θεῖος, πρόσωπον προς πρόσωπον κατ' αὐτὴν ἰδεῖν τὴν οὐσίαν, ἅτε δὴ καὶ κτίσμα πεφυκότα, φησί, καὶ οὕτως δρώμενον. Καὶ τί ἂν γένοιτο ταύτης ἐπισ δοξότερόν τε καὶ λαμπρότερον τῆς θαυμαστῆς νίκης: Τί δ' ἄν τις ἔτι προσδιατρίβοι καὶ περιεργάζοιτο τα κατὰ τοῦ Δεσποτικοῦ φωτὸς, καὶ τῆς ὑπερφυοῦς ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΕΝ ΤΩ ΑΓΙΩ ΟΡΕΙ ΤΟΥ ΑΘΩ ΜΟΝΑΣΤΩΝ, Καὶ τῶν ἱερῶς καθ᾿ ἡσυχίαν ἀσκούντων.. ΛΟΓΟΣ ΔΩΔΕΚΑΤΟΣ. Ενταῦθά με βουλόμενον στῆσαι τὸν λόγον, ὃ δὴ κἐν τοῖς φθάσασι προὔφην, ἡ κατὰ τῶν ἐμῶν του τωνὶ φιλοσόφων καὶ θεοφόρων ἄτοπος μανία καὶ λαμπρὰ τοῦ ψευδοσόφου τουτους μάχη, θεομαχία δ' εἰπεῖν οἰκειότερον μᾶλλον, ἐπέσχε, τῶν Ναζιραίων Θεῷ, κατὰ τὴν θείαν φάναι Γραφὴν, τῶν ἐσταυρω· κότων τὴν σάρκα σὺν τοῖς παθήμασι καὶ ταῖς ἐπιθυμίαις, τῶν συνεσταυρωμένων Χριστῷ μετὰ Παύτου δηλαδὴ τοῦ σκεύους τῆς ἐκλογῆς, ὡς καὶ σὺν ἐκείνῳ δύνασθαι δήπου λέγειν ἕκαστον τούτων, Χριστῷ συνεσταύρωμαι· ζῶ δὲ οὐκέτι ἐγώ, ζῇ δὲ ἐν ἐμοὶ Χριστός. Ο δὲ νῦν ζῶ ἐν σαρκὶ, ἐν πίστει ζῶ τῇ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, τοῦ ἀγαπήσαν τές με καὶ παραδόντος ἑαυτὸν ὑπὲρ ἐμοῦ· καὶ ὅτι εὐχαριστοῦμεν τῷ Πατρὶ τῷ ἱκανώσαντι ἡμᾶς εἰς τὴν μερίδα τοῦ κλήρου τῶν ἁγίων ἐν τῷ φωτὶ, δς ἐῤῥύσατο ἡμᾶς ἐκ τῆς ἐξουσίας τοῦ σκότους, καὶ μετέστησεν εἰς τὴν βασιλείαν τοῦ Υἱοῦ τῆς ἀγάπης αὐτοῦ. Δι' δ δὴ καὶ μᾶλλον ὁ τοῦ θείου φωτὸς καὶ τῆς βασιλείας τοῦ Θεοῦ πολέμιος ούτοσι τὸν ἀκήρυκτον τουτονὶ κατὰ τῶν φωτοειδῶν καὶ θεοειδῶν ἐκείνων ὡς ἐξ ἄλλης ἀρχῆς ἐκραγῆναι πεποίηκε πόλεμον. Βαρλαάμ τε μιμούμενος ἐκεῖνον τὸν πρῶτον πολέμιον τοῦ θείου τούτου φωτός, καὶ ἀρχηγὸν τῆς ποικίλης καὶ παντοδαπῆς ταύτης αἱρέσεως· μᾶλλον δ' ὁ μὲν Καλαβρός Βαρλαάμ παρὰ τῇ τῶν Λατίνων Εκκλησίᾳ καὶ φὺς καὶ τραφείς, ἀπεῤῥω· γυία πάλαι κακῶς τῆς ὄντως Χριστοῦ Ἐκκλησίας, ἐξότου δηλαδὴ περὶ τὴν ἀποστολικήν τε καὶ πατρι κὴν νεωτερίσασα πίστιν, υπεροψία καὶ τύφῳ καὶ τῷ τῆς γνώμης αὐθεκάστῳ τε καὶ θρασεῖ τὰς οὐ καλὰς ἐκείνας καινοφωνίας τῇ θείᾳ θεολογία τολμη. ρῶς ἐπεισήγαγε· παρ' ἐκείνοις τοιγαροῦν Βαρλαάμ, ὅπερ ἔφην, καὶ ἀγωγῆς καὶ παιδείας τυχών, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ λόγους ἐκμελετήσας τοὺς ἔξωθεν οὐ παρο έργως, ὡς τούτοις ἐνευδοκιμεῖν ἢ τοῖς ἱεροῖς ἔχειν μᾶλλον, οὓς οὐδὲ τὴν ἀρχὴν ὀρθῶς ἤσκησε, καινόν οὐδὲν, οὐδ᾽ ἔξω τοῦ κατ᾽ αὐτὸν, ὡς ἐγώ φημι, λό γου τε καὶ τοῦ πράγματος, είγε τοῖς ἡμῶν ἱεροῖς δολερῶς τε καὶ κακομηχάνως ἐμπαῖξαι βουληθείς μετὰ τοῦ προσωπείου τε καὶ τοῦ σχήματος, τῶν μὲν παρὰ τῶν ἡμῶν ἀληθινῶς σοφῶν τε καὶ φιλοσόφων καὶ λόγοις καὶ γράμμασι καὶ συνόδοις ἱερεῖς ὅλαις ἀπογεγύμνωται, πρὸς δὲ ταῖς Λατινικεῖς καὶ πατρίοις δόξαις, ἔτι καὶ τὰ τῶν Ἑλλήνων πονηρά τε καὶ ἄθεα δόγματα, μετὰ Σωκράτους τε καὶ Πλάτωνος καὶ τῶν ἀπὸ τῆς στους κάκιστα νοτῶν ἐλεγχθείς, αἰσχρῶς ἐπανῆλθε πρὸς τοὺς ἰδίους, παι θὼν ἅπερ ἤλπισε δράσειν ἑτέρους, καὶ τὴν ἧττον καὶ τὴν αἰσχύνην, καὶ τὸν πάνδημον ἐκεῖνον οὐκ ἐνεγκών θρίαμβον· Γρηγορᾶς δ' οὑτοσὶν ἐκ βαρβά ρων παρὰ τὴν τῶν πόλεων βασιλίδα ταυτην, καὶ τὴν μεγάλην ἐλθὼν τῶν ἐκκλησιῶν Χριστοῦ. μητέρα· τῆς γὰρ Παφλαγόνων ώρμητο γῆς, καὶ ἀγωγῆς καὶ παιδείας ἐνταῦθα, καὶ μούσης Ἑλληνικῆς μετα σχών, ὡς καὶ τῶν μετεώρων ἀσκῆσαί τινα δόξαι, καὶ ὀνόματος εὐμαρῆσαί τινος, μᾶλλον δὲ καὶ πολλῷ τοῦ κατ' αὐτὸν πράγματος υψηλοτέρου και μείζονος, τὸ μὲν βάρβαρον ἦθος ἀμηγέπη καὶ τὴν φωνὴν ἀποβαλεῖν ἔσχε, τῶν δὲ τρόπων τε καὶ τῆς γνώμης τὸ βάρβαρον οὐ μόνον οὐκ ἔσχεν ἀποβαλεῖν, ἀλλὰ καὶ προσεξειργάσατο και προσέθηκεν ἐκ πάνω τοι πολλοῦ τοῦ περιόντος τῶν ὁμοφύλων χείρων τὰ τοιαῦτα φανείς, ὡς μηδὲ παραβάλλειν ἐξεῖναι· μᾶλλον δ' ἐκεῖνοι μὲν, εἰ καὶ βάρβαροι τὴν γλῶτα ταν ἄλλως καὶ τὸ ἦθος ὄντες τυγχάνουσι, τῆς ἀγω γῆς τε καὶ τῶν πατρίων οὕτω ταυτί χορηγούντων, ἀλλὰ καὶ τρόπων εἰσὶ χρηστῶν καὶ καλοκαγαθίας καὶ ἀρετῆς φροντισταί καθόσον οἷόν τε, εὐσεβείας τε πρὸ τῶν ἄλλων, καὶ τῶν ἀποστολικῶν τε καὶ πατρικών δογμάτων σπουδασταί τε καὶ φύλακες ὡς καὶ αὐτῆς ὑπὲρ τούτων μετὰ πλείστης γε τῆς φιλο τιμίας ἐν τῷ τοῦ καιροῦ παρασχόντι πῶς ἂν εἴποις ἡδέως ἀφίστασθαι τῆς ψυχῆς· ὁ δὲ καὶ κατεξαν

ηχώς, ὅπερ ἔφην, οὐδέν φησιν ἀρετῆς ἔχνο; διὰ τοῦ οἰκείου ᾿Αγαθαγγέλου, οὐδὲ μόριον γοῦν ἀγαθοῦ τι καὶ λείψανον παρα τοῖς ὁσίοις ἐκείνοις καὶ ὁπηοῦν εὑρεῖν, εἰ μὴ καὶ πᾶν, φησί, τοὐναντίον. Εἰκότως· οὐδὲ γὰρ οὐδὲ τοῖς ὀφθαλμῶσιν ἔξεστι βλέπειν πρὸς τὰς ἀκτῖνας, μᾶλλον δὲ καὶ πειρωμένοις ενατενί ζειν, εἰς σκότος αὐτοῖς ἀντιπεριίσταται τὰ τῆς αἴγλης· καὶ νυκτερίσιν ὡσαύτως ἀθέατον τὸ λαμπρὸν τουτοί τοῦ φωσφόρου. ὡς δὲ καὶ Γρηγορᾷ καὶ τοῖς ὁμιληταῖς ἐκείνου καὶ τῆς αἱρέσεως κοινωνοῖς ἀθέατον τοπαράπαν τὸ λαμπρότατον καὶ ὑπερφυές φῶς τῆς παντοδαπῆς ἀρετῆς φημι τῶν ὁσίων εκεί νων, πυρσού τινος περιφανούς δίκην, οὗ τοῖς ἐκεῖ ο νοητῶς διὰ παντὸς μόνον φαῖνον, ἀλλὰ καὶ γῇ καὶ " θαλάττῃ καὶ νήσοις καὶ πόλεσι, καὶ Ἕλλησι καὶ βαρβάροις καὶ εἰς τὰς τῆς οἰκουμένης εσχατιάς ὑπερφυῶς ὑπερβαίνον, καὶ πᾶσιν ὁμοῦ περικυκλού μενόν τε καὶ θαυμαζόμενον τοῖς τῆς ἡ …. pas …. αὖ φημι μόνον ῦ κατὰ σταχοῦ... οῦ κατὰ ἀλλὰ... ἀπίστοις ( λων ὑπὲρ καὶ... ομένων τι γὰρ κατορ ίν ... οἷς τῶν... ο ἐκ τῶν τοῦ πρακτι... τῆς ἀρετῆς έως ομαι. Οὐ νηστεία ήτις καὶ ὁ δής. Ως. νας τῶν όρων ἐκείνων μὲν, προς.. αν τε καὶ στη τῆς καὶ θρεψαμένης καὶ παιδαγωγησάσης καὶ ἡ τούτων. τεθαυμακότας, ὁ Γρηγορᾶς εἰς μέσους παρ λόγων καὶ ὀνόματος μεταδούσης, ὡς μὴ ὄφελεν, Ἐκκλησίας, καὶ τὰ δεινότατα καὶ ἀπευκτότατα καὶ πόρρω παντὸς παραδείγματος ἀκολάστῳ καὶ τολμηρή γλώττῃ κατὰ τῆς Χριστοῦ νύμφης ὑβρίζει. Καὶ Βαρλαάμ κατ' αὐτό φημι τοῦτο τὸν μυσταγω γὸν τῶν τοιούτων παρενεγκών, ὅσον ἐκεῖνος μὲν εἰς τὴν ἱερὰν ἡσυχίαν καὶ τοὺς σπουδαστάς ταύτης ἐκ φαύλων τινῶν ἀρχῶν ὑβρίζειν ἀρξάμενος, ἐπεὶ τὴν θεολόγον τοῦ Γρηγορίου γλῶτταν ἀντικρούουσαν Ισχυρῶς ἔσχε, πρὸς τὰς ἀτόπους εκείνας δόξας καὶ τὰς αἱρέσεις ἐξεκυλίσθη, ἐν τῷ πορίζειν ἀπολογίας τῶν προημαρτημένων, ἑαυτῷ δῆθεν ἁμαρτάνων ὑπὲρ πᾶσαν συγγνώμην, καὶ πάσης ἀπολογίας ὁμοῦ καὶ παραιτήσεως καθάπαξ ἀποστερούμενος· πλην ὅσον οὐ πρὸς τὴν ἱερωσύνην καὶ τοὺς σεπτοὺς ἱεράρχας τε καὶ μυσταγωγούς τῶν ἱερῶν ἀπαναισχυντήσας ώπται μυστηρίων ἐκεῖνος, ἀλλὰ καὶ κυρίους τῆς κατ' αὐτὸν αὐτοὺς ἐποιεῖτο δίκης, καὶ τῶν δογματικῶν καὶ θεολογικῶν δοκιμαστὰς λόγων, καὶ τῶν ἀντιλεγόντων καὶ κριτὰς ἅμα καὶ κολαστας, εἰ καὶ τρόπον ἕτερον οὐ καλῶς οὐδὲ δικαίως μετο ταῦτα. Ὁ δὲ μύστης οὑτοσὶν ἐκείνου καὶ τῆς πλά της διάδοχος δωρίζει μὲν ὡς ἱερέας Θεοῦ καὶ ποι μένας ὁμοῦ πάντας καὶ διδασκάλους, καὶ δὴ καὶ Θεὸν τὸν ὑπ' αὐτῶν τούτων εὐσεβῶς ὁμοῦ καὶ θεο πρεπῶς θεολογούμενόν τε καὶ κηρυττόμενον, ὅσα καὶ ὁ λόγος ἡμῖν ἔφθη δείξας ἐκ μέρους· ὑβρίζει δ' ἀκρατῶς εἰς τὴν ἱερὰν ἡσυχίαν διὰ τῶν αὐτῆς ἀθλητῶν τε καὶ ἀσκητῶν· μᾶλλον δ᾽ οὐκ εἰς τὴν ἡσυχίαν μόνην, ἀλλὰ καὶ τὴν ἀρετὴν ὁμοῦ πᾶσαν, ὅση τε τῆς θεωρίας καὶ ὅση τῆς πράξεως, τὸν ἱερὸν Αθω, τῷ λόγῳ προθεὶς, τὸ μόνον ὡς ἀληθῶς ἀπάσης τῆς ἀρετῆς κοινὸν ἐργαστήριον, τῶν καθ' ἡμᾶς τις ἔφη σοφῶν, τὸν τῶν ἑκασταχοῦ τῆς οἰκουμένης πῶς ἂν εἴποιμι ὁμολογουμένως ἐξειλεγμένον μάλιστα χώρον, τὸν ἱερὸν χηραμόν, τὸ μέγα καὶ θαυ μαστὸν ὄντως τῆς ἀρετῆς παγκράτιον, τῶν Ὀλύμπου πραγμάτων τὸν διαφερόντως νομέα· μᾶλλον δ' οὐκ οἶδ' ὅ τί τις ἂν εἰρηκὼς ἔπειτ' ἀρκέσαι· ἡ γὰρ τῶν ἐποικούντων ἀρετὴ πᾶσαν ὑπερβολὴν ἀμβλύνει. Ον δήπου καὶ βασιλεὺς ὁ σοφός, οὔπω τότε τοῦ σκήπτρου καὶ τοῦ κράτους ἐπειλημμένος, ἄρτι πρώτως ἐπιδεδημητὼς τοῖς ἐκεῖ, καὶ τὴν ἀρετὴν μεθ' ὑπερβολῆς ἀποθαυμάζων τῶν ἐνοικούντων, Έλληνες – μὲν, ἔλεγεν, ἐκ μύθοις φασὶν "Ατλαντά τινα τῶν μετά Κρόνου. θεῶν καθηρημένων, ταύτην ὑπὸ τῶν ἀρξάντων τὴν δίκην κατεψηφίσθαι, τοὺς τῆς γῆς ἀνέχειν κίονας ὡς ἂν πιέζοιτο τῷ τοσούτῳ βάρει· ἐγὼ δὲ τούτους φαίην ἂν καὶ τῆς ἀληθείας ἐμοὶ συμμαρτυρούσης, ταύτην τὴν τιμὴν λαχεῖν, τοῦ βίου τῆς πολλῆς φιλοσοφίας ένεκα παρὰ Θεοῦ τὸ τὴν γῆν ἀνέχειν, εὐχαῖς ἱλεουμένους αὐτῇ τὸ θεῖον. Τὸν γοῦν οὕτως ὑπὸ μεγάλων τε καὶ σοφῶν ἀνδρῶν καὶ θαυμαστῶν ὁμοῦ βασιλέων μεθ' ὑπερβολῆς θαυτ μαζόμενον θαυμαστὸν ᾿Αθω, διὰ τὸ περιὸν τῆς ἀρετῆς φημι, καὶ τῆς ἁγιότητος τῶν προσοίκων, ἐῷ γὰρ οῦν τοὺς πρὸ ἡμῶν συγγραφέας τε καὶ σοφως λέγειν, οὐδὲν ἧττον εἰ μὴ καὶ μᾶλλον τῶν νῦν καὶ δὴ καὶ... μου Ἰησοῦν ὕστερον... καὶ τῶν ή ῦν ἅμιλ παρελαύνειν.. ... αι, τοὺς δὲ, ρίας ὑπὲρ σπεύδειν... ὅτε τούτῳ... καὶ τῷ... νον ἅπαξ... ἀλλὰ καὶ.. ἀλλὰ καὶ.. ἀκις... ἑκάστης τοῦ περι τρο... παρὰ... α ταυτί διαθλεῖν ἔχειν τὸν βίον, ὥσπερ οὐδ᾽ ἐκ γῆς καὶ πηλοῦ, ἀλλ' ἀσαρκοί τινες καὶ ἀναίμονες ὄντες καὶ τὸν ἄνθρωπον ὑπερνώς ὑπερβαίνοντες; Οὐκ ἀγρυπνία, οὐ στάσις πάννυχος, οὐ ψαλμῳδία καὶ μέλη καὶ Γραφῶν θείων καὶ λόγων ἱερῶν ἀνάγνωσις νύκτωρ καὶ μεθ' ἡμέραν; μέλη μυστικά, καινῶς τε καὶ σχεδὸν ὑπὲρ λόγον αδόμενα μετὰ τῆς θαυμαστῆς συμφωνίας τε καὶ τοῦ ρυθμοῦ καὶ τοῦ σχήματος καὶ τῆς καινῆς ἑορτῆς τῶν ἠθῶν ἐκείνων, ποίας οὐ παριόντα σειρήνας; τίνα; Ό, φέας, τίνας τῶν ὑφ᾽ ἡλίῳ μελωδούς τε καὶ μουσι κοὺς οὐ λῆρον ὁμοῦ πάντας ἀποδεικνύντα τῷ τῆς πνευματικῆς περιόντι χάριτος καὶ τῆς μύσης; Τίς τῶν τοῦ Πνεύματος καρπῶν οὐ μετὰ πολλῆς τῆς δαψιλείας ἐν ἐκείνοις βρύει τοῖς μακαρίοις, ἀγάπη, χαρά, ειρήνη, μακροθυμία, χρηστότης, ἀγαθωσύνη. πίστις, πραότης, εγκράτεια, καθ' ὧν οὐδὲ νόμος ἐστὶν ὡς ὑπὲρ νόμον δηλαδὴ ζώσι, κατὰ τὸν μακίριον Παῦλον εἰπεῖν. Εὼ γὰρ νῦν χαμευνίας λέγειν καὶ ἀλουσίας και κλίσεις γονάτων συνεχεῖς, καὶ χειρῶν ἔργα καὶ πόνους πανημερίους, καὶ τὰ ἐν ἐνδύμασι καὶ ὑποδήμασι καὶ τροφαῖς ὡσαύτως εξο τελές τε καὶ ἄτυφον, καὶ τὴν σκληρὰν ἀγωγὴν ὁμοῦ πᾶσαν οἷς ἐντρυφῶσιν οἱ γενναῖοι παρὰ πάντα τὸν βίον φιλοσοφοῦντες. Ἐπεὶ δὲ τῶν καρπῶν τοῦ Πνεύ ματος μετὰ τοῦ ᾿Αποστόλου πρὸ βραχέος μνημο νεύων ὁ λόγος, καὶ ἀγάπης ἐμνήσθη τῆς ἄκρας κορυφῆς τῶν ἀρετῶν δηλαδή, τὸ δὲ κατ' αὐτὴν κατὰ θείους φάναι χρησμούς εἰς Θεόν τε καὶ τῶν πλησίον διήρηται, τῆς μὲν πρὸς Θεὸν ἀγάπης επ

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM XI.. 1114' τῶν μάρτυρες καὶ αὐτά φημι ταῦτα τὰ προῤῥη- φυκέναι κατ' ἐκεῖνον καθόσον οἷόν τε, ὅς ἀνατέλλει θέντα τῆς δὲ πρὸς τὸν πλησίον, θαυμάσαιμ' ἂν τὸν ἥλιον αὐτοῦ ἐπὶ πονηροὺς καὶ ἀγαθοὺς, και ἔγωγε, εἴ τινες τῶν ὑπὲρ γῆς νῦν ὄντων ἀνθρώπων, βρέχει ἐπὶ δικαίους καὶ ἀδίκους. εἰς ἅμιλλαν ποτ᾽ ἐλθεῖν ἂν ἐκείνοις φιλοτιμήσαιντο. Καὶ ταῦτα μὲν ὅσοι κατὰ συστήματα, καὶ συλλό Ὥστ᾽ εἰ καὶ μηδέν τι τῶν εἰρημένων τούτοις γους καὶ συνοικίας ἱερὰς τῶν μακαρίων διαζώσιν προσῆν, ἐκ ταύτης ἂν πανταχοῦ βεβοῆσθαι. Νῦν δὲ ἐκείνων· εἰ δὲ καὶ πρὸς τοὺς πάντη μεμονωμένους πρόσεστιν ἐκείνοις ἐκ πολλοῦ τοῦ περιόντος καὶ τε καὶ ἐρημικοὺς ἀπίδοις, ὅσοι τε παρὰ τοῖς εἰρης αὕτη, οὕτω δή τοι λαμπρὰ καὶ μανική τις, καὶ μένοις φροντιστηρίοις, καὶ ὅσοι κατὰ τὴν ἔρημον άτοπος χρῆσθαι, ὡς μηδὲ λέγειν εὐχερῶς ἔχειν ἐν ἐπήξαντο τὰς καλύβας, ἐν ὄρεσε πλανώμενοι, καὶ ὅσοις μᾶλλον εὐδοκιμοῦσιν οἱ περιφανείς οὗτοι τῶν σπηλαίοις, καὶ ταῖς ὁπαῖς τῆς γῆς, ὁρεσίτροφεί τοιούτων ἐργάται, πότερον ἐν ἐκείνοις ὁμοῦ πᾶσιν, τινες, καὶ θηραί τε καὶ πτηνοῖς τὴν δίαιταν ὄντως ἢ τοῖς τῆς μακαρίας ταύτης ἀγάπης. Μᾶλλον δ' ἐπεὶ ἐφάμιλλος, θαυμάσεις μὲν καὶ τὴν μόνωσιν, καὶ φθάσαντες ἐκεῖνα καλῶς τε καὶ ὡς ἐχρῆν ήσκησαν τὴν ἐρημίαν, καὶ ἀκτησίαν, καὶ ἀτροφίαν, καὶ τὴν κατὰ μέρος, ὡς μηδέν τι καὶ ὁπηοῦν τοῦ προσή πρὸς Ηλίαν τε καὶ Ἰωάννην, καὶ δὴ καὶ τοὺς κοντος ἐλλελείφθαι, διὰ ταῦτ᾽ ἄρα καὶ τοῦ κορυ- ἀσωμάτους σχεδὸν ἅμιλλαν τῶν γενναίων, έκπλαφαίου τουτουί τῆς ἀγάπης ῥᾷστα καὶ μετὰ παντὸς γήσῃ δὲ μᾶλλον τὴν τῆς σαρκὸς τῆξιν, καὶ τὴν τοῦ προσήκοντος ἔσχον ἐπιλαβέσθαι, μηδὲ γὰρ ἐξεῖναι τῆς ἄκρας ἐπιβῆναι τῆς κλίμακος, μὴ διὰ τῶν βαθμίδων καθ' εἱρμόν τινα καὶ τάξιν πρότερον ἀνιόντα, μηδὲ τὴν ὁροφὴν ἐπιτεθῆναι τῷ οἴκῳ, τῶν στύλων τε καὶ τῶν τοίχων ἀνενδεῶς οὐχ ὑποβληθέντων. Καὶ δρα μοι πᾶς τις ὁ τὰ τῶν θαυμασίων ἐκεῖ νων ἀνδρῶν περιεργαζόμενος καὶ φιλοκρινῶν τὸ κοινωνικὸν αὐτῶν ἐν ἅπασι καὶ φιλάλληλον, τὴν φιλοξενίαν, τὴν φιλαδελφίαν, τὴν ἐπιμέλειαν τῶν νοσούντων, τὴν περὶ τοὺς πτωχούς τε καὶ ἀπόρους σπουδὴν καὶ παντοδαπήν προμήθειαν, τὴν τῶν ξένων μετὰ τῆς ἄκρας φιλοτιμίας ὑποδοχὴν καὶ φι λοφροσύνην, όσοι τε διὰ ξηρᾶς, καὶ ὅσοι διὰ θαλάττης παρ' ἐκείνοις κατάγονται παρὰ πάντα καιρόν τε καὶ χρόνον, όπως οὐ κοινὰ μόνον ποιοῦνται τὰ ὄντα, ἀλλ᾽ ἔστιν οὗ καὶ τῶν ἀναγκαίων ἐκείνοις ἐξίστανται θαυμαστῶς ἐν τῷ τῆς χρείας καλοῦντι, οὐχ Ἕλλησι μόνον ἀνδράσι καὶ ὁμοφύλοις, ἀλλὰ καὶ βαρβάροις ἀκριβῶς, καὶ τῶν καθ᾿ ἡμᾶς ἱερῶν ἀπεῤῥωγόσι πάλαι καὶ ἔργοις καὶ λόγοις· καὶ οὐ τούτοις γε μόνοις, ἀλλὰ καὶ τοῖς ἀπίστοις αὐτοῖς φημι, καὶ Χριστὸν ἀγνοοῦσιν, οὐ διὰ φόβον ὡς ἂν εἴποι τις καὶ τὸ ἐπικείμενον ξίφος, καὶ τὴν μανίαν τὴν καθ᾿ ἡμῶν. Πῶς γάρ; οἱ καὶ καταγνύντας· ἐκείνους τὰ σκάφη πολλάκις δεχόμενοι τοῖς κύμασι, καὶ τῶν πετρῶν ταῖς ὑφάλοις, ἢ καὶ τὰς ναῦς ὁμοῦ. φεύγοντας, καὶ τὸ ξίφος τῶν ἐπιόντων, οὐ μόνον οὐκ ἐχθρόν τι καὶ πολέμιον, ἐνεδείξαντο πώποτε, ο ἀλλὰ καὶ τροφὰς, καὶ ὑποδήματα καὶ οἰκήσεις ὥρᾳ χειμώνος παρέσχον ἐπὶ μακρόν, εἶτα καὶ τὰ πιο πονηκότα τῶν πλοίων ἐκείνοις, καὶ ἀναλώμασιν ἐσκούμενοι καὶ χερσὶ καὶ πόνοις ιδίοις· ἔστι δ' ὅτε καὶ μὴ ἔχουσι τῶν νεῶν τῶν οἰκείων διδόντες, εἶτ᾽ ἐπὶ πᾶσι καὶ τῶν ἐφοδίων ὡσανεί τινες πατέρες, καὶ φροντισταί δαψιλῶς ἐκ τῶν ἐνόντων, μεταδιδόντες, οὕτω παιανίζοντάς τε καὶ κροτοῦντας ἐκπέμπουσιν. οἴκαδε. Ω; ἐκείνους εἶναι τοὺς μακαρίους, καὶ μός νους τῆς δεσποτικῆς ἐντολῆς ἄκρους εργάτας ἐξ ἄρα τῶν νῦν ὄντων πάντων ἀνθρώπων, Παντὶ τῷ αποῦντί σε δίδου, διαρρήδην ούτως παντί κεν λευούσης, καὶ μόνους τοὺς θεοφιλεῖς τούτους κατὰ μίμησιν ἐλεεῖν θείαν, καὶ οἰκτίρμονας μόνους που νέκρωσιν τῶν μελῶν, τάς τε τῶν δακρύων αεννάους φημὶ πηγὰς, καὶ τὸ τῆς θεουργοῦ ταπεινώσεως ὁμοῦ καὶ ἀγάπης· ἄκρον, δι' ὧν ἐκεῖναι μετὰ τῆς σωματικῆς καὶ τὴν ψυχικὴν ἡσυχίαν καὶ τὴν εἰρή νην τῶν λογισμῶν καὶ πᾶν ὅ τι θεῖον καὶ ὑψηλὸν κατωρθωκότες ὁμοῦ, πρὸς τὸ ἀρχαῖον ὑπερφυῶς ἐπανῆλθον κάλλος, κάλλιστα καὶ μετὰ τοῦ γιγνομέν νου παντὸς διὰ προσευχῆς νοερᾶς καὶ ἀδιαλείπτου γε ἀποδόντες τῇ εἰκόνι τὸ κατ᾿ εἰκόνα, καὶ τῷ ἀκροτάτῳ τῶν ἐφετῶν, τῷ ἀληθινῷ τῆς μακαρίας Τριάδος φωτί, μακαρίως τε καὶ ὑπερφυώς συνα φθέντες ἅμα καὶ θεωθέντες. ᾿Αλλὰ τούτων ἁπάντων ἔν τι μηδὲν ᾗπερ έδει συν ιδών Γρηγοράς, μηδ' ὑπὸ τῶν κακῶς ἀγόντων παθῶν, τοῦ τε φθόνου φημὶ καὶ τῆς κενοδοξίας, ὑφ' ὧν δηλαδὴ καὶ πρὸς τὴν ἄτοπον καὶ πονηρὰν ἐξεκι λίσθη δυσσέβειαν, άνω βλέπειν δυνάμενος, ἀδδηφα γίας τινὰς καὶ γαστριμαργίας κατὰ τῶν θεοφόρων ἐκείνων συνείρει, καὶ κόρον· καὶ μέθην, καὶ ἀμε τρίαν ὕπνου, καὶ ἃ μηδ' ἄν τις μηδὲ τῶν κατὰ κάτ σμον γυναιξί τε καὶ παισὶ συζῇν ᾑρημένων, καὶ σμικρὰ γούν τινα καὶ ὁπωσοῶν εὐλαβείας ἀντιποιον μένων κατειπείν ποτε προαχθείη, καὶ οὕτως ἀνακεκαλυμμένῃ τῇ κεφαλῇ, καὶ δίχα προσωπείου τινός. Ὁ δὲ καὶ τὰ χείρω καὶ ἀτυπώτατα τούτοις προστίθησιν, ὀνείρους· τε καὶ προβιβασμούς, καὶ πυρῶν τινων αἰσθητῶν θεωρίας, καὶ προῤῥήσεις ψευδείς, καὶ πλάνας, πεπλανημένος καὶ παράφορος όντως καὶ λογισμοὺς καὶ γνώμην ἐπικαλῶν τοῖς Ἁγίοις, καὶ οἷς αὐτὸς μᾶλλον ἐστιν ὁπεύθυνος, ὡς μετὰ μικρὸν ἐκ τῶν αὐτῶν λόγων. καὶ τοῦτο διαδει χθήσεται. Τί ταῦτα συγκλώθων τε καὶ συρράπτων, καὶ τοῖς γράμμασι ξυντιθείς; Ιν' ἐκ τῶν ἑαστέρων ἄκρων τὴν ἀποστολικὴν πολιτείαν καὶ τὸ κήρυγμα, καὶ τὴν πίστιν, καὶ τὸ Χριστοῦ Εὐαγγέλιον μετα Ἰουλιανοῦ τε καὶ Κέλσου, καὶ δὴ καὶ Ἐλύμα, καὶ Σίμωνος τῶν ἀρχαίων καὶ αὐτὸς ἐξορχησάμενος καὶ υβρίσας, ὀνόματος εὐμοιρήσῃ καὶ λόγου προσηκόν των τῷ τοιούτῳ γε καταλόγῳ. Διοῖν καὶ γὰρ ὄντοιν ἡμῖν, & τὴν ὑγια πίστιν καὶ τὸ Χριστοῦ ξυνίστησιν Εὐαγγέλιον καὶ τὸ κήρυγμα, δογμάτων ὀρθῶν τή φημι, καὶ τῶν ἀπταίστων περὶ Θεοῦ λόγων, ὅσοι τε περὶ τῆς μακαρίας καὶ ἀρχικῆς καὶ οιοουσίου Τριά

PHILOTIEI CP. PATRIARCH.E δος, καὶ ὅσοι τῆς διὰ σαρκὸς περὶ ἡμᾶς οἰκονομίας & προσωπεῖον γοῦν εὐσεβείας τι περιφέρειν, καὶ ς τοῦ ἐνυποστάτου Θεοῦ Λόγου ἑνὸς τῆς μακαρίας ταύτης Τριάδος, καὶ δὴ καὶ πολιτείας θεοπρεπούς καὶ ἱερῶν ἔργων, ἐπειδὴ πίστις νεκρά τις καὶ ἀκί νητός ἐστι, κατά γε τὸ εἰρημένον, ἔργων ὑστεροῦσα τῶν καταλλήλων, ἐπειδὴ τούτων εκατέρων ἄκροι τεχνῖται καὶ μύσται καὶ μυσταγωγοὶ τοῖς ἀπὸ Χριστοῦ καλουμένοις ἡμῖν ἱερωσύνη τέ φημι και μου ναδική καθεστήκασι πολιτεία ἀγγελικαῖς καὶ ἀΰλοις τάξεσιν ἑκατέρα μετὰ τῆς ὕλης ὑπὲρ φύσιν ἁμιλλων μένη, καθαίρουσαί τε καὶ φωτίζουσαι καὶ ξυνιστᾶ σαι τὸ πλάσμα τῷ πλάσαντι, καὶ τῇ εἰκόνι με καλῶς ἀποδιδοῦσαι τὸ κατ' εἰκόνα, τοὺς ἐν ἑκατέροις κορυφαίους ἀπολαβών Γρηγοράς ουτοσίν, ἱεράρχας τέ φημι καὶ ποιμένος λαῶν, καὶ δὴ καὶ τοὺς τῆς νοερᾶς ἡσυχίας καὶ προσευχῆς σπουδαστάς, καὶ Θεοῦ θεωρίαν καὶ ἕνωσιν, ἀγάπῃ τελείᾳ καὶ νήψει δια βίου γε παντὸς ἀμελητί πραγματευομένους, τούτοις τοιγαροῦν Γρηγορᾶς ἔργον ἑαυτοῦ καὶ τῶν οἰκείων λόγων πεποιημένος ψεύδει καὶ συκοφαντίᾳ καὶ τῇ κατὰ Χριστού περιφανεῖ μανίᾳ, πῶς ἂν εἴποις ἑστομωμένων καὶ τεθηγμένων, οὕτω σαφῶς τε καὶ συντόμως εἰς τε τὸ Χριστοῦ Εὐαγγέλιον καὶ τὴν πίστιν καὶ πᾶσαν ὁμοῦ τὴν Ἐκκλησίαν διαβμήδην τὰ πάντων αἴσχιστά τε καὶ ἀτοπώτατα και θυβρίζει, διὰ μὲν τῶν προυχόντων ἱερέων καὶ δι δασκάλων, καὶ τῆς ἱερᾶς ἐπιστήμης, αὐτῶν καὶ Θεολογίας, εἰς τὴν εὐσέβειαν ἐξυβρίσας ἀτόπως, διὰ δ' αν τῶν θεοφόρων τε καὶ θεοειδῶν ἐκείνων, Έτος δηλαδή, νήψει καὶ προσευχῇ, καὶ τῇ τοῦ Θεοῦ προσέχουσι θεωρίᾳ, τὴν ἀποστολικὴν καὶ πατρικὴν καὶ θεοπρεπῆ πολιτείαν κατὰ ταυτὰ μυκτηρίσας καὶ καθυβρίσας· μᾶλλον δὲ καὶ δι' ἑκατέρων εκάτερα, ἐπειδὴ καὶ ξυμπεφυκότα πως ἀλλήλοις ταυτί, καὶ ἀχωρίστως γε ξυνημμένα, ὡς μήτε πίστιν εἰλικρινή καὶ δογμάτων ἀκρίβειαν, καὶ θεολογίαν άπταιστον συνεστάναι πολιτείας ἱερᾶς ἄνευ, μήτε πολιτείαν εὐαγγελικήν αὖθις καὶ σῶμα καὶ νοῦν, καὶ πρᾶξιν, καὶ λόγον κεκαθαρμένα, καὶ τὸ διὰ πάντων τουτωνὶ κατηρτίσθαι καὶ σώζοντα λόγον ἴσχειν, δογμάτων ὑγιῶν δίχα καὶ τῶν προσιόντων, ἵπερ ἔφην, περὶ Θεοῦ διανοημάτων καὶ λόγων, ἐν τῷ παρασχόντι τῆς χρείας· ψυχῆς γάρ πως καὶ σώματος οἱονεὶ καὶ ταῦτα πρὸς ἄλληλα λόγον ίσχει· εἰ μή τι καὶ πλέον ἔχομεν λέγειν, ὡς καὶ ἀμφοτέρων τῶν μερῶν νε κρουμένων τῇ ἀπ' ἀλλήλων γε διαιρέσει καὶ τῇ τομή. Ούτω Γρηγοράς και Βαρλαάμ τὸν καθηγητὴν ἐν τοῖς τοιούτοις ὑπεροχὼν πολλῷ τινι τῷ μέσῳ, οὐδὲ τοῖς ἀρχαίοις αἱρετικοῖς τε καὶ κακοδόξοις παρα βάλλεσθαι δίκαιος ἂν εἴη, τῇ κατὰ τοῦ Εὐαγγελίου, καὶ τοῦ Χριστοῦ παντοδαπῇ ταύτῃ μάχῃ, τοὺς μὲν παρευδοκιμηκώς ἅπαντας ἐκ πολλοῦ πάνυ τοῦ περιόντες, Ἰουδαίοις δὲ καὶ Ἕλλησι μόνοις ἐν ἐκεί ναι; ἁμιλληθείς. Οὐδὲ γὰρ οὐδ᾽ οἱ κτίσμα γε τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, καὶ τὸ Πνεῦμα μετ' Αρείου τε καὶ Μακεδονίου τολμηρῶς τε καὶ ἀθέως εἰπόντες, καὶ τῆς εὐαγγελικῆς κατὰ Γρηγοραν κατεξανέστη σαν πολιτείας, καὶ τοῦ παντὸς ούτωσὶ κατωρ ήσαν κατωρχήσαν το, πολλοῦ γε καὶ δεῖ· ἀλλ' ἐδόκουν καὶ σχῆμα καὶ ἱερέας αἰδεῖσθαι, καὶ πολιτείαν ἀρίστην, καὶ τοὺς αὐτῆς ἐπαινεῖν χορευτάς, ὡς καὶ Γρηγόριο, τὴν θεολόγον φημί γλῶτταν, ἐν τοῖς περὶ τοῦ Πνεύματος τοιάδε πρὸς ἐκείνους εἰπεῖν· Τοσοῦτον ὑμῶν περιέχο μαι, καὶ τοσοῦτον ὑμῶν αἰδοῦμαι τὴν εὔκοσμον ταύτην στολήν, καὶ τὸ χρῶμα τῆς ἐγκρατείας, καὶ τὰ ἱερὰ ταῦτα συστήματα, καὶ τὴν σεμνὴν παρθενίαν καὶ κάθαρσιν, καὶ τὴν πάννυχον ψαλμῳδίαν, καὶ τὸ φιλόπτωχον καὶ φιλάδελφον καὶ φιλόξενον, ὥστε καὶ ἀνάθεμα εἶναι ἀπὸ Χριστοῦ καὶ παθεῖν τι ὡς κατάκριτος δέχομαι, μόνον εἰ σταίητε μεθ᾿ ἡμῶν, καὶ κοινῇ τὴν Τριάδα δοξάσαιμεν. Ὥστ᾽ οὐδὲν ἀπεικὸς οὐδ᾽ ὁ λόγος ἡμῖν οὑτοσὶν ἔσχεν, Ἕλλησί τε καὶ Ἰουδαίοις τοὺς ὑβριστὰς καὶ τῆς πολιτείας ὁμοῦ καὶ τῶν δογμάτων συντεταχόσι τῶν ἱερῶν, ὧν τοῖς μὲν σκάνδαλον, τοῖς δὲ μωρία, κατὰ τούτους γε αὐτοὺς, ὁ τοῦ Χριστοῦ σταυρὸς ἐνομίσθη. Ἐπεὶ δὲ καὶ τὸ τῆς ἱερᾶς προσευχῆς θεῖον μυστήριον, καὶ τὴν τοῦ θείου Πνεύματος μυστικὴν ἐνέργειάν τε καὶ ἐπου ψίαν εἰς τὸν Βεελζεβούλ ἀνάγων, ἢ κατάγων, οἰκειότερον εἰπεῖν μᾶλλον ὁ μάταιος ούτοσίν, Ἰουδαϊκῶς τε καὶ Φαρισαϊκῶς καὶ αὐτό φημι τοῦτο, Μασαλιανοὺς καὶ Εὐχίτας τινὰς ἀποκαλεῖ τοὺς θεοειδείς ἐκείνους· ἐρωτητέον αὐτὸν καὶ πάλιν, τίνες ἂν εἶεν οἱ τὰ Μισαλιανῶν τε καὶ ὧν φησιν Εὐχιτῶν φρονοῦν τες, οἱ πνεύματι καὶ νῷ προσευχόμενοι, καὶ ψάλο λοντες οὗτοι κατὰ τὸν σοφὸν Παῦλον, καὶ τὸ τοῦ νοῦ ὀπτικὴν ἀποκαθαίροντες πράξει καὶ λόγῳ, πρὸς τὴν ὑποδοχὴν τῆς τοῦ Πνεύματος ενεργείας τε καὶ ἐλλάμψεως κατὰ τοὺς θεοειδεῖς καὶ φωτοειδείς Πατέρας ἐκείνους, Νοῦ κατάστασίς ἐστι, λέγοντας. ύψος νοητόν, οὐρανίῳ χρώματι παρεμφερές, ᾧ καὶ τὸ τῆς ἁγίας Τριάδος κατὰ τὸν καιρὸν τῆς προσευ τῆς ἐπιγίνεται φῶς· καὶ ὡς κατὰ τὸν καιρὸν τῆς προσευχῆς ὁ κεχαριτωμένος νοῦς ὁρᾷ τὴν ἑαυτοῦ καθαρότητα όμοίαν τῇ ἐπουρανίῳ χροιά, ήτις Θεοῦ ὑπὸ τῆς γερουσίας Ἰσραὴλ ὠνόμασται τύπος, ἡνίκα ὤφθη αὐτοῖς ἐν τῷ ὄρει· καὶ ὅτι καθαρότης ἐστὶ νοός, ἐφ' ᾗ διαυγάζει ἐν τῷ καιρῷ τῆς προσευχῆς τὸ φῶς τῆς ἁγίας Τριάδος. Οἱ δὴ τὰ τοιαῦτα φρο νοῦντές τε καὶ πάσχοντες μακαρίως μετὰ τῶν μα καρίων τουτωνί, Γρηγορά, τοῖς σοῖς ἂν εἶεν δίκαιοι συγκαταλέγεσθαι Μασαλιανοῖς, ὅπερ αὐτὸς ἐν τοῖς σοῖς λόγοις ἀξιοῖς, ἢ σύ γ' αὐτὸς μᾶλλον, ὁ τάκείνων κακῶς καὶ φρονῶν καὶ γράφων; Σὺ πάντως. Καὶ οὐκ ἂν ἀρνηθείης, ὡς ἐγᾦμαι, ποτὲ τὰ σὲ παιδικά. Ἔλεγες καὶ γὰρ ἐν τοῖς φθάσασιν, αὐτὴν εἶναι τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ μεθεκτὴν τοῖς ἀνθρώποις, αὐτὴν τὴν ἀνωτάτω θείαν Τριάδα, τὸν Πατέρα δηλαδὴ καὶ τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, οὐ κατὰ τὴν δημιουρ γικὴν καὶ προνοητικὴν καὶ ζωοποιὸν καὶ παντουργὸν δύναμιν, οὐ κατὰ τὴν εἰρηνοποιὸν καὶ καλοποιὸν καὶ σοφοποιὸν καὶ θεουργὸν, καὶ φυσικήν χάριν τε καὶ ενέργειαν μετεχομένην καὶ ἐνοικοῦσαν τὶς ἰδίοις ποιήμασιν, ἀλλὰ ποτὲ μὲν κατὰ τὴν οὐσίαν αὐτὴν, ποτὲ δὲ καὶ κατὰ τὰς ὑποστάσεις, ἐπηνίκα δὴ καὶ τὸ Δεσποτικὸν ἐκεῖνο προς τους σοφούς ἀποστόλους ὑπ' ᾿Αθανασίου τῆς λαμπρᾶς καὶ θεολόγου φωνής

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM XII. μετὰ τῶν σῶν ἑταιροτάτων Μασαλιανῶν κακῶς Θεόν αὖθις· Οι δικοί σου εὐλογησάτωσάν σε Ο φησί. Και, Αἰνεῖτε τὸν Κύρων, πάντες οἱ ὅσιοι αὐτοῦ, τοὺς τουτουσί Πνεύματι θείῳ προαινιττό μενος εἴπερ τινὰς μάλιστα. Ὁ δὲ τῆς Νέας Θεο λόγος, Μνημονευτέον Θεοῦ, φησί, μᾶλλον ἢ ἀναπνευστέον. Πρὸς δὲ τοὺς ἐγκαλοῦντες τὴν τῆς ἱερωσύνης φυγὴν μετὰ τὴν ἐπάνοδον αὖθις ἀπολογούμενος ὁ αὐτὸς, Οὐδὲν ἐδόκει μα τοιοῦτον φησίν, οἷον μύσαντα τὰς αἰσθήσεις, ἔξω σαρκός καὶ κόσμου γενόμενον, εἰς ἑαυτὸν συστραφέντα, μηδενὸς τῶν ἀνθρωπίνων προσαπτόμενον ὅτι μὴ πᾶσα ἀνάγκη, ἑαυτῷ προσλαλοῦντα καὶ τῷ Θεῷ, ζῆν ὑπὲρ τὰ ὁρώμενα, καὶ τὰς θείας ἐμφάσεις ἀεὶ καθαρὰς ἐν ἑαυτῷ φέρειν ἀμιγεῖς τῶν κάτω ἀκηλίδωτον Θεοῦ καὶ τῶν θείων ἀεὶ γινόμενον, φωτὶ προσλαμβάνοντα φῶς καὶ ἀμαυροτέρω τρα νότερον, ἤδη τὸ τοῦ μέλλοντος αἰῶνος ἀγαθὸν καρ πούμενον. ἐλεγχθεὶς ἐξηγούμενος, τὸν Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἐλευσόμεθα, φημὶ, καὶ μονὴν παρ' αὐτῷ ποιήσομεν. Ετι καὶ τὴν κατ' αὐτῶν συγκροτηθεῖσαν τοῖς ὀρθο δόξοις ἱερὰν σύνοδον σὺν αὐτοῖς ἐπιοῦσαν κατὰ κει φαλῆς ἔσχετε. Γίνεται τις, λέγουσαν, ἐπιδημία τοῦ Παρακλήτου, καὶ ἐνοικεῖ τοῖς ἀξίοις ὁ Θεὸς, ἀλλ᾽ οὐχ ὡς ἔχει φύσεως ἡ θεότης. Ὅτι δὲ καὶ τὴν ἱερὰν καὶ θεοδίδακτον καὶ θεουργὸν προσευχὴν ὡς τι τῶν ἐπιῤῥήτων τε καὶ σκαιῶν αὐτοῖς ἐγκαλεῖς, Εὐχίτας τινὰς προφέρων τοὺς κακῶς φρονοῦντας αὐτῇ, καὶ δι' ἐκείνων αὐτήν τέ φημι ταύτην, καὶ δὴ καὶ τοὺς θιασώτας αὐτῆς μετὰ πολλῆς τῆς ἀπονοίας ἢ ἀνοίας ὑβρίζων, δοκεῖς οὐ μόνον ἄγευστός τε καὶ ἀμαθῆς ἱερᾶς αὐτὸς προσευχῆς εἶναι καὶ τῶν ταύτης καλῶν, ο χαρακτήρων καὶ πλανωμένων, ὄντως ἔσοπτρον ἀλλὰ καὶ τῶν ὑπὲρ αὐτῆς χρησμῶν τε καὶ τῆς λαμπρᾶς ἅμα καὶ συνεχούς διδασκαλίας ή μηδ' ἀκηκοέκαι τὴν ἀρχὴν συνεχῶς, ἢ καὶ ἀκηκοώς, λήθην ἐκείνων σχεῖν ἐκοντὶ καὶ παραλογίσασθαι τοῖς ἄλλοις κατὰ ταυτά· καὶ οὐ τοῦτό γε μόνον, ἀλλὰ καὶ τοῖς πειθαρχοῦσί τε καὶ χρωμένοις, αὐτὸ δὲ τοῦτο προσο εγκαλεῖν. Οὐ μόνον καὶ γὰρ πρὸς ἑαυτὸν αὐτὸς ὁ Χριστὸς ἀναχωρῶν συνεχῶς καὶ προσευχόμενος φαίνεται νύκτωρ καὶ μεθ᾿ ἡμέραν, ποτὲ μὲν τοὺς προύχοντας τρεῖς ἔχων μεθ' ἑαυτοῦ τῶν ἱερῶν μαθητῶν ὥσπερ ἐπὶ τοῦ Θαβωρίου τότε, ἐπηνίκα δὴ καὶ προσευχομένους τὸ τῆς θεότητος ἀπρόσιτον ἐξέλαμψε φῶς, καὶ ἡ τοῦ Πατρὸς ἐξεφάνη βασιλεία κατὰ τὴν ὑπερφυᾶ καὶ θαυμαστὴν αὐτοῦ πρόῤῥησιν, ἧς οὐκ ἐνεγκόντες τὴν αἴγλην οἱ μαθηταὶ, ἔπεσον ἐπὶ πρόσωπον αὐτῶν, κατὰ τοὺς θείους χρησμούς, καὶ ἐφοβήθησαν σφόδρα· ποτὲ δὲ καὶ κατὰ μόνας αὐτὸς ἑαυτῷ συγγινόμενος μόνῳ, καὶ τύπους ἡμῖν διδοὺς ἡσυχίας και σχολῆς ἅμα καὶ προσευχής ἱερᾶς, οὐ γὰρ δὴ τῶν τοιούτων αὐτὸς ἐδεῖτο Θεὸς ῶν, ἀλλὰ καὶ λόγοις ὡσαύτως ἐκπαιδεύων τά γε τοιαῦτα, νῦν μὲν, Γρηγορεῖτε καὶ προσεύχεσθε, πρὸς τοὺς μαθητάς έλεγε, καὶ Ἀγρυπνεῖτε οὖν ἐν παντὶ καιρῷ δεόμενοι, ἵνα καταξιωθῆτε ἐκφυγεῖν πάντα τὰ μέλλοντα γίνεσθαι, καὶ σταθῆναι ἔμπροσθεν τοῦ Υἱοῦ τοῦ ἀνθρώπου· νῦν δὲ καὶ παραβολικῶς αὐτοὺς ἐνῆγε κατὰ τὸν αὐτὸν εὐαγγε• λιστὴν εἰς τὸ δεῖν αὐτοὺς πάντοτε προσεύχεσθαι, καὶ μὴ ἐκκακεῖν, καὶ δὴ καὶ βήμασιν αὐτοῖς τοὺς τῆς προσευχῆς ἱεροὺς ὑπέγραφε τύπους, αἰτησαμένων τῶν μαθητῶν, οὕτω λέγων, Προσεύχεσθε ὑμεῖς. · Η δὴ καὶ Παῦλος ὁ σοφὸς μαθητής κατ' ίχνος από μενος, 'Αδιαλείπτως προσεύχεσθε, φησίν. Εν παντὶ εὐχαριστεῖτε. Καὶ αὖθις· Τῇ προσευχῇ. φησί, προσκαρτεροῦντες, ταῖς χρείαις τῶν ἀ γίων κοινωνοῦντες, καὶ, Προσεύξομαι, φησὶ, τῷ πνεύματι, προσεύξομαι δὲ καὶ τῷ νοῖ. Δαβὶδ μὲν οὖν ὁ τῆς Παλαιᾶς θεολόγος καὶ μελωδός, Ευλογήσω, φησί, τὸν Κύριον ἐν παντὶ καιρῷ διαπαντὶς ἡ αἴνεσις αὐτοῦ ἐν τῷ στόματί μου. Καὶ, Καθ' εκάστην ημέραν, φησίν, εὐλογήσω σε, καὶ αἰνέσω τὸ ὄνομά σου. Και, Αἴνεσιν Κυρίου λαλήσει τὸ στόμα μου· εὐλογείτω πᾶσα σὰρξ τὸ ὄνομα τὸ ἅγιον αὐτοῦ. Καὶ πρὸς τὸν Ὁ δὲ συνασκητὴς αὐτῷ τῶν τοιούτων καὶ σύμπνους, Βασίλειος ὁ μέγας φημί, περὶ τοῦ καθ' ἡσυχίαν ἐπιστέλλων αὐτῷ βίου, Εὐχαὶ, φησί, τὰς ἀναγνώσεις διαδεχόμεναι, νεαρωτέραν τὴν ψυχὴν καὶ ἀκμαιοτέραν τῷ πρὸς Θεὸν πόθῳ κεκινημένην παραλαμβάνουσιν. Εὐχὴ δὲ καλὴ, ἡ ἐναργῇ ἐμποι οῦσα τοῦ Θεοῦ ἔννοιαν τῇ ψυχῇ. Καὶ τοῦτό ἐστι Θεοῦ ἐνοίκησις, τὸ διὰ τῆς νίκης ἐνιδρυμένον ἔχειν ἐν ἑαυτῷ τὸν Θεόν. Οὕτω γινόμεθα ναὸς Θεοῦ, ὅταν μὴ φροντίσι τὸ συνεχὲς τῆς μνήμης διακόπτηται, ὅταν μὴ τοῖς ἀπροσδοκήτοις πάθεσιν ὁ νοῦς ἐκτα· ράτσηται. Τὸ δὲ τῆς Ἐκκλησίας ἱερόν τε καὶ φιλόσοφον στόμα, Ἰωάννης ὁ Σύρος φημί, τὰ τῆς θείας Χριστοῦ θεολογων μεταμορφώσεως, Μήτηρ προσευχῆς ἡσυχία, φησί προσευχὴ δὲ θείας δόξης ἐμφάνεια. Οταν γὰρ τὰς αἰσθήσεις μύσωμεν, καὶ ἑαυτοῖς καὶ Θεῷ συγγενώμεθα, καὶ τῆς ἔξωθεν τοῦ κόσμου περιφορᾶς ἐλευθερωθέντες, ἐντὸς ἑαυ τῶν γενώμεθα, τότε τραγῶς ἐν ἑαυτοῖς τοῦ Θεοῦ τὴν βασιλείαν οψόμεθα. Η βασιλεία γὰρ τῶν οὐ ρανῶν, ἥτις ἐστὶ Θεοῦ βασιλεία, ἐντὸς ἡμῶν ἐστιν, Ἰησοῦς ὁ Θεὸς ἀπεφθέγξατο. Δοῦλοι μὲν γὰρο φησί, φόβῳ καὶ πόθῳ δι' αἰτήσεως τῷ δεσπότῃ προσίασι, καὶ τῆς πρὸς Θεὸν ἐκδημίας τε καὶ ῃ ἑνώσεως ἡ προσευχὴ τῷ νῷ γίνεται πρόξενος, τρέφουσα τοῦτον δι ἑαυτῆς καὶ ῥωννύουσα. Δεσπό της δέ, φησί, πῶς προσεύξεται; ἢ πῶς δεόμενος παραστήσεται; "Η δῆλον, ὡς τὸ ἡμέτερον οἰκειοῦ μενος πρόσωπον, καὶ παιδαγωγῶν ἡμᾶς, καὶ ἐ δοποιῶν πρὸς τὴν διὰ προσευχῆς πρὸς Θεὸν ἀνά βασιν, καὶ διδάσκων, ὡς τῆς θείας δόξης ή προσ ευχή καθίσταται πρόξενος. Οἷς δὴ καὶ Ἰωάννης ὁ τῆς ἀσκητικῆς κλίμακος συνάδων δημιουργὸς καὶ διδάσκαλος, Ἰησοῦ μνήμη, φησί, κολληθήτω πνε τῆς ῥινός, καὶ τότε γνώσῃ ἡσυχίας ὠφέλειαν. Καὶ αὖθις: Ἰησοῦ, φησὶν, ὀνόματι μάστιζε πολεμίους. Καὶ μακρὸν ἂν εἴη, καὶ τοῦ παρόντος καιρεῖ καὶ τῆς ὥρας ἔξω, τὰ κατὰ μέρος ἐφεξῆς λέγειν τὰ περὶ τῆς ἱερᾶς δηλαδὴ προσευχῆς τοῖς θεοφόρους τούτοις ὡσαύτως βηθέντα, & δὴ καὶ κανόνες καὶ

PHILOTHEI CP. PATRIARCJI.E γνώμονες οιονεί τινὲς εἰσι τοῖς τὴν ἱερὰν μετιοῦσι ρός τις, καὶ χείρων τά γε πρὸς τὴν εὐσέβειαν, καὶ ς τὴν ἀνωτάτω περὶ Θεοῦ φημι δόξαν τε καὶ λα τρείαν, ἐπειδή γε κἀκείνοις οὕτω ταῦτα δοκεῖ, εἰ καὶ μὴ καλῶς μηδὲ κατὰ σώζοντα λόγον; "Η άγνο εἶ;, ὅτι σκότος ἐστὶν ὁ τοῦ ψεύδους πατήρ, al φῶς ὑποκρίνεται, καὶ εἰς ἄγγελον μετασχηματίζε ται φωτός, κλέπτων εἰς ἑαυτὸν ὁ μικρὸς τὴν τοῦ Θεοῦ δόξαν καὶ σφετεριζόμενος; Ούτω προφήτας ἀποστείλαντος τοῦ Θεοῦ πάλαι διὰ τὴν τοῦ γένους ἡμῶν σωτηρίαν, τους ψευδοπροφήτας ἐκεῖνος τὸ ψεῦδος διδάσκοντας ἀνταπέστειλεν. Οὕτως ἐν Αἰγύ πτῳ Μωσῇ τε καὶ Ααρὼν τοῖς ὑπουργοῖς τῶν Θεοῦ τεραστίων τοὺς περὶ Ἰαννην τε καὶ Ἰαμβρὴν θαυματοποιούς τε καὶ μάγους ἀντέστησεν. Οὕτω τοῖς ἀποστόλοις συγκατέμιξε τοὺς ψευδαποστόλους, καὶ τοὺς πλάνους καὶ ἀπατεῶνας τοῖς ὁδηγεῖς καὶ διδασκάλοις τῆς ἀληθείας. Καὶ τί χρὴ τάλλα λέγειν, ὅπου γε καὶ Χριστοῦ τοῦ πάντων Δεσπότου κατά ταυτά δηλαδή συγχωρούντος, τὸν ᾿Αντίχριστον ἀντ εἰσάξει τὸ τελευταῖον κατὰ τὸν αὐτοῦ φημι θεῖον λόγον, Εγώ ἦλθον, εἰπόντα, πάλαι πρὸς Ιου· δαίους ἐν τῷ ὀνόματι τοῦ Πατρός μου, καὶ οὐ λαμβάνετέ με· ἐὰν ἄλλος ἔλθῃ ἐν τῷ ὀνόμα τι τῷ ἰδίῳ, ἐκεῖνον λήψεσθε. καὶ θαυμαστὴν ταύτην φιλοσοφίαν, πρὸς τὸν πρωτότυπον ἐκεῖνον θεῖον κανόνα, τὸν ἕνα πάντων καθε ηγητὴν ἀπευθύνοντα. Τίνας οὖν φησι Γρηγοράς τοὺς Εὐχίνας εἶναι καὶ Μασαλιανούς; τοὺς νῦν τὴν ἱερὰν προσευχήν τε καὶ νῆψιν ἱερῶς μετιόντας ἐσίους, κατὰ μίμησιν τούτων τῶν θεοφόρων; ἢ τούτου; μᾶλλον τοὺς ὁδηγοὺς τῶν τοιούτων; ὁ γὰρ δ τα σπέρματα παρασχὼν καὶ τῶν φύντων αἴτιος, φησί τις τῶν ἔξω· ἢ καὶ τούτους κἀκείνους· τῶν γὰρ αὐτῶν ὑπεύθυνοι κατά Γρηγορᾶν καὶ οὗτοι κἀκεῖνοι. Καὶ δεῖ κατὰ ταυτὰ τὴν ἔτην ἑκατέροις δίκην λαγχάνειν. Τὸ γὰρ ὅτι καὶ πρὸς τὸν κοινὸν ἀνατρέχει ταυτί δεσπότην κατὰ πᾶσαν ἀνάγκην, νῦν ἀφίημι λέγειν, τὴν ὑπερβολὴν τῆς τοῦ φιλοσόφου βλασφημίας αποποιούμενος. ᾿Αλλὰ πρὸς ἐκεῖ. νον ἐπάνιμεν δὴ καὶ αὖθις. Εἰπὲ τοιγαροῦν, ὦ φι λόσοφε, πρὸς τῶν σῶν ἀστέρων, καὶ ἀριθμῶν, καὶ γραμμῶν καὶ συλλογισμῶν, πόθεν κἀκ τίνος άξιολόγου τῆς ἀρχῆς τε καὶ τῆς αἰτίας ὁρμώμενος, τοὺς τῆς μακαρίας καὶ Θεοειδοῦς προσευχῆς τούτους Εργάτας, τοῖς Εὐχίταις ἐκείνοις οἷς λέγεις συνήψας, μᾶλλον δ' αὐτοὺς ἐκείνους καὶ οὐκ ἄλλους της εἶναι τούτους;. Αρ᾽ ἐπειδὴ τὸ ἀδιαλείπτως προσεύχεσθαι, καὶ κατὰ μόνας ἑαυτοῖς τε καὶ Θεῷ συγγίνεσθαι διά βίου καθόσον οἷόν τε σπουδήν παρὰ πάντα ποιοῦνται τὸν βίον; Αλλὰ ταῦτα Χριστοῦ τε καὶ τῶν πρώτων αὐτοῦ μαθητῶν πρὸ βραχέος ἐδείχθη σπουδάσματά τε καὶ παραγγέλ. ματα. Ἀλλὰ διὰ τὴν προσευχὴν, καὶ τὴν περὶ αὐτὴν ἀκάματον ἐκείνην σπουδήν, δεῖ καὶ τοὺς θεοφόρους τούτους κατὰ ταυτὰ τοῖς αἱρετικοῖς ἐκείνοις ἐλαύνεσθαι, φαίης ἂν αὐτός; Καὶ εἰ ταῦθ' οὕτω δεῖ γίνεσθαι, κατὰ τὴν σὴν ὑψηλὴν ταυτηνὶ φιλοσοφίαν τε καὶ διδασκαλίαν, ὅτου χάριν μὴ καὶ τὴν θεοπαράδοτον προσευχήν, καθ᾽ ἦν καὶ Πατέρα τὸν Θεὸν ὑπερφυᾶς οἱ πιστοὶ καλεῖν ἐδιδάχθημεν, τῶν τῆς Ἐκκλησίας ἐκβάλλεις προθύρων, ἐπειδὴ καὶ Μασαλιανοὶ ταύτῃ μᾶλλον ἡμῶν διὰ βίου παν τῆς χρῶνται, πᾶσαν ἄλλην εὐχὴν ἱερὰν καὶ ψαλ. μῳδίαν παραιτούμενοι; Δεῖ δὲ κατὰ σὲ μηδὲ Θεὸν ἕνα καὶ μόνον τὸν τοῦ παντὸς σέβειν Δεσπότην, μηδὲ μοναρχίας & τιποιεῖσθαι. Ἐπειδὴ καὶ Ἰουδαίοις καὶ ᾿Αχαιμενίδαις, καὶ δὴ καὶ τοῖς ἐκ τῆς ᾿Αγαρ ὁμοῦ πᾶσιν αὐτὸ τοῦτο δοκεῖ, καὶ Θεὸν κεφαλής στέφανον. Ἐπειδὴ καὶ τῶν ἐπιδούλων Ένα καὶ Κύριον. πρεσβεύουσι τοῦ παντός. Συνεχίαλο λέσθω δὲ καὶ Μωσης καὶ προφῆται σὺν αὐτῷ πάν τες, καὶ θεολόγοι τῆς Παλαιᾶς, τοῦτο δέ φημι τὸ Μαρκίωνος, ἐπειδὴ καὶ Ἰουδαίοις δοκεῖ πως ταῦτα αεπτά. ᾿Αλλὰ καὶ τὸ τῆς Τριάδος ὑπερφυές διαγραφέσθω κατά ταυτά σοι μυστήριον, διὰ τὸ πλῆθος καὶ τὴν διαφορὰν τῶν προσώπων, ὡς ἂν μὴ τὴν Ἑλληνικὴν πολυθεῖαν καὶ αὐτὸς δόξεις πρεσβεύειν. Τί δέ; οὐχὶ καὶ οἱ δαίμονες Υἱὸν Θεοῦ τὸν Χριστὸν ἀπεκάλουν διαπρυσίῳ φωνῇ. Τί ἡμῖν καὶ σοι, λέγοντες, Υἱὲ τοῦ Θεοῦ; καὶ, οἶδά σε τίς εἶ ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ; Αρ οὖν διὰ ταῦτα καὶ τὴν οὐράνιον καὶ θεόπνευ στον ταύτην θεολογίαν τε καὶ ὁμολογίαν ἀρνήσῃ, καὶ βει; ἔσῃ, καὶ όπιμένων καὶ Ἰουδαίων ἀτοπώτεΤαῦτα μὲν οὖν οὐ καθάπαξ ἀγνοεῖ Γρηγοράς, ὡς αὐτὸς ἐγὼ τέως οίομαι· κακουργεῖ δὲ μᾶλλον ἑκὼν κατὰ τῆς Ἐκκλησίας καὶ τοῦ Θεοῦ, συμπράτ των καὶ κατ' αὐτὰ δὴ ταῦτα τῷ ἀρχεκάκῳ δαίμενι, καὶ διάβολος ἄλλος τοῖς ἀπὸ Χριστοῦ καλου μένοις γιγνόμενος. γὰρ ἐκεῖνος τῶν ἱερῶν ἀποσυλήσας λόγων πανούργως τοῖς ἰδίοις αὐτοῦ συνήψεν, ἵνα κλέπτῃ τῷ φαινομένῳ, καὶ μὴ γυμνὸν τὸ τῆς πλάνης προκείμενον ἄγκιστρον, αὐτόθεν ἀπελαύνει τὸ θήραμα, ταῦθ᾽ ὁ συνεργάτης αὖθις οὗτος ἐκείνου κατὰ τῆς Ἐκκλησίας Χριστοῦ λα βάνων ἐκεῖθεν, τὴν τῶν δαιμόνων λατρείαν ἐπιγρά φειν αὐτῇ σπεύδει, καθάπερ ἐξ ἀντιστρόφου αὐ τοὺς λῃστάς τε καὶ ἱεροσύλους ἐκείνους κακίζων, καθάπερ ἔδει, ἀλλὰ τοὺς τοῖς σφετέροις αὐτῶν ἱεροῖς κατὰ νόμους Ιερούς δηλαδὴ καὶ θεσμὰ θεία χρωμένους, ἐπειδή γε κακῶς ἐκεῖνοι τούτων ἐπο συλήσαντες, κάκιστα καὶ ὡς οὐκ ἔξεστι περιφέρου σιν. Ο δ' αὐτὸς ἄν μοι δοκοίη και βασιλέα κακίζειν ὡσαύτως διὰ τὴν ἀλουργίδα τε καὶ τὸν ἐπὶ τῆς τε καὶ τυράννων πλείστοις κατά καιρούς εξεγένετο κακῶς τούτοισι χρήσασθαι, καὶ τῷ Θεῷ μὴ κατά ληλον εἶναι τούνομα φάσκειν, διὰ τὸ καὶ κτίσματα και δαιμονίοις παρ' ὧντινωνοῦν ἐπιτεθεῖσθαι πόλει κακῶς, καὶ τῷ Χριστῷ μὴ προσήκειν τὸ μέγα γε τοῦτο τῆς θεότητος ὁμοῦ καὶ τῆς ἀνθρωπότητας πρόσβημα διὰ τὸν ᾿Αντίχριστον. ᾿Αλλὰ λῆρος ταῦτα καὶ γέλως καὶ πλάνη, καὶ ἀθεΐα; κολοφών ἄντικρυς. Τί δὲ καὶ κοινὶν, κενὶ σὺ κωμῳδὲ, καὶ μῶμα τῶν ἱερῶν, ἄλλο κατ ιδὼν ἔχεις ἐν τούτοι; κἀκείνοις, ὥστε καὶ κοινο ποιεῖν ἅπαν τὸ κατ' αὐτοὺς, ἐκτὸς εἰ μὴ τὰς συχν φαντίας εκείνας αὖθις καὶ τὸ περιφανὲς καὶ ἀλλά. κοτον λέγοις ψεῦδος, & δὴ καὶ φθάσα; ὁ λόγος τη

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM XII. ὑποθῆκαι εὑρίσκονται, καὶ οἱ βίοι τῶν μακαρίων ἀνδρῶν ἀνάγραπτοι παραδιδόμενοι, οἷον εἰκόνες τινὲς ἔμψυχοι τῆς κατὰ Θεὸν πολιτείας τῷ μιμητῇ τῶν ἀγαθῶν ἔργων πρόκεινται. Καὶ τοίνυν περὶ ὅπερ ἂν ἕκαστος ἐνδεῶς ἔχοντος ἑαυτοῦ αἰσθάνηται ἐκείνῳ προσδιατρίβων ὁ νοῦς, οἷον ἀπό τινος κοινοῦ Ιατρείου τὸ πρόσφορον ευρίσκει τῷ ἀῤῥωστήματι φάρμακον. Καὶ τοῖς μὲν Εὐχίταις τοῖς σοῖς, οἷα δὴ καὶ Εριννύς τις, καὶ κακὸς οἰωνὸς τὰ τῶν χειρῶν έργα λελόγισται, μηδὲ τοῦ ᾿Αποστόλου διακούειν ἐθέλουσι, Θεσσαλονικεῦσι καὶ πᾶσιν ὑμοῦ τοῖς πιο στοῖς δι᾽ ἐκείνων νομοθετοῦντος τὸ, Τὸν ἀργὸν μηδέ βρωμάτων μὴδ' ἐστιάσεως ἅπτεσθαι, καὶ ἔτι ταῖς χρείαις μου καὶ τοῖς οὖσι μετ᾿ ἐμοῦ, φησί, διηκόνησαν αἱ χεῖρες αὗται, καὶ, Πάντα υπέδειξα ὑμῖν, ὅτι οὕτω κοπιῶντας ἀντιλαμβάν γεσθαι δεῖ τῶν ἀσθενῶν. καλῶς μετὰ τῆς ἀληθείας εξήλεγξεν; Ἐκεῖνοι μὲν ὁ Γραφών. Εν ταύταις γὰρ καὶ αἱ τῶν πράξεων γὰρ, πᾶσαν ἄλλην ἱερὰν εὐχήν τε καὶ δέησιν, καὶ ψαλμῳδίαν ἀπαγορεύοντες θείαν, ᾗπερ ἔφην, μόνῃ τῇ σπουδαία προσανέχουσιν, ώς φασι, προσευχή οἱ δ' ἡμέτεροι καὶ Θεοῦ οὗτοι προσεύχονται μὲν νερῶς καὶ καθ' ἑαυτοὺς ἀεὶ δήποτε, καὶ τοῦτ' ἔστιν αὐτοῖ; φημι προύργου μάλιστα τὸ ἀδιαλείπτως προσεύχεσθαι, καθὰ δὴ καὶ φθάσας ὁ σοφὸς Παύ λος μετὰ Χριστοῦ τοὺς τὰ ἐκείνου πολιτευομένους τε καὶ σπουδάζοντας τούτους ἐδίδαξε. Συνεύχονται δὲ κατὰ πάντα καὶ ἀλλήλοις καὶ τῇ Ἐκκλησίᾳ Χριστοῦ, νῦν μὲν, ὓς γλυκέα τῷ λαρυγγί μου τὰ λόγιά σου, ὑπὲρ μέλι τῷ στόματί μου, λέγοντες· καὶ, Τὸ στόμα μου λαλήσει σοφίαν καὶ ἡ μελέτη τῆς καρδίας μου σύνεσιν, καὶ ἀνοίξω ἐν παραβολαῖς τὸ στόμα μου, φθέγξομαι προ- β βλήματα ἀπαρχῆς· νῦν δ' αὖθις, Εὐλόγει, ἡ ψυχή μου, τὸν Κύριον, καὶ πάντα τὰ ἐντός μου, τὸ όνομα τὸ ἅγιον αὐτοῦ· καὶ, 'Εξηρεύξατο ή καρΒία μου λόγον ἀγαθὸν, λέγω ἐγὼ τὰ ἔργα μου τῷ βασιλεῖ, καὶ, Αἴνεσιν Κυρίου λαλήσει τὸ στα· για μου, και, Εύλογείτω πᾶσα σὰρξ τὸ ὄνομα τὸ ἅγιον αὐτοῦ, καὶ ὅσα ἐξῆς τοῦ θαυμαστού φημι· τούτου προφήτου. Ον δὴ καὶ περιφέρουσιν ἐν τῇ γλώττη μάλιστα νύκτωρ καὶ μεθ' ἡμέραν, καὶ τρις φήν τινα θείαν, καὶ ἀμβροσίαν καὶ νέκταρ ἱερὸν τὰ τούτου ποιοῦνται, νύκτας δίας ἐν τούτοις ἄγρυπνοι διαγιγνόμενοι συνεχῶς, καὶ μυστηρίοις ἱεροῖς καὶ ἀποστόλων καὶ μαρτύρων ὁμοῦ καὶ Πατέρων ἐμπανηγυρίζοντες μνήμαις, κροτοῦντές τε τὰ τῶν ἱερῶν ἐπ' αὐτοῖς μελιβῶν τε καὶ μουσικών του τωνὶ, καὶ τίνας ἀνθρωπίνας εορτάς τε καὶ πανηγύρεις τῇ σπουδῇ καὶ συνδρομῇ καὶ ταῖς πνευματι-·· καῖς οὐκ ἀποκρύπτοντες χάρισι; καὶ Μασαλιανοὶ μὲν οἱ σοὶ καὶ Εὐχεται, φιλόσοφε, οὕτως ἀφιλοσό. φως καὶ τοῦτ' αὐτὸ φαύλως τε καὶ μοχθηρῶς πρὸς τὴν μελέτην τῶν θείων Γραφῶν καὶ τῶν ἄλλων ἱερῶν πάντων ἴσχουσι λόγων, ὡς μὴ μόνον ἄχρηστόν τινα καὶ κενὴν, ἀλλὰ καὶ πονηρὰν ἀποκαλεῖν τὴν περὶ ταῦτα σπουδὴν καὶ μελέτην τὰ τοῦ πονης τοῦ πλάσματα. Τοῖς δ' ἡμετέροις τουτοισὶ σοφοίς τε καὶ φιλοσόφοις οιονεί τις ψυχὴ καὶ ζωτική δύο ναμις ἡ τούτων ἀνάγνωσις καὶ μελέτη δια βίου καθέστηκεν, ὡς Ηγάπησα τὸν νόμον σου, Κύριε· ὅλην τὴν ἡμέραν μελέτη μου ἐστι, μετὰ τοῦ Δαβιδ λέγουσι, καὶ, Λύχνος τοῖς ποσί μου ὁ νομος σου, καὶ φῶς ταῖς τρίβοις μου, καὶ, Πεπυ· ρωμένον τὸ λόγιόν σου σφόδρα, καὶ ὁ δοῦλός του ηγάπησεν αὐτό· καὶ μετὰ τοῦ σοφοῦ Σολο μῶντος αὖθις· Στόμα δικαίου ἀποστάζει σοφίαν, κελ, Σοφία Κυρίου φωτιεῖ πρόσωπον συνετού, καὶ τὰ παραπλήσια τούτοις. Οἷς δὴ καὶ οἱ τῆς Νέας Επόμενοι θεολόγοι, καὶ τῆς πράξεως ἅμα καὶ θεωρίας τουτοισὶ τοῖς ἡμετέροις διδάσκαλοι, ὁ μὲν, Ηδύνθη μοι, φησί, τὰ τοῦ Θεοῦ λόγια ὡς κηρία μέλιτος, καὶ τὴν σύνεσιν ἐπεκαλεσάμην, καὶ τῇ σοφίᾳ ἔδωκα φωνήν μου· ὁ δ᾽ αὖ πρὸς τοῦτον αὐτ τὸν ἐπιστέλλων, Μεγίστη, φησιν, ὁδὸς πρὸς τὴν τοῦ καθήκοντος εὕρεσιν ἡ μελέτη τῶν θεοπνεύστων Βασίλειος δ᾽ αὖθις, ὁ τῆς ἀσκήσεώς τε καὶ ἡσυ χίας μέγας διδάσκαλος, Τί μακαριώτερον, φησί, τοῦ τὴν ἀγγέλων χορείαν ἐν γῇ μιμεῖσθαι, εὐθὺς μὲν ἀρχομένης ἡμέρας εἰς εὐχὰς ὁρμῶντα, καὶ ὕμνοις καὶ ᾠδαῖς γεραίροντα τὸν ποιητήν, εἶτα ἡλίου και θαρῶς λάμψαντος ἐπ᾽ ἔργα τρεπόμενον, πανταχοῦ αὐτῷ τῆς εὐχῆς συμπαρούσης, καὶ τοῖς ὕμνοις ὥσπερ ἄλατι παραρτύειν τὰς ἐργασίας; Τὸ γὰρ ἱλαρὸν καὶ ἄλυπον τῆς ψυχῆς κατάστημα αἱ τῶν ὕμνων παρηγορίας χαρίζονται. Οἷς δὴ καθαπερεί τινι στάθμη καὶ κανόνι τῆς φιλοσοφίας εκείνης οι καλοὶ σπουδασταὶ χρώμενοι, καὶ τιμῶσι τὴν αὐτουρ γίαν ἐν τῷ τῆς χρείας καλοῦντι, καὶ συζευγνύουσι ταύτῃ τοὺς ἱερούς ύμνους τε καὶ τὴν προσευχήν, ὡς καὶ αὐτοὶ δήπου πείρα μαθόντες ἔχομεν παρ' ἐκείνοις ὄντες πάλαι τοῖς μακαρίοις, καὶ τῆς ἀδια λείπτου κατὰ νοῦν ἔχονται προσευχῆς ἴσα δὴ καὶ αὐτῆς τῆς πνοῆς κατά γε τὰ προῤῥηθέντα, ὡς μηδ' ἐσθιόντων, μηδὲ κοιμωμένων ἀφίστασθαι τούτων, ἀλλὰ τοὺς μὲν διὰ τὴν τῆς φύσεως ἀνάγκην και θεύδειν, τὴν δὲ καρδίαν ἀποστολικῶς γρηγορεῖν διὰ τήν συνοῦσαν ὑπερφυᾷ καὶ ἀκάματον τοῦ Πνεύμα τος χάριν. Διὰ τοῦτο καὶ τοὺς μὲν ἀγάπη χαρακτηρίζει, καὶ χαρὰ, καὶ εἰρήνη, καὶ πραύτη; ὁμοῦ καὶ εγκράτεια, καὶ ἁπλῶς οἱ τοῦ Πνεύματος πάντες καρποί, δαψιλῶς ἐν αὐτοῖς βρύοντες· τῶν δὲ τύφος, καὶ ὑπεροψία, καὶ ἀκρασία γαστρός, καὶ ὀφθαλμῶν πλάνη, καὶ ὑπόκρισις, καὶ ὀργὴ, καὶ θυμὸς, καὶ ἀταξία, καὶ προπέτεια γλώττης, καὶ ὕβρις, καὶ γέν λωτες άσεμνοι, καὶ ὅσα τῆς τοῦ ἀντιθέτου πνεύματος ενεργείας γνωρίσματα πέφυκε. Ποία γοῦν κοινωνία φωτὶ πρὸς σκότος, ή τίς συμφώνησις Χρι- - στῷ πρὸς Βελίαρ; φησὶν ὁ κοινὸς τῆς Ἐκκλησίας διδάσκαλος. Ως ῥᾷον ἂν ὁ πίθηκος άνθρωπος εἴη διὰ τὸ μιμεῖσθαί πως τὸν ἄνθρωπον, ἢ πάρδαλις ή γαλὴ διὰ τὸ τοῦ σχήματος ἀμυδρόν, εἶπεν ἄν τις ἀπήχημα καὶ τὰ εἴδωλα τῶν ἁλμάτων, ἢ τοὺς Εύ χίτας ἐκείνους, οὔς φησι Γρηγορᾶς ἡσυχίας τινός ἐργάτας εἶναι καὶ προσευχῆς. Είεν. Αλλ' ἐπειδὴ κἀκεῖνα τοῖς θεοφόροις τούτοις Γρη. γορᾶς ἀθέσμως προσεγκαλείν οίεται δεῖν, οὐδεμίαν

PIIILOTHEL CP. PATRIARCHE οὐδαμῆ τῆς γλώττης λαμβάνων φειδώ, καὶ τοῦ Λ εἴποι τις τῆς ἀξιώσεως καὶ τοῦ σχήματος. Αλλ' ει ψεύδους καὶ τῆς ἀπλήστου συκοφαντίας, ἔφη καὶ περὶ Γρηγορᾶν * μηδὲ γεγενῆσθαί φασι τὴν ἀρχὴν γὰρ τοὺς τῆς ἡσυχίας τουτουσὶ καὶ τῆς νοερᾶς τὰ θαύματα τῶν ἁγίων ἐκείνων, ἀλλὰ ψεῦδος εἶναι προσευχής σπουδαστάς, καὶ μετὰ τὸν τῆς γαστρὸς κενὶν καὶ πλάσματα, καὶ ὄχλον ῥημάτων ἁπλῶς τὰ πόρον, καὶ τὴν ἀδδηφαγίαν τε καὶ οινοφλυγία», περὶ ἐκείνων λεγόμενα πάντα, κἂν οἱ πάσχοντες εὖ ὕπνῳ μακρῷ τινι καὶ θανάτου γείτονι καταλλήλως στεντόρειαν τι σχεδόν καθ᾿ ἑκάστην βοῶσι, κἂν οἱ τῇ μέθη χρωμένους, φαντασίαις τισὶ καὶ ὀνείροις τούτων θεαταὶ καὶ λόγοις καὶ γράμμασι μεγαλοπροσέχειν, κἀκεῖθεν προλέγειν καὶ μαντεύεσθαι πρεπῶς ἀνακηρύττωσι ταῦτα, κἂν ἀνατολῇ τε καὶ περὶ τῶν μελλόντων πειρᾶσθαι, παρὰ τῶν ἑαυτοῦ δύσις, καὶ ἤπειρος ἅμα καὶ θάλαττα προτῇ καὶ Μασαλιανῶν καὶ τοῦτ' αὐτὸ πρὸς τοῖς εἰρημένοις παιανίζῃ τὸ κατ' ἐκεῖνα· μηδὲ γὰρ βούλεσθαί φησιν λαβὼν, οὐδὲ τοῦτο σιγῇ παρελθεῖν δεῖν εἶναι νομίζω. ἡμᾶς μηδοπωστιοῦν τὰ τοιαῦτα, μηδὲ θαυμάτων Καίτοι γε τοῦτο τοῖς ἄλλοις ήδη συνεξελήλεγκται, ἐθέλειν ἀξιοῦν ὅλως τὸν δεῖνα, μηδὲ τῷ καταλόγῳ καὶ οὐδὲν τοῖς εἰρημένοις ἐλλείπει σχεδόν· τοῖς γὰρ τοπαράπαν ἐγγράφειν· ἡ εἰ τοῦτό γε καθ' ὑμᾶς, τοιοῦτον ἐσπουδακόσι ζῆν βίον, ὁποῖον ὁ τῆς ἀλης φησίν, ἐξ ἀντιστρόφου νικψη, καὶ δυνάμεις ἐκεῖ, θείας ἡμῖν διὰ πάντων ὑπέγραψε λόγος, τί κοινών καὶ θαύματα γίγνοιντο παρ' ἐκείνου, καὶ ἄλλως γε πρὸς τὰς ἀδδηφαγίας καὶ τὸν χέρον καὶ τὴν μέθην, ὁπηνοῦν οὐκ ἔστι διαθέσθαι τὸν λόγον, δεδόσθω λοι καὶ δὴ καὶ τὰς Μασαλιανάς φαντασίας καὶ τοὺς πὸν ἐκεῖνα τῷ Βεελζεβούλ ὁμοῦ πάντα καὶ τῇ ἐκεῖ. ὀνείρους τοῦ φιλοσόφου; Ἀλλ᾿ ἵνα πρὸς τῷ μηδὲν δεν ἐνεργείᾳ τε καὶ δυνάμει. Τοῦτο καὶ γάρ φησι ὑγιές τι, μηδὲ τῆς ἀληθείας ἐχόμενον μηδοπωσ- τῇ τῶν σοφῶν δεδόχθαι μᾶλλον βουλῇ, καὶ τοῖς καθ' τιοῦν αὐτὸν λέγειν καν τούτοις, καὶ ὑπεύθυνον ἐκ ἡμᾶς θεολόγοις καὶ ῥήτορσι τούτοις τῶν θείων, καὶ τῶν αὐτοῦ λόγων μάλιστα δείξωμεν τὰ τοιαῦτα, ταῦτα δεῖ μᾶλλον κρατεῖν πάντων, καὶ ψήφισμα τοῦτο γὰρ δὴ καὶ ὁ λόγος ἡμῖν φθάσας ὑπέσχετο, τουτὶ θαυμαστὸν τοῖς σοφοῖς κατ' ἐκείνων ἐξενη τὰς μὲν τῶν ἁγίων ἐκείνων ιεράς προφητείας περί νέχθαι, τὸ πάντας ὁμοῦ φεύγειν ἐκεῖνα καὶ τὴν τι τῶν κοινῶν καὶ ἰδίων πολλάκι; καὶ πάλαι καὶ· σορὶν καὶ τὸν ἐργάτην ἐκείνων, ὡς τῆς ἀντικειμέ νῦν Πνεύματι γινομένα; ἁγίῳ, παρήσειν μοι δοκῶ νης δυνάμεως καὶ τῆς ἐνεργείας όντα. Οίμοι! Τις ποτήμερον εἶναι, καὶ βασιλεῦσι καὶ ἰδιώταις, καὶ δώσει τῇ κεφαλῇ μου ὕδωρ καὶ τοῖς ὀφθαλμοῖς μονασταῖς καὶ τοῖς προέχουσι τῶν ἱερέων, καὶ πᾶ μου πηγὴν δακρύων, καὶ κλαύσομαι τὸ σύντριμμα σιν ὡς εἰπεῖν οὔσας γνωρίμους· αἱ δὲ τῶν ἀπιόντων τῶν σοφῶν τοῦ λαοῦ μου; Εὔκαιρον γὰρ καὶ ἡμᾶς ἐντεῦθεν σεροὶ, καὶ τὰ ἐκεῖ θαυμαστῶς ἐνεργοῦμε ἐνταῦθα τὸν τοῦ θείου Ἱερεμίου θρήνον ἀναλαβεῖν. να τοῖς ἐγγὺς ὁμοῦ καὶ τοῖς πόῤῥω, πᾶσαν ἐν βρα- Εἶπον γὰρ ἐν ἑαυτοῖς, Σοφισθησόμεθα, καὶ τὰ χεῖ καὶ γῆν κατασχόντα καὶ θάλατταν, καὶ χώρας τῆς ἀληθινῆς καὶ πρώτης συφίας μακρὰν ἀπέστη καὶ πόλεις Ελληνίδας ὁμοῦ καὶ βαρβάρους, καὶ ἀπ' αὐτῶν. Οὐ διὰ τὸ ἀκατάληπτόν φημι, καὶ δυσπροφήτας καὶ θεοφόρους, καὶ σημείων καὶ δυνά- τέκμαρτον ταύτης κατὰ τὸν τοῦ σοφοῦ λόγον, μεων καὶ ἱαμάτων, καὶ πάντων ὁμοῦ τῶν ἀποστο- ἀλλὰ διὰ τὴν ἀπιστίαν τε καὶ τὴν ὕβριν μᾶλλον, λικῶν χωρισμάτων πλήρεις αὐτοὺς καὶ παρόντας καὶ τὸ περιὸν τῆς ἀπαιδευσίας. Φείδομαι γάρ τι καὶ ἀπογεγονότας λαμπρόν τι καὶ διαπρύσιον ἀνα-· πλέον εἰπεῖν, αἰδούμενος τὴν εὐλάβειαν. κηρύττει· οἷς δήπου καὶ Γρηγορᾶς καὶ οἱ κατ' αυτ τὸν ἀπιστοῦσι μόνοι, καινὸν οὐδὲν οὐδὲ τοῦ κατ' αὐτοὺς ἔξω ποιοῦντες πράγματος, οὐδὲ τὴν ἐξ ἀρχῆς εὐδοτιοῦν ὑπερβαίνοντες προθυμίαν τε καὶ τὴν Ενστασιν. Οἱ γὰρ τῷ Θεῷ μὴ διδόντες τό γ' εἰς αὐτ τοὺς ἦχον ἐνέργειαν κεκτήσθαι τὴν κατὰ φύσιν, ἀλλ' ἀρκεῖσθαι μονονουχί κελεύοντες αὐτὸν ψιλῇ μόνῃ τῇ φύσει, μὴ μέντοι γε καὶ φυσικά τινα συνεπινοείν ταύτῃ, ἵνα μὴ σύνθετός τις καὶ πολλαπλοῦς ὁ ἁπλοῦς αὐτοῖς γίγνοιτο, ἢ πρὸς πολύτ θείαν, ὡς αὐτοί φασι, διὰ τῶν φυσικῶν ἐξολις σθήσειαν τοῦ Θεοῦ, πῶς ἂν τὰ τῆς θείας ἀνερ γείας ἀποτελέσματα καὶ ἐνεργήματα δέξωνται, τῆς μηδὲ τὴν ἀρχὴν κατ' αὐτοῦ; οὔσης; Τοῦτο γάρ ἐστι κατὰ Γρηγορᾶν ἐκ τοῦ μηδαμῶς ὄντος γίνεσθαι μηδέν. Καὶ οἱ πάντα καὶ θεολογικόν τε καὶ γραφικὸν, καὶ πατρικὸν ὁμοῦ λόγον, καὶ δὴ καὶ τὰς τῶν πραγμάτων παραγραφόμενοι φύσεις, νοητῶν ἅμα καὶ αἰσθητῶν, εἰκότως ἂν καὶ κατ᾽ αὖτῶν ἀναισχυντοῖεν τῶν καινῶς γινομένων, καὶ παρ σιν ὀφθαλμοῖς ὁμοῦ τε καὶ γλώσσαις όρωμένων και περιλαλουμένων, καὶ δὴ καὶ λογογραφουμένων ὑπ' αὐτῶν ἐκείνων φημὶ τῶν ὁρώντων, μεθ᾽ ὅσης ἂν δ Ἰουδαίων μὲν οὖν τοῖς προὔχουσι πάλαι τὰς τοῦ Χριστοῦ θείας δυνάμεις καὶ τὰ θαύματα τῷ Βεελζεβούλ, καὶ τῇ ἐκεῖθεν ἐπιγράφειν τετολμή κατι δυνάμει, τὴν δίκην ἀπαραίτητον ὁ Χριστὸς ἔσεσθαι προὔφη νῦν τε κὰν τῷ μέλλοντι ἐκείν αἰῶνι διὰ τὴν εἰς τὸ Πνεῦμά φημι βλασφημίαν. Μηδὲ γὰρ ἀφεθήσεσθαί φησί ποτε τὴν ἁμαρτίαν αὐτοῖς, μηδὲ συγγνώμης ἐπὶ τούτοις τυχεῖν, καίτοι γε καὶ τοῦ σωματικοῦ νέφους, καὶ τοῦ προβλήματος τῆς σαρκὸς ἐκείνοις τότε προσισταμένων, οὐ γὰρ δὴ Θεὸν κἀκεῖνοι τὸν Χριστὸν ὁμολογεῖν ᾑρημένοι, τὰς τούτου δυνάμεις ἔπειτα καὶ τὰ θαύματα τῷ δαιμονίῳ προσῆπτον, ἀλλὰ κακῶς ἐκεῖνον δηλαδὴ πρότερον λέγοντες, καὶ ὡς οὐκ ἔστιν ἐκ τοῦ Θεοῦ. Οὕτω καὶ κατ' ἐκείνων ἑαυτοῖς τε καὶ τοῖς αὐτῶν ἀκολούθως εχώρουν. Αλλ' ὁ Χριστὸς ταῖς μὲν κατ αὐτοῦ βλασφημίαις καὶ συγγνώμην ἐδίδου διὰ τὴν σάρκα· ἀσύγγνωστά γε μὴν ἄλλως αὐτοῖς εἶναι τὰ κατὰ τῆς ἐνεργείας τοῦ θείου Πνεύματος ἔλεγε τη ἐναντίᾳ κακῶς ἐπιγράφουσι ταῦτα δυνάμει. Οι περὶ Γρηγορᾶν Θεὸν ἕνα τρισυπόστατον ὁμολογοῦντε; τῶν πάντων Δεσπότην, έπειτα τὴν αὐτοῦ

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM XII. ἡ αὐτοῦ βασιλεία σταθήσεται; Οὕτως οὐ μόνον ἱερῶν ἀλλότρια, καὶ προσέτι καὶ βλασφημίας καὶ δυσσεβείας μετὰ τὰ κατὰ τῶν ἁγίων τῶν τε πεο ριόντων φημὶ τούτων, καὶ δὴ καὶ τῶν ἀπιόντων κάν τούτοις λεχθέντα τοῖς περὶ Γρηγορᾶν, ἀλλὰ καὶ λογισμῶν, ὅπερ ἔφην, υγιαινόντων καὶ διανοίας μακρὰν, καὶ μηδὲ σώζοντα λόγον ίσχοντα τοπαράπαν, μην ἑαυτὰ γοῦν, μηδὲ τοὺς λέγοντας αὐτ τοὺς δυνάμενα πείθειν. σικὴν ἐνέργειαν, καὶ τὸ παντοδύναμον βλασφη- ἑαυτὸν ἐμερίσθη, κατὰ τὸν Δεσποτικὸν λόγον, πώς μοῦντε;, ὅσῳ δεινότερά τε καὶ ἀτοπώτερα κακουρ γοῦσιν ἐκείνων; Οὐ μὴν ἀλλ' εἰ καὶ Γρηγόριον οὗτοι τὸν ἱερὸν, ὥσπερ ἐκεῖνοι τότε Χριστὸν κακῶς ἔγνωσαν λέγειν, ὡς οὐκ ἔστιν ἐκ τοῦ Θεοῦ, ὅτι τὸ Σάββατον οὐ τηρεῖ, καὶ δαιμόνιον ἔχει, τί αὐτοῦ ἀκούετε; καὶ τὰ παραπλήσια τούτοις, ἀλλ᾽ ἔδει μὴ διὰ τὴν πρὸς ἐκεῖνον ἔχθραν τε καὶ τὴν ἔριν καὶ τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ βλασφημεῖν, καὶ τὴν ὑπερφυά δύναμιν τούτου καὶ τὴν ἐνέργειαν φαρισαϊκῶς ἀνάγειν, ἢ κατάγειν μᾶλλον εἰς δαίμονας. Οὕτω γὰρ ἂν καὶ παραίτησίς τις ἴσως προσῆν. Ν ν δ' ἐπέκεινα τάσης συγγνώμης τὰ τῆς εἰς Θεὸν βλασφημίας κατὰ τὸν Χριστοῦ λόγον μὴ μεταμελομένοις ἀξίως. Καὶ σκαιὸν μέντοι γε καὶ φαῦλον ἄλλως, καὶ διανοίας ἀνοήτου καὶ λογισμῶν, καὶ οὐδὲ σχῆμα γοῦν ἀποσῶζόν τι λόγου τὸ δαίμονα; ἐν ταῖς τῶν ἀπεχομένων σορούς θαύματα διενεργεῖν ὅλως οίεσθαί τε καὶ λέγειν, ἀνθρώπους οσημέραι μετὰ τοσαύτης ἐκεῖ τῆς σπουδῆς θεραπεύοντας τὰ δεῖο νότατα πάσχοντας, ὧν γε καὶ τὴν ἐξώλειαν ἡδέως ἂν μᾶλλον ἐπμίαντο τοῦ παντὸς, ὅπως τὸν ἐκεῖ κείμενον ἀνακηρυχθῆναι τοῖς πᾶσι γένοιτο, ὡς ἂν οἱ περὶ Γρηγορᾶν εἴποιεν οὗτοι· Ἵνα τί γένηται; καὶ τί τοῖς δαιμονίοις ᾗ πρὸς κέρδους ἐντεῦθεν; συνι δεῖν οὐκ ἔχω. Γόησι μὲν γὰρ καὶ φαρμακοῖς τε, καὶ μάγοις ἔτι περιοῦσιν, ἑαυτοὺς ἐπιδιδόντας τοὺς δαίμονας ἴσμεν, οὐχ ὑπὲρ ἀνθρώπων, πῶς γάρ; ἀλλὰ κατ' ἀνθρώπων μᾶλλον, ὡς ἂν αὐτούς τε τού τους, δι' ὧν ἐνεργοῦσι τὰ οἰκεῖα, κακῶς ὑφ᾽ ἐαυτοὺς ἔχοιεν, καὶ δι' αὐτῶν ἑτέροις, ἢ τὸν τῆς ψυχῆς ἢ τὸν τοῦ σώματος κίνδυνον, ἢ καὶ ἄμφω ταῦτα κατασκευάζοιεν. Τοῦτο καὶ γὰρ αὐτοῖς, ᾗπερ ἔφην, εἶναι τὸ προυργιαίτατον· ἀνθρώποις δ' ἐπιοῦσιν ἐντεῦθεν, καὶ νεκρὰ μὲν ἐπὶ τῶν σορῶν καταλι ποῦσι τὰ σώματα, ταῖς δὲ ψυχαῖς πρὸς ἑτέραν λῆξιν μεταχωρήσασιν, οὔτ᾽ ἂν ἔχοιεν ὥσπερ τοῖς ζῶσιν ἐκείνοις κεχρῆσθαι· οὐδὲ γὰρ δυνατὸν ὅλως καὶ πολλοῦ γε δεῖ καὶ ὑφ᾽ ἑαυτοὺς ἐκείνους ἔχειν ποιεῖσθαι, ἢ καὶ διὰ τούτων ἑτέρους κακοῦν. δὲ τοῖς μὲν οὐδὲ προσλαλεῖν, οὐδὲ κεχρῆσθαι τού τοις καθάπαξ οἷόν τε, ταῖς δὲ σοροῖς, ὡς οὗτοι φασι, προσεδρεύοντες τῶν ὀστῶν, ἀνθρώπους μὲν εὖ ποιοῦσι καθ᾿ ἑκάστην πονήρως ἔχοντας τῶν σωμάτων, ἔστι δ' ὅτε καὶ τῶν ψυχῶν, ὅπερ οὐκ ἂν ποτ' εἴη, ὡς οὐδὲ τὸ σκότος φῶς, οὐδὲ γλυκὺ τὸ πικρὸν, μήτε γὰρ βούλεσθαι ταυτί τοὺς τῶν ἀνθρώτων τούτοις ἐχθροὺς, μήτε δύνασθαι τὸ παράπαν, τελευτᾷ δ' αὐτοῖς καὶ ἡ τῶν νοσούντων θεραπεία πρὸς δόξαν καὶ αἶνον Θεοῦ, ἔλαθον οἱ δαίμονες του λοιπόν κατὰ Γρηγορᾶν αὖθις ἐφ' ἑαυτοὺς μερισθέν. τες καὶ σφᾶς αὐτοὺς ἐκβάλλοντες τῆς ἰδίας ἀρχῆ;, τῷ τοῖς μὲν ἀνθρώποις, κατὰ τοῦτον αὐτόν φημι, πορίζειν τὴν σωτηρίαν σὺν πολλῇ τῇ σπουδῇ, τῷ δὲ Θεῷ πανταχόθεν τὴν δόξαν καὶ τὸ κράτος, καὶ τὸν αἶνον συνάγειν ὥσπερ ἐπίτηδες, καὶ μετὰ πολ λῆς τῆς ἀγωνίας τὰ τῆς ἀρχῆς αὐτῷ συγκροτεῖν. Καὶ εἰ ὁ Σατανᾶς αὐτὸς ἑαυτὸν ἐκβάλλει, καὶ ἐφ' Ο · Καιρός δ' ἂν εἴη λοιπόν κατὰ τὴν ὑπόσχεσιν καὶ ὑπεύθυνον εἶναι δεῖξαι τὸν αὐτὸν ἐκ τῶν αὐτοῦ λόγων τά γε τοιαῦτα, ὀνείροις τε καὶ φάσμασι πονητῶν δαιμονίων τὰ μήτε ὄντα μήτ' εσόμενα μυστα γωγούμενον, καὶ τὴν αἵρεσιν ὥσπερ ἐξ ἀρχῆς ἡστά σα το μυσταγωγηθεὶς ὑπ' αὐτῶν, οὕτω δὴ καὶ σπου δάζειν ἔπειτα καὶ τὰ ἐπιόντα δυσχερή φέρειν ὑπὲρ αὐτῆς διδασκόμενον ὑπ' ἐκείνων αὐτῶν αὖθις, ὡς πολλὴν μὲν οὖσαν τὴν ἀποκειμένην ἐντεῦθεν ἀμοι δὴν αὐτῷ, καὶ τοῖς κατ' αὐτὸν, πλείστην δ' ὅσην ἐξ ἀντιστρόφου τοῖς εὐσεβέσι τὴν δυσπάθειαν, ὡς αὐτ τός φησι, μετὰ τῆς καταστροφῆς. Φησὶ τοιγαροῦν πρὸς τὸν ἑαυτοῦ μύστην τε καὶ μυσταγωγόν Αγα θάγγελον ἐν ἐπιλόγοις τοῦ κατὰ τῆς εὐσεβείας αὐτοῦ συγγράμματος ώδι Γρηγορᾶς· Ἐπεὶ δὲ πόρρω νυ χτῶν τὰ τῆς ὁμιλίας ἡμῖν, ὡς ὁρᾷς, ἐκτέτακται, καὶ δέον ἀπιέναι σε, καθευδόντων, οἷς τὰ τῆς ἡμετέ ρας ἐπιτέτραπται φυλακής, φέρε καὶ περὶ τῶν συμ βησομένων βραχέα τὸν ἐνόντα διέλθωμεν τρόπον. Οὐ γὰρ ἄξιον οὔτε σέ γε ἀγνοεῖν, οὔθ᾽ οἷς μέλλεις φίλοις ἡμῶν ὁμιλεῖν καὶ συνάθλοις, ἵνα μὴ πρὸς τὸ τῆς ἐλπίδος ἀποβλέποντες ἄδηλον, ἄχθωνται. Τετύχηκε γάρ μοι ῥιφέντι προς δεσμωτήριον ἤδη ταυτί περι κεχύσθαι μακρὰν ἀθυμίαν, πάνυ κεντοῦσαν καὶ ὀδυ νῶσάν μου τὸ λογιζόμενον τῆς ψυχῆς· οὐχ ὅτι πάσχων αὐτὸς διετέλουν εἰργόμενος, ἀλλὰ τοὺς τῆς Ἐκκλησίας ὁρῶν ὑψουμένους χειμῶνας κατὰ τῶν θείων δογμάτων, καὶ τὸ πλῆθος ἀεὶ ἐλαυνόμενον, καὶ τὸ μὲν δεσμούμενον, τὸ δ' ἐξόριστον γινόμενον· καὶ τὸ μὲν κάμπτον γόνυ τη Βάαλ διὰ τὸ τοῦ λιμοῦ βίαιον, καὶ τὴν τῶν οἰκείων ἀφαίρεσιν, καὶ τὸ σῶ ζον. ἦν οὐδαμοῦ. Τοιούτων τοίνυν τηνικαῦτα μεστός γενόμενος λογισμῶν, ἐνδακρύς τε γεγένημαι, καὶ πολλὰ τῷ Θεῷ προσευξάμενος καὶ καθίσας, κἀπὶ τῆς δεξιᾶς ἐρεῖσας τὴν κεφαλὴν, ὕπνῳ λεπτῷ συνεσχέθην, καί μοι ἔδοξεν ὄναρ τῶν φίλων τις ἐπιστὰς, Χαῖρε, φάσκειν, καὶ μὴ ἀθύμει, Θεὸν, ὑπὲρ οὗ τοῖς άθλοις εγκαρτερεῖ; τουτοισι, κράτιστον ἔχων ἐπίκου ρον. Οψει γὰρ οὐκ εἰς μακρὰν τουτουσὶ τοὺς τῆς εὐσεβείας διώκτας, οὐχ οἷα μόνον ὑμῖν ἐπήνεγκαν πάσχοντας τὰ δεινά, ἀλλὰ καὶ μακρῷ σχετλιώτερα. Ἐκπολεμωθήσονται γὰρ κατ' ἀλλήλων, βασιλεὺς κατά πατριάρχου καὶ κατ' ἐπισκόπων, καὶ αὖ κατ' ἀλλήλων ἐπίσκοπος· καὶ τοῖς ἀλλήλων ἀναθεματι σμοῖς καὶ τοῖς οἰκείοις περιπεσοῦνται· καὶ ἐξωσθή σεται μὲν τῶν θρόνων ὁ πατριάρχης, ἀντεισαχθήσε ται δ' ἕτερος. Καὶ μετ' ὀλίγον· Τὰ ὅμοια πείσεται καὶ αὐτός. Καὶ ὁ βασιλεὺς τὴν βασιλείαν ἅμα ζημιώσεται σὺν ἀτιμίᾳ ποικίλῃ. Καὶ πρό γε τούτων δ

χαι τῶν θρόνων ἀπελαθήσονται, τὸν ἑαυτοῦ μυστα γωγὸν, ὡς αὐτὸς οὗτός φησιν ὁ μυσταγωγούμενος, διδάσκει· ὅτι δ' ἐπανελεύσονται πάλιν, καὶ λόγοι; καὶ ἔργοις καὶ συγγράμμασι τὴν αὐτοῦ στηλιτεύ σουσιν αίρεσιν, τοῦτο δ' οὐδὲ μνήμης οὐδέ γέ τινος ἀξιοῖ. Παλαμᾶς τοῖς βαρβάροις αλώσεται· καὶ μὴ ὅτι τὰ ᾧ δὲ ταῦτ' ἐγένετο σιωπή. Καὶ ὅτι μὲν οἱ πατριάρ Έχθιστα, ὅτι μὴ τὰ αίσχιστα πείσεται. Οἱ δὲ πλείους τῶν ἐπισκόπων, σεισμῷ κλονηθείσης τῆς Ῥωμαίων γῆς βιαίῳ, αὐταῖς ἐπισκοπεῖς καὶ οἰκίαις συγχωσθή σονται, καὶ αὐτανδροις φάναι ταῖς πόλεσι. Καὶ τοῦτ᾽ ἂν εἴη καθαίρεσις ἐκ Θεοῦ σφίσι δικαία, ἀνθ ὧν αὐτοὶ καθεῖλον ἀδίκως, ὑπὲρ εὐσεβείας ἀγωνιστο 'μένων ὀρθῶς ἐπισκόπων καὶ πρεσβυτέρων καὶ σου φῶν, καὶ ὅσοι ἔμέτροποι τὴν εὐσέβεια». Οὕτω Γρηγορᾶς ὑπὸ τῷ κακῶς φιλιωθέντι πάλαι φιλοψευδεί δαίμονι, ὥσπερ τὴν αἵρεσιν πρὶν, οὕτω δὴ καὶ τὰ ψευδή ταῦτα παραληρήματα ψευδώς μυ σταγωγηθεὶς, ἐν γὰρ τούτῳ τέως ἀληθεύων ὁρᾶται, ὅτι παρὰ τοῦ φίλου δαιμονίου τοὺς προφοιβασμού; καὶ τὰς ψευδοπροφητείας ταύτας δι' ἐνείρων ἔχει μαθών, ἐκεῖνα προφανῶς ἐάλω νοσῶν, & τοῖς θεοφόροις ἐκείνοις ἐγκαλῶν αὐτὸς ἔφη ψευδῶς· καὶ ταῖς αὐτὸς ἑαυτοῦ ψήφοις, καὶ ταῖς ἀποφάσεσι καὶ τῇ καταδίκῃ, δικαίως ὑπεύθυνος γίνεται. Μέθης καὶ γὰρ καὶ ἀδδηφαγίας καὶ πλάνης Μασαλιανῆς αὐτὸς τοὺς καθ' ὕπνους χρησμούς καὶ τὰς προββήσεις ἔφη, τοὺς μακαρίους συκοφαντῶν ἐκείνους. Εἰ γοῦν οὕτω ταῦτα καὶ κατὰ τὰς σὰς ἔχει, φιλόσοφε, ψήφους, καὶ οὐδεὶς ἀντερεῖ, σύ δ', ὡς αὐτὸς φῂς πρὸς τοὺς τοὺς ἑταίρους, ὕπνῳ καὶ ὀνείροις τισὶ παρὰ τοῦ φίλου δαιμονίου τοὺς προββηθέντας ψευδεῖς ἐμυσταγωγήθης χρησμούς, πως οὐχ ὅπερ αὐτὸς λέγω μετὰ πολλοῦ πάνυ τοῦ περιόντος γίγνεται, καὶ ταῖς αὐτὸς σαυτοῦ ψήφοις καὶ ταῖς ἀποφάσεσιν ὑπεύθυνον σεαυτὸν καθιστᾷς; Μάλλον δ' εἰς μὲν ἀδδηφαγίᾳ καὶ γαστρὸς ἐνισχημένος κόρῳ καὶ τρυφῇ καὶ οἰνοφλυγίᾳ, καὶ ὕπνῳ βαθεῖ, καὶ κάρῳ τὰ τοιαῦθ' ὁ φιλόσοφος ὀνειροπολῶν ἐφαντάζετο, ἣν ἂν καὶ τὸ τῆς γαστρὸς κόρῳ καὶ τῇ μέθη ταῦτα λογίσασθαι, τῆς αὐτόθεν ἀναδιδομένης ἀχλύος τῷ φανταστικῷ τὴν σύγχυσιν ἐμποιούσης, καὶ τὰ μὴ ὄντα καὶ ὁρᾷν καὶ ἀκούειν ὥσπερ ποιούσης αὐτόν· ἐπεὶ δ᾽, ὡς αὐτός φησι, καὶ πενθῶν καὶ δακρύων ἦν, καὶ τῷ κτιστῷ, καὶ γνωστῷ, καὶ περιγράπτῳ καὶ ὁρατῷ, καὶ κατ᾽ οὐσίαν αὐτοῦ Θεῷ κατὰ τὸν σοφὸν φάναι Θεόδωρον, μετ' Ευσεβίου δι' εὐχῆς προσιών, εὔδηλον ὡς παρὰ τῆς τοῦ φιλοσόφου μόνης ενεργείας τουτουσὶ δεδεγμένους ἀναπέφηνε τους χρησμούς, πνεύματι πλάνης συνεπαχθεὶς κακῶς, ὡς μὴ ὠφελς, καὶ τῆς ἐναντίας ενεργείας χωρητικὸν ἑαυτὸν κατασκευάσας ὅλον, ὡς ἔφην, ἐπειδὴ τὴν παντουργὸν ἀπωσά μενος τοῦ Πνεύματος ὅλην ενέργειαν, τὰ δυσσεβῆ καὶ παράνομα πάντ' ἐκεῖνα γνώμης ἀκρασίᾳ καὶ γλώττης, ὡς οὐκ οἶδ᾽ εἴ τις ἄλλος τῶν κατ' αὐτόν, τολμηρῶς καὶ θρασέως ἄγαν εἰς αὐτὴν ἐξύβρισε τὴν Θεότητα. Καὶ ἄρα μοι καὶ τοῦ χρησμοδοτοῦντος αὐτ τῷ δαιμονίου τὴν ἀμαθίαν καὶ τὸ φιλοψευδές. Την μὲν γὰρ διαφορὰν πρὸς ἀλλήλους τῶν ἐπισκόπων ἤδη, μᾶλλον δ' οὐ τῶν ἐπισκόπων, εἰ χρὴ τἀληθὲς εἰπεῖν, πρὸς ἀλλήλους ἦν ἡ διαφορὰ ἀλλὰ τῆς συνόδου πρὸς τὸν πατριάρχην μένον ἐκεῖνον, συναπαχθέντα κου φύτητι, καὶ γνώμης προπετείᾳ καὶ θράσει καὶ τῇ τῶν πολιτικῶν πραγμάτων καινοτομία, καὶ τῇ κατά τίνων ἀπεχθείς πρὸς ἃ μὴ ἐχρῆν ἐξολισθήσαντα· ἐφ' Καίτοι γ' εχρήν, Γρηγορά, καὶ τοῦτ' ἐκείνοις προσκεῖσθαι, ἵνα σώζων ᾗ καὶ ἄρτιος ὁ λόγος τῷ σῷ δι δασκάλῳ, καὶ μὴ ὥσπερ ἐξ ἡμισείας τὰ τῆς διδα σκαλίας όντα τυγχάνῃ, καὶ πλανώντα μᾶλλον ἢ δι δάσκοντα τὸν μυσταγωγούμενον. Νῦν δὲ τὰ μὲν γιγνόμενα τότε καὶ ἐρώμενα λέγεις, εἴτε καὶ ὁ σὺς πλάνος ἐκεῖνος, ὡς αὐτὲς ἔφησθα δήπου, εἴτε καὶ σὺ κἀκεῖνος ὁμοῦ· περὶ δὲ τῶν μελλόντων, δ δὴ καὶ φθάσας ὁ σὺς φίλος τε καὶ διδάσκαλος ἐπηγγείλατο, τοπαράπαν οὐδὲν ὑγιές, ὥσπερ δὴ καὶ τὰ κατὰ τοῦ σοφοῦ βασιλέως ἐκεῖνα, καὶ δὴ καὶ κατὰ τοῦ μεγάτου Γρηγορίου φημὶ τοῦ Πατρὸς ὄντα τοῦ ψεύδους ἄντικρυς, καὶ ποίαν οὐχ ὑπεραίροντα συκοφαντίας υπερβολήν; Μάλλον δ' ὁ μὲν σᾶς καθηγητής τὰ τοιαῦτα καὶ φίλος ἐκεῖνος, οὐδὲν οὐδοτιοῦν ἐκ προ γνώσεως εἰδέναι δεδυνημένος· Ποια καὶ γὰρ κοινων μία φωτὶ πρὸς σκότος; Παυλός φησιν ὁ πεφωτι σμένος, ἀλλὰ στοχασμοῖς τισιν ἐκ τῶν φαινομένων τα μέλλοντα τεκμαιρόμενος, κακ τούτου ψευδόμενος τὰ πολλὰ, τοῦτ' αὐτό φημι τὸ κάνταῦθα σύνηθες πέο πονθε, κακῶς, Υπερ᾽ ἔφης, καὶ σὺν ἀτιμίᾳ ποικίλη τὸν τετιμημένον τουτονὶ ζημιώσεσθαι προσδοκήσας τὴν βασιλείαν, εἴπερ καὶ μὴ σόν ἐστι πλάσμα τὸ πᾶν καὶ τοῦ σοῦ φθόνου, καὶ τῆς φιλοψευδοῦς καὶ φιλολοιδόρου γλώττης, ἐκ τῆς πρὸς ἀλλήλους διαφο ρᾶς τῶν βασιλέων τὰ μὴ ὄντα κακώς συμπληττού σης, καὶ προλέγειν προσποιουμένης τὰ σοὶ κατ' εύ χήν τε καὶ βούλησιν· ὁ δὲ θαυμαστής οὑτοσὶ βασι λεὺς πάλαι τῷ θείῳ πόθῳ καὶ τῷ τῆς ἀναχωρήσεως ἔρωτι κάτοχος ὤν, ὡς ἄλλοι τε πλεῖστο: τῶν φίλων, καὶ αὐτοὶ τῶν ἄλλων μάλιστα σύνεσμεν ἐν τοῖς μάτ λιστα πεφηνότες αὐτῶν, ὃ μηδὲ σύ γ' αὐτὸς ἀγνοείς, οἶμαι, καὶ κοινωνοὶ τοῦ περὶ τῆς ἀναχωρήσεως το καὶ ἡσυχίας ὄντες αὐτῷ καὶ πράγματος καὶ βουλεύ ματος, σύν γε Νικολάῳ τῷ πάνυ φημί· τοὺς γοῦν τοιούτους λογισμούς, ὅπερ ἔφην ἄνωθεν, παρ' αὐτῷ κεκυρωμένους ὥσπερ φέρων ὁ βασιλεὺς, καὶ διὰ τοῦτ᾽ ἄρα καὶ τοῖς τῆς ἀρχῆς πράγμασι πάνυ τοι δυσχεραίνων, καὶ πῶς ἂν εἴποις ἀχθόμενος, εἰ καὶ ἄλλως τὰ τηνικαῦτα συμπεσόντα, τῷ σκοπῷ καὶ τῷ τῆς ψυχῆς βουλομένῳ προσίστατο, καιρού καταλ λήλου λαβόμενος, τὸ πάλαι σπουδαζόμενόν τε καὶ φιλούμενον, καὶ πρὸς πέρας ἐξήνεγκε θαυμαστόν, οὐ μόνον τὴν τῆς ἀρχῆς καὶ τῆς κοινῆς τῶν πραγ μάτων οικονομίας καὶ διεξαγωγῆς ἀπόθεσιν ζημίαν οὐχ ἡγησάμενος, ἀλλὰ καὶ ζημίαν διὰ τὴν Ἰησοῦ νέκρωσιν, καὶ τὸν πρὸς τὴν ἀναχώρησιν έρωτα πάνω τα μᾶλλον ἐκεῖνα καλῶς ἡγησάμενο;, & κατά κόσμου αὐτῷ πρὸς κέρδους εἶναι καὶ δόξης νενόμιστη· καὶ οὐ μόνον ἀδοξίαν ἡνδητινοῦν ἐντεῦθεν οὐ προστριψά μενος ἑαυτῷ, ἀλλὰ πρός γε τῇ ἀληθινῇ καὶ πρώτη παρὰ Θεοῦ δόξη καὶ τὴν κάτω καὶ ἀνθρωπείαν οὕτω

CONTRA GRECORAM ANTIRRHETICORUM XII. δαψιλῶς ἔχων παρεπομένην, ὡς καὶ τοὺς πρὶν ἀγνω- τῶν βασιλέων, ἅμα καὶ τοῦ φίλου δαιμονίου τὴν μονοῦντας εὔνους οὐδ᾽ ὅσον εἰπεῖν νῦν ἔχειν, καὶ τοὺς ἀδίκως τότε μισοῦντας νῦν φιλοῦντας δικαίως τοῦ κάκιστ' ἀπολουμένου φθήνου, καὶ τοῦ ψεύδους κάλλιστ' ἀπελαθέντων, καὶ εἰς ἑαυτὴν ὥσπερ ἐπανιούσης τῆς ἀληθείας. Καὶ τότε πρότερον μὲν οἱ ὑπὸ χεῖρα καὶ τὸ ὑπήκοον ὡς δεσπότην ἑαυτῶν προσκυνοῦντες ἦσαν, εἰ καὶ μὴ καθαρῶς πάντες διά γε τὰ προῤῥηθέντα, νῦν δὲ καὶ πάντες μὲν σχεδόν καθαρῶς μετά γε της καθηκούσης εὐνοίας τε καὶ τοῦ φίλο τρου. ἐνεργουμένην δι᾿ ἑαυτοῦ διαίρεσιν καὶ τὴν στάσιν, καὶ δὴ καὶ τὰ παρεπόμενα τούτοις ἐκεῖνον μυσταγω γοῦντος, τὰ μήτ' ὄντα, μήτε γενησόμενα, ψευδώς κατὰ τὴν ἑαυτῶν γνώμην προὔφησαν τότε. Της δὲ τῶν πραγμάτων ἀληθείας ᾗπερ ἔδει νῦν ἐκφανείσης, ψεῦσται καὶ ἀπατεῶνες, καὶ πλάνοι καὶ βασιλέων ἐχθροί, καθὰ καὶ Θεοῦ πρότερον, οὐκ ἀπεικότως ἂν οὗτοι καὶ ἄμφω παρὰ πάντων καλοῖντο. Καὶ τί χρὴ τάλλα λέγειν, όπου γε καὶ ταῖς δυσσεβείαις αὐτοῦ τε καὶ τῶν κατ' αὐτὸν συμμαχήσειν τε καὶ ὑπερμαχή σειν, καὶ προστήσεσθαι τὸν θαυμαστόν τε καὶ φιλή χριστον ἤλπισε βασιλέα, τὸν μηδὲν ἧττον τῆς εὐσε βείας, καὶ τοῦ γ' ὑπὲρ τῆς Ἐκκλησίας τῆς ἱερᾶς πατρικοῦ ζήλου καὶ τῆς σπουδῆς, ἡ τοῦ διαδήματος καὶ τοῦ σκήπτρου κληρονόμον ὀφθέντα; Αλλ' ὁ γενναῖος οὑτοσὶ μετὰ τῆς πατρικῆς βασιλείας καὶ τὴν τοῦ Θεοῦ βασιλείαν κάλλιστά γε καὶ ὡς ἐχρῆν ἐπιγνούς, κἀκ τῶν ἀγκαλῶν τῆς θαυμαστῆς μητρός τε καὶ βασιλίδος, καὶ τὴν ταύτης ειλικρινῆ πρὸς Θεὸν πίστιν, καὶ τὸν ὑπὲρ τοῦ ὀρθοῦ λόγου ζῆλον και θαπερεί τινα πανοπλίαν καὶ σκευὴν ἐνειμένος βασιλικήν, τὴν πνευματικὴν καὶ μάλα καλῶς ἐπέγνω μητέρα, την Χριστοῦ Ἐκκλησίαν φημί· καὶ τῶν ταύτης διδασκάλων εὐσεβῶς τε καὶ φιλοθέω; ἄγαν εξηρτημένος, καὶ τούτοις καὶ κεφαλὴν ὁμοῦ καὶ ψυ τὴν ὑποτιθεὶς, καθάπερ ὁρῶμεν, τὰς θαυμαστὰς πρὸς αὐτὴν ὁμολογίας ἐκεῖνας λαμπρῶς ἐπὶ τῶν ἔργων ἐκφαίνει, τοὺς περὶ καινδυνόν τε καὶ Γρηγορᾶν λύκους δεδειχὼς μάτην χανόντας, καὶ πᾶσι τοῖς τά κείνων φρονοῦσιν οιμώζειν εἰπών. Πρὸ δὲ πάντων καὶ ὑπὲρ πάντας καὶ βασιλεῖς καὶ βασιλίδες ὁμοῦ καὶ τὸ χρυσοῦν ἅπαν τουτὶ γένας, φιλοῦντες μὲν ὡς παῖδες πατέρας, μᾶλλον δὲ καὶ τὴν φύσιν αὐτὴν, καὶ τοὺς ἐκεῖθεν ἱμέρους καὶ τοὺς δεσμούς ὥσπερ παριέναι φιλονεικούντες τῷ περιόντι τοῦ φίλτρου, τὰς δὲ τιμὰς καὶ τὴν αἰδῶ, καὶ τὸ σέβας, καὶ τὴν ὑπακοὴν, καὶ πάνθ' ὁμοῦ τὰ τοιαῦτα, ἰσόθεά τινα καὶ παραδείγματος ἔξω παντὸς ἀπονέμοντες, τί μὲν οὐ λέγοντες, τί δ' οὐ ποιοῦντες, & πρὸς θεραπείαν τε καὶ τιμὴν φέρει τὴν τούτου; μᾶλλον δὲ πάντα μὲν ἐκεῖνα καὶ ὁρῶντες καὶ λέγοντες καθ' ὑπερβολὴν, οὐδὲν δὲ τῶν ἀξίων οἰόμενοι λέγειν καὶ ὁρᾷν. Τοιοῦτός ἐστιν ὁ τῶν πραγμάτων γυνὶ σὺν Θεῷ βασιλεύς τε καὶ κύριος. Τοὺς γὰρ νῦν ὄντας πάντας ἀνθρώπους, καὶ φρονήσει καὶ ἀγχινοίᾳ, καὶ καλοκαγαθίᾳ καὶ χρηστότητι τρόπων, καὶ συγγνώμῃ τῇ πρὸς τοὺς πταίοντας, καὶ τῷ φιλοδώρῳ τῆς γνώμης τε καὶ τῆς δεξιᾶς ἐκ πολλοῦ τοῦ περιόντος νικῶν, ὡς μηδὲ παραβάλλειν ἐξεῖναι, καὶ τῇ πρὸς τὸν πατέρα καὶ βασιλέα θαυμαστῇ ταύτῃ γνώμῃ, καὶ τῇ αἰδοῖ καὶ τῷ περιόντι τοῦ φίλτρου τοὺς πρὸ αὐτοῦ φιλοτιμείται νικήν ὁμοῦ πρὸς τοὺς ἐξ ὀσφύος αὐτῷ καὶ μάλα δὴ λαμπρῶς ἀμιλλώμενες, καὶ τὸ κράτος κάν τοῖς εἰρημένοις τούτοις ὥσπερ φιλονεικών φέρεσθαι κατά πάντων, καθάπερ δὴ καν τοῖς ἄλλοις, καὶ παράδειγμα θαυμαστὸν τοῖς ἐξ αὐτ τοῦ βασιλεῦσι, καὶ δὴ καὶ τοῖς τὰ δεύτερα φέρουσι τῆς βασιλείας τῶν παίδων ὁμοῦ πᾶσι προκεῖσθαι. Έρεισμα γοῦν τῆς ἀρχῆς, καὶ θείαν βουλὴν, καὶ ψυχήν τινα τῶν πραγμάτων καὶ τῆς ζωῆς, καὶ τῆς βασιλείας ἑαυτοῦ τε καὶ τῶν παίδων καὶ σπουδα στὴν καὶ προασπιστήν, καὶ κηδεμόνα και πατέρα καὶ φύλακα τοῦτον καὶ ἡγεῖται, καὶ τοὺς γνησίους ὁμοῦ πάντας ἡγεῖσθαι πείθει. Τοσοῦτόν εἰσι πρὸς τωσαν οἱ συνειδότες καὶ νῦν, οἷος ἐν ἔργοις τε καὶ ἀλλήλους θαυμαστοὶ οἱ βασιλεῖς, καὶ τοιούτοις δεν σμοῖς ἀλλήλοις συνδέδενται φίλτρου, καὶ ὁμονοίας καὶ συμψυχία;, ἢ οὐκ οἶδ' ὅ τι καὶ φῶ, φθόνου μὲν καὶ ζήλου καὶ μίσους καὶ τῆς οὐ καλῆς ὑπονοίας καὶ πάντων ὁμοῦ τῶν τοιούτων καλῶς ἀπεληλαμένων ἐκεῖθεν, τῆς δὲ τῶν βασιλέων ἀρετῆς γυμνῆς ἅπασιν ἐκφανείσης ἀθρόον, καὶ τὸ παντοδαπὸν ἑαυτῆς κάλο λος, καὶ τὴν ἰσχὺν ἅμα καὶ τὴν εὐπρέπειαν ἐκ πολύ τοῦ τοῦ περιόντος ἐμφανιζούσης· οἷς οὐ καλῶς ὁ κακὸς ἐπεσκότει φθόνος, καὶ τὸ ψεῦδος ἐπὶ μακρά, ἃ δὴ καὶ τὴν φθοράν, φεῦ! τοῦ γένου; ἡμῶν καὶ τὴν πανωλεθρίαν ἄνωθεν είργασται. "Απερ καὶ Γρη γοράς οὑτοσὶ κάκιστα νενοσηκώ;, ὡς μή ὤφελεν. ἐπειδὴ καὶ τὴν ποθουμένην αὐτῷ διαφοράν τώρα τότε PATROL. GR. CLI ᾿Αλλὰ τούτων μὲν ἄλις· Γρηγορίου δὲ πέρι τοῦ μεγάλου τῶν ἐμῶν φημι Θεσσαλονικέων διδασκάλου τα καὶ ποιμένος, καὶ ὧν ἡ τολμηρὰ καὶ βέβηλος γλῶττα κατὰ τῆς ἀληθείας καὶ ἀλήπτου ψυχῆς ἐκεί νης ἀκολάστως τε καὶ μοχθηρῶς, καὶ ἀξίως ἑαυτῆς δι' ὀλίγων εἶπε κἂν τούτοις ἐκεῖνο καὶ δὴ λέγω, ὡς πέμπει μὲν ὁ Θεὸς δι' αἰχμαλωσίας πρὸς Αχαιμεν νίδας κἀκεῖνον, ὥσπερ δὴ καὶ τοὺς ἀποστόλους πάλαι πρὸς τὸ κήρυγμα, καὶ τὴν τῶν ἐθνῶν σωτηρίαν διὰ τοῦ τῆς Ἐκκλησίας διωγμού δηλαδὴ τοῦ μετὰ τὴν ἀναίρεσιν Στεφάνου τοῦ θείου, διὰ τῶν ἐναντίων σοφῶς πλέκων τὰ ἐναντία, ἵνα καὶ θαυμασιώτερα, φησί, φαίνηται. Ἐκεῖ δ᾽ ὁ μέγας γενόμενος, λεγέλόγοις καὶ διαλέξεσι ταῖς πρὸς τοὺς σοφούς τε καὶ προύχοντας Αχαιμενιδών ἀνεφάνη. Μᾶλλον δὲ καὶ λέγουσι καὶ γράφουσι, καὶ κηρύττουσι μάλα τρανῶς τὰς συνεχεῖς πρὸς ἡμετέρους διδασκαλίας καὶ παρ αινέσεις, τὴν μεγάλην τοῦ λόγου παραμυθίαν, τὰς λύσεις τῶν ἀμφισβητουμένων, τὰς τῶν Γραφῶν θαυ μαστὰς ἐξηγήσεις, τοὺς τῆς καινῆς ἐκείνης αἱρέσεώ; τε καὶ δυσσεβείας ελέγχους, τὴν θεολογίαν, τοὺς ὑπὲρ τῆς μιᾶς τρισυποστάτου θεότητος καινοὺς καὶ ὑπερφυείς λόγους, τοὺς περὶ τῆς θείας Χριστοῦ γεννή σεως, τῆς τε ἄνω καὶ ὑπὲρ χρόνον, καὶ δὴ καὶ τῆς ἐν χρόνῳ καὶ κατὰ σάρκα, τοὺς περὶ σταυροῦ καὶ θείων εἰκόνων καὶ τύπων, καὶ Παλαιᾶς Διαθήκης καὶ Νέας, καὶ νόμου, καὶ περιτομῆς, καὶ ἱερωσύνης

PHILOTIEI CP. PATRIARCHE τῆς πάλαι· καὶ ὅτι καὶ κατὰ φύσιν ὁ Υἱὸς ὁ τοῦ Θεοῦ μένων αὐτὸν εὗρε λέγοντα, οὐδὲ δογματικῆς οὐδε Λόγος καὶ Χριστὸς καὶ Θεὸς, ἐπεὶ καὶ κριτὴς ὁ αὐτὸς ὁμοῦ πάντων ἀνθρώπων, ὄ φησιν Αβραὰμ ὁ πατριάρχης υπερ Σοδόμων πάλαι πρεσβεύων, κατὰ Μωϋσῆ φάνα: τὸν μέγαν, ὅπερ οὐχ Εβραίοις μόνον, ἀλλὰ καὶ ᾿Αχαιμενίδαις κατὰ ταυτά, φησί, δοκεῖ. Καὶ τί χρὴ κατὰ μέρος καταλέγειν νῦν ἐξῆς πάντα, πραγ ματείας ἑτέρας ὄντα καὶ ἱστορίας ἔργον, δι' ὧν ἡ θαυμαστὴ καὶ οὐρανία καὶ φιλόσοφος γλῶττα τίνας μὲν οὐκ ἐστήριξεν ἐκεῖ τῶν πιστῶν πρὸς τὸν ὑγιά φημι λόγον; ποίας δ᾽ οὐκ ἔλυσεν ἀμφιβολίας τῶν δισταζόντων; πόσου δὲ καὶ οἷου θαύματος οὐκ ἐπλήρωσε τὰς ψυχὰς τῶν συνέσει καὶ ἀξιώματι παρ' ἐκείνοις προυχόντων; δι' & δήπου καὶ πληγὰς καὶ βαπίσματα κατά κόρρης καὶ ὕβρεων φορυτὸν περί τῶν ἀποστατῶν καὶ ἀλιτηρίων ὑπέστη Χριστοῦ καὶ τῆς αὐτοῦ Ἐκκλησίας, οὐκ ἐνεγκόντων τὴν ἧτταν καὶ τὴν ἐπὶ πάντων αἰσχύνην, ἀναίμακτος ἀθλητὴς καὶ στεφανίτης καὶ μάρτυς τῶν Χριστοῦ καθημάτων ἐκεῖθεν κατιών πρὸς ἡμᾶς σὺν λαμπρᾷ τινι τῇ πομπῇ καὶ τοῖς κρότοις καὶ τοῖς ἐπινικίοις, οὐκ ἐπιγείοις τισὶν οὐδὲ παρ᾽ ἀνθρώπων φθαρτῶν ἐπιτ τελουμένοις, ἀλλ᾽ ἀφθάρτων καὶ οὐρανίων ἀγγέλων ἀοράτως προπεμπόντων, καὶ τὴν αὐτοῦ κάθοδον, καὶ τοὺς ἄθλους τοὺς ἱερούς, καὶ τοὺς ὑπὲρ τῆς εὐσε βείας ἀγῶνας καὶ δρόμους, καὶ τὴν καινὴν ὁμολογίαν, ὕμνοις καὶ μυστικαῖς ᾠδαῖς ἀνακηρυττόντων, ὡς καὶ κατιόντι παρὰ τοὺς τῆς βασιλίδος τῶν πό λεων ταύτης λιμένας, συνεξακούεσθαί τισι τῶν εὐλαβῶν τότε τοὺς ύμνους παρ' αἰγιαλοῖς ἑστηκόσιν, οὗ καὶ τὸ καινὸν ἐκεῖνο τῆς καινῆς ᾠδῆς τε καὶ τοῦ μέλους ἀποθαυμάζοντες, καινόν μέν τι καὶ ἄπιστον ἔλεγον εἶναι, εἰ παρὰ τῆς αἰχμαλωσίας καὶ τῶν βαρβάρων μελωδοί, καὶ τοιοῦτοι κατάγονται παρ' αὐτοῖς· ἐπεὶ δὲ, τῆς νηός εἰς τὴν γῆν κατιούσης, Γρηγόριος ὁ θεῖος σύν γε τῷ πληρώματι τῶν ναυτῶν δ ἀποβαίνοντες καθεωρῶντο μόνοι, τότε δὴ καὶ οἱ τῆς ἱερᾶς ἐκείνης ᾠδῆς ἀκροατοὶ καὶ τῶν ὕμνων συνῆκαν, ὡς οὐκ ἄνθρωπίνης, ἀλλ' ἀγγελικῆς ἦσαν ἐκεῖ να δυνάμεως έργα, τοῦ Θεοῦ θαυμαστῶς κανταῦθα τὸν ἑαυτοῦ βουλομένου δοξάζειν θεράποντα. Αλλ' ὁ περὶ τὴν ὄντως σοφίαν ἀσύνετος φιλόσο φος οὑτοσὶ σύν γε τῷ φίλῳ δαιμονίῳ, Αλώσεται, φησί, Παλαμᾶς, καὶ οὐ τὰ ἔχθιστα μόνον, ἀλλὰ καὶ τα αίσχιστα πείσεται, ἀπηχθημένοι καὶ ἐπίρρητο: καὶ αἰσχροί τινες πρὸς ἀλήθειαν ὄντες αὐτοὶ, καὶ τοὺς ὑπὲρ Χριστοῦ κωμῳδοῦντες ἀγῶνας, καὶ τοὺς ἀθλητὰς καὶ στεφανίτας αὐτοῦ συκοφαντοῦντες, καὶ τοὺς ἁγίους ἀναιδῶς οἱ ἐναγεῖς διασύροντες. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν οὕτως. Καλὸν δ᾽ ἂν εἴη λοιπόν, ἐπειδὴ καὶ τὸν λόγον διαναπαῦσαι δεῖ τῶν μακρῶν ἀγώνων καὶ δρόμων καὶ λῆξαί που τὸν καινὸν τουτονὶ πόλεμον, ὥσπερ ἐν ἐπιλόγοις ἀναλαβεῖν τε καὶ λογίσασθαι διὰ βρα χέων τινῶν τὰ πρὸς τὸν φιλόσοφον ἡμῖν τουτονι καὶ τοὺς καθ᾿ ἡμῶν καὶ τῆς εὐσεβείας αὐτοῦ λόγους διὰ μακρῶν εἰρημένα. Ὁ μὲν οὖν πρῶτος ἡμῖν τῶν πρὸς Γρηγορᾶν τουτωνὶ λόγων, ἐπειδὴ πρὸς τὸν αὐτοῦ πρῶτον ἀπιδών, οὐδέν τι περὶ τῶν προκει Ο τιοῦν ἀπτόμενον ὑποθέσεως, ἀλλ᾽ αὐτὸ τοῦτο μόνον συκοφαντίαν ὄντα καὶ ὕβριν τῆς κατ' αὐτοῦ τε καὶ τῶν περὶ αὐτὸν συγκροτηθείσης ἡμῖν ἱερᾶς συν ὅδου, καὶ δὴ καὶ τῆς Ἐκκλησίας ὁμοῦ πάσης, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ βασιλέας αὐτοὺς καὶ τοὺς προσήκον τας αὐτοῖς κατὰ γένος σύν γε τῇ συγκλήτῳ δια βάλλοντα πάσῃ, καὶ νῦν μὲν διωγμὸν καὶ καθαρπν καὶ φυλακὰς περικαθημένους τὴν Γρηγορᾶν καὶ φρουροῦντας, καὶ πυκτίων ἱερῶν ἀφαίρεσιν έγκει λοῦντα τὰ μηδαμῶς ὄντα, νῦν δὲ ψῆφον ἄδικον καὶ διωγμὸν εὐσεβείας τὴν τῆς δυσσεβείας ἀποκαλοῦν τα καθαίρεσιν, καὶ μηδὲν μὲν εὐσεβες, ὡς αὐτός φησι βλασφημῶν, μηδὲ δίκαιόν τι τὴν ἱερὰν σύν οδον εἰπεῖν τε καὶ καταπράξασθαι, ὡς καὶ τοὺς περικαθημένους τε καὶ περιεστῶτας, ψεῦδός φησι καὶ δυσσεβείας κατεγνωκότας αὐτῶν, σιγῇ τὴν ἑαυ τῶν ἀποκρύψαι γνώμην, καὶ τὴν τῆς δυσσεβείας συνηγορίαν, διὰ τὴν ἐξουσίαν καὶ τὸν ἐπικείμενων φόβον, οὐ μὴν οὐδ᾽ αὐτά φησι τὰ λαληθέντα γοῦν ἐκεῖ καὶ πραχθέντα κατ' ἀλήθειαν δοθῆναι τῷ τόμῳ κακουργία τε καὶ ἀμαθίᾳ τῶν ἐκεῖνον συγγραψα μένων· οὐδὲ γὰρ εἶναι παρ' ἡμῖν τῶν λέγειν τε καὶ γράφειν εἰδότων μετ' ἐπιστήμης οὐδένας, ἀλλ᾽ ἀπὸ σκαπάνης, ὡς αὐτός φησι, καὶ κώπης, καὶ ἀγρα κικοῦ βίου προαχθῆναι πάντας οὐ καλῶς οὐδὲ δι καίως ἐπὶ τὸ βῆμα, ὡς μήδ' αὐτὸ τοῦτο γοῦν ἔχειν εἰδέναι, τί ποτε ἄρα τὸ τῆς ἐπισκοπῆς χρήμα, καὶ εἰς ὁ σκοπὸς καὶ τὸ ταύτης επάγγελμα, μήτοι γε καὶ ἄλλων ἔχειν ἡγεῖσθαι καὶ διασώζειν, καὶ τέλος διωγμὸν ἐκεῖ κατὰ τῆς συνόδου καὶ τῶν προυχόντων ἱερέων Θεοῦ, καὶ Γρηγορίου τοῦ σοφοῦ μάλιστα, καὶ πληγάς τε καὶ μάστιγας και φορυτον 5εριο ἀφορήτων, καθαπερεί τινα παραπλήγα καὶ τὸν ἐγκέφαλον διασεσεισμένον εὑρηκότες τὸν Γρηγοράν, καὶ φαντασθέντα καὶ κάκιστα συγγραψάμενον, ἐξη λέγξαμεν αὐτὸν ἐκεῖ κατὰ μέρος πάνθ' ὁμοῦ τὰ τοιαῦτα ψευδόμενον καὶ παραληροῦντα, ὡς μηκέτι μηδ' ἐν τοῖς μείζοσι καὶ καιριωτέροις άξιον είναι πιστεύεσθαι καὶ ὁπωσοῦν τοῦτον, τὸν οὕτω τῶν ἐλαττόνων τε καὶ σμικρῶν καταψευδόμενον του τωνί, καὶ μετὰ τοσαύτης φάναι τῆς προθυμίας, ε; μηδεμίαν ὑπερβολὴν καταλείπειν. Ο δεύτερος τῶν λόγων πρὸς τὸν δεύτερον βλέπων τοῦ φιλοσόφου, περὶ διαφορᾶς μὲν οὐσίας θείας καὶ θείας ἐνεργείας ἐνίσταται τὸν ἀγῶνα· ἐπεὶ δ' ὁ ἀντιλέγων οὐ πρὸς τὰ τοῦ συνοδικοῦ τόμου καθε ξῆς πάντα, ἀλλὰ πρὸς κεφαλαιώδη ζητήματά τιν τῆς ὑποθέσεως ἑπτὰ τὸν ἀριθμὸν ὄντα τὸν λόγον ἔφη προαγαγείν βούλεσθαι, πρὸς ταῦτα καὶ ὁ λόγος ἡμῖν βλέπων, πρῶτον μὲν τὸν συνοδικὸν εἰσάγει & ἑαυτοῦ τόμον, τὴν ἀπαρίθμησιν τουτωνὶ τῶν κο φαλαιωδών ζητημάτων ποιούμενον· εἶθ᾿ ἑξῆς τὰ περὶ διαφορᾶς οὐσίας θείας καὶ ἐνεργείας εἰσαγε γὼν κατὰ μέρος τοῦ αὐτοῦ συνοδικοῦ τόμου, απαρ ὁ Γρηγορᾶς ἀπέκρυψε κακουργών, γραφικούς τε καὶ θεολογικοῖς ἐρειδόμενα λόγοις, καὶ ταῖς τῶν ἐκτεθεικότων Πατέρων ἀρίσταις επεξεργασίαις τ καὶ κατασκευαῖς, ἐνταῦθα λήγει τοῦ δρόμου, βρε

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM XII. χεν ἅττα πρὸς τὸν φιλόσοφον ὑπὲρ τῶν εἰρημένων Γρηγορᾶς καὶ αὖθις τοὺς ἱερούς θεολόγους Αθανά εἰπὼν τῇ συνόδῳ τε καὶ τῷ τόμῳ. Ὁ δὲ τρίτος τὰ περὶ διαφορᾶς θείας ουσίας καὶ Ενεργείας σκοπούμενος καὶ αὐτὸς, τὸν περὶ θείας δυνάμεως τῆς φυσικῶς τῷ Θεῷ προτού της ἐξετάζει λόγον, τὸν ᾿Αρεοπαγίτην θεῖον εἰσάγων Διονύστον. Τούτῳ καὶ γὰρ ὁ Γρηγορᾶς ἀντιλέγων διὰ τοῦ συνοδικοῦ τόμου, κτιστὴν ἀποδεικνύναι πειρᾶται τὴν φυσικὴν τοῦ Θεοῦ δύναμιν. Ἐν οἷς καὶ τὸν θεο φόρον Δαμασκηνὸν σύν γε τῷ προῤῥηθέντι θείῳ Διονυσίῳ συκοφαντῶν ἐλέγχεται παρὰ τοῦ ἀληθοῦς λόγου. Φησὶ γὰρ μὴ κυρίως μηδὲ κατὰ φύσιν ἔχειν τὸν Θεὸν τὴν τοῦ ἔχειν δύναμιν, καὶ τούτους τοὺς ἁγίους εἰδέναι τε καὶ διδάσκειν. Εἶναι γὰρ τοῦτο τῶν κτισμάτων, ὡς αὐτός φησιν, ἴδιον. Εξελέγχει, δ' αὐτὸν ὁ λόγος ἐν τούτοις νῦν μὲν τὰ Σαβελλίου φρονοῦντα, λέγοντος, μή κυρίως καὶ ὑποστατικῶς ἔχειν Υἱὸν καὶ Πνεῦμα τὸν Θεὸν, εἰ καὶ λέγεται, νῦν δὲ τοῖς τοῦ ᾿Αρείου καὶ Εὐνομίου συναπαγόμενον. Ἐκείνων καὶ γάρ ἐστι τὸ ἑτεροούσιον, καὶ τὸ ὡς οὐσίας περὶ οὐσίαν ἔχειν τὸν Θεὸν τὸν ἑαυτοῦ Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα, κατὰ τὰς τοῦ φιλοσόφου δηλονότι φιλοσόφους κατηγορίας. σιόν τε καὶ Βασίλειον συκοφαντεί, ὡς ἐπὶ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τῷ αἰτίῳ τε καὶ αἰτιατῷ μόνῳ χρωμένους, ἐξελέγχει τοῦτον καὶ αὖθις ἐξ αὐτῶν τε τούτων τῶν Θεολόγων Πατέρων, καὶ δὴ καὶ τῶν ἄλλων, καὶ ψεύστην ὁμοῦ καὶ βλάσφημον, ὡς ἐπὶ τῆς θείας οὐσίας καὶ τῆς φυσικῆς ἐνεργείας μᾶλλον, καὶ οἱ κειότερον τῇ τοῦ αἰτίου τε καὶ αἰτιατοῦ προσηγορία χρωμένων αὐτῶν. Πρὸς δέ γε τοῖς ῥηθεῖσιν ἀτόποις καὶ τῶν Μονοθελητῶν τε καὶ Μονοφυσιτῶν ἀπο δείκνυσι πολλῷ χείρονα καὶ ἀτοπώτερα κατασκευ άζοντα Γρηγορᾶν ὁ λόγος, ὅσον ἐκεῖνοι μὲν τὸ τῆς θεότητος ὁμολογοῦντες φυσικὸν θέλημα καὶ τὴν ἐν ἐργειαν, τὸ τῆς ἀνθρωπότητος τοῦ Χριστοῦ κακῶς ἀπηρνοῦντο· ὁ δὲ τὸ τῆς ἁγίας Τριάδος ἀπαρνεῖται διαρρήδην θέλημα καὶ τὴν ἐνέργειαν, καὶ ἁπλῶς πάντα τὰ φυσικῶς αὐτῇ προσόντα. Τῷ δὲ τετάρτῳ τῶν λόγων περὶ διαφοράς ώσαύ τως οὐσίας θείας καὶ ἐνεργείας, καὶ δὴ καὶ δυνάμεως αὐτοῦ φυσικῆς τὴν ὁρμὴν ἔχοντι ἐξελέγχεται Γρηγορᾶς, οὐ κακούργως μόνον τοῖς ἐν τῷ συνοδικῷ τόμῳ, ἀλλὰ καὶ λίαν ἀμαθῶς ἐπιβάλλων. Καὶ πρῶτον μὲν ὁ λόγος αὐτὸν ἐλέγχει, οὐ τὰ Ἀρείου καὶ Μακεδονίου νοσούντα μόνον, ἀλλὰ καὶ τούτους ὑπερελάσαντα τῇ δυσσεβείᾳ, ὅσον οἱ μὲν τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ διαιρεῖν τῆς Πατρικῆς οὐσίας τολμῶντες, καὶ κυρίως οὐδὲ φυσικῶς, ἀλλὰ κατὰ μετοχὴν καὶ ἐπείσακτα κεκτήσθαι τὰ τῆς θείας φύσ σεως ἔλεγον ἰδιώματα, ὁ δὲ καὶ αὐτὸν τὸν Πατέρα, τὴν τρισυπόστατον ὁμοῦ λέγω Θεότητα, οὐ κυρίως φησὶν ἔχειν ταῦτα, ἀλλ' ἡ ἐπίκτητα καὶ ὕστερογενῆ, Η ψευδή· εἶτα προϊὼν ὁ λόγος δείκνυσι Γρηγοράν · νῦν μὲν Εὐνομίῳ συνάδοντα, ἐν οἷς κατ᾽ ἐκεῖνον καὶ οὗτός φησι, μὴ ἄλλο μὲν οὐσίαν νοεῖν, ἄλλο δὲ δύο να μιν, ἄλλο δ' ενέργειαν καὶ σοφίαν, ὡς καὶ τῆς Ἐκκλησίας τοῦτ' αὐτὸ κατηγορεῖν ἔχειν, καὶ τῆς οὐσίας καὶ ἀλλήλων διαφορά πως εἶναι ταυτί λεγούσης, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ἄκτιστα καθὰ φυσικὰ τοῦ Θεοῦ· νῦν δὲ καὶ Νεστορίῳ καὶ Μονοφυσίταις ὁμό φρονα τὸν αὐτὸν, ὡς κατ' ουσίαν τὴν ἔνωσιν λέγον τα, καὶ δὴ καὶ σχετικήν, ὥστε δυάδα τελείων υπου στάσεων ἑνωθῆναι. Εἶτα χρῆσιν εὑρὼν ἐκεῖ τοῦ Αγίου Κυρίλλου, περὶ διαφορᾶς θείας ουσίας καὶ θείας ενεργείας θεολογοῦσαν, καὶ ταύτην εἰς δύο κακῶς διελών, καὶ τὸ μὲν ἐκείνης τῷ γεννήτορι δε δωκώς, τὸ δὲ προσρίψας τῷ τόμῳ καὶ ἡμῖν ὡς ἡμέτερον δῆθεν, εἶτα κατ' ἐκείνου χωρεῖ καὶ ἡμῶν ἀκρατῶ;. Εν τούτοις γοῦν ἐξελέγξας αὐτὸν ὁ ἡμέ τέρος λόγος, ὡς κακοῦργον, ὡς ἀμαθῆ, ὡς τῶν ἁγίων υβριστὴν καὶ βλάσφημον ἐκτόπως, εἶτα καὶ συκο φάντην αὐτὸν ἀποδείκνυσι τοῦ τε θείου Κυρίλλου καὶ Ἰωάννου φημὶ τοῦ σοφοῦ. Ἐπὶ τούτοις τὸν περὶ αἰτίου καὶ αἰτιατοῦ λόγον κινήσας, καθ᾽ ἂν ὁ Τῷ πέμπτῳ περί τε ηνωμένης καὶ διακεκριμένης θεολογίας καὶ διαφορᾶς αὖθις θείας ενεργείας δι εξιόντι, καὶ δὴ καὶ τοῦ ταύτης ἠνωμένου, καὶ τὸ μὲν θεωρεῖσθαι πράγματι λέγοντι, την δε διαφοράν ἐπινοίᾳ, οὐ πράγματι, αἱ τούτων ἀποδείξεις Εκ τε Διο νυσίου καὶ Ἱεροθέου τῶν ὁμιλητῶν τε καὶ διαδόχων τῶν ἱερῶν ἀποστόλων εἰσὶν, ἀπὸ τῶν θείων Γραφών, ἀπὸ τῶν οἰκουμενικών συνόδων, καὶ δὴ καὶ τῶν ἱερῶν διδασκάλων τε καὶ θεολόγων ἐκ μέρους. Συνε αποδείκνυται δὲ τῷ λόγῳ κἀκεῖνο, ὅτι οὐ μόνον ὑπὸ τῆς ἔκτης οἰκουμενικῆς συνόδου οἱ τὰ Γρηγορᾶ καὶ Ακινδύνου νοσοῦντες ἐξελέγχονται χείρω καὶ ἀτου πώτερα φρονοῦντες τῶν Μονοθελητῶν ἐκείνων, ἀλλὰ καὶ ὑπὸ πασῶν ὁμοῦ τῶν συνόδων τῶν τε καθόλου καὶ τῶν μερικῶν, ἐπειδὴ καὶ ἀλλήλαις εἰσὶν αἱ πᾶσαι σύμφωνοι καὶ βεβαιοῦσαι ἀλλήλας. Διὸ καὶ παρὰ πασῶν ἐστιν ἡ ἀρὰ καὶ ἡ ἀποκήρυξις ἐπενηνεγμένη τοῖς τἀναντία φρονοῦσιν ἐκείναις, ἀλλ' οὐχ αἱ καθ' ἡμᾶς ἁπλῶς σύνοδοι καὶ οἱ τόμοι. Τακείνων καὶ γὰρ ἐκφαίνουσιν οὗτοι, μηδὲν παρ' ἑαυτῶν εἰσφέροντες ἢ μόνην τὴν ὁμολογίαν καὶ τὴν συμφωνίαν ἐκείνων. Πρὸς δὲ τούτοις καὶ τὰ Ωριγένους ἐλέγχονται να σοῦντες κατὰ τὴν οἰκουμενικήν πέμπτην ἁγίαν φημὶ σύνοδον, πρὸς ἐκεῖνον εἰποῦσαν, ὡς εἶχε μὲν ὁ Θεὸς ἀεὶ τὴν τοῦ κτίζειν δύναμιν, ἐνηργήθη δὲ ἡ τοιαύτη δύναμις, ὅτε αὐτὸς ἐβουλήθη. Ὅθεν οὐδ' ἐτράπη Θεός, φησὶν, ἀφ' ἑτέρου εἰς ἕτερον. Τῷ γε μὴν ἔκτῳ πρός τε τὸν τρίτον καὶ τὸν τέ ταρτον τοῦ Γρηγορά βλέποντι, καὶ περὶ μετοχῆς θείας καὶ ἐνεργείας ἀγωνιζομένῳ, καὶ αὖθις ὁ αὐτ τὸς ἐλέγχεται, τά τε ἄλλα διὰ τοῦ ληπτοῦ καὶ μεθο εκτοῦ τῆς θείας ουσίας βλασφημῶν εἰς Θεὸν ἀπό πως, καὶ δὴ καὶ τὴν ᾿Αντιοχείας μέγαν Αναστά στον σύν γε τῷ συνοδικῷ τόμῳ συκοφαντῶν καὶ ἀκρατῶς ὑβρίζων· τὰ γὰρ περὶ τοῦ θείου Πνεύματ τος εἰρημένα τῷ σοφῷ διδασκάλῳ τούτῳ συλήσεις ἀπὸ τοῦ τόμου, καὶ τούτοις ὡς ἡμετέροις δῆθεν χρησ σάμενος, τὰ αἴσχιστα καὶ συκοφαντεῖ καὶ ἐνυβρίζου τούτοις, ὥσπερ δὴ καὶ τοῖς τοῦ ἁγίου Κυρίλλου πρόσ τερον· οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ Ἀθανάσιον σὺν ἐκείνῳ τὸν μέγαν μεθεκτὴν τὴν τοῦ Πνεύματος οὐσίαν το καὶ ὑπόστασιν, καὶ δὴ καὶ αὐτὴν τὴν ἁγίαν ταύ-

της Τριάδα συκοφαντών λέγειν ἐκεῖνον· οὐ τὴν καὶ αὖθις, ἀλλὰ δὴ καὶ τὸν ἔκτον ἐνίσταται τοῦ Γρη θαυμαστὴν προτιθεὶς Θεολογίαν ὁ ἡμέτερος λόγος, αὐτόθεν ἐξελέγχει τον Γρηγορᾶν καὶ ψεύστην καὶ συκοφάντην τῶν ἁγίων, καὶ δὴ καὶ τὰ Μασαλιανών καθαρῶς κὰν τούτοις φρονοῦντα· πρὸς δέ γε τοῖς εἰρημένοις καὶ Λατίνοις ἀκριβῶς περί τε προόδου καὶ χάριτος καὶ φυσικῆς ἐνεργείας καὶ ἐλλάμψεως· καὶ Θεοῦ μετοχῆς συνηγοροῦντα, μᾶλλον δὲ καὶ Λα τῖνον αὐτὸν ἄντικρυς τὰ τοιαῦτα πεφηνότα, μηδησ τινοσούν προσούσης διαφοράς. Τοῦ ἑβδόμου πρὸς τὸν τέταρτον καὶ αὖθις τοῦ φι λοσόφου λέγοντος λόγον περὶ φυτικῆς καὶ οὐσιώδους ενεργείας Θεοῦ ὅτι ἄκτιστος, ἀναδείκνυται μὴ μόνον κτίσμα ταύτην αὐτὸς λέγων, ὡς ἔθος αὐτῷ, ἀλλὰ καὶ μὴ · δν, ὅταν μὴ πρὸς τὴν οὐσίαν αὐτήν, φησίν, ἀναφέ γορά λόγον περί τε θεότητος καὶ Θεοῦ καὶ θείας ἐνεργείας αὖθις καὶ θεώσεως, δεικνύντες ότι το ἄκτιστος, καὶ ὅτι ἄσχετος καὶ ἀμίμητος τῇ ἀνθρω πείᾳ φύσει, εἰ καὶ Πνεύματι ἁγίῳ, ἐν σχέσει καὶ μιμήσει γίνεται, καὶ πῶς καὶ κατὰ τίνας τοὺς λόγους καὶ ὁ Υἱός τοῦ Θεοῦ καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον καὶ ενέργειαι τοῦ Πατρὸς λέγονται παρὰ τῶν θεολόγων, καὶ αὖθις οὐκ ἐνέργειαι οἱ αὐτοί· καὶ ὅτι καὶ ed τρεῖς θεαρχικαὶ ὑποστάσεις καὶ κοινῇ καὶ ἰδίᾳ καὶ σοφία καὶ δύναμις ὡσαύτως λέγονται, διὰ τὸ φυσι κῶς καὶ μὴ μεθεκτῶς ἔχειν ταῦτα, καὶ τὴν φυσι τὴν αὖθις δύναμιν καὶ ἐνέργειαν κοινῶς καὶ ἡνω μένως ἔχουσιν ὡς ὁμοούσιοι καὶ ὁμόθεοι. Αποδει κνύουσι δ' αὖθις τὴν φιλόσοφον καὶ τὸν μέγαν συχν ρητα: τούνομα. Ταύτην καὶ γάρ φησιν εἰδέναι μό. Η φαντοῦντα Βασίλειον ὥσπερ δὴ καν τοῖς φθάσας, την Θεοῦ ἐνέργειαν· τὰ δὲ παρ' αὐτὴν πάνθ᾽ ὁμοῦ κτίσματα· θέλησιν δὲ φυσικὴν κοινὴν τῆς ἁγίας Τριάδος μηδαμῶς πεφυκέναι, ἀλλὰ τὴν οὐσίαν αὐτὴν εἶναι θέλησιν, καὶ τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ μόνα. Δείχνυτα: δ' ἐν τούτῳ τῷ λόγῳ Γρηγορᾶς πρὸς τοῖς εἰρημένοις οὐ μόνον τὴν τοῦ Θεοῦ ἐνέργειαν, ἀλλὰ καὶ τὴν οὐσίαν σὺν αὐτῇ περιγραπτὴν καὶ ὡρισμένην φανερῶς λέγων. Τοῦ δὲ ὀγδόου τῶν λόγων τῷ τετάρτῳ καὶ αὖθις τοῦ Γρηγορᾶ καὶ δὴ καὶ τῷ πέμπτῳ περὶ θείας ἐνα εργείας προσδιαλεγομένου καὶ ἔτι, ὅτι ἄκτιστος, καὶ ὅτι οὐ σύνθετον διὰ ταύτην τὸ θεῖον κατ' αὐτὸν τὸ κατὰ φύσιν ἁπλοῦν, ἀποδείκνυται Γρηγορᾶς οὗ μόμά νον σύνθετον καὶ κτιστὸν διὰ τῆς ἐνεργείας κατασκευάζων τὸν Θεὸν, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἱερούς θεολόγους, Κύριλλόν τε καὶ Ἰωάννην τὸν Δαμασκηνὸν συχοφαντῶν καὶ αὖθις, οὐ κατὰ διάνοιάν φημι μόνον, ἀλλὰ σχεδὸν καὶ κατ' αὐτὰ τὰ ῥητά· οὐ τούτους δὲ μόνους, ἀλλὰ καὶ τὴν ἔκτην οἰκουμενικὴν ἁγίαν σύνοδον ὅλην, Μάξιμόν τε τὸν τῆς θεολογίας καὶ ὁμολογίας στύλον, καὶ Βασίλειον καὶ ᾿Αθανάσιον ὁμοῦ τοὺς μεγάλους. Ἐν οἷς οὐ τὰ Μονοφυσιτῶν τε καὶ Μονοθελητῶν σπουδάζων μόνον καὶ αὖθις ἐλέγ χεται, ἀλλὰ καὶ Εὐνόμιος ἄλλος αὐτὸς ἀναδείκνυται· οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ "Αρειος ἅμα καὶ Μακεδόνιος, μᾶλ λον δὲ καὶ πολλῷ χείρων καὶ ἀτοπωτερος ἐκείνων ὅσον ἐκεῖνοι μὲν κατ' ουσίαν τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦ. μα τοῦ Πατρὸς διαιροῦντες, δ δὴ καὶ φθάσαντες ἔφημεν, εἰς κτίσμα καταφέροντες ὅσον τὸ κατ᾽ αὐτοὺς τὸν Θεὸν ἦσαν, Γρηγορᾶς δ᾽ οὑτοσὶ καὶ εἰς τὸ μὴ ὂν τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ κατασπἂν ἐπιχειρεῖ διὰ τῶν φυσικῶς προσόντων αὐτῇ. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τὰς Πλατωνικὰς ἰδέας καὶ μάλα πρεσβεύων ἐλέγχεται, ἰδιοῦ ποστάτους τὰς ἀνυποστάτους ἑαυτοῦ δοξάζων ἐνεργεία;, καὶ καθάπερ σκιάς τινας, ὡς αὐτός φησι, τῇ ουσίᾳ παρεπομένας. Ο δὲ λόγος ἡμῖν οὑτοσὶ δείκνυσι διὰ τῆς ἱερᾶς τῶν ἁγίων θεολογίας, καὶ πότε, καὶ κατὰ τίνας τοὺς λόγους νοηθείη ἂν ἐπὶ Θεοῦ σύνθεσις. Οὓς ἡ μὲν Ἐκκλησία τοῦ Θεοῦ ἀποσείεται, τοῖς ἱεροῖς ἑπομένη διδασκάλοις· ὅ γε μὴν Γρηγορά; ἀπειθῶν τούτοις, ἐξ ἀνάγκης ἐκείνοις ἁλίσκεται, σύνθετον ποιῶν τὸν Θεόν. Ο ἔνατος καὶ ὁ δέκατος πρὸς τὸν πέμπτον μὲν καὶ τοὺς ἄλλους θεολόγους Πατέρας. Φησὶ καὶ γὰρ, ὡς οὐ περὶ φυσικῆς ἐνεργείας Θεοῦ φησιν ὁ διδά. σκαλος πρὸς Εὐστάθιον γράφων, ἀλλὰ περὶ ἀποτε λεσμάτων μόνον ήτοι κτισμάτων. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ὁμόφρονα δεικνύουσι καὶ αὖθις αὐτὸν ὄντα Σαβελλίν τε ἅμα καὶ ᾿Αρείῳ καὶ Μακεδονίῳ, μὴ δευτέραν καὶ κατωτέρω τὴν θείαν ενέργειαν οιόμενον σύν γε τοῖς θεολόγοις Πατράσι τῆς πηγαζούσης αὐτὴν θείας φύσεως, ὡς κατ' αἰτίαν ὑπερκειμένης καὶ μείζονος, ἀλλὰ θεότητας καὶ θεοὺς διαφόρους ἀλλήλων ἐντεῦθεν συνά γοντα, δ δὴ τοῖς προῤῥηθεῖσι παλαιοίς αιρεσιάρ χαις ἐκείνοις ἐδόκει, διὰ τὸ τῶν θείων ὑποστάσεων δηλονότι διάφορον παρὰ τῆς Ἐκκλησίας Χριστοῦ καλώς πρεσβευόμενον. Ο ενδέκατος τὰ περὶ τῆς Χριστοῦ διεξιών εν Θαβωρίῳ θείας μεταμορφώσεως καὶ τοῦ κατ' αὐτὴν τῆς θεότητος φωτός, περί τε θεώσεως ὑπερφυούς αὖθις, καὶ μετοχῆς τῆς θεοποιοῦ καὶ φυσικής του Πνεύματος χάριτος, δείκνυσι τὸν Γρηγοράν ή μεί γενέσθαι τὴν μεταμόρφωσιν όλως Χριστοῦ λέγοντα, ἢ τραπῆναι καὶ μεταβληθῆναι τὴν ἀνθρωπείων μορφὴν, ἢ τὸ εἶδος τοῦ Χριστοῦ σύν γε τοῖς Είνα νομάχοις, καὶ προσέτι τὸν Θεὸν καὶ ῥητὸν καὶ έμα τῶν, οὐκ ἐκ τῶν περὶ αὐτὸν κατὰ τὴν ἱερὰν μυστα γωγίαν, ἀλλὰ κατ' αὐτὴν τὴν οὐσίαν δοξάζοντα μετ' Εὐσεβίου καὶ τῶν 'Αρειανῶν, καὶ κτιστὸν καὶ όριο τὸν εἰσάγοντα σὺν ἐκείνοις Θεὸν, ὃν δήπου καὶ κατ' οὐσίαν ἰδεῖν ἐκδέχονται καὶ προσκυνῆσαι, φησὶν ὁ Γραπτός θεῖος Θεόδωρος, ὑπ' αὐτοῦ τοῦ Γρηγορά προβληθεὶς καθ' ἡμῶν δῆθεν καὶ τοῦ τῆς ἀληθείας λόγου. Διέξεισι δ' ὁ λόγος ἐν τούτοις ἀπροσίτου φωτός τῆς θεότητος, καὶ αὐτοῦ καὶ θεοφανείας καὶ ἐλλάμψεως θείας τῆς διδα μένης τοῖς ἁγίοις ἐν Πνεύματι, νῦν μὲν ἐκ μέρους ὡς ἐν ἀῤῥαβῶνος μέρει, κατά τε τὸν θεῖον Παυλών φημι καὶ τοὺς μετ' ἐκεῖνον θεολόγους και διδασκά λους, ἐν δὲ τῷ μέλλοντι αἰῶνι δαψιλεστέρας τε καὶ τελεωτέρας. Λάμψουσι γὰρ οἱ δίκαιοι ὡς ὁ ἥλιος; Χριστός φησιν ὁ τῆς δικαιοσύνης Ηλιος, ἐν τῇ βα σιλείᾳ τοῦ Πατρὸς αὐτῶν, καὶ ἰσάγγελοι έσονται καὶ υἱοὶ Θεοῦ, τῆς ἀναστάσεως υἱοὶ ὄντες. καὶ περὶ τοῦ μετοχῆς ἱερᾶς Ο γε μὴν δωδέκατος οὑτοσὶ καὶ τελευταίος τῶν ἄλλων ὑπὲρ τῶν ἐν τῷ ἁγίῳ ὄρει τῷ Αθῳ μοναστών

CONTRA GREGORAM ANTIRRHETICORUM XII. τοῦ λόγου τῆς ἀληθείας, καὶ ἀντιλέγειν ὁπωσοῦν οἷς δήπου καὶ προὔθετο, ὅπερ οὐκ ἄν, φησὶν, εὐχε ρῶς τις λαβεῖν δυνηθείη, τὰ ἐκείνου γε μόνα δι εξιών καθ' αὐτά. καὶ τῶν ἱερῶς καθ᾿ ἡσυχίαν ἀσκούντων τὰ τῆς εὐ- σασθαι, τὸ καὶ δόξαι τι λέγειν ὅλως ἐκεῖνον κατὰ αγγελικής πολιτείας βεβαιότερα συντεθείς, καὶ συκοφάντην καὶ βλάσφημον καὶ ὑβριστὴν ἄτοπον τῶν ἁγίων κἐν τούτοις τὸν Γρηγορᾶν ἐξελέγχει, καθάπερ δὴ κὰν τοῖς ἄλλοις· καὶ οὐ τοῦτο μόνον, ἀλλὰ καὶ ὑπεύθυνον πάντ' ἐκεῖνά γε ἀκριβῶς, ὅσα τῶν ἁγίων ψευδῶς κατηγορεί, πεπλανημένους καὶ ψευδοπροφήτας, καὶ Μασαλιανοὺς τούτους αποκαλῶν. Εἶτα καὶ ὑπὲρ τῶν θειοτάτων ἀπολογησάμενος βασιλέων, οὐδὲ γὰρ οὐδὲ τούτων ή φιλοψευδῆς καὶ φιλολοίδορος ἀπέσχετο γλῶσσα, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ Γρηγορίου τοῦ καθ' ἡμᾶς φημι θεο λόγου καὶ κοινοῦ τῆς Ἐκκλησίας Χριστοῦ διδασκά λου, καὶ δὴ καὶ τῆς εἰς Ασίαν αἰχμαλωσίας, καὶ τῶν ἱερῶν αὐτοῦ θαυμάτων βραχέ ἄττα διαλεχθείς, ἔν γε τῇ ἀνακεφαλαιώσει ταύτῃ καταπαύει τὸν δρό μου, μικρά τινα καθάπερ ἐν ἐπιλόγῳ πρός γε τὸν θαυμαστὸν εἰπὼν βασιλέα, τὸν καὶ τὴν ἀρχὴν πρὸς ταῦτα κεκινηκότα. Τοιαῦτα τὰ πρὸς Γρηγορᾶν ἡμῖν καὶ τὰ ἐκείνου κατὰ τῆς εὐσεβείας καὶ τῆς ὀρθῆς περὶ Θεοῦ δόξης καὶ τῶν ταύτης προαγωνιστῶν τε καὶ προμάχων, θειότατε βασιλεῦ· δεῖ μὲ καὶ γὰρ ὥσπερ ἀρχόμενον, οὕτω καὶ λήγοντα τοῦ λογικοῦ τούτου δρόμου, πρὸς σὲ καὶ αὖθις ἀπιδεῖν τὸν αἴτιον τούτων, καὶ τῷ πάντ' ἀρίστῳ σοὶ τὸ πᾶν ἐπιγράψαι· εἰ μὲν ἀρκούντως καὶ κατὰ τὴν ἔχοντα γνώμην, τοῦ και λῶς πρὸς ταῦτα προτρεψαμένου, τῷ Θεῷ χάρις, καὶ σοὶ τῷ καλέσαντι· εἰ δὲ τῆς ἐλπίδος ἐνδεέστε ρον, καὶ οὕτω χάρις. Οὐ γὰρ ψεκτῶς εὖ οἶδα γραφικοῖς τε καὶ θεολογικοῖς ὁπλισμένα πάντοθεν λό γοις, καὶ τὰ τῶν ἀντιθέτων οὐκ ἀποστρέφοντα καὶ διαλύοντα μόνον ἐκ πολλοῦ πάνυ τοῦ περιόντος, ἀλλὰ καὶ κατὰ τῆς αὐτῶν περιτρέποντα κεφαλῆς, εὐπερίτρεπτα μὲν καὶ σαθρὰ πεφυκότα τῇ τε λαμπρᾷ τοῦ ψεύδους ὑπερβολῇ καὶ τῷ νωχελεῖ καὶ ἀμα· θεῖ καὶ κούφῳ τοῦ ταῦτα συγγραψαμένου, ἐξ ἀντιστρόφου δὲ τὸ δυσχερὲς καὶ οὐ πάνυ τοι ῥᾷστον ἄλο λως πρὸς τὴν ἀπαίτησιν ἔχοντα, τῇ τε ἀταξί, φημὶ καὶ ἀναρμοστία τῶν προβλημάτων τε καὶ συλλογισμῶν τοῦ φιλοσόφου, καὶ τῇ συκοφαντίᾳ καὶ τῷ συχνῷ ψεύδει κατά τε τῶν θεολογικῶν τε καὶ πατρικῶν λόγων, καὶ τῆς συνόδου καὶ πάντων ἡμῶν· οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τῷ πᾶσαν ὡς εἰπεῖν αἵρεσιν εν ταῦθα συνειλομέναι, καὶ μηδὲ Ἰουδαϊσμοῦ καὶ δο ξῶν Ἑλληνικῶν φείσασθαι, τοῦ μὴ καὶ τούτων οἷς λέγει τε καὶ φρονεῖ κοινωνεῖν, & δὴ καὶ ὁ λόγος ἡμῖν ἐν τοῖς φθάσασιν ἔδειξεν· ὡς καὶ θαυμάζειν τοὺς μετ' ἐπιστήμης ἐντυγχάνοντας τῷ βιβλίῳ, ὅτι καὶ συναγαγεῖν ἐδυνήθημεν τὸν σκοπὸν καὶ τὴν πρόθεσιν ἐκ τῶν γεγραμμένων τῷ φιλοσόφῳ, καὶ τάξιν τινὰ δοῦναι τέως τῇ τοσαύτῃ γε ἀταξίᾳ καὶ συγχύσει, καὶ οὕτω καὶ κατ᾽ ἐκείνων σύν γε τοῖς γραφικοῖς καὶ θεολογικούς λόγοις χωρῆσαι, καὶ τοῦτ' αὐτὸ πρῶτον ἐξ ἑαυτῶν τῷ ἀντιπάλῳ χαρίΑλλ' ἐπειδὴ Γρηγορᾶς προς ταῖς συχναῖς καὶ ἀλλεπαλλήλοις αὐτοῦ καθ᾿ ἡμῶν συκοφαντίαις καὶ μαρτυριῶν ἱερῶν ἀπορίαν καὶ συμμαχίαν θεολογι κῶν λόγων πυκνὰ μετὰ πολλῆς τῆς ἀναισχυντίας ἡμῖν ἐγκαλεῖ τὴν ἁμαθίαν οὐ τῆς ἔξω παιδεύσεως καὶ σοφίας μόνον, ἀλλὰ καὶ τῆς ἡμετέρας ταύτης καὶ ἱερᾶς περιάπτων, ὧν ἐκεῖνος τῆς μὲν καὶ καθάπαξ ἀμύητός τε καὶ ἄγευστος αναπέφηνε, τὴν δὲ πλημμελῶς τε καὶ ἀμαθῶς μελετήσας, ὡς ἐκ τῶν αὐτοῦ δήπου δέδεικται λόγων, οὐδὲ ταύτης ἀπώνατό τι τῶν ἐπαινετῶν καὶ χρησίμων, πρὸς ἀνάγ της ἡμῖν ὥσπερ γέγονε τά τε τοῦ τόμου, καὶ δὴ καὶ τὰ τῶν θεολογικῶν τε καὶ πατρικῶν λόγων εἰς πλάτος ἐν τοῖς λόγοις, καὶ πέρα τοῦ συνήθους ἴσως ἐκθέσθαι, ὑπὲρ οὗ καὶ οὐδεὶς ἂν ἡμῖν, οἶμαι, νεμεσήσαι δικαίως, πρός τε Γρηγορᾶν καὶ τὸν ἐκείνου κατὰ τῆς ἀληθείας καὶ ἡμῶν σκοπὸν βλέ πων. Ἐγὼ μὲν οὖν οἶμαι καὶ τὰς παρὰ Γρηγορά πρὸς ἀντιλογίαν δῆθεν εἰσαχθείσας τοῦ τῆς ἀληθείας λόγου θεολογικὰς ῥήσεις πάσας, ἢ τὰς ἀναγκαιοτέρας ἐκείνων, τὰς μὲν ἤδη λελύσθαι παρὰ τοῦ 24του, τὰς δέ γε πλείους ἐκείνων, καὶ κατὰ τῆς κεφαλῆς τοῦ κακῶς χρησαμένου τετράφθαι, καθὰ δὴ καὶ προὔφην, καὶ μηδὲ τοπαράπαν ἐνδεῖν. λο Εἰ δέ πού τι καὶ παραλέλειπται τῶν ἐξετάσεως δεομένων ἴσως, οὐδ᾽ ἐκείνοις ἐπεξελθεῖν ὁ λόγος ἔπειτα κατοκνήσει, τῆς προσηκούσης σχολῆς καὶ αὖθις λαβόμενος, καὶ τοῦτο διὰ τήν τινων ἔριν δη λαδὴ καὶ τὴν ἔνστασιν. ἱκανῶς γὰρ ἡμῖν ἄλλως ὁ λόγος ἔχει, κατ' αὐτόν φημι τὸν τῆς ἀληθείας σκου πόν τε] καὶ λόγον. νου Εἰ δέ που καὶ τοῦ σχήματος, καὶ τοῦ καθ᾿ ἡμᾶς βουλομένου παρεκβαίνειν τὰ τοῦ λόγου δοκεῖ, κατά τοῦ φιλοσόφου καὶ τῆς ἀναισχυντίας ἐκείνου χωροῦντα, καινὸν οὐδὲν οὐδ' ἔξω τοῦ λόγου, φιλόχριστε βασιλεῦ, εἰ διὰ τοσούτου καὶ τοιούτου βορβόρου τῶν ἐκείνου φημὶ λόγων ὁ λόγος ἡμῖν παριών, ὀλίγα τινὰ ραντίζοιτο. Καὶ τοῦτ᾽ εἴσεται καλῶς ὁ τῷ βιο βλίῳ τῷ κατὰ τῆς ὑγιούς πίστεως ἐντυγχάνων ἐκε!· ὃς οὐ τοῦτο μᾶλλον, ἀλλ᾽ ἐκεῖνο καὶ λίαν ἐπαινέσεται καὶ θαυμάσει, τὸ μετρίως ἡμᾶς ούτωσὶ καὶ κατὰ πολὺ τῶν κατ' ἐκεῖνον πραγμάτων ἐνδεέστε ρόν πως τῷ λόγῳ χρήσασθαι, ὡς μηδὲ παραβάλλειν ἐξεῖναι, Χριστοῦ δηλαδὴ καὶ τῆς ἐκείνου σπεύδου τας ἱερᾶς εἶναι φατρίας, καὶ τῶν ἐκείνου μεμνημέ τους ἱερῶν παραινέσεών τε καὶ λόγων, Μακάριοι, λεγόντων, ἐστὲ, ὅταν ὀνειδίσωσιν ὑμᾶς καὶ διώ ξωσι καὶ εἴπωσι πᾶν πονηρὸν ῥῆμα καθ' ὑμῶν ψευδόμενοι ἕνεκεν ἐμοῦ. Αὐτῷ ἡ δόξα σὺν τῷ Παν τρὶ καὶ τῷ ἁγίῳ Πνεύματι νῦν καὶ ἀεὶ καὶ εἰς τοὺς. αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν.