ANNO DOMINI MCCCL GREGORIUS ACINDYNUS NOTITIA (Oudin De Script. eccles., tom. III, col. 915.) Gregorius Acindynds, monachus Græcus ac theologus, florebat eodem tempore quo Barlaamus CaJaber, eamdemque cum ipso palæstram ingressus est, eamdem cum ipso fortunam sortitus. Cum enim juxta Spondanum in Annalibus ecclesiasticis ad annum 1337, num. XI, Gregorius quidam Palamas, genere Asiaticus, et in aula imperatoris educatus, doctrina cæteris eminentior monachis, qui et postea Thessalonicensis archiepiscopus factus est, suscepisset defendendam doctrinam seu errorém monacboruni Nesyckastarum seu Quiescentium, in monte Atho hábitantium, qui perverse asserebant Lumen illud quod in monte Thabor apostoli in Transfiguratione Domini viderant, fuisse lucem increatam, hoc est, essentiam divinam: eamque sese dum in oratione sua incalescerent, oculis etiam corporeis cernere et contemplari. opinatus hoc sensus esse hæreticos Gregorius Acindynus, cum Barlaamo Calabro, adversarium se Palamæ objecit. Accusabat Acindynus Palamam monachosque, quorum hæresim ille tuebatur, Massalianismi, probeque et catholice argumentabatur: Si lumen illud corporeis oculis visum est, increatum non esse, quandoquidem quidquid oculis corporeis videri potest, creatum esse necesse est. Inde ergo graves turbæ et disputationes excitatæ sunt, sed adversariorum argumenta copiose, et quoad materias tunc controversas orthodoxe confutavit jam præfatus Gregorius Acindynus, qui una cum aliis ejusdem argumenti omnibus, simulque relatione totius hujus dissidii a Daniele quodam monacho conscripta, exstare mss. dicuntur in Bibliothecis Bavarica et Augustæ Vindelicorum in Germania, teste Jacobo Pontano in Notis suis ad Cantacuzeni Historiam, lib. 11, cap. 40. At tandem agente Joanne Cautacuzeno imperatore, Bar-. Jaamus et Acindynus post mortem suam damnati sunt. Cantacuzenus in Historia lib. 1v, cap. 23. Damnatus itaque est Gregorius Acindynus in concilio Palamitarum, quod refert Henricus Spondanus in Annalibus ecclesiasticis, ad annum 1550, num. 30. Sed immerito ac post mortem damuatus, dum non esset, quí amplius loqueretur, agente ejus adversario imperatore vel tyranno potius Joanne Gautacuzeno, hujus concilii capite ac magistro. Quæ tantum abest juxta Pontanum, ut Gregorii Acindyni n.emoriæ noceant, quin ipsi e contra magno orthodoxiæ et probitatis argumento sint. Opusculum Gregorii Acindyni De essentia et operatione Dei; ejusdem Gregorii Acindyni Epistolæ, et alia, Græce in codice 124 exstant serenissimi Bavariæ ducis. Item in Regia Galliæ Bibliotheca Codice 1379, Refutationes Acindyni pro Palama, ut habet Philippus Labbeus in Nova Bibliotheca mss, librorum Bibliothecæ Regiæ parte 11, pag. 86, codice 1579. Exstat ejusdem Gregorii Acindyni Carmen jamvicum de hæresibus Palamei tomo 1 Græciæ Orthodoxæ Leonis Allatii pag. 756, sub hoc titulo: l'pnyop:ou to 'Axivdivou, etc. Incipit autem Σπουδῇ Παλαμᾶν εὐσεβής πᾶς φευγέτω, οὐδὲν γὰρ ἐκεῖ etc. Agunt de Gregorio Acindyno Nicephorus Gregoras Historiæ lib. 11, cap. penultimo. Joann. Cantacuzenus ejus bostis, Historiæ libro 11; capp. 39 et 40, et libro iv, cap. 23. Jacobus Pontanus notis suis in Cantacuzeni Historiam, libri u cap, 40, ubi pluribus de illo atque cum laudibus non paucis; Henricus Spondanus in Annalibus Ecclesiasticis ad annum 1337, num. 11, et ad annum 1350, num. 20.

11克 Verum cum Vorstiani oppugnatores veræ ac solidæ theologiæ et philosophiæ penitus sint rudes ac ignari, filt ut non tantum inscite et imperite rem contra Vorstium gerant, sed et sæpius errores erroribus cumulent, ut fatebitur quisquis polemicos hujus argumenti ab istis evulgatos libellos perlegerit, vel. si tantum otii non est, saltem paulo curiosius inspexerit; quibns suadeo, ut se unic Acindyno dent in disciplinam, qui de Dei essentia et operatione sane et vere eos sapere docebit; quein Græce tantum edo; utinam licuisset integre et integram. Sed codex manuscriptus non modo mutilus, sed et mendosissimus erat. Forte alicubi exstat integrior et correctior, ex quo ea quæ nostro desunt suppleri et restitui poterunt. Quod ut fiat, opto. Num optanti exoplatus eventus sit responsurus, nescio. Bene vale, mi Lector. ΤΟΥ ΤΙΜΙΩΤΑΤΟΥ ΕΝ ΙΕΡΟΜΟΝΑΧΟΙΣ ΚΥΡΟΥ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΤΟΥ ΑΚΙΝΔΥΝΟΥ ΠΕΡΙ ΟΥΣΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ. REVERENDISSIMI INTER HIEROMONACIOS! DOMNI GREGORII ACINDYNI LIBER CAPITA PRIHI LIBRI. 4. Proemium primi libri. Quod variorum operationis sensuum confusio causa est cur nec ordinate nec recte de præsenti quæstione disseratur. 2. De divisione et ordine librorum hujus operis, 3. Quod in Deo non est potentia passica. 4. Quod essentia Dei est esse ipsius. 5. Objectiones adversariorum, earumque solutiones cam nostra propositione. G. Quod Deus ΤΑ ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ. α'. Προοίμιον τοῦ πρώτου βιβλίου. "Οτι τὸ μὴ διελεῖν ὁσαχῶς ἡ ἐνέργεια αἰτία γέγονε τοῦ μὴ εὐτάκτως διαλεχθῆναι περὶ τοῦ προβλήμα τος μηδὲ ὀρθῶς. β'. Περὶ τῆς διαιρέσεως, καὶ τῆς τάξεως τῶν βιβλίων τῆς πραγματείας. γ. Οτι οὐκ ἔστιν ἐν τῷ Θεῷ δύναμις καθη τική. δ'. "Οτι ἡ οὐσία τοῦ Θεοῦ ἐστι τὸ εἶναι αὐτοῦ. ε. Λογισμοὶ ἀπὸ τοῦ ἐναντίου, καὶ λύσεις αὐτ τῶν μετὰ προθέσεως. “Οτι θεὸς οὐκ ἔστιν ύλη. 9. Objectiones adversariorum solvuntur per proposi- ACTIONot dad to brartlov, nat avveų, perà tionem demonstrando non esse in Deo materiam. 8. Conclusio primi libri. LIBER PRIMUS. Cap. I. Quod confusio variorum operationis sensuum causa est cur nec ordinate nec recte de præsenti quæ tione disseratur. Omnes qui de essentia et operatione Dei disseruerunt, sive hæc aliud, sive idem sit ac opus, primo prætermiserant distinguere quotuplex sit operatio hæc enim multipliciter consideratur. In unaquaque autem demons:ratione investigatio variorum prædicati aut subjecti sensuum multum prodest ut reperiamus veri:atem, et alios decipiamus, si velimus, nos vero ab aliis non decipiamur, inque argumentando per ordinem procedamus, incipientes ubi oportet, et in debitum tendentes fiπροθεωρίας, δεικνῦσαι μὴ ἐν αὐτῷ ύλην. η. Επίλογος του πρώτου βιβλίου. Κεφαλ. Α'. "Οτι τὸ μὴ διελεῖν ὁσαχῶς ἡ ἐν γεια αιτία γέγονε τοῦ μὴ εὐτάκτως διαλεχθή καὶ περὶ τοῦδε τοῦ προβλήματος, μηδὲ ὀρθῶς. Τοὺς περὶ οὐσίας καὶ ἐνεργείας διαλεχθέντας τοῦ Θεοῦ, εἴτε ἐστὶν ἔτερον, εἴτε ταυτὸν κατὰ τὸ πρᾶγμα, τοῦτο πρῶτον ἔλαβε διορίσασθαι, ποσαχῶς ἡ ἐνέρ γεια. Δοκεῖ μὲν γὰρ αὕτη τῶν πολλαχῶς· τὲ δὲ ἐν ἑκάστῳ θεωρήματι ζητεῖν ποσαχῶς τὸ κατηγορού. μενον, ἢ τὸ ὑποκείμενον, μεγάλην έχει δύναμιν πρός τε τὴν τῆς ἀληθείας εὕρεσιν, καὶ πρὸς τὸ παραλογίζεσθαι, ἄνπερ ἄρα τοῦτο προαιρώμεθα, καὶ πρὸς τὸ μὴ ῥᾳδίως ὑπ' ἄλλου τοῦτο πάσχειν, καὶ ἐν δὴ καὶ πρὸς τὸ τάξιν διδόναι τῷ ἐπιχειρή

ματι, ἀρχομένους ὅθεν δεῖ, καὶ εἰς τὸ προσῆκον nem, atque ut omnia clare et evidenter pateant, et ἀπαντώντας πέρας· ἔτι τε πρὸς τὸ σαφῆ, καὶ εὐσύν verba rebus definitis consonent. επτα πάντα τίθεσθαι, ὡς ἂν πρὸς ὡρισμένα τῶν λόγων γινομένων. Ταῦτα δ' ἐκεῖνοι, καθάπερ είρηται, μή συνιδόντες μηδὲ προδιορισάμενοι τὸ ποσαχῶς, οὔτε ἀπὸ τῆς οἰκείας ἀρχῆς τῷ προβλήματι εἰς τοὺς ἀγῶνας ἀφιᾶσιν ἄλλοθεν ἂν αὐτοῖς παραστῇ· οὔτε κατὰ τάξιν ἐπὶ τὸ ἀναγκαῖον πέρας συγκλείουσι τοὺς λόγους· ἀλλ᾿ ὥσπερ ἐν πλάνῃ, ἔνθα ἂν ἡ τοῦ λέγειν δύναμις ἀπαγορεύσῃ, καταλύσουσι, καὶ οὐδὲ συνιά. σιν ἀλλήλων, ὀκνῶ γὰρ λέγειν, ὅτι μηδὲ ἑαυτῶν, διὰ τὸ πρὸς μηδὲν ὑποτεθειμένον καὶ συνωμολογημένον τοὺς λόγους τείνειν. Διὸ καὶ ἄκριτός ἐστιν αὐτοῖς ὁ ἀγὼν, καὶ σκιαμαχία τὸ ὅλον. Δεῖ οὖν ἡμᾶς, πάντα φυλαττομένους τὰ τοιαῦτα παροράματα, πειρᾶσθαι κατὰ δύναμιν πάντα δι' ἀκριβείας ταύτης ενεργείας ἀποδιδόναι σημαινόμενα, ὥστε μήτε τῆς οἰκείας τῷ προβλήματι διαπεσεῖν ἀρχῆς, καὶ προελθεῖν ἐν τάξει, καὶ μετά κόσμου κατὰ τὴν ἐπιχείρησιν ἐπὶ τὸ προσο ἥκον πέρας, μήτε ἀφέντας τι τῶν ἀναγκαίων, μήτε τοῖς παρέλκουσιν ενδιατρίβοντας, καὶ πάντα σαφῆ καὶ εὐκρινή παρέχοντας, ὥστε καὶ τὴν ἀλήθειαν εὐθήρατον γίνεσθαι τοῖς μανθάνειν βουλομένοις, καὶ τὸ ψεῦδος εὐέλεγκτον τῶν ἡμετέρων λό γων· πολλοὶ γὰρ ἀσαφείας [γ. ασάφειαν] διὰ τὸ ἀνεξέλεγκτον προνοησάμενοι, ἔλαθον καὶ τὴν ἀλήθειαν αὐτῶν συσχιάσαντες, καὶ διὰ ταυτόν [τοῦτο] πόνον ἄχρηστον τὸ παράπαν ἀποφήναντες. Έχει δὲ οὕτως. Κεφάλ. Β. Περὶ τῆς διαιρέσεως, καὶ τῆς τάξεως τῶν βιβλίων της πραγματείας. Ἐπειδὴ τοίνυν πᾶσα ενέργεια φυσικὴ πρὸς δύναμίν τινα λέγεται, τῶν γὰρ δυνάμει ή ενεργεία, σκεπτέον ποσαχῶς ἡ δύναμις, καὶ ποία δύναμις ποία ενεργείᾳ ἀντίκειται. ᾿Αφείσθωσαν δὲ τῶν δυνάμεων, ὅσαι καθ' όμωνυμίαν λέγονται. "Ενια γάρ ομοιότητί τινι προσαγορεύονται, καθάπερ ἐν γεωμε τρίς· καὶ δυνατὰ δέ τινα, καὶ ἀδύνατα φαμὲν τὸ εἶναι πῶς, ἢ μὴ εἶναι. Ρητέον δὲ περὶ τῶν ἄλλων. Εστι τοίνυν δύναμις ή παθητική, ἡ δὲ ποιητική. Καὶ τῇ μὲν παθητικῇ δοκεῖ ἐνέργεια ἀντικεῖσθαι, ἥτις καὶ εἶδος, καὶ ἐντελέχεια πρώτη καλείται· ἔκαστον γάρ ή πάσχει δεκτικόν ἐστι τοῦ ἰδίου είδους πρὸς ὁ δυνάμει λέγεται· τῇ δὲ δραστικῇ δυνάμει αντίκειται ἐνέργεια ή δραστική. Πάσης γὰρ ἐνερ γείας, τῆς ὡς δράσεως λεγομένης, ἀρχὴ δύναμίς ἐστιν ἡ δραστική· καὶ καθάπερ ἡ ἐνέργεια, ἡ ὡς είδος λεγομένη, τελειότης ἐστὶ τῆς παθητικῆς δυνάμεως, οὕτω καὶ ἡ ἐνέργεια, ἡ ὡς δρασις λεγομένη, τελειότης ἐστὶ τῆς δραστικῆς δυνάμεως. Πᾶτα γὰρ δύναμις πρὸς τὴν ἀντικειμένην αὐτὴν ἐνέργειαν θεωρουμένη ἀτελής τίς ἐστι. Τῆς δὲ ἐνεργείας τῆς ὡς δράσεως λεγομένης ἡ μὲν ἔστι τελειότης του ἔχοντος καὶ οὐδενὸς ἔξωθεν ἀποτελέσματος· καὶ Videtur locus corruptus. PATROL. GR. CLI Ο Hoc illi, ut dictum est, uon concipientes, et varios non distinguentes sensus, neque prout qua stioni congruit prælium ineunt (nam aliunde pugna eis offerretur), neque ordine ad debitun finem sermones conducunt; sed velut errabundi, ubi dicendi vis deficit, dilabuntur, nec se invicem, imo, pene dixerim, ne seipsos quidem intelligunt, quia ad nihil solidum et compactum sermonibus tendunt, ideoque incomposite et in caligine semper dimicant. Necesse igitur nos, ab omnibus istiusmodi erroribus caventes, totis viribus enitamur accurate cunctas præfatæ operationis afferre significationes, ita ut quæstionem haud alibi quam decet inchoemus, et procedamus per ordinem, et composite argumentum ad congruum fine:n deducamus, neque necessarium quid omittentes, neque superfluis immorantes, sed omnia taro clara et distincta exhibentes ut sermonum nostrorum et veritas facile apprehensibilis fiat discere volentibus, et falsitas facile reprehensibilis multi enim obscuritatein affectantes no ar- gui possint, ipsam veritatem nescii obtenebrant, ideoque laborem suum prorsus irritam reddunt. Ita se res habet. Cap. II. De divisione et ordine librorum kujus operis. Quoniam igitur omnis operatio naturalis relationem habet ad aliquam potentiam (unumquodque cnim est potentia vel actu), examinandum est quotuples sit potentia, et qualis potentia tali talive operationi opponatur, præterinissis operationibus quæ communi designantur nomine, per quamdam enim similitudinem nuncupantur: sicut in geometria quædam et possibilia dicimus et impossibilia esse aliquo modo et non esse, quod etiam dicendum de aliis. Est igitur potentia passiva et potentia activa. Potentiæ passivæ opponi censetur operatio quæ forma et perfectio prima vocatur: nam unumquodque, quatenus est passivum, capax est propria forma relative ad quam esse in potentia dicitur. Potentia vero activæ activa opponitur operatio: omnis enim operationis, qua ut actio habetur, causa potentia activa. Εt quemadmodum operatio que ut forina consideratur, est perfectio potentiæ passivæ, ita et operatio quæ ut actio habetur, est perfectio potentiæ activæ omnis enim potentia, relative ad oppositam operationem spectata, est quid imperfectum. Operationis autem quæ ut actio habetur, una pars est perfectio ipsius agentis, nullius vero externi efectus. Ilæc vocari potest speculativa nomine com'-

num, neque enim accuratam nunc facia defini- καλείσθω αὕτη θεωρητική κοινῷ ὀνόματι. Οὐ γὰρ tionėm, seď adumbro tantum quæ dicero intendo. Et opposita huic operationi potentia dici potest speculativa: sicut intelligere, velle et sentire. Nam ex actu intelligendi nullum intellectorum perfcitur; intelligens vero, utpote veritatem sibi magis approprians, seipsum perdicit, in quantum omni intellectui finis propositus est veritas. Item ex actu volendi nullum volitorum. perficitur, perficitur vero volens, quia melius seipso eficitur. Altera pars operationis active est perfectiva ali cujus exterioris effectus: aliquod eni≤n ens potetitia educit in actum. Hæc autem potentia et operatio duplex est: una est natura, et altera voluntate: omne enim agens agit natura vel voluntate. Sed in discrimen est, quod natura circa unum versatur, nam ignis iguem semper generat, et homo hominem, voluntas vero circa diversa, verbi gratia, facit domum vel non facit, et quidem talem vel talem, nisi hujusmodi sit volitum ut sine en finem nostrum assequi nequeamus, hoc enim non velle non possu anus, sicut volo panem, sine quo vivere haud valeo. Sobjecta autem voluntati potentia et operatio iterum duplex est: altera ex nihilo facit aliquid et vocatur potentia et operatio creatrix; altera ex ali; quo exsistente facit aliquid, et vocari potest potentia et operatio simpliciter operatrix. Operationem autem dicere operationis effectum, sicut ars dicitur artis electus, nune liceal. Cum igitur tam multipliciter operatio dicatur, examinandum est utrum sub quocunque respectu dici possit aliam esse Dei essentiam ab ejus operatiotie. Et primum quidem de operatione quæ fornam et perfectionem significat: nam hæc est prima et principium in ordine operationum, quia sic ut unumquodque quatenus est potentia patitur, ita quatenus est actu agit, omne enim agens agit in quartum est actu. Itaque, ut carena est principium navis, el cor vitæ, et fundamentum domus, sic de operatione disserendo a præfala operatione sermo ineundus ´est. Si ergo demonstretur non essè in Deo potentiam passivam, heque materiam in qua sit hæc operatio us formia in materia, sed eum esse formam in seipsa subsistentem, imo ipsum esse idem ac suum esse, ournino necesse est confiteri operationem Dei esse ipsius essentiam: quod omnes perfecte concipiunt. Sed aliud est ostendere non esse in Deo potentiam passivam, et aliud non esse materiam: siquidem omnis materia est potentia passiva, haud vero ommis potentia passiva est materia; nam immaterialia matèriam quidem non habent, habent tamen aliquam passivam potentiam ad recipiendum esse, in quantum est eoruin esse, sed se habent, ad hoc sic ut lucida ad lucem. Ideo de utroque illorum deVidetur locus corruptus. η νῦν δι' ἀκριβείας τὴν διαίρεσιν ποιοῦμαι, ἀλλ᾽ διόδι τύπῳ περιλαβεῖν περὶ ὧν εἰπεῖν προεθέμην. Κατη ἀντικειμένη δὲ ταύτῃ δύναμις θεωρητική καλείσθαι, οἷον τὸ θεωρεῖν, καὶ τὸ βούλεσθαι, καὶ αἰσθάνεσθαι. Ἀπὸ μὲν γὰρ τοῦ θεωρεῖν οὐ προσγίνεται· τι τῶν νοουμένων· τὸ δὲ θεωροῦν, ἅτε μᾶλλον ἀληθείας ἀντιποιούμενον, τελειότης ἑαυτοῦ γίνεται, ἐφ᾽ ὅσον παντὶ τῷ τέλος ἀντικείμενον ἡ ἀλήθεια ἀπὸ δ' εν τοῦ βούλεσθαι τῶν μὲν βουλητῶν οὐ περιγίνεταί τι, τῷ δὲ βουλομένῳ τὸ ἀγαθώτατον αὐτοῦ τὸ ἑαυτὸν γίνεσθαι. Τὸ δὲ αὖ ἕτερον τῆς δραστικῆς ἐνεργείας μόριον τελειωτικόν ἐστί τινος ἔξωθεν ἀποτελέσματος· ἀνα φέρει γάρ τι τῶν ἔξωθεν ἀποτελέσματος. Αναφέρει γάρ τι τῶν δυνάμει εἰς τὸ ἐνεργεία. Ταύτης δὲ τῆς δυνάμεως καὶ ἐνεργείας ἡ μὲν ἔστι φύσει, ή θελήσει. Πᾶν γὰρ τὸ ποιοῦν ποιεῖ φύσει ή θελήσει. Διαφέρει δὲ, ὅτι ἡ μὲν φύσις ἂν πρὸς ἐν ἔχει, τὸ γὰρ πῦρ πῦρ ἀεὶ γεννᾷ, καὶ ὁ ἄνθρωπος ἄνθρωπον· ἡ δὲ θέλησις πρὸς ὁποτέραν· οἷον ποιεῖ οἰκίαν, ἢ μή καὶ τοιάνδε, ἢ τοιάνδε, εἰ μὴ τοιοῦτον εἴη τὸ θέλητόν, ο ἄνευ τυχεῖν τοῦ τέλους μὴ δυνάμεθα· τοῦτο γὰρ ἀεὶ μὴ θέλειν οὐ δύναται· ὥσπερ θέλω τὸ σιτίον, οὗ ἄνευ ζὴν οὐ δύναμαι. Τῆς τῇ θελήσει ὑποκειμένης δυνάμεως καὶ ἐνεργείας ἡ μὲν ἐκ τοῦ μηδαμῶς μηδαμή ποιεῖ τι, ἢ καὶ δημιουργική δύνα μις καὶ ἐνέργεια καλεῖται· ἡ δὲ ἐξ ὑποκειμένου τινὸς ποιεί, ἢ καὶ ποιητικὴ δύναμις καὶ ἐνέργεια ἁπλῶς καλείσθω. Ενέργειαν δὲ λέγειν τὸ ἀπὸ τῆς ἐνεργείας, ὥσπερ καὶ τέχνην τὸ ἀπὸ τῆς τέχνης. ἐατέον νῦν. Τοσαυταχώς δὴ οὖν τῆς ἐνεργείας λεγομένης, θεωρητέον εἰ καὶ καθ' ὁτιοῦν δυνατὸν λέγειν ἕτερον εἶναι τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ τῆς ἐνεργείας αὐτοῦ. Κα πρῶτον περὶ τῆς ἐνεργείας, τῆς τὸ εἶδος καὶ τὴν εντελέχειαν δηλούσης. Καὶ γὰρ αὕτη πρώτη καὶ ἀρχὴ ἐν τῷ τῶν ἐνεργειῶν γένει. Ωσπερ γὰρ ἔχει στος τῷ δυνάμει είναι πάσχει, οὕτω καὶ τῷ ἐνερ γείᾳ εἶναι ὁρᾷ. Πᾶν γὰρ τὸ ἐνεργοῦν ἐνεργεῖ τ ενέργειά ἐστι. Διὸ καὶ καθάπερ τρόπις ἀρχὴ πλοίου, καὶ ζώου καρδία, καὶ οἴκου θεμέλιος· οὕτω καὶ τοῦ περὶ ἐνεργείας ζητήματος ὁ περὶ τῆς ἐνεργείας ταύ της λόγος ἀρχή. Αν τοίνυν δειχθῇ μὴ εἶναι δύναμίν τινα ἐν τῷ Θεῷ παθητικήν, μήτε ὅλην, ἐν ᾗ εἴη ἂν αὕτη ἡ ενέργεια, ὡς εἶδος ἐν ὕλῃ, ἀλλ᾽ εἶναι είδος κατ' αὐτὸ ὑφεστώς, ἔτι τε ὑπάρχειν τὸ [αὐτὸ] εἶναι ἀνάγκη πάτα ὁμολογεῖν τὴν ἐνέργειαν τοῦ Θεοῦ εἶναι τὴν οὐσίαν αὐτοῦ, ὑπερ ἀμηγέπη τισὶν οταν χωρεῖται. Διαφέρει δὲ δεικνύναι μὴ εἶναι δύναμιν ἐν τῷ Θεῷ παθητικὴν, καὶ μὴ εἶναι ύλην. Οτι πᾶσα μὲν ὕλη, καὶ δύναμις παθητική· ο πᾶσα δὲ παθητικὴ δύναμις καὶ ὕλη. Τὰ γὰρ ἄλλα ὕλην μὲν οὐκ ἔχει, δύναμιν δέ τινα παθητικὴν ἔχει δεκτικὴν τοῦ εἶναι, ἐφ᾽ ὅσον ἐστὶ τὸ αὐτῶν εἶναι 'Αλλ' ἔχει πρὸς αὐτὸ, ὡς τὰ διαφανῆ πρὸς τὸ φῶ;. Διὸ καὶ περὶ ἑκάστου αὐτῶν ἴδια ζητητέον· ἀπὸ Videtur locus corruptus. Ex vestigiis depravatn lectionis lego, τισὶν συγχωρεῖται.

μὲν γὰρ τοῦ μὴ εἶναι δύναμιν ἑαυτῷ· παθητικὴν monstrando propria erit quæstio: nam ex eo quod δειχθήσεται τακτὸν εἶναι τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ τῷ εἶναι αὐτοῦ· ἀπὸ δὲ τοῦ μὴ εἶναι ὕλην ἐν αὐτῷ, μὴ εἶναι τὴν ἐνέργειαν αὐτοῦ ἤτοι τὴν ἐντελέχειαν, καὶ τὸ εἶδος, μέρος τῆς οὐσίας, καὶ οὕτω ταυτὸν εἶναι τὴν ἐνέργειαν τοῦ Θεοῦ τῇ οὐσίᾳ αὐτοῦ, ὅπερ νῦν εἰς ζήτησιν πρόκειται. Κεφάλ. Γ. Οτι οὐκ ἔστιν ἐν τῷ θεῷ δύναμις παθητική. α'. Οτε τοίνυν ἀδύνατον εἶναι ἐν τῷ Θεῷ δύνα μιν παθητικὴν, ἐντεῦθεν δῆλον· πᾶν γὰρ οὗ τῇ οὐ σία μέμικται δύναμις, ᾗ τοῦτο αὐτὸ δύναται εἶναι, καὶ μὴ εἶναι. Τὸ γὰρ δυνατὸν εἶναι, καὶ μὴ εἶναι δυνατόν. Ο δὲ Θεὸς καθ᾿ αὐτὸν μὴ εἶναι αιώνιος γάρ. Οὐκ ἄρα ἐστὶν ἐν τῷ Θεῷ δύναμις πρὸς τὸ εἶναι. β'. Ετι καὶ πᾶν τὸ ποτὲ μὲν ἐν δυνάμει, ποτὲ δὲ ενεργεία πρότερον ἐστιν δυνάμει ἢ ἐνεργείᾳ. Απλώς μέντοι γε ἡ ἐνέργεια προτέρα ἐστὶ τῆς δυνάμεως· ἡ γὰρ δύναμις οὐκ αὐτεπάγγελτος πρόεισιν εἰς τὸ ἐνεργεῖν. Πρόεισι δὲ διά τινος ενεργείας. Πᾶν ἄρα τὸ δυνάμει ἔχει τι πρεσβύτερον ἑαυτοῦ. Ὁ δὲ Θεός οὐκ ἔχει τὸ πρεσβύτερον ἑαυτοῦ· ἔστι γὰρ τὸ πρῶτον δν, καὶ πρώτη πάντων αἰτία. Οὐκ ἔστιν ἄρα δύνα μις ἐν αὐτῷ παθητική. γ'. Ετι τὸ καθ᾽ αὑτὸ ἀναγκαῖον οὐδενὶ τρόπῳ δυνατὸν εἶναι· τὸ γὰρ καθ᾽ αὑτὸ ἀναγκαῖον αἰτίαν οὐκ ἔχει. Πᾶν δὲ τὸ δυνατὸν εἶναι αἰτίαν ἔχει. Καὶ εἰ μὲν ἑαυτὸ αἰτίαν ἔχει, ἔστιν ὅτι αὐτὸ ἑαυτοῦ αἰτία, ὅπερ ἀδύνατον· εἰ δὲ ἄλλο, οὐ καθ᾽ αὑτὸ ἀναγκαῖον. 'Ο δὲ Θεὸς καθ᾿ αὐτὸ ἀναγκαῖον· οὐκ ἄρα ἐστὶ δύναμις ἐν αὐτῷ τοιαύτη. δ'. Ἔτι πᾶν τὸ ποιουν ποιεῖ ᾗ ἐνέργειά ἐστιν. Όταν οὐκ ἔστιν ὅλον ἐνέργεια, οὐχ ὅλῳ ἑαυτῷ ποιεῖ, ἀλλά τινι ἑαυτοῦ. Ο δὲ μὴ ὅλῳ ἑαυτῷ ποιεῖ οὐκ ἔστι πρῶ τον ποιοῦν. Ποιεῖ γὰρ τινὸς μετουσίᾳ, καὶ οὐ τῇ ἑαυτοῦ οὐσίᾳ. Τὸ πρῶτον ἄρα ποιοῦν, ὅπερ ἐστὶν ὁ Θεὸς, οὐδεμίαν ἔχει δύναμιν παραμεμιγμένην ἑαυτῷ, καθ᾽ ὴν οὐδὲν ποιεῖ, ἀλλ' ἔστιν ὅλος ἐνέργεια καθαρά. ε'. Ετι εἰ πᾶν τὸ ποιοῦν ποιεῖ καθ' δ ἐνέργειά ἐστιν, ὁ δὲ θεὸς οὐκ ἔστιν ἐνέργεια καθαρά, ἀλλ' ἐνέργεια παραμεμιγμένη δυνάμει, ὥσπερ [3σπερ] οὐχ ὅλῳ ἑαυτῷ ἐνεργεῖ, οὐδ᾽ ὅλον τι ποιήσει· ἀλλὰ δεήσεταί τινος υποκειμένης δυνάμεσος παθητική; πρὸς τὸ ποιεῖν, ὥσπερ τὰ ἄλλα, & ἐστι τοιαύτη ενεργεια ἐν ὑποκειμέναις δυνάμεσι· καὶ εἰ τοῦτο, οὐ δημιουργήσει. Τοῦτο γὰρ ἐστι τὸ δη μιουργεῖν, τὸ ἐκ μηδαμή μηδαμῶς ποιεῖν τί, ὅπερ ὃν τυγχάνει παρὰ τὰ τῆς ἁγίας Γραφῆς ἀξιώματα. Οὐκ ἄρα ἐστὶν ἡ δύναμις ἐν τῷ Θεῷ παθητική, καθ᾽ ἣν πάσχει τι μόνον, καὶ οὐ ποιεῖ. ς. Ετι καθάπερ ἕκαστον ἐνεργεί η ενέργειά ἐστιν, οὕτω καὶ πάσχει καθὸ [καθ' δ] δυνάμει· ἡ γὰρ κίνησίς ἐστιν ἡ ἐνέργεια τοῦ δυνάμει, ᾗ δυνάHæc fere sumpsit Acindynus ex S. Thoma. lib. i Contra gentes, cap. 16. " non sit in Deo potentia passiva, ostendetur idem esse ejus essentiam ac esse ipsius, et ex eo quod non sit in eo materia, demonstrabitur operationem ejus, quæ est perfectio et forma, non esse partem essentise, et sic idem esse operationem Dei ac ipsins essentiam, quod nunc in quæstionem proponitur. Cap. III. Quod in Deo non est potentia pατείνα. 1. Potentiam passivam in Ɖeo esse non posse sic demonstratur. Oinne enim id, in cujus substantia admiscetur potentia, in quantum est hujusmodi polest esse et non esse: quod enim potest esse, potest ctiam non esse. Deus autemi secundum se non potest non esse cum sit sempiternus: in Deo igitur non est potentia ad esse. 2. Adhuc, quamvis id quod quandoque est in potentia, quandoque in actu, prius sit tempore in potentia quam in actu, tamen simpliciter actus est prior potentia; quia potentia non educit se in actum, sed educitur per aliquid quod sit actu. Omne igitur quod est in potentia, habet aliquid prius seipso. Deus autem non habet prius seipso, est enim pri mum ens et prima omnium causa: non est igitur in eo potentia passiva. 5. htem, id quod est per se necesse esse, nullo modo est possibile esse; qufa quod est. per se necesse esse, non habet causam. Omne autem quod est possibile esse, habet causam. Et si quidem seipsum habeat causam, tunc erit ipsum suiipsius causa, quod est impossibile; si vero aliud habeat causam tunc non erit per so necesse esse. Deus autem per se est necesse esse: non igitur est in eo istiusmodi potentia. 4. Amplins, unumquodque agit, secundum qual est actu. Quod igitur non est totus actus, non toto se agit,, sed aliquo sui. Quod autem non toto se agit, non est primum agens: agit enim alicujus participatione, non per essentiam suam. Primum igitur agens, quod est Deus, nullam habet potentiam sibi admistam, sed est totus actus purus. 5. Item, si omne agens agit in quantum est actus, Deus autem non sit actus purus, sed actus admistus potentiæ qui non toto se agit, non (otum quid aget, sed opus habchit aliqua subjecta potentia ad aendum, sicut alia, quæ sunt bujusmodi actus in subjectis potentiis. Et si ita sit, non creabit (nam creare est ex nihilo aliquid facere), quod est contra sacræ Scripturæ auctoritatem. Non igitur est in Deo potentia passiva, secundum quam aliquid patitur lantuin el non agit. 6. Rursus, unumquoaque sicut agit in quantum est actu, ita patitur in quantum est potentia; nam motus est actus exsistentis in potentia, in quantum Videtur hoc vel simile quid deesse, μή εύ Vatzi.

ost in potentia, sicut ædifcatio est actus difcabi- μει, ὥσπερ ἡ οἰκοδόμησις τῶν οἰκοδομητῶν. Ὁ δὲ lium. Seul Deus est omnino inapassibilis ac iunulabilis: ‹ Apud quem, dicitur, non est transmutatio, nec vicissitudinis obumbratio'. Nihil igitur habet de potentia scilicet passiva. 7. Iterum, videmus aliquid exire de potentia in actum. Et quia quod est in potentia, nondum est, unde ncc agere potest, ergo oportet esse aliquid aliud prius, quo educatur in actum. Et iterum si hoc est exiens de potentia in actum, oportet ante hoc aliquid aliud poni, quo ipsum educatur de potentia in actum. Et quia in infinitum procedi non potest, ergo oportet devenire ad aliquid quod est actu tantum: et hoc dicimus Deum. Non igitur, etc. 8. Præterea, talis potentia est quid imperfectum; nam si habeatur, forma perficitur. Nihil autem imperfectum est in Deo: ergo nec hujusinodi poten - tia. Quod si quis dicat talem potentiain nunquam esse absque exsistentia et forma, nihil inde sequitur: nam quod alio perfcitur, in seipso consideratuus, est imperfectum. 9. Insuper, videmus aliquid quod est potentia et actu, sicut naturalia, et aliud quod est potentia tantum, ut materiam primam. Oportet igitur esse aliquid etiam quod sit tantum actu sine potentia: et hoc dicimus esse Deum. Non igitur est in Deo potentia passiva. 10. luto, si qua sit in Deo hujusmodi potentia, comparabitur ad operationem sicut habens ad id quod habetur; nam secundum potentiam aliquid est alicujus receptivum. Hoc autem clare confutat Boetius in libro De consolatione. Postquam enim dixit Deum esse plenum summi boni, subdit, philosophiz personam gerens: «Te enim obsecro ut sancte ac purissime judices Deum optimum summo bono esse plenissimum, ne forte arbitrari audeas 1erum omnium patrem illud bonum quo se repleri testatur, vel ab extrinsecus desumere, vel naturaliter, sed diversum a sua substantia, tanquam si Deus esset habens, habita vero beatitudo: si enim ab exteriore accepisse putes, recipiens esse delerius dante suspicari poteris, illum tamen superiorem esse omni - bus merito confitemur; si vero illa bona in natura ejus sint, sed in operibus sint diversa, quando de rerum principio loquimur, excogitet qui potest, quis hæc dissimilia conjunxerit.» Non igitur in Deo est predicta potentia. 41. Denique, licet aliqua entia talem non habeant potentiam ad aliam formam, sicut cœlestia corpora, habent tamen potentiam ad non esse: nam unumquodque hanc e nihilo effert velut residuum pristina: non exsistentiæ: ideo secundum illam unumquodque est nihil, et si quid sibimet relius fac. 1, 1% Lib. 11, De consolut. prosa decima. P Θεός ἐστι πάντη ἀπαθὴς, καὶ ἀμετάβλητος. Παρ' οὐ γάρ, φησίν, οὐκ ἔστι παραλλαγή ή τροπῆς ἀποσκίασμα. Οὐδὲν ἄρα ἔχει ἐκ τῆς παθητικής δυνάμεως. ζ. Ετι ὁρῶμέν τι ἐξιὸν ἐκ τοῦ δυνάμει εἰς τὸ ἐνεργεία· καὶ ἐπεὶ τὸ δυνάμει ἂν οὔπω ἐστὶ, διὰ οὐδὲ ἐνεργεῖν δύναται, ἀνάγκην εἶναι τι άλλο πρό τερον, δι' οὗ εἰς τὸ ἐνεργείᾳ προαχθήσεται. Εἰ τοίνυν καὶ τοῦτο ἔξεισιν ἐκ τοῦ δυνάμει εἰς τὸ ενεργεία, ἀνάγκη καὶ τούτου τι ἕτερον προϋποτι· θέναι, προάγον αὐτὸ ἐκ τοῦ δυνάμει εἰς τὸ ἐνερ γείᾳ. Καὶ ἐπεὶ ἐπ' ἄπειρον προϊέναι οὐ δύναται, ἀνάγκη ἀπαντᾶν εἰς τὸ ἐνεργεία μόνον, καὶ τοῦτο φαμὲν τὸν Θεόν. Οὐκ ἄρα, καὶ τὰ λοιπά. η'. Ετι ἡ τοιαύτη δύναμίς ἐστί τι ἀτελές. Εἰ γὰρ ἕξει, εἴδει τελειοῦται. Οὐδὲν δὲ ἀτελὲς ἐν τῷ Θεῷ. Οὐδ᾽ ἄρα δύναμις τοιαύτη. Κἂν λέγῃ τις τὴν τοιαύτην δύναμιν μηδέποτε εἶναι ἄνευ εξεως ή εἴδους, οὐδ᾽ οὕτως συμπεραίνει. Πᾶν γὰρ δ ἑτέρῳ τέλειόν ἐστι, καθ᾿ αὐτὸ θεωρούμενόν ἐστιν ἀτελές. θ'. "Ετι ὁρῶμέν τι δυνάμει, καὶ ἐνεργεία, ὥσπερ τὰ φυσικὰ, καὶ ἄλλο δυνάμει μόνον, ὥσπερ τὴν πρώτην ύλην. Δεῖ ἄρα εἶναι τι καὶ ἐνεργείᾳ μέσ νον, ἄνευ τοῦ δυνάμει. Καὶ τοῦτο φαμὲν εἶναι τὸν Θεόν. Οὐκ ἄρα ἐστὶν ἐν τῷ Θεῷ δύναμις παθητική. ι. Ετι, εἰ ἔστι τις ἐν τῷ Θεῷ τοιαύτη δύναμις, ἔσται ὡς ἔχον πρὸς ἐχόμενον τὸ ἐνεργεία. Κατά ταύτην γάρ ἐστί το δεκτικόν τινος. Τοῦτο δὲ ἀπο τρέπει σαφῶς ὁ Βοήτιος ἐν τῇ Παραμυθίς. Εἰσ πὼν γὰρ πλήρη εἶναι τὸν Θεὸν τοῦ ἄκρου ἀγαθοῦ, ἐπάγει ἀπὸ τοῦ τῆς φιλοσοφίας προσώπου· ο Αλλά γὰρ δέομαί σου, ὅπως ὁσίως καὶ πανάγνως τοῦτο δοκιμάζῃς, τὸ τοῦ ἄκρου ἀγαθοῦ τὸν ἄκρον ἀγαθών εἶναι πληρέστατον, ὡς ἂν μὴ τὸν τῶν ὄντων πιο τέρα πάντων ἐκεῖνο τὸ ἀγαθὸν οὗ πλήρης εἶναι μαρτυρεῖται, ἢ ἔξωθεν λαμβάνειν φρονεῖν τολ μήσειας, ἡ φυσικῶς μὲν ἔχειν, διάφορα δ' εἶναι τὴν ὕπαρξιν, ὡς ἂν ἔχοντος τοῦ Θεοῦ, καὶ ἐχομένης μακαριότητος. Εἰ μὲν γὰρ ἔξωθεν εἰληφέναι υπο λαμβάνεις, κρεῖττον τοῦ εἰληφότος τὸ δεδωχός οἴεσθαι δύνασαι. 'Αλλ' ὑπερέχειν τοῦτον ἀπάντων ἀξίως ὁμολογοῦμεν. Εἰ δὲ τῇ φύσει μὲν ἔστιν, ἐν τῷ πράγματι δὲ διάφορα, ἐπειδὰν περὶ τοῦ τῶν ὄντων ἄρχοντος διαλεγόμεθα, ο δυνάμενος πλασάτω, τίς τὰ διάφορα ταῦτα συνήψεν. Οὐκ ἄρα ἐστί πως ἐν τῷ Θεῷ τοιαύτη δύναμις. ια΄. Ετι εἰ καὶ ἡ τοιαύτη δύναμις μὴ ἔχει ἐν ἐνίοις πρὸς ἄλλο εἶδος, ὥσπερ ἡ τῶν οὐρανίων σω μάτων, έχει μέντοι πρὸς τὸ μὴ ὅν. Καὶ γὰρ ἕκαστον ἐκ τοῦ μὴ ὄντος ταύτην ἐφέλκεται οιονεί τι λείψε νον τῆς ποτὲ μὴ ὀντότητος. Διὸ καὶ κατ' αὐτὴν μηδέν ἐστιν ἕκαστον, εἴτε ἐαθείη τι ἐφ' ἑαυτοῦ

manet; sed cessabit et concidet, ut ait Augustinus, Deus autem non tendit ad nihilum, nec proinde ad istiusmodi potentiam. Et ideo in Scriptura sacra dicitur impassibilis. μὴ συντηρούμενον ὑπὸ τοῦ Θεοῦ, οὐδὲν ἀκαρεὶ quatur et a Deo non conservetur, illico nibil perμένει, ἀλλ' ἀθρόως οιχήσεται, καὶ διαπεσεῖται ὡς ὁ Αὐγουστῖνος φησίν. Ο δὲ Θεὸς οὐκ ἔστι πρὸς τὸ μὴ δν, οὐδ᾽ ἄρα τοιαύτην δύναμιν. Εντεῦθεν ἐστιν ὅτι πρὸς τῶν λογίων ἀπαθὴς ὑμνεῖται. Κεφαλ. Δ'. "Οτι ἡ ουσία τοῦ Θεοῦ ἐστιν τὸ εἶναι αὐτοῦ. α'. Ἐκ δὲ τούτων φανερόν τὴν οὐσίαν του Θεοῦ τὸ εἶναι αὐτοῦ. Πᾶσα γὰρ οὐσία ἢ μὴ ἔστι τὸ εἶναι αὐτῆς, ἔστιν ἐν δυνάμει πρὸς αὐτό. Ἐν δὲ τῷ Θεῷ οὐδεμία ἐστί τις δύναμις τοιαύτη. Ἡ οὐσία ἄρα τοῦ Θεοῦ οὐκ ἔστιν οὐσία τοιαύτη, ἧς τὸ εἶναι ἐστιν ἕτερον αὐτῆς. Ἔστιν ἄρα ταυτὸν τῇ οὐσία τοῦ Θεοῦ τὸ εἶναι αὐτοῦ. β. Ὅτι ὁρῶμεν ἐν τοῖς οὖσί τινα δυνατὰ εἶναι, καὶ μὴ εἶναι, ὥσπερ τὰ ἐν γενέσει, καὶ φθορά. Πᾶν δὲ τὸ δυνατὸν εἶναι, καὶ μὴ εἶναι, αἰτίαν τοῦ μὴ εἶναι ἄνπερ ᾖ, ὃ γὰρ ἔχει ἐπίσης πρὸς τὸ εἶναι, καὶ μὴ εἶναι, εἰς τὸ εἶναι προεχώρησεν, ἀνάγκη Εκ τινος αἰτίας τοῦτ' ἔσχειν. Ἐν δὲ τοῖς αἰτίοις οὐκ ἔστιν ἐπ' ἄπειρον προϊέναι· ἀνάγκη ἄρα τιθέναι τι ἀναγκαῖον εἶναι. Τοῦτο δὲ ἡ ἄλλοθεν ἔχει τὴν αἰτίαν τῆς αὐτοῦ ἀνάγκης, ἢ οὔ. Αλλ' ἔστι καθ᾽ αὑτὸ ἀναγκαῖον. Οὐκ ἔστι δὲ προϊέναι ἐπ' ἄπειρον ἐν τοῖς ἀναγκαίοις τοῖς ἔχουσι τὴν αἰτίαν τῆς αὐτῶν ἀνάγκης ἄλλοθεν. 'Ανάγκη τοίνυν τιθέναι τι πρῶτον ἀναγκαῖον εἶναι, ὅπερ ἐστὶ καθ' αὐτὸ ἀναγκαῖον. Καὶ τοῦτ' ἐστὶν ὁ Θεὸς, ὅς ἐστι πρῶτον ἀναγκαῖον. Τοῦτο δὲ τὸ καθ᾽ αὑτὸ ἀναγκαῖον εἶναι τινὶ εἶναι καθ' αὐτὸ ἀναγκαίῳ ἐστὶν ἀναγκαῖον @ εἶναι, ὥσπερ τὸ ἐνδεχόμενον εἶναι ἐνδεχομένῳ ἐστὶν Ενδεχόμενον εἶναι. Τοῦτο τοίνυν τὸ εἶναι τὸ καθ' αὐτὸ ἀναγκαῖον, εἰ ἔσται τινὶ οὐσία, ἢ ἔσται αὐτῇ ἀντίξουν, καὶ διαμαχόμενον, ὥσπερ τὸ καθ᾽ αὑτὸ εἶναι διαμάχεται τῷ τῆς λευκότητος χρώματι· ή ἔσται αὐτῇ σύμφωνον, καὶ συγγενές, ὥσπερ τῇ λευκότητα τὸ ἐν ἄλλῳ εἶναι. Ἀλλὰ τῷ μὲν πρώτῳ τρόπῳ οὐκ ἂν συνέλθοι ταύτῃ τῇ οὐσία τὸ καθ᾽ αὑτὸ ἀναγκαῖον εἶναι, ὥσπερ οὐδὲ τῇ λευκότητι τὸ καθ' αὐτὸ ὑπάρχειν· τῷ δὲ δευτέρῳ τρόπῳ ἢ τὸ τοιοῦτον εἶναι ἤρτηται τῆς οὐσίας ἢ ἀμφότερα ἀπάτη; αι τίας, ἢ οὐσία ἀπὸ τοῦ εἶναι. Ἀλλὰ τὰ πρῶτα δύο εἰσὶ παρὰ τὸν λόγον τοῦ εἶναι καθ' ἑαυτὸ ἀναγκαίου. Εστι γὰρ ἕκαστον ἀναγκαῖον διὰ τοῦθ', οὗ ἥττηται. Εἰ δὲ τὸ τρίτον, ἔπεται ἐκείνην τὴν οὐσίαν κατὰ συμβεβηκός επιγίνεσθαι τῷ καθ᾿ αὐτὸ ἀναγκαίῳ εἶναι. Πᾶν γὰρ ὁ ἔπεται τῷ τοῦ πράγματος εἶναι, κατὰ συμβεβηκὸς ἔνεστιν ἑαυτῷ, καὶ οὕτως οὐκ ἔστιν ἡ ουσία αὐτοῦ. Ὁ Θεὸς ἄρα οὐκ ἔχει οὐσίαν, εἰ μὴ ἔστι τὸ εἶναι αὐτοῦ. γ'. Ει δέ τις λέγει ἐκεῖνο τὸ εἶναι μὴ ἀπολελυμέν νως ἠρτῆσθαι τῆς οὐσίας, ὡς πάντη μὴ εἶναι, εἰ μὴ ἐκείνῃ εἴη, ἀλλ' ἡρτῆσθαι ὅσον πρὸς τὴν συνάφειαν, Τι συνήπται αὐτῇ; καὶ οὕτω τὸ μὲν εἶναι ἐστι καθ' αὐτὸ ἀναγκαῖον, τὸ δὲ συνάπτεσθαι οὐκ ἔστι καθ' αὐτὸ ἀναγκαῖον, ἀλλὰ διὰ τὴν οὐσίαν· ἀλλ' αὕτη ἡ Cap. IV. Quod essentia Dei est esse ipsius. 4. Ex dictis patet essentiam Dei esse idem ac ipsius esse. Omnis enim essentia quæ non est suum esse, est in potentia relative ad hoc; sed in Deo nulla est bujusmodi potentia. Essentia igitur Dei non ea est essentia, cujus esse sit aliud ab ipsa. Est ergo idem essentia Dei esse ipsius. 2. Iterum, videmus in entibus aliqua esse possibilia esse et non esse, scilicet generabilia et corruptibilia. Omne autem quod est possibile esse et non esse, necessario causam habet essendi, si quando sit. Si enim quod æqualiter se habet ad esse et non esse, in esse prodierit, oportet quod hoc sit ex aliqua causa. Sed in causis non est procedere in infinitum; ergo oportet ponere aliquid quod sit necesse esse. Hoc autem vel habet causam suæ necessitatis aliunde, vel non, sed est per seipsum necessarium. Non est autem procedere in infinitum in necessariis quæ habent causam suæ necessitatis aliunde, ergo oportet pouere aliquod primum necessarium, quod est per se necessariumn. Et hoc est Deus, qui est primum necessarium. Hoc aulem esse per se necessarium alicui per seipsun necessario est necesse esse, sicut esse possibile ali - cui possibili est possibile esse. Hoc igitur esse per se necessarium, si sit alicui essentia, vel crit ipsi contrarium et repugnans, sicut per se exsistere repugnat albo colori; vel erit ipsi consonum et afe âne, sicut albedini esse in alio. Si primo mode, illi essentiæ non conveniet esse quod est per se necesse esse, sicut nec albediui per se exsistere. Si aulem secundo modo, vel esse hujusmodi dependet ab essentia, vel utrumque ab alia causa, vel essentia ab esse. Sed duo prima sunt contra rationem ejus quod est per se necesse esse; nam unumquodque est necessarium eo quod non dependeat; ex tertio vero sequitur quod illa essentia accidentaliter advenit ad rem quæ per se necesse est esse, quia omne quod sequitur ad esse rei, est ei accidentale, et sic non erit ejus essentia. Deus igitur nou habet essentiam quæ non sit suum esse. 3. Si quis’autem dicat quod illud esse non absolute dependet ab essentia illa, ut omnino non sit nisi illa esset; sed quantum ad conjuuctionem qua ef conjungitur, et sic illud esse per se necesse est, sal ipsum, conjungi non per se necesse est, sed propter essentiam: hæc responsio prædicta inconvenicntia (*) Multa hujus capitis translata sunt er Thon. lib. 1, contra gentes, cap 22. Videtur delenda negatio μή.

non evadit: quia si illud esse potest intelligi sine illa λύσις τὰ προειρημένα άτοπα οὐ διαφεύγει. Εἰ γὰρ essentia, sequitur quod illa essentia se habét accidentaliter ad illud esse. Sed illud esse est per se necesse esse; ergo illa essentia se habet accidentaliter ad id quod est per se necesse esse: non ergo est quidditas ejus. Hoc enim quod est per se necesse esse, est Deus. Non igitur illa est essentia Dei, sed essentia Dei posterior. Si autem non potest intelligi illud esse sine illa essentia, dependet ab essentia a qua dependet conjunctio sua, et sic redit prior difficultas. 4. Item, unuinquodque est per suum esse. Quod igitur non est suum esse, non est per se necesse esse. Deus autem est per se necesse esse; ergo Deus est suum esse. ἐκεῖνο τὸ εἶναι δύναται νοεῖσθαι ἄνευ ἐκείνης τῆς οὐσίας, δῆλον ὅτι ἐκείνη ἡ ουσία κατά συμβεβηκός ἔχει πρὸς ἐκεῖνο τὸ εἶναι. Ἐκεῖνο δὲ τὸ εἶναί ἐστι καθ᾿ αὐτὸ ἀναγκαῖον εἶναι. Ἐκείνη ἄρα ἡ· οὐσία κατά συμβεβηκὸς ἔχει πρὸς τὸ καθ᾽ αὑτὸ ἀναγκαῖον εἶναι. Οὐκ ἄρα ἐστὶ τὸ τί ἦν εἶναι αὐτοῦ. Τὸ γὰρ καθ᾽ αὑτὸ ἀναγκαῖον εἶναί ἐστιν ὁ Θεός. Οὐκ ἔστιν ἄρα ἐκείνη ἡ οὐσία τοῦ Θεοῦ, ἀλλὰ τῆς οὐσίας τοῦ Θεοῦ ὑστέρα. Εἰ δὲ μὴ δύναται νοεῖσθαι ἐκεῖνο τὸ εἶναι ἀπολύτως, ήρτηται τῆς οὐσία; ἐκείνης, ἀπ' ἧς καὶ συνάφεια αὐτοῦ. Καὶ οὕτως ἐπάνεισι τὰ πρόσ τερα απόρα. δ. Ετι Γκαστόν ἐστι τῷ ἰδίῳ εἶναι. Ο τοίνυν οὐκ ἔστι τὸ αὐτοῦ εἶναι, οὐκ ἔστι καθ᾽ αὑτὸ ἀναγκαῖον εἶναι. Ὁ δὲ Θεός ἐστι καθ᾿ αὐτὸ ἀναγκαῖον εἶναι. Ὁ Θεὸς ἄρα ἐστὶ τὸ εἶναι αὐτοῦ. ε'. Ετι, εἰ τὸ εἶναι τοῦ Θεοῦ οὐκ ἔστιν ἡ οὐσία αὐτοῦ, οὐ δύναται δὲ μέρος εἶναι αὐτῆς ἁπλῆς οδ σης, δεῖ τὸ τοιοῦτο εἶναι παρ' αὐτὴν εἶναί τι τὴν οὐσίαν αὐτοῦ. Ὁ δὲ πρόσεστί τινι μὴ ὂν ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ, προσήκει αὐτῷ κατά τινα αἰτίαν. Τι γὰρ μὴ ὄντα ἐν, εἰ συναφθείη, ἀνάγκη κατά τινα αἰτίαν συνιέναι. Τὸ εἶναι τοίνυν· αὐτοῦ Θεοῦ προσηκει τῇ οὐσίᾳ αὐτοῦ κατά τινα αἰτίαν. Η τοίνυν κατά τι ὅπερ ἐστὶν ἐκ τῆς οὐσίας· αὐτοῦ τοῦ πράγ ματος, ἢ κατὰ τὴν οὐσίαν αὐτοῦ, ἡ κατά τι άλλο. Εἰ τῷ πρώτῳ, καὶ δευτέρω τρόπῳ, ἐστὶ δὲ ἡ οὐσία δι' ἐκείνου τοῦ εἶναι. Τοῦτο δὲ ἀδύνατον. Πρέ τερον γὰρ κατ᾽ ἐπίνοιαν ἐστιν ἡ αἰτία τοῦ αὐτοῦ. Διδ, καὶ εἴ τι νοοῖτο ἑαυτῷ αἰτία τοῦ εἶναι, νοηθή σεται εἶναι πρὸ τοῦ ἔχειν τὸ εἶναι. Ὅπερ ἐστὶν ἀδύνατον, εἰ μὴ νοοῖτο αἰτία ἑαυτοῦ κατὰ τὸ εἶναι τὸ συμβεβηκός, ὅπερ ἐστὶν εἶναι κατά τι. Τοῦτο γὰρ οὐκ ἔστιν ἀδύνατον. Ευρίσκεται γάρ τι όν συμβεβηκός, ἐξ ἀρχῆς αἰτιατὸν τοῦ ἰδίου υποκειμένου, οὗ πρότερον νοεῖται τὸ οὐσιῶδες εἶδος τοῦ ὑποκειμένου. Ἀλλὰ γὰρ νῦν οὐ διαλεγόμεθα περὶ τοῦ κατά συμβεβηκός εἶναι. Εἰ δὲ προσήκει ἐκεῖνο τὸ εἶναι διά τινος ἄλλης αἰτίας· πᾶν δὲ τὸ λαμβάνον τὸ εἶναι διά τινος άλλης αιτία; ἐστὶν αιτιατόν· δ δὲ Θεός ἐστι πρώτη αιτία αναίτιος αὕτη ἄρη οὐσία ἡ λαμβάνουσα ἄλλοθεν τὸ εἶναι οὐκ ἔστιν οὐσία τοῦ Θεοῦ· ἀναγκαῖον ἄρα λέγειν τὸ εἶναι τοῦ Θεοῦ εἶναι τὴν οὐσίαν αὐτοῦ. 5. Adhuc, si esse Dei non est sua essentia (non vero pars ejus esse potest, cum essentia divina sit simplex), oportet quod hujusmodi esse sit aliquid præter essentiam ejus. Omne autem quod convenit alicui, licet non sit de essentia ejus, convenit ei per aliquam causam: ea enim quæ non sunt unum, si conjungantur, oportet per aliquam causam uniri. Esse igitur ipsius Dei convenit essentiæ ejus per aliquam causam. Aut igitur per aliquid quod est de essentia ipsius, aut per essentiam ejus, aut per aliquid aliud. Si primo et secundo modo (cum essentia sit per illud esse), hoc est impossibile; prior est enim secundum intellectum causa quam effectus. Si ergo aliquid intelligeretur esse sibi fpsi causa essendi, intelligeretur esse antequam haberet esse, quod est impossibile, nisi inJelligatur quod sit causa essendi secundum esse accidentale, quod est esse secundum quid: hoc enim non est impossibile, nam invenitur aliquod ens accidentale ex principiis sui subjecti causatum ante quod intelligitur esse substantialis forma subjecti; nunc autem non loquimur de esse accidentali. Si autem illud esse convenit per aliquam aliam causam; omne auteni quod acquirit esse ab alia causa, est causalum; Deus autem est prima causa non habens causam: illa igitur essentia quæ acquirit esse aliunde, non est essentia Dei; necesse est igitur dicere quod esse Déi sua essentia est. 6. Insuper, quod non potest esse nisi concurren tibus pluribus, est compositum; sed nulla res in qua est aliud essentia et aliud esse, potest esse misi concurrentibus pluribus, scilicet essentia et esse. Ergo omnis res in qua est aliud essentia et aliud esse, est composita. Deus autem non est compositus. Ipsum igitur esse Dei est sua essentia. 7. Denique, omnis res est per hoc quod habet esse; nulla igitur res, cujus essentia non est saum Ilic decst quid in textu Græco quod suppleri potest ex S. Thoma in hunc modum: Sequitur quod ς. Ετι πᾶν ὃ οὐ δύναται εἶναι, εἰ μὴ συνδρομή πολλῶν, ἔστι σύνθετον· ἀλλ' οὐδὲν χρήμα, οὗ τὸ εἶναι ἐστιν ἕτερον τῆς οὐσίας αὐτοῦ, δύναται εἶναι, εἰ μὴ συνδρομῇ πολλῶν, δηλαδὴ τῆς οὐσίας, καὶ τοῦ εἶναι. Πᾶν ἄρα, οὗ ἡ οὐσία ἐστὶν ἄλλο, καὶ τὸ εἶναι ἄλλο, ἔστὶ σύνθετον. Ὁ δὲ Θεὸς οὐκ ἔστι σύνθετος. Αὐτὸ ἄρα τὸ εἶναι αὐτοῦ ἐστιν ἡ οὐσία αὐτοῦ. ζ'. Ετι πᾶν τὸ δν ἐστι καθ' δ ἔχει τὸ εἶναι· οὐ δὲν ἄρα, οὗ μὴ ἔστιν ἡ ουσία αὐτοῦ, ἔστι κατά aliquid sit ipsi causa essendi. Sed hoc est impossibile. Τὸ εἶναι bic supplendum er 3. Thema.

DE ESSENTIA ET OFERATIONE DEI. τὴν οὐσίαν αὐτοῦ, ἀλλὰ μετουσία τινός, δηλονότι esse, est per essentiam suam, gral participatione αὐτοῦ τοῦ εἶναι. Ο δέ ἐστι μετοχῇ τινος, οὐ δύνα ται εἶναι πρῶτον δν. Ο γὰρ μετέχεταί τινι πρὸς τὸ εἶναι, τοῦτό ἐστι πρότερον τοῦ μετέχοντος. Ο δὲ Θεός ἐστι πρῶτον ὂν, οὗ μηδέν ἐστι πρότερον. Τοῦ Θεοῦ ἄρα τὸ εἶναί ἐστιν ἡ οὐσία αὐτοῦ. alicujus, scilicet ipsins esse. Quod autem est per participationem alicujus, non potest esse primum ens; quia id quod alicui participatur ad hoc quod sit, est prius participante. Deus autem est primum ens, quo nihil est prius. Dei igitur esse est sua essentia. Κεφαλ. Ε. Λογισμοὶ ἀπὸ τοῦ ἐναντίου καὶ ύ- Cap. V. Objectiones adversariorum earumque soluσεις μετὰ προθεωρίας tiones cum propositione. α. Δόξειε δ' ἂν μὴ εἶναι ταύτην τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ τῷ εἶναι αὐτοῦ. Φησὶ γὰρ ὁ Δαμασκηνὸς ἐν τῷ πρώτῳ θεολογικῶν αὐτοῦ βιβλίων. Ὅτι μὲν Θεὸς ἔστι, φανερὸν καθέστηκεν ἡμῖν· τί δέ ἐστι κατά τὴν οὐσίαν ἢ τὴν φύσιν, ἀκατάληπτόν ἐστιν πάντη καὶ ἀδιανόητον.» Οὐκ ἄρα ἐστὶ ταυτὸν οὐσία καὶ τὸ bile.» Non igitur islein est essentia et esse Dei. εἶναι τοῦ Θεοῦ. 1. Videtur quod in Deo non sit idem essentia el esse. Dicit enim Damascenus in primo theologicorum suorum librorum: ‹ Deum esse nobis clare liquet, quid veró sit secundum´essentiam aut naturam, incomprehensibile est omnino et inintelligi β. Εἰ δὲ λέγει τις, ὅτι καὶ αὐτὸ τὸ εἶναι τοῦ Θεοῦ ἀδιανόητον ὑπάρχει ἡμῖν τί ἐστιν, ὥσπερ καὶ ἡ οὐσία αὐτοῦ, ἀλλὰ τὸ ἐναντίον διάφορά έστι προς βλήματα, τὸ εἰ ἔστι, καὶ τί ἐστιν· ὧν πρὸς θάτε ρον μὲν ἐπιστάμεθα ἀποκρίνασθαι, προς θάτερον δ' οὐ· ὡς ἐκ τῆς προειρημενης φαίνεται χρήσεως. Ο τοίνυν ἀποκρινούμεθα πρὸς τὸ εἰ ἔστιν ἐπὶ Θεοῦ, και προς τί ἐστιν, οὐκ ἔσται τὸ αὐτό. Πρὸς γὰρ τὸ εἰ εστιν, ἀποκρινόμεθα εἶναι· πρὸς δὲ τὸ τί ἐστιν, τὴν οὐσίαν. Οὐκ ἄρα ἔσται ταυτὸ τὸ εἶναι καὶ ἡ οὐσία τοῦ Θεοῦ. γ. 'Αλλ' ἔλεγεν, ὅτι τὸ εἶναι τοῦ Θεοῦ οὐ γίνε ται καθ' αὐτό, ἀλλὰ διὰ τῆς ὁμοιότητος τῆς κτίσεως. δ. ᾿Αλλὰ τοὐναντίον ἐν τῇ κτίσει ἐστὶ καὶ εἶναι, καὶ οὐσία, καὶ ὅμως ἀμφότερα εκτισμένη παρὰ Θεοῦ, κατ' ἀμφότερα ἀφομοιοῦνται τῷ Θεῷ διὰ τὸ ποιοῦν ποιεῖν ὅμοιον ἑαυτῷ. Εἰ τοίνυν τὸ εἶναι τοῦ Θεοῦ γινώσκεται τῇ ὁμοιότητι τοῦ κτιστοῦ εἶναι, ἀνάγκη καὶ τὴν οὐσίαν αὐτοῦ γινώσκεσθαι τῇ ὁμοιότητι τῆς κτιστῆς οὐσίας· καὶ οὕτω περὶ τοῦ Θεοῦ εἰσήμεθα οὐ μόνον ὅτι ἔστιν, ἀλλὰ καὶ τί ἐστιν. ε΄. Ετ: ἕκαστον διώρισται ἀφ' ότουοῦν κατὰ τὴν ἑαυτοῦ οὐσίαν, διὰ δὲ τοῦ κοινοῦ πᾶσιν εἶναι· οὐδὲν οὐδενὸς ἀφώρισται. Οθεν καὶ ὁ Φιλόσοφος φησίν, ὅτι τὸ ὂν οὐ δεῖ τιθέναι ἐν τοῖς ὅροις. Τὸ γὰρ όριζέμενον ἀπ' οὐδενὸς, διὰ τοῦ. διακριθήσεται; Οὐδε νὸς ἄρα πράγματος ἀπ᾿ ἄλλου διακρινομένου ἡ από σία ἐστὶν αὐτὸ τὸ εἶναι αὐτοῦ, ἐφ᾽ ὅσον ἐπὶ πᾶσι κοινόν. Ὁ δὲ Θεό; ἐστί τι ἀπὸ πάντων τῶν ἄλλων διακεκριμένο. Τὸ εἶναι ἄρα· αὐτοῦ οὐκ ἔστιν ἡ οὐ σία αὐτοῦ. ς'. Ετι οὐκ εἰσὶ διάφορα πράγματα, εἰ μὴ τὸ εἶναι αὐτῶν, εἴη διάφορον. Τὸ δὲ εἶναι τοῦδε οὐκ ἔστι διάφορον ἀπὸ τοῦ εἶναι τοῦδε, ἐφ' ὅσον ἐστὶν εἶναι, ἀλλ' ἐφ' ὅσον ἐστὶν ἐν τοιᾄδε ἡ τοιᾷδε φύσει. Εἰ τοίνυν τι εἶναι εἴη, δ· μὲν ἔστιν ἔν τινι φύσει διαφερούσῃ ἀπ' αὐτοῦ τοῦ εἶναι, τοῦτο οὐκ ἔστι διά la indice est, μετὰ προθέσεων, 2. Si quis autem dicat quod ipsum esse Dei incomprehensibile est nobis quid sit, sicut et ejus essentia: sed contra est quod diversæ sunt quæstiones, utrum sit, et quuti sit: ad quarum unam scimus respondere, ad alteram vero nescimus, ut patet ex præfato textu. Quod igitur respondemus ad quæstionem utrum sit Deus, et quod ad quæstionem quid sit, non est idem. Nam ad quæstionem utrum sit, respondemnus per voceın esse; ad quastionem vero quid sit, respondemus per vocem. essentia. Non igitur idem est esse et essentia Dei. 3. At iuquies, esse Dei non cognoscitur in seipso, sed per analogiam creaturarum. 4. Sed. contra in creaturis est esse et essentia, et simul ambo sunt a Deo. creatura, et ambo ássimilantur Deo, quia agens agit sibi simile. Si ergo esse Dei cognoscitur per similitudinem esse creati, oportet etiam quod essentia ejus cognoscatur per similitudinem creatæ essentia: et sic de Deo sciemus non solum quod sit, sed etiam quid sit. 5. Insuper, unumquodque definkur ex his quæ sunt secundum ipsius éssentiam, per ipsum verò esse, quod est commune omnibus, nullum ab alio difert. Unde Philosoplus dicit quodl ens.non oportet ponere in definitionibns; quod enim definitur a nullo, per quod distinguetur? Si ergo nalla res ab alia differret, essentia esset ipsum esse ejus, in quantum hoc est omnibus commune. Deus autemi est aliquid ab omnibus aliis diversum: ergo ejus esse non est ipsius essentia. 6. Præterca, non sunt diversæ res, nisi coruni esse sit diversum; esse autem hujus rei non differt ab esse illius in quantum est esse, sed in quantum est in tali talive natura. Si igitur sit aliquod esse quod non sit in aliqua natura diversa ab ipso esse,. hoc non differt ab ullo alio esse. Et inde sequitur

quod, si De natura est ipsius esse, hic est esse φορον από τινος ἄλλου εἶναι. Καὶ ταύτῃ έπεται, εἰ commune omnibus. 74, 84, 90, 104. et 11 Item desiderantur responsiones ad Ad sextum responsio desumitur ex hac ratione quod non possit fieri additio in Deo: nam id est divinum esse cui nihil addi possit, et de ratione ipsius est, quod ei nequeat additio fieri; ideo esse divinum non est cominune esse. Sicut et in ratione communis animalis non additur rationalitatis differentia, non tamen est de ratione ejus ipsi additionem fieri non posse, ut patet ex animali rationali, quod est forma animalis. Ad septinium dicendum quod modus nuncupandi, in nominibus quæ a nobis rebus imponuntur, consequitur intelligendi modum: nomina enim indicant animarum passiones, ut dicitur in prooemio de interpretatione. Intellectus autem noster eo modo intelligit esse, quo invenitur in accidentalibus rebus, a quibus cognitiones suas desumit; in quibus esse non est per se subsistens, sed accidentale. Ratio autem) invenit aliquod ens per se subsistens.. Et ideo, quamvis id quod dicitur ens significetur ut concretum, intellectus tamen, abstrahens a modo significandi, exprimit id quod significator. Ad octavum dicendum quod verbum Boetii intelligitur de his quibus esse convenit secundum participationem, haud vero secundum essentiam: quod enim est ens per suam essentiam, congruentius dicitur quod sit quum esse, quam quod sit aliquod ens. θεία φύσις ἐστὶ τὸ εἶναι αὐτοῦ, αὐτὸν εἶναι τὸ κοι νὸν εἶναι πᾶσιν objectiones desiderantur. 1um, 2um, 3um, 4um ei 5um argumentum. Ἐκ τοῦ λόγου τοῦ μὴ δύνασθαι γίνεσθαι προσ θήκην ἐν αὐτῷ. Τὸ δὲ θεῖον εἶναι ἐστιν, ᾧ μήτε ἐστὶ προσθήκη, καὶ ἐκ τοῦ λόγου αὐτοῦ ἐστι τὸ μὴ δύνασθαι γίνεσθαι προσθήκην αὐτῷ. Διὸ τὸ θεῖον εξο ναι οὐκ ἔστι τὸ κοινὸν εἶναι· ὥσπερ καὶ ἐν τῷ λόγῳ τοῦ κοινοῦ ζώου οὐ πρόσκειται ἡ τοῦ λογικοῦ διαφορά· Οὐ μέντοι ἐστὶν ἐκ τοῦ λόγου αὐτοῦ τὸ προσθήκην αὐτῷ μὴ δύνασθαι γίνεσθαι, ὡς τῆς λον ἐκ τοῦ λογικοῦ ζώου, ὅπερ ἐστὶν εἶδος τοῦ ζώου. Ad nonum dicendum quod hoc quod dico esse est inter alia perfectissimum: quod sic patet. Operatio enim est semper perfectior potentia. Quis igitur forma non intelligitur esse operatio, nisi secundum quod adducitur ad esse (humanitas enim aut igneitas potest intelligi ut est in potentia materiæ, vel ut in potentia agentis, vel etiam ut in Intelligentia, sed secundum quod habet esse, οι ens actu, ut patet per hoc quod dictum est quod esse est primus actus omnium actuum), ideo est etiam perfectio omnium perfectionum. Quod autem dico addi, non intelligatur esse specialius, et illud determinans, ut actus potentiam: omne euim quod tale est, est aliud secundum quidditatem ab eo cui additur ad determinandum; nihil vero ad!- ditur ad esse quod sit ab eo alienum, in quantum nihil est non participans esse, nisi nibilum, quod neque potentia esse potest, neque forma, neque differentia. Itaqne esse, in quantum est esse, non determinatur per alia, sicut potentia per actum, Desiderantur in lioc capite non pauca, quin que nimirum adversariorum argumenta, et solutio Πρὸς τὸ ἑβδομον ῥητέον, ὅτι ὁ τοῦ ὀνομάζειν τρόπος ἐν ταῖς παρ' ἡμῶν γινομέναις παρονομα σίαις, ταῖς ἐπιτιθεμέναις τοῖς πράγμασι, έπεται τῷ τοῦ νοεῖν τρόπῳ. Τὰ γὰρ ονόματα δηλοῦσι τὰ τῶν ψυχῶν παθήματα, ὡς λέγεται ἐν τοῖς περὶ ἐρ μηνείας προοιμίοις. Ὁ νοῦς δὲ ἡμῶν τούτῳ τῷ τρόπῳ νοεῖ τὸ εἶναι 8 εὑρίσκεται ἐν τοῖς ὑποβεβη κόσι πράγμασιν, ἀφ᾽ ὧν τὰς ἐπιστήμας λαμβάνει· ἐν οἷς τὸ εἶναι οὐκ ἔστι καθ᾿ αὐτὸ ὑφεστώς, ἀλλά προσπεφυκός. Ὁ δὲ λόγος εὑρίσκει τι εἶναι καθ' αὐτὸ ὑφεστώς. Διά τοι τοῦτο εἰ καὶ τοῦθ᾽ ὁ λέγεται ἐν σημαίνεται ὡς σύνθετον, ὅμως ὁ νοῦς ἀφεὶς τὸν τοῦ σημαίνειν τρόπον ἀποδίδωσι το σημαινό μενον. Πρὸς τὸ ὄγδοον ῥητέον, ὅτι ὁ λόγος τοῦ Βοη τίου νοεῖται περὶ ἐκείνων, οἷς τὸ εἶναι προσήκει κατὰ μετουσίαν, καὶ οὐ κατ᾽ οὐσίαν. Ο γάρ ἐστιν ὄν, κατὰ τὴν ἑαυτοῦ οὐσίαν εἰ ἀκριβῶς σκοπούμεν, μᾶλλον προσήκει λέγεσθαι, ὅτι ἐστὶ τὸ εἶναι αὐτοῦ, ἢ ὅτι ἐστί τι ὄνο Πρὸς τὸ ἔννατον ῥητέον, ὅτι τοῦθ' δ φημε εἶναί ἐστι πρὸς τὰ ἄλλα τελειότατον· ὁ δῆλον ἐντεί θεν. Ἡ γὰρ ἐνέργειά ἐστιν ἀεὶ τελειοτέρα τῆς δυο νάμεως. Οτιοῦν δὲ εἶδος οὐ νοεῖται ἐνέργεια, εἰ μὴ καθ' δ εἰς τὸ εἶναι τίθεται. Ἡ γὰρ ἀνθρωπότης, ἢ ή πυρέτης δύναται νοεῖσθαι, ὡς ἐν δυνάμει τῆς ὅλης οὖσα, ἢ ὡς ἐν δυνάμει τοῦ ποιοῦντος, ἢ καὶ ὡς ἐν τῷ νῷ. ᾿Αλλὰ καθ' δ ἔχει τὸ εἶναι, γίνεται ἐνέργεια δν· ὡς φαίνεται διὰ τοῦ λεγομένου το εἶναι ὑπάρχειν τὴν αὐτοενέργειαν πασῶν τῶν ἐνερ γειῶν. Διὸ καὶ ἔστι τελειότης πασῶν τῶν τελειοτήτων. Ο δέ φημι προστίθεσθαι, μὴ νοείσθω είναι εἰδικώτερον, καὶ αὐτὸ διορίζον ὥσπερ ἐνέργεια δύο ναμιν. Πᾶν γὰρ δ τοιοῦτόν ἐστιν, ἔστιν άλλο κατά τὴν ὕπαρξιν τοῦ ᾧ προστίθεται πρὸς τὸ διορίζειν. Οὐδὲν δὲ προστίθεται τῷ εἶναι ἀλλότριον ἂν αὐτοῦ ἐφ' ὅσον μηδέν ἐστιν ἀμέτοχον αὐτοῦ, εἰ μὴ τὸ μὴ ὄν, δ οὔτε δύναμις είναι δύναται, οὔτε εἶδος, οὔτε διαφορά· διὸ οὔτε τούτῳ διορίζεται τὸ εἶναι διὰ τῶν ἄλλων, ὥσπερ δύναμις διὰ τοῦ ἐνεργεῖν, septem priorum objectionum; nam de solutiona sexta modica particula superest.

ἀλλὰ μᾶλλον ὥσπερ τὸ ἐνεργεῖν διὰ τῆς δυνάμεως. sed potius sicut actus per potentiam. Nam in dellἘν γὰρ τῷ ὄρῳ τῶν εἰδῶν τίθενται αἱ ἴδιαι ὕλαι, ἐν Χριστῷ διαφορῶν, ὥσπερ όταν λέγει ται ἡ ψυχὴ εἶναι ἐντελέχεια σώματος φυσικού, ὀργανικού· καθώς δὴ καὶ τρόπον τόδε τὸ εἶναι ἀπὸ τοῦδε τοῦ εἶναι διακρίνεται, ἐφ' ὅσον ἐστὶ τοιάσδε, ἢ τοιάσδε φύσεως εἶναι. Διὸ καὶ ὁ θεῖος Διονύσιος φησι, «Εἰ καὶ τὰ ζῶντα ἐστι κρείττω τῶν ὄντων, τὸ εἶναι μέντοι ἐστὶ κρεῖττον τοῦ ζῇν. Τὰ γὰρ ζῶντα οὐ μόνον ζῇ, ἀλλὰ σύναμα τῷ ζῆν καὶ τὸ εἶναι ἔχει.» nitione formarum ponuntur propriæ materiæ, in categoria differentiarum: verbi gratia, quum dicitut anima esse perfectio corporis naturalis organici, quem ad modum hoc esse ab illo esse dffert, in quantum est talis vel talis esse naturæ. Propterea divus Dionysius dicit: cLicet viventia sint meliora entibus, esse tamen est melius quain vivere, quia viventia non solum vivunt, sed simul cum vivere habent esse. › Ad decimum dicendum quod ordini agent'um respondet ordo finium: nam primo agenti subjicitur primus finis, et similiter alii fines aliis agentibus. Si enim spectentur princeps civitatis, et dux exercitus, et unus ci subditus miles, convenit civitatis principem esse primum in ordine agentium, quo jubente dux exercitum ad bellum ducit, sub quo miles in ordine quem sortitus est, meret manibus dimicans. Est autem finis militis devincere hostes: quo ulterius intenditur exercitus victoria, quæ est finis ducis; et adhuc ulterius tenditur ad civitatis aut regni utilitatem, quæ est finis primi agentis, el necessario locum habet ultimi finis. Finis autem, qui est primus in intentione, est tamen ultimus in actione; et est effectus aliarumn causarum, specialiter intentus a primo agente: nam esse est ex aliis principiis, et prima causa est primum principium. Πρὸς τὸ δέκατον ῥητέον, ὅτι κατὰ τὴν τά ξιν τῶν ποιούντων ἐστὶ καὶ ἡ τάξις τῶν τελῶν. Τῷ γὰρ πρώτῳ ποιοῦντι ὑποτίθεται τὸ πρῶτον τέ λος, καὶ ἀναλόγως ἄλλα τέλη ἄλλοις ποιητικοῖς. Ει γὰρ θεωροῦντο ὁ τῆς πόλεως ἄρχων, καὶ ὁ ἡγεμὼν & τοῦ στρατοῦ, καὶ εἰς καθ᾽ αὑτὸν στρατιώτης, συμ βαίνει τὸν μὲν τῆς πόλεως ἄρχοντα εἶναι πρῶτον ἐν τῇ τῶν ποιούντων τάξει, οὗ πρὸς τὰ ἐπιτάγματα ὁ ἡγεμὼν τὸν στρατὸν εἰς τὸν πόλεμον ἐπείγει, ὑφ᾽ ᾧ ὁ στρατιώτης κατὰ τὴν τάξιν, ἣν ἔλαχεν ἐν τῷ στρατῷ, τελεῖ ταῖς χερσὶ διαμαχόμενος. Εστι δὲ τὸ μὲν τέλος τοῦ στρατιώτου καταβάλλειν τοὺς πολεμίους, δ περαιτέρω τέτακται πρὸς τὴν τοῦ στρατοῦ νίκην, ὅπερ ἂν τυγχάνει τοῦ ἡγεμόνος τέτ λος. Καὶ τοῦτο περαιτέρω τέτακται πρὸς τὴν τῆς πόλεως... ἢ τῆς βασιλείας, ὅσπερ ἐστὶ τέλος τοῦ πρώτου ποιοῦντος, ἀνάγκη ἔχειν τόπον τοῦ ἐσχάτου τέλους. Τὸ δὲ τέλος, εἰ καὶ ἔστι πρῶτον τῷ σκοπῷ, ἔστι μέντοι ἔσχατον ἐν τῇ ποιήσει. Καὶ ἔστιν ἀποτέλεσμα άλλων αἰτιῶν, ἀποκρινόμενον τῷ πρώτῳ ποιοῦντι. Ἔστι γὰρ ἐξ ἄλλων ἀρχων τὸ εἶναι, καὶ τὸ πρῶτον αἴτιόν ἐστιν ἡ πρώτη αρχή. Πρὸς τὸ ἐνδέκατον ῥητέον, ὅτι ἐστι πρότασις τ τις, καθ᾿ ἑαυτὴν γνώριμος, τό γε ἐξ ἑαυτῆς, ἡ μέντοι γε τῷδε, ἢ τῷδε, καθ᾿ ἑαυτὴν οὐκ ἔστι γνώριμος, ἡνίκα δηλαδὴ τὸ κατηγορούμενόν ἐστιν ἐκ τοῦ λόγου τοῦ ὑποκειμένου. Καὶ ὁ τοῦ ὑποκειμένου λόγος ἐστί τινι ἄγνωστος, ὥσπερ εἴ τις ἀγνοεῖ, τί ἐστι τὸ ὅλον. Δῆλον γὰρ, ὅτι οὐκ ἂν εἴη αὐτῷ γνώριμος ἤδη ἡ πρότασις, Πᾶν ὅλον ἐστὶ μεῖζον τοῦ ἰδίου μέρους. Δὲ τοιαῦται γὰρ προτάσεις γίνονται γνώριμοι γνωσθέντων τῶν ὅρων, ὡς λέγεται ἐν τῷ πρώτῳ τῶν Ὑστέρων. Η τοῦ, "Εστιν ὁ Θεὸς, τοίνυν πρότασις τὸ μὲν ἐξ ἑαυτῆς ἐστι καθ' αὐτὴν γνώριμος, ἔστι γὰρ τὸ αὐτὸ ἔν τε τῷ κατηγορημένῳ καὶ ὑποκειμένῳ· τὸ δὲ πρὸς ἡμᾶς οὐκ ἔστι γνώριμος καθ᾽ αὐτήν. Τί γάρ ἐστιν ὁ Θεὸς οὐκ ἴσμεν, ὅθεν παρ' ἡμῖν ἀποδείξεως δεῖται, οὐ μὴν παρὰ τοῖς ὁρῶσι τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ. Κεφάλ. Γ'. Ὅτι ὁ Θεὸς οὐκ ἔστιν ύλη. α'. Ἐκ δὲ τῶν προειρημένων φαίνεται μὴ εἶναι τὸν Θεὸν ὕλην. Η γὰρ ὕλη τοῦθ᾽ ὅπερ ἐστὶν ἐν δυνάμει ἐστί. Δέδεικται δὲ μὴ εἶναι δύναμιν ἐν τῷ Θεῷ, οὐδ᾽ ἄρα ύλην. β. Ε' ἡ ὕλη οὐκ ἔστιν ἀρχὴ ποιητική, ἡ γὰρ ύλη καὶ τὸ ποιοῦν διάφορα αίτια, κατὰ τὴν φιλόσοφον, ὦν θάτερον, ἢ τὸ εἶναι ποιητικὴν αἴτιον προσήκει τῷ Θεῷ· οὐκ ἄρα ἐστὶν ύλη. Locus corruptus. Ad undecimum dicendum quod est aliqua pro. positio per se nota quantum in se est, que tamen quoad hunc vel illum non est per se nola, quando scilicet prædicatum includitur in ratione subjecti, est alicui ignota. Si quis, verbi gratia, ignorat quid sit totum, patet quod non sit ei nota hæc propositio: Omne totum est majus sua parte. Nam hujus modi propositiones funt notæ cognitis terminis, ut dicitur in primo Posteriorum. Hæc igitur propositio: Deus est, quod ad se attinet, est per se nola, idem enim est in prædicato et in subjecto; sed quod ad nos, non est per se nola, nam, quid sit Deus nescimus, unde apud nos demonstratione opus est, non tamen apud videntes essentiam Dei. Cap. VI. Quod Deus non est materia. 1. Ex dictis apparet Deum non esse materiam: quia materia est id quod est in potentia; ostensum est autem non esse potentiam in Deo; nec igitur est materia. 2. lterum, materia non est agendi principium, nara materia et efficiens sunt causæ differentes, secundum philosophum, quarum prima, scilices causa efficiens, convenit Deo; non est ergo materia.

3. Præterea, sequitur res naturales casu.exsistere A. γ. Ετι έψεται τὰ φυσικά πράγματα ἀπὸ ταυτοhis qni omnia in materiam reducebant, sicut in primam causam: contra quos argumentis pugnatum est in secundo libro Physica. Si quis Deus, qui est prima causa, sit causa materialis rerum, sequitur omnia casu exsistere. 4. Denique, materia non fit causa alicujus in actu, nisi secundum quod alteratur et mutatur. Si ergo Deus est immutabilis et inalterabilis, nullo niodo potest esse cansa rerum per modum materia. Hanc autem veritatem ades catholica conftetur, quæ Deum non de sua substantia, sed de nihilo asseril cuncta creasse. In hoc autem insania Davidis · de Dinando confunditur, qui ausus est dicere Deum esse idem quod prima materia, quia si non esset idein, oporteret differre ea aliquibus differentiis, et sic non essent simplicia, nam in iis quæ per differentiam ab alio differunt, ipsa diferentia compo. sitionem facit. Hoc autem processit ex ignorantia, qua nescivit quid inter differentiam et diversitatem intersit. Differens enim, ut in decimo Metaphysicorum dicitur, est ad aliquid; nam omne differens aliquo est differens. Diversum autem aliquid absolute dicitur, ex hoc quod non est idem. Differentia igitur in his quærenda est, quæ in aliquo conveniunt; oportet enim aliquid in his assignari, secundum quod differant, sicut duæ species in genere convenientes necessario differentiis dist nguuntur. In his autem quæ in nullo conveniunt, non est querendumn quo differant, sed seipsis diversa sunt. Ο Sic enim et oppositæ differentiæ ab invicem dis'inguuntur; non enim participant genus, quasi partem suæ essentiæ, et ideo non est quærendum quibus differant, seipsis enim diversa sunt. Sie etiam Deus et materia prima distinguuntur, quorum unum est actus pifrus, alterum potentia pura, et quæ in nullo conveniunt. Cap. VII. Objectiones adversariorum contra proposi tionem nostram, earumque solutiones ostendentes non esse in Deo materiam. 4. Forsan aliquia suspicetur esse in Deo materiam ex eo quod dicitur in undecimo capite Job: • Excelsior caelo est, et quid facies? profundior inferno, et unde cognosces? longior terra mensura ejus, et latior mari. Cum igitur Deus sit suljeetum dimensionis, proprium vero dimensionis subjectum sit materia, videtur in Deo esse materiam. 2. l:erim, Deus est figura indutus; aliunde homo non esset ad imaginem ejus, ut perhibetur in primo capite Geneseos dicentis ex persona Dei: ‹ Faciamus hominem ad imaginem et similitudinemi nostram.» Figura autcm est qualitas circa quantitatem, cujus subjectum est materia, ut diximus. Est igitur in Deo materia. 3. Prrterea, omne quod habet partes corporeas, est corpus. Deus autem habet pa tes corporea's, μάτου εἶναι, κατὰ τοὺς πάντας, τὴν ὅλην ἀνάγον τας, ὥσπερ εἰς πρώτην αἰτίαν, καθ' ὧν ἐπιχειρής ματι προτέτακται ἐν τῷ δευτέρῳ τῆς Φυσικῆς. γὰρ ὁ Θεὸς πρώτη αἰτία ὢν ἐστιν ὑλικὸν αἴτιον τῶν ὄντων, πάντα ἀπὸ ταυτομάτου γίνεται. δ. Ετι ἡ ὕλη οὐ γίνεται αιτία τινὸς ἐνεργείας, εἰ μὴ καθόλου μεταβάλλει, καὶ ἀλλοιοῦται. Εἰ τοί νυν ὁ Θεός ἐστιν ἀμετάβλητος, καὶ ἀναλλοίωτος, οὐδὲ ἐν τρόπῳ δύναται εἶναι αἰτία τῶν ὄντων κατά τὴν τῆς ὕλης τρόπον. Ταύτην δὲ τὴν ἀλήθειαν καθολική πίστις ὁμολογεῖ, ἢ οὐκ ἐκ τῆς αὐτοῦ οὐ σίας, ἀλλ' ἐκ τοῦ μηδενὸς διισχυρίζεται πάντα δη μιουργῆσαι. Εν τούτω δὲ ἐλέγχεται ἡ ἐκ τοῦ Δαδιά μανία, ὅτι λέγειν ἀπεθρασύνθη τὸν Θεὸν εἶναι του τὸν τῇ πρώτη ὕλῃ. Εἰ γὰρ δηλαδὴ μὴ εἴη ταυτόν, ἀνάγκῃ διαφέρειν τισὶ διαφοραῖς, καὶ ταῦτα οὐκ ἂν εἶεν ἁπλᾶ, καὶ τοῖς ἐν τῇ διαφορᾷ ἀπ᾿ ἄλλου δια κρινομένοις αὐτὴ ἡ διαφορὰ σύνθεσιν ποιεῖ. Τοῦτο δὲ προὐχώρησεν ἐκ τῆς ἀγνοίας, ἧς ἡγνόηκε, τί τὸ μέσον ἐστὶ διαφορᾶς καὶ ἑτερότητος. Τὸ γὰρ δια φέρον, ὡς ἐν τῷ δεκάτῳ τῶν Μετὰ τὰ φυσικὰ λέγε ται, ἔστι κατά τι. Τὸ γὰρ διαφέρον τινὶ διαφέρει. Ἕτερον δὲ ἀπολελυμένον τι λέγεται ἐκ τοῦ μὴ αὐτὸ εἶναι; Διαφορὰ τοίνυν ἐν ἐκείνοις ἐστὶν ζητητέα, ὅσα ἔν τινι συμβαίνουσι. Δεν γάρ τι ἐν αὐτοῖς ἀπο δίδοσθαι καθ' δ διαφέρουσι, ὥσπερ τὰ ἐν ἑνὶ γένει συνιόντα δύο είδη ανάγκη διαφοραίς διακρίνεσθαι. Ἐν δὲ τοῖς μηδὲ καθ᾽ ἐν συμβαίνουσιν οὐ δεῖ ζητεῖν, είνι διαφέρουσι· σφίσι γὰρ αὐτοῖς διαφορά ἐστιν. Οὕτω γὰρ καὶ ἀντικείμεναι διαφοραί πρός ἀλλήλας διακρίνον τι. Οὐ γὰρ μετέχουσιν τοῦ γέν νους, ὡς ἂν μέρους τῆς ὑπάρξεως αὐτῶν, καὶ δια τοῦτο οὐ δεῖ ζητεῖν τίσι διαφέροιεν· ἑαυτοῖς γὰρ Φτερά εἰσι. Κατὰ τοῦτον τοίνυν τὸν τρόπον καὶ ὁ Θεὸς καὶ ἡ πρώτη ύλη διακέκριται, ὧν τὸ μὲν ἔστιν ἐνέργεια καθαρά, τὸ δὲ δύναμις ψιλή, ἐν οὐδὲ καὶ (forte ἐν οὐδενὶ) συνιόντα. Κεφάλ. Ζ'. Λογισμοὶ ἀπὸ τοῦ ἐναντίου καὶ λύο σεις μετὰ προθεωρίας, δεικνύσαι μὴ εἶναι ἐν αὐτῷ ὕλην. α. Τάχα δ' ἄν τις υποπτεύσειεν ἐν Θεῷ εἶναι ὕλην ἐκ τῶν προῃρημένων ἐν τῷ ια' τοῦ Ἰώβ. • Υψηλότερος ἐστι τοῦ οὐρανοῦ, τί ποιήσεις; Βαθύτερος τοῦ ᾅδου, καὶ πόθεν γνώση; Προνηκέστερον τῆς γῆς τὸ μέτρον αὐτοῦ, καὶ θα λάσσης πλατύτερον.» Ἐπεὶ γὰρ ὁ Θεὸς ὑπόκει ται διαστήμασι, οἰκεῖον δὲ ὑποκείμενον τοῖς δια στήμασιν ἡ ὕλη, δόξειεν ἂν ἐν τῷ Θεῷ ὕλην εἶναι. β'. Ετι ὁ Θεὸς περίκειται σχῆμα. Οὐδὲ γὰρ ἂν ἦν ὁ ἄνθρωπος κατ' εἰκόνα αὐτοῦ, ὡς μαρτυρεῖται ἐν τῷ τῆς Γενέσεως πρώτῳ λεγούσης ἀπὸ προσώπου τοῦ Θεοῦ· Ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα ἡμετ τέραν, καὶ καθ᾽ ὁμοίωσιν.» Ὁ δὲ σχῆμα ποιόν ἐστι περὶ ποσόν· οὗ οἰκεῖον ὑποκείμενον ἔφημεν τὴν ὕλην εἶναι· ἔστιν ἄρα ἐν τῷ Θεῷ ὕλη. γ'. Ετι πᾶν τὸ ἔχον σωματικά μόριά ἐστι σῶμα, 'Ο δὲ θεὸς ἔχει μέρα σωματικά, κατὰ τὰ ἀπει

DE ESSENTIA ET CPERATIONE DEI. δήμενα· περὶ αὐτοῦ τῇ θείᾳ Γραφῇ. Λέγεται γὰρ ἐν secundum id quod ei attribuit Scriptura sacra; τῷ τόμῳ πρώτῳ τοῦ Ἰώβ·. Εἰ ἔχεις βραχίονα ὡς ὁ Θεός;» καὶ ἐν τοῖς Ψαλμοῖς • • Οφθαλμοί Κυ ρίου ἐπὶ δικαίους, καὶ ὦτα αὐτοῦ εἰς δέησιν αύτῶν.» Εστιν ἄρα σῶμα, καὶ κατὰ τὸ εἰκός ἐστιν ἐν ὕλῃ· ἐπεὶ οὐδὲν σῶμα φυσικὴν ἄνευ ύλης. Λέγειν γὰρ αὐτὸν εἶναι σῶμα μαθηματικόν πάντη ἀνόητον· τοῦτο γὰρ οὐκ ἔστι καθ' αὐτὸ ὑφεστώς, ἀλλ᾽ ἐν τῇ διανοία μόνως. δ'. Ετι τὰ τοῦ κεῖσθαι είδη οὐ προσήκει εἰ μὴ τοῖς σώμασιν· ὁ δὲ θεὸς λέγεται ἐν ταῖς θείαις Γραφαῖς κεῖσθαι. Λέγεται γὰρ ἐν τῷ τοῦ 'Ησαΐου Εκτῳ· • Εἶδον τὸν Κύριον καθήμενον.» Καὶ ἀλλαχοῦ· • Εστη εἰς κρίσιν. Κύριος.» Εστιν ἄρα ὁ Θεὸς σῶμα, καὶ τὰ λοιπά. ε'. Ετι οὐδὲν δύναται είναι πέρας σώματος, ἀφ' οὗ, ἢ εἰς δ, εἰ μὴ εἴη σῶμα. Ὁ δὲ Θεὸς λέγετα: εἶναι πέρας σωματικόν, κατὰ τὸ ἐν τοῖς Ψαλμοῖς λεγόμενον·. Προσέλθετε πρὸς αὐτὸν, καὶ φωτίσθητε. ο Καὶ ὡς ἀφ' οὗ, κατὰ τὸ τοῦ Ἱερεμίου ἐν τῷ ιζ'. Οι ἀφιστάμενοι ἀπὸ σοῦ ἐν γῇ γραφήσονται.» Ο Θεός ἄρα σῶμα, καὶ εἶδος ἐν ὕλῃ. Απόκρισις. Ρητέον, ὅτι ὁ Αὐγουστῖνος ἐν τῷ πρώτῳ κεφα. λαίῳ τοῦ· περὶ Τριάδος πρώτου βιβλίου φησίν, ὅτι ἡ τοῖς νηπίοις αρμόζουσα θεία Γραφὴ οὐδέτερον τῶν ἐν τοῖς οὖσι γένος ρήσεων ἐξέκλινε, τὸ τῶν σω ματικῶν καὶ νοητῶν, ἐξ ὧν ὡς κλιμάκων ὁ ἡμέτερος νοῦς πρὸς τὰ θεῖα καὶ ὑψηλότερα ερειδόμενος, ἀναβαίη. Καὶ γὰρ καὶ βήμασιν ἐκ τῶν σωματικῶν πραγμάτων ληφθείσι συνεχρήσατο περὶ Θεοῦ διαλεγομένη· ὥσπερ φησίν, ο Εν σκέπῃ τῶν πτερύγων σου σκεπάσεις με, ο καὶ τῆς νοητής κτίσεως πλεί στα μετήνεγκεν οἷς ἂν δηλώσεις τὸ μὴ οὕτως ἔχειν, ἀλλ᾽ οὕτω λεχθῆναι ἀφείλειν, ὡς τό • Εγώ είμι ζηλῶν, καὶ μεταμεμέλημαι.» Τὰ μέντοι λεγόμενα κυρίως ἐπὶ Θεοῦ, καὶ ἐν μηδεμιᾷ εὑρισκόμενα κτί σει, σπανίως τίθησιν ή Γραφή. Οὗτος μὲν οὖν μίαν ἀποδέδωκεν αἰτίαν τῆς χρήσεως τῶν τοιούτων όνα μάτων. Ο δὲ Διονύσιος πρὸς ταύτην καὶ ἑτέρας ἀποδέδωκεν. Οταν γὰρ λέγῃ μὴ δυνατὸν εἶναι τὸν ἡμέ. τερον νοῦν πρὸς τὴν ἄϋλον ἐκείνην ἀναχθῆναι τῶν οὐρανίων ἱεραρχιῶν μίμησιν καὶ θεωρίαν, εἰ μὴ τῇ κατ' αὐτὸν χειραγωγία χρήσαιτο, ταυτὸν πῶς δοκεῖ λέγειν τῷ Αὐγουστίνῳ μετὰ δὲ τοῦτο καὶ ἑτέρων ἅπτεται· οἷον τὸ πρέπον εἶναι τοῖς μυστικοῖς λόγοις τὸ δι' ἀποῤῥήτων καὶ ἱερῶν αἰνιγμάτων ἀπο κρύπτεσθαι, καὶ ἄβατον τοῖς πολλοῖς τιθέναι τὴν ἱερὰν καὶ κρυφίαν ὑπερκοσμίων νέων ἀλήθειαν. Ὅτι τρίτον ἀποδίδωσι τῆς χρήσεως τῶν τοιούτων ὀνομάτων λόγον, τὴν ὁπωσοῦν ὁμοιότητα τῶν σημαι. νομένων δι' αὐτῶν πραγμάτων πρὸς τὸν Θεόν. Φησὶ γὰρ εἶναι ταῦτα οἱονεὶ ἀπηχήματα τῆς ἱερᾶς εὐ πρεπείας· ὅθεν καὶ δυνατὸν δι' αὐτῶν ἀνάγεσθαι πρὸς τὰς ἀθλους αρχετυπίας. • Job. XL, 4. * Psal. xxviii, 16. ↳ Isa. vi, 1. dicitur enim in quadragesimo primo Job • Si babes brachium µt Deus '? › et in Psalmis • Oculi Domini super justos, et aures ejus in preces eorum³.> Est igitur corpus, et consequenter est in materia quia nullum est corpus physicum sine materia; nam dicere eum esse corpus mathematicum est omnino absurdum, boc enim non est per se subsistens, sed in intellectu tantum. 4. Insuper, ea quæ ad situm pertinent, non conveniunt nisi corporibus, Deus autem dicitur in divinis Scripturis situm habere; dicitur enim in sexto lsaim: Vidi Dominun sedentem ", alibi: • Stat ad judicandum Dominus *,, et reliqua. Ergo Deus est corpus. 5. Denique, nihil potest esse terminus corporalis a quo vol ad quem, nisi sit corpus. Deus autem dicitur esse terminus corporalis, secundum quod dicitur in Psalmis: Accedite ad eum, et illuminamini; › et ut terminus a quo, secundum illud Jeremie in capite decimo septimo: Recedentes a te, in terra scribentur.» Ergo Deus est corpus, et forma in materia. Responsio. Dicendum est quod Augustinus in primo capite primi libri De Trinitate dicit:. Se infantibus accommodans divina Scriptura, nullum genus verborum ad creaturas pertinentium declinavit, sive corporalium, sive spiritualium, e quibus velut e gradibus nostra mens ad divina et alliora enitens ascendat: nam verbis e corporalibus rebus desumptis utitur de Deo loquens, sicut dicit: In velamento alarum tuarum proteges me.. Et intellectualium creaturarum plerasque designat metaphoris quibus ostendit eas non sic se habere, sed sie dici debere, ut est illud: ‹ Ego sum zelo - Les ",. et illud: e Me poenitet.» Quæ vero proprie dicuntur de Deo et in nulla reperiuntur creatura, raro ponit Scriptura, Ille igitur doctor unam affert causam cur adhibeantur hujusmodi nomina. Dionysius alias præter hanc subdit. Cum enim dicit non posse intellectum nostrum ad immaterialem illam evehi cœlestium hierarchiarum, imitationem et contemplationem, nisi manuductione sibi congrua utatur, idem quodammodo videtur dicere quain Augustinus. Postea vero alia tangit; dicit, verbi gratia, convenire mysticos sermones abditis el sacris ænigmatibus involvi, et inviam plerisque Geri sacram et absconditam coelestium spirituum veritatem. Adhuc tertiam reddit rationem usurpationis hujusuodi nominum, quod nempe res per bac signi ficatæ aliquam habeant cum Deo similitudinem dịcit enim eas esse velut divinæ pulchritudinis rėpercussus, quibus proinde potest refui ad inima. teriales archetypos. * Isa. 1, 13. * Psal. xvi, 18. ' Exod. STAY, 14

Quia igitur, licet circa idem objectum varia. versentur scientiæ, quæque tamen versatur secundum propriam suam rationem, sicut physica et mathematica versantur circa corpora, sed una in materia considerat, altera a materia abstrahit; item medicus et astrologus de sanitate judicant, sed astrologus e superioribus causis, scilicet e siderum inspectione, medicus vero e propioribus, scilicet ex vi corporis laborantis et morbi: manifestum est quod theologo idem est objectum scientiæ, quam physico et mathematico, verbi gratia, dimensiones, figura et proposi tiones, sed now secundum eamdem rationem de bis judicant; sed illi quidem de carum scientia quisque propria inquirit, ut dictum est, theologus vero quæ sint ex Deo, et in Deo et ad Deum, et quomodo cum manifestent. Quia igitur, licet omne agens agat sibi simile, aliquatenus tamen alia facit univoce, et alia æquivoce, quæ autem æquivoca sunt multum differunt secundum superiorem et inferiorem rationen: manifestum est quod, quamvis theologus attribuat Deo, qui est causa efficiens omnium non univocorum, figuras, dimensiones, propositiones, et alia hujusmodi, non tamen attribuit ut sunt in seipsis, sed ut sunt in Deo et aliquam cum eo feFurt similitudinem; ita ut nomina tantum sint eadem Deo et creaturis, res vero per ea designate omnino differant secundum superioritatis et inferioritatis rationem: na³n quæ sunt in effectibus, sunt eminenter in causis, juxta magnum Dionysium. Η Επεὶ τοίνυν, εἰ καὶ περὶ τὸ αὐτὸ ὑποκείμενον διάφοροι στρέψονται ἐπιστῆμαι, ἐκάστη μέντοι κατά τὸν ἴδιον αὐτῆς λόγον, οἷον ἡ φυτικὴ καὶ ἡ μαθήματ τικὴ περὶ τὰ σώματα· ἀλλ' ἡ μὲν ἐν ὕλῃ θεωροῦσα ταῦτα, ἡ δὲ ἀποσπῶτα τῆς ὕλης· καὶ ὁ ἰατρὸς δὲ καὶ ἀστρολόγος περὶ ὑγείας κρίνει ἀλλὰ ὁ μὲν ἀστρολόγος ἐκ τῶν ὑπερκειμένων αἰτιῶν, οἷον τῆς θέσεως τῶν ἀστέρων, ὁ δὲ ἰατρὸς ἐκ τῶν προσεχών, οἷον τῆς ἰσχύος του σώματος τοῦ κάμνοντος, καὶ τοῦ νοσήματος· δῆλον, ὅτι εἰ καὶ τῷ θεολόγῳ ταυτόν ἐστι τὸ ὑποκείμενον τῆς ἐπιστήμης τῷ τε φυσικῷ και μαθηματική, οἷον φέρε εἰπεῖν διαστήματα, καὶ σχήματα, καὶ θέσεις, ἀλλ' οὐ κατὰ τὸν αὐτὸν λόγον περὶ αὐτῶν διαιτήσουσιν, ἀλλ᾽ ἐκεῖνοι μὲν κατὰ τὰς αὐτῶν ἐπιστήμας ἴδια ἕκαστος, ὡς εἴρηται, ὁ δὲ θεολόγος τί εἰσιν ἐκ Θεοῦ, καὶ ἐν Θεῷ, καὶ εἰς Θεὸν, καὶ ὅπως αὐτὸν ἐκφαίνουσιν. Ἐπεὶ οὖν, εἰ καὶ πᾶν τὸ ποιοῦν ὅμοιον ἑαυτῷ ποιεῖ, ἀμηγέπη όμως τὰ μὲν συνωνύμως ποιεί, τὰ δὲ ὁμωνύμως, καὶ τὰ ὁμωνύμως γινόμενα παραπολύ διαλλάττει κατὰ τὸν υπερκείμενον καὶ ὑφειμένον λόγον· δῆλον, ὅτι εἰ καὶ ὁ θεολόγος ἀποδίδωσι τῷ Θεῷ, ὅς ἐστι ποιητικών αἴτιον ἁπάντων οὐ συνώνυμον, σχήματα και δια στήματα καὶ θέσεις, καὶ τὰ ἄλλα τοιάδε, ἀλλ' οὐχὶ ᾖ αὐτὰ ἀποδίδωσιν, ἀλλ᾽ ᾖ εἰσιν ἐν αὐτῷ, καὶ ὁμοιό τητά τινα αὐτοῦ φέρουσιν· ὥστε τὰ μὲν ὀνόματα είναι μόνον ταυτὰ ἐπί τε Θεοῦ, καὶ τῶν ὄντων, τὰ δὲ πράγματα, καθ' ὧν ταῦτα λέγεται, πάντη έξηλο λαγμένα κατὰ τὸν τῆς ὑπεροχῆς καὶ ὑφέσεως λόγον. Τὰ γὰρ τῶν αἰτιατῶν περισσῶς ἔνεστι τοῖς αἰτίοις κατὰ τὸν μέγαν Διονύσιον. Πρὸς τὸ πρῶτον οὖν ῥητέον, ὅτι ἡ θεία Γραφή παραδίδωσιν ἡμῖν τὰ νοητὰ καὶ θεῖα ὑπὸ ταῖς σω ματικῶν ἐμοιότησιν. Οθεν ἐπειδὰν τριπλήν διά στασιν ἀποδιδῷ τῷ Θεῷ ὑπὸ ταῖς ὁμοιότησι τῆς σωματικής ποσότητος, την ποσότητα τῆς αὐτοῦ δυ νάμεως ἀποδίδωσιν· οἷον διὰ μὲν τοῦ βάθους τὴν καταληπτικὴν τῶν ἀποῤῥήτων δύναμιν, διὰ δὲ τοῦ ὕψους τὴν κατὰ πάντων ὑπεροχὴν τῆς δυνάμεως, διὰ δὲ τοῦ μήκους τὴν κατὰ τὸ εἶναι διηνεκή παράσ τασιν αὐτοῦ, διὰ δὲ τοῦ πλάτους τὴν τῆς ἀγάπης διάθεσιν. Η κατὰ τὸν Διονύσιον ἐν τῷ ἐννάτῳ κεφαλαίῳ τοῦ Περὶ θείων ὀνομάτων, πλάτος μὲν Θεοῦ ῥητέον τὴν ὑπερευρείαν τοῦ Θεοῦ ἐπὶ πάντα προ Ad primum ergo dicendum quod sacra Scriptura tradit nobis spiritualia et divina sub similitudinibus corporalium. Unde, cum trinam dimensionem Deo attribuit, sub similitudinem quantitatis corporea, quantitatem virtualem ipsius designat: utpote per profunditatem, virtutem ad cognoscendum occulta; per altitudinem, excellentiam virtutis super omnia; per longitudinem, perpetuam durationem sui esse; per latitudinem, affectum dilectionis ad omnia. Vel, ut dicit Dionysius in nono capite De divinis nominibus, per latitudinem Dei intelligitur supereffusio ejus ad omnia; per longitudinem, superextensa omnibus virtus; per profundiutem absconsa omnibus creaturis incomprehensibili- δον, μήκος δὲ τὴν ὑπερεκτεινομένην τὰ ὅλα δύνα tas. Ad secundum dicendum quod homo dicitur esse að imaginem Dei, non secundum corpus, sed secundum id quod excellit alia animalia. Unde ibidem postquam dictum est: «Faciamus hominem, › subditur: «Ut præsi: piscibus maris ', etc.» Excellit autem homo alia animalia quantum ad incorpoream rationem, secundum quam est imago Dei. Ad tertium dicendum quod partes quædam corporcæ attribuuntur Deo, sed quia earum actus ba- • Gen. 1, 26. μιν, βάθος δὲ τὴν πᾶσι τοῖς οὖσιν ἀπερίληπτον κρυφιότητα. Πρὸς τὸ δεύτερον ῥητέον, ὅτι ὁ ἄνθρωπος λέγεται κατ' εἰκόνα Θεοῦ οὐ κατὰ τὸ σῶμα, ἀλλὰ καθό ύπερβάλλεται τὰ ἄλλα ζῶα. "Οθεν ἐκεῖ μετὰ τὸ εἰπεῖν, ο Ποιήσωμεν ἄνθρωπον, ο ἐπάγει, ο Ὥστε ἄρχειν τῶν ἰχθύων τῆς θαλάσσης.» Υπερέχει δὲ ὁ ἄνθρωπος τῶν ἄλλων ζώων ὅσον τῷ τοῦ ἀσωμάτου λόγῳ, καθ᾿ ὃν δὴ καὶ ἔστιν εἰκὼν τοῦ Θεοῦ. Πρὸς τὸ τρίτον ῥητέον, ότι μέρη τινὰ σωμάτων ἀποδίδονται τῷ Θεῷ, ἀλλὰ διὰ τὸ τὰ ἀποτελέσματα

αὐτῶν ἐοικέναι τοῖς ἀποτελέσμασι τοῦ Θεοῦ. Ἐπεὶ bent similitudinem cum aedibus Dei; quia enim γὰρ ὁ Θεὸς ποιεῖ, ὅπερ ἐστὶν ἴδιον τῶν χειρῶν, καὶ ἐφορᾷ, δ πάλιν ἐστὶν ἰδία τῶν ὀφθαλμῶν ἐνέρ• γεια ἐν ἡμῖν· διὰ τοῦτο χεῖρας ὀνομάζει τὸ ποιοῦν ἐν αὐτῷ, καὶ ὀφθαλμοὺς τὸ ἐφορῶν. Πρὸς τὸ τέταρτον ῥητέον, ὅτι τὰ εἰς τὸ κεῖσθαι ἀναγόμενα οὐκ ἀπιδίδονται τῷ Θεῷ, εἰ μὴ κατά εινα ομοιότητα, οἷον τὸ μὲν καθῆσθαι διὰ τὸ ἀκίνητον καὶ ἀμετάβλητον αὐτοῦ, καὶ τὴν δεσποτείαν, τὸ δὲ ἑστάναι διὰ τὴν ἰσχὺν τὴν περὶ τὸ καταγω νίζεσθαι πᾶν τὸ ἀνθιστάμενον. Πρὸς τὸ πέμπτον ῥητέον, ὅτι οὐκ ἔστι πρόσοδος εἰ; τὸν Θεὸν σωματικοῖς διαδήμασι, καὶ γὰρ ἔστι πανταχοῦ, ἀλλὰ ψυχῆς διαθέσει· διὸ καὶ παρὰ τοῦ Αὐγουστίνου λέγεται ἐν τῷ Περὶ τῆς ὁμολογίας τῆς πίστεως βιβλίῳ, αὐτὸν μὲν πᾶσι παρεῖναι, οὐκ αὐτῷ δὲ πάντας, ἀλλὰ τοὺς ὁμοίους αὐτῷ δι' ἀρετῆς γενομένους. Τῷ δ' αὐτῷ τρόπῳ καὶ διίσταται τις ἀπ' αὐτοῦ· καὶ οὕτως ἡ πρόσοδος καὶ ἀποχώρησις ὑπὸ τῇ ὁμοιό τητι τῆς σωματικής κινήσεως δηλοῖ τὴν κατὰ νοῦν διάθεσιν. Κεφάλ. Η'. Επίλογος τοῦ πρώτου βιβλίου. Ἐκ δὲ τούτων δῆλον τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ εἶναι τὴν ἐνέργειαν αὐτοῦ. Πἂν γὰρ δ μὴ ἔστιν εἶδος ἐν ὕλῃ, ἔστιν εἶδος καθ᾿ αὐτὸ ὑφεστώς. Ο δὲ Θεός ἐστιν εἶδος ἄϋλον, ὡς δέδεικται· ἔστιν ἄρα εἶδος καθ' αὐτὸ ὑφεστώς. Τὸ δὲ εἶδος καὶ ἡ ἐντελέχεια ἐλέγετο εἶναι ἡ τοῦ πράγματος ἐνέργεια. Ἔστιν ἅμα ἡ οὐσία τοῦ Θεοῦ ἡ ἐνέργεια αὐτοῦ, ἐφ' ὅσον μήτε ἐστὶν ὕλη, μήτε ἐν ὅλῃ εἶδος, μήτε δύναμις – ἐν αὐτῷ παθητική, ἀλλ᾽ ἔστι μάλιστα τὸ εἶναι αὐτ τοῦ, ὁ λέγεται αὐτοενέργεια, παντὸς ἐνέργεια. Οὐκ ἄρα ὀρθῶς ἀπεφήναντο οἱ λέγοντες ἁπλῶς μὴ εἶναι τὸν Θεὸν τὴν ἐνέργειαν αὐτοῦ. Δέδεικται γὰρ πῆ εἶναι τὴν ἑαυτοῦ ἐνέργειαν, καθ' δν δὴ λόγον καὶ δοκεῖ καθ' αὑτὸ ἀδύνατον τὸ λέγειν τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ μὴ εἶναι τὴν ἐνέργειαν αὐτοῦ. Ἔστι γὰρ ἀντίφασις, καὶ ταυτό, ὡς ἂν εἴ τις λέγοι τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ μὴ εἶναι τὴν οὐσίαν αὐτοῦ, ἐφ' ὅσον ἡ οὐσία καὶ ἡ ἐνέργεια ἔν τι καὶ τὸ αὐτὸ δηλοῖ ἐν τοῖς καθ' αὐτὰ ὑφεστῶσιν εἴδεσιν. Deus agit, quod est proprium manuum, et videt, quod est proprius oculorum actus in nobis, ideo manus nominatur quod agit in Deo, et oculi quod videt. Ad quartum dicendum quod ea quæ ad situm pertinent, non attribuuntur Dco nisi secundum quamdam similitudinem; sicut dicitur sedens propter suam immobilitatem immutabilitatemque et auctoritatem; et staus, propter suam fortitudinem ad debellandum omne quod ei adversatur. Ad quintum dicendum quod ad Deum non acceditur passibus corporalibus, cum ubique sit, sed affectibus mentis: ideo dicit Augustinus in libro De confessione fidei, eum esse in omnibus, haud vero omnes in eo, sed cos qui funt ipsi per virtutem similes. Eodem modo ab illo receditur: et sic acres sus et recessus sub similitudinem corporalis motus designant spiritualem affectum Cap. Vill. Conclusio primi libri. Ex dictis apparet essentiam Dei esse operationem ipsius. Omne enim quod non est forma in materia, est forma per se subsistens. Sed Deus est forma immaterialis, ut ostensum est; est igitur forma per se subsistens. Forma autem et perfectio rei dicta est esse operatio: est igitur essentia Dei operatio ipsius, in quantum nec est materia, nec forma in materia, nec est in eo potentia passiva, sed est maxime esse ipsius, quod dicitur purus actus, omnium actus. Non igitur recte asseruerunt qui dixerunt Deum non esse simpliciter suam operationem. Ostensum est enim eum esse quodammodo suam operationem, ob hanc nempe rationem quod in se impossibile videtur dicere essentiam Dei non esse operationem ipsius: adest enim contradictio in eodem, tauquam si quis dicat essentiam Dei non esse essentiam ejus, in quantum essentia et operatio unum quid et idem significant in formis per se subsistentibus. LIBER SECUNDUS. ΤΑ ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΤΟΥ Β' ΒΙΒΛΙΟΥ. α'. "Οτι εἰκότως προτάττονται τελειωτικαὶ τοῦ ἔχοντος ἐνέργειαὶ τῶν ἄλλων ἐνεργειῶν, ὅσαι εἰσὶν ἐξωτερικῶν ἀποτελεσμάτων τελειωτι καί. β'. Οτι οὐκ ἔστιν ἐν τῷ Θεῷ αἰσθησις. γ. "Οτι ό Θεός ἐστι νοῶν. δ. "Οτι ὁ Θεός ἐστι θέλων. "Οτι ἐστὶν ἐν τῷ Θεῷ νοερά καὶ θελητική δύναμις. σ' Ὅτι αἱ κατὰ ταύτας ἕξεις ἀποδίδονται τῷ Θεῷ. CAPITA LIBRI SECUNDI. Caput I. Quod convenienter ponuntur operationes perfectivæ ipsius habentis ante alias operationes, quæ sunt perfective exteriorum effectuum. Cap. Il. Quod non est in Deo sensus. Cap. Ill. Quod Deus est intelligens. Cap. IV. Quod Dius est vcleus. Cap. V. Quod est in Deu intellectiva et appetitiss polcntia. Cap. VI. Quod habitus harum potentiarum Deo altribuuntur. !

Cap. al VI. Quod hujusmodi opcrationes earumque ζ'. "Οτι αἱ τοιαῦται ενέργειας, αἱ κατὰ ταύτας habitus et potentiæ sunt unum et idem in Deo. ἕξεις τε καὶ δυνάμεις εἰσὶν ἐν τῷ θεῷ ἐν καὶ τὸ αὐτό. Cap. Vill. Objectiones adversariorum, earumque solutiones cum propositione. Cap. IX. Iterum de eodem argumento. Cap. X. Quod intellectualis Dei polentia est essentia ejus. Cap. XI. Quod intellectualis Dei potentia est operatio ejus. Cap. XII. Quod Deus nulla alia specie intelligibili intelligit, quam sua essentia. Cap. xiii. Quod perfecta Deus intelligit seipsumn. Cap. XIV. Quod in Deo non est kabilus scientiæ. Cap. XV. Quod sapientia Dei est essentia ipsiuς. Cap. XVI. Quod veritas Dei sit ejus essentia. Cap. XVII. Quod Dei voluntas est ipsius essentia. Cap. XVIII. Quod principale divinæ voluntatis volitum est divina essentia. Cap. XIX. Rationes ob quas hæc videntur a se invicem distincia, el earum solutiones cum propositione. Cap. XX. Quomodo Deus sibi sit ut volitum in volente. Cap. XXI. Quod Deus est sua vila. Cap. XXII. Rationes adversariorum et solutiones. Cap. XXIII. Quod Deus est sua bonitas. Cap. XXIV. Quod Deus est beatus. Cap. ΧΧΥ. (uod Deus est sua beatitudo. Cap. XXVI. Quod hæc nomina non sunt synonyms. Cap. XXVII. Utrum univoce hæc nomina dicantur de Deo el de creaturis. Cap. XXVIII. Quod hæc nomina non æquivoce dicantur de Deo et rebus. Cap. XXIX. Quod hac nomina analogice dicuntur de Deo et rebus. Conclusio libri secundi. LIBER SECUNDUS Cap. I. Pro@mium libri secundi. Quoa convenienter ponuntur operationes perſectivæ ipsius habentis ante alias operationes quæ sunt perfectivæ exteriorum effectuum. llis igitur dictis de prima operatione, nunc de secunda loquendum est: nam se habet illa ad hanc sicut prima perfectio ad secundam. Cum autem operationem in duo dividentes, unam dixerimus esse perfectivam ipsius habentis, alteram vero perfectivam alicujus exterioris effectus, nunc primum disseramus de operatione perfectiva habentis, scilicet de intelligere, velle et sentire. Nam merito ante hanc posita est operatio quæ ut forma et perfectio consideratur, quia est ejus principium: nim hil enim agit quatenus est potentia, sed quatenus est actus. Hanc iterum ante alias ponimus, quia aliæ sunt propter finem, ea vero ipse finis. Nam generans intendit formam generati, quæ est finis generationis; et ulterius communicationem, et similitudinem divini esse, cum specie propria, in iis quibus communia non sunt elementa; et insuper suam cum Deo similitudinem, in quantum est causa. Et architectus agit propter forinam domus, et ulterius propter sarcinarum custodiam: hoc eniin in intentione est prius forma domus, in actione ή. Οι λογισμοί ἀπὸ τοῦ ἐναντίου, καὶ λύσεις μετὰ προθεωρίας. θ'. "Ετι εἰς τὸ αὐτό. ι'. Οτι ἡ νοερὰ τοῦ Θεοῦ δύναμίς ἐστιν ἡ οὐσία αὐτοῦ. τα'. "Οτι ἡ νοερά τοῦ Θεοῦ ἐνέργεια ἐστιν ἡ οἰ σία αὐτοῦ. ιβ'. "Οτι ὁ Θεὸς οὐδενὶ ἄλλῳ νοητῷ εἴδει νοεῖ, ἢ τῇ ἑαυτοῦ οὐσία. ιγ. Οτι τελείως ὁ Θεὸς αὐτὸς ἑαυτὸν γινώσκει. ια. Οτι ἐν τῷ Θεῷ οὐκ ἔστιν ἕξις επιστημο νική. ιε'. Ὅτι σοφία τοῦ Θεοῦ ἐστιν ἡ ουσία αὐτοῦ, "Οτι ἡ ἀλήθεια αὐτοῦ ἐστιν ἡ οὐσία αὐτοῦ. "Οτι ἡ Θεοῦ θέλησίς ἐστιν ἡ οὐσία αὐτοῦ. ιη'. Οτι τὸ πρῶτον τῇ θείᾳ θελήσει θελητόν ἐστιν ἡ οὐσία τοῦ Θεοῦ, ιθ'. Λογισμοί δι' ὧν ἂν δόξεις ταῦτα πρὸς ἄλλη λα, καὶ λύσεις αὐτῶν μετὰ προθεωρίας. κ'. Τίνα τρόπον ἐστὶν ὁ Θεὸς ἑαυτῷ ὡς θελητών ἐν τῷ θέλοντι κα'. "Οτι ὁ Θεός ἐστιν ἡ αὐτοῦ ζωή. κβ'. Λογισμοὶ ἐκ τοῦ ἐναντίου, καὶ λύσεις. κγ'. "Οτι ὁ Θεός ἐστιν ἡ ἀγαθότης αὐτοῦ. κα. Ὅτι ὁ Θεός ἐστι μακάριος. κι'. "Οτι ὁ Θεός ἐστιν ἡ μακαριότης αὐτοῦ. κς'. "Οτι ταῦτα τὰ ὀνόματα οὐκ εἰσὶ συνώ νυμα. κζ'. Πότερον συνωνύμως λέγεται ταῦτα τὰ ὀνόματα τοῦ Θεοῦ, καὶ τῶν ὄντων. κή. Οτι ταῦτα τὰ ὀνόματα οὐχ ὁμωνύμως λέγονται ἐπὶ τοῦ Θεοῦ, καὶ τῶν ὄντων. χθ'. Ὅτι ταῦτα τὰ ὀνόματα αναλογικώς λέγονται ἐπί τε τοῦ Θεοῦ, καὶ ὄντων. Επίλογος τοῦ β' βιβλίου. Κεφάλ. Δ'. Προοίμιον τοῦ δευτέρου βιβλίου, ότα εἰκότως προτάττονται αἱ τελειωτικαὶ τοῦ ἔχον τος ενέργειαι τῶν ἄλλων ἐνεργειῶν, ὅσαι εἰσὶν ἐξωτερικών αποτελεσμάτων τελειωτι και. Τούτων τοίνυν κατὰ δύναμιν εἰρημένων περὶ τῆς πρώτης ενεργείας, νῦν καὶ περὶ τῆς δευτέρας της τέον. Εχει γὰρ ἐκείνη πρὸς ταύτην, ὡς πρώτη πρὸ; δευτέραν τελειότητα. Ἐπεὶ δὲ ταύτην διχή διελόντες, τὴν μὲν ἐλέγομεν εἶναι τελειωτικὴν τοῦ ἔχον τος, τὴν δὲ ἐξωτερικοῦ τινος ἀνυστικὴν ἀποτελέ σματος· φέρε πρῶτον περὶ τῆς τελειωτικῆς τοῦ ἔχον τος ενεργείας διασαφήσωμεν, οἷον τοῦ νοεῖν, τοῦ βούλεσθαι, τοῦ αἰσθάνεσθαι. Πρὸ μὲν γὰρ ταύτης εἰκότως ἑτάττετο ἡ ἐνέργεια, ἡ ὡς εἶδος καὶ ἐντελέχεια λεγομένη, διὰ τὸ καὶ ἀρχὴ ταύτης εἶναι. Ούτ δὲν γὰρ ἐνεργεῖ, ᾗ δύναμίς ἐστι, ἀλλ' ᾗ ενέργεια. Ταύτην δὲ πάλιν τῶν ἄλλων προτάττομεν. Ἐπεὶ αἱ μὲν ἄλλαι τέλους ἕνεκά εἰσιν, αὐταὶ δὲ τέλος. Τό τε γὰρ γεννῶν σκοπεῖ τὸ εἶδος τοῦ γεννωμένου, δ τέο λο; ἐστὶ τῆς γεννήσεως, καὶ περαιτέρω την μετάδοσιν τοῦ ἀγαθοῦ, καὶ τὴν ὁμοιότητα τοῦ θείου εἶναι ἐν τῇ κατὰ τὸ εἶδος ἰδιότητι, ἐν ὅσοις μὴ ἀΐδια τὰ ἄτομα, καὶ ὅτι τὴν ἑαυτοῦ πρὸς Θεὸν ὁμοιότητα, κατὰ τὸ αἴτιον εἶναι· ὅ τε οἰκοδόμος ποιεῖ τοῦ ἔδους ἔνεκα τῆς οἰκίας, καὶ τῆς τῶν σκευῶν φυλακῆς ὡς τελικωτίο

ρου. Τοῦτο γὰρ τῷ μὲν σκοπῷ πρότερόν ἔστι τοῦ τῆς οικίας εἴδους, τῇ δὲ ποιήσει ὕστερον. Καὶ ἔτι πε ραιτέρω ποιεῖ διὰ τὸ ἑαυτοῦ ἀγαθόν. Τό τε γὰρ εξ δος τοῦ οἴκου, καὶ τὴν τῶν σκευῶν· φυλακὴν ποιεῖ ται, διὰ τὴν τοῦ μισθοῦ ἀπόληψιν· ἥτις ἐστὶν ἴδιον ἀγαθὸν αὐτοῦ. Θεωροῦμεν δὲ, καὶ βουλόμεθα, καὶ αἰσθανόμεθα, ἕκαστον δι' αὐτό, καὶ οὐ δι' ἄλλο. vero est posterius, et adhuc ulterius agit propter stium bonum: nain et formam domus et sarcinarum custodiam facit. ad recipiendam mercedem, quæ est proprium suum bonum. Intelligimus autem, et volumus, et sentimus unumquodque propter seipsum, non propter aliud. Quia igitur omne agens agit propter finem, si nullus est Anis agendi, ad quem terminatur ope ratio, ipsa est Anis. Manifestum autem quod anis semper est melior iis quæ sunt ad finem: illud propter quod aliquid est appetibile, est ipsum magis appetibile. Quia igitur operationes perfectiv ipsius habentis, scilicet intelligere, velle et sentire, sunt ut fnis, operationes vero effective quorumἘπεὶ οὖν πᾶν τὸ ποιοῦν ποιεῖ τέλους ἕνεκα, εἰ μηδὲν εἴη τέλος ποιητὸν, εἰς δ ὁρίζεται, ἡ ἐνέργειά ἐστιν αὐτὴ τέλος. Δῆλον δὲ, ὅτι τὸ τέλος ἀεὶ βέλτιον τῶν πρὸς τέλος. Τὸ γὰρ δι' ὅ τι αἱρετόν, ἐκεῖνο μᾶλο λον τοιοῦτον. Ἐπεὶ τοίνυν αἱ μὲν τελειωτικαὶ νοῦ ἔχοντος ενέργειαι, οἷον, τὸ νοεῖν, τὴ βούλεσθαι, τὸ αἰσθάνεσθαι, ἔχουσιν ὡς τέλος. αἱ δὲ ποιητικαί τι νῶν ἀποτελεσμάτων ἔξωθεν ἔχουσι πρὸς τέλος, ἀνάγκη βελτίους ἐκείνους εἶναι τούτων. Διὸ καὶ περὶ dam exteriorum electuum sunt ut ad finem, neces ἐκείνων ῥητέον πρῶτον, καὶ διοριστέον, πότερον ταυτόν ἐστι τῆς οὐσίας τοῦ Θεοῦ ἡ ἕτερον. Κεφάλ. Β'. Ότι οὐκ ἔστιν ἐν τῷ θεῷ ἡ αἴσθησις. Καὶ περὶ μὲν τοῦ αἰσθάνεσθαι οὐδὲ πράγματα ἔχειν, ἐφ' ὅσον μὴ ἔστιν ἐν τῷ Θεῷ αἴσθησις· πρὸς μὲν γὰρ τὸ αἰσθάνεσθαι δεῖ σωματικῶν ὀργάνων· ὁ δὲ Θεὸς οὐκ ἔχει σῶμα ὀργανικόν. Δέδεικται γὰρ πάσης ύλης καθαρεύειν. Ὁ Θεὸς ἄρα οὐκ αἰσθά νεται. β'. "Ετι ἡ αἴσθησις ἐκ πάθους γίνεται. Μεταταβολῇ γὰρ καὶ ἀλλοιώσει τῶν αἰσθητηρίων γίνεται, Ἐν δὲ τῷ Θεῷ δέδεικται μὴ εἶναι δύναμιν παθητι- c χήν. Οὐδ᾽ ἄρα αίσθησις. γ. "Ετι ἡ ἐνέργεια αίσθησίς ἐστι τὸ ἐνεργεῖν απ σθητόν, καθ' ὁ ὑποκείμενόν ἐστι τῶν αἰσθητῶν εἰ δῶν. Ὁ δὲ Θεὸς οὐκ ἔστιν ὑποκείμενόν τινος είδους αἰσθητοῦ. Οὐκ ἄρα αἰσθάνεται. δ. Ετι τὸ αἰσθητόν ἐστι πρὸ τοῦ αἰσθητικού, ὡς φησιν ὁ φιλόσοφος ἐν ταῖς Κατηγορίαις. Ὁ δὲ Θεὸς οὐκ ἔστιν αἰσθητόν. Οὐ γάρ ἐστιν αἴσθησις αύτ τοῦ, φησὶν ὁ ἅγιος Διονύσιος. Πολλῷ ἄρα οὐκ αι σθητικόν. Οὐ γάρ ἐστι πρότερον τοῦ Θεοῦ, οὔτε πράγματι, οὔτε ἐπινοίᾳ. Οὐκ ἄρα αισθάνεται. ε. Ετι ἡ αἴσθησις οὐκ οἶδε τὰ καθόλου, καὶ τὰ άΐδια, ἀλλὰ τόδε, καὶ τὸ νῦν. Ὁ δὲ Θεὸς ἐπίσταται τὰ καθόλου, καὶ τὰ ἀίδια, καὶ ὅσα δὲ τῶν καθ' ἕκαστα καὶ νῦν ἐπίσταται καθόλου καὶ ἀΐδια ἐπί. σταται, ἐφ' ὅσον ἐν ἑαυτῷ πάντα ἐπίσταται. Ούκ ἄρα αἰσθάνεται. ς'. Ετι τὸ αἰσθάνεσθαί ἐστι τὸ ἔχειν τὴν ἐκ τῶν πραγμάτων κατάληψιν. Ο δε Θεὸς οὐκ ἔχει τὴν ἐκ πραγμάτων κατάληψιν, ἀλλὰ μᾶλλον τὴν πρὸς τὰ πράγματα. Οὐκ ἄρα αἰσθάνεται. Αλλ' ἀρκεῖ καὶ ταῦτα. Κεφάλ. Γ'. "Οτι ὁ Θεός ἐστι νοῶν. Τὸ μὲν οὖν μὴ εἶναι αἴσθησιν ἐν τῷ Θεῷ ἐκ του σούτων δῆλον· ὅτι δέ ἐστι νοῶν ὁ Θεὸς, φανερόν ἐντεῦθεν. Ἐν γὰρ τοῖς κινοῦσι, καὶ κινουμένοις, εὐκ ἔστιν άπειρον προϊέναι· πρῶτον μὲν, ὅτι πάντα τὰ τοιαῦτα τὰ ἄπειρα δεῖ σώματα εἶναι· πᾶν γὰρ se est illas esse his meliores. Itaque de illis primo dicendum est, ac discernendum utrum sint idem quam essentia Dei, an aliud. Cap. Il. Quod in Deo non est sensus. Et quidem de sentire nulla est difficultas in eo quod non sit in Deo sensus. Nam ad sentiendum opus est corporeis organis; Deus autem non habet corpus organicum, ostensum est enim eum esse al omni materia purum; ergo Deus non sentit. 2. lterum, sensatio e passione nascitur: @t enim mutatione et alteratione sensuum. Sed in Deo demonstratum est non esse potentiam passivam; nec igitur est sensus. 3. Præterea, quod sentit in actu, fit sensibile in actu, secundum quod est subjectum formæ sensibį. lis; Deus autem non est subjectum alicujus formæ sensibilis; non igitur sentil. 4. Adhuc, sensibile est prius sensitivo, ut ait philosophus in Prædicamentis. Deus autem non est sensibilis, quia ejus non est sensus, ait sanctus Dionysius. Ergo a fortiori non est sensitivus: nihil enim est prius Deo, re vel intellectu. Non igitur sentit. 5. Insuper, sensus non cognoscit universalia et sempiterna, sed quod est bịc et nunc. Deus autein cognoscit universalia et sempiterna, et quæcunque Vindividualium et præsentium cognoscit, cognoscit ut universalia et sempiterna, in quantum in seipso omnia cognoscit. Ergo non sentit. 6. Demum, sentire est habere cognitionem a rebys; Deus autem non desumit cognitionem a rebus, sed potius eam rebus commuticat; non igitur sentit. Verum hæc sufficiunt, Cap. III. Quod Deus est intelligens. Non esse in Deo sensum ex dictis patei; intelligentem vero esse Deum sic demonstratur. In moventibus enim et motis non est possibile. in infinitum procedere. Primo quidem, qu'a¨ omnia hujusmodi infinita oportet còrpora essé,

' Omne enim quod movetur, est divisibile et corpus, 8 κινεῖται ἐστι διαιρετὴν, καὶ σώμα, ὡς δείκνυται ut probatur in sexto Physicorum. Omne autem corpus quod movet motum, simul dum movet movetur; ergo omnia ista infinita simul moventur, dum uuum eorum movetur; sed unum eorum, quum sit finitum, movetur tempore finito; alia igitur omnia illa infinita moventur tempore finito. Hoc autem est impossibile, sive per continuationem, sive per contiguationem sint unum mobile. Ergo in moventibus et motis impossibile est in infinitum procedere. Secundo, quia in moventibus et motis ordinatis, quorum scilicet unum. per ordinem ab alio movetur, hoc necesse est inveniri, quod remoto primo movente vel cessante a motione, nullum aliorum movebit vel movebitur; primum enim est omnibus causa movendi et moveri. Sed si sunt moventia et mota per ordinem in infinitum, non erit primum movens, sed omnia erunt quasi media moventia. Ergo nullum horum poterit moveri, et sic nihil movebitur in mundo: quod sensibus refellitur. Tertia ratio est, quia i‹ quod movet instrumentaliter, non potest movere nisi sit aliquid quod principaliter moveat. Sed si in infinitum procedatur In moventibus et motis, omnia erunt quasi instrumentaliter moventia, erunt enim sicut moventia mota; nihil autem erit sicut principale movens: ergo nihil movebitur: quod confutari potest inductione multorum quæ moventur in mundo. Propter hoc oportet mobilia omnia reducere in unum primum movens seipsum, Movens autem seipsum, se movet per appetitum et apprehensionem: sola enim hæc inveniuntur seipsa movere, utpote in quibus est movere et moveri. Pars igitur in primo movente niovens seipsam, oportet quod sit appetitus et apprehensio. In motu autem qui est per appetitum et apprehensionem, appetens et apprebensum est novens notum, appetibile vero et apprebensibile est movens non molum. ἐν τῷ ἔκτῳ τῆς Φυσικής. Πάν δὲ σῶμα δ κινεῖ κι· νούμενον, ἅμα κατὰ τὸ κινεῖν κινείται. Πάντα δρα τὰ ἄπειρα ταῦτα ὁμοῦ κινηθήσεται, τοῦ ἑνὸς αὐτῶν κινουμένου. ᾿Αλλὰ τὸ ἐν αὐτῶν πεπερασμένον εν, κινεῖται ἐν πεπερασμένῳ χρόνῳ. Καὶ πάντα έτερα ἐκεῖνα τὰ ἄπειρα κινοῦνται κατὰ χρόνον πεπερα σμένον. Τοῦτο δέ ἐστιν ἀδύνατον· ἡ συνεχεία ή συν αφείᾳ ὄντων ἐν κινητόν. Οὐκ ἄρα ἐν τοῖς κινοῦσι, καὶ κινουμένοις ἔστιν ἐπ' ἄπειρον προϊέναι. Δεύτερον δὲ, ὅτι ἐν τοῖς κινοῦσι καὶ κινουμένοις κατὰ τάξιν, ὧν τὸ ἓν κατὰ τάξιν ὑπὸ ἄλλου κινεῖται, τοῦτ᾽ ἂν ἀναγκαῖόν ἐστιν εὑρίσκεσθαι, ὅτι ἀνειρουμένου του πρώτως κινοῦντος, ἢ παυομένης τῆς κινήσεως, οὐδὲν τῶν ἄλλων κινήσει, ἢ κινηθήσεκαι τὸ γὰρ πρῶτόν ἐστιν αἰτία πᾶσι τοῦ κινεῖν, καὶ κινεῖσθαι. 'Αλλ' είπερ εἴη κινοῦντα καὶ κινούμενα κατὰ τάξιν ἄπειρα, οὐκ ἔσται τὸ πρῶτον αινοῦν· ἀλλὰ πάντα ἔσται ὥσπερ ἄμεσα κινοῦντα. Οὐδὲν ἄρα τούτων δυνήσεται κινεῖσθαι. Καὶ ταύτῃ οὐδὲν ἐν τῷ κόσμῳ κινήσεται, υπερ αἰσθήσει ελέγ χεται. Τρίτος λόγος ἐστὶν, ὅτι τὸ κινοῦν ὀργανικῶς οὐ δύναται κινεῖν, εἰ μή τι εἴη τὸ ἀρχοειδῶς κινοῦν. 'Αλλ' εἰ ἐπ' ἄπειρον προΐει ἐν τοῖς κινοῦσι καὶ κα νουμένοις, πάντα ἔσονται καθάπερ εἰ ὀργανικών κινοῦνται. Εσονται γὰρ πάντα οιονεί κινοῦντα πιο νούμενα. Οὐδὲν δὲ ἀρχοειδές κινοῦν· οὐδὲν ἄρα κι νήσεται· ὅπερ ἐστὶ τῇ ἐπαγωγῇ ἐλέγχειν πολλῶν ἐν τῷ κόσμῳ κινουμένων. Διὰ δὴ τοῦτο πάντα τὰ κινούμενα ἀναγκαῖον ἀναφέρειν εἰς τι πρώτον κινοῦν αὐτὸ ἑαυτό. Τὸ δὲ κινοῦν ἑαυτὸ κινεῖ ἑαυτὸ ὀρέξει καὶ καταλήψει. Μόνα γὰρ τὰ τοιαῦτα εὑρίσκονται αὐτὰ ἑαυτὰ κινοῦντα, ὡς ἐν αὐτοῖς ἔντος τοῦ κινεῖν, καὶ κινεῖσθαι. Ἐν τῷ πρώτῳ τοίνυν τῷ κινοῦντί τι ἑαυτὸ τὸ κινοῦν μέρος δεῖ εἶναι ὄρεξιν καὶ κατάληψιν. Ἐν δὲ τῇ κινήσει τῇ οὔσῃ ἐρέξει καὶ καταλήψει τὸ μὲν ὀρεγόμενον, καὶ καταλαμβανό μενόν ἐστι κινοῦν κινούμενον, τὸ δὲ ὀρεκτὸν καὶ καταληπτόν ἐστι κινοῦν μὴ κινούμενον. Cum igitur id quod est omnium primum mo- Ἐπεὶ τοίνυν τοῦτο πάντων ἐστὶ πρῶτον κινοῦν, vens, quod Deum dicimus, sit omnino immotum, ὁ Θεὸν φαμέν ἐστιν πάντη ἀκίνητον, δεῖ παραβάλε oportet quod comparetur ad motore in qui est mo- λεσθαι πρὸς τὸ κινοῦν, ὅπερ ἐστὶ κινοῦν ἑαυτό, vens seipsum, sicut appetibile ad appetentem, nou ὥσπερ ὀρεκτὸν πρὸς ὀρεγόμενον, οὐ μὴν ὥσπερ vero sicut appetibile sensuali appetitu: nam appe- ὀρεκτὸν ὀρέξει αἰσθητική· ἡ γὰρ αισθητική δρε titus sensualis non est boni simpliciter, sed hujus particularis boni, cum et apprehensio sensualis'non sit nisi boui particularis. Illud autem quod est bomum et appetibile simpliciter, est prius eo quod e ι' bonum et appetibile hic et nunc. Oportet igitur primum movens esse appetilile ut intellectum, et ila oportet movens quod appetit ipsum, esse intelligens. Mullo igitur magis et ipsum primun appetibile erit intelligens quia appetens ipsum fit intelligens actu per bee quod ei tanquam intelligibili unitur. Oportet igitur Deum esse intelligentem, facta sup- „posizione quod primum motum moveat seipsum, ut philosophi voluerunt. Adhuc, idem necesse est sequi, si fiat reductio ξις οὐκ ἔστι τοῦ ἀγαθοῦ ἁπλῶς, ἀλλὰ τοῦδε τοῦ μερικοῦ ἀγαθοῦ, καθόσον καὶ ἡ τῆς αἰσθήσεως και τάληψις οὐκ ἔστιν εἰ μὴ τοῦ μερικοῦ ἀγαθοῦ. Ὁ δὲ ἐστιν ἀγαθὸν, καὶ ἐφετὸν ἁπλῶς, ἔστι πρότερον τοῦ ἀγαθοῦ, καὶ ἐφετοῦ ἐνταῦθα καὶ νῦν. Δεῖ δὴ τὸ πρῶτον κινοῦν εἶναι ἐφετὸν, ὡς νοητὸν, καὶ ταύτῃ τὸ κινούμενον, ὅπερ ἐφίεται αὐτοῦ, εἶναι νοερόν. Πολλῷ ἄρα μάλλον αὐτὸ τὸ πρῶτον ἐφετὸν ἔσται νοερόν. Τὸ γὰρ ἐφιέμενον αὐτοῦ γίνεται ενεργεία νερὸν διὰ τὸ ὡς νοητῷ ἐνοῦσθαι αὐτῷ. Δεῖ τοίνυν τὸν Θεὸν εἶναι νοερὸν ὑποτεθέντος τοῦ πρώτου χιο νουμένου κινεῖν ἑαυτὸ κατὰ τὴν φιλοσόφων δίξαν. Ἔτι δὲ ἀναγκαῖον τὸ αὐτὸ ἔπεσθαι, εἰ γένοιτο ή

ἀναφορὰ τῶν κινητῶν οὐκ εἴ; τι πρῶτον κινοῦν ἐαυ- mobilium, non in aliquod primum movens scipsum, τό, ἀλλ᾽ εἰς κινοῦν τι πάντη ἀκίνητον· τὴ γὰρ πρώτως κινοῦν ἐστι ἀρχὴ καθόλου πάσης κινήσεως· ἀνάγκη· τοίνυν ἐπεὶ πᾶν τὸ κινοῦν κινεῖ κατά τι εἶδος, δ σκοπεῖ ἐν τῷ κινεῖν, τὸ εἶδος καθ' δ σκ πεῖ τὸ πρῶτον κινοῦν, δεῖ εἶναι καθόλου εἶδος, καὶ καθόλου ἀγαθόν. Εἶδος δὲ τῷ καθόλου τρόπῳ οὐχ εὑρίσκεται, εἰ μὴ ἐν τῷ νῷ. Δεῖ τοίνυν τὸ πρῶτον κινοῦν, ὅπερ ἐστὶν ὁ Θεὸς, εἶναι νοερόν. β. Ετι ἐν οὐδεμιᾷ τάξει τῶν κινουμένων εὑρίσκε ται, ὅτι τὴ κινοῦν νοερῶς ἐστι ὄργανον τοῦ κινοῦν τος ἄνευ νοῦ, ἀλλὰ μᾶλλον ἀνάπαλιν. Πάντα δὲ τὰ ἐν τῷ κόσμῳ παραβάλλονται πρὸς τὸ πρῶτον κινοῦν. Ἐπεὶ τοίνυν ἐν τῷ κόσμῳ εὑρίσκονται πολλὰ διὰ νοῦ κινοῦντα, ἀδύνατόν ἐστι τὸ πρῶτον κινοῦν κινεῖν ἄνευ τοῦ. Ἀνάγκη ἄρα τὸν Θεὸν νοεῖν. γ. Έτι ἐκ τούτου γίνεται τι νοῶν, ὅτι ἐστὶν ἄνευ ὅλης, οὗ σημεῖόν ἐστι τὸ τὰ εἴδη γίνεσθαι νοητὰ ενεργεία κατ' ἀφαίρεσιν τῆς ὕλης. Οθεν καὶ ὁ νοῦς ἐστι τῶν καθόλου, καὶ οὐ τῶν κατὰ μέρος, διὰ τὸ τὴν ὕλην εἶναι ἀτομότητος ἀρχήν. Τὰ εἴδη δὲ τὰ νοητά γίνεται ἐν μετὰ τοῦ νοῦ τοῦ ἐνεργεῖν νοοῦντος. Διὸ καὶ εἰ τὰ εἴδη γίνεται ενεργεία νοητά, διὰ τὸ εἶναι ἄνευ ὕλης· ἀνάγκη διὰ τοῦτο εἶναί τι πράγμα νοερόν, διὰ τὸ εἶναι ἄνευ ύλης· δέδεικται δὲ ἐν τοῖς ἄνω εἶναι τὸν Θεὸν πάντη ξύλον· ἔστιν ἄρα νοῶν. δ. Ετι οὐδεμία τελειότης άπεστι τοῦ Θοῦ τῶν εὑρισκομένων ἐν ὁτιοῦν γένει τῶν ὄντων· πρὸς δὲ τὰς λοιπὰς τῶν ὄντων τελειότητας κρατίστη ἐστὶ τὸ εἶναί τι νοερόν. "Εστιν ἄρα τὸ νοεῖν ἐν τῷ θεῷ. sed in movens omnino immobile. Nam primum movens cst universale principium motus: oportet igitur, quia oinne movens movet per aliquam formam quam intendit in movendo, quod forma quam intendit primum movens, sit universalis forma et universale bonum. Forma iutem per modum universalem non invenitur nisi in intellectu: oportet igitur primum movens, quod est Deus, csse intelligens. 2. Amplius, in nullo ordine moventium invenitur, quod movens per intellectum sit iustrumentum ejus quod movet absque intellectu, sed magis e converso. Omnia autem moventia quæ sunt in mundo, comparantur að primum movens: cum igitur in mundo inveniantur multa moventia per intellectum, impossibile et primum movens movere absque intellectu, necesse est igitur Deum esse intelligentem. 3. Item, ex hoc aliqua res est intelligens, quod est sine materia: cujus signum est quod formu funt intellectæ in{actu per abstractionem a materia: unde et intellectus est universalism, et non singularium, quia materia est individuationis principium. Formæ autem intellectæ in actu funt unum cumi intellectu intelligente in actu: unde. si ex hoe sunt formæ intellecta in acta, quod sunt sine materia, oportet rem aliquam ex hoc esse intelligentem, quod est sine materia. Ostensum est autem supra Deum esse omnino immaterialem: est igitur intelligens. 4. Praeterea, Deo nulla perfectio deest, quæ in aliquo genere entium inveniatur. Inter cæteras autem rerum perfectiones potissima est quod aliquid sit intellectivum. Est igitur intelligentia in Deo. 5. Insuper, omne quod tendit determinate in aliquem finem, aut ipsum præstituit sibi dncm, aut praestituitur ei finis ab alio; alias enim non 1813 - gis in hunc quam in illum Gnem tenderet. Natu ralia autem tendunt in fines determinatos: rou enim a tasu na urales utilitates consequuntur, nam sic non essent scmper aut plerumque, sed rarissimo: horum enim est casus et fors. Cum ergo 3. Ετι πᾶν τὸ τεῖνον εἰς τι τέλος ώρισμένως ἢ αὐτὸ προΐστησιν ἑαυτῷ τὸ τέλος, ἢ προτίθεται αὐτῷ παρ' ἄλλου. Αλλως γὰρ οὐ μᾶλλον εἰς τόδε ἢ εἰς εἶδε τὸ τέλος τείνοι ἄν. Τὰ δὲ φυσικὰ τείνουσιν εἰ; ὡρισμένα τέλη. Οὐ γὰρ ἀπὸ ταυτομάτου αἱ φυσικαὶ ὠφέλειαι έπονται. Οὕτω γὰρ οὐκ ἂν εἶεν ἀεὶ, οὐδ' ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον, ἀλλ' ὡς ἐπ᾿ ἔλαττον. Τούτων - γάρ ἐστι τὸ αὐτόματον καὶ ἡ τύχη. Επει τοίνυν ἐκεῖνα οὐ προτιθέασιν ἑαυτοῖς τὸ τέλος, & τὸν τοῦ τέ- ipsa non praestituant sibi finem, quia rationem fλους λόγον οὐκ ἀγνοεῖ, ἀνάγκη τούτοις προτίθεσθαι τέλος ἀπ' ἄλλου, ὅπερ ἐστὶν εἱονεὶ μυσταγωγὸν εἰς τὸ τέλος. Τοῦτο δέ ἐστιν δ πᾶσι χορηγεῖ τὸ εἶναι, καὶ ἔστι καθ᾽ αὑτὸ ἀναγκαῖον εἶναι, ὅ φαμεν εἶναι τὸν Θεὸν, ὡς ἐκ τῶν ἄνω εἰρημένων φαίνεται. Οὐκ ἂν δὲ δύναιτο προτιθέναι τῇ φύσει τὸ τέλος, εἰ μὴ νοο!η. Ὁ Θεὸς ἄρα νοεί. ς'. Ετι πᾶν τὸ ἀτελὲς πρόεισιν ἀπό τινος τελείου. Τὰ γὰρ τέλεια φύσει πρότερά ἐστι τῶν ἀτελῶν, ὥσε περ ἡ ἐνέργεια τῆς δυνάμεως. Τὰ δὲ εἴδη, τὰ ἐν τοῖς ἀτόμοις ὄντα, ἔστιν ἀτελῆ διὰ τὸ μερικῶς, καὶ οὐ· κατα τὸν λόγον τῆς ἑαυτῶν κοινότητος ενυπάρχειν. Δεῖ δὴ μὴ προϊέναι ἀπό τίνων εἰδῶν τελείων, καὶ οὐ μερικών. Τοιαῦτα δὲ εἴδη οὐ δύναται εἶναι εἰ μὴ τὰ PATROL. GR. CLI nis non cognoscunt, oportet eis præstitui finem ab alio, quod sit velut inducens ad Gnem. Hoc autem est quod præbet omnibus esse, et est per seipsum necesse esse: quod dicimus esse Deum, ut ex supradictis patet. Non autem posset naturæ finent præstituere, nisi intelligeret. Deus igitur est intelligens. 6. Denique, omne quod est imperfectum, derivatur ab aliquo perfecto: nam perfecta naturaliter sunt priora imperfectis, sicut actus potentia. Sed formæ in rebus individuis exsistentes sunt imperfects, quia particulariter et non secundum communitatem soæ rationis insunt: oportet igitur quod deriventur ab aliquibus formis perfectis et uon

particularibus. Tales autem formnæ esse non possunt νοητά. Οὐ γὰρ εὑρίσκονταί τινα εἴδη ἐν τῇ αὐτῶν uisi în intellectu, cum non inveniatur aliqua forma in sua universalitate nisi in intellectu; et per consequens oportet eas esse intelligentes, si sint per se subsisten_ tcs: sic enim solum possunt esse operantes. Deum igitur, qui est primus actus per se subsistens, a quo alia omnia derivantur, oportet esse intelligentem. Hanc autem veritatem etiam fides catholica confitetur; nam in nono capite Job dicitur de Deo: «S2piens curde est et fortis robore ';, et in duodecimo: • Apud ipsuna est fortitudo et sapientia ';, et in Psalmis: «Mirabilis facta est scientia tua ex me ';» el in undecimo Epistola ad Romanos: «Ο altitudo divitiarum, et sapientiæ, et scientiæ Dei'!, Hujus autem fidei veritas in tantum apud homines invaluit, nt ab intelligendo nomen Deo nomen impositum sit Θεός, id est, videns: neque enim oculis videt, quum sensu: non habcat. Cap. IV. Quod Deus est volens. 1. His dictis de divino intellectu, consequenter adbuc confitendum est eum esse volentein: nam ex· intelligere sequitur velle, Cum enim bonum intellectum sit objectum proprium voluntatis, oportct quod bonum intellectum, in quantum hujusmodi, sit volitum, et quidem ab intelligente, haud vero a non intelligente. Necesse est igitur quod intelligens bonum, in quantum hujusmodi, sit volens. Deus autem intelligit bonum: cum enim sit perfecte intelligens, intelligit ens simul cum ratione boni: est igitur voleas. 2. lterum, cuicunque inest aliqua forma, per illam formam habet habitudinem ad ea quæ sunt in rerum natura; sicut lignum album per suam albedinem est aliquibus simile et quibusdam dissimile. In intelligente autem et sentiente est forma rei intellecţæ et sub sensum cadentis, cum omnis cognitio sit per aliquam similitudinem. Oportetigitur esse habitudinem intelligentis et sentientis ad ea quæ sunt intellectu et sensu, secundum quod sunt in rerum natura. Non autem boc est per hoc. quod intelligunt et sentiunt: nam per hoe magis attenderetur habitudo rerum ad intelligenteni et sentientem, quia intelligere et sentire est secundum quod res sunt in intellectu et sensu secundum modum utriusque; habet vero habitudinem sentiens et intelligens ad rem quæ estextra animam per voluntatem et appetitum: unde omnia sentientia et intelligentia appetunt et volunt. Voluntas tamen proprie in intellectu est: est enim voluntas appetitus rationalis natura. Cum igitur Deus sit intelligens, necessario est volens. 5. Amplius, illud quod consequitur omne ens, convenit enti, in quantum est ens; quod est autem hujusmodi, oportet maxime iuveniri in primo ente. Cuilibet autem enti competit maxime appetere sitam perfectionsm et couservationem sui esse; dub ix, 4. * Job x11, 15. 3 Psal. cxxxvI:1, 6. καθολικότητα, εἰ μὴ ἐν τῷ νῷ. Καὶ κατὰ τὸ εἰκὸς δεῖ αὐτὰ εἶναι νοερά, είπερ εἰσὶ καθ᾿ αὐτὰ ὑφ εστῶτα· οὕτω γὰρ μένως δύνανται ἐνεργεῖν. Ο Θεός ἄρα ἐστὶν ἐνέργεια πρώτη καθ' αὐτὴν ὑφεστηκυία, ἀφ' οὗ τὰ ἄλλα πρόεισιν. Αναγκαίον ἄρα νοερόν εξ ναι. Ταύτην δὲ τὴν ἀλήθειαν καὶ ἡ καθολική πίστις ὁμολογεῖ. Λέγεται γὰρ ἐν τῷ δεκάτῳ τοῦ Ἰὼβ περί Θεοῦ· ο Σοφός ἐστι καὶ κραταιὸς τῇ δυνάμει·ο καὶ ἐν τῷ…….. «Παρ' αὐτῷ ἐστιν ἡ ἰσχὺς, καὶ ἡ σου φία· ο καὶ ἐν τοῖ; Ψαλμοῖς· «Εθαυμαστώθη ή γνωσίς σου ἐξ ἐμοῦ· καὶ ἐν τῷ ια' τῆς πρὸς 'Ρωμαίους· «"Ω βάθος πλούτου καὶ σοφίας καὶ γνώ σεως Θεοῦ! Ταύτης δὲ τῆς πίστεως ἡ ἀλήθεια παρά τοσοῦτον κεκράτηκεν ἐν ἀνθρώποις, ὡς καὶ ἀπὸ τοῦ νοεῖν ὄνομα τῷ Θεῷ ἐπιθεῖναι. Οὐ γὰρ ὄψει ὁρᾷ, ἐφ' ὅσον μηδὲ αἴσθησιν ἔχει. Κεφάλ. δ'. "Οτι ὁ Θεός ἐστι θέλων. σ'. Τοῖς δὲ προειρημένοις περὶ τοῦ θείου τοῦ ἐπε ται ὅτι θέλειν ὁμολογεῖν τὸν Θεόν. Ἐκ γὰρ τοῦ νοεῖν Έπεται θέλειν. Τὸ γὰρ ἀγαθὸν νόημά ἐστιν ἴδιον ἀν τικείμενον τῆς θελήσεως. Ανάγκη τοίνυν τὸ ἀγαθὸν νόημα, ἐφ' ὅσον τοιοῦτον, εἶναι θελητόν, πάντως δ τῷ νοοῦντι, οὐ γὰρ τῷ μὴ νιοῦντι. 'Ανάγκη ἄρα το νοοῦν τὸ ἀγαθὸν, ἐφ' ὅσον τοιοῦτον, εἶναι θέλον. Ο δὲ Θεὸς νοεῖ τὸ ἀγαθόν. Εφ' ὅσον γάρ ἐστι τέλειαν νοοῦν, νοεῖ τὸ ὃν σὺν τῷ τοῦ ἀγαθοῦ λόγῳ. Εστιν ἄρα θέλων. β'. Ετι ὅτῳ δή ποτέ ἐστί τι εἶδος, ἔχει κατ' ἐκεῖνο τὸ εἶδος σχέσιν πρὸς τὰ ὄντα ἐν τῇ τῶν ὄντων φύσει, ὥσπερ τὸ λευκὸν ξύλον διὰ τῆς αὐτοῦ λευκότητός ἐστί τισιν ὅμοιον, καί τισιν ἀνόμοιον· τῷ δὲ νοοῦντε καὶ αἰσθανομένῳ ἔνεστι τὸ εἶδος τοῦ νοουμένου καὶ ὑπὸ αἴσθησιν πίπτοντος πράγματος, καθ' ὅσον πάσα κατάληψις ἐστι διά τινος ὁμοιότητος. Δεῖ ἄρα είναι αἴσθησιν τοῦ νοοῦντος καὶ αἰσθανομένου πρὸς τὰ νοητά καὶ αἰσθητά, καθόσον εἰσὶν ἐν τῇ τῶν ὄντων φύσει. Οὐκ ἔστι δὲ τοῦτο κατανοεῖν καὶ αἰσθάνεσθαι. Κατὰ τοῦτο γὰρ θεωρείται σχέσις τῶν ὄντων πρὸς τὸν νοοῦντα καὶ αἰσθανόμενον. Τὸ γὰρ νοεῖν καὶ αἰσθάνεσθαί ἐστι καθὸ τὰ ὄντα ἐστὶν ἐν τῷ νῷ καὶ ἐν τῇ αἰσθήσει, κατὰ τὸν ἑκάστου τρόπον· ἔχει σχέσιν το νοοῦν καὶ τὸ αἰσθανόμενον πρὸς τὸ πραγμα τὸ ἐν ἔξω τῆς ψυχῆς θελήσεως καὶ ὀρέξεως. "Οθεν πάντα νοοῦντα καὶ τὰ αἰσθανόμενα θέλει τε καὶ ὁρία γεται. Ιδία δὲ ἡ θέλησις ἐν τῷ νῷ ἐστιν. Εστι γὰρ ή θέλησις, ὄρεξις λογικής φύσεως. Ἐπεὶ τοίνυν ὁ Θεό; ἐστι νοῶν, ἀνάγκῃ θέλει. γ΄. Ετι ἐκεῖνο, δ ἔπεται παντί δντι, προσήκει τῷ ὄντι, ἐφ' ὅσον ἐστὶν ἄν· ὁ δέ ἐστι τοιοῦτο, δεῖ μάλιστα εὑρίσκεσθαι ἐν τῷ πρώτῳ ὄντι. Παντὶ δὲ ὄντι προς ήκει τὸ μάλιστα ἐφίεσθαι τῆς ἰδίας τελειότητος καὶ συντηρήσεως τοῦ ἰδίου εἶναι, ἐκάστῳ δὲ κατὰ εἶν * Rom. si 55.

ἑαυτοῦ τρόπον, τοῖς μὲν νοεροῖς κατὰ θέλησιν, τοῖς unicuique autem seculum suum modum: iutelδὲ ζώοις κατὰ τὴν αἰσθητικὴν ὄρεξιν, τοῖς δὲ στερου μένοις αισθήσεως διὰ τῆς φυσικῆς ὀρέξεως. "Αλλως μέντοι τοῖς ἔχουσι τὴν ἰδίαν τελειότητα, καὶ ἄλλως τοῖς μὴ ἔχουσι. Τὰ γὰρ μὴ ἔχοντα τὴν ὀρεκτικὴν δύο ναμιν ἐπιθυμίᾳ τοῦ ἑαυτῶν εἶναι σπεύδουσι πρὸς τὸ ἀντιλαμβάνεσθαι τοῦ ἐνδέοντος αὐτοῖς. Τὰ δὲ ἔχοντα. ἠρεμίζονται ἐν αὐτῷ. Τοῦτο τοίνυν ἀδύνατον μὴ ἐνεῖ και τῷ πρώτῳ ὄντι, ὅπερ ἐστὶν ὁ Θεός. Ἐπεὶ τοίνυν ἐστὶν ὁ νοῶν, δῆλον, ὅτι ἐνυπάρχει αὐτῷ θέλησις, ᾗ ἀρέσκει αὐτῷ τὸ εἶναι αὐτοῦ, καὶ ἡ ἀγαθότης αὐτοῦ, 4. Έτι τὸ νοεῖν, ὅσον τελειότερόν ἐστι, τοσοῦτον Αδύτερόν ἐστι τῷ νοοῦντι. Ὁ δὲ θεὸς νωεῖ, καὶ τὸ νοεῖν αὐτοῦ ἐστι τελειότατον, ὡς ἐν τοῖς ἄνω δέδει κται. Εστιν ἄρα τὸ νοεῖν αὐτοῦ ἥδιστον αὐτῷ. Η δὲ νοερὰ τέρψις ἐστὶ διὰ θελήσεως, ὥσπερ ἡ αἰσθη τικὴ τέρψις ἐστὶ κατὰ τὴν τοῦ ἐπιθυμητικοῦ ὄρεξιν. Κάτι τοίνυν ἐν τῷ Θεῷ θέλησις. ε. Ττι τὸ εἶδος τὸ διὰ τοῦ νοῦ θεωρηθὲν οὐδὲ κινεῖ, οὐδὲ αἰτία· ἐστί τινος, εἰ μὴ διὰ θελήσεως με πιτευούσης, ᾗ ἀντικείμενόν ἐστι τὸ τέλος καὶ τὸ ἀγαθὸν, ὑφ' οὗ κινεῖται τις πρὸς τὸ ποιεῖν. Αλλά τὸ εἶδος τοῦ θείου νοῦ ἐστιν αἰτίς- κινήσεως, καὶ τοῦ εἶναι τοῖς ἄλλοις ποιεῖ γὰρ διὰ τοῦ τὰ ὄντα. Ανάγκη τοίνυν αὐτὸν εἶναι θέλοντα. · ς'. Ετι ἐν ταῖς κινηταῖς δυνάμεσι καὶ ἐν τοῖς νοῦν ἔχουσιν πρῶτον εὑρίσκεται θέλησις· ἡ γὰρ θέλησις πᾶσαν δύναμιν προσάγει εἰς τὴν ἑαυτῆς ἐνέργειαν. Νοοῦμεν γάρ, ὅτι θέλομεν, καὶ φανταζόμεθα, ότι θέλομεν· καὶ οὕτω περὶ τῶν ἄλλων. Καὶ τοῦτο ἔχει ἐφ' ὅσον τὸ ἀντικείμενον αὐτοῖς ἐστι τὸ τέλος. Ο γὰρ νοῦς οὐ κατὰ τὸν τρόπον τῆς ποιητικῆς αἰτίας καὶ τῆς κινούσης, ἀλλὰ κατὰ τὸν τῆς τελικῆς αἰτίας κινεῖ τὴν θέλησιν, προτιθεὶς αὐτῇ τὸ ἴδιον αντικείμενον, ὅπερ ἐστὶ τὸ ἀγαθόν νόημα. Τῷ πρώτῳ τοίνυν ποιοῦντι προσήκει μάλιστα τὸ ἔχειν θέλησιν. ζ. Ὅτι τὸ τέλος καὶ τὸ πρὸς τὸ τέλος ἀεὶ εὑρί σκονται ὁμοταγή. Ὅθεν καὶ τὸ πρὸς τὸ τέλος τὸ ἀναλογούν τῷ ποιοῦντι πίπτει εἰς τὸ αὐτὸ τῷ εἴδει μετὰ τοῦ ποιοῦντος, ὡς μὲν ἐν τοῖς φυσικοῖς, ὡς δὲ κἂν τοῖς τεχνικοῖς. Τὸ γὰρ τῆς τέχνης εἶδος, δι' οὗ δ τεχνίτης ποιεῖ; ἔστιν είδος μορφῆς ἐνύλον, ὅπερ ἐστὶ το τέλος τοῦ τεχνίτου. Καὶ τὸ εἶδος τοῦ γεννῶντος, πρὸς ᾧ ὄρᾷ, ἐστιν ὁμόστοιχον τοῦ εἴδους τοῦ πυρὸς τοῦ γεννωμένου, ὅπερ ἐστὶ τέλος τῆς γεννήσεις. Τῷ δὲ θεῷ οὐδὲν συντέτακται ὡς ἂν ὁμοταγές, εἰ μὴ αὐτὸς ἑαυτῷ· ἄλλως γὰρ εἴη ἂν πολλὰ πρῶτα. Αὐ τὰς τοίνυν ἐστὶ πρῶτον ποιοῦν διὰ τέλος, ὅπερ ἐστίν αὐτός. Αὐτὸς ἄρα οὐ μόνος ἐστὶ τέλος ἐφετόν, ἀλλὰ καὶ ἐφισμένος ἑαυτοῦ, ὡς τέλους, καὶ ὀρέξει νοερά ὡς νοῶν. Τοῦτο δὲ ἐστιν ἡ θέλησις, ὄρεξις λογικής φύσεως. "Εστιν ἄρα ἐν τῷ Θεῷ θέλησις. η. Ετὶ ἐλεύθερόν ἐστιν, ὅ ἐστιν αὐτὸ ἑαυτῷ αἰτία τοῦ ποιεῖν. Καὶ οὕτω τὸ ἐλεύθερον ἐπιδέχεται την λόγον τοῦ τον εαυτό. Η θέλησις δέ ἐστι πρώτω; Ελευθέρα ἐν τῷ ποιεῖν. Εφ' όσον γὰρ ἐθέλων τι ποιεῖ τις λέγεται ἐλευθέρως ποιεῖν οἷᾳ δήποτε ἐνεργείᾳ. lectualibus quidem per voluntatem, animalibus per sensibilem appetitum, carentibus vero sensu per appetitum naturalem; aliter tamen iis quæ habent propriam perfectionem, et aliter iis quæ non habent; nam ea quæ non habent, per appetitivam virtutem sui esse desiderant acquirere quod ipsis deest, quæ autem habent, quietantur in ipso. Hoc igitur non potest deesse primo enti, quod est Deus; cum igitur sit intelligens, evidenter inest ei voluntas, qua placet ipsi suum csse et sua bonitas, 4. Item, intelligere quanto perfectius est, tanto delectabilius intelligenti. Sed Deus intelligit, et ejus intelligere est perfectissimum, ut supra, 08tensum est: ergo ejus intelligere est ei delectabilis - simum. Delectatio autem intelligibilis est per νοluntaten, sicut delectatio sensibilis est per concupiscentiæ appetitum. Est igitur in Deo voluntas. ΤΟ B. Adhuc, forma. per intellectum considerata mon. movet nec aliquid causat, misi mediante luntate, cujus objectum est friis et bonum quo movetur aliquis ad agendum. Sed forma intellectas divini est causa motus et èsse in aliis: agit enim res per intellectum: oportet igitur eum esse v0lentein. 6. Praeterea, in virtutibus motivis et in labentibus intellectum prior invenitur voluntas: nam voluntas omnem potentiam applicat ad sunm actum; intelligimus enim quia volumus, imaginamur gaia volumius, et sic de aliis. Et hoc est, quia objcctun horum est Anis. Intellectus enim non secundum modum causæ efficientis et moventis, sed secundum modum causæ finalis movet voluntatem, 'proponendo ei proprium objectum, quod est bonum intellectum. Primo igitur agentř convenit maxime habere voluntatem. 7. Rursus, linis et quod est ad finem, semper unius ordinis inveniuntur: unde illud ad finem quod est proportionatum agenti, incidit in idem specie cuin agente, tam in naturalibus quam in artificialibus. Nam forma artis, per quam artifex agit, eut species forme, quæ est in materia, qua eet Anis artifcis: et forma ignis generautis, qua agil, est ejusdem speciei cum forma ignis generati. quae est liuis generationis. Deo autem nihil coordi natur quasi ejusdem ordinis, nisi ipse sibi; alias essent plura prima. Ipse est igitur principium agens propter finem, qui est ipsemet: ipse igitur non solum est finis appetibilis, sed appeteus seipsum αἱ ânem, et quidem appetitu intellectuali, utpote intelligens; hic autem appetitus natura rationalis est voluntas: est igitur in Deo voluntas. 8. Necnon, liberum est quod est sibi ipsi causa agendi, et sic liberum liabet rationem ejus quol est per sc. Voluntas autem est primario libera in agendo: in quantum enim voluntarie agit quis, dicitur libere agere quamcunque actionem. Primo

igitur agenti convenit per voluntatcm agere, cui Τὸ πρῶτα τοίνυν ποιοῦν τι προσήκει τῷ θελήσει ποι maxime competit per se agére. εἶν, ᾧ μάλιστα προσήκει τὸ δι' ἐαυτὸ ποιεῖν. r. 9. Insuper, universitas rerum babet finem: alias res omnes casu exsisterent, nisi diceretur primas creaturas non esse propter Onem, sed ex materiali necessitate, posteriores vero eis creaturas esse propter finem; sicut Democritus contendebat cœlestia corpora casu exstitisse, inferiora vero ex causis determinatis: quod destruitur in secundo Physicorum, per hoc quod meliora non possunt essa minus ordinata quam deteriora. Oportet igitur agnoscere in processione creaturarum a Deo aliquem esse finem primarium. Invenitur autem agere propter finem et natura et voluntas, altero tamen et altero modo. Natura enim nesciens finem, et rationem finis, et relationem ejus quod est ad finem, non potest sibi Onem proponere, nec se ad fincan snovere, aut ordinare, aut dirigere; hæc vero omnia competunte ei qui per voluntatem agit, quippe qui potest intelligere et finem - et omnia prædicta. Unde qui per voluntatem agit, ita propter finem agit, ut proponat sibi finem, et se quodammodo ad finem moveat, ordinans ad hunc suas operationes; natura vero ad finem tendit directe et quasi mola ab aliquo intelligente et volente, sicut palet in sagitta, quæ tendit ad determinatum Gincm, quia dirigitur a sagittario: secundum quem modum a philosophis dictum est naturæ opus esse opus intellectus. Semper autem quod est per aliud, est posterius eo quod est per seipsum: unde necesse est quod primum ordinans ad finem ordinet per voluntatem: et sic per voluntatem Deus creaturas ad exsistentiam adduxit: habet igitur voluntatem. 10. Imo, natura determinatur ad uuum, voluntas vero ad diversa. Et quia omne agens agit simile sibi, necesse est naturam tendere ad illam similitudinem quæ determinatur ad unum. Cum autem æqualitas originem ducat ab unitate, insequalitas vero nascatur ex multis quæ sunt diversa, unde aliquid alteri non est æquale nisi uno modo, inæquale vero est variis gradibus: necesse est quod natura facial semper sibi simile, nisi impediatur per debilitatem potentiæ activæ vet potentiæ recep– live et passiva. Inhabilitas autem potentiae passim vm non est iu Deo, qui non habet materiam, ut ostensum est; neque activa ejus potentia debilitatur, cum sit infinita. Unde quæ sunt similia et æqualia ipsi, naturaliter tantum procedunt ab eo, ut Filius et Spiritus sanctus; creatura vero, qua inæquales procedunt, non per naturam, sed per voluntatem procedunt: sunt enim multi alii inæqualitatis gradus secundum quos creatio Geri possëɩ; nam dici nequit divinam potentiam ad unum tantum determinari, cum sit infinita. Unde, cum ea sit divina potentia ut ad multos gradus inæqualitas in creatione extendi possit, nec vero ad determinatum gradum, universa autem produxerit libero arbitrio: necessario igitur ex voluntate procedunt, non vero ex natura. Ergo Deus vul. θ'. Ετι τὸ πᾶν ἔχει τι τέλος. Ἐπεὶ πάντα ἐν τοῖς οὔσιν ἀπὸ ταυτομάτου συμβαίη ἄν, εἰ μὴ δήπου λέ γοιτο τὰ πρῶτα δημιουργήματα μὴ εἶναι διὰ τέλος, ἀλλ' ἐκ τῆς ὁλικῆς ἀνάγκης, τὰ δὲ μετ᾿ αὐτὰ εἶναι διὰ τέλος, ὥσπερ καὶ Δημόκριτος ετίθετο τὰ οὐράνια σώματα ἀπὸ ταυτομάτου γενέσθαι, τὰ δ' ὁποδεξηκότα ἐξ ὡρισμένων αἰτιῶν. Ὅπερ ἀνασκευάζεται ἐν τῷ δευτέρῳ τῶν φυσικῶν διὰ τὸ τὰ κρείττω μὴ δύνασθαι ἧττον τάξεως μετέχειν τῶν χειρόνων. Ανάγκη τοίνυν ὁμολογεῖν ἐν τῇ προόδῳ τῶν κτισμάτων παρὰ Θεοῦ εἶναί τι τέλος σκοπιμώτατον. Ευρίσκεται δὲ ποιεῖν διὰ τέλος καὶ ἡ φύσις καὶ ἡ θέλησις, ἄλλως μέντοι καὶ ἄλλως. Η γὰρ φύσις ἀγνοοῦσα τὸ τέλος, καὶ τὸν λόγον τοῦ τέλους, καὶ τὴν σχέσιν τοῦ πρὸς τέλος, οὐ δύναται προτιθέναι ἑαυτῇ τέλος, οὔτε αὐτὴν εἰ; τὸ τέλος κινεῖν, ἢ τάττειν, ή διιθύνειν. "Α πάντα προσ ήκει τῷ θελήσει ποιοῦντι, οὑπὲρ ἐστι τὸ νοεῖν καὶ τὸ τέλος. Καὶ τὰ προειρημένα πάντα, ὅθεν τὸ μὲν θε λήσει ποιοῦν οὕτω διὰ τέλος ποιεῖ, ὡς καὶ προτιθέ ναι ἑαυτῷ τὸ τέλος καὶ ἑαυτῷ ἀμηγέπη πρὸς τὸ τέσ λος κινεῖν τάττον τὰς ἑαυτοῦ ἐνεργείας εἰς αὐτό· ἡ δὲ φύσις εἰς τὸ τέλος τείνει ἐθυνομένη, ὥσπερ καὶ κινουμένη ὑπό τινος νοοῦντος καὶ θέλοντος, ὥσπερ φαίνεται ἐν τῷ μέλει τῷ τείνοντι εἰς ὡρισμένον σκο πὸν, τῷ ἐθύνεσθαι παρὰ τοῦ τοξότου, καθ' όν δήτρι τον παρὰ τῶν φιλοσόφων είρηται. Οτι τὸ τῆς φύ σεως ἔργον ἐστὶν ἔργον νοῦ. 'Αεὶ δὲ τοῦ δι' άλλη ἐστὶν ὕστερον τοῦ καθ' αὐτό, ὅθεν ἀνάγκη τὸ πρῶτον τάττον εἰς τέλος, τάττειν θελήσει. Καὶ οὕτω θελήσει ὁ Θεὸς τὰ κτίσματα εἰς τὸ εἶναι προήνεγκεν. Έχει ἄρα θέλησιν. Ι. Ετι ἡ φύσις ώρισται πρὸς ἐν, ἡ δὲ θέλησις προς ὁπότερον, καὶ ἐπεὶ πᾶν τὸ ποιοῦν ποιεῖ ὅμοιον ἑαυτῷ, ἀνάγκη τήν φύσιν τείνειν εἰς ἐκείνην τὴν ὁμοιό τητα, ἥτις ώρισται πρὸς ἦν. Ἐπεὶ δὲ ἡ ἰσότης τὴν αἰτίαν ἴσχει ἀπὸ τῆς ἐνάδος, ἡ δὲ ἀνισότης ἐστιν ἐκ τοῦ πλήθους, δ ποικίλως ἔχει· διὸ καί τι ἄλλῳ οὐκ ἔστιν ἴσον, εἰ μὴ ἐνὶ τρόπῳ, ἄνισον δέ ἐστι διαφόροις βαθμοῖς· ἀνάγκη τὴν φύσιν ἑαυτῇ ποιεῖν ἀεὶ, εἰ μὴ δι' ἀσθένειαν τῆς ποιητικῆς δυνάμεως, ή τῆς δεκτικῆς καὶ παθητικῆς· ἀνεπιτηδειότης δ παθητικῆς δυνάμεως οὐ προστρίβεται τῷ Θεῷ ἐφ' ὅσον μὴ ἔχει ὕλην ὡς δέδεικται. Οὐδ᾽ αὖ ἡ ποιητικὴ αὐτοῦ δύναμις ἀσθενεῖ ἄπειρος οὖσα. Ὅθεν τὰ μὲν ὅμοια καὶ ἴσα ἑαυτῷ μόνως φυσικῶς προΐασιν ἀπ' αὐτοῦ, ὡς ὁ Υἱός, καὶ τὸ Πνεῦμα· ἡ δὲ πτίτις ἡ ἄνισος προϊοῦσα οὐ φύσει, ἀλλὰ θελήσει πρόεισιν. Εἰσὶ γὰρ πολλοὶ, καὶ ἄλλοι ἀνισότητος βαθμοί, καθ' οὓς ἂν πάντας ἐνεδέχετο τὴν κτίσιν γενέσθαι. Οὐ γὰρ οἷόν τε λέγειν τὴν θείαν δύναμιν προς εν μόνος ἐρίζεσθαι ἄπειρον οὖσαν. Οθεν ἐπεὶ ἡ θεία δύνα μις οὕτως ἔχει ὡς πρὸς πολλούς βαθμούς ἀνισότης ἐν τῷ δημιουργεῖν δύνασθαι ἐκτείνεσθαι, μὴ ἐν ώρισμένῳ βαθμῷ, τὸ δὲ πᾶν κατεσκεύασεν ἐκ τῆς αυτεξουσιότητος τῆς θελήσεως, πρόεισιν οὐκ ἀνάγκη φύσεως θέλει ἄρα ὁ Θεός.

f ια'. Ετι εἰ πᾶν τὸ ποιοῦν ποιεῖ ὅμοιον ἑαυτῷ ἀμηγέπη, ἀνάγκη τὰ αὐτῶν ἀποτελέσματα ἐν τῇ ἑαυτῶν αἰτίᾳ ἀμηγέπη ἐνυπάρχειν. Πᾶν δὲ, ὅπερ ἐστὶν ἔν τινι, ἔστιν ἐν αὐτῷ κατὰ τὸν αὐτοῦ τρόπον. "Οθεν ἐπεὶ ὁ Θεὸς αὐτός ἐστι νοῦς, προϋπάρχουσιν ἐν αὐτῷ τὰ κτίσματα νοητῶς· φησὶν γὰρ ὁ μακάριος Διονύ σιος, ὅτι οὐκ ἐκ τῶν ὄντων τὰ ὄντα μανθάνων οἶδεν ὁ θεῖος νοῦς, ἀλλ' ἐξ αὐτοῦ, καὶ ἐν ἑαυτῷ, κατ' αι. τίαν τὴν πάντων εἴδησιν, καὶ γνῶσιν, καὶ οὐσίαν προέχει· τὸ δὲ ἐν τῷ νῷ οὐ πρόεισιν ἀπ' αὐτοῦ, ὅτι μὴ διὰ θέλησιν μεσιτεύουσαν· ἡ γὰρ θέλησίς ἐστιν ἡ ἐξανύουσα τὰ ἐν τῷ νῷ, τό τε νούμενον κινεῖ τὴν θέλησιν, καὶ ταύτῃ ἀνάγκη τὸν Θεὸν θέλειν. Τούτῳ συνάδει καὶ τὸ ἐν τοῖς Ψαλμοῖς· «Πάντα όσα ηθές λησεν, ἐποίησε· ν καὶ ἐν τῇ πρὸς Ῥωμαίους • Εἰ δὲ θέλων ὁ Θεὸς ἐνδείξασθαι, ο καὶ τὰ λοιπά. Κεφάλ. Ε΄. Οτι ἔστιν ἐν τῷ θεῷ νοερὰ καὶ θελητικὴ δύναμις. Ὅτι μὲν οὖν εἰσι τοιαῦται ἐνέργειαι· ἐν τῷ Θεῷ, αἱ τελειωτικαί εἰσι τοῦ ἔχοντος ἐκ τῶν εἰρημένων ἱκανῶς οἶμαι δεδείχθαι. α'. Πότερον δὲ καὶ αἱ κατὰ ταύτας δυνάμεις, οἷον ἡ νοερά, καὶ ἡ θελητική, καὶ καθόλου ἡ δραστική δύναμίς ἐστιν ἐν αὐτῷ, ἢ οὐ, ζητήσωμεν. Δοκεί τοίνυν ἐν αὐτῷ μὴ εἶναι δύναμιν τοιαύτην. Ἡ γὰρ δύναμίς ἐστιν ἐνεργείας ἀρχή. Η δὲ ἐνέργεια τοῦ Θεοῦ, ἤστις ἐστὶν ἡ οὐσία αὐτοῦ, ὡς μετὰ ταῦτα δειχθήσεται, οὐκ ἔχει ἀρχήν. Οὔτε γὰρ γεγέννη ται, οὔτε ἐκπεπόρευται. Ἐν τῷ Θεῷ ἄρα οὐκ ἔστι δύναμις. β'. Έτι πάν, ὅπερ ἐστὶ τελειότατον, ἀποδιδόναι χρὴ τῷ Θεῷ. Ο τοίνυν σκοπεῖ τὸ ἑαυτοῦ τελειότερον. οὐ δεῖ ἀποδιδόναι αὐτῷ· ἀλλὰ πᾶσα δύναμις σκοπεῖ τι ἑαυτῆς τελειότερον δηλονότι ἡ μὲν παθης τική, τὸ εἶδος, ἡ δὲ δραστική, την ενέργειαν. Οὐκ ἄρα ὀφείλει δύναμις ἀποδίδοσθαι τῷ Θεῷ. γ. Ετι ἡ ἕξις ἐστὶ τελειοτέρα τῆς δυνάμεως, ὡς ἐγγυτέρα τοῦ ἐνεργεῖν οὖσα. Εξις δὲ ἐν τῷ Θεῷ οὐκ ἔστιν, ὡς ἐν τοῖς μετὰ ταῦτα δειχθήσεται. Οὐδ' ἄρα δύναμις. δ. Ότι πᾶσα δύναμις τῆς οἰκείας ενεργείας χω ριζομένη ἐστὶν ἀτελής. Καπειδὴ μηδὲν ἀτελὲς τῷ Θεῷ προσήκει, οὐδ᾽ ἂν᾿ εἰκότως δοκοίη δύναμις τῷ Θεῷ ἀποδίδοσθαι. · ε'. Κἂν λέγῃ τις, τὴν τοιαύτην δύναμιν μηδέποτε τῆς οἰκείας ενεργείας χωρίζεσθαι, οὐδ᾽ οὕτω δρᾷ 8 γὰρ ἄλλο τινὶ τέλειόν ἐστι, καθ᾿ αὐτὸ θεωρούς μενον ἀτελές ἐστιν. Οὐκ ἄρα ἐστὶ δύναμις ἐν αὐτῷ. δ'. ἔτι ἡ τῆς οὐσίας κατηγορία ἐστὶ βελτίων τῶν ἄλλων κατηγοριῶν. ᾿Αλλὰ τῷ Θεῷ οὐκ ἀποδί δνται αὐτία, ὡς ὁ Αὐγουστῖνος φησιν. Πολλῷ ἄρα ἧττον ἀποδώσειέ τις τὴν τῆς ποιότητος κατηγορίαν. 'Αλλ' ή δύναμις τίθεται ἐν τῷ δευτέρῳ εἴδει τῆς ποιότητος. Τῷ θεῷ ἄρα δύναμις οὐκ ὀφείλει ἀποδίδυσθαι. » Psal. cxiit, 3. Videtur locus mutilus. 11. Denique, si omne agens agit semper sibi simile, oportet effectus in sua causa semper includi. Omne autem quod est in aliquo, est in eo secundumn modumn ejus. Unde, cum Deus ipse sit intel- - lectus, præexsistunt iu eo creature per modum intelligibilem. Dicit enim beatus Dionysius: ‹ Non ex entibus entia cognoscit divinus intellectus, sed ex seipso et in seipso causaliter omnium scientiam cognitionemque et essentiam habet. Quod autem est în intellectu, non exit ab en nisi mediante voluntate: voluntas enim est quæ peragit ea quæ sunt in intellectu, quum res intellecta movet voluntalem. Et sic oportet Deum velle. His concinit illust Psalmorum: e Omnia quæcunque voluit, fecit ";» et in Epistola ad Romanos: ‹ Quod si Deus volens ostendere, et reliqua. Cap. V. Quod est in Deo intelligens et volens potentia. Esse igitur in Deo illas operationes quæ sunt perfectiva ipsius habentis, ex dictis suficienter demonstratum arbitror. 1. Utrum vero his respondentes potentiæ, scilicet Intellectiva, voliliva et generaliter activa potentia sint in Deo, an non, inquiramus. Porro videtur quod in Deo non sit hujusmodi potentia. Nam potentia est principium operationis. Sed operatio divina, quae est ejus essentia, ut infra demonstrabitur, non habet principium: nam nec generatur, nec procedit. In Deo igitur non est potentia. 2. Praeterea, omne quod est perfectissimum, Deo attribuendum est; quod igitur tendit ad aliquid seipso perfectius, non est ei tribuendum. Sed omnis potentia tendit ad aliquid seipsa perfectius: scilicet passiva ad formam, et activa ad operationem. Non igitur debet potentia Deɔ tribui, 5. Praeterea, habitus est perfectior potentia, cum sit propior actui. Sed habitus in Deo non est, ut postea ostendetur; nec igitur potentia. 4. Praeterea, omnis potentia, a qua operatione separata, est imperfecta. Et quia nihil imperfe clum Deo convenit, non igitur conveniens viderctur potentiam Deo tribuere. 5. Quod si quis dicat hujusmodi potentiam nunquam a sua operatione separari, nihil proficit: quod enim per aliquid aliud est perfectum, si in seipso consideratur, imperfectum est. Non igitur est potentia in Deo. 6. Praterea, prædicamentum essentir cut melius aliis prædicamentis. Sed Deo non attribuitur essentia, ut ait Augustinus; culto minus ei altri bui posset praedicamentum qualitatis. Δι potentia ponitur in secunda specie qnalitatis. Deo igitur potentia non potest attribui.

GREGORI ACINDYNI Sed contra est quod dieit beatus Dionysius in octavo De divinis nominibus capite: «Potentia eet Deus,tanquam omnem potentiam in seipso habens et superhabens. Si enim omnem potentiam habet, manifestum est quod habet intellectivam et volitivam. Præterea, omne intelligens et volens, potest intelligere et velle. Quod enim non potest intelligere nec velle, est incapax intelligendi et volendi; quod autem est incapax intelligendi et volendi, necesse est non intelligere nec velle. Sed Deus est intelligens et volens, ut supra ostensum est: babet igitur potentiam intelligendi et volendi. Responsio. Dicendum est quod ad demonstrationein hujus quaestionis scitu dignum est potentiam, sicut diximus, comparari ad operationem. Operatio autem est duplex: scilicet una quæ est forma, et altera quæ est actio. Et huic actioni videtur ex communi hominum intelligentia primario datum esse nomen operationis; sic enim fere omnes operationem intelligunt; secundario autem exinde translatum est hoc nomen ad formam, quia forma est principium et finis operationis seu actions. Unde etiam potentia est duplex: una activa, de qua dependet operatio quæ ut actio dicitur, et Luic videtur primario datum esse potentiæ nomen. Quia autem nihil agit nisi ratione potentiæ activæ, Deo autem convenit esse actum purum et primum, ideŋ maxiine ei competit activa potentia, et tanto magis, quod est operatio intellectus. Ad primum ergo dicendum quod potentia non selum dicitur principium operationis, sed etiam cfectus, cum operatio est effectrix alicujus Qxterioris effectus. Quando igitur potentia est principium effectus, necessario est etiam operationis principium, nisi prius ostendatur potentiam esse aliam ab operatione, et hanc ab illa realiter pro cedere. Nam scitu dignum est quod in divinis duplex invenitur distinctio: una realis, qua persona ab invicem distinguuntur, sicut paternitas et filiatio, quia personæ ab invicem distinguuntur p realiter, nec tantum ratione, quod est Sabellii hæresis; et altera, quæ est tantum secundum rationem. Cum dicitur: Operatio fuit a divina essentia, aut a potentia; vel: Deus agit per suam essentiam; bae propositiones quasdam designant distinctiones rationis: si enim reales essent hæ distinctiones, personas distinguerent. Eas aulem esse distinctiones rationis sic probatur. Quando enim Deo attribuitur operatio secundum suam rationem, quæ principium requirit, attribuitur ei e'iam distinctio ejus quod est ex principio, in co sita quod aliquid sit ab alio. Unde hæc distinctio non est nisi rationis. Est autem de ratione operaLionis, non de ratione essentia: unde, quamvis divina essentia non habeat principium, nequc se1236 Αλλ᾽ ἐναντίον ἐστὶ τὸ λεγόμενον ὑπὸ τοῦ μακα ρίου ἐν τῷ Περὶ θείων ονομάτων ὀγδόῳ κεφαλαίω Ότι δύναμίς ἐστιν ὁ Θεὸς, ὡς πᾶσαν δύναμιν ἐν ἑαυτῷ προέχων καὶ ὑπερέχων. Εἰ γὰρ πᾶσαν δύο ναμιν ἔχει, δήλον, ὅτι καὶ τὴν νοερὰν καὶ θελησ τικήν. Ετι, πᾶν τὸ νοοῦν καὶ θέλον δύνατα: νοεῖν, καὶ θέλειν. Ο γὰρ μὴ δύναται νοεῖν καὶ θέλειν, ἀδύ νατόν ἐστι νοεῖν καὶ θέλειν. Ο δὲ ἀδύνατόν ἐστι νοεῖν, καὶ θέλειν, ἀναγκαῖόν ἐστι μὴ νοεῖν, μηδέ θέλειν. Ὁ δὲ Θεός ἐστι νοῶν καὶ θέλων, ὡς ἐν της ἄνω δέδεικται. Ἔχει ἄρα δύναμιν εἰς τὸ νοεῖν καὶ θέλειν. Απόκρισις. Ῥητέον, ὅτι πρὸς παράστασιν τοῦδε τοῦ ζητή ματος εἰδέναι ἄξιον, ὅτι ἡ δύναμις, καθάπερ εἴρηται, λέγεται πρὸς τὴν ἐνέργειαν. Η δὲ ἐνέργεια Εστι δισσή. Πρώτη ἥτις ἐστὶ τὸ εἶδος, καὶ ἡ δευτέρα, Στις ἐστὶν ἡ δράσις· καὶ ταύτῃ δοκεῖ ἐκ τῆς κοινῆς τῶν ἀνθρώπων ἐννοίας τὸ ὄνομα τῆς ἐνεργείας πρῶτον ἀποδίδοσθαι τῇ δράσει. Οὕτω γὰρ πάντες ὡσανεῖ τὴν ἐνέργειαν νοοῦσι. Δευτέρῳ δὲ λόγῳ ενα τεῦθεν μετενήνεκται τὸ ὄνομα πρὸς τὸ εἶδος, ἐφ' ὅσον τὸ εἶδος ἐστιν ἀρχὴ καὶ τέλος τῆς ἐνεργείας, ήτοι τῆς δράσεως. Ὅθεν καὶ ἡ δύναμίς ἐστι διπλή. Μία ή δραστική, ᾗ συνήρτηται ή ενέργεια, ἡ ὡς δράσις λεγομένη· καὶ ταύτῃ δοκεῖ πρῶτον ἀποδε δόσθαι τὸ τῆς δυνάμεως όνομα. Οσπερ δὲ οὐδὲν (ποιεῖ), ὅτι μὴ τῷ λόγῳ τῆς ἐνεργητικής δυνάμεων, τῷ δὲ Θεῷ προσήκει τὸ εἶναι ἐνέργειαν καθα ρὰν καὶ πρώτην· διὸ καὶ μάλιστα αὐτῷ προσήκει ἡ ἐνεργητικὴ δύναμις, καὶ τοσοῦτο μᾶλλον, ὅσον ἐστὶν ἐνέργεια νοῦς. Πρὸς τὸ πρῶτον οὖν ῥητέον, ὅτι ἡ δύναμις οὐ μόνον λέγεται τῆς ἐνεργείας ἀρχὴ, ἀλλὰ καὶ τοῦ ἀποτελέσματος, ὅταν ἡ ἐνέργεια πρακτική ή τινος ἀποτελέσματος ἔξωθεν. Οταν οὖν ἡ δύναμίς ἐστιν ἀρχὴ τοῦ ἀποτελέσματος, ἀνάγκη καὶ τῆς ἐνεργείας ἀρχὴν εἶναι, ἐὰν μὴ πρότερον δειχθῇ ἕτερον ἂν ἡ δύναμις τῆς ἐνεργείας, καὶ αὕτη ἐξ ἐκείνης προϊ οὖσα πραγματικῶς. Εἰδέναι γὰρ ἄξιον, ὅτι τοῖς θείοις εὑρίσκεται διπλῆ ἀναφορά· μία πραγματική, ᾖ τὰ πρόσωπα ἀλλήλων διακρίνονται, ὡς ἡ πατρό της, καὶ ἡ υἱότης, ἐπεὶ τὰ πρόσωπα ἀπ' ἀλλήλων πράγματι, οὐ μόνῳ λόγῳ διακρίνονται, ὅπερ ἐστὶ τῆς Σαβελλίου αἱρέσεως· καὶ ἑτέρα ἡ κατὰ τὸν λόγον μόνον, ἐπειδὰν λέγηται· Ἡ ενέργειά ἐστιν ἐπὶ τῆς θείας οὐσίας, ἢ τῆς δυνάμεως. Η, ὅτι ὁ Θεός ενεργεῖ διὰ τῆς ἑαυτοῦ οὐσίας. Αἱ γὰρ προθέσεις ἀναφοράς δηλοῦσί τινας κατὰ τὸν λόγον. Εἰ γὰρ πραγματικαὶ ἦσαν καὶ αὗται αἱ ἀναφοραί, πρόσωπε ἂν διέκριναν. Τὸ δὲ εἶναι ταύτας τὰς ἀναφορές τοῦ λόγου ἐντεῦθεν δῆλον. Επειδὰν γὰρ ἀποδίδοται τῷ Θεῷ ἐνέργεια κατὰ τὸν αὐτῆς λόγον, ὃς ἀρχὴν ζητεῖ, ἀποδίδοται αὐτῷ καὶ ἀναφορὰ τοῦ ὄντος ἐξ ἀρχῆς οἷον τὸ εἶναι ἔκ τινος· ὅθεν αὕτη ἡ ἀναφορά οὐκ ἔστιν εἰ μὴ τοῦ λόγου. Ἔστι δὲ ἐκ τοῦ λόγου τῆς ἐνεργείας, οὐκ ἐκ τοῦ λόγου τῆς οὐσία;.. Οθεν εἰ καὶ ἡ θεία οὐσία μὴ ἔχει ἀρχὴν, μήτε κατὰ τὸ

πράγμα, μήτε κατὰ τὸν λόγον; ἢ θεία μέντοι ενέρ. & cundam rem, neque secundum rationem, divina γεια ταυτὸν οὖσα τῇ ουσίᾳ ἔχει ἀρχὴν κατὰ τὸν αὐτῆς λόγον. Εἰ γὰρ τί ἐστί τινι τὸ αὐτὸ, κατὰ τὸ πράγμα, καὶ μὴ κατὰ τὸν λόγον, οὐχ δ τι αὐτοῦ κατὰ τὸν λόγον κατηγορείται, καὶ τοῦ ἑτέρου ένα άγκη κατηγορείσθαι. “Ο δὲ λέγω καὶ ἐπὶ παραδείγ ματος σαφές ποιήσομαι. Η γὰρ ἀρχὴ καὶ τὸ τέλος ἐστὶ τὸ αὐτὸ κατὰ τὸ πράγμα ἐν γραμμή. Σημεῖον γὰρ ἑκάτερον. 'Αλλ' οὐκ ἀνάγκη τὰ κατηγορούμενα, τῆς ἀρχῆς, καὶ του τέλους κατηγορεῖσθαι, ἐφ᾽ ὅσον ἡ ἀρχὴ, καὶ τὸ τέλος μὴ τὸ αὐτὸ εἰσι κατὰ τὸν 26γον. Οὕτω τοίνυν εἰ καὶ ἢ οὐσία τοῦ Θεοῦ, καὶ ἡ ἐνέργεια εἴη τὸ αὐτὸ κατὰ τὸ πρᾶγμα, οὐκ ἀνάγκη ἀναπάρχειν τὸ ἐξ ἀρχῆς εἶναι κατὰ τὸν αὐτῆς λόγον, καὶ τῇ οὐσίᾳ τοῦτο ἔπεσθαι, ἐφ' ὅσον ουσία καὶ ἡ ἐνέργεια μὴ ἐστι τὸ αὐτὸ κατὰ τὸν λόγου. tamen operatio, licet idem sit ac essentia, habet principium seruudum suam rationem. Nam si quid cui idem est secundum rem, non vero secundum rationem, id quod de uno prædicatur secon dum rationem), baud necessario prædicatur de altero) Quod autem dico, per exemplum clarius faciam: etenim principium et filis est idem secun dum:rena in linea, utrumque enim est signum; sed non necesse est ea quæ prædicantur de principio, etiam de fine prædicari, quia principium-et Bụis noù sunt idem secundum rationem. Sic igitur, quamvis essentia ct operatio Dei sint idem secandüm rem, noa necesse est, cum de hujus rationa sit esse ex principio, id consequenter competere etiam essentia, quia cssentia et operatio non suut idem secundum rationem. Ad secundum dicendum quod intellectus noster intendit quidque perfectissimum Deo attribuere, Et quia ad eum pervenire nequit nisi per similitudinem effectuum, non invenitur autem in creaturis aliquid summe perfectum, quod omni careat imperfertione: ideo varias perfectiones in creaturis repcrtas illi attribuere conatur, licet cuique harum perfectionum insit quid imperfecti; ita tamen, ut quod inest imperfectum cuique harum perfectionum, hoc totum a Deo removal. Verbi gratia, esse indicat aliquid plenum et simplex, sed non per se subsistens; essentia autem designat aliquid subsistens, sed alterius subjectum. Dicimme igitur Deum esse esschtiam, sed essèntiam ratione subsistendi per se, haud vero ratione essendi altetius subjectum; item esse ei attribuimus, sed esse ratione simplicitatis ac plenitudinis, non ratione exsislendi et inhaerendi in alio. Sic etiam potentiam et operationem dicimus Deum; sed operationem quidem ratione perfectionis (operatio cnim adl pom tentiam comparata est perfectior), non ratione quod operatio est producia; potentiam vero dicimus, quia semper permanet et est principium operationis, non in eo quod per operationem perficitur. Quamvis igitur omne perfectissimum Deo attribuere oporteat, non tamen quidquid Deo irtbuitur potest esse perfectam, quia non est, ši: ut diximus; sed necesse est, verbi gratia, quod in attributione perfectissimi, insita huic perfectionis ratio habeat aliquid seipsa forsan perfectios, cui rursus deest illa perfectio quain aliud habet; quia nihil est ita omnino perfectum, qnod omnes in sc habeat perfectiones, excepto Deo. .. Πρὸς τὸ δεύτερον ῥητέον ὅτι ὁ ἡμέτερος νοῦς σκοπεῖ οἱονεὶ τὸ τελειότατον ἀποδιδόναι τῷ Θεῷ. Καὶ ἐπεὶ εἰς αὐτῶν ἐφικνεῖσθαι· οὐ δύναται εἰ μὴ διὰ τῆς ὁμοιότητος των αποτελεσμάτων, οὐχ ευρω σκεται δὲ ἐν τοῖς κτίσμασι τι τέλειον ἄκρως, δ πάντη τοῦ ἀτελοῦς στεροῖτο, διὰ τοῦτο ἐκ διαφόρων τελειοτήτων ἐν τοῖς κτίσμασιν εὑρισκομένων αὑτὸν ἐπιχειρεῖ ἀποδιδόναι, εἰ καὶ ἐκάστῃ τούτων τῶν Τελειοτήτων Ενεστί τι ἀτελοῦς. Οὕτω μέντοι, ὡς δ δε ποτὲ ἔνεστιν ἑκάστῃ τούτων των τελειοτήτων ἀτελὲς, ὅλον τοῦ Θεοῦ ἀποφάσκειν. Οἷον φέρε εἰπεῖν, τὸ μὲν εἶναι δηλοί τι πλήρες καὶ ἁπλοῦν, οὐ μὴν καθ᾽ αὑτὸ ὑφεστώς· ἡ δὲ οὐσία δηλοί τι ὑφεστώς, ἀλλ᾽ ἄλλῳ ὑποκείμενον· φαμὲν οὖν τὸν Θεὸν καὶ οὐσίαν εἶναι, ἀλλ' οὐσίαν τῷ λόγῳ τοῦ καθ' αὐτὸ ὑφεστάναι· οὐ τῷ λόγῳ τοῦ ὑποκείσθαι ἄλλῳ, οἷον τὸ εἶναι· τὸ δὲ εἶναι ἀποδίδομεν τῷ λόγῳ τῆς ἁπλότης τος, καὶ τοῦ πλήρους, οὐ τῷ λόγῳ τοῦ ἄλλῳ ἐνυπάρχειν καὶ συμπλέκεσθαι. Οὕτω καὶ δύναμιν καὶ ἐνέργειάν ταμεν τὸν Θεόν· ἀλλ᾽ ἐνέργειαν μὲν τῷ τῆς τελειότητος λόγῳ ἡ γὰρ ἐνέργεια πρὸς τὴν δύναμιν θεωρουμένη τελειοτέρα ἐστίν· οὐ τῷ λόγῳ τοῦ τὴν ἐνέργειαν ἀπογίνεσθαι· δύναμιν δέ φαμεν, διὰ τὰ ἀεὶ διαμένειν, καὶ τὰ εἶναι ἀρχὴν ἐνεργείας, οὐ τῷ λόγῳ τοῦ διὰ τῆς ἐνεργείας συμπληρούσθαι. Εἰ καὶ τοίνυν πᾶν τελειότατον ἀποδιδόναι χρὴν τῷ Θεῷ, οὗ πᾶν μέντοι τὸ ἀποδιδόμενον δυνατόν τέλειον εἶναι, ἐπεὶ μηδὲ ἔστι, καθάπερ είρηται. Ανάγκη δὲ τὸ οἷον εἰς ἀπόδοσιν τοῦ τελειοτάτου ἐνόντα αὐτῷ λόγον τῆς τελειότητας ἔχειν τι αὐτοῦ ἴσως τελειό τερον, ᾧ αὖθις ἄπεστιν ἐκείνη ἡ τελειότης ἦν τὰ ἕτερον ἔχει· διὰ τὸ μηδὲν εἶναι οὕτω πᾶν τέλειον, Ο πάσας ἐν ἑαυτῷ περιέχει τας τελειότητας, άνευ τοῦ Θεοῦ. Πρὸς τὸ τρίτον ῥητέον, ὅτι ἡ ἕξις ἐστὶν ἐν τῇ πα θητική δυνάμει, ἢ καὶ τελειοτέρα ἐστὶν αὐτῆς, ὡς είδος αὐτῆς. Τοιαύτη δύναμις οὐκ ἔστιν ἐν τῷ Θεῷ. Πρὸς τὸ τέταρτον ῥητέον, ὅτι ἡ δύναμι, ἡ ἀποδι δομένη τῷ Θεῷ οὐκ ἔπι ἑτέρα παρὰ τὴν οὐσίαν αὐ τοῦ καὶ τὴν ἐνέργειαν, ὡς ἐν τοῖς μετὰ ταῦτα δει χθήσεται. Διὸ οὔτε σκοπεῖταί τι αὐτῆς τελειότερον, οὔτε χωρίς τῆς ἐνεργεία; νοεῖσθαι δύναται. Τὸ δ' Ad tertium dicendum quod habitus est in passiva potentia, et ea perfectior est, tanquam ejus forma; talis potentia non est in Deo. Ad quartum et quintum dicendum quod potentia Heo tributa non est alia,quam ejus essentia et ope-· ratio, ut infra ostendetur: unde nibit considerari potest ut eo perfectius, nec separatim ab operations intelligi potest, sed nomen et ratio potentiæ tribui-

tur essentia in quantum huic competit esse prin- ὄνομα, καὶ ὁ λόγος τῆς δυνάμεως τῇ οὐσία ἀποδίδο cipium activum. (Et per hoc palet responsio.) ται, ἐφ' ὅσον προσήκει αὐτῇ τὸ εἶναι ἀρχὴν δρα στικήν. Ad sextum dicendum quod Augustinus non attribuit Doo essentiam quæ est sub essentiæ genere vel genus, sed essentiam quæ est principium, non soJam generis cssentia, et aliorum generum. Quam lilates vero non debent tribui, quia sunt in passiνα potentia, quæ non est in Dco, ut demonstratum est. Cap. VI. Quod respondentes his operationibus habitus Deo tribauntur, Πρὸς τὸ ἔκτον βητέον, ὅτι Αὐγουστῖνος οὐκ ἀποδίδωσι τῷ Θεῷ οὐσίαν, ἥτις ἐστὶν ἀπὸ τῷ τῆς οὐσίας γένει ἢ γένος, ἀλλ' οὐσίαν, ἥτις ἐστὶν ἀρχὴ οὐ μόνον τοῦ τῆς οὐσίας γένους, ἀλλὰ καὶ τῶν ἄλλων γενών. Ποιότητας δὲ οὐ χρὴ ἀποδιδόναι, διὰ τὸ ταύ τας εἶναι ἐν τῇ παθητικῇ δυνάμει, ήτις οὐκ ἔστιν ἐν τῷ Θεῷ, ὡς δέδεικται. Κεφάλι Γ. Ότι κατὰ ταύτας τὰς ἐνεργείας ἕξεις ἀποδίδονται τῷ Θεῷ. Ὅτι δὲ αἱ κατὰ ταύτας τὰς ἐνεργείας έξεις απο δίδονται τῷ Θεῷ, φανερόν. Καὶ γὰρ καὶ σοφία, καὶ επιστήμη, καὶ ἀλήθεια λέγεται αὐτοῦ, καὶ ἀγαθός. της. Απαντά ἐστιν ἕξεις. Καὶ γὰρ κατὰ ταύτας συ φὸς, καὶ ἀληθὴς, καὶ ἐπιστήμων λέγεται τις παρα νύμως, καὶ ἀγαθός. Οπερ έπεται ταῖς ἔξεσιν, ἐφ' ὅσον εἰσὶ ποιότητες. Ὅτι δὲ ἐκ τοῦ θέλειν καὶ νοεῖν ταῦτα ἐγγίνεται, δῆλον. Η γάρ σοφία ἐστὶ κατάλη ψις τῶν αἰτιατῶν κατὰ τὰς ὑπερεχούσας καὶ πρώτ τας αἰτίας. Ο δὲ Θεὸς, ὅς ἐστιν υπερέχουσα καὶ πρώτη αιτία πάντων, οἶδεν ἑαυτόν. "Εστιν ἄρα σου φός. Καὶ ἡ θεία δὲ βοᾷ Γραφή, λέγουσα, «Τῷ δὲ δυναμένῳ πάντα ὑπερεκπερισσῳ ποιῆσαι ὧν αἰτοῦμεν ἢ νοοῦμεν, -Μόνῳ σοφῷ Θεῷ, αὐτῷ ἡ δόξα εἰς τοὺς αιώνας.» Quod autem respondentes his operationibus babitus Deo tribuantur, manifestum est. Etenim sapientia, et scientia, nt veritas, et bonitas de Deo dicuntur, quæ omnia sunt habitus: nam ex his per derivationem aliquis dicitur sapiens, et verus, et honus: quod consequitur ex habitibus, in quam tum sunt qualitatcs. Quod autem ex intelligere et velle hæc proveniant, patet. Sapientia enim est comprehensio causatorum in superioribus et primis cansis; Deus autem, qui est suprema et prima omnium cansa, cognoscit seipsum: est igitur sapiens. Εt divina clamas Scriptura: < Ei autem qui potens est omnia facere superabundanter quam petimus aut Intelligimus, – Soli sapienti Deo, ή › cui gloria in sæcula sæculorum *. Scientia autem est comprehensio universalium ex primis et necessariis. Sed Deus cognoscit universalia ex primis et necessariis principiis, quæ sunt ipsemcy: est ¡gitur sciens, vel potius inventor omnis vie scientiæ. Veritas autem, juxta Philosophum, non est proprie in rebus: est enim veritas, est conformitas et adæquatio intellectus et rei; unde convertuntur ens et verum. Nam sive considerentur res, verus est intellecļus cum eis conformis et adæquatus; sive intellectus spectetur, verus est tanquam conformis et adæquatus cum rebus. Ita se res habent. At Deus se non ignorat, sed cognoscit se ut est; et hac ejus cognitio est entium mensura qua cuique limitanturea quæ insunt. Nam cognitio ejus comparatur ad entia, sicut scientia artificis ad artificiata. Unde oninino verus est. Quare Paulus dicit: «Est autem Deus verax',› Et voluntas Deifdicitur bona, ex objecto simens speciem; nam objectum ad quod fertur voluntas, est bonum. Laque Spiritus, qui ut voluntas. Patre procedit secundum proprium quemdam modum, sanctus et bonus dicitur, quamvis etiam Pater et Filius sancti et boni sint; sicut et Spiritus vocatur proprie, quamvis etiam Pater et Filius dicantur Spiritus. Nonuulla enim quæ simul et communiter tribus conveniunt, uni tamen proprie attribuuntur; sicut etiam Filio veritas, nam Ego sum, inquit, veritas:» propria est enim Verbo veritas, quanquam et ipse Pater et Spiritus sanctus sint verilas. G **Ephes. 111, 20. • Rom. xvi, 27. ¹ Rom. 111, 4. Η τε ἐπιστήμη ἐστὶ κατάληψις τῶν καθόλου ἐπ πρώτων καὶ ἀναγκαίων. Ὁ δὲ θεὸς οἶδε τὰ καθό λου ἐκ πρώτων αναποδείκτων καὶ ἀναγκαίων, ἅπερ ἐστὶν αὐτός. Εστιν ἄρα ἐπιστήμων, μᾶλλον τὰ εὐρετῆς πάσης ὁδοῦ ἐπιστήμης. Ἡ δὲ ἀλήθεια, κατέ τὸν φιλόσοφον, οὐκ ἔστιν ἰδίω; ἐν τοῖς πράγμασιν, Εστι γὰρ ἡ ἀλήθεια ὑπόληψις σύμμετρος καὶ ἐξι σάζουσα τοῖς πράγμασι. Διὸ καὶ ἀντιστρέφει τὸ ἐν καὶ τὸ ἀληθές. Είτε γάρ εἰσι τὰ πράγματα, αληθής ἐστιν ἡ σύμμετρος καὶ ἐξισάζουσα αὐτοῖς ὑπόληψις εἴτε ἡ ὑπόληψις ἀληθῆς ἐστιν ὡς σύμμετρος και εξισάζουσα τοῖς πράγματι, τὰ πράγματα οὕτως ἔχει. Ο δὲ Θεὸς οὔτε ἑαυτὸν λέληθεν, ἀλλ᾽ οἶδεν ἑαυ τὸν, ὅσος ἐστίν· ἥ τε γνώσις αὐτοῦ ἐστι μέτρον τῶν ὄντων ἑκάστῳ τῶν ἐνόντων οὖσα ἀφοριστική. Έχει γὰρ ἡ γνῶσις αὐτοῦ πρὸς τὰ ὄντα ὡς τοῦ τεχνίτου πρὸς τὰ τεχνικά. Διὸ καὶ πάντη ἀληθὴς εἴη ἄν. Διὸ καὶ Παῦλος λέγει· Γενέσθω δὲ ὁ Θεὸς ἀληθής.» Η τε τοῦ Θεοῦ θέλησις ἀγαθὴ λέγεται ἐκ τοῦ ἐναν τίου λαμβάνουσα τὸ εἶδος. Τὸ γὰρ ἀντικείμενον εἰ; δ φέρεται ἡ θέλησις, ἔστι τὸ ἀγαθόν. Διὸ καὶ τὸ Πνεῦμε τὸ ὡς θέλησις προϊόν ἀπὸ τοῦ Πατρὸς κατὰ ίδιόν τινε τρόπον, ἅγιον καὶ ἀγαθὸν λέγεται, καίτοι καὶ τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ ἁγίων καὶ ἀγαθῶν ὄντων, ὥσπερ καὶ Πνεῦμα λέγεται ἰδίως, καίτοι καὶ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ Πνεύματος λεγομένων. Καὶ γὰρ ἔνια ἀεὶ, καὶ κοινῇ τοῖς τρισί προσήκει, όμως ἐνὶ ἰδίως ἀποδέδοται, ὡς καὶ τῷ Υἱῷ ἡ ἀλήθεια. • Ἐγὼ γάρ, φησίν, εἰμὶ ἡ ἀλήθεια, ο δ προσήκει * Joan. xiv. 6-

αὐτῷ ὡς λόγῳ ἰδίως. Ιδιον γὰρ τοῦ Λόγου τὸ ἀληθεύειν καίτοι καὶ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύ ματος ἀληθείας όντων, Κεφάλ. Ζ'.' Ὅτι αἱ τοιαῦται ενέργεται, καὶ αἱ κατά ταύτας έξεις τε καὶ δυνάμεις εἰσὶν ἐν τῷ θεῷ ἂν καὶ τὸ αὐτό. Πάτερον δὲ αἱ τοιαῦται ενέργειας, καὶ αἱ κατὰ ταύ τας δυνάμεις καὶ ἕξεις εἰσὶν ἐν τῷ Θεῷ ἐν πράγμα, καὶ τὸ αὐτὸ πρὸς τὴν οὐσίαν, καὶ πρὸς άλληλα μερι πῶς τὸ ἁπλοῦν καὶ τέλειον δηλοῦσαι ἐκάστη, ότε δὴ καὶ μερικῶν πραγμάτων ὀνόματα υπάρχουσαι, καὶ μερικούς λόγους ἐμφαίνουσαι· ἢ κατά πράγματα καὶ οἱ λόγοι, ἕτερα υπάρχει, ἔστι δὲ συνημμένα καὶ ἀδιάκριτα ἀλλήλοις, ὥσπερ ἐν ἡμῖν, ὡς τὴν μὲν οὐσίαν εἰς τὴν πρώτην κατηγορίαν ἀνάγεσθαι, τὸ δὲ η νοεῖν καὶ βούλεσθαι εἰς τὸ ποιεῖν, τὰς δὲ δυνάμεις καὶ τὰς ἔξεις εἰς διάφορα είδη; καὶ γὰρ ἔχει ἀπο ρίαν, εἴτε, πάντων ἑτέρων ὄντων δύναιτο τὸ ἐκ τούτων ἁπλοῦν εἶναι, οἷον ἡ τῶν ἀνθρώπων κοινή ἔννοια τὸν Θεὸν ὑποτίθεται. Καὶ γὰρ τοῦτο ἔνιοι δεισχυρίζονται, καὶ πειρῶνται δεικνύναι, ἁπλοῦν εἶναι τὸν Θεὸν, καίπερ ἐκ τοσούτων συνεστῶτα. Καίτοι εἶναι μὲν τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ ἁπλῆν, ἅτε μὴ ἐκ πολλών ουσαν, οἷον οὐδὲν, ὥσπερ τὴν τῆς ψυχῆς, αὐτὸν δὲ τὸν Θεὸν ἐκ τοσούτων ετεροτήτων συγκεία μενον, είπερ έτερα ταῦτα τοῖς πράγμασι κατὰ τὰς τῶν πολλῶν ὑποθήκα; εἶναι ἁπλοῦν... Οὐ γὰρ εἴη καὶ ἡ οὐσία τῆς ψυχῆς ἁπλῆ, ἑτέρας οὔσης ἐν αὐτῇ τῆς οὐσίας, καὶ τῆς δυνάμεως καὶ τῶν ἐνεργειῶν πρὸς ἀλλήλας· διὸ καὶ Αὐγουστῖνος φησιν ἐν τῷ περὶ τῆς ἀληθοῦς ἀκακίας βιβλίω, μόνην τὴν τοῦ Θεοῦ ἁπλότητα είναι πολλαπλῆν, διὰ τὸ μὴ μόνως οὐσίας ἐν αὐτῷ εὑρίσκεσθαι ἁπλότητα, ἀλλὰ καὶ δυνάμεως· καὶ τὴν πολλαπλότητα ἁπλῆν, διὰ τὸ καὶ τὴν οὐσίαν καὶ τὴν δύναμιν, καὶ τὰ ἄλλα, ἄν τι καὶ ἁπλοῦν εἶναι. Συνέβαινε δ' ἂν αὐτοῖς τὸ λεγόμενον, εἴπερ μὴ πράγματα ταῦτα ὁπετίθεσαν, ἀλλὰ λόγους μόνον, ὅπερ τινὲς τῶν ἀρχαίων θεολόγων και λούμενοι περὶ τῶν διαφορῶν ἔλεγον, οὐ πράγματα εἶναι ταύτας διαβεβαιούμενοι, ἀλλ' ἐκ τῶν ἡμετέρων νοητῶν· οἷον τὰ γένη, καὶ τὰ εἴδη φησίν. Νῦν δὲ χαλεπόν, μᾶλλον δὲ ἀδύνατον τὸν Θεὸν ἁπλοῦν λέγειν καὶ ἐκ τοσούτων ἑτεροτήτων πραγματικών συνε στῶτα. Εσται γὰρ ἂν μὲν τῷ ὑποκειμένῳ, πολλὰ δὲ τοῖς συμβεβηκόσι· καὶ ἂν μὲν τῷ ὅλῳ, πολλὰ δὲ τοῖς μέρεσιν. Ὅπερ ἐστὶ μὴ ἐν καὶ ἁπλῶς ἁπλοῦν εἶναι, ἀλλὰ πῆ, καὶ κατά τι. Cap. VII. Quod hujusmodi operationes et respondenles eis habitus et potentiæ sunt in Deo unum ef idem. (Nunc inquirendam est) utrum hujusmodi operationes et respondentes eis potentiæ et habitus sint unum quid et idem relative ad essentiam et ad se invicem, particulatim simplex et perfectum unaquaque designantes, quatenus. particularium re ruin sunt nomina et particulares signifcant ratio nes; an sint diversa re et ratione, sed cohærentia et ab invicem indivisa, sicut in nobis: ita ut es sentia in primam categoriam reducatur, intelligere autem et velle in actionem, potentiae vero et habitus in varias species. Verum difficile est quod, cum omnia sint diversa, possit ex his fieri ens simplex, quale communis boninum sensus Deum declarat esse simplicem. Nonnulli quidem affirmant et probare coe nautur simplicem esse Deum, licet ex talibus constantem: nempe essentiam Dei esse simplicem, tanquam minime ex multis coalescentem, sicut et essentiam animæ;. ipsum vero Deum, ex tot differentibus compositum, licet hæc sint diverse realiter secun dum multorum suppositiones, esse tamen simplicem intelligit: alias enim essentia animæ non esset simples, cum in hac essentia potentiaque et operationes sint ab invicem diverse. Itaque Augustinus dicit in libro De vera simplicitate, solum Del simplicitatem esse multiplicem, quia non solum essentiæ iuvenitur in eo simplicitas, sed etiam potentiæ; et illam multiplicitatem simplicem secundum quid, et essentiam, et potentiam, et alia, esse unum quid et simples. Sed hoc effalum illis conveniret, si non supponerent hae non esse res, sed rationes tantum, ut εuncupabant quidam veterum theologorum de differentiis loquentes, qui affirmabant eas non esse res, sed ideas nostri intellectus, sicut et genera et species dicuntur. Nunc vero diflcile est, vel potius lupossibile Deum dicere simplicem simulque ex tot differentibus rebus constantein: sic enim esset unum subjecto et plura accidentibus, unum tolo et plura partibus, ac proinde unum et simplex non esset simpliciter, sed quodammodo et secundum quil. Hucusque codex Bavaricus. Reliqua omnia desiderantur, ut et solutio eorum quæ hic contra simpileitatem Dei ex persona adversarii objicit. Hac omnis valde corrupta suut.