subtiliterque pro materiæ dignitate procedit, eosque præclari bellatoris instar, suis potissimum revincit armis; atque inolitum errorem, imo ingenitum contentionis studium, ab ipsis, ut ita dicam, fundamentis aperit, detegit, nudat, iprumque radicitus evellit. Id cquidem co libentius transtuli, quo et a te, cui omnia fideli obsequio debco, injungebatur; et ob anti grum gentem, ac dudum inclytam, et omni genere laudis illustrem. Quis enim nesciat Græcos olim cum sapientia et eloquentia, tum fide ac religione, cæterisque virtutum meritis, cunctis fere mortali¡ us excel luisse? Ægre, ut par erat, ac moleste ferebam, hujusmodi diutius impeditam laqueis plagisque irretitam obque id, jam pridem summis calamitatibus ita obtritam et consumptam, ut vix uĭlum vestīgium pristinæ gloriæ ac dignitatis servet: cupiebamque, te potissimum auctore ac duce, eam, etsi non in pristinam dignitatem, priscam sanctitatem, faciemque restitui, id quippe majus est, quam ut optandum nobis sit, at saltem ab internecione liberari. Tuum quippe est, et esse intelligis, Papa beatissime, errantes homines ad rectum revocare iler, alque ad imitationem veri æternique pastoris, cujus vices in terris agis, ovem perditam, ac per devii erroris an{ra ctus male liberam, alque in perniciem suam gradientem studiose requirere, inventamque ac sacris humeris impositam ad ovile revehere. Tuæ, inquam, gloriæ in primis est, adeo divinum opus, tam præelarum faci nus, tota animi intentione suscipere, nikilque diligentiæ omittere, dum id conficias; ut quo pastore Occidua Ecclesia plures ante annos divisa fœderata est, eo auctore, Orientis etiam Ecclesia, majore longe ac de. teriore scissura segregata, sub uno capite, reliquo Ecclesiæ corpori jungalur: ne diutius a cætera compage disjecta prædæ ac pabulo Barbaris sit: neu inde Christianum nomen funditus tollatur, ubi primo exor tum est, quo quid dici gravius, quid cogitari indignius potest? Gratulor sanciæ menti tuæ, Domne beatissime, gratulor felicitati, teque ad id opus divinitus iustinctum miripce exsulto; quo nihil gloriostus, nihil esse possit illustrius. lloc si efficere potueris, poleris awem, Christo miserante, qui te ad hoc munus elegit; plurimum ad tuorum meritorum cumulum accessisse, nento nisi judicii ac rationis ignarus denegabit, quando non solum reficieudis diu collapsis sacris ædibus, verum, multo dignius instaurandæ universali Ecclesiæ, omni studio incumbis. Sed enim laudes tuas prosequi pro posùum non est. Sum memor ipse mei, facient hoc excellentiora ingenia; mihi sat fueriļ, pro ingenii le nxitate satisfecisse jussioni tuæ. Sane,´id opus, quod auctor ipse continuata dictione uno volumine inclusit, nos utilitati legentium, fasti dioque consulentes, quia prolixum valde videbatur, in libros quatuor, commoda distinctione divisimus, ut per hujusmodi veluti metas, lectoris animus a jugi certaminis exercitatione requiesceret, et alacrior ad reliqua perlegenda, intentiorque semper assurgeret. Si quid autem in hac interpretatione vel obscurius for tasse, vel inconciunius positum prudens tector offenderit, partim id interpretationis necessitati, partim eliam immodica celeritati acceptum referat. Nam et materia ea est, adeoque angustis terminis constricta ut interpreti tulum non fuerit, auctoris vestigia longius deserere: ne, sua polius compilasse, quam aliena Lanstulisse videretur; et celeritas lauta ſuit, ut opus mensium, uno fere mense traduxerim. Neque enim ignorat sancta eruditio tua, quæ celeriter, imo verius præcipitanter effundantur, de re præsertim ardua et augustissima, et qua nulla tractari cautius debet (de Trinitate enim omnis fere sermo es!), ea accurate dici ornateque non posse. Fidenter tamen me transtulisse, constanter asseveraverim. Incolumem sanctitatem tuam ac prolixa a'lale tranquillam, et florentem, Christus Deus noster omnipotens servare dignetur, Domne sancte, ac beatissime Pater. Quoniam quidem fraternæ dilectionis cura ma- ▲ Ecclesiæ divisio, necessario secuta est. Scire enim xima habenda est, cunctaque pro illa agenda atque molienda sunt, ita jubente Domino; nihil vero gratius, nihilque utilius est, quam de Deo et audire et loqui; ex quo fit, ut et qui dant, et qui accipiunt, magna consequantur emolumenta; vi tamque inde sempiternam adipiscimur: Hæc enim, inquit, est vita æterna, ut cognoscant te solum ve ram Deum, et quem misisti Jesum Christum '; quæque scilicet divinitatis, et quæ humanæ dis pensationis sunt;- tuque a nobis exegisti pro modulo virium nostrarum' edoceri, ut sese habeat sanctorum Patrum de processione Spiritus rectis sima opinio: de qua scilicet, cum Græci Latinique dissentiant, dissensio etiam, atque utriusque Joan. xvµ, 3. • Matth. X, 27. * Act. xx, 26. 27 cupis, quibus utraque Ecclesia rationibus nititur, atque utrà ex his, rationabilius sentiat, præterea que, dicente Domino: Quæ dico vobis in tenebris, dicite in lumine, et quæ in aure audistis, prædicate super tecta *. Apostolo item terribile silentii judi cium insinuante, ac dicente: Testificor vobis hodie, quia mundus sum a sanguine omnium; neque enim dissimulavi nuntiare vobis omnem veritatem atque consilium Dei; atque hoc ipsum faciendum að monente: Hæc enim, inquit, admone, et contestars coram Deo. Etsi de Deo ac divinis rebus loqui illis potius conveniat, qui semper in lege Domini meditantes, purgatiori vita et intelligentia sunt, a quibus nos longissime remoti sumus, plurimus Tit. 11, 15.

tamen rationibus me ad scribendum hortantibus ferre atque aliis tradere? nunc quidem amicitiæ atque impellentibus, aggrediar, facultate, qua potero, quæ a sanctis Patribus de hac re scripta sunt, Christo duce, moderate atque simpliciter, servato compendio, tibi exponere: plurimis sci licet omissis (nam longissimum esset, omnia prosequi), paucisque solummodo positis, quibus constare possit quænam illis de bac re fuerit opinio: ut ex hac moderatione nostra, et tu, quod ab amico requisisti, consequaris, et ipse, dum illorum prolixitate non terreor, brevitatemque temporis non pertimesco, meliore jam animo sim, illi me vindictæ subdendum non esse, quæ illi in tentatur, qui talentum abscondil. Non igitur tacebo, cum præcipue de veritate fidei mibi sermo futurus sit, neque ambigam, quin per te ad alios quoque manaturæ sint litteræ no stræ, quos alloqui ipsi non possumus, et eorum obtestari de veritate fidei; his autem licebit illos alloqui juxta edictum; atque ita, dum multiplica bitur verbi ministerium, mihi ipsi fidelis servi merces excompensabitur. Quanquam vero pauca de multis appositurus sim, si quis tamen jurgio et contentione sepositis, ipsam, per seipsam, veritatem rei, ex his, quæ firma el rata sunt indagare pergat, longe brevioribus, atque ipsis tan tum fidei principiis hanc illustrari posse compe riet eoque facilius, quo Deum talibus auxiliari certum est, qui cum pietate quærunt: Cooperator. inquit, Deus est omni quærenti bonum *. Isque qui Scripturas hortatur scrutari •, seque daturum petentibus pulsantibusque aperturum pollicitus aperturum pollicitus est, non permittet hujusmodi longius a veritate aberrare. Quoniam igitur dictum est: Da sapienti occasio nem, et sapientior erit *; qualem te esse scio, quem nihil pro contentione, nihil prò vanitate facere, solamque rerum veritatem sapienter ac prudenter inquirere pro comperto habeo: promptius jam, quod quæritur, explicare aggrediar. Neque sane ignarus sum, complures jam plurimos de hac re scripsisse libros, qui, licet veritas paucioribus indigeret verbis, multis tamen ipsis indiguerunt, ut eam contra illos tuerentur, qui contentionis studio illam lacessere tentabant. Cæterum, sicut unusquisque fidelium fidei pro fert confessionem: Corde enim creditur ad justi ţiam: ore autem confessio fit ad salutem': quid prohibet hanc etiam communi fide comprehensam veritatem, sicu. a sanctis Patribus accepimus, pro * Rom. viii, 28. . • Joan. v, 39. Luc. x), 9. implendo munus; nunc autem docendo, nunc studiosis illius consulendo; nunc revincendo adver sarios; atque omnino sanctorum hac de veritate doctrinam, 'quam a Patribus nostris accepimus, quamque illi a majortbus suis per successionem acceperant proponendo, atque omnia honesti et æqui, fraternæ dilectionis causa dispensando, ni hilque omnino omittendo diligentiæ. Non itaque gloriæ cupidi scribimus, sed amici votis morem gerentes, eorum quæ prædiximus, gratia, laborem hunc suscepimus. Nec nostra dicimus, sed quæ a sanctis Patribus illorumque successoribus scripta legimus, ca, servato disputationis ordine, hinc inde collecta, breviter strictimque posuimus hac in re sola, si sic dici oportéat, gloriantes quod sanctorum de ea re opinionen, largiente Deo, nos et scire, et tueri constanter ostendimus. Neque saue ignoramus plurimos, in quorum manus ista forte pervenerint, quibus odiosa est veritas, bac ipsa nostra constantia et confidentia, ad jaculandum in nos consilia et maledicta provo candos; contraque penitus agendum nobis est, contrariaque incedendum via, quam si ramus culos inanes captaremus. Nam si quidem humanam gratiam et gloriam aucuparemur, nunquam nos auditorum odiis exponeremus, sed, quæ illis grata fore putaremus, ea loqueremur. Constat ergo, nos, nisi veritatem rebus omnibus prætulissemus, aunquam in hunc verborum cam pum descensuros, in quo, laboris plurimum ac difficultatis, humanæ vero gratiæ minimum. Ipsum itaque sanctum Spiritum, de quo nunc nobis sermo instituitur, primum invocantes, ita demum, quæ proposuimus, aggrediamur. Utemar autem pro documentis ipsis initiis ſidei, et quæ ex eis assumpta ac derivata sunt, quantum in Deo divinisque rebus, probationibus uti fas est, his etiam, quæ a catholicis Ecclesiæ magistris dicta sunt. Et quoniam, quibus maxime rationibus ostendi possit ejusce quæstionis veritas, primum inquiris deinde, quæ illis objiciantur, exponi, ac deinceps vel objecta refelli, vel quæ ambigua videantur, declarari postulas, eum et nos in sequentibus ordinem per omnia servabimus. Ex quo, si proli xiores fortasse erimus, quam susceptæ brevitatis ratio poscebat, necessitati indulgendum erit. Hine autem initium sumemus. Prov. 15, Rom. x, 10.

CONTRA GRÆCOS DE PROCESSIONE SANCTI SPIRITUS. Cum Dominus noster Jesus Christus discipulis ▲ illum et ad creaturæ ordinem deducere, et Patri, dixerit: Euntes in mundum universum, docele om nes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti ", num ordo aliquis est in nominibus ac rebus sanctæ Trinitatis ipsiųs Patris, et Filii, et Spiritus sancti, qui necessario ac semper in seipso idem sit ex ipsis nominibus insinuatus: atque ut se ad invicem habent secun dum pronuntiationem ea nomina, ita etiam ad invicem divinæ personæ ordinatæ sint? Quem or dinem servantes atque honorantes, necessario immota etiam hæc nomina proferre debeamus, nihil ex tradito nominum ordine ac positione immutantes, si velimus nobis ipsis in confessione rectam Trinitatis servare rationem? Au ordo illic nullus es', eaque nomina temere posita sunt: al que in nostra potestate est, ut illa proferre veli mus, ita ut nullo servato ordine Patris nomen aliquando præponere, aliquando item postponere liceat, aliquando item Spiritum præferre Filio, quasi etiam divinæ illæ personæ, quæ nobis his nominibus insinuantur, inordinate se ad finvicem habeant, atque alias aliter? Et quoniam, quæ proponimus, sanctorum di ctis ac sententiis astruere ac firmare instituimus, alsit nunc magnus Basilius, nosque quid hic sen tiendum sit, doceat. Ait enim in Epistola ad Cano nicas, cujus initium est: ‹ Quanto nos-moerore confecerit prius ſama subtristior, quæ auribus inso nuerat nostris. Spiritus autem sanctus Patri quidem et Filio connumeratur, quia et supra creaturam est: tertius autem ordine locatus est, sicut ex Evangelio docemur, dicente Domino: Euntes baptizate in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Qui autem illum vel præponit “Filio, vel Patre seniorem dicit, bic reluctatur quidem Dei ordinationi, atque a sana fide alienus est, non eum, quem accepit, glorificationis modum servans, sed sibi vocum novitatem ad placendum hominibus excogitans. > Et paucis interpositis, veluti concludens ait: Ita que ſidei abnegatio est; æque enim imp'um est aut Filio, tempore vel ordine præponere. › Idem in primo lib. Quæstionum cujus initium est: Siquidem omnes vellent, cum præ upposuisset, duplicem esse ordinen, naturalem alterum, alte rum inventum: atque naturalem quidem, sicut est creaturarum `ordo Conditoris ratione instituta, numerique locatio, causarumque ad causalia babi tus; inventum vero atque artificiosum, sicut in artibus, et disciplinis, ac similibus, adjecit: ‹ Ho-. rum ergo primo suppresso, Eunomius secundæ speciei ordinem memerat, dicitque: non oportere in Deo dici ordinem, cum ordo secundus ab ordi natore sit. Illud autem vel non vidit, vel sciens prudensque præteriit, esse ordinis speciem, non ex nostra positione constantem, sed ipsa naturali consequentia contingentem: sicut igni, ad eam, quæ ex se-manat, lucem. In his enim primum cau sam dicimus, secundum quod ex eo prodit, non intervallo ista ab invicem disseparantes, sed cogi tatione prius causam nobis, quam causale fingen tes. Quomodo igitur fas est ibi negare ordinem, ubi secundus et tertius est: non ex nostra posi tione, sed ex naturaliter insita consequentia? Cujus ergo rei gratia ordinem in Deo recipi abnuit? Arbitratur, si efficere atque demonstrare possit primum in Deo nullo modo alio intelligi posse, reliquum jam sibi fore substantiæ ipsius inæqua litatem atque eminentiam ostendere. Nos autem eo quidem ordine, quo causæ, manantibus ex se re bus, præponuntur, Filio Patrem præpositum dici mus, naturæ autem differentia negamus. › Idem in tertio Quæstionum: Sicut enim Filius ordine quidem secundus a Patre, quia ex illo est, et dignitate, quoniam initium et causa illius essentiæ Pater est, et quia per ipsum accessum habemus ad Deum et Patrem, natura vero non jam secundus est, quia Deitas in utroque una, ita scilicet et sanctus Spiritus, etsi Filio subjicitur ordine et dignitate, non tamen alienæ, sed unius ejusdemque naturæ cum Patre et Filio omnino est. › ** Marc. xvi, 45. ´(1) Ita vocat Caleca libros S. Basilii contra Eunomium ex quorum primo hoc testimonium peti tum est.

Item in eodem: Cum ipse Dominus ordinem nom nominum immutat ordinem, novitatis vocum tradiderit baptismi salutaris. › Idem in epistola ad Eustachinm, cujus initium est: Eos quidem, qui præventi sunt alia fidei con fessione, sic ait: ‹ Oportet autem et eos fugere, qui eam consequentiam, quam nobis tradidit Domi nus, immutant, utpote qui aperte contra přetatem pugnant, et Filium quidem præponunt Patri, Filio vero Spiritura sanglun), › Idem vero in Epistola ad Greg. fratrem, cujus initium est: Quoniam multi commune substan tia Qui vero Spiritum cogitat, ipsumque in se ipso intellexerit, et Filium una eogitatione com prehendit. Qui autem liunc mente suscepit, a Fille Spiritum non divisit, sed consequenter qui dem secundum ordinem, conjuncte sulem, secun dum naturam trium in se ipso personaram Adem juxta identitatem commiste formavit. Et qui Spi ritum dixerit solum, eum quoque cujus est Spi ritus, ea confessione comprehendit. Et quoniam Christi est Spiritus, atque ex Deo, sicut ait Apò stokis, veluti ex catena, qui unam summitatem comprehenderit, alteram simul attraxit, ità et qui Spiritum trahit, per ipsam, et Filium, et Patrein simul trahit. Et Fillum qui veraciter acceperit, habebit utraque ex parte, hine ipsius Patrem, hine Spiritum sanctum consequentem. Neque enim se étionem aut divisionem eogitare Keet, ut ant Filius sine Spiritu intelligatur, aut Spiritus a Filio disse paretur. Sanctus quoque Epiphanius in quodam opere sno, quod appellavit Anchoram tertium tamen, tor tiamque a Patre substantlam Spiritum san ctum appellat. Sed et D. Chrysostomus in quotam sermone são super illud dictum Abrahæ: Pore manum tram super femur meam ", ait: Itaque divinarum quidem. personarum diseretor ordo šanctis cognitus fuit; qui vero naturas in sancta Triuitate discerneret, omnino rejiciendus. Theologus quoque Gregorias in secundo ser mone suo ad Lumina, de sanctà Trinitate sic ait Velut in trinis contiguis solibus una est coltatio Juminis. Posito igitur untim esse ac trià Deum, et altero ex his quidem de essentia et unitate substantiæ concesso, de altero, videlicet de Trinitate hypo slascon, seu personatum, de earum ad invicem ordine, ex his, quæ dicta sunt, videamus. Quoniam itaque magnus Pater Basilius Euno mium insimulat, ordinem in Deo pie non recipien tem, quippe hunc abnegare, irrationabile esse àrbitratur atque eum quidem, qui circa traditio "Gen. xxiv, 2. 'Ayxupwtos, Ancoratus. Hoc est personam; nam in Græco est hypo elasis. appellat inventorem, eumque Dei ordinationi resi stere asserit, ipsum Dominum hunc tradidisse ordi nem dicens: Qui autem Spiritum Patri præponit, aut Filio, cum a sana doctrina alienum denumiat quippe novitatem introducentem circa divinarum pérsonátum ordinem; hanc autem ipsamı novita tem atque immutationem ordinis, habere aboli sionem divinarum personarum, totiusque fidei abnegationem esse docet, nihilque differre, utrum Spiritum sanctum ad creaturæ ordinem redigas, an ipsum Patri vel Filio in ordine præſeras. Ter tium eninı, Inquit, in ordine locatum esse in Evan gello à Domino docemur. Constat profecto ordi nem esse in sancta Trinitate, secundum quem prima quidem persona Pater est, secunda Filius, tertia Spiritus sanctus. Et quia non solum Patri Filios et Spiritus san ctus, verum et sibi invicem junguntur, id autem de his dicitur, in quibus ordo est, et quæ ex se invi cem pendent, nullo medio intercedente, omnino ordinem ad invicem personæ habent. Sed et is, qui catena Trinitatem comparavit, Hquet quia medii ad primum, et tertiì ad medium ordinem reddidit, quocirca aft: Qui Spiritum cogitat, et Filium una cogitatione comprehendit;. et: Qui Spiritum dixerit solum, eum quoque, cujus est Spiritus, ea confessione comprehendit, et: Qui Filium suscepit, a Filio Spiritum non divisit. Neque enim licet aut Filium sine Spirita intelligi, aut Spiritum a Fillo disparati. Quæ ne quaquam ita se haberent, nisi Filius et Spiritus sanctus ordinem ad invicem haberent, secundum quem aher referretur ad alterum. Nam in his, quæ soluta sunt, et quæ simpliciter absque ulla relatione et ordine se ad invicem habent,, non cogimur alterum cogitando, alterum quoque cogi tatione complecti. Id quippe illorum solum est, quæ ordinem ad invicem habent, secundum quem necessario etiam simul cogitantur. Ex quibus constat, quia non Pater solus ad Fi tium, seu ad Patrem Filius ordinem habet, sed etiam Filias ad Spiritum sanctum. floc et B. Athanasius apertissime in epistola ad Serapio nem de Spiritu sancto posuit: Eumdem, inquit, ordinem ac naturam habet Spiritus ad Filium, qualem ad Patrem Filius. › Magnus quoque Basilius in xvi ad Amphilochium sic ait: «Sicut igitor habet Filius ad Patrem, ita et ad Filium Spiritus, juxta eam quæ nobis in ba ptismo traditur, verborum connexionem. › Constat igitur ex his, quæ dicta sunt, in saneta Trinitate personarum divinarum ad invicem esse Dé hoc ordine multa S. Epiphanius in Anco rato.

ordinem. Qui enim Filii et Spiritus ad Patrem or- ut Eunomius volebat, in sancta Trinitate sanctos dinem reddit, Filii autem et Spiritus ad invicem confundit, ordinis bonum Deo ex dimidio reddit. Bonum enim ordo est, atque ordinatum esse. Quia enim in his, quæ sunt ordo, præclarum quiddam et optimum est, quod et cœlestia simul et terrena continet, omne autem optimum a Deo manat multo autem magis in Deo, velut in principali causa, honum illud excellentius inesse intelligen dum est. Nam, ut ait D. Dionysius in lib. De divi nis nominibus: ‹ Quæ in causalibus sunt perfectio nes, eas in causis ipsis longe potius ac prius inesse manifestum est. › omnino abnegare: eum vero quo personæ discer nuntur, secundum quem causa atque causale cum coæterno et consubstantiali inducitur, et do cere, et ut pium, ac religiosum, amplecti ac susci pere, neque idem contra idèm asserere atque denc gare. Præter hæc autem, quæ dicta sunt, nequaquam esset Trinitas Deus, nisi tria invicem connecteren tur, ac secundum ordinem suum unirentur: scd tria simpliciter ac tenere (quippe sublata unitate, quam ordo in multis efficit) inordinata essent, ac plurima, imo potius nihil. Neque enim vel tria, vel quatuor esse ullo modo possent, nisi Trinitas, vel quaternitas animo ante conciperetur. Quoniam igitur trium unam connexionem confitemur, sicut unam etiam essentíam, primoque loco Pater est causa, necesse est esse et tertium. Sublato quippe tertio, nec primum erit. In plurimis enim ubi pri mum est, necessaṛio, quæ post primum sunt, con nexionis serie ad primum referuntur. Atque hoc maxime in sancta Trinitate, ubi trium unam fate mur connexionem, Quis vero jam adversus tam eximios Ecclesiæ magistros contendere præsumat, aperte in Den trium ad se învicem personarum ordinem cientes? Itaque licet quidem absolute ac simpliciter, cum Ita tres personas nunſeramus, tertiamque solam insinuare volumus, aliam præponere, allam subji cere, ut est illud Apostoli: Gratia Domini nostri Jesu Christi, et charitas Dei et Patris, et commu nicatio sancti Spiritus "; aut quomodocunque aliter. Porro volentibus divinarum personarum nomina eo ordine pronuntiare, quo æterne ac semper similiter ad invicem habent, et quo Trini tatis perfectio designatur, nulla ratione concedi tur. Quocirca magnus Basilius in lib. 1v Quæstionum ait: «Non tamen quia primo hic sancti Spiritus Apostolus meminit, secundo Filii, tertio Dei et Patris, continuo putandum est, perversum aut im mutatum esse ordinem. Ex nostro quippe more ínitium sumpsit. Quando enim dona suscipimus, primo distribuenti congredimur, deinde mittentem concipimus animo, tum ad ipsum bonorum fon têm causamque cogitatione convertimur. › Quod si ex more nostro initium sumentes, primo meminimus Spiritus, a quo in nos munerum lar gitas manat; deinde Filii, ac tertio per Filium ad Patrem tendimus, liquet, quod illic incipientes, primo Patris, deinde Filii ac tertio Spiritus sancti secundum Trinitatis proprium ac sempiternum ordinem meminimus. Itaque, sí quem sacerdos laptizaret, atque ita baptizans pronuntiaret: ‹ Ba ptizo te in nomine Patris, et Spiritus et Filii, Ec clesia hujusmo·li baptizatum quasi baptismo consecratum, nunquam admitteret eo quod non juxta Dómini traditionem baptizatus esset, secun dam quam nominum ac rerum Trinitas, Patris scilicet, et Filii, et sancti Spiritus, ut se ad invicem habet, tradita est nobis, quam immutare non licet. Quippe eos, qui immutarent sanctus Basilius ca vendo monuit, utpete pietatem aperte oppugnantes, et neque in Trinitate baptizantes, neque hanc juxta Domini traditionem confitentes. Apparet id quoque eum ordinem, quo naturæ discernuntur, "I Cor. xi, 13. Observa hanc opinionem Caleca de forma baptismi. Rursum, quoniam tertium a Patre Spiritum sanctum doctores prædicant, profecto tertius non esset primo sublato. Tertium enim idcirco dicimus, quia refertur ad primum. Et hoc itidem non ita esset, nisi et primum ad secundum haberet ordi nem. Alias quippe neque trium connexio esset, neque unitas: sed tria, ut diximus, simpliciter, ac temere inordinate se habentia, atque ab invicein disparata. Sed hoc his quæ a magistris Ecclesiæ dicuntur, communique confessioni fidei contra rium omnino est. Primum enim, et secundum, et tertium fatemur, unanique connexionem sanctæ Trinitatis, eaque sibi invicem conjungi et connecti serie, supra jam dictum est. Hæc autem aperte or dinem commendant. Liquet igitur ex his, quæ dicta sunt, quandoquidem ordo discreta significat, qui cousubstantialis ordinem esse dicunt, eos in divinis peccare. Ita enim unitatem reddent potius, quam ordinem. Nam personæ tres, in quantum sunt invicem consubstantiales, juxta ejusdem sub stantiæ rationem unam sunt. Porro unius ad se ipsum, secundum rem, ordinem esse, impossibile 、 est. Præterea, et a Patre esse, anrbobus commune tum sit, unionis potius, quam discretionis ad in vicem causa est, nisi aliud aliquid acjieiatur. Quippe et omnes homines eo ipso quidem, quod ex Adam originem trahunt, invicem uniti sunt, certis vero rationibus et proprietatibus ab se di stinguuntur. Itaque utrumque ex Patre esse dice re, satis non est ad exprimendum cum quemn babent ad invicem, ordinem. Sed enim hyposta More Græcorum Patrum ac scriptorum cau sam pro principio usurpat.

Sanctus item Cyrillus, in 1 Thesaurorum ait ‹ Gignit Filium Pater nullo medio. › Idem super Evangelio Joannis, cum id verbum exponeret Hoc erat in principio apud Deum, ita ait: Esse autem cum Filio Patrem intelligi mus, propter substantiæ incommutabilitatem: al que ideo, quod omnino contiguus sit, nullo medio, ei, quod ex se naturaliter processit. › Magnus idem Basilius, in epist. ad Gregorium fratrem de differentia essentiæ atque substan tiæ ait: Filius autem solus, qui unigenitus de ingenito effulsit lumine, nullam juxta proprieta tem personarum cominunionem habet ad Patrem, vel ad Spiritum sanctum. Gregorius item Nysse nus super Oratione Dominica, in eo tractatu, qui incipit Umbram coutinens futurorum lex; ‹ Uni genitus, inquit, Filius ex Patre a S. Scriptura no minatur; atque hactenus ejus proprietas fertur. › seon seu personarum ad se invicem juxta incom mistam, atque inconfusam rationem, ordinem esse. dicere, irrationabile omnino est. Esse enim incom mistas ad invicem, servantes sibi suarum proprie tatum terminos, necesse est: neque enim alias ordo servaretur; non tamen ideo necesse est, in commistarum, in quantum incommista sunt, orð!l nem ad invicem servantes, nisi etiam habitus at invicem quidam illis inesse videatur. Ex quo sane ordine ad invicem et habitu, suarum etiam proprietatum termini confundi miscerique non possunt. Quo etiam remoto, incommistum illud secundum se, inordinationis potius, quam ordinis fieret causa. Quærendum igitur in personis divinis, quænam sit ordinis earum ad invicem causa, quæ item incommistionis secundum proprie tates suas. Alias enim, præterquam quod nihil conficitur, imperitiæ quoque evidens argumentum est, causale quasi causam ponere. Igitur oportere quidem necessario ordinem in divinis personis immobilem fateri, neque esse in nostra potestate, ut libuerit, traditum immutare ordinem, eosque, qui immutant, ut quo aperte oppugnant pietatem, vitandos esse, satis ex superioribus ostensum est. Quoniam vero unitatem ac Trinitatem Deum confitemur, ac juxta unitatem quidem neque ordo, neque processus, neque personarum numerus in spicitur: una enim res essentia est omnino indis creta, uniusque ad seipsum secundum rem ordo aut discretio non est: reliquum est, ut ordinem numerumque personarum juxta processus suos fa teamur. Duo omnino processus in Deo nobis traditi surt, alter, secundum nativitatem, alter, juxta proces onem. Deum quippe ex Deo nasci, Deumque ítem ex Deo procedere, divinis Litteris docemur. Atque Filii quidem a Patre immediatum processum, sanctus Basilius, in lib. Adversus Eunomium, ita commendat: Initium quidem Patris nullumque horum medium. › Rursumque in eodem: Ut ´enim stulta est interrogatio in eo, qui sine prin cipio atque ingenitus est, superius aliquid quære re: et hic in eo, qui sempiterne cum Patre est, nullumque habet medium inter se et genitorem. › Idem rursus in ea, quam supra memoravimus ad Canonicas Epistola: • Si enim Deo superior est Spiritus, non jam ex Deo est, si autem ex Deo est, quomodo antiquior est illo, ex quo est? At ne Unigenito quidem prior est, nullum enim inter Patrem ac Filium medium est. › Gregorius etiam Nyssenus in 1 adversus Euno mium libro, sic ait: «Pater quidem sine principio alque ingenitus intelligitur. Ex ipso autem, juxta contigui rationem, inseparabiliter unigenitus Filius cum Patre simul intelligitur. › Græce est únostáσswę. Quod potius retinen dum vel personæ vocabulum adbibendum ut vitetur æquivocatio. Ex orat. 1 ex illis quinque de rectis fidei Sanctus quoque Anastasius Antiochiæ episcopus in lib. suo De dogmatibus cujus initium est Salubris fidei nostræ rationem, ait: ‹ Spiritus, ut dixi, dicitur Deus, et sanctus Deus. Hæc autein ambo composita pomina ei congruunt, qui proprie Spiritus sanctus appellatur, sicut et Patris voca bulum cause, et Filii, ei qui ex causa nullo me dio prodit, accommodatur. › Ita igitur Filii ex Patre [processum, nativita'em scilicet immediatam discimus, secundum quam et unigenitus, et solus de solo dicitur, personalemque suam ac substantialem proprietatem hinc accipit, quod et genitus est, et a Patre Spirituque distin guitur. Quippe hanc ejus propriam agnitionem no bis magistri tradiderunt, quod solus ipse unigeni tus de ingenito lumine prodeat. Dictum est enim veritatis terminum et rationem hactenus illi proprietatem sistere, ut scilicet immediate, et con tinenter, ac genite ex Patre sit, ulterius autem nullatenus progredi. Quippe cum et Spiritus ex Patrc quidem sit, nec tamen bactenus processus illius proprietas atque agnitio subsistat. Dictum est autem, et Filii vocabulum ei proprie congruere, qui sit ex Patre, nullo interjecto medio. Quanquam præter bæc, et Patris, et Filii nomen habitum ad invicem ac relationem individuam reddit. Aliud enim causam, aliud vero caus le commendat. Atque ista quidem ita se habent de Filio. Sancti vero Spiritus processum a Patre per Fi lium esse didicimus, ex quo videlicet constat, quia pon siue medio ex Patre prodit. Ait enim Gregorius Nyssenus in libro quem ad Ablavium scripsit cujus initium est: Justum quidem fuerat vos, qui omni virtute polletis, pugnare, sic ait: Immutabilitatem naturæ confitentés, causæ ad causale differentiam non abnegamus; in dogmatibus quæ exstant tom. I. Vide Bell. I. De Christo, c. 25, ubi hoc testimonium profert et explicat. Et Gennadium pro concilio Florentino, sect. 3.

quo solo alterum ab altero distingui intelligimus, quamvis causæ causalisque ratione, processus dif qui, alterum quidem, causam esse, alterum vero, ex cansa credimus. Atque ejus quod ex causa est, aliam rursus differentiam agnoscimus. Aliud enim est, quod ex primo continenter manat; aliud, quod per hoc ipsum ex primo prodit, ita ut Unigeuiti nomen absque ulla ambiguitate Filio maneat, et ex Patre Spiritum esse, dubitandum non sit; cum et Filii mediatio, ut ita dicam, et sibi unigeniti honorem servet, et Spiritum naturali ad Patrem habitu non excludat. › Quoniam igitur theologia nostra duplex est, unita scilicet, atque discreta. At illa quidem se cundum unjus essentiæ unitatem, hæc autem juxta personalem processuum distinctionem. Unam qui dem Deum incommutabilem in seipso, atque in discretum secundum essentiam aut naturam confessos, unius enim ad seipsum, nulla ut dictum est, secundum rem discretio esse potest; cum deinceps, ut sese ad invicem habeant personæ divinæ ratione processus enucleare vellet; in cau sam, et causale [causatum] primo discrevit. Causam Patrem, causale vero communi appellatione Fi lium ac Spiritum vocans, quæ etiam, ex causa, appellat, aitque solum juxta causam et causale divinas distingui personas. ferentia generaliter nequaquam differt At, ne forte quispiam ob hoc Filii medium, con fusionem aliquam personalium proprietatum conse qui arbitraretur, putaretque Filium naturali ad Pa trem həbitu alienum esse, non ait sed hæc potius Filii mediatio, personarumque secundum processuum differentiam di-cretio, inconfusas proprietates servat, alias servari non valentes. Hoc enim ordine posito, etiam Unigeniti honor indu bitanter manet in Filio. Solus enim ex solo est, atque ejus substantiæ proprietas bactenus fertur; Spiritusque per Filium connectitur Patri, quemad modum et in ommibus, in quibus est series, extrema primis per media junguntur; ideoque subjungit Cum Filii mediatio, et sibi ipsi Unigeniti servet honorem, et Spiritum naturali ad Patrem habitu non excludat. Atque ista quidem Nyssenus Grego rius. Quæ vero secundo in Nicæa convenit sancta sy nodus universalis ait: ‹ Credo in Spiritum san ctum ex Patre per Filium prodeuntem, ipsumque Deum esse agnitum. › Id ipsum et sanctus Tarasius, Constantino politanus episcopus, qui ejusdem synodi pars magna fuit, in epistola, quam ad episcopos et sacerdotes Antiochiæ, Alexandriæ, ac sanctæ civi tatis scripsit, cujus initium est: Plurimis atque eximiis dispensationibus hominum vitam Deus ac suscepta et laudata est, ac per omnia, rite se habere, ex rescriptis eorum comprobata, post pla rima ait: Et in Spiritum sanctum, qui ex Patre per Filium procedit, ipseque Deus esse cognosci tur. › Sanctus Sophronius, Hierosolymitanus episco pus, Expositione fidei suæ ait: «Credo in Spiritum sanctum, ex Patre et Deo sempiterne procedentem, qui et ipse lumen agnoscitur, et vere Patri ac Filio coæternus est. › Deinde, cum causalia hæc, Filum et Spiritum sanctum causæ, causalique ratione communiter a Patre discernerent, quippe cum causalia sibi invi cem conìmunicent, hæc rursus ab invicem distin- Dominus noster disponens, ac dirigens, quæ guit varietate processus, atque ita ferme ait: ‹ Et si enim ambo a Patre cum sint, eo invicem com municent, quod causalia sunt; inde tamen diffe renter esse habent. Quocirca faliam rursus horum differentiam agnoscimus. › Denique horum alte rum, videlicet Filius ex primo, id est, ex Patre continenter est; alterum, videlicet Spiritus, per hoc ipsum, quod ex primo continenter est, id est, per Filium, qui ex Patre, nullo interjecto medio, esse habet. Primum quidem, utpote causam, Pa trem nominans, quod autem contigue vel conti nenter, pro eo, quod est immediate, posuit; Spi ritum vero, ex Patre per medium Filium. Ut Pater quidem, qui ex nullo est, eo ipso a Filio discerna tur, et Spiritu, quod Pater ipse atque initium sit. Filius autem ex illo immediate genitus, eo ipso discernatur; a Patre quidem, quod nascendo ex illo prodiit; a Spiritu vero, quod ipse quidem im mediate et incontinenter ex primo; Spiritus vero per se ex primo manavit. Sanctus autem Spiritus a Patre quidem distinguatur, quia ex .pso est; a Filio autem, quia non immediate ex primio est, ut Fílius, sed per illum, qui continenter esset ex primo. Unde et merito aliam dixit esse differentiam. Quod enim immediate ex primo est, quodque per nediu:n ex primo, processus ratione differunt Aliquid videtur deesse. Magnus item Athanasius, in eo libro qui inscri bitur Reprehensio simulationis Meletii et Eusebii, cujus initium est: Homo ad similitudinem Dei fa ctus est, ita ait: Esset autem impossibile, in Trinitatis majestate Spiritum glorificari, si non ex Deo per Filium procederet, sed ex Deo factus et creatus esset, ut hæretici dicunt.» Sanctus quoque Basilius, quodam capitulo, ch jns inscriptio est: Cur et Spiritus Filii non Filius est, ait: «Non quia non sit ex Deo per Filium, sed ne Trinitas existimetur multitudo infinita, ac, sicut in hominibus contingit, filios eam ex filiis arbitremur. › Item alio in loco, qui inscribitur: Nisi quispiam Spiritum ex Deo esse dicit, ne Verbum quidem ‹ Quonam, inquit, pacto separentur inseparabilia, Gennad. sect. 3.

Verbum scilicet ex Deo, et Spiritus ex Deo per ex primo quidem, sed per illum ipsum continenter Filium. > manaɲtem procedit. Gregorius præterea Theologus virginitatis laudes versu heroico scribens, ita canit. Spiritus aterno manal de lumine lumen Præterea magnus Basilius in ea quam prædix, mus ad Gregorium fratrem, epistola, manifestius de ipso ita loquitur: Spiritus, inquit iste, boc habet indicium et signum proprietatis suæ, quod post Filium, et cum Filio nascitur, atque ex Patre subsistit. > Quem igitur plurimis in locis SS. Patres ter tium tradunt, id est, a Patre tertium, a Filio secundum, juxta personalem ordinem: cuia hic iste post Filium, et quem ex primo Nyssenus Gre gorius manare dixit, iste apertius: ex Patre, ait. Quoniam vero ea particula, qua dicimus, per, Per sobolem, unusquisque tribus splendor deitatis. Sanctus etiam Maximus, cum exponeret, quid sibi velit apud prophetam Zachariam candela brum aureum, et quæ super illo erat, lampas ac lucernæ, ait Spiritus sanctus sicuti natura liter per essentiam Dei et Patris est, ita etiam Filii, secundum essentiam, veluti ex Patre essen tialiter per Filium genitum ineffabiliter prodiens. › Joannes item Damascenus in tertio decimo ipsius Theologiæ capitulo, cujus initium est: Deus nullum illic temporis intervallum introducit, incomprehensibilis est, ita de Patre ait: «Ipse quidem ³ quippe temporales morulæ nullum in æterna vita est mens Verbi, abyssus, Verbi genitor, ac per Ver bum splendifici Spiritus productor. Idem, in eodem: ‹ Spiritus sancti paterna vis insinuativa arcani Deitatis, ex Patre est per Filium prodiens.> Ita igitur plurimorum testimoniis docemur, Spi ritum sanctum ex Patre per Filium procedere; hoc est ex Patre non sine medio. Quoniam ergo secundum processus variam ra tionem, personarum quoque varietas designatur; quippe Filli processus immediate Filium tradit ex Patra subsistere, atque immediate nativitatis ra tione ex ipso habere substantiam; Spiritus autem processus per Filium ipsum esse commendat, ex Patre enim´ per Filium procedere supra monstra tum est; processus autem vocabulum sancti Spi ritus personæ proprium est, sicut etiam Nativitatis proprium Filii (gigni enim ac procedere, ambo rum personas insinuat), constat Spiritum sanctum ex Patre per Filium habere substantiam. Et illud simul constat, quod et immediate, et mediate, et continenter, et per eum qui continenter est, ex Patre esse, differentes divinarum personarum pro cessus insinuat, nascique, ac per Filium procedere, substantialia Filii ac Spiritus cum sint, persona rum ipsarum, Filii scilicet ac Spiritus proprieta tes sunt, quibus ad invicem, atque ad Patrem discernuntur. Quocirca genitus alias, procedens alius appellatur; sicut etiam quisque ex substan tiali termino sui esse nominatur, atque hoc ipso a reliquis distinguitur. Quippe unive ex Patre pro gredi, propriam Filii agnitionem esse, Ba ilius astruit: atque hoc a Patre discèrni et a Spiritu, cum scilicet per hanc proprietatem suam, nullam ad Patrem atque ad sanctum Spiritum commu nionem habeat, et quæ in hanc sententiam præ dicta sunt. Spiritus autem a Patre quidem, veluti a causa causale distinguitur; a Filio autem, per causam quam habet a Patre, per ipsum proce dens hac scilicet processus differentia, quod ille immediate atque continenter ex primo, hic autem Citat Bellarminus lib. 11 De Christo, c. 25, sub finem; Gennad. sect. 5. locum habent, quodque temporis ratione prius dicitur, inde penitus eliminatum est, idcirco quod per Filium dicitur, ob id dici potest, qui simul et cum Filio est; tamen ob personarum discretionem ex processu ipso apparentium, quem satis per particula commendat, dum neque simul tollit, et personarum ordinem cum processu sancti Spiritus insinuat, alias indicari dificile valentem, a theologia commodissime ea particula assumpta est. Itaque quod Nyssenus ipsum ait ex prime esse per eum qui continenter manaret ex primo, hoc et magnus Basilius itidem fatetur; quia enim ex Patre, atque post Filium est, aliter ita esse non posset, nisi ex primo per medium procederet. Siu autem ex Patre per Filium procedit, liquet pro fecto, cum personali serie tertium a Patre esse. Id autem est esse post Filium, ut doctor inquit, lloc ipsum Nyssenus idem lucidius expressit in › Quæst. adversus Eunomium libro: ‹ Spiritus, in quiens, Patri, ex eo quod increatus est, jungitur, atque ab eo rursus, quia Pater, ut ille, non est, disparatur, conjunctione vero, quæ illi cum Filio ratione increati est; atque ex eo quod substantiæ causam unam ex Deo omnium habet, ea rursuin proprietate distinguitur, quod neque unice ex Pa tre subsistit, et quod per ipsum Filium prodiit. Rursus etiam, com per Unigenitum creatura sub sistat, ne commune aliquid ad hanc Spiritus sanctus habere putetur, quia et ipse per Filium prodiit, illa stabili atque Incommutabili ratione Spiritus sanctus a creatura discernitur. Si igitur id solum, quod unice Filius ex ingenito lumine est, propria illius cognitio est, qua a Patre Spiritusque distinguitur, id autem est ex Patre sine ulio medio esse, Spiritus autem sanctus a Filio ea proprietate discernitur, quod per Filium ipsum sit atque procedit, constat profecto Spiritum sanctum ex Patre sine medio non, esse. Id quippe,est esse unjee ex Patre, quod Filii personæ proprium est. In eo enim quod neque unice ex Patre, sed per Filium In edit. Billii est c. 15, 1. 1 Fidei orthod.; citat etiam Gennad. sect. 3.

sit, propriam Spiritus agnitionem doctor esse ait. medio et continenter ex primo est. Et, quæ ge nita, hæc unigenita est. Rursum, quæ procedit, hæc Spiritus est, et quæ mediate, hæc non conti wenter; quæ autem non continenter, hæc non ge nita, sed procedens est. Porro quæ per Filium procedit ex Patre, ea non Filius est. Hæc namque Nativitatis definitio est, ex primo immediate pro dire, processionis autem ex primo per me dium. Et quoniam divinarum personarum subsistenti:e æternæ atque immutabiles sunt; semper enim erat Trinitas Deus Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, definitiones etiam personalium substantiarum [by postaseon], ipsæ substantiales [hypostatica:] earum sunt. Et illud idem constat, quia, si tollantur pro proprietates prorsus æternæ atque incommutabites cessiones, proprietates etiam ac persone simul esse desinent. Nam, si nascendi quidem, aut geniti ex primo esse absque medio, ratio ac definitio est: procedendi vero, seu procedentis, per Filium esse omnino autem verum est, sublatis definitio nitus rerum quibus illæ subsistunt, et illas simut auferri. Nam qui rationale homini tulerit, esse si mul hominem abstulit. Verum quia utrumque, et Spiritus scilicet, et creatura, esse per Filium dicitur, quomodo intel ligendum sit, adjecto differenti processuum modo definivi'. Sanctum enìm Spiritum sine tempnie stabilem atque incommutabilem, quia per Filium naturaliter, et essentialiter, et juxta insignem Athanasium, ex Deo procedende, consubstantialis est Patri ac Filio, creaturæque pariter conditor cum Patre ac Filio, utpote unus creator, creatura vero temporalis, commutabilis atque variabilis est; per Filium enim fictionis, conditionisque ra tione producta est, longissime a substantia Patris, et Filii et sancti Spiritus remota. Ut enim, in quit Damascenus, creatura postmodum non ex creatoris substantia est facta, nullus itaque mente ac ratione præditus, commune aliquid ad banc habere arbitrabitur Spiritum sancium: ex es, quod dicitur, ipsum atque creaturam prodiisse per Filium: nisi quantum creata ad creatorem, et facta ad factorem communia sunt: • Stabili enim, inquit, atque incommutabili ratione Spiritus a creatura discernitur. Nunc autem arbitrandum est id, quod dicitur, prodiisse, vel manasse, æter nain ante omnia sæcula substantiam sancti Spiritus non significare. Primum enim cum docere insti tneret, quo pacto Deus Trinitas in seipsa perso valiter ante sæcula distingueretur, non quomodo se haberet ad creaturam, hoc dixit. Atque utinam sic, ut hic, quod dicitur prodiisse in creatura, asseverat, necessario illum ex Patre esse sine subsistentiam ex Deo, creaturæque essentiam aperte significat: ita et in Spiritu sancto, cum di citur, ejus ante omnia sæcula processum cuin mendat: atque eo magis, quo etiam æterne per Filium et esse, et prodire, ac procedere a theolo» gis asseritur. Deinde magistros item audire fas est, ut hor, quod dicitur, prodisse, æternos processus Filii Spiritusque commendat, quod in sequentibus probabitur. Gregorius Theologus, in sermone De Spiritu sancto sic ait: Emanationis, habitusque ad invicem differentia, appellationis quoque illorum differentiam fecit. Hic emanationem idem intul ligi voluit, quod processum. Precessiones autem differentes sunt nativitas atque processus. Recte ergo dictum est differentes processiones perseua rum id effecisse, ut aliud genitum, aliud procedens et sit, et dicatur. Liquet igitur ex his quæ dicta sunt, idem esse, cum dicimus Filium esse et uni genitum, et sine ullo medio ex Patre, genitumque esse, seu personam ex persona gigni; idemque esse, cum dicimus, Spiritum esse, et procedere atque ex primo per medium esse et ex Patre per Filium procedere: neque sine medio, neque unice esse, neque continenter ex primo. Hæc enim con tra eumdem dicta convertuntur. Quæ enim per sanela Trinitate Filius est, hæc sine Sona Est oratio 3 de Theologia. Et hine liquido constat, sublatis geniti ac pro cedentis rationibus, hujusmodi´ablatione, nativita tem ac processionem tolli, simulque etiam, Trini tatem Deum esse. Ex quibus hoc etiam conficitur, ut qui ex Patre solo procedere Spiritum sanctum medio confiteatur. Porro hujusmodi confessione proprietatem substantiæ illius, ac personam illum esse in sancta Trinitate una tollet. Atque hinc neque tertiam a Patre secundum sanæ fidei ratio nem ac traditionem SS. Patrum confitebitur. Ita nihil prohibebit etiam Filium esse confiteri Spiri tum sanctum, sine medio ex Patre procedentem. Filii quippe appellatio secundum theologos ei proprie congruit, qui sine medio ex Patre est. Et quo sequitur, ut quod iline sine medio est, Fillas sit. Proprietatem enim Filii eam essc deprchendi mus, ex Patré esse sine medio, quod eum etiam genitum facit sicque personalium proprietatum confusio erit, et aut duo Filli ex Patre erunt ambo sine medio, atque ideo neuter primogenitus, ant duo Spiritus sancti. Quæ enim urgeat necessitas et distributio, si sint ambo ex Patre sine medio, aliam personam esse Filium, aliam Spiritum san clum, ac non potius vel duos filios esse in sancta Trinitate, vel duos spiritus? Præterea neque habitus [habitudo] ullus Filii ac Spiritus ad invicem esse diceretur, neque ba beremus qua proprietate, seu confessione, Filium a Spiritu distingueremus. Ex quibus sequeretur necessario, ut we Trinitatem quidem confiterenur esse Deum, sed tria simpliciter, ac solute seorsumi singula. Quippe sublato ordine, primum, ac secun

MANUELIS Calec.e dum et tertium non diceremus: sed unumquodque quippe producti nomen propter productorem intel primum, essetque convenientius ac magis pro prium dualitatem Deum dicere, Patrem scilicet ac Filium, vel Patrem et Spiritum: eoque Pater causa illorum sine medio, eademque ratione esset, ordi nemque solum causæ ac causalia simpliciter haberet. Esset præterea indifferens numerare Patrem, et Filium, et Spiritum, sive Patrem, et Spiritum, et Filium: imo, sicut Spiritus Filii dicitur Spiritus, et imago, naturalisque et viva virtus, et operatio, et quæ in sequentibus dicentur: ita etiam Filius, Spiritus Filius æquabiliter atque indifferenter se cundum hæc omnia a sacris Litteris sanctisque Patribus diceretur. Nam si similiter se ad invicem baberent, æque scilicet ex Patre sine medio sub sistentes, sibique invicem consubstantiales et no mina profecto simili ratione ex altero ad alterum converterent. Quæ enim consubstantialia sunt, ac sibi coæqualia, convertuntur ad invicem. At hoc minime hactenus inventum, imo omnino interdi ctum est. Namque Gregorius Nyssenus super ora tione Dominica, sic ait: «Filjus autem sancti Spi ritus neque est neque dicitur, › neque convertitur habitualis hæc, ut ita dicam, consequentia. Præterea absurdum est, ex solo Patro putare esse Spiritum sanctum, ac eumdem per Filium proce dere. Hæc enim apertissime sibi invicem contraria sunt, ac se invicem destruunt. Nam quod dicitur per· Filium, mediante Filio, esse dicitur: quod autem ex solo, sine medio Spiritum ex Patre pro cedere significat. Sed ista postea videbimus. Illud modo ex his, quæ supra diximus, ostensum est, quod hi, qui propter pronuntiationem nomi num, suæque mentis præsumptionem, id quod dictum est, per Filium procedere Spiritum sanctum, non proprie ac substantialiter dicfum exponunt, solisque verbis divinarum ad se invicem persona rum ordinem esse asserunt, peccant. Aiunt enim Quoniam prima persona, Pater scilicet, et Pater et productor dicitur, et Filius quidem ad Patrem secundum ea quæ ad aliquid dicuntur, convenienter redditur; Filium enim dicentes, et Patrem una intelligimus. Spiritus autem, etsi a Patre esse dicitur, ad productorem tamen proprie, ad Patrem autem improprie refertur, cum Pater etiam pro- Ɗ ductor sit, et intelligǝtur. Est enim idem, ét Pater, el productor. > His autem ita positis, ita inferunt: ‹ Itaque quandoquidem Spiritum ex Patre dicimus, quo niam Patrem dicentes, et Filium una intelligimus, idcirco dicitur Spiritus per medium Filium, atque per Filium ex Patre procedere. Cum autem rursus primum productorem dicimus, eadem ratione, quoniam productorem dicentes, una etiam id, quod producit, cogitamus: si quando Filius ex productore dicatur, tunc Filius per medium Spiritum, seu productum ex productore esse proprie dicetur, S. Bas'hus ligitur primum, atque consequenter Filium ex productore per productum nasci. Nihil enim pro hibet, inquiunt, etiam hoc dici; sine medio scilicet Spiritum ex Patre, quasi ex productore procedere, Filium vero ex productore, qui et Pater est, per Spiritum nasci. › Sed liquet profecto, cos, qui Spiritus per Filium processionem ita pervertunt, Trinitatis ordinem tollere, confusionemque proprietatum personalium, sublatis item personis, introducere. Liquet simul ´eos sanctis Patribus, Ecclesiæ magistris, repugnare, dum sine medio Spiritum ex Patre esse volunt, Spiritumque Filio præponunt, nihilque prohibere dicunt, etiam Filium ex productore per productum nasci; ex quo Filium secundum ordinem tertium a Patre confitentur, putantes se propter pronuntia tionem nominum, eorumque intelligentiæ subtilita tem, ut voluerint, divinum etiam, et æternum, atque immobilem mutare ordinem posse, quod neque in creaturis fleri possibile est. Neque enim in his, si causale causæ prætulerimus in ordine, ac, de calore disserentes, ignis primo mentionem fecerimus, jam etiam continuo calor ignis causa erit, aut solis radius; neque dictionis nostræ gratia res etiam suum ordinem immutant. Sed ita isti uimium inepti et garruli ratiocinatores sentiant. At vero sancti Patres ordinis istam novitatem, ipsius substantiæ privationem, totius fidei nega tionem esse aiunt, Eunomiumque causantur, quod ordinem in Deo non suscipiat; eumque, qui im mulat substantiam, Dei ordinationi refragari definiunt, ipsum Dominum tradidisse ordinem in salutaris baptismi traditione asserentes, secundum quem alia ex personis prima, alia secunda, alia tertia personali ordine est: nihilque differre aiunt, utrum quis Spiritum sanctum ad creaturam dedu cat, an illum Filio, vel Patri præferat, non solum temporis ratione, sed ordinis. Quocirca rite ma gister eos fugiendos ait, qui et ordinem, quem tradidit nobis Dominus, immutant, ut qui manifeste veritati reluctantur, et Filium præferunt Patri, vel Filio præponunt Spiritum sanctum. Quanquam juxta superiorem ratiocinationem, quoniam per Filium omnia facta Scripturæ sanctæ inducti auctoritate credimus: Filium-vero cum di cimus, Patrem quoque una intelligimus, nihil pro hibebit dicere, a Filio per Patrem creaturas mana visse, ut necessario jam et Pater Filii et Spiritus medius sit. Et quoniam a Filio Paracletus mitti perhibetur: Filii autem mentionem facientes, mente simul et Patrem comprehendimus; eadem ratione et per Patrem mitti Spiritus dicetur. Atque idem ferme erit, ac si quis architecti cujuslibet filium es architecto per domum diceret natum, quia ar chitectus ad domum refertur. Nam simul atque ar chitectum cogitaveris, et domus simul occurrit.

fecto, sublatis substantialibus [bypostaticis] pro cessibus, personas quoque simul auferendas, neque jam ordinem ullum, neque Trinitatem nobis reliquam esse. Quocirca rite dictum est ordinis ejusce novitatem ipsius esse substantiæ abolitio nem, totiusque fidei abnegationem. Neque vero ista solum, quæ diximus, ordinem in sancta Trinitate commendant, personarumque processum, per quem Filius quidem sine medio ex primo est; Spiritus autem sanctus ex primo per medium, sed ex aliis plurimis, quæ a magistris dicta sunt, discimus et Filii mediationem, et sancti Spiritus naturalem essentialemque processum. Id autem illorum absurditatem in primis arguit, medium Filium ex Patre esse habet, liquet pro quud theologi secundum ea quæ supra exposuimus, aliquando ex Deo per Verbum, aliquando per Fi lium ex Deo Spiritum esse aiunt. Nam si hujusmodi ratiociuationem veram esse arbitrarentur, cum dixissent, per Verbum, nunquam ex Deo dicerent, sed per Verbum, ex mente. Verbum quippe, juxta rationem nominis, non ad Deum, sed ad mentem refertur. Per Filium autem cum dicerent, nun quam adjecissent: Ex Deo per Filium, sed per creaturam. Hujus quippe Deus, Deus est; imo vero neque id quidpiam prohiberet dici Filium ex Deo per creaturas nasci. Deus enim ad creaturas refer tur. Illem autem Deus, et Pater Filii esse intelligi tur. Sed hujusmodi nugas atque ineptias absit ut doctoribus sacris unquam in mentem venisse pute- libro, cujus initium est: Qui Arii sectantur insa mus, ne magis sophistas illos quam magistros pietatis ostendamus, alia per alia dicentes, atque ex ea parte noştram intelligentiam obnubilantes, quos oportebat obscura elucidandi magistros esse, ut revera sunt. Neque sane uobis expedit, quæ ab illis aperte et utiliter dicta sunt, perverse accipere ex quo et illis iṛrogamus injurias, et nobis ipsis dispendium salutis acquirimus. Certe lucidius promendæ veritatis magistri aliis cuma essent, dixissent utique, si ita veraciter esse putavissent, Spiritum ex Patre per Filium dici tantummodo, non tamen esse ac procedere. Quo niam vero id non dixerunt, expositionem hujus modi omuino tenuisse comprobantur. Nempe et Damascenus de Patre ait Ipse quidem est mens verbi abyssus, verbi genitor, et per verbum Spi ritus productor. Dicere igitur secundum istos debuerat, verbi commentator, tacito genitoris no mine. Verbum enim ad meutem refertur, non ad genitorem. Oportebat item, eum productorem Spi ritus per se solum dicere, suppresso, quod ait, Per verbum. › Spiritus quippe ad productorem refertur. Nunc vero, quando productorem per ¸ver bum, ait: Verbum autem neque ad patrem, neque ad productorem relativum est, solamque refertur ad mentem; omnem profecto hujusmodi curiositatem ut maxime ridendam ac perniciosam resecat. Præterea vero, et quod dicitur, proprie, et non proprie, et quod secundum se et accidens in divi nis personis babebit locum. Proprie enim quod dicuntur et secundum se, ad accidens opponitur. Insuper, et quod a Patre non proprie Spiritum esse asserunt, a Patre utique non discerneretur. Sed ista, ut diximus, intelligentiæ theologorum omnino adversantur, qui monumentis suis divinas perso nas discreverunt. Quod ergo jam dictum est, con stat ex his, quæ prædiximus; qui ordinem tollit, eum ipsum quoque personarum processum, ac per consequens, personas etiam ipsas sustulisse. Nam secundum processus sui rationem, alia quidem ine medio procedit ex Patre, alia vero per De fide orthod, c. 5. Magnus quippe Athanasius in 111 Contra Arianos niam, ut íntelligi datur, decreverunt semel apostatæ fieri, transgressoresque veritatis, ita ait: «Non spiritus Verbum conjungit Patri, sed hoc a Verbo potius accipit Spiritus. Et post pauca: «Quia enim Verbum in Patre est, Spiritus autem ex Verbo datur, ideo mos vult accipere Spiritum, ut, cum illum acceperimus, tunc habentes Verbi Spi ritum, quod est in Patre, et nos unum fieri in Verbo propter Spiritum, ac per ipsum in Patre vi deamur. > Idem in epistola ad Serapionem de sancto Spi ritu, quæ incipit: Litteræ sacri in nos affectus tui mihi in eremo redditæ sunt, ita ait: «Ignorant, quo niam ut qui dividunt a Patre Filium, unumi esse Deum tollunt: ita, quod a Verbo dirimunt Spiritum, non jam unam in Trinitate Deitatem servant. › Idem rursus in alia de sancto Spiritu ad cum dem epistola, cujus initium est: Fortasse mira beris Non enim, inquit, extra Verbum est Spiritus, sed in Verbo cum sit, in Deo per ipsum eɛt. › El post pauca: «Cum autem Spiritus in Verbo sit, liquet profecto, in Deo per Verbum esse Spiritum. › Sanctus autem Basilius in quodam capitulo, cujus inscriptio est: Conglorificari cum Deo Spi ritum, ait: «Quod autem in eisdem divinis ope ribus Trinitas glorificatur, unius divinitatis testi monium certum est, quod neque sine Filio Pa ter operatur, neque sine Spiritu Filius. › Idem in alio capitulo, quod inscribitur: Qued ex divina natura Trinitatis unitas insinuatur, ait Nunquam fuit Pater sine Filio, neque sine Spi ritu Filius. › Idem in cap. 16, ad Amphilochium: ‹ Ut igitur se habet ad Patrem Filius, ita et ad Filium Spiri tus, juxta verborum connexionem, nobis in bap tismo traditam. Quod si Spiritus Filio serie con nectitur, Patri autem Filius, et Spiritus, Patri scilicet. > Idem ubi supra: Unus autem et Spiritus san! ctus uni Patri per unum Filium connectitur.» Et post

pauca: ‹ Est igitur iter ad agnitionem Dei ab uno Spi- essentiæ¤, neque habitus, neque discretio persona ritu per unam Filism, ad unum Patrem, atque e con verso naturalis bonitas, naturalisque sanctificatio, ac regia dignitas, ex Patre per Unigenitum ad Spiri tim penetrat. Ita et personæ consentiunt, atque unici principatus pium dogma non decidit. › Damascenus in quarto Theologicorum ipsius capitulo: ‹ Deus, inquit, Spiritus sanctus est, medius ingcniti ac geniti; et per Flitum Patri connectitur. › Si igitur per hæc omnia Filii in sancta Trinitate mediatio elucet, quomodo sitre medio ex Patre Spiritus est, aut quomodo qui sine medio asseverant Spiritum a Filio non dividunt? Quomodo unam in Trinitate Deitatem so cervare confitentur? Quomodo secundum illos extra Ver bum Spiritus non est? Quomodo id servare pole rúnt, quod dicitur: Neque Filium sine Spiritu facere, sicut neque sivo Filio Patrem? Quomodo non erit sime Spiritu Filius? Quomodo sanctifica tione maturali, et naturali bonitate ex Patre per Unigenitum ad Spiritum sanctum pertingere, perso nas juxta traditum ordinem confitebuntur, qui Spiritum ex Patre solo esse dicunt? Unicuique principatus pium dogma, quomodo non illis deci det? Quænam vero necessitas, nunquam vel fuisse, vel fore sine Spiritu Filium? Nam si sunt ambo ex Patre sine medio, non ista magis de Spiritu ed Filium, quam de Filio ad Spiritum dicentur. Si enim ista propter consubstantialitatem dicerentur, omnino illorum ad se invicem conversio fieret, quippe hujusmodi convertuntur: sed constat pro fecto, propter ordinem auque habitum ad invicem ista dicta esse, secundum quem personæ divinæ substantiam sempiterne habent, juxta processus differentiam, qui etiam immobilis est; quia et substantia immobilis est. Idcirco etiam dictum est Filius autem sanctus Spiritus neque est, neque dicitur, neque convertitur habitualis ista conse quentia. Certe magnus quoque Athanasius, in tomo quem ad Antiochenos Bcripsit: Oportet, inquit, et cos anathematizare, qui asserunt Spiritum sanctum a Christi essentia divisum esse. Qualiter igi tur et qui Spiritum- creaturam esse sentiunt, et qui illum utcunque alias dividunt, huic sententiæ obnoxii sunt. Sed dicendum potius, juxta Basilium, nullo modo fas esse vel sectionem ullam vel divi sionem cogitare: quasi vel Faius sine Patre in telligatur, vel a Filio Spiritus disseparetur; neque decere penitus, ut aut Pater sine Filio, aut sinc Spiritu Filius unquam fuerit, juxta theologum Gregorium in sermone de Pentecoste. Nisi enim, at dictum est, personalis ordinis ratio cogeret, secundum quem, ut se ad invicem habent distri butione processuum constat, nihil prohiberet etiam sine Spiritu intelligi Filium. Nam juxta unitatem Gennad. sect. 3 hoc Theophani attri buit. rum est. Aut igitur uma persona esset Filius et Spiritus, aut nullatenus ad invicem se haberent. Quæ enim nihil ad se invicem habent, nikit necesse est, dum alterum intelligitur, et reliquum simul intelligi. Cæterum, sicut cum Patrem eogitamns, et Fi lius necessario subsequitur, cum hic ex eo sub stantiam ceperit, ille dederit, atque hine simul et causa et causale intelligitur: ita etiam, dum, cogi tatur Filius, quoniam simul et Spiritum cogitare necessario cogimur, omning ordinis atque ad invi cem habitus ratio causa est, per quam ex Patre per Filium esse Spiritus habet: et secundum quam ex prime per medium et esse, et procedere a theologis asseritur, atque ad invicem et discernantur, et referuntur. Verum enimvero ipsa quoque a sanctis Patribus de sancta Trinitate nobis tradita exempla, vel similitudines, prædictum divinarum personarum ordinem consubstantia{^\emque commendant. Denique et Gregorius eximius in suis theologieis sermonibus ait: «Oculum et fontem, fluviumque animadvertimus, eculum quidem, in imagine Patris accipiens, fontem auters, Filii; fluvium vero sancto Spiritui assignans. Sicut igitur in tri bus his ordo inspicitur, secundum quem aliquid sine medio ex primo per medium, ac per Tontem f«vius, non quasi per instrumentum prodiens, per ipsum substantiam habet, et una quidem res eademque substantia illis inest; aqua`enim suuf, ordine vero substantiæ ab invicem differunt: pa rili modo, præsupposita una in sancta Trinitme essentia, tertia persona ex prima, per mediama naturaliter atque essentialiter substantiam fabot unde et per illam procedere dicitur. Hoc et Joannes Damascenus, de Spiritu con ciuens, ait: «Tu namque fluvius Deitatis ex Patre per Filium procedens. › Idem etiam Theo logus: «Solem, inquit, animadverti, radium et lucem. › Sicut ergo lux ex sole per inediam substantiam habet, naturaliter scilicet atque essen tialiter. Consubstantialis enim est radio, sine quo lux profecto non esset; ita et de sancto Spiritu dicendum, qui ex Patre per Filium procedere a theologis conceditar. His consentientia et Damasceans in suis thento gicis capitulis loquitur dicens Spiritus per Filium tanquam ex sole radius: per radium vero nobis fulgor traditur. › Prorsus vero nunquam per Patris radium, Filium videlicet, fulger Spiritus daretur, nisi per ipsum naturaliter haberet esse; alias quippe per instrumenti: essol. Alem præterea Theologus: individua, si brevi ter dicendum sit, in dividuis deitas est, ac vetul in tribus solibus contiguis, una est lucis contempera Gennad. sect. 5 citat capitul. 38 theolog. Damasceni.

tie. • Si igitur se invicem continere hoc est, ter- stus Judæos alloquens, Si autem, inquit, in digito tium ex primo per medium esse'; aliter quippe 1:on esset Trinitas Deus, neque individua Deitas; una enim est laminis contemperatio liquet profecto; una cum consubstantialitate etiam personarum servari ordinem, secundum quem tertia est ex prima per mediam. Nyssenus etiam in libro De sancto Spiritu contra Nacedonianos, incommutabilem personarum divi narum secunduin essentiam ordinemque illaruın ad invicem tradens, eosque insimulans, qui propter personalein ordinem, filiique mediationem, immi nutionem introducere auderent, addidit: ‹ Veluti si qais in tribus luminibus divisam intuens flam man; causam vero tertii luminis primam flain mam esse supponamus; quæ ex distributione per medium supremum intenderit. Deinde, in prima flamma calorem abundare parat; in sequenti vero decrescere, camque immutatiouem in minus ver gere; tertiam ne ignem quidem jam dici, etiamsi similiter ardeat, et luceat, et cuncta quæ sunt ignis operetur. › ex hoc igitur exemplo liquet, tertium ex primo per medium essentialiter esse habere. Ex distri butione euim medii supremum incendi dictum est; alque una quidem Aammæ substantia est; non tamen, quod secundum substantiam est in ullo wiam minus inspicitar. Summus etiam Chrysostomes in psalmo xcii ‹ Fontem quidern appellat Patrem, flumen autem Filium, aquam vero fluminis Spiritum sanctum, › testimonium assumens Domini, qui aît: Qui bibe rit ex aqua, quam ego dabo eï, non sitiet in æternum ". Quod exponens Evangelista, Hoc autem, inquit, dicebat de Spiritu quem accepturi erant credentes in cum “. Sicut ergo aqua fontis per ſluvium natura liter manans, per ipsum substantiam habet, alque cum ordine una et eadem aquæ substantia, quan tum in humanis fragilibasque rebus possibile est, apparere cernitur, ita et de Filio ac sancto Spiritu dicendum. Alii autem sanctorum Patrum ignem, Nammam et facem, in immagine Trinitatis assumpserunt, ex quibus eadem colligere licet. Beatus item Cyrillas, in Thesauris suis, radicem, ramum fructumque pro similitudine sumpsit; atque Patrem rosam, brem Filium, odorisque fragrantiam Spiritum sanctum appellavit; Filiique Spiritum ita esse dixit, quasi vaporem ex aqua, ac veluti qualitatem ejus. Sicut igitur fructus ex radice per ramum naturali ler prodiens, substantiam ex radice per ramum accipit, non ex radice, sine medio; sublata vero rami mediatiɔne, fractus constare non poterit, atque uka ël naturalis qualitas et ordo elucet; itidem et de sancto Spirita dicendum, in quantum exempli permá¡tit infirmitas. Beatus idein Cyrillas in Thesauris ait: ‹ Chri 1 Joan. IV, Dri ejicio dæmonia, profecto pervenit in vos regnum Dei. Digitum hoc in loco Spiritum sanctum ait, quodammodo divina essentia exortum, atque ex ea naturaliter pendentein, sicut et digitus ex hu mana pendet manu. Brachium quippe Dei, et dex teram, Filium sacræ Litteræ appellant, ut est illud Salvavit sibi dextera ejus, et brachium san ctum ejus “. Ac rursum: Domine, excelsum est brachium tuum, et nescierunt: scientes autem con fundentur ". Sicut ergo brachium naturaliter toti corpori coaptatum est, cuncta operans, quæque menti visa fuerint, ungit autem, consuete digito ad hoc utens; ita et Verbum Dei ex ipso, et in ipso naturaliter atque essentialiter coaptatum, út ita dixerim, atque exortum cogitamus: in Filio autem naturaliter item, et essentialiter penetran. tem a Patre Spiritum sanctum, per quem omnia inungens sanctificat. Non igitur alienus ac remotus a divina essentia videtur Spiritus sanctus, sed in ipsa, atque ex ipsa naturaliter est: sicut neque a corpore digitus ipsi manui ingenitus atque una exortus. Et manus rursum in corpore non alterius, quam ipsius substantiæ exsistens. › Hoc in loco.per Scripturæ imaginem Ecclesiæ magister ostendit, et personarum ordinem, quo ex invicem pendent, puta manus corpori, digitus autem manui vel brachio cohærent secundum quem ordinem etiam tertius ex primo per medium est, quemadmodum et digitus, naturali ad se con nexioné, et substantia, ac virtute pertingente per brachium. Sicut et magnus ait Basilins, naturalem bonitatem regiamque dignitatem ex Patre per Unigenitum ad Spiritum pertingere. Neque hoc so lum, sed et omnia ex Patre per Filium in sancto Spirita et producta esse, et constare, theologia docuit. Ipsum ergo personarum ordinem doctor' ostendit, earumque consubstantiale hinc necessario insinuavit. Una enim est corporis, et brachii, et digiti naturalis essentialisque substantia: quam vis neque manus sit digitus, neque digitus manos, quia neque manus per digitum corpori coaptata est. Qnocirca ostenso etiam per hanc imaginem personarum ad se invicem ordine, consubstantiale protinus addidit: Non igitur, inquit, alienus ne que remotus a divina essentia est Spiritus san ctus. Certe et beatus Augustinus, quem summum et excellentissimum doctorem uuiversales synodi præ dicaverant, sicut ex gestis synodalibus constat, humanam mentem pro Patre in imagine sumit; Verbum autem, quod insitum atque intiinum di citur, pro Filio; qui et apud Joannem evangelistam Dei Verbum dictus est: Patrisque definitio, et Verbum, et germen et voluntas et signaculum a Gregorio Theologo appellatus est secundum quam maxime imaginem in hómine Dei imago servetur. 16 Psal. xovi, f. 17 Psal. xt', 4. 13. * Joan. vii, 39. 18 Luc. 11, 19, 20.

Voluntatem vero quæ naturaliter omnibus rationa- dinis in eis est, id Deo longe dignius ascribimus. libus et intellectualibus inest, divino Spiritui assi gnat, partim quidem ex divinis Litteris, exempli hu jus occasiones sumens, partim, quia intellectualis, et rationalis, ac volens Deus et dicitur et est. Neque enim ratione et voluntate prædita unquam protu lisset, nisi hæc prius in se longe excellentissime haberet. Quemadmodum vero Patris definitio, et Verbum in situm, essentiale ac substantiale est: ita et hujus modi voluntas est, secundum quam Deus seipsum vult, sicut et secundum Verbum suum, seipsum intelligit. Nullum enim est in Deo accidens. Ver bum igitur sine medio ex mente: voluntas autem ex mente per Verbum est. Impossibile est enim quemli bet quodlibet aut quomodolibet velle, nisi prius cogitaverit quid velit. Itaque voluntas per verbum et ex verbo procedit. Idco et bruta animalia, quia verbo et ratione carent, neque volunt, neque velle dicuntur, sed naturali motu irrationabiliter ferri. Quoniam igitur verbum ad mentem refertur, vo luntasque necessario ex mente per verbum prodit, quod propositum erat, hinc etiam ostensum est. Atque exempla quidem, quæ sancti assumunt hujusmodi sunt. Sicut autem fluvius non est sine medio ex oculo, neque lux esse aliter posset, nisi ex sole per radium, neque viva aqua ex ſonte sine medio, sed per fluvium manat, neque fructus ex radice sine rami medio. Hoc enim rerum ordinem ac substantiæ processum confundit et perimit¸ In bis, et in cæteris quæ proposuimus, exemplis eadem profecto ratione et sanctus Spiritus rationa biliter ex Patre sine medio non dicitur. Tertius enim a Patre secundum personalem ordinem po nitur, atque per Filium esse ac procedere a theolo gis asseveratur. Dicere autem ex Patre sine medio esse Spiritum sanctum eorum est, qui unam lucis contemperantiam dividunt; quodque dicitur, tres personas se invicem continere, catenæque Trinita tem assimilari, ac cætera hujusmodi exempla: quæ quadam rectitudine ordinem in sancta Trinitate intelligi volunt, neque enim aliter constaret; om nino negant omnia, atque» Filio Spiritum juxta tri anguli positionem dirimunt cujus latera in base a se disterminantur. Sed hoc prædictum pervertit ordinem; et quæ de hoc a sanctis Patribus dicun tur, aufert omnia. Ita enim cogitare licebit, sectio men ac divisionem Filii et Spiritus, ac Filium co gitare sine Spiritu; et cum Filium dicemus, neque invicem contineri: et contraria omnino sequentur omnia his quæ a sanctis dicta sunt; sed id sane ineptum, iusulsum atque impium. Ne tamen id quempiam conturbet, nullas, quæ in materia contingunt, Deo tribuit. Localia quippe temporaliaque intervalla, et quæ fluxui ac mor talitati sunt obnoxia, materiæ relinquimus. Si quid autem perfectionis, atque ad Creatorem similitu Ita habet ms. llinc enim consubstantiale divinarum personarum, ordinemque ad invicem earum clam tollimus, sicut in fonte, et fluvio, et viva aqua habet. Hinc ordi nis immobile, nullatenus personalibus proprieta tibus motis; neque enim fontis oculus, fons dicitur; neque ſons, fluvius. Neque rursus sol, radius vo catur; neque radius ea quæ per hunc manat atque diffunditur lux, cum et ipse certe sit lux. Servandi tamen ordinis causa, singula singulis nomina distributa et separata sunt. Sicut neque Pater Filius est, neque Filius Pater, neque Spiri tus sanctus Pater aut Filius. Atque aliunde quidem personarum unio insi nuatur. Basilius quippe eximius iridis exemplo usus est. In qua, cum unitio discretioque colorum suaviter et modice appareat, non tamen processus ulla in his ratio Inspicitur. Aliunde autein proces sus cum ordine differentia colligitur, vel plura esse ex uno, alia esse ex alio, in unam aliquam veritatis similitudinem phantasia colligente. Opor tet enim nos, quandiu in umbris et ænigmatibus vivimus, his rebus, quæ nobis notiores sunt, vel uti quibusdam adminiculis ad Deum niti: cre dentes quidem principaliter ac necessario, his quæ inde manant, sententiis; consolationem vero etiam ex his quæ videntur, quantum licet, capien tes, quantumque creaturæ in se ipsis creatorem exiliter insinuare possunt: visibiliaque invisibi lem vehicula quædam ad primam veritatem exbi bentia. Unde et Gregorius Theologus ait: «Nihil est quod mihi animam sistat inspicienti in exemplis id, quod imaginari et conspicari pergo, › nisi quis unum aliquid sumens præ gratitudine proji ciat reliqua. Si enim propter illa, quæ materiam atque universaliter creata sequuntur: neque es sentiæ identitatem, neque ordinem, ex his quæ dicta sunt, exemplis in Deo æquabili proportione sumemus: nequaquam dicere quispiam poterit, nibil hæc nobis exempla prodesse, quasi frustra a sanctis fuerint ac sine certa ratione suscepta. Sic igitur divinæ Trinitatis ordine, Filiique me dio, multipliciter a sanctissimæ Ecclesiæ magistris roborato, constat, quia, si qui sanctorum usquam dixere geminum radium, ac gemina lumina Patris, Filium, ac Spiritum: ramumque duplicem, ac se cunda Patris, id quod a Gregorio Theologo quidam versibus dictum referunt, non adversantur his quæ dicta sunt, neque sibi ipsis, neque invicem con traria sunt. Neque enim illi divinarum personarum ad invicem ordinem, earumque processum tradere instituebant, cum ista dicerent, sed simpliciter tres tantum esse personas, causaliaque a Patre esse Filium et Spiritum sanctum, causamque unde cuncta manarint. Per hæc enim indicant omnia ad Patrem referri. Namque sub causalis definitio

nem, utraque deducunt juxta priorem discretio. consubstantiale significare velle asseveret, primum nem. Quod et Nyssenus fecit Gregorius, unum Deum in causam el causale discernens, sive in causam, et quod ex causa. Deinde subjiciens, ejusque, quod ex causa est, aliam rursus differentiam intel ligentia assequimur. Alterum enim continenter; alterum vero per eum ipsum qui continenter, atque alterum genitum, procedeus alterum, et si quid hujusmodi perfecte discernentibus dictum est. Juxta quam sane rationem, et qui secunda Patris dixit Filium, et Spiritum sanctum id solum signi ficare voluit, a Patre ista causalia esso, utraque sub causalis includens definitione. Nam juxta quod causalia sunt, secunda etiam causæ juxta persona- }} lem ordinem communiter dici possunt. Sed enim bic ipse in aliis ista perfectius distin guens, ait emanationis babitusque ad invicem differentiam, appellationem quoque fecisse diffe rentem. Rursumque in versibus ait: ‹ Unum esse Deum ex Patre per Filium in şanctum Spiritum, manente Deitate perfecta in tribus perfectis., Ne id quidem, quod ait Damascenus Spiritum sanctum medium esse ingeniti et geniti, prædicto reluctatur ordini. Neque enim per hoc ille per sonarum ordinem substantialemque processum tradere intendit. Cæterum cum hæretici consubstantialem Patri Filium vix confiterentur, Spiritum autem sanctum boc honore ac dignitate penitus non dignarentur, sancti Patres hunc Deum verum ex Deo vero esse, atque ex Deo secundum Scripturas procedere scientes, non secundum nativitatis progressum, sed secundum processum: Est, aiebant, quidam etiam alius substantiæ modus, processus scilicet, secundum quem alia persona ex Deo prodit; et hic est, quo procedit Spiritus sanctus ejusdem essentiæ cum Patre et Filio; qui, neque ingenitus, neque sine causa [principio]: won enim Pater est; neque rursum genitus, quia nec Filius, juxta scilicet nativitatis processionem. Idcirco medium ingeniti et geniti Spiritum sanctum doctor hic dixit. Ubicunque enim tribus terminis positis, tertius ab utroque reliquorum denegatur, secundum diale eticæ consuetudinem medius in aliorum negatione esse cernitur. Si enim Spiritum a Patre secundum esse putavisset nunquam ipsum ibidem per Fi lium Patri conjungi dixisset. lloc enim quorumdam malignitatem arguit, magistrumque sibi ipsi atque aliis cousentire evidenter ostendit. Ne hoc quidem unquam dixisset, Spiritum sanctum ex Patre per Filium procedere, Patremque productorem Spiritus per Verbum esse. Hæc enim apertissime sibi invicem contraria sunt. Si quis tamen processum per Filium Spiritus, Damasc. 1. 11 Fide orthod. c. 18. Damascenus. quidem secundum consubstantiale nullus in Deo personarum ordo est. Nam ea ratione, qua consub stantiales sunt, una res est divina essentia individua omnino et indiscreta. Consubstantiale autem, nullam prorsus discretionem introducit. Juxta vero processus rationem, atque eum qui inde sequitur, ordinem, personarum numerus invectus et admissus est. Itaque qui consubstantialis ratione dictum putat, ex Patre per Filium Spiritum pro cedere, unicam illam essentiam, causam discre tionis ponit, quod proprie Arianorum est; atque omissa discretione personali, tres essentias ab invicem divisas necesɛario fatebitur, ac præter' omnem rationem causale quasi causam ponet. Quippe hujusmodi processio naturalis alque essentialis cum sit, quæ producuntur consub stantialia sibi invicem ostendit. Deinde, etsi consubstantiale signari his verbis veraciter dicitur, principaliter tamen personarum ordo commendatur. Per, enim, particula, ut ait Basilius ad Amphilochium scribens, personas primo discernit. Consequenter antem etiam con substantiale introducit. Sicut enim Filius, quia ex Patre est, idcirco etiam illi consubstantialis est ita et in sancto Spiritu, dum ex Patre per Filium naturaliter atque essentialiter a theologis asseri tur, primo, hæc per Filium processio ejusque discretio insinuatur; deinde etiam consubstantia litatis apparet ratio. Naturalis quippe et essentialis ista processio esse pro confesso habetur. Uude et magnus Basilius in lib. Contra Sabellium, et Anomæos, cujus initium est: Adversatur gentilitati Judaismus, Patrem et Filium, inquit, confite mur, naturæ autem identitate quoniam ex Patre Filius est; itidem igitur et in Filio et sancto Spiritu dicendum.» Qui enim æquali causa prodiit, hoc est naturaliter atque essentialiter, constat, quia ejusdem etiam naturæ cum producente, el cum eo, per quem procedit, cst. Quanquam etiam juxta proposita exempla, si quis ea etiam consubstantiale tantummodo indicare arbitratur cum consequente processuum ordine, consubstantialitatis quoque rationem introducit. Nam, cum unitatem in Trinitate, et Trinitatem in unitate credere summa fidei nostræ sit, hæc per omnia, quæ a magistris dicta sunt, simul inferun tur, ac se invicem tenent, ut, qui alterum confessi fuerint, et reliquum etiam confiteantur. Et đắc principaliter ordo, consequenter autem consub stantialitas, ut dictum est, in personis lucide ap paret. Constat autem ex his quæ dicta sunt, eos qui per Filium procedere ita intelligi volunt, exemplis suis utentes, ut lux per vitrum, aut aerem, vel, lloc est, esse existimasset secundum.

processus est. Deo enim nihil unquam novum accidit per summam illius simplicitatem atque perfectionem. Creaturis vero, idem temporalis at apparet, et dicitur; non, quod illi tempus adjicia tur, sed illis potius, quæ secundum tempus agno scunt, atque suscipiunt. sicut aqua per canalem, aut homo per januam, contingit. Unus enim ómnino ac semper hie contraria omniho fidei confessioni ac sanctis Patribus sentire. Illi enim per Filium essentialiter procedere affirmant. Isti autem, essentialiter quod dicitur, et naturaliter, per ea quæ afferunt, tollunt. Neque enim naturaliter atque essentialiter, vel aqua per canalem prodit, vel homo per januam, vel per aerem, aut vitrum etiam lux. Quinimo neque ordinem ista divinarum personarum subin sinuant, neque processum. Sunt enim alterius omnino substantiæ, qui in exemplis assumuntur, nullusque in eis processus naturalis inspicitur. Quocirca neque lux per aerem proprie, sed in aere dicenda est. Sanctus autem Spiritus et in Filio est, et per Filium prodit. Non igitur istiusmodi exempla, vel divinarum personarum ordinem, vel consubstantialitatem indicant. Imo, si quidem eis tidem habere voluerimus, ministrationis officium Filio attribuenus, sic, ut etiam proportionis ratione ministri impleat munus. Verum hoc et ineptum est, et impium. Ea igitur, quandoquidem in ipsis nulla unitatis ratio, nullus ordo est, ut noxia, nihilque ad id quod proposuimus, accou odata rejiciantur: idque ideo maxime, quoniam eis nullus sanctorum usus est. Et illud autein simul apparet, Spiritum sanctum, non quia per Filium datur et mittitur, ideo etiam per Filium procedere asseverari. Dari enim, quod dicitur, temporale est; procedere autem, æternum. Neque possibile est, quod temporale sit, id ejus, quod supra tempus est, causam esse. Itaque secundum substantialem processum suum ex Patre per Filium procedere sanctus Spiritus asseritur; substantia quippe, sicut et processio, æterna est. Illud autem una insinuatur, illum a Filio idcirco dari et mitti, quia, secundum substantialemi processum suum, etiam per ipsum est. Ut enim contra Arium scribens magnus Athanasius inquit ‹‹ quo dari oportebat Spiritum nisi ab ipso, cujus est? Alias quippe minister esset Filius, si quod non per se naturaliter procederet, dare diceretur. › Simul etiam fateri cogeremur, Filio et Spiritui sancto temporaliter aliquid accidere illi scilicet, dare, huic dari. Porro id, quo posito, ineptia simul et menda cium sequitur, ineptum sit et mendax necesse est. Ex quo liquet non esse geminum processum Spiritus; temporalem alterum alterum, sine impore. Primum quidem, quia nullus sanctorum Patrum hoc dixit; deinde, quia, si id concedat.r, inepta et indigna plurima emergent. Sed unicus same processus alque æternus est, secundum quem ex Patre per Filium sanctus procedit Spiritus. Creaturis autem quæ aplæ ac dignæ fuerint, ad hujusmodi processus capiendam notio nem atque illustrationem, prodire, ac lucere, et profundi, ac dari per Filium dicitur, atque tune, quod in seipso aeternum est, illis temporaliter Itaque secundum id quidem, quod dicitur: Ex quo, ɔ unicus est; secunduin autem, quod dicitur ‹ In quod, › geminus est hujusmodi processus. Unice enim ac singulariter procedit ex Patre për Filium procedens velut ex uno principio, secundum unicum illum ac simplicem processum suum procedere dicatur; adjecta tamen creatura, ad quam sanctificandam procedere dicitur, tune is qui ex Patre per Filium procedit, ex Patre, etiam per Filium mitti atque donari intelligitur. Atque ille totus ex Patre per Filium sancti Spiritus processus ad creaturam, missio vocatur, quæ in tempore fit propter creaturam, que temporali sui participatione fruitur, temporali illo spatio nou Deo, sed nobis applicato. Et est unus quidem, sed ratione differens. Neque enim, quia temporaliter accipimus nos, ideo temporale aliquid in Deo dicere debemus, imbecillitatem conditionis nostræ illi applicantes. Neque, si quis hactenus cecus, nunc primum respicere ac solis radiis cœpit frui ideo,etiam vel ex sole radius, vel ex radio lux nunc manare cœpit. Constat quippe et antequam cæcus aspiceret, soli et radium et lucem similiter a ifuisse, radiumque similiter perstrinxisse fulgore oculos. Quocirca etiam mirabilium patrator Gregorius, in libro, cujus initium est: Inimicissimi alque alieni ab apostolica confessione, processionem hane emissionem sempiternam appellavit. Atqui buic nunquain esset temporalis æternitas. Ait denique ‹ Ingenitus quidem Pater cum sit, genitus autein ex Patre Filius, saffctusque Spiritus ex Patris ¨essentia sempiterne per Filium emissus. Sed et theologus Gregorius, in libro quem ad Heronem philosophum scripsit, emissionem sancti Spiritus propriam dixit; temporale autem nun quam esse poterit sancti Spiritus proprium. Certe enim si, quoniam a Filio datur et mittitur, idcirco etiam per eum procedere dicitur, nostri igitur causa substantiam habet, secundum quain ex Patre per Filium est. Sed et quem introducunt temporalem, sequitur ut et ipse propter nos sub stantiam habeat. Quod si datur, crat utique, quando non erat; rursumque cum fuerit, esse desistet. Sed hæc impia sunt. Non ergo, quod proponitur, verum est. Præterea et eximius Basi lius in lib. IV Quastionum ait: «Non in tempore, quod prodiit ex Deo, prodit, 'et si in tempore efficax illius actio reddatur, mentionem scilicet de sancto Spiritu faciens. Quoniam igitur Spiritus sanctus ex Patre per

quod dicitur, per Filium omnia producta esse, et Filium unam cum Patre causam, unumque condi torem commendat. Itaque longe magis, quod dicitur per Filium procedere, ipsum quoque Filium unum cum Patre productorem esse, necessario fateri coget: eoque magis, quo et per Verbum productor Spiritus dicitur. Nam si Pater solus productor esset, ac producere illi substantiale esset, non productor per Verbum dictus fuisset. Que enim substantialia personarum sunt, communia cæteris esse non possunt. Exempli causa, si pater per aliquem pater esset, paternitas illius substantiale esse non posset. Sed de his postea dicetur. Filium naturalitër, et essentialiter, et æterne pro- Patre et Filio naturæ atque essentiæ est. At id, cedere a theologis asseritur, quod autem proce dere dicitur, processus ratione illum habere substantiam indicat, sicut etiam gigni, Filium nativitatis ratione subsistere; omne antem, quod per aliquod essentialiter substantiam habet, ex illo etiam est: constat profecto, Spiritum sanctum ex Filio esse atque procedere. Aut enim quod dicitur, per, nihil in sancti Spiritus processione commendat, aut commendat quidem, sed imper fectum aliquid, aut instrumenti implet vicem, aut, sicut per locunt, aut tempus, aut certe per Filium naturaliter, et processus ratione, atque essentiali ter procedere Spiritum sanctum secundum pro prium modum substantiæ commendat. Sed cum cætera in sancta, atque supersubstantiali, et sim plici.Trinitate nusquam locum habeant, omnino necessario relinquitur, ut dicamus, per, a sanetis Patribus nou frustra insertum, atque id una com mendare, quod ex Patre per Filium substantialiter juxta unam eamdemque processionem procedit Spiritus sanctus. Prorsus enim, per, in quibus assumitur, præcedenti causæ concurrit ad eamdem efficientiam, quam illa spectat. Atque hoc late patet singula inspicientibus. Nam cum fructus ex radice per ramum prodeat, ramus juxta seminalem naturæ rationem, quæ in radice est ad efficientiam processus fructuum cum radice contendit. Atque in prædictis omnibus exemplis, qui ingenium exercere voluerit, idem apparere perspiciet. Sed in his quoque, in quibus ars operatur, serra, verbi gratia, per quam faber gradum ligneum facit, ad illum, non ad alterius generis effectum artifici cooperatur. Neque enim illi ad calefacienduni sive dealbandum cooperabi tur, idque per quod trahitur machina, trahenti ad pertractionem oneris cooperabitur. Ac si quidem serra homo esset, sicut et faber, et idem homo, quemadmodum in Patre et Filio idem est Deus, secaret et ipsa, sicut et faber quodque per serram fieret, idem esset, quod a serra fieret. Si autem in quibus est natura differens, ea per quæ aliquid fit, cooperantur his qui se primo moveut, ac pro modo suo una causa fiunt: vel sicut instrumenta,vel alias quomodolibet juvantia atque conferentia: multo magis in Patre et Filio, ubi perfecta identitas atque incommutabilitas et Filii ad Patrem; et, æqua Deitas secundum eamdem, et unicam sancti Spiritus ex Patre per Filium substantialem processionem, ipse Filius communi cabit Patri, non instrumentaliter seu serviliter, sed essentialiter, atque naturaliter, utpote naturalis ei quæ substantialiter insita illi est virtus. Nam si in his quæ minora sunt, per eamdem atque unicam cum Patre vin etiam Filio reddere creditur, in quibus utique substantiæ est infinita varietas, multo magis in sancto Spiritu, qui ejusdem cum 18 Gen. IV, 1. 1º Exod. xL, 23. Nunc Cyrillus admirabilis auctoritaté sua, quod proposuimus, roboret. Is enim in secundo ad Hermiam libro, sic ait Sanctum autem Spiritum dices, qui ex Do Patre per Filium naturaliter profunditur, ac, sicut in figura respirationis oris nostri suam nobis sul stantiam indicat. › Si igitur figura respirationis oris nostri pro exemplo sumpta est, quod per Filium Spiritus procedat: os enim Patris Filium saucti Patres esse aiunt; vel etiam propter insufflationis illius signi licationem, quando insumans Spiritum sanctum discipulis Dominus dedit: sicut in consequentibus monstrabitur; Iroc autem propriam nobis substan tiam significat: constat, quia, sive per Filium procedere dixerimus, sive insufflationis figuram susceperimus, ex utroque horum Spiritus substan tiam, tam præcipuo doctore tradente docemur. Sin autem ista vero consentientibus initiis fidei, doctoribusque sacris, et omnibus ita attestantibus, verumque omnino comprobatur, quod per aliquod substantiam habeat, id etiam ex ipso es c, liquet profecto, nisi quis omnino impudens esse velit, Spiritum sanctum ex Filio esse: quandoquidem per ipsum substantiam habet, ac per ipsum procedit. Cæterum nos ex sanctis Patribus apertius doce bimus, per, et ex, in divinis rebus tantumdem valere, qui ista in his indifferenter accipere, ut pium, menuerunt: aliter autem intelligere, hære ticæ malignitatis esse docuerunt. Hi enim præpo sitionum differentia, differentes etiam naturas in sancta Trinitate subintroducere moliebantur. Ait enim præclarus Basilius in his, quæ ad Amphilo chium scripsit; ‹ Non solum in divinis Litteris usus vocum immutantur, sed jam aliæ pro aliarum significatione ponuntur sæpius, atque ex sua in alienam transeunt. Denique in his particulis, per, et ex, altera alterius sæpe significationem sumit, ut est illud: Possedi hominem per Deum 18, quod idem est, ac si dixisset, ex Deo. Atque alibi: Quæcunque mandavit Moyses Israeli per præceptum Domini “. Ac rursum: Nonne per Deum est horum declaratio?

Per Deum, dixit, pro eo quod est, ex Deo.» Et angelus: Ne timeas accipere Mariam conjugem hæc quidem Basiljas. tuam, quod enim in ea natum est, ex Spiritu sancto est 18. Sanctus autem Cyrillus in quinto ad Hermiam ait: Quid autem? Nonne credendum est dicenti Ego sum via, veritas et vita "? qui cum ita aperte, ac singulariter seipsum vitam esse dicat, nomne Patrem ac Deum hoc ipsum munere excludere videbimur, nisi ambos unius esse naturæ dederimus, ac por utrumque in nos æqualiter vitam manare, idque non quasi ex duobús, sed quasi ex uno omnia vivificante Deo. › Idem in sexto ad llermiam: «Quodcunque sane a Patre gestum fuerit, id omnino Filii efficientia est et quodcunque dictum fuerit per Filium per fici, hoc prorsus Pater effecit: omnia enim per ambos æqualiter fiant. › Idem in quadam ad Nestorium epistola: ‹ Quia ergo carne sumpta, et Filius hominis est appellatus, fateri necesse est, illum per carnem ex muliere genitum.» Et post pauca: ‹ Verbum, quod ex Deo Patre est, ex sancta Virgine nascitur. Itemque Natus est, secundum nos, ex muliere. Item in sermone habito coram imperatore Theodosio, cujus Smitium est: Humanæ gloriæ supremum fasti gium: Verbum, inquit, quod ex Deo Patre est, manifestatum est in carne. Natum est enim per sanctam Dei Genitricem virginem, forma servi assumpta. Sanctus item Joannes Damascenus: Deum ge nuisti, mater sancta, incarnatum ex te. Et rur sum Per te, mater Virgo sancta, lux est orbi reddita. › Ac rursum Ex te massam meam sumpsit. › Sanctus Maximus in dialogis adversus Ano moum, Mundis, inquit, munda sunt omnia. Namque apud nos juxta sacræ Scripturæ intentio nem, per quem, idem est quod, ex quo. Denique dicit B. Paulus: Fidelis Deus, per quem vocati estis in communionem Filli ejus “…ɔ Divus autem Chrysostomus super Evangelium Joannis, cum exponeret, quod dicitur: Omnia per ipsum facta sunt, ait: ‹ Verbum, ex quo, quod veluti solius Patris præcipuum ac singulare asseris, etiam de Filio Paulus loquens posuit: Ex quo, in quiens, omne corpus per nexus et juncturas compa clum el connexum crescit in augmentum Dei ". Neque hoc solo contentus, aliunde quoque nobis ora obstruit, istud, per quem, quod imminutionis esse dicis, Patri assignans. Fidelis enim, inquit, Deus est per quem vocati estis in communionem Filii ipsius. Et rursum: Per voluntatem Dei”. Atque alio in loco. Quoniam ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia ". Neque Filio solum attribuitur cx quo, sed et Spiritui sancto. Ait enim ad Joseph 20 Joan. xiv, 6. * Joan. xvi, 14. 31 I Cor. " Coloss. 11, 19. 17 Luc. vii, 64. Sanctus præterea Cyrillus ad Palladium scribens, per interrogationem ac responsionem, fere in prin cipio libri, quem inscripsit, De spirituali cultu, ait: «Variabilis profecto Spiritus non est. Aut, si huic morbo variationis: subditur, ad ipsam divi nam naturam hæc macula reflectitur, siquidem Bei ac Patris est, quin etiam Filii, cum ex utroque essentialiter, scilicet ex Patre per Filium profun datur Spiritus. › Neque sane multis verbis agendum est, ut ea exponantur, quæ sunt apertissima. Constat enim ex his, quæ dicta sunt, per, et ex, in divinis rebus tantundem valere. Et quoniam Spiritus sanctus ex Patre per Filium procedit, ex Filio etiam pro cedit. Et illud simul constat, eos qui dicunt, per, et ex, tunc tantum æquivalere, cum in creatura assumuntur, ut illud: Per Filium omnia facta sunt, idem esse, ac si diceretur, ex Filio, in increatis au tem negant, non reete arbitrari; divus enim Cyril tus Spiritum Patris et Filli essentialiter ex utroque, videlicet ex Patre per Filium profundi declaravit. Liquet item, eum identidem putare ex utroque, Patre scilicet, et Filio Spiritum dicere, et ex Patre per Filium, ut dictum est. Sed et Basilius eximius in 5 c. ad Amphilochium particulam, ex, Filio congruere ostendens, illud allegat: Ex meo acci piet ", atque illud: Ceynovi virtutem ex me exisse. Ipsique, cui contradicunt, gratiam et efficientiam increatam arbitrantes, per Filiuın, at que ex Filio procedere differenter confitentur. Et id præterea constat, eos qui, per, tantummodo Filio assignant, ex, auferentes, minorem Patre Filium necessario dicturos. Hoc quippe minutionis signum hæreticos sumere, Chrysostomus ait. Non igitur, per, sancto Spiritui reddere, ulla necessit: s coget. Neque enim dictus est Filius ex Patre per Spiritum nasci, neque Filium ex Spiritu ratio qualiscunque dicere urgebit Præterea, plurimis in locis opusculorum suo rum sancti Patres, ex Filio esse sanctum Spiritum commendant. Ac primum Gregorius Theologus, in lib. De Spiritu sancio, a contrario rationem for mans: ‹ Quid ergo deest Spiritui, ne Filius sit? nisi enim aliquid deesset, Filius profecto essel. › Hac autem objectione posita, protinus adjungit ‹ Non illi quippiam deesse dicimus. Deus quippe nullius egens est; sed emanationis, ut ita dicam, habitusque ad invicem differentia, differentem illo rum appellationem fecit. › Hunc autem Filii ad Spiritum sanctum babitum atque e contra, Nyssenus etiam Gregorius, super oratione Domi 11 Cor. 1, 1. **Coloss. i, 16. 28 Matth. 1, 20. Lege Bellarminum 1. De Christo, c. 25.

nica affirmat dicens: ‹ Filius autem sancti Spiri tus nec est, nec dicitur; neque conversionem acet pit habitus, ista consequentia. › Quoniam igitur propter materiæ omnimodam amotionen, supremæque illius essentiæ identita tem atque incommutabilitatem, neque secundum inajus, aut minus, primumve, aut postremum, ne que secundum aliam ullam eminentiain ordo atque habitus in divinis personis a theologis accipitur neque enim fas est, hujusmodi rebus locum ullum in Deo esse; solum autem secundum relationem, causamque, et causale suscipitur, quemadmodum in Patre ac Filio, relatio et habitus et traditur, et creditur; sed et in Patre aç Spiritu similiter, juxta scilicet traditam differentiam processuum liquet, quia etiam traditus a sanctis Filți ac Spiritus ad invicem habitus, eadem ratione neces sario redditur, ut aut Filium Spiritus, aut Spiritum Filii cansam fateamur, maxime, quia, ut dictum est, divinaš personas in sola causa causalique discerni deprehendimus. Alias enim ad alterutrum Filius ac Spiritus habitualiter non referrentur, neque traditus servaretur habitus. Atqui Filius sanctus Spiritus neque est, neque dicitur; neque convertit habitus ista consequentia. Neque enim juxta expositum illius substantiæ processum ex Patre per Spiritum nascitur. Quocirca neque Filii causa Spiritus est. Et quoniam præcogitari în sància Trinitze quod dicitur, eorum est, in quibus cogitatio et habitus videlicet secundum personas est; cogitat.” autem et habitus, in quibus discretio est, esse solet; discretio vero in 'sula causa, et causali est, atque accipitur; colligitur Jam, præcogitari quod dicitur, solum secundum causam et quod ex causa est, in sancta ac beatissima Trinitate a sanctis Patribus dici. Hic, si quis rursum priora inferat ut quoniam scilicet Pater, et Pater et productor est, Paterque ad Filium continenter redditur: productor ad id, quod producitur, refertur, cum ex Patre Spiritus dicatur; Filium ante quam Patrem, cogitare compel. limur, eo quod Patris nomen ad Filium redditur; quippe mens nostra, quæ ad invicem relativa sunt, simul cogitare consuevit. Spiritus enim ex Patre, non secundum quod Pater, sed secundum quod productor est, dicitur. Spiritus enim juxta sanctum Maximum, Patrem non habet. Cum vero Spiritos ex productore dicitur, productum Spirituin ante Filium cogitare necessario cogimur, quod proda ctoris nomen ad productum referatur; per medium autem productorem, et Patrem simul, et Filium animo versare. Reliquum est igitur Filium sancti Spiritus fateri causam,'quia dictus est ex Patre per Filium pro cedere, secundum scilicet substantialem illius pro cessum: juxta quem et processus ratione, esse, habet, et ordo ad alterutrum, et habitus, ac per consequens discretio servatur. Unde merito dictum est, non converti habitus istam consequentiam, quandoquidem neque personarum processus ac substantia convertitur. Neque enim Filius ex Patre per Spiritum nascitur. Ex quo sane manifestum est, etiam ex Filio Dei procedere Spiritum san clum. Nyssenus præterea Gregorius in primo Quæstlo num adversus Eunomium, circa finem, cum•præ misisset, sola causæ ratione Patrem Filio præferri, addidit: ‹ Idem et de sancto Spiritu nobis sen tiendum. Solo quippe ordine differunt. Ut enim conjungitur Patri Filius, atque ex eo esse habens, substantiæ tamen ratione posterior non est: ita et Unigenito jungitur Spiritus sanctus, sola quippe causæ ratione præspicitur ac præfertur Filius sub stantiæ Spiritus. › Deinde, ne quis ex hisce verbis prius atque posterius, localia etiam quædam ac temporalia in tervalla Deo accidere arbitraretur, ex quo substan tiæ indivisibile, atque identitas, singularitasque tolleretur, secutus adjunxit: Temporales autem moræ in æterna vita, iocum non habent, ut cum causæ ratio præferri dicatur, in nullo tamen saneta Trinitas sibi discors esse possit. ▸ Si quis igitur hæc et hujusmodi de eo quod præcogitari dicitur, asserit, per quæ hæc habitum ac discretionem Filii et Spiritus, causamque, et quod ex causa est, una excludere nititur: hic ne cessario cogetur, aliquando quidem Spiritum ex Patre per Filium procedere fateri, aliquando vero Filium ex productore, per productum gigni. Imo id quidem aperte et dicunt, et scribunt. Nilſt enim probibere juxta ratiocinationem suam Patri etiam Filium præponere. Atque hac ratione, et per invi cem et ex invicem erunt. Sed enim hoc et falsum, et blasphemum esse, supra jam declaratum est. llac enim ratione: non quia Filius ex Patre est, ideirco ex Patre esse dicitur, neque quia Spiritus sanetus ex Patre per Filium procedit, secundum substantialem ejus æternumque processum, iles ita procedere à theologis asseritur, sed quia dici tur, ideo se ita habet: dictioque nostra rei causa immobilis æternusque personarum ordo alias est, ac pro arbitrio dictionis ac phantasiæ nostræ, aliter habebit, simulque, ne discretio quidem Filii ac Spiritus reddetur. Sed ista sane et inepta simul et perniciosa sunt. Quocirca etiam rectissime dicitur, ordinis istanı novitatem substantiæ ipsius abolitionem esse, te tiusque fidei abnegationem: æqualisque impietatis esse, Spiritum sanctum creaturam confiteri, cum "que vel Patri aut Filio præponere, non solum tempore, sed ordine. Id quippe aufert, unde est, sublato vero, unde est, et quomodo est, simul au feretur, ac persona esse desinet. Deinde, quid di cturi sunt, cum Pater asseratur secundum cansæ rationem aute Filtum, mente concipi atque cogi tari? Hic enim ista illorum expositio locum non

babet. Ait enim doctor ‹ Qua ratione Pater ante cogitatur, quam Filius, eadem ratione Filium ante Spiritum sanctum cogitari. Atqui Pater causæ causalisque ratione ante Filium cogitatur. Præmissum est autem, et Filium ante Spiritum sanctum causæ ratione eogitari ante Spiritum, ea scilicet causa, quam ipse habet ad Spiritum, se cundum quam procedit ex Patre per Filium; non tamen secundum eam quam habet Pater ad Filium. Hoc enim mens humana non capit; neque cogitari Filium ante Spiritum sanctum fas est, ut doctor ait. Quoniam igitur eadem omnino ratione præco gitatur ante Filium Pater; atque ante Spiritum Filius, constat, quoniam Filius Spiritus sancti causa est. Sanctus itėm Athanasius, in lib. 1 Contra Arianos, post multa sic ait: Dominus deitatem et maje statem suam discipulis ostendens, non jam se ipsum minorem, sed majorem et æqualem esse significans, dabat quidem Spiritum sanctum et dicebat: Ego ipsum mittam, et quæcunque audierit, Loquelur 18., Et paucis interjectis, quonam modo Pater Filio s't major exponens ait: ‹ Majorem se Patrem Do minus dixit, non magnitudine aliqua, vel tempore, sed quia ex ipso Patre natus est. Sed et Dama scenus in capitulo de sancta Trinitate, cujus ini tium est: Credimus igitur in unum Deum, major em Patrem Filio, causæ ratione, pait. Si igitur ut di ctum est, Pater Filio causæ ratione najor est, san ctusque Athanasius majorem Spiritu Filium dixit, constat profecto, dum majorem dicit, causam illum esse sancti Spiritus significare voluisse. Sin autem et Pater Filio humanitatis assumptæ ratione major a quibusdam dictus est, Spiritus sanctus incarnatus non est, ut minor Filio suscepta carnis gratia dicatur. certe Etsi enim magnus Basilius in lib.IV Contra Eu xomium quod dicitur majus secundum causam in Patre renuere videtur: hujusmodi illic causain sanctus· interdicit, quæ secundum tempus, aut magnitudinem, aut aliam quamlibet id genus ex cellentiam causale præcedat, sitque illo Honorabi lior, non tamen Patrem Filii esse principium negat; constatque illum in primo adversus Eunomium, quod majus in Patre secundum causam dicitur, sicut in sancta Trinitate causa intelligenda est, omnino suscipere atque confiteri. Ait autem et theologus Gregorius, Volo Patrem majorem dicere, ex quo et æqualibus, ut sint æqualia, ipsumque esse est. Hæc enim omnes dabunt vereorque, no principium minorum prin cipium faciam, atque hac veluti honorifica præla tione, ipsum contumeliis afficiam. › ** Joan. XVI, Basilius. Absolute non bene sonat, dicere Patrem Filio majorem ratione principii, quia nil majus in sacrosanēta Trinitate, uf habet Symbolum S. Atha Cum itaque pro confesso habeatur, cansale itk consubstantiale esse, ex quo est, profecto non recusabit præclarus doctor Patrem Filio majorem causæ ratione dicere, ad cos præsertim, qui ma jus quod dicitur pie suscipiunt, neque ex nomi nibus blasphemiæ occasiones aucupantur. Idcirco et D. Athanasius, cum dixisset Filium Spiritu majorem, etiam æqualem addidit, ut omnem aditum blasphemiæ obstrueret. Quoniam igitur major Filio Pater, Filiusque Spiritu causæ ratione dictus est, Filius ergo Spiritus sancti causa est, etsi Filii ac sancti Spiritus omnia ad Patrem refluant, ex quo illis et esse, et æquales esse, est. Magnus præterea Basilius in lib. 1 Quastio num cujus initium est: Vix tandem satiatus. Illie enim Eunomio Spiritum sanctum natura tertium esse asserente, ipse ordine quidem tertium, et valde confitetur. Instat autem acriter contra id, quod natura tertius dicebatur, et addit; Quæ enim urget necessitas, quandoquidem ordine ac dignitate tertius est Spiritus, natura quoque tertium fateri? Dignitate enim secundum a Filio, cum ab ipso esse habeat, et ab ipso accipiat, et annuntiet nobis, atque omnino ex illa causa pendeat, pieta tis ratio commendat. Natura autem tertium, neque ex sacris Litteris didicimus, neque ex his quæ dicta sunt, secandum rationem consequentiæ colligi potest.▸ Hic apertissime summus vir Spiritum sanctum ex causa Filii pendere, ex ipsoque suspensum esse, atque ab ipso accipere et esse habere, ut pium et maxime religiosum probat. lloc autem, si quis non esse Basilii contendat, adjectumque exemplaribus dicat, penitus delirat. Quippe in vetustissimis codicibus ita scriptum invenitur. Quos quidem codices pro antiquitate sua, antequanı sebisina oriretur, conscriptos esse, nullus ambi ge: e omnino possit: quorum oblitterati nonnalli ce:nuntur; quibusdam hoc illius viri dictum quasi adulteratum suscipere nolentibus, ac ferro contra mutos apices impie utentibus. Cæterum contextus ipse verborum, ipsaque allo cutió, sibi ipsi et auditori congruit mirifice. Ex ipsis quoque istis sancti intentio satis quæ sit apparet. Ait enim eum a Fiño secundum, hoc est, a Patre tertium ordinis ratione esse, quod ipsi etiam ex prædictis asseritur. Iloc igitur in loco causam apposuit, cur Spiritus a Filio secundus sit, quod scilicet ab illo esse habeat. Hoc enim enuntiationis species exigit, sicuti cum, verbi gratia, dicimus Hic rationalem habens naturam, discit, idem enim est, ac si diceretur: Quia rationalem naturam habet, idcirco discit. Discere quippe causale est; rationalem autem naturain, quod dicitur, quasi nasii. Caleca tamen menteın suami satis bene ex plicat. L. m contra Eunomium. Vide Bellarmi nur 1. De Christo, c. 25.

pro causa sumitur. Nusquam enim est, ubi hujus- ac dignitate secundus a Patre est, quoniam ab illo modi enuntiationis species non causam atque causale significet, cæterum vel quasi præteriens ponitur, vel quia præter hoc est et hoc. Verum in saneta Trinitate, cum nulla differentia alia nisi sola secundum causam relatio inspiciatur, propter summam simplicitatem: præteriensque quod dicitur et re, et verbo inde omnino auferetur hujusmodi enuntiationis species. Hine causam, inde causare secundo nobis· loco a causa commendat Secundo enim 1000 esse propter processum divinarum personarum in sancta Trinitate a theologis asseritur. Spiritus sancti autem ex Patre per Filium processum theo logia tradit: per quem scilicet et secundus a Filio, et a Patre tertius dicitur. Horumque causa est ex Patre per Filium processus. Ubique autem causale causa saltem cogitatione præcedit. Atque ubi cau sale est, causam quoque esse necessario sequitur; causa sublata, causale quoque protinus tollitur. Sanctus ergo vir, qui tertium a Patre confitetur Spiritum, atque a Filio secundum, juxta persona Jem ordinem, quique ordinis hujus insolentem nevitatem, fidei abnegationem arbitratur, et quæ que alia prædixit, qua ratione causale ponens, ut pium, deinde a Filio esse habere subjungens, ea u qnæ consequitur, causam, quasi alienam denegabit? Nam. Si secunqu esse, causale est, hujus autem, quod esse habeat a Filio, et quod absolute per Filium procedat, causa subjicitur, causale vero nunquam sine causa est, quomodo non necessario cum causali causa quoque consequitur? Nam, si neque secundus a Filio est, neque a Patre tertins, ne a Filio quidem esse habebit. Quoniam vero et hic et plurimis aliis in locis, ipsum et secundum esse et tertium sanctus vir ponit, ac ne ipsi qui dem contradicentes, quod dicitur secundus esse, cum cæteris non delent, necesse est ut causam quoque, cur secundus sit, quæ profecto est, quod ille esse habet ex Filio, magistrum posuisse fate antur. Atque, sicut ipse in eisdem ait: Sicuti Filius ordine quidem secundus a Patre est, quoniam ab ipso est, el dignitate, quoniam initium et causa sibi, ut esset, Pater est; et ordine quidem, ac dignitate, secundum esse a Patre Filium, ut causale posuit; causam vero, quod a Patre esset, ipsumque initium haberet et causam; neque secundus ullo modo esset, nisi esse haberet a Patre; parilem modum et in sancto Spiritu ponit. Neque enim esset secundus a Filio, hoc est, a Patre tertius, nisi ab illo haberet esse. Itaque vel secunduin illum esse ordine, ac tertium una denegent, aut hoc necessario consentientes, et quod esse habeat ex Filio una fateri compelluntur.' Nempe enim. si ex Patre solo Spiritum sanctum esse credidis set, quid prohibebat dicere: Quia sicut Filius ordine Basilius. esse habet: ita et sanctus Spiritus ordine ac dignitate secundus itidem a Patre est. Hoc enim sibi et multum quidem ad propositum conferre poterat, cum illum ejusdem cum Patre essentiæ, Deumque verum esse commendare institueret. Nam de Patre quidem nullus unquam hæretico rum fuit, quin æternum Deumque verum senserit. Contra autem de Filio plurimi sæpenumero sense runt. Verum hoc ille non dixit, cum divinarum personarum ad invicem ordinem processuumque differentiam probe nosset; imo interdixit etiam, ut ex his quæ jam dicta sunt, evidenter os endi tur. Certe autem, si tertium a Patre esse Spiritum sanctum atque a Filio secundum, et a doctoribus cæteris, et a magno Basilio accepimus: id autem nunquam ita esset, nisi tertius esset ex primo por medium, hoc est, ex Patre per Filium procederet quomodo id, quod præmisimus, non omni veritate fulcitur? videlicet propter substantialis processus personarum ad invicem apparere ordinem? Quo modo item non idem est, et per Filium procedere, quod dicitur, et a Filio esse habere, juxta sanctum Başilium, quod etiam causam esse posuit, ut a Fillo secundus sit? Quomodo autem et esse et procedere non idem intelligatur, siquidem, quod causam esse constat, ut a Filio Șpiritus secundus sit, quod per Filium scilicet procedit,pro boc ille eum a Filio esse habere dicere maluit? Quomodo item per Filium, et a Filio æquabiliter ponens non aperte significat, ex, el per, tantum:lem in divinis valere? Neque enim quispiam ad tantum furoris et amentiæ prorumperet, ut in hoc loco, a et ex, particulas ab invicem significationis ratione dirimere tenta ret. Ex his igitur, quod dicitur a Filio esse habere, constat sancti viri textum esse. Quin imoet ex his, quæ calumniatores improbi, in hac clausula coutra magistri fidem, et veritatem addunt, mani feste quidem sancti sensus elucet, ipsi vero per omnia malignitatis arguuntur, ut eorumdem sit pro voluntate, et delere et adjicere. Nam præter id, quod in vetustissimis exempla ribus inferendam [forte intolerandam] protinus malignitaten et positione et forma litterarum postmodum adjectam esse, manifeste apparet, ait in subsequentibus sanctus: ‹ Ut enim Filius Or dine quidem secundus a Patre est, quoniam ab ipso est, et dignitate, quoniam initium illi et causa ut sit Pater est, et quia per ipsum accessus et adductio ad Deum et Patrem nobis est, natura vero non jani secundus, divinitas enim in utroque una: ita videlicet et Spiritus sanctus, etsi Filio concedit ordine, et dignitate non jam tamen quasi alienæ naturæ exsistens.» Ubi ergo ait: ‹ Et si

Sanctus item Athanasius Antiochenus patriarchal in libro De rectis Ecclesia dogmatibus, Spiritus, ait, sanctus, Spiritus veritatis est. Hic autem a Patre quidem procedit, a Filio autem accipit. > Magnus item Basilius in Regulis að monachos, sermone, qui incipit, Dei clementissimi gratia, ‹ Cre dimus, inquit, unum solum Spiritum sanctum paracletum, Spiritum sanctum, in quo signati su mus, in nostram redemptionem, Spiritum verita Lis, Spiritum adoptionis, in quo clamamus Abba Pater, qui dividit, et operatur Christi munera sin gulis ad utilitatem, prout vult, docens, atque ad monens, et suggerens quæcunque audierit a Filio.› Constat igitur, quia quod dicitur: Ex meo accipiet, in Filio, doctores sancti susceperunt. concedit Filio ordine aut dignitate, addiderunt Omnino, et concedemus.» Ubi vero ait: Tradit pietatis ratio? ipsi cum adjectione legunt et dicunt ‹ Tradit fortasse pietatis ratio,› ut per hæc tertius esse quod dicitur ordine, et dignitate, omnino auſe rant, secundumque esse a Filio nullatenus conce dant. Quomodo ergo ratio pietatis cum sit secundum esse a Filio Spiritum, id quod dicitur concedere Filio, secundum vero a Filio, tertium a Patre esse est, quem ordinem Dominus in salutaris traditione baptismatis tradidit, ut et hic et alibi vir iste exi mius dixit, hanc esse rationem pietatis asseverans, deinde veluti cunctabundus et hæsitans, fortassis, adjecit? Quomodo, inquam, qui ordinis istam insolentem novitatem, abnegationem fidei esse definivit, nihil differre asserens, sive hunc utcun que quispiam immutet, sive ad creaturam Spiritum sanctum deducat, eosque fugiendos statuens, qui eam consequentiam, quam tradidit nobis Dominus. immutant, ut qui aperte oppugnent pietatem, or dinis Dominicam traditionem pietatem appellans; is repente mutata sententia, ista, quasi improbe dicta confutet: «Si omnino ista et concedemus,› inquiens? At id magni Basilii sapientiæ atque prudentiæ minime omnium convenit. Sed enim nova illum hic et insueta voce, usum non esse, sed occasionem ex sacris Litteris cepisse, inde constat quod de seipso Dominus ait: Quæ ego loquor”; et, Quæ audivi a Patre meo, annun tiavi vobis *. At de sancto Spiritu: Ille, inquit, me glorificabit, quia ex meo accipiet, et annuntiabit vobis ". Porro Ecclesiæ magistri, ista ut acceperant, ita posuerunt. Denique sanctus Athanasius in Epist. ad Serapionem ita ait: «Et Filius quidem: Quæ, inquit, audivi a Patre meo, hac loquor in mundo ". Spiritus autem ex Filio accipit: Ex meo enim inquit, accipiet et annuntiabit vobis. Idem in tertio contra Arianos: «Non Spiritus Verbum conjungit Patri; sed hoc Spiritus a Filio potius accipit.› Ac rursum: «Quæque habet Spiri tus, ea a Verbo accepta habet.> Cæterum in creaturis quidem, quæ a Deo acci pere dicuntur, quoniam per participationem, atque temporaliter, ut meliores evadant, quodlibet acce perint, dicuntur accipere, hoc in eis minus fuisse significat, quod acceperunt. Quanquam et imper fectioribus mortalium, quando ex imperfecto ad perfectum proficiunt, nibil prohibet, postquam nati esse acceperint, imo et necessarium est, ut dicantur et audire et accipere peritiam, sive ar tem, et quæque accepta perficere possunt. Porro in sancta Trinitate, cum et materia et omnis affectio imperfecta ab ea penitus remolæ sint per summam ejus simplicitatem atque perfe ctionem, ineptum omnino est, putare, vel Filium natum prius ignorasse Patris voluntatem, eamque postea, Patre tradente, didicisse, quasi postmo dum essentiæ suæ scientia adjecta; vel Spiritum sanctum, Patris ac Filii scientia postea indiguisse, quasi sensim ac paulatim ad perfectionem evase rit. Si autem Dei quidem Verbum Patris sapientia est, imo unus cum Patre Deus est, sanctusque Spiritus sapientiæ Spiritus cum sit, nihil unquam ab alio audire opus habet; hæc enim ab illa sub stantia prorsus aliena sunt, discretioque in personis divinis sola causæ causalisque ratione locum ha bet; liquet, Patrem, cum sine causa sit, idcirco Beatus item Cyrillus, cum illud evangelicum ab alio neque ‘accipere neque audire: Filium vero, exponeret: Elle me glorificubit, Illud ergo, inquit, cum non a seipso sit, sed initium habeat, Patrem, irrefragabile omnino erit, omnique maledicto et non a seipso, sed a Patre, et loqui et audire dici; accusatione vacabit, quod ab Unigenito Spiritus ejus accipere aliquid asseritur. Nam, cum per ipsum naturaliter prodeat, quasi suum proprium cum omnibus, quæ perfecte habet, quæ ejus sunt, acci pere dicitur.> Idem super illud: Omnia quæ habet Pater, mea sunt, Sed Spiritus iste proprius, inquit, est etiam Unigeniti; consubstantialis enim Patri est. Quoniam igitur, inquit, imesse Deo et Patri cernitur, bisqui digni sunt, in Spiritu suo revelari,efficereque etiam per ipsum, quæ voluerit, ob hanc causam dixit, Quia de meo accipiet, et annuntiabit vobis. › 30 Joan. xv, 15. » Joan. xiv, 10. quippe cum inde et essentiam una, et sapientiam traxerit. Sanctum vero Spiritum cum a Filio et audire, et accipere dicatur, constat profecto, a quo accipit, inde etiam essentiam traxisse proce dendo. Sive igitur non accipit a Filio Spiritus, et Scri pturam una atque doctorum voces erademus neque jam ex ipso naturaliter, atque essentialiter procedere dicetur; sive ex ipso accipit, ut ipse Filius dixit; ita enim id dictum sancti Patres acceperunt; quæ autem accipit, et habet; quippe juxta Athanasii sententiam, ‹ Quæque habet, a Filio Joan. xvi, 14. 38 Joan. vill, 26.» Joan. xvL, 15.

accepta habet; › quæ autem habet, hujus essentia tra se erant abstulerunt, et magistros nostros est, alque totus ipse essentiam vere procedens babet, sicut et Filius hanc habet nascens: neces sario a Filio accipiens, etiam ab ipso habet esse. Ac sicuti divas Chrysostomus dictnm evangelicum exponens: Omne judicium dedit Filio”: ‹ Quoniam, inquit, quod ait, dedit vitam, et quod dixit, judi cium dedit, idem est ac si dicat: Judicem illum genuit. › Eodem modo scilicet, et quod dicitur audire, et accipere, secundum differentes persona rum processus, id commendat eum habere esse ab eo, a quo accipit. Nam si quod dicitur, Dedit, juxta Chrysostomum eum, ex causa esse significat, etiam accipere quod dicitur, idem significabit. Quod enim dat causa, id et causale accipit. Unde et divus Athanasius, ad Serapionem: Acci piel pro eo, quod est, suscipiet, exposuit dicens ‹ Atqui si Filii Spiritus est, et a Filio omnia sus cipit Spiritus, ut ipse scilicet Dominus ait. ›´Ubi vero hoc ait Dominus? Illic profecto ubi dixit: Ex meo accipiet. Itaque si quod a Patre accipere dici tur Filius, ab eo rasci est, et quod a Filio sunci pere Spiritus dicitur, hoc est a Patre per Filium procedere, et quoniam ejus quod annuntiare et suggerere dicitur, accipere causa est, accipere autem et audire a Filio habet, necessario audire et accipere idem in divinis rebus est: ac magno asserente Albanasio, quæcunque habet Spiritus, a Filio accepta habet; per id ergo, quod audit a Filio et accipit, totus ex toto esse demonstratur. Et quia non aliud est Pater, aliud totum Filius, sed anum est totum Pater, et Filius; una enim est essentia et Patris et Filii, quasi ab uno Spiritus accipit, servata semper differentia gignentis et ge niti. Quocirca etiam a Filio habere esse dicitur, ac per Filium procedere. injuriis contumeliisque affecerunt, partim adden do, partim detrahendo illorum dictis atque sen Lentiis. At, si dicat quispiam, Basilium sanctum in eodem contra Eunomium opere, aperte Trinitatis ordinem, tertiumque a Patre Spiritum sanctum denegare; cum ipsum Eunomium arguens dixit ‹ Quinam vero sancti, et in quibus libris ejus doctrinæ auctores fuerint, dicere non potest, ▸ ¡pse Eunomius scilicet; ipse enim de sancto Spi ritu dicebat, quod, cum a sanctis tertium ipsum esse, et ordine et dignitate, accepisset, tertium etiam natura esse crederet. Si quis igitur hoc infe rat, constat quidem ex his quæ dicta sunt, ma-` gnum Basilium ordinem in sancta Trinitate confi teri, tertiamque a Patre esse Spiritum saoctum. Hic vero Eunomium insimulat, vel quia ordo iste necdum ita fuerat a sanctis declaratus, et simpli citer, more sno, mentientem per hæc, arguit, non habentem, unde id posset asserere manifestius. Imo necdum id ita aperte positum fuerat, neque de hac ratione ordinis quispiam priorum ita disse ruerat. Ante enim ea tempora quibus Athanasius Basiliusque floruerunt, et quique per cam ætatem fuerunt Ecclesiæ magistri, nullos fuisse publice doctores legimus: sive quod magis proprium, ac verum est, quasi derogantem sanctis, atque ipsi veritati calumnias struentem, cum eos tradidisse asserat, Spiritum sanctum tertium esse et ordine. et dignitate, quosdam scilicet substantiæ gradus distinguendo; atque ideo se credidisse, illum na tura quoque esse tertium; Basilius eşim, quod ex prædictis patet, ordine quidem ac dignitate, tertium fateri, ut pium, amplectitur; tertium vero et digni tate et ordine secunduin naturam, nusquam susci pere perspicitur. Duplicem enim ordinis speciem in superioribus tradidit, alteram ex his probaus, alteram, ut supra declaratum est, improbans. Nam adversus id qui dem, quod tertius ordine et dignitate dicitur juxta quem ordinem essentiarum differentiæ, et prius ac posterius, et honorabilius inferri videba tur, tota vigilat intentione? Ad id vero, quod ter Si igitur juxta Salvatoris sententiam ab ipso Spiritus audit et accipit, porro ab ipso audire et accipere quod dicitur, ab eo esse habere signifi cat, secundum communes satctiones fidei, sauélo rumque Patrum expositiones. Qua ratione magnus Basilius, eum, qui esse ab illo habet, et ab ipso accipit, et annuntiat nobis, ac penitus ex illa causa pendet, quasi alienum denegabit? Illud enim ex sacris Litteris accepit; hoc autem quasi-consequens tius ordine et dignitate dicitur, secundum quem et æquivalens, posuit, veluti conclusionem initia necessario sequentem. Quis autem dicat, nova il lgin, et asperiore, atque insueta usum voce, cu³n ipsa sacra eloquia, et divus ipse Pater cum docto ribus reliquis, fidesque atque omnia penitus recla ment? Ex quibus sane manifestum est, dictum illud, sicut supra expositum est, magni patris esse Bas lii, ex quo sibi ipsi et doctoribus cæteris consoneţ. In quibus autem exemplaribus non ita invénitur, astum esse apertæ malignitatis, eorum scilicet, qui tuendæ opinionis suæ causa, quæ maxime cou "Joan. v, 22. ordinem causa et causale, initium, et quod ex initio est, et simul, et coæternitas conspiciuntur, sicut igni, ad lucem, quæ ex ipso manat, natura liter convenit, ut ipse dicit; vel, sicut lux, et ra dius, et sol ad se invicem habent; ad hunc igitur ordinem nequaquam reluctatur, nisi quis eum sui oblitum putet, ac seipsum destruere. Simul et hoc ex superioribus apparet, eos qui ita exponunt, quod dictum est: Er meo accipiet, pro eo, quod est, Ex Patre meo, non recte arbi trari. Summi enim Patrum, boc, ut supra ostensum est, in Filio acceperunt, quasi diceretur, Ex meo,

Spiritus per Filium significare. stroque una. Ac veluti eum Pater Filio major, cau- & etiam, quod dicitur, ab eo esse habere, substantiam sæ ratione dicitur: non ideo tamen Filius Patre minor est. Ita, et cnm Filius major' Spiritu sancto asseiatur, non tamen Filio minor Spiritus sanctus intelligitur. Una quippe trium essentia est. Porro cum hujusmodi secundum personalem ordinem dicuntur, sola causa atque causali personarum discretio redditur. Nihil enim aliud concedere, vel secundum esse significat, nisi aliam ante se esse personam, quæ ante mente concipiatur, quam ipse. Porro, qui ita Basilii dictum accipiunt, ut quod ille ait Spiritum a Filio esse habere, ab ipso dari, babere significare putent, esse pro eo, quod est dari, accipientes: contra omnino sentiunt, quam se habet doctoris intentio. Ille enim consubstantia lem Patri Filium cum ostendisset, etiam Spiritum sanctum consubstantialem Filio, ac per ipsum, Patri concludere intendit. Cæterum dari a Filio, contrarium concludit, nisi quod datur per eum, per quem datur nɔturaliter, et essentialiter procedere præsupponatur, quando etiamı dari, in divinis idem est, quod procedere. Quoniam igitur Eunomius creationem Filii Spiritum sanctum esse blasphema bat, dari autem solum quod dicitur, ad hanc illi blasphemiam opitulabatur: sanctus profecto vir, atque doctissimus, nunquam adeo imbecill ter, ac pro inimicis etiam egisset; imo si omnino putavis set, unjusmodi expositionem ex verbis suis capi posse, vel id nunquam penitus dixisset, aut cum adjectione ac præfinitione, juxta doctorum consue. tudinem dixisset; atque omnino, ut fuit diligentis simus, in hac re in primis maximam diligentiæ curam habuisset, ne contra quam proposuisset, effi ceret. Ex quo item constat, idcirco dici a Filio dari Spiritum sanctum, quoniam ab ipso esse habet. Alias enim ministri fungeretur officio, quod non per ipsum naturaliter procederet, præbens. Liquet Præterea, magnus ipse Basilius, in lib. tv Quæ s'ionum, ait: «Neque enim minus aliquið eramus habituri ad agnoscendum, quod Spiritus ex Deo sit, Spiritum oris ejus ipsum esse audientes; › sed hoc sufficere poterat per se ad indicandum, sub stantiam ejus ex Deo esse. Si igitur Spiritum ex Deo esse, idem est, quod Spiritum oris ejus dici; os autem Patris Filius a magistris Ecclesiæ dici tur; idem ergo est, Spiritum ex Deo esse, dicere, et ipsum Filii Spiritum dicere. At illud sancti Spi ritus ex Deo substantiam significat. Itaque et quod Filii Spiritus dicitur, eamdem itidem substantiam Spiritus et per Filium et a Filio designat. Sufficere itaque ait et hoc ad insinuandam substantiam Spi ritus. Unde constat etiam, quia non alias Filii dice retur Spiritus, nisi per ipsum, et ex ipso substan tiam haberet. Quoniam igitur in Deo, et materia, et cuncta quæ sunt ex materia, penitus locum non habent, et neque secundum excellentiam atque defectum, neque ut possessio, sive factura, sive pars, sive hujus, aut hujus dici, secundum hujusmodi pro membrum, neque quomodolibet aliter potest hoc' prietatem; constat profecto, qu'a cum hoc hujus, aut hujus a theologis dicitur, causa insinuatur; aliter enim esse possibile non est. Ex quo et illud una insinuatur, Spiritum ad Fi lium relative dici, si hæc ad invicem discernere, secundum causæ causalisque relationem velimus siquidem juxta Gregorium Nyssenum: In hoc solum, alterum ab altero distingui deprehendimurs quod ille causa, iste ex causa sit. Quod rursus ita divisit, ut alium diceret esse continenter ex primo; alium per eum, qui continenter esset ex primo, manare. Sed jam libri hujus continenda longitudo est, ut ad ea quæ restant, lectoris inten tio interim a labore reparata, alacrior atque vigi lantior assurgat. Jesu, nobis præi, et dux esto. Te enim duce, non errabimus. In sacris Litteris Spiritus sanctus Dei spiracu- ex ore prodeat. › Idemque in libro ad Serapionem lum dicitur: Spiraculum, enim, omnipotentis, ait beatus Job, edocet me'. spirando enim utrumque, et spiritus scilicet, et spiraculum denominatur, Nam et magnus Athanasius, in libro qui inscribi tur: Reprehensio simulationis Meletii et Eusebii dixit: ‹ Non nativitati sancti Spiritus processio assimilatur, sed spiraculo, quod spiraculum quasi Job xxxm, 3. De Spiritu sancto: Spiritus iste, inquit, spiracu lum Filii est. Si igitur Spiritus quidem Filií est, et dicitur Spiritus, spiraculum autem, et Spiritus idem est; spiraculum vere spirantis est; manife stum est, Spiritum sanctum ad Filium, quasi ad inspirantem referri. Nam si spiraculum ipsius est, constat, quia ab eo inspiratur, ipseque inspirans

est. Spiraculum quippe, ut diximus, a spirando esse audiet. Ipsa igitur persona Spiritus, sive denominatum est. productum, sive spiritus, sive procedens, eiva aliquid aliud dicatur, Trinitatis tertia persona Patris et Filii esse dicitur, et ad Patrem et Filium refertur. In divinis autein personis, quod e-se alicujus dicitur, aut ex illo est, aut causa est ejus, cujus esse dicitur. Nulla enim alia illic differentia est, præter relationem quæ secundum causam causale est. Aliter enim non esset Trinitas Deus. Quoniam vero spiraculum Dei dicitur Spiritus sanctus, unus autem Deus est Pater et Filius; quippe dum aná essentia sit, servata solum perso nali differentia, qua alius gignit, et alius gignitur, totusque ex toto Spiritus sanctus asseritur: neque aliud est lotus Pater, aliud totus Filius, neque dissonum, constat quia Pater et Filius unus est spirans sanctum Spiritum, quorum ille spiraculum est. Unde et productor per Verbum dictus est. Sanctus quoque Epiphanius in eo libro, quem inscripsit Anchoram [Ancoratum], sic ait: Pater erat semper, et Filius erat semper, et Spiritus sanctus semper ex Patre spirat et Filio. › Verum enimvero, ut germen, et Filius idem est, et Spiri tus, et quod spiratur. Atqui productor per se ad productum dicitur; ergo et ad Spiritum dicetur. Itaque, cujus est Spiritus et ab eo inspiratur, et ad illum relative dicitur. Ex quibus item constat, quoniam Spiritus relative Filii Spiritus dicitur. Quocirca et hoc ad insinuandam ejus substantiam sufficere, magnus inquit Basilius. Nisi enim ita esset, cum Spiritum dicimus, in unam sanctæ Tri nitatis personam cogitatio non recurreret, sed in unum Deum. Et Deus enim absolute Spiritus dici tur, atque ita neque Trinitas esset Deus, neque nos propriis eam nominibus confiteremur, neque in cogitationem trium personarum adduccremur. Attestatur autem his et sanctus Augustinus in libro v De Trinitate, ita dicens: ‹ Spiritus vero saucius secundum id, quod scriptum est, quoviam Deus Spiritus est, potest quidem universaliter dici, quia et Pater Spiritus, et Filius Spiritus. Itaque et Pater sanctus, et Filius sanctus, et Spiritus sanctus, quoniam unus Deus et utique Deus sanctus est, et Deus Spiritus est, et potest appel lari Trinitas, et Spiritus sanctus. Sed tamen ille Spiritus sanctus qui non Trinitas, sed in Trinitate intelligitur, in eo, quod proprie dicitur Spiritus sanctus, relative dicitur, cum ad Patrem et ad Filium refertur; quia Spiritus sanctus, et Patris et Filii Spiritus est. › Quod autem a quibusdam infertur, ut dicant ‹ Quia et janua domus dicitur, et Deus, Deus noster, sed neque janua ex domo, neque ex nobis Deus, penitus absurdum et fœdum est. › Primum enini in divinis personis solum dignitas servari dicitur, ut, quod alicujus dicitur, aut ex illo sit, aut causa ejus esse, cujus dicitur, intelligatur quandoquidem illic nulla est alia differentia. Neque enim ut membrum, aut pars, aut instrumentum, aut possessio, aut quomodolibet aliter, ut in crea turis fit, hoc hujus dicitur. Deinde dicitur quidem Deus, Deus Abraham, et Isaac, et omnium, sed justorum quidem, ut mansio et sors. Hæreditas enim sanctorum Deus est; creaturarum véro, cæterorumque simpliciter, ut creator, et Dominus, suorumque providentiam gerens. Ex quo liquet, ne in hoc quidem deesse ordinem secundum ea quæ dicuntur Ad aliquid. Animadver titur is ordo secundum id quod perficit et quod perficitur, quodque regit et quod regitur. Ideoque neque Spiritus secundum personalem proprietatem suam, creaturæ Spiritus dicitur, sed secundum quod Deus unus est cum Patre et Filio, sanctifi cans, atque inspirans, aut aliter eos qui digni sunt, meliores efficiens, atque eos visitans. Præterea, quoniam productor cum sit corum quæ Ad aliquid dicuntur, ad solumque dicatur Spiritum, constat et Spiritum ex his quæ Ad ali quid dicuntur esse, atque ad solum referri'produ ctorem. Nam si quid, secundum quod ejusmodi est, ad aliud aliquid dicitur, constat, quia et illud ad primum, quasi ad aliquid dicitur. Si enim homo, secundum quod Dominus, ad alium aliquem dici Theologus item Gregorius ait: Emanationis tur, et ille ut servus ad eum referetur, quod servus ad alterutrum habitus differentiam; differentiam etiam illorum appellationem effecisse; ut scilicet, alius quidem Filius, alius Spiritus sanctus dicere tur. › Ubi Sed et Gregorius Nyssenus ait Filius autem sanctus Spiritus neque est, neque dicitur, neque convertitur habitus ista consequentia. ▸ vero habitus est, et relationem profecto esse constat. Quod si quis contendat, ac Spiritus nomen inter ea, quæ dicuntur, ad aliquid, ponere omnino renuat, primum quideui, præter omnem rationem, Patrumque sententias sentire se noverit. Deinde nobis non de nomine, sed de re maxime sermonem et dominus ad alterutrum semper relativa sint, hoc ipsum et in omnibus, quæ quasi Ad aliquid se ad invicem habent. Cujus ergo Spiritus, Spiritus est, ille productor est, Spiritusque ad eum cujus est Spiritus, quasi ad productorem refertur. Spi ritus autem Filii Spiritus dicitur; Filius ergo pro¬ ductor sancti Spiritus est, et spirans ipsum est. Ideoque processus illius spiraculo assimilatur, et a spirando denominatus est, et spiraculumı Filii ap pellatus est. Ac juxta sanctum Epiphanium, Spiri tus ex Patre spirat et Filio. Præterea Basilius in libris contra Eunomium et Arium: «Spiritus, inquit, ad Patrem proprietatem intelligo, quia procedit ex Patre. Ad Filium autem,

quoniam audio: Si quis Sviritum Christi non habet,' consubstantiale ipsum principaliter significaret. kic non est ejus ³. › Nune vero hujusmodi proprietatem consubstantiale sequitur. Sicut et Filius, nomen secundum se qui dem processum alicujus ex aliquo significat, in eadem specie, consequenter vero consubstantiale etiam. Quod enim ita processit, necessario etiani consubstantiale est. Non igitur Spiritus sanctus proprius Filii secundum naturam diceretur, nisi per ipsum procedens naturaliter, per ipsum etiam substantiam haberet. Quod enim ex aliquo, aut per aliquod secundum æquivocum processum prodit, unaque ex illo esse monstratur, quo et proprie tas maxime elucet, et consubstantiale consequenter, ejusdemque speciei demonstratur. Quoniam igitur non magis proprius Patris, quam Filii est Spiritus sanetus, quia est eadem substantia Patris et Filii, Spiritus autem proprietatem ad Patrem vir sanetus intelligit, quia procedit ex Patre, necessario et ad Filium proprietas eadem ratione intelligenda est. liaque quod dicitur Spi ritus Christi, et Spiritus Filii, ex eo ipsum esse commendat; maxime cum vir sanctus præmiserit dicens, ad ostendendum illius substantiam, ex Deo esse, id sufficere, quod dieitor: Spiritus oris illius³. Sed et in capitulis quoque ad Amphilochium ait Neque hinc solum naturæ communio ostenditur, . sed quia etiam ex Deo esse dicitur, non qnasi per omnia ex Deo prodiens, sed quasi Spiritus oris illius; binc quidem insinuata proprietate, substan tiæ vero modo ineffabili servato. Et Spiritus autem, inquit, Filii dicitur, quasi proprius illi per natu i ram. › Ex his autem constat, quia magnus Basilius proprietatem in divinis personis dicere vult, velut causæ causalisque consortium. Quod enim dicit, tale est: Cum audimus Spiritum sanctum et Spiri tum oris Dei, intélligimus ipsum naturaliter ex Deo esse. Hoc est enim proprietas; modum vero, quo ex Deo est, hoc est procedere ipsum ignoramus. Etsi enim alium quidem gigni, sliuin vero proce dere, atque alium quidem sine medio ex primo, alium vero per eum, qui sine medio ex primo est, substantiam habere credinius, nihilominus tamen modum ignoramus. Hoc ergo cognito, quia est ex Deo naturaliter, consequenter quomodo sit quæ ritur. Itaque proprietas hæc principaliter quidem cau sam el causale significat. Deinde, consequentor, consubstantiale etiam. Atque hujus indicium est primum quidem, quia consubstantiale nullam indical discretionem. Proprietas vero differentiam discretionemque commendat. Deinde, quod con substantialia quídem invicem, secundum eamdem verborum rationem, absque ulla adjectione con vertuntur; Pater quippe consubstantialis est Filio, et Filius consubstantialis est Patri. Quod sane consubstantiale hic etiain discretionem præsòppo nit, ex nominibus Patris ac Filii satis apparentem. Propria vero non simpliciter, sed cum adjectione; neque enim dicere possumus, Pater proprius Filio et Filius proprius Patri, sed ita proprie reddemus Filius quidem proprius est Patri Filius; Pater autem proprius est Filio Pater. Illo enim modo indiscrete, et sine relatione ad invicem reddetur. Sic autem proprietatem Filii ad Patrem secundum quam ex illo genitus, Patrisque ad Filium, secun dum quam ipsius Pater est, reddimus. Oportebat igitur similiter converti proprietatem, sicut consubstantiale est: siquidem proprietas Rem. viii, 9. • P.al. xxx, ♦ flebr. 1, Idcirco magnus quoque Basilius hinc proprieta tem insînuari dixit, quia ex Deo esse dicitur. Quod autem ex Deo esse dicitur, causam ostendit, qua præcedente consubstantiale etiam secundum hujus modi proprietatem in divinis personis sequitur. ´Quoniam igitur Spiritus sanctus secundum naturam proprius est Fito, constat quia ad illum veluti ad causam refertur. Unde etiam consubstantialis illi est. Magnus item Basilius in Expositione xxx11 psalmi ait: • Sicut igitur creator Verbum firmavit cœlos, ita et Spiritus, qui ex Deo est, qui a Patre procedit, hoc est, qui ex ore ejus, ne quid eum exteriorum esse, neque creaturarum, arbitreris sed ut quod ex Deo habeat substantiam, glorifices. Omnes euim in eo virtutes simul contulit. › Et post pauca: Hoc quidem in loco Spiritus oris ejus dici, ut intelligatur Salvator, sanctissi musque ejus Spiritus. Ubi autem invenietur? Apostolo scilicet dicente de Filio: Ferens omnia Verbo virtutis suæ'. Virtutem et Verbum Filii Spiritum sanctum posuit. > Ac rursum: Quem Dominus Jesus interficiet Spiritu oris sui, el de struet illustratione adventus sui³. Ex quo etiam constat, stultum et irrationabilem fuisse quorum dam malignitatem, qui ex hoc Apostoli dicto Jesus, deleverunt, ne de Filio Dei hoc intelligatur. Ex co enim, quod illatum est, illustratione, arguuntur. Futura enim apparitio Domini Jesu creditur, simulque in vetustissimis exemplaribus integritas apostolicæ sententiæ ostenditur. Hoc tamen in loco sanctus vir os Dei Filium esse ait; dixerat enim superius Spiritum ex Dei ore esse, quod idem significare dixit: Qui a Patre procedit. Sanctus autem Athanasius Antiochenus episco pus, in eo libro, quem prædiximus, Verbum, inquit, sine Spiritu non est, sicut neque sine Verbo mens. Mentem vero esse Patrem Verbi dicimus. Mens, in qua Verbum, cum qua Spiritus, sanctum Spiritum oris Dei dicens, os enim Patris Filius. > Si igitur Spiritus quidem ex ore Dci est, boc autem idem est, quod qui a Patre procedit; us * Thess. 1, 8.

autem Patris Filius est; et quod dicitur ex Patre ex filiis, ut fit in hominibus, habere credita.» procedere, illius substantiam sigulficat: cur non id quoque, quod dicitur Filii Spiritus, et Spiritus oris ejus, indifferenter illius substantiam significet, secundum quam ex Patre per Filium procedit, ac per ipsum, et ab ipso esse habet? Cum dixiss 't igitur: «Non ideo, quia non ex Deo per Filium sit, › ostendit, quia ex Deo per Filium est, duabus negationibus pro una a¶rmatione utens. Quem igitur esse per Filium dixit, hunc etiam per Filium mauare indicavit, esse, ac, ma nare in substantia, indifferenter ponens. Nam si, ut quidam putant, manare, manifestatio nem, qua mundo manifestatus est, signat, quoniam secundum hanc magis Filium Spiritus manifestat, Ille enim, iuquit, me clarificabit'; erit ego el Filius Verbum sancti Spiritus. At id Gregorius Nyssenus negavių dicens: ‹ Filius autem sanctus Spiritus neque est, neque dicitur, neque converti tur habitus ista consequentia. Nempe autem sitne, vel non sit Filius Spiritus sancti manifestatio nibil potest ostendere; nisi manare, substantiam sim pliciter significet, sicut esse etiam, secundum quam scilicet substantiam per Filium esse a theologis asseritur. Magnus item Basilius in lib. IV Contra Euno mium, quasi ex contrario proponens: ‹ Sed dicis, inquit Si Dei quidem imago Filius est, Verbum autem Filii Spiritus, cur non Filius Filii Spiritus dictus est?» I» has igitur ineptias ipsum impellente Eunomio, nisi ex Filio esse Spiritum sanctum crederet, Basilius facillime illi obviasset dicens Quomodo esset Spiritus Filius Filii, qui non quo modolibet ex Filio, sive per Filium procederet? Ita enim se controversiæ hujus molestia eximeret. Verum id quidem non dixit, sed subjiciens quod proposuerat, solvit: «Nos autem et de hoc ad nos ipsos, quantum possibile est, respondemus. Nam ad te quidem etiam facere satis esset, eadem interrogatiuncula tibi quoque imminente. Dicimus igitur, quoniam dicere Filium ex Filio, divinitatis Trinitatem in suspicionem multitudinis adduceret, audentibus hominibus. In promptu enim erat, suspicari quoniam si Filius ex Filio natus esset, et ex eo rursus alium nasci, atque rursus alium, ac deinceps in multitudinem crescere. Hujus ergo rei gratia, ex Deo quidem esse Spiritum Apostolus aperte prædicavit dicens: Quoniam Spiritum Dei accepimus *, eumque per Filium manasse, manife- c stum fecit Filius, Spiritum ipsum appellans sicut et Dei et Christi mentem nominans, sicut et Dei Spiritum. Filii autem Filium appellare caute declinavit. > Itaque magnus Basilius Filii quidem Filium esse Spiritum negat, ex Filio autem sive per Filium prodire asseverat. Quod autem manare naturaliter procedere significet, ex eo quidem manifestuni est, quod eo verbo etiam in nativitate Filii theologi utantur. Sanctus enim Cyrillus, in libro, quem ad Valerianum episcopum scripsit, ‹ Sanctus, inquit, per naturam cum sit, quemadmodum et Pater, is qui ex eo manavit unigenitus Filius a Patre, sanctificatus dicitur secundum quod apparuit homo. › Sed et ipse quoque Basilius in libro De Spiritu sancto, Spiritus, inquit, nihil sibi quæsitum habet, sed æterne cuncta habet, ut Spiritus Dei, atque ex illo manans. › Manare, posuit pro eo, quod est, esse. Patel autem ex præcedentibus ex præcedentibus ‹ Filii enim, inquit, Spiritum ipsum nominavit, quemadmodum et Dei, eodem modo esse Spiritum Filii Spiritum, quo etiam est Dei et Patris. › Idem rursus in eisdem, capitulo, quod inscribi tur: Cur non et Spirttus Filii Filius, inquit ● Non ideo, quia non ex Deo per Filium sit, sed ne Trinitatis existimetur infinita multitudo filios Et his vero illud conficitur, et Spiritum sanctum non esse Filium, quippe emanationis differentia, hoc est, modus differens processus illorum sub stantiæ, secundum theologum Gregorium, hunc Filium, illum Spiritum sanctum appellari fecit, llic enim ex Patre sine medio, ille autem, per Filium esse perhibetur. Liquet autem et hoc, quod magnus Basilius cum jure suo confutare objecta valuisset dicens: ‹ Qui igitur neque ex Filio, neque per Filium substan tiam habet, Filii Filius existimari credique non posset; › quoniam ea potius sententia sua erat, ex Patre per Filium atque a Filio esse Spiritum sanctum, ei ut certissimæ ac veracissimæ acquievit; maxime cum dixerit, ita esse Filii Spiritum sanctum, sicut et Patris. Atqui Patris est, secundum quod ex eo est. Et Filii igitur eadem ratione est, quo niam scilicet ab illo esse habet, ac per eum procedit. Idem præterea Basilius, adversus Eunomium pugnans, asserentem ex solo Filio Spiritum sanctum, esse quasi creaturam, sicuti et Filium ex solo Patre, et ipsum quasi creaturam: arguere quidem illum, quod non sit a Filio, sicut creatura interim omittit, tertio id reservans libro: ‹ De hoc, inquit, cum plus otii fuerit, dicemus, Circa finem autem secundi libri contra Eunomium, in illum invebens Illud autem, inquit, cui ex omnibus obscurum esse possit, nullam efficientiam Filii a Patre dirimi nihilque esse in omnibus, quod insit Filio quod a Patre alienum sit? Omnia enim, ait, mea, tua sunt; el tua, mea sunt 8. Quomodo igitur Spiritus causa,u soli Filio assignat, ipsiusque naturæ prædicatum, hujus accipit creationem? Siquidem ergo duo principia subintroducens sibi invicem contraria, hæc ait, cum Manichæo et Marcione conteretur. Sin vero ex uno quæ sunt, suspendit omnia, quod * Rom. viii, 15. ▼ Joan. xvi, 14. • Joan. xvi, 10.

dicitur a Filio factus esse, ad primam causam atque ou nino ex illa pendere causa, idque ratio relationem babet. Itaque ctsi omnia per Filium in esse producta credimus, omnium tamen Deum causam esse non tollimus. › In bis vir sanctus Eunomium exagitat, quod interim a Patre non dixerit esse Spiritum sanctum. Sin vero hunc non a Filio esse crederet, Basilius facilius ejus objectioni obviasset dicens: Quo niam quidem a Filio nulla ratione, esse, habet, quomodo secundum te ex solo Filio est? › Cæterum id quidem non dixit, sed eum a Filio esse, cuin pro concesso posuisset, Eunomium arguit, quod a Patre illum esse deneget. Ac deinceps, se contra eum armans, ait: «Quomodo ergo non apertum periculum est, a Patre Spiritum dividere, id est, eum non esse a Deo et Patre, contendere, cum utrumque nobis Apostolus conjuncte tradat, et nunc quidem, Christi Spiritum dicat, nunc autem Dei, ita scribens: Si quis autem Spiritum Christi non habel, hic non est ejus'. Ac rursum: Nos autem non sviritum hujus mundi arcepimus, sed Spiritum qui ex Deo est 10., Ubi notandum, quia Eunomium insimulans, quod uon etiam a Patre Spiritum diceret, sed divi deret a Deo Spiritum, ipse quod conjunctus sit, testimonium ex Apostolo producens, Deo et Christo conjunctim Spiritum commendat, hoc est, ex utrisque esse. Nam, si a Deo dividi, id est non esse a Deo, conjungi Deo et Christo, constat quod ab ipsis esse significat. Ejus autein rei indicium est, quod cum dixisset Spiritum, nunc quidem Christi dici, nunc autem Dei, cum testimonio fir marɛ vellet, quomodo sit Dei: Nos autem, inquit, non spiritum hujus mundi accepimus, sed Spiritum qui ex Deo est: quasi¸ tantumidem valeat dicere, Spi:itum Dei, et Spiritum qui ex Deo est. Cum igitur exposuisset testimonium quod con juncte dicatur Spiritus sanctus, et Spiritus Dei, et Spiritus Christi, Apostolumque introduxissettestem, etiam ex Evangelio testimonium ad hoc asserendum, assumere voluit; ac deinceps ait: ‹ Cum autem hunc Dominus Spiritum veritatis dicat, ipse quippe est veritas, et qui a Patre procedit., llic idem rursus existimat Spiritum veritatis dici, atque a Patre procedere; pollicitus en'm, testimonium se dicturum, quod conjuncte Spiritus Dei et Cbristi diceretur: Christi quidem esse, ex eo, quod Spiri ¡us veritatis dictus est; ostendit autem Dei esse, quia procedit a Patre; quoniam igitur, quod dicitor, Spiritus Dei, et Spiritus qui ex Deo est, et qui a Patre procedit, causam significat, quodque Spiritus Christi, et Spiritus Filii, et Spiritus veritatis est, et dicitur, causam similiter ostendit. Hæc enim, ut magister docuit, eamdem habent vim; ideo etiam dixit Spiritum sanctum a Filio esse habere, Rom. vi, 9. 1 Cor. 11, 12. S. Basilius. nem pietatis tradere: concordatque sibi sanctus vir in hoc, atque in aliis plerisque locis. Ex quibus constat, Spiritum sanctum relative Filii Spiritum dici, et Spiritum Christi, et Spiritum veritatis. Nyssenus quoque Gregorius super oratione Dominica, Unigenitus, inquit, Filius a sacra Scriptura nominatur, atque hactenus illius pro prietas traditur. Sanctus autem Spiritus ex Patre dicitur, atque ex Filio esse vero testimonio asseritur. › Si quis autem, ex, præpositionem học in loco a quibusdam adjectam asseveret, primum quidem in vetustissimis exemplaribus ita haberi invenitur, vel saltem locus notatur; unde quorum dam nimis insipientium hominum temeritate par ticula illa deleta perspicitur. Deinde, nihil sibi insolitum dixit vir iste. Quod enim alibi ait: Aliud quidem continenter ex primo, aliud vero per id, quod esse continenter ex primo, › hoc ait et hic universaliter; quippe verum est quod essentialiter per aliquod procedat, et per ipsum sit ac per ipsum processus proprii substantialem hab at modum, id etiam ex ipso esse. Imo consona Basilio dixit: Ille quippe, ut ex prædictis constat, quod san ctus Spiritus Filii Spiritus dicitur, in substantia illius intellexit. Quod enim Spiritus Filii, et Spiritus oris ejus dicitur, idem esse ait, ac si diceretur, ex Patre procedere; atque ex eo, quod dicitur Spiritus Filii, hujusmodi ad eum proprietatem designari definivit, qualem ad Patrem ex Patre, quod dicitur, procedere commendat; sufficereque ait, quod dici tur Spiritus Filii, et Spiritus oris ejus ad insinuan dum substantiam ipsius; neque minus aliquid significare, cum Filii Spiritus dicitur, quam cum ex Deo esse illum audimus. Ille igitur hoc ita exposuit. Pari autem intelligentia id dictum et Nyssenus accepit. ‹ Quia enim, inquit, Apostolus eum Filii Spiritum, sicut et Dei nominavit, secun dum eumdem norem est Spiritus Filii, secundum quem et Dei et Patris. Verum Dei, et Patris Spiritus dicitur, quasi ex ipso exsistens. Igitur et Filii Spiritum, ut qui ex ipso sit, et ab ipso esse habeat, accepit. Non ergo nova neque insueta voce et intelligentia beatus iste usus est: sed ex divinis Litteris occasione sumpta, consentanea magno Patri Basilio locutus est. 11 Joan. XIV, Sanctus quoque Cyrillus, super illud evange licum: Alium Paracle:um dabit vobis ",ait: ‹ Alium quidem Paracletum Spiritum vocat; una quippe in utrisque substantiæ ratio, non extra ipsum ponens, sed alteritatis verbum in eo solo dans, quod Spiritus ipse propria substantia esset, atque subsisteret. Neque enim Filius Spiritus est, sed cum proprieque sit, atque subsistat, hoc, quod est in fide suscipiemus; Spiritus enim est Patris, et vere igitized by Google

Filii. Nic notandum, quod ad ostendendum, Spi- secundum quod invicem differentes sunt, refertur; ritum sanctum substantialiter esse, atque subsistere hoc, quod est, hoc est a Fillo discretum esse, adjunxit: ‹ Spiritas enim est et Patris, et Filii. › Itaque cum dicitur Spiritus Filii, discretionem quamdam oportet intelligere, non consubstantiali tatem, ut quidam dixerunt; etsi, quam maxime, ut dictum est, inde consubstantialitas sequitur. Sicuti et a Patre quidem discernitur Spiritus, quia ipsius est Spiritus, utpote ab ipso prodiens; ipso autem hoc, quod illius est Spiritus, procedit ab illo, con substantialisque illi est, et Filius a Patre distingai tur, secundum quod Filius est, ac discretio quædam signatur ex nomine; eo autem ipso, quod Filius est, omnino etiam consubstantialis est. neque enim ad Patrem, secundum quod Pater est esset enim Spiritus Filius; neque ad Filium, se cundum quod Filius est: ad Filium enim sic Pater refertur solus. Itaque quoniam unum aliquod ac simplex est, in Patre ac Filie, ad quod refertur Spiritus, merito, et unica relatione ad eos referri dicendus est. Insuper quoniam idem et unus Spiritus sanctus indifferenter, et sine aliqua adjectionis varietate, Patris ac Filii Spiritus dicitur, necesse est, se cundum eumdem modum, etiam amborum sit: siu alias, Filii ad Patrem inrqualitas sequitur, simili tudinisque incommutabile hine tollitur. Sicut enim sapientia, bonitas, justitia, conditionisque ratio, tate redduntur, ideoque una essentia, et una virtus, et mus Deus est: ita et in Spiritu sancto, æqua litatis ratio necessario habenda est. Alias quippe, sicut in illis, cum non similiter Patri redduntur et Filio diminutio, varietasque essentiæ Filii ad Patrem, sequitur, ut dictum est, secundum Aria norum propositionem: profecto et in sancto Spiritu cum ambobus similiter, ac sine ulla varietate red datur, si a nobis dissimiliter ac varie redditur, Et quoniam in divinis personis discretio rela- Patri Filioque distributa, eis itidem, et sine varie tionem secundum causam causaleque significat, quod autem dicitur Filii Spiritus, discretionem indicat, constat, quia cum dicimus Spiritum Filii, relationem secundum causam, atque causale signa mus. Enimvero id dicere non possumus, referri quidem Spiritum sanctum ad Patrem et ad Filium, idem esse, quod proprietates habere Spiritum sanctum, ut ad ipsos differenter referatur; aut Spiritum differentem quempiam esse, ac duplicem; aut Filium, non secundum essentiam, unum esse cum Patre, quæ identitatem Filii ad Patrem tollunt, unumque ac simplicem Spiritus processum, se cundum quem ad Patrem et Filiam refertur, ex Patre per Filium procedens, una auferunt. Deinde, etsi Filius ad Patrem et ad Spiritum refertur, et Pater itidem ad Filium et Spiritum sed ommino hæreticum est, etiam de Spiritu sancto istua putare, ut ipse quoque, gemina relatione scilicet ad Patrem Filiumque referatur. Spiritus enim secundum unam ac solam personalem pro prietatem suam, ac secundum quod Spiritus, ad Patrem refertur et Filium: Pater autem et Filius ad invicem quidem e' ipsi personalibus proprieta tibus referuntur. Að Spiritum vero, non his, verum alia relatione, quam generationis, ac nativitatis, productionis [spirationis] scilicet, secundum quam, unum sunt Pater et Filius; etsi suis ad invicem differentiis discreti. Nam, secundum quod ille Pater, hic Filius est, ad invicem solum dicuntur. Itaque illic quidem fas est, secundum unum scili cet, ac solum ipsius personalem processum, Spiri tum sanctum ad Patrein, ac Filium referre; in Patre vero, ad Spiritum et Filium: ac rursus, in Filio ad Patrem et Spiritum sanctum, omnino impossibile est; nempe enim, etsi Patris persona, una cum sit ac simplex, ad Filium ac Spiritum refertur, dicere possumus, quoniam Pater quidem ad differentes personas Spiritum ac Filium refer tur, secúndum quod sunt personæ differentes, ideo et refertur differenter; Spiritus autem sanctus, etsi ad personas differentes refertur, sed non idem necessario sequitur, multoque hic amplius, quoniam et de consubstantialitate Spiritus ipsis sermo est. Id et magistri Ecclesiæ senserunt. Ait quippe Cyrillus beatissimus, cum illud exponeret: Ego rogabo Patrem, et alium Paracletum dabil vobis ‹ Dei enim et Patris naturalium bonoruin essen tialiter socius consorsque, cum sic eodem modo habet Spiritum, quo habere eum Pater intelligitur, non inductum, neque extrinsecus injectum, id quippe sentire, summæ vesaniæ est; sed, sicuti unusquisquo nostrum proprium sibi continet spi ritum, atque ex intimis visceribus ad exteriora profundit. Propter hoc ipsum denique insufflavit corporaliter Christus, ostendens, quoniam sicut ex humano ore procedit corporaliter spiritus, ita et in divina substantia, qui ex ipsa est Spiritus deifice digneque profunditur. › Idem rursus cum illud evangelicum exponeret Et Deus erat Verbum, ‹ Non ergo, inquit, minor est, qui eamdem habet efficientiam quam perfeotus Pater, genitorisque Spiritum habet proprium na turæ bonum vivumque, et sibi substantialiter in situm, quemadmodum videlicet et Pater. ▸ Hic, si rursus quis duos processus sancti Spiritus ponens, unum intemporalem [&xpovov] ac substan tialem, temporalem alterum nec substantialem, Patri quidem ambos assignet, Filio vero secundum ac temporalem, secundum quem et mitti dicitur ab ipso, et dari, et infundi, et si quid aliud hujus modi de tanta re dici convenientius potest. Primo Leg. Greg. de Valentia, tom. I Comm. theol, disc. 2, q. 10, ps

quidem id legem ferentis est neque enim id a etiamsi non intelligatur esse Pater; omnia autem quoquam sanctorum dictum est, atque una hoc ipsuto in primis est, quod minorem Patre Filium ostendit. Deinde non dicitur tantum: Quia per ipsum mittitur, et datur; sed, Quia etiam procedit, quod profecto substantialem sancti Spiritus processum signa!, qui etiam æternus atque ante sæcula ere. ditur. Sed enim jam supra declaratum est, quæ ineptiæ, quæ indigna hujusmodi homines sequan tur. Præter id namque, quod Filio ministri ordi Tem assignant, etiam accidentia secundum tempus Filio ac Spiritui, imperfectionemque simul assi guare cogentur. Sed ne in has nugas decidamus, dicendum est secundum magnum Basilium quia, quod ex Deo procedit, non procedit in tempore, etiamsi in tem pore ejus efficacia appareat; et quia secundum id quidem quod dicitur, ex quo, unicus processus, secundum vero id quod dicitur, in quod, geminus esse secondum nostrum habitum agnoscitur, et quæque alia supra dicta sunt. Quanquam nunquam a Filio darctur, nisi ab ipso esset. quo enim, ait magnus Athanasius, dari oportebat Spiritum, nisi ab eo, cujus est? › Alias quippe minister esset Filius. Et certe, si priorem illum substantialem que processuni, secundum quem ab eo procedit, Pater apud seipsum quasi non communem Filio servaret, missionisque tantummodo illum comnu aione dignaretur; ex mensura ergo daret Pater Filio Spiritum, et non, ut Baptista dixit, non ad mensuram 18. Præterea siquidem missio Patri Filioque com munis sit, processio vero a Patre solo, non com municante sibi Filio, omnia quidem Filii Patris erunt; non autem omnia Patris et Filii. Non ergo verum erit, quod a veritate ipsa dictum est Omnia mea tua sunt, et tua mea sunt ". Et illud Omnia, quæ habet Pater, mea sunt ", quod absur dissimum est, sanctorumque sententiis penitus ad versum. Ait enim Cyrillus beatissimus super illud: Om nia quæ habet later, mea sunt. Fructus igitur e: figura expressa paternæ substantiæ Filius cum sit, omnia, quæ ipsius sunt per naturam, sibi vin divat; idcirco ait: Omnia, quæ habet Pater, mea sunt; ideo dixi vobis, quia de meo accipiet, et an nuntiabit vobis, Spiritus scilicet, qui per ipsum a:que in ipso est. › Et idem rursus super illud: Hoc erat in principio apud Deum, • Deum, inquit, verum ex Deo Patre vero genitum seipsum Unigenitus ostendens ait Omnia, quæ habet Pater, mea sunt; omniumque proprietatum quæ Patri insunt naturaliter, hæres Filius est, ut ex ipso secundum naturam exsistens, perfecte in seipso habens, quæ sunt personæ sub stantiæ propria atque præcipua. › Idem super illud: Sicut în me misisti in mundum, ‹ Quoniam, inquit, ex Patre, et in Patre, secundum naturam est Filius, fructus exsistens verus sub stantiæ ipsius, Patris proprium Spiritum sibi per naturam vindicat. › Sed et magnus Basilius in lib. De fide, cujus initium est: Dei quidem meminisse jugiter, «Filius quidem, inquit, ut Filius, naturaliter, quæ Patris sunt possidet; ut antem Unigenitus, omnia habetĘ. in seipso collecta. › Si ergo omnia, quæ habet Pater bona præcipua et propria Patris, et Filius itidem habet, præcipuus autem est Spiritus vivens, et substantialiter insi tus, isque proprie Filis naturæ bonum esse a theo logis asseritur, quamvis etiam præter Patrem esse solum, omnia quæ Patris sun Filium habere itidem Asseveratur, constat profecto quia et Filii est Spiri tus sanctus, sicut et Patris, ac secundum eumdem modum. Alias enim summa illa cum Patre identi tate et incommutabilitate Filium excluderemus. Verum, etsi eamdem substantiam habet et Pater et Filius, sicut in divina illa simplicissimaque na tura digne habere intelligitur, eamdem tamen Pater ita habet, ut a nullo accepisse, cum sine causa sit, intelligatur: Filius autem eamdem ita habet, ut a Patre acceperit, ut a causa, Filiique rationem nascendo sibi vindicaverit. Similiter antem et de Spiritu dicendum, quod eamdem cum illis habeat substantiam, a Patre quidem procedens, a Filio autem accipiens causabilitet, hoc est processus ratione sive ex Patre per Filium secundum suum substantialem processum, secundum quem ex Patre esse per Filium asseritur. Dicere autem: Si omnia Patris habet Filius, et Filius necessario jam Pater est; homirum est pa rum considerate loquentium, Salvatorisque delen tium vocem, ac personarum ordinem omnino ig..o rantium. Neque enim jam esset Filius Filius, neque Pater Pater, sed mista omnia et confusa essent, proprietatibus sublatis. Cæterum constat, servatis tantum proprietatibus, quæ personas co¡¡ mendant, reliqua omnia esse communia. Namque hic Patris ac sui mentionem faciens Dominus et omnium, Omnia enim, inquit, quæ habet Puter men sunt, his qui Trinitatem et unitatem confitentur, dicendo, Pater, et Filius, intelligendas proprietates dedit, discretionemque personarum; omnia auteri dicendo, cuncta naturæ bona quæ Pater habet. præterquam esse Patrem intelligi voluit. Unde magnus quoque Basilius in libro. De fide Omnia que Pater est Filius est. Patrem dixi et Flum, bas mihi proprictates serva. Manens igitur ** Joan. 111, 34. 1ª Joan. xvi, 10. * Joan. xvi lloc est, nihil probantis, sed tantum cum auctoritate asseverantis. Patrol. Gr. CLII.

Filius, Filius omnia est, quæ l'ater, juxta ipsius Domini vocem dicentis: Omnia; quæ habet Pater, mea sunt. Re enim vera imaginis sunt omuia, quæ adsunt primitivæ formæ. › Beatus item Cyrillus in secundo ad Hermiam ait Coæternum Patri credimus Filium omniaque æqualiter habentem, præter solum gignere. Idem que in libro suo De Trinitate, ‹ In Filio, inquit, unigenito, per omnia simili Patri et æquali, præter id solum, quod Pater non est. › Divus item Chrysostomus in homilia 39 super Joannem, super illud: Ut omnes honorent Filium, sicut honorant et Patrem, Num ergo, inquit, et Patrem ipsum appellabimus? Absit. Idcirco enim dixit Filium, ut manentem Filium, ut Patrem, ho noremus. Qui autem ipsum dicit Patrem, non jam ut Patrem Filium honorat, sed permiscet et con fundit omnia. › Ac post pusillum: Dedit autem idcirco dictum, ue ingenitum ipsum suspiceris, neque duos Patres esse putes. Omnia euim quæ Pater est, hæc et Filius est, genitus et manens Filius. ▸ Porro, si quis etiam Spiritum sanctum, ejusdem essentiæ cum Patre et Filio cum sit, et ipsum quasi necessario sc producere subinferat, audiet hinc quidem esse nihil quod ipsum seipsum proferat, ipsumque sui ipsius causa sit; hinc vero nullam aliam nobis personam præter tres, in divinis tradi tam, ut illam producat Spiritus. Itaque cogetur personam aliam, quæ producatur, invenire, quan doquidem, quod producit, et quod producitur, idem esse non potest, simulque sermonis tolletur funda mentum. Præsupponitur quippe, juxta sacri eloquii positionem, Spiritum produci, vel procedere; so lumque unde quæritur: et si Pater, et Filius unus productor est, at quod producit, et quod producitur, idem esse non potest, Sic enim necessario cjus, quod dicitur, unde, causa tolletur: hac vero ratione, et quod dicitur ex Patre per Filium prorsus auferetur. Non ergo est putanda instantia, quam et ea, de quibus sermo est, et quæ a disputationibus concessa sunt, tollunt. Quanquam etiamsi alia persona detur, hoc ipsum et de illa quispiam inquiret, atque ita nusquam sistetur infinitas. Pari enim ratione, aut in infinitum progreditur processuum numerus, aut, si stabit uspiam, cur non hoc magis in Spiritu, tertia videlicet persona Trinitatis, ut et Trinitatis nobis confessio servetur, et hujusmodi vanitas omnino arceatur? Nam præter id, quod hujusmodi ratiocinatores vani, nihil concludunt, etiam quæ nobis de Tri nitate sunt tradita, moventur. Posito enim etiam ex solo Patre esse Spiritum, eadem et ad illos nihilominus erit instantia, hæsitatioque manebit. Ut ergo et eis ipsis, et nobis nihil ad disputationem conferens ejusinodi instantia, imo etiam proposita destruens abjiciatur. 1³ Joan. xiv, 9. Ex his ergo quæ diximus, apparet et ipsum Filii nomen, et multum quidem, ad propositum conferre. Neque enim Pater verus Pater esse diccretur, nisi seipsum penitus communicaret Filio; neque Filios verus esset Filius, nisi Patris omnia baberet in se ipso; sed neque esset incommutabilis imago Patris, si illo minor appareret; neque sigillum uniforme esset, quod in se ostendit Patrem juxta magnum Basilium: «Imaginis quippe sunt omnia, quæcunque insunt primitivæ formæ, › ut ipse ait; et sicut Gre gorius Theologus in sermonibus de Filio dixit: «Hæo enim imaginis natura est, imitationem esse primi exemplaris, idemque esse potius, quam assimula tionem, ne sit in alio similis, in alio dissimilis. › Et adjecit: ‹ Hic autem eo etiam magis, quo vivens viventis est imago. › Sed neque Christus vera pro secutus esset de seipso dicens omnia, quæ P tris essent, se habere; habet autem Pater proprium naturæ suæ bonum, Spiritum sanctum. Et quoniam unam eamdemqua naturam Filius ex Patre genitus etiam cum Patre babet, quis audeat hae præditum Filium asserere paternorum bonorum aliis gaudere, aliis privari? Atque hinc omnium, quod dicitur de finitionem tollere, cum Dominus Patris omnia șe habere dixerit? Præterea dictum est: Qui videl me, videt et Patrem “. Quod autem dicitur, videt, pro co positum est, quod est, intelligit, ita exponentibus Patribus. Et hinc itaque constat, quod qui Filium sine Spiritu cogitat, etiam Patrem Spiritu destitutum intelliget. Quia enim Filius Patris est definitio et verbum; et sicut definitio ad definitum, sive defi nibile, sic se babet Filius ad Patrem juxta theologum Gregorium omnino, qui definiti definitionem nescit neque ipsum definibile ac definitum sciet, Itaque si quidem Pater Spiritus saneti causa est, et Filius cum eo. Quod si non Filius, neque Pater quidem. Nam quod in incommutabili imagine non cernitur, id neque in primitiva forma inspicietur. Et qui Filium Spiritus sancti causam non inspicit, ne Patrem quidem causam hujusmodi videre poterit. Quod enim ait Christus, veluti brevis quædam Pa tris et Filii parilitatis et æqui honoria definitio est. Quantæ igitur, et quam periculosæ audacia est, cum tantà sit ambobus incommutabilitatis identita ti que ratio, Spiritum a Filio auferre, contra Du mini Patrumque sententiam, ut hinc etiam imaginis incommutabilitas tollatur essentiæque differentia necessario sequatur? Unde sane constat, Patrem et Filium unam esse sancti Spiritus causam, gignendi nascendique proprietate servata. Joannes item Chrysostomus in 38 super Joaunem homilia, interrogantibus Arianis, quomodo ejusdem esset essentia, qui mitteret, et qui mitteretur, respondit dicens: Rursus ad humana orationem convertis, neque intelligis ista propter nihil aliud dici, nisi ut et causam sciamus, et in Sabellii mor

bamı non incidamus. › Constat ex his, quoniam cundum se esse a Patris dignitate ostendit; neque mitti, una quidem divinarum personarum discrè tionem commendat, simul etiam causam et causale indicat: Propter nihil enim alind mitti dictus est, nisi ut causam sciamus, et in Sabellii morbum non incidamus. › Si autem mittere et mitti, causam et causale significat, a Filio autem mittitur Spiritus sanctus, liquet secundum divum Chrysostomum, quia Filius causa est Spiritus sameti, et quoniam a Patre et Filio mittitur; Pater ergo et Filius unus mittens, unaque causa sanctus Spiritus est. Itaque non solum per id, quod dicitur procedere, cum Spiritus ex Patre per Filium procedere theologis asseveretur, verum per id quoque quod mitti per Filium Spiritus dicitur, Filius Spiritus sancti causa secundum substantiałem, et noicum, et simplicem processum, juxta Ecclesiæ tbeologos, Adeique prin cip'a esse invenitur. Et illud una apparet, quod uon dare solummodo et audire et accipere, in divinis, at supra demonstratum est, causam, et eausale, personarumque discretionem, et ab alio esse, et causam esse Indicat, sed et mittere, et mitti, cau sam itidem et causale significat, mitulque ab alio esse demonstrat. Ideo et Pater mitti non dicitur, quoniam ex nullo est; Filius autem et Spiritus sanctus, quoniam ex causa sunt, secundum sni processus differentiam miui dicuntur: Filius qui dem, a Patre solo, quia et ex solo est; Spiritus autem sanctus a Patre et Filio, quoniam per ipsum et ab ipso est. Aliter enim si accipiantur ista, locum in sancta Trinitate non habent, ubi substantiæ in commutabilitas atque identitas esse, pro confesso halolur. Liquet antem ex his, quod in Filio quidem gigni, mitti est, in Spiritu vero procedere est. Neque mitti solum, sed quælibet verba, processum simpli citer significantia, Filioque ac Spiritui convenientia, in altero quideın nativitatem, in altero autem pro cessionem commendant, juxta scilicet illorům pro prios substantialesque processus. Hæc enim et sancti Patres dicunt. Sanctus denique Cyrillus, super illud evangeli com: Qui autem accipit illius testimonium, si gnavit, quia Deus verax est", ‹ Pater, inquit, Filiam ex propria natura protulit, veluti ex lumine splendorem, secundum ineffabilem atque inenarra bilem divinæ nativitatis morem, quod ipse quoque nobis ostendit dicens: Unigenitus ego ex Patre exivi, et venio“. Exivit quippe ex Patre in pro priam substantiam Fikus, etsi in ipso semper secundum naturam est, quodque nobis in illo exisse significat, hoc rursum hic mirti indicat. › Idem super illud: Mea doctrina non est mea, sed ejue, qui misit me ‹ Sciendum vero, inquit, quod per id, quod missum se iterum dicit, non se enim servilis illa missio intelligenda est, etsi quain maxime servili forma vestitus, hæc de se sine cri mine loquatur. Missus est autem ita, sicut verbum ex mente, sicut splendor solis ex ipso. ▸ Idem super illud: Sciens quia omnia dedit ei Pater in manus " ‹ Et certe, Inquít, non ignorans, quia omnium habet potestatein, et quia a Deo exivit, hoc est, ex Patris essentia natus est. › Idem super illud: Credidistis, quia a Deo exivi ‹ Ex eo, inquit, quod ait: Exivi a Deo, hic rursus putabimus dictum, vel, quia natus sum, atque ex illing substantia if'uxi secundum processum, ut essem, et intelligerer, fortasse proprie ac substan tialiter, non tamen penitus divisim. Est enim in Filio Pater, rursumque secundum naturam in Patre Filios. Sive exivi, pro co quod est, factus sum homo, vestram formam naturamque suscipiens. Quasi enim locus cujuslibet rei est propria natura a qua exit, com ad aliud quodlibet migrat, et quod non erat efficitur. › Sanctus Item Maximus controversiam Anomai seu Ariani cum orthodoxo in morem dialogi con scribens, Anomæum interrogantem facit, quidnam sit gignere, et nasci, et emittere, atque producerè? Orthodoxumque ita respondentem introducit: Pa ter quidem gignit, hoc est genuit, Filius autem gignitur, id est genitus est; atque ipse Pater emittit Spiritum, hoc est emisit; Spiritusque procedit, hoc est processit. › Consona his et beatus Gregorius Romanus pon tifex in homilia super illud evangelicum Cum sero esset die illa una Sabbatorum", "loquitur dicens ‹ Sicut misit me Pater, et ego mitto vos”. ‹ Hoc est, ea vos charitate diligo, cum inter scandala perse cutorum mitto, qua me charitate Pater diligit, quem venire ad tolerandas passiones fecit, quamvis mitti etiam, juxta divinitatis naturam, aliter possit intelligi. Eo enim ipso a Patre Filius mitti dicitur, quo a Patre generatur. Nam sanctum quoque Spi ritum, qui, cum sit coæqualis Patri et Filio, non tamen incarnatus est, idem se Filius mittere perbi bet dicens: Cum venerit Paracletus, quem ego`mittam vobis a Patre”. Si enim mitti, tantummodo incar nari deberet intelligi, sanctus procul dubio Spirituз nullo modo diceretur mitti, qui nequaquam incar natus est, sed ejus missio, ipsa processio est, qua de Patre procedit et Filio. Sicut igitur Spiritus mitti dicitur, quia procedit, ita et Filius non incon grue mitti dicitur, qui generatur. › Quod igitur ex divi Patris Chrysostomi dictis co} ligitur, hoc etiam sanctorum cæterorum sententiis colligi datur. Mitti quippe hoc in Patre ac Filio signi ficat quod et nasci, et ex Patre esse habere; etsi juxta Filii humanitatem ista intelligi possint. Porro 1º Joan. 111, 33. 17 Joan. xvi, 28. 19 Joan. vit, 16. "Joan. xiii, 3.» Juan. xvi, 27. *1 Matth. xx, S. " Juan. xx, 21. * Joan. xv, 26. Hom. 26 super Evang.

cum hoc in Spiritu sancto non habeat, ideo quod disputatione orthodoxi et Anomæi, ex persona corpus non assumpserit ut Filius, restat intelligen dum de naturali processu sanct| Spiritus ex Filio, quod mitti, et exire, et prodire dicitur. Ex quibus etiam maxime manifestum est, ut diximus, non duos esse sancti Spiritus processus, quod a quibusdam assumitur; hoc enim pluribus arguitur, etsi propter illius temporalem manifesta tionem, nostramque profectum, æternum quod est, temporale videatur, ut superius dictum est. Quod si divus Chrysostomus alio in loco dixit › Cum vero mitti audieris, noli de divinitate dictum accipere; Deus non mittitur, › dicendum, quod quia plurimi hæreticorum, ex eo quod dicitur mitti, gradus divinitatum introducentes, unamque et unitissimam essentiam et deitatem dividentes, aliam quidem mittere, mitti aliam docebant; ideo præ. ceptor pietatis illud quidem denegat, ne deitatum introducatur multitudo, deorumque consequentium partim superiorum, partim inferiorum, juxta scili cet substantiarum differentias; et ait quia deitas non mittitur, neque Deus, quando secundum Deita tis nomen absolute dicitur, et sine relatione. Per id vero, quod mittere et mitti dicitur, personarum substantiam, causamque et causale confitetur. Di citque idcirco dici, quia mittitur, ut causam scia mus, et in Sabellii morbum non incidamus, mitti sic accipiens, secundum quod persona ex persona substantiam habet, ex ea prodiens, cum una illis sit essentia. Itaque secundum quod divina persona est, mitti ponitur, quia et mitti in divinis, ut dictum est, ab alio esse significat. Alias quippe, et sibi ipsi et Salvatoris sententiis adversaretur apertissime de se dicentis, missurum se Paracletum, Spiritum verita tis: seipsum veritatem dicens, illum scilicet Spiri tum, quem mittit Pater, et qui a Patre procedit. Ex quibus id etiam apparet, quod qui per donum sine substantia, non personam, secundum quod persona est, mitti a Filio Spiritum sanctum dicunt, non recte opinantur. Qui enim ex Patre procedit, Para cletus est Spiritus veritatis, quem mittet quidem, inquit, Pater in nomine meo, hoc est, per me. Mis surum vero se, ipse quoque pollicetur, qui discipu los doceret, eisque suggereret omnia. Hunc ergo Spiritum quis audeat sine substantia dicere, nisi blasphemare velit? Magnus quoque Basilius in libro De sancto Spi ritu, Spiritus, inquit, sanctus, nihil sibi acqui situm habens est, sed æterne habet omnia, ut Dei Spiritus et ex co manaus, causanique i; sum habens, ut foutem sui. › Ubi notandum, quia Deum causam esse sanoti Spiritus ex eo quod fons ejus sit, monet. Ait enim: Causam ipsum habet, ut fontem sui. › Liquet autem, quia fontis nomen causam signifi care vult. Magnus item Athanasius in ea quam scripsit orthodoxi ait: ‹ Spiritum autem ingenitum dico; non enim babet generationis auctorem, sed fonteiri sui; sicut enim fons extrinsecus non fignit, quam fundit aquam, sed ex seipso inundans babet, ita et Deus fons Spiritus est, ut dictum est, largitor ejus, non illum extrinsecus sumens, sed ex seipso profundens; scriptum quippe est: Duo enim mula fecit populus meus; me dereliquerunt fontém aquæ vivæ, et foderunt sibi lacus contritos, qui non pole runt aquam-continere ". Et Apostolus dicit: Qui largiður nobis Spiritum, et operatur in nobis virtu tes *. Quod autem aqua viva sit Spirħus, Christus docuit dicens: Qui biberit ex aqua, quam ego dabo, sicut dicit Scripturą, flumina de ventre ejus fluent aquæ vivæ “. › Et hoc in loco magnus Athanasius fontem Patrem dixit, Spiritum aquam. Ubi vero enumerat Scripturæ testimonia natu ralis communionis, ex eo quod similiter sit Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, ibi Christum fontem Spiritus dicit, aquam vero sanctum Spiritum no minat, Ait denique: Dicit Salvator iterum: Qui credit in me, sicut dicit Scriptura, flumina de ven:re ejus fluent aquæ vivæ. Exponens autem evangelista quid sit aqua viva: Hoc autem, in quit, dicebut de Spiritu, quem accepturi erant cre dentes in eum Dicit enim propheta: Me dere liquerunt fontem aquæ vivæ et foderunt sibi la cus contritos, qui non poterunt aquam conti. Cnere. Idem rursus in libro De dispensatione incarna tionis Domini, cujus initium est: Qui maligne divinas Litteras volunt intelligere, Novit enim, inquit, propheta apud Deum Patrem esse Filium fontem sancti Spiritus. Sed et Chrysostomus in sermone De sacramento baptismatis: ‹ Propterea, inquit, ostendit se ipsum Salvator fontem aquæ vivæ, et aquam vivam Spiritum sanctum. › la bymnis quoque psallimus: Me dereliquerunt fontem viventis aqua:, Barrabamque petiverunt atque dimiserunt. Constat igitur, quod dictum est, me dereliquerunt fontem aquæ vivæ, aliquan:to personæ Patris convenire, aliquando vero etiam Filii. Viva autem aqua Spiritus sanctus vocatur. Fous itaque Spiritus sancti Pater et Filius est. Ita quippe et a sanctis Patribus exponitur.Et quoniam fons quidem Spiritus Pater est, ut causa ipsius, est autem Filius sancti Spiritus fons, colligitur, quia una causa, unusque ſons sancti Spiritus est Pater et Filius. Omnia enim, quæ Pater habet, Frizi sunt, et quæ Filii sunt ad Patrem referuntur. Et illud simul constat, quia sicut per naturam una est aqua, et quæ in fonte est et quæ manal ex fonte, ita unum por naturam sunt Pater, et Filius, et Spiritus sanctus. Sin vero aqua ex fonte ma nat, profunditur, scatet; manifestum est, quia et Spiritus ex Filio manat, scatet atque profundi * Jerem. 11, 13. ** Galat. 111, 5. 28 Joan. v, 37, 38.

tur. Hæc autem ipsum ex illo esse significant: substantia, et eTeax, et splendor gloriæ Der. dua quippe Filium ex Patre manare, fluere atque et toto in seipso ostendit Patrem, ex tota ejus profundi, sancti Patres dicentes, substantiam ejus gloria resplendens. › ex Patre significare volunt. Ait quippe sanctus Cyrillus in quodam capitulo, De æternitate·Filii, cujus initium est: Fons sa pientiæ Deus vocatur, et est: Erat ergo Patri coæternus Filius, ex paterna substantia velutí ex quoddam fonte scaturiens. > Aiunt nihilominus et ipsi Patres Spiritum sanctum ex Filio quoque profluere, profundi, manare atque procedere. Nam in gestis primæ in Nicæa synodi, in his quæ dixerunt sancti Patres ad philosophum per epi scopum Leontium, quorum verborum initium est Est illud autem in:elligendum, o amice, jam veritatis philosophe, sic habetur, Invenitur Spi rlus ex Patre quidem procedens, proprius autem Filii, et ex ipso profluens. › Si quis autem ex his Filium Spiritus fontem juxta eum qui a quibus dam introducitur, secundum processum ejus in telligi tantum vult: at eo dato, quæ prædicta sunt, inepta erunt et absurda omnia. Idem in sermone Contra Sabellium et Anomæum: " Illic autem cum audis imaginem, splendorem gloriæ intellige. › Joannes quoque Damascenus, in Canone in magnum Basilium ait: «Imago Patris Filius, ac Filii Spiritus. Ad hæc sanctus quidem Cyrillus in vı ad Hermiam að: ‹ Denique et sanctus Da vid viventem et substantialiter insitam effici n tiam ac virtutem Patris Filium noscens orabit dicens: Manda, Deus, virtuti tuæ; confirma hoc, Deus, quod operatus es in nobis ". Paulus item sapientissimum Christum Dei virtutem et Dei sapientiam aperte prædicavit. Idem in quodam capitulo 11 Thesaurorum ait: Apertissime osten ditur, non alienum esse a Filio Spiritum sanctum, sed in ipso, et ex ipso esse, ac veluti efficacia quædam naturalis omnia implere valens, quæcun que voluerit. Rursumque in alio capitulo 1 The saurorum, ‹ Filius, inquit, viva et essentialis ef. cacia est, et virtus sapientia Patris. Sed et magnus Athanasius, in Epist. ad Serapionem, ope rationem Filii Spiritum nominat, plurimisque in locis doctores sancti naturalem et essentialem Filii virtutem et operationem Spiritum sanctum asseverant. Præterea etsi dederimus, geminum processum esse, utrumque necesse est Filio communem esse cum Patre, ne varietas essentiæ Filii ad Patrem sequatur. Quorum enim est virtus differens, essen tia quoque differens est; sicuti quorum æqua virtus est, æqualis et essentia est. Quod si unus processus est, multo magis quod quærebatur, in manibus est. lloc autem verissimum est,maxime faciem Spiritum sanctum asserunt. Ait enim divus ostenso; hinc quidem eos qui duos processils ponunt absurda plurima sequi necessario, hine vero quoniam mitti et procedere, et profluere di vinarum personarum distinctionem commendat. Præterea Filius imago Patris dicitur, Spiritus autem Filii. Dixit enim Apostolus: Quos præscivit, el prædestinavit conformes fieri im»ginis Filii sui ". Cyrillus quoque, super illud evangelicum: Sicut tu me misisti in mundum 18, ait: «Quia enim Unigeniti substantiæ imago integerrima Spiritus ejus est, juxta id, quod Paulus scripsit: Quos præscivit, et prædestinavit conformes fieri imagi nis filii ejus, omnes, in quibuscunque fuerit, con formes efficit imagini, hoc est, Filio. › Idem super illud: Non pro his rogo tantum” ait: hnago sincera Patris Filius,naturalis vero similitudo Filii, Spiritus ejus. Idem rursus in Thesauris Quemadmodum igitur, quoniam imago Patris diligentissima est Filius, qui eum suscipit, et, Patrem habet, ita ad parilem figuram analogia recurrente: qui Filii imaginem, hoc est, Spiritum susceperit, per ipsum omnino habet Filium, Pa tremque, qui in ipso est. › Magnus autem Basilius in lib. 1 Contra Euno mium”, ‹ Imago, inquit, genita, et dicitur Filius, et est sapientia et virtus, et justitia Dei, non quasi habitus, neque quasi aptitudo, sed vivens Ad hæc faciem quidem Patris Filium, Filii vero Cyrillus in v ad Hermiam: ‹ Quod enim, Inquit, quasi facies Dei, et Patris Filius sit, Psalmista nos facile decere poterit, aliquando quidem dicens Quo ibo a Spiritu tuo, et quo a facie tna ſu giam”? aliquando rursus veluti ex persona eorum qui crediderant in illum: Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine ". Signati enim sunius sancto Spiritu ad similitudinem faciei Patris, hoe est Fili.» Idem super illud: Operamini non ci bum, qui perit ", «Quoniam, inquit, non dubium est, quin facies Dei, et Patris Filius sit. Est ipse pe nitus et character in quo signat Deus. Idem super illud: Sin autem, propter ipsa opera credite", Si enim, inquit, implevit quidem coelos Filius, et terræ ultima, boc est, infernum, quomodo non stolidissimum omnino est et præter omnem ratio nem, ambitus illi applicare nomen? Ne illud qui dem venit in mentem quod si facies ejus, hoc est Spiritus; facies enim Filii vocatur Spiritus; ins plet omnia, nulla ratione ipsum ambitu includi posse.▸ Ad hæc magnus Basilius in lib. 1 Contra Euno mium, genitorem et primam formam Filii Patrem appellavit. Magnus vero ille Gregorius mirabilium patrator Neocæsareæ episcopus, in libro, cujus initium est: Inimicissimi alienique apostolicæ confessionis, ‹ Pater, inquit, Domini principium, * Rom. viii, 29. * Joan. xvii, 48. * ibid. 20. 30 Psal. LXVII, 29. 31 1 Cor. 1, 24. 33 Psal. 33 Psal. IV, 7. “Joan. vt, 27.» Joan. xiv, 12.

æterne illum genuit; et prima forma Spiritui virtus cum dicatur, secundum eumdem məðum Dominus. Præterea sermo quidem Patris Filius, verbum autem Filii Spiritus in sacra Scriptura dicitur. Ita et magnus Basilius exposuit. Ac proprius quidem Patris Filius, Filii autem proprius Spiritus sanctus a theologis asseritur. Sanctus denique Cyrillus in libro Ad monachos, cujus initium est: Advenerunt quidem, juxta quod consuetum est, in Alexandria, • Sicut enim, inquit, proprium est hominis, imo et cujusque cæterorum animalium, quod ex eo secundum naturam generatur, ita proprium Dei esse, quod ex illius essentia est, intelligi et dici debet.» Magnus item Athanasius, in 1 Contra Arianos lib. Quia enim, inquit, Verbum naturaliter proprium est substantiæ Dei, ex ipso quoque el in ipso est. › Rursum Cyrillus beatissimus illud evangelicum exporens De meo accipiet ", ait de Spiritu sancto: Procedens quippe per eum naturaliter, ut proprius ipsius cum omnibus, quæ habet, per fecte accipere dicitur, quæ ejus sunt. › dicitur, servato tamen processu differenti Filii el Spiritus; quod hic scilicet immediate et continen ter ex primo, ille per eum qui continenter ex primo prodeat. Secundum eamdem autem ratio nem et facies Filii dicitur Spiritus, et prima forma Spiritus Dominus, sicut et Pater Filii causæ ratione dictus est. Viva enim viventis imago, et Ügura substantiæ ejus est Et certe, si sine medio esset Spiritus ex Patre, i est ex solo, nunquam dictus esset Filius quidem imago Patris; Filii autem imago Spiritus et Filius quidem operatio, et virtus Patris; Filii autem operatio et virtus Spiritus. Atque Filius quidem facies Patris; Filii vero facies Spiritus. Et illud una ex his apparet, Spiritum Patris Filium nec esse, nec dici; neque imaginem ejus, et quæ¸ alia Filii esse dicuntur. Processus quippe differens, emanationisque differentia, hunc Filium, illum Spiritum vocari fecit. Si quis tamen, quæ sunt hujusmodi, consubstantialitatem signare asserat, au:liat, consubstantialia quidem converti: Fiiius autem sancti Spiritus neque est, neque dicitur, neque convertitur babitus ista consequentia. Sed ne illud quidem usquam lectum est, quod Filius, virtus, et naturalis essentialisque operatio, et imago sit, neque verbum ejus, et quæ aila Filii Spiritus sanctus esse dicitur. Ex quo samme ad se personarum liquet, propter divinarum invicem ordinemn, secundum quem, processus, eĉ secundum quem Spiritus sanctus procedit ex Patre per Filium, ista non posse converti, quia neque ex Patre Filius per Spiritum gignitur. Sicut enim Pater Filii virtus non dicitur, neque opera tio, nec splendor, et si quid est hujusmodi (hoc enim esset substantiæ ordinem tollere), eadem ratione neque Filius ista esse sancti Spiritus dicitur. Si igitur omnes ferme sancti Patres apostołi cum illud: Conformes imaginis Filii ejus, ita exposuerunt, ut, conformes Spiritui dicerent, qui est imago Filii Dei; imago vero ex quo est, signi ficat; non enim Filius imago Patris diceretur, nisi ex illo esset: • Cum enim au·limus imaginem, splendorem, ut ait magnus Basilius, oportet intelligere; ▸ splendor vero manifestissime pro cessum substantiæ designat: constat, quia et Spiritus, cum imago Filii dicatur, idcirco dicitur imago ejus, quia ex illo splendoris instar emanat. Unaque illud apparet, quod nisi etiam a Filio Spiritus esset, nequaquam secundum hoc Filius ex Patre splenderet. Ita nec incommutabilis imago esset. At immutabilis est, personali tamen discretione servata. Dictus est autem gloria illius illustratus. Si ex tota, tolus necesse est totius imago sit, ac secundum hoc minime variabilis. Et quoniam Filius totum in se ipso estendit Patrem; hoc autem est, quoniam totus ex toto est. Ait autem ipse Basilius ad Amphilo chium scribens: Quia Spiritus sanctus ostendit quam Filium a Patris essentia alienabit, Spiri ex tota in seipso Filium, et majestatem ejus, unde pro diit, constat, quia et Spiritus sanctus totus ex toto Filio est. Et quoniam unum totum est Pater et Filius, neque aliud est totum Pater, aliud totum Filius; patet, quia ex uno toto Patre et Filio Spiritus sanctus est, servata scilicet discretione Patris et Filii. › Quoniam vero etiain viva virtus, et naturalis atque éssentialis efficacia Patris, est Filius, atque hoc omnino, quoniam ex Patre est (virtus quippe in potente atque ex potente est, efficientiaque ex efficiente prodit), constat, quia etiam Spiritus F.lii naturalis atque essentialis efficacia, et viva » Joan. xvi, 14. 7 Hebr. 1, 3. Porrò, si quis imaginem hominum ad Deuin, juxta proportionis rationem in unagine Patris, hoc est Filio, et imagine Filii, videlicet Spiritu, ostendet, velit 'accipere, non magis quod volet tumque a Filio ǝlienum neque sibi naturaliter insitum blasphemabit. Fateri enim cogetur, Filium ad Patrem eamdem habere rationem, quam ha bent singuli hominum ad Deum. Verum ex prædicto secundum processus personarum ordine, ratio etiam consubstantiali tatis apparel; constat enim, quia quod ex aliquo, vel per aliquem, secundum æquivocum processum prodit, eamdem inde naturam sumit. Atqui proprium Patris Filium esse, ut qui ex substantia illius sit, sancti Patres asseverant. Magnus enim Athanasius ait: ‹ Quoniam Verbum per naturam proprium est essentiæ Dei, ex ipso atque in ipso

esse., cst. › Quæ autem de hoc dicuntur, plurima cum ait: ‹ Ostenditur evidenter, non alienum esse sint propter multitudinem, omittimus, per quæ a Filio Spiritum, sed in ipso atque ex ipso ex ipso esse, ut proprius sit essentiæ illius, astruitur a sanctis Patribus. Atque hinc dignosci potest, Spiritum ideo Filii proprium dici, quia ex essentia ipsius, rursumque eum ideo ex essen tia Filii esse asseverari, quia illius substantiæ proprium esse bonum est: procedere enim per Filium naturaliter Spiritum, ut ipsius proprium, beatus Cyrillus dixit, ideoque ab eo accipere dicitur, quod per hujusmodi processum esse Spiritus sanctus acceperit. Magnus item Athanasius, de eodem, in primo Contra Arianos: Nisi enim, inquit, esset Verbum germen proprium substantiæ Patris, quasi splen dor lucis, distaret vero natura Filius a Patre, sufficeret Patrem solum dare. Hic proprium Patris Verbum ait, ceu splendorem lucis. At splendor ex causa lucis est. Et proprium igitur ex causa esse ostendit. Sanctus Cyrillus super illud: Cum autem vene rit Paracletus 38 • Si ergo, inquit, officium mi nistri Filium implere arbitramini, alienum hoc est, ex Deo et Patre procedentem Spiritum, qui per naturam sanctus est, nobis largientem, non secundum naturam sanctus est Filius, sed partici patione sicut et nos., lloc exponens, quod ait, alienum, ex Deo, inquit, et Patre procedentem; non propterea alienum dicens, quia ex Deo et Patre sit, sed quia non sit ex Filio. Si igitur, quemadmodum proprium est hominis, quod ex ipso secundum naturam natum fuerit, ita et proprium Dei est, quo:l ex ejus essentia est; dicitur autem Spiritus proprius Filli, quomodo non ideo proprius dicitur, quoniam ex ipso est? Si enim ex ipso non est, ab ipso alienus erit, etsi non sit Patre alienus. Ac per omnia si quis sanctum Cyrillum observet diligentius, ita eum semper inveniet Spiritum san ctum proprium esse Filii dicere, ut qui ex ipso sit, et quia idem est, Spiritum sanctum Spiritum esse Filii dicere, et proprium ipsius esse; Spiritum autém Filii relative dici, supra monstratum est; sed et magnus Basilius sufficere ait et hoc ad ejus substantiam insinuandam, sicut et quod ex Deo esse dicitur; Spiritusque ad Filium pro prietatem, ex eo quod Spiritus Filii dicatur, intelligit, sicut ad Patrem quoque, quoniam pro cedit ex Patre. Proprietatem enim in divinis personis veluti causæ et causalis communionen accipi vult: qui et ad Amphilochium scribens de sancto Spiritu dixit, non hinc solum naturæ communionem demonstrari, sed quoniam etiam ex Deo esse dicitur, manifestum est, quia et quod dicitur Spiritus proprius Filii, hæc oin nia vult; quia enim in divinis personis, quod dicitur hoc hujus, propriumque hoc hujus esse, remotą materia omnibusque illam e vestigio sequen tibus, neque ut membrum, neque ut possessio, neque secundum ullam excellentiam, atque bujusmodi proprietatem dicitur, solum vero secundum causam et causale; quo solo alterum ab altero distingui ac discerni discerni deprehendimus, constat, quia, et quod dicitur proprium Filii Spiritum esse, secundum hanc sola:u cause rationem accipi potest, maxime cum apertissime sancti asseverent, Filium quidem proprium Patris, quoniam ex ipso est; Spiritum vero proprium Filii, ut qui in ipso et per ipsum naturaliter prodeat, atque ex ipso sit; quod significat et Filii ad Patrem, et Spiritus ad Filium consubstantialita tem. Neque enim, quoniam consubstantialis est, ideo etiam ex ipso est, consubstantialis quippe ratione, unum sunt, nullusque ordo, seu habitus, seu processus inspicitur, quia una essentia est, unumque illud secundum se individuum est, sed quoniam ex ipso est, idcirco etiam consubstantialis est sequitur enim hujusmodi causæ, causalisque Et illud autem simul ostenditur, quod, nisi esset ex Filio, ministri officio Filius fungeretur apud Patrem. Hæc enim aperte supra jam dicta sunt. Beatus autem Cyrillus manifestius et aliis in locis hæc ponit. Nam in expositione Joelis prophetæ, Proprius ejus, inquit, id est Filii, et in ipso, et ex ipso Spiritus est, quemadmodum scilicet etiam ipsi Deo et Patri intelligitur., Ac rursus in laudibus Theodosii principis, Bapti- proprietatem consubstantialitas, sicut et Filii zantem, inquit, Jesum in igne, non alienum im mittentem Spiritum, servi scilicet, ministri officio; sed, ut Deum cum sumina potestate, eum qui ex se erat, ac proprii sui. › Rursus super Joannis Evangelio, ‹ Naturalium enim, inquit, Dei ac Patris bonorum socius et consors Filius essentialiter cum sit, Spiritum habet. Ac post pauca: ‹ Sicut et quisque no strum proprium in seipso Spiritum continet, atque es intimis visceribus ad exteriora profundit. Idcirco enim etiam corporaliter insufflavit eum Jesus.» Idem in quodam cap. 11 Thesauri sic 38 Joan. xv, 26. nomen, secundum se quidem processum alicujus ex aliquo principaliter indicat in eadem specie, consequenter vero consubstantialitatem esse. Nam, quod ita procedit, necessario etiam con substantiale est. Itaque id quidem, quod dicitur istud ex isto esse, ut causa accipitur, porro quod ista propter ejusmo di processum æquivocum, consubstantialia sunt, ut causale est; neque enim causam, ut causale ponere oportet, quod quidam irrationabiliter faci unt, dicentes propter consubstantialitatem diet Filium proprium Patris, et Spiritum proprium

de Deo suo sentiunt. Fili; et Filium quidem imaginem, vivamque vir- neque unquam dicetur ab his qui pie et catholice tutem, et substantialiter insitam operationem Patris; Spiritum vero imaginem Filii, et virtutem, et na turalem operationem, et substantialiter insitam ipsius; hæc enim omnia causam et causale signare a sanctis l'atribus ostensum est; proprium quip pe dicunt, quoniam ex ipso est; et alia quæ supra posuimus. Attestatur his magnus Basilius in sermone Con tra Sabellium et Anomæum dicens: Patrem con fitemur, et Filium; naturæ autem identitatemi, quo niam ex Patre Filius est. Et rursus in codein ‹ Ut imago qui:em varietatem non habet, ut geni tus autem, consubstantialitatem servat., Sanctus autem Cyrillus, super illud: Cum venerit para cletus”, Itaque cum diceret, inquit: Non spi ritum hujus sæculi accepimus, sed Spiritum, qui ex Deo est, ostendit, non mundani generis, sed divinæ essentiæ esse Spiritum sanctum. › Idem super illud: Quia descendi de cœlo, non ut faciam vo luntatem meam", ait: «Quod enim ex Patre natus esse Filius dicitur, prorsus etiam invitos co get illi consubstantialem eum fateri. Et rursus in 11 ad Hermiam: ‹ Quoniam ex ipsa Dei et Patris essentia ortus est Filius, non aliter quam ille esse intelligatur, quantum ad identitatem naturalem., Sanctus vero Maximus cum exponeret, quid sibi velit apud prophetam Zachariam “, aureum cande labrum, et super eum lampas, ait: «Spiritus san ctus, quemadmodum naturaliter secundum essen- \ tiam Dei et Patris est, ita et Filii secundum essen tiam est, quasi ex Patre essentialiter per Filium genitum ineffabiliter prodiens. Constat igitur ex his Filium Patri consubstan tialem esse, quoniam ex ipso est; rursumque se cundum eamdem rationem Spiritum Filio consub stantialem esse, quia per ipsum procedit, et in (ipso atque ex ipso est. Ista quippe a sanctis Eccle siæ magistris ita traduntur. Si quis autem ideo ´proprium Filii Spiritum dicit, quia per ipsum his qui digni sunt, datur, is non satis animad vertit dari quod dicitur, temporale esse; proprium autem esse Filii Spiritum æternum. Nunquam enim profecto quod temporale est, ejus musa esse pos set, quod supra tempus est. Nam, si homini pro prium ipsius, in quantum vivit, semper cum eo est, multo id magis in Der Verbo erit; atque una minister esset, quod non per ipsum, et ex ipso naturaliter procederet dans. Quanquam si secun dum aliquam consubstantialitatis rationem, qualis de duobus aliquibus consubstantialibus est, in quibus alterum per alterum non est, esset Spiritus proprius Filii, atque ex substantia Filii esset utique et Filius sancti Spiritus proprius, et ex substantia Spiritus propter conversionem hujusmodi consubstantialis. At istud neque dictum est ab aliquo sanctorum, Quanquam hujusmodi consubstantialitas non proprie consubstantialītas est, sed ea quæ connectit alterum alteri, utpote per ipsum ex ipso naturaliter atque essentialiter exsistens. Attestaturque huic assertioni Basilius, cum dicit, non quæ germana invicem sint, consubstantialia dici. Ait enim episto la ad Canonicas: Quoniam igitur lux a principio Pater est, lux autem genita Filius, Lux vero, et lux utraque est, merito hanc consubstantialem dixerint, ut naturæ æquum honorem commendarent. Non enim quæ germana sunt, consubstantialia di cuntur, ut quidam arbitrati sunt; sed cum et causa turæ sunt, consubstantialia dicuntur. et quod ex causa substantiam habet, ejusdem na 89 Joan. xv, 26. 401 Cor. 1, 12. 1 Joan. 1, 38. Idem in sermone contra Sabellium et Auomœos de Patre et Filio disserens ait: Cum autem unaw essentiam dico, noli duo ex uno divisa intelligere, sed ex Patre principio Filium subsistere, non Pa trem et Filíum ex aliqua superiori essentia. Non enim germana dicimus; sed Patrem confitemur et Filium; essentiæ vero identitatem, quoniam ex Patre Filius est. › Hoc igitur in loco hæreticis quibusdam con:ra consubstantiale Patris et Filii nitentibus, et caluin niam inde struentibus; ut si quidem consubstan tialis sit Pater Filio, ejusdemque essentiæ, ambo, pro Patre et Filio, duo inducantur fratres ex una essentia: atque ad has absurditates devolutis, ma guns Basilius concedit quidem interim, quæ ger mana sint, invicem consubstantialia dici: sed țum profecto, cum et causa, et quod ex causa substan tiam habet, ejusdem naturæ fuerint. Et addit Non enim germana dicimus, sed Patrem confitemur et Filium, quoniam ingenitum quidem lumen Pater est, genitum vero lumen Filius.» Quasi et in bis, quæ simpliciter consubstantialia cum sint, et ex uno substantiam habeant, sit quidem proprietas sicuti et multitudo hominum sibi invicem consub stantiales sunt, cum ex uno patre Adam generatio nem habeant, non tamen tanta est eis proprietas sicuti cum eorum quæ ejusdem naturæ sunt, aliud est causa, aliud causale; tunc enim proprie consub stantialia dicuntur. Sicut igitur Filius ex Patre esse habens consub stantialis illi est, atque ista invicem consubstantialia sunt; esse enim ex Spiritu Filium, processus ille, secundum quem ex Patre per Filium procedit Spi ritus, minime permittit: ita enim cavebimus et duos filios in sancta Trinitate confiteri, et consubstan tialitatem maxime reddimus. Et illud simul osten ditur, quod nisi sit ex Filio Spiritus, germana sibi invicem erunt Filius et Spiritus. Dicens enim, Noli duo ex uno divisa intelligere, non enim germana dicimus, docuit: quoniam si qua essent, ex codem solummodo, secundum quod ex codem essent, 42 Zach. IV. 2 segg.

germani merito fratresque dicerentur. Itaque co- beatissimum, contraque ejus duodecins capitula, et in tali impietate mortui sunt, anathema sit. › gentur, qui et Filium, et Spiritum, ex solo, et immediate ex Patre ambos dicunt, duos in Trini tate fratres confiteri, duoque ex uno divisa intelli gere ut neque sumina consubstantialitatis ratio reddatur, atque una ordo ille personalis ad invicem omnino auferatur; simulque Trinitas non erit Deus. Sed ista sunt absurdissima, et illud itaque absurdum, quod ista necessario sequitur. Neque vero absurda tantum sunt, sed etiain impossibilia, stantibus initiis fidei, doctorumque sententiis prorsus obsistentibus. Addens autem sanctus vir essentiæ identitatem, quoniam ex Patre Filius sit, ostendit, consubstantialitatem Patri et Filio adesse, propterea quod esset Filius ex Patre. Unde constat in divinis personis consub stantiale in causa et causali conspici: non autem e contra, etiamsi conjungantur invicem, sicuti ante causale causa cogitatur. Non ergo Filius et Spiri tos sibi invicem essent consubstantialia, nisi alte rum esset ex altero, maxime quia etiam secunJum consubstantiale unum cum sint, nulla discretio inspiciatur, nisi præcedat relatio, quæ secundum causam est. Ex his autem quæ scripta sunt, constat, et eos qui de scriptis Theodoriti contra beatissimum Cyrillum opinionem suam astruere nituntur, san ctorum Patrum intentionem intelligentiamque non assequi. Ille enim de sancto Cyrillo dixit: «Quod si dicat Spiritum esse proprium Filii, quasi ex Filio, vel per Filium substantiam habentem, quasi blasphemum et impium abjiciemus., Dixit autem Cyrillis, ut ex superioribus patet, proprium Filii Spiritum et in ipso, et ex ipso esse, quemadmo dum et in ipso Deo, et in Patre esse intelligitur; et sic■t proprium ipsius, per eum procedere natu raliter dixit. Ideo et quæ ejus sunt accipere dici tur, neque serviliter alienum immittere Spiritum, sed eum, qui ex eo propriusque ejus est. Et alio in loco, profluentem ex Deo Patre per Filiurm naturaliter Spiritum sanctum veluti in figura respirationis oris nostri, propriam nobis indicare substantiam docuit. Hæc autem aperte contraria sunt neque erubescunt Theodoritum hæreticum hominem, atque in dogmatibus sancto Cyrillo adversarium in causæ suæ patrocinium contra sanctum virum testem proferre. Quod enim hære ticus homo ille fuerit, atque Ecclesiæ sepuis repul Sus, publica gesta testantur. Sancta enim quinta universalis synodus in cap. 13 ita definivit: «Si quis impii Theodoriti scriptis faverit, quæ contra fidem rectam et Cyrillum, duodecimque illius capitula, quibus ipse cadem, quæ Theodorus ac Nestorius prædicti sensisse deprehenditur, cos illorumque impietatem fovens, neque prædicta impia scripta anathematizaverit, atque una cos qui talia senserunt et sentiunt, et omnes qui scripserunt contra rectam fidem, Cyrillumque Sancta vero et universalis sexta synodus in nono capitulo gestorum suorum ita definivit: «Si quis non anathematizat Theodoriti contra rectam fidem et sanctum Cyrillum scripta, et Epistolam quæ dicitur Iba, et Theodorum Mopsuestenum episco pum, et scripta ejus; et si quis non suscipit opuscula ipsius sancti Cyrilli, et maxime contra Theodorum, et Andream, et Nestorium, cosque qui illis vel uni eorum similia senserunt aut sen tiunt, anathema sit. › Eadem fere et quarta et septima universalis synodus continent. Et mirum sane, quod hujus modi patrocinium isti ex eis potissimum duodecim Theodoriti capitulis consciscunt, quæ aperte et nominate a sanctis synodis anathemati subjecta sunt. Quæ enim divus Cyrillus contra Nestoriunı duodecim capitulis conscripsit, eis Theodoritus totidem capitulis contradicere præsumpsit. Atque in nono proprium Filii Spirituı Gyrillo asserente, i'le in nono suo dictum illud evomit. Imo, ut apertius viri sancti innotescat intentio, ipsa ejus verba apponamus. Ex duodecim capitulis contra hæreticum Nestorium a S. Cyrillo scriptis, capitulum nonum. Si quis, inquit, unum Dominum Jesum Chri stum a sancto Spiritu clarificatum esse, virtute sua ipsius, quasi aliena utentem, atque ab ipso accepisse, ut contra immundos spiritus possel operari, divinaque in hominibus signa perficere; ac non magis proprium ipsius Spiritum dicit, per quem divina mortalibus signa monstraverit, ana thema sit. > Declaratio ejusdem capituli in Epheso habita, ab eodem B. Cyrillo, cum eum sacra synodus oras set, ut eis apertius exponeret, quid sibi ista vel Lent. Homo, inquit, factus Dei unigenitus Filius, sic etiam permansit Deus omnia exsistens quæ el Pater, præter solum, Patrem esse, proprium que habens ex seipso prodeuntein, atque essentialiter sibi ingenitum Spiritum sanctum, divina patrabat signa. Itaque et homo factus, sic quoque perman sit Deus. Propria igitur virtute per Spiritum ⚫ faciebat mirabilia. Qui autem dicunt, eum quasi unum ex nobis hominem sanctum efficientia Spiri tus, non ut propria magis, sed ut aliena nec divina utentem, et veluti in parte gratiæ a Spiritu accipientem, ascensum ad cœlos, anathematis merito sententiæ subdentur. Sed enim ipsius quoque Theodoriti dictum illud arguens ait Quoniam vero Nestorius aliena virtute asum esse Christum, sicut etiam sanctorum singuli, dicebat, idcirco proprium Filii dixi. Erat enim, et est istius Spiritus, quemadmodum scilicet et Patris. Atque hoc nobis insinuat Paulus apostolus dicens: Qui autem in carne sunt, Deo placere non possunt. Vos autem non estis in carne, sed in Spiritu: siquidem

Spiritus Dei habitat in vobis. Si quis autem Spiri· ▲ tum Christi non habet, hic non est ejus 3. Procedit enim ex Deo et Patre Spiritus sanctus, juxta Salvatoris vocem. Est autem neque alienus a Filio; omnia enim ille cum Patre habet., Ex his igitur sancti viri mens diligenter intuenda est, utque ille intellexit proprium esse Filii Spiri tum sanctum; quis enim commodior et aptior verborum suorum interpres esse possit, quam ille ipse, qui scripsit? Proprium enim, ut propriam Filii virtutem, dixit Spiritum sanctum, eumque per ipsam operatum: atque ideo essentialiter ipsi innatum fuisse, atque ex eo esse, omniaque habere Filium, quæ habet Pater, præter solum, Patrem esse. Sed et rationem reddens dicti sui, cum dice ret, Spiritum sanctum Filii esse, sicut et Patris, neque enim esse ab eo alienum, quia scilicet Patris omnia cum Patre haberet: quippe natura lium Dei et Patris bonorum bæres Filius cum sit, habet et Spiritum, quemadmodum et in ipso Deo et Patre intelligitur, præter solum Patrem esse, ut alio in loco ait, ostendit se magis asseverare, quæ in novo capitulo dixerat, quam abnegare, neque Theodoriti opinionem omnino suscipere, ut maxime perniciosam. gy Constat ergo ex superioribus Theodoritum Iræretr cum fuisse, atque in his maxime quæ contra D. Cy rillum scripsit. Hujusmodi autem scriptis ad astru endam veritatis regulam uti minime convenit. Porro si quis eum postmodum ab Ecclesia susceptum esse pœnitentem dicat, nihil ad rem. Illa enim, unde Theodoriti dicta proferantur, ab univer salibus synodis damnata sunt. Liquet autem et id quod opinari neque ex Fitio, neque per Filium Spiritum sanctum habere substan tiam, opinio Nestorii est; cui Theodoritus consors fuit, ut res ipsæ testantur. Et ipse autom Nestorius in symbolo fidei suæ ita pronuntiavit. Quod si hujag cause aperte non insimulator, non id tunc erat sy nodo propositum, neque inde plurimi scaudatum pa tiebantur, cum a plurimis ne agnosceretur quidem, neque idcirco *ynodus collecta esset. Etsi enim erat peccatum ac mendacium deterius et majas, circa divinitatem, quam circa humanitatis dispen sationem, blasphemiæ frena laxare; ratio tamen in carnationem tunc magis urgebat, Periclitabatur enim tunc fides, cum neque Verbum suscepisse carnem, neque Deum hominem factum fuisse plurimi assere rent, sacramentumque dispensationis, in quo Chri stianorum salus est, nomen potius, quam res esse videretur, neque sane opportunum erat, omisso, propter quod convenerant, et propter quod periclita batur Ecclesia, de his quæ nihil urgebant, verba movere, cum principalis quæstio multo tempore multisque sermonibus, ut enodari posset, indigeret ne si ab instituto, re infecta, resilissent, confundere. omnia ac miscere viderentur, dumque, quod erat in manibus, corrigere deberent, neque hoc digne facerent, neque illud, quod intempestive molirentur. Necessariis itaque omissis cæteris, boc unum, quod urgebat, curare perstiterunt. Est ergo indignum sane et iniquissimum, Theo. doriti proferre capitula, quæ oblivioni perpetuæ et oblationi tradenda tota synodus sanxit, hisque de beati Cyrilli mente indicare. Potius autem ex his, que seipsum exponens, ait, quæque alibi pluri mis in locis scripsit, mens ejus colligenda est. Ex quibus profecto manifestum legentibus fit, eum seniper proprium, quod dixit, aut non alienum esse a Filio Spiritum, pro eo quod est, ex Fillo esse Spiritum, intellexisse; sicut etiam ex superio ribus manifeste deprehenditur. Quodque mirabilius est, cum Theodoritus sanctum Cyrillum quibusdam epistolis insimulaus, diceret sanctum virum omis sis, quæ contra Nestorium dixerat ac scripserat, ipsi Theodorito concordem effectum esse, easque epistolas inisisset ad plurimos; illique hanc ejus mutationem mirarentur atque obstupescerent; comperta calumnia, beatus Cyrillus rescribens dixit: «Domène, libera animam meam a labiis ini quis, et a lingua dolosa **. Invenio enim meipsum falsæ calumniæ expositum., Ista, qui Theodoriti patrocinio nituntur, ita proferunt, quasi dicta sint pro affirmanda Theodoriti sententia; quod sanctus vir, mutata sententia, per Filium atque ex Filio Esse sanctum Spiritum neget. Hoc autem est homi num contra dem rerum, contraque sanctorum mentem, improbe nimis mentientium. Hi enim, ut supra declaratum est, cum sancto Cyrillo Spiritum sanctum per Filium substantiam habere asserunt, atque esse ex Filio, quod procedens sermo apertius docebit. ** Rom. vi, 8, 9. ** Psal. cxix, 2. In concilio Chalcedonensi. Nam et sapientiores quique medici cum infir num gemino morbo laborare animadverterint adver sus eum qui perturbat magis, et sectione indiget, etsi in suo genere minor esse videatur, prius armantur. Et judices sæpenumero, reum aliquem nacti plurimis criminibus obnoxium, illud unum,. in quo deprehensus fuerit, omissis interim cæteris, illi maxime objiciunt. Neque sane mirandum, si ea Nestoril opinio a san clis Patribus tunc vel existimata, vel confutata non fuerit, cum ante illum et Arius, et omnes, qui Filium blasphemabant, in Spiritum sanctum quoque dete rius blasphemi fuerint. Quippe et assumptam a Chri sto cum carne animain ante Verbi incarnationem præexstitisse, cœlitusque illam advenisse, Arius as. severabat. Animarum etenim præexsistentias et ipse credebat, nec tamen hoc illi crimen objectum est, solumque quod Filium creaturam diceret, ab Eccle sia fugatus et ejegtus est, cæteræque blasphemiæ illius in memoria non sunt, neque publice de illo di

citur, quod Spicitum sanctum blasphemaverit, cum ▲ cum vix paucis tunc esset cognitum? ac propterea, certe et sancti Spiritus hostis nihilominus fuerit. Quod si quis opinetur, debuisse tunc synodnm etiam hujusmodi blasphemias saltem redarguere, reprehensum tunc generaliter audiet, cum dicerent Nemini fidem alteram proferre, aut conscribere, seu componere liceat, præter eam, quam sancti Pa tres tradiderunt, ita de illa statuentes sentiendum, sicuti symbolum continet, secundum videlicet beati Cyrilli expositionem, et secundum epistolas, quas idem vir ad Nestorium scripsit: in quibus aperto confitetur Spiritum sanctum ex Filio, atque per fi lium habere substantiam. Sin vero sanctorum opl nio est, per Filium Spiritum sanctum naturaliter atque essentialiter et æterne procedere, procedere autem, quod dicitur per processum, significat habere substantiam, sicut et nasci per nativitatem; beatus item Cyrillus per omnem ferme scriptorum suorum textum, naturaliter per Filium procedere, ut pro ptium ipsius Spiritum, propriamque virtutem suam, atque ex ipso esse, divinis rationibus asserit, et quæque alia prædicta sunt: quomodo non illum hominen arguit synodus, qui Spiritum per Filium substantiam habere negabat, etsi de hujusmodi opinione, propter ea quæ diximus, latius nihil dixe runt? Quam ¡gitur absurdum est, per hujusmodi silen lium putare sanctam synodum hæretici hominis blasphemils acquievisse, quod scilicet Spiritus non per Filium substantiam haberet, cum id manifeste contrarium sit, et sanctorum Patrum præceden tinm, et beati Cyrilli scriptis, quæ synodus secuta est, et sequenda cæteris statuit. Hoc enim est Ec clesiæ sanctæ calumniam struere. neque ecclesiastica causa infirmior esset, neque id ullus argueret. Quanquam dici posset, sanctam synodum alio intentam, ad calumniam hujusmodi fortasse non satis instructam ac paratam advenisse, sive etiam putasse, eliminato de incarnatione Do mini, qui emerserat errore, et hunc etiam una pro jiciendum. Hanc autem opinionein fuisse Nestorii, ex vele ribus liquet, quibus cura fuit ista litteris tradere. Nam ex fidei suæ Symbolo vix constet, si quis pie tate contentus, quæ ille dixit, pie velit accipere. Ait enim, ‹ Spiritum sanctum ex Deo esse putamus, non creationis causa, sed ex divina essentia; et neque Filium putamus, neque per Filium accepisse substantiam. › Dicens ergo ex Dei essentia esse, et neque Filium putamus, intelligi dat, quia Spiritum hunc et ex Deo esse, et ex illius essentia credit, quod autem, non creationis causa, dicit, et addit, neque per Filium substantiam cepisse, rursus intelligendum dedit, quia, non sicut sunt creaturæ ex Deo per Filium, ita et Spiritus sanctus ex Deo per Filium substantiam habet; hoc autem verum est. Et simul id constat, quia de eo, quod non siz ex Filio Spiritus, nihil hic dixit, sed enim quomodo non Filius esse putaretur, nisi per Filium haberet substantiam, hoc est, per Filium procederet. Ita que, siquidem hic æternam per Filium substantiam processionemque denegat, quomodo non sanctis Pa tribus aperte refragatur? Nonne jam necessario co getur Filium confiteri, etiam Spiritum sanctum ipsum sine medio ex Patre esse credens, secundum scilicet prædictas assertiones Patrum? Præterea stolidissimum omnino est, his, quæ sancti Patres innumeris in locis conscripserunt, non acquiescere, sed eis neglectis ea illos dixisse con jicere, quæ nunquam dixerunt, atque ex his, quæ illi tacuerunt, velle argumenta trahere, quasi dis putatione sublata solum silentium, quæ in quæ stione sant, explanare sufficiat, cum certe Scriptura dicat: Ex verbis tuis justificaberis, et ex verbis tuis condemnaberis **; atque ita facile de rebus arduis velle concludere. Atqui secundum eain facilitatem, ne pernicosam levitatem dixerim, Spiritum sanctum Deum verum de Deo vero appellabimus, neque Patri et Filio consubstantialem confitebimur, quo niam in Symbolo fidei, non ut de Filio, ita et de Spiritu sancto id notatum est: hic nempe ex his, quæ silentio suppressa sunt, volentibus malignari aperitur aditus. Quæ vero de Spiritu in Symbolo conscripta sunt, Patri Filioque communia inve niuntur. Quod si sancti Patres ea quorum gratia conve perant, non enuntiaverunt, in secunda scilicet sy nodo, cordati licet atque sapientissimi, quid mirum si id omiserunt propter quod minime convenerant, **Matth. xi, 37. ** Joan. 1, 11. Luc. vi, 19. Cum igitur simpliciter, ac pia intelligentia pos sit accipi, quod dictuin est, etsi nos non ea men te dictum fateamur; atque hæc opinio necdum pu-. blica, nec vulgata esset, ac propterea nihil ex eo religio Christiana læderetur, nemoque fere insimu laret, verbaque ipsa subtilius disquireret rebus præ terea maxime necessariis urgentibus, ne scilicet incarnationis sacramentum verba simpliciter, ac prædicatio inanis videretur: ambagibus omissis ad id, propter quod convenerant, se contulerunt. Liquet autem, quia qui Spiritum non etiam esse dicit ex Filio, Christum non quasi propria virtute, sed vel ut aliena usum confitebitur. Porro id anathemate multatum est. Sive igitur, quoniam imago Patris Filius est in commutabilis, omniaque Patris habet, præter id so lum, quod Pater non est; sive, quia Christus propria virtute, non aliena Spiritu sancto utitur, ut et ið credatur, quod dicitur: Verbum caro factum est **; necesse est etiam ex Filio esse Spiritum sanctum confiteri. Hoc enim idcirco Nestorius negabat, ut. contra dispensationem incarnationis se apertius exse reret. Scriptum est item in Evangelio: Sciens autem 'esus exisse ex se virtutem “. Ac rursum in

ips: est.» codem: Quia virtus de illo exibat, et sanabat om- ▲ ex divina essentia divina ratione profluit, qui ex nes “. Languor quoque dæmoniacorum ex his unus erat, quos sanabat Jesus. Ait enim ipse: Si autem in Spiritu Dei ejicio dæmonia ". Patet igitur, quia manans ex eo virtus, sanctus Spiritus erat. Hoc autem inde etiam constat, quod Dei quidem est, omnia amare, virtus autem illa sanabat omnia. Necesse est ergo Deum esse Spiritum sanctum, quem etiam sanctus Cyrillus dicit esse proprium Filii, ut virtutem ejus, naturaliter per eum proce dentem, atque ideo ne alienam quidem esse. Inventum est ergo in Evangelio, Spiritum ex Fi Jio procedere, quod isti tot quæstionibus ventilant. Præterea, quod dicitur per Filium procedere, omni nos hujusmodi curiosa inquisitione coercet. Per enim, et ex, tantumdem valere, doctorum auctort tas docuit, veritatisque ratio sese undique aperit. Verumenimvero, quæ a sanctis Patribus lucidius quoque de hac re scripta sunt, juvat apponere. Sanctus enim Cyrillus quoddam capitulum 11 The saurorum libri, ita inscribit: Quod ex Patris Filiique substantia sanctus Spiritus est. Quod si hoc vir san ctus proposuerat, quis ambigat, propositum voluisse conficere? In ipso igitur ita inscripto capitulo ait ‹ Quoniam igitur Spiritus sanctus cum in robis fuerit, conformes nos ostendit Deo: procedit au tem ex Patre et Filio, constat, quia divinæ sub stantiæ est, essentialiter in ipsa, et ex ipsa prodiens. › Rursus in eodem: ‹ Proprius est autem omnino Spi ritus Filii, neque extrinsecus subsistens. › In alio iterum: Legem itaque ferente Christo, Spiritus ipsius ut in ipso, atque ex ipso, naturaliter exsis'ens legem fert.» Ac rursus in alio': ‹ Nullam igitur novit Paulus naturæ Filii Spiritusque differen tiam; sed, ut ex ipso exsistentem naturaliter, domi nationis nomine appellat.» Et iterum in alio: ‹ Ne cesse est fateri Spiritum ex ipsius essentia Filii esse substantiam. › Et in alio iterum: «Est igitur ex Filii essentia Spiritus.› Idem in v ad Hermiam ait: «Et, si divinæ na ture accepto Spiritu participes efficimur, quomodo secondus erit a Spirito Filios, aut quomodo erit Spiritus ipso præstantior, et non magis, ut ipse que, et ab ipso Spiritus ejus totam habens ejus operationem, ipsiusque participationem tribuens? > Idem in primo de spirituali culta, cum exponeret tria facta per Moysen signa, in fine de circumci sione filii Moysi disserens ait: ‹ Quem sane filium intellectualis Sephora, hoc est Ecclesia, quæ ex Madian atque ex gentibus est, circumcidit calcuto. Figura est ista sancti Spiritus, propter maximam ejus infractamque potentiam; quia etiam ex pe tra; Christus enim est Spiritus, petra auteni Chri stus, sicut et Paulus et sapientissime dixit ".) Item ad Palladium scribens in primo scilicet de spiritali cultu: Variabilis, inquit, profecto Spiri tus non est; aut si variationis subjacet morbo, ad ipsam divinam naturam recurrit macula. Siqui dem est Dei, et Patris, sed et Filii Spiritus, essen tialiter ex utroque, ex Patre scilicet per Filium M Пans. > Idem in epistola ad Nestorium tertia, cujus ini tium est: Qui amat patrem aut matrem plus quam me, non est me dignus ", ‹ Etsi, inquit, in speciali substantia est Spiritus sanctus, ac secundum seipsum intelligitur, secundum quod Spiritus est, et non Filius, non est tamen ab eo alienus. Spiritus enim veritatis nominatus est, et est Christus veritas, at que ab eo profluit, sicuti et a Patre scilicet.» Item super Joannem, super illud: Et Deus eral vcrbum, ‹ Non ergo, inquit, minor est, qui eam dein cam perfecto Patre habet operationem genitorisque Siritum propriæ naturæ habet bonam, vivumque et substantialiter insitum, sicut videlicet et Pater., Idem super illud: Et ego rogabo Patrem, et alium Paracletum dabit vobis **, • Dei enim, inquit, et Pa tris naturalium bonorum consors essentialiter exsi stens Filius, habet Spiritum secundum eumdem mo dum, secundum quem et Pater habere intelligitur uẫn inductitium, neque extrinsecus advenientem. Stuitum quippe et insanum est, ita sentire. Sed sicut etiam unusquisque nostrum proprium in se ip o spiritum continet, et ex intimis visceribus ad exteriora profundit. Idcirco enim et corporaliter ip sum insumavit Christus, ut ostenderet, quia sicut ex humano ore corporaliter procedit spiritus: ita ** Luc. vi, 19. Matth. x, 28. ** Joan. xiv, 84. Joan. xx, 22. 60 Joan 31. Idem super Ioel, cum illud exponeret: Effundam de Spiritu n.eo 53, ‹ Secundum enim quod Deus est atque ex Deo secundum naturam Filius: natus enim est ex Deo et Patre, proprius ipsius, et in ipso, et ex ipso est Spiritus, › sicut videlicet ex ipso Deo el Patre intelligitur. Idem in laudibus Theodosii imperatoris ait: ‹ Ba ptizantem, inquit, igitur in igne et sancto Spirit; non alienum baptizatis largientem Spiritum, servi scilicet ac ministri in morem: sed, ut Deura secundum naturam, cum suprema potestate suum proprium, et qui cx ipso est. Et post pauca Peccato absolvens eum, qui sibi cohæret proprio inungit Spiritu, quem immittit ipse quidem, ut ex Deo Patre Verbum, atque ex propria nobis profun dit natura. Communen vero, tanquam rem dispen sationi carnis adjungens, et ut homo insufflabat corporaliter. Insufflavit enim, et dixit: Accipite Spi ritum sanctum **.**. Et: Non ad mensuram dat Deus Spiritum, juxta Joannis vocem "; sed ipse immittit ex seipso, sicuti videlicet et Pater. › In gestis item primæ in Nicæa synodi, in his quæ dixerunt Patres per episcopum Leontium, ita habetur: «Inventus est Spiritus, procedens quidem 16. "I Cor. x, 4. 82 Matth. x, 37. 81 Joel. 11, 28.

ex Patre, proprius autem Filii, atque ex ipso manans. pionem: Unus enim, inquit, Filius, cum sit vivens Magnus quoque Athanasius in libro De dispensa tione incarnationis, cujus initium est: Qui perverse divinas Scripturas volunt intelligere, Ipse, inquit, eum superne inisit Deus, et ipse cum inferius ut homo suscepit. Ex ipso igitur in ipsum descendit ex deitate in, humanitatem ejus. › Sanctus quoque Chrysostomus, in sermone de humanitate Domini nostri Jesus Christi, cujus initium est: Vere ap paruit nobis gratia Dei, Venit, inquit, ad nos Christus, dedit nobis Spiritum ex se manantem, no. strumque suscepit corpus. › Idem in sermone, qui inscribitur Пpoçudaxtı xov quo scilicet adversus bæreses fideles homines præmunire satagit, cujus initium est: Quoniam ad bonum Deum tendimus, ‹ Observandus et cavendus nobis boni adversarius diabolus, ait, et ita nos cu stodiet Spiritus a Christo manans, in diem futuræ redemptionis. › Simeon quoque Metaphrasies conscribens pas sionem sancti Dionysii Areopagitæ, ita inchoavit Olim quidem figuris et ænigmatibus fidei myste ria involvebantur, et veritatis jubar umbrarum nube tegebatur. Postea vero quam magnum salutis sacramentum nobis comparatum est, et is qui corda nostra singulariter finxit, proprie circa nos beni guitatis miseratione sine peccato factus est simi ¡is nobis; aliaque subiit, quæ humanæ infirmitatis Suất, ut ego primam recipiam nobilitatem, ac tau-* dem crucis supplicio affectus est mortemque susti nuit. Et ne singula persequar: multa enim in medio fuerunt ejus, dispensationis sacramenta; li nem ejus corporalis inhabitatio suscepit: Spiritus que inchoat gratia, et in cœlos meus Christus fertur, at¸ue ad paternum solium redit, procedentemque ex se Spiritum pro informandis infidelibus genti bus discipulis mitut. › Sanctus Anastasius Antiochenus patriarcha ia libro De rectis Ecclesiæ dogmatibus, ait: Corporis vero proprietatem pro exemplo sumentes divinarum personarum ad invicem, habitum per membrorum proportionem, ac similitudinem commendare insti tuimus. Hic etenim spiritus oris' ejus º¹, videlicet Der Spiritus sanctus dicitur, cuin os Unigenitus sit; et Spiritus rursum ex ipso procedens, et missus non solum a Putre, sed etiam a Filio. Et pos. p.uca Apostoli enim deprecantes, et ut Domino supplican tes, his qui illius adventu digni essen:, Siritum sanctum, ut ita dixerim, extrinsecus inferebant. Salvator autem noster, ex seipso, veluti ex thesauro quodam, his, qui per vitæ munditiam idonei et di gui erant, istum præbebat. Idem in eodem libro Spiritus sanc.us, inquit, spiritus oris Dei uppellatur, Os enim Patris, Filius. Rursus in eodem: Spiri lus sanctus veritatis, est spiritus: hic a Patre qui dem procedit, accipit autem a Filio. Magnus item Athanasius, in epistola ad Sera Verbum, unam esse oportet perfectam ac plenam, sanctificantem et illuminantem vitam, quæ opératio ipsius et munus est, quæ ex Patre procedere di citur; quoniam a Filio, qui ex Patre esse con ceditur, emical, et mittitur, et datur. Item in confessione fidei suæ, cujus initium est: Quicunque vult salvus esse, ante omnia opus est, ut teneul catholicam fidem, ait: Spiritus san clus ex Patre et Filio est, non factus, non creatus nec genitus, sed procedens. Sanctus Epiphanius, in libro suo, quem inscripsit Anchoram: Spiritus, ait, incom, rchensibilis est, non alienus a Patre et Filio, neque conglutinatio est Patris ac Filii. Et post pauca: Spiritus san ctus non Patris frater, sed ex eadem essentia Patris ac Filii. Ipse enim Unigenitus Patris Spiritum dixit, atque ex Patre procedentem: et de meo, inquit, accipiet; ne alienum a Patre, vel a Filio existimes. Et post pauca: Ex Patre et Filio, tertius appellatione. Et post multa: Ambo in homine ju sto inhabitant, Christus et Spiritus ejus. Si autem Christus ex Patre creditur Deus ex Deo, et Spiritus a Christo, sive ab utroque, ut ait Christus, qui u Patre procedit, et hic de meo accipiet. Et post pauca: Sed dicet aliquis: Ergo duos esse filios ai cimus? Et quomodo erit Unigenitus? ‹ Tu quis es qui respondeas Deo"? Si enim Filium vocat ex se natum, Spiritum autem sunclum, qui ab utroque est: quæ solum intelliguntur a sanctis, lucida, lu ciflua, lucidamque efficientiam habentia. Ac post pauca: Spiritus sanctus spiritus veritatis est, lu men tertium a Patre et Filio. Et post pauca Quemadmodum enim Patrem nemo novit, nisi Filius, neque Filium nisi Pater; ita audeo dicere, neque Sp ritum sanctum, nisi Pater et Filius, a quo procedu, et a quo accipit. Et neque Filium, et Patrem nisi Spiritus sanctus, qui veraciter glorifica!, qui docet omnia, qui a Patre et Filio est. Et aliquibus interpositis Itaque et Pater erat semper, et Filius erat semper, et Spiritus sanclus ex Patre spiral es Filio. Et rursus in eodem Emitte, ait David, lucem tuam, et veritatem tuam • Ipse est Dominus, qui dixů novissimis diebus effundam de Spiritu meo super omnem carnem, el prophetabunt filii eorum, et juvenes eorum visiones videbunt **. Et ea quidem, que a sanctis dicuntur hujus modi, ita aperta sunt pauca ex pluribus collecta. Quoniam igitur magnus Basilius, in epistola að Terentium comitem, ait: Quam rationem habet commune ad proprium, hanc habet essentia ad sub stantiam. Et idem rursus in epistola ad Gregorium fratrem de differentia essentiæ atque substantæ, inquit: Communitatis quidem ratio ad essentiam refertur. Substantia vero proprium cujusque si gnum est. Damascenus quoque in su:s theologicis » Psal. xxxil, 6. 6 Rom. 18, 20. 33 Psal. ILII, 3. el 11, 28.

capitulis: Substantia est commune cum proprio, stantiarum intelligo, perfectum Deum ipsam esse constat, quia, quando conjuncte dicimus essentiam Filii, quoniam. Filius nomen ex propriis est, com mune cum propriis significamus. Sed commune cuin proprio substantia est. Ita enim Damascenus defi nit. Itaque quoniam ex essentia Filii dictus est Spiritus, ex substantia ejus dictus est: sicque, quod quærebatur, invenimus. Quod autem in divinis Scripturis idem sit,quantum ad rem, proprietas atque substantia, sive etiam persona, manifestum est. Gregorius enim Theolo gus in sermone ad lumina dixit: Dei autem cum dixero,uno lumine ac tribus illustramini: tribus qui dem, secundum proprietates. Exponensque quid di xerit proprietates, adjungit, sive substantias, sive personas vocare placet. Item in laudibus sancti Athanasii, cum dixisset: Una enim essentia, tres que substantiæ; cum dicantur quidem a nobis, pie protinus adjunxit: Aliud enim naturam indicat; aliud trium proprietates. Illic ergo cum proprieta tes posuisset, substantias exposuit: hic autem sub stantias, proprietates. Ex quo sane manifestum est quia proprietatem et substantiam idem intelligi vult, simulque naturam et essentiam in Deo æsti mat; unam enim essentiam nat'ırant exposuit. Quo niam igitur commune in Deo essentiæ tres sub stantiæ sunt, communeque hæc est quæ singulis est et propria essentia; una quippe ex tribus est aliqua persona; quodque cuique est, hoc mirabi liter etiam commune est; unum enim tria, et tria unum sunt; in quibus est deitas, sive ut diligentius `dixerim, quæ deitas est juxta theologum Gregorium, manifestum est, quoniam sicut trium essentia substantia est, ita quæque substantiarum essentia et substantia est. Sed tres substantiæ Pater est et Filius et Spiritus sanctus; secundum enim hæc relativa ad invicem proprie accipiuntur. Itaque verum profecto est quod dicitur, quod quando conjuncte Filii essentiam dicimus, sub stantiam ejus sive personam significamus; cum commune quidem essentiam dicendo signetur, pro pria vero substantia per relativum nomen Filii insinuetur: substantia quippe commune cam pro prio est dicta. Quod cum ex Filii essentia dicitur Spiritus sanctus, ex ejus substantia" dicitur. Idem enim, quantum ad rem, essentia et substantia est. Damascenus præterea in suis theologicis capitu lis, Deitas, inquit, naturam insinual; Puter au. tem quod dicitur substantiam, sicuti et humanitas Maturam commendat, Petrus vero substantiam. Quia igitur quemadmodum Pater. ita et Filins similiter substantiam indicat; substantia vero commune cum proprio, sicut ipse definivit; com mune autem Deitas vel natura, vel essentia est. Dicitur autem ex Filii essentia esse Spiritum sanctum; manifestum est, quoniam ex substantia ipsius est. Quoniam vero idem in iisdem ait: Cum unam sub scio perfectamque essentiam.Dicitur autem ex Filii essentia esse Spiritus: manifestum est, quia ex substantia ipsius esse dicitur. Et quoniam in eisdein ait: Quia solus Filius genitus est; ex Patris enim essentia sine principio et sine tempore est natus; et solus Spiritus sanctus ex Patris essentia nou genitus, sed procedens est: ex Patris auteru essentia, pro eo, quod est, ex Patris substantia et iste tradit et omnes consentiunt, quia Spiritus san ctus cum ex Filii essentia a theologis asseritur, et ipsius substantia est: idem enim essentia atque substantia in Deo est secundum rem. Porro si quis ista aliter accipiens velit aliud qui dem in Deo essentiam, aliud substantiam signifi care, necessario fateri essentiam sine substantia substantiamque sine essentia cogetur. Ad quam absurditatem magnus quoque Basilius in prædicta ad Terentium comitem epistola orationem necessa rio deduxit. Et quoniam indeterminate theologi de divina Filii nativitate disserentes ipsum ali quando quidem ex Patris essentia, aliquando vero ex illius substantia natum· asserunt; aut duos filios natos confitebitur, alium quidem ex essentia, alium vero ex substantia, aut non esse Filii unicam ac simplicem nativitatem dicet. Idem vero et de Spiritu sancto dicetur. Et certe si quidem sunt tres differentes aliudque Patris proprietas, aliud Patris persona, aliud paterna substantia, et aliud Pater, aliudque rursum essentia illius; idemque de reliquis substantiis dicendum partim quidem Tri nitas nobis auferetur, et peribunt omnia quæ de ipsa pie tradita suscepimus: partim compositus erit Deus, ex tam differentibus ad invicem secun dum rem constans. Sed enim ista absurda sunt et impia. Et illud igitur absurdum pentus et impium, .quo posito ista sequuntur. Quoniam igitur substantia quidem et persona idem est, substantia vero et proprietas æque idem est, substantia autem essentia est, ut ex his quæ supra diximus constat, manifestum est hæc omula idem in Deo esse secundum rem. Et illud item manifestuin est quod, si aliud essentia, aliud sub stantia a sanctis dicitur; sed tamen secundum rem dixerunt non aliud essentiam, aliud esse substan tiam, sed secundum quod una atque cadem res aliter quidem signatur ex nomine essentiæ seu naturæ, ` aliter ex nomine substantiæ sive personæ.Illud enim communiter et absolute, hoc autem propric ma gis, cum eo scilicet quod ad aliquid quodammodo habeat quia enim absoluta ab his quæ dicuntur ad aliquid, differunt; eorum vero quæ in Deo dicun tur, alia.quidem absoluta sunt nomina quæ unum Deum indiscrete significant, alia vero relative ha bent quæ a nobis Trinitatem commendant, et se cundum ea quidem, quæ absoluta et communia sunt, unita Theologia constat, secundum veĝo ca quæ ad invicem relativa sunt, et secundum ea quæ ad aliquid habent, discreta contexitur theologia;

unitio verò atque discretio non idem est; neque secundum proprietates quæ substantias ostende enim relativum et absolutum idem secundum hoc dictum est: sequitur non idem esse essentiam atque substantiam, Essentiæ enim nomen quiddam abso lutum signat, substantia vero propriam cu jusque notam commendat, secundum quam ad aliam refertur personam. Nam exempli causa, dexter homo ab eo qui sim pliciter home est secundum quod simpliciter et atiquo modo, sive secundum commune et proprium differt, etsi secundum rem idem sit dexter homo; quippe et Petrus homo est et filius Jonæ; neque alterum significat qui eundem Petrum hominem dicit; alterum vero, cum eumdem filium Jonæ dixe rit. Secundum vero, quod simpliciter et aliquo modo dicitur, differentiam tantum indicat; dicendo enim Petrum hominem absoluto et communi no mine subjectum, eumdem vero et Jonæ filium di rendo, proprio et relativo et definito nomine, eum dem et flium esse ex homine Jona qui pater illi fuit, indicat. Per utrumque ergo nomen aliter et aliter idem significatur, relative scilicet et abso tate solum autem simpliciter et aliquo modo differt. Aliud enim essentiam sine habitu signifi cat; aliud eamdem et ad aliquid quodammodo habentem. Attestatur autem his quæ dicta sunt primum quidem magnus Athanasius, postea vero etiam sanctus Maximus, atque ambo in dialogis suis adversus Anomæum. Anoinœco enim dicente aliud essentiam, aliud esse substantiam, sanctus Maximus respondet: Aliud et aliud non quasi rem; atque illo inferente: Num ergo compositio? Sanctus adjun git Aliud et aliud dixi, non quasi rem, sed ut aliud aliquid essentia, aliud significante substantia. Sicut granum tritici dicitur et semen est et fructus; aliud autem quoddam significat semen, aliud fructus. Concedens ergo sanctus illic, aliud esse essen tiam, aliud substantiam, non tamen geminam dei tatem intelligi permittit: propterea scilicet quod non idem itiđem significet deitas et substantia, vel essentia et substantia. Licet igitur idem essentiam ac substantiam dicere secunduin rem et aliud es sentiam, allud substantiam secundum significativa rerum nomina. Et utrumque tamen verum est. Non enim secundum idem etiam ambo in quantum es sentia quidem commune significal, et idem quod erat esse. Substantia vero idem, et ad aliquid quo dammodo habens vel gignentis, vel geniti, vel pro cedentis vel producti ratione. Dictum est autem a sanctis non idem essentiam esse atque substantiam, propter Sabellium maxinie. Aic enim unam personam Deum esse confitens, idem in Deo esse substantiam et essentiam secun dum rem, et libenter quidem confitebatur. Hoc enim illi maxime ad id quod moliebatur, confere rebat. Substantias vero seu personas relativum esse, Accipit substantiam pro hypostasi. rent, nolebat. Si quis enim paternam substantiain relativum dicat, necesse est, et ad quod refertur, simul confiteri. Hujusmodi quippe natura est earuni rerum quæ ad aliquid dicuntur. Idem vero et in substantia genita et in procedente dicendum est. Hoc autem in Deo posito, necesse est tres substan tias, seu tres personas Deum secundum fidei posi tionem ex processibus, sive relationibus apparen tes confiteri, quod erat contrarium Sabellii proposito. De hoc quod propositum est, et magnus Basilius in exemplari dictatæ ab eo fidei, cujus initium est Eos qui præventi sunt alia fidei confessione, ait Quidam vero ab impietate Afri Sabellii venientes, substantiam [hypostasin} atque essentiam idem esse suspicati, inde occasiones concinnandæ suæ blasphe, miæ trahunt, ex eo, quod in fide scriptum sit: Si quis qutem ex alia essentia sire substantia Filium esse dixerit, hune anathematizat catholica el aposto lica Ecclesia. Non enim illic idem dixerunt, essen tiam atque substantiam. Si enim unam atque eam dem intelligentiam insinuarent voces, quid necesse eral u¡rasque ponere? Constat vero quoniam aliis quidem ex Patris illum essentia esse negantibus, atiis vero dicentibus, quia neque ex essentia, neque ex substantia esset; ita utraque ut aliena ab eccle siast.ca intelligentia interdixerunt. Ubi enim sen sum suum expresserunt, ex Patris essentia Filium dixerunt; non jam adjicientes et ex substantia. Ita que et illud quidem pro abolitione pessimæ in telligentiæ positum est, hoc autem salutare dɔgma manifestat. Hoc in loco magnus Basilius dicentibus Patribus Si quis vero dixerit, ex alia essentia, seu substaulia Filium, hunc anathematizat catbolica et apostolica Ecclesia,eos qui hinc conficiebant, idem esse sub stantiam atque essentiam, culpat et ait: Non enim, quia illic dixerunt, ex alia essentia, sive sub stantia, inde colligitur idem esse essentiam at que substantiam; sed quorumidam opiniones falla ces ab Ecclesia eliminantes, utrisque istis vocibus usi sunt. Si enim idem ambæ significarent, necesse profecto non erat utrasque ponere. Sed quoniam alii quidem negabant ex Patris essentia Filium esse, quidam vero neque ex essentia, neque ex substantia Patris illum esse fatebantur, idcirco utraque interdixerunt, pro deletione pessimæ intel ligentiae anathemati subjicientes, si quis ex alia essentia sive substantia Filium dixerit. Ex quofliquet sanctum concludere, non idem es e essentiam atque substantiaq. Quod quidam præ ter sancti viri intentionem pervertentes, in pluri mas absurditates incidunt. Neque enim illos cul pat, quod secundum rem idem esse essent am atque substantiam dixerint; hoc enim verum essę veritas ipsa cum sanctis Patribus loquitur, ipseque in epistola ad Gregorium fratrem attestatur; sed

quia secundum rationem, sive nominum sign-1 cationem, idem essentiam et substantiam esse putabant et non ut ipse ait, essentiam quidem ad commune, ut simpliciter ducebant: substan tiam vero, notam propriam in eo, quod aliquo modo ad alind baberet, definiebant, et ab utro que nominum unam eamdemque capiebant intelli gentiam per quam processus, relationesque, simul que tres personas, esse Deum auferebant. Itaque confitentur quidem Ecclesiæ. magistri,, idem essentiam et substantiam esse: et iidem rur sus negant, non idem esse substantiam atque essen tiam dicentes, non secundum idem et ambo, sicut dictum est; contradictionem enim in eodem nun quam simul veram esse posse. Aliud enim secun dum rem, aliud secundum nomen accipitur. Deinde adjicit, quod ubi suum Patres sensum indi care voluerunt, dixerunt ex Patris essentia Filium, satis esse putaverunt ad insinuandum, Filii sub stantiam ex Patre esse: ac proxime, veluti si di ceretur, eum esse ex paterna substantia. Hoc enim manifestationem habere salutaris dogmatis asseve rant. Salutare autem dogma est, ex Patre substan tiam habere Filium, nativitatis ratione confiteri consubstantialem scilicet ei, ex quo est, quod sane dogma indicari dixit ex eo, quod dictum est, ex Patris essentia Filium esse. Idem ergo est ex Patris essentia, atque ex Patris substantia dicere. Idem ex essentia atque substantia est, secundum rem. Et essentia Patris substantia est Patris.` Quoniam igitur et Spiritus sanctus ex Filii es sentia asseritur, liquet etiam, quod ex substantia illius sit: neque enim est vel essentia sine substantia, vel substantia sine essentia. Quamvis et prima synodus in fidei Symbolo sic tradidit: Credimus et in Filium Dei natum ex Patre, videlicet ex Patris essentia. Porro si sanctum Isaac proferat dicentem: Ille pater tuus est, el ex natura tua est; at id quidem dici fas est, in quibus nullus ordo conspicitur, divisis qui dem secundum nateriam, unitis autem solummodu termino naturæ mortalis, per quam invicem'consub stantiales secundum conversionem ad invicem di cuntur, et secundum quam unusquisque cx proximi na'ura, veluti ex quodam subjecto, in propria substan tia, ac veluti ex toto pars abusive diceretur. Cæterum in sancta Trinitate, cum una sit ac simplicissima essen tia, differentiaque solo personarum ab invicem or dine inspiciatur, secundum scilicet substantiales illarum processus, quemadmodum impossibile est Patrem ex Filio et ex Filii essentia dici, et certe cum una sit eademque essentia Patris ac Filii, ita possibile non est Filium ex Spiritus sive de Spiritus substantia unquam dici propter ordinis terminum, secundum quem ex Patre per Filium procedit. Quemadmodum eadem ratione Filium ex Patre per Spiritam gigni asseverare non possumus. Quocirca rite dictum est: Filius sancti Spiritus neque est, neque dicitur, neque convertitur habitus ista consequentia. Constat autem ex his quæ dicta sunt, et quod magnus Athanasius idcirco ait: Ex Patre procedere dicitur, quoniam a Verbo emical, et millitur, el datur. Itaque nisi per Verbum illum Pater emitteret, ne quaquam esset ex Patre procedens. Proprietas enim Spiritus, ut diximus, est ex Patre per Filium proce dere, sive ex primo per medium esse, perque hu jusmodi processum procedens est. Filius enim esset, si ex Patre sine medio procederet. Nam, ex Patre esse sine medio, proprietas Filii est, sicut etiani supra docuimus. Quomodo ergo non esse a Filio dicatur, qui idcirco dicitur ex Patre procedere, quia es a Filio et per Filium est? Et illud itidem constat, quis procedere et emicare idem esse arbitratur Athanasius. Idcirco enim ait: Proced.re a Patre dicitur, quoniam a Verbo emicat, quasi di ceret, Ideo procedens est, quia ex Patre per Fi lium procedit; nisi enim per Filium, nunquam di ceretur ex Patre procedere, sed nasci. Si enum, ut quidam volunt, emicare quod ait, de temporali, quem illi introducunt, processu intel Constat igitur per omnia, quod sive ex Filii essen tia Spiritus dicitur, sive ex Filio, sive ex Fili sub stantia, nihil differt ad ejus substantiam insinuandam. Quemadmodum enim ex eo quod dictum est, Filium esse ex Patris essentia, substantia illius inde esse intelligitur: ita et Spiritus sanctus, quoniam ex Filii essentia a theologis traditur, ex ipso etiam habere substantiam insinuatur, secundum quam ex Patre ligi voluit, quam rationem habuisset, simul ita per Filium procedit, et secundum quam ab ipso habere esse dicitur. Ac sicut indifferenter a theo Hogis, sive ex Patris essent a, sive ex ejus sub stantia Filius dicitur, ad insinuandam ejus ex ilio substantiam: ita et Spiritum ex Filio, sive ex ejus essentia, sive ex substantia dicere indifferenter pus sumus ad ostendendum, illum ex Filio habere esse; nisi quis ad omnia impudens esse velit. Si quis autem et hic per hoc indicari- consubstan tialitatem dicat, Filius certe de Spiritus essentia non dicitur, neque convertitur habitus ista conse quentia. connectere? Ut enim hunc etiam esse concedamus, temporalis illa processio quid ad eam confert,quæ sine tempore est? Quanam vero ratione poneret hane sempiternæ illius processionis esse causam? Omnes quippe novimus, quoniam causalem con junètionem pro causa accipi. Non enim, quoniam a Filio temporaliter emicat, ideo a Patre sive tempore procedit. Ideo tamen eo verbo usus est, ut emicare, pro eo, quod est procedere, diceret; quoniam Spiritum illuminantem, vitam appellavit, alternatim scilicet conversione dictionis utens quanquam et magistrorum plurimi emicare quod Isaac Eremitam, cujus exstant opuscula ascetica.

dicitur in substantiali personarum processu pro- în divinis personis, ut supra declaratum est, ab año priæ substantiæ prætulerunt; sicut est ¡Hud, quod canitor: Unigenitus Filius, qui ex Patre sine tempore efulsit; sed etiam procedentem ex Patre Spiritom vitam esse viventis Verbi dixit. Si autem vita ex vivente, nur.quam certe erit sine Spiritu F¡ lius: Sicut enim Pater habet vitam in semetipso, sic dedit et Filio vitam habere in semetipso”. Vita autem Spiritus sanctus est, quem una cum Patris essentia ex Patre nascens trahit. Neque enim est sine vita, qni natus est. Id quippe præter impieta tem etiam stolidissimum est, ut ait Chrysostomus, cum illud exponeret: Dedit vitam. Enimvero, quoniam operatio Filii Spiritus sanctus esse dictus est subsistens et substantialiter insita, constat quia per Spiritum operatur. Hoc antem et communis Ecclesiæ opinio est, maxime cum etiam Dominus dixerit: Si autem ego in digito Dei ejicio dæmonia, ergo pervenit in vos regnum Dei ". Quod alius evangelista exponens ait: Si autem in Spiritu Dei eficio dæmonia “. Filius itaque per Spiritum Dei, qui etiam suns est Spiritus, opera tur. Illud autem, per quod quisquam operatur, sive quasi movens est, ut rex, per quem civitatis dispensator administrat ac gerit omnia; sive, quasi speciale et ab arte veniens; ut artifex per artem operatur; sive per causam naturalis virtutis suæ. Non ergo virtus operantis causa est, sicuti et mens per verbum operans quasi per vim suam natura lem et efficientiam, causa est verbi, sed non ec contra: quippe omnis vis, et actio naturaliter per aliquem' prodiens, etiam ex illo est. At operatur quidem per Verbum, quasi per suam naturalem vim. Operatur autem Filius per Spiritum, quasi per naturalem atque insitam substantialiter virtutem suam. Ideo, et magnus Basilius in 1v Quæstionum ait Neque sine Filio facit quippiam Pater, neque sine Spiritu Filius. Filii autem Verbum, Spiritus: ‹ Por tans, inquit,omnia verbo virtutis suæ,› Ex quibus profecto omnibus et ordo ad invicem divinarum personarum, et ut se invicem teneant, unaque cogitentur et intelligantur constitit. Quo niam igitur Spiritus sanctus donum Filii, et ope ratio ipsins est; operatio vero ab operante, donum que a mittente effulget, et mittitur, et datur: li quet, quia ex Filio est Spiritus sanctus. Ut enim Filius per quem Pater operatur, ex Patre est; ita et de sancto Spiritu dicendum, per quem operatur Filius. Neque enim sicut id, quod monet, aut sicut artificialis, atque exemplaris causa, quod per quem, dicitur, bic locum habet. Donum autem dixit, vel, quia alternatim, et hoc in loco conversione dic tionis usus est. Donum enim ad dari, ac milli, quod dicitur, proprium est. Vel quia dari, ac mitti Joan. v, 26. ** Luc. x1, 20. Matth. XII, 28. esse significat. Per quem nihilominus causam, et quod ex causa est, intelligi voluit. Nempe enim ab eo nunquanı daretur nisi etiam ab eo esset: aliter enim ministri fungeretur vice. quo autem iHum dari oportebat, ut ipse ait Athanasius, nisi ab eo, cujus est? Hoc autem non ita esset, nisi et ad illum referretur. Relatio autem causam, et causale com mendat. Filius ergo causa sancti Spiritus est. Spi ritus enim sanctus per Fillum non operatur; causaque illa est, quia Filius ex Patre pet Spiritum non gignitur, Spiritus autem ex Patre per Filium procedit. Secundum quam sane ration nem, nec Filius operatio et virtus Spiritus sancti dictus est. Porro, si quis cjusdem beatissimi viri dictum in fidei ipsius confessione præexpositumi, quo ait Spiritus sanctus, ex Patre et Filio non factus, nec creatus, nec genitus, sed procedens, ambignum putat, et quasi adulteratum calumniatur: primum qui dem id verum esse, inde manifestum est, quia et theologus Gregorius in Athanasii laudibus ipsius meminit dicens: Solus ille vel cum paucis admo dum, ausus est veritatem in scriptis confiteri; el quæ illic addit:quam tunc temporis conscriptam ad Ju lium Romanuni pontificem misit, cum insimulare tur non rectæ esse fidei. Deinde, et ex eo constat, ipsius veram esse, quod per omnes Occidentis eccle sias Dominicis semper diebus psallitur, atque adeo celebris est auctor, ut ne a pueris quidem ignore tur; ex illis quidem temporibus ubique diffusa, at que contra 'Arianorum hæresin, contraque omnes rectæ fidei adversarios, in cunctis ecclesiis publice cani pracepta. Aut igitur aliam aliquam confessionem tanti viri proferant, cujus et Theologus meminit, et cui tra ditio Ecclesiæ attestatur: aut si hoc non possunt, istăm cum supra exposito dicto suscipiant. Tes tantur autem hanc ipsam fidei confessionem sancti viri esse, atque id dictum ita se habere, qui contra Latinos multo ante scripserunt:quam sibi ut ad versam, frustra labefactare nituntur. Atque, ut intelligi datur, tunc quidem adhue servabatur, post modum vero pertinaciores ad contradicendum facti, omnino illam auferre voluerunt. Et si modo nihilom nus curiose inquirentibus raro licet in vetustissim's codicibus ita habere invenitur. Si quis tamen dili gentius inspiciat, nihil hic novum dixisse sanctum virum comperiet. Plurimis enim in locis per Fi lium illum esse ait, et a Filio accipere, et ab ipso scilicet accipere, quod accipit. Id antem est ejus esse, quodque paulo ante dicebat, a Filio effulgere, quocirca quam a Patre procedentem virtutem dixit, Spiritum sanctum a Patre procedentem intelligi Symbolum Athanasianum. De hoc Symbolo vide eruditam disputationem Nicolai Se rarii.

voluit: hoc autem ex Patre per Filings esse ac proce- signis inest, quod tuman genitum Filius vit ar inge dere. Porro ista his, quæ in fidei expositione po suit, valde consona suut, Apparet simul ex superioribus, quia et prodire, et proſundi, es proflugre, et inundare, et manare, et efful gere, et quæque similia, eamdem Spiritus sancti sub stantiam signare, quam ipsam etiam procedere signi ficat; non solum, quia, ut dictum est, duo pro cessus sancti Spiritus non sunt, ut quidam volunt, et idcirco ista omnia, ad substantialem processum ejus reducenda sunt; cum eos qui geminos istos processus pouunt, multa necessario absurdissima sequantur: verum quia et theologi ex Patre proce dere, et proßindi, et profluere, et emitti Spiritum sanctum concorditer asserunt, ubi dicere volunt, ipsum ex Patre procedere. Magnus quippe Basilius ait: Quia non prodil in tempore, quod prodit ex Deo, etiam si in tempore fiat ejus actio, et ælerne kabet omnia, ut Dei Spiritus, atque ex ipso manaus. Et illud: Neque enim minus aliquid eramus habituri ad cognoscendum Spiritum ex Deo esse, Spiritum oris ejus illum audientes, sed idoneum et istud nomen erat ipsius ex Deo insinuare substantiam: verbo esse, pro eo, quod est, procedere usus est. Sanctus quoque Maximus: Emittit, inquit, Pater Spirium, hoc est, emisit, Et ipse de processu ejus disserens, ut superius constitit, cum sanctorum Patrum auctoritate ostenderemus, emitti, ac miui, apud eos, pro eo, quod est, nasci, et procedere solere accipi, Sanctus item Cyrillus ait: Prodit qutem ex Patre, et Filio; es constat, quia dicina est essentia in ipsa, a que ex ipsa prodiens: ac profunditur a Filio, sicut etiam ex Deo et Patre. Sed et in sermone sup ad monachos, atque in Expositione divini Symboli, sie ait: Spiritus profunditur, videlicet procedit, veluti es fonte, ex Deo et Patre. Et rursum að Hermiam Num, inquit, animadvertisti, quoniam Spiritum qui dem veritatis nominavil Paracletum Dominus? Ait deuique: Quoniam procedis ex Patre, aua omnia pro prie ostendens, quæ Patris sunt. Ac rursus in eo deus: butelligisne, quomodo, ut proprium se nobis missurum pollicetur Spiritum, qui procedit ex Patre? Et Spiritum quidem veritatis vocal: profundi tamen ex ipso Putre deknivėt. Sed et magnus Athanasius, in ea quam scripsit disputatione Orthodoxi et Macedoniani, ait: Spiri Ins natura- sanclus natura incorruptibilis, ut Spiritus Dei, et ex ipso mañans, sive procedens. Quin etiam in Filli ex Patre substantia insinuan da, prædictis verbis usi sunt. Magnus enim Basilius in Ill quæstione ait: Patris quidem op ini, optimusque Filius, ex lumine autem ingenito lumen effulsit sempiternum, alque ex vera vita vivificans processit fons, atque ex ipsa virtute Dei virtus effulsit. Sed et verbo effulsit in quadam mystica sacrificii oratione in Spiritu sancto usus est, de Filio dicens: quo Spiritus sanctus effalsit. Ac purses idem in eisdem ail: Commuķis præsumptio omnibus simul Chris nilo lumine effulgens. Sanctus autem Cyrillus ia uno capitulorum zuID rum de æternitate Filij sic ait; Erat igitur gignemzi Patri coæternus Filius, valui a fonte quodam paternæ substantiæ manans. Et in alio: Qui anim a polerma processit essentia, patrem protinus ostendit sum, qui se genuerat. El in allo: Quod ex Patris assentie pro cessit Verbum, Alque in alio: Pater produxis ex seipso Filium inseparabiliter atque incuyclonter. Et in also: Totum esse Fiġji ex Patris essentia procedit. In alio quoque Quænam enim passio fieri in sole cernitur, quando gignit lucem? quænam contingit ignis separatio, quomodo emittit ex se ipso fulgorem? Quo·l si gignunt istá inseparabiliter, omittuntque impasai Bbiliter, quæ ex iis sunt; nonne lange dignius et excellentius horum coudiler naturæ, quæ splendorem emittit? Psallimus item in canticis Spiritus confessor, el conformis x Patre simul effulait. Et item: Tu Dei mater incuncianter facia es ejus, qui ex immo8– Lali Patre. Si igitur eos, qui biņos sancti Spiritus processuS ponunt, absurda plurima sequuntur: verbis aulem, quibus Filii ex Patre substantiam, ac rursus sub stantialem Spiritus ex Patre processum sancti siguificare volentes, ejusdem usi sunt in Filio, atque in Spirilu indiscrete, et absque ulla deter minatione: quomodo nou et hic per id quod dieſtur profundi, et iuundare, et profusre, per Filium, atque a Filio dici Spiritum sanctum, necesse sit intelli gere ejus ex Filio substantiam, secundum quam ex Patre per Filjum procedit: maxime, cum beatus Cyrillus, profundi, pro eo, quod est, procedere, apertissimę tradiderit. Quia enim duas ex Deo personas procedere, se cundum scilicet geminum processum ſides tradidit aliam quidem, secundum nativitatem; aliam vern, secundum processionem: atque alius quidem Filio, alius vero Spiritui convenit, constat, quandoquidem Filius ex Patre procedere, inundare, et fluere a theologis asseritur; ista. pro eo quod est,nasci, vel gigni intelligenda. Cum vero Spiritus sanctus sive a Patre, sive a Filia profundi, et prodira, el profluere dicitur: hæc, pro eo quod est procedere, accipienda; verbis istis omnibus processum cujus libet ex aliquo insinuantibus, et ubique quidem aptari peculiarius valentibus, atque in hoc loco propriam utrique personæ substantiam affatim red dere: alteri quidem nascendi; alteri vero, proce dendi ratione; cum alia quidem sit continenter ex prima, alia, per eam quæ est continenter ex prima: quippe isți ambobus sunt substantiarum termini. Verum, quoniam ab omnibus doctoribus Spiritus sanctus ex Filio procedere asseritur, liquet pro fecto, quia secundum naturam est, vel secundum accidens. Id quippe creaturarum est a Deo non nalu raliter procedere. Si igitur, secundum naturam ex Filio procedu Spiritus, hoc autem duobus modis fit: vel secunduin nativitatem, vel secundum pro

Et mittitur quidem a Patre, mittitur autem et a Fillo; quippe æqualiter, ac sine ulla differentia communia Patri, el Filio sunt quæ singulis a theologia assignantur. Atque profuit quidem a Patre, propriam autem Filii est, ut et ab ipso omanet. Fons enim sancti Spiritus et Filius að Ecclesiæ magistris asseritur. Et habet quidema substantiæ causam ex primitivo lumine; effulget vero per unigenitum, quoniam per ipsum est, atque per Filiam quod dicitur, et ipse Filins ad Patrein reducuntur. ressionem; præter ista enim nullus alius divinis significat. Itaque dictus est quidem Spiritus Patris, personis secundum naturam processus est; secun- sed et Spiritus veritatis est. dom nativitatem vero, processus in Spiritu esse non potest, ita enim esset Spiritus Filius Filil manifestum est Spiritus ex Fitio processum, ut pro cedentis esse: simulque constat ex his, effulgere, et profundi, et profluere,quod dicitur, a Filío Spiritum ipsum ex Patre procedentem, unicum Spiritum sanctum, non donum aliquod sine substantia signi ficare, ut quidam volunt; sicut enim sive Filius, sive Spiritus effulgere, et profluere ex Patre dicitur, ipsæ personæ divinæ signantur proceden tes: ita et Spiritus a Filio profundi, et effulgere cam dicitur, et maxime cum sic conjuncte proce dens ex Patre per Filium profundi, ac procedere dicatur, ipsa divina persona Spiritus insinuatur. Procedentem enim ex Patre Spiritum, nemo sine substantia dicere præsumit, nisi quis blasphemare relit. Illud autem, quod quidam aiunt, sanctos dicere, Spiritum sanctum procedere quidem ex Patre, a Filio autem profundi; et rursum, procedère qui dem ex Patre, ab eo autem effulgere, vel proprium ipsius esse, vel non alienum, et quæ talia: per bas conjunctiones connexivas, substantialem Spi ritus processum Filio tollentes, Patrique solum modo hunc attribuentes, omnino imbecillum est. Hujusmodi quippe illorum mens est quoniam dicitur quidem Spiritus ex Patre procedere, unde secundam essentiam illi peculiaris est: non tamen est alienus a Filio, Spiritus enim Filii dicitur, juxta quod sibi etiam peculiaris est. Iteo et ab no profunditur, quemadmodum ex Deo et Patre, bæres enim paternorum bonorum est, et proprius ipsius est, utpote per ipsum naturaliter prodiens, et ex ipso exsistens. Igitur, els procedit ex Patre, al neque a Filio alienum oportet æstimare secundum eum quem prædiximus modum. Procedit quippe per Filium. Procedere autem quod dicitur, etiam per Filium consequitur. Aliter enim non diceretur ex Patre procedore. Attestatur et his magnus Basilius, cum dicit Illius quidem ad Patrem proprietatem intelligo quo xiam procedit ex Patre; ad Filium vero, quoniam audiet: ● Si quis Spiritum Christi non habet, non est ejus **¸ › Et illud: Neque enim minus aliquid eramus kabituri ad cognoscendum, Spiritum ex Deo esse, Spiritum oris ejus auſſientes eum; sed sufficie. bat el kos nomen ad insiuuandum, ipsius ex Deo dese substantiam. Porro Patris os Filius est, at Patres volunt. Prorsus vero, quod sancto Spiritui ad Patrem est, ez Patre procedere, Patrisque Spiritum dici: hoe, et ad Filium, ab ipso accipere, et audire, et ca tera, quæ Filii Spiritum esse commendant. Nam et a Patre procedere quod dicitur a Patre accipere Ron, vill, 9. Et dictus est quidem, a Patre procedere, proce dit vero per Filium. Namque ex Patre quod dicitur, juxta Patrum sententiam, etiam per Filium sequi tor; aliter quippe procedens non esset. Itaque con nectunt magis Patri, Filium secundum processum, seu processionem sancti Spiritus, quam dividuot hujusmodi conjunctiones. Eorum autem, qui differentiam estentiæ Patris ac Filii pergunt astruere, divisim ac differenter ista reddere est; quippe, ita dividentes, essentiæ quoque differentia necessario sequetur. Nempe enim et theologus Gregorius in suis de divinitate sermonibus, in orationis parte, Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum invocans, atque subinferens, atium quidem bene complacere, alium vero cooper rari, alium autem inspirare: non sane per hujus modi conjunctiones, sive beneplacitum, sive inspi rationem, sive cooperationein personis divisit; neque enim singula horum singulis personarum magis proprie accommodantur, quam reliquis verum, omnia conveniunt singulis, imo et tota Trinitas, ut unus Deus inspirat, et sibi bene com placet in bonis, et quodcunque inchoantibus adju trix est. Atque ubiqué penitus quæque personis assignantur ut propria, sine ulla varietate conve nient; ubi non opponitur relationis objectio, queinadmodum processio Spiritus, Filii ad Patrem relationi nihil obstat, ut in sequentibus lucidius monstrabitur. Quod si procedere ipsam dictionem, quæ Græce kxnopeúrodze dicitur, in Filio inquirunt: primam quidem pluribus supra rationibus ostensum est, quod alia quoque verba hac ipsum nihilominus significant. Deinde, quia et a sanctis quoque posita est hujusmodi dictio. Sed et ipsum, quod per Filium procedere dicitur, à Patribus commendare sufficit, quod etiam procedit ex Filio. Quanquam quibus non sufficiat, quod ex Filio Spiritus esse sanctus dicitur? cam sancti hoc plurimis in locis dixerint, cum de personalibus substantils disse rerent: verbumque esse, substantivum cum sit, magis etiam cenjaspiam ex allquo substantiara exprimere possit, juxta scilieet proprii processo; terminum.

Præterea constat ex superioribus, quod dicimus tima (actione) eminentissimum Ecclesiæ magi in Filio manere Spiritum, quod quidam his obji ciunt, qui etiam ex Filio proferunt, nihil eos juvat. Qui enim et ex Filio Spiritum dicunt, et in Fílio longe prius confitentur; namque et sancti, et in Filio dicunt; et per ipsum, et ex ipso esse, addunt. Neque hoc solum, sed et in Patre, et in Filio Spiri tum sanctum manere. Sicut autem in Patre ma nens, etiam ex ipso est, sic et in Filio manens, etiam ex ipso est. Non enim profecto quispiam blasphemare audebit, ita in Filio manere Spiritum, sicut in quolibet sanctorum, in quibus requiescit quidem, et manet, sed per gratiam, non per natu ram. Præterea vero, quod procedit, in eo, ex quo procedit, prius substiterit necesse est. Neque ènia ex illo aliter procederet. In divinis autem personis, simul et in ipso, et per ipsum, et ex ipso est, propter æternitatem, et quod illic tempori, nullus Tocus sit. Sicut ergo Filius in Patre exsistens ex ipso est, et Spiritus sanctus similiter; pari profecto ratione, et de mansione sancti Spiritus in Filio dieendum. Et est quidem id verum, quod ait divus Diony sius, quod-divinæ substantiæ in invicem circum eunt, sed non idcirco confusio est, neque hinc immobilis ordo pervertitur: Neque necesse Filium in Spiritu cum dicimus, etiam ex Spiritu esse con fiteri, ut Gregorius Nyssenus ait: Sed, est quidem „Filius in Patre, sicut pulchritudo imaginis in pri mitiva forma in propria imagine. Idein vero et Filio, et Spiritu dicendum. in Quoniam igitur ab Orientalis Ecclesiæ magistris, ex Filio esse, ac procedere Spiritum sanctum traditum constitit, licet plurima omissa sint, quæ afferri poterant ad hoc ipsum asseverandum; nunc jam et ab O cidentalis Ecclesiæ doctoribus, ut idem astruere nitamur, admonemur: ut his, qui contra dicere nituntur, nulla jam excusatio reliqua sit. Ac ‹primo quidem, quantam illis universales synqdi reverentiam auctoritatemque præstiterint, et qua fide illorum dicta suscipi conveniat, insinuan dum. Sancta igitur, atque universalis quinta synodus in gestis suis ita ferme ad verbum, ait: Sequimur in omnibus sancios Patres, ac doctores sanctæ Dei Ecclesiæ, Athanasium, Hilarium, Basilium, Grego rium Theologum, Gregorium Nyssenum, Ambrosium, Augustinum, Theophilum, Cyrillum, Joannem Con stantinopolitanum, Leonem, Proclum, et omnia, quæ ab eis de fide recta, et ad condemnationem hæreti corum conscripta sunt, suscipimus. Imo, et in syno alico, quod dicitur, anathemate plectuntur, qui prædictos doctores non suscipiunt, neque omnia quæ ab eis scripta sunt, confitentur. Præcipue vero Augustinum sanctæ universales synodi, ut în earum gestis constat, tertia scilicet, sexta et sep ◄ Joan. xx, 21. strum, ac sanctum prædicarunt. Sed et de prænominato sancto Anastasio Antio cheno patriarcha, sexta synodus, sic ail: Suscipimus sanctum Anastasium recta fide respondentem pro tomo sancti, ac venerabilis Papa Leonis. Ac rursus Sanctum nominat Oriens totus hunc sanctæ memo riæ Anastasium, qui fuit Antiochiæ archiepisco pus, et qui eum non suscipit, Deus anathemati zet. Sanctus igitur Hilarius, antiquus Pater, atque venerabilis, et dicendi vi, et philosophiæ studiis, et theologiæ sublimitate, et vitæ munditia, et miracu lorum ostensione maxime clarus, ita, ut beatus Augustinus de illo dicat: Mirum sane, si quis Hilarium legens non admiratur cum his qui in Nicæa convenerunt. Pro Unigeniti gloria contra Arium pugnans, ait in secundo De Trinitate libro, quem contra Arium et Sabellium conscripsit Credimus sanctam Trinitatem, hoc est Patrem, el Filium, el Spiritum sanctum, unum Deum omnipo tentem, unius essentiæ, unius substantiæ, unius potentiæ, creatorem omnium creaturarum; ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia. Patrem non ab alio, Filium ex Patre genitum, Deum verum de Deo vero, lumen verum, ex lumine vero, non tamen duo lumina, sed unum lumen: Spiritum sanctum a Patre, et Filio æqualiter procedentem, consubstan tialem et coæternum Patri et Filio, Pater in seipso plenus Deus, Filius plenus Deus ex Patre genitus, Spiritus sanctus plenus ex Patre, et Filio procedens. Non tamen tres deos dicimus, sed unum Deum. Idem in Commentariis in Apostolum, de Patre ac Filio disserens, ait: Nihil in sancto Spiritų duplex intelligi, quin Pater et Filius illi esse præbuerint. Unde ambo unum principium sancti Spiritus dicun tur. Sanctus item Hieronymus quodam In Ioco opu sculorum suorum, ait: Spiritus sanclus a Patre ac Filio procedens, per omnia Patri et Filio 'coæqualis et coæternus est. Sanctus quoque Ambrosius Mediolanensis epi scopus in libro suo De Trinitute ait: Non quasi ex loco mittitur Spiritus, neque quasi de loco procedit a Filio procedens. Idem in secundo de sancto Spiritu libro, ait: Quod ex aliquo est, aut ex essen tia quidem, veluti cum Filius ex Patre, vel Spiritus sanctus ex Patre et Filio. Ex potestate autem sicuti ex Deo omnia. Sanctus Augustinus autem in lib. 1v de Trinitate ail: Nec possumus dicere, quod Spiritus a Filio non procedat. Neque enim frustra idem Spiritus, el Patris, et Filii Spiritus dicitur. Nec video, quid aliud significare voluerit, cum sufflans in faciem discipulorum, ail: ‹ Accipite Spiritum sanctum ". Neque enim flutus ille corporeus cum sensu corpo .raliter tangendi procedens ex corpore, substantia

quomodo in te inculpabiliter oporteat credere, ut te Deum, unum, æternum sentiam, et incomprehensibi. liter trinum in personis credam, Patrem ingenitum, Filium ex Patre unigenitum, procedentem ex utrisque permanentem Spiritum sanctum. Spiritus sancti fuit; sed demonstratio, per congruam tiam, et inspira mihi, et doce me per gratiam tuam, significationem, non tantum a Patre, sed et a Filio procedere Spiritum sanctum. Quis enim dementissi mus dixerit, alium fuisse Spiritum sanctum, quem suflans dedit, et alium, quem post ascensionem suam misit? Unus enim Spiritus est Spiritus Dei, Spiritus Patris, et Filii Spiritus sancti, qui opera tur omnia in omnibus. Idem in lib. xv De Trinitate: Et tamen non frustra in hac Trinitate non dicitur Verbum Dei, misi Filius, nec donum Dei, nisi Spiritus sanctus; nec de quo genitum est Verbum, et de quo procedit principaliter Spiritus, nisi Deus Pater. Ideo autem addidi principaliter, quia et de Filio Spiritus sanctus procedere reperitur. Sed hoc quoque illi Pater dedit non jam exsistenti, et nondum habenti; sed quidquid unigenito Verbo dedit, gignendo dedit. Sic ergo cum genuit, at eliam de illo donum commune procederet, et Spiritus sanclus esset amborum. Idem in lib. v De Trinitate: Quemadmodum Filio substantiam præstat sine initio temporis, sine mulabilitate naturæ ex Patre nativitas, ita et Spiritui sancto esse præstat sine principio temporis, sine mutabilitatę naturæ, ipsa ex utroque processło. Idem super Joan.: Corporalis illa insufflatio non Spiritus sancti substantia fuit, sed demonstratio per congruam significationem, non tantum a Patre, sed etiam a Filio procedere Spiritum sanctum; quis enim ita demens sit, ut dicat, alium esse Spiritum sanctum, quem insufflans dedit: alium, quem posiquam assumptus est, misit? Idem in eodem libro: Hanc fidem per te, et ex te, et in te confiteor, o beata, et benedicta, et gloriosa Trinitas, o vera, et summa, et æterna unitas, Pater, et Filius, ´et Spiritus sunctus, Deus, et Dominus Paracletus, charitas, gratia, unio, vera lux, verum lumen ex vero lumine, vera illuminatio, vivens vita, vita ex vivente, viventium vivificatio, fons, fluvius,. rivus, unus ex nullo, unus ab uno, unus ex ambo bus. Ab uno omnia, omnia per unum in uno. Ex nullo Pater, ex altero, Patre scilicet, Filius; ex am bobus Spiritus sanctus, hoc est, ex Putre et Filio. Verus genitor, veritas, genitus, amborum charitas, Spiritus sanctus. Unitas una, æqua majestas, æqualis gloria, una eademque essentia. Sanctus quoque Leo papa, sub quo Chalcedo nense concilium conflatum est; cujus de fide litte ras, recta fidei columnam universa synodus appellat, in canonicis sanctionibus contra eos qui pecuniæ gratia, munus imponerent, ait: Gratia, quæ gratis non datur, et accipitur, gratia non est. At Simoniaci non gratis accipiunt; nón ergo gratiam, quæ in ecclesiasticis ordinibus maxime operatur, accipiunt. Si autem non accipiunt, non habent, neque gratis, neque cum pecunia dare alicui possunt. Quid igitur dant? Spiritum mendacii scilicet. Quomodo? Id ostendemus. Si enim Spiritus veritatis, Veritate ipsa testante, ex qua procedit, gratis datur; procul dubio spiritus mendacii esse deprehenditur, qui non gratis datur. Sanctus item Gregorius Romanus pontifex, in homil. super illud Joan.. Cum sero esset die illo una Sabbatorum 75, ait: «Sicut misit me Pater, et ego mitto vos: › hoc est, ea charitate vos diligo, cum inter scandala persecutorum mitto, etc. quæ supra notavimus. Idem cum exponeret illud Cantici. canticorum, scilicet: Odor unguentorum tuorum, super omnia aromala ", ait: Unguentum Domini Spiritus sanctus erat, de quo Propheta ad eum dixit Idem ad Petrum quemdam, postulantem rectæ dei conscribi regulam, quadraginta illam capitulis distinxit; quorum singula, dogma continent salu bre, atque ad fidem necessarium. Ait igitur in cap. 8: Firmissime tene, et nullatenus dubites, ipsum Spiritum sanctum, qui Patris, ac Filii unus Spiritus est, a Patrè, et Filio procedere. Ait enim Filius: ‹ Cum venerit Paracletus, Spiritus verita tis, qui a Patre procedit "; › quo in loco suum esse docuit Spiritum sanctum. Ipse quippe est Veritas. Et ex Filio procedere Spiritum sanctum, et prophe tica nobis, et apostolica doctrina commendat, Isaias enim de Filio dicit: «Percutiet terram virga oris mui, et Spiritu labiorum suorum interficiet im- D. Unxit te Deus, Deus tuus, oleo exsultationis præ pium”.› De quo et Apostolus ait: ‹ Quem Domi nus Jesus interficiet Spiritu oris sui”. › Quem et ipse unigenitus Filius Dei, oris sui Spiritum esse signanter ostendens, post resurrectionem suam discipulis suis insufflans dixit: Accipite Spiritum sanctum 13 , ›› et Joan. in Apoc., ex ore ipsius Domini Jesu gladium bis acutum procedere dixit”. › Ipse ergo Spiritus ejus, ipse et gladius ex ore ejus procedens. Idem in lib. De fide catholica: Præsta, inquit, mihi, in hac via, quam, te duce, ambulo, sapien participibus tuis ". › Hoc oleo, quando incarnatus est, unclus est: Non enim primum homo faclus est, postea Spiritum sanctum accepit: sed, quando de Spiritu sancto incarnatus est, simul et incarnatus, et unctus est. Odor enim unguentorum fragrantia sancti Spiritus est, qui `et ab ipso procedit, et in ipso permanet. Idem în 11 Moral. Spiritus sanctus nun quam deseruil kumanitatem Christi, cujus ex Deitate procedit. Ista quidem a Latinis doctoribus sumpta, pauca de innumerabilibus posuimus: per quæ Græcis " Joan. xv, 26. "Isa. xi, 44. "Il Thess. 11, 8.” Joan. xx, 21.” Apoc: 1 et xIx. 19. "Cant. IV, 10. 17 Psal. XLIV, 8. 78 Joan. xx,

diunt, bæreticos existimabimus. Sed, ista plane ioepta sunt et absurdissima. Nam quod beatus Au gustinus in suis de sancto Spiritu sententiis, ne vestigium quidem ambiguitatis ostenderit, ex di ctis suis constat: Non enim possumus, inquit, di cere, quod Spiritus sanctus a Filto non procedat. Et qui aliter sentiunt, eos dementissimos appellat; Atque hanc fidem ad Deum, ait, aperte confiteri, in qua, ex Filio procedere Spiritum sanctum continetur, et ab ipsis Salvatoris verbis id ostendi asseverat; additque, ipsam propheticam, alque apostolicam doctrinam, ex Filio procedere Spiritum sanctum, consentiunt; Dei scilicet Spiritu cos, terræ licet, quidem honorem habebimus; qui vere illis obau sc maris intercapedine disparatos conjungente, în una catholicæ fidei, pietatisque concordia. Neque cnim profecto, benignissimus cum sit, quas Verbam vitæ continere, et humano generi expositores elo quiorum suorum præesse voluit, per quas morta lkanı misertus errores, ad agnitionem sui errantja corda converteret, vel de veritate dissentire ab in, vicem, aut fidei duces, Ecclesiæ decretis post bea tos apostolos assumi permişissel, qui gubernatorum, ac magistrorum vice præcipitatores, et eversores ecclesiastici gregis futuri essent. Neque tanta con cilia errare permisisset, quæ, sic, de illis viris sta tuerunt, ut juberent omnes, qui a Christo Christi ani dicerentur, eos revereri in omnibus, nihilque illorum dictis contraire; neque pastores eos esse, ne ad prærupta, et præcipitia, gregem sibi credi tum pertraherent. Sed nec sancti jam essent, nos que cæci cæcos sequeremur, ignorantiæ tenebris cæcati, nec veritatem agnoscentes. Verum, học profecto est, oblique in Deum erroris culpam intorquere; idque, cụm Salvator noster usque ad consummationem sæculi nobiscum se fore promi serit, pro quibus redimendis, amnis illi çura fuit, omniaque implevit sacramenta. commendare. Hæc autem profecto ambigentis non sunt: et Petrom firmissime tenere, ac nullo modo dubitare de processut sancti Spiritus ex Filio admonet. Atque in fine quadraginta capitulorum, quæ að eum scripsit, quasi concludens, ait: Singula, quæ illic dicta essent, Lantum roboris ad fidem habere, ut qui vek unum ex illis abolare niteretur, quasi manifeste impius communisque pestis exsecrandus, atque ſugiendus esset; el neque in meusa illi, neque, in alio quolibet communicandum, neque salutan dum, neque sub tectum vocandum ait. Constat igitur, quia, quæ de fide crediderat, ex et scribebat, eisque onines credere, et obtemperare, et monebat, et orabas, ut quæ essent maxime salubria et vera. Desipuisset enim profecto Augu expetisset. Cæterum, si qui heatum Augustiņum senten tiam illam de sancto Spiritu, non quasi dogma im-. mobile protulisse arbitrantur, neque ita illum sensissę, et aliis persuadere voluisse, quoniam aliquo in loco, scriptorum suorum dixerit stinus, si, pro incertis rebus, tantam ultionem Solis canonicis Scripturis, divinis scilicet eloquis, lectores incunctanser ac sine ulla hæsitatione credere, atque assentiri debere; scriptis vero suis, non Lana tum honoris impendere, sed, si quidem canonicis Scripturis concordant, 'suscipere; se vero si usquam a veritate aberrasset, correctionem, a¡que emendatio nem non solum non renuere, verum et libenter am plecti; qui ergo talia proferunt, etiam Apostolun Paulum Apostolico choro detrudere coguntur; ne que illum veritatis prædicationem scisse fatebuntur. Beatum item Dionysium veritate excidisse, ex verbis illius occasionem nacti, dicturi sunt. Ille enim ait: Quoniam non sum dignus vocari aposlq tolus, et nondum arbitror me comprehendisse, Iste vero in fine libri De divinis nominikus, veniam petiit si quid omnino vel in parte, a veritate aberrøvit. Sin autem, quæ a summis viris, per modestiam et humilitatem dicta sunt, non oportet contra illos, quasi ab illis testimonium sumere; prorsus, et ea quæ a beato Augustino modestissime sunt dicta, contra illum proferre in testimonium, imo contra veritatem, fas nou est. Alias enim sancto rum maximas virtutes exertemus, catholicosque doctores arbitrabimur circa fidem naufragasse, aliisque parasse naufragium; eosdemque, et sanc 108 simul et nocentes appellabimus, et magistris S. Augustinus in epist. xix. Hoc dictum bæretici perpetim in ore habent contra Patrum auc ctoritatem. (a) Deest aliquid. Quid autem dieturi sunt de doctoribus reliquis? neque enim omnes ambiguos dicent: Quidam vero, et illum, et cum illo alios plurimos doctorum errasse de sancto Spiritu, nihil mirum ease asse verant: Homines quippe fuisse, el errare, hominum. esse. Sed ista profecto improborum nimis homi kum sunt, et eorum qui doctores una destruere nituntur. Quid euim prohibet eadem ratione, om nęs pariter exploderent? Homines enim fuerunt et ipsi, ac veluti in profundæ noctis versati tenebris. Hoc enim concesso, omnes arhitrabimur circa fjdem qunctabundos et duhios hærere, nulloque horum judicio utemur ad sanctarum litterarum intelligentiam. Ne isti quidem, qui hæc dicunt, habebunt, unde sua firmare possint, nutantibus` omnibus. Quibus, quim rationibus, quos volunt, magistros auguunt, eisdem et ipsi arguentur. Nempe enim non omnium sedebunt judices (a), con munes quidem Ecclesiæ magistros, ipsi vero, veluti sapientiæ ac scientiæ thesauros penes se conditos, habentes, eosque supra humanam natu ram fuisse gloriantes, quæ ipsi proferunt, sola obtinere, ac rata esse, ac firmissima dicere aude bunt. Atque, ut datur intelligi, eos quidem qui omniuņi consensu, sapientia, et, sanctitate flo dby Google

ru-runt, fragilitate conditionis humanæ in errorem nium naturalium bonorum, Patrisque bona habeat lapsos dicent, sibi autem ipsi tantummodo errore decipi non posse, peculiare erit? Sed ista, ut superbiæ, stultitiæque plenissima ¡¡lís reliuquantur, quos defectat hujusmodi fatuas iautilesque gloriolas sequi; maximé cum possibile non sit, eosdem et sanctos consentiente, orbe uni verso, fuisse, et a fide devĭasse, sine qua Deo pła cere impossibile est, ut ait Apostolus ". Nos au tem honorem illis ah universalibus conciliis attri Lutum servantes, hosque ut præceptores, et dices Græces Latinosque sequentes: In Christo enim Jesu, neque Iudæus, neque Græcus est aliquid ", quodqne a quolibet dictum, veraciter eamdem ha bet viên, librantes, sibi ipsis, atque invicem de sancto Spiritu, valde concordes aspicimus. propria, atque præcipua; ac ex eo, quod nou ser viliter, ac ministri officio a Fillo mittitur, utpote qui est incommutabilis imago Patris. Hæc enim ex prædictis însinuața sint etsi plurima sint. Et if lird una apparet, quod quando insufflavit in disci pulos Dominus, et dixit eis: Accipite Spiritum sanctum “, qui ex Patré per Filium naturafiter prodit, et per se procedentem dedit eis. Hoc igitur, ut dictum est ab Ecclesia magistris.. satis supra declaratum ést; præcipue tamen ma gnus Basilius suam hac de re opinionem indicans, prædicta confirmat. Nam in quarto contra Euno miuin, in uno capitulo quod inscribitur Quod divina natura siť Spiritus: Spiritus enim, inquit, viventi Verbo ad creandum conjunctus, víva virtus es!, ét ná tura, divina, ineffabilis ex ineffabili ore prodíens, in effabiliter per insufflationem in hominem emissa, et secundum formam a Christo corporaliter ostensant, rursus ab ipso per insulationem restituta. Concurrere quippe oportebat antiquæ novitati præsentem quoque renovationem, et hujusmodi concursionem expressit insufflans, non alius exsistens, quam is qui ab initio insufflaverat; sed ipse, per quem dedit Deus insufflatio nem, tunc quidem cum anima, nunc autem in animam. Alii enim ex Filio procedere aiunt Spiritu, Banetuin; Alii esse ex Filio, atque ab eo esse ha bere, et ab ipso naturaliter prodire, et profund+ et emicare, et profluere, ac per Filium et ex Fitio procedere; et, si quid ejusmodi intelligentiæ pro ximum ab eis dicitur, quanquam;, olsi qua a ma gistris obseurius fortassis de hac re dieta vitle bantur, prudentice fuerat, ea ex manifestis dictis on interpretari: ne propter nos videantur et sibi ipsis ét invicem sacri doctores adversari: id profetto pro certo habentes quod a Deo traditi Ecclesiæ magistri, nunquam diversis inter se dogmatibus dissentire possent: per quorum on unus ille, et divinus Spiritus, de quo serino est, locutus sit. His positis, constat ex his quæ communiter et singulariter a ganolis Patribus dicta prænotavimus quod ipsi sancti viri qui ex Patre per Filium procedere Spiritum sanctum dixerunt, et Filio procedera, et ab ipso esse, atque ab eo esse habere, et ex eo naturaliter prodire, et profluere et, si quid est hujusmodi, præter id quod ex ipsis fidei principiis necessario sie ista concluduntur, ex ¡psis Salvatoris vocibus occasiones acceperunt; es Patre quidem illam ideo esse asserentes, quod Salvator in Evangeliis dixerit, Qui a Patre proces dit *. Per Filium vero esse, et ex Fitio, quia ipsum Dominus, none quidem veritatis Spiritunn dixerit, núno autem ipsum discipulis corporalíter ostenderit. Atque munc quidem ad discipulos alt, Quia do meo accipiet et annuntiabit: vobis **'. Nunc vero ad Patrem: Omnia mea tua sunt, el mund man sint.. ez Magnus quoque Athanasius, in epist. ad Serapio nem de Spiritu sancto, cujus fuitium' est: Legi nunc quoque scriptam a tua veneratione epistolam, ait: Denique mittente Patre Spiritum, Filium illum discipulis insufflans dedit. Omnia enim quæ habel Pater, Filii sunt. Sanctus item Cyrillus in iv ad Hermiam, ait Simat enim, atque sammi Opificis ineffabilibus' nu tibuy nutura hominis ad sebelahifam: provecta est, habitu etiam ad Spiritum componebatur. Insufflavit enim in faciem ejus spiraculum vitæ, non alňer, ut rest, antmáli kot lurent sanctificationis, propric tatisque ad Deum' hadituro, nist participatione Spi rilug sanctè fuister ornatus. Fiaque el quando onige mitus factus est homo, desertant, að destitutani antiqued bond, et quod a principio acceperat, inve miens naturaṁ komínis, camtrarsus in illud transfor mare ouravit, veluti a fonte, próprio scilicet plenitu dine iltum immittens, ac dicens: «Accipite Spiritune sanotum, v evidentiore insufflatione per carnem Spi ritus naturam optime signans. Præter ista vero, quæ a sanctis viris dicta sunt, quibus aperte indicatur, Spiritum sanctum per insufflationem discipulis datum: quandoquidem hio magnus Basilius Spiritum Verbo conjunctum ad creandum, quem et vivam virtutem, et divinam dixit naturam a Christo per insufflationem homini fuisse restitutam; quam etiam corpoream appella vit formam ab ipso demonstratam; manifestum sane est, quod quando insufflans dixit: Accipite Spiritum sanctum, per hoc ipsum, qui ex Patre procederet; Spiritum insinuavit. Hoc enim est ** Joan. xvii, 10. 83 Juan. Atyne ex eo, quod mítôi quidem Spiritus a Pa tre et donari, et si quid hujusmodi est, mitti vero, et dbri, et' a Filio ibidem dicitur,, neque seorsim mittit Pater Spiritum sanetom, ac seorsim Filius; séð en cơ quod a' Patre per Filium atque ex Patre, et Filio una datione, una largitione, una missione datur, et miltitūr: quemadmodum scilicet una processione ex Patre per Filium procedit, alque ex eo, quod Filius consors sit paternorum om ” Hebr. xi, 6. " Galat. 111,-28. ** Joan. xv, 26. * Joan. xvi, 14. xx, 21. dby Google

Verbo conjunctam fæisse ad creandum, vivanı vir- quam senserint, et usque in finem in ea impietate fatem divinam naturam, Paracletum scilicet. Quod autem formam, ajunt Basilius, Cyrillus que, adumbrationem per carnem Spiritus naturæ, hoc Augustinus corporalem insufflationem appella vit. Et quia forma, et adumbratio Spiritus naturæ est, insufflationem illam non esse Spiritus sancti substantiam dixit, sed documentum per propriam et congruam significationem, quod hic Spiritus sanctus etiam ex Filio procederet. Et merito sanje, quoniam enim nihil eorum quæ a Domino fiebant, fortuitum erat; et quæ in figura peraguntur relatio nem aliquam ad ea quæ significant, habent: sicut bap tisma, quod per aquam datur, invisibiliter operan tem emundationem indicat, emundat quippe aqua, et diluit corporum sordes, mysteriumque Dominici corporis in specie panis et vini traditum, mysti cum animæ signat alimentum; et quod in linguis igneis Spiritus sanctus delapsus est, rationem pro fecto habet ad ea quæ tunc sunt gesta divinitus signa. Ignis quippe Deitatem signat, linguæ, ma gisterii proprietatem. Ita scilicet, illa insufflatio aliquid significabat. Erat enim argumentum divi næ substantiæ Spiritus; quippe nibil corporeum ita divinum indicat Spiritum, sicut flatus huma nus; sicut enim illa insufflatio per os ex intimis, corporeisque visceribus prodit, ita et ipse Spiritus sanctus cujus forma corporalis spiritus est, et ex Patre per Filium substantiam habet. Natura quippe divina dictus est ineffabilis ex ineffabili ore ma nans. Manare autem, ut supra monstratum est, in substantia Spiritus sanctus accepit. Sanctus quoque Cyrillus ait:Sicut et anusquis que nostrum spiritum, aui in seipso est, continet, alque ex íntimis visceribus ad exteriora profundit idcirco denique et corporaliter illum insufflavit ostendens, quia sicut humanus spiritus ex humano ore procedit, ita et ex divina essentia,quod ex ipsa est, divine profunditur. Divinam essentiam, Patrem, et Filium nominat, quorum pauto superius memo riam districtius fecit. Ex quibus etiam constat ex Patre et Filio veluti ex uno, procedere ac prodire. Patet itaque, quod qui per insufflationem fa etam, non esse datum apostolis Spiritum sanctum ex Patre procedentem, sed donum aliquod, sine substantia dicunt, a sanctorum Patrum intelligen tia discrepant, atque anathemati subjiciuntur. Saucta enim universalis quinta synodus in quo dam capitulo ita posuit: Si quis Theodoro Mop. questiæ episcopo favet dicenti, alium esse Deum Verbum, et alium Christum, atque cum cæteris in qumeris blasphemiis suis dicere audentem, quia post resurrectionem insufflans in discipulos, Dominus, et dicens: ‹ Accipite Spiritum sanctum, › non dedit eis Spiritum sanctum, sed figuraliter tantum in sufflavit; his igitur, qui eadem, et his similia un "Ephes. v. 6. 851 Cor. XII, 6. duraverint, anathema sit. Ex his, simul ostenditur, non plures Spiritus sanctos oportere confiteri in Deo, ut quidam flp gunt; cum Apostolus quidem dixerit, Unus Spiri tus sanctus, in quo omnia "; magnusque Basilius ad Amphilochium, Unus Deus et Pater, unus unigenitus Filius, et unus, Spiritus sanctus, et ipse singulariter enuntiatus, et per unum Filium Patri conjunctus, et per ipsam implens venerandam ac beatissimam Trinitatem. Et rursus: Via, divinæ cognitionis ab uno Spiritu, per unum Filium ad unum Patrem est. Gregorio item Theologo in libro ad Heronem philosophum dicente: Definias autem et nostram religionem, docens unum quidem nosse Deum ingenitum Patrem; unum autem genitum Filium, unum vero Spiritum procedentem ex Patre, sive prodeuntem. Præfato item beato Athanasio in præfato libro ita docente: Spiritum vero San ctum sic dici, non alterum invenies, Spiritus enim ut dixi, Deus dicitur, et sanctus Deus. Ambo vero nomina composita ei, qui proprie appellatur Spiritus sanclus, congruunt: sicut Pátris appellatio cause, Filiique illi qui sine ullo medio ex causa est. vero Itaque licet quidem plures nominare spiritus; alium quidem spiritum adoptionis, alium spiritum dilectionis, sapientiæ alium, álium fidei, alium timoris Dei, alium consilii, et fortitudinis, et patientiæ, et continentiæ; quippe operationes Spiritus, Isaias Spiritus vocare consuevit, secun dum theologum Gregorium. Omnia enim operari unum, eumdemque Spiritum Apostolus ait, quæ etiam operationes vocat, dicens: Et divisiones ope rationum sunt, idem autem Deus, qui operatur om nta in nobis 85. Divus quoque Chrysostomus in sermone de san cto Spiritu, cujus initium est: Heri quidem, o ama tores Christi, adventus sancti ac venerandi Spiritus a nobis laudabatur: Quia, inquit, quod donatur, Spiritus sanctus est. Vocatur et donum Spiritus sanctus a donatore nomen habens; quando vero Spiritus dicitur, non alium intelligere fas est, quam eum qui ex Patre proprie, substantialiter procedit. Sicut enini Filii, et Patris nomen substantiis con gruit, ita el Spiritus sancti appellatio uni persona Trinitatis competit. Ut enim dictum est, Spiritus, et sanctus composita, ei, qui proprie vocatur Spi ritus sauctus, conveniunt. Attestatur et his magnus Athanasius in Epis tola ad Serapionem, cujus initium est: Litteras sancti amoris tui; dicit enim: Dicite, sicubi in Scripturis legistis, Spiritum sanctum simpliciter dici Spiritum sine adjectione vel Dei, vel Patris, vel meum, vel ipsius Christi et Filii vel a me, quod est a Deo, vel sine articulo Græcæ locutionis more ne simpliciter intelligatur Spiritus. Nam si dicatur Veua, sine præcedente articulo, de quolibet spiritu

intelligi potest. Sin vero apponatur articulus, ut díed- ▲ relaxandi tuņe acceperunt per Spiritum sanctum, tur tò līveūµa tò &y:ov, significat Spiritum sanctum, vel Paracletum, vel veritatis Spiritum, id est, Filii, ipso dicente:‹ Ego sum Veritas ",» ne audientes Spiri tum simpliciter dici, vel sine præcedente articulo, vel sine adjectione subsequente, Spiritum sanctum dici arbitremini. Itaque cum audierimus Spiritum sanc tum, vel cum articulo Spiritum, non de quolibet Spi ritu intelligendum: sed de illo, qui procedit ex Patre, Spiritu veritatis, vel quomodolibet cum aliqua ex prædictis adjectionibus proferatur. Nempe enim, si quoniam a Spiritu datur spiritale donum, Spiri tum sanctum quisplam dicat: Filii edam, ac Pa tris dona, Filii ac Patres eront, atque ita nibil prohibebit Trinitatem multiplicare. Imo, cum sit commune donum, et communia munera, norum quoque nihil prohibebit, et Patrem et Filium, el Spiritum sanctum appellare. Sed ista nimium absurda sunt. quod Dei solius est, ut et magnus Basilius in iv contra Eunom. ostendit, dieens: Si igitur peccata dimittere nullius est, nisi solius Dei; dimittit autem peccata per Apostolos Spiritus sanctus, Deus ergo est Spiritus sanctus. Simul et illud constat, quod, nisi datus esset tunc Spiritus sanctus, Apostoli peccata dimittere non possent: quia vero dimi serunt, liquet, quia dimittendi peccata potestatem una cum Spiritu sancto acceperunt. Non enim hanc haberent, si ille non adesset. Ideo et Chry sostomus aiebat. Neque peccabit, qui dixerit eos et tune gratiam accepisse spiritalem, ut per hanc in eis Spiritus sanctus habitaret, quem negabant qui dam eis tum a Christo datum fuisse. Idem Sanctus super Joan. Evangelie: Cur au tem, inquit: «Rogabo Patrem **?» Quia, si dixisset, ‹Ego mittam, ɔ» non similiter profecto credidissent. Nunc enim id maxime agebat, ut sibi crederetur. Illum igitur tunc acceperunt Apostoli, quem dat Christus; dat autem, quem mittit; quem ergo Chris tus mittit, hunc acceperunt Apostoli. Mittit vero non donum sine substantia, sed ipsum Spiritum. Paracle tus enim, inquit, quem ego mittam vobis a Patre, Spiritum veritatis, qui a Patre procedit ". › Sed ad id quoque commendandum quod Chris tus Spiritum mittat, adjecit Chrysost.: Postea enim ipse se mittere ait, dicens: Accipite Spiritum sanc tum. Igitur, qui tunc a Christo datus est, eum Chrystost., et ab ipso, et a Patre missum ait. Non ergo vel sibi, vel aliis magistris Ecclesiæ, in his, quæ dixit, contrarius est. Quoniam igitur, Accipite Spiritum sanctum "7,dixit Salvator, quod solum Paracletum significat, nequa quam Chrysostomus illi contradicit, non Spiritum sanctum,tunc datum dicens: ex eo, quod cœlesti magistro, sanctisque concordat, Chrysostomo ha betur honor. Hunc enim arbitrantur quidam di xisse, donum quoddam sine substantia apostolis datum, quia illud dictum exponens, ait:‹ Nonnulli quidem dicunt, illum non Spiritum dedisse, sed idoneos ad percipiendum Spiritum illa insufflatione fecisse. Non autem quispiam peccaverit, si dicat, cos, el lune polesiatem quamdam accepisse spiritua lem,¸ et gratiam, ut peccata dimitterent. Ideo et addidit: Quorum remiseritis peccala, remittuntur ais, ostendens quam speciem operationis det.» Al qui sanctus per hoc non contradicit. Neque enim, ut suam opinionem, sed, ut ab aliis invectam objicit. Quosdam enim, sit, dicere, quia non Spiritum dedit Christus. Ac deinde illorum corrigens opinionem Non autem peccabit quispiam, inquiet, et tunc eos potestatem aliquam spiritualem, et gratiam accepis se, dicens; quasi dicat: Illis quidem non videtur apostolos tune Spiritum sanctum accepisse, atque ideo neque illius accepisse gratiam, idoneosque solummodo effectos esse per eam insuflationem ad accipiendum Spiritum sanctum. Consequens enim erat, ut qui eos Spiritum sanctum accepisse tune negabant etiam gratiæ perceptionem tollerent, quam sine Spiritu cuiquam possibile non erat advenire. Deinde et suam sententiam infert: Non autem peccabit quispiam, eos et tunc gratiam accepisse, dicens; quasi illorum sententiam corrigens, qui negabant Spiritum sanctum tunc datum fuisse, os tendit apertius opinionem suam esse, quod tune acceperint Spiritum sanctum. Nam cum gratia Spiritus et ipse una adesse intelligitur: atque hoc inde in primis constat, quod potestatem peccata "Joan. XIV, 87 Joan. xx, Cæterum ad eos, qui dicunt: Si tune Spiritum sanctum acceperunt Apostoli, quid necesse fuit il lum die Pentecostes mitti? dicendum est, quoniam datus est quidem, non autem tota illa sua plenitu dine, neque secundum omnem suam operationem; non quod ipse discretus, ac divisus sit, sed prop ter suscipientium imbecillitatem, qui omnem ejus operationem, et efficientiam tunc profecto capere nequibant. Postea vero quam ad perfectiora profe cerant, tunc, jam omnium gratiarum, donorum que cœlestium capaces facti sunt. Quocirca et Chrysostomus: Nec peccabit, inquit, qui et tunc eos accepisse dixerit spiritalem aliquam gratiam, cum Spiritus tunc ea sola dignos judicaverit. Nam sacerdotii gratiam tunc solain dedit apostolis inhabitantem, cujus proprium peccata solvere, al que ligare non tamen doctrinæ etiam, et verbi gratiam, hanc enim in die Pentecostes, per linguas igneas dedit. Sed, ne tunc quidem tota illis copia est data. Neque enim quotidie ad majores, perfec tioresque virtutes potestatesque evasissent. Sed et post Pentecosten, narrantibus Petro, et Joanne reliquis apostolis, quanta a Judæis passi essent, eo quod fiducialiter in Christi nomine egissent: Motu, inquit, facto repleti sunt omnes Spiritu sancto, us 88 Joan. xiv, 16. 8 Joan. xv,

tem, et amor idem valet. loquerentur verbum Dei cum fiducia ". Nempe enim, sancto cauit: Ta víta, amor, lumen. Charitas au si totum in Pentecoste habnerant, quonam tunc spi ritu impleti sant? Constat vero quia Haboñant iNum quidem, sed, quia perfecte non habebant, ipso rnTSUS impleti sunt. Semperenimae jugiter Spiritus datur, et per singulæ ipsius munera, ipse una ingreditur. Ein Acsibus apostolorum scriptum est: Impo nebant apsetoli manus super eum, qui baptizabatur, poputans, et descendebat Spiritus santius super cor%% Datur enim in adoptione baptizatis, et principatum spiritalem in populi regimine suscipientibus, atque in hac differenter, secundum seilicet munera að Ecclesiæ perfectionem conferentia. Ea ergo insufflatio indicium est veræ sancti Spi ritus effusionis; atque eo magis, quod et gratia, im qua datus est, solius Dei est. Deus autem ést Spiritus sanctas, sed et documentum est ex insuf Datio, per expressam significationem, ex Filio pro cedere Spiritum sandluni alqıB- FX CƠ esse. Ex quibus etians id constat, quod, quì nihil mi rum esse dicunt, st dater a Filio Spíritus, quandow quidem et a quocunque homine, modo sacerdos sit, datur: et sicut ab hominibus cum datur, nơit etiam ab³els procedit: ita neque a' Del Filio proce dit, quamvis ab ipso detur, irrationabiliter, ac de mentissime blasphemant. Primuin quidem, quo siam eamdem proportionem. Spiritum sanctum að Filſum habere, quam haber að homines, putant;' defide, quoniam a' quibuslibet hominibus dari non potest, qui: ab apoštolis datus non est: Imponebant enim monus, ait, super baptizatum populam et de scendebat Spiritus sanclus super eos. In his autein, quæ a magistris Ecclesiæ dicta sun!, horum etiam concordia notanda est. Sicut enim magnus Athanasius in Epist. ad Serapionem, Spiri ium sanctum dixit donum Filii: ita et Augustinus In lib. De Trinitate, ipsum dixit Filii donum. Tum, quia a Patre et Filio datur, tum quia ex Patre per Fiðum procedit, amborumque donum esse, addidit. Ac sicut ille Spiritum sanctum, unam vitam unius vivi Verbi dixit: ita et Augustinus in lib. De fide vivam vitam, et vitam ex vivente dixit. Et quem admodum Cyrillus ad Palladium essentialiter il lum ex utroque, id est, ex Patre per Filium dixit; ita et iste ex utrisque procédere, et in utrisque perdu rare; atque ex ambobus, id est, ex Patre, et Filio esse. Et ut charitatem Spiritum sanctum August nus· appellavit: ita et Athanasius ad Serapionem scribens, ait: Denique Corinthiis, orans. in Trini tate orabat, dicens: Gratia Domini nostri ¸ Jesu Christi, et dilectio Dei, et Patris, et communicatio Spiritus sancti cum omnibus vobis ".) Spiritus enim participes, habemus verbi gratiam, atque in ipso Pa trecharitatem. Constatigitur, quia Spiritum sanctum in hoc loco appellavit: ita enim Trinitas insinuabi tur in qua Apostolum ad Corinthios orassc, ait. Certe et beatus Theodorus Studites de Spiritu ** Act. 11, 4. › Act. xiii, 3. Sed enim Augustinus quidem rursus gratiam voc cavit Spirkum sanctum. Concordat autem et huse sanetos Basilius in mysticis sancti sacrificii precibus, ad Patrem Hilfe de Filio loqnews': Quí'est imágo laæ bonitats, sigillum forma partle in se ipso re Parrem Oslendens, sermo vivus, Deus verus, a quo Spiritus ametis effalsit, adoptionis donum, artha fatura rats. Idem rursus, in epistola ad Gregorian Kæreditatis. fratrem de differentia essentiæ, atque substantiæ, art: Omne quod in nos ex divina virtute perlingit bonum; omnia in omnibus operantis gratiæ opera fionem dicimus, sicut aft Apostolus: Hær autem om nia operatur ukus atque idem Spiritus dividens stn gulis prout vuli**. Porro, si quærere pergimes to ex solo sancto Spiritu bonorum fargitio initium sumens, ita dignis adveniat rursus a Scriptura admonemur, at cre damas largitionis honorum omnium, quæ in nobis per Spiritum auctorem, ef causam esse unigeni:am: Jesum. Ommta enim per ipsum facta esse, et in ipso consistere, a sanctis litteris didict mus. In his autem, quam omnia in omniðus ope Fari gratiamı dixit, Spiritum sönerim esse vult, Omnia enim operalar unas; alque idem Spiritus, Et addit: Onseta nobis per ipsum Spiritum geri. Notandum vero, et qued per medium dicti Hlius, quod omnia scilicet per Filium sint facta, Fition auctorem, et cauzam bonorum quæ per Spirfram nobis geruntur, ostendit; simuf etiam, quæ arte prædiximus de personarum ordine, ex præsenti quoque dicto roborantur, precedens quippe, ait quod. per Filium quidem omnia, cum non essent, ad esse producta sint. Non enim neque ex hac vir tute sine principio, sed quædum virtus est, sine nativitate,. sine principio •subsióténg';' quæ causa est. eorum que sent omnium causa, et quæ për Spiritum nobis geruntur. De hoo entin ili serino institutus erat: sed et voluntatem. alio quoque in loco. Spiritum sametum Augustinus appellavit. At vero charitas, et amer, et voluntas tandumdem vä lent. Quod enim quis amat, hoc et diligit, et vælt. Concordant buie et veteres ilti apud nos Eccle sia magistri. Hi enim, et magnus in primis Atha nasius in his, quæ contra Arium seripuit, eos, qui dicerent posteriores Patre Filium et Spiritum san clum ratiocinando illam absurditatem induxerunt veluti si dicerent, sine ratione, et voluntate Deun esse. Et merito; quia enim Deus intelligibilis, ac vb lens est, secundum communes de boc inteftigen™ tias, Scripturæque sententias, rationabilium vero perfectio, rationem, atque voluntatem habere est, omnis autem perfectio principalius, atque perfeo tius in Deo sita est: quemadmodum Deus ipso seipsum intelligens, ipse sibi ipsi intelligibilis est; hoc enim est et movere ipsum speculatione sui; se iosum vero intelligens, et alia intelligit, ut ait " I Cor.'x, 13. "I Cor. xu, 14.

Dionysius eximlus; atque hinc Verbi, et Filii per- ▲ c'o contumelia, nihil vel ipsis, vel Den Indignius, sona cooritur. Quod enim definibile est ad defini tionam relative dicitur: atque ipse est Patris defl nitio, et Verbum, et sicut definitio ad definitum, sie, habet Filius ad Patrem seeundum Theologum Gre gorium. Sed et consubstantialis ei est. Nulluma enim accidens in Deo, sic et ipse se ipsum est dili gens, et volens et amans. Ipse quippe sibi est desi derabile, et summum, et bonum, ex so ipso suam producit voluntatem, sive charitatem, sive amorem, quæ Spiritui sancto relative assignant Ecclesiæ magistri. Neque enim alias bis qui negarent Filium et Spiritum sanctum, objicerent quod sine ratione et voluntate Deum fateri cogerentur; nisi Patrem quidem, mentem, Filium, Verbum: Spiritum vero sanctum, voluntatem, relative voluissent dicere. Et quoniam quantum est, quod diligitur, tanta et dilectio, sive voluntas est; parilis et ipsa Deo est, et exæquans. Est et consubstantialis, quoniam in Deo nullum accidens. Sic igitur et Deus pro confesso babetur Spiritus sanctus consubstantia lis Patri et Filio, et coæternus. Nunquam enim ſuit sine verbo, et sine voluntate Deus. Ex quo, et quæ prædicta sunt, una apparent, quod Filius scilicet sit ex Patre sine medio, veluti ex mente verbum. Spiritus autem sanctus ex Patre per Fi lium, sicuti voluntas, et charitas, et amor, ex mente per verbum, et ex Verbo prodit. Impossi bile namque est, velle, vel diligere, nisi për verbum, et præcedente verbo. Quocirca etiam merito ex Verbo procedere dicitur. Quia igitur secundum processum voluntatis, sive charitatis, ex Patre per Verbum procedere Spiritum Augustinus intelligit; idcirco cum di xisset, ipsum, dictante Scriptura, charitatem Pa tris ac Filik, etiam ex Patre, et Fillo procedere concludit. Qua conclusione Græcia quoque doc toribus, ut supra docuimus, maxime consonus `est. Hi enim ex Patra per Filium procedere el ex Patre et Filio esse asserunt: quod, qui negat, alterum ex duobus, vel Patrem sine Verbo, et voluntate, vel duos Filios in sancta Trinitate confitebitur, et ambos sine ulla medio ex Pa tre-esse posse.. vel gravius irrogari potest, quodqne majus est, contra illos mentiendo, se ipsos isti a veritate illorum faciunt extorres: ac deinde putant debitam ge is honorem reddere. Neque sane convenit, ne etiam a Filio esse Spiritum sanctum necessario confiteantur, juxta Patrum veracissimam theolo giam: dum negare volunt eum a Filio darl, neque mitti, Spiritum sanctum, gratiam sine substantia, dicere præsumere, sicut enim dictum est: Sie Deus dilexit mundum, ut Filium suum unigenitum dares pro eo"; ita et Spiritum sanctum, Scriptnra cum doctoribus clamante dari, ac nútti, fatendum est, quoniain dilexit nos: illud præterea mente repetendo, quod quotidie orantes, dicimus: Veni, ■ Paraclete benigne, et habita in nobis; et: Dominé, qui sanctum Spiritum tuum hora tertia tais apo stolis misisti, hune a nobis clemens, no auferas. Prorsus vero nunquam ab ipso datus frisset, nigi et ab ipso esset. Aliter quippe minister esset Filios. Ideo et dictum est: quo aulem dari oportebat, nisi ab eo, cujus est? Et illud itèm constat, quia neque Verbum daretur, nisi præcedente charitate, seeundum quam dilexit nos. Et quia Spiritus salie Lus charitas dicitur, principaliter ipsum, dedit nobis cum dilexisset nos, maxime quia et volun Las, quia se ipsum et diligit, et vult Spiritus sanclus, appellatus est. Qui enim amicus alicui efficitur, benam prius voluntatem suam ipsi lar gitur. Scire tamen convenit, quæ communiter atque in discrete sæpe in. Deo dicuntur, relative ac proprie in eo dici. Et dècilter itaque charitas Dous, sidul el mens, et verbum communiter el absolute, sed hoc in loco relative Spiritui redditur. Nam et sapientia dicitur quidem communiter Dewa; secundum quem respectum tunc namen hoc Patri, et Filio, el Spi ritui sancto tanquam uni rei indiscrete commune essa intelligi necesse est. Una cnim est trium es sentia sicut et una sapientia, et una bonitas, et, si quid aliud communiter et absolute, et est, et. intelligitur. Sed tamen proprie Filio sapientia redo ditur, quamvis una ex numero exsistens triom', cademque sit sapientia et quæ genita, est, et quæ Quod si quis Augustinum percondetur, unde genuit, alio tamen respect eadem non est, secun causam sumpserit, ut Spiritum. sanclaim denum, et dilectionem. Patris, ae Filii diceret, scripta îllins testimoniis divinatum Literarum roborata (nam sine his, nihil locutus est) in libris de Trinitate pro eo respondebunt, simulque pro magno Alba nasia, qui eadem locutus est. Non igitur expedit, dum conclusiones irrationabiliter negare volunt, etiam, quæ a SS. Patribus, dieta sunt, charitatem, seu voluntatem, seu aliquid hujusmodi Spiritu sanctuni communiter, ac sigillatim conftentibus una negare, adversus sanclos impudenter se effo rendo, eosque sibi invicem objiciendo. Qua profe "Joan. 111. 16. dum scilicet oppositionem gignendi, ac nascendi, quia neque Pater Filius est, neque: Filius Pater. La dicitur quidem et Spiritus Sapientia, et Mens, verum rekative ae. secundum propriam proceseus definitionem hoc nunquam penitus dicetus; simi liter et voluntas communiter dicitur Deus, quia et volens est ipsum præceptum, ac potestas Dei. Et ¡pse quoque. Dei Filius voluntas Patris, consilium que ejns dicitur, secundum respectum differentem, sicuti et sapientia; sapientia ne invitus Pater, Pater esse videatur, quod quidam fidelibus,, ac piis objecerunt. Verum, Spiritus sanctus secundum

alium modum voluntas relative dictus est, juxta & Filius, neque mens, neque Verbum, secunduin per scilicet definitionem ac proprietatem substantialis processus sui. . Cæterum, si quis velit juxta prædictam rationem et Patrem charitatem dicere, et Filiam similiter et hinc absurde personarum introducet multitudi nem, easdemque asseret multipliciter procedere. Sed Augustinus quidem, qui de hoc subtilissime disserit et maxime in libris De Trinitate, at his qui volunt legere, perspicuum est, unam eamdemque charitatem dicit Spiritum sanetum, Patris et Filii, qua Deus se ipsum diligit, et se invicem Pater, et Filius diligunt, quam etiam connexionem nominat Patris et Filii et unionem, et quæ illic ait: sicut el unum Verbum est, secundum quod Deus se ipsum intelligit. Nos autem cum sanctis Patribus, pro his respondentes dicimus sanctæ Trinitatis ordinem immobilem manere oportere, secundum quem, nec nomina, quæ a processibus substantialibusque modis apparent, commutantur: neque personæ vel præpo nuntur, vel postponuntur, vel omnino commutantur; sicut enim unus Pater, atque unns Filins, et neque Filios Pater, neque Pater Filius: ita et una voluntas, seu charitas Spiritus sanctus congruere relative scilicet dicetur. Atque idem, neque Pater, neque sonalem ordinem erit aliquando. Et, si una essentia, et nna charitas, et unus Deus, cum Patre et Filio, secundum scilicet communia, et absoluta nomina quemadmodum et Paracletus dictus est quidem, et Filius, sed proprie sancto Spiritui redditur, quamvis non video cur magis ex eo quod Spiritus, vel cha ritas, vel voluntas, vel aliquid hujusmodi dicitur. Talia absurda sequi nonnulli arbitrantur. Ex eo autein, quod Spiritus idem dicatur, non itidem. Eadem quippe ratione dicere quispiam posset, et Spiritum spirare alium Spiritum, illumque rursus álium, atque hoc in infinitum tendi; similiter, et Filium quidem gignere, et qui ex ipso nasceretur allam itidem personam gignere, et hoc item in in finitum tendi: verum enim ordinem servare opus est, neque ipsius terminos transgredi, sed intra Trinitatem stare, juxta traditam nobis fidei regu lam, ne deorum introducamus plebem. Itaque talia præsumere illorum est, qui personarum ordinem, et quæ do sancta Trinitate traduntur, et confessa tenentur, tollunt, confunduntque, ac permiscent omnia. Sed secundi bujus voluminis tandem finis sil. Et hæc quidem ita se habent. Ut autem quæ su- Undecimo deinde loco sufficere, ad indicandum, ex perioribus libris sunt dicta, repetentes, quasi in unum conspectum demus omnia: docuimus primo, tertium a Patre esse Spiritum sanctum juxta per sonalem ordinem. Deinde, propter substantiales di vinarum substantiarum processus, nascendi scilicet, ac procedendi, Filium quidem ex Patre esse sine ullo medio; Spiritum sanctum vero ex Patre per Filium procedere. Dein, juxta prædictum ordinem, Filii mediationem plurimis in locis a sanctis Ec clesiæ doctoribus pro confesso tradi: deinceps omnia exempla, quibus in sancta Trinitate sancti Patres usi sunt, traditum in diviuis 'personis ordi нem, secundum substantiales earum processus cum consubstantialitate insinuare, secundum utentium intentionem; Spiritum deinde sanctum cum ex Patre per Filium procedat, per ipsum substantiam habere. Per, et ex, in divinis apud sanctos, idem significare. Tum Filium ad Spiritum, Spiritumque itidem ad Filium, secundum habitum, et relationem habere ad alterutrum, a sanctis tradi. Deinde, quemadmodum Pater causæ ratione ante Filium intellegitur; ita et Filium eadem causæ ratione ante Spiritum intelligi: majorem Spiritu Filium, secundum scilicet personalem ordinem a theologis tradi. Deinde a Filio esse habere Spiritum san clum, utpote ab ipso audientem, et accipientem. Filio esse Spiritum sanctum, quia sit, et dicatur Filli Spiritus. Spiritun: sanctum deinde, Christi Spiritum dici, eadem ratione, qua et Filii Spiritus esse assèvoratur: Spiritum sanctum, spiritum oris Filii a theologis tradi, et utraque, illum ex Patre, et Filio esse, signare, id est, ex Patre per Filium procedere. Filium quidem Verbum Patris dici, Spi ritum vero sanctum Filii itidem Verbum, causæ ratione tradi; Spiritum sanctum præterea etiam ex Filio esse a summis theologis insinuari; Filium, eo quod sit incommutabilis imago Patris, omniaque Patris bona essentialiter habeat, eadem ratione, ut verum Patris Filium, Spiritum sanctum habere; qua illum habet Pater: aliter quippe illud incom mutabile tolli. Mittere, et mitti, capsam et causale in divinis personis significare. Fontem esse sancti Spiritus Filium; Spiritum sanctum imaginem esse Filii, et virtutem ejus naturalem, ac viventem, et essentialem operationem: quemadmodum et Filius hæc omnia Patris est. Ac faciem quidem Patris esse Filium causæ ratione; primitivam item formam Spiritus Filium; ac proprium quidem Pa tris esse Filium, quod ex illo sit; proprium vero Filii Spiritum, quasi per ipsum naturaliter, essen tialiterque prodeuntem, et ex ipso esse accipien tem, atque ex eo exsistentem. Latinos, Græçosque

doctores communiter, et apertissime ex Filio esse, ex tribus Benjamin, discipulumque Gamalielis aut et exsistere, ac procedere Spiritum sanctum divinis rationibus tradere. Hæc autem omnia pluribus rationibus ostensa sunt; quæ, cum vera sint, et firmissimis undique rationibus munita, constat profecto, quia producere quod dicitur, possibile non est, ut Patris substan tiale sit. Neque enim idem Spiritus, tertius simul, et secundus a Patre esse potest, neque continenter et sine medio ex primo, et per eum, qui sit conti; nenter ex primo: neque de solo Patre procedere, et per Filium procedere: neque productor per Verbum, et solus productor esse, et cætera hujus modi, quæ prædicta sunt. Hæc enim evidentissime sibi contraria sunt; et idem est, ac si neque ex Patre omuino procedere illum confiteaṁur; maxi me cum a sauctis declaratum sit, quod nunquam procedere diceretur ex Patre, nisi et a Filio proce deret. Namque procedere ex Patre etiam per Filium una complectitur, quippe procedendi defi nitio est, ex Patre per Filium procedere, secun dum quod etiam a Filio discernitur, per proprium sui, differentemque processum. aliquid hujusmodi; proprium quidem, non tamen quasi substantiale ens; sed, ut notio simpliciter. Præterea nihil secundum negationem habet hoc esse aliquid. Negatio quippe rei, quæ sit ablatio, et ejus, quæ non sit, positio est. Negatio autem est quod dicitur ingenitum, et jam subsistentem se quitur, ipsum enim significat, genitum non esse, per quod sine causa esse signatur. Aut igitur sub stantiale Patris paternitas est, ac gignere est; sive productio et inspiratio; et producere, et inspirare; sive utrumque 'simul, sive præter hæc, tertium quiddam. Et tertium illud quidem, nemo hactenus dixit; si quis enim causam dicat, primum quidem nomen ejus causa simpliciter erit: sicuti Filii quidem, Filius nomen; et sancti Spiritus, Spiritus sanctus: oportebatque pro Patre causam dicere, quod, a Scripturæ sanctæ consuetudine aborret, quæ semper cum de Deo loquitur, Patrem eumi Porro, sublato quod per Filium procedere asseri tur, etiam ex Patre procedere quod dicitur, una tollitur, sublata quippe cujuslibet substantiæ defi nitione, ejusque substantiali proprietate, definitionis quoque nomen aufertur, substantiaque quam defi mitionis nomen signat, una tollitur. Quoniam vero veraciter procedit ex Patre Spiritus sanctus, per c Filium etiam procedere quod dicitur asseretur. Ita enim sancti Patres procedendi complexam defini tionem substantia Spiritus explicuerunt, et quæ dicta sunt, vera esse monstrarunt. Atque una, ut dictum est, producere substantiale Patris esse non potest, idque, cum ex superioribus constat, tum etiam ex his, quæ subjicimus; quia enim unitatem se Trinitatem Domini fides vera commendat, id quidem essentia, id autem personis, ac præter pro prietates, quibus personæ secundum processus rationem distinguuntur: nulla alia est divinarum personarum differentia, solaque divina substantia relinquitur: inspiciendum, juxta fidei concessa principia, quænam sit proprietas Patris, ipsumque speciale proprium, quod præcipue Patris commen dat personam, et Patrem facit, ac secundum quod ad coœquales sibi personas Filii Spiritusque distin guitur. Cum igitur tria communiter de Patre dicantur quod ingenitus sit; quod Pater, quod spiret, sell producat; ingenitum quidem, quod causam signat; et si secundum hoc Pater a Filio Spirituque secer nitur, Patris tamen personam non commendat, so Jumque designatio, et notio ipsius est, jam subsi stentem sequens, ut simpliciter proprium. Duplex enim proprium est. Aliud enim est proprium quod substantialem speciem cujusque commendat; atque ab aliis separat: ut verbi gratia, Paulum esse animal; aliud vero, magistrum fuisse gentium, aut vocat. Præterea, causa universale cum sit, et Patris, et productoris, atque, creatoris prædicatum est: si quidem, ut prædicatum solummodo accipiatur sicuti genera et species, et omnia quæ universaliter contra particularia prædicantur, nulla extra intel ligentem animam res est, sed ipsa solummodo in telligentia est: ita nulla erit res Patris substantia, sed solummodo intelligentia; eritque ex non sub sistente subsistens, quod absurdum est. Patris enim supersubstantiale nomen et rem significat, ait divus Dionysius. Quod si rem aliquam significat causà in Patre substantialem, si quidem aliud quidpiam, præter quam paternitatem, ac productionem significabit; et perspicuum est, quod aliæ istæ res paternitas vi delicet, et causa, in Patre bint. Itaque et allud aliquid causa, præter Patrem, productoremque signabit: atque ita, compositio in Deo erit diffe rentium intelligibilium rerum simulque in Deo perfectius, atque imperfectius erit, neque erit alto rum, quod alterum. Quod si idem est causa quod paternitas atque productio, satius est pro causa quod commune est, quæ magis propria sunt substanțialia esse, dicere, paternitatem scilicet, seu productionem, quia et de magis propriis substantialibus sermo est, ducio resque paternitatem pro proprietate dicunt, quoniam et Patrem primum confitentur. Quod igitur tertium illud quiddam causa sub stantialis sit, constat ex his, sed tamen neque utrumque simul paternitatem dicere fas est. Aut enim ita ambo erunt substantialia, quasi seorsim u'rumque erit Pater secundum hanc rationem duæ substantiæ. Possibile enim non est, duo substan tialia cuipiam inesse dicere. Porro hoc ipsum, non duas esse substantias, ¡dem fere est, ac si homo quispiam duas habeat animas. Non enim dicerentur duo esse homines. Utrumque enim substantiale insitum, quod suum

est, faciet, et commendabit; sin vero ita ambo proprietates personales, etiam una substantiales substantialia sunt, at alterum, solum esse non possit; utrumque imperfectum erit; et, neque Patrem solum dicens quispiam, neque productorem, substantiam perfecte, integreque signabit ita nec Patris personam discernet a reliquis: et” tertium aliud quidpiam dicere necesse erit, quod sit sub stantiæ nomen. Et fortasse causam dicet aliquis, aliud enim possibile non est. At istud esse impos sibile, supra demonstratum est. Sed contrarium usu cernitur; qui enim Patrem dicit solum perso nam aliquam, veraciter atqne perfecte se putat, ac substantiam dicere. Et hi etiam, qui producere Patris substantiale ponunt productorem dicentes, Patrem se significare pùtant. Non itaque ita productio, ac paternitas ambo simul substantialia sunt, nt alterum solum esse non possit; reliquum ergo est, vel productorem quidem substantiale esse, paternitatem autem sequi, quasi proprium simpliciter atque agnitionem: aut pater mitatem quidem substantiale esse, productionem vero, ut agnitionem sequi. Sed si quiden substan tiale productio est, paternitas autein sequens pro prium, et substantiam significans; primus ergo, et sine medio productive substantiæ processus, pro ducere, vel spirare erit, quasi sine medio substan tialem speciem sequens. Ununiquodque enim se cundum suam subsistentem, substantialemque proprietatem, prius operatur: per primum autem, ‹et sine medio, etiam alia producit. Hinc igitur per producere quod dicitur, erít gignere, genitumque per producens nascetur: et Fillus ex Patre per Spiritum erit, neque erit Filius ex Patre sine mes dio, neque tertios a Patre Spiritus secundum per sonalem ordinem; Spiritusque conjunget' Patrá ‘Verbum, plurimaque necessario sequentur ab .surda. Quibas, ut prædictum est, et catholica fides et sanctorum Patrum Ecclesiastica doctrina contraria sentit, ac prædicat. Nempe enim juxta häne ratio nem productorem ex substantiali, potius vocare „conveniet, quam ex eo quod substantiaın sequitur; „quod a Scripturæ fide, atqua a consuetudine om mino alienum est. Quoniam igitur nihil eorum quæ prædicta sunt, substantiale est, neque ingenitum, neque causa, nė– que productio el paternitas simul, quasi alterum esse non possit: neque producere tantum quod di citur, substantiale Patris esse potest: restat, ut paternitatem solam Patris esse substantiale dica anus, quasi cominendantem in proprio, et nemini commune esse Patris personant, sive substantiam, productionem vero personami sequi, ut agnitioneth simpliciter, ac significationem substantiæ ipsius jam subsistentis. Et consequenter nativitatem qui „dem Filii personam commendare, processionem xere sancti Spiritus personam: atque istas tres Blatok. xxvm, 19, 20. divinarum personarum esse confiteri. Propterea Dominus noster cum Trinitatis mysterium trade ret, in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, disci, ulos baptizare jussit 1. Per id quidem, quod dixit, in nomine, unam essentiam signans; per id vero, quod secutus adjunxit, Patris et Filii, et Spi ritus sancti, proprietates indicans, secundum quas divinæ subsistunt personæ, secundum substantias suas, in suis propriis neque communionem ullam admittentibus, essendi modis. Et quoniam ratio quidem paternitatis est generatio secundum essen tiam, Filiumque, primo ac sine ullo medio produ ceré; operatur quippe natura in Patre, secundum proprietatem personæ, in qua est; geniti vero ratio est, sine ullo medio ex Patre esse; Spiritus autem, sive procedentis a Patre per genitum esse; idcirco Patrem ordine præponens, Filinm subjunxit, ut qui sit ex Patre sine ullo medio; tertiam vera Spi ritum sanctum addidit, at ex Patre procedentein per Filium. In singulis enim propria sui ipsins, et substan tiaiis, et constans et substantiva species, secundura quam subsistit prima, et sine medio, ejas operatio est, per quam præcogitatam alia quoque operatur sicut verbi gratia, in homine, rationale substans tiale cum sit speciel ejus, secundum quam esse hoc quiddam idem hominem habet, ipsa øst prima ejus immediata operatio, per quam et alia operatur quæ constantem ejus speciem sequantur; ut puta visiš bile; solis quoque species una cum sit, secundum quant sol subsistit, principium est prime et imme diatæ operationis in sole lucendi, quæ nullam aliam ante se cogitataṁ operationem in sole habet. Ac per hanc lucendi operationem, quæante omnes alias cogi tatur, atque siyè medio in sole est, illuştrare, sia care, calefacere sol ut possit, habet. Rursumque Dumanus anſinus cum per intelligentiaṁ prima sibi et immediata sit actin, per hanc præcégitstam etisa sequentem operationem, velle scilicet perâcit. Ope» rationes enim ista dicuntur, quoniam et intelli gere, et cogitare, et animadverters, et vélle, sicut etiam gignere, operari aliquid est. Quocirca, quoniaus secundans gignendi rationem Patris persona subsistit; per ipsum gignere quod dicitur, etiam productor Pater erit. Ideo et con grue sane productor per Verbuin dictus est; Spi ritusque ex Patre procedere. Neque hoc solui, sed et per Filium facia esse omnia, accepimus. Ilæc autem prædicta omnia roborant; namque el traditum commendant ordinem, Filiumque ne cessario prius trente concipi, quam Spiritum, SI Patre tertium secundam personalem ordinemi esse Spiritum: atque cum ordine personarum ad invicem, qui ex processibus simal declaratur, essentiæ quo que roboratur identitas, cum tertius primo per mo dium jungitur, juxta Gregorium Nyssenum, natura

liquo, bonitate ac dignitate regia ex Patro per ▲ Ex quibus id etiam admirari licet, quomoda, qui Unigenitum ad Spirituın sanctum ex Patre prove dere, non tameu ex productore.Nanu, secundum-pa ternam proprietatem Patris persona subsistons, seeundum hanc primitus, ac aime medio ex se Filium gignit gignende autem producit et Spiritum: illum quidem continenter es primo; hinc autem per eum qui est continenter ex primo. Nisi ergo Patur essel, profecto neque productor esset. Unde etiam dictum est, idcirco #lum ex Patre procedore, quoniam effulget a Fitio, et per ipsuri est. Nisi enim per Filiam esset, neque a Patre esset. Itaque præcogitato quidem Filio propter paternam generationein, secundum quam Patris persona sub sistit: per Filium vero procedente Spiritu sancto, proprie admodum Spiritus sanctus ex Patre proce dere a theologis asseritur; ut qui non aliter quam ex Patre per generationem producatur: òb quam profecto causam, et sancti Patres conjunctam pro cadendi definitionen, ex Patre quod dicitur, pro co quod est ex Patre per Filium suscipientes, nra nifestins explicuerunt: hoc ipsam esse ex Patre procedere, divinis rationibus arseverantes. Nisi enia socandkan paternitatis definitionem, secun dum quam Patris pereona subsistit, nativitas Filii, priusquam processio Spiritus cogitaretur, neqna quani ex Patre procedere, sed ex productore dice retur, atque eo magis, ne et Spiritus Filius esse quibusdam fortasse videretur, cum procedere di ceretur ex Patre. Congrue igitur innovatie ordinis quem Dominas tradidit, ipsius substantiæ abolitio nem habere, fideique totius abnegatio esse dicta est. Abnegant fidem scilicet, qui producère quidem ut substantiale ponentes Patris, ex ipso sine medio procedere Spiritum dicunt. quæ Spiritusa sanctum ex solo Patro esse volunt, dum sibi ipsis nimiam indulgent, substantiale Patris pre ducère ponunt, et quod quæritur, in quo multum laboris ut estendi posset, primum oportebat as sumi, quasi concessum accipiunt; cum neque coIN munes de Trinitate intelligentiæ permittant; neque id sacræ Litteræ habeaut; neque nilus sanctorim Patrum dixerit, ab hujusmodi intelligentia adver terint. Sed, cum neque a disputantibus id conceda tur, ipsi tamen quasi pro concesso, quod quæritur, præter omnem rationem supponentes, putant se aliquid concludere, plurimaque inepta contra eos qui per Filium atque a Filio esse Spiritum sanctum confitentur, colligunt. Quod si tria solummodo trium personarmın substantialia esse necesse est, ne plu rima absurda ac indigna sequantur, solisque pro prietatibus paternitatis, et nativitatis, ac proces sionis, subsistentiæ modum differentiamque sub stantiarum intelligimus, juxta sanctorum Patrum traditionem liquet, præter prædictas proprietates, nullum aliud substantiale esse, cujuscunque trium in saucta Trinitate personarum; falsumque esse, quod illi pro concesso ponunt, falsaque omnia, quæ que hot posito concludere, atque arguere se pu tant: externaque ac putida, quæ contra Lativos, imo vero contra sanctos Patres longissimis tracta tibus conscribunt. per quæ concludunt, fili quidem nihil, semper autem in principiis versantur. Conficitur autem et ex his quæ dicta sunt, quod eorum quæ dicuntur in Deo alia quidem nullam dis cretionem signant; sed in tota divinitate indiscrete dicuntur: sive absoluta, secundum se ipsa dicat quispiam, ut sapiens, bonus, vita, veritas, essentia sive, quæ per excessum negationis dicuntur, ut in visibilis, Incomprehensibilis, supersubstantialis: sive quæ habitum ad creaturam indicant, ut creator, rex, omnipotens. Alia vero propria in Trinitate sunt. Et propriorum atia quidem duobus communiter sunt, propria vero, ad reliquam. Est enim, et quid– dam tale proprium, ad aliud aliquid, et quod ad aliquod dicitur proprium, non tamen secundum se ipsu̸ın proprium, 'quasi commendare hoc aliquid Attestantur autem his quae dicta sunt, hinc qui dem Semptura divina ubique, cum de tribus perso nis loquitur, Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum enuntians, quasi ista sufficiant, divinas illas sHD sistentias substantiasque commendare. Alnc etiam Ductores sancti, cum de substantialibus disserunt, solas has diskretionis tradunt causas. Ait enim san ctus Joannes Damascenus: Unum Deum agnoscimus in sohs proprietatibus paternitatis, nativitatis, et pro ce:vionis, el secundum causam, et causale, perfectio- possit; ut verbi gratia bipedem esse, homini ad nemque subitaṇliæ sive subsistentiæ modum differen tiam intelligimus. Quod si in solis proprietatibus differentiam intelligimus et ipsæ solæ scilicet per sonas commendant; si igitur hæc vera sunt, produ cere prorsus`substantiale non est. Conficitur autem, quod qui Patris substantialia, plura quam unusn ponunt, paternitatemque et productioneni, ingeni tumque et causam, veritate excidunt; plurimisque absurditatibus tenentur astricti; dum et substan tiam Patris compositam dicere cogantur, traditos que divinarum personarum processus auferre, ac plures, quam sint traditi, inferre, et quæ absurda boc uno concesso hinc emergere cuivis conspicuum essu potest. oquum, et canem, proprium est. Quæ igitur duobus communiter sunt divinis personis propria, hæc (a men ad reliquam propria: ut causale, proprium èst Fili et sancti Spiritus ad Patrem: mittere au tom, vel dareş vel emanare Spiritum sanctum, com mune est Patri et Filio ad Spiritum: similiter au tem et ipsorum esse, ac dici Spiritum sanctum. Patris enim et Filii ille Spiritus dièitar; illi autems hujus non dicuntur, neque Pater, neque Filius, ne‐ que Spiritus, sed nequo sui ipsius est Spiritus, Spi ritus sanctus. Horum autem causale quidem no. mine tantum, sed nou re, commune habet. Præ dicatum enim est solum de utroque dictum; idcirca etiam non unum, sed duo causalia dicuntur; si enitu

dari; sola enim substantialia hanc habent vim, et quæ uni substantiali communicant, si quidem esset possibile, necesse essel unam etiam esse personam; alia vero,'nullatenus: itaque solis illis tribus proprie. tatibus divinæ personæ et discernuntur et commień dantur; cæteris vero noscuntur salum. Ideoque Da mascenus in solis tribus his proprietatibus substan tiarum differentiam definivit intelligi, quasi perso nas commendantibus, non significantibus solum, ut illa est ingeniti, quæ Patris agnitio est, sed non illam commendat personaliter; præter enim tres prædictas differentias substantiales, cæteris ut no tionibus solis divinæ personæ discernuntur, non tamen ut discretionis causis, sed' ut discretionis tantum signis. esset causale res in Filio, et sancto Spiritu, unum men id constat, nullam per illa personam commen essent causale ambo. Mittere autem, et emanare, atque ulia hujasmodi, una res sunt in Patre, ac Filio, utrisque mittentibus, et emanantibus, unus qui mit tit, est, et unus fons. Ostensum est enim, Patrem, et Filium, fontem esse sancti Spiritus, atque om nia Patris babere Filium secundum eumdem mo dum, præter quam, Patrem esse. Ac Patre mittente Spiritum, mittit hunc et Filius una datione, et una largitione, ut ait magnus Basilius. Hæc igitur dua rum personarum ad reliquam sunt propria. Alia vero, unius tantum. Atque horum aliud quidem per sonæ substantiale est, ut paternitas et nativitas, et processio. Aliud autem personam jam subsistentem sequitur, sed non illam statuit; ut, ingenitum in Patre, sive etiam producens in ipso solo, secundum eos, qui ex solo Patre procedere Spiritum dicunt. Neque igitur, quæ communiter prædicantur, totius deitatis substantialia sunt; nulla enim per illa sub stantia' insinuatur, neque quæ duobus propria ad unum sunt; nulla enim persona est proprie causa, lis, neque unus est, qui mittit Spiritum sanctum. Pater enim, et Filius simul unus est, qui Spiritum sanctum mittit. Communia euim, quæ rem indicant, singulariter quidem in divinis dicuntur, non tamen una persona secundum illam intelligitur. Sed neque quod unius quidem solius personæ est, personam autem sequitur, sicut ingenitum in Patre hoc enim nequaquam sis'it, negatio cum sit, sequa turque substantiam, quam affirmatio insinuat. Ali terque, și genitum non esse ingenitum dicitur, com mune erit hoc et Spiritui sancto. Et ipse enim est ingenitus; neque enim genitus est; substantialia enim personarum omnino consortium reliquarum non admittunt; sed neque producere substantiale esse monstratum est: paternitatem autem sequi, significativumque solummodo esse paternæ substan tiæ. Ita igitur tres illas proprietates, solas, divinarum personarum substantiales esse dicendum est. Patris quidem paternitatem, atque ipsum gignere, hoc est, se ipsum dare alteri personæ secundum nativitatis processum. Filii vero nativitatem, ipsumque na sci, hoc est, accipere in seipso Patrem juxta na scendi processionem. Sancti autem Spiritus pro cessionem, ipsumque procedere, id est, in semetipso Patrem ac Filium accipere, secundum naturalem essentialemque processum ex Patre per Filium. I»tasque non solum substantiales, sed et personales etiam proprie, et maxime, et peculiarissime dicen dum, utpote personas commendantes. Ex quibus constat, quod si quis sanctorum Pa trum Patri ingenitum reddidit, id non ut substan tiale, sed ut agnitionem, et proprium simpliciter attribuit. Si quis autem Patrem genitorem ac pro ductorem appellavit, ut Gregorius Theologus in primo sermone de Filio, genitoris quidem nomen, ut substantiale Patri separavit. Equale enim est Patrem ac genitorem dicere: quippe et paternitas, el nativitas tantumdem - valet. Productoris vero nomen, ut sequens paternam jam subsistentem substantiam, substantiali paternitatis proprio ad jecit. Ac rursus, si quis principium Patrem appella vit, non sane etiam substantiale ejus proprium si gnificavit, sed substantiam illius indicare voluit. Ipse enim ex nullo; Filius autem, et Spiritus san ctus, et omnia Filii, et sancti Spiritus ad euin re feruntur. Nam, et qui majorem Filio Patrem causæ ratione dixerunt, non ut substantiale majus illud, sed ut notionem Patris ad Filium tantum reddi derunt; similiter et de eo, quod sine principio dici tur, philosophandum. Quod igitur divinarum personarum ad invicem habitus cum eorum substantiæ differentia, se cundum divinos arcanosque processus appareat, simulque cum ipso relationis babitu, causa, et causale simul introducatur, antea plurimis ratio nibus constitit. Nunc autem dicendum, quomodo secundum causam, et causale solum, et secundum ipsa prius divinæ personæ discernuntur, atque ipsa discretionis causa sunt; quæ causa, et ´ cau sale, substantiales proprietates, ipsum Patris su persubstantiale nomen, et rem Filii, et sancti Spi ritus commendant. Præsupposito igitur unitatem in Trinitate, et Trinitatem in unitate esse colendam, secundum fidei positionem, et ab his quæ sanctis dicta sunt, non discedentes, Damasceno quidem, secundum causam et causale differentiam in divinis personis intelligente; Nysseno autem Gregorio dicente Incommutabile naturæ ipsius considerantes, diffe Porro, quæ proprium aliquid duarum personarum ad reliquam insinuant, proprietates, seu notiones, seu signa duarum aliquarum personarum vocand sunt. Quod si cui placeat et ea personalia dicere, eo quod personis attributa, non tamen communia omnium sunt; liceat dicere id quidem, dum ta De notionibus divinarum personarum vide D. Thomam q. d.23, ct ibid. Gregorium de Valentia.

nuntur secundum scilicet speciem oppositionis causæ, atque causalis. rentiam secundum causam, ei causale, non negamus; Filius, et Spiritus ad Patrem uniuntur, et discer in quo solo, alterum ab altero distingui deprehen dimus; quod proposuimus, habebimus; quia enim tria illa unum cum sint secundum essentiam, sine causa quidem esse oinnia, possibile non est; aliam vero causam se antiquiorem babere, longe impos sibilius: restat, ut trium istorum unum, reliquorum causa sit. Procedentia igitur inde possibile non est producendi personæ ratione, esse eadem; seipsum enim aliquid producere, ac sui ipsius causam esse, possibile non est. Itaque procedentia necesse est personaliter dis tingui; unita quidem secundum essentiam; nulla enim in ea discretio conceditur: discreta vero, secundum substantias, seu personas; et neque propter unionem personas confundi; neque propter discretionem, essentiam dividi. Perfecta enim illic, et summa unió, atque discretio. Alque unionem quidem unitas essentiæ, ut dictum est, facit; dis cretionem vero, secundum causain, et causale, fides confitetur. Atque ea est quæ¸ secundum se, neque propter aliud res maxime et unit, et discer nit. Discretio scilicet secundum causam, alque causale. Neque enim discretionem magis confusi one liberam cogitare possumus; neque consortium duorum aliquorum majus, quam cum alterum ex altero esse habeat. Namque secundum causam, et causale invenitur aliquid secundum æquivocam causam, sibi simile producens in eadem specie: et secundum quidem quod causa, et causale sunt c opposita, ad invicem habebunt. Ideo etiam neces sário discernentur: secundum autem quod cau sale, ex causa esse, atque essentiam accipit, com municabunt invicem, maxime cum proprie ad invi cem per naturam habeant. Filium igitur ex Patre masci, fides nobis ac religio tradit. Et quoniam secundum id quod gignere et nasci dicitur, oppo sitio causæ, et causalis, secundum ea quæ ad aliquid dicuntur, inspicitur secundum id quidem, quod aliud dat, aliud inde prodiens essentiam accipit, dire necessario personæ intelliguntur ejus dem naturæ. Rursum, dicente Scriptura Deum ex Deq proce dere; secundam eamdem rationem oppositio secun dum causam, et causale etiam bic intelligitur, secundum quanı oppositionem, et discerni illa ab invicem et uniri licet. Ita igitur Filius, et Spiritus sanctus ex Patre cum sint, et uniti, et discreti sunt. Gæterum quia propter Trinitatis ordinem atque conſessionem, non magis convenit ista ad Patrem et discreta et unita esse, quam sint ad invicem Filius et Spiritus sanctus; alias quippe inæqualitas in Trinitato esset, neque ad invicem discerneren tur. Si autem non discernerentur, una etiam per sona esset; quippe sublata relatione secundum causaip, alque causale, sola essentia relinquitur. Constat, quoniam et Fílius, et Spiritus sanctus, ad se invicem et uniti et discreti sunt, quemadmodum Necesse est igitur, si discernendi sunt, vel Filium Spiritus saneti esse causam, vel Spiritum Filii. Sed causam quidem esse Filii Spiritum constare non potest; quia tertius a Patre traditus est, juxta personalem ordinem, quia naturalis et essentialis operatio et virtus Filii Spiritus est; quia imago ejus esse dicitur; quoniam Spiritus Filii a theologia traditur: qui profecto sancti Spiritus Filius esse non dicitur. Neque enim convertuntur, propter personalem ordinem, atque id maxime quoniam ex Patre per Filium esse Spiritus traditur, non tamen e contra. Tolleretur autem et id, quod concessum est, Filium esse ex Patre sine medio: sic enim esset Filius ex Patre per Spiritum, et consequenter Spiritus Pater, communicans ei, secundum pater nitatis rationem. Restat itaque Filium causam esse Spiritus sancti, Spiritumque per ipsum, et ab ipso esse. Hac ergo ratione, et unientur ad invicem et discer nentur, quod etiam Nyssenus indicavit, dicens in sola secundum causam, et causale differentia divinas personas ad invicem distingui. Neque enim de solo Patre ad Filium, et Spiritum sanctum dixit hæc ita enim solius ad ea quæ ex ipso sunt, discretionem tradidisset, neque adjecisset: Ejus quoque, quod ex causa est, aliam rursum differen tiam intelligimus. Hæc autem et his quæ superius diximus, consonant. Ante enim Spiritum sanctum Filium intelligi necesse est; habitumque ad alter utrum habere Filium et Spiritum, majoremque Spiritu Filium causæ ratione dici; atque a Filio, habere esse, ut qui ab ipso accipiat, et quæ alia prædicta sunt. Si quis autem objiciat, Nyssenum aliam prefi tentem differentiam aperte videri velle non ejus modi et hic in Filio, et Spiritu, qualem secundona causam, et causale reddidit: scire conveuit, illam aliam secundum numerum, non secundum discre tionis speciem causæ et causalis dicere; ut discer nantur quidem scilicet, non tamen secundum cau sam, et causale: secundum modum vero alterum cum discernantur, puta, sicut contraria disceraun tur ad invicem, vel quæ secundum negationem et affirmationem sunt, vel quæ secundum privationem et habitum; vel secundum aliquid aliud hujusmodi. Constat autem et quia aliam, non alteram dixit. Alius enim quod dicitur, in his que sub eadem specie sunt et adducuntur, Græcæ locutionis usus proferre consuevit; altera vero et alteritas, in his quæ vel specie, vel genere differunt, dicitur; visi forte abusive dicatur; quod profecto abusive nun quam Ecclesia magister in divinis posuisset; verum, etsi specie eamdem, in quantum sub eam dem speciem adducitur, causæ et causalis scilicet; quia tamen etiam, quod sine medio ex aliquo, vel quod per aliquod prodit, causale causæ est, per

quam prodit, et maxime cum processus æquivocus fuerit, Filii vero sit immediata nativitas, Spiritus autem mediata processio per Filium ejus est, simulque causale utrisque reddidit, et causale insinuans Verbum ex causa esse, subdividens etiam ad invicem, secundum causam et causale, discrevit aliquid quidem continenter ex primo alind vero per id quod esset continenter ex primo; in sola namque causa et causali divinas personas discerni deprehendimus. Et quoniam Pater quidem quod dicitur, gignentem indicat, Filius autem Riscentem, sanctus vero Spiritus procedentem, seu inspiratum, causæ ergo et causalis, sive prin cipii, et eorum quæ sunt ex principio nomina sunt sanctæ et supersubstantialis Trinitatis nomina, Patris scilicet, et Filii, et sancti Spiritus. Et quia paternitas, et nativitas, atque processio solæ sunt substantiales proprietates personarum: proprie tàtes vero idem esse, quod substantias, ostensum est secundum theologum Gregorium': substantia vero, sive persona Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum signat. Ita enim Damascenus, definivit dicens: Deitas naturam indicat; Pater autem quod dicitur, substantiam; quia etiam substantia com mune cum proprio est. Constat hæc nomina îndu eere discretionem personalem, ac necessario di screta signare. Quocirea et hæc sola proprie personalia et substantialia sunt, quæ causæ, causalisque bábitum signant, singulaque singulis proprie redduntur, nulla communitatis ratione introducta; sufficiunt que per se ipsa discretionis commendare ratio nem. Patris enim super substantiale nomen et res causam indicat Fili, et Filii etiam, et sancti Spiritus similiter. Quorum Filius quidem habitum ad Patrem signat, sanctus autem Spiritus ad productorem, sive spirantem causalis habere ratio nem traditur, maxime cum dictus sit spiraculum' omnipotentis; Filiique spiraculum esse Spiritus sanctus, spiraculum vero spirantis est; et Spiritus a spirando denominatus est. Et sicut ait magnus Athanasios, Spiritus processio, spiraculo assimila tur. Spiritus, autem processio processus est: itaque et inspiratio. Nam et Spiritus procedens dicitur propter processum scilicet, secundum quem ex Patre per Filium procedit. Constat itaque substantiales proprietates, pater nitatem et nativitatem, et processionem, secundum causam, causale, divinas signare personas; alque ideo substantiales et proprias secundum se, ac proprie dici, solisque his proprietatibus divinarum personarum differentiam intelligi. Et illud item constat, proprietates quidem secundum causam, et causale subsistentes cogitationi processus ingerere, rarsumque processus causam, et causale, simulque discretionem subinferre. Ista enim per alterutrum colliguntur. º 1 Tim. 11, 13. ⚫ Joan. x, 50. Nyssenus quippe Gregorius discernens ait: Alind enim est continenter ex primo; aliud per id, quod est continenter ex primo; quod enim ante etiam diximus, causam et causale processus hujusmodi commendant; nisi enim processus in divinis esset, profecto neque discretio, neque numerus perso narum esset; personarum vero numerus secundum causam, et causale divinæ personæ distinguitur. Simul autein constat, cliam secundum contraria possibile non esse divinas discerni personas; con traria enim differentes species commendant, ut album et nigram, et rationale et irrationale, cor pusque et incorporale. Deus autem una species est, quæcunque tandem sit, si dici liceat, et una trium essentia et unitas est. Neque secundum privationem quidem et habitum, quæ enim imperfecte habent, secundum banc oppositionem discernuntur, veluti ab aspectu, cæcitas et a cæco videns. Nulla vero privatio in Deo summi boni est; quippe perfectissimus est; et substantiarum quælibet perfecta est; Deusque totus ex toto verus, ac perfectus est secundum fidei positiones, sed neque ut aflirmatio et negatio. Nam, secundum hanc oppositionem quæ sunt ab his quæ non sunt, discernuntur, ut a falso verum. Porro in Deo nullus non essendi locus est. Deus enim essentia supersubstantialis est, virtusque omni virtute superior et excellentior, atque incom mutabilis veritas. Deus enim se ipsum negare non potest, ut ait Paulus ª. Præterea non est negatio, quod affirmatio sim pliciter. Persona autem una est simpliciter, quod altera; secundum relationes quidem duæ, simplici ter aulem una. Nam secundum essentiam, et esse unitas eis est: Ego enim et Pater, inquit, unum sumus³: et negatio quidem sequitur ea quæ per alia indiscreta sunt; signum enim discretionis, uoni autem discretionem facit. Homo enim et alind quodlibet animal ratione et privatione rationis discernuntur; cum irrationale, ut species in divi sionibus accipiatur. Cæterum non eo quod homo est, et homo non est. Non enim hoc est, oquum esse, quod hominem non esse. Quoniam vero in his quæ ad aliquid, quæ in essentia inspiciuntur. secundum scilicet causam of causale, reperitur aliquid simile sibi producens, in eadem spocie, secundum univocam causam; Deus antem unum est essentia; tria, substantialibus proprietatibus secundum causam et causale; oppositiu secundumi causam et causale in his, quæ ad aliquid dicuntur, locum habet in sancta Trinitate. Ideo et secundum solam causam et causale, et a Scriptura saneta, et a sanctis Patribus, divinas personas discerni, traditum est. Patris enim ad Filium tradita discre tio, causæ et causalis est; itidem producti et pro ducentis. Constat autem ex præmissis, quia ingeniti, geni

tique ratione Pater a Filio non proprie discernitur. Neque eo quod est nasci et non nasci. Hæc eninı quasi contradictio sibi invicem opposita sunt. Dictum est autem affirmationem et negationem, nulla posse ratione discernere, sed sequi ea qué jam per alia discreta sunt, cum sit discretionis signum: sicuti ingenitum quod dicitur, jam subsi stentem Patrem affirmativa, id est substantiali proprietate, paternitate scilicet, sequitur. Itaque ingenitum el genitum Patris, et Filii ad invicem discretionem non facit, sed subsistentes jam, atque discretos substantialibus eorum proprie tatibus secundum causam et causale, paternitate ac nativitate discerni significat. Similiter et de eo quod est nașçi et non nasci, dicendum. Constat autem ex his, et eos qui dicunt oportere primum esse Patrem et Filium, deinde alium qui dem gignere, longe a decenti confessione sanciæ Trinitatis aberrare. Nulla enim illic est alia discre tionis differentia, præter eam quæ secundum cau sam et causale ex processibus apparet. Hoc ipsum enim, quod alius sit causa, alius causale; hoc est alius quidem sit Pater, alius Filius, personas si mul et discretionem signat. Itaque, si quidem pro cessus non esset, ut dictum est profecto, neque numerus personarum esset, consequenter vero nec Trinitas. Alii etiam sine processibus, qui sunt secundum causani et causale, tría ponunt esse Deum: et ita nihil proliįbebit eos, tria cum sint, in Deo confi-C teri, secundum se sine relatione ad alterutrum, quod cum essentiæ unitatem tollat, Arianorumi propositío est. Non solum ergo non oportet primuin esse Patrem, deinde genitorem, verum, ne cogitari id quidem convenit. Nam si ipsum gignere Patris personam signat, quomodo sublato eo ipso gignere, jam erit Pater? Aut enim neque Pater erit, si dicere fas est, aut certe confusio, aut tertium erit aliquid secundum se et absolutum, divisum ab essentia Pilii et Spiritus. Id ipsum autem et de sancto Spiritu dicendum. Sed ista sane phantasia hominum exoruin est, qui sanctam Trinitatem quasi tres ho mines ad seipsam habere ponunt, eique indigne applicant, quæ in materia contingant, eamque nihil insensibilibus præstare sentiunt. Porro hæc opinio de Deo nostro indignissime, ac dementissime præ sumitur. Magnus præterea Dionysius discreta dixit Patris Supersubstantiale nomen et rem, et Filii et saneti Spiritus, cum nulla in his conversio, sive omnino communñas introducatur. Basilius item, in opistola ad Gregorium fratrem, de differentia essentiæ, alque substantiæ ait: Quocirca in essentiæ coMINU nitate, notiones quæ in sancta Trinitate conspiciun tur, nullum accidens, nullumque consortium admit tere dicimus, per quas proprietas commendatur personarum, quæ in fide traduntur, cum singulæ propriis noģionibus discrete intelligantur. Quoniam igitur accidens, consortiumque non admittere dixit ea per quæ cujusque personarum. proprietas commendatur, et per quæ singulæ illa rum discrete accipiuntur, de propriis secundum se, substantialibusque notionibus proprie disserit. Ita que possibile non est, in eadem persona, alterius etiam proprietatem inspici. Nulla enim in bis communitas, aut conversio inducitur. Hoc etiam secundum quamdam oppositionem contingit, per quam non est unum, quod est alterum, secundum scilicet oppositionis rationem, secundum quanı neque ad invicem convertunt. Quoniam igitur in sola causa et causall divinæ personæ discernantur, istudque universaliter et diffuite dictum est, et ipsa præterea natura dictante; neque enim esse posset sine ordine Trinitas, maxi me cum etiam tertius ex primo naturaliter per medium procedere pro confesso habeatur; tria tamen esse sine processu et ordine, possibile est; cumque et fides personarum indicet discretionem, constat profecto, şi discernendi sint ad invicem Filius et Spiritus, non alia discretione quam secun dum causam et causale necessario discernendos esse, qualem in eodem genere, etiam in Patre ad Filium et Spiritum sanctum deprehendimus: illam quidem generationis, hanc vero processionis vatio ne, seeundum quam, neque Filius Spiritus est, neque Spiritus Filius: quemadmodum, neque Paær Filius est, neque Filius Pater, neque Pater Spiri lus sanctus: neque Spiritus Pater est, propier necessariam scilicet causæ causalisque oppositio nem, nulla in his conversione, sive omni commu nione subrepente. Nam si nullam communitatemi secundum discretionem convertendo intelligere convenit, necesse est doas substantias ad invicem verbo simul accipi, conversionisque servore di gnitatem; converti enim in duobus dicitur; neque quim Patrem quidem et Filium, quomodo habent ad invicem, inspicere oportet, Filium vero et Spi ritum non oportet. Ita enim conversionis diguitas personis communiter non redderetur. Quoniam vero communiter rediere – necesse est, sed et discretio necessaria est, nisi dicat quispiam secundum causam et causale a Filio Spiritum discerni, neque conversionem, peque discretionem eis reddet, peribitque illi Filii supersubstantiale nomen el res, discreto a Filio et sancto Spiritu; nulla quidem conversione, sola vero communitate subintrante; atque ita una persona erit Filius et Spiritus, non ad invicem discreti, sed hoc absur dum est. Neque enim esset Trinitas Deus, coalu sioque personarum sequeretur; et si quid est hu jusmodi. Filius itaque a Spiritu causæ causalisque ratione discernitur. Sed, si hoc est, etiam ex Filio est. Falium enim de Spiritu esse, id prohibet, quod ipse per Filium est. Verum Spiritus profecto Spiri lus non esset, proprietate illius, quæ est secundum processus rationem, mota: quomodo enim esset substantia, substantiali ipsius proprictate mota?

Quomodo autem esset proprietas, quæ movetur, ac ab hoc Pater; non tamen in quantum Spiritus est decidit, ut ait theologus Gregorius. se ad Simul etiam apparet secundum conversionis ratio nem ipsius magni Dionysii intentio: qui, principali deitate Patrem ad Filium et Spiritum sanctum discer nere videtur, ut quidam asserunt. Nam si conversio quidem in duobus terminis inspicitur: dictum est au tem, ita divinas personas ad invicem discerni, nt nulla tamen convertio subrepat; non aliter conversionis ratio servatur, nisi duæ simul personæ ad invicem inspiciantur. Itaque principali deitate Patrem ad solum Filium conferens, ipsum a Filio distinguit. Nam si Pater et Filius, ut invicem habeant, inspiciantur; Pater quidem Filii fons, Filius vero, non Patris fons est, sicuti neque Pater Filius, neque Filius Pater. Ex Patre enim Filius, non tamen ex Filio Pater: maxime, cum et divina generatio gignendo ad id, quod gignitor, habitum habeat, sed non ad id, quod procedit. Atque hoc indicat etiam, quod sequitur, cum Filius Pater non sit, neque Pater Fitius; quod quidem indi cat supersubstantialem illam divinam generatio nem non converti ad invicem, Patrem scilicet, ac Filium. Et quoniam conversionis dignitas discretio nis causa communiter personis necessario reddenda est; eadem profecto conversionis ratione dicere possumus, cui non sit Pater Spiritus, neque Spi ritus Pater: quoniam ille quidem fons et radix est Filii, ac Spiritus. Quæ enim Fili, ac Spiritus sunt ad illum referuntur. Spiritus autem Patris causa non est. Similiter et in Filio, et Spiritu dicendum. Neque enim Filius Spiritus, neque Spiritus Filius est. Neque enim convertit, inquit Nyssenus,habi tus ista consequentia. Hoc autem secundum aliquam omnine oppositionem contingit; atque ea est quæ causæ causalisque ratione redditur secundum quam dictum est, aliud quidemn continenter ex pri mo, aliud per id, quod est continenter ex primo. Præterea et Filius fons sancti Spiritus a sanctis Patribus appellatus est: neque hoc solum, verum etiam solus Filius fons esse sancti Spiritus asse ritur, sicut in consequentibus monstrabitur: quod etiam plus est, quam requiratur ad id quod propo suimus. Et certe possibile non est juxta eum quem quidam introducunt, secundum sancti Spiritus pro cessum, Filium fontem esse sancti Spiritus. Eos enim, qui ita ponunt, plurima necessario absurda sequi, supra monstratum est. Non igitur ex soła conversionis ratione sancti viri claret intentio; sed etiam ex eo quod supersubstantialem divinam gene rationem) Patrem appellaverit. Divina enim genera tio, ita Patri, sicut genitori congruens, ad nascen tem Filium redditur. Porro, si quis illud etiam ad Spiritum redere conetur; primum quident etiam Spiritum Filium esse dicere cogetur. Divina quippe generatio, ut diximus, genitori congruit genitorque ad Filium refertur. Deinde etsi Spiritus a Patre divine gene rationis ratione discernitur; discernitur quidem et proprie juxta substantiałem próprietatem suam,sed in quamtum solummodo ex Patre, atque ita Solum ut causale discernetur a Patre,non tamen secundum proprietatem suam. Sic autem eumdem habebit að Patrem habitum, quem etiam Filius. Atque ita, non erit, quam quærimus personarum propria diseretio secundum quain nulla communitas infertur, cl quam accidens, consortiumque non admittere ma gnus voluit Basilius dicere.. Sed neque, ut quidam id dictum exponunt, Filij ad Spiritum discretionem nobis tradidit. Et certe cum esset pollicitus, omnimodam se divinarum per sonarum discretioneni traditurum et addidit Ita nos divina et unire Verbo, et discernere stude mus, sicut divina ipsa et unita, et discreta sunt.Ita que jufta conversionis rationcm, et per id, quođ addidit, perfectum discretionis conjunctæ, ut dic tum est, tradidit modum; causa el cansalis scili eet, secundum quem ex Patre per Filium proce dere a cæteris doctoribus divinis rationibus mon sratur. Præterea quoniam omnia quæ in Deo dicuntur communiter, et incommutabiliter personis reddun tur ubi relationis oppositio non obstat, dicitur autem Deus ex Deo esse, inspiciendum si non omni bus personis, per aliquam oppositionem congruit. Quoniam igitur Deus ex Deo, quod dicitur, proces sum ex aliquo designat: Pater vero non procedit ex aliquo; neque enim causalis est; cæterum Deus quidem est, ex Deo autem non est, aliter quippe sine principio non esset: principium sui præcogita tum, habens, quemadmodum et Filius, neque radix et fons Filii, Spiritusque diceretur. Sed Filius, Deus cum sit, ex Deo Patre esse dicitur; et Spiritus sanctus Deus cum sit, ex Deo itidem Patre prædi catur; attestaturque his etiam fidei posttio commu nisque Ecclesiæ opinio: ita quoniam Deus ex Deo, quod dicitur, Filio et Spiritui saucto convenit; atque hinc causæ causalisque ratione a Patre dis cernuntur, sub intellectis scilicet differentibus substantiæ processibus, Deus autem est Filius, Deus item, et Spiritus sanctus: necesse est, si fidei principia servare inviolate volumus, aut Filium Deum ex Deo Spiritu esse, aut Spiritum Deum esse ex Deo Filio; non enim magis Deum de Deo ad Patrem utrumque, quam ad invicem couveuit dici. Nam relationis oppositio non hoc prohibet. Ete nim paternitas quidem ad nativitatem opponitur, ut gignere, quod dicitur, ad id, quod est fasci, et producere, ad id quod est produci. Nasci vero el procedere, ad invicem non opponentur. Si enim opponuntur et discernuntur, omnino etiam gignere, et producere, ad invicem opponentur: Atque ita erit. Pater duæ personæ, -compositaque. substantia, maximeque juxta eos qui, ut dictum est, producere substantiale ponunt. Aut igitur duæ substantiæ

Pater crit, quas scilicet gignere et producere signa- sanctus: quoniam, ut diximus, nulla relationis ob bi', ut ad duo etiam, et qnod nascitur, et quod producitur proprie referri possit, aut quod gignitur, et quod producitur, una persona erit; quippe, et Pater gignens, ac producens, una persona est. Sicut enim neque Pater ad se ipsum, secundum quod gignere et producere dicitur, discernitur: ita, neque quod gignitur, atque producitur, ad ea dis cernettir, ad quæ gignere ac producere redditur. Nihil itaque prohibet relationis oppositio, Deum ex Deo esse dici, ad invicem Filium et Spiritum. Nisi autem hæc sit, communis essentia relinquitur, secundum quam nulla discretio Filii, et Spiritus in-picitur. Ideo etiam necessario sequitur, Filium, et Spiritum unam personam esse, nulla relativa ●ppositione obsistente: neutrique horum, ut ad invicem Deus ex Deo dicatur esse, concedetur. Nam si quis hoc neget, necesse erit ut simul neget vel Deum ex Deo esse Filium, vel Deum alque ex Deo esse Spiritum sanctum aut alium Deum esse Filium, alium Spiritum sanctum. Si enim utrumque Filium et Spiritum sanctum scilicet ad Patrem quidem, Deum ex Deo dici concedet, non autem etiam ad invicem, ex dimidio illis Deum ex Deo esse, reddet. Veluti ad Patrem quidem filium, et Spiritum sanctum ordinem habere ác discerni concedens, non etiam ad invicem ordinera habere, atque discerni concederet, neque ad invi cem perfectas esse substantias confiteretur. Sed enim Filius Deus cum sit ex Deo, de sancto Spiritu non est, propter illa quæ sequuntur absurda. Est igitur Deus ex Deo Filio Spiritus sanctus, quandoquidem etiam per ipsum procedere asse ritur: solaque causa et causali divinas discerni personas, pro confesso habetur. Et quoniam secun dum id, quod Deus est, non discernitur a Filio Pater; nam si uterque Deus, non tamen duo dii, mus enim Deus est: constat ex Patre et Filio, veluti ex uno Deo, esse Spiritum sanctum; non secundum quod duo, sed secundum quod unum sunt, producendi ratione scilicet servatis proprietatibus gignendi, ac nascendi: Deus vero est et Spiritus sanctus productus, sive procedens secundum suam substantialem proprietatem. Non autem possibile est, idem esse, quod producit, et quod producitur, propter immobilem proprietatem. Præterea, secundum eamdem rationem, quoniam Deus totùs, ex toto in divinis personis a theologis asseritur, Deus enim partem non habet: et non magis quæcunque substantia minus est Deus tolus, atque perfectus, quam tota sìmul sancta Trinitas, secundum fidei positionem; aliter enim ex imper fectis esset Deus, atque ex partibus constaret: quod autem dicitur totus ex toto, à causa esse significat. Quapropter Pater quidem totus est, ex toto autem non est, a nulla enim est. Filius autem totus, ex Patre toto est, et Spiritus totus, ex toto Patre simili ter. Necesse est ergo, si initia fidei servare volumus, totus cum sit Filius Deus totusque sit Deus Spiritus stat oppositio, aut Filium totum ex Filio toto sub sistere; qui enim học negat, aut totam unam perso nam, Filium et Spiritum sanctum confitebitur, aut non totum ex toto esse Filium), neque totum ex toto esse Spiritum sanctum, aut, neque Filium Deumi totum esse, neque Spiritum Deum totum, aut aliud totum esse Filium, et aliud totum Spiritum san ctum, sed ista profecto inepta et absurda sunt. Neque enim Trinitas, neque essentiæ unitas ita servaretur. Enimvero quoniam propter illa quæ dicta sunt, Filius totus ex toto sit Filio. At Filii totum, et Patris totum, unum totum esse secundum essen tiam, servata scilicet oppositione gignendi, atque nascendi. Itaque totus ex Patre toto, et Filio, quasi ex uno toto Spiritus est, veluti ex Patre, et Filio, ut ex uno Deo: secundum quidem significationem ejus, quod est totus et Deus: et, si quid aliud eis ad invicem commune est, relatione non obsistente, cum unum sint, secundum rem; secundum vero paternitatem, et nativitatem, substantiis [hyposta tibus], ut dictum est, discernantur:quoniam in his quidem oppositio inspicitur: in his autem nomini bus, Deus et totus, scilicet unitas. Igitur a Filio secundum causæ cansalisque rationem discernitur Spiritus sanctus. Quod si totus ex toto Patre dicitur, sed ex Patre per Filium esse a theologis assevera tur, sic enim Ecclesiæ magistri complexam proces sionis sancti Spiritus definitionem illius substan tiæ explicuerunt, et secundum illos cum ex Patre, dicatur, aut ex Patre toto intelligere convenit, si curæ nobis est juxta illorum traditionem, et simul initia fidei servando, secundum ordinem differen tium processuum, atque coorientem ab his causa causalique discretionem, divinas distinguere per sonas, maxime cum Patris totum non aliud sit quam totum Filiț: unum enim est totum, sicut et illorum una essentia est: ubi scilicet non obstat relationis oppositio. Spiritus antem totus quidem est, ejusdemque essentiæ cum Patre et Filio, totus vero productus, sive procedens est, secundum suam substantialem proprietatem. Non potest autem idem esse quod producit, et quod producitur; nihil est enim quod sui ipsius causa sit: et simul immobi lem proprietatem servari necesse est propter im mobilem beatissimæ Trinitatis ordinem. Præterea, omnium nominum quæ Deo assignan tur, ea quidem quæ quomodolibet relative in co dici possunt, personas signant; quædam vero, unum Deum indiscrete, commendant. Prorsus vero, ubi non obsistit relationis oppositio, non reddere qualecunque nomen in Deo dicitur, personami secundum essentiam imminuere est, cui illud nomen aptissime congruum, secundum rei signifi cationem non redditur. Puta, Pater quidem nomen et Filius et Spiritus sanctus, paternitasque, et nativi tas, et processio, causaque, et causale, et gignere, et gigni, relati ad invicem diei eum possint, in

Trinitate personas indicantia, personis proprie ▲ redduntur. Ant enim personarum substantia, ant ipsarum significativa sunt.. Sapiens autem, et bonus, et justus, et creator, et quæque talia unum aliquid indiscrete Deum signant. Ex his enim nul lam cogimur discretionem intelligere in Deo ad seipsum personalem, nisi secundum quædam nomina ad creaturam solum sive potius creaturæ ad Deum; justus enim ad creaturam et creator, et onini potens dicitur. Substantialium vero, substantiarumque significa tivorum nominum; alia quidem personarum singu lis unum uni proprie redditur; quæque substan tialia ipsorum sunt, sicuti paternitas, et nativitas atque processio, Pater et Filius, et procedens. Alia vero duobus, ut causale, et mitti, et Deum ex Deo esse, Spiritumque et Patris et Filii Spiritum dici. Mittere quoque et emanare, et profundere Patrem, et Filium Spiritum. Alia vero tribus incommutabi liter redduntur; et unum Deum sine ulla differentia, ut dictum est, signant. Verum producere quidem sancti Spiritus non est; hoc enim relationis velat oppositio, quod enim producit,ad id quod produ citaŕ, oppositum est; quod autein producitur, Spi ritus sanctus est; dictumque est esse impossi bile, idem esse quod producit, et quod producitur; nihil enim est quod ipsum sui causa sit; et nulla persona seipsam producit, sicut et in hominibus exempli causa, Beri cernimus, namque et apud nos cujuspiam filius, non est ipse seipso, neque sui ipsius dicitur, sed patris: et neque filius pater patris sui est, nequepater filius filii sui, propter opposi tionis rationem, secundumi" causam, et causale, quæ non convertit. Et certe possibile est eumdem et patrem esse, et filium, sed non secundum idem, sive ad idem.Ad aliud vero, atque aliud, utraque. Sed hoc in Deo locum non habet. Tres enim personas solas Deum esse, fides tradit: quibus proprietates suæ immo biles, et ratæ manent. Non ergo producere, pro ducti Spiritus est, sed Pater producere Spiritum asseritur. Secundum hoc enim a Spiritu, ul causa a causali discernitur. Quæritur autemį, an et Filio producere commune Cæterum, sicut quæ communia sunt Patri, et Fi!o puta, bonus, sapiens, creator, etc. cum non æqua iter et immutabiliter Filio reddimus, minorem Pa tris essentia Filii essentiam facimus: Ita quippe nou erit sapiens, et creator unus Pater, et Filius Eodem modo, qui producere Filio abstulerit, nulla oppositionis necessitate hoc ipsi reddere valente, Filii essentia Patris essentiam minorem cogetur con fiteri. Porro, si quis Dionysium allegans, ita illum loqui asserat, communia, et unita Patri et Filio, sancto etiam Spiritui communia, divina ratio assignat hoc illum de his quæ tribus indifferenter reddun tur, dixisse noverit, ac de his quæ dicuntur natu ralia, in quibus`neque discretio alla, neque relatio inspicitur. Idcirco etiam communia et unita dixit; producere autem ad id quod producitur, relative opponitur. Et est, quod producitur, Spiritus sanc tus. Possibile vero non est,idem esse, quod produ cit. Neque seipsum producit Spiritus; nihil eniin sui ipsins causa esse potest; neque alterum, prop ter traditam nobis Trinitatem. Commune, igitur est Patri, et Filio producere; et est Pater, et Filius unus sancti Spiritus productor. sicut et unus totus, et unus mittens, servata scilicet generationis nativitatisque discretione. Atque ita Filius a sancto Spiritu causæ, causalisque ratio ne discernitur; quia, et per Filium procedere dicitur; Paterque productor per Verbum esse et ex Filio esse habere, cum ab ipso accipiat Spiri tus, a Theologis asseritur. Ex quibus et illud constat, producere quod di citur, Patris substantiale non esse; hoc autem el supra monstratum est. Attestanturque his a sanctis Patribus dicta sententiæ, quibus asserunt Filium omniuni paternorum bonorum hæredem esse, atque omnia Patris habere bona, propria, atque præci pua, omniaque habere, quæ Patris sunt, nisi id solum, quod Pater non est; generatorisque Spi ritum habere Filium propriæ naturæ bonum, vi vensque, et substantialiter insitum; sicut et Pater. Libet tamen et ista addere. Sanctus igitur Cyrillus in Thesauris ait: Sicut arbor prodeunti ex se fructui, qualitatem suam na cum Patre sit, Et quoniam Patris ad Filium secun- turalem ferre dat; ita et Filius, a Putre accepisse dum paternitatem et nativitatem, causæ, causalisque oppositio non prohibet hoc, neque ulla bine con¯ fusio sequitur; nasci enim ad gignere quod dicitur, non ad producere relative opponitur, et Filius ad Pairen, sed non ad productorem, in quantum Filius, refertur; idcirco, nihil cogit, producere quod dicitur, a Filio auferre, sicut cogimur a Filio gi gnere omnino tollere; non id permittente ipsius ad Patrem oppositione, paternitatis scilicet, et nati_ vitatis; ne,vel una persona Pater, ac Filius sit vel idem simul, Pater et Filims, et neutrum proprie. Quoniam itaque relationis Filii ad Patrem oppositio nen cogit a Filio, producere quod dicitur, auferre, commune penitus est Patri, ac Fito, producere. intelligitur, quæ sibi sunt omnia, cum sit ipse om nia quæ Pater est præter solum Patrem esse. Et rursus in eisdem: Non ut indigens a Patre accepisse Filius dicitur; habet quippe naturaliter, proprium cum sit ipsius Verbum et splendor, omnia quæ ejus sunt, præter solum esse et dici Patrem. Dicit autem se a Patre accepisse, hæreticorum opi niones, ut Deus præveniens. ac jugulans. Ne quis enim Filium inspiciens Patris omnia habentem, ex multa valdė similitudine, et indemutabili identitate putaret eumdem esse Patrem et Filium, et in Savellii errorem laberetur; necessario se a Patre accepisse ait, ut sermo inferens, unum quidem dantem, secundum vero accipientem, dualitatem in proprits

substantiis ostenderet non solis nominibus distin- neque Pater est paternitatis ratione sine medio. clam. Idem in ad Hermiam: Consubstantialis et coæternus Patri Filius, omnia penitus æqua mensura habet, præter solum gignere. Hoc enim solum pro prie Deo et Patri convenit. Idem in Thesauris Itaque quodcunque de Patre dixeris, hoc etiam de Filio, præter id solum quod Pater ipse est; et quod cunque Filio dederis, hoc et in Patre est præter id solum, quia Filius ipso est. Ita enim Filius esset Spiritus sanctus, neque oppo nitur nativitatis rationi; huic enim sola paternita tis ratio opponitur. Itaque secundum id quod esse dicitur principium Spiritus sancti, non est discretio Patris ac Filii, et consequenter proprium Patris ad Filium, utrisque enim innatus est congruus; quod si innatus est etiam, nulla enim illic in nati privatio est, communis est igitur Patri et Filio. Quoniam igitur producere Patris, substantiale non est, commune autem est Patri et Filio, consequenter et Filius a sancto Spiritu seegndum causam et causale distinguitur. In sola enim cau sa et causali, divinas personas discerni, et fides Chrysostomus in xxxıx homilla super Joannem ‹ Dedit, autem idcirco dictum est, ne ingenitum ipsum suspiceris, neque duos Patres esse putes. Omnia enim quæ Pater est, hæc el Filius est. Et post pauca: Vides incommutabile, el gaod uno solo differentiam Insinuel, quod iste scilicet sit Pater, tradit, et sancti confitentur, ut ex superioribus ille Filius. Dedit, enim quod dicitur, hanc distinctionem solam necessario inducit; cæteru omnia æqualitatem atque inde mutabilitatem indi cant. Magnus Athanasius in in Contra Arianos, ait Isa igitur ipsi cum unum sint Pater, scilicet el Filius, unaque sit Deitas, eadem de Filio di cuntur, quæ de Paire, nisi quod solum Pater non dicitur. klein. in sermone, in quo exponit compositam ab Arianis fidem, in variis illorum synodis, in fine Jongissimi sermonis ait: Idcirco enim æqualitatem habet ad Patrem Filius, uniformibus scilicet vocibus, et quæ in Patre dicuntur, hæc et in Filio Scripturæ dicunt, præter solum Patrem euin dici. Magnus Basilius in libro suo De fide: Accipere zuim quod dicitur commune, et ad creaturam est; habere autem ex natura, proprium est geniti. Ut ergo Filius 'naturaliter possidet, quæ Patris suni, zt autem unigenitus, omnia habet in seipso compre hensa. Et rursus in eodem: Patrem dixi et Fi lium; has mihi proprietates serva. Manens igitur Filius in eo, quod filius est, omnia est quæ Pater, secundum ipsius vocem Domini dicentis Omnia quæ habet Pater, mea sual ³. Re vera enim imaginis sunt omnia quæ primitivæ formæ, sunt. liquet. Verum quidam discretionem Filii et sancti Spi ritus, secundum causain et causale non suscipien tes, cum tamen illis discretionem reddere cogantur, afunt discerni eos differentibus ex Patre processi bus, adducuntque testem Justinum, philosophum et martyrėm, dicentem: quia sicut Filius ex Pa tre, ita et Spiritus ex Patre est, præterquam substan tiæ modo. Gregorium item theologum dicentem, et ipsum in serinone de nativitate Christi: Spiritus sanctus procedens quidem ex Patre, non autem instar Filii; neque enim nativitatis, sed pro cessionis ratione. Et contra Heronem: Filii qui dem proprium, nativitas: sancti autem Spiritus, processio. Porro, qui ista dicunt, et suam, et magistrorum vocem penitus ignorant. Nam quicunque sanctorum differentibus processibus discerni dixeruat Fílium et Spiritum sanctum, nativitate scilicet et proces slone sive personalibus proprietatibus ordinem reddentes et processibus, et relationibus, et pro prietatibus, istud dixerunt, quasi aliter possibile non sit personarum discretivas esse, nisi etiam relative oppositæ intelligantur ad invicem. Nativi tas itaque immediatus est ex Patre processus, et hoc est ipsius definitio; processio autem per nati vitatem intelligitur: ideo et Filius quidem sino medio ex Patre, Spiritus autem per Filium est. Si igitur omnia que Pater est, hæc etiam Filius Præter illam autem relationem, quæ secundum est genitas et manens Filius, et omnia quæ habet Pater, hæc et Filius comprehensa habet præter pateruitatem solam, præterque id solum, quod hic Pater est, ille Filius, omnia communia sunt. Una enim in re tantum differunt. Cætera omnia æquali tạtem, indemutabilitatemque indicant. Quomodo non paternitas quidem, atque nativitas substantiales sunt solæ Patris ac Filii proprietates sibi invicem minime communes; producere autem, Patri et Filio commune est, quia et Spiritus sanctus, communis est, et amborum dicitur Spiritus, amborumque spiraculum? Nam Spiritus sancti esse principium * Joan. xvi, 15. causam est, nullam in divinis personis discretio nem intelligere fas est. Nam in sola causa et cau sali divinas personas discerni dictum est; aliter enim omni oppositione et ordine processuum ad _ invicem sublato, nihil prohibebit, earum proprie tates in idem concurrere subjectum. Itaque cum Filium a Spiritu nativitate discernunt, nihil aliud dicunt, quam Spiritum esse per Filium: per nati vitatem enim procedere, quod dicitur, est. Similiter cum Spiritum a Filio processione distinguunt, processu illo a Fitio discerni confitentur, cujus est definitio, per nativitatem esse,

vero nullatenus discernere. Quoniam igitur secundum substantiales proces- nuntur causæ, ea esse quidem et in causa, ipsam sus personarum substantiæ significantur, simulque cum ordine causa et causale infertur, et Filius quidem secundum processum saum, sine medio ex Patre gignitur; Spiritus autem juxta processum suum ex Patre procedit: idco, ille quidem per nátivitatem esse, hic autem per processionem babere esse asseveratur, merito ambos ex Patre quidem aiunt esse, verum substantiæ differre modo. Porro cun substantiarum modis discretio et causa, atque causale simul infertur, id quippe est. dicero, aliud quidem esse continenter ex primo, aliud vero per id quod sit continenter ex primo. Sed et dicere, proprium quidem Filii nativitatem esse, Spiritus autem processionem, nihil aliud sibi vult, nisi quod Filius quidem ex Patre sine medio, Spiritus autem per Filium procedit: illumque procedere fateri, non autem instar Filii. Neque enim nativitatis ratione, sed processionis discer (nentis est immediate, quod dicitur et mediate, sed et quod ait idem theologus, omnia quæ habet Filius, Spiritus sunt, præter nativitatis, Filiique rationem, idem signat, quasi diceret præter quam esse sine medio. Ipse enim per Filium procedit. Filius autem per Patrem nascitur, et præterquam alius quidem Filius est, aliús antem Spiritus san ctus. Ipse enim est qui ait emanationis habitusque ad invicem differentiam, differentem quoque appel lationem illis fecisse; proptereaque idem est, ac si dixisset præterquam alius quidem causa est, alius causale; si autem Nyssenus quoque discrevit, dum aliud dixit: Continenter, aliud, per id quod continenter; et si quis autem processionem alium substantiæ modum esse dixit, præter nativitatem immediațe ex primo, et per medium ex primo insi nuare vult, Itaque æqualiter et in producente et in productis. vel discernent, vel non discernent; si enim, verbi gratia, idem homo generet filium, artemque suam pingendi, ut ita dicamus, illum doceat, natura pe nitus, et ars filio ac discipulo cum insint, sicut et in patre, et magistro, non magis alterum, quam alterum in plura dividet, eo quod in utroque sit eadem discretionis causa: rursumque, si quis idem sit pater, et lectulorum faber, et natura quidem fillum gignat, arte vero lectulum faciat, in lectulo quidem ac filio, quia est naturarum diversitas, quæ subjecti ratione ipsa discernitur; alterum enim homo est, alterum lignum: quod quidem lignum, si quidem patri et opifici inesset, quemadmodum et homo, et illum necessario discerneret in plures causarum substantias. Vel siquidem productrix ligni natura fabricare sciret, esset et tunc veluti causa, lignum et faber, idem secundum subjectum existens, ita et lectulus germen, idem ars et lec tulus, neque magis, quod producit. quam quod producitur, discernetur. Itaque cum discretionis causæ in utrisque æqualiter fuerint, causa scilices atque causali, æqualiter ipsa discernet. Gignero avtem atque producere, in una eademque natura est, in qua, et gigni et procedere. Constat etiam gignere idem esse, quod est pa terna proprietas: proprietates vero, idem esse, quod substantias secundum rem, jam supra mon stratum est. Tres autem substantiæ [bypostases} Pater est et Filius et Spiritus sanctus; Pater au tem et Filius et Spiritus sanctus verus Deus est, Trinitas una, et supersubstantialis essentia. Similiter et de eo quod est nasci, et de eo quod est procedere, dicendum. Ista igitur æqualiter in producente et productis, vel discernent, vel nou discernent: si quidem igitur discernent, duæ sub stantiæ [hypostases] erit Pater, gignendi scilicet ac producendi ratione: sin vero hæc in Patre discre tionis causa non sint, Reque Filius et Spiritus nascendi, procedendique ratione propter easdem causas discernentur ab invicem: sic autem erit una persona Filius et Spiritus sanctus. Non enimi loco discretionis causam, sicut in lectulo et filio discernens natura differens, quod in patre non est, Una enim trium essentia, ac´natura est, ac præter differentiam, quæ secundum causam et causale est, sancti nullam aliam intelligunţ. Ad eam vero confert intelligentiam, et quod dicitur sufficere ad discretionem, genitum ac pro cedens dicere; procedentis enim ratio est, esso per genitam. Itaque verum id quidem est, quod processus divinas discernunt personas, verum non sine ordine et sine intellectu ad invicem, atque oppositionem, nativitatem ante processum cogitari, dicere possumus, esse aliquid in productis hoc in processionemque per nativitatem esse, quia el Spiritus per Filium est, ac propterea necessario causain et causale subingeri, sed euim impossibile est, ut juxta illorum opinionem nasci, ac procedere discernatur. Nam, si nullam oppositionem in se ipsis continentes discernere sufficerent, ut dicunt prolatæ personæ, eadem ratione sufficeret, et gi. gnere, et producere quæ Patri insunt, in differentes Ipsum personas scindere. Impossibile est enim, apertamque habet contrarietatem, principia pro pria ac discernere idonea, esse uspiam, atque illic discretionem non esso. Veluti, si quis dicat peritiam quidem in aliquo esse, ipsum vero peritum non esse. Idem ergo est etiam dicere, per quæ discer Quoniam igitur gignere, ac producere in Pauis natura cum sint, Patrem in duas personas non discernunt: idcirco, neque in Filii, ac sancti Spi ritus natura nasci, ac procedere cum sit, ipsos discernet, nisi aliud adjiciatur; hoc est, nisi oppo; sitionem habeant ad invicem. Unde qui eos variis processibus, nascendi scilicet ac procedendi discerni dixerunt, vel personalibus proprietatibus relative sibi invicem opponi intelligunt, ut dictum est. Sub

Filio, ab illo personaliter non differet, sed una cum illo persona erit differentes habens rationes, ut est nasci et inspirari, co quod nullam habeant ad invicem oppositionem, aut habitum: vel, sicut duæ simpliciter differentes erunt, habebuntque differentiam essentiæ, non personalem tantum, quod penitus absurdum est. stantiales enitu cum sint substantiæ suæ indicant ▲ tione ad spirantem subsistens, nisi inspiretur a medium, substantiæ autem modus solum secundum causam et cansale constat, nempe enim, quoniam in sola causa el causali divinas personas distingui dictura est, liquet, quoniam ubi relatio non est, neque discretio erit. Itaque ad quam refertur per sonarum quælibet, ab illa sola etiam personaliter discernitur. Ergo et differentes ad Patrem Filii ac *Spiritus relationes, eos a Patre solum discernunt, non autem ad invicem, nisi etiam ad invicem referantur. Præterea si nascendo a Spiritu sancto discernitur Filius, discretio autem in personis divinis secun dum oppositas relationes est, ut diximus: nativitas, in quantum nativitas ad processionem, quasi ad oppositam relationem reducetur. Hoc autem possi bile non est. Solam enim ad paternitatem ita ha bet; simulque ita erit Spiritus Filii Pater, multa que impossibilia 'sequentur. Atqui neque secundum contradictionis oppositionem quod nascitur, ab eo quod non nascitur, distingui potest: quippe hujus modi discretio, non est Filii et Spiritus, in quan tum Spiritus, neque propria ipsius, sed communis ominium quæ non nascuntur. Simili enim ratione etiam ad omnia quæ non nascuntur, discernctur Filius, eritque Filius ad Spiritum, sicut quod est, ab eo quod non est, discernitur. Sed et ista discre tio substantialis, et prima non est. Subjiciuntur quippe discreta secundum nativitatem ac proces sionem: hoc est, secundum quod aliud quidem est sine medio ex primo, aliud autem, per id quod est sine medio ex primo. Et certe quod nascitur, non est sicut id quod non nascitur, secundum scilicet discretionem naturæ. Non ergo sufficit contradictionis oppositio, per se discernere perso Has. Porro, si quis pergat contendere, nativitate Fi lium non a Patre solum, sed etiam Spiritu dis cerni, ne sic quidem effugiet, ne dicat et a Filio inspirari Spiritum sanctum; quippe Filii terminus est, consortem et hæredem esse paternorum om nium bonorum. Itaque cum cæteris a Patre sibi Spiritus quoque causa erit, ac propterea causa discernetur a sancto Spiritu, quæ, in termino nativitatis includitur. Nempe, et procedentis est definitio, ex genitore esse,per genitum. Itaque et si Spiritus proprietate sua, processione scilicet a Fi lio discernetur ipsa proprietate, quod sit scilicet ex Filio, sicque ad eum referatur, discretionem ad Fi lium habebit. Enimvero nasci, acfprocedere si quis ad se invicem incongrua dicens, sufficere per se ad dis cretionem sine intellecta alia relatione arbitretur, imbecillæ omnino confidit rationi. Ista enim incon grua esse propter cause, causalisque ordinem con tingit. Però se enim sola, ut quidam æstimant, non, ad se ipsa dicuntur, verum gigni quidem ad Pa trem, procedere autem, ad productorem opponitur. Itaque cum illa opponi dicunt, consequenter dis cernere, quasi causain, causale ad invicem dicere cogentur, Siquidem, quod procedit ex gignente est per genitum; quod autem nascitur sine medio ex generante, est consors secundum proprietatem suam paternorum omnium bonorum. Præterea, quia dictum etiam est, in sola causa, et causali divinas discerni personas. Et hoc au tem quidam contra inferunt: quoniam, si quidem Filius causa sancti Spiritus est, habetque id a Patre sumens, sancti Spiritus causa csse præin telligetur in Patre, saltem cogitatione. Pater itaque ante cogitabitur, quam Filius in spirans Spiritum sanctum, sed productioni Spiritus ex· Patre substantia sancti Spiritus concurrens subsistit Spiritus sanctus, et per consequens, ab ipso discernitur. Prius autem, quam inspiraret Filius, Filius tantum erat, et non productor. Ita que et si nou sit causa Filius, a Spirita sancto discernetur. Sed et dicere, unain quamque, personam in se isa sua personali proprietate subsistere, atque ab aliis omnibus abunde separari, ut et nativitas, el processio Filii ac Spiritus proprietates ad discre tionem sufficiant, atque ita causæ discretionem non esse requirendam, nihil ad propositum valet. Quæ epin secundum se ipsa subsistunt, ipsaque ea sug gerunt, sufficiunt ad discretionem reliquorum. Paras enim propria anima et corpore subsistens, est: prius ergo, quam inspirare Filius intelligatur, his a Paulo, cæterisque distinguitur: quibus vero subsistere in eo est, quod ad aliud referuntur, his etiam hoc discerni est, ad ea referri, ad quæ refe runtur. Servus enim, verbi gratia, in eo quod re fertur ad dominum, est, et dicitur servus. Cæte rum, relatione sublata, neque servus, in quantum servus erit; quoniam igitur paternitas et nativitas, el processio secundum causam et causale subsis tunt: Filius quidem, in quantum Filius, a solo Patre distinguitur; a Spiritu autem nulla ratione, nisi et alia aliqua ipsius ad Spiritum differentia intelligatur. Solam enim secundum nativitatem sine relatione ad Patrem intellectam, una persona esset Filius et Spiritus. Rursum Spiritus sanctus rela Verum, istud quoque imbecillum, ea est ratione, quod Filii ex Patre nativitas primus, et immediatus est, secundum paternam proprietatem processus, et ante processionem sancti Spiritus 'cogitatur. Per nativitatem enim processio est; quia, et per Filium Spiritus, procedentisque terminus per ge nitum esse monstratus est. Quoniam vero Filius, in quantum Filius, paternorum bonorum omnium est hæres, et omnia, quæ Patris sunt, nascendo

accipit, gignendo profecto Pater Filio initium est, substantiam habere Spiritum Sanctum quod dici etiam ut sit sancti Spiritus causa. Itaque, si per nativitatem suam, ut initium, et causa Sanctus Spi ritus sit Filius, Pater Filio communicabit, simul cun Filio hoc habebit, et neque ipse sine Filio inspirare intelligetur Spiritum Sanctum. Aut enim neque ex Patre est, si dici fas sit, aut etiam per Filium, atque ex Filio est: quippe hoc est procedentis ratio. Et antequam Spiritus cogitetur ex Filio, jam hunc producere Filius cum Patre habet a Patre genitus, maxime cum et productor per Verbum dicatur Pater. Si quidem enim pro ducendo Pater Filio causam Spiritus daret, Filius porfecto ante causam cogitaretur, secundum quam Spiritus procedit a Filio. Nunc autem gignendo est Pater initium Filio, ut sit sanctus Spiritus causa, per Filium causa sancti Spiritus est, quia et ex ipso per Filium procedit Spiritus Sanctus. Itaque Pater et Filius, quasi unum principium ante Spi ritum Sanctum cogitatur. et Quemadmodum igitur solem calefacere sine radio, cogitare non possumus, neque sine fulgore calo rem, ita neque sine Filio processioneni cogitari possibile est; quippe ratio procedentis est, esse ex gignente per genitum. Et sicut sol et radius, unum calefaciendi principium est, ita Pater et Filius unum Spiritus sancti principium, secun dum unicunt ejus, simplicemque processum tra ditur; servata scilicet paternitatis, nativitatisque differentia. Itaque neque re. neque cogitatione potest inspirans Pater sine Filio intelligi: imo, si quidem ex animo Filius, et cogitatione tollatur, neque processionem jam esse possibile erit. Unde et dictum est; idcirco ex Patre procedere dicitur, quia à Filio est. Quod si præcogitari dictus est. tamen prius posterius non est. Nam et causa, et causale, Filiique mediatio, ac per Filium esse, a sanctis divinis rationibus traditur. Sed et si mul, et conjunctus, et inseparabilis nihilominus pro confesso asseveratur. Temporales enim mo rulæ in æterna vita locum non habent, ut ait Gregorius Nyssenus; eo quod illic nusquam tem poris sit locus. tur, verum esse, hic, quæ prædicta sunt, suppo sitis: ad illa nunc proficiscamur, quæ veritati huic prorsus videntur adversari. Accedat ergo primo Sanctus Joannes Damas cenus: Spiritum, inquit, Filii dicimus, ex Filic aulem non dicimus, Hoc si, un quidem arbi trantur, id insinuare vult, quod non sit ex Filio Spiritus, neque per Filium substantiam habeat, omnino Spiritum sanctum ex Patre solo habere substantiam, doctor præclarus arbitratus est. Iloc si ita est, etiam ex Patre esse sine medio. Si autem sine medio producere etiam substan tiale Patris, propriumque ejus esse, neque Filio commune; substantialia enim personarum pro pria, cæteris omnino communia non sunt; quo modo igitur Patrem productorem per Verbum splendifici Spiritus dicit? quomodo ex Patre per Filium procedere Spiritum plurimis locis nos docuit? quomodo, si multum ordinem, vel habi tum Spiritus ad Filium habet, disit: Oportet autem Verbum, et Spiritum habere. Hæc enim sibi invicem contraria manifestissime sunt; si enim productor per Verbum, numquam profecto erit Patris substantiale proprium producere. At si ex Patre sine medio, nunquam per Făium procederet; procedere enim per Filium quod dici tur, mediationem Filii designat, quam et Nyssenus tradit, et omnes una cuin eo theologi tertiumque Patre Spiritum sanctum secundum personalem ordinem commendat. Porro, sine medio, hoc est, ex solo Patre esse, dicere, hæc simul omnia tollit. Atqui non solum, ut quidam id dictum expo nunt, sibi contrarius hic doctor est, sed his quoque, qui ante illum fuerunt, Ecclesiæ ma gistris. Illi enim ex Filio, atque ex ejus essentia illum esse aiufit, et ex ipso prodire, et a Filio habere, esse, et ab eo procedere: ille auten), ex Filio non esse, non ex illius essentia, neque ex ipso procedere dicit. Hæc autem manifesta contradictio est. Ex quo sequitur, ut vel hic solus Ecclesiæ magister asseratur, solusque san ctus videatur, neglectis tot sanctis Patribus (piget Per hæc ergo omnia, conficitur, quod initio propositum fuit, Filium a sancto Spiritu secun- enim dicere, abjectis), aut illorum multitudinem, dum causam et causale discerni, Patremque et Filium, unum sancti Spiritus principium esse, servata i!lorum ad invicem differentia, juxta sanc forum Patrum theologiam; per quam, ex Patre per Filium procedere Spiritum sanctum, divinis rationibus asserunt. Quoniam vero veritati veritas non reluctaꞌur, et in his maxime sermonibus, ubi de fide agitur, in quibus summa concordia, et ad se ipsos, et ad cæteros doctores sit necesse est. Aliter enim Deus, homines per eos falli, atque errare permisisset; sive contraria vera esse volens; sive veritate veritatem collidens; veritati autem mendacium objectum est. Multis autem ex locis demonstratum est, per Filium, atque a Filio alqué auctoritatem antiquam reverendo, istum non admittere. Sed hoc ineptum, ac insulsum est. Oportet enim sanctos omnes revereri, et, quæ ab illis dicuntur, pia intentione suscipere: atque ca ita exponere conari, sicubi fortasse dissentire vide antur, ut et sibi ipsis, et aliis Ecclesiæ magistris quam maxime concordes sint. Et, si quidem istud contingat, nihilque de concessis, ac ratis fidei rationibus tollitur, concordem ac veram ex positionem dicere; sin autem, contrarium. Quo enim posito, absurditas sequitur, et ipsum ejus modi est. Quanquam, non dici ad id, ut sit res, contrarium non est. Plurima enim vera quidem

sed ut inconfusam Patris, et Filii intelligentiam commendet, ita pronuntiavit Apostolus. Et theol. Gregorius ait: ex quo, el per quem quod dicitur, non naturas scindentium, sed unius inconfusæ que naturæ proprietates exprimentium. sant, non autem dicentur, hocque, cum ex aliis stantias. Non enim, ut alienum naturæ introducat, constat, tum ex ipsis Ecclesiæ dogmatibus. Esse enim Filiam Patri consubstantialem, Deique Ge mitricem semper Virginem prædicari in Ecclesia, atque humanæ naturæ Filium Dei secundum sni» stautiam unitum esse, vera quidem sunt; fuit tamen, quando non divebantur; non tamen ideo falsa fuerunt. Nam postea necessitate urgente pro pter contraria dicentes, etiam ut in Ecclesia publice dicerentur institutum, et formatum est; quid ergo miram, si et sanctus iste quod non pronuntiabatur, ut multa alia, et tunc, et prius, non dici ait? Non enim profecto per hoc ostendit, quia non est: sed hoc solum, quia in consuetudine dicto non proferretur. Sed enim eum sibi non esse contrarium, hine profecto constat. O-tensam' enim prius est quia, abique per præpositio, in quibus assumitur, præ cedenti causæ cooperatur, atque ad eam efficien tiam, quam ipsa inspicit, sive in naturalibus sive in artificibus quispian sermonem exercere velit. Ramus enim per quem fructus oritur, eam dem, quam radix naturæ intentionem habet. Et serra, vorbi gratia, per quam faber gradum facit, ad illum, non ad alterius generis effectum arti úci cooperatur. Non enim ad calefaciendum, seu dealbandum illi cooperabitur. Prorsusque ea, per quæ aliquid fit, cooperantur his qui prius illa movent, -ad illorum nutum una cum illis causa effecta, vel quasi instrumenta, vel quomodolibet aliter illos adjuvantia. Si quidem igitur non esset eis diferens na tura ad eos qui illis utuntur, essent et ipsa profecto simplicitor causa, sicut prima illa; suð in Patre etiam hoc magis. Siquidem et eadem esset ad utentes operatio. Verum in Patre, el Filio, quoniam una natura numero inspicitur, el una eis etiam actio, sive processio est, unus alque ideur Deus, merito Filii per, et Patris ex, significatione non differet, sed ipsa quidem ad de, vel ex, transibit illa vero rursus ad per, transferetur, communeque et unum atque idem cum Patre principiuın sanctus Spiritus erit, propter æquam Fiki ad Patrem Deitatem, atque essentiam eamdem, aliamque omnem identitatem, et indemutabilitatem: concesso semel a Patre per Filium sanctum Spiritum procedere: doctn ribusque omuibus clamantibus, non esse differentiam aliquam quomodolibet in hisce præ pasitionibus intelligere hoc indeterminate monen tibus, decentibusque, in Patre, et Filio, de, vel ex, a, per, nihil differre, nisi in quantum substan Tias discernunt. Ait enim magnus Basilius ad Amphilochinm scribens, cap. 5: Unus Deus el Pater, ex quo omnia: el urus Dominus Jesus Christus, per quem omnia ‘. › Istæ non sunt be. gem ponentis voces, sed distinguentis potius sub › Ephes. IV, fas, Propter hoc igitur 'per particula assumpta est, ut consubstantialitatem simul et personarum or dinem ac discretionem signet ex processibus ipsis apparentem. In quo sane ordine ac discretione, Filii persona medium obtinet locum, quam semper etiam in communi consuetudine significat, per, et ne vel una persona, Pater, et Filius existimetur propter præpositionum similitudinem, vel duo et contra se divisa ambo, Spiritus principia vide antur, `talisve esse Filii persona, qualis et Patris est, nihil ante se cogitatum habens, quemadmo dnm et Pater. Ex enim sistit mentem, et ulterius ire non cogit, principalemque causam quærere, cui ex principaliter distributa est; per autem al teram quoque personam præter ex, includit; et ad illam provehit mentem, principalemque illam designat causam, in qua hæc ponitur, medium et primi, et ejus, ad quem processus, sive opera tio. Atque ita Trinitatem integre nobis commendat per, simulque procèssus personarum ad invicem ordinem indicat. Sed et essentiæ quoque unitatein per se tertio connectit, juxta Gregorium Nyssenum, Filii mediatione, et sibi Unigeniti honorem ser vante, et Spiritum naturali Patrem habitu non excludente Sic enim, ut ait magnus Basilius, et substantiæ, conceduntur et pium unici principatus dogma non decidit. Quoniam igitur cum unitate personarum quoque discretionem confiteri, secundum fidem nobis traditum, debemus, hæc autem et ambo, alterum quidem ex Patre, per Filium Spiritum sanctum procedere dici commendat, alterum autem ex Filio dici non ita, ideo Damascenus per Filium quidem procedere fatetur. Ex Filio autem non dicimus, adjecit, putans illi ex, personæ non congruere, antoquam illa persona cogitatur, sed ei antequam nulla, qualis est persona Patris. Plurimi vero sanc torum Patrum, atque iidem sæpius, easdenį dictio nes in theologia secundum differentes intelligentias et suscipiunt, et non suscipiunt, et aliquando sic, aliqando aliter, ut magnus Basilius in quæstionibus ad Ennomium, germen Filium dicentem pon sus cipit, dictionem hanc imperfectionibus congruere existimans; quocirca eam maxime ponebat Euno mius. Verum theologus Gregorius, in primo libro De Filio, de eo et Spiritu sancto loquens ait Horum autem alterum quidem germen, alterum vero productum est. Et causam quidem, et cau sale in divinis personis dici, vetat Cyrillus beatis s mus dicens: Causam vero et causale ne nominare quidem fas est, si quis illud scilicet juxta crea

turarum morem accipiat. Communis autem fides, nihil; ipseque ex Patre esse disitur, atque ad ipsum omnesque theologi, in sola causa et causali di vinas personas distingui dicunt, majusque quod dicitur, Patri, causæ ratione plurimi doctorum assignarunt. Juxta opinionem autem Arianorum ab Ecclesiæ ambita repellitur. tamen Nibi ergo mirum, si etiam doctorum alii quidem ex principali causæ, et ante quam nihil cogitatur, hinc soli congruere eam arbitrantes, ex Patre per Filium procedere Spiritum sanctum, productoremque Patrem per Verbum asseverant, quia Filii omnia ad Patrem referuntur, non ex Filio dicunt. Alii vero et ei qui ex causa est, ut Filio congruere ponentes, cujus Pater prin cipalis præcogitatur causa, eo quod unum prin cipium, et una causa sit Pater, et Filius, sicut et una essentia: nunc quidem per Filium esse ac procedere dicunt, nunc autem ex Filio esse, et prodire, et procedere, secunduin `sanctorum, ut dictum est, divinas rationes tradunt, per utraque illi idem volentes, etsi syllabis differant. refertur: Et omne, quod esse a Filio dicitur, ad primam causam relatioñem habet, secundum Basilii sententiam in libro Quæstionum, secundum quem modum et radix, et fons, et solus causa Pater dici potest, ut ostendatur; ex quo quod dicitur et neque tria, neque duo principia deorum pluralitate sepa rata suscipiantur, ut ait Gregorins theologus, in lib. De Spiritu sancto. Ideo et dictum est: Vivo ego propter Patrem. Et De hora illa nemo scit, neque Filius, nisi Pater; et: me ipso facio nihil et: Sicut audio judico; et: Mea doctrina, non est mea: et: Pater meus major me est: et si quid hu jusmodi ab eo dictuin est, qui omnia ad Patrem refert, sicut et de Spiritu, alibi quidem ait: Quia mittam vobis Paracletum; alibi autem: Quera mittet Pater in nomine meo, hoc est per me. Neque enim personam Spiritus sancti futurum Filium per hoc significat. Illud quidem, ut suam ostendat di gnitatem. Dignitate enim et ordine secundus a Filio est, juxta magnum Basilium, majoremque Spiritu sancto Filium, magnus ait Athanasius. Hoc au tem principium sine tempore honorans, et ne videretur Deo adversari, ut ait theologus Grego rius. Placuit ergo Damasceno in hujusmodi theolo gia potius uti per, a qua et consubstantialitas. et unitas, processuumque, ac personarum ordo, et discretio apparent, quam assumendo ex cau sam tantummodo significare: maxime, ne vel mua persona, Pater et Filius existimarentur, prop ter prepositionum similitudinem; vel ne vide retur Filius nihil ante se cogitatum habere, sicut et Pater; ita enim ei visum est, et alia, quæ ad invicem; solus autem fons supersubstantialis prædicta sunt. Sed ista quidem sufficiunt, etiam si magister dixisset, ex Filio non esse Spiritum. Nunc vero, non ita dixit, solum: Ex Filio autem non dici mus; hoc autem nulla ratione contrarium est ei, quod esse ex Filio dicitur. Communem quippe tantum usum per hoç tradit. Si igitur ea expo sitione suscepta, quam multi volunt, plurima quæ sunt rata, convelluntur, et neque ipse sibi, neque aliis ante se doctoribus concordat, nostra autem explanatione adınissa, nihil tale contingit, corum)❤ que quæ rata sunt, nihil omnino decidit: constat profecto, hanc esse verain expositionem, illorum autem falsam et rejiciendam. Ex quibus etiam dicitur verbi illius beati Dionysii solutio, quo ait Solus fons supersubstantialis Deitatis Pater est; qualem enim fontem magnus iste pater Deo et Patri reddit, ante quem nihil cogitatur, talem Damascenus in Filio denegat. Ante hunc enim pater cogitatur. Et rursus hujusmodi causam a Filio Joannes aufert, qualem Augustinus Patrem dixit, principalem ipsum causam appellans: Prin. cipaliter enim, ait, ex Patre procedere Spiritum sanctum; et addidit: Principaliter autem dixit, quoniam et ex Filio Deo Spiritus invenitur pro cadere. Fontem ergo sancti Spiritus et Filium a doctori bus dici supra monstratum est. Sed quoniam ante Filium quidem Pater cogitatur, ante Patrem autem Enimvero ostensum est etiam conversionis ra tione, quia Patrem ad solum Filium conferens vir sanctus hoc ait; cum dixisset enim: Supersubstan tialis enim divinæ generationis res non convertunt deitatis Pater est, addidit: Cum non sit Pater Fi-` lius, neque Filius sit Pater, et divina vero generatio hoc signal, et quæ alia prædicta sunt. Tenemos itaque doctoris intentionem, alio ex loco sibl ipsi, ac doctoribus cæteris concordem, qui sunt ejus dem meriti, et in sanctorum cœtu nihilo inferiores. Ut autem quidam volunt, contrarium omnino con tingeret. Fontem quippe sancti Spiritus Filiuor dicere juxta invectum ab eis secundum processum. ut vanum ac plurimis absurditatibus obnoxium, supra confutatum est. Et certe non solum fontem sancti Spiritus, ma gnus Athanasius Filium dixit, sed et solum eum dixit sancti Spiritus fontem. Theodoritus enim in 11 libro suæ Ecclesiasticæ historiæ, cap. 23, infert epistołam magni Athanasit ad Afros de Ariminensi concilio, in qua, ita scriptum invenitur: Quis au tem his congredi velit hominibus, qui neque sua su scipiunt? Nam´ in decem illorum et pluribus, ut prædiximus, synodis, alias alia scribentes, salis evidenter, ostendunt, se singulas illarum improbare. Patiuntur autem hoc, quod et Judæi tunc passi sunt. Ut enim illi solum fontem aquæ vivæ relin quentes, foderunt sibi lacus, qui non poluerunt aquam continere: scriptum est autem apud prophe tam Jeremiam; ita et isti pugnantes adversus universalem synodum, foderunt sibi synodos pluri mas. Sed et in libro Contra Arianos, magnus idem

Athanasius Salvatorem solum Spiritus sancti largi- tione: quia seripsit, non sine primi patris peccato torem esse ait dicens: Et contra Salvator cum sil Deus, et regni Patris semper imperans Spiritus sancti largitor solus est. Hæc igitur ex abundanti dicta sunt, ad ostendendum; quia et Filius sancti Spiri rus fons dictus sit. Si igitur doctores sibi ipsis, atque invicem con cordes esse necessario fatendum est, hoc autem nunc maxime fit, nihilque concessorum dogmatum notat, his ita expositis, ut dictum est; alias autem contra penitus contingit; evidens profecto docu mentum est, banc quidem expositionem veram esse solam, omnesque præter istam, falsas esse. esse Dominum, in quantum homo erat. Et primo quidem concordes Romanorum Patrum. protulere sententias. Cyrilli quoque Alexandrini in exposi tione super Joannis Evangelium, ex quibus seipsos non Filium Spiritus causam facere ostenderunt. Unam enim noverunt Filii et Spiritus esse causam alterius quidem secundum processionem; sed rt per ipsum procedere insinuarent; sicque conjun ctionem essentiæ, et incommutabilitatem commenda rent. Itaque quod sanctus Cyrillos plurimis in locis Spiritum sanctum ex Filio sicut etiam ex Patre di cat, cumque ex Filio esse et per ipsum, et ex ipso naturaliter procedere, et quia per ipsum profusus Patet item dicti illius solutio, quod posuit Gre gorius theologus: Omnia scilicet, quæ habet Pater, esse Filii, præter causam. Sicut enim divus Diony- naturaliter propriam nobis subtantiam signat, et sias Patrem ad solum Filium conferens juxta con versionis rationem, Patrem solum fontem dixit (non enim est Filius fons Patris), neque enim convertitur: ita et summus hic vir, præter causam babere Filium Patris omnia dixit; causam scilicet, quam habet ad Filium, Pater. Siquidem enim ar bitrantur per hoc, sanctum virum, nullam omnino causam Filio reddere, falluntur. Ipse enim est, qui ait Ex principio principium. Quin et in oratione, quam facit ad Christum, ita inchoavit dicens Te nunc quoque benedicimus, Christe meus, Verbum, sancti Spiritus sine principio servator. Quam ergo habet Pater ad Filium causam indicare voluit; ali ter quippe sibi ipsi non congrueret, sententiaque fallax videretur. Dicere enim præter causam, om nein causam auferentis esse volunt; hoc autem falsum est. Vel creaturarum enim ipsum certe causam dicent. Attestatur his et ipse dicens: Om nia quæ habet Pater, Filii sunt præter causam; et omnia quæ habet Filius, Spiritus sancti sunt, præ ter nativitatem. Constat ergo quia Patrem ad Filium comparans; præter causam, dixit, quam scilicet habet Pater ad Filium, sicut et quod sequitur, Spiritum að Filium comparantis est, relationem illorum ad invicem inspicientis, secundum illorum proprios processus. Dicere namque, Spiritum habere omnia præter nativitatem, nibil aliud significat, nisi præter quam immediatum ex Patre esse; quippe cum Filius qui dem ex Patre sine medio sit, juxta proprietatem suam, sanctus autem Spiritus ex Patre per Filium procedat, quocirca neque convertitur, quouiam ne que processus illi, et consequenter neque substan lialia convertuntur. Et ex hoc igitur nihil pro se concladont. Eudem vero ratione, ne id quidem illis opitula kur, quod ait sanctus Maximus in Epist. ad Ma rinum. ita scribens: Synodicorum igitur præsentis sanctissimi Papæ, non tot capitula quot scripsistis, repudiarunt, qui in regia civitate convenerunt. Duo antem sola, quorum alterum quidem de theologia continet. Quia, inquit, etiam ex Filio procedere Spiritum sanctum, alterum vero de divina incarna quæ talia, satis supra declaratum est. Sed et Ro manorum doctorum, Hilarii scilicet, Ambrosii et Augustini dicta huic sententiæ congrua produxe runt; qui et ex Filio procedere Spiritum sanctum docent. Hæc autem mirum, si non etiam causam insinuat. Ea enim ratione, ut datur intelligi, ne que cum ex Deo esse, et ex Patre procedere Spi ritus asseritur, causam designabit. Sed ista, præter Scripturæ intentionem sunt; nempe, quoniam juxta sanctum Cyrillum, Occidentalesque doctores faten tur hujus esse' sententiæ, qui evidenter ex Patre et Filio; veluti ex uno principio prodire, ac proce dere, ut dictum est, Spiritum sanctum confitentur. Nihil ergo novum a se ipsis introducunt, qui etiam ex Filio Spiritum procedere fatentur: simulque præsens epistola Romanorum Patrum præexposi tas allegationes illorum veraciter esse commendat, Aut enim ipsæ omnes sunt, aut ex ipsis aliquæ, quas tunc protulerunt. Non enim profecto falle batur sanctus Maximus, aut mentiens ista dice . bat. Quid ergo sibi volunt, cum Spiritum sanctum ex Filio quidem procedere dicunt, non autem esse Filium causam sancti Spiritus adjiciunt; quia enim Filius quidem ex Patre est; Filii autem omnia ad Patrem referunt, dictum vero est etiam a sanctis, ex Patre et Filio Spiritum sanctum, veluti ex una re, et uno principio esse, ac procedere: propterea ex hujusmodi sententiis aperuerunt se, Filium non propriam, et peculiarem causam Spiritus, præter Patrem, intelligere. Merito sane. Neque enim duo sunt divisa contra se, atque ab invicem disjuncta principia sancti Spirítus; neque ut personæ duæ, ita duo etiam Spiritus sancti principia sunt; quem admodum enim mittit quidem Pater Spiritum san ctum, mittit autem hunc etiam Filius; neque ta inen Filius alia missionis causa præter Patrem est; neque enim mittit Pater sine Filio, sicuti neque sine Filio facit; quocirca etiam dictum est, una datione et una largitione mittit Spiritum sanctum, ita et de eo quod proposuimus dicendum, atque eo magis quo missio idem est quod processio, ut supra declaratum est. Aut si hanc nimium contentiosus

quispiam substantialis sancti Spiritus processionis quo etiam Pater; aliter quippe essentiæ identitas indicium dicat, profecto, nunquam mitteretur a Filio, nici etiam ex ipso esset; alioqui minister esset Filius. Non itaque veľ Pater solus causa est Spiritus sancti sine Filio, vel sine Patre Filius; per Filium enim procedere dicitur, et Pater per Verbum pro ductor esse sancti Spiritus asseveratur. Constat hoc etiam ex sequentibus ipsius verbis. Ait enim Unum norunt Filii, et Spiritus causam Patrem; alterius quidem secundum nativitatem; alterius vero, secundum processionem. Hæc autem præ dictis optime consonant. Nam Filius quidem ex Patre secundum nativitatis, vel geniti definitionem, ex Patre sine ullo medio est. Spiritus sanctus au tem juxta processionis, seu procedentis terminum, ex Patre per Filium est; quæ cum ita sint, congrue Filius ac Spiritus ad unum principium Patrem re feruntur, ut Filius quidem seorsum non sit causa non enim est vel Filins, vel quæcunque causa sine Patre; Pater vero ac Filius una causa, unumque principium sit sanctus Spiritus. Etsi enim, ut supra declaratum est, esse habet a Filio, ab ipso scilicet sumens, ac penitus ex ea causa eum pendere pietatis ratio tradit, et quæ alia prædicta sunt: ob id tamen, quod Filius qui dem sit ex Patre sine medio, Spiritus autem per Filium procedat, ac per ipsum Patri conjungatur quodque Filii omnia ad Patrem referantur, Pater unum sancti Spiritus principium dicetur, quocirca solus quoque fons deitatis dictus est; fonsque et radix Filii et Spiritus, et solus causa dici potest, quod nihil ante se cogitatum habeat, atque ad ip sum referantur omnia. Unde et magnus Basilius dicebat: Naturalis bonitas, et regia dignitas ex Patre per Unigenitum ad Filium pertingit: ita el substantias fatemur, piumque unici principatus dogma non decidit. tollitur, maxime cum dictum sit, una tantum re, eos differre: quod hic Pater sit, ille Filius, alia vero omnia, esse communia. Pater itaque causa Spiritus est, sicut et Filius. Dictum est tamen, eos non asserere Filium sancti Spiritus causam, pro pter illa quæ prædicta sunt; quod enim ex Damna sceno sibi vult, ex Filio non dicimus, ne duo prin cipia divisa videantur, nec persona Filji, ut Patris persona esse, nihil præ se cogit, tum babens, boc et istis in hoc loco sibi vult. Unum enim princi pium est sanctus Spiritus, Pater et Filius; et ne que Filius sine Patre, neque sine Filio Pater. Non enim esset procedens Spiritus sanctus; quia tamen Pater sine causa est, ipsi causæ nomen separatum est, quæ causa ad Spiritum sanctum relata, Filium quoque comprehendit, quia per Filium procedit. Nam ex Patre procedere, doctores pro eo acce perunt, quod est ex Patre per Filium proce derc. Sic itaque, et quæ in prædicta epistola posita sunt, veritati et síbi ipsi concinunt; et quæ a sancto Cyrillo Latinisque doctoribus de Spiritu saneto dicta sunt, interroganti sancto Maximo, Romani allegaverunt. Impossibile nanique est, ma gistros Ecclesiæ, ex Filio esse alque procedere Spiritum dicere, et rursus per Filium esse atque procedere, deinde rausam a Filio auferre;´ hoc enim est aperta contradictio, constatque, quia et ipsi contradicentes, quod dicitur ex Filio procedere, ut quo causa significetur, non suscipiunt. Ex enim præpositio, et maxime in divinis personis, proces sum cum causa commendat; et per, tantum valet, non solum quia, ut dictum est, in divinis idem valet quod ex, sed quia etiam per se ipsam in qui bus assumitur, ubique causam indicat; sive enim per instrumentum, ut per causam, vel causæ con sortium dicimus, sive per locum; quia causa mo tus est locus, et motus omnis`in magnitudine, âque distantia; similiter ut per causam dicimus, sive per tempus itidem (tempus'enim motui pluri mum confert); sive in syllogismis extrema per medium connecti dicimus; constat quia per mediam causam, secundum animi totum, sive transgressio nem contingit. Consonant quidem et ista præteritis; verum ne id quidem dissentit, quod sequitur. Nam dicere; Propterea et Filio procedere dixerunt, ut per ipsum vlum 'procedere significarent, nibil est aliud quam dicere: Idcirco ex Filio procedit, quia procedit per Filium: quia enim per Filium procedit, naturaliter scilicet atque essentialiter procedit. Ita quippe el d essentiæ conjunctio, et incommutabilitas declara bitur: quod autem per aliquod naturaliter, atque essentialiter prodit, ex ipso cliam substantiam ha bet. Itaque per Filium prodire, idem est quod per Filium procedere; hoc enim indicat per Filium babere substantiam; quod igitur superius proces sionem appellavit, hoc in consequentibus per Filium prodire, ac procedere dixit. Constat ergo el ex his, ex Filio procedere quod dicitur, idem esse quod per Filium procedere. Porro ista etiam ante sunt dicta. Sed et illud quo que demonstratum est, quod essentiæ Filii ad Pa, trem identitas, omnia Patris Filium habere facit, præter solum Patrem esse. Atque codem modo, Prorsus vero possibile non est ut cum dicimus per, non etiam aliquam causam una cogitemus; quoniam igitur per Filium prodire ac procedere dicitur Spiritus sanctus, cansam profecto et Filium csse necessario datur intelligi. Et simul constal ut substantialem causam; quippe ab illis consummata, et plenissima perfectione, summaque ad Patrem æqualitate, sive unitate longissime remotum est, Filium instrumentum ponere, seu locum, seu tem pus, aut aliquam imperfectam, et alterius essen tiæ causam; si enim in creaturis, unam causam, unum creatorem, unum Patrem, et Filium com mendat per, multo sanc magis in consubstantiali

eis Spiritu sancto unam causam, unumque princi- ista distributio: in Patre quidem, per ista causam pium, Patrem et Filium commendat. Magnus præterea Basilius ad Amphilochium scribens, cap. 8, sic ait: Quod per Filium creare Pater dicitur, neque imperfectam commendat crea tionem Patris; neque invalidam Filii efficientiam si gnat; sed unitissimam commendat voluntatem. Itaque vox ista, per Filium, causæ ante omne principium, confessionem habet; non in prædica mento causæ conditionalis assumitur. Patet igitur quod in creaturis quidem per, commendat unio meni voluntatis; in sancto autem Spiritu unionem Patris et Filii, secundum substantialem processum sancti Spiritus insinuat, secundum quem ex Patre per Filium prodire ac procedere asseritur, el ex Patre ac Filio procedere. Pluribus igitur ex parti bus ostenditur Patrem et Filium unum esse princi pium, unamque causam Spiritus sancti: dictum est tamen Romanos Filium non causam Spiritus, propter ea quæ prædicta sunt, facere. Constat au tem ex his, et quia ex Filio procedere Spiritum sanctum non ulla novitas est, neque nova adjectio, ut quidam asseverant. Nam et temporibus sancti Maximi a Latinis ita legebatur: Ad quem sancto rum allegationes, ut ipse ait, huic sententiæ congruas protulerunt. Paucis vero interpositis, in eadem epistoła, idem sanctus adjecit, concludens: Romanos de his sine ratione culpari. Liquet igitur, et ipsum approbare, quod dicitur, Spiritum sanctuin ex Filio procedere, cosque qui ita dicerent, laudare, et qui culparent, insimulare. Essent autem sane ineptissimi, qui propter id quod dictum est: Ex Filio non dicimus, causam sancti Spiritus a Fillo omnino auferentes, ex eo quod asseritur ex ipso procedere, hane non illi reddunt, cum hanc processionis dictionem et ipsi Spiritus sancti substantiam commendare defi niant. Ex hoc enim rationabilius illi causam red dent, quam per illud auferent. Nam si ex Patre procedere, quod dicitur, cau sam commendare confitentur, quomodo non etiam Filium, unam cum Patre causam sancti Spiritus fatentur, emm audiant, ipsum etiam ex Filio pro cedere? Imo vero, quomodo ad eos quidein, qui hoc dicunt, efferantur; sanctis autem ita dicenti bus, non contradicunt? Quod si ex Filio esse ac procedere, cum doctoribus ecclesiæ, et sancto Ma ximo, et Romanis, qui super hoc-sanctorum dicta protulerunt, vel coacti suscipit, non tamen per hoc causam significari volunt: primum quidem, neque sic deberent ad hanc dictionem omnino in dignati, deinde, præter suas opiniones volent, hoc enim, ut quod causam sime medio significet, re fugiunt; et neque cum ex Patre procedere dicitur, et ex Deo esse, causam significare cogentur, di cere, quærentque alterum vocabulum, quod sub stantiam sancti Spiritus significet, idque fortassis erit, esse, hoc antem in divinis personis idem valet quod procedere, simulque quænam et unde erit signari dicere, in Filio autem hanc non ita? At si ex Filio procedere consubstantialitatem et hic significari dicunt, nempe sicut Spiritus Patri consubstantialis est, quia procedit ex Patre, ita et Filio consubstantialis est, quia procedit ex Filio; nam et Filius consubstantialis est Patri, quoniam ex ipso est, siquidem vera prosequitur magnus Basilius dicens: Porro essentiæ identitas, quia est ex Patre Filius. Attestatur his et Cyrillus beatissimus: Nasci enim, inquit, ex Patre per Filium, invitos nos etiam, ac renitentes coget, illi consubstantialitatem reddere. Sed et quod per illum prodire dicitur, nequaquam essentiæ coujunctionem, immutabilitatemque com mendaret, nisi per Filium habere substantiam quod procederet, præsupponeretur; nam quod ita prodit necessario etiam consubstantiale est, siquidem et in loco verax est sanctus Maximus dicens: Spiritus sanctus sicuti naturaliter secundum essentiam Dei et Patris est, ita et Filii secundum essentiam est, ut qui ex Patre essentialiter per Filium genitum ineffabiliter procedat; propter hoc igitur consub stantialis est Filio, quia per illum procedit ex Patre; hoc autem idem esse quod ex Filio procedere, piu rimis ex locis demonstratum est. Enimvero multo minus illis confert illa Basilii sententia, quain at murum inexpugnabilem in suis disputationibus præponunt. Ait denique saj clus vir: Gignit Deus, non ut homo; gignit autem vere; quodque natum est ex eo, verbum non huma num exprimit. Promit autem Verbum verum ex ipso; emittit Spiritum per os, non ut humanum, quia neque Dei os corporaliter est. Ex ipso autem Spiritus, non aliunde est. Primum in his hotare convenit, quia promere, in Filii substantia, sanctus accepit. Nam de substantialibus processibus hoc in loco illi sermo est; sicut et theologns Gregorius emana tionem sempiternam substantiam dixit. Et quoniam duæ personaruin substantiæ sunt, invicemque diffe rentes, idem protinus adjecit: Emanationis diffe rentia differentem etiam illorum appellationem fecit, ut scilicet alius quidem esset Filius, alius autent Spiritus sanctus. Itaque cum Spiritum sanctum promere dicatur Filius, et, quia ab eo Spiritus. effulsit, ut ait in precibus magnus Basilius, sancti Spiritus ex Filio substantia evidentissime signatur.. Secundo, notanduin quod etiam emittere, in sub stantia sancti Spiritus accepit; hoc autem superi oribus concinit; in quibus, a sanctis Patribus os tensum est, mittere et mitti, intemporales Filii et Spiritus substantias designare, ac mittere, cansam; mittere vero, causale signare. Sed emittit, inquit, Spiritum, per os. Os autem Patris Filius, ab Ecclesiæ magistris exponitur; idem igitur est dicere, emittere Spiritum per os, et Spiritum ex Patre per Filium procedere. Iloe autem per Filium habere substantiam insinuat. Nam procedere Verbum substantiæ illius signiß

quoque communia sunt, servatis tamen proprieta tibus cuique personæ. Nam quæ adsunt Filio, et Patri adsunt, servato tamen alteri Patrem esse, alteri Filium. Unde, et ipse sanctus ait in lib. De Fide Omnia Filius cum sit, quæ et Pater est, serva mihi has proprietates. Manens igitur Filius, omnia est quæ Pater, juxta ipsius vocem Domini dicentis: Omnia, quæ habet Pater, mea sunt³. Re antem vera, imaginis sunt omnia quæ adsunt pri mitivæ formæ. Joannes quoque Chrysostomus 61 hom. super Joan. ‹ Ego in Patre, et Pater in me. › Nihil enim aliud sum ego, quam quod Pater est, manens Filius; neque ille aliud, quam ego, maneus Pater. Et me, si quis agnoverit Patrem, agnovit; et Patrem si agnoverit, Filium didicit. Sic igitur et quæ sunt Patris et Filii, communia sunt Spiritui sancto, servata sibi proprietate personali, hoc est, manenti Spiritui. Porro in hujus ratione proprie tatis est, esse ex Patre per Filium. Itaque non jam erit Spiritus ex se ipso proferens Spiritum, sed Pater et Filius. Illorum enim erat inspirare Spiri tum sequentem proprium. cativam est, constatque per hoc, quod cum Filius esse, quippe omnia quæ habet persona, cæterarmin mittere et emittere dicitur Spiritum, ex Filio, atque per Filium sancti Spiritus substantia significatur, mittique ex eo esse significat. Verum et ex eo, id est, Patre, Spiritus sanctus, inquit, est, et non aliunde. Nempe ex Patre esse Spiritum sanctum ab omnibus conceditur, non aliunde autem dixit; quo niam hæreticorum plurimi, ex Patris essentia Fi lium excludere volentes, illum neque ex Patris essentia, neque ex substantia illius esse fatebantur, sed ex alia quadam essentia atque substantia (quod Arianorum erat propositio); atque id quidem constat ex his quæ prædixerat magnus Pater Ba silius in rescripto dictatæ a se fidei. Indicat autein id, in Expositione xxx psalmi dicens: Spiritus, qri ex Deo est, qui a Patre procedit, ne illum ex ternam aliquam creaturam esse arbitreris; sed ut ex Deo habentem substantiam glorifices; quanquam et hoc quod ait aliunde, quæ diximus, commendare sufficiat; aliud enim unde aliunde sumptum est, in rebus maxime natura differentibus dicitur. Pater autem, et Filius natura unum sunt: Ego enim, inquit, et Pater unum sumus *. luaque non ad Filium intuens, sanctus aliunde dixit, sed ad creaturas, a quibus illum quidam hæretici habere substantiam dicebant. Et ista igitur sententia, contra illos po tius quam pro illis est. Si autem contra illos, liquet quia pro veritate est, ac per omnia superioribus coucinit. Enimvero quod aiunt: Siquidem verum esset ex Filio procedere Spiritum sanctum, oportebat anti quos Patres, cum pro Unigeniti gloria adversuS Arium pugnarent, ad commendationm ipsius ad Patrem æqualitatis, unitatis hoc dicere; si enim a minoribus hoc moliebantur, longe magis a majo ribus id oportebat facere; quia vero non id dixe runt, liquet quia non ita opinati sunt, nullam in ducit necessitatem. Ex his autem, et ejus dicti solutio patet, quod in Niceno primo concilio ad hæsitantem philoso phum dictum proferunt; sic enim illic aiunt ad ¡llum Patres. Suscipe unam· divinitatem Patris, qui Filium ineffabiliter genuit, Filiique ex ipso geniti, et sancti Spiritus, qui ex ipso procedit Patre, pro prinsque Filii est. Namque ex ipso Patre, quasi digito ostenderent, dixerunt, pessimam contradictio nein auferentes, qui non ex ipso Patre, neque ex ejus substantia, sed ex altera essentia atque¨ sub stantia Filium esse blasphemabant. Si autem ex Patre dicitur, sed juxta procedentis terminum, Patre per Filium procedit; ita enim ex Patre pro cedere, pro eo quod est ex Patre per Filium pro cedere, acceperunt, ejus quod est procedere, con nexam definitionem explicantes. Idcirco etiam ad- æqualitatem efficax fuisset. Et ipsi enim ex illo ex jectum est, Propriusque Filii est; proprius autem Filii a sanctis Patribus Spiritus dictus est, ut qui in ipso et per ipsum naturaliter prodit, atque ex ipso est, quippe ab eo esse accipiens. Ipsa denique synodus per episcopum Leontium attestatur ad philosophum dicens: Proprium esse Spiritum Filii, atque ex ipso manare; sed illud quo que quod ait magnus Basilius: Quoniam communia Patri et Filio, communia et Spiritui sunt, optime quidem dictum est; non autem per hoc, quod vo lunt, conficiunt. Hoc enim nihil cogit, Spiritum vel sui ipsius, vel alterius personæ productorem Primum quidem, qnia Ariani blasphemantes Filium esse creaturam; multo deterius de sancto Spiritu senserunt. Creaturam enim Filii Spiritum sanctum esse, desipiebant, eumque ex Filio, quemadmodum et omnia esse dicebant; neque hoc solum, sed etiam ex solo Filio, quod insinuat magnus Basilius confligens adversus Eunomium, et dicens: Quomodo igitur soli unigenito causam Spiritus applicat, prædicamentumque ipsius naturæ, hujus creationem facit? Si igitur etiam ex Filio Spiritum procedere ipsius objectum fuisset, nulla tenus ad commendandam Filii ad Patrem honoris esse, ut dictum est, confitebantur, sed ut creatu ras; quantum enim ex dictione, non cogebatur essentiæ identitatem confiteri. Si igitur ex co quidem quod et Filius omnia facit quemadmo et Pater, et ita etiam Filius suscitat mortuos et vivificat quemadmodum et Pater, non induceban-` tur ut Patri Filium æqualem ponerent: quomodo ex eo quod Spiritus ex ipso esse diceretur, quem creaturam ejus desipiebant atque eo multo inferio rem, persuasum eis esset ut Filium Patris digni tate honorarent? Nam in disputationibus, quod urget magis, ac persuadet, proferunt. Magis autein Joan. x, 30 * Joan. vi, 15

si ex Patre ipsum procedere a Salvatore audientes, rent? Nihil igitur ex his necessarium conficiunt. non hinc persuadebantur, Denm esse Spiritum sanctum, quemadmodum et Patrem; de Patre enim, quin Deus verus esset, nemo dubitavit: quo modo si hunc audientes ex Filio procedere, quein creaturam Patris, primumque creatum ponebanı, inducti fuissent ut hunc Patri consubstantialem dicerent? Deinde, et sanctos Patres hoc dixisse invenimus. Proprium quippe Filii, ut ab eo manantem dixe runt; proprium vero esse Filii Spiritum, eum per ipsum, et ex ipso esse significat. Porro manare verbum, in substantialibus processibus a sanctis assumptum esse, pluribus supra monstratum est. Sed enim in scriptis, qui per idem tempus clarue runt, Athanasius, Basilius, Nyssenus, Theologus que Gregorius ex Patre per Filium esse, et proce derc, pro eo quod est ex Patre per Filium proce dere acceperunt. Non solum autem ista proferunt ex sanctis, nihil eis ad propositum, ut ostensum est, conferentia, imo etiam sibi omnino adversantia, verum et ad ineptias et nugas ea convertere contendunt, con cesso et ex Filio procedere Spiritum sanctum. Ac primo dicunt duo principia sancti Spiritus eos fa teri cogi, qui ita ex Patre ac Filio procedere Spi ritum sanctum asseverant. At hoc sanctis Patribu 1 in primis imputandum fuit, qui per Filium el ex Filio esse, ac procedere Spiritum sanctum, et ex Patre esse, sicut et a Filio divinis rationibus pro bant. Quod si hoc ees ita asserentes non sequitur (neque enim talia dixissent, si ista eos al absurda se querentur; imo hæc dicentes, etiam unum princi pium fatentur), constat quia neque illorum dicta referentes, hæc inepta sequuntur. Deinde quoniam Filii omnia ad Patrem referuntur, et unus Deus Pater et Filius est, atque unico processu, sive ex Patre per Filium, sive ex Patre et Filio pro cedere asseritur Spiritus sanctus, ubinam locum duo principia habebunt? Nam si quidem esset Patris substantiale producere, hoc fortasse haberet ratio nem: quonia:n vero, hoc non est, ut supra docui mus, commune est igitur Patri et Filio produ cere. Nam si substantiale esset, nunquam ex Patre per Filium procedere Spiritus sanctus diceretur. Quippe et quod procedit, et quod producitur, idem omnino est. Itaque Pater quidem per Filium pro ducit Spiritum sanctum, ipse vero est qui produ citur. Idcirco etiam productor per Verbum dictus est. Et tamen neque causam substantialem esse monstratum est, neque enim rem significat, sed solum prædicamentum est. Si enim rem callsa significat, etiam substantialis est, et causale con sequenter rem designabit ac substantiale erit, Atque ita causalia cum sint Filius et Spiritus sanctus, una persona erit, nempe quoniam osten sum est communia esse omnia Patri et Filio, ubi non obstat relationis oppositio; producere autem, neque paternitati congruit secundum ejus rationeui. neque nativitati opponitur. Istæ enim ad invicem solam relationem, atque substantiam habent. Id circo nihil cogit a Filio producere auferre; alioquin Cum itaque, quod quærimus, inventum fuerit, non expedit plura curiosius quærendo, molestias pati. Simul et per bæc liquido probatur, quia ex Filio esse causam signat, non solum proprietatem, ut quidam putant, sed causama, præcedente etiam proprietate, ut sæpe dictum est. Eunomius enim ex Filio Spiritum dicens, et ipse conditionalem call sam Spiritus Filium commendare volebat, divusque Basilius in causa suscepit dicens: Quomodo ergo soli Unigenito causam Spiritus applicat? Et certe ſas erat dicere sanctum virum. Quod ergo neque ex Filio, neque per eum ullo modo est, quomodo ex Filio causam id habeat? Sed hoc non dixit, cum eum ex Patre per Filium esse sæpe affirmaverit; alque per Filium quidem naturaliter, et essentiali ter, et ab ipso esse habere asserens, ad id autem quod creaturæ ratione esse dicebatur obsistens. Raque cum ex Filio essentia asseritur, naturalis es sentialisque substantia Spiritus sancti commendatur. Præterea secundum prædictam rationem, neque Sabellio ad commendationem divinarum in Triai tale personarum, ex Filio Spiritum procedere Patres obtenderent. Et hoc enim addunt quidam. Si enim Filium et Patrem audiens, dicentemque Dominum: Ego ex Patre exivi®; et Spiritus ex Patre procedit, non inducebatur, ut Trinitatem Deum ut sapiens et bonus, quæ confiteretur; profecto si etiam a Filio hunc procedere audisset, nihil per hoc magis Trinitatem Deum confessus esset: imo credi potest eum et sui simi les de Filio ista sæpius audisse, com personarum differentiam ponerent, causamque et causale, et quæ ordinem ad invicem insinuarent; nam qui per id temporis doctores erant, per Filium procedere et ab ipso accipere, atque prodire, et cætera hujus modi de Spiritu sancto asserebant. Cæterum si ex evidentissimis Scripturæ testimoniis id percipien les, verum non putabant, quomodo si ab homini bus audirent, concinentibus licet Scripturis crede Joan. XVI, Patrol, Gr. CLII. 7 Joan. xv, 26. nusquam nativitati opponuntur, Filio tollentes, minorem Patris essen tia Filium necessario fatebimur, innata et propria non ei, sicut et Patri reddentes: ita et producere, quoniam nativitati non obstat, nisi Filio commune cnm Patre sit; sigillum prorsus uniforme non erit, et indemutabilis imago Patris, et unus cum Patre Deus. Itaque secundumi proprías substantiales relationes, paternitatem scilicet ac nativitatem, discreti cum sint secundum personas Pater et Filius, commune indivisum per alia omnia pie observabitur. Non enim quia duo sunt personis, ideo etiam per omnia

eos dividere convenit; sic enim essent et duo sa- fluviusque ex oculo per fontem, sive aqua ex pientes, et duo boni, et duo creatores, et duo dii, et duo mittentes, quoniam mittit quidem Pater Spiri tum sanctum; mittit vero hunc et Filius; et qui mittit initium quomodolibet est ejus qui mittitur. Idcirco dictum est a theologo Gregorio, princi pium ex principio, quanquam non video cur potius ex eo quidem quod ex Patre et Filio procedere di citur Spiritus sanctus, duo sancti Spiritus princi pia nascuntur: ex eo autem quod a Patre et Filio mitti, non itidem duo oriantur initia, neque tamen dno vel tres creaturæ dicuntur opifices, et tres dii, et trja consequenter principia; sed constat, quando neque sapiens, neque creator paternitati neque na tivitati opponitur: hic etiam Patri et Filio, et sancto Spiritui commune est, quando nec ejus sub stantiali proprietati, processioni scilicet, opponitur unus creator unumque creaturæ principium Tri bias. Ac mittere Spiritum sanctum Patri Filioque commune est, quippe cum neque hoc eorum sub stantialibus proprietatibus obstet. Ideo et unus qui mittit, Pater et Filins est. Similiter qui producit, unus est eadem ratione. Sancto antem Spiritui mittere ac producere, ut ejus substantiali opposi tum proprietati non adest; quod enim producit, ad id quod producitur, refertur; et quod producitur, ad id quoil producit, vel inspirat itidem. Non autem possible est idem esse quod producit, et quod producitur. Nihil enim sui ipsius causa e-t. Præterea, si producens Spiritus sit, procedens esse desinet, et Spiritus, quod hujus proprietas est. Et erit, vel gignendo Patre, et quomodo a Patre? vel productor, et quomodo Spiritus? Sed neque tertius a Patre erit, juxta Patrum theologiam, se cundum· quam ex-Pater per Filium procedit: sic que neque procedens, aut Spiritus erit. Idcirco ut objectum proprietati su:v, producere ab ipso alie num erit, etsi sit ejusdem cum Patre et Filio sub stanti.e, ut ex ipsis essentialiter, et quasi ab una re exsistens. Propterea et qui ex Patre et Filio pro cedere Spiritum sanctum confitentur, neque ex Patre dicunt secundum proprietatem Patris (hæc enim ad Filium dicitur), neque ex Filio, secundum Filii definitionem, ejus quippe ratio ad paternitatem relationem ac substantiam habet, sed in quantum unum sunt Pater et Filius, secundum scilicet pro ducendi rationem. Sicut enim quando per Filium omnia dicuntur, uiritio voluntatis ostenditur, ut ait magnus Basi lius, ita et cum ex Patre per Filium procedere Spiritus dicitur, unitio Patris et Filii, secunduin substantialem processum Spiritus sancti commen datur; quocirca et unnm principium fatentur, unumque ipsius processum, ut ab uno: gignendi scilicet ac nascendi discretione servata. Quanquam el secundum exempla de sancta Tri Hitate a sanctis Patribus posita, quod dicimus, extrinsecus congruit. Lux enim est ex sule per radium, atque ex radio velut ex uno principio est, fonte per avium, et fructus ex radice per ra mum, secunduin unum processum unumque prin cipium, prodeunt. Si autem hoc in materia con tingit, multo magis in diviuis, atque ab omni materia remotis, que sine tempore et intervallo inspiciuntur. Tantum vero abest ut Romani et Latini duo Spi ritus principia duosve processus confiteantur, eos quoque anathematizent, qui talia dicere præ sununt. Denique in Lugdunensi concilio, Græcis Latinisque congregatis, hæc sententia promulgata est: quam plurimis in locis, Græcis Latinisque in scriptam litteris et libris, facile qui quærit, in venit. Gregorius X, in Lugdunensi universali concilio Religiosa ac fideli voce pronuntiamus, Spiritum san ctum ex Patre et Filio æterne, non veluti ex duobus principiis, sed ut ex uno, non duabus inspirationibus, vel processionibus, sed una eademque procedere. Istud a principio confessa est, prædicavit, et docuit, hoc valide, et constantissime tenet, prædicat, confite tur et docet sacrosancia Romana Ecclesia, mater omnixm fidelium, ac magistra; istudque tenet ortho doxorum Patrum ac doctorum, Latinorum atque Græcorum, vera immobilisque sententia. Verum, quia nonnulli per ignorantiam hujus irrefragubilis veritatis, in hæreses varias lapsi sunt: nos, ku jusmodi hæresibus omnem aditum obstruere volentes, sacro simul decernente concilio, damnamus ac re probamus omnes, qui negare audent Spiritum san clum ex Patre et Filio æterne procedere, sive qui temeraria audacia affirmant Spiritum ex Patre et Filio, veluti ex duobus principřis, non ex uno pre cedere. Ista ab omnibus eo convenientibus firma et rata habita, litterisque Græcis et Latinis scripta, et apud eos durant, et Constantinopolim tunc cum le galis missa sunt. Quod si nunc ista scripta non ubi que cernuntur, alia ratio est. Quomodo enim ser vata sunt scripta, quorum opus post modicum ever sun est? Tantam tamen ac tam celebrem synodum illam propter hæc fuisse conflatam, apud plurimos adhuc in memoria est. Ex his autem evidentius fit etiam quod beatus Maximus dixit: Romanos confitentes ex Patre et Filio procedere Spiritum sanctum, noǹ Filium fa teri sancti Spiritus causam. Neque enim Filium causa detrudentes, hoc dixerunt; sed ne duas cau sas ostenderent, Patrem et Filium, sed ex ниа causa atque principio, ex Patre et Filio procedere Spiritum sanctum. Isti igitur, ut ait Maximus, non rationabiliter nunc insimulati sunt, et nunc irratic nabiliter calumniis aguntur. Qui vero duorum principiorum crimen exagge rant, addunt etiam dicentes: Quia genitor non idem, quod unus productor est. Nam si esset idem, etiam converteretur. Genitor enim et productor est; non autem el productor genitor. Productor enias

est et Filius, juxta eos qui etiam ex Filio dicunt sen specie), sed secundum significationem nominum, Spiritum sanctum, qui genitor utique non est; quo niɑm vero non convertitur, differens est. Itaque es duo erunt productores; quod si detur, et duo etiam, principia. et sicuti nobis possibile est per hæc divina intelli “gere, nostri habitus consuetudine. Digni sane sunt, qui ista dicunt, ut et ipsi con tra interrogentur: an idem Pater est qui mittit, et unus mittens? Quippe Pater et mittens est, mit tens vero non continuo est Pater. Est enim et Fi lius mittens, qui non est Pater; neque enim học convertitur, neque ipsi duo principia effugient; qui enim mittit ejus, quod mittitur, causa quomodoli bet est; si autem ex Patre, et mittente, non duo colliguntur initia, neque enim Pater mittens, et Fi lius diceretur mittere Spiritum sanctum; ne in genitore quidem et productore istud erit. Sed id dicendum quod et antea diximus, quæ in Deo di cuntur ubi nou obstat relationis oppositio, nihil prohibere personis, seu persone adesse: puta, Deus quidem et bonus et creator; quia neque pater nitati neque nativitati objecta sunt. Pater et Filius, unus Deus et creator et bonus est; Filius vero, quoniam ad Patreın oppanitur, non erit idem geni tor ac Filius, neque idem Filius et genitor. Produ cibile vero, ut dictum est, neque paternitati objici tur, neque nativitati. Commune igitur utrisque est, alque ideo̟, unus productor est, neque enim pro ducere quod dicitur Patris et Filii discretionem se cundum rem facit; quippe hanc generatio fecit, atque nativitas sibi secundum se objectæ. Quem admodum igitur idem Deus ac Pater, et idem Deus ac Filius, ita et idem genitor ac productor, et unus itidem Filius atque productor. Et sicuti Deus, qui est Pater, et Filius cum Patre solo non facit di scretionem rei, ita neque productor, qui est Pater et Filius, cum Patre solo duas discretas indicat res. Patrem enim et productorem dicentes, secundum id quidem, quod dicimus Pater, Patris ad Filium discretionem intelligimus: secundum id autem quod productor, et Filium una cum Patre, tanquam unam rem simul intelligimus. Idem et de Patre et de mittente. Quoniam igitur quæ Patri ac Filio communia sunt, ita ad Patrem solum, sicuti ad ambos se ha bent quemadmodum Pater, et productor, non duo 1 facit principia, cum in solo Patre intelligatur: ita neque cum in duobus; quod si genitor, et productor non convertitur, non idcirco duo sunt. Nam et Pa ter et Deus non convertitur, neque Pater et mit tens, sed tamen neque duo mittentes sunt neque dno dii, neque duo exsistentia; unum enim Trini las tota est, neque duæ persona: Deus enim per sonam non designat, sicuti neque productor, neque mittens. Verum quia Deus nomen tribus adest, en quod non apponatur substantialibus eorum pro prietatibus, productor autem duobus, universalius a nobis Deus, quam productor intelligitur: non quod in Deo sit universalius, sive particularius (neque enim Deus genus est, neque in genere continetur, Quemadmodum igitur Pater et Deus, res una dua bus intellecta rationibus, alia quidem universalins, ația vero particularius: ita et productor et Pater, una quidem res ambo sunt, et Filius et productor similiter. nobis autem duabus rationibus agnos citur altera particularius, altera universalius, ut dictum est. Neque enim prævalet humana pad pertas vel aliter de divinis loqui, vel uno nomine totum insinuare, quidquid per multa nomina intel ligentiasque comprehendimus. Quocirca duabus quidem intelligentiis et rationi bus Pater et productor intelligitur, ut dictum est; non tamen hoc facit rerum differentiam: hac enim ratione unum Deum infinita nomina secundum differentes rationes ipsum re, ut possibile est, si gnificantia, in infinitas res personasque discernerent. Cæterum solam rationum differentiam inducunt ca quæ apud nos quidem sunt differentia, in Deo au tem una ipsius eademque substantia: admirabile nomen, et res his omnibus respondens per summaga perfectionem, et simplicitatem, et unionem. Totum enim in se ipso comprehensum esse habet, quasi quoddam pelagus essentiæ immensum, jaxta theo logum Gregorium. In solis autem substantialibus relativarum rerum differentia est. Verum enimvero arbitrantur quoque et Patrem et Filium in unamı conglutinari personam, si Patri Filius communicet¸ in productione, sive in spiratione sancti Spiritus, quod neque naturale, neque commune tribus est, reliquum esse aiunt, ut personale sit: atque adjun gunt quoniam naturalium communio naturæ identi tatem in personis indicat; ut personis igitur commu nio, personalis identitatis significativa erit, ut hinc necessario contingat Patrem ac Filium, el duos esse secundum personalem eorum oppositioném, et unum rursus propter identitatem, et communionem productionis. Atqui si producere substantiale [hypo staticum] esset, haberent ista rationem; quoniam vero substantiale id non esse, supra plurimis ratio nibus ostensum est, inanis est ratio, quodque docero debuerat, supponit. Nam, ut quæ dicta sunt rursus perspicua fiant, tria tantum trium esse substantialia [bypostatica) ostendimus: Patris quidem generatio nem, Filii vero nativitatem, sancti autem Spiritus pro cessionem, quæ etiam personas denotantia, proprie substantialia sunt: producere autem, sicut et mit tere, propria simpliciter ad Filium contrariam habentia divisionem, quemadmodum et causa pro pria simpliciter, et significativa Filii et Spiritus quæ autem ita sunt propria, ut personas sequau tur, quæque non sunt substantialia, neque perso nam denotant, neque duas personas unam esse faciunt. Neque enim Filius et Spiritus sanctus, una persona est propter causalis communionem; neque Pater et Filius una persona sunt, propter Spiritug sancti missionem, quia missio personale non est.

Similiter ergo producendi ratione Pater, et Filius, liter etiam, ad utrumque referetur. Itaque aut si non una persona sunt; producere enim substan tiale non est. Nibil itaque necesse est unai personam esse; alioquin etiam mittendi ratione una persona erunt. Commune est igitur Patri et Filio producere; unus que productor, aut spirans að productum, et in spiratum, sive Spiritum, relationem habet: na scendi scilicet gignendique discretione servala, Non enim ex Patre ac Filio est, in quantuin duo discreta sunt, secundum relationes suas, sed in quantum unum sunt. Porro si quis secundum quod unum sunt, unum illud Spiritui reddens, qui ejusdem essentiæ, vult etiam Spiritum ex se ipso esse; sed quemadmodum secundum essentiam Filius cum Patre unus est et Pater quidem gignit Filium, Filius autem non se ipsum gignit, non tamen idcirco alterius essentiæ quam Pater est: ita et Spiritus sanctus ejusdem essentiæ cum Patre et Filio exsistens, ex se ipso tamen non est. Communis enim natura in unaqua que personarum est, secundum proprietatem suam. In Patre quidem ut a nemine habente, alii vero ipsam gignendo dante; in Filio autem nascendo ex Paire accipiente; in sancto autem Spiritu ipsam procedendo capiente, hoc est, ex Patre per Filiuın. Si quis ergo illum etiam producere vult, aut Pa ter erit; et quomodo a Patre? aut productor, et quomodo Spiritus? Processu quippe sublato,secun dum quen substantiam habet, ordo et relatio se cundum causam, et causale, ipsumque personami esse, una tolletur. Non igitur producere habebit quasi oppositum substantiali proprietatis suæ. Putant pra terea inde aliam absurditatem sequi et dicunt: Si Spiritus sanctus etiam ex Filio proce dit,major quidem Spiritu Filius erit, secundum can sam, eritque tertias a Patre. Ac Filius quidem si milior Patri, utpote ex ipso sine medio exsistens, Spiritus vero Patri dissimilior, neque ita idem sicut et Filius, Erit etiam Filio minor, quippe qui per ii Lim majorem connectitur Patri. Et Filius quidem minorem distantiam habebit ad Patrem; Spiritus autem, majorem, maxime cum nullins causa sit. militer utrique æqualis erit, nihilque distans at que dissimilis. Sed enim quemadmodum Pater non magis per fectus est quam Filius, quod ille causa est, iste causalis sit, neque ideo ab illo distat, etsi secun dus ab co causæ ratione dicitur (divinitas enim in utroque una): ita et Spiritus sanctus etsi juxta unicum ejus simplicemque processum ex Patre per Filium est, et ad Patrem et Filium veluti ad unumi productorem inspirantemque refertur, quorum et Spiritus est, et spiraculum dicitur; non tamen mi nor Filio, neque Patre minor erit, licet per Filium Patri conjungatur, alioquin et Filius erit dissimilis Patri eo quod causalis sit; et si non ita sicut Spiri tus, juxta tamen proportionis rationem. Et sicuti Pater causæ ratione Filio major a plerisque Patribus asseritur, neque idcirco tamen Patre minor est Filius: ita et Filius, etsi majer Spiritu dicitur, non tamen propterea Spiritus ipso erit minor. Quocirca magnus quoque Basilius di cebat: Etsi Fitio succedit ordine et dignitate, non tamen alienæ naturæ est. Ista enim propter causæ, ct causalis ad invicem ordinem et relationem dicun tur. Ordo autem et ad aliquid quomo.lolibet ha bere, naturarum non facit differentiam. Nam, verbi gratia, eo quod amicus sit, vel vici nus, vel magister, nihil in se ipsum alicui accedit, ut propter habitum perfectior in se ipso secundam essentiain sit. Neque si quispiam filium ac nepotem habeat, tertius maxime erit, vel similior,vel dissi milior avo secundum essentiam, quam filius: quod si in rebus humanis ita contingit, multo magis in divinis personis, ubi una asseritur natura, ac præ ter solam,quæ secundum causain et causale est, differentiam, nulla alia discretio est. Ad hæc, aliud quoque subjungunt, et dicunt Si perfectus est Spiritus sancti a Patre processus, superfluus sit necesse est processus ex Filo. Et hic igitur, si quidem diceretur, duos esse Spiritus sancti processus, locum haberet fortassis hæc ratio. Cæterum si duos esse et illi negant, qui etiam ex Filio procedere affirmant, unumque numero faten tur, ridiculum est conclusionem inferre his qui Atqui ista quoque doctoribus imputanda potius sunt, si quidem absurda videantur. Ipsi quippe propositionem negant. Sancti enim Spiritùs ex Pa sunt, qui Spiritum a Patre tertium docent, sumpta scilicet ab ipso Domino occasione, in salutaris tra ditione baptismatis, ac per Filium procedere dicunt, perque ipsum Patri conjungi. Majorem quoque Fi Jium Spiritu saneto magnus ait Athanasius. Quod si ista a sanctis dicta sunt, omnino nulla eos qui ista dicunt, absurditas sequitur. Prætereaque Sp. ritus sanctus si a Paire quidem aho processu, a Filio autem alio procederet, esscique processus ex ambobus duplex, fortassis baberet rationem cul pare differentiam processuum, quod etiam diffè renter a Patre et Filo distaret Spiritus, ac prop terea gradus in personis quosdam cogitare; sin verð unus idemque sibi ab utroque processus est, simi tre Filioque processus unus atque idem est, et ab utroque perfecte procedit, juxta eos qui illam dixe runt ex Patre per Filium procedere. Et quoniam procedentis est ratio ex Patre esse per gemitum neque Pater solus producet Spiritum sanctum (ne que enim procedens esset, si esset sine medio ex primo), neque Finus solus, non enim diceretur per Filium ex Patre procedere, sed est ex Patre per Filium et ex Filio, quasi ex una re, ut sæpe jam dictum est: ideo, magnus quoque Athanasius dixit Idcirco et Patre procedere dicitur, quoniam a Filio est; aliter enim procedens non esset, sed aut ne que persona esset, si dicere fas sit, aut Filius quamvis hæc absurditas et eos nihilominus seque

tur: nam si perfecte a Patre mittitur Spiritus san- quoque producere cogunt, vel se ipsum, vel alterum elus, superfluum erit, et a Filio mitti; sin autem imperfecte, nou ergo perfectus est Pater. Et si perfecte omnia a Patre creata sunt, quid necesse fuit dicere: Omnia per ipsum facta sunt? sin autem imperfecte, contra Patrem blasphema nihilominys ora laxabunt. Sed, absurda eos necessario sequun tur, qui duos processus ponunt. Spiritum, aut Filium; si autem ex substantia (hypo stasi] quoniam duæ substantiæ sunt, Patris, et Filii, si quidem ex Patris substantia est, constat quoniam ex Patre solo: quomodo igitur ex Fițio? si autem ex Filii substantia, aut substantialium confusio erit, aut duo principia, sicut et substantiæ [hypostases] duæ: sed enim qui ista dicunt, arbitrari videntur aliud quidem secundum se esse substantiam, aliud vero essentiam: istaque secundum rem a se invi cem differre. Hoc autem et falsum simul et blasphe mum esse ex superioribus ostensum est, adjectum que secundum quam rationem, aliud essentiam. aliud substantiam, aut non idem in Deo esse theo logi affirmant; sed dicendum est, sanctorum vestigia Porro, qui unam tantuin rerum omnium produ ctionem confitentur ex Patre per Filium in Spiritu sancto, unamique missionem, et largitionem, et da tionem sancti Spiritus ex Patre, et Filio (una quippe datione, et largitione mitti a theologis as seritur); unum quoque inspirantem confitentur, dif ferentia ad invicem servata: eos nihil durum aut asperum sequitur. Idem et in processu sancti Spi- theologiamque sequendo, ex Patris et Filii essentia ritus dicendum; sicut enim, quod dicitur, omnia facta esse per Filium, voluntatis unitatem commen dat: ita et per Filium procedere Spiritum sanctum, unitatem substantialis processus ejus, productionis processionisve demonstrat. Putant præterea necesse esse, compositum Spiri luk, sanctum confiteri, his qui illum et ex Filio pro cedere fatentur: istudque, quia ab utrisque accipere necesse est; si autem duo sunt, a quibus accipit, omnino ex duobus compositus erit. Sed hoc quoque primuni quidem sanctis Patribus objiciendum fuit. Hi enim sunt, qui id quod dici tur: De meo accipiet, pro eo, quod est, ex Filio, exposuerunt: quique a Patre, et Filio accipere, alque andire dixerunt, ut supra docuimus. Deinde, neque ipse Spiritus sanctus aliud exsistens, aliud a Patre, et Filio accipit; sive aliud quidem a Pa tre, aliud antem a Filio; sive igitur per se quis com positionem vult, nihil aliud quam essentiam et esse et quod est, accipit; esse vero, et essentia sancti Spi ritus, et quod est, unum quiddam et simplex est: sive propter eos qui dant, aut producunt, unum est Pa ter et Filius. Non enim in quantum duo sunt, sed in quantum unum ex Patre et Filio est Spiritus sanctus; sed quemadmodum Filius totus ex tolo, ita et Spiritus totus ex toto asseritur. Neque aliud quidem totum Pater, aliud autem totum Filius, sed unum totum est juxta fidei positionem, gignendi ac mascendi discretione servata. Nullo ergo modo com- ♪ positionem cogitare licet, quanquam etiamsi plus quam tres personæ esset Deus, nulla necessitas compositionis esset, et quod extremum processionis ordine a singulis acciperet. Non enim dantium mul titudine, sed ex eorum qui dant, eorumque, quæ insunt, differentia, compositio judicatur; si autem quæ dautur, differentia sunt, et quæ insunt, differre necesse est: arque ita compositum erit, quod ex hujusmodi constabit, quod in sancto Spiritu nus quam habet locum. Et id quoque, quasi inevitabile percontari per gunt: Union ex essentia an ex substantia est Spiri tus sanctus? Si enim ex essentia, quia ejusdem es sentiæ est cum Patre et Filio Spiritus sanctus, ipsum esse Spiritum sanctum, ut ex superioribus consti tit. Porro Patris essentia Patris persona est, sienti Filii essentia, Filii itidem persona est, per Patris nomen ac Filii substantiis [hypostasibus] insinuatis; Pater enim et Filius substantiarum. sunt nomina; per nomen autem essentiæ, essentia ipsa apparente. Neque enim essentia est sine substantia, neque substantia siue essentia; nam et substantia dicitur commuue cum proprio; non tamen, quia unius est essentiæ cum Patre et Filio Spiritus sanctus, ideo necesse est ipsum, vel se ipsum, vel Filium, vel alium Spiritum producere. Dictum quippe est, quo niam natura operatur juxta proprietatem personæ in qua est. Itaque Patrem quidem ac Filium, sive Mente ac Verbum, quæ relative dicuntur secundum pro prietatem suam, et Spiritum habere sequitur; pro prium enim quod Mentem sequitur, est ex se ipsa proferre Verbum sine medio, secundum intelligentia processum. Aliter enim meus sine Verbo esse!, Ver bumque sine mente porro intelligibili ac rationali, cujusmodi primum ac summum Deus est, etiam Spiritum habere sequitur, quem voluntatem, sell charitatem, seu quomodolibet eam quis vocare ve lit, a theologis dictum, supra monstratum est: quo niam Spiritus sanctus ex Meute per Verbum, se cundum charitatis processum prodit, quem enim Mens per Verbum intelligit, hunc et diligit, et vult; atque aliter ut sit, possibile non est. Ita igitur vo luntas, sive amor, et dilectio ex Mento per Verbum prodit; præcogitato quidem processu ex Mente per Verbum, quemadmodum causam ante causale præ cogitari dicimus, etsi simul asseritur: quoniam aliud quidem continenter ex primo, aliud vero per id quod est continenter ex primo. Quanquam, etsi primam causam Patrem voca- ' mus, et consequenter Verbum, Filium, Filiùm qui dem sine medio ex Patre nasci dicimus, Spiritum vero sanctum ex Patre per Filium procedere. Itaque Patri et Filio, quomodolibet quis divinas personas vocare velit, secundum personarum substantiales proprietates, etiam Spiritum habere, sequitur. Ideo et Spiritus Patris ac Filii Spiritus dicitur, et Spi

raculum Patris et Filii, quia et hujus processus in Filio antem, filiariter, hoc est causaliter, nascendi spiraculo assimilatur, secundum Athanasium, atque ad Patrem et Filium relative dicitur, ut demonstra tum est; veluti procedens et inspiratum ad prou centem atque inspirantem: indicatque et quod ex Patre genitum est, ut etiam ad Patrem atque Filium relatio, quasi in unum producentem, inspi vantemque reducatur, quam ob causam," etiam ad invicem simul cogitantur, seeundum relationis ha bitum: nam qui Spiritum dicit, eum simul cujus est Spiritus cogitatione comprehendit. Ita ergo ne cessario consequens est, secundum substantiales corum proprietates, Patrem ac Filium habere, ac mittere, et emanare Spiritum sanctum, attestantur-` que his Ecclesiæ magistri. Gregorius quidem Theo logus dicens: Non enim decebat vel Filium Patri vel Spiritum Filio unquam deesse. Sanctus Anastasius Antiochenus in ipso suo do gmatico libro: Spiritus sanctus, ait, cum Patre, et Filio simul apparet, veluti cum mente, et verbo. Damascenus quoque ait: Oportet autem Verbum etiam Spiritum habere. Magnum item Basilium ostendimus in quodami adversus Eunomium capitulo dicentem: Nisi Spi ritum ex Deo dicit quispiam, ne Verbum quidem. Quoniam igitur proprium est sequens necessario Verbum et Spiritum habere: omnia autem quæ Pater habet, habet et Filius; nisi vero Pater ha beat, nec Filius habet; sin autem non habet neque Verbum erit, neque ex Patre; oportet enim Verbum etiam habere Spiritum, ut rectissime magister dixit. Si enim Spiritum ex Deo, et Patre dicit quise piam; ne Verbum quidem; quoniam vero Pater ha bet et Filius babet. Sanctus enim Spiritus cum Pa tre, et Filio sinıul apparet, veluti cum mente et verbo, ac secundum cumdem modum, sic enim sancti aiunt. Deinde concludens infert: Quomodo ‹iyitur separari possùnt inseparabilia, Verbum scilicet ex Deo, et Spiritus ex Deo per Filium? Magnus item Athanasius ait: Quoniam Spiritus non est extra Verbum. Et rursum: Essel etiam im possibile in Trinitatis gloria Spiritum glorificari, nisi processus ratione esset ex Deo per Filium. De naturali ejus substantialique processu verbum hie faciebat sanctus, secundum quem est atque subsi stit Spiritus sanctus. Non est enim extra Verbum; tanquam si diceret: Non subsistit sine Verbo; per ipsum enim procedit ex Patre. Hæc itaque sic se habent, et quæ alia de hoc prædicta sunt: sancto autem Spiritui, secundum suam substantialem pro prietatem, sequitur ex Mente per Verbum esse. Ilic enim est procedentis, vel Spiritus terminus, secun dum quem etiam ut subsistens sit, secundum se persona habet. Una denique et eadem essentia, Patris, et Filii, et Spiritus sancti in Patre quidein, paterne est, hoc est, sine causa, adjecta proprie tate gignendi, secundum paternitatis terminum; Basilius. proprietate adjecta, juxta nativitatis terminum; in saneto autem Spiritu processive, hoc est causaliter, serváta sibi proprietate processus. Quemadmodum igitur Pater non esset Pater, si etiam Filio Filius esset, ita enim esset et Filius Pa ter, personarumque confusio sequeretur; et certe, cum una sit Patri, ac Filio essentia: et quemad modum Filius non esset Filius nísi esset ex Patre sine medio, id est, nascendo; ita et Spiritus san clus non esset Spiritus nisi esset ex Patre per Verbum. Nam si ex Patre esset sine Verbi medio, nascendo esset, et consequenter, Filius. Et sient Filius ex communione naturæ ad Patrem, neque Patrem nec seipsum gignit, id quippe esset præter Filii terminum, per quem persona est, ita et Spi ritus sanetus per naturæ ad Patrem et Filium iden titatem, et communionem, productioném non habe bit; quippe alias desinet esse procedens Spiritus; et sive gignendo Pater erit, et quomodo a Patre? sive productor, et quomodo Spiritus? prorsusque, si quidem causa sit Filii, consequenter erit ex Patre Filius per Spiritum, tertiusque erit a Patre, secun dum personalem ordinem; quod profecto est præ ter Filii ac Spiritus terminum. At neque sui ipsius causa esse potest. Nil enim ipsum sui ipsius causa est. Contradictionem enim ita continebit, secundum idem. Neque alterius Spi ritus cansa esse potest. Hac enim ratione, non esset Trinitas Deus: simulque, nec nobis fides tra didit Spiritum, vel sui ipsius, vel Spiritum Spiritus. Nempe enim si Trinitatem excesserimus, nihil pro hibebit, et quintam, et sextam personam in divinis quærere. Hæc igitur velle, hominum est, quæ de sancta Trinitate sunt tradita, auferre nitentium, ipsamque e regione blasphemantium. Neque enim multitudo personarum est, sed usque ad Trinitatem progres sus est numerus. Quocirca est quidem Spiritus sanctus ex Patris ac Filii essentia, sive ex substantia Patris ac Filli, secundum traditam rationem, non in quantum duæ substantiæ sunt, sed ea ratione, qua unum sunt Pater et Filius, producendo scilicet, quod utrique commune est, ut sæpe jam diximus; atque hine, neque conglutinatio erit Patris et Filii; nec enim substantiale est, producere; neque una substantia est Pater et Filius; neqne duo principia, quippe unus producens est. Qui enim producitur, ex Patre per Filium producitur, et procedit ano processu. Neque Filii causa est; hoc enim præter terminum proprii processus est. Ipse quippe per Filium est. Neque sui ipsius, nihil enim ipsum sui ipsius causa est. Neque personæ alterius; Trinitas enim perso narum Deus est. Atqui nec Filio est minor. Nam et Filius causalis exsistens, ac secundus a Patre se cundum personalem ordinem; non ideo tamen Pa

tre minor est, ne Pater quidem profectior idcirco erit, sed Filius, ut dictum est: duoque filii in Trix est, quoniam ex nullo est. Ista enim. secundum substantiales relationes sunt, quæ naturarum non inducunt differentiam. His igitur ita enucleatis, ac Patre quidem "ex nullo exsistente, Filio autem ex uno et solo Patre, sancto antemt Spiritu ex primo per medium, tertius per medium primo conjungitur. Filii quippe me datio et sibi ipsi unigeniti honorem servat, et Spi ritum naturali ad Patrem habitu minime excludit, ut ait Gregorius Nyssenus; sicque juxta magni Ba silii sententiam, et substantiae [hypostases] conce duntur, et pium unici principatus dogma non deci dit. Atque ita sermo nobis ad principium rediit; quippe cum sanctæ Trinitatis ordine inchoaveri mus, ad ipsum rursum ordinem perveninius. Si igitur his ita concessis, nihil quidem ex ratis, atque communi fidei confessione comprehensis tol litur, fideique principiis ac sanctorum sententiis omnia consonant; eorumque qui ex Patre, et Filio Spiritum sanctum confitentur, veritas utrinque se aperit, ex propriis scilicet ac secundum se produ ctis rationibus: nobis quidem id quod initio insti Lueramus, finem accipiet. Constat vero, eos qui ex Patre solo confitentur Spiritum sanctuin, veritate frustrari; ipsum enim Trinitatis ordinem tollunt, per quem alius quidem est, ex primo atque hinc miscent, et coufundunt discretum, et supersubstan tiale nomen, et rei Patris, Filii, et Spiritus sancti, Spiritumque sanctum ex Patre esse sine medio di- c centes, ipsum etiam proprie, ac substantialiter esse Spiritum auferunt; sublato quippe substantiali ejus processu, juxta procedentis rationem, vel non pro cedens erit Spiritus, vel juxta nativitatis processum, Filius erit, secundum quem Filius ex Patre sine medio nascitur. Porro Verbum Dei unigenitum, signaculumque uniforme Patris, atque immobilem incommutabi lemque Gguram, et eum qui ex Patre totus ex toto perfecte resplendet, incommutabilemque imaginem, et Patris definitionem, ac Verbum, maxime paterno rum bonorum fraudantes, identitate, quæ illi ad Pa trem est, perpetuaque constantia excludunt; quod Arianæ impietatis est. Et quoniam qui non honorat Filium, nec Patrem honorat, ut ipse Dominus ait Qui ridel videt et Patrem: quoniam omnia. quæ habet Pater, mea sunt³; neque Patrem natura, et ve rum Patrem ac perfectum cogentur confiteri, nisi Patri similis Filius sit, atque in se ipso Patrem, unde processit, perfecte indicet: præter solum esse Patrem, juxta sanctorum sententiam. Nam qui Spi ritum sanctum in Filio non conspicit, neque in Patre conspiciet. Qui enim videt Filium, et Patrem vicet. Ime, juxta magnam Athanasium, quoniam a Patre procedere dicitur, ideo quoniam a Filio est, qui cum esse negat ex Filio, neque a Patre esse confitebitur. M˝si ita erit, omnino nou procedens Joan. 11, 56. Joan. xiv,'9; XVI, 15. nitate erant, nihil differentes a se invicem, atque ita habitus ad invicem, ac discrétio tolletur; sola enim causæ causalisque ratione, divinas discerni personas a sanctis accepimus, et Verbo a causa subdiviso, sanctam Trinitatem ad se ipsam in nullo nisi concorditer habere. Ita igitur beatissimæ Tri nitatis seriem atque insolubile ordinis vinculum auferunt, singulasque divinarum personarum, et dignitate congrua, et propria substantia per ea quæ dicunt, deponunt: sive penitus dejiciunt. Oblique autem hujusmodi blasphemia Filium respicit, quæ et alia plurima absurda secum trahit. Uno enim, inquit, concesso, plurima inepta sequuntur. Et si enim ore non ista confitentur, neque se ita sentire asseverant, etiam si nolint, in eo pertrahuntur. Et si Filium consubstantialem confitentur, illa tamen dicunt ex quibus hoc tollitur. Neque enim sufficit absurda negare, vel ista ore non dicere, séque ita sentire, denegare, Bisi et illa dicere caveant, qui bus positis, necessario absurda sequantur. Nam, verbi gratia, Sabellius quidem se judaizare dene gabat, sed divinarum personarum Triuitatem non admittens, in id, vel invitus impellebatur. Et Ju dæi quidem honorare se Deum arbitrantur, illius se legem, ut illis lata est, sequi asserentes, sed ita Scripturas exponunt, ut eis lex neque vel mo dice prosit. Neque enim salvare potest, et Deum per ea quæ dicunt, inhonorant. Qui enim non ho norat Filium, neque Patrem honorat; et: Qui non credit Filio, non videbit vitam, sed ira Dei manet super eum, ut ait ipse Dominus *. Constat ex his una, non parvam aliquam esse differentiam eorum qui ex Patre et Filio, quique ez Patre solo Spiritum sanctum procedere sentinut. In ipsa namque fidei initia, sanctorumque doctrinamı intuentibus, nihil erit differens. Communiter enim bos Deo conjungente, de hoc omnes consentinut, Illi quidem et eisdem utentes dictionibus; hi au tem per alias æquivalentes ad eumdem veritatis fiuem contendentes. Veluti, si quis patriam, solum patrium, seu rectam lineam, æquam, vel parilem, vel novem, ter tria dicat; nullaque apud Scripturam sanctain, sanctosque Patres invenitur contentio, si 'quis ad solam rei intueatur veritatem: adeo ut quæ a sanctis omnibus, atque ab utrisque partibus, pie fideliterque dicta sunt, sibi invicem esse con sona, sacrisque litteris congrua fateri necessario cogamur. Verum, pro utentium expositione, seu præsum ptione, seu voluntate, seu alia quavis intentione in totum, et omnino, quod dicitur, differt, prorsus que manifestam contradictionis pugnam babet. Liquet autem id quod illi quidem tertium a Patre Spiritum confitentur juxta personalem ordinem;. et qui aliter sentiunt, eos divino reluctari ordini existimant non cam observantes, quam accepe

rant normam glorificationis, verum vocis captantes apertissima contradictionis sunt. Et ipsi autem novitatem. Isti, secundum a Patre esse aiunt. Atque illi qui dem Filium ex Patre sine medio nasci confitentur, atque Filio præponunt Spiritum. Eos vitandos arhi trantur, ut aperte pietati reluctantes, quam seili cet nobis Dominus tradidit in salutaris baptisma tis traditione. Isti vero, nihil prohibere dicunt et Filium dicere ex productore per productum nasci; atque illi quidem Filii mediationem cum Ecclesiæ magistris confitentur; isti, hane manifeste negant. Et illi quidem ex Patre per Filium procedere et per eum, qui est, continenter ex primo esse credunt Spiritum sanĉtum. Hi autem, ex solo Patre, hoc est, sine medio ipsum procedere aflirmant. Atque ¡lli quidem unum, et intemporalem, et æternum Spi ritus processum, 8 'cundum quem ex Patre per Fi lium procedit, et his qui secundum tempus possunt, agnoscitur, fatentur; non enim prodit in tem pore quod procedit ex Deo, etiamsi in tempore videatur operari. Hi autem, quod per Filium dicitur procedere, temporalem quemdam proces sum designare dicunt: ac procedere Verbum, quod omnes Spiritus sancti substantiæ significativum ac ceperunt, ut intelligi datur, ipsi diffitentur, dum processum illum temporalem dicere coguntur; quin hinc quoque Filio et Spiritui temporalia quædam accedere: illi quidem, dare; huic autem, dari ab illo atque mitti, dicere cogentur. aperte indicant, non parvam esse differentiam, dum abstinent ab invicem, seque invicem impietatis insi mulant: suosque singuli aliorum communionem fu gere, et vitare admonent, ut perniciem, et pestem. Utra autem pars communibus rationibus fidei, Pa trumque theologiæ concinat, ex superioribus cla ruit corumque conscientiæ relinquitur, qui ista lec turi sunt, sub Deo teste, et cuncta inspectante: modo quispiam omni anticipatione, et irrationabili odio ex animo depulso, neque una aliqua particula et ea ne gligenter perlecta, sed omnibus prudenter et caute decursis, medius ambarum partium judex sedeat, atque ita de omnibus 'sententiam ferat. Aperta enim fidei ratio sauctorumque doctrina exposita est. Atque ita ut quo fierent apertiora, eadem bis terque, að sæpius, repetita sunt: nihilque curiosum, vel am bitionem ac jactantiam redolens in hujusmodi ap paret expositione: neque aliquid syllogismorum adjunctum est: nisi aliquid aperte, et quod ab omnibus concessum esset, sequeretur. Verum ex ipsis Salvatoris verbis, eorumque expositionibus, ut a sanctis Patribus digestæ sunt, constant omnia prædicta: ne quis nos in persuasione humanæ sa pientiæ crucem Christi evacuare dicat, inanemque prædicationem facere, si has argutias persequar, quæ adolescentulis quoque notæ sunt, inde glo riam inanesque rumusculos auenpans. Atque illi quidem Patris omnia propria, atque præ cipua Filium habere asserunt, præter solum Patrem esse; esse autem Filium sine paternitate sola, at que in eo solo differre; alia autem omnia, illi com muniter, et absque ulla varietate adesse. Hi autem ista manifeste negant. Et illi quidem genitoris Spi ritum etiam Filium habere confitentur, propriæ na turæ bonum, quemadmodum et Pater. Hi autem habere quidem illum, sed non eodem modo, con tendunt. Atque illi quidem Spiritum ex Filii essen tia, pro eo quod est, ex substantia [bypostasi], affir mant esse: sicut et quod ex Patris essentia substan tiam ponentes, et substantiam quidem sine essentia, essent:am vero siue substantia dicere coguntur. Illi quod dicitur ex Filii essentia, causam signare dicunt, si et quod dicitur ex Patris essentia, similiterque ex Filio sicuti etiam ex Patre, Spiritum procedere. Isti, et valde reluctantur. Illi, sola causæ causalisque ratione, divinas discerni ab invicem personas. Ili, non sola dicunt. Illi generationem solam, Patris substantiale ponunt. Hi quatuor illius substantialia esse volunt, ex quibus sit, ingenitum esse, et sine principio. Illi producere substantiale nulla ratione esse dicunt; contra hi, substantiale asserentes; bel lum enim pertinacissime suscipiunt. Illi, non ex solo Patre procedere fatentur; isti ex solo et sen tiunt, et scribunt. Omitto enim quæ in præmissis evidentissime se ingerit, variam utriusque partis pugnam, atque dif ferentiam, et quæ ex his sequuntur; quæ omnia Quis enim ignorat Deum neque genus esse neque speciem, neque in his ipsis contineri, sed initium ipse cum sit omnium, atque omnibus prorsus excel lentissime eminens, documentis omnibus superiorem esse? Etsi enim Deum esse novimus, quid tamen sit ignoramus; non tamen, quoniam quid sit ignora mns ideo profundissima ignorantiæ nocte caligantes, nihil omnino de Deo nostro scimus: neque ergo lê tum, ut est scire neque penitus nescire nos, inge nute fatemur; si enim nihil omnino scimus, inanis erit fides nostra; et si divinos illos arcanosque pro cessus confitemur, quomodo tamen id sit, neque diccre, neque intelligere possums, ut ipse se ip sum Deus novit. Cæterum nativitatem quidem alterum, alterum vero processionem; et illum quidem genitum, hunc autem procedentem; et illum Filium, hunc Spiri tum, illumque sine medio ex primo, hunc autem per cum ipsum qui est continenter ex primo esse, cum a fide ipsa et a sanctis Patribus ita acceperi mus, credimus. Quibus subjectis, Trinitatem con fitemur, neque propter personas unitatem divi dentes, neque personas propter unitatem confun dentes. Non cnim cum de bisce doctores disserunt, Christi crucem evacuant, fidemque in persuasione humanæ sapientiæ annuntiant: quanquam, qui ita loquitur, si omnino syllogismos et ratiocinationem tollit, primum quidem quod humanæ naturæ pro prium est, hominumque ad invicem consuetam lo cutionem et communionem unam aufert✨ culpabit

que beatum Paulum eos increpantem, qui per ea quæ de fide concessa sunt, quæ aperte scripta non quæ videntur de Deo colligere ratiocinando nequi verunt, et de creaturis Creatorem noscere 10. Culpa bit et theologos sive de substantialibus, sive de divi His processibus disserentes; Salvatoris nihilominus sententiam tollet, Scripturas jubentem perscrutari. Neque enim obscurum est, eum, qui Scripturas perscrutatur, colligendo, et ratiocinando lecturum quin ipsum quoque Dominum, qui diligenter inspi ciat ratiocinari animadvertet, pota cum infert, di cens: Si autem ego in digito Dei ejicio dæmenia, profecto pervenit in vos regnum Dei "; et: Si Sa tanas Satanam ejicit, ergo divisus est; omne autem regnum in se ipso divisum, desolatur 1ª; et rursum Itaque non est mortuorum Deus, sed vivorum 13. Et Si pli Abraham essetis, opera Abraham faceretis nunc autem quæritis me interficere; hoc Abraham non fecit "; et: Si ergo vos, cum sitis mali, nostis bonn data dare filiis vestris: quanto magis Pater ves ter cœlestis, cum sit bonus, bona dabit petentibus cum? et quæ talia. Deinde, et se ipsum destruct. Nam quæ contra ratiocinationem dixit, hac ratiocinando ait: nisi quis eum non ratiocinari, sed a ratione deviare po tius ista dicente: pronuntiet: quod si hujusmodi ratiocinationem in Deo tantum prohibet, cunctam sanctorum destruet theologiam: et eam in primis quam contra hæreticorum errores dimicantes dili gentius, subtiliusque conscripserunt, solisque sen sibus divinarum rerum examen, ut intelligi datur. С permittit; aliterque non ex Patre solo procedere putare Spiritum sanctum documentum admittit, quod ut ita esse probent, omni studio, et ingenio Dituntur: eum vero etiam ex Filio asserere, non aque probationem admitti; si enim illud de Scri pluris, ut putat, nihil peragens, ostendere nititur, multo magis, qui illum etiam ex Filio dicit, ex Scri pluris ac doctoribus, ommibusque secum una pug nantibus, copiosius id et manifestius docebit. Non igitur malum omnino est, probare, sed non ad pro positum propriis uti principiis, ac putare fidem na turalibus initiis probari, id malum et perniciosum esl. Itaque is quidem qui utitur communibus fidei principiis, circa id quod quotidie quæritur, cum de Deo proponitur, concessisque sanctorum sententiis. quibus subjectis, nullo ex his quærata sunt, sublato, concinne concludit; sicut antiquis Patribus de con substantiali disserentibus plurimisque aliis de fide quæstionibus contingit: nihilominus et illam con clusionem Scripturæ esse sententiam, ex illis sci licet principiis pendentem, causisque, unde ducta est propriam fatendum, illamque theologicam vo candam,et ex eis quæ sunt a revelatione,esse: quem admodum geometrica conclusiones a principiis g‰metriæ non deviantès; alioquin plurima ex his "Rom. 1, 26. 11 Luc. xi, 20. 12 ibid. 18. sunt, peribunt. Verum, si quis dixerit, Si possibile sit inve-. niri syllogismum concludentem de Scripturis, etiam ex Filio esse Spiritum sanctum, et ambas ha bentem propositiones, hunc ego, ut veritati maxime congruentem, libentissime susciperem; hunc pro fecto in his quæ dicta sunt, liquido reperiet; Filius quippe ex Patre accipiens, et audiens, ab eo esse habet. Sanctus autem Spiritus a Filio audit, et ac cipit. Spiritus sanctus ergo a Filio esse habet. Hic major quidem propositio fidei sententia est: mi nor antero: quia Spiritus sanctus a Filio accipit et audit: et ista de principiis fidei, Salvatorisque sententiis est. Ita igitur sancti, ut ostensum est, hanc sententiam exposuerunt. Idcirco et ab ipso ¡llum esse habere dicunt ut qui ab ipso accipiat, et audiat, atque annuntiet; et esse ex Filio, et ex eo prodire, et per ipsum, et ex ipso procedere, et si quid hujusmodi prædictum est. Igitur cum quæsitum syllogismum habeat, contentione desistat, reliquo enim hnic similes adjicere omitto. Enimvero, ¿i quidem omnem syllogismum, qui non ambas de Scripturis propositiones babet, falsa putat concludere; et ipse falso suspicatur, et Ec clesiæ magistros, qui talibns pro veritate in Deo usi sunt calumniatur; hoc autem constat, quod se cundum essentiam ex aliquo nascitur, ejusdem es sentiæ cum gignente est: Filius autem ex Patre na scitur, Filius ergo ejusdem essentiæ est, cujus illo. qui genuit. Et bie igitur minor ex nostris assumpta vera est; quod enim gignitur, ejusdem essentiæ est, cujus ille qui gignit; non tamen ideo syllogismus falsum in Deo concludit, et si Dei Filius perfectius et excellentius ejusdem essentiæ cum Patre con spicitur; materia quippe, et omnia que sequuntur, inde longissime remota sunt. Nam nisi propositiones quæ de nostris sumuntur, non possunt, quodcun que quæratur in Deo, sicut est ostendere, eo quod Creator creaturis longissime excellat, conclusio jam falsa est, atque contraria: sic enim veritati veri tas reluctaretur, et veritatem Deus veritas collide ret, ut neque ex visibilibus invisibilia illius con spicerentur, neque Creatorem ex creaturæ pulchri undine specularemur. Ista enim magis arcerent a veritate, ad quam, per ea homines adducere vole bat. Atque ista dicimus, non quod in superioribus syllogismorum arte usi simus, quasi nos nunc purgare cupientes; prædiximus enim sanctorum dicta nos simpliciter exposuisse; sed quoniam plerique, veluti si a disserentibus concessum esset, Deum naturalibus principiis subjectum, per hæc dicere aliquid putantur, simplicioresque decipiunt. Sed hujus quoque voluminis prolixitas cohibenda est. Cætera, Deo miserante, sequenti quarto et ultimo libro disseramus. 13 Matth. xxn, 52.» Joan. v111, 37. 1 Malıb.

Quoniam igitur, juvante Christo, ac duce ipsa seculi futurum'. Si igitur primis sufficienter pietate, Spiritum sanctum etiam ex Filio proce dere, veraciter probatum est, mirum profecto esse non debet, si in Symbolo communis fidei dictio illa adjecta est; sed id potius diligenter inquiren dum est, verane an falsa sit illa adjectio. Nam et qui additionem interdixere, adjectionem fidei, corruptaque dogmata conscribere probibuerunt. Nam in Ephesina synodo: Lecto, inquit, Niceni concilii Symbolo, communiter decernunt, jam ne mini licere fidem aliam conscribere, aut proferre, aut tradere his qui ex Judæis, vel gentibus, seu, ex alia quavis hæresi ad Ecclesiam veniunt; qui vero hoc præsumpserit, hæc et illa patiatur Fidem aliam dixerunt. Eadem vero liquidius, et manifestius alias qualibet necessitate pronuntiare, contradicentibus quibusdam catholicæ fidei, nihil ipsam fidem unicam violat. Non igitur communem fidem declarare, interdictum est; sed, vel aliam, vel contrariam inducere, ut ipsæ quoque litteræ testantur; sive quibuslibet hominibus interdictum est, ne quisque horum; passim proprium sibi Symbolum conscribens, et aliquos a communi con fessione separans, cum hoc deceptos baptizet, fiant que conventicula, cujusmodi tunc plurima fiebant. is; habentibus, ad occurrendum periculis omuibus futuris, nulla postea necessitas fuisset concilia cogendi: eamdem sic quoque potestatem tempo ribus omnibus Ecclesiam habere, putandum est, aliterque hac libertate sublata, non parva detrimen ta, sed summam perniciem sequi necessario,nist lice ret Ecclesiæ de fide statuere, scribere, atque definire. Ex præteritis cognitis, perspicuum est non adje ctionem dictionis, sed alterius fidei conscriptionem interdici, Ecclesiamque non sibi ipsi, sed hominibus singulis de fide statuendi ademisse potestatem. Neque enim in fidei terminis deinceps a sueris con ciliis quomodolibet fuisset adjectum, si ea se potestate privasset. Aliter enim, qui ista dicunt, eos etiam, qui in Niceno concilio convenerunt, anathemati subjicerent, qui non panca apostolorum symbolo addiderunt, et eos qui postmodum Con stantinopoli convenientes, et ipsi nihilominus Niceno Symbolo adjecisse comprobantur quæ Jam quædam item abstulisse, nemine insimulante, quia sic visum est. Nempe et reliqua deinceps concilia alias aliter adjecisse aliqua, vel immutasse quis nesciat, cum hæ vel illæ necessitates casusque requirerent? Porro conciliorum de fide sanctiones æque, ac Symbolum suscipimus, quæ in ipso complexæ con tinentur. Sed et cum beatus Paulus dicat: Etiamsi angelus evangelizaverit, præter id, quod evangelizavi vobis,. anathema sit *, consubstantiale tamen Patres adjecerunt, cum nemo ante illos hanc dictio nem tradiderit Idcirco etiam a contradicen tibus hanc non inveniri in sacris libris argueban tur. Addiderunt tamen, litteræ sensum conferentes, et contra adversarios constanter dimicantes juxta theologum Gregorium, qui ait: Non de verbis, et nominibus pugnamus, dummodo syllabæ ad eamdem intelligentiam ferant. Et certe non propter hujus modi adjectionem Pauli subjiciuntur anathemati. Prorsus vero synodus omnis pro reprehensione blasphemorum congregata, fidei terminum exponit, per id quod veteribus dictiones adduntur, nova dogmata resecans. Ita enim se res habet. Si quidem esset possibile, sine aliqua contradictione eorum qui communem fidem oppugnare volunt, manere Ecclesiam in antiquis principiis immotam, muila fuisset necessitas aliquid quomodolibet adjicere; sed suffecisset ad confessionem fidei, compositum a sanctis apostolis ab initio Symbolum breve simul ac simplex. Porro ipsa Ecclesia sibi ipsi, docendi, atque aliis dictandi, quæ vera sint, et salubria, licentiam potestateinque non abstulit. Non enim, postmodum novis in dies blasphemiis exorientibus, in fidei terminis (40, adjiceret, quæ pios, impiosque dis cernerent; aut enim necessarium est confiteri oni nia, tunc confessioni fidei plenissime adjecta, et ad futuras novitates vocum sufficere arcendas; et post hac futuris conciliis minime licere de fide statuere aut Ecclesiam initio quidem potuisse de dogmatibus statuere, et alla quidem addere, alia auferre; post modum vero, hanc amisisse potestatem. At primum illud quidem verum non esse, post hæc acta con cilia tes'antur: quæ profecto, nunquam convenis sent, si prima illa scandalis futuris satis obvias ɛent; Dei enim est futura prænoscere. Singula vero concilia, ad præsens periculum intenta, contra hæreticos pugnant, non futurum propellunt Hoc enim incertum est. Illud vero, instat, et urget. Ex quibus et illad constat, postea concilia utiliter et necessario fuisse conflata, quoties Ecclesiæ neces sitas urgeret. Nempe enim eamdem vim Ecclesiæ non semper, ac similiter adesse existimare; mys teria fideí tollentium: est, maxime cum Salvator dixerit, se cum illa usque ad consummationem * Matth. xxvIII, 20. • Galat. 11, 8. De hoc loco concedii Ephesini, lege Bellar minum 1. u De Christo, c. 29. Definitionibus et decretis. Contrarium apparet ex illis quæ docet Bellar. minus De Christo, c. 5.

Quoniam vero primus Arius Dei Filium Patris essentia detrudere præsumpsit, quod in apostolo rum symbolo scriptum aperte non fuerat, Filium ejusdem essentiæ cum Patre esse: cum hujusmodi vencium per corpus Ecclesiæ serperet, eaque pestis effunderetur in plures, qui in Nicea convenere Patres, veritatis, ac fidelium curam habentes, Symbolo alio composito, ei consubstantiale addide runt; atque ante omnia sæcula Filium ex Paire genitum, non factum, et ex Deo vero, Deum esse verum, et quæ tunc adjecerunt, cum apostoli natum solummodo ex Patre dixissent. Et qui Ephesi primum convenerunt, fidei termi num exposuerunt, quo Dei Genitrix beata Virgo prædicatur. Virgo enim solummodo beata in sym bolo appellata fuerat. Etsi enim Symbolo id ad jectum non est, nihilominus Symboli terminum illum veneramur, hujusmodi vocabulum, illiusque sensum ut rectissime positum suscipientes, atque confitentes eosque qui illud negant, exsecrantes, quibus circa Symbolum non majorem ostendimus rigorem, quam universa synodus pro revincendis blasphemiis congregata, fideique terminum expo nens, et per eas quas antiquis addit, dictiones, nova dogmata eliminans. Magnus præterea Basiline in Regula ad monachos sanctorum Patrum fidem, quæ, ut ipse ait, frau dari, adulterarique non posset, cum se traditurom polliceretur, plurima, quæ in fidei Symbolo sunt posita, omisit, et de sancto Spiritu nihil, neque quod ex Patre, neque quod per Filium procederet, dixit; sed tantum et in Spiritum sanctum se cre dere dicens, adjectis quibusdam Scripturæ testimo niis de sancto Spiritu, ex Patre ipsum procedere ownino tacuit: cum nihil adjicere, neque demere proposuisset, existimans his quæ dixisset, etiam quæ tacebat comprehendi. Ex his perspicue constat, eos qui auferre aliquid vel addere probibnerunt, non adjectionem dictionis, sed fidei alterius editionem vetuisse; alioquin nul lum esset concilium a crimine immune. Constat et Cillud una, quod fidelium quidem proprium sit ad dere, novitatis autem inventorum ad non scriptum, adque priora recurrere, religionis scilicet obtentu, iniquitatem simul operire, atque introducere niten tium; quippe hæreticorum singuli, qui alias aliam fidei corruptionem invexere, merito adjectionem vetuerunt, ne per eam sua versutia argueretur quam scilicet sancti Patres contra illorum perniciem, ut potentissimum medicamentum excogitaverunt et qua infideles atque impios a piis fidelibusque discernerent, ac per eam Ecclesiæ pura et imma culata fides servaretur. Erant ista sic; videbaturque tunc abunde munita fides, cum parvo post tempore contra sancti Spiritus divinitatem se erexit impietas. Erant enim, qui dicerent sanctos in Nicea Patres optime de fide statuisse, et Patrem quidem Deum prædicasse; Filium item pari laude honorasse; Spiritum vero sanelum non appellasse Deum. Convenerunt Con stantinopoli Patres, et illud quod nunc legitur, symbolum composuerunt. Cumque Niceni concilii Patres soluin, et in Spiritum sanctum, credere dixis sent, nihilque adjecissent amplius; isti, quæ plura sunt addita apposuerunt de sancti Spiritus domi natione et deitate. Neque solum addiderunt, sed detraxerunt etiam. Nam, cum dixissent illi, Geni tum ex Patre, videlicet, ex Patris essentia, isti soium ex Patre genitum retinuerunt; magnamque omnino differentiam in tribus his Symbolis, sí verba et nomina attendas, invenies. Non tamen ob eam differentiam, vel qui in Nicea convenere, aliam fidem, quam ab Apostolis acceperint, com posuisse existimantur, vel qui postea Constantino poli fuerunt, præter Patrum fidem, qui in Nicea fuerant, senserunt. Testatur Gregorius Theologus, qui buic synodo interfuit, in epist. ad Cledonium sic scribens Nos nihil unquam fidei, a sanctis Patribus qui in Nicea convenere pro delenda Ariana hæresi compositæ, in honore vel prætulimus, vel præ ferre possumus; sed illius fidei, miserante Deo, sumus, atque erimus. Id autem solummodo elucida rimus, quod de sancto Spiritu minus dictum fuerat, es quod tunc hujusmodi quæstio mota non fuerit, quit unius divinitatis scire oportet Patrem et Filium,. ei Spiritum sanctum, Deum etiam Spiritum fatendo. Ja Chalcedonensi quoque concilio congregati, pro his veluti rationem reddentes, hos neque adje cisse aiunt fidei Nicenorum Patrum, quasi novam quidpiam, et varium dicentes; neque, quod ab illis fuerat relictum, hos implevisse, sed illorum, de sancto Spiritu intelligentiam, contra eos qui illius dominationem auferre nitebantur, Scripturæ testi moniis fecisse planiorem. Videmus autem et ipsos, qui illic convenerunt, Symbolo Niceno addidisse. Nam cum illi, Patri Filium consubstantialem tan tummodo dixerint, isti addiderunt: Consubstan tialem Patri secundum deitatem, consubstantialem nobis, secunduin humanitatem, Eutychis in hoc opinionem corrigentes. Atque adversus eos qui dicunt eos, qui primum de fide statuerunt et definierunt, fuisse sanctiores et honestiores bis qui semper aliquid adjiciunt, pro se ipsis, et pro veritate rationem reddunt silentii, priorum Patrum causam inferentes, illos scilicet ideo nihil dixisse quia nondum tanta nequitiæ zizania essent exorta: quod si modo illi adessent, vel tune bujusmodi pullulassent scandala, hæc ipsi quoque adjecissent, sicuti modo nos facimus, ac nullo omnino nomine abstinuissent, per quod linguas vestras coercere potuissent. Ita denique Nicæni Patres ad jecto consubstantiali adversus Arium ejusque com plices steterunt: illo quidem ad non scriptam con fugiente, apostolorumque sanctitatem objiciente, qui in suo Symbolo de hoc nihil conscripserunt illis vero dictionis adjectionem nihil esse ab illorum intentione alienum contra inferentibus. Cæterum "Opov, statutum, definitionem, clarius hoc quam vocabulam termini, quo interpres est usus.

si quidem, dum illi superessent, de hoc mota quæ- Quid ergo? Num his ideo non credemus? quæ ex stio fuisset, sive nunc nobis adessent, nunquam illi aliter dixissent, seu conscripsissent, quam modo nos facimus, constantissime asseverantibus Ita et Constantinopoli adversus eos qui Deum esse Spiritum sanctum denegabant, nihilque de ejus deitate in Symbolo Nicæno scriptum objectantes, quod solum sequendum asserebant: de adjectione responderunt, hæreticisque, si adjectiones Symboli auferrent, se quieturos pollicentibus, veritatis doc tores ad eos responderunt: Esset quidem optimum, si ut prius, fidei pura simplicitas, nemine abstre pente, servaretur, nulla enim adjectione opus esset; quoniam vero quidam surrexerunt, corruptionem et novitatem fidei docentes, et adjectionem fieri Recesse est, factamque ut scripta est, permanere, ut per hanc deprehendantur, qui malignari elege rant, infectique ab integris hujus adjectionis signo dignoscantur. Simulque ne videamur per silentiom adjectionis blasphemantium erroribus acquievisse. Siquidem igitur pie sentitis, dictionem quoque confitemini; sin vero alias, nos quidem hane, ut pian et sanctorum Patrum sententiæ maxime con gruam suscipimus; vos autem, ab Ecclesiæ inte gritate scindemini. Sic Nestorius soτóxo; id est, Dei Genitrix, vocem denegans, Nicæni concilii statuta, Symbo lumque transgredi non oportere asserebat: quibus solum suffecisset dicere, Christum ex Maria Virgine natum. Sed occurrit Cyrillus arguens, ac dicens frustra illum ad Patres et ad Symbolum confugere, quasi fas non sit quod illi siluissent addere, causam cur illi Mariam Dei Genitricem non dixerint aper tins ob futuri ignorantiam; et quod necdum orti fuis sent, qui hanc absurditatem peperissent asserens Et Patres enim, inquit, adjecissent, si aliquos ad tan ´tam vesaniam prorupturos scissent. Compellitque Nestorium etiam ab co scripta capitula suscipere, et confiteri se ita, ut illa conti nerent, sensurum: quasi non sibi Symboli confessio sufficeret, minatus, nisi in his maneret, quæ ibi scri pta erant, sacerdotio illum et ab Ecclesia ejecturum. Auque omnia deinceps concilia usque ad septi mun pervenientes, ita respondisse inveniemus. Quod si ubique omnis Symboli adjectio hæresis putanda est: laudandi erunt Arius, Macedonius, Nestorius, et cæteri, qui contra veritatem rabidė latrarunt: non suscipientes adjectiones, propter fictam et fucatam antiquitatis reverentiam. Contra culpabilis (hisce) omnis Ecclesia. Verum plurima quoque necessario secundum filem confitenda, Symbolo non continentur. Neque enim ibi beata Maria Virgo Dei Genitrix dicitur, sed Virgo solum. Neque quod Dei Verbum secun dum unam substantiam quem assumpsit hominem univit sibi ipsi; neque, quod Christus ad inferos descenderit, quod in apostolorum Symbolo fuerat scriptum. Neque Spiritus sanctus asseritur Dens. Videtur aliquid deesse. his quæ scripta sunt, colliguntur necessario, an simplicibus verbis, ut a conciliis sunt tradita, sta bimus? At, illud quidem eorum est, qui de nonri nibus contendunt; et omne quod præter litteram accipitur, scandalum putant: juxta scilicet Judeo rum vilitatem, qui semper legis assident litteræ. Quod etiam divus Dionysius, irrationabile ac per versum esse ait, non scilicet intentionis virtuti, sed vocabulis intendere. Porro proprie expositos a synodis terminos veluti commune Symbolum minime amplecti, ac suscipere, eoruin est, qui concilia irrita volunt. Æque igitur ac Symboluin quæcunque illa statue rint, suscipienda sunt. Neque enim profecto, quod in Symbolo quidem continetur, honorabimus: quod autem ex illius pendet fine, vel quod post ejus lectionem dicitur, vel in suis terminis exponitur, non honorabimus? Hoc enim stolidum simul et irrationabile est. Quod si concilia sacra veneramur, illorum quoque sententias venerari convenit, atque ita, ut de his nos esse certissimos, cam omni fiducia confitea mur, eosque qui negant, exsecremur. Nam qui in synodis expositas sententias negat, pœnis negan tium Symbolum erit obnoxius. Prorsus et ea quæ Symbolo inscripta non sunt, æque ac si scripta essent, honorabimus. Atque hinc si ratio veritatis etiain quæ non sunt scripta, confiteri, cum in Symbolo exegerit, si casus necessario impulerit, nihil differt, complexa, comprehensa sint. Quocirca, neque illis adjectio objicienda est, qui etiam ex Filio Spiritum sanctum procedere faten tur. Sed, ut dictum est, verumne hoc sit, inspi cien:lum est. Nam præterquam quod subjectis fidei principiis necesse est, si velimus ea quæ commu uiter a theologis de Trinitate traduntur, observare; etiam ex Filio procedere, fateri; alios quidem san ctos habemus, ex Filio illum esse dicentes, et ab ipso habere esse, et ex ipso naturaliter atque essen tialiter, ut ipsius operationem naturalem et essen tialem prodire. Et sicuti ex Patre, ita etiam ex Filio esse, secundum eumdem moduin. Alios vero per Filium naturaliter prodire, et per eum atque ex eo accipere, et ex Patre per Filium procedere, imo etiam ex Filio procedere, et quæ alia prædiera sunt. Ita enim ipsi dictum illud evangelicum: Qui a Patre procedit, exposuerunt; complexumque procedendi terminum addentes, ex Patre per Filium procedere declaraverunt. Quos profecto, nemo erit ita amens, qui audeat accusare fallaciæ. Ipsi enim sunt, qui concilia instituerunt: per quos illa robur, ac munimen acceperunt, atque ab eis, cum ulla fuerit de fide quæstio solvenda, ad istorum, dectri nam ac magisterium mittimur, hæc et illa nos pati addentibus, nisi istos suscipiamus. Cur etiam hie adjectionem non culpamus, ac per Filium pro cedere negamus, quoniam in Evangelio id scriptum

nou est? At magnus ait Athanasiu³, possibile non hine solus de solo creditur, idcirco et Spiritum esse in Trinitatis gloria, Spiritum sanctum glorifi cari, uisi procedendo sit ex Patre per Filium; sed et septima synodus, et Tarasius patriarcha sanctis simus, et sanctorum plurimi in fidei suæ confes sione ex Patre per Filium procedere Spiritum Sanctum insinuaverunt. Cæterum, si quis illud evangelicum: Qui ex Patre procedit, his qui etiam ex Filio procedere Spiritum dicunt, objiciat, non illis contrariaın opponit vocem. Neque enim, si ex Filio est, ex Patre esse desinet; neque ista invicem objecta, invicem pervertunt. Imo, ut pluribus docuimus, ex Patre esse quod dicitur, esse etiam ex Filio subin gerit. Sed neque ex Patre per Filium procedere a sanctis diceretur: si quidem ista contraria invicem essent. Nam si ex Patre solo dictum fuisset, haberet rationem hujusmodi objectio. Quoniam vero ex Patre tantum dictum est, hoc autem et ab utrisque pro confesso habetur, supervacaneum est atque vanissimum, omisso eo, quod prius, ut ostenderent, curare debuerant, ex solo scilicet Patre procedere, quod contrarium est ei, quod est, ex Filio esse ex Patre procedere quod dicitur, quasi repugnans ducere his qui hoc nullatenus negant. Concesso ergo ab utriusque Spiritum ex Patre procedere, reliquas jam sententias inspiciendum est, quibus magis conveniant: hisne, qui ex solo Patre procedere dicunt Spiritum sanctum, an vero his qui hunc ex Patre confitentur, ac Filio? Hi siqui dem illud, quod dicitur: De meo accipiet; et Quem ego mittam‘; et: Spiritum veritatis*; et Millet Pater in nomine meo '; et Ego, et Pater knum sumus 7; et: Omnia, quæ habet Pater mea sunt³; et: Si in digito Dei sive in Spiritu Dei ejicio dæmonia'. Insufflavit et dixit, Accipite Spíritum sanctum ¹º, el sexcenta talia, suæ habent confes sioni consona. His enim, ut superius dictum est, magistri Ecelesiæ inducti, prædictas de Spiritu sancto tulere sententias, et per Filium et ex Filio procedere dixerunt; qui autem ex solo Patre vo lant dicere, nullum omnino pro se habent testimo nium; imo, et predicta omnia sibi adversantur, hostesque habent sancios Patres, qui illa sic expo Suerunt. Quod si id objiciunt, scriptum non esse, ex Filio, primum quidem, De meo accipiet, et omnia quæ dieta sunt, ad istud tendunt, mist vocibus maximis clamantibus sanetis, illoruni aures penitus obsur duerunt; deinde, neque ex solo Patre scriptum est. Itaque non magis pro se, quam coutra se, non esse scriptum objiciunt. sanctum, quoniam ex Patre procedere dictum est, ex solo, ipsi adjiciunt: primum quidem, et ipsi adjicientes arguuntur, neque digui sunt qui au diantur, cum insimulant eos qui ex Filio etiam diề cunt adjectionis causa. Eisdem enim et ipsi tenen – tur obnoxii. Deinde cogentur, si unigenitum Filinm ut selum ex solo confitentur, secundum nativitatis terminum, ita et Spiritum sanctum, sublata ex Patre processione per Filium, unigenitum fateri Filium ut solum ex solo, quemadmodum Filius so lus ex solo est; neque enim ex solo tantum dicimus, sed unigenitum quoque Filium. Nempe enim quem admodum in sacris litteris solus verus Pater dici tur, et quia Nemo novit Filium, nisi Pater, neque Patrem, nisi Filius *; et Qui credit in me, non in me credit, sed in eum, qui misil me"; et: Mea do trina non est mea 1; neque compellimur solis per sonis in quibus hujusmodi definite dicuntur, istä distribuere; sed solus quidem verus, et Patri, et Filio congruenter aptatur; quasi non objectum illorum substantialibus proprietatibus cognos cere autem Patrem, et Filium, et ab eis agnosci, etiam Spiritui sancto distribuitur; eo quod objec. tum non sit scíre illius substantiali proprietati, ac de aliis similiter. Ubi enim non obstat relations eppositio, nihil prohibet quod dicitur congruere, Ita neque si a Patre diceretur procedere Spiritus sanctus et adderetur solo, valide posset hoc et Filio negari. Nunc autem quando simpliciter a Patte dictum est, neque adjectum est solo, cum etiam producere, ut nativ tati non adversum etiam Filio conveniat, ac propterea commune esse Patri ac Filio inspiciatur, stultissimum omnimodis est ver bum rapere, ac per hoc Filium a Patris commit nione secludere. Atqui, vel dispensationis implens sacramenta, vel discipulis parcens, sui non nieminit, quod forte majora de illo non caperent: Multa enim, inquir, habeo vobis dicere, sed non potestis portare modo"; › sive ad principium suum omnia referens, a quo et ipse est, et sua omnia, ut ait theologus Gregorius; sive etiam, quod et necessario id credendum esset propter summam ad Patrem æqualitatem, istud dicere omisit. Filius quippe Patris est, Patrisque. definitio et Verbum. Quanquam ex superioribus sententiis tantumdem valentibus, neque hoc omnino tacuisse deprehendi tur verum quod isti instanter negant, prædicat. Nam Scripturæ duplex modus est dicendi quæ velit. Aut enim puris propriisque nominibus, ut cum Patrem, et Filium, et Spiritum sanctumi 110 minat; sive cum ex aperte dictis, his etiam se * ibid. * Joan, xiv, 26. * Joan. x, 30. * Joan. xvi, 15. Maub. x, * Matth. xi, 27. Joan. xi, 44. "Joan. vit, fö. 1 Joan. x1, 12. Si autem, quoniam Filius ex Patre dicitur, et Joan. xvi. 14. Joan. xv, 26, 28; Luc. 1, 20. 10 Joan. xx, 21. floc vult dicere esse solum verum non esse personalem proprietatem Patris, ac proinde etiam Filo competere, non obstante vocabulo verus. Et Similiter Spiritum sanctum agnoscere Patrem et Filium et ab illis agnosci convenire etiam Spiritui sancto eo quod scire vel agnosci, non sit personaks proprietas Spiritus sancti¸

Et nunc quoque licet in Symbolo scriptum non sit de Spiritu sancto, quod Deus verus de Deo vero sit, si cum id veniret in dubium, Ecclesia illum errorem repellere satagens hoc Symbolo adjicere', putanda non esset blasphemare. Nam si quidem omnia aperte scripta essent, nulla hæresis caput attollere auderet. Nunc autem oportet et hæreses in nobis esse, propter quorumdam nequitiam, ut probati manifesti fiant. Sed et Scrutamini Scripturas, die um non esset, si omnia lucide et aperte scripta essent. quentia clicit; quemadmodum consubstantialis no men, ut Scripturæ congruum intelligentiæ credi tum est, quod plurimis aperte positis videretur juxta intelligentiam necessario congruere. Dictum enim est: Ego el Pater unum samus"; et: Omnia, quæ Pater facit, hæc et Filius facit similiter " el quæ in hanc formam scripta sunt. Et certe his, qui solant intuentur litteram, contraria viderentur illi, quod aperte dictum est:-Pater major me est ". Sed tamen, quoniam ex his quæ aperte dicta erant, necessario consubstantiale sequebatur, et verum, et Scripturæ consonum esse, indicatum est. Simili ergo ratione et quod dicitur etiam a Filio esse Spiritum sanctumn, non quidem ad litteram, et aperte in Scriptura positum est, sed ea quæ aperte dicta sunt, sequitur. Quæ autem concessa ex ne cessitate sequuntur, et illa vera sint necesse est. Quemadmodum in disciplinis conclusiones, quæ principia sequuntur. Scriptum quippe est: Spiritus veritatis. At veritas Filius est; et ab eo audire, et accipere, et milti, et insufflari dicitur; quæ pro fecto omnia Ecclesiæ magistri dum exponerent, per Filium procedere dixerunt, et ab illo, esse, habere, ut ab ipso accipientem, et ex ipso esse, ac proce dere, et quæ prædicta sunt. Si enim, quoniam verbis dicta non sunt, intelli gentiam quoque illorum repellamus, plurima pro fecto et necessaria, et concessa, ut dictum est, cjiciemus: sed et ipsum Trinitatis nomen, et sub stantiam, et personas, ingenitumque, quod in Patre dicitur, et consubstantiale, quia scriptum aperte non est, simul ejiciemus. Atqui, si quis litterarum sonis assideat, neque in Symbolo communis fidei Salvatoris de sancto Spiritu sententiam concorditer habere confitebitur. Illic enim a Patre procedere dicitur; hic antem ex Patre procedere. Sin autem hắc a et ex quantum ad intelligentiam nihil differt, eur et ex et per nihil ab invicem differre non di camus, cum ex Patre per Filium procedere Spi. ritum sanctum audiamus: maxime cum et sancti Patres universaliter per et ex nihil differre in di vinis definite velint. Ita igitur et fidei principiis, et Scripturæ testimo niis non solum nihil prohibentibas, verum, et plu rimum juvantibus, atque, hoc aperte ostendentibus, magistrisque Ecclesiæ hoc plurimis in locis aperte asserentibus; hisque, qui contra negant, necessa rio in magnas absurditates incidentibus: tradi tasque omnino de sancta Trinitate rationes convel lentibus, quæ omnia pluribus plura demonstrata sunt: ex Filio quoque procedere Spiritum sanctum, tempore urgente, in Symbolo adjectum est. Aiunt enim, quoniam post primam synodum hæresis quædam, quæ Filio Patris nomen applicaret, Græce, vionatopia dicta pullulavit, dicens: Filium Patrem esse Spiritus sancti, ipsum vero Spiritum nepolem Patris. Quapropter Damasus, qui tunc erat Roma nus episcopus, coacto concilio, Symbolo adjecit, ex Filio procedere Spiritum sanctum; illis “scilicet obsistens, qui dicerent, eum ex Filio nasci. Qui enim ex Patre per Filium procedit, et ex Patre, et Filio procedere dicitur, ex Filio profecto genitus esse non potest. In sancta enim Trinitate, qui ex primo sine medio est, Filius est juxta nativitatis processionem. Spiritus autem sanctus ex utroque exsistens, videlicet ex Patre per Filium, juxta sai tum Cyrillum, præter nativitatis terminum prodit; procedens enim est ex primo per medium. Idcirco adjectione hac contradicentes repulit. Attestantur his partim antiqui Ecclesiæ magistri, interdum eos refellentes, qui Spiritum vel creatu ram, vel Filii fi'ium dicebant, ut magnus Basilius cum dicit: Non quia non sit ex Deo per Filium, et quæ talia, per quæ Filium Filii esse negant, et per Filinm procedere dicunt; partim vero et histo ricus quidam cognomento Scylix in ea, quam exposuit. Sunt item qui dicant quosdam ex Arii ve sania, cum vellent Filii majestatem imminuere, a solo Patre Spiritum sanctum prodire dixisse. Qui cum vellent blasphemam opinionem tueri: pietatis armis contra pietatem utebantur, vociferantes non oportere Niceni concilii quidquam sanctionibus adjici, neque enim illic in processione Spiritus sancti Filium Patri adjectum esse. Atque hæc di centes, Ecclesiam seindebant, religionisque opinio nem ab imperitis, ac stultis, ut antiqua revereren tur, capiebant, Verum quid necesse est, circa præpositiones tan turdem valentes diu immorari, quando et sanctes apertissime audimus dicentes, quia esse habeat a scripsit historia, additionis et causam, et tempus Filio, et ex ipso sit, atque procedat? Itaque illis quidem, quæ in Scripturis aperte sunt posita, cum pia devotione credendum est. Quæ vero illa non dixit, non sunt præcipitanter abjicienda; nisi in eis manifesta absurditas deprehendatur, quæ com munis fidei confessionem perimat. Quod si ab fuerit, et ista pie sunt admittenda, maxime, etiam necessitate cogente, propter eos qui fidei veritatem violare moliuntur, imitando in ea re veteres docto. res, qui in rebus arduis urgentibusque necessariis additionibus et Scripturarum sensui maxime con gruis, gregem Christi dissipare nitentes dispulerunt. 18 Joan. x, 30. 16 Joan. v, 19. 17 Joan. xiv, 28. Joannes Seylax Constantinop. scripsit de imper. Constantinopol. Gesn. ex Volatera. Indicio enim est beatus Maximus in epistola ad

sive cum paucis, quod ad se pertinet, implere obedientiam redderent. Idcirco sæpius ad Ecclesiæ potest. unionem vocati, adjectionem prius auferri pos||| Jabant: quibus responsum cst, quod si quidem nulla fuisset adjectionis causa, non fuisset a prin cipio apposita. Erat enim, quando utraque Ecclesia sine illa adjectione Symbolum legebat, atque ex Filio procedere Spiritum sanctum, apud omnes in Ecclesia reticebatur, cum nulla de hoc esset quæstio. Alios vero non opus est vocari omnes, maxime qui sunt remotiores, quosque vel vise longitudo, vel alii eventus rerum. quales sæpenumero emer gunt, impedierint. Atque ista, cum magna non urget necessitas, cum quæstio perspicua est, ne orbein vocari opus sit: quando ipse secum facil lime magnam partem evocare possit, et cum eis statuere, atque decernere. Deinde, non convenit, vocatus quispiam, an invocatus fuerit, inspicere; sed, an vera sint, quæ statuta fuerint, perpendere ne videatur quispiam non veritatis curain habere, sed solum, qui vocatus non fuerit, indigne ferre quod isti modo faciunt, dum honores ac primatum sectantur, ut sub Romani pastoris cura et obedien. magistris concinentibus, quam nefas esset au tia, juxta antiquam morem non sint, adjectionem Symboli, ut causam rationabilem prætendentes. Hoc autem non religionis ac fidei, sed super. bize potius apertum documentum est. Nam, si ad ditionem impiam existimant, eur saneti Maximi tem poribus, atque etiam ante hunc, quando Symbolum ita omnis Gecidentalis Ecelesia legebat, Oriens totus hanc impietatem non redarguit neque ab Ecclesia Romana abscissus est? At id quidem illi non fece ront; imo coacta sexta, et septima synodo, adjec tionem hane ut piam liquido comprobaverun'; neque, quia vocati non sunt, graviter tulerunt, nt modo isti faciunt. Cur enim et isti, ut illi, his quæ tunc decreta fuerunt, contenti non sunt? Aut enim istas synodos exsecrari necesse est, ut ab hominibus impiis con flatas; atque ita eos qui in illis fuere, sancios, una rejicimus: vel istas probare, et qui illas coegerunt, ut pios ac religiosos a suscipere. Hoc autem nostros tune Occidentalibus congruisse significat. Quocirca, necesse non fuit, ut dictum est, istos congregari; cum vel ex fidei principiis, ac sane torum sententiis, additionem rectissimam esse, persuasum eis fuisset, vel ab his qui addiderunt, causam ac necessitatem, consonantiamque, per omnia andissent. Ac nostri, ut datur intelligi, religiosiores circa fidem, quam illi, modo inquirunt, quod tunc illi Postea vero quam quibusdam contradicentibus, positis fidei terminis, Filiumque minorem Patre bləs phemantibus, quia scriptum in Symbolo non esset Spiritum sanctum etiam ex Filio procedere; ac propterea Filii ad Patrem identitatem, incommu tabilitatemque auferentibus, dicio ill pro decla rationė symboli adjecta est: communibus Ecclesiæ ferre, ne adversa contradicentium opinio locuin habeat, ac per hujusmodi abolitionem vera esse videatur. Siquidem igitur consentitis veritati, pro hac nobiscum stantes, ant vos etiam cum adjectione regite, quæ blasphemis ora obstruit; ve', sine hac legentes nolite opinionis esse contrariæ, neque nos putare blasphemos. Et sic enim cum veritate stabitis. Non enim in verbis, sed in sensibus, religio uos tra consistit. Et, si vultis, hoc tantum vobis indul gemus, ut nobiscum convenientes, rem hanc in „commune agitemus; communesque super hac Pa trum sentențias discutiamus, quibus hæc adjectio vera esse comprobetur. Quod si aliena opinione estis, additionemque istam penitus renuitis: constat quidem, vos cirea fidei veritatem com adversariis errare; hancque additionem, vobis, et illis una bellum indicere, quippe propter contradicentes adjecta est. Verum, sicut his qui negabant Nicæni concilii Symbolum, sive id quod postmodum Constantino poli editum est, ambo enim unum fuere, etsi verbis. differre videantur, nihil profuit ad apostolorum Symbolum recurrere, quasi tutius atque religio sius; quod enim cum adjectione fuerat editum `negantes, et illud una negabant; main, et quæ postmodum videntur adjecta, in sanctorum apos tolorum Symbolo complexa continentur. Ita olbil tenere jactatis, istam additionem exsecrantibus, quam illi connexam Symbole, complexamque tra diderunt, et quam ipsi omnino adjecissent; si, vel eis viventibus quæstio ista fuisset agitata, vel nunc hujusmodi controversiae adessent, vel, si quos scissent ad tantum vesaniæ pervelendos. non quæsierunt. Constat enim illos tune, ut veri- p vobis proderit Nicænum Symbolum, etsi vos hoc tatis fautores, legitimeque subjectionis servatores cessisse, nihilque inquisisse amplius. Nos autem nostra quærentes sub prætextu dogmatum Ecclç siæ scissuram machinamur, adjectionem in auxilium sumentes. Atqui nostri quidem, quandiu necessa. rium debitum servantes obediebant, nihil opus esse arbitrabantur seorsum concilia facere; adjectio nem quippe ut summe utilem ac necessariam sciebant. Postea vero quam seorsum esse volue runt, additionem illam discessionis causam ido neam, at sibi videbatur, nacti, neque vocati obedire voluerunt. Nam, si convenissent, contra se ferendam sententiam non ambigebant, compellen dosque, ut quam ipsi refugiebant, Romano pontifici Atqui vos non ut ab illis positum est, sed cam adjectione legitis. Nam sublato, quod dicitur, ez Filio, perspicuum est quía ex solo Patre adjectio infertur. Etsi enim hoc verbo non dicitis, cum Deo tamen loquentes, dum ex Patre dicitis, ex sole, etiam adjicitis, Deoque, cui mentes nostræ et corda aperta sunt, hujusmodi fidem, imo perfidiam offertis. Est enim validius sentire, quam dicere. Ne

que vero id sentitis solum, sed etiam scribitis, cum potius quam principem, et militem plus quam ¡llos qui etiam ex Filio procedere dicunt, arguere nitimini. Itaque, si vituperatis additionem, ipsi ta men nihilominus adjicitis. Et nobis quidem adest per omnia concordia, nihilque illorum, quæ fide continentur tollimus, vobis autem contra penitus. Consideranda autem vobis est Ecclesiæ nostræ dignitas, quæ nunquam de fide nisi congrua sensit ac statuit: et quæ sola, vobis omnibus cæteris cirea fidem naufragantibus, non solum nihil passa est hujusmodi, verum et jacentes cæteras Ecclesias erexit; et, sicubi religionis fervor supererat, ad hanc confugiebat, hanc appellabat. Hæc autem, manum porrigens, quæ dispersa erant, in unumovile cogebat, atque conjungebat, ut vos melius nostis. Non ergo convenit ut cum tale ab initio exemplum habeatis, semperque ad illa fueritis edocti, nunc mulato ordine, vos illam docere conemini, adver sus quam portæ inferi nunquam prævalituras“ille promisit, qui mentiri non potest. Itaque, ut ex præmissis innotuit, præter omnem rationem est, putare hanc a veritate excidisse, et occasione religionis circa fidem, dum additionem abjicitis, ejus etiam intelligentiam negando, ab hu jusmodi Ecclesia præcidi, sicut et alias ante: nunc quidem propter consubstantialis nomen; nunc au tem, quod hoc nomen Deus de Spiritu sancto scriptum non esset, et alias aliter, propter quas nostis causas, præcidebamini. Est autem plenum absurditatis et amentiæ, putare vobis quidem licere synodos cogere, ac de fide decreta conscribere cum nulla illinc sen tentia manarit, non consentiente vel per se, vel per alios Romano pontifice, quæ non ut noxia existimata, tenebris damnata sit. Ei vero, et Ecclesiæ suæ, quæ a nemine unquam quomodolibet communi ter vel seorsim de fide reprehensa est, et sine quo possibile non est ecclesiastica statui, et ordinari negotia: non dicere, concilia cum suis agendo, quod ad se pertinet, ecclesiastica tractare ac di rigere. Sed vobis quidem præsentibus, primum confiteri, et omnium esse principem concedere omnesque propter dignitatem in eum respicere de bere arbitrari, utpote totius collegii caput, et supremum verticem: absentibus autem, neque ulti mum illi locum relinquere, ne minimum quidem, ut vos seorsim fidei decreta et dogmata scribitis, ipsi licere in ecclesiasticis agendo, quæ sua sunt sta tuere, atque decernere, omnibus illi, quæ habebat ablatis. Hoc autem est vestri causa putare illum primatum et auctoritatem in sententiis habere, non vos illius causa in synodis ormari, et posse aliquid putare, sequendo id quod præter antiquam Ecclesiæ consuetudinem est, veluti si quis subditum 18 Matth. xvi, 18. Notent hæc hæretici, et in jura pectora de mittant isti impii Lutherani et Calviniste qui se per summam impudentiam Evangelicos audent appellare. Synodus Lugduni celebrata an. Chr. 1274. imperatorem in decretis bellicis, posse asseveret. Sed ista superbiæ aperta documenta habent, et irrationabiliter distribuentium sunt. Ista tunc nostris ab Occidentalibus responsa sunt cum adjectionem aboleri postularent. Et tunc, eadem dicunt, et modis omnibus, ad unio nem vocant. Sed, neque modo, neque antea his quæ dicuntur, assentiri delegerunt. Quomodo igi tur, cum sint contrariæ opinionis, etiam vocati, his convenire voluissent, quos circa fidem blasphemare arbitrantur? Sed tamen et hoc factum est, eaque, quam dicunt, evocatio, communisque synodus sive nostris ad obedientiam priorem remeantibus, sive de hujusmodi additione doceri cupientibus, sive per seipsos veritatem agnoscentibus, Lugduni congregata est, et aperte ante plures annos con summata. Ubi aderat quidem Romanus pontifex per seipsum, illius convocationis auctor, atque cum eo quadringenti ferme episcopi. Aderant autem et Constantinopolitanæ Ecclesiæ legati, qui illorum implerent locum. Tunc igitur, ut patet, ex illic scriptis commentariis, in quibus et eorum qui convenerant, nomina, et verba, et dignitates, et omnia omnino memoriæ mandata sunt: commu niter ab omnibus est declaratum, antiquissimam Ecclesiæ traditionem esse, et ad sanctam Trini tatis saluberrimam, et veram fidem, summe neces sariam, Græcorumque, Latinorum doctorum æqua liter, dogmate et doctrina roboratam, Spiritum sanctum ex Patre et Filio similiter, veluti ex uno principio procedere. Damnant autem, et ana thematizant, qui tunc convenere omnes, qui dein ceps duo principia conarentur introducere, et hanc absurditatem Ecclesiæ auribus ingerere. Ea vero sententia, communibus omnium votis enuntiata, digesta in eisdem scriptis est. Nusquam vero illic quispiam additioni indignari; sed, vera omnia, et voces et actiones, quæ Lug duni tunc gesta sunt; et, qui ex nostris affuerunt concilio, legatique, et episcopi confessi, fœderati redierunt, agentes Deo gratias cum omnibus, pro communi fidei concordia, qua in prædictis tribus capitulis simul consenserunt. Cumque animis conjuncti essent, coacti non sunt Symbolum cum additione legere; sed, sicut temporibus beati Maximi, sic tunc se habebant res. Enimvero quoniam communis utriusque Ec clesiæ sententia, Spiritum sanctum a Patre, et Filio procedere, verum esse promulgatum est, aliterque sentientes, maledictioni addicti sunt constat profecto, quia, qui modo istud confitentur, digni sunt, qui asseverentur, et nostras diligere Ecclesias, illarumque sententiam, quasi unius Secundum Onuphrium est is Gregorius X. Interfuit huic concilio etiam Michael Palæologus imp. Constantinopolitanus.

postque emissam de veritate sententiam, semper fue rint aliqui contradicentes veritati. confessionem complecti, atque continere; qui vero qui synodicis sententiis, decretisque interessent illam sententiam negant, neutranı venerari perspi cuum est; tertiam autem, nescio quam aliam Ecclesiam haberc, ab utraque separatam, amba busque bellum indicentem. Liquido ergo comprobatur, et quam inquirant synodum, jam factam esse, eisque non una decer uentibus adjectionem factam, quod quærunt, aliter se habere. Eos tamen ut concedamus neglectos fuisse, nonne extremæ contentionis, atque demen tiæ est, non discutere, an vera sit additio: solum que, quia evocati non sunt, indignari, et moleste ferre? et quia ea convocatione honorati non sunt, Deum inhonorare; quodque vocatis esse visum est id, quia neglecti sunt, falsum existimare, morbisque suis, atque passionibus divinarum rerum judicare veritatem? Aspernationis enim potius, et coutume liæ, seu cujuslibet humanæ passionis Occidentales insimulandi fuerant, si insimulari mereutur; non blasphemiæ, et impietatis, eorumque criminum, quibus nihil tetrius excogitari potest. Neque tamen contemptus illorum cansa, gladium in se impellere debuerant, se ipsos a Christianorum unitate præci dendo, seque, perniciose, lethaliterque vulnerando; et ex his quæ contra sanctorum doctrinam culpant, et quæ ipsi contra sentientes addunt. Quoniam igitur et convenire, et quæstiones de ſide Bolis Occidentalibus seorsum non licet definire, atque de omnibus decernere, aliter quam putaba tur, se habet ratio. Et enim ea opinio obedientiam refugientium fastus, et elationis causa, propter cívi tatis amplitudinem, imperiique dignitatem, occa sionesque quærentium, ac primatum ambientium, quia tauren vocati venerant, ut dictum est; opor Luerat sane unionem usque in finem servare positis contentionibus. Nunc autem permanserunt quidem in ipsa Eecle siæ unione tempus non modicum: postea rursus qui justam subjectionem servitutis jugum arbitrabantur, regem novum nacti, ipsumque libere, et qua ferret impetus, suapte natura ad res novas pronum persuaserunt, ut imperii, quod illis cooperantibus, neglecto fratre, fùerat adeptus, mercedem eis unionis perversionem dare!. Sicque perversis omnibus, ad priorem rediere contumaciam. Præterea qua ratione hic unionem vel servaret præsentem, vel absentem requireret et revocaret, qui imperii sui tempore quatuor patriarchas abrogavit, hunc instituens, illum ejiciens; quod ei non licebat, si Romano pontifici jus suum redde ret, quod unionis fœdera compellerent. Ex qua una re, de reliquis etiam licet conjicere. Porro si quis eam synodum asserat ſuisse violen tam, eadem ratione synodos item reliquas evertere cogemur, quæ in eis concessa sunt, ambigua ponen tes omnia, eo quod per singulas leges aliqui fuerint, Est is Andronicus senior Palæologus qui im perium iniit secundum Onuphrium an. Curisu 1283. Videntur esse isti quatuor, Beccus, Joseph, Deinde, nulla unquam fuit synodus, præsente, et comprobante Romano Pontifice, vel alio, qui locum illius impleret congregata, cujus non fuerint omnes ratæ sententiæ. Coutra vero in his, quæ siue illo, ac præter ejus nutum coactæ sunt, plerasque latas sententias reprobas, et merito explosas scimus, el facile ostendere possumus. Hinc ergo, præsente illo ac præsidente, sententias ibi pronuntiatas, quo pacto irritas esse velint, non video. Nisi forte Nicenum quoque concilium dicimus Suisse violentum, partim, quia Constantinus Mag nus interfuit, contradicentes omnibus viribus coer ceus: partim quia plurimi contradicentium post prolatam sententiam relicti, nihilominus contradi xerunt: sicut et in singulis universalibus conci liis contigisse cernimus, non tamen ideo sententias illas, vel violenter prolatas, vel irritas, audemus dicere. Cur ið? quia caput Ecclesiæ intererat, sine quo negotia ecclesiastica dirigi, statuique non pos sunt, et qui, si aɖsit synodo cum quolibet, omnem de fide sententiam inde manantem falsam esse non posse, et esse verissimam credimus. Aliter enim omnia eeclesiastica erunt ambigua'; neque nosse certius poterimus quæ vera sual, quanquam cur non potius pacis illius eversionem violentíssimam dicamus, quæ et universalis concilii decreta per vertit, quod et Romanus episcopus præsens compro bavil, Et certe in universalibus synodis nullæ, illo præ sente, latæ sententiæ reprehensæ, ulla unquam vel locali syuodo, vel cujuslibet audacia rejectæ sunt. Plurimi vero venerabilium episcoporum, quæ fie bant, increpabant; quibus facile, pro honestate, el sapientia, diguitatibusque thronorum concedebatur quorum etiam nonnulli contradictionem adversum illos reliquerunt in commentariis, alii, publicatio nes, el carceres, et exsilia pro vera opinione, et Ade pertulerunt: per quam, Ecclesiarum pax subjecta Patrum theologia facta est. Prorsus vero, el ex nostris nunquam defuerwat ex his, qui aliquid esse videbantur, quin Romanə Ecclesiæ faverint, suorum quidem separationem irrationabilem, el præter ecclesiasticas leges, Pa trumque theologiam esse arbitrantes; se autem að illos conferentes ignominiis quidem affecti, sive etiam fugati ob veri confessionem, atque confiden tiam: quibus et qui hæc scripsit, adjunctus est, gratiasque Deo, quod his dignus habitus est. Før titer autem ferentes omnia, præter hejusmodi re positam mercedem, quemadmodum et prioribus temporibus plurimis contigit, cum pro veritate fidei libere agerent, contradicentesque revincerent. Pro quo sane admirationi et venerationi posteris Gregorius sive Georgius Cyprius, Athanasius. Lege Nicephorum Gregorain lib. vi et vu Historiæ.

feeruat. Cur igitur unionis eversionein non maxi- maxima Orientalium episcoporum pars a Photio se me violentam fuisse dicamus non video: quando quidem, qui ejus eversionis auctores fuerunt, lucra inde et honores, et gloriam sibi comparaverint. Contra vero qui unionis, studiosi sunt, injuriis omnibus, probris atque contumeliis aguntur, om aibusque afficiuntur incommodis. Præterea, ut dictum est, licebit concilia omnia evertere, si de fide ambigendi pandatur aditus, derogeturque synodis fides. Atqui Photius quoque occasionem aliam esse, quam additionem, satis aperte demonstravit: qui primus illectus desiderio patriarchalis throni, sapientior his qui ante se fuerant, existimatus est. Atque ideo omnia quidem, quæ iste fecit, et quomodo sanctissimum Ignatium variis modis sede deturbavit quæque machi natus est, et quæ de illo narrant historici, satios omillere existimavi. Sed tamen, quoniam calcatis juribus omnibus per nefas patriarehalem diripuit tbroaum; quem adipisci non poterat, nisi permit tente Romano pontifice; necesse enim erat, ex more, ab eo auctoritatem confirmationemque venirs. Id autem illi erat ambitione sua turpiter excidere, imperatoris familiaritate fretus, qui et ipse addere potestati suæ cupiebat: quia thronuin illum alias consequi se posse desperabat, ad Sym holi adjectionem confugit, et quain ante cum cœ teris, ut plurimis ante temporibus ita se habentem venerabantur, induxit seditiosiores quosque eccle siastici ordinis, bane impiam existimare, ac per epistolam, quam circularem appellavit, contra Romanam Ecclesiam multitudinis odia concitat, ne videretur transgredi subjectionis terminos, si se ipse erigeret, dignitatisque illius sibi ipsi auctor esset. Hinc jam in throno sedens, ecclesiastica administrabat. ld Romanus pontifex ægre tulit, iratusque, ipsum per epistolas invasorem promnigavit, novum Ju dam, schismaticum, ac seditiosum vocans, atque maledictionis anathemati subdens, neque Christianum esse contestans: non solum, quia per nefas invasit sedem, sed quia plurimis aliis crimi nibus erat obnoxius. Adhuc enim vivebat Ignatius, qui apud illum, quam vim pateretur, exposuerat; sicut antea fecerat Athanasius magnus, Paulusque confessor et Chrysostomus ad Romanum pontificem scribentes, cum Ecclesia injuste pellerentur; omnes denique affecti injuriis, et per vim sedibus detrusi ad Ecclesiam Romanam recurrebant. Ex eo, jam Vide conc. VII, nuper a Matthæo Radero Græco Latine editum, ut plene intelligas, qualis vul pes fuerit Photius, ut nihil dicam de Annal. Baronii qui rerum a Photio nefarie gestarum cornu copiæ est. Graphice depinguntur Photii artes, ambitio. Totius schismatis principium fuit epistola hæc circularis. Exstat apud Baronium an. 863. Omnia hæc elogia Photii invenies in Baronio et Radero. Nicolao I. Adrianus II. subtrahebant, schismaticum illum appellantes; ne que cum illo sacrificia offerre volebant; eratque tumultus ingens, insinuantium, quod sub illo pluri ma contra canonicas sanctiones provenissent, ut ex his aperte datur intelligi, quæ de hac re tunc litteris mandala sunt. Defuncto autem Romano pontifice succes. sor ejus ad Photium æqualiter iratus, eum lineris itidem exagitabat. Postea vero quam Igua tius mortuus est, Romanæ quoque sedi præfuit alus. Is indignatione contra Photium, ac si multate deposita, patriarcham appellavit, quo no mine illum prædecessores sui dignati nunquam fuerant: misitque omnia, quæ a Romano episcopo, his qui naper instituebantur, mitti erant solita, pallium scilicet, virgam atque sandalia. Tunc et ipse voti compos effectus pugna adversus Romanum pontificem posita, Patrem illum, ac san ctum appellabat: Quemadmodum, inquiens, uni versorum Dominus inclinans cælos visitavit·nos; non contentus gloria, quam in cœlis apud angelos habebat, nisi humanam quoque assumptam naturam ad se attraheret: ila et communis Pater noster sanctissimus papa, nos qui longe eramus, affectu paterno visitavit. Nulla tunc de adjectione Symboli mentio fiebat. Orientalium tamen episcoporum pars maxima illi reconciliati non sunt; sed, se ab eo observantes, patriarcham appellare nolebant. Oravit ergo Rd manum pontificem, ut cui Ecclesiarum cura maxi, me incumberet, mittere juxta consuetudinem Ro manæ sedis fegatos ad urbem regiam, qui et il!um visitarent et de omnibus una decernerent; dissen tientesque episcopos et sibi invicem, et patriarchæ unirent Mittuntur duo, synodusque tune facta est infra septa templi famosissimi divine Sa pientiæ insigniti nomine pro componenda inter se Orientalium contentione. Quam etiam synodum quidam octavam. appellant. Photium tune pa triarcham declarantes, qui Romani pontificis locum tenebant, pace reddita, monent de cætero absti nere scandalis, huicque veluti patriarchæ omnes intendere, fœderatos charitate indissolubili. Nulla tunc mentio de adjectione facta est. Si quis enim in extremo gestorum synodi ipsius ordine, de additione dictum putat, quod scilicet non oporteat auferre, vel addere; quod etiam quidam ad seducendos simpliciores obtendunt; sciendum Joannes VIII. Aliud loquuntur Annales Baronii an. 879 et seqq. Simulate hæc omnia agit Photius. De hac pseudosynodo vide Baronium an. Male vocatur octava. Vide Raderum, prol. in veram et legitimam synodum vIII. Parum refert quid vel de addendo vel de mendo in illa synodo fuerit decretum, quia legitima non fuit. Vide Baronium 879 et 880

est, hoc a quibusdam postea gestis synodalibus pisse, de quibus nulla esset facta mentio. Aut appositum, hinc ostendere nitentibus, hujusmodi additionem fuisse probibitam; hoc autem rationem non habere, perspicuum est. Primum quidem, quoniam in gestis hujus syno di, commentariolum quoddam est, eorum quæ in eo concilio erant discutienda expositionem per ordinem continens, quod legati synodo proposue runt: commentarium sibi a summo pontifice datum asserentes, ut meminissent quæ in ea synodo vel dicenda, vel facienda essent. Neque enim in eo quidquam de additione vel de Symbolo om nino scriptum est. Et certe id in prima statim fronte ponendum fuit, sive a Romano pontifice illis de hoc fuisset quidquam imperatum, sive etiam synodus illa, quam quadringentorum ferme episco porum implebat numerus, blasphemam hanc addi tionem putabat, cur non principaliter de illa verba fecit? Ita enim in præcedentibus synodis de fide primo loco semper agel atur. Cur autem in Deum blasphemantibus conveniebant, ipsisque de con cordia ad invicem tuenda obtemperabant, vel om nino sub silentio se continebant? Quando vero nihil dixisse comprobantur, cui non perspicuum sit, veram eos illam additionem existimasse? - Ne que enim dici potest, illos ignorasse Latinos cum additione Symbolum legere, cum id Oriens totus jam tunc saltem a beati Maximi temporibus didice rit? enim principaliter ea res agenda fuit, aut non ita prætereunter et intempestive, et præter locum de bitum agenda. Etsi enim a synodo dictum conceda mus, nihil tamen de hujusmodi quæstione declarat; neque his adversatur, quæ dicta sunt. Aut ením, ut dictum est, fidei alterius adjectionem interdicit, rectæque abolitionem, sive alias, non`se Ecclesia hac potestate privat. Quanquam dicere possumus, hac sententia, si concilii sit, qua declaratum sit, nibil oportere auferri, id præceptum fuisse, ne auferretur Occidentalium additio, quam accusa bant. Si igitur, ut supra declaratum est, et ante Pho tium multis ante temporibus, Symbolum ab illis cum additione legebatur, ipseque primus, cum voti non potiretur, additionem discessionis reperit cau sam, ut passim sibi liceret votis perfrui: compos autem sui desiderio effectus, nullum ultra ea de re verbum movit, subjectionemque debitam per omnia summo pontifici reddidit nonne liquet ex om nibus, non additionem, sed superbiam potius, et a nemine velle judicari, schismatis fuisse causam? Obiit autem Photius, cum esset Ecclefiarum unitas, quæ post illum per decem et septem patriarchas duravit. Ex quo sane constat, celebratam sub Photio syno dum Symboli additionem veram et rationabilem existimasse, ipsumque illum Romanæ Ecclesiæ .Deinde, ut concedamus, Photium additionem communionem elegisse, priore abjecta controversia, non admisisse: rationabile certe non erat, postca quam a Romano pontifice patriarcha confirmatus fuerat, verbum de additione movere: ne, vix tan dem voti compos effectus, per illum rursus abro gatus, amitteret omnia. Satis autem erat legatis atque ipsi in primis Romano pontifici, subjectione sibi reddita, de cæteris illos recte sentire arbi trari. Itaque nihil ultra inquirentes, reliqua suis Jocis manere permiserunt. quæ illi ut homini obrepserat. Deinde, ut ait prædictus historicus Scylex [Scy lax], Michael patriarcha cognomento Cerulus [Ce rularius], aliis rursum emergentibus casibus, quales hominibus sæpe superveniunt, simulque invidente pacis adversario, Romanum pontificem propter azyma diptychis dejecit Habebat autem fautores patricios duos, et Ecclesiæ corrup tiorem et seditiosiorem partem: additque aliam viri differentiam, ob quam merito videntur elegisse seorsim vivere. Quanquam, si additionis causa Romanum episcopum diptychis ejecit, cur non etiam prius? Si autem propter azyma, ab initio Romana Ecclesia his sacrificare consuevit. Verum Et illud autem indicat adjectum a quibusdam, quod diximus, quod post plurima imperatorum anni, subscriptionesque episcoporum adnotatæ sint, et gloria reddita sit Deo, pro Ecclesiæ unione. Quæ omnia in fine gestorum synodalium scribuntur. Quod autem de non adjiciendo vel auferendo adje- etiam si quis diligentius inquirat, aliam deprehen clum est seorsim positum et ab aliis aperte disjunctum et separatum est. Non igitur suscipien dam est post eorum quæ inquirebantur, enodatio nem, post compositas res, post finem denique con cilii, post illa quæ in fine synodorum apponi con sueverunt, rursum illos putare de his agere cœ Commentarium seu commonitorium hoc ha bes apud Baronium 879, n. 47, sed falsatum a Photio. Aliquid actum esse in hac pseudosynodo de illa additione Filioque, tradunt recentiores schisma tici Græci, qui etiam mentiuntur Joan. Vill pontif. consensisse, ut illud Filioque ex Symbolo expunge retur. Aliquid certe de hac additione fuisse actum, testis est sexta sessio illius falsæ synodi, cujus stummam recitat Baronins, anno Christi 879. Nisi dicere velimus, quod quidam haud temere suspican det esse separationis causam. Jam enim dudum assuefacti jugum obedientiæ excutere, locum sibi dignitatum, et excellentiæ nominum ab initio schismatis hi qui præerant, aperuerunt, honestate nominum sacerdotium suum ornare contendentes. Alius enim universalem patriarcham seipsum ap tur, totam hanc syuodum fuisse Photii commentum nunquam nisi in cerebro ejus celebratam. Aliter tamen sentit Caleca, ut vides. Non est de his laborandum. Synodus hæc fuit pseudosynodus. Caleca non satis bene instra ctus pseudosynodum pro legitima habuit, quod mul tis aliis evenit. Vulpino mɔre. Hoc factum est tempore Leonis IX, circa an num Christi 1053.

placentem, inimici cum essemus Patris, reconciliati ei sumus; hoc denique, id quod sequitur, intelligi vult: Per me si quis introierit, salvabitur el ingredie tur, el egredietur, et pascua inveniet ", Dei contem plationem, cœlorumque regnum, ad quod aliter ingredi non possumus nisi per Evangelium et Christi mysteria. pellavit, quod ante schismatis tempora consuetum sumus, virtutisque viam ad Deum perducentem non erat Alius se ipsum orbis judicem constituit. edocti; ac per voluntatem Dei bonam, et bene Alius tertius decimus apostolus vocari concupivit. Et certe antiquis sufficiebat episcopos se ipsos solummodo vocare: quos hi etiam, qui sub ipsis erant, imitantes, non perstiterunt in traditis anti quitus ab Ecclesia nominibus, quamdamque sibi superbam dignitatem singuli excogitantes subscri ptionibus addnnt: dum alii se prosessores alii duces, præceptores alii, alii primarios ascri bant documentum profecto ingenitæ sibi ac penitus insitæ vanitatis præ se ferentes: per quam non solum Romanæ sedi bonorem debitum non reddere, sed ipsi quoque se præferre cupiebant, prorsusque omnibus præesse. Ut enim sibi ipsis indulgentes, reliquos jam licite increpare videren tur, non adjectionem solam, sed alias quoque plu rimas causas invenerunt. Nam, cum semel adversus Occiduam Ecclesiam de primatu contendere statuissent, ipsaque conten tio sensim in ipsorum animabus odium gigneret, suisque gratificari volentes, ut qui possent gratifi cantibus regratificari, proni et faciles ad maledicta et crimina fuerunt; et ille sapiens, ille eptimus, ille cunctis præstare videbatur, qui contra Occi duam Ecclesiam posset aliquid convitiorum jacu ari Cum enim nullus esset, qui corriperet, alius quidem zelum, sed non secundum scientiam habens; alius vero præsumptione consuetudinis inductus; alius magister ab aliis vocari cupiens, C. et superbiæ vitio cæcatus; alius, ut vel præsentis dignitatis præmia compensaret, vel novam sibi quæreret; alius, veram quidem opinionem habens, sed tempori indulgens, contraque ac sentiebat, proferens, cum alias sibi tuto vivere minime lice ret, ac ne plurimis probro essèt, et contumeliis atque injuriis afficeretur, bonisque suis frui non permissus extra Synagogam fieret, per multam licentiam ac facilitatem, singuli irrationabilia, vel iniqua et scribunt, et dicunt. Atque Nicenus quidem Eustratius per Filium procedere quod dicitur exponens: Sicut prodit komo per januam, dixit, Dominumque citavit testem dicentem Ego sum janua: ignorans quia janua secundum hominem, Dominus etiam secundum nos dictus est: Unus enim mediator Dei et hominum est, ut ait Apostolus "; et: Per ipsum actessum habemus **; quia per ipsius divinitatem et huma nitatem, uno Deo agnito, errere idolorum liberati 1 Tim. 11, 5. ** Ephes. 11, 18. * Joan. x, 9. Imo jam tempore Gregorii Magni hunc titu lum sibi arrogare cœperunt. Hone titulum usurpat schismaticus patriar cha Alexandrinus Meletius. De vanitate in titulis recentiorum episcopo rum Græciæ, consule Curopalatam De officiis aulæ Cpolitanæ ad cujus calcem integrum catalogum in venies, quo quisque titulo afficiendus sit. Metropolita vero Methonensis arguens: Si Spiritus, inquit, sanctus esset ex Filio, non super eum baptizatum a cœlo lapsus esset: ignoraus et ipse, quod magnus ait Athanasius, quia ipse ipsum desuper, ut Deus, mittit et ipse ipsum infra ut homo. Ex ipso.igitur in ipsum descen dit ex Deitate ejus scilicet in ipsius humanita téin. ¿ Alii vero, qui subtiliores esse voluerunt, aiunt Spiritum sanctum non in columbæ specie super Jesum baptizatum descendisse, sed ipsum illud vo latile, columbæ speciem visam sensibilibus oculis in specie sensibili, quod ad insinuandam dispensationis veritatem indicium sancti Spiritus fuit; Spiritum sanctum non ipsius Spiritus significativum asseve rant. Quia enim sensibili specie apparuerit Spiritus sanctus et Chrysostomus super Joannem attesta tur. Alius vero patriarcha: Nihil ait esse mirabile, si apud sacras Litteras, doctoresque sacros dicatur Filius habere Spiritum sanctum, quia hunc et Dei Genitrix habuit, et sanctorum singuli: vult iste, quemadmodum sancti habuerunt, ita et Filium Dei habere Spiritum sanctum. Ita secundum participationem illum habere Spiritum blasphe mat. In disputationibus vero et học nonnulli blasphe mantes dicunt: Quia impossibile est, ex Filio esse Spiritum sanctum, quo Filius posterior est. Erat enim, quando non erat ex beata Virgine genitus. Aut enim ut aperte conjicitur, æternam Filii nati vitatem negant, temporalem illi solam attribuentes aut assumptam conditionem humanitatis in Deita tem translatam arbitrantur: aut eos qui ex Filio Spiritum sanctum procedere confitentur, putant, ex Christi humanitate procedere, asserere, Quidam vero, qui magnus in sapientiæ nomine habitus est, ne, si apostolus quidem Petrus diceret, etiam ex Filio esse Spiritum sanctum, se creditu rum asseveravit. Habes hic veram imaginem eorum qui nunc Ecclesiam oppugnant. Eustratius Nicænus metropolita, cujus ex stant commentarii in 11 librum posteriorum Analyti corum Aristotelis. Nicolaus Methonensis in Peloponeso, cujus argumenta contra Latinos solvit Hugo Etherianus in suo opere adversus Græcos.

Alius, Occidentales culpans, quia ex Filio Spi- fides reprobanda est, et falsa existimànda: alioqui ritum sanctum procedere fatentur: Augustinis quibusdam infelicibus, profanisque Hieronymis, ac tenebrosis Ambrosiis niti ait Ignorat miser, dum ista loquitur, nostros quoque Orientalis Ecclesiæ magistros eisdem se criminibus subdere. Qui vero juniores sunt, etiam ex mortuis id asse rere conantur, Ac præter mendacium, quo asserunt, Lugdunense concilium tyrannicum fuisse, ipsius quoque, qui´illud conflavit, regis cadaver, inte grum, ut aiunt, perdurans, illius animæ iniquita tem annuntiare, quia hujusmodi concilium coegit, autumant. Sensibus quippe de fide judicant. Quod in cæteris sanctitatis signum arbitrantur, hoc in quibus ipsi volunt, indicium damnationis accipiunt, quasi Deo pro illorum voluntáte decermente. Quan quam si defunctorum cadavera minime dissolvi, indicium sanctitatis arbitrantur, quid de Petri Paulique corporibus dicturi sunt, sanctorumque plurimorum, quæ dissoluta in frusta et in pulve. rem sunt? Si autem dissoluta plurima corpora sanctorum vident, unde ea quæ id passa non sunt, sancta probare poterunt? Quid autem de infidelibus dicturi sunt, et quos ipsi publicis maledictis sub dunt; quorum incorrupta cadavera perdurant? Porro si hæc damnationis arbitrantur signa, quo modo sanctorum eorpora honorant? Sed ista quidem hominum eorum sunt, qui, ut. intelligi datur, sensu vivunt, et fidem tactu colo ribusque dignoscant. Si autem ex fructibus eorum dignoscendos, ait Dominus ", fructus autem primus cuique vera, quam de Deo habet, opinio est, et opera, quæ fidei superædificantur: desinant tan dem tentare Dominum Deum, atque ex his quæ cunt materialia, et alias aliter secundum tempora, corporum, et locorum, et rerum dispositiones con tingunt, carúm rerum, quæ sunt a materia remotæ documenta capere. fidem solam ad salutem sufficere dicemus. Verum fidem sine operibus esse mortuam audivimus. At vero, neque rex ille, sub quo synodus congregata est, ipsius omnino auctor fuit. Nam, sub eo qui ante illum regnaverat, collecta est, quam iste compos rerum factus, peregit. Indicio etiam nobis sunt Nicephori Blemmydæ monachi, et presbyteri, cujus in omni virtute et sapientia nomen insigne apud omnes est, duo ad Theodorum Lascariın regem libri de Spiritu sancto conscripti, quibus indicatur, ex Filio, et per Filium substantiam habere, a sanctis Patribus traditum. Addunt præterea, qui ita sentiunt, Nullum apud Latinos, post schisma signum ſuisse quod enim non videtur, neque esse putant. Volunt enim ex Thracia, quæ in Italia, et Germania, Hispania, et in Galliis, ac Britannicis insulis sunt inspicere, ubi post schisma plurimi virtutibus, atque prodigiis insignes Occidentem illustrarunt totum, non am biguis quibusdam, et obscuris, sed qualia ab apos talis, eorumque successoribus facta legimus. Quan quam ista quidem modo inquirenda non erant; neque sanctitatis indicio sumenda: Signa quidem non fidelibus, sed infidelibus "; et: Nolite gaudere, quia dæmonia vobis subdita sunt: sed gaudete, quia nomina vestra scripta sunt in cælis"; et, quæ in hanc rem a Salvatore dictæ sunt sententiæ. De Eucharistia. Quidam etiam Dominici corporis et sanguinis mysterium ex his, quæ dicunt, tollunt: Non etiam apud Occidentales benedictam aquam incorruptam durare dicentes, idque illorum hæreseos indicium asserunt. Ignorant enim quia mysterium quidem illud omnibus in Christi Ecclesia mysteriis mira bilius ac sanclius, in quo cum accidentia in sub jecta panis substantia maneant(79), eo qnod quasi sub sensibilibus velamentis traduntur nobis vene randa mysteria, subjectum panis in corpus Do mini mutatur. Hoc autem, nisi quis adhibeat congruam diligentiam, necesse est, quæ subsunt in illo accidentia, quod suum est, faciant. Num ergo istud non arbitrabimur Domini esse corpus, quod Deinde non omnis qui sana fide est, jam etiam sanctus, et beatus est: Non enim omnis, inquit, qui dicit mihi: Domine, Domine, intrabit in regnum cœlorum. Et: Multi dicent mihi in die illa, Domine, nonne in nomine tuo prophetavimus, et dæmonia ejecimus, et virtutes multas fecimus? Et respondebo ipse suæ Ecclesiæ tradidit? si autem istud eis, Non novi vos: discedite a me, operarii iniquita- confitemur, ut accipimus: et si accidentia, quod tis. Quid ergo mirum, si quis rectam fidem habens, et aliis quoque ipsius dux effe tus, circa vero reliqua corruptos, ac perditus, damnatus est et æterno supplicio affectus? Non ideo tamen illius suum est, in ipsis ostendere possunt, cur non et in cæteris, si istud contingat propter materiæ subjecta, in quibus mysteria traduntur, non idem confitebimur? ** Matth. vi, 16. *³ ibid: 21. ** ibid., 22, 23. "I Cor. x‹v; 22. floc graphicum est et genuinum schismatici hæreticique superciliom. Michaelis Palæologi. Imperare cœpit an. Christi 4255. Hoc quod de miraculis Græci objectabant, falsissimum esse convincunt vel soli illi duo mira culorum ingentium patratores Franciscus et Domi 24 Luc. X, nicus. Imo in Græcos hæc objectio optime qua drat. Lege Bellarminum lib. 11 De Christo, c. 30, et lib. v De Ecclesia, c. 4. Hoc est accidentia substantiæ panis, vel accidentia quæ antea erant in panis substan tia.

omnibus servala. De sacris imaginibus, et reliquiis, et memoria defunctorum. Inde etiam Occidentalibus calumniam struont, imagines illos non venerari asserentes: qui certe sacris imaginibus plenas ecclesias habent Sanctoramque reliquias abjectius tractare: quas ¡ta venerantur, ut nullus alius, pretiosisque lapidi bus ornant, auroque et argento legunt. Nam, si quod dicimt, Aquam durare minime in- nius nos componendo, mediocritate scilicet in corruptam, rem facit ambiguam, videant quid inde sequatur. Unde enim poterunt Domini corpus firmiter credere, propter eorum accidentia, quæ illic subsistunt? Non itaque efficiunt, quod volunt, sed sacramentum Eucharistiæ ambignum faciant. Ignorant antem quia quæ in Occidentis Ecclesiis aqua benedicitur, nihil magnum pollicetur, sim pliciter autem est aqua benedicta, singulis beb domadis a sacerdote pro transeuntium devotione, ac fide, ut inde se aspergant, profusa. Ea vero quam in die magni Sabbati benedicunt, et con seerant, aqua pretiosior, sacro et tuto in loco posita, quam nemo passim attingit, magnam Eccle siis commoditatem præstat: neque solum per anni circulum incorrupta durat, sed plus etiam durare posset, quod experimento didicimus. Ignorant autem, et quod omne, et quodlibet ex aqua seor sim acceptum, et sine omni macula commutans etiam quomodolibet, prius in seipso, deinde, quasi purgatuin, et colatum, in quantum quisque vohie rit, servatum, incorruptum durat, semperque ĥmpidius fit; quod et ipsum experientia docuit. Argomento autem nobis est, et quod in vino, quamvis erassioris materiæ sit, itidem contingit. De tonsura crinium. Quidam vero etiam crinium tonsuram, non ad consuetudinem referunt: ornatumque, et turpitu dinem non ex consuetudine Judicant. Quod enim aliis honestum, quia consuetum, hoc aliis quoniam insofitum est, turpe judicatur: Verum et hanc inter hæreses ascribunt, aiuutque illos, qui hoc faciunt, formam Dei violare, cum certe non omnes Ista consuetudine utantur, Deique imaginem et similitudinem mutare: quasi vel hominis dignitas, esse scilicet rationalem, et ad imaginem ac simi litudinem Dei, propter capillos ¡Hi adsit: vel Deus humanæ aliquid formæ, vel crassitudinis habeat, ad cujus imaginem homo cum sit, etiam capillis illi esse similis debeat. Nempe et apud nos oratio að tonsnram barbæ invenitur a sacerdotibus di cenda ne scilicet ad sanctorum mysteriorum communionem accedentibus Salvatoris sanguine capilli intinguantur, sive inficiantur, atque idem rursus in sumendo cibo necessario quodlibet im bibant liquamen, sive alias quomodolibet defluant, atque ita non parvus error sit. Simulque, quem admodum ungues resecannus, ne nobis impedimento esse possint: nihil prohibet eadem ratione, si quid impediat, crines resecare, ornatius, atque huma Lege Baronium tom. 1, an. Christi 57, n. 93, et an. 58, n. 136 et seq. Lege epistolam Petri patriar cha Antiocheni ad Michaelem Cerularium, tom. XI Baronii an. 1054. Fuit hæc antiqua Græcorum adversus Lati nos calumnia, ut patet ex Nic. Choniate: sed tamen iniquissima; qua etiam Latinos oneravit Michael Cerulárius epist. ad Petrum Antioch. Bar. tom. XI, anno 1054, 11. 34. Sed a Græcorum criminatione liberat Latinos Græcus episcopus Joannes Citrius, Nullam item defunctorum facere memoriam di cunt: pro quibus apud eos tot orationes, et elee mosynæ funt, ut dietu difficile sit, adeo ut infini tis pene monachorum, ac p、perum agminibus sufficiant. Neque vero solum corpori necessaria ministrant, verum et monasteria ædificant, quo rum structura regiam opulentiam vincit. Alii vero quorundam etiam defectus Occiden tali Ecclesiæ applicant; quippe, ab aliquo illorum injurias accepit, cum qui se læsit, circa fidem ultus est. Et hic enim omnis, qui contristat, məlæ protinus opinionis efficitur. Si qui vero Christia norum prævaricantur leges: non eos solum, verum illorum quoque Ecclesiam hæreticam et infidelem putant. Nautis enim et vilibus quibusdam, ac vut garibus hominibus congredientes, de omnibus, ut sibi similibus, sententiam ferunt. Cumque eos præsumptum odium inimicis animis esse fecerit, quod volunt, id putant esse. Prorsus vero quod non vident, vel videntes propter linguæ varietatem aon intelligunt, neque esse omnino arbitrautur. Sic malis quidem intendunt: quæ aute ii sunt bona, et honesta, scientes prudentesque prætereunt, quasi vel ipsi humanam excesserint infirmitatem, aut non plurimi apud eos sint etiam ex honestió rum numero, qui legitima prævaricentur. Noc enim solum tetigisse satis sit. Imo cum in vita hac bonis mall permisti sint, ac debitum sit er rantes ad fidem Ecclesiamque reducere: Occi dentales per omnia volunt esse perfectos; et si quod in eis reprehensibile fuerit, mox hæretici erunt; et si quis peccaverit, Ecclesia tota in culpa erit. Hac denique ratione, si quis præter Evangelium quidpiam admiserit, Evangelium itidem insimula bitur. Illa enim, quæ recte agenda sunt, præce pit: hic autem, illa inhibente, voluptatem justitiæ prætulit. Nempe enim mati Ecclesiæ nunquam defuerunt; neque tamen illa, minor, aut deterior fuit; neque malorum perversitas, bonis obesse potuit; neque fidem quorumdam malitia obtundit. qui in Responsis suis tom. 1 Juris Græco-Romani ait, renerationem pretiosæ crucis sanctorumque La tinis cum Græcis esse communem. Item Demetrius Chomatenus in Responsis ad Constantinum Caha silam archiepiscopum Dyrrachii: Sanctorum ima ginum sunt et Latini cultores, et in suis templis eas erigunt. Vocal idem Demetrius ex Theophylacto Bulgaria archiepiscopo Satanicam sycophantiam, si quis dicat, Latinos non colere imagines.

Illa enim sine crimine est: mali autem debitas ▲ quis enim id non laudet, quod a sanctis Patribus exsolvent pœnas. Ita neque qui duce fide Eccle siæ graditur, proximi delictis erit obnoxius, sed unusquisque rationem pro se reddet, juxta operum merita. Est igitur quorumdam nequitia communis qui dem Ecclesiæ cœtui scandalum: non tamen inde ejus violatur fides: vel qui sibi uniti sunt, inde læduntur. Porro si quis malorum causa, Eccle siam, ut inhonoram respuit, omnem una Ecclesiam abjicit, eo quod in ea malis semper locus fuerit. Sic autem etiam Ecclesiam suam abjiciet, tandem que neque Christianum se ipsum appellabit, nul lam sine crimine Ecclesiam habens: si quidem quorumdam perditos mores fidei applicat, quos multitudini admistos esse necesse est. Sed ista crudelium judicum sunt, et a proximi dilectione prorsus alienoruin, et neque suam neque commu nem infirmitatem sentientium, neque utilia ex omnibus colligere volentium, ex malis vero, quæ magis fortasse delectantur audire, scandaluı capientium: quæ omnia infirmæ et vitiatæ con scientiæ indicia sunt. De jejunio. ut activæ virtutis species non minima, summa diligentia, et cura apprehensum est? Et fortasse dixerit quispiam Occidentales plus quam nostros jejunare, si communiter omnibus omnes compa rentur. Utcunque tamen se res habeat, jejunium, si cum proximi dilectione, et sine disceptatione, et condemnatione non jejunantium fiat, mercedem habet. Aliter enim Pharisaicæ elationi compara tum, nocet: et,, si quem fructum alium habeat, amittit: Si enim distribuero, inquit, omnem sub stantiam meam in cibos pauperum, et si tradidero corpus meum ita ut ardeam, charitatem autem non habuero, nihil mihi prodest ". Addit etiam Apostolus: Esca nos non commendat Deo". Et, Qui non comedit, manducautem non spernal”, Si quis autem manducans non manducantem scan dalizat: hoc, illi quidem nihil nocet, maxime, si qua urgeat nécessitas, vel locorum, corporumve dispositio. Infirmis enim legem non esse, Apostolus ait; et: Qui infirmus est, olus manducet”. Et, mundis munda sunt etiam immunda. Immundis ve ro omnia immunda sunt. Inquinata enim est illorum mens, el conscientia ". Ejus vero conscientiam infirmam claudicare arguit: quod puerilis est sen sus, et ejus, qui necdum evangelicam perfectio nem apprehenderit: in qua mutua dilectione, et spírituali littera subjectis legales observationes pro hibentur. Et: Non quæ intrant per os, coinquinant hominem, sed quæ egrediuntur ex corde "; odium scilicet, inimicitiæ, et quæ talia; ne sepulcra deal bata videamur plena putredine, et paropsidem extrinsecus mundantes, interiorem negligamus im munditiam, cæcitatisque crimen subeamus, si ocu li nostri trabem non videntes, in fratris oculo fes lucam studiose inquiramus; quomodo ergo non maxime læditur, qui amissis charitatis bonis hujusmodi festucas insectatur? Plurimi item sunt, qui Occidentales, quod non ut ipsi jejunant, insimulant; hoc autem Pharisæo rum criminibus simillimum est. Et certe Arme nios in jejuniis, et hujusmodi observationibus, nostros, sine ulla comparatione superare compe riet. Ita enim illi cibis, quando jejunant (jejunant autem plus cæteris), abstinent: ut si quis ex no stris cum illis jejunio contenderit, ridiculus futurus sit; non tamen illos idcirco se meliores dicturi sunt. Omnino autem de cibis, et potibus, et indu mentis, quæque ipsi faciunt: Latinos, quia consue tudinibus suis, quas ab initio acceperunt, utentes, non faciunt, hæreticos notant. Volunt enim, si fas sit, omnes totius orbis gentes, sub unam indu cere consuetudinem, et quibus ipsi utuntur, omnes similiter uti: nescientes, se ipsos etiam a plurimis in hujusmodi posse reprehendi: neque possibile est eamdem apud omnes morum normam obtinere. Nihil tamen aut nostros, aut illos, vel linguarum differentia, vel morum, vel hujusmodi quidquam, quod non sit commune omnibus, prohibet, sub vis enim, inquit, perfectus esse, vade, et vende om unan: adduci fidem. Nam et apostoli, cum totum Justrarint orbem, omnes in rebus omnibus consue tudines suas minime immutare compulerunt. Sed neque si voluissent, eas gentes immutare potuis-. sent; verum præcipua quædam, prædicationis Evangelicæ capitula decem ferme, vel duodecim tenere, alque confiteri adhortantes, nullum de cæteris verbum ſecere, nisi traditis capitulis aperte repugnarent. Præclarum estquidem ab omnibus semper absti mere jejunando, atque sarcinam carnis abjiciendo ³7 ] Cor. xılı, 3. » Matth. xix. 21. Præterea, in Christi doctrina partim sunt præ copta, vel mandata, partim admonitiones, sive consilia. Præcepta igitur unusquisque fidelium servare, ex necessitate requiritur. Aliter quippe mortalibus peccatis sese confodiet. Consilia vero si quis sequi eligat, perfectionem apprehendit: Si nia quæ habes, et da pauperibus, et veni, sequero me "; hoc tamen, si quis agere noluerit, spe fidei minime excluditur: si servet, quæ sunt saluti ne cessaria. Hujusmodi vero jejunium non est, nisi statutis quibusdam diebus, vel sextis feriis omni bus, et quadragesimæ jejunio, quod a sanctis Pa tribus institutum, qui per contemptum violaverit, peccat quidem, non tamen ideo fidei naufragium pertulit. Verum in id peccatum incidit, quod per pœnitentiam, et confessionem, Christi cooperante virtute, remissione potietur. "1 Cor. vIII, 8. * Rom. Rom. XIV, 1 Tit. 1, 15. ** Matth. xv, 14.

De jejunio Sabbati Sed et judaizare Occidentis Ecclesiam causantur, quorum plurimi per omne Sabbatum carnibus ab stinent, sive pro sepultura et morte Domini, sive pro tristitia et tribulatione, quam sancta mater ejus tota die illa habuit, qua Dominus in sepul cro mortuus secundum hominem quievit. Istud fa cientes, sicut omni Dominico die Resurrectionis ejus, et omni sexta feria crucis ac mortis illius memoriam agimus. Nempe, ex cujusque rei intentione quisque vel vituperatur, vel lauda tar. Porro intentio prædicta fidel, religionisque cum sit, culpari merito non potest. Neque enim judaizandi causa hoc facit; imo, ne ipsa quidem res ullam habet Judaicæ observationis similitudi nem. Judæi quippe, in quantum possunt, præparati, otiumque ab omni opere agentes, tota illa die Sab bati et comedunt, et bibunt hi autem abstinentes carnibus, castigatius in ea degunt, contrariaque illis facere deprehenduntur. Non itaque qui jejunat, sed qui illorum otium, edacitatemque imitatur, et sabbatizare, et judaizare dicendus est. Nam sabba tizare pro deliciis, et otio, et requie accipitur; si quidem vera canit ille qui dixit: In primo jejunio rum Sabbato, sabbatizemus, socii, hesternis de la boribus requiescentes. more, Ecclesiam quoque pâtare possumus necessa rio pro temporum qualitate usam, pro animarum singulari cura. Alias quippe nequaquam virtus Christi per apostolos Ecclesiæ conservaretur; ne qne pɔsset, juxta emergentes casus, nova disponere. Non itaque si quis passionem Domini honorare cupiens, illiusqué mortem, quantum fieri potest, in se ipso complecti, ac propterea carnibus abstinens, omnique cibo, ſuisset ab apostolis culpatus, imo ad destinatum evangelicæ prædicationis bravium gra diens, mercede, et laudibus dignus babitus esset. Ipsi etiam sont, qui dicunt: Littera occidit, spiritus autem vivificat **. Prorsus vero, si quid Occidentis Ecclesiis circa hæc fieri aliter videtur, hoc ab initio, a successori bus apostolorum acceperunt, Linique et Anacleti, et Xysti de hoc decreta proferunt, quæ rationabile si mul et justum esse definiunt, Sabbati die, ista vel ista causa expiari, non id tamen ex necessitate præcipientia. Proinde si quis etiam præceptum de non jejunando in Sabbato a Judæis manasse putat, id in Orientis partibus, ubi Judæorum erat gens, et patria, me rito promulgatum crediderimus, quos apostoli, cum ad Evangeliam doctrinam vocare cuperent, quia Judaica natio Sabbato maxime gloriabatur, ne scan dalum in fide paterentur, apostoli, ut animorum cura tores, omnia effecti ut omnes seu plures lucrarentur, permiserunt ita esse, ut antea, eɩ jejunare vetuerunt quod religionis ratione nihil eos lædebat, qui illud observarent. Neque enim apostoli, hos quidem a lege, illos antem ab idolorum cultu revocassent, si suis illos consuetudinibus omnibus, quæ evangeli cæ prædicationi non obsisterent, revocare voluissent. Nam, si circumcisionem quandoque ad tempus per miserunt, virtuti prædicationis oppositam: Si enim, inquit, circumcidamini, Christus vobis nihil prodest **; istudque ideo fecerunt, ut plures ex Judæis acqui rerent, quos maxime allis arbitrabantur excellere quid de Sabbato dicendum est, in quo et jejunare et non jejunare doctrinæ spiritus non adversatur? Non tamen hoc per totum orbem prædicandum fuit, remota Judæorum causa. Non enim de come dendo, vel non, apostolis ita ratio erat, sicut omnia facere proincremento Evangelii, in ipsis prædica tionis initiis; quorum plura tunc permissa, postea permissa non sunt, amota causa, propter quam permissa prius fuerant: sicut et medicos, qui alia præcipit, causis apparentibus convenientia: quo Galat. v, 2. 38 II Cor. 1, 6. ** Psal. xi, 2. De jejunio Sabbati lege Bellarminum lib. 11 De bonis operibus, c. 18. Vide etiam Humbertum contra Michaelem Constantinov. patriarcham et Augustinus quoque, antiquus et venerabilis Pa ter, in quadam epistola de Sabbato ait: Quod quando quidem in Occidente moratur, juxta Occiden talium consuetudinem, et ipse jejunat. In Oriente ve ro si versaretur, illos ipsa die non jejunantes ex an tiqua consuetudine, et ipse sequeretur. Ex quo per spicuum est, antiquam Ecclesiarum fuisse consue tudinem, ut alii sic, alii vero sic, facerent: istud que non ex necessitate, sed ex an¹iqua consuetudi ne, et ut singulos voluntas tulerit, mosque obti nuerit. Sed et Gregorius Romanus pontifex, cujus apud omnes præclarum nomen est, officia atque je junia, ut modo servantur, Occidentis Ecclesiis tradi dit: Hunc enim omnes in omni traditione sequuntur. De vetustate. Qui vero ex nostris fortiores sunt schismatici, velustatem quoque Occidentalibus objiciunt, per quam concludere pro se arbitrantur, quasi non eadem sit et illis antiquitas, liceatque illam pro se ipsis inferre, Neque sentiunt, dum ista dicunt, idolorum se cultum, quam Christi religionem firmio rem, ratione vetustatis, ostendere. Nam si anti quiora quæque etiam veriora sunt, quid sequatur, manifestum est, Sed et Ecclesiarum unione, sive etiam symboli additione præsuppositis, ut dictum est, cur non ista magis honorata servantur? quan quam, quis nesciat, cum tantum illis odium contra Occidentalem Ecclesiam creverit, ut nullus de unione vel per somnium cogitet, amentiaque late diffu sa sit, adeo ut rationem amisisse videantur, pes simaque dispositio omnino invaluerit, omnia illos voluntate agere, nihil rationis examine? Si enim cum judicio procederent, alia fuisset ratio; nunc autem nullus est intelligens, seu requirens Deum *. Nam quando erant, qui unionis curam haberent, Nicetam Pectoratum. Epist. 118, ad Januarium.

xisse videantur, frustra et irrationabiliter loquen – tiun. constat profecto, quia aberat contentio, atque in id veritatem stuliose sectantium, non ut aliquid di ipsum distantia, ac disjuncta reineabant. Enim vero, putare plurimos, qui prolixo tempore ex nostris fuerunt, schisma satis roborare, ignoran tium est, quod Occidentales plurimos et ipsi pro ferre possent, non ridenda, et indigna ingerentes, verum validissimas probatissimasque rationes pro ducentes, et quorum sapientia mundum pera gravit: quanquam et id, quod nullus unquam apud eos inventus est; qui nostrorum antecederet opinioni, suisque reluctaretur in ea controversia, pro qua Orientis et Occidentis Ecclesiæ inter se digladiantur, validuın sane veritatis illorum argumentum est. Quod si quis arbitratur, illorum quemque, vel suje, ut propriis et charioribus ſavisse, vel pœna ac supplicio perterritum, nihil contra locutum fnisse primum quidem, et nostros suæ maxime opinionis tenaces dixerit quispiam convertens; neque tamen unquam defuisse, qui Latinorum Ecclesiæ acce derent. Deinde, possibile non est, tanto temporis tractu, fuisse aliquos, qui veritatem pro charitate in beum, ac fido, futarisque præmiis omnibus præ ferrent: atque ideo, constanter agerent, sicuti initio aliis alias causis plerique contra tyrannos maximam ostendere fiduciam, quorum et nomina, et scripta exstaut, quemadmodum et alias hæreses apud La Linos reprehensas profligatasque novimus. Namque et apud nos plurima ab illis conscripta servantur. Stultitia ergo plenissimum est, sic accepimus, di cere, nibilque ulterius inquirere; quasi post mor bum sani fieri erubescamus, neque saltem antiquos imitemur, qui, sæpenumeró falsis opinionibus præ venti, postea pœnituerunt, cum eis illaxisset veri tas, minime erubescentes, sed referentes Deo gra tias. Nam juxta theologum Gregorium: Non mali transmutatio, sed muli servatio facit turpitudinem. Est autem id etiam dementius, quasi communem dignitatem præponendo, singulos velle majores suos circa fidem imitari. Ignorantium enim est; quia Chri stiani omnes, nunquam hoc ipsum essent, magnum et honestissimum nomen, et res, si diguitatis sa pientiam scissent. Huic enim obsequentes, liquet quia nuuquam pro majorum fide idololatriam, vel alias, quomodolibet obortas bæreses, pro veritate com Cum igitur ex nostris non pauci Romanæ semper Ecclesiæ adjeet sint, si quidem allquis ex ipsis veri tate dogmatis, ab eo qui cæcos illuminat, irradia lus, sanctorum doctrina duce, ac præcedente, calumniatores per philosophiam et rhetoricam obti nere et cohibere non possit, hunc fatuum ac sim – plicem dicunt, et ut seductum, ac deceptum objar gant: veľuti si, cum a fidelibus omnibus exigatur, ut idonei sint ad rationem fidei reddendam, parati que ad satisfacien-lum omnibus quærentibus, tané etiam Plato, et Arfoteles, et Cicero In lingita efs esse debeant. Sed enim quorumdam isti sapientiam, quia ipsis incumbent solis, summam esse dicunt: ad quos imperitos ire admonent, mittuntque, tumida ista, et inflata discituros. Cæterum, si quis eorum, de quibns culpatur, ra tionem reddit, sanctorumque doctrinæ admonet, et quæ objiciuntur, nihil habere virium ostendit, sive absurditatum lubricum insinuat; at curiosam, et verbosam, conflictusque amantem, nihilque ati lem existimant fideique simplicitatem laudant, et piscatores ingerunt, quasi ipsi ad piscatorum gra dum pervenerint, illorumque sapientiam, et signa los sequentia sint consecuti. Non enim sciant, piscatores quidem illos, priusquam arcesserentur a Domino, fuisse; postea vero quam illius discipuli effecti sunt, illos ipsos piscatores sapientissimos ab ipso fuisse declaratos: Benedictus enim Deus, inquit, qui piscatores sapientissimos ostendit. Et hæc dicunt, non si quis in divinis rebus syllo gismis utatur, Platonisque et Aristotelis admisceat philosophiam; præclare enim ageretur, si propter fidei reverentiam ista de Scripturarum auctoritate docerentur. Nunc autem et ad ipsos fidei terininos, Scripturæque ac sanetørum magisterium impuden tes flunt, cum scilicet ab illis urgeantur: neque principio intelligant, quid velint, hujusmodi au tem cavillationibus pro suflľugio, et diverticulo utan tur sepiæ in morem quæ, ut piscatores effugiat et lateat, atramentùm ante se vomit. Ipsi tamen com aliquid dicere videri volunt, in angulo sãos allo mutassent, quas Patres illorum secuti essent. Verum quentes, obliviscuntur quidem régulas, quas aliis bis, illi valefacientes, Christo adjuncti sunt. Nempe enim et beatum culpabant Paulum, quod non win bræ legis assidens, Evangelii persecutor esse per stiterit. Et illud simul asserunt, non oportere Occi dentales, omisso, quod dicunt, de sancto Spiritu, his assentiri debere, quæ dicuntur ab ipsis. Unde enim istis persuadere poterunt eadem præ se fe rentibus; quomodo et infidelibus de Christi fide Ioquentur, qui infidelitatem a majoribus suis acce perunt? Si igitur talia possunt ad invicem utrinque conversi, quid roboris habebit ipsorum ratio? Nonne ergo magis proprium, et utile est, omissis anticipa tionibus omnibus, veritatem ipsam, per se ipsam omni studio et cura indagare? Jd sane virorum est, ipsi posuerunt, ceu sapientiæ, jactantes fanda et infanda, et quæ supra diximus, et scribunt et dicunt. Atqui, si quidem omnem rationem rejiciendam arbitrantur, quodque præter rationem est, susci piunt, quid tandem suos istos etiam septem Sapien tibus præferunt, quibus conferentes cæteros, hudum esse puerorum dicunt, quibusque omnes cedere volunt? Si enim ex illorum sapientia nituntur, plures, atque sapientiores, qui eis adversantur, fuisse comperient. Profecto enim Occidentalium sapientia excellet: si autem quod sapiens el cam ratione est, et ipsi suscipiunt, atque ideo de Scri pturis persuadere conantur: nequaquam eos qui secum disserunt, abjicere debebunt, quos id, quod

secundum rationem ex his quæ concessa sunt, plu- ▲ eos adversus fidem validum contra inferre arguens, ribus ex partibus sequitur. Non enim his licere sibi uti dicent, aliis vero non itidem licere: quod irra tionabiliter distribuentium est. Contestantur autem et Arium at ejus similes, quoties eos ratio defecerit; fuisse quidem eos sa pientia insignes, ukra sanctos omnes, asserentes, ped veluti hæreticos ab Ecclesia ejectos inferentes; ¤¡bilque mirum est, si quis sapiens cum sit, aliod aliquid, præter id quod ipsi volunt, de fide dicit. Et ipsum enim nibilominus propter sapientiam fuisse damnatum. Hæc autem dicentes, doctores ambiguos faciunt. Nam si infidelis est sapientia, cavendum nobis est, ne sapientiæ causa illis obtem perantes fallamur, et cæci cæcos sequentes præ cipitemur, atque irrationabilitatem rationis nor mam assumentes, per hanc veluti in tenebris cæci aberremus; simul autem et contra sanctos men Liuntur. Neque enim Arius et Eunomins, et alii hnjus modi Basilio et Gregorio, et cæteris sapientiores fuerunt: qui, si quidem irrationabiliter persuadere velint, quis attendere dignetur? Si autem eos mente et ratione præditos, atque cordatos dicunt et se ipsos destruunt. Unde enim suis, quos in sapientia mirantur, fidem habendam propter hanc ostendere poterunt, si communiter arguatur sapientia? Itaque, non magis contra istos, quam contra aliós dicetur, si sapientiæ causa con tigerit, ut veritate frustrentur. sieuti prioribus temporibus antiqui Ecclesiæ ma gistri faciebant; quippe juxta magnum Basilium in expositione super Isaiam: Murus est dogmatibus nostris externæ sapientiæ vis, non ea permittens volentibus facilia ad capiendum ac diripiendum fieri. Qui hnjusmodi est, nunquam propter sapien tiam, norma sapientiæ sanctorum in divinis utēns, ut mentiens culpari poterit: alioquin et illos at corruptores una ejiciemus. Hoc enim ipsum Arium Ecclesia expulit, quod plurima ex his, quæ Scri pturæ auctoritate et fide concessa sunt, subjecta ipsius propositione, tollebantur. Hic autem, ut ostensum est, nihil hujusmodi contingit. Qui enim ex solo Patre procedere dicunt Spiritum sanctum, eos omnia, præter Scripturam ac sanctorum rationem, sequuntur. Qui autem ex atroque, videlicet ex Patre per Filium fatentur, eos omnia secundum rationem sequí, comprobatur; cum neque aliquid ex suppositis tollatur, neque absurdum aliquod introducatur. At ille quidem minime vel catholico universalique concilio credi dit, vel ad communem Ecclesiam attendere voluit, Idcirco etiam propriam quamdam, præter commu nem, viam ire volens, hæreticus fuit. Hic autem qui Occidentali Ecclesiæ adhæret, præter id quod omnibus catholicæ Ecclesiæ magistris congruit, universali etiam synodo obtemperet, in qua Orien talibus, Occidentalibusque convenientibus, communi sententia definitum est, communem esse sancto rum omnium opinionem, a Patre et Filio proce dere Spiritum sanctum, Ecclesiamque id confiteri, qua nulla únquam fallax de fide sententia mana vit. Sed profecto sapientia per se malum non est. Non enim si quis ea præter rationení usus est, ipsa continuo in culpa erit. Sed neque ille sapiens die cendus est, qui mendacia confingit. Neque enim scientia atque sapientia; sed contra, inscitia et insipientia, qui mentiuntur, utuntur et alios fal lant: sicuti neque gubernator merito dicitur, qui navem perdidit, neque medicus, qui infirmum pe remit. Neque enim quantum gubernator est, vel medicus, sed in quantum peritiæ suæ norma uter que excidit, istud contingit. Non tamen propter imperitiam eorum, sive malitiam, vel gubernatio, vel medicina per se malum est. Nemo enim per ista servaretur. Igitur nec sapientia propter eos qui illa abutuntur, malum est; nemo enim vera di ceret, sapiens qui esset; ita et omnes theologos mentiri diceremus. Sed ne Basilio quidem, et Gregorio cæterisque similibus crederemus, sapientiæ causa, nisi prius ipsi, hæreticis aliis alia dicentibus, hujusmodi Ec clesiæ uniti essent, atque a catholicis synodis ab ea congregatis probati fuissent, atque ad illos tan quam veritatis magistros, Ecclesia dirigeret. Sed neque sanctos eos putaremus, si contra illam cuin aliis reluctarentur. Eos enim qui per id temporis illi non obtempe raverunt sive contradixerunt, exsecramur. Non isaque solum oportet esse. sapientem. Nisi adsint cætera, et principaliter Ecclesiæ dogmata confitea tur, quantumlibet quisque sit sapiens, delira!. Oportet enim Ecclesiam stabilem semper in veri tate consisters, idque ex bis quæ illi ante contige runt, comprobatur; eique operæ pretium est ob temperare. Aliter enim incertum esset, quis sapientium vera prosequeretur, nisi id subjicia Itaque si quis modos verborum ac rerum sciens, ¤tque in Deo aliud quidem ineffabile est, aliud mon ita; juxta Damascenum enim, neque omnia sunt ineffabilia, neque omnia effabilia, concessaque fidei principia supponeus, quid hoc supposito, sequatur, quid auferatur, inspicit, et infert sequentia princi piis consona. Ac fidem quidem externis quoque tur, Ecclesiam semper necessario veritatem sequi; rationibus ostendi posse, confidit, solam autemi atque hanc ambigua omniɔ discernere, atquo propter revelationem, sanctorumque theologiam credit; phitosophiam vero veluti ancillam theologiæ adjungit, ac per hanc refutat calumniatores; nihil dethrire. De azymis. Plurimi vero de azymis etiam Ecclesiam in jus

sint magis eis, quæ sumuntur, accommodatæ eli- & Ecclesia canuntur, ut illud: Quoniam in cœlestibus ganlur. De dormientibus. Et hoc item Occidentalibus crimen impin gunt quod eos qui vita excedunt, nisi peccata aliqua impediant, sanctos debita beatitate statim frui dicunt, et consequenter mortalibus peccatis obstrictos, atque ideo a beatitudine indignos, ad æternos cruciatus pertrabi, quoad facta mortuorum illa generali resurrectione, singula singulorum animabus conjuncta corpora una vel fruantur gau diis, vel suppliciis afficiantur. Qui autem id crimen objiciunt, sive sacris Litteris credendum, sive sit observanda ratio, culpari polius merentur, quain culpare ipsi debeant. Nam Dominus quidem, ut ex pauperis Lazari, et divitis epulonis parabola pro posita, constat, quia non verba sine rebus pro ponebat, concludens adjecit: quod Lazarus qui dem mortuus ab angelis Abrahæ sinibus invectus est; mortuus est autem et dives et sepultus, atque in flamməm abiit. Per quæ post mortem alterius quidem requies, et beatitudo signatur, alterius vero cruciatus, nullum finem habens. Quanquam et id quod ad latronem in cruce dictum est: Hodie mecum eris in paradiso **, jam jam futuram beatitudinem commendat. Divus au tem Paulus dissolvi cupit, et esse cum Christo. Cujus rei gratia id cupiebat? Ingemiscimus enim, inquit, scientes quoniam dum sumus in hoc taber nuculo, peregrinamur a Domino: per fidem enim ambulamus, non per speciem: speciem dicens creditarum rerum substantiam atque veritatem. Profecto autem ista non diceret, nisi aperte sciret, post hujusmodi peregrinationem, carnis onere de posito, se per speciem concupitis fruiturum. Aliter quippe, vivere præstitisset quam mori. Nam et corporis ad animam connexio, veluti materiæ ad speciem naturalem est. Omnibus autem eorum quæ secundum naturam sunt, ac propriorum, inest de siderium: neque dirimi quispiam a naturalibus vinculis eligeret, nisi post dissolutionem præstan tioribus se fruiturum crederet, defunctoque dolor inesset, nisi speratis potiretur. Cæterum cum hujusmodi spes firma sanctis repo sita sit, neque in rerum substantia esse possit, nisi separetur anima a corpore, naturalem conjun ctionem sancti fugientes, dissolutionem cupiunt, ut eis destructa materia, liceat eorum quæ credi derunt, substantiam recipere: donec per summam Dei benignitatem naturalis etiam conjunctio divi nius et excellentius redeat. Attestatur autem his, et quod in testamentis a Joseph patriarcha dictum est: Moriuntur peccatores et descendunt in infer num. Attestantur item et quæ diebus singulis in * Luc. xvi, 19-31. 48 Luc. XXIII, thalamis gloriosi martyres exorant te, Domine. Et illud: Martyres inclyti, non terra vos occuluit, sed cœlum suscepit. Aperta sunt vobis paradisi portæ, intusqne accumbentes, lignum vitæ gustatis. Et illud Sanctorum chorus vitæ fontem invenit, et portum paradisi. Et illud: Quia nunc assistis Trinitati felix, interpellas pro nobis, qui fide et affectu memoriam tui veneramur. Et ubique omnino sanctos angelis adesse, et congaudere, et una choreas agere confitemur ve nerantes, atque ut pro nobis interveniant preca mur, quod profecto non fieret, nisi esset commu nis Ecclesiæ opinio, etiam ante futuram mortuorum resurrectionem sanctos omnes beatitate perfrui? Alias autem miseri omnino essent, si reposita sibi bona procul intuentes, prompte ex hac vita, et cum voluptate migrarent. Proinde, quomodo conveniat, illorum aliquo in loco servatas animas tanto tempore præmiis debitis fraudari, quibus Dominus gaudium æternum repro mixit, quosque assumenɖos ait: Ut' ubi ille est, et ipsi sint? Sed et post hanc vitam cum fide et spe viveretur, quæ beatus Paulus evacuanda, so lamque charitatem permansuram dixit in beatitu dine, quæ in divina speculatione consistit. Atqui neque Dominus id voluisset, ne, si ipsi quidem, qui debitam beatitudinem percepturi sunt, minus digne ad eam percipiendam se comparassent, ejus summa benignitate ultra merita semper inundante, nullo hic prohibente, promissa illis bona penes se recondita servare, mœroris causa suis effectus, meritisque illos honoribus privans. Nam si frustrari fine mærorem ubique præstat, quomodo non id sanctis mœroris erit causa, eoque magis, quo fine maximo atque dignissimo non potientur? Semper enim cupientes quærent, et non potientes merebunt. Si enim hic ingemiscunt, ubi peregrinantur Domino, quomodo non id etiam post præsentein vitam patientur, si illie eis cum fide etiam ac spe vivendum sit? Quæ omnia, præter Scripturæ normam, præterque ra tionem sunt. Porro si quis divum Paulum objiciat dicentem Et hi omnes, sancti scilicet de quibus dicebat, non tulerunt repromissionem, Deo melius aliquid provi dente, ne sine nobis perficerentur *¹: sciendum, quia hoc in loco, perfectionem, dixit animæ corpo risque anionem, quæ universaliter erit in futura mortuorum resurrectione. Nam secundum corporis partem sancti necduni beati sunt, quia ipsum nec dum habent glorificatum, juxta rationem beatitu dinis animæ. Cum vero talis unio erit, tunc utra que pars hominis perfecta erit; quod ergo dictum Joan. XIV, 3. Hebr. x1, 59-40. 43. * II Cor., V, Lege Gennadium pro concilio Florentino, c. 4, et Bellarminum lib. 1 De sanctorum beatitu dine.

20 in sanguis, sed cœlestis Pater veram revelavit fidem”. dicentem: Præceptor, salva nos, perímus Inde jam principiis ecclesiastici principatus jactis, cum interrogatis discipulis, quem esse homines putarent Filium hominis, cæteros præveniens, dixit: Tu es Christus Filius Dei vivi. Cui responsum protinus est: Tu es Petrus, et super hanc petram a'ificabo Ecclesiam meam: et portæ inſeri non præva lebunt adversus eam”. Rursumque illi banc commen dans dicebat: Si me amas, Petre, pasce agnos meds, pa see oves meas”. Et de quo ait: Ego rogavi pro te, nt non deficial fides tua: et tu aliquando converaus, confirma fratres tuos 7. El quem posuit æqualem sibi, quando Cæsarianis tributum exigentibus, præcepit Petro hanum in mare dimittere, inve niendumque in primo qui occurrisset pisce, staterem sureum dare exigentibus pro se et Petro 7, Id au… tem est volentis illum æque ac se honorari pro portione debita, illumque verbum suum continere. Quia enim a Domino nihil frustra dictum aut factum est, necesse est, et quæ apostolo Petro præcipue fræ cæteris dicta sive facta sunt, magnum aliquid credere significare. Quid autem majus esse potest, quo:] hujusmodi Ecclesiam suam sub hoc duce guber zari constituit, quam, ut ipse voluit, in Petro solida vit, ut adjuncta rebus verba ista testantur? Si eaim vel multis in bumanis rebus principant|bus, vel nullo, confusioneque regnante, nihil vel parum consistere posset. crepatis ventis exsurgens servavit; quod futuræ ubique in navicula Ecclesiæ perturbationis, hæresibus omnibus illam mergere quærentibus, argumentum erat. Cujus regimine suscepto, Petrus periclitantem servavit per se ipsum magistro excitato. Neque enim frustra el Dominus claves regni credidit; fundamentumque se positurum dixit, super quo Ecclesiam suam ædificaturum repromisit; hancque præcipue pascere Petro, și se amaret, imperavit, atque in tributi solutione hune pro se ipso respondere volmit. Et certe cum in ipsa omnium natura, singula per ordinem quod suum est operentur, quo sub lato, mundi totius harmonia solveretur: Ipae enim, inquit, cœlestia et terrena continet”; quo modo esset possibile, cuncta disponentem sapien tiam, et a fine usque ad finem pertingentem forti ter, suaviterque cuncta disponentem ", gregem suum, Ecclesiam suam, quam proprio sanguine redemit, pro qua omnis ei ratio ei omne mysterium est, sine gubernatione relinquere, per multas quidem tentationes el quæstiones in præsenti¯exercitatam? ipso vero corporaliter et sensibiliter hiuc migra turo, etsi nunquam ɔb Ecclesia invisibiliter abfuil Ego enim, inquit, vobiscum sum omnibus diebus, usque ad cousummationem sæculi ", Nam etsi post ascensum Salvatoris ad cœlos, nibil indigebant apostoli aliquo, qui secundum evangelicam doctrinam ac conversionem ac circa dogmatum diligentiam eos informaret; at Ecclesiæ quas singuli apostoli ædificavere, et qui illis suc cesserunt, Petro illiusque successoribus indigue runt semper, et indigent. Quem scilicet ordinem in apostolis primum inchoari decuit, sicut etiam contigit. Omnes enim alias aliter circa fidem Daufragantes, aut id pati periclitantes, Petrus per >uccessores suos suamque Ecclesiam crexit atque servavit; quemadmodum ipsum antea Dominus in navi periclitantem cum cæteris, ac propterea Enimvero, et quod post resurrectionem (fictum. cst: Dicite discipulis ejus, et Petro 8, præ cæteris illum appellantis atque honorantis est. Sed et discipulorum primus ingressus est in monumen tum, et vidit, et credidit, ut, qui princeps Ecclesiæ relinquebatur, primus in apostolorum choro reliquis resurrectionem Christi nuntiaret. Nempe enfin et convenientibus omnibus, primus in concionibus est. Paulus item: Ascendi, ait, Hiero solymam videre Petrum ", velut ad præcipuum quiddam, ad Petrum intendens. Etsi cum propter oireumeisionem quidam scandalizarentur, atque in Evangelij prædicatione circumcisionem inferre molirentur, quoniam quidem apostoli, circa prædicationis initia, ob varias necessitates majo rumque dispositiones, ut medici curam animarum gerentes: ifle quidem, quia gentium magister erat, non cogebatur aliquos accedentium prædicationi circumcidere: Petrum vero eos qui ex circumci siona crediderant assumens, ut majora lucraretur, minora ad tempus contemnebat: ab his qui illo rum intentionis erant nescii, invicem dissentire putarentur, cum eo ipso maxime congruerent. Ne enim et in Evangelio cireumcisio locum habere videretur, ea quæ putabatur inter eos differentia necessario assumpta est. Quod enim sibi valde con cordes essent, hinc perspicuum est. Non solum Pe trus aliquos, verum et Paulus Timotheum circum cidit, qui Judæa matre natus erat. Sic enim tunc necessitas flagitabat ad prædicationis dispensationem. Verumtamen Paulus Petrum minime ignorans D.Ascendi, inquit, Hierosolymam videre Petrum, vel uti aliquod sacrorum monillum excellentissimum intuiturus eique honorem redditurus, sive ctiam Evangelium cum eo collaturus; ut vel firmaretur quod rectum erat, vel suppleretur quod deerat. Nam etsi omnis ambitio e choro illo apostolico erat remotissima (perfecti enim erant singuli, neque duce indigebant), tamen apud illos etiam ordo ot primas bonorum omnium a Domino plantatus fuerat; atque ad Petrum, veluti ad illius successo rem, intuebantur omnes. Neque enim fortuito res apud illos gerebatur, sed, velut præsente duce, ab ipso signum exspectabant: ac primo concedebant, 1ª Matth. xvi, 17. 73 ibid. 16-18.” Joan. xx1, 16-17. * Luc. 1×11,32. 76 Matth. x*1, 23 seqq. Sap. 1, 7. Sap. VIII, 1.” Matth. xxviii, 20. 80 Matth. vii, 25. 8 Marc. XVI, 7. Galat. 1. 18.

cum illic in communi cœtu aliquid dicendum erat, siæque ipsius principatus; illic etiam terreni imperii ut liquido in Actibus apparet ". Primus enim inter omnes, præsentibus aliis, ut ipsius chori princeps concionari deprehenditur, nunc quidem ad Judæos, nunc autem ad sodales, cum sermo esset de surro gando proditori successore et eligendo. Oportebat enim ut futurum in Ecclesia Christi ordinem ipsi præfigurarent, ut quemadmodum cæteris duces bonorum omnium fuere, sic etiam ordinis essent. Atqui si illi, cum perfecti essent, ordinis tamen curam maximam adhibuerunt, neque statutos ter minos transgressi sunt, quomodo non eos arbiš fremur per ea quæ gessere, posteris suis hunc modis omnibus servandum tradidisse? Atque apponebant illi quidem, qui crediderant, pecunias ad pedes apostolorum; Petrus autem eos qui Deo mentiti fuerant, Anauiam et Sapphiram, simul reliquos admonens ac malignari prohibens, dux et judex veritatis astans, mortis sententia mul tavit. sedem statui, sed hanc quidem sancto Petro cjusque successoribus deputamus; nos autem quæremus regni sedem alio in loco, Byzantii scilicet, ædificare. Et quæ alia adjecit, et de conversione sua narrans, et de dignitate successorum beati Petri edicta proponens, servandaque posteris tradens, erga quam nisi suc cessores imperii parem reverentiam servent, sta luendos cum crucifixoribus Domini nostri Jesu Christi, beatorumque apostolorum Petri et Pauli incursuros indignationem indicat. Præter cætera enim rursus et hoc ait: Ordinem stratoris nos beato Sylvestro papæ successori ben tissimi mei Petri apostoli vicarii Christi implevi mus. Scriptum est autem et in historia Clementis, qui post Petrum successor ejus fuit, quod cum ex hac vita Petrus beatissimus inigraturus esset ad Dominum, Clementem advocans, ipsi tradidit, quem acceperat a Domino, Ecclesiæ principatum, fidelesque æqualiter, ut sibi viventi, veluti Eccle siæ principi eatenus intenderant, ita et ad illum, ut suum, ac dignitatis suæ successorem aspicere præcepit. Hunc enim, inquit, robis pro me relin quo. Nempe et sanctissimi evangelistæ in enume ratione apostolorum, ut chori totius principem Petrum semper præponunt, Et Ecclesia ubique principem apostolorum appellat; quippe et in hymnis suis Damascenus Petrum et Paulum lau dare volens, aliun quidem ut omnium aposto lorum principem, alium vero ut qui ultra cæteros laborarit, laudat. Attestatur et divus Chrysosto mus super Matthæum. De Constantino et Sylvestro. Ista neque Christianorum reges ignorantes, quo rum primus fuit beatus Constantinus, Sylvestrum tunc Romanæ Ecclesiæ gubernacula regentem, com muni decreto ubique per orbem promulgato, Petri et Christi successorem appellat, pastoremque primum et magistrum Ecclesiæ totius vocat: liqui doque comprobat, se quam inter Christianos inve nerat consuetudinem hoc decreto roborasse. Neque enim nuper ex gentilium errore conversus ad Christum, novi aliquid in Ecclesia moliri voluisse putandus est, eique Romam ob cathedram beati Petri dereliquit: indignum existimans, ut ait ipse, ubi sedes sanctissimi mei Petri apostoli, vicarii Do mini, et regis nostri Jesu Christi fundata est, Eccle 83 Act. 1, seqq. Hæc et hi qui postea fuere Christianorum reges agnoscentes, atque in his manere coacti, siquidem hæretici fuissent, Romani episcopi sententiam, in quibus poterant, secum habere modis omnibus moliebantur, dignitatem ejus probe scientes, utque suffieerêt ad omnia sententia illius; turpe enim simul atque audax videbatur, Christi cum essent, im prudenter agere, nisi quis fortassis ad omnes leges rebellare instituisset. Sin vero pii ac religiosi essent, de his quæ quomodolibet essent ambigua, ejus exspe ctabant judicium, ut cum illud baberetur, aliis alia dicentibus, nullus ultra amplius inquirere permit teretur. In synodis vero ipse omnium princeps præsi debat; et vel per eum, vel per alios, qui vice sua fungerentur, recta fides roborabatur, sine quo ad versus hæreticos obsisti nequibat; atque non solum congregare synodum, sed neque contra adversarios dimicando prævalere, sine illius au ctoritate quispiam poterat. Attestantur his partim hi qui per id temporis delitescebant, neque vocem liberam pro fide emittere audebant, etsi ipsi optime sentirent: partim et magnus Basilius epi stolis suis Occidentales excitans, atque fidei veritate periclitante, ut opein ferant, obsecrans, nisi provi deant, ið passuram asseverans, quasi non sufficien tibus, qui apud Orientales reliqui erant, orthodoxis aut non audentibus bellum ad destructionem blas phemantium arripere. Sed et theologus Gregorius, in epitaphio sermone quem in eum scripsit, hoc ipsum testatur, dicens Aderant et Occidentalium episcoporum aliqui ad se attrahentes orthodoxos omnes. Etsi enim semper inter hæreses aliqui vera de fide sentientes, reli qui erant, velnti quædam scintilla veritatis: verum, non tantum habebant roboris, ut vel synodum cogere, aliasque obsistere auderent, cum ipsi mi nima pars essent, ac sæpius occulerentur. Aut si coegissent, robur ea synodus non habuisset. Nulla enim synodus non præsente, vel non consentiente Exstat hoc decretum apud Gratianum d. 96, neque Græcis est ignoratum, ut patet ex commen tariis Balsamonis in concilia.

Romano episcopo, vel rebur habebat, vel catholica aliqui ut hæreticum, Romanum tamen episcopum, credebatur. Ut enim beatus Stephanus junior jusinuavit, sine eo res ecclesiastica tractari dirį gique non poterat: Iconomachorumque synodum, Romano pontifice non approbante, catholicam appellare renuit. llæc autem non Romanæ urbis gratia illi dignitas contigit, sed quia successor beati Pe tri fuit. Eum vero Dominus pro se Eeclesiæ præfecit, atque propter eximiami præficientis glo riam,successor ejus, et ea quam per successionem cepit, Ecclesia, ubicunque terrarum vel urbium essęt ædificata, idem profecto valeret in omnibus Ecclesiæ negotiis; sin vero eam, qua sub cœlo nulla essel major, civitatem oportuit præcipue ad sedem eligi magnitudini Ecclesiæ Christi congruentem: ut sicut humanarum illic rerum omnium imperium fuit, ita illic etiam caput Ecclesiæ Christi, fidei per totum orbem edicta promulgaret, atque unde idololatriæ præcepta manaverant, inde ecclesiastici principatus ubique terrarum edicta innotescerent: ac facilius unico sub principatu, ubique prædicatio diffun deretur, idcirco etiam Romam in tantum cre visse, quantum in humanis rebus dici potuit, ut rerum dignitati æqua esset proportio, et undi que nobilitas, et magnificentia fidei Christianæ colligeretur id quoque ejus est, qui contraria ex contrariis viņtutis magnitudine conficit, et fun damenta jacit, atque his, quæ proposita sunt, optime quadrat. causabantur, purgat: cum hæreticus Pyrrhus Con stantinopolitanam tunc Ecclesiam regeret, et ad munimen erroris sui Honorium proferret. Et verc iste respondit: Honorium pietatem colere, sitique ipsi, in his quæ dixit, illius sensum congruere si mulque ipsi, et illius verba Pyrrho proposuit, ques dam assereus illius sensum ignorantes sive etiam calumniantes, falsam de illo disseminasse famam. Veram autem fuisse excusationem, hine liquet. Præter id enim, quod nullus facile crederet, san ctum Maximum mentiri posse, idque cum pluri mum temporis Rómæ tunc fuerit, pro ecclesiasticis negotiis, et neque impie sentiente Iloñorio, recte sensisset Ecclesia; sed vel cum illo ipsa falsa, vel cum ipsa ille vera sentiret, id profecto verùm esse cernitur, et ex his quæ divus Maximus illum, excusans dixit, cum qua et ipse stans adversus Pyrrhum Constantinopolitanamque Ecclesiam pro pietate pugnabat. Et ex eo etiam, quod nil tale blasphemum de illa per id temporis historia tradid 1. Non ergo illud inquiritur, an aliquis ipsis præ fectus contra catholicam fidem unquam aliquid protulerit; quippe si quis talis esset, Romanus episcopus non esset; hujusmodi enim semper vera prosequi necesse est, sedemque illam nunquam patre privari, qui inde de dogmatibus vera de cernat, quamvis ne sic quidem tale aliquid con tigit. Sed an aliquid unquam ab Ecclesia Romana tale prolatum sit, et vel ad modicum si præ valuerit, quod nune anathemati communiter sub jectum sit, sicut sæpe in aliis Ecclesiis contin git, quæritur. floc autem nemo ulla ratione mon strare potest. Prædicta vero etiam rebus roborantur. Nam pertas inferi sancti esse hæreticos dicunt, et om nes omnino qui illi adversantur; quos Ecclesiæ non prævalituras in Petri petra fundatæ, prædixit Dominus. Constat autem quod aliis quidem Ec clesiis, quas apostoli ædificaverunt, hi qui varias et aliis temporibus alias invexere hæreses, præva luerunt. Etsi enim non usquequaque malitia obtinuit, in quantum tamen obtinuit, prævaluit. Romanæ autem Ecclesiæ, quam Petrus solidavit, nullus omnino unquam prævaluit. Neque enim hoc quæritur, an aliquis ei pra fuerit, qui contrarium aliquid catholicæ fidei pronuntiaverit: quanquam et si quid contigisset ejusmodi, protinus Ecclesiæ sententia dejectus, Petti sede simul et dignitate excidisset. Neque enimi ultra esset Romanus epi- Edificabo Ecclesiam meam, et quam alias conver scopus, neque Christi Petrique vicarius, aliusque dignus apostolicæ sedi subrogatus esset, Ecclesia que status idem perseverasset, nemine illi præva lente neque vel parum patre illa,vel pastore de stituta (esset.) Ut inde quoque vera Domini sententia probetur: Ego vobiscum sum, inquiens, omnibus diebus, usque ad consummationem sæculi, cum necesse sit, ne nunc quidem infidelium prædictain senten tiam excedere, ut et alia simul vera esse credantur, et cousona per omnia sibi invicem et cohærentia appareant. Nempe enim et beatus Maximus, in dis putationibus adversus Pyrrhum, Honorium, quem » Joan. xv, 5. Si igitur aliis quidem Ecclesiis portæ inferi prævaluerunt sive parum, sive amplius, nihil re fert. Et certe cum quarumdam ruinam ultra quin quaginta annos durasse ostendi possit, id solum sufficit, illarum sententias ab omni Ecclesia anathe mati traditas fuisse: contra quas sententias etiam martyrum fusus est sanguis. Romanæ vero Eccle siæ nihil unquam tale prævaluit; constat, Salva toris sententiam in ipsa tantum veram esse, et hanc Ecclesiam esse, de qua Dominus dixit sum Petrum confirmare præcepit. Alias vero super hanc fundatas esse, et consistere confessionem, et sequentes quidem, ut partes et membra salu britatem simul habere atque robur, quando el plurimas unam existimare convenit; deviantes autem a capite et corpore præcidi, et neque aliis esse jam utiles. Unde et Dominus monuit in vite persistere, seipsum vitem dicens et per vitem Ecclesiam desi guans: palmites vero fideles nominans “, qui per confessionem illius et bonam conversationem fru ctum ferrent. Quibus profecto verbis summa Eccle

¡lla roboravit: sed etiam de Petro per successores suos aliorum corrigente infirmitatem. siæ unio insinuatur, ut fructum in vite manentes debeat, quos multis modis ipse per se ipsum de ferant, et nusquam corporis integritate deviante a capite, membra omnia vivificentur, virumque perfectum în mensuram ætatis plenitudinis" Chri sti Ecclesia coaugeatur: non e contrario, vel ab scissa, mortua flant, vel ex vite profecta, igni mexstinguibili consumenda damnentur. Atque whitus quidem Ecclesias Psalmista ait, benedicare Dominum 16; non enim de singulis magis quam de Ecclesiis dicendum, quæ ex partibus collectæ sunt; discissas vero, at in opiniones contrarias divisas, sive adversus Ecclesiam, emi nemo prævaluit, reluctantes, ut prioribus tenipo ribus sæpius contigit, scissa Ecclesiæ membra mɔgnus Basilius vocat, Psalmi dictum exponens, falsasque synagogas eas appellat, quanquam et ŋ consequentia summa per omnia Ecclesiæ Petri adest. Ait enim ad illam Dominus: Pasce agnos meos, pasce oves meas. Hoc Ecclesia Romana ad reliquas facere perstitit, aliisque in opiniones con trarias et solitudines, et prærupta, et præcipitia oberrantibus, ipsa eas ad unum pastorem, et unum ovile reduxit: noxiis quidem mortiferisque graminibus eruens, salubria vero et læta inge rens, imo et adversus sævientes lupos, mammonæ scilicet, ac Cæsaris, ovesque vastare molientes, pro Christo, proque ejus fide ante gregem staus pugnavit: atque omni omnino inquirenti rationem semper reddidit de ea quæ in nobis est spe, ut ipso beatus Petrus admonuit 87. Et, quod Domi nus secundum hominem oravit dicens: Simon, rogavi pro te, ut non deficiat fides tua; et hoc in Petri successoribus servatum est, cujus fides in, ipsis nunquam defecit. Oportebat enim oratio nem illam ipsis rebus non posse decidere: Ego enim, inquit, sciebam, quia semper me audis * et aliquos semper in terra in illius veritate ser vari, pro quibus oratio illa fusa: Serva eos in reritate, Pater sancte, ut sint unum, et quæ illic addita sunt 89; undique, et ventis aliis alias contra Salvatoris ædificium se erigentibus, electos illos infractos præcipue in petra stare; et qui alios servaturi erant, tempestate undisque jactatos, infirmosque curaturi, ipsos illos primum in tuta crepidine solidari, semperque sanos et inviolatos esse. Quod in Petro, ejusque successoribus, ejusque omnino Ecclesia concurrit. Nam cum apostoli corum successorum nemo fuerit, quem Satanas non cribrarit ut triticum, zizania sua subsemi nans, Petrus nunquam in suis successoribus de fuit, sed etiam per hos, deficientes quoque alios, juxta edictum confirmavit. Neque enim solum de resurrectione Salvatoris, si quis ad hoc id verbum trahat, dictum putare debemus, quod Petrus conversus fratres confirmare Neque magis, ne per negationem Petri deficeret ſides, orationem illam fusam esse putandum est, quod et ipsum verum est, quam, ne unquam Ecclesiæ con fessio, quæ sibi cœlitus revelata est, in suis sac-, cessoribus infirmaretur, neque unquain nutaret fundamentum. Orationem enim illam, in eo quod nunquam Petri defectura esset fides, ad omnes quoque illius successores efficacia virtutis se exten disse constantissime putandum est: quem Dominus, ut voluit, aliis præferens, per ipsum roboravit, cre pidinem suæ Ecclesiæ subjiciens, præsensque invi sibiliter in veritate semper conservavit, imo et usque in finem juvans conservabit. Filius enim ho minis in terram veniens, inveniet fidem. Aliter quippe inanis esset Ecclesia, quam in terra Domi nus statuit, nisi usque ad consummationem sæculi servanda ex omnibus esset, de qua, ut conservanda, prædixit: Ecce, ego vobiscum sum, omnibus diebus, usque ad consummationem sæculi”. Quam profecto ` ideo cateris præesse voluit, ut aliis, veluti de spc cula, jura dictaret: ac de longe omues in eam in tmentes, absque ambiguitate illius decreta suscipe rent: quænam sit Ecclesia manifeste scientes, per suasumque habentes cam semper vera necessario prosequi. Nempe enim, ut dictum est, aliis Ecclesiis ca tholicæ fidei contraria sæpe præferentibus, adeo ut vera sentiontes, maledictis pœnisque subjicerent et mendacii litteras, contra veritatem, alios quidem confiteri, alios vero etiam scribere compellerent. Petri vero Ecclesia, Romana scilicet, nunquam in aliquod hujusmodi lubricum prolapsa; in illis qui dem Salvatoris sententia impleta non est: Vobiscum sum, dicentis, omnibus diebus, usque ad consumma tionem sæculi. Impie euim sentientibus nunqua: ille adest; quemadmodum cum suis est jugiter in eis, bisque velut instrumentis utens, et quasi iuspirans, ac per veritatem fidei a suis sacramentis, et spiri tali vita ad cœlestem patriam transferens, ut ubi ipse est et ipsi sint. In hac vero, quoniam hunquam a veritate aber ravit, sententia ista et promissio maxime conve nit, ut hinc etiam perspicuum sit, hanc esse Eccle siam, quam in Petro ædificaturum Dominus se re promisit. Præterea quod· ab eo dictum est, quod inter fra tres differentia aliqua exorta, primum quidem ipsum qui læsus sit, ad cum qui se læscrit, acce dere et rogare, quæ ad pacem sunt, debere; deinde si illum reconciliare non possit, et alium secum assumere; sin autem nec sic quidem reconciliare tur, Ecclesiæ tandem nuntiare; cui, nisi obediat, 85 Ephes. v, 15. 86 Psal. LXVII, 1. In Ecclesiis benedicite Deo Domino de fontibus Israel. m, 1 seqq. 88 Joan. x1, 42. 8 Joan. xvi, 17 seqq. ** Matth. xxvini, 20. 87 | Petr.

quis illi similis est: non tamen ita, ut infinitis agminibus Christianorum, pro magnitudine Eccle siæ et dignitate, satis esse possent: quodque in eis, quasi´in obscuro erat, ad fidem eorum quæ dicerentur, omnibus sufficeret: quasi ipsi Ec clesiæ caput essent ejus, ad quam mittimur: en jusque processionem fines terræ esse Psalmista definivit”. ut ethnicum et publicanum jam esse judicaudum; dictantes, cujusmodi sanctus Maximus fuit, et t boc est infidelens et ab Ecclesia præcisum, ea quæ prædiximus, roborat. Præsupponit enim Dominus, Ecclesiam definitam esse aliquam rem, et hanc semper veracem, aliis quæ sunt utilia et necessaria annuntiare, atque agere. Neque enim nisi semper verax esset futura, indeûniter per omne tempus ad hanc fideles mitteret, de rebus ambiguis decernen tem audituros. Neque si indefinitum ejus, apud fideles definitum esset, scire possent quo se conferre deberent, vel sua omnia referre, ut obtemperantes quidem securi jam et tuti esse possent: non ob temperantes autem, cum ethnicis sé et infidelibus statuendos scirent. Sed neque tamen nisi ea; ad quam mitterentur, Ecclesia, vera semper de omnibus dictare præsup poneretur, scire possent, quando renuere, quando obtemperare deberent, cum qui ab invicem differ rent, veras ambo rationes proferre viderentur communis vero Christianorum multitudo, simul que infirmitas humana discernere non possent, confusioque ac pugna ecclesiasticis in rebus pul lulatura videretur: nisi subjecta Ecclesia, definite singula decerneret. Sed et siné culpa omnino es sent, omni spiritul se permittentes, nisi aperta et manifesta fidelibus esset ecclesiastica auctoritas Deo quidem possibilia a cunctis exigente, illis vero obscura non valentibus dignoscere: sive omnes omnino oportebat divinarum rerum scientiam ju giter adeptos in tanta confusione rerum, et ipsos ambiguæ fidei veritatem dignoscere: at id in multitudine contingere, possibile non est. Atque ideo, nunquam hoc Deus ab omnibus exigeret. Et id item quod dicitur: Cæci cacos sequentes præci pitari periclitantur, quique Ecclesiæ inobedientes sunt, cum ethnicis una ejiciuntur, locum non ha beret, si Ecclesiam dignoscere, "bonumque a malo discernere, possibile non esset. Ilæc cum ita esse necessario concessum sit, alice quidem Ecclesiæ, ut dictum est, a veritate sæpius aliter alias aberraverunt: quando de fidei veritate orbe toto inter se non conveniente, illæ falsa et sentiebant, et aliis sentienda proporebant, quos dam vero etiam invitos fateri compellebant, nulla earum esset profecto, ad quam indefinite mittere mur, Ecclesia, de ambiguis salubria et certa audi-. turi. Manifestuın enim est, quia eos quidem qui tunc ei contradixerunt, et usque ad sanguinem ad versus hæreses, quas illa fovebat, reluctati sunt, maxime idcirco admiramur, in tantumque a nobis abest, infideles et ethnicos eos, quod illi non ob temperaverint, putare, ut etiam debito honore pro-、 sequamur, atque annis singulis illorum festos dies celebrenius, mediatoresque pro nobis ad Deum proferamus. Et certe Nestorius, ac Pyrrhus, et cæteri Con stantinopolitanæ sedis antistites, bæretici tunc temporis, cum omni quæ sub ipsis erat Ecclesia, cum essent, se ipsos tamen Ecclesiam illam esse asserebant, quam omnibus sequendam per omnia dictitabanı, eosque sibi qui won obtemperarent, ut ethnicos et publicanos puniebant. Qui vero illis obtemperavere, eos nos perditos existimamus quantoque ad impietatem fuere proniores, tanto ab Ecclesia majori supplicio affecti sunt, et qui illis consenserunt, anathemate multati sunt. Nullum vero novimus, qui, quovis tempore, cum de fide disputaretur, Romance Ecclesiæ obtempe raus, similem exceperit damnationem. Imo vero nullus est, qui tunc adversus quidem Constantino politanam Ecclesiam aperte résisteret, quin et Ro manam Ecclesiam intueretur, illiusque de fide opi nionem, ut veritatis ac pietatis exemplum, quibus Nempe et in fidei Symbolo, sicut alia ad salutem necessaria ab eis, ut confiteantur, exigitur: ita, et rnam sanctam, catholicam, el apostolicam Eccle siam confiteri, requiruntur: ad quai de omnibus scilicet definituram adimittimur: et cui obtempe rantes, molestiis et scropulis liberi evadimus. Quam etiam a fidelibus omnibus agnosci, ut pos- contradicebat, opponeret, eamque contra inimicos sibile et nécessarium exigitur. Et sine qua nec fidelium communio haberi potest, nec sacramen torum virtute perfrul valemus, nec per ipsa ca piti Ecclesiæ, quod Christus est, uniri. Non in verbis, sed in rebus Ecclesiæ Christi positæ sunt res. Quamvis, etsi qui ubilibet terrarum fuerint, qui de fide aliis ália dicentibus, vera ipsi senserint, laudabiles quidem fuere, se ipsos, it partem refe rentes ad Ecclesiam, atque inde sibi ipsis suffi cientes, illi per omnia quæ ad fidem pertinent, usiti, et aliis quoque hoc modo, quæ vera sunt, » Psal. 11, sociam auxiliatricemque præferret. Et nunc quo que, cum adversantium obscurum nomen sit, communiter ac privatim illa, et colitur, et corona tor nt et hinc perspicuum sit, hanc esse Eccle siam, cui, qui non obtemperat, gentilibus et publi canis Salvatoris sententia connumeratur. Princi pari quidem et alias Ecclesias, his quæ ad ips.s pertinent, et sub eis sunt, hasque 'secure et judi care et dirigere, cum tempus exigit, quando ad unain omnes referuntur, arbitrandum est. Sed nisi adversus caput obluctentur, maxime, cum illis differentia, de fidei confessione fuerit. Tunc enim

fuisset, vel quando Ecclesiæ unitæ erant in fidei confessione, nulla præsertim probabili ratione dis cessionem suadente, cum his qui temere ferrentur, simul dividi, vel cum his qui modo sunt aut antea fuerunt adversarii, ullo pacto commorari: cum et modo, et tunc æqualiter fidei negotia se habeant quantumque attinet ad verarum rerum judicium, apud prudentes nihil differant. perniciosissime divise a capitis glutino et vivifica- præscindi patietur. Neque enim profecto consiiji tione decidunt: metusque est, ne præcisis mem bris, neque solum absente debita concordia, sed etiam præsente maximarum rerum contradictione; præter id, quod nihil possint, gentilibus etiam pn blicanisque connumerentur. Quanto eniin de majo ribus contradictio fuerit, tanto- et condemnatio deterior est. Neque enim tantum de communibus istis differentiis putandum est, a Salvatore senten tiam, quod Ecclesiæ obtemperandum sit, pronun tratam esse, quantum de majoribus, et quæ primi in Ecclesia consistunt ordinis; qualia sunt, de dogmatibus, ex quibus est etiam de sancti Spiritos processione contradictio, per quam tanto jam tempore Ecclesiæ dissipatæ sunt. Quibus profecto ita contingentibus, non modo in integritate a capite Ecclesiæ, quod Christus est, `mon vivificari et coalescère, verum et quod habere videbantur, ab ipsis auferri contestantibus rebus, necesse est. Ab eo enim, qui non habet et quod kabere videtur, auferetur ab eo”. Propterea, etsi non pluribus ex Patre et Filio procedere Spiritum sanctum verum esse, contra riasque rationes nihil dicere, ostensam esset, res ipsa Ecclesiæ tamen, ut dictum est, dubios per suadere sufficeret, omniaque ab ipsa declarata, singulos nihil reluctando suscipere deceret, sed Christianorum omnium caput ipsam arbitrando, et quam in fidei Symbolo, unam, sanctam, catholi cam et apostolicam Ecclesiam accepimus, eam esse asserendo, ita catholicam fidem contincre, confiteri, illa tutissime ducente, maxime si quis etiam ad uationum multitudinem, quæ illam sequitur, in tueatur: plurimis quidem in his humana ac divina sapientia, quantum homini possibile est, summe excellentibus, plurimis item in sacro et religioso habitu per monasteria degentibus, et in lege Do mini die ac nocte meditantibus. Sed tamen osten sum est, fuisse tempus, quando Ecclesiæ unitæ erant, et fidei Symbolum apud istam legebatur, ut modo legitur. Quemadmodum igitur his qui primo Ecclesiæ membra dividere volebant, et pro suis desideriis a communi cœtu Ecclesiæ abscindebantur, nullus mente et ratione præditus consentire, simulque cum illis abscindi voluisse, cum nulla id rationa bilis occasio suggereret: sed aut divisionem po tius impedire tentavisset, sicut plurimi tunc lein poris, qui pro veritate et Ecclesiæ communione steterunt: aut malitia invalescente cæterisque per præcipitia euntibus, ipse super petram stans, alque unionem quam heri et nudiustertius cum cætcris amabat atque honorabat, servans, Ecclesiæ unitus esset: ita et nunc, si quis se ipsum eo tempore, quo Ecclesiæ divisæ sunt, fuisse fingens, ad res cum ratione respiciat, saluti et securitati suæ pro spiciens, nulla ratione ab Occidentalium Ecclesia ** Matth. xxv, 29. Est autem sane irrationabile, his qui præsunt, alias se aliter habentibus, ut illos impetus tulerit, præscindique ab Ecclesia cupientibus, velle et se una præscindi. Quasi in illorum potestate sit, ut libet, utrumque agere; et qua velint cæteros du cere, veluti mancipia, sublata cis in tantum volun tatis sententiæque libertate, ut neque contrarias rerum mutationes eis discernere liceat, neque rectam sententiam eligere, pravæque præferre. Nullus ergo erit tam iniquus judex, ut illis qui dem et saluti contraria licere aggredi statuat, cæ teris autem saluti et securitati suæ consulentibus, non licere quod sit rationis eligere. Neque illi quidem, propter suam levitatem et inconstantiam, sine ulla ratione unitatem dividentes, opinionem prudentiæ babebunt; qui vero hanc omnino ser vare elegerunt, deterius consuluisse videbuntur. Multo enim magis his qui in bono unitatis perma ment, sive etiam ad illam redeunt, jus atque ratio normam divisa Ecclesia communiter et privatim, aderit, quam his qui contra omne fas omnemque seditionis ac divisionis, malorumque omnium au ctores Bunt. Si enim his dividi pro voluntate lice bit, et illis ratione licere non dividi dabitur. Et simul perspicuum est, quia nulla synodus unquam facta est, in qua declaratum sit Occidentis Eccle siam hæreticam esse, Romanoque pontifici, eccle siasticis sibi ab initio concessis privilegiis justis uti non licere; neque illi, juxta Ecclesiæ antiquas sanctiones, omnes obedire oportere..¯ Est ergo irrationabile et inconsideratum, discis sionem nulla probabili ratione suadente, neque synodo ulla contra illam Ecclesiam ullo in loco sententiam ferente; eos sequi, quos voluntas el sua levitas circumfert, nihilque validum ac rationabile inferunt, imo et plurima quidem fidei, catholico rumque doctorum, ex superflua et fatua conten tione, partim auferunt, partim contra seipsos con fiteri coguntur. Enimvero quod putant isti, pluri mos contentionis suæ socios episcopos opinionem suam satis roborare, ridiculum est: quasi̟¸ non apud Romanam Ecclesiam episcopi totius orbis ordinen tur, qui vel nominibus ipsas dignitates exornent, Ecclesia antiquum ordinem per omnia custo diente. Porro si quis, quod loca ipsa non teneant, obji cere velit, primuin quidem non ex loco sacerdotis

divinæ indignationis animadversio? quanta damna tis his qui auctores falsitatis præcesserunt? quanta item sequentibus inferenda est? qui quantum in se est, commune corpas Ecclesiæ dividunt, seque ipsos lacera Ecclesiæ membra constituunt: Non solum enim, inquit, qui mala faciunt, sed et qui malis consentiunt, digni sunt morte. Nam de otioso verbo rationem reddituri sumus el sine fide possibile non est placere Deo, ut ait Paulus apostolus 95. Et carcus si cæcum ducat, ambo in foveam cadunt; quantum in hujusmodi cæcitate periculum illis esse arbitramur, qui tanta levitate feruntur, ac maxime prælatis Ecclesiæ, quos vigi lare pro aliis Paulus monuit, utpote rationem pro dignitas habentibus provenit; aliter enim et qui ista lom pertinaciter hujusmodi veritati indicere: Quanta dicunt, suos episcopos tollent, qui nominibus solis participant, rebus privati; simulque ab illo epi scopatum consequi, a quo et aliis omnibus sacer dotii dignitas est, totum profecto valet. Deinde et qui videntur thronis præsidere, a quibus nominan tur, dignitatem solis nominibus sine rebus ador mant, cum civitates ipsæ ante plurimum temporis ab infidelibus captæ ac sub jugum missæ sunt. Ex quo fit ut imperitia sensim, et rusticitate, et cætera morum corruptione crescente, ne simpli cissima quideın fidei apud illos rudimenta noscan tur, nomineque potius, quam re Christiani ibi sint. Si igitur hos habere concordes magnum aliquid ad divisionem valet; et Occidentis Ecclesia nihilo minus eosdem pro se proferet, atque eo magis, illis reddituros "7: et a quibus, nísi vigilaverint, quo et doctores sacros pro se habent: et ipsi per se, de quibus culpantur, rationem facile reddere ~possunt: quocirca nemo suæ salutis avidus, eliget una cum suis dividi, partim quidem persuasum habens, Ecclesiæ per omnia obtemperandum esse, et qui non obtemperet, eum inter ethnicos proji ciendum; partim vero, confessionem de sancti Spiritus processione ex Patre et Filio, plurimis ex locis veram esse, et saluti necessariam animadver lens. Quibus veraciter ac firmiter subjectis, nunquam profecto circa exteriora turbabitur hujus veritatis studiosus. Aliis quidem propter consuetudinem ab initio concessis; aliis vero item immutatis, sicut et in legibus civilibus contingit, ideo quod secun dum tempora alias aliter aliquid eluceat, quod rei publicæ expediat. Sicut etiam medici vivendi ratio nem alias aliam statuunt, ut illis ars pro utentium utilitate dictaverit. Hæc autem nullam inducunt fidei corruptionem. Nullus enim unquam propter exteriora ista, quomodolibei se habeant, sive etiam propter consuetudinem aliquam ut hæreticus insi mulatus est. Igitur cum sententiam de sancto Spiritu ita se habere, ut sentit Occidentalis Ecclesia, plurimis `rationibus ostensum sit, justum profecto non est, a capite veluti languente, ipsos primum circa fidem ægrotantes præscindi, atque ita de maximis sine ratione periclitari. Mirum enim est, si quis adeo šit audax, ut cum tanta sint, quæ ad utilitatem compellunt, ipse non solum dividi, sed et opinio nes maxime contrarias tuendo, de sua salute spe rare audeat. Sufficiebat enim ad periculum, pro pler superbia, vel aliam quamlibet hujusmodi causam Ecclesi:e non obtemperando, ab ipsa sepa Fari. At vero, de processione sancti Spiritus ab ipsa dissentiendo, propter hanc maxime sententiam dividi; quam qui negat, necesse est ut plurima, quæ de fide concessa sunt, simul neget, ut supe rius monstratum est, et per hanc divisionem bel "Rom. 1. 32. * Matth. xi, 36. "Hebr. XI, 6. 20. " Matth. xxii, 43. '1 Cor. xiii, 5. aliorum sanguis, juxta Scripturæ sententiam, re quiretur”? Recogitanda item est Scribarum Pharisæorum que condemnatio; quod neque ipsi ingrediebantur, et qui voluissent ingredi, viam veritatis prohibe bant ". Si autem Chrysostomus beatissimus pro viduæ jure in tantum contra injurias potentium perstitit, ut et sede et civitate fugaretur, quasi quispiam iniquus et perditus quomodo non pro jure veritatis ac fidei omnia et facere et pati prompte et alacriter convenit? Imo, quomodo nom ¡mitari-decet ganctum Athanasium, qui cum per idð temporis Oriens, atque Occidens de substantiæ et personæ nomine contenderet, hisque syllabis fines térræ collidi periclitarentur, medium se objiciens, trosque placavit, indignum putans èos de nomi nibus, digladiari, quæ ad eamdem intelligentiam ferunt, etsi pronuntiatione differre videantur. Quod si præter dilectionem tradidero corpus meum, ut ardeat, nihil mihi prodest', et quæ illic de chari tate dixit Apostolus: quomodo intum esse poterit, his qui a Christianorum grege non solum dividun tur, verum et de fide contra omnem rationem ini micissime ab eis dissident? Utrinque igitur, pro veritate, proque nostra ipso rum securitate, circa id quod expedit, on ne studium omnemque diligentiam ostendere necesse est: nihil inventioni veri præferendo, neque id patiendo, quod multi, qui exteriora incommoda et damna pertimescunt, atque ideo, contra salutem suam scientes ac prudentes pergunt, stolidissime sane, vilissimis rebus◆antam rem, adeoque necessariam prodentes, quasi Deo etiam vires nostras affe ctusque cordis ignorante; sed ultro potius nos ingerendo, atque ad alios proficiscendo, si quid forte de tanta re commode proferre possint. Omni igitur anticipatione liberi, atque ab omni contentionis vitio remoti, fretique Dei adjutorie, ´ nihil omittamus diligentiæ: iniquum sane existi mantes, humani quidem, lucri gratia, longa maris 96 Matth. xv, 14. • Hebr. xi, 7. Ezech.

spatia mercatores navigare, veritatem autem fidei, dixi, remoto contentionis studio, quæ dicta sunt tanto propter illam conflato bello, præterire: neque legere, intente velit. bujus inventionem, cjusque lucrum, plurimis et pecuniis et laboribus præponere, maxime cum propter hanc vita nobis æterna proveniat, qui finis est divinæ cirea humanam naturam dispensationis. Quemadmodum enim qui non credit, jam judicatus est, hinc enim jam damnationis initium sumit, et qui ignorat, ignorabitur³: ita Dei in hac vita contemplatio, futuram nobis pollicetur; et his quæ de Deo hic creduntur, et ut possibile est, apprehen duntur, carneis solutis nexibus, veritatis succedit pulchritudo. Ænigmatibus quidem veritati; fido vero et spe rerum substantiæ cedentibus, speculo bujus corporis soluto. Ex quibus profecto constat, et eos qui hic in fide falluntur, neque veram Dei scientiam consequun tur, ne futura quidem illa speculatione fruituros, sed profanos fore, atque in sinistra parte collocan dos. Si igitur beatus Stephanus pro Salvato ris imagine, plurimique per id temporis, usque ad mortem constantiam suam ostenderunt: et certe, cum res ipsa non immediate circa fidem primam que theologiam, sed circa dispensationis divina sacramentum esset, neque station circa hoc, injuria quippe soluın ad humanitatem referebatur Christi; honor enim imaginis, juxta magnum Basilium, ad primitivam formam penetrat: contra tamen ima ginum) oppugnatores constantiam usque ad mortem. ostenderunt. Quænam modo alacritas, quod stu-C dium, quod ròbur, pro veritate proposita de sancto Spiritu ab eis pro merito ostendi potest, qui veri tatis amatores sunt, securitatisque suæ ac salutis curam gerunt, pro qua omnis ratio, omuis sermo, o'neque sacramentum divinæ dispensationis est? Habes, quæ de processione sancti Spiritus peti sti, prolixius quidem, quam initio institueram, exposita, sed necessario, ut reor, ipsa materia hanc prolixitatem suggerente. Si ergo sufficienter dicta sunt, agamus Deo gratias; sin vero minus quam ut studiosorum industriæ plene satisfactum sit, no stram infirmitatem, non materiæ ipsius sententiæ que dignitatem in culpa esse sciant. Illa enim cum per seipsam vera sit, sanctorum etiam Patrum testimoniis nititur. Quorum nos sententias, atque de hac re opinionem, ut petisti, exponentes, nihil a nobis ipsis dixisse, qui recte reputaverit, inve niet. Breviorem autem in exponendo fuisse, dum celeriter singulis quasi supervolitando negotiis me expedire cupio, neque necessarium puto immorari omnibus, cum plurimi multa de hisce disseruerint, merito quispiam culpare possit. Ex his tamen, quæ © dicta sunt, quorsum veritas propositæ quæstionis respiciat, cum maxime necessaria comprehensa sint, facillime conspici poterit: si modo, ut initio * Joan. 1, 18. 'I xı, 6. * Galat. I, 10, Obtestor autem et moneo omnes qui ista lectori sint, ne ferant graviter, si ejusdem secum patriæ el generis cum sim, diversum ab illis iter, veritate ostendente, pergere voluerim. Optabam certe, sub uno pastore unum ovile esse, omnesque vinculo dilectionis astrictos, ut ait Paulus, idem sentire; neque esse schismáta, scandalis quam longissime fugatis. Sic enim et ipse cum ceteris in unum corpus compactis, et unum caput habentibus, maxima quiete tranquillissime fruerer: neque modo profecto, cum doceri malim, et opus ha-. beam, doctoris officium mihi minime omnium con veniens sumerem. Ex quo fortasse non deerunt, qui me jactantiæ et ostentationis insimulent; quoniam vero necesse est, ul veniant scandala 5; oportet enim, inquit, hæreses esse, ut qui in vobis probati sint manifesti fiant, vigilareque unumquemque necesse est, ne plurimis passim circumferatur erroribus, et aliis alia dicentibus, ipse dum nescit, amittat omnia Sine fide ením impossibile est placere Deo'; tunc profecto urgentibus scandalis, prudentiæ fuerit, omni temporis anticipatione, omni populari fatui tate omissis, ipsam in seipsa verborum veritatem inspicere, et diligentius considerare, Patrumque regulis per omnia intentum, quocunque veritas duxerit, sequi. Hoc enim plurimis etiam, qui præ cesserunt, Ecclesiæ magistris, prioribus temporibus contigit; qui, cum sæpe eis veritas allter se habere quam communis esset opinio, visa fuisset, ipsius toti fiebant, periclitantemque modis omnibus juva bant ac discerptam revocabant: èt contemnentes omnia, igni, si necesse esset, ac ferro, dirissimis que suppliciis affecti, superabant: quod erat sui officii, implentes posterisque, quomodo hujuscemodi emergentibus casibus, se gerere deberent, sui exemplo præscribentes. Si quidem igitur possibile esset, Deo una et hominibus placere, optandı 1.1 profecto magis et expetendum esset, nullusque sibi alterum in hac re præferri vellet. Quoniam vero duobus dominis, invicem contrariis, servire pos sibile non est: Si enim, inquit, hominibus place rem, Christi servus non essem; et: Prudentia carnis, inimica est Deu. Obedire oportet magis Deo, quam hominibus "; quodque sanctus Maximus, cíí a civibus suis criminaretur, prævalente apud cos Monotheletarum hæresi, quoniam Occidentali Ecclesiæ applicatus, suis contradicebat, ait: Quod scilicet utrosque diligeret; illos quidem, ut ortho doxos, istos autem, ut homoglossos, id est ejusdem secum linguæ; id nunc quoque dicendum ad eos qui criminantur. Amici enim viri existimandi sant, amiciorem vero necesse est arbitrari” veritatem. Cor. xiv, 38. • Ephes. iv, 3. Rom. vi, 6. 10 Act. v, 29. * Matth. xvIII, 7 • 1 Cor. xi, 19, 7 llebr. S. Stephanus junior martyr sub Copronyino, ob defensionem imaginum.

Neque justum esse putavimus, sive indulgendo debilibusque deprehensis, exhaustaque ex illorum amicitiæ, sive quorumdam jurgia extimescendo, atque utrinque humanæ passioni manus dando, veritatis omissa ratione, nostra magis quam quæ Dei sunt ac proximi inspicere, et nobis ipsis et illis ex silentio nostro detrimenta comparare. Sed partim quidem timorem Dei, etsi dictu audax est, ante oculos habentes, partim vero, quæ sit volun las cjus bona et bene placens, non ignorantes, so lamque inde laudem expetentes, etiamsi premendi angustiis simus; omnia nihil existimare, sed dis ponere sermones in judicio, proque illis ac proximi dilectione, omnia necessario adhibenda arbitrari. Audendum quippe est, etiam contristare, si opus sit, ac verbo, veluti ferro, turgentia vulnera rescin dere, atque cum charitate curare. Quo facto, e duobus alterum continget. Aut enim quietiores et mitiores ad contradicendum fient, aut contrariis, quæ objiciuntur, rationibus infirmis animis falsi opinione, id lucrabuntur, ut contra veritaten stare pertimescant. Sin vero et quispiam fuerit intelligens, aut requirens Deum, profecto neque optimam hane mutationem erubescet. Nam juxta theologum Gregorium, Non mali mutatio, sed mali observativ habet turpitudinem. Út igitur illis et nobis non minima emolumenta quæreremus, veritatem omnibus prætulimus, ipsum. que Spiritum sanctum invocantes, de ipso loqui, te monente, suscepimus. Non dissimulavi annuntiare vobis omnem veritatem et consilium Dei. Utinam vero ad eorum qui lecturi sunt, utilitatem lahor noster iste proficiat, ut et qui seminat, fructum metat, et qui congregat, mercedem accipiat, om nesque simul coelestem ingrediamur patriam, frui turi gaudio Domini nostri, in laudem et gloriam unius Dei Patris et Filii et Spiritus sancti, sanctie et beatæ Trinitatis, uniusque et veræ Deitatis. Amen. (Biblioth. PP. Auclar, nov, tom. II.) Ipsius Manuclis Caleca res, quantas assequi Quanta denique ex Palamitarum ipsa synodo ipse liceat, vindicandas charissimo commilitoni ac utraque palæstra (sanctioris scilicet instituti reique litterariæ) socio, qui scriptorum ordinis bibliothe cam elogiaque adornet, R. P. Jacobo Quetif, hujus ipsius operis ac molitionis mihi maxime au etori, quasi specimen quoddam, ejus ipsius quam lisden auctoribus sua lucubratione allaturus est, lucis, relinquo: ¡pse ad opus ipsum Calecæ, quod ex Regia bibliotheca in manibus est, plane erudi tum, ac quo nocentissimum sequioris Græciæ erro rem gravissime confutat, stylum converto. Nempe coaluit inter simpliciores monachos, disciplinarum rudes, velut Theophili, Epiphanii, Hieronymi temporibus, Anthropomorphitarum er rot, sive etiam Massalianorum, qui vel humana vel alia sensibili specie Deum esse, eaque viris spiri talibus in oratione se conspicuum facere, existi marent; sic paulo sequiore (Paleologorum circi ter) ætate, Palamitarum insana nimis deliratio, distinguentium divinam virtutem ab ejns essentia; quæ ipsa Deitas sit et increata, Deoque naturalis, quæ se una rebus communicet ac vidcatur, ipsa penitus incommunicabili essentia ac invisibili. Calecas recenset, solideque confutat; ac qui in cadem arena strenue dimicantes pro veritate ste terunt, Barlaamus monachus, Acindyuus, Nipho hieromonachus, qui et Demetrius Cydonius, Joan nes Cyparissiotus, dictus Sapiens, cujus exstat grande volumen in Christianissimi regis bibliotheca, hoc argumento, præter illa quæ cjus Latine solum vulgata sunt, exstantque Græce penes R. P. Petrum Possinium S. J. Romæ. Aliorum etiam quædam refert Leo Allatius, tum libro De consensu utrius que Ecclesiæ Græcæ pariter ac Latinæ, tum il tomo Græciæ suæ orthodoxæ, tum demum in sua de Symeonum scriptis a me nuper vulgata Piotriva, quæ hic repetere longum foret, ac actum agere. Non pigebit tamen Joannis patriarchæ Constanti nopolitani Tomum, ipsum breviorem, exscribere, quo is succrescens Palamæ dogma elidit; ac num eo respiciens noster Calecas, ipso operis sui ex ordio aliter eam Ecclesiam, haud ita pridem sen sisse dicit ac decrevisse; nec veram proinde Ecclesiam esse, quæ sic lidem mutet. Joannein ipsum proscribunt Palamitæ, Tomo illo sub Can tacuzeno, quem Calecas ac relati alii impugnant.