Vide tom. CL; col 1813. EPISTOLE ET IAMBI ADHORTATORII AD NICEPHORUM GREGORAM Vide tom. CXLVIII in Gregora Vita el Elogiis. (Ex Ang. Zavarroni Bibliotheca Calabra, Neapoli 1753, 4º, p 51, Cf. etiam Scriptores Cosentini.) Seminariensis, ex Leone Allatio lib. II,cap. 17, de litterarum Græcarum doctissimus, et quodammodo eccles. Occid.et Orient, perpet, consensu, instituto mo nachus S. Basilii, abbas S. Salvatoris in urbe By zantio, promovente tamen Andronico Cæsare ex Maimburg. infra citando dein anno 1342 Hiera censis episcopus: vir in utraque lingua valde eru ditus, et in Græca quidem Francisci Petrarchæ ma gister, ut idem Petrarcha in Epist. 11 Rerum seni lium ad fugonem Siberenatem scribit. Aliquot, ait, Græcæ linguæ doctissimos homines nostra ætate Calabria habuit, in his duos, Barlaam monachum, et Leontem, seu Leontium Thessalonicencem,; uterque mili familiaris: primus etiam et magister fuerat. › Porro Leontem hunc, sive Leontium Pyla tum, quem Thessalonicensem (solius forsitan ori ginis ratione, nam illum nostris Tafurus annume rat) dicit Petrarcha, et ipsun Barlaæ discipulum ſuisse, tum etiam Joannis Boccatii in Græcis artibus præceptorem, ita postremus hic in xv lib. de Geneal. Deorum, cap. 6, describit; ‹ Post hos, et Leontium Pylatum Thessalonicensem virum, et ut ipse asserit, prædicti Barlaæ auditorem, persæpe deduco: qui quidem aspectu horridns homo est: turpi facie, barba prolixa, et capillitio nigro, et meditatione occupatus assidua: moribus incultus, nec satis ur banus homo; verum, uti experientia ifotum fecit, Græcaruqi Iristoriarum atque tabularum archivum inexhaustum; etsi Latinarum non satis adhuc instructus sit: hujus ego nullum vidi opus, sano quidquid ex eo recito, ab co viva voce referente percepi; nam eum legentem Homerum, et mecum singulari amicitia conversantem, fere tribus annis andiri, nec infinitis ab eo recitatis, vergente eliam alia-cura animarum, acrius suffecisset memoria, ni cedulis commendaɛsem. › Hæc ille, que retulisse placuit, tum quia doctrinæ gloria Leontii discipuli, sire is nativitate Calaber sit, sive Thessalonicensis, ad Barlaamum præceptorem redit: redeunt enim ad semina causæ. Quando etiam Leontio huic deman data sibi a Petrarcha Iliacatium in opere'quod lau davimus modo De geneal. Deorum usum esse: a quo primas didicisse coeperit Homericos versus Latinis scriptis inserere, et Græcos titulos Latinis libris imponere; unde ille Græcæ linguæ catheđram Flơ rentiæ obtinuerit, dictum alibi nobis in nostra Hi stor. Cors n. colleg. Tum etiam quia inde arbitror affinitatem nominis inter Leontium, et Pontium Pylatum fabellam de Pontio Pilato in Calabria ali quandiu commorante, unde etiam tortores Christi in Judæam secum perduxerit, natam esse; sicut et aði:itate pariter nominis inter Iscariotam et Sealio

tam, altera. et ipsa anilis fabella de Juda, quod et Latiuos a se lingua scriptoque prius laceratos Scaleota fuerit, defluxit, qua Lucanos apud Secta num infamat. Sed ad Barlaamum, a quo digressa est, redeat oratio. De eo igitur scribit laudatus Boccatius loco cit.: ‹ Traho præterea aliquando Barlaam Basilii Cæsariensis monachum, Calabrum hominem, clim corpore pusillum, prægrandem tamen scientia, et Græcis adeo eruditum, ut imperatorum et principum Græcorum, atque doctorum hominum privilegia ha beret testimonia, nedum his temporibus apud Græ cos esse, sed nec a multis sæculis citra fuísse vi rum tam insigni tamque grandi scientia præditum. Nonne erge huic, et potissime in rebus ad Græcos spectantibus ego credam?> Ab eo quoque Paulum Perusinum, et ipsum Barlaami in Græca lingua au ditorem, in collectanea sua conficienda, profecisse notat, post laudatum Boccatium loe. cit., Volater rañus in Antkropol. Eodem fere tempore Barlaam Calaber quidam, S. Basilli monachus, utraque lin gia eruditus, multas, quæ ad has pertinent disci plínas uno volumine coegit. Quem imitatus Paulus Perusianus jurisperitus, ejus discipulus, præfectus bibliothecæ Roberti, Siciliæ regis, cum plane fitte ratus esset, multa et ipse collectanea reliquit. defensat.» Cit. Lib, II, cap. 17, pag. 839. Poiro Joannes Cantacuzenus, Græcus auctor, lib. II, cap. 39, contra Barlaamum propter ejus palinodias invehitur: Monachus quidam, inquit, e Calabria profectus, Latinorum moribus et legibus educatns, nomine Barlaamus, acutus alioqui et perspicax, et ad intelligentiam explicandam disertissimus: insuper in Enclide, Aristotele, Platone volutatus, et ob id illustri fama, ad calamitatem Rom. imperii Thessalonicam ad venit; multis enim magnisque seditionibus Ecclesiam pacatam implevit. Qui cum se Latinorum dogmata profligaturum simulasset, libellis adversus illos com positis, conclusione rationun demonstrabat eos in reli gionis doctrina hallucinari ac labi, nostrisque gaude bat institutis et legibus, et a se Latinorum cæremonias atque dogmata ex animo damnari apertissima dabat indicia, ut apparebat,» etc. Pene eadem Nicephorus Gregoras xi; tantoque in odio Græcis esse cœpit, postquam ab eis recessit, ut eodem Allatio testé ubi supra, Constantinopoli celebrata synodo, Bar laamus condemnaretur: Barlaamus, quamvis pro pitium imperatorem (Andronicum Juniorem) nactus, rebus tamen Græcorum, et monachis iniquior (de ejus cum monachis montis Atho jurgiis videndus Maimburg. 1. c.) quos acerrimo odlo prosecutus, exagitavit; ideoque celebrata synodo in magno sa cræ Sapientiæ templo, præsente etiam imperatore, cum senatus principibus, et doctissimis aliis viris condemnatus est. Sed et idem qui supra Canta cuzenus: ‹ Postremo imperator et patriarcha utrosque de pace ut oportebat allocuti, synodum dimiserunt. Barlaamus haud longum tempus Byzax tii mocatus, imperatore brevi defuncto, æque, ut prius de dogmatis litem movit, judicium valde clau diçasse clamitans; et aufugiens in Italiam, cum La tinis, ut antea, sensit, ab eisque Hieracis episco pus creatus est.» Ex quo assertum de duplici Bar÷ laamo labare manifeste colligit Maimburgus: «Ca Barlaam, qui est encore maintenant un grand pro blème entre les sçavans, dont les uns veulent qu'il soit schismatique, et les autres catholique, étoit un moine calabrais, qui dans la vérité fut l'un et l'au tre, parce qu'il changea trois fois de religion, etc.; sequiturque late auctor de eodem narrare in sua Histoire du schisme des Grecs, tom. II, pag. ccx. Scripsit Barliamus multa et varia, pro suæ men tis vertigine, et varietate. Nam primo quidem Con stantinopolim veniens, Græcorum erroribus scriptis suts favere cœpit: dein in se primum, et mox in Italiam reversus, ac llieracensis episcopatus digui tate et honore potitus, queis laverat, Græcorum er Peres recantando, exsulavit. Ex quo equivocum de duplici Barlaamo apud eruditos irrepsit, qui tamen, Allatio testę, nugantur. «line plane, ait, nugari videntur, qui cum non intelligant quemadmodum umus Ideinque, et pro Rom. Ecclesia contra Græ cos, et pro Græcis contra Rom. Ecclesiam scripse rit, duus Barlaamos constituunt; et ea, quæ contra Latinos sunt ab Hieracensi isto semovent, et aliis, nescio quibus, quos nec ipsi sciant, vindicant. Dis tinguant tempora. Barlaamus Constantinopoli de gens, doctrina, et favore principum, et.spe rerum novarum lactatus, Græcorum erroribus favens, La tinos oppugnat; ejectus diffamatusque in Græcia, in Italiam reversus, et dignitatibus auctus, neîngratus esse videretur et forte etiam vere Armiterque sapiens in defensos a se primum Græcos invehitur, Séquebatur Barlaami Operum enumeratio, quam accurate præbet Fabricius mox adducendus, et ideo hic omittitur.

De processione Spiritus sancti. clesiarum sententiæ, de re vincente vires naturalis cogitationis præposuero meam cognitionem? neque illud valens considerare, quod indignum erat peni tus divina providentia, non solum illam Ecclesiamı sublimare, et œput catholicæ Ecclesiæ a principio facere, quam novit insanabiliter casuram, et infl nitas multitudines secum dimissuraın, sed et cum a rectis cecidit dogmatibus, adhuc magis magnifi care, et omnibus bonis ditare; eam vero quæ recto e a principio restitit, contrarium pati permittere? Ego vero et aliud cogito, quod portas inferi nun quam adversus Ecclesiam prævalituras esse, cum sit verissimum, olim portæ inferi adversus Eccle siam Dei prævaluerunt, siquidem Romana Ecclesia cecidit. Nam si Ecclesia soli quidem hujus partis sunt, ut secundum multitudines eos ad se conver tant, nullo penitus exsistente, qui publice pradi cando populum confortaret in fide perseverare, et res ita adhuc se habeut, ut in primo misso ad vos sermone recitavi: jam adversus Ecclesiam portæ in feri prævaluerunt. Sed hoc falso exsistente, cegor Romanam Ecclesiam orthoJoxam in omnibus p‹ tare, et hanc solam esse cum sibi subjecta multi tudine, unam, sanctam, catholicam, et apostolicam Ecclesiam, in quam credere jubemur, et adversus quam portæ inferi neque prævaluerunt, neque un quam, Deo ipsam tanquam novum Israelem regen te, prævalebunt. Quonias multis annis post septem generalia quiete obedire, sed tantorum Patrum et Matris Ec concilia vidit eadem Ecclesia aliquos eorum qui denuo consueverant in bæreses frequenting delabi, asserentes Spiritum sanctum ex solo Patre proce dere, et minime ex Filio, et sermonibus persuasi bilibus ex humana mente hoc dogma affirmantes; propinquiorem vero sibi multitudinem, et ad hæ reses semper tardiorem a principio sapientem Spi ritum sauctum a Patre Filioque procedere: quid eam quæ semper consueveral, hujusmodi contro versiis finem congruum imponere, el unitatem om nibus monstrare, oportuit facere? silentione rem præterire, et ordinem suum deserere? Sed non erat hoc ejus. An ad Aristotelicas methodos, et Platonicas divisiones, et mathematicas demon strationes, et cogitationes humanas recurrère, et ex illis quæsitorum veritatem perquirere? Sed ne que hoc decrevit facere, sciens profecto hanc rem transcendere omnem humanam et mentem, et me thodum, et demonstrationem. Quid igitur fecit? að suns doctres, quos longis sursum temporibus pro sanctis habuit, recurrit, beatos, Augustinum, Am brosium, Hieronymum, et Gregorium, et horum scripta perscrutata, videt eos tanquam ex uno ore, multis locis et frequentius Spiri tum sanctum ex Patre et Filio procedere asse¬ rentes. Et neque usque ad hoc stat. Sed et orienta lis·Ecclesiæ Patres perquirit, et videt borum si militer plures et principaliores, id ipsum sapientes, reliquos vero minime omnium dicentes, præter unum scilicet Damascenum, qui videtur contrarium dicere. Quanquam non dicit ipse, quod Spiritus sanctus non est ex Filio, sed quia non dicitur ex Filio.. vero videtur et ipse dicere Spiritum sanctum a Patre per Filium emanare, et imaginem esse Filii Spiritum, et ad Patrem ita se habere Fi lium et Spiritum, quemadmodum ad solem se ha bent radius et illuminatio, quæ utraque ex sole qui dem sunt, sed per radium ait illuminationem nobis dari. Ex quibus videtur et ipse nou penitus contra rium tenere. Ipsum enim illuminationem et ex sole per radium esse dicere, et rursus ex sole et radio, verum est: quemadmodum et in Trinitate. Quo rum enim est communiter auctor Pater et Filius, hæc et utroque modo dici verum est, el ex Patre per Filium: et ex Patre, et ex Filio. Tantorum itaque Patrum concordiam cum vidis set, et propter rei magnitudinem adhuc his non contenta, convocat ad se universos Ecclesiarum prælatos, ad inquisitionem communicandam. Uno itaque verbo his qui voluerunt interesse simul con gregatis, et omnibus post factam rei congruam inqui sitionem, ad idem consentientibus, denique aposto lica auctoritate, hoc esse quod oportet credi, de clarando determinat, et contrarium dicentes in por tione hæreticorum decernit. Quæ igitur erit nunc mea excusatio, si noluero Ĉ Epistola Alexii Calocheri ad dominum Barlaamum, episcopum Gyrucensem, pelens ab eo quorumdum librorum Latinorum translationem propter boNKIN unionis. Tuas communiter ad amicos missas epistolas cum vidissemus, ego et nostræ civitatis tui amici, ho rum quibus recte contradici possit, nihil in eis in venimus. Ignota vero penitus a nobis multa vidi mus. Ais enim in secunda epistola, signum esse ejus, quod Romana Ecclesia a principio omnium domina batur, quia Romani pontifices, a beato Clemente in cipiendo, tanquam totius orbis curam gerere deben tes, universalia administrare mox cœperunt: ad universos regulares epistolas mittentes, et ubique peccata corrigere uitentes et agendum statuentes. Ex quibus epistolis multa eorum quæ nunc etiam in Ecclesia Græcorum fiunt, principium habue runt. Nos vero neque has epistolas vidimus, neque pu tavimus in Græca lingua ipsas nunc esse. Item ais beatum Ambrosium, Gregorium, llieronymun di cere in suis scriptis, Spiritum sanctuin et ex Filio procedere: quæ scripta nos similiter non vidimus, Item ais, quod Romana Ecclesia de eodem ipso convocavil universos Ecclesiarum prælatos, ad com municandam hujus inquisitionem, et his qui vo Juerunt interesse simul apgregatis, et omnibus post convenientem factam inquisitionem, ad idem CON”

sentientibus, ipsa postremo declarat, id ipsum unquam disputantem irrationabiliter, sic ex opi oportere credi, et contrarium dicentes, in portione hæreticorum ordinari decrevit: In his quasi gene male coucilium ais factum esse de proposito; quod nondum usque nunc audivimus. Rogamus itaque te communiter omnes, per Deum ipsum, ut siqui dem tibi possibile est, et prædictas sanctorum illo rum pontificum epistolas, et sermonės dictorum trium beatorum virorum, in quibus proposita quæ stio continetur, et adhuc acta prædictæ communis congregationis, convertens ad linguam Græcam; transmittas nobis ipsa. Nam si bis visis, de quibus dicis, informabimur, bene scito, quod controversia nostræ cum Latinis ex maxima parte solutæ erunt. Epistola sapientissimi el doctissimi viri Demetrii Thessalonicensis ad eumdem dominum Barlaa mum, episcopum Gyracensem: in qua ponens om nia dubia sua de processione Spiritus sancli pelit ab eo doceri, quibus modis adductus sit credere Spiritum squetum et ex Filio procedera. Cum olim tu, partibus nostris dimissis, ad Occi dentem abiisses, ibique de cætero commorari vo luisses, nos qui radiis tuae sapientiæ illustrati, multis ignorantiæ tenebris liberatos nos esse puta bamus, rursus tuæ absentiæ tenebris incidentes, tanquam in nocte vitam ducebamus, sicut solis vecidentis, et amplius non oriri sperati, privatio nem lugentes. Sed nuper ſama quadam subito au dita, et ubiqne circuneunte, et splendide claman ïe, te non post multum ad novam Romam adven turum, conversi nos, quis digne explicabit, quanta lætitia repleti fuimus? Quoniam vero non in lon gum quidem venientes ad nos de Byzantio, appli ‹uisse te jam illuc pro certo annuntiabant,· non amplius sobriis hominibus similes esse ex gaudio \videbamur: ita furentes erga te amor nos effécit. Vere enim matutina lætitia videbatur, ad vesperam demorato fletui successisse, rursus in Oriente tan quam splendido sole relucente, et jucundissimum inane nobis efficiente. Itaque præparamus nos quotquot amici tui, quam velocissime ad te venire. Sed omnibus ad iter ne cessariis præparatis, et nobis proponentibus imme diate inde recedere, veniunt quidam, rursum illinc recessisse te de civitate, et ad nigrum Pontum abiisse nuntiantes. Quo auditu perculsi nos, et ad profundum tristitiæ demersi, vix potuimus nosmet resumere, philosophia mutabilitatem rerum huma narum considerantes, et nosmctipsos consolantes. Verum dicebant se a te audisse talia, quod omnis necessitas sit confiteri, Spiritum sanctum ex Patre Filioque procedere: quod qui negant, necessario sunt hæretici, et schismatici. De his itaque præ oni nibus¨æstimarem ipsum te audire, et tecum de om nibus perquirere: non propter aliquam contention nem, ut aliquis putaret, sed quoniam non est veri simile te, quem differenter novimus virtutem et vc ritatem per vitam colentem, et de nulla re ligitiosis verbis gaudentem, neque victoriæ avidum, cuiquam nando, ex solo Patre procedere Spiritum sanctum, conversum esse ad prædicandɗm, quod etiam ex Filio: nisi aliqua idonea necessitas að hoc te im pulisset, quæ philosophanti anime satisfacere pos set, ut amplius alio non indigeret. Libenter vellem tio conventu a te discere, quidnam fuit illud, quod te ad hoe necessitas perduxit. Quod ego semper plu rimi faciens, ad aliquid certum de his venirem. Et multa a multis audiens, et his, qui ad solum Pa trem Spiritum sanciuin referunt, et his, qui ad Pa trem et Filium: nondum usque ad hodiernum diem de verbis illorum intelligere valui aliquam neces sitatem, qua altera dictarum opinionum stabilisset mihi sufficienter mentis motum. Ergo si quod te ad hoc coegit, est aliquid eorum quæ scriptura tradi possunt, precor te per amicitiæ custodem, ut quo niam að verba tibi venire Deus non dedit, hoc mihi per scripturam significare nullo modo neglexeris. Si vero divinitus tibi ad hoc facta est aliqua occulta illuminatio; primum quidem rogo, ut sanctis pro amic.&orationibus idipsum nobis a Deo petas; deinde ut etiam per scripturam nos admoneas, quibus exer citlis principale nostrum purgantes, tālis illumina tionis capaces eflciamur. Ut igitur magis valeas scire, quo modo nos cu rare te oporteat, necessarium mihi videtur, et par ticulariter exponere, quomodo usque nunc neutro ruin verba potuerunt mè cogere eis assentiri. Et primum dicendum est de Latinorum opinione. Quatuor sunt genera argumentdrum, per que illi semper conantur suam fortificare conclusionem. Quorum “primum est, quod per substantia lem et naturalem Patris et Filii identitatem ar gumento communem facit. Supponatur enim, tan quam ab omnibus concessum, Patrem et Filium unam esse Deumn, el unam substantiam, sive natu ram, sive essentiam; ex hoc syllogistice ad proposi tum veniunt. Secundum est, quod ex personali Filii et Spiritus sancti differentia quæsitum invenire tentant. Aut enim quærentes quomodo possit personaliter Spiri tus a Fitio distingui, aut duarum emanationum diffe rentiam distincte expressam supponentes, et ordine per media procedentes suam assequuntur conclusio nein. Tertium est, quod ex dictis divinæ Scripturæ idip sum conantur colligere. Quartum est, quod per natura, nobis insitas no tiones demonstrare propositum putant. Primi quidem generis argumenta non cogunt me ad banc cansam. Duos esse modos accepimus eorum quæ de Deo prædicantur. Alia enim eorum sunt ba turæ et substantiæ, et quasi substantialia: quæ videlice↓ et divisim de qualibet trium personarum prædicantur, et simul de tribus singulariter, ut bo num, sapiens, omnipotens, veritas, et alia. Noa enim dicimus Patrem, Filium et Spiritum sanctum tres esse sapientes, vel bonos, vel omnipotentes vel

stantiä, virtus, voluntas, sapientia et actus, ei propter hæc sola dicitur esse bic ejus. Queniadmo dum e converso Dei Verbum gladius dicitur secun dum Apostolum Spiritus ³. Alius rursus dicat, quia non solum propter quæ tu dicis, verum etiam ut ex hoc intelligamus Spiritum auctum, et ex ipso Filio procedere: ego cogitans, quod etiam secundum illum sensum tantum suffi cienter posset Spiritus sanctus Filii esse, bæsito et non habeo, cui magis assentiar. ∙alia, sed ires unum esse sapientem et, omnipoten- substantiam unitatem: quia una est corum sub tem et bonum, quemadmodum et unum Deum. Alia vero sunt personalia et significativa personarum inter se relationis; quæ videlicet nullo modo possunt singu lariter de tribus simul prædicari. Non enim tres unus est Pater, vel unus Filius, vel unus Ingenitus. Ta lium igitur est, et spirare Spiritum et principium esse hujus. Non enim tres personæ unus spirator est. Quare hoc suppositum esse in sola ingenita persona, non faciet differentiam substantialem ejus et Filii, nec corrumpet eorum secundum substan tiam identitatem. Nam cum ingenita persona habeat æqualiter el generare et spirare, et non magis al terum quam alterum, licet ab altero, tanquam a magis noto, nominetur Pater: quemadmodum sub stantialis identitas ejus et Spiritus sancti non cogit Spiritum, ut et ipse generet, sed etiam non gene 'rante ipso, salvatur ejus secundum substantiam ad ingenitam personam identitas; ita certe substan tialis identitas ejus Patris et Filii non coget et Filium spirare Spiritum, sed etiam, ipso non spi raite ipsum, salvabitur utique ejus ad Patrem sub >tantialis identitas. Quapropter nibil magis moveri possum per hujusmodi argumenta. Sed venio ad secunda, quæ videlicet ex personali "differentia Filii ad Spiritum faciunt syllogismum. Certum est, quod ex re penitus ignota, et neque Intelligi, neque dici potente nihil syllogistice con cludi et iuveniri potest. At vero præclari nostrorum sanctorum doctorum testimonio, quanquanı perso naliter differre Filium a Spiritu confitentes, tamen interdixerunt nobis investigare hujus differentiæ modum, dicentes, penitus impossibile esse, a quo quain in carne viventium hajusmodi differentiam distincte intelligi et exprimi. Quare quid ex ea concludi possit? Similiter mittitur multis locis Scripturæ Spiritus a Filio. Ergo si unus dicat, quod quemadinoum Filius, propter in carne ad nos manifestationem et adventum dicitur mitti etiam a Spiritu sancto, ut in Isaia scriptum est *; ita et Spiritus sanctus, quo niam in aliquibus signis nobis manifestatus esi, et ad nos venisse temporaliter dicitur, quæ signa si gnificabant quidem solummodo ipsum Spiritum, facta vero erant a tota Trinitate; propier hoc tan tum, et non propter aliud, dicitur et a Filio mitti; alius item dicat, quod non solum propter hoc, sed ut cum his adhuc et illud intelligamus, quia Spiritus et ex Filio procedit: perpendens ego. rur sus, quod etiam si non procedat Spiritus et ex Fi lio, tamen et secunduin illum sensuin tantum su{} cienter utique diceretur ab ipso mitti: eadem si militer detentus sum dubitatione. Rursus in sacra Scriptura ex Filio accipere di citur Spiritus, et ab ipso insufflante dari. Ergo si unus dicat, quoniam ipse Dei Filius magua quadaye dixerat de Spiritu sancto: quia adversus euin blas phemia irı.nissibilis est, et quia ipse omuia doce bit et annuntiabit et diriget ad omnem veritatem, et simpliciter charismatom distributionem ipsi attribuerat: ut non æstiment apostoli, vel post eos fideles, inajoris dignitatis ac potentiae esse Spiri tum quàm Filium: ideo' solum et non propter aliud dixit, quod Spiritus sanctus ex eo accipiet, quæ nuntiabit, et insumando ipsum dare ostende bat, ut neque majorem eo Spiritum putemus, el uns deificantia charismata communia esse Filii et Spi ritus sancti credamus; alius rursus dicat, quia et propter hoc, et adhuc ut intelligamus, et ex ipṣo Filio processionen Spiritus: cogitaus ego, quod et secundum illum sensum tantum sufficienter se posset habere Scriptura, non video causam ob quam magis Latino credain. Video rursus nonnullos Latinorum ita aperte et distincte exprimentes differentiam, qua differt Spi ritus sanctus a Filio, ut etiam per quoscunque 40 mines, si solum quautulacunque ex parte mente utuntur, possit intelliği. Ergo cunt nihil videatur, propter quod hi fide digniores et majoris auctori tatis illis in tantis rebus æstimentúr: nequeo magis his quai`iliis credens, quæ exinde concludunt recipere; et ideo neque per bujusmodi argumenta persuaderi mihi potest. Eundum igitur sit et ad illa, quæ ex divina Scri ptura argumentantur. Primum quippe de his illud communiter considero, quod si esset impossibile cui Jibet, propositorum per eos dictorum sensum alium piunt et sufficienter se habentem coaptare, ita so̟ lum necessarium esset, quod ipsi ex eis concludunt, Quoniam vero non magis, ut ipsi intelligunt, quary © ut alii, possunt eadem intelligi, neutrorum sermo nes cogere me valent. Nain boc ipsum quod Spi ritus sanctus multis locis Scripturæ dicitur esse Filii, propter solam quam habet cum eo secundum › Eplies. vi, 17. * Isa. Lxt, 1. Joan. xx, 22. Item Patrem et Filium unum esse in Scriptura scri plum est, et omnia quæ sunt Patris, etiam et Filij esse. Et ex hoc concludunt illi suum dogına. At verò si quis dicat: O Latini, nihil magis ex his ne cessarium est Filium principium esse Spiritus, quia etiam ex persona Spiritus sancti dici posset: Ego et Spirator unum sumus, et omnia quæcunque ha bet Spirator mea sunt. Sed nihilo magisex his Pater esset Spiritus sanctus. Ergo si quis hæc dicat, quid

magis Latini persuasibiliora dicent? Ego enim non & mihi videtur; nam de divina Scriptura non ita patet, perspicio. Item ubi dicit Apostolus: «Dominus Jesus interfi ciel Antichristum spiritu oris sui, illi ipsi Spiritum sanctum dictum esse ibi credentes, id ipsum con cludunt. At etiam hic potest dici, quoniam nos ni Hita facile efficimus, quam illa quæ insumando solum facimus; volens Apostolus ex nostra trans latione ostendere, quam facillimum est Christo interficere Antichristum, et nullam habens ei dif ficultatem, spiritu oris ejus dixit apostatam inter ficiendum, minime ibi Spiritum sanctum intelligi volens. Hæc ergo si quis dixerit, hæsitandum mihi vi detur omnino, cui magis concedendum sit. Item ubi scriptum est Deum charitatem esse *, et charitatem ex Deo: illi charitatenı dici Spiritum sanctum accipientes, illam videlicet, qua Pater diligit Filium, et Filius Patrem, concludunt, alia quædam per medium addentes, ex utroque ipsum procedere, mibi nihilo magis ex his persuadentes. Quare? primum, quia non nimis certum est utrum Spiritum sanctum ibi intendebat beatus Joannes; nihil enim impedit, et ita exponere dicentem, ubi dictum est: Deus charitas est, ibi de ipso Trino Deo ipsam charitatem prædicari, illo modo, quo ait sanctus Dionysius, etiam omnium entium nomina posse de Deo secundum causam prædicari, et ma xime nobilissima et divinissima, sicuti est Bonitas Vita, Pulchritudo, Lux et similia; ubi vero dicitur Charitas ex Dco est, ibi ipsum charitatum affectum quo Deo et nobis invicem unimur, ex ipso Trino Deo nobis dici adesse illo modo, quo et omne bo num et honestum ex Deo nobis esse dicimus. Deinde si quam maxime ipsum Spiritum sanctum in illis uominal charitatem Apostolus, unde patet, utrum illam charitatem ipse intelligit, qua Pater diligit Filium, et Filius Patrem, sed non magis indifferenti modo, et simìlì, ipsum charitatem nomi ṇavit: sicut etiam Filius vel Pater, vel tota simul Trinitas, charitas nominatur: quemadmodum et alia charismata attribuuntur singulariter Spiritui sancto, quæ: nihil minus et toti Trinitati eodem modo congruunt. Cæterum et Filius sapientia qui dem Patris nominatur, sed non ita illa sapientia est, qua Pater intelligit Spiritum sanctum, et hic Patrem, ut ex hoc concludatur, ipsum Filium ex Patre simul et Spiritu sancto generatum esse. Ego itaque, ut ad te explicem passionem animi mei, multo difficilius habeo ad recipiendum, quod Patre et Filio diligentibus invicem corum dilectio constituit alteram personam ipsum Spiritum sanc tum, quam ad recipiendum, quod Spiritus sanctus et ex Filio procedit. De hoc enim ejus veritatis cu piditate cogitanti, nullæ mihi suspiciones intrant, ne forte sit verum illud Aristotelis: Quanto magis perquiro et cogitatione volvo, tanto incredibilius II Thess. 11, 8. # 1 Joan. IV, ut animam per se verum quærentew, ab omui ro moveat ambiguitate. Si vero a sacra Scriptura, el fide nobis traditis, penitus recedentes, ad natura lem rationem recurrere velimus; miror si unum Deum simplicissimum in tribus perfectis personis per solam naturalem rationem, tanquam aliquid co rum, quæ mathematice demonstrautur, invenire po terimus. Age ergo fidei ratione complectentes videamus quæ necessitas sit ut Patris et Filii charitas sit illo modo Spiritus sanctus. Itaque si idem simpli citer est Patri generaro Filium, et diligere Filium; el generatio ergo est idem simpliciter quod charitas, qua Pater diligit Filium, et per consequens, ipsa Filii generatio Spiritus sanctus est, quod non modicum mirandum est, et quaxime si genitum, principiom est suæ generationis. Sl vero aliud est Patri- geno rare Filium, et diligere vel intelligere ipsum, adhue magis est mirandum, quomodo generatio quidem qua Pater generat Filium, non constituit aliam per sonam, neque intellectio, qua Pater intelligit Fi¸ lium; diligere vero ipsum non potest, nisi dilectio illa tertiam constituat personam: et maxime cum sit possibile dicere, quod Spirator diligit et intelli git Spiritum, et Spiritus diligit et intelligit Patreat et Filium: ex qua dilectione vel intellectione nuk ta alia constituitur persona. Item unitatem ei aduexuin Patris et Filil dicere Spiritum, ita ut ex utroque esso concludatur: no que ipsa Scriptura cogit me, et naturalis ratio mi 'hi magis persuadet recipere, principiata uniri per principium, quam principia per principiatum. que enim multa babent esse, ab eodem etiam habere unum, rationabile mibi videtur. Dicere vero quod principiata habent ex principiis esse: principia vʊ ro habent ex principiatis unum esse, omnino mihi videtur carere ratione. Si vero est alia ratio de his mea ratione verior, quam ego nunc non'intelligo, tam men quandiu illam non intelligo, necesse est me teneri ab hac quam nunc intelligo. Dicta qui dem Scripturæ, quæ allegant, pene prædicta sunt. Ego vero neque ex his, neque ex aliis qui l'uscunque possum ad hoc intelligere indubitabilem omnino necessitatem, et penitus stabilientom Lieam mentein eorum adesse couclusionem. Restat ergo quartum genus videre, quod ex com munibus notionibus argumentationein propositi la cit. Hæ quæ dicuntur communes notiones, sive, ul Aristoteli videtur, de sensibilibus per sensos im primuntur animo, sive, ut Platoni videtur, ipsæ sunt substantia intellectualis animæ: utroque mo do de his rebus sunt, quarum intelligendo dominati apprebendimus eas et tangimus, et quas intelli gentes ipsa intellectione comprehendimus et cir cumplectimur. Proinde et illa quæ ex eis osten duntur, indubitabiliter demonstrata esse putamus. 1 Cor. 1, 24.

At vero quæ de Deo sunt, ea supersubstantialia, et Quamvis etsi in omnibus entibus videretur major super intelligentiam, et incomprehensibilia esse di cimus: et maxime ea quæ de trino personarum dicuntur, credita quidem sacræ Scripturæ tradi tione, naturales vero nostras intelligentias fugien tia, eo quod nullus videatur in his quæ a nobis in telliguntur, modus Trinitatis: indifferenter per oin◄ nia se habens illi super intellectum Trinitati. propositio, adhuc restaret ambigere, utrum illa rum est propositionum, quæ et in entibus et in superessentiali verificari possun', an non. Sed dif fert quidem Spiritus personaliter a Filio, non tamen secundum aliquem a nobis cognitorum in entibus modorum. Et estne vera illa Patrum sententia,quod in hac vita impossibile est distincte et expresse co gnosci illud, quo Spiritus differt a Filio? non eniin illud erit ausus aliquis dicere, quod necessarium est, aut sciri hujusmodi differentiam, et ad aliquam a nobis notarum reduci, aut nequaquam esse. Item et talem audivi syllogismum, in quo tan quam minor propositio supponebatur: Quia sicut se habet spirare ad procedere, ita se habet gene Quis ergo est ita tardus mente, ut putet, bujusmo di communes notiones, quæ correspondent his quæ a nobis perfecte intelliguntur, rebus, omnes sim pliciter etiam illis, quæ super nostram intelligen tiam sunt, congruere? ubi neque quod sunt in na turalibus vere, jam etiam mathematicis conveniunt, vel e converso, neque quod arithmeticis vel musicis rebus correspondent, jam etiam geometricas vel rare ad generari. Tanquam vero major assumebatur, perspectivas attingunt. Multo ergo minus putandum est supersubstantialia eisdem necessitatibus servire cum his, quæ sub intelligentia nostra sunt. Non ergo necessarium est, omne quod prædicatur affir mative vel negative de illa re, quæ nostra intelligen tia comprehenditur, hoc etiam de illa re, quæ trans cendit nostram intelligentiam, similiter prædicari. Ergo aut nulla hujusmodi communium notiouum usque ad illam supersubstantialem et incomprehen sibilem essentiam pervenit: aut aliquæ ita, et ali quæ nou. Sed et hoc sufficit. Ergo et hoc concesso, quouiam aliqua discretione necessaria non habeo conspicere, quæ earum quæ in entibus veræ sunt notiones, et ad superficiale et superintelligentiam transferendæ sunt, et quæ non: cum audio Latini ex hujusmodi propositionibus, de proposita quæstione syllogismum; etiamsi sint in omnibus entibus pro positiones veræ, attamen nequiens satis discernere cujus generis sunt: atrum illius quod ex entibus ad superessentiale conscendere valeat, an non; penitus ambigo, et dubito conclusioni bujusmodi syllogis mi assentiri. Generaliter quidem ita a me osten sum sit, ob quam causam per eorum verba non dum mihi persuasum eis credere. Non erit pe jus forte et aliquos particulares syllogismos eoruin commemorare. Quia generaliter in omnibus entibus, si sit ut pri mum ad secundum, ita tertium ad quartum: et permutatim sumptis, est sicut primum ad tertiain, se cundum ad quartum. Et ex his concludebatur, quod sicut se habet spirare ad generare, ita se debet ha bere et procedere ad generari. Et quia dicebant spi rare et generare concurrentia simul in una persona, scilicet Patre, non faciunt differentiam personalem. Non ergo procedere et generarijipsa per se diffe rentes efficient personas. Et ita aliam aliquəm per sonalem differentiam Spiritus ad Filium quærentes postremo veniebaut ad concludendum, et ex Filio ergo Spiritum procedere. Me neque hos sequi va lente, perquirens enim in me ipso entia, invenic bain in multis majorem propositionem falsam, mul tis visis, el in substantiis et in quantitatibus, el in relativis. Sed primam positionem primi ad se cundum, secundum vero primi ad tertium, et se cundi ad quartum, non servantibus proportionali latem quamvis, ut paulo ante dixi, etsi in omni bus quæ infra mentem nostram sunt, videretur hu jusmodi esse verum: incertum adhuc esset, utrum et in illa re, quæ omnem mentem excellit, verum sit, Audivi aliquando quosdam Latinos ita syllogi zantes. Supponentes enim tanquam minorem pro positionem, quod Spiritus sanctus realiter differt a Filio, et addentes tanquam majorem, quod omnia quæ sine materia ab invicem differunt, aut sicut contraria differunt, aut sicut habitus et privatio, aut sicut affirmatio et negatio, aut sicut relativa; deinde ostendentes, quod korum tres præcedentes modi illis divinis personis minime congruere valent; concludebant ergo, quod secundum relativa tantum Spiritus sanctus potest distingui a Filio, et ita per ordinem procedentes, veniebant ad finalem conclu sionem. Sed me minime per hoc noverunt. Ven tum enim aḍ angelos et animas, et mathematicos numeros et horum maxime superficiales et solidos, multa vidi et sine materia pure intellecta, et nullo prædictorum quatuor inodorum ab invicem discreta. Item et sic quidam argumentantur: Omnia sunt communia Patris et Filii, præter illa, quibus ad versatur eorum inter se relatio. Al vero spiran tem potentiam non adversatur Patris ad Filium, vel Filii ad Patrem relatio; spirativa ergo potentia Pa tris et Filii. Ego vero neque huic syllogismo assen tior; propter quod utique babet vitium; quod enim quæritur, sumitur ut manifestum; in majore enim propositione per communia et alia verba la tenter petit principium. Nullus enim eorum qui de conclusione ambigunt, majorem concedet propositionem. Cum enim illa persona, quæ ita est ut a nullo sit, æqualiter ha beat et generare et spirare: quæritur, utrum ex utraque hæc propria sunt ejus simpliciter: neque Filio, neque Spiritu ea habentibus. An ad Spiri tum quidem propria sunt ejus, ad Filium vero nou ambo, sed solum generare, spirare vero commune habet cum eo. loe itaque, cum quæratur, sumere simpliciter,

quod Pater generare quidem babet solus, spirare. adhuc per generale concilium, quod sciam, ratiß vero cuin Filio: quid aliud est quam petitio prin cipii, etiamsi non aperte ponat qui sumit, sed per communiora verba eumdem occultet sensum? Cæterum quid prohibet supponentem similiter, quod omnia sint communia spiratoris et Spiritus, præter illa, quibus adversatur eorum inter se rela tio; per similia media concludere: quod et Spiri tus sanctus genitor est? Ergo sicut hoc, ita etiam illud paralogismus est. Item alias cum audivissem sumentem quemdam ut manifestum, Deum Patrem intelligere et velle, et ex intelligendo producentem Filium; de volendo autem Spiritum, et per quædam media alia, quæ stionem concludentem: initio quidem pene credidi, tauquam bene esset dictum: paulo vero post ani madvertens, quia, quomodo intelligit et vult Pater, eodem indifferenter et Filius, et Spiritus sanclus, et tota Trinitas intelligit et vult, et nihilo magis ex eis aliter Filius, vel aliter Spiritus emanat: nihil necessarium illum dixisse putavi, sed potius multa inconvenientia perspexi de hujusmodi sermone orientia. Causæ quidem, per quas non mihi videtur ne cessarium esse, per verba eorum sciri vel credi Spiritum factum et ex Filio procedere, hæ sunt. catum est. Ergo etiamsi a multis sanctis id ipsum dicitur, nolle assentiri, nullum periculum mibi vi detur esse. Restat ergo considerare auctoritatem Romanæ Ecclesiæ, ne necessarium sit, quoniam mater est, et prima omnium Ecclesiarum, credere simpliciter, quodcunque ipsa semper de Deo dog matizal. Sed ad hoc evenit mihi rursus hæsitare, ne forte in dogmatibus fidei, quibus fidelis ab infideli di stinguitur, non idonea sit illius Ecclesiæ auctori tas, sed requirenda etiam universalis Ecclesiæ. Hoc autem dubito ex multis. dicimus Primum, quod in Symbolo fidei non credere in Romanam Ecclesiam, sed in ca¹holicam. Quanquam quid prohibeat etiam illud nos dicere, si satis esset? Volo autem tibi ostendere, et qualiter me babeo erga dicta sanctorum nostrorum Patrum, qui id ip sum quod aiunt Latini in suis scriptis dicunt. Ego quidem inveni multos, qui hoc sapiunt, scilicet san ctum Augustinum, sanctum Gregorium Nyssenum, sanctum Cyri'lum in dictis suis thesauris et in aliis suis´ dialogis; sanctum Athanasium et quosdam alios. Sed illud arbitror me recte cogitare, quod omnium quæ hi docent, illa tantum necessitatem habemus recipere, quæ vel ex ipsa sacra Scriptura, apertissime et indubitabilissime ostenduntur, vel per concilium generale expresse examinata et determinata adepta snut sententiam, ut debeant omnes ea admittere, vel etiam per nostram natu ralem rationem satis demonstrari valent. Quæ vero non talia sunt, non mihi videtur debitum esse ea admittere, neque periculum, non credita et spreta nobis inferre. Non enim penitus illius auctoritatis æstimamus illos esse, cujus prophetas et apostolos, ut simpliciter quemadmodum illis, ita et his per omnia debeamus parere. Argumentum autem est, quod prophetæ quidem et apostoli de nulla re sibi secundum rem ipsam contraria dicunt. Post hos vero doctores nimis in multis et non parvis, el ex ponendo Scripturam, et dogmatisando, contraria sibi invicem, secundum rem ipsam dicunt: ut sine periculo nobis jam fiat, cui volumus assentiri. At vero Spiritum sanctum et ex Filio procedere, neque per naturalem nostram rationem comprehensibile mihi esse videtur; neque ex ipsa sacra Scriptura, sine omni ambiguitate certissime ostendi, neque 1 Joan. xv, 26.. Deinde olim in diversis orbis partibus, cum mul tæ ortæ fuissent hæreses et quæstiones, et de Filio, et de Spiritu sancto, et de incarnatione, non refe rebantur quæsita ad Romanam Ecclesiam, ut ihi examinata et determinata omnibus tradantur, ne que alii ad hoc solum respiciebant, quidnam illa Ecclesia de eis determinaverit, sed generalia ag gregabantur concilia, et totius Ecclesiæ cognitio et sententia de dubitatis vocabatur: cuin hoc esset multo difeilius quam illud. Et quod magis est, neque jussu pɔpæ illa concilia aggregabantur, sed prout apparet, et per chronicas et imperiales episto las, el per allocutiones ipsorum imperatorum ad eos qui in illis conciliis erant, imperialibus cele brabantur jussis. In quibus conciliis, licet primum locum papa obtinebat, vel ejus legati, tamen canones et determinata dogmata non sunt exposita singula riter ex persona papæ, sed ex persona totius concilli. Ad hæc igitur mihi respicienti, nimis necessa rium videtur, et in præsenti quæstione, ut concur ral simul cum Romana Ecclesin, etiam totius Ec clesiæ auctoritas atque cognitio. Siquidem et hoe ex debito necessitatis erit credendum. Quid igitur? Ad credendum ne ex Filio procedere Spiritum sauctum dico me hæsitare, ex solo vero Patre ip sum procedere, quod multi dicunt, arbitror recte dictum? Multum deficio. Sed si potest dici, multo adhuc dubitabilius et incredibilius ad hoc me ha beo. Primum enim per communes et naturales no tiones ipsum demonstrari, per easdem utique, quas et prius dixi causas, impossibile mihi videtur. Deinde et in tota sacra et divina Scriptura nullum invenitur dictumi tale, per quod, non dico aperte demonstrari, sed vel conjectura et suspicione per cipi possit, quod ex solo Patre Spiritus sanctus procedit. Neque enim quoniam dixit Dominus: Qui a Patre procedit", ideo statim putari debet, quia non ex ipso quoque procedit. Assnetum enim est ipsi Salvatori, sua et Patris communia Patri ut

plurimum auribuere, non addentem verbo et se. recte sapere, in Symbolo tamen ipsa non posue Ut in illis: Omnis plantatio quam non plantavil Pater meus calestis, eradicabitur*; et: Nemo potest venira ad me, nisi Pater meus attrahat ipsum'. Quamvis, quis negare præsumpserit, et ipsum Fi lium plantare in pietate fidelium mentes, et ad salutem attrabere eas? Quare restat et de propo sito ambigere, ne forte simile sit illis, quæ Patri attribuuntur quidem, sunt autem aliis com munia. Multa enim talia in Evangeliis reperiun tur; ubi etsi distinguendo dixisset: Qui a solo Pa tre procedit: neque sic tolleretur omnino quærere, ne el ex eo procedat. Nam alio loco ait: Hæc est vita æterna, ut cognoscant te solum verum Deum", quamvis et ipse verus Deus exsistens. Et illud Nemo cognoscit Filium nisi Pater ¹¹, et, Patrem ne mo cognoscit, nisi Filius “; quamvis et Spiritu sancto similiter cognoscente, et Patrem, et Filium. Quare et in illo si similiter dictum fuisset, posset utique ambigi, ne forte ipsum tale esset, soli qui den Patri attributum, nibilo minus autem et Filii exsistens. Adhuc autem etsi aperte fuisset dictum Qui nop a me, sed a Patre procedit; et ita nil mi aus amhigi posset. Multa enim communium dixit néque se habere, neque facere. Mea doctrina, ait, non esɩ mea, sed Patris "; et: Non veni facere vo luntatem meam, sed voluntatem ejus qui misit me ". Et: Sedere a dextris et a sinistris meis, non est meum dare vobis, sed his quibus paratum est a Paire meo "; et: Horam illam, neque Filius novit, nisi Ċ solus Pater ". Quare si illnd similiter fuisset di clum, esset adhuc locus ambigendi, ne forte cum his sensu dictum fuisset quamvis commune. Ubi igitur et assuetum est Christo communia Patri attribuere, et neque distinguendo dixit: Qui a solo Patre procedit; neque, Quod non a me; du bitabile prorsus et ambiguum efficitur, quomodo dixit hoc Salvator: utrum ut intelligatur id solius Patris proprium esse, an volens commune, id est, sibi et Patris intelligi: quemadmodum et alia quæ similiter ab eo dicta sunt. Similiter et in Symbolo Aidei, quod Nicænum concilium inchoavit, et Con stantinopolitanum consummavit, legitur quidem ita simpliciter: Qui ex Patre procedit. Sed utrum ideo non addiderunt, et ex Filio, quoniam neque sapie bant hoc ipsi synodorum illarum Patres, nullatenus mihi certum patel. Primum enim præter ea dogmata, quæ in Sym bolo sunt, multa sunt et alia nimis necessaria ad fi dem dogmata, et de Deo, et de providentia, de duabus naturis et voluntatibus et operationibus, de una persona, de pœnitentia, de sacramento Eu charistie, de non esse præoxsistentiam animarum, vel principium substantiale malorum, et de multis aliis. Circa quæ illos quidem Patres verisimile erat Joan. vi. 41. Matth. xv. 13. 11 Juan. vi, 58. 15 Matth. xx. 23. runt. Quare restat ambigere, ne forte et học illo rum sit, quæ in symbolo quidem non dicuntur, ali ter vero ab his creduntur. Quanquam sanctus Atha pasius, et magnus Basilius, et frater ejus, qui di. cuntur Interfuisse prædictis conciliis, manifeste vi dentur idipsum, quod Latini dicunt, sapieulęs. An dicet aliquis corrupta esse horum scripta? sed ego et hoc incerto exsistente, merito utique ambigo. Deinde neque hoc servaverunt omnino in Sym bolo, ut communia trium personarum vel duarum assignent ut communia, propria vero sola unicu¡ que attribuant, sed e contrario in multis propter compendium, ut æstimo, fecerunt. Nam Omnipo tens cum esset commune, Patrem omnipotentem dicentes, Filio vel Spiritui hoc non dederunt. converso vero de Domino fecerunt, Fillum et Spi ritum Dominum dicentes: item factor quidem om❤ nium Spiritus sanctus est, sed hoc Patri et Filio tribuentes, de Spiritu nihil horum dixerunt. converso vero vivificantem esse, et locutum esse per prophetas, cum essent communia, non Patri vel Filio, sed Spiritul reddiderunt. Rursus esse tumen de lumine, et Deum verum de Deo vero communią sunt Filii et Spiritus: illi vero de Filio, non de Spi ritu hæc dixerunt. Quis igitur novit, quod non si militer comurune Patris et Filii sapientes esse, quod ex eis Spiritus sanctus procedit, satis puta verunt hoc ponere in Patre? Ego enim ex hoc neu trum conclud¡ considero, neque quod ex solo Pa tre neque quod ex Filio procedit, sicut neque de illo superius commemorato evangelico dicto. Sed et nimis miror de illis, qui certum aliquid putant se ex bis habere: de scriptis vero sancto ruin nostrorum Patrum, quæ ad meas manus per venerunt, trium vidi dicta, quæ videntur præbere ad propositum aliquam difficultatem: sancti Diony sii Areopagitæ, et sancti Gregorii, et sancti Joannis Damasceni. Ubi sanctus quidem Dionysius ait solum esse fonteni supersubstantialis Deitatis Patrem. Theo logus vero geminumi radium Patris nominat Filium et Spiritum sanctum, Damascenus vere dicit, quod Spiritus non dici tur ex Filio. De quibus illud primum considere, quod etsi apertissimum esset, ipsos per hæc dieta sapere, quod Spiritus sanctus ex solo Patre proce dit, et non, et ex Filio; nondum hoc per concilium generate expresse examinato et conûrmato, nullum esset propter eamdem utique, quain et prius dixi, causam, nolle credere periculum: et cum his plu ribus sanctis contrarium dicentibus, é explicanti bus, et latius problema discutientibus, sicul san clus Augustinus, et sanctus Cyrillus, ipultaque ha bentibus de sancta Scriptura dicta, non min´maiu suspicionem præbentia hujus dogmatis. Et adhuc matre omnium Ecclesiarum, quæ nunquam supe 10 Joan. xvii, 3. Matth. xxiv, 36. 11 Matth. xi, 27. ** ¡bid. 13 Joan. v11, 18

rioribus temporibus deprehensa est aliquam hære- lloc non dicitur, et, Hoc non est; in multis enim sim defendere, idipsum affirmante. Quid? potius his tribus credendum erit, semel hoc dicentibus et Scri pturarum testimonia hujus ipsius minime habentibus? dissonat, cum sint multa quæ non dicuntur, et sunt. Velut si quis dixerit, Spiritum sanctum NGU dici in Scriptura: Deum verum de Deo vero. Ergo quoniam Damascenus non dixit, quod Spiritus sanctus non est ex Filio, sed quod non dicitur ex Filio, incertnin utique est quid de hoc sentiebat utrum tantum neque ente, neque dicto, an lan quam non dicto, at ente. Sed do his satis sit. Deinde hujusmodi dicța penitus sunt ambigua. Et ut primum de primo dicam, quoniam si Spiritus sanctas procedit et ex Filio, Filius hoc habet ex Patre, et Pater est’Fons, qui non ex alio habeat, ul sit Fons, vel ex alio emanat: Filius vero fit-veluti fons de fonte, quemadmodum et principium de principio dicitur, incertum prorsus fit, quo sensu hoc dixit ille sanctus: utrum sapiens, quia ex solo Patre procedit Spiritus, an et ex Filio quidem ip sum sapiens. Dicens vero illud verbum, ac si dice ret, solus ſons supersubstantialis Deitatis, qui non emanat ex alio fonte, et ex quo alius habet, ut aut duo principia esse in Deitate: aut Patrem ct sit fons, Pater est, apud quem est fons, Filius, vi te, scilicet Spiritus. Ad utrumque enim sensum satis se potest habere illud verbum. Rursus de gemino radio. Primo quidem dubita tur ille sermo, in quo hoc scriptum est, utrum sil Theologi, multum enim distat ab ejus stylo deinde nibil prohibet et utraque intelligi, et gemi num radium esse Patris Filium et Spiritum, in quantum perfecte et ambo ex Patre habent esse. Et rursus Spiritum et ex Filio procedere, eadem una et simplici processione, qua et ex Patre proce dit, una exsistente in Patre et Filio spirativa po tentia, nullo mirando, si in visibilibus radiis hujus exemplum non videtur. Incertum ergo fit ex hoc verbo, quidnam qui hoc dixit, de proposito sentie bat. Et maxime quod ipse Theologus dicens de Fi lio, quod sólus de solo; de quo nemo erat suspi caturus, ne forte secundum Deitatem, non ex solo sit Patre. De Spiritu sancto nusquam ait: Solum de solo. Ex quo non parvam suspicionem præstat, ne forte et ex Filio sentiat ipsum. Damascenus vero pene videtur sola voce discre ‹pare ab his, qui dicunt ex Filio Spiritum sanctum procedere, non tamen et re. Ita se habere ad Patrem, Filium et Spiritum, quemadmodum ad solem se habet radius et illuminatio: quæ utraque quidem sunt ex sole. Per radium vero nobis illuminationem tradi ait. At vero idipsum pene est, et quod sen tiunt, et ex Filto Spiritum sanctum esse dicunt. Sicut enim radius simul procedit de sole, et acce pit ex eo, ut emitteret illuminationem: ita et Fi tius, ut aiunt, simul natus est ex Patre, et accipit ab eo spirare Spiritum. Et sicut sive dicatur illu minatio ipsa et ex sole esse, et ex radio, sive ex sole per radium, non tanquam ex duobus principiis, sole et radio, illuminatio esse dicitur, ita et ipsi mi uime aiunt tanquam ex duobus principiis Spiritum sanctum procedere ex Patre Filioque; sed tanquain ex uno. Quare et eadem pene videtur sentire his et Damascenus. At sine hoc radii et illuminationis exemplo, di etum illud per se, quo dicit: Spiritus non dicitur ex Filio, ambiguum est. Non enim idem est dicere, Videamus ergo et fortissimos ad hoc eorum syl logismos. Exponam autem eos non mea erudi tione, sed ut de verbo ad verbum eos exponit quidam nostratum sapientum, in suo contra Latinos tra ctatu. Ait enim sic: Si Spiritus sanctus procedit et ex Filio, ut ajunt Latini, contingit necessario, Filium unam esse respectu Spiritus personam. Duas enim scimus differentias eorum quæ de Deo dicuntur. Alia enim sunt eorum substantialia et naturalia, quæcunque et divisim de qualibet persona prædicau tur, et singulariter simul de tribus; ut bonum, piens et similia. Alia sunt personalia, quorum sin gulum aut de una sola persona prædicatur, aut si prædicatur divisim de pluribus, jmpossibile ta men est, simul singulariter de eisdem prædicari. Ut emanare ex alio, cum sit personale, prædicatur et de Filio, et de Spiritu; et est Filius emanans, et Spiritus emanans; non tamen bi duo unus emanans est, sed duo emanantes. Vere enim im possibile est, unamn personalem proprietatem de duabus personis, etiamsi sint ejusdem substan tiæ, singulariter prædicari. Quamvis enim aliqui duo idem audiunt, vel vi dent, vel intelligunt, vel volunt, vel quodcunque agunt: non tamen possumus dicere,quod unus au diens, vel videns, vel intelligens, vel volens est, sed duo. Ergo quoniam esse principium Spiritus, et spirare Spiritum, non est substantialium pre prietatum, sed personalium; non enim prædicatar de Spiritu, siquidem, ut ipsi aiunt, et de Filio prædicatur: necessarium est, dicere Patrem et Filium duos spiratores, et duo principia esse Spiritus sancti. Quod pro certo inconveniers est. Si vero dicit aliquis, quoniam uno et simplici et eodem modo ex utroque procedit, ideo unus est simpliciter spirator Spiritus sancti Pater et Filius ille necessario incidit in alterum inconveniens. De quibus enim una numero personalis proprietas seu differeutia singulariter prædicatur, illa utique secundum unam numero prædicationem eadem namero sunt. Quare? quia spiratorem esse perso nalis est proprietas seu differentia, aggregantur Pater et Filius secundum id ipsum quod sunt unus Spirator ad unam personain. Pater ergo et Filius in quantum ad invicem referuntur, duæ personæ sunt. Per id vero quod unus spirator sunt, una persona sunt. Si vero dicit aliquis, quod sicut Pater et Filius

munibus notionibus. Hoc mihi multo tutius et reli giosins videtur. unus Deus est et unus æternus, ita et unus est Denm superiorem etiam esse prædictis duabus com spirator Spiritus sancti: respondebitur, quod sicut Deum esse, et æternum esse et alia substantialia sin gulariter de Patre et Filio prædicata, repræsentant eorum nnam substantiam et essentiam: magis au tem per id quod eorum est simpliciter, et summe una substantia; contingit et hæc substantialia sin gula iter de eis prædicari, ita et esse spiratorem; cum sit personalis proprietas seu differentia et singulariter prædicetur de Patre et Filio, assigna bit eorum unam esse secundum hoc personam. Magis autem ex eo, quod esset secundum spirare eorum una persona, contingeret hoc singulariter de cis prædicari. Si vero hoc impossibile est, et illud ex quo ortum hoc est impossibile. Hoc est illius argumentum, quod multi aiunt in nullo deficere ad necessitatem a geometrica demonstratione. Totum vero robur ejus peadet ex duabus communibus notionibus: una quæ ponit impossibile esse, unam personalem proprietatem de duabus personis singulariter prædicari. Altera vero quæ sumit, de quibus una numero personalis proprietas singulariter prædicatur, illa secundum idem eadem esse numero. Et vere si scirem pro certo, has notiones communes veras esse et in su persubstantiali essentia, reciperem utique et con clusionem. Sed ego hoc nimis ignoro. Et eadem mihi eveniunt hæsitare, quæ ad Latinorum syllo gismos superius dubitabam. Nam etsi concedatur in his rebus, quæ sub mente nostra sunt, quarum videlicet Intelligendo dominamur, et quas tangimus et comprehendimus, veras esse dictas communes notiones, quod etiam ipsum multas potest habere contradictiones, quæ necessitas est, ut etiam in dissimilibus et aliter se habentibus rebus et no stras infirmas intelligentias infinities infinite fugien tibus, et ideo incomprehensibilibus et superin telligibilibus eædem sint veræ? Si enim vere su perius dicebamus, non omnes in entibus veras communes notiones, et usque ad supersubstantiale posse conscendere: unde pro certo sciemus, hæc quarum sunt, utrum earum, quæ usque illuc ex tenduntur, an non? Neque enim in notis rebus a nobis reperiuntur alia duo, quæ per omnia ita se habent inter se, sicut ibi Pater et Fílius inter sese habent. Fortasse enim et unus est spirator Spiritus sancti Pater et Filius, et Deitate trans scendente etiam duas dictas communes notiones, nullo modo contingit unam personam esse Patrem et Filium respectu Spiritus. Et qualiter non contin git hoc, nullum miraculum est nos ignorare illud quo processio a generatione distinguitur. Item cum necessarium sit, aut credentem et in divinis veras esse prædictas communes notiones, deceptos pu tare, et sanctuın Augustinum, et sanctuin Cyrillum, et alios, qui manifeste dicunt Spiritum sanctum et ex Filio procedere: ant his assentientem credere Szilicet nugæ Græcanicæ. Canis Videamus si' placet et aliud ejusdem argumentum. Quoniam, ait, Pater et Filius sunt et unum, sunt et duo. Aut procedit Spiritus ex Patre et Filio, in quantum unum sunt, aut in quantum duo sunt; sed si in quantum duo sunt, erunt dus processiones et duo principia; si vero in quantum unum sunt, quoniam hoc unum est substantia et natura et Dei tas, Pater ergo et Filius, per id quod una sunt substantia et natura et Deitas, spirant Spiritum. At vero secundum id quod spirant Spiritum, et differunt ab eo. Pater ergo et Filius secundum unam, quam habent substantiam et `naturam et Deitate, differunt a Spiritu. Non ergo Spiritus ejusdem est omnino cum Patre et Filio substantiæ el naturæ et Deitatis; quod contra fidem nostram est. Est autem hic paralogismus, per id quod sumit simpliciter, quod secundum quid conceditur. La tini enim neque per id quod duo sunt Pater et Fi lins, aiunt ex ipsis procedere Spiritum, neque se cundum quod simpliciter unum sunt, sed secundum id quod aliquid unum sunt, scilicet secundum unam, quam habent spirativam potentiam. Quid igitur? Illi secundum aliquid concedunt: iste simpliciter sumens paralogismum fecit. Est autem ejusdem et tale argumentum. Nos, ait, Filium et Spiritum a solo Patre dicen tes habere essentiam, quod per omnia entia con vincitur verum esse dicimus. In omnibus enim unitas dualitatis est principium. Illi vero Spiritum ex Patre et Filio esse dicentes, omnia entia con tradicentia habent. Nusquam enim dualitas est prin cipium unitatis. In his primum quidem videtur numeri superficialis ab unitate progressum conspicere, non tamen et linealis numeri progressum. In illo enim duo immediate ex uno progrediuntur: in hoc vero et duo ex uno procedunt, et tertia unitas ex prima et secunda procedit. Sed ego neque propter phantasma superficialis numeri, ex solo Patre dicam Spiritum sanctum procedere; neque propter phantasma linealis nu meri, et ex Filio affirmabo. Neque enim tutum ne que religiosum puto, hujusmodi nostris imagina tionibus tanquain regulis in supersubstantialibus uti. Deinde Latini non aiunt dualitatem principium esse unitatis; sed Patrem et Filium, per id quod aliquid unum habent, unum esse principium, non duo unius. De syllogismis quidem illorum bæc dicta sufficiant. Hi enim sunt eorum quos vidi, qui videntur esse fortissimi. Cogito autem et ita: Quo niam Spiritum a solo Patre procedere, nequo sensibile est, ut possit per sensum percipi, neque naturale, vel aliquid coutingentium, ut possit ea qua proprie dicitur opinione et imaginatione cognosci, sed est super sensum et sempiternum: necessariu:n est

mt`sit recte ei assentiendum, aut scientia aut fide et perquirens, utrum falsum exsistens, majoris sit hoc facere. Sed ego putare hoc esse scibilo et demonstrabile et communibus nostris notionibus comprehensibile, carentis scientia arbitror esse. Restat itaque fides. At vero illa talium dogmatum dicimus nos recte credere, quæ dicente aliquo ingentem auctorita tem habente, et cui credere quidem est salutare, now credere vero periculosum, nos recipimus. Cui igitur tali ego credens non temere mihi videbor hoc facere? sacræne Scripturæ? at nibil tale ipsa koquitur. An generalibus conciliis hoc determinan tibus et dogmatizantibus? sed neque hoc. An mul tis sanctis exponendo sacram Scripturam hoc sperte et per multa tradentibus, et ex illa hoc ha bere asserentibus? et quomodo hoc possit dici? an postreino matri Ecclesiarum? at vero hæc contrarium dicit. Nonne ergo summæ erit demen tiæ dicere quidem credere aliquid de Deo, non habere autem assignare, cui credens recte hoc ad mittit. An dicet aliquis, quod reliquum est, illu minatione quadamı occulta et divina se hoc sen sise? sed ego nondum hanc adeptus sum. Habes et causas, per quas neque necessarium, neque tutum, neque alicujus prudentiæ æstimo esse, et hujusmodi assentiri dogmati. Quoniam vero superius dixi, adhuc incredibilius me ad hoc habere, quam ad illud quod Latini dicunt, volo tihi et hanc compassionem ostendere. periculi, invenio dogma Latinorum multo tutias. Hoc enim etiamsi sit falsum, tamén additibi aliquid velut Deo dignnm, nihil adimendo. Spiritui enim nihil detrahit. Non enim ex hoc minòris dignitatis, quam Filius fit. Filio vero nihil auferens, nec Patri, de his quæ habet, detrahens, addit, quod noul so lum ipse perfecte est spirator, verum etiam spira torem genuit. Illud vero, quod Græci dicunt, siqui dem falsum est, papæ, quam magna blasphemia est! addens quidem nihil, detrahens vero, Filio quidem spirare Spiritum, Patri vero generare spiratorem. Et est simile, ut si quidam Scripturæ addentes erga quatriduanum Lazarum Domini miraculum vnus diceret, non obiisse illum, sed passionem, quamdam circa cor ei accidisse, et visum esse mori, Dominum vero quarto die, passione illa ipsum liberasse; alius rursus diceret triginta dierum mortuum, vel adhuc ultra, resuscitatum fuisse a Domino. Utraque enim falsa essent. Sed unum detrabit, allud addit illi mi raculo, ut non sit æquale peccatum. Consequenter rursus perquirens, utrum falsum exsistens rationabiliores possit habere in judicio excusationes, invenio multum interesse. Latinos vero, siquidem falsum dicit; reddendo hujus ratio nem, multa poterit habere bona refugia: quod in divina Scriptura multa fuissent, quæ videbantur hoc concludere, et ipse voluisset reverenter ad ipsam se habere: quod ex fide, zelo, devotione, amore ad ipsum Dominum credebat adversus eum se Primum quidem video majoris esse audaciæ, ne gare non procedere et ex Filio Spiritum, quam op- blasphemare, nisi crederet ex ipso Spiritum san positum. Sancto enim Dionysio dicente, in ipso De divinis nominibus: nou audendum totaliter de sancta Trinitate intelligere aliquid vel dicere, præter ea quæ divinitus nobis per ipsa expressa sunt sacra tissima eloquia: illi qui dicunt a solo Patre proce dore Spiritum sanctum, audaciæ hujus utique rei sunt. Quod enim per sacratissima eloquia ostendi minime potest, hoc ausi sunt ipsi de Deo intelligere. Latini vero multis in sacra Scriptura dictis non parvam suspicionem præstantibus, et ex Filio Spi jitum sanctum procedere, ipsi ut credo, putantes, ex illis hoc significari, erga sacram Scripturam reverentia et religione, et volendo ad ipsam obedien ter se habere, boc recipiunt. Quare multum dif fert hoc ab illo. Nullius eulan, vel minimæ audaciæ videtur esse. Item. non mediocris et audaciæ et præsumptio is procul dubio est, in dogmatibus de summa Tri nitate, suam cognitionem sanctorum et magnørni doctorum cognitioni præponere. Ai vero qui dicit ex solo Patre procedere Spiritum sanctum, multis et magnis sanctis, et præcipue sancto Augustino, et sancto Cyrillo, qui latius et apertius oppositum docent, se ipsum necessario putat sapientiorem et religiosiorem. Latinis vero nihil hujusmodi pec eatur, nullo sanctorum a solo l'atre procedere aperte et indubitabiliter tradente. Deinde supponens in parte utrumque falsum esse, ctuin procedere: quod multi sanctorum, qui in ipso judici placuerant, hoc aperte et per multa tradi dissent; quod mater Ecclesiarum semper hoc do cuisset. Et vero qui alterius partis est, siquidem errat, neque aliquid horum convenire ad excusa tionem in judicio invenio: neque aliud, ut ita dica tur, quidquam ratione dignum. Item quoniam homines multa contra ea quæ opi nantur ex aliqua contentione, vel sui amore, vel alia quadam passione dicunt, perquirens ego, quos magis verisimile est a principio ex aliqua tali pas sione commotos dicere: utrum Latinos, quod ex Fi lio, an Græcos, quod bæresis et error hoc est; in venio rursus eamdem differentiam. In multis enim his nostris subditis illi Ecclesiæ, et multis hic æsti mando se a majoribus injuriam pati ad ipsam re fugientibus, flaque excommunicatione et aliis jussis et omni modo coercere, bic majores ab injuria co nante: et hoc, ut verisimile est, his non parum dis plicente, istis quidem ex diffamando illam Ecclesiam in dogmatibus peccare, suæque hoc persuadendo, videbatur advenire magna malorum liberatio: et ¯ videlicet omnia secundum beneplacitum suum fa cientibus nullus de cætero recurrere velit, atque illi rationabiliter videantur jussis papæ nolle obedire. Itaque imperatori hoc provenit, quod prius non babebat, patriarchas confirmare et proponere, et nullam relinqui Ecclesiam, quæ valeat ipsi in “ali

quo resistere. Ipsi vero patriarchæ novæ Romæ, ut ▲ hoc affirmans, coutradicentes omnes pro hæreticis universalis nominaretur, et non secundus post pri mum, sed ipse primus in Ecclesia» consecratori bus æstimetur. Neutrum enim horum ante schisına erat. Latinis vero ex dicendo, ex Filio Spiritum sanctum procedere, neque aliquorum malorum li beratio, neque non præsentium bonorum acquisitio accedebat. Quare ex passione a principio commotos dicere magis Græcis quam Latinis videtur posse contingere. Ex his igitur et talibus, licet nondum visum est mihi fidem adhibere Latinorum doginati, tamen multo videtur mihi rationabilius esse, non credi, quod Græci dicunt, quam illud. Tuum de cætero sit, quod et in principio precatus sum, te nobis in scriptis revelare et significare velle, quidnam est illud, quod tibi persuasit, et ex Filio Spiritum san ctum procedere, pro certo credere, et ex hoc hære ticos et schismaticos eos, qui non hoc sapiunt, noc confitentur putare. Amici omnes salutant te. Et epistola bac lecta coram eis, eadem et ipsi hæsi tare, el a le petere se dicunt. Epistola Domini Barlaami, episcopi Gyracensis, aa eumdem Demetrium Thessalonicensem, respondens ad petita; hortatur eum ad unionem sanctæ Ro mana Ecclesiæ. Cum accepissem, o amicum mihi caput, tuam ingennam et admirandam et disertissimam episto lam, legissemque et intellexissem, ut arbitror, quæ in ea sunt, ita tibi ad interrogata respondeo. Ego neque prius sciebam, utrum a solo Patre procedit Spiritus sanctus, neque nunc arbitror me scire. Puto enim hujusmodi problema et nunc et tunc, quemadmodum et tu in epistola optime dicere mihi videris, super omnem esse humanam et scien tiam et mentein, et methodum et demonstrationem. Sed et prius credebam, quod a solo Patre, et nunc rursus credo, quod etiɔm ex Filio. Recessi vero ex ilia credulitate per easdem causas et easdem cogita tiones, per quas et tu per multa ostendisti in eadem epistola, non debere te credere putasti his, qui a solo Patre dicunt; sed multo incredibiliores hos aliis esso debere discernis. Quæ autem me ad firmiter credendum et ex Filio procedere Spiritum sanctum duxerunt, tria maxime sunt. Quorum duo et in lua epistola continentur scilicet, quod multi nostrorum Patrum, et magnam opinionem habentium, sacram et divinam expo nendo Scripturam, ex ipsa aiunt se intellexisse, et ex Filio Spiritum sanctum procedere. Et ideo aper tissime et per multa in suis scriptis hoc docent, sicuti sanctus Augustinus, sanctus Cyrillus. Et se cundum quod etiam Romana Ecclesia, quæ et di gnitate et dominio, et erga Scripturam diligenti stu dio superat omnes, quæ semper rerta defendit dog mata,” idipsum a principio docet et tenet. Ilis enim duobus, o amice, tertium additum, quod tu vide ris adhuc ignorare, quia etiam generale concilium do eodem ipso celebratum est in Lugduuis: quoi haberi statuit. Hoe, inquam, ab omni ambiguitate remauens, totum facit hujus dogmatis. Ab hac enim synodo, et habente et faciente, quæcunque oporte ret habere et facere generalem synodum, examinato et determinato, et ex Filio procedere Spiritum san etum: qui hoc non recipit, tanquam jam catholicæ Ecclesiæ auctoritatem et dogma contemnens, juste utique et merito schismaticus et hæreticus habebitur. Et credo, quod si fuisses de hac synodo informatus, non adhuc videretur tibi non necessarium esse, hoc recipere dogma. Et nunc quidem transmitto tibi de terminationem hujus synodi, in fine epistolae scri ptam. Postmodum vero, si Deus voluerit, mittam tibi et hujus aeta: ex quibus scire poteris, et qued generalis fuerit, et quod nihil eorum, quæ debebat habere et facere, omisit. De expositione vero nonnullorum dictorum Seri pturæ, ex quibus Latini suum concludunt dognia, de quibus dixisti, propter quod possunt habere du plam expositionem, te ambigere et non habere cui magis assentiaris; potes utique et illud cogitare, quod illi quidem, qui exponunt ipsa, ita ut conclu dant et ex Filio Spiritum procedere, divini viri sunt sanctus videlicet inter alios Augustinus et sanclus Cyrillus. Alios enim Latinorum sanctorum, qui si militer eadem exposuerunt, omitto. Videris enim eos minime invenisse. Illi vero qui eadem ipsa ali ter exponunt, addentes id ipsumn, minime posse essa alium eorumdem præter hunc intellectum, Græci sunt: qui post schisma Latinis contradicunt. Quo niam antiquiores Græci, qui similiter modernis Græcis eadem exponunt, nullo modo addunt, im possibile eorumdem et alium esse sensum. Scis quippe, quod nimis in multis potest fieri, eorum dem diversos esse intellectus, non repugnantes sibi, et non omnes ab omnibus aperiri, sed alios ab aliis. Quales sunt repugnantes intellectus, et tu ostendisti in pluribus dictis et magis ad concludendam neces sariis ex eis Latinorum conclusionem. Admittentes enim Latini integre, et illman, quem dixisti, eorum dem posse fieri alium sensum, ita suum habuerunt. Quare cum sancti et beati viri, qui utroque modo hu jusmodi dicta intelligunt, et ex Filio procedere Spi ritum sanctum ex ipsis concludunt, non tales vero sint illi, qui prout volunt, eadem intelligentes, illum sensum, per quem processio Spiritus sancti ei ex Filio concluditur, negant: non debemus æqualem utrisque fidem adhibere. Quanquam illam per in suflationen Spiritus donationem, si parum. uiligen tius considerabis, invenies secundum Latinos sen sum solum, et minime alium, posse habere: nisi quis omnino coacte et sophistice idipsum exponere voluerit. Attende eniın ita. Dixisti, aliter exponentes dicere velle ex boc Scripturam nos intelligere, quod Spi ritus non est major Filio, et quod deificantia cha rismata communia sunt et Filii et Spiritus. At ve ro ad hæc intelligenda vel credenda sufficiebat

infirmiores, auxilium quoddam præstetur, ne mo veantur per similes syllogismos. Cæterum si omnes sentirent ita dispositos, ut ego te ex tua epistola video, non utique talibus uterentur sermonibus. Attende autem et sic. tantum dicero: Accipite Spiritum sanctum; insuf- mis, eis auferatur: et his qui sunt adhuc ad fidem flare vero nibil ad hujusmodi sensum confert. Ne que enim ipsa Spiritus substantia, neque ejus ipsa gratia erat ille corporaliter de sancto ore exiens flatus, neque apostoli absorbentes illum, gratiam acceperunt, cu³n aliter non possent. Quid igitur volebat sibi insufflatio illa? siquidem et dicente ipso tantum: Aecipite, vel, do vobis Spiritum sanctum, babet quod Græcorum vult expositio? an certe, ut ait sanctus Augustinus, quemadmodum in multis Scriptura de sensibiliter et in tempore vel factis vel dictis, reducil nos ad intelligibilium et sempi ternorum contemplationein, ita et signum hic ali quod hoc præbuit Salvator, reducens nos ex ipso ad intelligendam vel credendam intelligibilem, ma gis autem super intelligentiam, et ex se sui con substantialis Spiritus processionem? Ergo si hoc solummodo rationabile est intelligi, rationabile certe quoque credere est. De syllogismis vero ipsorum et argumentis, quæ ais, non de necessitate concludere propositum, nio que posse animæ inquisitivæ ad plenum satisfacere; non enim hoc mirandum. Scis quippe, quod in multis, vera conclusione exsistente, nimis prave ad eam sermones fiant, non semper ex imperitia dicentium hoc contingente, sed aliquando ex ipsa propositæ rei natura, non abundante melioribus at que fortioribus sermonibus. Aliquando vero arbi trante ipso dicente, per hujusmodi sermones au dientibus maxime persuaderi posse. Sæpe enim contingit ea per quæ aliis persuadetur, apud alios ridicula putari. Item neque per quæ cuiquam est persuasum aliquid, per eadem semper aliis persua deri nititur; sed qua sequi eos æstimat, hac et du cère tentat. Ita igitur et Latinos noli putare his syllogismis et argumentis credentes tenere, quod dicunt; ipsi enim hoc credunt ex tribus illis, qui bus dixi et ne id ipsum credere: re vero exsi stente super rationem, et multis nolentibus ex di rtis tribus similiter hoc credere, sed potius argu mentis et syllogismis humanis et Deo condignis oppositum ostendere conantibus: ipsi cupientes ad se hos convertere, quæ utique cogitant semper de proposito accommodata esse, ad refellendos eorum syllogismos, et ipsis fortasse persuadendum reci pere, quod quæritur, hæc et dicunt: minime, ut di xi, per eadem ipsi idem credentes, sed propter aliorum incredulitatem, ac per similes syllogismos contradictionem, hujusmodi coguntur uti sermo nibus, per quos non est incredibile et multis per suaderi. Causa est igitur ejus, quod ad acutum et inve stigativum tuæ Deiformis animæ defectuosi viden tur eorum syllogismi, sublimitas propositæ quæ stionis, efficaciores non suscipiens syllogismos: et quod eos faciunt ad habitum, uti conjectant, non credentium, et per similes syllogismos oppositum defendentium: ut etiamsi non ad plenum eis per svadetur, attamen multum confidere suis syllogis Ecce humana mente ratiocinari de illa re, de qua ait sanctus Dionysius, magis verificari omnium quæ dicimus, quæque intelligimus, negationes quam affirmationes, commune jam est et Latinorum et oppositum defendentium Græcorum. Fides vero nequaquam communis est; sed Latin¡ quidem ha bent assignare quæ dixi tria, maximam habentia auctoritatem et dignitatem et magnitudinem ad fi dem: quibus atique religiose credentes aiunt Spiri tum sanctum et ex Filio procedere. Illi vero qui di cunt ex Patre tantum procedere Spiritum sanctum ad nihil tale se reducere valent. Quare syllogismis omnibus circumscriptis, Latinis quidem remanet fides: his vero et fides et obligatio ablata est. Ne que putes Latinos credentes Spiritum ex Filio pro cedere, ejusdem Spiritus processionem vel similem putare Filii generationi, vel differentem quidem, aliqua vero penitus nota differentia, differre a ge neratione Filii. Et in hoc enim idipsum cum san ctis nostris Patribus et ipsi credunt: ut quo dif. ferunt ibi generatio et processio, non omnimode notum esse hominibus. Si vero in disputationibus ad Græcos, ut tu ais in epistola, non videntur boe servare, scito hoc eos facere, sicut et ipsi Patres vestri faciunt: qui dicentes multis locis, nullum esse exemplum, vel in sensibilibus, vel in intelli gibilibus summæ Trinitatis sacramentum, ad mul ta condescendunt exempla. Ita et hos aliorum in credulitas et infirmitas evocat, ad condescenden dum ad aliquas notas similitudines, propter quas videntur discernere processionem a generatione ut ex his ad conclusionem, quam fide oporteret to neri, perveniatur: non putantes absurdum, si eos qui per simpliciter sanativa curari non valent, per aliis nociva ipsos ad sanitatem possint revocare. Sed de his quidem satis. Necessarium autem arbitror adhuc et illud tibi ostendere, quod licet tria dixi superius esse, quæ coegerunt me credere et ex Filio Spiritum sanctum procedere, hoc est, multos magnorum sanctorum boc apertissime tradere, matrem Ecclesiarum hoe semper dicere, per generale etiam concilium hoc fuisse affirmatum, tamen quodlibet horum, sine aliis per se vim non habens, reliqua duo opposita satis se habere considero, ut idipsum credatur. Et tu qui adbuc videris ignorare, utrum de hoc fa ctum fuisset generale concilium, si volueris tuas in epistola cogitationes inter se conjungens adver tere, quid ex ipsis necessario contingit, invenies valde necessarium, et ex sola auctoritate sancto rum, quos dixisti, vel ex sola Ecclesiæ Romanz te credere, quod etiam ex Filio Spiritus sapètus procedit. Adverte autem sic.

Dixisti te scire multos magnorum sanctorum ex- Scriptura aperte dicuntur, vel in generalibus con ponendo divinam Scripturam tradidisse per multa, quod etiam ex Filio. Item dixlsti, quod hujus op positum, scilicet ex solo Patre, neque ratione po tes intelligere, neque de sacra Scriptura conclu dere: et quod nescis ullos sanctos hoc aperte tra didisse, vel generale concilium hoc determinasse, et quod scis matrem Ecclesiarum minime hoc dicere. At vero si quid de Deo multi et magni sancti, exponendo divinam Scripturam dicunt, cujus op positum ex ipsa Scriptura ostenditur, neque per rationem demor.stratur, neque per sanctos aperte traditur, neque per generale concilium deter minatur, neque per matrem Ecclesiarum do cetur hoc credi nimis necessarium est. Si vero hoc ambigis et dubitas, utrum sit necessarium sed illud minime dubitabis, sine periculo peni tus quod tale est, posse credi, si quidem non dubitus in sanctis esse eos qui hoc crediderunt, do cuerunt, et scriptura tradiderunt. Ergo cum hoc sit sine periculo, vide quale sit dicere, quod ex solo Patre procedit. Ais enim, quod hoc neque auctoritas, neque demonstratio compellit te reci pere, et multi magnorum sanctorum cum matre Ecclesiarum aperte oppositum docent. Ergo ex volendo hoc tenere, suspicio mox aliqua periculi conflatur. Ergo cum hoc sit pro certo periculosum, illud vero omnino sine periculo, duæque sint so læ partes Ecclesiæ: una quæ tenet, quod penitus est sine periculo: alia vero quod manifeste peri culosum est; atque alia Ecclesia non sit collecta ex talibus hominibus, qualem tu adhuc ais te esse, neutrum extremorum tenens; in omnibus que, cæteris paribus, eligendum sit magis, quod sine periculo est, quam quod periculosum nonne jam ex tuis cogitationibus vides concludi, nimis necessarium esse, Latinis eadem velle de proposito sapɛre, eodem vero modo; visa similiter Romanæ Ecclesiæ auctoritate per similia media transiens, pervenias necessario ad eamdem conclusionem? Quare etiamsi nondum fuisset factum de hoc ge nerale concilium, tamen necessarium est recipere quod Spiritus sanctus ex Patre Filioque procedit et boc negantes, nequaquam tanquam partem Ec clesiæ, sed tanquam omnino abscissos ab Ecclesia et ad rationem schismatici cadentes putare. Quid autem, si ostendatur, quod primi illorum Græco rum, qui se separaverunt a Latinorum communio ne, 1:on ratione, sed quadam irrationabili passione hoc passi sunt? wonne et ita patefactum erit, hos esse schismaticos? at vero nihil ita apertum fieri potest. Considerare enim ita oportet, ad evitandum rationabiliter matris Ecclesiarum communionem, duo oportebit necessario occurrere: unum, Lunc primitus incepisse Romanam Ecclesiam aliquid de dogmatibus fidei sapere et dogmatizare, quod prius neque docebat, neque sentiebat. Secunduin est il Jud, noviter dogmatizatum ita se habere opposite et repugnanter aliquid corum quæ vel in sacra ciliis expresse determinata sunt, ut cum hoc sit, nullo modo possit illud esse: et eum illud sit, mi nime hoc locum habeat. Rationabilissimum enim esset a talia dogmatisantibus dividi. Neutro enim horum contingente, irrationabile velle omnino di vidi relinquitur. At vero neutrum horumi in exordio schismatis Ecclesiæ Romanæ contigit. Nam de pro cessione et ex Filio Spiritus sancti, sancti illi, qui bus Ecclesia Romana mox credens, hoc tenet, fa eti sunt ante inchoatum schisma, alii trecentis, alii quadringentis, alii vero et quingentis annis. Et ut unum præ omnibus dicam, qui non transitorie, sed de eodem ipso principaliter loquens, apertissime id docet, magnum, inquam, Augustinum, hic circa tempora Theodosii Magni claruit, annos videlicet ante schisma et ultra quingentos: cujus ex tung Ecclesia utique Romana scripta babuit, cum esset ejusdem linguæ, et dogmata veneratur. At vero dicere et ex Filio, nihil oppositum est addi. cendum ex Patre. Non enim si procedit et exFilio, tol litur procedere et ex Patre; sed potius illo prius con cesso, et ex Patre procedere necessario sequitur. Quæ vero ita se habent inter se, repugnantia non sunt. Er go et divina Scriptura prius dicente, ex Patre proce dere Spiritum sanctum; et postmodum conciliis idi psum dicentibus, Ecclesia Romana dicens et ex Filio, non dogmatizat aliquid illis repugnans, et dicta il lorum interimens, sed potius tale, quo concesso, illud necessario confertur. Nam sicubi adhuc di ctum non fuisset, quod Spiritus procedit ex Pa tre, et crederetur Ecclesiæ Romanæ, quod ex Filio procedit: ex hoc utique concluderetur necessario illud. Nam si procedit ex Filio, qui omnia quæ habet ex Patre habet, procedit ergo et ex Patre. Quare non tolluntur ex hoc, quæ prius credebantur, sed adhuc magis roboran tur. Ergo si in principio schismatis, nihil no vum vel repugnans alicui eorum, quæ a tota Ec clesia credebantur, dogmatizare cœpit Ecclesia Ro mana, quomodo non omnino extra rationem ejus illi refutarunt communionem, vel quomodo non ex aliqua elatione et superbia, vel ambitione et avari tia, vel tali aliqua passione ipsi hoc passi sunt? ne que enim illud, quod multorum est, dici potest, quod synodico canone prohibente, adimere aliquid vel addere fidei Symbolo, illi ab ausa aliquid ad dere merito discesserunt. Primum enim nullus talis canon in conciliis in venitur. Deinde non ante schisma, non in hujus principio, non paulo post, sed multis post hoc an nis, Ecclesia Romana, cuin per multas prius lega tiones de eodem Græcos admonuisset et hortata fuisset a deterrímo schismate discedere, ut non ha buit obedientes, denique concilium super hoc sibi obedientibus celebrari faciens, hoc in Synibolo non immerito addidit. Quoniam si similiter lanta Christianorum gens negasset non esse Filium om nipotentem, vel vivificantem, et multæ adderentur

vel eorum quæ in toto symbolo dicuntur, vel eo rum, quæ per aliquod septem conciliorum expresse determinata sunt. Quare et quomodo idipsum non concluderetur per aliqua sacræ Scripturæ dieta, neque per sanctos aliquos traderetur: sed quoniam eorum quæ in Evangelio vel in conciliis sunt, non destruit quidquam hoc dogma: certe Romana Ec clesia hoc dicens, neque in Evangelium, neque in concilia peccat. His ergo qui a communione ejus matris exsistentis discedunt, nulla vel ex Evange lio, vel ex conciliis excusatio hujus acquiritur. Ne que ergo aliunde proveniente eis alia excusatione necessarium est, schismaticos ipsos esse, et a catholica cecidisse Ecclesia. Sed ut apertissimum id fiat, ponendæ sunt juxta se cogitationes, et ser mo ita sit concludendus quotidie huic hæresi; certe non careret ratione, si tollitur, vel eorum quæ în Evangelio continentur, de hoc sani Christiani ad refellendam hæresim in Symbolo id ponerent. Nulla itaque præcedente ra tionali causa, ob quam primi illi a matre Ecclesia rum se segregaverunt, certum est, quod et illi et omnes qui illos secuti sunt, procul dubio schisma tici sunt. Nullos enim alios appellamus schismati cos, nisi illos qui principalioribus et dignioribus in Ecclesia dogmatizantibus opposite se habentes, ad aliquid eorum quæ vel in sacra Scriptura aperte dicuntur, vel in generalibus conciliis expresse de terminata sunt, vel a tota Ecclesia communiter cre duntur, a debita illis credentia et cominunione, propter quandam aliam passionem discedunt, sive multisive pauci sint; nihil enim interest, quoniam non multitudine et paucitate, sed prædicta ratione schismaticus notatur, quoniam et hi complentes jure, et hoc nomine digni habiti erunt. Aut igitur ostendant, quid Latinis dicentibus contingit ex sermone ipsorum, necessario Spiritum sanctum non procedere ex Patre, ut ita tollatur, et quod in Symbolo, et quod in Evangelio dicitur, et a tota Ecclesia creditur; aut si hoc impossibile est, sciant se extra catholicam Ecclesiam esse, el nullo a schismaticis differre. Quoniam vero ipsi undique coarctati, postremo ad Evangelium et ad septem generalia concilia re fugientes, putant ex illis excusationem schismatis sibi invenire: dicendum est ad eos: Si quidem, o amici, matre Ecclesiarum peccante vel in Evange-C hum, vel in concilia, ipsi ab ea receditis, recte facitis si vero illa nihil peccante, vel in Evangelium, vel in concilia, ipsl nihilominus ejus recusatis communio nem, nullum certe vobis vel ex Evangelio vel ex conciliis suffragium penitus est. Ergo perquiren dum est diligenter, quid est in Evangelium, vel in concilia peccare? quod si putabitis, peccare in hæc esse, simpliciter dicere aliquid et dogmatizare de Deo, quod utrumque non invenitur vel in Evan gelio, vel in conciliis, sive contrarium est alicui eo rum quæ ibi manifeste feruntur, sive non; hoc mo do etiam omnes qui de Deo scribunt sancti in ea dem peccant. Non solum enim inuumerabilia] de Deo dicunt et dogmatizant, quæ verbo in Evango dio, vel in conciliis non inveniuntur: verum etiam snulta dicunt, quæ neque per sensum eorum quæ ibi sunt, coucludi valent. Non ergo peccare est in illa simpliciter dicere, quæ ibi qualitercunque non inveniuntur, sed addendum est, si sint et repu guantia illis. Quare peccare in illa est, dicere aliquid opposite se habens alicui eorum quæ ab il lis dicuntur, ut alterum per alterum necessario tol latur. Et hoc solum est, quod paradogmatizare ap pellamus. Ita enim solummodo peccare in dogma ta, in paradogmatizare definito, omnes qui un quam aliquid de Deo dixerunt, inculpabiles dimit emus. At vero Romana Ecclesia, et ex Filio procedere Spiritum sanctum dicente, nihil penitus per hoc Peccans est circa pietatis dogmata, quem et pa radogmatistam et hæreticum vocamus; qui sapit et docet aliquid ita opposite se habens ad aliquid eorum quæ vel in sacra Scriptura aperte di cuntur, vel per aliquod generalium conciliorum expresse determinata sunt, ut cum hoc sit, illud tollatur, et illuð cum sit, hoc non possit esse. At vero Ecclesia Romana nihil hujusmodi sapit vel docet. Non ergo circa pietatis dogmata peccat. Quare neque paradogmatizat, neque aliquam hæ resim incurrit, et dignissimum et dominantissi mum et principalissimum et summum et primum locum in tota Ecclesia habente, nunc Orientales minoris et humilioris exsistentes in tota Ecclesia et dignitatis et gradus et ordinis, a debito illi ho nore et obedientia, et communione discedunt. At vero omnes quicunque in Ecclesia minoris et hu mílioris exsistentes dignitatis, gradus et ordinis, di gnioribus, dominantioribus, principalioribus, prio ribus, superioribus in Ecclesia, nihil in pictatis dogmatibus peccautibus, nullam hæresim incur rentibus, a debita illis reverentia, obedientia, et communione discedunt, procul dubio schismatici sunt. Contingit ergo hos necessario schismaticos nunc esse, quod est, separatos esse a catbolica Ecclesia. Sed fortasse dicit aliquis ambigens: Si amisit suam integritatem et perfectionem Ecclesia, et hoc non ex minima parte, siquidem quinque ejus prin cipaliorum partium, a quibus tanquam sensibus quibusdam, universum ejus corpus completum erat, quatuor lapsæ sunt, prima vero tantum remansit quomodo de cætero non exsistens integra, catho lica est, vel cujus amplius corporis Ecclesia Rơ mana capul est, ex quo illud quod initio unitum erat ei, discessit ab ea, vel quomodo totaliter viva esse potest? Ad hæc primum quidem oportet considerare, quod si quis eadem ipsa objiceret ad ipsos Græcos, qui dicunt se solos in fide vivere, et ex se solis completam esse catholicam Ecclesiam, capite per dito, quæ utique ipsi ad similiter ad ous objecta

respondissent, hæc nobis multe rationabilius ad ▲ communicant Ecclesiæ Romanæ schismaticos ap hæc dicere conveniet. Deinde siquidem animalis exemplum sequi vo luerimus, non utique verum est, propter horum schisma universum Ecclesiæ corpus a capite dicere discessisse. Caput enim Ecclesiæ est, non tolus Occidens et Septentrio; sed solius urbis Romanæ Ecclesia hanc habet dignitatem. Tot vero et tantæ aliæ Ecclesiæ Occidentales et Septentrionales, et alia genera purorum Christianorum terræ firmæ et jusularum cum ea remanserunt, ut hi quidem omnes correspondere valeant reliquo animalis cor pori, et continuo capiti unito. Ili vero patriarchæ qui eam reliquerunt, manuum vel pedum propor tionem habeant: quæ abscisa a corpore, ipsa qui dem de necessitate mortua sunt, corpori vero non semper interitum ferunt. Item, neque sicut in ani malibus, loco corruptorum membrorum, caput alia condere nequit, ita quoque in Ecclesia est: sed semper capiti, loco labentium, licet alia condere, ut semper ipsum sit cum integro corpore. Scimus enim, quod papa quidem potest creare patriarchas. patriarchæ vero papam creare non possunt. Et ideo hi quidem nunquain hoc tentaverunt: Romani vero pontifices ante schisma videntur et deponentes et promoventes Patriarchas. Ergo quoniam nibil opposite se habens Evange lio, vel conciliis sapit vel docet, prout ostensum est, non amisit utique creandi patriarchas potesta tem et virtutem. pello. Ego vero puto me rationabilius admirari de te, quoniam admirandum putas, si qui illo nomine vocantur, cujus definitionem perfecte suscipiunt. Nam si volueris videre, quæ est schismatici ratio, invenies hanc iis qui a me schismatici vocantur, nihilominus quam hominis rationem congruere. Ergo hoc sit ostendendum. Cum itaque in Ecclesia alii aliis sint dominan tiores, principaliores, et superiores, illi, qui mino ris et humìlioris exsistentes ordinis, et quibus coll venit sub dominio aliorum esse, et sequi alios, da nulla hæresi habentes juste accusare majores, divi dunt se ab illorum in religione societate, mox in se ipsis schismatici condunt rationem. Nam et ipsi ad nullam aliamı, quam hanc definitionem aspicien tes, eos qui evitant apud se majorem communio nem, schismaticos appellant; quales et tu non pau cos scis in regnante civitate, eodem nomine, prop ter nunc assignatam rationein, ab aliis vocari. At vero Romana Ecclesia senissimum, principalissi-. maru, et summum in catholica Ecclesia habente gradum, hi minoris exsistentes et inferioris ordi nis, in tantum fugiunt illius communionem, quod neque ejus sacerdotium putant verum esse sacerdo tium, neque in ecclesiasticis sacramentis volunt illi communicare: atque plures eorum etiam simul comedere simpliciter cibum cum quoquam Lati norum verentur. Ergo si Ecclesia illa incidente, ɛ quod absit, in hæretici rationem, bi ab ea absti nent, irreprehensibilis est separatio, et schismati corum rationis` imperceptibilis: si vero illa nulla hæresi conjuncta hi fugiunt ejus communionem, pure in rationem schismatici incidunt. Ergo quæ rendum est, quem nominamus hæreticum, cui com municare in aliquo delictum est: in nullo vero communicare, non solum irreprehensibile est, ve ruin etiam necessarium: et quem post primam et secundam admonitionem oportet, secundum Apo stolum ad Titum, nos evitare ". Illius igitur, qui ita dicitur hæreticus, quærenda sit ratio, ut scia mus, vtrum convenit aliquid ejus Romanæ Eccle siæ. Cum vero idem sit hæreticum esse et paradog matistam, et peccare circa pietatis dogmata; quæ rendum est, quis est paradogmatista? et quis pec eat circa pietatis dogmata? Ergo cum bi patriarchæ absque ulla ratione dis cessissent ab illo, et in eorum diœcesibus habita rent multi Christiani uniti illi, illo singulls horum a principio babente hujus justam potestatem con stituendi congruum patriarcham, Ecclesia quidem Romana capitis rationem habens, et loco labentium membrorum alia semper condens, et viva utique est, et integrum reliquum corpus unitum sibi habet eos vero, qui eam deseruerunt, sine capite de cæ tero´et mortuos esse necesse est. Quare si putas necessarium esse generalibus conciliis ad totius complementum, et quatuor interesse patriarchas, et audias post schisma generalia aliqua concilia per papam esse facta: noli quærere, utrum et schis matici patriarchæ illis interfuerunt: sed si eorum dem patriarcharum fide viventes et uniti suo capiti patriarchæ interfuerunt, non oportet plus hoc quæ ri. Generalia enim concilia non ex hæreticis et schismaticis, sed ex orthodoxis et Ecclesiæ uni tis colligi debent. Hæc tibi, o amicum mihi ca put, respondere Deus dedit. Det autem ipse tibi reliqua. Epistola ejusdem domini Barlaami ad Alexium Ca lochetum, in qua ostendit Græcos non obedientes Romanæ Ecclesiæ esse non solum schismaticus, verum etiam hæreticos. Audivi te admirari de me,.quoniam eos qui nou 17 Tit. uı, 10. Itaque cum tria sint, a quibus habemus hujus nrodi dogmata, unum, divina Scriptura, secundum, universalia concilia, tertium, sancti nostri doctores, qui post apostolos sacram nobis exposuerunt Scrip turam: si illum vocabimus hæreticum, qui quod cunque vel de Deo, vel de alio quovis sapit et di cit, quod neque in sacra Scriptura, neque in con ciliis, neque in doctorum scriptis tutaliter inveni tur, non bene nominabimus; quia per hanc ratio nem etiam multi nostroruin sanctorum doctorum hæretici essent: Areopagita, Theologus Nyssenus,

Patre; sed potius necessario confertur. Nam si pro cedit et ex Filio, qui omnia quæcunque habet, ex Patre habet, procedit ergo et ex Patre. Non ergo tollitur, quod simul trahitur. At vero neque aliud eorum quæ in sacra Scri ptura vel conciliis sunt, tollitur, ex eo quod dicitur, et ex Filio procedere Spiritum sanctum. Non ergo secundum hoc incidit in hæreticorum rationem illa Ecclesia. At neque per azymum. nctus Augustinus: qui non solum talia dicunt, ▲ Filio, contingit necessario, minime procedere ex quæ neque per sensum aliis conveniunt: alia pe nitus exsistentia, licet non opposita. Non ergo hac ratione hæreticum cognoscimus, cujus communio nem fugiemus: sed et eum, qui alia, præter om nes alios, de quavis re dicit, dum contraria et op posita suppositis non dicit, nondum tanquam hæ reticum admonebimus. Neque enim peccat in ma nifesta dogmata, qui ea non tollit. At vero et si quis nihil penitus eorum quæ in sacra Scriptura vel in conciliis sunt, commovens, tamen alicui san etorum doctorum de quovis dissonat, hunc audacem quemɗam et præsumptuosum, et elatum et talia no minabimus, hæreticum minime. Quoniam per hanc quoque rationem, multi sanctorum essent hære tici, qui in multis et magnis sibi invicem contra ria dicunt. Nam de ipsa processione Spiritus sancti, ipsi afunt, quod Damascenus, ubi dicit, Ex Filio Spiritus procedere non dicitur, sapit, quod nullo inodo ipse est ex Filio. Sanctus vero Cyrillus, qui multis annis ante eum fuit, in sermone de Spiritu, in dictis suis thesauris septies ait Spiritum sanctum ex Filio et esse et ex sistere, et prodire: assignans et dicta Scripturæ, ex quibus id ipsum intellexerat. Sanctus vero Au gustinus, adhuc antiquior hoc exsistens, in suo de Trinitate negotio, et nimis longum de hoc proten dit sermonem, et in quarto, et in quinto, et in quinto decimo libro ejusdem negotii. Quid igitur? Hæreticum nominabunt Damascenum, illis supe-C rioribus se secundum ipsos contradicentem: vel potius et se ipsos iisdem sanctis tantis rebus con tradicentes, an minime? Potest ergo fieri, quod is qui sanctis de Deo dissonat, nondum sit hære ticus. Quis ergo hæreticus est et paradogmatista? quem post hinam admonitionem fugiemus? an certe ille, qui sapit et dicit aliquid in dogmatibus, ita oppo situm alicui eorum quæ vel in sacra Scriptura aper te dicuntur, vel in generalibus conciliis expresse determinata sunt, ut cum hoc sit, tollatur illud, et cum illud sit, non possit hoc esse: atque talis ad illa repugnantia est ex ea quæ vituperatur hæresis. l!le vero qui tale aliquid neque loquitur neque sa pit, in alio vero quovis peccat, admonendus est quidem, alio nomine nominatus, non tamen tan quam hæreticus fugiendus. Igitur cum hæc sit illa ratio qua hæreticus nota tur, videamus qualiter se habet ad eam Romana Ecclesia. Duo sunt, quæ ejus accusantes juste aiunt se ab ca dividi. Unum quod dicit Spiritum sanctum pro cedere ct ex Filio. Aliud quod per azyma conficit. At per primum nihil eorum quæ in Scriptura vel in conciliis sunt, tollit. Dicente enim sacra Scri ptura, quod ex Patre procedit Spiritus sanctus, et conciliis omnibus id ipsum dicentibus, Romana Ec clesia dicens et ex Filio, non oppositum aliquid illi dicit, neque efirit illud. Non enim si procedit et ex Primum enim nulli concilio per hoc adversatur, quoniam nullum de hoc aliquid determinavit. Deinde neque sacræ Scripturæ per hoc repugnat. Et nou học nunc dico, quia panis ille, quem sacrifi cavit Dominus, azymus erat, el azymum in Scriptura gerit imaginem sinceritatis et veritatis; sed illud sufficit nunc, quod divina Scriptura panem nomi nante et azymum et fermentatum, et nusquam jubet hoc vel illud distincte, certe neuter Scripturæ pu gnat, neque azymita,' neque fermentarius. Non enim quod nonnullorum est stultorum dicemus, quod ille est inanimatus. Omnis enim panis sua ratione inanimatus est, et nullus animatus: Jivina vero virtute conversus nequaquam inanimatus, vel totaliter substantia panis, sed viva caro viventis Christi, qui carnem et animam rationalem et intel lectualem ex nobis pro nobis assumpsit. Neque ergo per processionem Spiritus, neque per azymum illa Ecclesia cadit in schismatici rationem: quo niam per neutrum tollit quidquam manifestorum. At vero propter hæc sola, et non propter aliud, aiunt se dividi ab illa. Non ergo illa Ecclesia hære tica est per illa, propter quæ ipsi dicunt se divisos esse: quia secundum ea in definitionem hæretici non cadit. Restat ergo hos schismaticos esse neces sario, quoniam definitionis schismaticorum nibil omittunt. Quapropter hoc, ut puto, non amplius miraberis. Ut autem neque si audiveris me hæreticum vo care eum qui ex solo Patre asserit procedere Spi ritum sanctum, admireris: volo tibi et hujus ra tionem assignare. Dicebamus superius, hæreticum esse eum qui in dogmatibus pietatis sapit aliquid et dicit opposite se habens, vel ad divinam Scripturam, vel ad ge nerale concilium. At vero sacræ Scripturæ pugna ri dupliciter est: vel cum aliquis recte intelligit, quod ait Scriptura, et id ipsum proponit contraria illi dicere, æstimans illam mentiri; quod minime est Christiani; vel asserens Scripturam omnino se venerari, dicta ejus, quibus contradicít, aliter quam veritas se habet, intelligit et exponit, quod solum est hæretici. Ergo cum inveniamus əliquem talem, pugnantem quidem divinæ Scripturæ, non pugnare vero asserentem, ad quod nos judicium referentes, indubitanter scienus, quod pugnatur et juste post binam admonitionem ipsum devitabimus? An ad plures? Sed qui melius et diligentius intelligunt sacram Scripturam, pauciores sunt. An ad hos qui

habentibus constituit et ordinat cuilibet earum sUILIN patriarcham. Deinde post multos annos generals conciliun celebrans, de codem ipso omnium assensu declarat, hoc per Scripturam concludi, Spiritum sanctum ex Patre Filioque, tanquam ex uno princi pio, procedere. Quapropter, qui hoe negat, et con trarium sapit, generalis jam concilii judicio sacræ Scripturæ pugnat. Et propterea in hæretici defini tionem manifeste incidens, purus hæreticus est. in diviuis sapientiores et magis eruditi sunt? sed ▲ cent, legitimis pontificibus et canonice sacerdotian fortasse ille unus est omnium sapientissimus: et potest fieri ut id ipsum verissime omnium ipse in telligat. An ad diguiores et dominantiores et prin cipaliores? sed ait Scriptura: Si fuerit revelatum novissimo, sileat primus. Unde non semper neces sarium est verius intelligere eum, qui primus est. An ad eos, qui nunquam alias hæresim aliquəm incurrerunt? sed unaquæque Ecclesia, quæ primi tus in aliquam hæresim incidit, superioribus temn poribus catholica semper erat. Quare potest Beri eam quæ prius semper orthodoxa erat, postmodum in hæresim cadere. An ad sanctos nonnullos, qui prout nos dicimus, Scriptures exponunt? Sed for tasse et hic cui contradicimus, sanctus est. Et quemadmodum in illis alii aliis contradicentes, ta men hæretici non sunt, ita et hic. Restat ergo ad judicium generalis concilii recurrere. At si videri mus illum ipsum sensum determinans quorumdam dictorum Scripturæ, cui repugnantem sensum bic dogmatizat et tenet, indubitabile omnino At ¡psumn hæreticum esse. Ergo si quis tale in dogmatibus dicit, ut non unum vel duo, sed omnia supra dicta et generale concilium in contrarium concurrant, ac in præjudicium simul omnium appareat ipsum sa cræ Scripturæ pugnare: hic est omnium manife stissimus hæreticus. Sed qui dicit ex solo Patre procedere Spiritum sanctum, talis est. Hæc autem et ad te scribo, et ad alios dico, non malevolentia aliqua, et contumeliose, sed cupiditate, ut Ecclesia Christi uniatur, et ad seipsam redeat, el omnes Christiani in fidé et veritate idipsum sapiant, et charitatis vinculo sibi invicem copulentur: quod ut puto non in longum eveniret, si hæc sola, quæ tibi scribo, in mentem omnibus venirent. Nam si persuasum fuisset eis in quo malo sunt, facile uti que et hujus liberationem quærerent. Quare nibil, ut æstimo, benevolentlus pro omnibus communiter fleri potest, quam si talia ad eos dicantur et scri bantur. Et ut per prædicta omnia transeamus: Primum si quis quærit et proponit plurium judicium, siqui dem plures dicit, non rudes et illitteratos, sed legen tes sacram Scripturam et intellectuin lectorum ut cunque sequentes, non utique inveniet hic tot ta les, quot centenæ talium in illis inveniri possunt. Si vero sapientiorum in divinis et magis erudi torum judicium præfers, in illis quidem infiniti in venientur, ita in fine excrcitati erga sacram Scri pturam, ut audito aliquo ex ea dicto, habeat qui libet eorum statim assignare, et ex quo libro et ca pitulo est, et quis hujus dicti sensus, et adhuc prom ptas sit ad omnia dubitanda probabiliter respondere. His cum locutus fuissem sæpe sapientissimis eoruni, nondum aliquem taleın inveni. Puto autem neque esse eorum talem aliquem. Si vero digniores et prin cipaliores et dominantiores quæris, Ecclesia Ro mana est, quæ habet in universali Ecclesia summum et dignissimum locum). Si vero eos qui nondum alias in hæresim ceciderunt, ipsa sola est, de quinque Ecclesiis, quæ jare potest hoc gloriari. Si vero san clos, inveuies sanctum Cyrillum et sanctum Au gustinum, dieta Scripturæ exponendo, planissime tradentes et ex Filio Spiritum esse. Si vero generale concilium', et hoc. Quia euim hi patriarchæ aposto licam deseruerunt sedem, et imperialibus proposi tionibus se ipsos potius dederunt, et in schismatici rationem, ut ostensum est, ceciderunt: primum quidem Ecclesiarum mater, ne bujusmodi sedes va 18 Juan. V, 19 II Cor. 111, 6. Ejusdem domini Barlaami, episcopi Gyracensis, pro batio per sacrum Scripturam, quod Spiritus san clus et ex Filio est, quemadmodum et ex Patre. Domino nostro Jesu Christo jubente nobis per scrutari Scripturas, duo bine intelligimus. Unuin, quod pietatis dogmata non sola sunt illa, quæ ex verbis ipsis immediate a Scriptura traduntur, ve rum etiam sunt alia, quæ per sensum dictorum per scrutantibus nobis elucescunt. Aliud est, quod de bitores sumus, non sula quæ verbis prompte signi ficantur tenere, verum etiam illa quæ per sensum corum emergunt. Nam si præter ea quæ verbo si guificantur, non apparent et alia ex dictorum sensn similiter illis exsistentia ad fidem necessaria, non utique dixisset: Perscrutamini Scripturas " Ad facienda enim ea, quæ verbo immediate significantur, illaque sola tenenda, non perscruta tione, sed lectione sola opus esset. Quare dixisset Legite Scripturas. Idipsum intelligimus, et Apostolo ad Corinthios dicente: Littera occidit, Spiritus autem vivificat ": litteram dicente id, quod prompte in Scriptura per vocem significatur, Spi ritum vero id, quod per debitam scrutationem in Scriptura per sensum conflatur. Ergo si quid eorum, quæ de Deo intelliguntur, ita se habet in Scriptura, ut id quidem recta facta investigatione per omnem appareat Scripturam, ejus vero oppositum neque ex voce, neque ex sensu Scripturæ necessario con cludatur, et adhuc sanctorum nostrorum doctorum slut nonnulli, qui exponendo divinam Scripturam idipsum manifeste concludant et tradant: manife stum, quod necessarium est hoc admitti et credi ut, inquam, in divina Scriptura Spiritus sanctus ne que quod substantia est, neque quod accidens est, scriptum est; sed esse illuin substantiam, ex omini

bus de eo dictis in Scriptura concluditur: esse vero đem de animalibus dicuntur et maxime de homi illum accidens, nullatenus concludi potest. Præterea sacri nostri doctores, exponentes sacram Scripturam aiunt, concludi ex ea, non tantum ipsum substantiam esse, verum etiam increatam substantiam et consubstantialem Pátri. Ergo neces sarium est et vobis hoc credere et confiteri. Simile igitur Iruic est, et quod Spiritus sanctus habet esse ex Filio, sirut ex Patre. Hoc enim per sacram Seri pturan legitime investigantibus eam apparet: et multi sacrorum nostrorum doctorum exponea tes Scripturam, manifeste id ipsum enuntiant: sicuti sanctus Augustinus in multis suis scriptis, et san etas Cyri¹lus in dictis suis Thesauris, prout potest quicunque vult inspectis eorum operibus videre quod dico. Hujus vero oppositum, quod est, ex solo Patre procedere Spiritum sanctum, et non ex Filio, nullatenus per Scripturam concluſi potest. Illi enim qui banc defendunt opinionem, credunt se habere potissimum illud quod Dominus ait: Qui a Patre procedit; minime vero per hoc concluditur, quod ex solo Patre; nimium enim interest dicere aliquid simpliciter, et dicere id ipsum distinguendo, quod solum. In multis enim unum est verum, aliud falsum: utpote si dicatur Filium esse Déum verum de Deo vero, verum est. Si vero dicatur solum Fi tium esse Deum veruin de Deo vero, falsum est. Id ipsum et in aliis plurimis invenies. Non ergo di cto, quod ex Patre procedit Spiritus, continuo per hoc necessario concluditur, quod ex solo: sed quan tum per hoc, reliquum incertum est. Neque igitur ex dicto verbo, neque ex alio sacræ Scripturæ con cluditur, quod ex solo. Quia vero et ex Filio est Spiritus, omnis divinitus inspirata Scriptura testa tur. Incipiendum autem sit inde. Argumentum primum. De ingenita persona, duabus personis habentibus csse, quæri potest: quidnam causæ est, quod ipsa principalis persona, in quantum est auctrix unius principatarum personaruin, adepta est proprium no men, et vocatur ad eam Pater; in quantum est vero principium alterius personæ, nullum nomen con secuta est, quemadmodum postmodum expositores nominaverunt Patrem, spiratorem sancti Spiritus. Ipsa vero sacra Scriptura nullum nomen exposuit, quo oporteat Patrem respectu Spiritus appellari. Et non hoc quæro, utrum alio modo habeat Verbum esse de ingenita persona, alio'vero Spiritus; nam et differentem esse modum, per quem uterque ha bet esse, ex communi principio credo. Et quid in terest inter duos hos modos, ignotum essc homini bus ` minime dubito. Sed ¡Hud quæro: cur unus nio… dus babet speciale nomen, et vocatur secundum ipsum principalis persona Pater: secundum vero alium modum, quo est eadem persona principium Spiritus, nomen in Scriptura non est? lloc auteni arbitror, me non irrationabiliter quærere. Sed ad illud aspiciendo, quod apud nos Pater, Filius, gene ratio, generalum, et hujusmodi nomina proprie qui nibus: ego vero vocibus prætermissis, ipsas res secundum ea quæ nobis tradita sunt, contemplans, ac modum illum, quo Del Verbum habet esse ex Pa tre, comparans filiorum apud nos generationi: vi deo illum plurimum ei dissimilem; quam vero si militudinem apprehendo illius ad hanc, eamdem Indifferenter video esse et modi, quo Pater princi pium est Spiritus. Attende enim, ut primum de dissimilitudine eorum dicam. Seth non ex solo est Adam, sed ex eo et Eva et non simul, neque per eunidem modum. Verbum vero illic ex solo Patre est. Et Seth non est totus ex toto Adam, sed id quod emissum est primitus ex Adam, neque homo neque animal est, sed semen per quod in vulva matris Seth conditus est, neque ex toto Adam prodiens. Illic vero totus Filias ex Patre toto. Et bic natus Seth de temporali Adam, non est illi contemporalis. Ille enim præcessit, híc supervixit. Illic vero natum Verbum de sempiterno Patre, coœ ternum est ei. Et hic is qui natus est, hon est in generante: neque qui genuit in generato; neque duo unus homo est; neque voluntas eorum semper una; neque virtus et actio una; neque eadení scien tia. Illic vero Filius in Patre, et Pater in Filio, et duo unus Deus est, el una eorum et voluntas el vin tus, et scientia et extrinseca actio. In quo ergo di vina illa generatio similis est buic humanæ? an certe sicut hic est homo de homine, et consubstantiali Cita illic Verbum ex Patre est consubstantiale de con substantiali, et Deus de Deo? At vero et Spiritus sanctus id ipsum Deus de Deo est, et consubstan tialis de consubstantiali. Ergo in quo Filii genera – tio similis est hominum generationi, in eodem et Spíritus processio similis est eidem. Magis autem in quo Spiritus processio dissimilis est hominum generationi, in eodem et Filii generatio dissimilis est eidem, quanquam inter se differre credantur. Cur ergo illius dicitur Pater, istius vero nihil? an certe quoniam ingenita persona duarum personarum exsistens principium, unius est sola, alterius vero non sola? ideo cujus quidem sola ipsa est princi pium, ad illam habet specificatum nomen, per quod maxime consubstantialitas eorum intelligatur, et vocata est ejus Pater: cujus vero non sola est prin cipium, ad illam nomen non habet, ne cominune pro prium putetur. Et contingit secundum nomina e converso se habere in Deo quam in Adam, et Eva, et Seth. In his enim Adam, cujus personæ solus causa est, ad illam nomen non habet, quo ejus principium est, scilicet Evæ. Cujus vero non solus, sed cum Eva auctor est, illius nominatur pater: Spirita sancto hujusmodi permutationem nominum dispen sante nobis providendo, ne carnales copulas, et Au xus, et abscissiones, et partus imperfectos, et hu jusmodi passiones in Trinitate imaginemur. Propterea ergo et ne commune proprium putetur, ingenita persona, babentis quidem personæ ex ea

sola esse, nominata est Pater, ad illam vero perso- pitem eumdem vidit. Ait enim de Filio: Et ex ore nam, quæ non ex ea sola habet esse, nomen non habet. Ego quidem hoc credo: qui vero nititur con tradicere his, dum non ostendit aljam rationabilio rem causam, propter quam unum est nominatum et aliud innominatum, arbitror eum nihil ad rem dicere. Secundum Argumentum. In omnibus entibus, de quibus proprie dicimus imaginem et exemplar, cum semper imago infe rioris rationem habeat ad exemplar, et in nullo equaliter exemplari veniat, in Patre vero et Filio illic per omnia exsistat æqualitas et substantialis identitas qui vult Scriptura divina, quod Filium quidem nominat imaginem Patris, Patrem vero mi nime imaginem Filii? an certe propter principii ra tionem? quoniam Filius ex Patre est, non l'ater ex Filio. Quemadmodum et omne exemplar princi pium est suæ imaginis. Imaginem itaque divina Scriptura nominans Filium invisibilis Dei, simul ostendit, et quod ex eo est, et quod similis ei est minoritate videlicet prætermissa, tanquam minime conveniente. At vero, quemadmodum Filius dicitur imago Patris, non Pater imago Filii: ita Spiritus sanctus in eadem Scriptura dicitur imago Filii, nqn Filius imago Spiritus. Dicit enim Apostolus ad Romanos: Quos enim præscivit et prædestinarit, conformes fieri imagini Filii sui”. Et ad Corinthios Sicut portavimus imaginem terrestris, portemus el imaginem cœlestis ", cœlestem dicens Filium. Et jerum: Nos autem omnes revelata facie gloriam Do mini speculantes, in eadem imagine transformamur de gloria in glorium, sicut a Domini Spiritu” Quod antem imago Filii dicitur in his Spiritus ipse sanctus, habemus per sanctum Cyrillum in Thesau ris: in quibus ex eisdam verbis concludit ipse, quod Spiritus est et ex Filio. Ergo et nos id ipsum per eadem concludentes, et ex eo quod dicitur, Spiritus imago Filii: ex ipso etiam secundum superius as signatam rationem intelligentes, rectissime et intel ligimus, et concludimus, et dicimus, Tertium Argumentum. ejus procedebat gladius anceps, ut in eo percutiat gentes ". Et post pauca: Et reliqui intérfecti sunt in gladio sedentis super equum procedente ex ore ejus*. Ergo divina Scriptura nominans Spiritum sanctum, Spiritum oris Filii et gladium procedentem ex ore ejus, quid aliud nos docet per hujusmodi signa, nisi quod Spiritus sanctus ex Filio est, sicut ex Patre? Quartum Argumentum. Item Filius, secundum Isaiam, brachium Patris dicitur; Spiritus sanctus in Evangeliis digitus Dei. Nam beatus Matthæus narrat dixisse Christum Si autem ego in Spiritu Dei ejicio dæmonia, wique pervenit ad vos regnum cœlorum ". Sanctus vero Lucas in eodem ait: Si vero in digito Dei ejicio dæ monia, usique pervenit ad vos reynum cœlorum **. Ergo digitus Dei Spiritus sanctus dictus est. Præ termissis igitur his quæ Trinitati ex his congruere non possunt, scilicet, quod aliud est totum, aliud pars, et aliud propinquius, aliud longius a com muni principio quid reliquum est intelligendum. per has nominationes, nisi quod Filius quidem tan quam brachium est ex solo Patre, Spiritus vero sanctus tanquam digítus est ex Patre, Filioque? Quintum Argumen¡um. Item in Jordane Pater desuper testabatur Filio " ipse vero Filius subtus baptizabatur, Spiritus au tem sanctus desuper descendens in specie columbæ, non oblique de latere Christi stetit, quod esset utique signum Filium et Spiritum ex solo Patro habere esse, tanquam æque divisos; sed super eum stetit in medio videlicet duorum: quod est si gnum, communem ipsum eorum esse. Communis autem non utique esset, nisi tanquam ex ambobus procedens, et id quod videbatur desuper columba a Patre descendens ad Filium, signum faciens quod licet ab æterno Spiritus est ex Filio sicut ex Patre, tamen Filius hoc habet ex Patre, non Pater ex Filio. Nihil autem obstat huic speculationi quod dictum est, columbam manere super Filium. Nam manere in eo, et esse ex co contraria non sunt. Sicut enim simul et in Patre est, et ex Patre: ita Sextum Argumentum. Item cum Deus sit incorporeus, et membra cor poralia non habeat, quid est, quod Spiritus sanctus simul et in Filio et ex Filio. spiritus oris ejus dicitur? Ait ením: Verbo Domini cœli firmati sunt, et Spiritu oris ejus omnis virtus corum”. An çerte, ut ex hoc intelligamus Spiritum sanctum ex eo tanquam ex principio esse? sed sicut dicitur Spiritus oris Patris, ita idem ipse in eadem Scriptura dicitur Spiritus oris Filii. Ait enim Isaias de Filio: Et percutiet terram virga oris sui, et Spi ritu labiorum suorum interficiet impium”. Et Pan lus ad Thessalonicenses: Quem interficiet Dominus Jesus Spiritu oris sui ". Joannes vero in Apocalypsi propter occidendi rationem tanquam gladium anci Cuin sit ona substantia, virtus et actio Patris et Filii, et omnia quæ funt, non magis a Patré quam a Folio sint, quidnam causæ est quod Pater in di vina Scriptura dicitur facere res Filio, et per Fi lium Filius vero nibil dicitur facere Patre vel per Patrem? Verbo enim Domini, ait Psalmista, cœli fir mati sunt ". Et Evangelista: Omnia per ipsum ſa cta sunt ". Et Apostolus: Unus Dominus Jesus Chri slus, per quem omnia, et nos per ipsum ". Et alibi In novissimis autem his diebis locutus est nobis in F¡ 24 Isai. x1, 4. 28 [[ Thess. "Luc. xi, 20. "1 Matth. ❤ Rom. viii, 29. "| Cor. xv, 49.” II Cor. 3, 18. It, 8. * Apoc. xix. 15. 17 lbid. 21. 23 Psal. xxx, 6. Isai. Lill, 1.” Matth. xii, 28. 1 Cor. vii, 6. 13-17.» l'sal. xxxii, 6. * Juan. 1. 3.

lio, quem posuit hæredem omnium, per quem etiam Spiritu sancto dicitur Christus baptizare, et damo sæcula fecit™”. Quia vero e converso fecit Fillus ali quid per Patrem, vel Patre, nusquam scriptum est. Quanquam neque instrumentum Patris Filius est, ut dicatur Pater tanquam per instrumentum facere aliquid per ipsum et ipso. Neque rursus quæ funt Immediate et propinque Qunt a Filio: mediate vero et longius a Patre, ut secundum hunc sensum di catur Pater facere per Filium; nam immediate a Patre et Filio, tanquam ab uno conditore, uno et simplici actu omnia fiunt: cur ergo illo modo Scri ptura de eis disputat? An ut intelligamus princi pium et quod ex eo est, quia esse eorum unam sim plicem substantiam, virtutem et actionem et omnia esse communia, ex Patre tanquam ex proprio prin cipio, a·lest Filio, sed non ex Filio Patri: sed ad hujus speculationis intellectum, Pater dicitur in Scriptura facere Filio et per Filium; huic vero e converso nusquam Scripturæ scriptum est. Similiter autem cum sit Patris et Spiritus sancti una sim plex substantia, virtus et actio, et neque instrumen tum Patris sit Spiritus, neque illa quæ funt, pro pinquius a Spiritu quam a Patre flant, ipsum qui dem Spiritum sanctum facere aliquid Patre vel per Patrem, nusquam Scripturæ scriptum est. Quia vero Pater facit res Spirito, et per Spiritum, per omnem fertur Scripturam. Spiritu enim Deus, se cundum Psalmistam, colos fortifical, et animas nostras confirmat. Et Apostolus ad Romanos Charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis "; et ite rum: Qui suscitavit Jesum Christum de mortuis, vivificabit et mortalia corpora nostra, per Spiritum sanctum, qui habitat in nobis ". Et ad Corinthios Nobis autem revelavit Deus per Spiritum suum ". Et ad Titum: Sed secundum misericordiam, sulvos nos fecit per lavacrum regenerationis Spiritus sancti ". Et ad Hebræos: Contestante Deo signis et portentis et variis virtutibus, et Spiritus sancti divisionibus **. Et beatus Lucas in Actibus: Domine qui Spiritu sancto per os patris nostri David pueri tui dixisti “. Et rursus: Quomodo unxit eum Dominus Spiritu sancto et virtute". Et multa talia invenies in Scri plura quærendo: hujus vero e converso minime nia ejicere; et Apostolus ad Romanos: Non enim ausus sum dicere aliquid eorum, quæ per me non fecit Christus in obedientiam gentium in verbo et ope ribus, in virtute signorum et miraculorum, in virtute Spiritus sancți". Et ad Thessalonicences: Quem interficiet Dominus Jesus Spiritu oris sui“. Et ad Hebræos: Quanto magie sanguis Christi, qui per Spi ritum sanctum se ipsum obtulit immaculatum Deo”. Et in Actibus: Usque ad illum diem, in quo præci piens apostolis per Spiritum sanctum quos elegit, assumptus est”. Et Isaias: Et Spiritu labiorum su orum interficiel impium". Itaque quoniam Spiritus sanctus non est instrumentum Filii, ut per hɔc die catur Filius facere eo et per eum; neque rursus quæ fiunt, propinquius a Spiritu quam a Filio fiunt: uno enim simplici actu, et immediate a Filio et Spiritu sancto, magis autem a tota Trinitate omnia fiunt quid vult Scriptura, quod Filium quidem dicit fa cere Spiritu et per Spiritum, Spiritum vero Filio vel per Filium facere aliquid nusquam dicit? An certum est, quod secundum superius assignatam rationem consona sibi exsistente Scriptura causa est ut hæc ita scripta sint? Quoniam esse comma nes et easdem ad creaturas Filii et Spiritus sancti operationes ex Filio tanquam ex principio adest Spiritui, sicut et ex Patre, et non Filio ex Spirita aut ergo est Spiritus et ex Filio, aut minime sei psam Scriptura sequitur. Septimum Argumentum. Iten Filius dicitur Verbum Patris, et ex bac nominatione intelligimus eum et coæternum Patri, et ex eo habere esse. Sicut autem Filius dicitur Verbum Patris, ita Spiritus sanctus dicitur Rhema Filli. Ait enim Apostolus ad Hebræos de Filio: Qui cum esset splendor gloriæ, el figura substantiæ ejus, portansque omnia Rhemate virtutis suæ“. Quod au tem in his Rbema virtutis Filii ipsum Spiritum san ctum nominat, patet ex aliis partibus Scripturæ. Certo enim quo Filius purgat animas, ejicit dæ.110 nia, signa et portenta facit; eodem et portal om nia. At vero scriptum est, illa facere Spiritu san cto: ergo et Spiritu sancto omnia portat. Dicitur autem in proposito dicto Remate suæ virtutis por Et est certum, quod est eadem causa, ut ita de eis tare omnia, Spiritus ergo sanctus et Rhema virtotis Scriptura disputet, quod esse communes et easdem ad creaturas actiones Patris et sancti Spiritus. Ex Patre tanquam ex principio adest Spiritui saucto, et non Patri ex Spiritu sancto. Fili idem est. Patet autem id ipsum et inde. Cui trium personarum ut plurimum in Scriptura vivi ficare attribuitur? Sancto Spiritui. Ait enim Domi nus: Spiritus est qui vivificat". Et Apostolus ad Romanos: Qui suscitavit Jesum Christum ex mor tuis, vivificabit et mortalia nostra corpora per Spi ritum suum qui habitat in nobis ". Iterum: Si Spiritu opera carnis mortificaveritis, vivetis ** Quis autem de tribus procedere dicitur? Certe Spi ritus. Quis adbuc dicitur esse os Patris? Spiritus. At vero ipse Dominus comprehendens simul vivi * 1 Cor. 11, 10. 39 Tit. 111, 5. * Hebr. 1. 4. 47 ]sa. 11, 4. Ut enim hoc intelligamus, Patrem ait Spiritu et per Spiritum facere, Spiritum vero nunquam ait Patre vel per Pairem facere aliquid. At vero secundum eumidein modum, quod Filius facit aliquid per Spi ritum et Spiritu, omnis divina Scriptura plena esl; quod vero Spiritus aliquid facit Filio vel per Fi liumn, usquam Scripturæ dicitur. In Evangeliis enim 38 Hebr. 1, 2. "Rom. v, 5. "Rom. viu, 11. 25. * Act. x. 38. * Row. xv, 18. "Il Thess. 11, 8. "Hebr. ix, 14. "Act. 1, 2. Hebr. 1, 3. ↳ Juan. vi, 64. ** Rom. viui, 11. st ibid. 13. Ac'.

distincto tantum, quod Filius hoc habet ab æterno ex Patre, ut ejus dicatur Spiritus. ficationem, processionem et os, ait: Non in solo & Spiritus sanctus et Patris est et Filii, illo videlicet pane vivet homo, sed in omni Remate procedente per os Dei. Ergo omne Rema procedens per os Del In quo vivimus, ipse Spiritus sanctus est. Manifestis simum autem hoc fecit Apostolus ad Ephesios di cens: Et galeam salutaris accipite, et gladium Spi ritus, quod est Rema Dei". Nam cum in lingua Græca gladius esset feminini generis, et Spiritus neutri, non dixit quæ est Rema Dei, ut intelligatur gladius; sed quod est Rema Dei, ut exinde intelli gatur Spiritus: ac si diceretur in lingua Latina Qui Spiritus Remi Dei est. Rema ergo virtutis Fi lii, quo omnia portat, ipse Spiritus est. Et sicut ubi Filius dicitur, splendor gloriæ Patris, circum locutive dictum est pro eo quod dicatur Patris, ‘ita et Spiritus sanctus dicitur esse Rema virtutis Filii, pro eo quod dicatur Rema Filii. Ergo ex hac no minatione quid aliud potest intelligi, nisi quod Spiritus ex Filio est? quoniam et omne Rema ex illo est, cujus esse dicitur. Notandum vero est et illud, quod cum logos di catur in lingua Græca, et in voce et in corde, rema tantum in voce et ore: Spiritus quidem sanctus dicitur Rema per os Dei procedens, et Spiritus oris Dei: Filius vero logos quidem cordis Dai dicitur. Eructavit enim, ail, cor meum logon bonum ", quod ex persona Patris di elum esse sanctus Dionysius testatur: logos autem oris Dei non dicitur. De quibus vocibus tanquam mysticis quibusdam notis illud intelligimus, quod sicut cordis logos est ex sola mente, rema vero vocis est ex mente et logo, qui in corde est; ita Fi lius quidem ex solo Patre est, Spiritus vero san elus ex Patre Filioque. Octavum Argumentum. Spiritus sanctus dicitur in Scriptura esse et Pa tris et Filii. Ait enim Apostolus ad Romanos: Si quis Spiritum Christi non habet, hic non est ejus **; et ad Galatas: Misit Deus Spiritum Filii sui **. At vero, quæ sunt communia Patris et Filii, non aliter sunt Patris et aliter Filii, sed similiter et e‹ dem modo: quod Dominus ostendit in aliquibus. Ait euiw: Quæcunque Pater facit, eadem et Filius simi liter facil; et iterum, Sicut Pater suscitat mortuos et vivificat, ita et Filius quos vult vivifical "*. Sicut ergo facere et vivificare commune exsistens Patris et Filii, similiter est amborum: ita et si quid aliud commune est Patris et Filii, eadem ratione et modo duorum est, salva videlicet illa distinctione, qua intelligimus communia duorum ex Patre adesse Filio, not ex alio Patri. Et idipsum signi ficat Dominus dicens: Sicut Pater habet vitam in semetipso ". Ergo habere vitam in semetipso com mune exsistens similiter amborum, tamen ex Pa tre ab æterno Filius hoc habet. Quapropter quia 3ª Matth. 1v, 4. At vero ideo dicitur Spiritus sanctus, Spiritus Patris, quoniam ex co. Si enim alius exsistens quam Pater, non esset ex eo, non utique diceretur ejus esse. Significant autem et học evangelistæ. Illi enim qui dicunt Spiritum Patris, non dicunt Spiritum ex Patre: Joannes vero solus, qui post omnes Evangelium scripsit, Spiritum a Patre pro cedentem dicens, Spiritum Patris in suo Evangelio minime dicit. Putasne ignorabant vel illi, utrum ex Patre est Spiritus: vel hic utrum Patris est? Minime. Sed certum est, quod et illi dicentes esse Patris Spiritum, per hoc significare volebant, quod ex Patre est: et hic dicens ipsum a Patre, codem ipso et quod Patris est significat. Ergo si necessa rium est Spiritum sanctum ita esse Filii, sicut est Patris est autem Patris tanquam exsisters ex eo; est ergo et Filii tanquam exsistens ex eo. Est au tem id ipsum manifestum, et quia non convertitur; multis enim in Scriptura nominibus Filius cum esset nominatus, in nullo eorum dicitur esse Spi ritus, sicut ipse Spiritus dicitur esse Filii. Non enim vbi ait Apostolus gladium Spiritus “, Filium nominal gladium, ut quidam intelligunt. Patet au tem ex superioribus. Cum enim dixisset: Indui mini et sumite armaturam Dei, ac per hoc Patreni significasset; descendens infert: Et galeam salz taris accipite, salutare nominans ipsum incarnatum Filium. Videbit enim, ait, omnis caro salutare Dei “; et Quia viderunt oculi mei salutare Deinde consequenter dicit: Et gladium Spiritus, per hæc duo nomina, ipsum Spiritum significans. Merito autem armaturam quidem attribuit Patri, galeam vero et gladium Filio et Spiritui. Quoniam enim armatura est genus vel totum, galea vero et gladius sunt species vel partes: et semper totum et genus principii rationem habet ad partes el speciɔ; est autem et Pater principium Filit et Spi ritus sancti: jure armaturam quidem habentem principii rationem attribuit principalissimæ Patris personæ galeam vero et gladium, quorum est armatura principium, Filio et Spiritui, quorum est Pater et principium. Non quia ibi genus et species et totum et partes sunt, sed solummodo secundum rationem principii, et eorum quæ ex eo sunt. Et quoniam caput principii habet rationem ad ma num, capitis quidem arma attribuit Filio, manus vero Spiritui: ut exinde intelligamus Filium prin cipium esse Spiritus. Sed quod sermo coepit dicere, illud est, quod Filius secundum nullum suorum nominum dicitur Spiritus, sicut ipse Spiritus dici tur esse Filii. Ergo ut verba non convertantur, causa est, quod res non couvertuntur. Siquidem in Scriptura consona rebus verba redduntur. Non au Ephes. v, 7. 31 Psal. XLIV, 2. Ephes. vi, 17. * ibid. 21. * ibid. 26. tuum 86 Galat. IV, 6. ³ Joan. 88 Rom. v, 9. Luc. 111, 6. “Luc. 11, 30.

tem convertentur, si Spiritus est et ex Filio. Ma. gitur mitti a Spiritu, et non secundum deitatem, nifestum enim est, quod Filius non est ex Spiritu Remate antem secundum hunc modumn non conver tente, merito neque verba in Scriptura convertun tur. Sed Spiritas dicitur esse Filii, Filius vero non dicitur esse Spiritns. Nonum Argumentum. quia humanitas ejus est, quæ Deum Patrem Domi num suum vocat, et non deitas. Ergo quoniam commune est Patris et Filii mittere Spiritum, et non mitti ab eo: qua utique ratione mittit Pater Spiritum, cadem et Filius mittit ipsum, Mittit an tem Pater Spiritum, ostendens nobis, quia ex eo est. Mittit ergo et Filius Spiritum, significans nobis, quia ex ipso Filio ipse est. Aspice autem et Apo stoli de hoc capitulo alibi diligentiam. Quia enim scivit Filium quidem ex solo Patre, Spiritum vero ex Patre Filioque: ideo de Filio quidem dicit ad Galatas: Misit Deus Filium suum"; de Spiritu vero post pauca non ita dixit: Misit Deus Spiritum suum, ne ex ipso solo significetur, sed quomodo? Misit Deus Spiritum Fili sui“: per utrumque ambo significans; nam et dicendo:Misit Pater Spi ritum, significat, quod et ejus est, et ex co: el di cendo, Spiritum Filii sui, significat, quod et ex Filio est, et ab eo mittitur. Mintit in Scriptura Pater Spiritum sanctum. Hic autem Patrem non mittit. Unde quæri potest, quo modo qui ubique est, et omnia implet, mittitur alio? Ubi enim non est, nt illic mittatur? vel quo modo cui inseparabiliter est unitus, ab eo alio mit ¿itur? vel qui penitus immutabilis est et inalterabi lis, quomodo in tempore aliquid patitur? Si vero di cet aliquis, quod ipsa quidem Spiritus persona non mittitur, sed gratia ejus missa ipse dicitur mitti, primum quidem dubitandum est, utrum gratia Spiritus sancti ita mittatur, sicut ea quæ de loco in locum moventur; deinde si alia non est gratia Spiritus quam Patris. Una enim trium persona rum est simpliciter gratia: et nullam habet Spiri ritus gratiam, quæ Patris similiter non est. Quid familiarius et congruentius, communi gratia missa, Spiritus dicetur mitti a Patre, quam Pater a Spi ritu? Nam si scriptum fuisset, quod Spiritus misit Patrem, possemus similiter dicere, quod ipse quidem non mittitur, gratia vero ejus missa dicitur ipse mitti. Quid ergo vult Scriptura, ut introducat Patrem mittentem Spiritum, missum vero a Spiritu mi nime? an quia ille qui mittit ad illum qui mittitur, in quantum mittit, principii habet rationem), est au tem et Pater principium Spiritus, mitti quidem Patrem a Spirita incongruentissime diceretur. Spi ritum vero a Patre mitti, congruentissime dicture est: ut per hoc Pater principium esse Spiritus si gnificetur? Et est utique Patrem ad nos mittere Spiritum, nihil aliud, quam certum nobis facere, quod ex ipso intemporaliter est Spiritus: quia est quidem Spiritus intemporaliter a Patre. Nos autem hoc non intemporaliter cognoscimus, vel credimus, sed in tempore. Igitur quoniam in tempore hoc nobis manifestatur, scriptum est, ipsum Spi ritum a Patre mitti, ad nos, quod est mani festum nobis fieri ab eo, quod ex eo est. At vero similiter Patri et Filius mittit Spiritum, et non mittitur ab ipso. Licet enim dicat Isaias ex persona Filii: Misit me Dominus et Spiritus ejus“; et iterum, Spiritus Domini super ime, propter quod unxit me, evangelizare pauperibus misit nie tamen qua natura convenit Filio vocare Patrem Dominum, illa utique et mitti a Spiritu se ait. Non enim dixit Spiritus Dei, vel Patris, sed Spiritus Domini misit mei. Dominum vero Patrem, non se eundum suam deiraten, sed humanitatem. Secun dum ergo humanitatem in propositis dictis intelli Isa. " Act. x, 47. v, 32. Decimum Argumentum. Dat hominibus Deus Pater Spiritum. Ait enim Dominus in Lucæ Evangelio: Quanto magis Pater vester cœlestis dabit Spíritum bonum petentibus seª? et apostoli in Actibus: Nos sumus testes korum verborum, et Spiritus sanctus, quem dedit Dominus omnibus obedientibus ipsi ". Et iterum: Quis eço sum, ut impediam Deum dare Spiritum sanctum cre dentibus in nomine Jesu "? Et Joannes in prims La noc cognoscimus, quia in eo manemus, et ipse in nobis,quod ex Spiritu suo dedit nobis ". Et Aposto lus ad Galatas: Qui igitur dedit vobis Spiritum el operatur virtutes in vobis”. Et ad Ephesios: Paler gloriæ det vobis Spiritum sapientiæ et revelationis". Et ad Thessalonicenses: Sed Deum, qui et dedit Spiritum sanctum suum in vobis ". Quia vero Spiri tus sanctus dat Patrem, nusquam scriptum est; ergo inseparabilis et indivisibilis cum esset Trini tas, dubitabile profecto efficitur, quomodo una per sona aliam dat, vel quomodo possibile est a nobis accipi Spiritum sanctum, non accipientibus simul et Patrem? si vero nihilo minus Patrem, quam Spi ritum accipimus, quando Spiritum accipimus, quæ ratio est,ut non similiter et Patrem a Spiritu dari scribatur? Si vero dicet aliquis, quod accipere Spi ritum sanctum, cum nos ab eo accipimur,et aliquam spiritualem operationem patimur ab eo, et spiritua le aliquod donum ab eo accipimus, vel sapientiam, vel linguain, vel prophetiam, vel potestatem solven di et ligandi, vel aliquid tale, et boc est quod nos ac cipimus ipsum; quia e converso accipimur et bene på timur ab ipso, inalterabili et immutabili eo manente est quidem, prout credo, Spiritus acceptio bant expressa, quod vero quæritur, nihilo magis inven tum est, vel dubium solutam. Nam si nihilo magis a Spiritu sancto accipimur, et beneficium patimur, Galat. IV, J. ii. 6. ** Luc. xi, 13. •ACL 71 Galat. 11, 5. 71 Ephes. 1, 17. ** | Tress. \V, 8. Isa. LXI. 1; Luc. iv, 18. 79 Joan. iv, 15.

et dona accipimus, quam a Patre; æqualiter enim dirigamur ad intelligendum, quod Pater princi¯ et similiter a tribus personis hujusmodi beneficia nobis eveniunt: quæ causa est,ut cum hujusmodi beneficia æqualiter a Patre et Spiritu accipimus; Pater quidem dicatur dare nobis Spiritum sanctum, hunc vero e converso ininime scribatur: an certe, quoniam semper ille, qui dat aliquid, in quantum dat, principii rationem habet ad id quod datur, est autem et Pater principium Spiritus sancti, dici quidem Patrem dari a Spiritu sancto,absurdissime diceretur; quia vero Pater dat Spiritum, con gruentissime dicitur, ut exinde intelligamus, illum quidem tanquam principium, hunc autem tan quam ex eo; et ita dicta in tempore datio Spiritus sancti, reducit nos ad sempiternam ejus ex codem processionem. At vero et Filius datin Scriptura Spiritum sanctum. Insufflavit enim, et dixit disci pulis Accipite Spiritum sanctum ". Et in prima catholica Epistola ait beatus Joannes de Christo In hoc cognoscimus, quia manet in nobis, de Spiritn quem nobis dedit”. Quia vero Spiritus sanctus dat Filium, nusquam scriptum est. Quoniam ergo dare Spiritum et non dari ab co, commune est Patris et Filii; communia vero indifferenter sunt commu nia: similiter utique intellecta datione et acceptio ne in Filio et Spiritu, sicut in Patre et Spiritu; necesse est ex eo ipso intelligere nos, quod Filius principin n est Spiritus, et Spiritus intemporaliter est ex ipso. Undecimum Argumentum. pium est Spiritus. Necesse enim est, nt sempiter na per ea quæ temporaliter in Scripturis dicuntur, tanquam per quedam signa, secundum aliqua… similitudinem significentur. At vero et Filius dici tur in Scriptura effundere Spiritum. Ait enim Apostolus ad Titum: Secundum suam misericor diam salvos nos fecit, per lavacrum regenerationis et renovationis Spiritus sancți, quem effudit ad nos copiose per Jesum Christum Salvatorem nostrum ** Effundi enim ait Spiritum per Filium, quoniam il ipsum ut effundat Spiritum, habet Filius ex Patre, quod significatur ex alia Scriptura. Scriptum enimi est in Actibus: Promissione Spiritus sancti accepta a Patre, effudit hoc quod nunc videtis et auditis **. Quod vero Spiritus effondat Filium, scriptum non est. Quare et ex hoc Fhium principium esse Spi ritus concluditur. Duodecimum Argumentum. Accepta, ait, a Patre promissione Spiritus sancti, effudit hoc quod nunc videtis et auditis. Hoc autemi ait, non quia habet aliquid Pater, quod Filius non semper habet, et postmodum id ipsum accipit Patre. Nam intemporaliter cum esset a Patre našus, hoc ipso quod intemporaliter ex co natus est, ab æterno habens ex Patre omnia quæcunque babet, dicitur accipere a Patre; non quæ prius non habe bat, sed æternaliter quæ ex eo exsistens habet. Quare quod scriptum est, accipere ipsum a Patre, significatum est æternaliter ex Patre ipsum esse, et habere quæcunque habet. At vero sicut Filius di citur accipere a Patre, et effundere apostolis, ita Spiritus sanctus dicitur accipere ex Filio, et an nuntiare eisdem. Ait enim: De meo accipiet, el an nuntiabit vobis”. Quare et hoc similiter significa sum erit, quod ipse Spiritus sanctus ex Filio æter naliter est et habet quæcunque habet: sicut et ex Patre. Hoc autem patet et per præcedentia verba; dixit enim: Cum venerit ille Spiritus veritatis, do cebil vos onınem veritatem ". Deinde quoniam per hoc quædam diminutio posset putari ejus Filio siquidem docere apostolos omnem veritatem, reni tantam, ipse quidem non fecit, Spiritum vero sanctum hoc ait facturum fore, infert: Non enim (oquetur a semetipso; sed quæcunque audiet, loque tur, el quæ'ventura sunt, annuntiabit vobis “. Ac si diceret Quod ille vos ducat ad omnem veritatem et annuntiet vobis ventura, gloria mea est, quo niam sicut ego accipiens a Patre effundam vobis, ita ille accipiens ex meo annuntiabit vobis. Hoc est, Sicut ego intemporaliter exsistens ex Patre ab eo intemporaliter Irabeo quæcunque haben et facio: ita Spiritus de me intemporaliter exsistens, de mec ba bet omnia quæcunque babet et facit. Quare duce c vos in omnem veritatem, de nieo acceptum intem Efundit in Scriptura sacra Pater Spiritum sanc tum. Ait enim: Effundam a Spiritu meo super om nem carnem”. De quo quis merito dubitabit, quo modo effunditur, quod non est humidæ naturæ vel defluentis, vel quomodo patitur aliquid, quod pe nitus est impassibile; ac si vera est Patris et Spiri tus sancti operatio, et est effundere operatio quæ dam: et ipse ergo se ipsum effundit. Sed quomodo cum esset simplicissimus ipse ad seipsum facit, el a se ipso patitur? si vero dicet aliquis, quod ef fundi ipse dicitur, eo quod ejus gratia effunditur, ut scriptum est in Actibus, quod Et in gentibus gra tia Spiritus sancti effusa est”; hoc autem propter copiosam et abundantem donorum distributionem a:l multos subito transeuntem: sed cum eadem sit gratia Patris et Spiritus sancti, quid magis com muni gratia effusa, Pater dicitur effundere Spiri tum, quam Spiritus Patrem? Hujus autem solutio eadem utique est, quæ et priorum. Quoniam enim ille qui effundit, ad id quod eſſfunditur, in quantum effundit, principii habet rationem; est autem et Pater principium Spiritus; merito communi gra un effusa Pater quidem dicitur effundere Spiritum; Spiritus vero Patrem non, ut ex hujusmodi vocibus "Joan. xx, 22. 8º Joan. xvi, 14. 78 | Joan. IV. 6. * Joel. 11, 28. 1 ibid. 15. *ª it.id. 1: Act. x, 45 7 Tit. 1, 5. " Act. 11, 33.

Avenione habita coram Benedicto XII Pontifice Maximo. (Allat. De consensu, p. 787.) Benedictus duodecimus, certior factus ab An- rum, quæ per Turcos infideles in præjudicium im dronici Junioris nuntiis, Græcos reverti et recon perii Græcorum occupatæ detineri dicuntur, per ipsum dominum sumnium pontificem, et Ecclesiam dictosque reges, ac fideles alios, præstaretur auxi lium, et aliæ non modici ponderis gratiæ a sede apostolica Græcis exhiberentur prædictis. Et licet prædicti Barlam et miles, interrogati ab eodem do mino nostro summo pontifice, ipsiusque collegio, si habeant super præmissis, vel aliis proponendis et dicendis, ab illo qui se dicit patriarcham Con stantinopolitanum in illis partibus, aut moderatore prædicto, vel aliis personis magnatibus dictarum partium ecclesiasticis aut mundanis litteras vel mandatum, ne frustratorie aut delusorie procode retur super iis, cum sicut ex gestis antiquis colli gitur, olim super unione prædicta solemnibus tra clatibus habitis, et negotio concordato, postquam Joannes tunc patriarcha Constantinopolitanus, et quondamn Michael Palæologus moderator Græcorum, synodatico suo celebrato concilio per suos solem nes apocrisiarios idoneis mandatis suffultos fidem catholicam, quam tenet, docet, et prædicat eadem Romana Ecclesia, fuerunt in generali concilio Lug dunensi professi, retrospicientes damnabiliter a professione hujusmodi recesserunt, et ad vomitum redierunt, eadem Romana Ecclesia, quantum in eis fuit, remanente delusa finaliter. Barlam et miles responderunt prædicti, se nequaquam habere hu juscemodi litteras vet mandatum. Tamen præfati dominus noster, et ipsius collegium, reunionem af fectantes prædictam, ex qua, si daretur a Domino, salus animarum multarum procul dubio resultaret, ea quæ dicti Barlam et miles volebant proponere ad experiendum, si fructus exinde posset aliquis elici, unde via utilis aperiri valeret negotio reunionis præ dicta; fecerunt sibi dari, quæ quibusdəm colorata rationibus sequuntur in hunc modum: — «Quoniam divinum et adorabile mandatum factum est mihi a vestra sanctitate, ut dicam modum per quem re puto ego possibile esse, Orientalem Ecclesiam uniri Occidentali Ecclesia, vestro obediende mandate, hoë dicto procedente jam faciam, Primum auiem omnium deprecor Deum, ut, sicut ego cum omni veritate et puritate cordis loquar de istis, sic et ipse ciliari cum Romana Ecclesia velle, statim datis lit teris ad Andronicum et illius uxorem, duos misit Byzantium legatos, ut refert Gregoras lib. x, qui de pace et concordia Ecclesiarum pertractarent: a qua non alienos fuisse Byzantinos, idemmet narrat, tanquam qui patriarcham ad negotium, nec citra tumultum, urgerent. Audiamus, quid hac eadem de re Benedictus XII ad Robertum, Siciliæ regem, narret, ex Bibliotheca Barberina: ‹ Charissimo in Christo Filio, Roberto regi Siciliæ illustri. Veniens pridem ad præsentiam nostram Barlanı, abbas mo nasterii Domini nostri Jesu Christi Salvatoris Con stantinopolitaui, nuntius, ut asserit, magni sui prin cipis Andronici, moderatoris Græcorum illustris, quoddam negotium reunionis Græcorum sanctæ Romanæ Ecclesiæ faciendæ tangentia proposuit coram nobis: super quibus serenitati regiæ scri bere in'endimus magis plene. Sane, quia dictus ab bas de beneplacito nostro revertitur ad mittentem, ipsum regiæ benevolentiæ propensius commenda mus. Datum Avenione, 111 Kal. Septembris, anno v. › In nomine Domini nostri Jesu Christi, anno a Nativitate ipsius millesimo trecentesimo tricesimo mono, ad presentiam sanctissimi domini Patris Be nedicti divina Providentia papæ XII, apud civitatem venionensem, ubi cum sua curia residebat, Bar lam dictus abbas monasterii Domini nostri Jesu Christi Salvatoris Constantinopolitani, una cum no bili viro Stephano de Dandulo milite veniens, et ferens litteras Dominorum Philippi Franciæ et Ro Lerti Siciliæ regum illustrium, continentes inter cao tera, quod ¡dern Barlam cum milite prædicto ex parte magni principis Andronici moderatoris Græco rum, pro negotio reunionis Græcoruin Ecclesia Ro mamæ ac ipsius Ecclesiæ unitate, missus fuerat ad has partes, corain præfato domino nostro summo pontifice, ipsiusque sacro collegio dominorum car dinalium in effectu proposuit, quæ sequantur; vi delicet, quod in generali concilio per eumdem do minum nostrum summum pontificem convocando, articulus de processione Spiritus saneti, per dispu tationes ct concertationes ibidem concordaretur in ter Latinos et Græcos, quodque ante omnia super emittat ad sanctam animam vestram, quod sit ad secuperatione trium vel quatuor civitatum magna gloriam quidem et laudem vestre magnificentin,

destructionem autem impiorum, perfectionem vero missi, neque a quatuor patriarchis, qui gubernant et unitatem omnium Christianorum. Sanctissime Pater, duo sunt inodi, per quos potest aliquis repu tare possibile osse, fieri prædictam unionem. UnuS quidem sit, violenter, hoc est, si vim passi babi tautes Orientem, nolentes recipiant vestram com munitatem: alius vero, qui liber sit, hoc est, per doctrinalia verba erudi.i et humiliati, volentes vo biscum uniantur. Horum ergo duorum modoruin prior quidem omnino dimittatur, quoniam vobis placet. Secundus autem, qui est voluntarius, duplex est. Alius est enim modus, per quem possibile est sapientes nostros concordari vobiscum; et alius, per quem, populum communem. Sapientium qui dem modus simplex est et facilis: nam si venerint ad vestram sanctissimam majestatem ex nostris sa pientibus triginta aut quadraginta, aut quotcunque sint, bene scio, quia concordabuntur vobiscum sta tim facillime. Quare? quia neque vos quæritis, ut irrationalis appetitus vincat, neque illi: sed et vos et illi quæritis, ut vincat veritas. Ergo, quoniam et ambo desideratis veritatem, credendum est, quia et cito ipsam invenietis, et cito concordabimini. Sed isti, postquam fuissent concordati vobiscum, reversì ad Orientem, non poterunt reducere popu lum nostrum ad credendum, quia fuerunt concor dati vobiscum, cum salva essent dogmata sancto rum Patrum: sed surgent alii quidam, aut proptér invidiam, aut vanam gloriam, aut forte reputando bene facere, et docebunt totum contrarium piebi, et dicent: Viri fratres, videte ne seducamini, neque audite eos; isti enim cum sint corrupti propter minnera et vanam gloriam, dicunt quæ dicunt; ni til ergo removeatis ex iis quæ tenetis. Isti ergo, sanctissime Pater, dicendo talia verba, humiliabunt plebem credere eis. Sapientes autem, qui vobiscum fuerint concordati, nihil facere poterunt, sed magis erunt in periculo a turba pereundi. Unde prædictus modus propter quidem sapientes sufficiens est, pro pter vero populuin nequaquam. Quis ergo est mo dus, qui et plebem et sapientes simul adducet ad unionem vestram? Ego dicam. Audiendo comniu nis populus, quod sexies factum est generale conci lium, et, quoties factum est, ad perfectionem Ec clesiæ factum est, et ad correctionem errorum, qui et ipsi illi tradent prædictas civitates. Imperator Orientalem Ecclesiam, neque a populo, sed a solu imperatore, qui conatus fuit facere unionem vobis cum ex vi, et mon voluntarie. Si ergo vestra san etitas concedit, ut flat de isto generale concilium, sit taliter ejus initium. Mittantur a vobis ad Orien tatem Ecclesiam legati, viri religiosi et timentes Deum, et pleni spiritu humilitatis et patientiae, et portent a vobis litteras habentes istum modum; Viri fratres, seitis, quia communis inimicus noster dia bolus posuit scandala inter vos et nus, et separavit nos ab invicem. Debemus ergo el nos et vos tri stari super hoc, et commune damnum reputare is tam separationem. Rogamus ergo vos ut fratres in Christo, patriarcham Constantinopolitanum, et pa triarcham Alexandrinum, Antiochenum et lliero solymitanum, et alios pontifices et electos viros, ut conveniamus simul in aliquo loco, et quæramus communiter cum spirituali affectu de præpositis, et quod nobis revelabit Spiritus sanctus, hoc deter minabitur, et speramus in misericordia Dei, quia scandała foras ejicientur, et unanimitaa et antor dominabuntur vestri. Si sic, sanctissime later, mansueta verba audierint Orientales, imperatorque et patriarchæ et populus maxime gaudebunt; sta tim incipient operari ad propositum, et cum ve stris nuntiis ordinabunt modum, tempus et locum, in quo universale fiet concilium, in quo sine owni dubio est credendum, quia unio firmiter facta erit. Postea quoquot interfuerint isti concilio exibunt ad communem populum, et dicent: Viri fratres, sanctum et generale coucilium determinavit hæc et bæc; debetis ergo recipere ea. Et omnes ea sine dubio recipient. Iste, sanctissime Pater, solus mo dus est, sicut videtur mihi, per quem unio Eccle siæ fieri potest. Consulo autem et hoc; magis vero deprecor. In Turcia quatuor sunt civitates magnæ et divites, quæ hactenus fuerunt Græcorum, et pro. pter peccata nostra multo tempore jam traditæ fue runt in manus impiorum: nunc vero qui tenent et custodiunt illas, erant quidem Christiani, ex vi autem facti sunt Tarci. Isti ergo, volendo iterum reverti ad Christianam fidem, notum fecerunt do mino meo imperatori, ut vadat cum exercitu ad eos, erant in illis temporibus, opinionem receperunt omnes ad animas suas, quia quod sit determina tum a generali concilio, rectum et sanum est. Ergo, si fiet et nunc de differentiis, quas habetis cum Græcis, generale concilium, ut nos ostendemus, quæcunque a generali concilio determinata fuerint, onines Orientales libenter hæc recipient, et nenio erit qui his contradicat, et sic unanimitas statim et unio facta erit. Si autem aliquis dicat, quia jam factum est de istis generale concilium in Lugdu nensi, in quo fuerunt et Græci, sciat, quod nemo poterit humiliare populum Græcorum, ut recipiant illud concilium sine alio concilio. Quare? quia illi Græci, qui interfuerunt isti concilio, non fuerunt vero, non confidendo in sola sua gente, misit nos ad Christianissimum regem Francorum, quærens propter boc auxilium. Nam si apprehensæ fuerint illæ civitates, et reversæ ad nos, primum quidem totam virtutem, quam habent Turci per mare, sla tim perdent, et deficient mala quæ patiuntur Chri stiani per mare; ab eis etiam regiones et civitates, quæ sunt inter prædictas civitates et vos omines, tradentur nobis; et erit magna janua aperta sanclo passagio. Et audiens hæc rex Francorum, misit nos ad vos, ut dicatis, quid vobis de isto placeat. Unde supplicamus vobis, sanctissime Pater, ut con cedatis, ut mittatur auxilium ad partes illas, aut priusquam vadant illuc prædicti vestri legati, aut

simul. Hoc autem dico propter duas rationes. Pri- vobis prosternere eos; unde, donec est facile pro mum quidem, quod naturaliter omnes homines ma gis volunt subjugari benefacientibus eis, quam contra facientibus. Nam et Judæi, cum sint ingra tissimi omnium hominum, tamen quando Christus nutrivit cos ex quinque panibus in deserto, cum vo Juerunt eorum regem facere. Ergo et Græci, viden tes, sibi jam factum vestrum, auxilium, magis erant parati recipere verba vestrorum legatorum, et ipsa adimplere; etiam nos, qui desideramus Ecclesiæ unionem, poterimus fiducialiter unionem populum docere; et imperator noster, accipiens occasionem, poterit et patriarchæ et aliis pontificibus dicere Videte, quomodo Latini sunt boni homines, et quo modo quærunt nos fructuosis operibus et gratiosis verbis! debemus ergo et nos similiter diligere eos, et quærere modum, per quem cum ipsis concorde mur. Secunda autem ratio est ista: non poterit im perator dare se ad ordinandum generale concilium, nisi prius guerra, quam habet cum Turcis, diffinia tur; neque enim dum guerra sit, poterit quatuor patriarchas et alios pontifices in unum congregare, nec concilio poterit interesse, et propterea oportet, ut ipsi æmuli prius ab imperio aliquantum longius expellantur; et tune imperator, accepta tranquilli tate, quantum ex sua parte est, poterit perfecte adimplere. Quod vero dicunt quidam ex vobis, quia oportet prius uniri vobiscum Græcos, et tunc ibi mus contra Turcos, non mihi videtur bene dictum esse, propter sex argumenta. Primum, quia Turci réa solum nocent Græcis, sed etiam Armeniis, et Cyprianis, et Herodiis, quia omnes sunt subditi no stri, et omuibus habitantibus insulas. Unde, quan do propter Græcos non vultis mittere auxilium con tra Turcos, ad minus propter miseros Armenios qui sunt jam desolati, et propter alios Christianos, subditos nostros, debetis mittere ad partes illas ve strum auxilium. Secundum, quia Turci expugnant Græcos, non tanquam Grecos, nec quoniam diffe runt a vobis, sed quia crucem sunt adorantes. Unde per se quidem expngnant crucem, per accidens all tem Græcos. Si ergo abieritis contra Turcos, non ibitis ad auxilium Græcorum, sed crucis, quæ est communis salus omnium Christianorum. Ergo ju stum est, sicut Græci sunt defensores crucis, et vos similiter sitis. Tertium, quia uunc quidem, duin sit salvum imperium Græcorum, et sit in juribus suis, facillimum est Latinis cum imperatore Græco rum Turcos prosternere. Quare? quia primum qui dem, Græcamilitia scit bene per experientiam modum guerræ Turcorum; et insuper per totam Tur ciam et Saraceniam sunt commisti plurimi, et adhuc Christiani, et alii jam renegati, qui valde diligunt dominium Græcorum; isti ergo cum audie rint, quia cum exercitu imperator vadit ad eos, sta tim unanimiter subjicientur sibi: si autem, quod Deus non permittat, everterent imperium Græco ruin, tɔnto erunt fortiores, ex natura loci et rerum quia autem omnino impossibile et difficillimuni erit sternere eos, ne vos pigeat, nec dimittatis venire illud tempus, in quo erit vobis meditatio, non quomodo ibitis super eos, sed quomodo cavebi mini ab eis, et erit magnum quid vobis, ulcisci ab els. Quartum, si soli Turci venissent ad vos, di centes: 0 Latini, volumus quidem esse saltem Turci, tamen rogamus vos, ut simul vobiscum ex pugnemus Tartaros, Saracenos, et disperdamus eos, recepissetis utique eorum supplicationem; quare? quia magis esset utile vobis cum Turcis ex pugnare Tartaros et Saracenos, quam si soli expu gnassetis omnes tres. Ex simili ergo utilius est vo bis, cum Græcis, tam si concordant vobiscum, quam si non, impios expugnare, quam si soli expu gnetis Turcos et impios. Quintum, scitote et hoc vere, quia non tantum differentia dogmatum sepa rat corda Græcorum a vobis, quantum odium qnod intravit in auimos corum contra Latinos ex mul tis et magnis malis, quæ per diversa tempora passi sunt Græci a Latinis, et adhuc patiuntur per singulos dies; quod odium nisi prius abjiciatur ab eis, non poterit anio fieri. Verumtamen, nisi prius flat eis magnum a vobis beneficium, neque prædictum odium abjicietur, neque aliquis poterit audere lo qui ad cos ea quæ sunt unionis. Sextum, scitote et hoc, quia non communis Græcorum populus misit me, ut quæram a vobis auxilium et unionem, sed imperator solus secrete; qui, nisi prius mitla tur auxilium ad partes illas, non poterit manife stare se plebi suæ, quod vult vestram unionem. Erce dixi et narravi vobis omnia. Deus faciat quod.me lius est. Prædictum quidem modum unionis habeo manifestum, et si possibile est vobis facere eam, gratia sit Deo. Si vero non, dicam vobis alium mo dum qui in dubio quidem est, tamen potest Deus ſacere et per ipsum unionem. Quod ergo jam dixi magnum odium, intravit in animas`Græcorum con tra Latinos ex multis malis, quæ passi sunt ab eis; quod odium nisi prius ejiciatur, nemo poterit do cere Græcos vestram unionem. Ut ergo prædictum odium prius ejiciatur, supplicamus, ut adimpleatis nobis istas tres supplicationes: primam, ut conce datis regi Francorum mittere ad partes illas auxi lium; secundam, ut detis indulgentiam peccatorum omnibės volentibus adjuvare cum rebus eoruin, et omuibus morientibus in bello Turcorum; ter tiam, ut omnes Græci, qui fuerunt venditi a Lati nis, ubicunque sint, liberentur, et de cætero, ut non vendantur Græci, et si quondam vendideriat, vel emerint eos, vel vadant contra eos, sint ex communicati; et, priusquam facta essent ista, mittantur a vobis ad partes illas doctores, et do ceant populum, imperatore dante eis securitatem; et forsitan populus ille videntes prius vestra bene ficia, verecundabuntur, et humiliabuntur recipere, et sine generali concilio, vestram unionem. Tamen supplico sauctitatem vestrain, ut si inveneritis alium modum, per quem possibile erit populum re

clum, > cipere vestram unionem, ostendatis nobis ipsum, et men ad hujusmodi et alios expellendos de cordibus nos, quod possibile cst, parati sumus ducere ad effe Quibus per eosdem dominum nostrum summum pontificem et collegium visis et diligen tius intellectis, babitaque super eis deliberatione matura, breviter responderunt, quod cum olim a sanctis Patribus, et viris catholicis in Ephesino par tium Græciæ, quod est unum de quatuor principali bus conciliis; nec non Toletano, Lugdunensi, et aliis diversis conciliis per Romanos pontifices et ecclesiam Romanam, vel auctoritate ipsorum in diversis mundi partibus tam Orientalibus, quam Occidentalibus celebratis, solemniter determina tum catholice fuerit, ac etiam diffinitum, quod Spi ritus sanctus æternaliter a Patre et Filio, tanquam ab uno principio et conspiratione procedit, et quæ vis opinio contraria reprobata exstiterit et damna ta; non esset decens nec expediens præfato do mino nostro, et Ecclesiæ sanctæ Dei, cœtuique fl delium, sic clarum, determinatum et diffinitum A dei articulum hujusmodi, quem Græci antiquissimo tempore, piæ memoriæ Ormisda papa Romano, et Joanne patriarcha Constantinopolitano, Ecclesiis tunc præsidentibus, et Justino imperatore regnante, professi fuerunt expresse, nec non subsequenter post lapsum longi temporis super professione ip sius articuli Joannes tunc patriarcha Constantino politanus, et Michael Palæologus tunc temporis moderator Græcorum, prius ab eodem patriarcha synodico celebrato concilio, solemnem epistolam re colendæ mentoriæ Joauni papæ XXI miserunt, nunc per novas disputationes, vel altercationes, aut alias quomodolibet, in dubium revocare; nec providen tia sedis apostolicæ circumspecta, quæ in suis arti bus et processibus, maxime super iis quæ fidem or thodoxam concernunt, maturitatem observare solet a rectitudinis et veritatis tramite non discedens, fe cerit ea, quæ per eam provide, solemniter į et ca tholice determinata et diffinita sunt, in concerta tiones vel disputationes superfluas deducere, maxime per schismaticorum et hæreticorum instigationem vel instantiam, consuevit: et, si hoc fieri super articulo meniorato, determinato juxta veritatem ca tholicam, et præsertim permitteret circa illum vide licet dubitare, qnod absit. Rursus cum prædicti Barlam et miles, hujusmodi responsione audita, dicerent, quod saltem, quod si ad profitendum di ctum articulum Græci forsan induci non possent, reunione facta permitterentur ipsi Græci, quod super eodem articulo tenent, credere, La¹inique crederent catholice, Spiritumi sanctumi a Patre et Filio procedere secundum veritatem catholicam, si cut credunt; responsum exstitit, hoc esse nullate nus tolerandum, quia in ipsa Ecclesia catholica, in qua una fides esse noscitur, sic quoad hoc dupli cem tidem minus veraciter esset dare, dictus domi nus noster summus pontifex cum ipsa Ecclesia hu jusmodi manifesto non resistendo, errori viderentur eidem, quod avertat Dominus, consentire. Verumta Græcorum errores, ipsosque inducendos ad unita tis catholicæ veritatem, idem dominus noster aljamı viam magis facilem et accommodam, quæ sibi et dicto collegio dominorum cardinalium occurrebat, prælibatis Barlam et militi ostendendam, videlicet quod per illum, qui se in partibus illis patriarcham Constantinopolitanum appellat, et moderatorem Græcorum qui nunc est, convocatis illis, qui Ale xandrinæ, Antiochenæ et Hierosolymitanæ Eccle siarum antistites in eis partibus nominantur, a clero partium earumdem principalibus, et nobilibus et majoribus populi in synodatico concilio convocatis certi assumerentur sapientes, et ad has partes Occi dentales mitterentur, idoneis mandatis suffulti, qui cum aliis viris sapientibus, doctis in lege Domini, et peritis, per sedem apostolicam super hoc depu tandis, non per modum disputationis vel concerta tionis, sed instructionis, quoad Græcos ipsos 83 lutifere haberent maturos, et diligenter tractatos, ut tandem super prædicto articulo, et dubiis, s quæ Græci prædicti habeant alia circa fidem, ab ipsis Græcis, luce catholicæ veritatis percepta, et de cordibus eorum fugatis tenebris, ad ovilé rever terentur Dominicum, cujus est unus pastor, et extra quod non est alicui gratia neque salus. Nam con cilii generalis convocatio,'quæ longi temporis tra ctum exiget, ac expensas, et labores varios et into lerabiles, quoad Occidentales prælatos et personas ecclesiasticas, nec non reges, principes et alios con vocandos ad illud, secum traberet, non videtur, præsertim hoc præsenti turbato et impacato ten) pore, peccatis, pro dolor! exigentibus, expedire. Ad hoc antem quod de præstando eis lem Græcis ante omnia subsidio, et aliis exhibendis gratiis, ut expri mitur, superius petebatur, et fulciebatur pro parte dicti Barlam rationibus quibusdam, ab co datis in Licentia scriptis, ut sequitur in hunc modum., mihi data a vestra sanctitate respondere, fiducialiter respondebo. Dicunt quidam, inconveniens esse, si posuerimus iterum in examinationem quod habemus jam sicut manifestum, mihi autem videtur totum contrarium; si manifestum est, multo magis couve nſt poni ipsum in examine, si aliqui dubitant de eo, per quatuor rationes, quarum prima estista. Vos confitemini nunc, quia Spiritus sanctus procedit et ex Filio, sicut et ex Patre; sed hoc Græcis dubita tur. Si autem verum est, et ponctur in communem examinationem, sicut est nunc vobis manifestum, sic et tunc fict et Græcis manifestum; quod vos de beretis maxime considerare. Quemadmodum enim natura aromatum, quanto quis ista movet manibus, majorem emittit odorem, sic et natura veri, quanto magis examinatur disputatione, tanto magis para et clara apparet. Omnis enim examinatio non con suevit facere dubia quæ primo erant manifesta, sed contrarium. Ea enim quæ prius erant dubia, ipsa examinatio habet a natura ad clarum ducere. Ea ergo, quæ prius erant manifesta, ipsa examinatio

unionem. De processione autem Spiritus sancti non dividamur ab invicem; sed sapientes quidam nostri cum vestris disputent de ista questione, si volunt. Communiter vero non haheremus propter hoc divisionem,sed tenete vos, quod vultis de isto, et nos similiter, et non damnemus propter hor alterutrum; sed factum sit tantum. Vos quidem date Ecclesiæ Romanæ illum honorem, quem da. bant et antiqui patriarchæ in tempore unionis, quam determinaverunt et leges imperatorum, et canones sanctorum Patrum, et plus non petimus a vobis. Nos autem parati sumus dare, et Ormare Ecclesiæ Orientali, et specialiter Ecclesiæ Constan tinopolitanæ, et imperio Constantinopolitano omnia jura, quæ sunt vel ab antiqua consuetudine, rel determinata aut a legibus imperatorum,aut a nonibus sanctorum Patrum. Ista verba, sanctisime Pater, audientes Græci, si omnes recipient, non possum dicere; tamen credo, quia plurimi recipient, et forsitan per istum modum Deus dabit nobis unionem. Tamen supplicamus vestram sanctitatem, non omittatis nos sine portare aliquam gratiam a vobis domino meo imperatori, ut optatum sunın, quod habet unionis Ecclesiæ non 'sed potius illu minetur. Supradictus dominus noster summus pontifex, cum suo collegio prædicto, respondendo dixit, quod, eisdem rationibus nequaquam obstan tibus, ex eo justa prædicta petitio non videtur; quia si fortificati, ditati, exaltati et confortati per manifestiora facit. Secunda ratio est ista. Justum ▲ substantiæ, sufficiant i̇sta nobis, ut habeamus est, ut vos exemplum assignetis a sanctis Patri bus. Illi enim habebant quidem manifestum, quia Filius ejusdem substantiæ est Patri; tamen quoniaın Ariani dubitarant de hoc, posuerunt hoc in examinatione, ut et alios salvarent: similiter et in aliis conciliis orthodoxi Patres habebant qui dem manifesta ea, de quibus hæretici dubitabant, tamen quoniam desiderabant et illos juvare, pone bant ca in communem examinationem. Non enim erat in eis quid prohibens eos facere; et credebant; vere, quia, quæ habebant ipsi manifesta, posita in exa minationem, adhuc manifestiora fient, et multos ju vabunt: ergo et vos, si similiter volueritis facere, ad gloriam vobis continget. Tertia ratio est ista. Ego quidem sciens bene, Latinos nunquam de eis ali quod blasphemium; prudentes enim viros et sa pientissimos scio; sed alii Græci, qui non noscunt eos sicu: ego, dicent, quia, pro timiditat“, nolue runt veuire ad examinationem, timendo, ne forte videantur Græci dicere veriora quam ipsi; qui enim confidit sibi, et reputat firmiter habere veri tatem, non effugit examinationem; qui autem hanc effugit, præstat suspicionem timiditatis. Si quis enim, cambiens aurum, negat experiri în lapide, cum recipiens ipsum petat et hoc fieri, suspicio nem dat, quia non credit, purum esse aurum suum sic et vocatus in judicium et examina tionein pro aliqua re, et nolens accedere, suspicio nem dat, quia non confidit in se ipso, neque repu tat firmiter, firmari in veritate. Attendite ergo, si sedem postolicam, reges, principes et populos ca bonum est, taleın opinionem dare aliquibus de vobis ipsis, quia ab omnibus hominibus differtis secundum meam opinionem sapientia et magnificentia. Quarta ratio est ista. Non debet aliquis timere, ne forte con tingat Ecclesiae Dei ex isto concilio aliqua desolatio, considerando quia quoties factum est generale concilium, semper ad exaltationem et honorem Ec clesiæ, et majorem firmitatem veritatis factum est; ergo et nunc credendum est, quia, si fiat de propo sitis generale concilium, et exaltatio magna Eccle siæ sequetur. Si aliquis autem vult dicere, quia is tud opus indiget multis temporibus et magnis ex pensis, sciat, quia pro isto opere nou tantum pecunias et tempora pro nibilo debemus reputare, sed et sanguinem nostrum libenter propter hoc efundere, si necesse fuisset; quia majus opus, quam uniri Græcos cum Latinis, sub cœlo non poterit homo invenire. Quem ergo habeo residuum ∙modum unionis, jam dicam tantum protestando, quia certissime quidem non possum dicere, si fiet per istum modum unio, tamen credo, quia Deo possibile est. Potestis, si vultis, mittere ad qua tuor patriarchas Orientalis Ecclesie, et ad impe ratorem, legatos vestros, dicentes: Viri fratres, quoniani et vos et nos confitemur in divinis una:u substantiam, et tres personas, etiam unum princi piam; et neque vos neque nos adducimus in divi vis aut identitatem personarum, aut divisionem tholicos ante reunionem prædictam, postea terga et non faciem verterent Romanæ Ecclesiæ mexio ratæ, sicut alias, dum credebantur reuniti, prout expressum est superius, fecisse noscuntur; pro cul dubio idėm dominus summus pontifex, Eccle sia, et fideles alii remancrent delusi,et dici posset opprobrium non modicum, quod suos et fidei juve rant et fortificaverant inimicos et hostes, partici passentque scandalosa cum eis; sed si per illum qui omnem hominem venientem in hunc mundum illuminat, eorumdem Græcorum cordibus, fusione spiritualis gratiæ illustratis, per viam rectam per eumdem dominum nostrum, vel aliam accommo dam et honestam, ad obedientiam, unitatem et devotionem ejus. Romanæ Ecclesiæ redire curave riut cum effectu, ipsos tunc effusis gaudiis, sc gratiis et favoribus largißlue dispensatis, tanquam de regione dissimilitudinis revertentes, ipse Domi nus noster et apostolica fides recipiant eos chari tativis brachiis amplexando, non solum super i's quæ petunt, sed super aliis eorum opportunitatibus, exhibituri tunc, quantum cum Deo et honestate fieri poterit, auxilia, consilia et favores. Porro post præmissa dictus Barlam, qui ad partes Græciæ prædictas erat, nt asseruit, rediturus, quamvis responsionem hujusmodi justam et rationabilem reputaret, viam tamen quam de mittendis pro parte Græcorum prædictorum sapientibus factam, ut

præmittitur, difficilem seu impossibilem existimat, ▲ voluissent venire; et dato, quod jam venissent, et omnes unanimiter concordassent ad mittendum legatos super prædictis, ipsi non darent unquam plenum posse super hoc talibus legatis, nec pro mitterent, illud quod factum fuisset per ipsos lega tos ratum habere, nisi sub certis articulis pactis que; quæ pacta vos nullatenus admitteretis. Qua propter videtur mihi, quod tales legati aliqualiter non venirent, eo quod ipsi scirent, pactorum arti cula per vos nullatenus admittenda. Unde, si tales legatos contingat ad vestram sanctitatem venire, habeatis quod ex Deo est, cui difficile nibil est. Si autem non veniant, non imputetur imperatori, neque suspicetur, quod ejus negligentia sit in cau sa, cum ipse diu ad prædictam unionem fuerit animatus. Adjecit quoque postmodum verbotenus Barlam supradictus, quod non obstante, quod, at nisi Deus, cai nihil est impossibile, illam sola sua virtute perficere dignaretur: causas dificultatis 1 ajusmodi exprimendo per quamdam cedulam, quam în scriptis tradidit sub hac forma: -- Sanctis sime Pater, quamvis receperim a vobis perfectum responsum, adhuc supplico vestræ sanctitati, ut dignetur audire et ista pauca verba; necessaria euim sunt, et mihi dicere et vobis scire. Quod jam vestra sanctitas mihl dixerat super facto unionis Ecclesiæ orthodoxæ, ut veniant ex partibus illis le gati, habentes litteras imperiales et synodicas, exoro Deum,ut faciat istud possibile, quia ex se est valde difficile, multis de causis. Videlicet, quia imperator non audet manifestare se, quod velit uniri vobiscum; quoniam, si manifestasset se, multi ex principibus suis, etiam ex populo, tinientes, ne forte si ipse vellet, sicut fecit ipsis Michael Pa- promisit, præmissa et difficilia vel impossibilia læologus, quærerent opportunitatem interficiendi illum. Præterea Ecclesia Constantinopolitana non remitteret ad lioc negotium legatos suos siue con silio et consensu patriarcharum, Alexandrini, Aa tiocheni et Hierosolymitani; quare oportere eos insimul congregare; quod est difficile propter guerras. Et præter hoc incertum est, si vocati adhuc videantur, ipse tamen circa ea fideliter laborabit. › Et sic ab eodem domino nostro summo pontifice, explicante expressius, quod aliter eidem dictoque collegio pusse non videbatur, nisi prout superius dixerat, et tetigerat, negotium perfici supradictum; rediens, ut dixit, præfatus Barlam ad partes Græ ciæ prædictas discessit. Ex pluribus voluminibus eorumdem Stoicorum sub compendio composita. CAP. 1. Beatitudo quid dicatur. Həminum alium alio, secundum quod homo est, melius vivere pulamus, et statuum hominum alium eligibiliorem, alium minus eligendum arbitramur. Ergo cum natura nostra sit fluita, et non sit ind nitæ bonitatis capax, aliam alia meliorem vitam ra tione sumentes, non ad influitum procedemus, sed perveniemus postremo ad aliquem terminum bene vivendi, quem jam transcendere natura nostra de sui conditione minime valeat. Quamvis enim non habeamus, quem assignabimus, pure ad eum per venisse; tamen quia substantiam et vitam natura limitatam habemus, necesse est etiam, sumMUM gradum nostræ perfectionts, et optimum statum vi vendi, secundum quod proportionalitas nostra exi git, eadem natura præfixum et notum esse. Nam opinari finitam uaturam ad influitam proficere, el perfici, suvs non excedendo limites, posse поп solum est contra communes notiones, sed etiam. tollit omnem appetitum. Siquidem expetendorum extremum non est, ubi se appetitus novissime ügat. Hunc igitur terminum, et hanc optimam, prout possibile est, hominis vitam, uno verbo, sicut et alii, beatitudinem appellantes, quæramus quid sit, et in quibus consistat. Inde autem suscipiamus exordium. n CAP. II. Vera beatitudo hominis, ut homo est. Veram hominis beatitudinem quærimus: talis an tem non potest esse, nisi sit hominis ut homo ese Nam si assignabimus hominis beatitudinem, qua non erit hominis, ut homo est, nou erð vera. Erge oportet ut constet ex omnibus illis bonis, quæ suut hominis, in quantum homo est. Quia si ex aliis, et non ex talibus, non habebimus, quod quærimas. Etcnim si non ex omuibus hujusmodi bonis consta bit, non erit summum honum, quia si qua est bea

titudo, cui desunt aliqua hominis, in quantum tromo formam, beatitudinis pertinent. Sicut enim in omni est, manifestum est, quod illis additis augebitur. bus aliis illa bona intelligimus uniuscujuscunque Sed quod augeri potest, sunimum non est; beati- rei, ut illa res est, quæ ipsam rem bonam et lau tudinem vero, quam quærimus, summum hominis dabilem faciunt, et a quibus ipsa res jure laudatur, honum esse volumius. et bona appellatur: ita et hominis bona, ut homo est, illa tantum intelligimus, quæ ipsum hominem bonum et laudabilem faciunt, et a quibus jure lau datur, et bonus appellatur. Igitur ex omnibus dictis bonis constabit, ac vero ex solis. Quia si qua sunt alia bona homiuis, non tamen ut homo est, manifestum est, quod illa ad dita illi beatitudini, quæ constat ex bonis hominis, ut hoino est, non augebunt eam, ut propterea sit magis beatitudo hominis, ut homo est: quia in tali etiam compositione tota ex utriusque generis bonis complexio non diceretur, nec intelligeretur, nec esset beatitudo hominis, ut homo est, nisi ex parte illorum bonorum hominis, quæ essent bona homi nis, in quantum homo est, CAP. I. Vera beatitudo augeri non potest. Vera ergo beatitudo additis illis augeri non po test. Et merito. Nulla enim aggregatio augeri potest additione aliarum rerum `genere diversarum. Nec enim linex additis punctis, nec superficies additis lineis, nec solida additis superficiebus, nec diver sorum humidorum commistio additis coloribus vel saporibus augentur. CAP. IV. Beatitudo hominis, ut homo est, ex quibus potissimum constel. Ergo si bona hominis, ut homo est, genere di versa sunt ab illis quæ non sunt homiuis, ut homo est, manifestum est quod beatitudo, quæ constat ex bonis hominis, ut homo est, non augebitur ad jectione illorum bonorum, quæ non sunt hominis, in quantum homo est. Itaque perfecta et summa hominis beatitudo ex illis solis constabit, ut jam possimus formam bujus beatitudinis brevissime comprehendentes, talem ejus definitionem ad quæ renda et demonstranda supponere. CAP. V. Quid est beatitudo hominis vera, et quid ejus miseria. CAP. VIII. Vera beatitudo hominis, ut homo est, in quibus potissimum sita. Sed beatitudo hominis sita est in illis bonis tan tum, quæ sunt hominis, ut homo est: sola ergo illa formaliter perficiunt beatam vitam, quæ hominem vere bonum et laudabilem faciunt, et propter quæ Jure laudatur, et bonus appellatur. Sed ex nulla opi ficum arte hæc homo meretur. Quantumcunque enim est homo faber bonus, aut cerdo, aut scriptor, non tamen ratione hujus artis bonus appellatur; velut sapiens homo, aut prudens, aut intelligens simpliciter laudatur. Ergo ad formam beatitudinis opificum artes minime sunt vocandæ. Veram beatitudinem hominis esse cumulatam complexionem omnium bonorum hominis, ut homo est; ac per consequens, summam miseriam homi nis esse cumulatam complexionem omnium ma Jorum hominis, ut homo est: ut cui hoc inest mi serrimus homo dicatur. Est autem beatitudo per se expetenda, et miseria fugienda. CAP. VI. Virtus quid. Supponatur etiain et virtutis definitio, quæ talis secundum omnes philosophantes est. Virtutem esse optimam affectionem animi ex qua proficiscuntur bonæ et laudabiles voluntates, sen tentiæ, actiones: quarum quælibet suo foco optima est; quæ el eos, in quibus est, bonos et laudabiles efficit. CAP. VII. beatitudine hominis, ut homo est, om nes artes excluduntur. Ilis præmissis, patet, quod omnes et universæ opilicum artes excluduntur ab illis bouis, quæ ad CAP. IX. Scientia in bonis hominis minime locanda. Similiterque scientiarum, quarum Onis est non extrinsecus effectus, sed intrinseca visio veritatis; licet in bonis ipsius mentis, ut mens est, omnis scien tía computetur: tamen quæcunque tales sunt, ut al eis non possit homo simpliciter bonus appellari, vel ut homo sapiens et intelligens, aut prudens jure laudari: non sunt in illis bonis habendæ, quæ beatitudinem ipsius hominis, in quantum homo est, constituunt. Hominem enim non ipsam mentem aut rationem appellamus, sed animal rationis et mentis particeps, cujus nunc beatitudinem quærimus, rem videlicet, qua optime, dum vivitur, vita ejus du catur. Cap. X.Quæ hominibus et bestiis communia, non in bonis hominis, ut homo est, collocanda. At vero ' nec quæcunque sunt, aut esse possunt, communia hominis et bestiarum, in illis bonis sunt habenda, ex quibus hominis beatitudo constat. Illa enim omnia, ut prædefinitum est, sunt bona homi nis, ut homo est. Sed illa quæ sunt, aut esse pos sunt communia hominis et bestiarum, et per con sequens quæ gratia istorum requiruntur, ut effe ctiva, aut conservativa, et si quæ eorumdem virtu tes esse dicuntur, non sunt bona hominis, ut homo est, et ideo nec in illis bonis sunt habenda, quæ að beatitudinem pertinent. Cap. XI. Miserrimi definitio, aut qui vere miser dicatur. Item, quia miserrimus homo ncc ille est, qui nusquam est, nec ille, qui homo non est: equus enim non dicitur homo miserrimus: manifestum est, quod sunt aliqua communia hominis beati et miserrimi. Cum vero miserrimus dicatur, qui ha bet omnia mala hominis, ut homo est, ita ut nihil boni hominis, ut homo est, ef relinquatur: sequi

est quæstio. tur nihil eorum quæ sunt, aut esse possunt coin- externis, quæ secunda et tertia vocantur, magna munia beati et miserrimi, quæque gratia corum re quiruntur, bonum esse hominis, ut homo est. Quare »ec in illis hujusmodi sunt habenda, quæ defini tione beatitudinis comprehenduntur. Cap. XII. Quæ in bonis hominis jure habenda cen seanlur, Item, si illa bona tantum faciant per se hominem beatum, quæ ipsum hominem, ut ostensum est, bo num simpliciter et laudabilem faciunt, et propter quæ jure laudatur, et homo bonus appellatur; omnia vero hujusmodi sunt voluntaria, et in po testate hominis jacentia, et amitti invitis nequeun tia: nullum ergo fragile, et caducum, et extraneum, in nostra potestate non exsistens, et exstingui et amitti potens invitis, habendum est in eo genere, quod vita beata complectitur. CAP. XIII. Bona corporea externa ad beatitudinem hominis, ut homo est, non pertinent. Patet igitur ex conclusis, quod nec indolentia, ncc corporea voluptas, nec omnino aliquid eorum quæ dicuntur corporea bona et externa, ad beati-. tudinem, quam quærimus, pertinet. ¡Horum enim alia sunt communia hominis et bestiarum: alia, beati hominis et miserrimi; et omnia communiter sunt extra nostram potestatem, et fragilia, et ca duca, et exstingui et amitti invitis possunt; et nec omnia simul, nec aliqua illorum sua præsentia ho minem bonum faciunt, vel ab eis homo jure lauda tur,et bonus appellatur. Ergo cum hujusmodi om nia exclusa essent a beatitudine, et ipsa corporea et externa necessario excluduntur. CAP. XIV. Qua forma beatitudinis includantur. Itaque circunscriptis omnibus alils, de quibus du bitari possit, ne in forma beatitudinis includantur; relictis vero solis auimi virtutibus, et eorum lauda bilibus actionibus, quæ videlicet nec hominis, et belluarum, nec beati et miserrimi communes esse possunt, et amitti invitis nobis non possunt, quæ que vero hominem bonum et laudabilem faciunt, et a quibus homo jure landatur, et bonus appella tur: manifestum est, quod in sola vita virtuosa bea titudo consistit; et virtus seipsa est contenta, ad bene beateque vivendum. Reliquorum vero nihil ad veram beatitudinem pertinet; sed dum homo virtutibus est imbutus, et omnes suas cogitationes et actiones, el vitam vir tutibus regulariter et moderatur, et dirigit: omni bus aliis rebus nascentibus et cadentibus, et quoquo modo se habentibus, nil adimitur aut additur ei, quo magis minusve sit beatus. CAP. XV. Secunda et tertia, quæ vocantur, num formæ quærendæ beatitudinis includi debeant. De scientiis quidem et artibus, nulli philosopho rum dubitant, utrum necessarium sit aut omnes scientias, aut aliquas artes, in forma quærendæ bea titudinis includi. De dictis vero corporcis bonis et Quidam enim nil præter virtutes, bominis bonum esse, in quantum homo est, non dubitant, sed adi mentes prædictæ definitioni, postremam additio nem, et simpliciter ponentes beatitudinem, com plexionem esse bonorum hominis, nituntur aggre gare ad beatam vitam explendam, et corporea om nia, et externa, quasi sine istis nequaquam illa in tegra valeat esse. Qui vehementer errare convin cuntur, ex his quæ communiter et naturaliter de beata vita sentimus. Beatitudinem enim tanquam summum bonum omnes intelligimus; quo ipsa res summe bona suo genere efficitur. Ergo et summum hominis bonum intelligendum est, cujus præsentia homo summe bonus homo efficitur. Solæ ergo vir tutes beatitudinis obtinent principatum. CAP. XVI. Beatus qualis esse debeat. lɩem volumus illum, quem perfecte beatum intel ligimus, tutum esse, inexpugnabilem, septuin, mu nitum, suis bonis inerrabiliter confidentem, semper babere quod vult,et nunquam, quod non vult: nun quam dubitare, utrum adest sibi integre beatitudo, au non; nunquam timere, ne invitus amittat eam; forti, et robusto, et excelso, et magno animo esse, semperque in animo tranquillitatem, et securita tem, et placidissimam pacem, et constantem hila ritatem habere, et terroribus et angoribus et niœ stitia vacuum esse. CAP. XVII. Quid in se contineat beatitudo, Hæc autem omnia continet sententia confectæ conclusionis. Nam si quis, cum sit virtuosus, ita conclusam de beatitudine sententiam, vivam et ef ficacem habet, et totum animum per omnes partes penetrantem, ut et omnis appetitus sit consonus illi, et aliqua repugnans opinio non sit animo la lens, quæ possit aliquando ad contrarium appeti tum animum distrahere: bic cum nihil habeat in bonis nisi virtutem, et quod ea agatur, reliqua rum vero rerum, nihil sibi bonum vel malum re putet, videatque quod solum bonum novit, semper sibi totum præsens, et amitti invito non patiens, necesse est ut omnia illa ei contingant, quæ expasui mus communiter vere de beato intelligi. Talis enim tutus est, inexpugnabilis, inerrabiliter illis quæ sua bona scit, confidens: semper habet quod vult, et nunquam, quod non vult. Vacat enim vitiis, quæ non vult habere, et si terrores, et mœstitiæ, et an gores, et aliæ perturbationes, quæ contingunt o minibus, propter corporeas et externas res: quia putant eas malas vel bonas esse, et pertinere ad suum bonum vel malum statum; manifestum est, quod si quis hujusnioli opinionem et appetitum ab iisdem rebus penitus removerit, nibil quoquo modo acciderit, terrere et perturbare cum valebit, aut angi, et a constantia egredi, et nærere faciet. Et ileo semper erit tranquillus sibique placatus. Propterea fortis magnanimusque, semper invictus,

a nuĽo frangi et demitti animo patiens. Maxime enim & illaquæ videntur esse excellentiora corporis, et:exter seit humanas res contemnere, et ab eis nec efferri nec frangi: qui eas nec bonas nec malas sui gratia judicat. Similiter et quæcunque alia de beato intelli gentes, prædictæ conclusioni plene concurrunt. Cap. XVIII. Ad perfectam beatitudinem num se cunda et tertia sint necessaria. Si vero supponamus aliquem cum bonis animi etiam quæ dicuntur bona corporis, et externa om nia habere, et sit sibi illa in animo sententia in slta, et appetitus sententiæ congruus, quod ista se cunda et tertia ad perficiendam plenam beatitudi nem sunt necessaria: impossibile est ei omnia illa concurrere, quæ de beato intelligimus. Et ideo per consequens, cum credat habere se omnia quæ sup petant ad beatam vitam, non erit tamen beatus. Nam cum sciat vires, valetudinem, sanitatem, ve locitatem, venustatem, integritatem sensuum, va cuitatem doloris, denique vitam ipsam; præterea regna, imperia, magistratus, dignitates, honores, facultates, copias, opes, potentias, divitias, subdi torum benevolentiam, optimorum amicorum et consanguineorum societaten: hæc omnia caduca natura sua esse, et simul invito amitti posse, et eorum contraria evenire: quomodo beatus erit, si tot bonis, sine quibus non reputat integram beati. tudinem sibi posse adesse, non confidit, el tot quæ reputat esse mala et beatitudinem violantia sibi im pendere videt? Ita enim sapiens et intelligens, et illa bona permanere sibi, et non delabi appetens, cum vult esse semper beatus: quomodo non sem per terrorum, et angorum, et sollicitudinis ple num animum habebit? At vero nec contemnere et despicere res humanas facile poterit, qui ad beati tadinem vel miseriam aliquod pondus eas habere crediderit. Sed sine despicientia rerum humana ram, fortitudo et magnanimitas et excelsitas non videntur posse in animo generari: quibus virtuti bus instructus virtuosus in omni fortuna æquabili talem conservat. Carebit igitur, qui beatum se esse putat, istis virtutibus. Ac etiam potest contingere casus, in quo, cum zaiva sint sibi omnia bona externa, tamen ipse ignoret, utrum salva sint, necne; dubitabit ergo, utrum adest sibi integra beatitudo. Ergo non ha bebit quod vult: vellet enim non dubitare. Concu tictur ergo tranquillitas et pax animi istius a con stantia sua. Non ergo intus, ut dominus bonorum suorum: non inexpugnabilis, đơn quietus; nec jealus ergo. Sententia ergo illa, quæ corporea et externa aggregat ad beatitudinem, quem supponi Inus esse beatum, facit non esse beatum; falsa ergo est. Nihil enim verum est, ex quo impossibile oritur. Magis autem dignitas et splendor sententiæ, quam defendimus, inde apparebit. CAP. XIX. Collatio duorum non beatorum. Supponan'ur duo non beati, similem defectum in animo, in corpore ct in externis patiéntes: et norum, nequaquam habentes, et aliquorum ex eis, quæ desunt, desperata sit acquisitio, et ita omni bus quæ mentis, quæ naturæ, quæ fortunæ sunt, per omnia adæquatis, sit uni illorum persuasum, quod tota beatitudo in virtutibus animi vertitur, alii vero tripartita illa sententia, et habeant parem ap petitum beatitudinis: manifestum igitur est, quod primus minus ægre, et minus anxie, et jucundius, et tranquillius ducet suam vitam, quam secundus; tribus ex causis. Quod minora sibi videt deesse ad plenam beatitudinem; et quod non est desperata sibi illorum acquisitio; et quod eorum quæ babet, tanquam pertinentia ad beatitudinem, non existi mat aliqua esse in potestate fortunæ; quibus dela psis miserior ipse sit. Ille vero non modo plura deesse sibi ad explendam beatitudinem videt, el de illis, quæ habet, aliqua sentit posse delabi, quo ipse sit miserior, sed etiam ad integram provenire aliquando beatitudinem, desperatum est penitus sibi. CAP. XX. (Virtutum acquisitio utri difficilior. At vero el acquisitio virtutum plures habet in Isto difficultates, quam in illo. Prima enim difficultas est, posse cognoscere, quantum hona animi, ad complendam beatitudinem, excellant bona corporis, et ista externa; et proportionaliter dispartiri, et cempensare istis appetitum beatitu dinis. Ille vero noster, cum beatitudinis senteu nit ei hujusmodi difficultatis est; quin etiam vehe tiam, et totum appetitum ad solas virtutes mittat, mentiorem appetitum ad virtutes habet, quam ille qui aliquas partes paris appetitus, corporeis tri buit et externis. At et hoc manifestum est, quod quanto amplius diliguntur corporca et externa, tanto magis impeditur ad acquirendas virtutes. Facilior est ergo nostro virtutum acquisitio. Cap. XXI. Ir virtutum acquisitione uter fortior. Nec illud dubium est, quin ille affectus animi, qui ita sit constructus et firmus, ut possit in omei casu et fortuna æquabilitatein conservare, ita quod nec adversitatibus frangatur, vel molle aliquid et abjectum, et effeminatum et anxium patiatur nec secundis rebus effusa lætitia gestiat, levitate que ad arrogantiam et superbiam se efferat: isto inquam, affectus melior et beatior sit, quam ille, qui non tantæ constantia est. Sed manifestuin est, quod duorum suppositorum virorum nostro facil limum est, exercitatione et consuetudine adjnucta, pervenire ad ejusmodi affectum. Illi vero tripartito aut impossibile ant difficillimum est. Ergo si no stra ista sententia in meliore omnimode conditione facit esse hominem, quam illa tripartita, non du blum est, quæ magis est approbanda. Cap. XXII. Virtutum actio in quibus potissimu 18 bonis consistat. At vero nec illum errorem oportet incurrere, quod actiones virtutum in solis bonis corporis et exter

nis versantur; in contrariis vero non: ut si beate minem esse, et miserum hominem case, ut ipse vivere est virtuose agere: hoc autem non potest esse, nisi in bonis corporis et externis, necessario concludatur, quanto ista dilabuntur, tanto vitam beatam defici. Nam non est casus in vita, nec for tuna, nec tempus, in quo non possit vir bonus vir tuose agere. Decenter enim et rationabiliter cogita ré, jacere, sedere, stare, ambulare, tacere, loqui, tri buere corpori necessaria, videre vel audire aliquid, membra corporis movere, alicui assentire et parere; vel pro conservanda constantia et fide dolores et da mna non recusare: quibus non potest virtuosus ullo tempore omnino carere: actiones virtutum 'sunt, et a virtute proficiscuntur. Omitto dicere quod fortitudo, et magnitudo, et excelsitasanimiin adversis rebus to tam suam vim habent, scireque bene adversitatibus uti, summæ prudentiæ est. Nec non multa, quæ vi dentur esse negationis, locuin habent summarını actionum. Cum enim virtuosus, pauper et ignobilis, deformis, et claudus et infirmus, nobiles et divites admiretur, potentesque et sanos: et se miserum, et illos beatos et felices reputet, et ideo odio eos habeat, et invideat iis, cupiditateque immensa ar deat, et angore et tristitia et mærore tabescat et deprimatur, divinamque Providentiam, opinionis errore, aut nullam, aut injustam esse existimet vir bonus et tolus nostræ sententiæ, cum in si mili casu est, nil istorum patitur, nec reputat illos in meliori esse conditione, quam se. Et ideo tran quillo vivit animo, et minime turbulento, et ad interiores actiones, et si quæ sunt exteriores, ma xime expedito. Tali igitur Girmitati et constəntiæ animi, actiones, quas possint agere virtuosi divites el potentes, non sunt postponendæ. Dum ergo bʊ nus vir vivit et est, non vacat virtuosis actioni bus. Quare nec isto modo corporis quæ dicuntur et externa bona, veræ beatitudinis partes erunt. Cap. XXIII. Divisio bonorum corporis, et quæ exleina vocantur. Ut autem non videamur de nomine tantum la borare velle, commoda nominantes, quæ omues bona appellant, ut vocabuli mutatione a beatitudine vi deantnr segregari, ita sit procedendum. Omniam, quæ bona corporis et externa dicuntur, alia referuntur ad nostram ipsam substantiam. Quæ quidem ita se habent, ut sine illis esse et vi vere non valeamus. Alia vero ad hoc habent suam vim, ut minus moleste et delectabilius vitam ducamus. Quæ qui deto ad indolentiam ultimo et voluptatemi, quæ per corporcos sensus percipitur, referuntur. Car. XXIV. De membro primo. Ergo ut de primo membro prius dicatur, quia substantia nostra et ipsum esse nostrum bonum quidem nobis est: tale vero bonum, ut non sit aliqua pars formæ beatitudinis, sed ut communl ter tam summæ miseriæ, quam beatitudini subji ciatur. Differt enim hominem esse, et beatum ho homo utrique sub ici valeat; sequitur necessario, quod et ipsa bons corporea et externa, quæ, ut simpliciter simus et vivamus, requirantor, simi liter sint et nominentur bona: nt videlicet non in forma beatitudinis ponantur, sed tanquam commu nia miseriæ beatitudini submittantur. Itaque sicut nostrum esse refertur quidem ad beatitudinem, non tamen ut pars, sed ut subjectum, sine quo forma non exsistit: simili modo et illa bona, quæ ad ipsum nostrum esse referuntur, mediante ipso nostro esse, ad beatitudinem referenda sunt. Igitur sicut qui est, in quantum est, non est beatior illo,. qui non est: ita et qui habet plura, de hujusmodi bonis, non ideo est magis heatus, quam qui babet pauciora. Beatus enim et minus beatus homo eff citur, additione et subtractione illorum bonoruin, quæ sunt partes formæ beatitudinis. Nostrorum vero esse, et bona, quæ ad ipsam referuntur, non sunt partes formæ beatitudinis, prout ostensum est. Sed videatur, si placet, reliquum membrum præmissæ divisionis. CAP. XXV. Secundum membrum. Indolentia es voluptas, non beatitudo. Et primum ostendendum sit, quod indolentia et voluptas corporis in forma beatitudinis poni mi nime possunt. Nec enim cum virtutibus beatam vitam explere possunt, nec sine virtutibus. Qund si sine virtutibus, in summa sede ponerentur, con tingeret vitiosissimum hominem et penitus depra vatum et corruptum animum habentem atque im pium et inconstantem, beatum esse: quod est con tra communes notiones. At vero nec cum virtuti bus beatitudinem efficere possunt; cum enim bea titudo sit optimus totius vitæ status, oportet, ul constet, non ex discrepantibus interdum et repa gnantibus, sed ex concordibus semper et consonic. Bona enim omnia amicitia et concordia semper gaudent. Sed inter indolentiam, et voluptatem et virtutes magna repugnantia ut plurimum est. In plerisque enim impossibile est indolentiam et vo luptatem consequi, nisi omittamus honestum· et decorum, et committamus turpe et indecorum. Nam si ubique velimus, quæ ratio fortitudinis, justitie, temperantiæ, et omnino natura honesti exigit, con sequi: necessarium est, non solum voluptates postponere, sed etiam magnos subire labores, et acerbos sustinere dolores. Et e contrario, si hoc statueremus in nobis, ut omnibus modis volupta tem corporis et indolentiam sequeremur, nullum scelus esset, nullum facinus, nullum denique nɔA lum, ad quod suscipiendum, licentia proposita, non impelleremur. Nec ergo cum virtutibus, nec sine, voluptas et indolentia in forma beatitudinis valent connumerari. Et ideo omnia corporea bona et ex terna, in quantum referuntur ad ipsam indolen tiam et voluptatem, segreganda sunt a forma bea titudinis. Ostensum est autem esse hoc idem etiam, in quantum referuntur ad ipsam essentiam.

Penitus ergo segregantur ab illis bonis, quæ for- CAP. XXIX. Non commoda, sed affectus erga ca mam beatitudinis constituunt. Cap. XXVI. De bonis et commodis quæ tripliciter eveniunt. Ista itaque, quæ præter virtutes vulgo bona di cuntur, et a Stoicis commoda appellantur, el con traria incommoda, triplici modo eveniunt: ex vir tute, ex culpa, ex neutro. Ex virtute (ut a commodis incipiam), ut quæ. cunque homini ab hominibus propter virtutem tribuuntur. Vel, si quis optimum filium habet, cum ipse eum bene educavisset: vel, res familiaris ex prudentia, sine injuria acquisita et amplificata vel, sanitatis et virium ex abstinentia et diligenti regimine conservatio, et si qua similia. Ex culpa, ut si quis ex adulterio bonum genuerit Alium; aut detrahendo injuria suas res augeat, et si qua hujusmodi. Ex neutro, ut quæcunque natura, fortuna, casu, successione, divinitus, vel quoquo modo alicui sine opera sua eveniunt. CAP. XXVII. Incommodorum divisio. Item de incommodis eadem divisio est. Nam ex virtute contingunt, ut quæcunque damna dolores que alicui inferuntur, propter justitiæ instantiamı. Vel, si quis pauper est, cum suas facultates ad opera justitiæ et liberalitatis transtulisset, vel de labi eas, studio meliorum rerum, dimisisset. Ex culpa contingunt, ut quæcunquæ alicui in- G commoda inferuntur, propter ab eo anteactas inju rias; et si ipse aliqua perturbatione concitatus, aut xon propulsavit interitum a charissimis cum pos set; aut ipse intulit eis interitum; aut rei familia ris, pigritia, inertia, ignavia delapsus; et corporis commodorum, voluptate devicto, ex pravo regimine amissio, et multa talia. Neutro. Quæ nec virtute, nec vitio, nec penitus ex aliqua opera contingunt: ut corporeorum· na turales defectus, et quæcunque incommoda casu, fortuna, vel ab hominibus injuria commotis infe rentur. CAP. XXVIII. Commodum ex virtute veniens, ex petendumest, el quare. Ex tribus igitur modis, primus, quo virtute com moda vel incommoda, cum evenerint, sua præsen tia augent per se beatitudinem; sed propter corum, circa eorum sumptionem, virtuosam dispositionem et actionem. Secundus modus, quo ex culpa commoda vel in commoda sumuntur, fugiendus et miserabilis est; propter similiter circa eadem vitiosam dispositio nem et actionem. Tertius modus, quo nec virtute nec culpa, eadem contingunt, nec ad beatitudinem, nec ad miseriam aliquid ponderis habet: sed cum sint sumpta qav quo modo commoda vel incommoda, qualiter est eis utendum, dicetur, ubi de virtutibus tractabitur. faciunt ad beatitudinem vel miseriam. Nunc autem illud sit manifestum, quod nec commoda beatitudinis, nec incommoda miseriæ par tes sint; sed affectus, et actus, et usus virtuesus vel vitiosus, circa utraque acquirenda, sumenda, tuenda, ferenda, utenda et amittenda ad beatitudi nem vel miseriam pertinet. Sunt itaque commoda acquirenda, et tuenda, et utenda, dum licet recte hæc fieri, et minime reji cienda, nisi aut ad comparandas vel gerendas res meliores, aut ad serviendum hominum, quorum decet, utilitati. contra vero incommoda aut sunt rejicienda, aut æquo animo ferenda, nisi aut að de clinanda incommodiora et pejora, aut ad consu lendum decenter hominum utilitati. Sed ad reliqua pergamus. CAP. XXX. Honestum quid. Positum est in principio quod beatitudo per se expetenda. Et est ostensum, quod vita beata idem est, quod virtuosa: vita ergo virtuosa per se est expetenda. Est autem et laudabilis, ut situm est in' definitione virtutis. Sed quod est ita bonum, ut de tracto omni emolumento, jure laudari et expeti per se ipsum possit: illud est, quod honestum sentimus. Vita ergo virtuosa, eadein est honesta. Et quia vita boua et beata, eadem est virtuosa: vita ergo boua et beata, eadem est honesta. Et quia quod hone stum est, idem essę bonum nemo dubitat: concludi tur e converso, quod quæ honesta vita est, eadem est bona, et beata et virtuosa. Ac etiam, si decorum est, quod consentancuri est hominis excellentiæ, in eo, in quo natura ejus a reliquis animantibus differt; et ipsum decorain, et quod decet, idem virtuti et honestati efficitur. Cap. XXXI. Utile, et inutile, quid. Deinde de utili et inutili dicendum sit. Duplici igitur modo utrumque dicitur. Uno, ipsa commoda vel incommoda, ut domus, equus, servus, vires et similia: quæ videlicet ad idem cum honestis vel inbonestis non veniunt. Nullum enim commodorum aut incommodorum honestum vel turpe, quoad ho minis beatitudinem, est. Alio modo utilia et inutilia dicuntur ipsæ hominis actiones, quæ sunt circa commoda vel incommoda sumenda, utenda, disponenda, ferenda, vel rejicien da. Quæ utilia vel inutilia, eadem sunt quæ honesta et turpia. Nam si omnis turpis actio a defectu vir tutis proficiscitur: defectus vero virtutis lædit beati tudinem, ac nemini utile potest esse, quod sit contra suam beatitudinem: nemini ergo turpis actio utilis est. Porro quod sine turpitudine utiliter fit, idem rationabiliter et recte fit. Sed quod rationabiliter et recte fit, etiam honeste fit. Ex quibus concludi tur, quod omnis utilis actio honesta est. Ac etiam si illud, quod honestum factu est, et ad beatitudi nem pertinet, summæ utilitatis est; conficitur, quod omnis honesta actio utilis est. Sula ergo houesta et

Ac etiam šidom Platonici multa bona, naturam, et artem, et consuetudinem excellentia, homines di vinitus consequi posse affirmant; sicut ipse Plato de poetica et divinatione et amore in Phædro tra dit. Non tamen ideo prohibitum erit, ultimum ter minum, ad.quem ascendere potest vis naturalis, bea titudineın appellari: præsertim cum Ita sit hoc vo cabulum apud plures usitatum, et non natura no mina rebus posita, sed utentium beneplacito. virtuosa vita, utilis vita est, et sola inhonesta et ví- ▲ tiosa inutilis. Igitur sex hæc: bonum, beatum, vir tute confectum, honestum, decorum et utile: adde, si vis, rectum, rationabile; ad idem veniunt, et idem fere sonant. Et ideo opposita eorum, scilicet, maluun, miserum, vitiosum, inhonestum, indeco rum, turpe, inutile, peccatum, irrationabile. Adde, si vis, pravum, flagitiosum, foedum, tetrum, dete stahile: omnia hæc ejusdem sunt calamitatis. Ex óm nibus itaque superioribus £t denique finalis con clusio, pro qua omnia in hac ratione præcesserunt, bæc Conclusio. Quod si quis vitam ducit virtuosam et honestam, quomodocunque commoda et incommoda huic contingunt, modo non sua culpa: nihil deest illi ad veram beatitudinem. Et per consequens, si quis est ita depravatus et corruptus, ut nec vesti gium aliquod virtutis et honestatis in eo exsistat, huic, quanquam omnibus abundet commodis, nihil deest ad summam miseriam. CAP. XXXII. Beatum nullum in kac vita, secundum Platonicos. Hic quidam Platonici, immortalitati ənimorum operam dantes, et eorum quamdam excellentem fe licitatem imaginantes, eique vitam hanc comparán tes, impossibile asserunt, in bac vita beatum homi nem esse. Quibus multi assensum præbentes, nos a veritate reputant deviare. Est autem inter nos et ipsos non in re controversia, sed in nomine tan tum. Non enim eamdem rem utrique beatitudinem appellamus, ut de eodem negatio et affirmatio sit. Namque nos optimam vitam, quæ maxime compo sito competit, secundum quod hominis natura ca pax est, beatitudinem appellantes, (et nil alienuin vel incongruum ei addentes, hanc homines conse qui posse asserimas. Illi vero separatorum animorum beatitudinem considerantes, merito ad illum bominem in hac vita exsistentem negant pervenire posse. Ergo utrumque verum est. Nec enim nos illa beatitudine beati eflici, vi naturali, dum vivimus, possumus. Nec illis no stra congruit, vel sufficit beatitudo. CAP. XXXIII. Beatitudinis divisio. Itaque prima sit beatitudo, ipse optimus vitæ sta tus; quem ultimo ascendere possumus, transcendere vero vi naturali non valemus, de qua beatitudine in his libris tractatur. Secunda sit, quæ prima supposita adhuc compre hendit quæcunque excellentia bona acquirere homo etiam in hac vita divina aspiratione potest, ut Plato in Phaedro docet. Tertia sit, quæ suscipit post mortem sapientes, ut idem Plato in Phadone tradit. Igitur quia illi secundam et tertiam merentur, qui prima participes exstiterunt, merito de prima tantum hunc laborem duximus suscipiendum. CAP. XXXIV. Naturalia bona, quomodo in nobis perficiantur. Notandum vero sit et illud, quod secundum eum dem Platonem, nec ipsa naturalia bona perfici in no bis possunt sine divino auxilio. Nam ex quo om nia habent esse, ex eodem et suam perfectionem habere necesse est. Omnia vero secundum Platonem ex Deo habent esse. Item in Timæo, cum propo suerat de natura mundi, et ortu, et connexione ow nium a primo principio dicere: oravit, et divinumı ad proposita imploravit adjutorium: quanquam in illis nil excellens naturale nostrum ingenium dictu rus erat, sed non putat se illa consequi posse divi nitus non adjutum. At si secundum eumdem in illo summo bono, totius bonitatis, perfectionis et bea titudinis instar est, ita nostra substantia perficitar, ita beatificatur; si ad illud teadit, illud respicit, et illud imitetur. CAP. 1. Animi vis quotuplex. Duplex est vis animi nostri. Qua qua intelligi mus et verum inquirimus, et a falso discernimus, et a dubiis ad manifesta transimus: et in eis quid consequens, quid repugnans conspicimus. Et in agendis, quid utile, quid inutile; quid bonum, et quid malum; et cuſ, et quantum, et quale inquiri mus et judicamus. Quæ vis cum sit intellectiva, mens appellari solet. Alla est, qua bona vel mala in agendis judicata placent, vel displicent nobis. Et illa quidem accep tamus, amplexamur et amplectimur. Contraria vero aspernamur et fugimus; quæ vis appetitiva appellari solet. Hujus autem motus vel actus in aui mo et bene et male potest contingere. Quod ut dis cernatur, distinguenda sunt prius aliqua, quæ ad istum locum pertinent.

Cap. II. De vera et falsa opinione boni et mali. Falsa opinio in agendis bonis vel malis, multis modis accidit. Nam si quis opinatur, non bonum, bonum esse, vel e converso, aut an sit bonum, mi nus tamen vel majus, quam est illud, esse existi mat. Aut per se bonum cum sit, ad aliud tantum, et hoc fortasse minus bonum valere illud reputat; sut cui bouum est, ignorat. ▲ unum sine duobus esse in animo: minimum malum est mentis obscuratio. Quanquam enim ipsi menti, u mens est, malnm est, tamen associata cum vera in agendis sententia el benefica voluntate, quoad exteriores actiones, et maxime, in quibus conti netur hominum societas; si tantum adsit eis re diocritas: non modo non malum, sed magnum bonum est. Similiter et de malo falsa est opinio ejus. Vera autem sententia et verum judicium, circa cadem est, cum in nullo prædictorum peceatur. Nam si et quod est bonum, bonum existimat; el quantum, et quale, et cui, non ignorat; similiter et malum; verum et sanum esse hujusmodi judicium omnes concedent. Est itaque falsum de quolibet judicium simpliciter malum et vituperandum: verum autem simpliciter bonum et laudandum. Item sicut in corpureis oculis interdum contin git aliquid tale, ut acies videndi obtundatur, et ex aliquo motu quædam obumbratio, seu caliginatio el obscuratio oculo accidat; ita quod, aut non pos sit, aut minus clare, obscuriusque et deterius pos sit visibilia videre et discernere. Et hoc cum con tingit huic sensui, pro malo ipsi reputatur. Bənum euim ejus est, semper manere in suo vigore, ét aciem videndi inviolatam et expeditam conservari. Alioquin conditio visus deterioratur. Ita menti bo minis accidit nonnunquam aliquid tale. Es quo quamdam obumbrationem et obscurationem ipsa mens incurrit, et acies intelligendi ita obtunditur, at munus intelligendi et judicandi aut minus, aut obscurius tardiusque consequi possit: et a re ge renda aui omniwo abducatur, aut in juben.o et mo vendo hominem ad exteriores actiones, decus ot honestatem in eis aut non possit, aut difficilius et molestius conservare possit. Quod accidens malum esse menti, quis mentem habens non intelligit? Ex similitudine igitur oculorum, docendi causa, appel ictur hujusmodi accidens obumbratio mentis, seu caliginatio, vel potius obscuratio. Majus vero malum est, opialonts in agendis cr ror. Hoc enim non tantum ipsi animo per se məlum est, sed etiam sine obscuratione mentis et male fica voluntate teterrimas exterius actiones, et mɩa xime in puniendo, gignere potest. De notatis vero tribus pessimum est, separatum ab aliis, malefica voluntas. Quæ enim ita malefica est, ut inhæreat animo, etiam sine repentino et turbido motu mentis, atque falsa opinione, ut al legare ignorantiam nequeat, omnium malorum esi possimum, et minus aliis sanabile. Cap. III. Malefica voluntas quotuplex. Duplex quidem est malefica voluntas. Aut eni.u causatur a repentina obscuratione mentis, qua ces sante, recedit et illa, sicut in ira sæpe contingit; aut insita est in animo, et sine repantian mentis caligatione, quæ multo tetrior est, quam illa; quæ simul obscurationi mentis oritur, et interit. Quare si oportet de malis minima eligere, multo eligibi lior est obscuratio mentis cum benefica voluntate, quam malefica voluntas sine obscuratione mentis, De notatis autem bonis, unum comparando sine aliis, minimum bonum est mentis æquabilitas. Hæc enim licet per se bonum sit menti, ut miens est, tamen separata a vera de agendis sententia et be nefica voluntate, quoad exteriores actiones, nul Jum bonum est. Cum autem mens ita stabiliter suum conservat vigorem, ut nihil de prædictis ei contingat, ex quo acies intelligendi deteriorari quoquo modo possit hujusmodi status, causa similiter docendi, appel- p letur æqualitas. Est itaque manifestum, qued obscuratio mentis est malum menti et vituperandum; æquabilitas vero est bonum et laudandum. kiem cum animus noster habet appetitum, vei committendi quod non decet, vel omittendi quod decet, appelletur malefica voluntas. Cum autem appetitus tendit ad agendum quod decet, et relin quendam quod non decet, appelletur benefica vo juntas. Est itaque manifestum, quod malefica voluntas est simplicitet malum et vituperandum: benefic+ autem voluntas est simpliciter bonum et laudan dum. Ez tribus tamen sogregatis malis, si opertel Verum autem judicium de bonis et malis ali quantulum majus bonum est, separatum a reliquis duobus bonis. Nam etiam exterius aliquid boni, in terdum per accidens efficit. Omnium vero optimum est benefica voluntas. Et per se enim bonum est animo, et separata a reliquis duobus bonis, maltas tamen bonas actiones exterius gignere potest. CAP. IV. Benefica voluntas quotuplex. Est autem duplex benefica voluntas: una quæ causatur ab aliquo repentino caligiuiosove auimi mota: quæ similiter oritur et occidit, sicut in læ titiis misericordiisque sæpe accidit. Alia est animo insita et permanens, et a viva atque efficaci ratio ne pendens: quæ de tribus propositis optima est. Cap. V. Num tria prædicta, verum judicium, æquabilitas mentis et benefica voluntas simul in animo, aut appetitiva ri, concurrere possint. Cum itaque ex superioribus divisionibus tria sint totala simpliciter bona, et laudanda in animo no stro, scilicet verum judiciņın bonorum et malorum, et æqualitas mentis, et benefica voluntas, potest feci, ut cum appetitiva vis sit in agendo, simul prædicta tria bona in animo concurrant: ut quod

ETHICA SECUNDUM STOIcos. placet, vel displicet, et vere judicatum sit, et mens obscuratio mentis, cum vero Judicio object boni aliquam caligationem non incurrat, et benefica vo luntas in animo sit. Quod cum fit, constantia ap pellatur. Potest enim fieri, ut opposita istis coll tingant: ut et male de objectis sentiat, et acies mentis obumbratione obtundatur, et voluntas ma lefica insit. Potest vero fieri, quod duo sint ex ma lis et unum ex bonis; quod tripliciter variari po test, vel e converso; duo ex bonis, unum ex malis; quad similiter tripliciter fit. CAP. VI. Prædictorum septem complexiones. Præter igitur constantiam septem horum funt complexiones. Constantia nempe, quia æquabilitas mentis in actu appetitivæ, cum vera objecti senten tia, et benefica voluntate, non dubium est, quin simpliciter bonum et laudabile sit. Et quia sicut In prima parte prædefinitum est, beatitudo est cu mulata complexio omnium bonorum hominis, ut homo est. Est autem et ipsa constantia, secundum assignatum sensum, bonum hominis, ut homo est. Ille ergo quem quærimus, quem perfecte beatum intelligimus, nequaquam carebit constantiæ bono. Semper igitur constans erit. Cap. VII. De perturbationibus; et quæ perlurbationes appellentur. De septem complexionibus illæ, quibus compre henditur obscuratio mentis, quod quadrupliciter contingit, perturbationes appellantur. Quarum quidem pessima est, cum ita placet, aut displicet nobis aliquid: ut cum obscuratione mentis sit in animo et falsa opinio objecti, et malefica ad agen dum voluntas. Minus vero mala est, quando cum obscuratione mentis, unum reliquorum malorum inest, et alio animus vacat. Quod dupliciter fit; illa vero perturbatio minimum malum est, in qua obscuratio mentis cum vera sententia illius quod placet vel offendit, et benefica ad actionem volun sate, 'conjuncta est. Quare si quis, cum esset ita dispositus, ut incurreret illam pessimam perturba tionem, mutavitėsuam ejusmodi dispositionem ad hanc perturbationem, quam minimum malum esse dixi: non parum melioravit squm animum. CAP. VII. Tres complexiones reliquæ ad quid utiles. Restant tres complexiones, præter constantiam st quadripartitam perturbationem. Una, cum æqua bilitas mentis sit associata cum falsa opinione et malsfica voluntate, quæ appellatur elythiotes. (Ve sauia.) Secunda, cum æquabilitas mentis falsa opinione caret, malefica vero voluntate non: quæ appellatur mal.tia. Tertia est, cum æquabilitas mentis caret malefica voluntate; habet tamen de objecto falsam opinio" nem: quæ dicitur afelia (simplicitas). Cap. IX. Perturbationum divisio. De perturbationibus autem, quoniam quadrupli citer variantur, us dictum est, prima sit, quæ est vel mali, et benefica voluntate. Quæ quantum ad exteriores actiones, si modo in eis conservet me diocritatem, magnum bonum) est. Secunda sit, quæ est obscuratio mentis cum fal sa opinione et benefica voluntate. Tertia sit, quæ est obscuratio mentis cùm vero judicio et malefica voluntate. Quarta sit, quæ est obscuratio mentis cum falsa opinione et malefica voluntate. Quæ omnium per turbationum est pessima, sicut supra notatum est. CAP. X. Earumdem divisio allera. Item secundum aliam divisionem, quatuor gene ra perturbationum sunt. Quia enim omnis pertur batio est obscuritas mentis, suscepta ex opinione boni placentis, vel mali offendentis: bona vero vel mala, quæ homini eveniunt, aut sunt jam præteri ta, aut præsentia, aut futura: illa quidem pertur batio, quæ percutit et caliginat animum ex opinio ne præteriti, vel præsentis mali, dicitur ægritudo. Quæ si nimia est, dicitur angor; si vero ex opi nione suscipiatur futuri, dicitur metus vel timor. Item si opinione præteriti vel præsentis boni con tingit, multa quidem nomina, parum differentia, ut lætitia, jucunditas, delectatio et alia, sed sum'a tur lætitia; si vero ex opinione futuri boni, dicitur cupiditas, et libido vel desiderium. Vertitur etiam in opinatis bonis dilectio et amor. CAP. XI. Perturbationum definitio. Definiantur igitur ista quatuor genera sic. Ægri tudo est perturbatio animi, ex opinione præsentis vel præteriti mali, mordens animum et demittens. Metus, est perturbatio animi ex opinione impen dentis mali, humilitans atque frangens animum, et recessum quemdam et ſugam animi efficiens, et ad declinandum illud quod metuitur, hominem im pellens. Latitia est perturbatio animi ex opinione præteriti vel præsentis boni; quasi cum animus èf fuse exsultat, quædam voluptas gestiens et elata, perfusam hilaritatem efficiens. Libido est pertur batio animi, ex opinione futuri boni, cum ad id, quod videtur bonum, inflammata rapiatur. Sunt igitur singulorum generum multæ et váriæ species quas non est necessarium præsenti opere discute re, sed tantum in eis notandum sit, quod sunt quædam quæ non possunt variari, per quatuor gradus superius assignatos, ted in unum tantum cadunt, in quo obscuratio mentis est associata cum falsa opinione et malefica voluntate; qui mo dus omnium erat pessimus. Tales perturbatione; itaque sunt, ut in genere ægritudinis, invidentia el obtrectatio: et in genere lætitiæ, malivolentia, jactatio el superbia: in genere libidinis, inimici tis, discordia. Hæ enim ex opinionis errore, sem per, et malefica voluntate animum perturbant. Sunt item aliæ, quæ per omnes variantur gradus, ut misericordia, pœnitentia, ira, amor, et innn morabiles aliæ. Nam, ut pro omnibus de una dicam,

ad intelligendum non obtundatur, et benefica volun tas sit in animo; quam dicebamus esse appetitum faciendi quod, et non committendi quod non decet. Et iste amor dicatur primi gradus desuper incipi entibus; postmodum relictis in animo vera sen tentia el benefica voluntate, caligatiouem quam dam et obscurationem mentis in amando incur rat: et hic amor secundi sit gradus. cum sit “misericordia ægritudo animi ex opinrone ita ut vere judicatum sit bonum, el acies mentis miseriæ alterius injuria laborantis, potest fieri, ut qui perturbatur, nec vere opinatus sit de malo al terius, nec beneficam ad adjuvandum, cum ros set, voluntatem habeat. Potest autem fieri, ut in opinione illius quidem quod perturbat, non falsetur in opinando, habeat tamen ad adjuvandum beneß cam voluntatem. Potest vero fieri, ut obscuratio mentis, in hoc accidenti, et ex vero judicio pen deat, et bonæ voluntati conjuncta sit. Quod si in actione valeat mediocritatem conservare, magnum bonum est. Idem de ira, de pœnitentia, de amore, et de aliis intelligendum est. Nam quælibet, si ob scuratio mentis, nec ex erroris opinione concita tur, et malefica vacat voluntate, et in actione mo cum obscuratione mentis, etiam inest ad diocritatem consequitur, magnum bonum est. Ha- agendum malefica voluntas, quæ erat appetitas bet enim in animo duo bena; scilicet veritatem de objecta re, et ad actionem beneficam volunta tem, gignitqua extra optiniam actionem. Cur vero non dixi, maximum esse bonum, sed magnum, ap parebit cum de constantiis dixero. CAP. XII. Constantia quid. Constantia itaque, quia est tranquillitas et æqua bilitas mentis in eo quod judicata bona vei mala acceptantur, et placent, vel displicent cum vera sententia, et benefica voluntate: varias et ipsa se eundum temporalean varietatem bonorum et malo rum, et nonnullas alias eorumdem differentias partes habet. Non tamen propriis uominibus om mes assignantur, sed ut plurimum eisdem cum per turbationibus. Nam si mala, quæ constanter dis plicent, præterita sunt, et a se commissa, dicitur similiter pœnitentia; si abalio, dicitur ira; si vero mala præterita vel præsentia aliis evenerunt, et passi fuerunt, vel patiuntur, dicitur misericordia. Si ipse passus est, vel patitur mala; si animi, dici tur similiter pœnitentia vel misericordia; si cor poris et externa, dicitur patientia. Si vero futura et impendentia sunt, dicitur cautio vel metus et timor æquivoce. Non autem differt, si in istis, quæ in commoda Stoici dicunt, mala usu communi appel lantur; nihil enim ista distinctio interest proposi tæ quæstionis. Item enm animus noster sensit se constanter fruitum vel fruentem aliquo bono, vel vehementer acceptat aliorum bonum, dicitur contentio, placa bilitas, gaudium; ac etiam æquivoce dici possunt, quæ in tertio genere perturbationum dicebantur. Si autem constanter appetitus tendit ab futurum bonum, dicitur voluntas, vel desiderium æquivoce, in quibus est et spes. Est autem in bonis simili ter dilectiqst ainor; charitas vero species est voluntatis. CAP. XIII. Perturbationum et constantiarum differentia. Ut autem pateat, quid interest inter constantias et perturbationes æquivocas, sumatur unum pro amnibus, ut amor. Ametur igitur primo aliquid Item relicta in amando benefica voluntate, insit in animo, cum turbido motu mentis, etiam fal sum judicium, de eo, quod amatur; et sit hujus modi amor tertii gradus. Si vero in amando judi cium quidem sanum est, de illo quod amatur sed omittendi quod decet, et committeudi quod non decet dicatur hujusmodi amor quarti gradus. Si vero et in tribus animus amando deficit, cum est in animo obscuratio mentis, et maletica ad agen dum voluntas, et falsum judicium de eo quod amatur: sit hujusmodi amor quinti gradus. Ma nifestum itaque est, quod primi gradus amor est simpliciter bonus et omnium optimus, et cadit in assignatam superius constantia definitionem. Re liqui vero quatuor graduum, quoniam in quoli bet ponitur obscuratio mentis, comprehenduntur in genere perturbationum, secundum quod per turbatio superius definita est. Est igitur omnium perturbationum optima, quæ secundo gradu posita est; deficit tamen a constantia in tribus: uno, quod non conservat cla ritatem mentis in suo rigore, sicut constantia. Secundo, quod constantiæ quidem facile est, propter mentis claritatem, imponere exteriori ae tioni mediocritatem: ipsi vero perturbationi, pro pler mentis turbidam commotionem, idipsum ita facile non est. Tertio superat constantia, quod in ea benetica voluntas, cum a claritate mentis et viva ratione pendeat, est in animo insita et permanens, et ideo efficacior; et quod ab ea prudenter proficiscitur, nunquam ad pœnitentiam adducit: illa vero bene flea voluntas, quæ est in perturbatione, cum a repentino et turbulento motu causetur, sedata men te sæpe cessat et ipsa. Non enim insita est, nec vinculis rationis constringitur.Et ideo sæpe con tingit, ut quod recte et laudabiliter factum fuerit, cum nubes recesserit, pœniteat hominem hoc idem fecisse: sicut in misericordiis nonnunquam accidit. Quintus vero, qui positus fuit gradus, est sim pliciter malus, et omnium pessimus. Nihil enim in eo boni est. Tertius et quartus secundum quod par ticipes sunt boni vel mali, sunt laudandi vel vitu perandi. Si vero oportet a pessimo expositorum gradun perturbationis, gradatim et non repente ad constantiam ascendere: primo subtrahatur ma lefica voluntas vel falsa opinio: et istis prius detra ctis, postremo subtrabatur mentis obscuratio: et

immediate hac subtracta, eluceat in animo con- ▲ dine commoti, multa bona in vita consequuntur, stantia, in qua cum æquabilitate mentis, et vera est sententia, et benefica voluntas. Nam si a pes simo gradu perturbationis, primo subtracta obscu ratione mentis, dimittantur iu animo falsum judi cium, et malefica voluntas, augetur potius malum, quam diminuitur; et animus deterior fit. Exit enim a genere perturbationum, et incidit in malitiam, elythiotem et apheliam, quæ in agendis malis multo excellunt perturbationes, et minus sanabiles sunt. Quinque igitur graduum assignatorum, primus gradus, qui solus erat constantiæ, est summum bo num; secundus, magnum bonum, latet enim quod habet malum tertius et quartus, sensibilem jam misturam patiuntur; quintus totaliter opponitur primo, et est simpliciter malum. Itaque cum et ira, et misericordia, et desiderium, et metus,et re Jiqua, quæ æquivoce in genere constantiarum, et in genere perturbationum dici possunt, ut superius ostensum est, per quinque quodlibet simpliciter gradus, possit varıari, ut primus sit constantiæ, quatuor vero perturbationis: manifestum est ex supra dictis, quanto melius et præstantius est quodlibet istorum, cum constanter contingit, quam id ipsum si fleret turbulenter. Quod tamen cum ita contingit, quando magnum bonum est, quoad actionem, et quando sensibiliter commistum, et quando pessimum malum, satis et hoc, ut arbi tror, superius est explicatum. Sed quia, sicut præ definitum est in primo libro, virtus est optima affectio animi, optime animum ad agendum dispo nens. Nulla ergo virtus ad hoc habet suam vim, ut faciat aliquid malo animo contingere. At osten sum est, quod obscuratio mentis, malum est ipsi menti; nulla ergo virtus ad hoc habet suam vim, ut obscurationem et tenebras inferat unquam men ti, et oblandat ejus aciem intelligendi. Sed nulla perturbatio est, sine mentis obscuratione; segre gandæ ergo sunt perturbationes a choro virtutum. Quod et ita ostendi potest. Demonstratum est superius, quod beatus, quemi intelligimus, semper est constans; sed perturba tiones omnes adversantur constantiæ; vacabit er go beatus perturbationibus: sed virtute aliqua non caret; nullius ergo virtutis perturbatio est. Item si constanter misereri multo melius est, quam si idipsum turbulenter fieret, ut ostensum est: illud vero, quod à virtute proficiscitur suo loco et casu, optimum esse volumus. Virtus est ergo quærendɔ, quæ stabilitam conservet constan tiam, non perturbationis infirmites. Separantes tamen a choro virtutum perturbationes, non illud volumus, ut ad apheliam, et elythiotem, et mali tiam incidat animus, sed ut bonum constantiæ consequatur. Illis enim qui claram et vivam, et expeditam, et efficacem rationem expetendarum atque fugiendarum rerum non habent, non peni tus inutiles sunt perturbationes; aliarum enim rerum cupiditate, vel metu, lætitia, vel ægritu et mala evitant: sed ita dispositi simulacra vir tutum, non ipsas veras virtutes æstimandi sunt habere. Itaque si nomine passionis velimus nomi nare, tam constantías, quam perturbationes, mani festum, quod dicimus, passionum alias esse sim pliciter bonas, alias simpliciter malas, alias ma gis bonas quam malas, et e converso; alias æqua liter commistas, consequenter quadripartite divi sioni, non generum, sed graduum perturbationis. Si autem passionem in animo velimus nominare nihil aliud, nisi mentis ipsius obscurationem, turbidam motionem, et obtusionem: cum semper sit bonum menti tranquilla claritas, et vigens acies intelligendi, non dubitabimus dicere omnes pas siones esse animo exstirpandas, et penitus evellen das; duntaxat nec insita malefica voluntas, vel ad necessarias et honestas actiones tarditas in animo remaneat, nec opinionum temeritas, ut ad constantiam pure perveniatur. et Theophrasto quidem, post Aristotelem Peripa teticorum principi, non videtur omnem perturba tionem adversam esse constantiæ. Sed sicut fames et sitis, et hujusmodi naturales contingunt homi ni sine falsa opinione, sine malefica voluntate, si ne mentis obscuratione, et simpliciter minime mentis constantia læsa: ita ait, et in animo se cundum infirinas ejus partes contingit nonnunquam ex aliquo casu turbida commotio, nec a falsa opi nione pendens, nec maleficam voluntatem exci tans, nec menti obscurationem inferens. Cujus commotionis signa etiam in ore, in vultu,in ocu lis, interdum apparent. Hæc cum sit perturbatio, minine tamen constantiæ adversatur. Ad quæ respondendum est, quod ista non adver saptur, secundum rem, superioribus nostris de perturbatione rationibus. Nam si constantia una definitione comprehensa est, si definitio ejus per non æquivoca verba est assignata: manifestum est quod perturbatio quæ constantiæ adversatur, de qua superius tractabamus, per quatuor gradus eam variantes, atque in quatuor genera dividentes et illa perturbatio Theophrasti, quæ constantiæ mentis non adversatur, æquivoce perturbationis nomine fruuntur: ac etiam superior quadripartita perturbatio, qua obscurationem menti infert, præ dicatur de mente. Est enim verum dicere, in illa passione mentem hominis esse perturbatam. Per turbatio vero Theophrasti, quia descriptam supe rius æquabilitatem mentis uon lædit: non potest vere de mente prædicari. Dum enim æquabilitas mentis manet illæsa, non est dicendum, mentem hominis esse perturbatam. Ergo et ex hoc patet earum æquivocatio. Itaque terrestris cauis defini tione assignata, potest dici audacter, omnem ca nem esse animal mortale, vel animal quadrupes ita quadripartita perturbationis descripta defini tione, per quam necessario distinguitur,a quacun, que alia æquivoca perturbatione: veraciter notest

dioi nullam perturbationem sine mentis obscura- gendis aliquis non incurrat, danda sit talis regula Lione esse, omnenique constantiæ adversari, et sim pliciter esse animo evellendam. Sl qua enim est ani mi commotio, de qua hæc dici non possunt, illa in his libris non appellatur perturbatio. 'Cap. XIV. De perturbatione Theophṛasti quæstio duplex. Nempe de perturbatione Theophrasti, quæ non adversatur constantiæ, duo sunt quærenda. Unum Utrum contingit homini aliquando, an nunquam? Aliud: Utrum cadit in beatum, an non? Nam cum definitiones obscurationis et æquabilitatis mentis superius sint descriptæ, jure dubitabit aliqnis, utrum potest contingere in animo turbida commo tio, quæ nec definitioni obscurationis mentis in ali quo communicet, nec definitionem æquabilitatis mentis in aliquo non lædat? An impossibile hoc est? Cujus quæstionis veritatem magis arbitror posse intelligi, si quis passiones animi sui respi ciet, quam si per demonstrationis verba sequatur. In quacunque universali propositione videbitur alicui, non omnibus, quæ nomine subjecti signiß cantur, prædicatum congruere: sciat nos more Stoicorum in illis tantum rebus uti nomine subje‐ cti, quibus prædicatum fere coaptatur. Si plures vero res, eodem nomine, secundum alios significau” tur, quibus prædicatum inesse non potest; nihil ad Stoicos! sicut nec ad geometras est aliquid, si alìa res, præter ab eis definitam, circulus appellatur. CAP. XV. Perturbatio an omnino evellenda. Resumentes igitur, de perturbationibus dici mus, quoniam illam commotionem perturbationum in bis appellamus, in qua mens a constantia egre ditur, et obscuratur, et acumen intelligendi obtun ditur, manifestum est, quod non est resecanda vel moderanda, sed penitus evelienda. Nam in illis recte mediocritas quæritur, in quibus utrumque vituperandum est, et nimis abundare, et penitus carere. Sed perturbatione vacare, et minime a constantia egredi, et acumen mentis illæsum con servare, magnæ laudi dandum est. Conatus ergo noster, non ad amputandam perturbationem, sed omnino exstirpandam dirigendus est Cap. XVI. Perturbationes num exstirpari possint. Ad secundum vero manifestum est procul du bio, quod si qua est commotio animi constantiæ mentis non repugnans: sive passionem sive por turbationem velit quis eam appellare; nullo mo do beatitudinem lædit. Sed si voluntaria non est, sicut fames et sitis, secundum Theophrastum, nec ad virtutes nec ad vitia penitus pertinet. Qua si dicatur si nimia eɛt, vitio danda est; si me diocris, virtuti; cujus enim voluntas nostra do mina non est, illud qualitercunque contingit, nec beatum nec miserum facit; ut in primo libro os tensum est. Si vero voluntaria est et contingit in eo, quod aliquid placet vel displicet, pendetque a vera objecti sententia et benefica voluntate, atque plurimum perturbantur. Alia est, qua videtur re acumen mentis in aliquo non deteriorat; nec tran quillitatem concutit, etiam sic Theophrastus no mine tantum discrepat a Stoicis; illam enim rem, quam nos laudabilem putamus, et pertinere ad bea titudinem arbitramur, et constantiam appellamus, eamdem ille perturbationem abusive appellat. Nam sæpe contingit, quod, cuin disserentes aliqua de ali quo universaliter prædicant affirmative vel negati ve, auditores si viderint prædicata non omnibus, quæ sub nomine subjecti sunt, congruere, putant illas mentiri; ipsi magis decepti, ignorantes usum verborum disserentium. Nam si disputantes, ad illas tantum res nomen subjecti extendunt, quibus prædicata conveniunt, veram esse eorum senten tiam necesse est. Ut igitur talem deceptionem in istis nostris le Quia vero possibile est, deinde ostendendum sit, Duplex est opinio, quæ perturbat animum. Una, qua opinatur, aliquid transeuntium, et noviter ima ginationi incidentium, bonum vel malum esse, cum suis circumstantiis, quæ ut plurimum falsa est: aut enim non bona, bona; aut, quæ parva sunt, magna æstimantes. Similiter et de malis ut clum esse, ut perturbetur: quæ nunquam vera esse potest. Sive enim bonum est, sive malum quod incidit, nulla ratio est, ut ideo tantum ma lam menti inferatur: neque rectum ullo pacto esse potest, it propter alia quæcunque mala vel bona turpificetur, quod in nobis præstantissimum est. Bonis enim custodiam, malis remedia non mala, et præcipue quibus mens læditur, admovendum est. Igitur quoniam falsæ opiniones sunt, quæ ani mos solent perturbare, de quibuscunque vero false opinamur, impossibile est rectum et verum habere judicium: manifestum est, quod delctis animo illis opinionibus, et sententia totaliter mu tata, nibil relinquitur, quod animum valeat pertur bare. Possibile ergo est perturbationibus vacare.