του· ν καὶ μέχρι τοῦ νῦν ἐξάγει τὰ ἴδια βλαστήματα dixisse: 4 Educat terra herbam funi ";, hacte musque divino impellente, ac viin praebente pracepto, germina sua educere; sic quoque istud sacerdotis ministerio contingere credimus, ut et panis in corpus ejus, et vinum in sanguinem convertantur, ob ejus qui dixit potentiam. Εt ut ait divus Chrysostomus: • Stat sacerdos solum formam implens: at vis omnis verborum est.» Ipse enim dixit: • Nisi manducaveritis carnem Filii bominis et Liberitis ejns sanguinem, non habebitis vitam in vobis. › Caro enim mea verus est cibus.» Et rursum, ‹ Qui manducat me, vivet.. Itaque citra omnem dubitationem illa debemus percipere, mundam firmamque de illis habentes fidem. Et ut quodam loco aitdivinus Chrysostomus, sic quisque animo affectus ad divina accedat mysteria opèræ pretium est: c Ac si ex ipso Domini latere hausturus sit. Nisi enim eam de illis fidem habuerimus, nedum nihil ex eis fructus consequeinur ǝb nostram incredulitatem, verum etiam ad æternam hæc condemnationem sumemus. Idemque contingit, si prægravante peccatorum sarcina, iisque multis obruti, nulla prævia emundatione, ea percipiamus. Etenim iis similes videbimur, qui Domini corpus dilacerant. Idcirco ait Apostolus: «Probet autem seipsum homo, et sic diei pane illo edat et de calice bibat “, › Et: ‹ Qui indigne præsumit corpus et sanguinem Christi, judicium sibi manducat et bibit, eritque reus corporis et sanguinis Christi"., τῷ θείῳ προστάγματι συνελαυνομένη καὶ δυναμου-- μένη· οὕτω καὶ τοῦτο ὑπηρετοῦντος τοῦ ἱερέως πιο στεύομεν γίνεσθαι· ὥστε τὸν ἄρτον εἰς σῶμα αὐτοῦ καὶ τὸν οἶνον εἰς αἷμα αὐτοῦ μεταβάλλεσθαι διὰ τὴν τοῦ εἰπόντος δύναμιν. Καὶ ὥς φησιν ὁ θεῖος Χρυσόστομος ο Σχῆμα μόνον πληρῶν ἔστηκεν ὁ ἱερεύς· ἡ δὲ δύναμις πᾶσα τῶν λόγων ἐστίν.» Αὐτ τὰς γὰρ εἴρηκεν, ο Ἐὰν μὴ φάγητε την σάρκα τοῦ Υἱοῦ τοῦ ἀνθρώπου, καὶ πίητε αὐτοῦ τὸ αἷμα, οὐκ ἔχετε ζωὴν ἐν ἑαυτοῖς. Η γὰρ σάρξ μου ἀληθής ἐστι βρῶσις.» Καὶ πάλιν, ι Ο τρώγων με ζήσεται. Οθεν χωρὶς πάσης ἀμφιβολίας μετέχειν αὐτῶν ὀφεί λομεν, καθαρὰν καὶ βεβαίαν περὶ αὐτῶν ἔχοντες πίσ στιν· καὶ, ὡς που φησὶν ὁ θεῖος Χρυσόστομος οὕτω διατίθεσθαι ἕκαστον τοῖς θείοις προσερχόμενον μυστηρίοις, ὥσπερ ἀπὸ τῆς τοῦ Κυρίου πλευρᾶς τούτων μεταλαμβάνοντα. Εἰ μὴ γὰρ οὕτω περὶ τού των πιστεύομεν, οὐ μόνον οὐδὲν παρ' αὐτῶν ὠφε λούμεθα διὰ τὴν ἀπιστίαν ἡμῶν, ἀλλὰ καὶ εἰς αἰω νίαν κατάκρισιν ταῦτα μεταλαμβάνεται. Τὸ δ' αὐτὸ δὲ συμβαίνει, καὶ εἰ πλῆθος ἁμαρτημάτων ἔχοντες, μηδὲν προκαθαρθέντες τούτων μεταλαμβάνομεν. Καὶ γὰρ ὅμοιοι δόξομεν τοῖς σπαράκτοις τοῦ σώμα τος τοῦ Χριστοῦ. Διό φησιν ὁ θεῖος Απόστολος, • Δοκιμαζέτω έκαστος ἑαυτὸν, καὶ οὕτως ἐκ τοῦ ἄρτου ἐσθιέτω, καὶ ἐκ τοῦ ποτηρίου πιέτω.» Και, • Ο αναξίως μεταλαμβάνων τοῦ σώματος καὶ αἷμα τος τοῦ Χριστοῦ κρίμα ἑαυτῷ ἐσθίει καὶ πίνει, καὶ ἔνοχος ἔσται τοῦ σώματος καὶ αἵματος τοῦ Χριστοῦ.» Πρὸς τοὺς τοίνυν διαποροῦντας περὶ τῆς ἀπὸ τοῦ Ad eos ergo qui dubitant de conversione panis et ἄρτου καὶ τοῦ οἴνου εἰς τὸ σῶμα καὶ αἷμα τοῦ Χρι- vini in Christi corpus et sanguinem, Dei potentiam στοῦ μεταβολῆς τὴν δύναμιν τοῦ Θεοῦ προβαλλό- opponiunus. Nam si Deum omnipotentem agnosμεθα. Εἰ γὰρ ὁμολογοῦσι τὸν Θεὸν παντοδύναμον cunt, nulla rei hujus hærebit dubitatio. Si erinə εἶναι, οὐδὲν τοῦτο διαπορήσουσιν. Εἰ γὰρ κατὰ δύο naturali vi subjecta aeris materia in ignem mutari ναμιν φυσικὴν ἡ ὑποκειμένη τοῦ ἀέρος ὕλη δύναται potest; potiori longe ratione Dei virtus, qui κατὰ τὸ εἶδος μεταβάλλειν εἰς πῦρ, πολλῷ μᾶλλον ἡ omnem rerum substantiam produxit, nedum τοῦ Θεοῦ δύναμις, ὡς ὅλην τὴν οὐσίαν τῶν πραγμάτ secundum speciem, verum etiam totam panis et τῶν παρήγαγεν, οὐ κατ᾽ εἶδος μόνον μεταβαλεῖ· ἀλλὰ vini substantiam, in carnis ac sanguinis substanτὸ ὑποκείμενον ὅλον τοῦ ἄρτου καὶ τοῦ οἴνου εἰς ὑπο tiam mutabit. Sin autem rursus aliquis, ob ea quæ κείμενον σάρκα καὶ αἷμα μεταποιήσει. Εἰ δέ τις sensui apparent, huic transmutationi abrogat fidem, πάλιν διὰ τὰ τῇ αἰσθήσει φαινόμενα τῇ μεταβολῇ cogitet divina! nobis ita proponi, ut sensilium ταύτῃ διαπιστεί, κατανοείτω ὅτι τὰ θεῖα ἡμῖν οὕτω rerum involucro obtecta sint. Idque adeo in causa προβάλλονται ὡς ὑπὸ παραπετάσμασι τοῖς αἰσθητοῖς. est, cur sub panis vinique symbolis (que nobis esca * Gen. 1, 11. * Joan. vi, 54, 55, 58. * 1 Cor. *, 28. σε ibid. 29. Fadem pene hom. 83 in Matth. et in I ad Cor. Σχῆμα μόνον πληρῶν. Solum personam implens; nempe Christum repræsentans ejusque personam velut induens, nec quasi a se, sed ut dicta ab illo verba proferens, quibus ubique Chry803tomus vim illam transmutandi sacra pignora in Christi corpus et sanguinem tribuit. Græci alii fere a Damasceno et vu synodo, επιφοίτησιν (adventum Spiritus sancti) ita urgent, ut nisi ejus invocatione, quam eorum liturgiæ habent post verba Dominica diu ante prolata, non omnino Dominicum corpus ac sanguinem, inque ea symbolorum transmutationem (quam et illa fieri exposcunt) videantur agnosere. Quam quæstionem tractavit P. Jac. Guar sodalis meus & μακαρίτης, in Euchol. aliique disput - tantes cum ævi sequioris Græcis. Illustrissimus ac reverendissimus Parisiensis archiep. Petrus de Marca ὁ μακαρίτης sic interpretabatur, cum questionis nodum solvere conaretur, ut diceret, Patres quasi unum quid accepisse quidquid ritus est liturgici, et (ut nos vocamus) canonis, nec salis distinxisse quid quæque pars efficiat; in quo paulo subtilius laboravit sequens Scholasticorum sedulitas: : quam ipsam intra suos terminos coercere conveniat, quibus et præivit magnus Chryso - stomus, vir certe mihi σχολαστικώτατος, cujus et scholasticen, methodumque disserendi ac distinguendi, solerterque enodandi quæ'perplexa videantur, in aliis Patrum, magno praesertim Augustino, desiderem. Hom. S. in Joan.

consueta est) hæc sumenda tradiderit, ne quid "Οθεν διὰ τοῦ ἄρτου καὶ τοῦ οἴνου τῆς συνήθους horridum ac insuetum sensui videretur. Haud tamen rem specie tenus ac figura geri existimamus. Potens enim est, ut diximus, Deus, tum subjecta dona transmutare, tumque rursus priora accidentia conservare. Contingit itaque spiritalem vitam affinitatem quamdam et similitudinem cum corporali habere. Quemadmodum enim in illa naturales vires intelliguntur, quibus aliquid nascatur et augeatur ac nutriatur, sic et in ista. Baptisma enim, quo spiritalis hominis regeneratio præstatur, cum gignendi facultate convenit. Unguenti perfusic, quo spiritale augmentumn ad perfectum robur perducit, cum augendi facultate. Sacramentorum perceptio, qua spiritalis cibus præbetur, cum nutrimento. ἡμῖν βρώσεως δέδωκεν ἐκείνων μεταλαμβάνειν, ἵνα μὴ ξένον τι καὶ ἄηθες τῇ αἰσθήσει δοκῇ· οὐ μὴν οὐδὲ κατὰ φαντασίαν γίνεσθαι τοῦτο πιστεύομεν. Δυνατός γάρ, ὡς εἴπομεν, ὁ Θεὸς καὶ τὴ ὑποκείμετον μεταβάλλειν, καὶ τὰ πρότερον συμβεβηκότα πά λιν διατηρεῖν. Συμβαίνει τοίνυν τὴν πνευματικὴν ζωὴν ἀναλο γεῖν τῇ σωματικῇ. Ωσπερ γὰρ ἐν ἐκείνῃ τὸ γεννητικὸν καὶ αὐξητικὸν καὶ θρεπτικόν, αἱ φυσικαὶ αξ ται δυνάμεις, θεωροῦνται, οὕτω καὶ ἐν ταύτῃ. Το μὲν γὰρ βάπτισμα, δι᾿ οὗ ἡ νοητὴ τοῦ ἀνθρώπου ἀναγέννησις γίνεται, ἀναλογεῖ τῇ γεννητικῇ· ἡ δὲ τοῦ μύρου χρίσις, δι' οὗ ἡ πνευματικὴ αὔξησις ἐπὶ τελείαν ἰσχὺν ἄγουσα, τῇ αὐξητικῇ· ἡ δὲ μετάληψις τῶν ἁγιασμάτων, δι' οὗ ἡ πνευματική τροφή, τῇ θρεπτικῇ ἀναλογεί. Πάλιν ἐπειδὴ συμβαίνει καὶ ἐμπόδιον περὶ τὴν σωματικήν ζωήν, καθὸ ἕκαστον ἀσθενεῖ· ἀναγ καίως εἰσάγεται ἀπὸ τῶν ἔξωθεν ἡ τοῦ ἀσθενῶς ζῶντος θεραπεία. Τοῦτο δὲ θεωρεῖται καὶ κατὰ τὴν πνευματικὴν ζωήν. Ὁ γὰρ ἄνθρωπος, διότι ἐστὶν αὐτεξούσιος, δύναται ἁμαρτάνειν, ὅταν ἔξω τοῦ λόγου καὶ τῆς ἀκολουθίας τῶν ληφθέντων αὐτῷ μυστηρίων ἐνεργῇ τι. Εἰ μὲν οὖν ἐν τῇ ψυχῇ γίνεται μόνον ἡ ἀσθένεια αὕτη καὶ ἡ παρατροπή, διὰ τοῦ μυστηρίου τῆς μετανοίας επανορθοῦται· εἰ δὲ ἀπὸ τῆς ἐν τῇ ψυχῇ ἁμαρτίας ἐπὶ τὸ σῶμα ἡ ἀσθένεια διαβαίνει διὰ τὴ συμφέρον τοῦ τὴν ἁμαρτίαν πεποι· ηκότος (καὶ γὰρ πολλάκις ἀσθενεῖ τις δι᾿ ἁμαρτίας, ἵνα σωφρονισθῇ), επανορθοῦται διὰ τοῦ μυστηρίου τοῦ εὐχελαίου, ο τελευταία λέγεται χρίσις Rursus vero quoniam accidit etiam impedimentum aliquod in vita corporali, quatenus ægra quisque valetudine exsistit, necessario ejus qui sic agre habet, exterius petitis remediis reparanda seu fovenda valetudo est. id vero etiam in spiritali vita consideratur. Homo enim quod arbitrii facultate præditus est, peccare potest, cum extra rationis metas, secus ac est suadeat mysteriorum quibus impartitus est, puritas atque sanctitas, aliquid egerit. Siquidem igitur ægritudo hæc ae perversio in animo solum contigerit, per penitentiæ sacramentum emendatur. Sin autem a peccato, ο quo laborat animus, ægritudo ad corpus transit, quod sic illi conducit qui peccatum commisit (sæpe enim contingit, ægritudine laborare aliquem propter peccata, ut erudiatur), emendatur per unctionem sancti olei, quam extremam unctionem vocant, Datur igitur peccatoribus post baptisma, quæ per pœnitentiam et confessionem præstatur, curatio et emendatio. Non datur autem ea curandi, quod quis codein rursus baptismate donetur, per hunc scilj. cet modum. Quia enim per baptisma cum Christo cruci configimur, ut ait Apostolus, • Quotquot baptizati sumus in Christo, in morte ipsius baptizati sumus“., Et rursus, ‹ Consepulti igitur çum en sumus per baptismuni ". › Sicut non convenit Christum denuo crucifgi, sic neque peccantes post baptismum par est iterum baptizari. Ac sicut qui #8 Rom. vi, 34. 67 Coloss. 11, 12. "Ο τελευταία λέγεται χρίσις. Sic usu moderno, extremam unctionem vocant, quæ antiquiori potius unctio infirmorum, affiniusque verbis Jacobi: Ασθενεί τις ἐν ὑμῖν; Infrmatur quis in vobis? Quam vocem liquet usurpari de quovis paulo languidioribus viribus, ex ægritudine qua laborat, etsi non omnino depositas sit, et cujus prozinia, jam tumque futura mors exspectatur. Nempe sacramenti effectus infirmi relevatio est ac samitas, per modum medicinæ agroto præslanda, illique a Deo impetranda, si modo ex ejus rationibus sit, nec alio feraut divina decreta: cui instituto et fini non satis congruere videtur, quod tum dempun ægrotus ungatur, cum vix nisi miraculo ad Δίδοται τοίνυν τοῖς ἁμαρτάνουσι μετὰ τὸ βάπτι σμαἡ διὰ τῆς μετανοίας καὶ ἐξαγορεύσεως θερα πεία καὶ ἐπανόρθωσις. Οὐ δίδοται δὲ αὕτη ἡ θερα πεία διὰ τοῦ πάλιν τὸ αὐτὸ βάπτισμα βαπτισθῆναι κατὰ τοῦτον τὸν τρόπον. Ἐπεὶ γὰρ συσταυρούμεθα τῷ Χριστῷ διὰ τοῦ βαπτίσματος, ὥς φησιν ὁ Ἀπό στόλος, «Όσοι ἐβαπτίσθημεν εἰς Χριστὸν, εἰς τὸν θάνατον αὐτοῦ ἐβαπτίσθημεν,» καὶ πάλιν, ο Συνετ τάφημεν οὖν αὐτῷ διὰ τοῦ βαπτίσματος· ὥσπερ p τὸν Χριστὸν ἀνασταυροῦν οὐ προσήκει, οὕτω καὶ τοὺς μετὰ τὸ βάπτισμα ἁμαρτόντας οὐ δεῖ πάλιν pristina mania reparari potest. Sic certe Graeci, statim ac aliquis ægrotat, subestque aliquod vite discrimen, nec adeo propinquum, sacerdotes sacro illo ritu peruncturos advocant; nec semel duntaxat, sed et sæpius, eadem etiam nec intermissa ægritudine, quod a Latinorum ac nostratium usu remotius est: quin et nostris in diversis libris ritualibus ejus sacramenti ritus nonnihil varius est. Probandi maxime, qui ægroto gravius afecto, eamque ob rem Eucharistia ad viaticum muniendo, prius unctionem adhibendam jubent; que sit aliquid poenitentiæ ac ejus velut complementuin, et ad Eucharistiam, perinde ac reliqua omnia sacramenta, ut in linem ordinetur.

DE FRINCIPIIS FIDEI CATHOLICÆ. ἀναβαπτίζειν. Καὶ ὥσπερ οἱ τῆς φυσικῆς καὶ σωμα- naturalem ac corporalem vitam per generationem τικῆς ζωῆς διὰ γεννήσεως τυχόντες, ἂν ἐμπέσωσι νόσῳ τινὶ ἐναντιουμένῃ τῇ τελείᾳ ταύτῃ ζωῇ, οὐκ ἀναγεννώμενοι πάλιν, ἀλλ' ἑτέρῳ τρόπῳ ἀλλοιώσεως θεραπεύονται, ἀπαλλαττόμενοι τῆς νόσου· οὕτω καὶ πρὸς τὸ βάπτισμα, πνευματικὴν οὖσαν ἀναγέννησιν, ἀνακάμψαι οὐ δύνανται· ῖν ἐξαλείψωσι δηλονότι, & μετὰ τὸ βάπτισμα εἰργάσαντο ἁμαρτήματα. Διὰ δὲ της μετανοίας τοῦτο γίνεται. Τίς δὲ ὁ τρόπος τῆς μετανοίας, καὶ πόσα αὐτῆς εἰσι μέρη, καὶ ποίους τινὰς εἶναι δεῖ τοὺς εἰς τοῦτο τεταγμένους πνευμα τικοὺς ἄνδρας καὶ πῶς τοὺς μετανοοῦντας αὐτ τοῖς προσέρχεσθαι δεῖ, καὶ τίνι τρόπῳ τὴν τούτων θεραπείαν ἐπινοεῖν· καὶ πῶς ἔστι τῶν ἁμαρτημά των ελευθεροῦσθαι, ἑτέρας ἂν εἴη πραγματείας" ἄλλως τε καὶ πνευματικῶν ἀνδρῶν τὸ ταῦτα διαιτῶν κατὰ λόγον ὀρθόν, ὅπερ εἰς κατάληψιν ἔσται τοῖς ἐπιοῦσι τὰς τῶν διδασκάλων γραφάς. Ἐπεὶ δὲ, καθάπερ είπομεν, ἐκ τῆς τῆς ψυχῆς αρρωστίας νόσος τις ἐπὶ τὸ σῶμα διαδίδεται διὰ τὴν πρὸς ἄλληλα σχέσιν τε καὶ συμπάθειαν, τοῦ σώματος λέγω καὶ τῆς ψυχῆς, ἥτις δὴ νόσος δι' ὠφέ λειαν γίνεται κόλασις γάρ ἐστι διὰ τὴν ὀφειλομένην αὐτῷ τιμωρίαν, μόνον εἰ τὴν ἀῤῥωστίαν ταύτην δ ἄνθρωπος εὐχαρίστως ὑπομένῃ· πολλάκις δὲ ὑπὸ ταύτης νόσου ἐμποδίζεται ὁ ἄνθρωπος εἰς τὸ ἐργά σεσθαι τὸ ἀγαθὸν, καὶ διὰ τοῦ ἀγαθοῦ ἔργου ἐπιτυ χεῖν τῆς πνευματικῆς σωτηρίας δίδοται τὸ μυστή ριον τῆς τελευταίας χρίσεως, ήγουν τὸ εὐχέλαιον· ὅπερ καὶ αὐτὸ πνευματικὴ ἰατρεία ἐστὶν, ἵνα ἀπαλ λαττώμεθα τῆς τοῦ σώματος ἀῤῥωστίας, ἥτις ἐμ ποδισμός γίνεται πρὸς τὰ πνευματικά έργα. Περὶ ὧν ὁ θεῖος ἀπόστολος γράφει, ο Ασθενεί τις ἐν ὑμῖν; προσκαλεσάσθω τοὺς πρεσβυτέρους τῆς Ἐκκλησίας, καὶ εὐξάσθωσαν ἐπ' αὐτὸν, ἀλείφοντες αὐτὸν ἐλαίῳ ἐν τῷ ὀνόματι τοῦ Κυρίου· καὶ εὐχὴ τῆς πίστεως σώσει τὸν κάμνοντα, καὶ ἐγερεῖ αὐτὸν ὁ Κύριος κὶν ἁμαρτίας ᾗ πεποιηκώς, ἀφεθήσεται αὐτῷ.» Εἰ δὲ μὴ ἀπαλλάττοιντο διὰ τούτου τῆς τοῦ σώματος ἀρρωστίας, οὐκ αἰτιᾶσθαι δεῖ τὴν τοῦ μυστηρίου τούτου δύναμιν. Πολλάκις γὰρ καὶ τὸ θεραπευθῆναι σωματικῶς πρὸς τοὺς ἀξίως τὸ μυστήριον τοῦτο λαμβάνοντας οὐκ ἔστι χρήσιμον πρὸς τὴν πνεύμα τικὴν σωτηρίαν. Ἴσως γὰρ οὐδὲ χρήσονται τῇ ὑγείᾳ πρὸς τὸ συμφέρον. Οὐ μέντοι ἀνωφελῶς πάλιν τοῦτο λαμβάνουσιν, εἰ καὶ μὴ ἡ σωματική θεραπεία ἀκολουθήσει. ὠφελεῖ γὰρ κατ' ἄλλον τρόπον. Εἰς μὲν γὰρ τὰς ἀσωμάτους νόσους, αἵτινές εἰσιν εὐκολία πρὸς τὰ κακὶν, ἀμέλεια πρὸς τὸ ἀγαθὸν, διὰ τῆς 64 ↓ac. v, 14. Πνευματικοὺς ἄνδρας. Sic Græci eos vocant, qui illis a sacris confessionibus sunt, et pœnitentiis præfecti; plerique illis monachi sacerdotio fulgentes, quos ἱερομονάχους vocant. Nec fere aliter quam ex canonum rigore judicant; quorum codicem in promptu habent, dum confessiones audiunt, ut ex illo penas, τὰ ἐπιτίμια, decernant. Sic ex illis audivi qui Græcorum usi familiaritate sunt apud eos missi apostolici. Utque sancta sit nacti sunt, si in morbum aliquem perfectæ huic vitæ adversantem inciderint, non quod denuo gene rentur, sed alio immutationis modo, morbo liberantur atque sanantur; sic fieri nequit, ut baptisma (quæ spiritalis generatio est) reparatur; ut nimirum peccata post baptismum commissa illo deleantur, sed id præstatur per pœnitentiam. Quinam vero sit penitentiae modus, quote ejus partes, quales item esse oporteat, qui huic muneri præfecti sint viri spiritales, ac quomodo poenitentes ad eos accedere debeant quæ eorum salutis excogitanda ratio; . quove modo a peccatis contingat liberari, alterius operæ sit; præterquam quod spiritalium virorum ex recta ratione horum arbitrium est ac dispensatio, quæ et intelligent, qui doctorum hoc argumento scripta legerint. Quia vero, ut dicebamus, ex animi ægritudine morbus quidam in corpus diffunditur, ob eorum (animi scilicet ac corporis) mutuam habitudinem ac necessitudinem; qui utique morbus utili Dei consilio provenit. Etenim castigatio est, ob eam cujus homo reus est, pœnam; si modo ejus morbi vim cum gratiarum actione sustinuerit. Haud raro tamen per cam ægritudinem impeditur homo ne bonum operetur, ac ne operando, spiritalem salutem consequatur; idcirco extremæ unctionis sacramentum (oiei scilicet junctis precibus inunctio) datur. Estque spiritalis hæc curatio, ut a corporis morbo liberemur, qui impedimento est ne spiritalia opera præstemus. De quibus divinus Apostolus scribit: • Infirmatur quis in vobis? inducat presbyteros Ecclesiæ, et orent super eum, ungentes cum oleo in nomine Domini: et oratio fidei salvabit ægrotum, et eriget eum Dominus; et si in peccatis fuerit, remittentur ei ". Sin autem aliqui hujus vi sacramenti a corporis morbo minime liberantur, haud tamen id illi dandum vitio sit. Sæpe enim etiam corpore sanari, vel si digne sacramentum aliqui suscipiant, ad spiritalem salutera non conducit. Forte enim nec pro eo ac utile est, corporis illa sanitate utentur. Non tamen inani conatu nulloque fructu sacramentum suscipiunt; tametsi corporalis sanitas non sequatur. Juvat enim secundum alium nodum. Incorporei namque morbi (pronitas scilicet ad malum, bonique præstandi neglectus) penitentise medicamine, uti diximus, curanda sunt. Quia tamen homo, qua vel laborat seguitie, vel quibus hæc disciplina, plures tamen in barathrum trudia, dun malunt vulnera celare, quam austeriori illi disciplinæ subjacere. Latinorum longe mitior, qua fere omnia confessarii arbitrio permittuntur; ipso tamen non omnino libero, sed æquitatis legibus astricto, pro scilicet ratione, ipsiusque poenitentis facultate ac modo: ne, quod salutis remedium est, præ bumana fragilitate flat ruinæ occasio.

sxculi variis curis distrahitur, quas dicebam, μετανοίας, ὡς εἴπομεν, δεῖ θεραπεύειν· ἐπεὶ δὲ ὁ ægritudines, in seipso perfecte non sanat, Sacramentum hoc ad salutein homini datum est; quo nimirum ejus susceptione id impleat, quod ad illius curationis, quam praestat poenitentia, perfe ctionem desiderabatur, ejusque damnationis reatu liberetur, cui idcirco obnoxius est, quia poenitentiæ canonem non peregit; ut scilicet nihil in eo residuum sit, quo animus excedens futuram gloriam consequi impediatur. Præterea contingit nec meminisse, nec vero nosse quæ quis commisit omnia peccata, ut per peniten-. tiam illa delere possit. Quin et quotidiana peccata sunt, sine quibus fieri non potest ut vita hæc transigatur: quibus omnibus necessario per hoc sacramentum emundatur. Unde et addit:. Et si in peccatis fuerit, dimittentur ei.» Unde liquet sacranientum hoc extremum esse, velut scilicet spiritalis omnis sanationis signaculum; esseque bis qui morbo laborant adlibendum; ac præcipue illis, qui eum, cujus rei erant, canonem non expleverunt. Esseque a:leo iterum illis adhibendum, si in eamdem necessitatem devenerint. Nihil enim velat, ob naturæ infirmitatem, quin homo in eadem delicta relabatur; ut et sæpius eodem curationis genere indigeat uti etiam contingit in vita corporali, in qua eædem accidunt ægritudines, eademque rursus illis curandis adhibenda remedia sunt. ἄνθρωπος ἢ διὰ ῥαθυμίαν ἢ διὰ τοὺς ποικίλους του βίου περισπασμούς οὐ τελείως θεραπεύει τὰς προειρημένας ἐν αὐτῷ ἀῤῥωστίας, ἐπὶ σωτηρία τὸ μυα στήριον τοῦτο τῷ ἀνθρώπῳ δέδοται, ὥστε ἀναπλη ροῦσθαι διὰ τούτου τὸ ἀτελὲς τῆς θεραπείας ἐκείνης, ἢ διὰ μετανοίας ἐγίνετο, καὶ ἐλευθεροῦσθαι τῆς καταδίκης τῆς ὀφειλομένης αὐτῷ, ὅτι οὐκ ἐτελείωσε τὸν τῆς μετανοίας κανόνα· ἵνα μηδὲν ἐν αὐτῷ ἀπολειφθῇ δυνάμενον ἐν τῇ ἐξόδῳ τῆς ψυχῆς ἐμποδίσαι ταύτην τοῦ τυχεῖν τῆς μελλούσης δόξης. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ συμβαίνει μήτε μνημονεύειν μήτε γινώσκειν πάντα ὅσα ἔπραξε τις ἁμαρτήματα, ὥστε δύνασθαι διὰ μετανοίας ταῦτα ἐξαλείφεσθαι. Εἰσὶ δὲ καί τινα καθημερινὰ ἁμαρτήματα, ὧν χω ρὶς οὐκ ἔστι τὸν βίον τοῦτον διελθεῖν· ὧν πάντων ὁ ἄνθρωπος ἀναγκαίως καθαίρεται διὰ τούτου τοῦ μυστηρίου. Διὸ καὶ προστίθησι, ο Καν ἁμαρτίας η πεποιηκώς, ἀφεθήσεται αὐτῷ.» Οθεν δῆλον ὅτι τελευταῖόν ἐστι τὸ μυστήριον τοῦτο, ὥσπερ ἐπισφράγισμα πάσης τῆς πνευματικῆς ἰατρείας· καὶ ὅτι τοῖς ἀσθενοῦσι προσάγειν δεῖ· καὶ μᾶλλον ἐκείνοις, οἱ δι' ἀσθένειαν οὐκ ἐξεπλήρωσαν τὸν ὀφειλόμενον αὐτοῖς κανόνα· καὶ ὅτι τοῖς αὐτοῖς πάλιν δεῖ προσά γειν, εἰ πρὸς τὴν ὁμοίαν ἔλθοιεν ἀνάγκην. Δύναται γὰρ ὁ ἄνθρωπος τοῖς αὐτοῖς πάλιν ατοπήμασι περιπίπτειν διὰ τὴν τῆς φύσεως ἀσθένειαν· ὥστε καὶ πολλάκις τῷ αὐτῷ τρόπῳ τῆς θεραπείας χρή σθαι· καθάπερ καὶ ἐν τῇ σωματικῇ ζωῇ τὰ αὐτὰ Οι αρρωστήματα συμβαίνει, καὶ πάλιν τοῖς ὁμοίοις θεραπεύονται φαρμάκοις. Rursus, quia corporalis vitæ auctores, ejusque ordinatores seu rectores, duobus modis considerantur; vel scilicet secundum naturæ fœcunditatèm, quod spectat ad parentes; aut secundum politicum regimen ac principatum, ad vitæ tranquillitatem pacemque conservandam, quod regum muneris est ac magistratuum: sic quoque in spiritali vita, sunt qui subministrent fac custodiant spiri talem vitam; idque illi spiritali duntaxat ministerio præstant, quod spectat ad ordinis sacramentum; suntque adeo qui et spiritalem simul et corporalem vitam conferant, quod illo sacramento prastatur, quo vir uxorque conveniunt ut prolem gignant religiosaque pictate ac Dei cultu enutriant. Alioqui enim nequit fieri ut humanum genus, dum rerum hæc universitas ad extremum immutetur, permaneat. Quod item nuptiae nihil turpitudinis habeant; quanquam enim virginitas nobilior est, haud proinde exsecrabiles nuptiæ nihilque honorabiles ". Unde et Christus sua eas præsentia honoravit in Cana”. Ex ratione tamen cum aliis utendum sacramentum, tum isto. Si enim vel in hoc vel in reliquis, quod sit ex ratione deficiat, nedum nullam afferunt utilitatem, verum etiam alieno a ratione usu plurimum nobis damnum creant. De illis itaque sacramentis, quæ nobis data sunt * flebr. xi, 4. το Joan. 11, 1. ' Πάλιν ἐπεὶ οἱ χορηγοί καὶ τακτικοὶ τῆς σωματι κῆς ζωῆς διχῶς θεωροῦνται· τουτέστιν, ἢ κατὰ τὴν τῆς φύσεως γονιμότητα, ὅπερ ἐστὶ τῶν γονέων, ἢ κατὰ τὴν πολιτικὴν ἀρχὴν, δι' ἧς τὸ εἰρηνικὸν τῆς ζωῆς συντηρείται, ὅπερ τοῖς βασιλεῦσι καὶ ἄρχου σιν ἀνήκει· οὕτω καὶ ἐν τῇ πνευματικῇ ζωῇ, εἰσὶ μὲν χορηγοὶ καὶ φυλακτικοὶ τῆς πνευματικής ζωής κατὰ τὴν πνευματικὴν διακονίαν μόνον, ὅπερ ἐστὶ τοῦ μυστηρίου τῶν τάξεων· καὶ θεωρεῖται τοῦτ ἐν τοῖς ἀρχιερεῦσι καὶ τοῖς ἄλλοις οἰκονόμοις τῆς πνευματικῆς πολιτείας· εἰσὶ δὲ καὶ κατὰ τὴν πνευ· ματικὴν ζωὴν ὁμοῦ καὶ σωματικήν· 8 γίνεται διὰ τοῦ μυστηρίου, καθ' 8 συνέρχονται ὁ ἀνὴρ καὶ ἡ γυνή, ὥστε γεννῆσαι τέκνον καὶ ἀναθρέψαι εἰς τὴν τοῦ Θεοῦ λατρείαν. Αλλως γὰρ οὐκ ἔστι διαμένειν τὸ ἀνθρώπινον γένος μέχρι τῆς τοῦ παντὸς ἐπὶ τὸ ἔσχατον ἀλλοιώσεως· καὶ ὅτι γάμο; οὐκ ἔστιν αἰσχρόν οὐ γὰρ εἰ ἡ παρθενία τιμιώτερον, βδελυκτὸν καὶ άτιμον τὸ τοῦ γάμου. Διὸ καὶ ὁ Χριστὸς αὐτὸν ἐτίμησεν ἐν Κανᾷ τῇ ἑαυτοῦ παρουσία. Πλήν κατά λόγον δεῖ καὶ τοῖς ἄλλοις καὶ τούτῳ χρῆσθαι. Εἰ γὰρ τὸ κατὰ λόγον ἄπεστι καὶ ἐπὶ τούτου καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων μυστηρίων, οὐ μόνον οὐδὲν ὠφελούμεθα, ἀλλὰ καὶ βλαπτόμεθα παρ' αὐτῶν διὰ τὴν ἄλογον χρήσιν ἡμῶν. Περὶ μὲν οὖν τῶν παραδεδομένων ἡμῖν μυστηρίων

6'0 curationem, hæc sub compendio percurrimus: que vero in eis altiora sunt et subtiliora, his qui divinas Scripturas legent, et ab Ecclesiæ Dei doctoribus clarius manifesta flent. εἰς ἀναγέννησιν καὶ θεραπείαν τῆς ἡμετέρας φύ- ad natura nostræ spiritali vita regenerationem ac σεως κατὰ τὴν πνευματικὴν ζωὴν ταῦτ' ἐν ἐπιτομῇ διήλθομεν· τὰ δὲ βαθύτερα καὶ λεπτότερα ἐν αὐτοῖς τοῖς τὴν θείαν μετιοῦσι Γραφήν, καὶ τοῖς διδασκά λοις τῆς τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίας τρανότερον ἀνακα λυφθήσεται. Quin etiam a diabolo scelesta quædam, pro ejus ratione, tradita sacramenta sunt ac mysteria, iis qui Filii Dei nomen ablegant ac quod ille home factus est, ipsique diabolo sese mancipant, aut qui etiam sub Dei nomine pietatis larvå ab eo seducuntur. Nam apud hos quoque jejunia sunt et eære - moniæ festorumque solemnia, et lustrales expiationes et lumina; dum nimirum, se nequissimus in Παρέδοντο δὲ καὶ ὑπὸ τοῦ διαβόλου μυστήριά τινα ἐναγῆ κατ᾽ αὐτὸν τοῖς τὸ ὄνομα τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ ἀρνουμένοις καὶ τὴν ἐνανθρώπησιν αὐτοῦ, καὶ ὑποταττομένοις αὐτῷ τῷ διαβόλῳ, ἢ καὶ ὑπὸ τῷ τοῦ θεοῦ ὀνόματι ὑπ᾽ ἐκείνου ἐν εὐσεβείας προσχήματι ἀπατωμένοις. Καὶ γὰρ καὶ παρὰ τούτοις εἰσὶ καὶ νηστείαι καὶ τελεταὶ καὶ ἑορταὶ καὶ ἀπολούσεις καὶ φῶτα, εἰς ἄγγελον φωτὸς τοῦ πονηροῦ ἑαυτὸν με τασχηματίζοντος· καίτοι καὶ ἡμῖν εἰσι φῶτα καὶ η angelum lucis transdigurat '', quanquam ne nobis ἐλλάμψεις· ἀλλ᾽ οὐ τοιαῦτα, ὁποῖα οἱ μάρτυρες της” quidem desunt lumina et illustrationes; haud laἀληθείας ἐν ταῖς φυλακαῖς ἑώρων, ἅπερ ἔσθ' ὅτε men qualia veritatis testeś (sarcti nimirum martyκαὶ ὑπὸ τῶν ἀπίστων βλέποντο, εἰς ἔλεγχον μὲν res) in ergastulis constituti viderunt; quæ et ipsis αὐτῶν καὶ κατάκρισιν, εἰς θάρσος δὲ τῆς ἐκείνων quandoque infidelibus conspecta sunt, ad eorum) ψυχῆς, καὶ ἀῤῥαβῶνα καὶ ἐλπίδα καὶ πληροφορίαν revincendam pervicaciam ac condemnationem; τῆς μελλούσης αὐτοὺς ἐκδέξεσθαι μακαριότητος, sanctorumque fiducia augendos animos, arrhaboκαὶ εἰς ἔνδειξιν τοῦ ὅτι τὰ παρὰ τῶν μαρτύρων nemque ac spem certamque exspectationem præ-" ἔργα ἀποδοχῆς ἔτυχον παρὰ τῷ Θεῷ. Ἐκεῖνα δὲ standam, excepturæ illos beatitatis; ac den›um ut θόρυβον καὶ ταραχὴν καὶ τρόμον ἐμποιοῦσι τῇ ψυχῇ. inde claresceret, martyrum opera ac passiones Deo Ὅθεν τοσοῦτον διαφέρουσιν ἀλλήλων, ὅτι τὰ μὲν accepta esse. Illa vero ac diabolica animum turἡμέτερα μυστήρια ἀληθιναί εἰσι καθάρσεις, αναδι- bant, terroremque ac horrorem ingerunt. Tantoque δάζουσαι ἡμᾶς πρὸς οὐρανὸν, καὶ προξενοῦσαι την hæc a se invicem distant discrimine, ut nostra τοῦ Θεοῦ βασιλείαν, καὶ ἐνοῦσαι αὐτῷ τῷ Θεῷ, ἂν mysteria ac sacramenta veræ sint lustrationes quæ μόνον τὴν προσήκουσαν εὐλάβειαν καὶ πίστιν ἔχω- in cœlum provehant, Deique regnum concilient, ae μὲν πρὸς τὴν παραδοδεῖσαν ἡμῖν ὑπ᾽ αὐτοῦ πίστιν, ipsi Deo couniant, si modo solum convenientem καὶ φυλάττωμεν αὐτὴν ὑγιῶς καὶ λόγοις καὶ ἔργοις· pietatem fidemque erga traditam nobis ab ipso Gαἱ δὲ τῶν ἔξω καθάρσεις, οἷαί εἰσι τῶν ἀρνουμένων dem habeamus, sanamque eam verbis pariter et τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ καὶ τὴν σάρκωσιν αὐτοῦ, πρὸς τὸ operibus custodiamus. Profanae vero expiationes, σκότος τὸ ἐξώτερον ἄγουσι, καὶ τοῦ διαβόλου κλη- quales sunt eorum qui Dei Filium ejusque incarnaρονόμους ἐργάζονται· ἐκείνους δηλονότι, οἵτινες tionem negant, ad tenebras exteriores ducunt, ac ἀπατώμενοι καὶ πλανώμενοι παρ' αὐτοῦ δι εἰδωλο diaboli hæredes efficiunt; illos scilicet qui ab eo λατρείας καὶ ἄλλων τινῶν πεπλανημένων δογμάτων, seducti erroreque abacti per idololatriam et alias καὶ διὰ τῶν μυσαρῶν αὐτοῦ καθάρσεων προσέχουσιν quasdam falsas doctrinas, ejusque exsecrandlas luαὐτῷ· ἢ καὶ, ὡς νομίζουσι, τὸν Θεὸν ἐπισφαλῶς, strationes, auinum ei attendunt; vel etiam, ut καὶ οὐχ ὡς δεῖ, προσκυνοῦσιν. Οσα μὲν οὖν ἀπὸ opinantur, superstitiose falsoque, nec ut decet, πίστεως ἀναμφιβόλως ὁμολογοῦμεν περὶ τῆς σαρ Deum adorant. Quæ porro ex fide citra ullam duχώσεως τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, ταῦτ᾽ ἐστὶ τὰ κεφαλαιωδέστερα. bitationem de Filii Dei incarnatione credimus, isla compendiosius tradita sunt. CAPUT VII. Ἔτι περὶ τῆς σαρκώσεως ἐκ λόγων, ὡς ἐνδέ- Adhuc de incarnatione, ex rationum momentus qua χεται. Ἵνα δὲ καὶ λόγον ἔχωμεν συμφωνοῦντα ἡμῖν εἰς τα ἀπὸ τῆς πίστεως, καὶ ἵνα ὅταν τις τῶν ἀπίστων ἀνειδίζῃ ἡμῖν Πώς λέγομεν ὅτι ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ ἐσαρκώθη καὶ ἀπέθανε, λέγειν ἔχωμεν, "Οτι οὐδὲν ἄτοπον ἀκολουθεῖ, ἀλλὰ καὶ δικαιότατον καὶ πρεπωδέστατον, καὶ οὐκ ἄλλως ἔδει γενέσθαι, λέγομεν Μη. Φανερὸν τοῦτο πᾶσιν ἀνθρώποις, ὅτι τὰ λογικὰ Σάντα, ἄγγελοι καὶ ἄνθρωποι, δια λόγου ἐνεργοῦσι· καὶ μάλιστα φανερὸν ἐπὶ τῶν οἰκοδόμων καὶ τῶν ἄλλων τεχνιτῶν πάντων. Ο γὰρ οἰκοδόμος συλλαμβά- * 11 Gor. si, 11. tum res patitur. Ut vero etiam rationem in illis quæ sunt de fide nobis consentientem habeamus, et ut cum infidelium aliquis exprobraverit, Quomodo Dei Filiums Incarnatum a:que mortuum esse dicamus; respondere possimus: nullum inde absurdum sequi; quin istud tum justissimum esse tum decentissimum nec rem aliter geri debuisse, etiam dicimus. Cunctis manifestum mortalibus est, omnia ratione prædita (angeles scilicet atque homines) per rationem operari; ac cumprimis res in illis manifesta est, qui ædes ædificant, ac reliquis omnibus

artifcibus. Architectus enim exstruendarum ædium νει ἐν τῷ ἑαυτοῦ νῷ τὸ εἶδος καὶ τὴν θέσιν τῆς τυχού foruiain situmque mente sua concipit; sicque ac talem domum edificandam animo designat, illaque instructus ratione ædificat. Ac rursus, ea casu aliquo dissoluta, per eamdem qua prius considerat ac secundum camdem rationem instaurat; si modo ita animo comparatus est, ut eamdem in omnibus cum priore illique similem domum velit reædificare. Hæc autem ratio seu sermo interior dicitur residensque in animo; ac præ reliquis, uti diximus, Dei Sermonis seu Verbi imago est. Per hunc enim sic in animo residentem sermonem ac rationem rationales dicimur, sive dormimus, sive tacemus; non per eum qui ore profertur. Hic enim sermo non semper est. Sermo igitur interior et in animo resilens longe nobilior sermone prolatitio est, qui scilicet per verba quædam atque nomina exterius profertur. Hic enim propter illumn consistit, ac quodammodo illi accidens exsistit. Hincque adeo fit, at non sic apte ac convenienter prolatitius sermo in exemplum assumiatur ac simulacrum divini Sermonis seu Verbi; sed ut potius qui in animo resi - det, ut qui nobilior sit. Nam etiam debemus divina repræsentare ex iis, quorum major præstantia sit. Nihil porro in creates mente nostra, in eaque sermone ac verbo seu ratione, præstantius occurrit; unde etiam hujus ratione homo dicitur imago Dei. Verumtamen hic quoque valde a Dei Sermone ac · Verbo deficit. Dei enim Sermo ipse vere exsistens ac efficax est; in animo autem residens, mentis accidens est. Ex iis erim quæ oculis videntur ac mente intelliguntur, sensus opera menti advenit; quandiu scilicet versatur in corpore illique conjuncta est. Idcirco etiam imperfectus est, qui paulatim contexatur, ortuque posterior sit. Ipsum enim penes quod intelligendi facultas, ac locus specie rum quæ in intellectum cadunt, mens est, gnæ substantia est. Quæ autem postea menti sua vi ab ex” terioribus sensus opera, corpore jam organis perfecto, adveniunt, cuncta hæc accidentia sunt. Unde etiam eum qui multa novit, multa doctum dicimus, seu qui multa didicerit. Quia igitur etiam Deus rationalis (seu magis Sermone Verboque præditus) est: ac qui diffiteaLur nullus est; nee ejus Sermo ac Verbum accidens est (absurdum quippe ut ullum in Deo dicatur accidens), sed vere exsistens et vivens perfectanique est; idcirco dicimus Deum per Verbum suum cuncta condidisse. Cum ergo per ipsum facta sint omnia, ac per illud homo factus fuerit alque formatus, per ipsum nihilominus, eúm qui contritus fuerat, conveniens fuit reparari: per hunc scilicet moðum. Quia enim humanum genus ex illis est, quæ a Den ratione utentia condita sunt; bomo quatenus ra. tione liberique arbitrii facultate præditus, reliquis inanimatis et animatis brutisque animantibus præcellit; quod item alia propter hominem condita sunt, ut per rationem et scientiam illis praesit 11. Bruta namque animantia nullo consilio omnia faciunt ad quæ moventur, naturali vi in illa incitata; haud secus ac terra et arbores sine ratione et voluntate ac consilio fructificant. Idcirco conveniens crat, eam homini curam adhiberi, qua reparareσης οικίας, ὅτι τοιάδε τις καὶ τοιάδε προσήκει οικοδο μηθῆναι, καὶ δι' ἐκείνου τοῦ λόγου ταύτην οικοδομεί, οὗ καὶ πρότερον καὶ κατὰ τὸν αὐτὸν λόγον, εἰ κατά πάντα τὴν αὐτὴν οἰκίαν τῇ προτέρᾳ καὶ ὁμοίαν βού λεται ἀνοικοδομεῖν. Ὁ δὲ τοιοῦτος λόγος λέγεται ἐν διάθετος· δς καὶ μᾶλλον τῶν ἄλλων εἰκών ἐστιν, ὡς εἴρηται, τοῦ Λόγου τοῦ Θεοῦ. Κατὰ τοῦτον γὰρ τὴν ἐνδιάθετον λόγον καὶ λογικοὶ λεγόμεθα, είτε κοιμώ μεθα, είτε σιωπῶμεν, οὐ κατὰ τὸν προφορικόν οὗτος γὰρ οὐκ ἀεὶ ἐστι. Πολλῷ οὖν ὁ ἐνδιάθετός ἐστι τοῦ προφορικοῦ τιμιώτερος, ὃς διὰ βημάτων καὶ ὀνομάτων ἔξωθεν προφέρεται. Οὗτος γὰρ δι' ἐκεῖνον συνίσταται, καὶ τρόπον τινὰ συμβεβηκός ἐστιν ἐκ:!- νῳ. Διὰ τοῦτο οὐ τοσοῦτόν ἐστιν οἰκεῖος ὁ προφορι κλς λόγος εἰς παράδειγμα καὶ εἰκόνα τοῦ Λόγου τοῦ Θεοῦ λαμβάνεσθαι, ἀλλὰ μᾶλλον ὁ ἐνδιάθετος ὡς τιμιώτερος· ἐπεὶ καὶ ἀπὸ τῶν τιμιωτέρων ὀφείλου μεν τὰ θεῖα εἰκονίζειν. Τιμιώτερον δὲ τοῦ ἐν ἡμῖν νοῦ καὶ λόγου οὐκ ἔστιν ἐν τοῖς κτίσματιν· ὅθεν καὶ κατὰ τοῦτο λέγεται ὁ ἄνθρωπος εἰκὼν τοῦ Θεοῦ. Καὶ γὰρ κατ' εἰκόνα ἐπλάσθη. Πλὴν καὶ οὗτος πάνυ λείπεται τοῦ Λόγου τοῦ Θεοῦ. Ὁ μὲν γὰρ ἐνυπόστα τος καὶ ἐνεργής· ὁ δὲ ἐνδιάθετος συμβεβηκός έστι τῷ νῷ. Ἀπὸ γὰρ τῶν ὁρωμένων καὶ νοουμένων διὰ τῆς αἰσθήσεως ἐπιγίνεται τῷ νῷ, ἐφόσον μετὰ σώ ματός ἐστι. Διὸ καὶ ἀτελής ἐστι κατ' ὀλίγον συμπλεκόμενος καὶ ὕστερος. Αὐτὸ γὰρ τὸ δυνάμενον νοεῖν καὶ ὁ τόπος τῶν νοητῶν εἰδῶν ἐστιν ὁ νοῦς, ὅς ἐστιν οὐσία. Τὰ δὲ τῷ νῷ δι' ἑαυτῶν ἐπιγινόμενα ἀπὸ τῶν ἔξωθεν ὕστερον συνεργούσης τῆς αἰσθήσεως μετὰ τὴν τελείωσιν τοῦ ὀργανικοῦ σώματος, ταῦτα πάντα εἰσὶ συμβεβηκότα. Διὸ καὶ τὴν πολλὰ ἰδόντα πολυμαθή λέγομεν. οι Ἐπεὶ τοίνυν καὶ ὁ Θεός ἐστι λογικός, 8 παρά πάντων ὁμολογεῖται· ὁ δὲ λόγο; αὐτοῦ οὐκ ἔστι συμβεβηκός (τὸ γὰρ ἐν τῷ Θεῷ συμβεβηκός λέγειν ἄτοπον)· ἀλλ᾽ ἔστιν ἐνυπόστατος καὶ ζῶν καὶ τέλειο;" διὰ τοῦτο λέγομεν ὅτι ὁ Θεὸς διὰ τοῦ ἑαυτοῦ Λόγου τὰ πάντα ἐποίησεν. Εἰ γοῦν δι' αὐτοῦ ἐγένετο πάντα, καὶ ὁ ἄνθρωπος δι᾿ αὐτοῦ ἐπλάσθη, δι' αὐτοῦ καὶ συντριβέντα πάλιν ἔπρεπεν αὐτὸν ἀνακαινισθῆναι. Επρεπε δὲ κατὰ τοῦτο. Ἐπεὶ γὰρ τὰ λογικὰ κτί σματα οἱ ἄνθρωποι τιμιώτερόν ἐστι τῶν ἄλλων ἀγύχων καὶ ἐμψύχων καὶ ἀλόγων ζώων, καθότι ἐστὶν ὁ ἄνθρωπος λογικὸν καὶ αὐτεξούσιον, καὶ ὅτι τὰ ἄλλα διὰ τὸν ἄνθρωπον ἐγένοντο, ἵνα ἄρχῃ αὐτῶν διὰ λόγου καὶ γνώσεως· τὰ γὰρ ἄλογα ζῶα δίχα βουλῆς ποιοῦσι πᾶν εἰς ὅπερ ἂν κινηθῶσι, τῇ φυσικῇ δυνάμει πρὸς ταῦτα κινούμενα, καθ' ὧν τρόπον ἡ γῆ καὶ τὰ δένδρα ἀλόγως καὶ ἀπροαιρέτως καὶ δίχα βουλῆς καρποφοροῦσι· διὰ τοῦτο ἔπρεπεν ἵνα καὶ τὴν ἐπιμέλειαν ὁ ἄνθρωπος εὕρῃ εἰς τὸ ἐπανορθω θῆναι, καὶ μᾶλλον ἢ εἴπερ ἄλλο τι τῶν ὁρωμένων κτισμάτων συνέβαινε καταπεσεῖν καὶ συντριβῆναι·

ἐπείπερ ὁ ἄνθρωπος τῆς ἀληθινῆς ὁδοῦ καὶ εὐθείας tur; potiori nimirum ratione, quam si ullum aliud creatorum visibilium collabi contigisset ac conteri; quod ille a vera rectaque via deflexerat et exerraverat, atque ab honore sibi divinitus concesso exciderat. Exerrarat vero et exciderat, quod non ita vitam instituerat, ut a principio illi Deus constituerat; sed quod voluntatem suam, quæ cœlestia quærere debuerat, perverterat; cumque hæc diligere ac velle et quærere oporteret, terrena et corporalia prætulerat, cupiditates sectatus et desideria ac libidines a ratione longe abhorrentes. Id vero homo aggressus est, quod facultate árbitrii ornatus formatus fuerat, nec ei Deus virtutis necessitaἐξετράπη καὶ ἐπλανήθη καὶ ἐκπέπτωκε τῆς παρὰ τοῦ Θεοῦ δοθείσης αὐτῷ τιμῆς. Ἐπλανήθη δὲ καὶ ἐξέπεσε, διότι οὐκ ἐπολιτεύετο ὥσπερ ἔταξεν αὐτὸν ὁ Θεὸς ἐξ ἀρχῆς· ἀλλ' ὅτι τὴν ἑαυτοῦ θέλησιν, ἥτις ώφειλε ζητεῖν τὰ οὐράνια, διέστρεψεν ὁ ἄνθρωπος καὶ ἀντὶ τοῦ ἀγαπᾶν καὶ θέλειν ταῦτα καὶ ζητεῖν, ᾑρετίσατο τὰ γήινα καὶ σωματικά· τὰς ορέξεις καὶ ἐπιθυμίας καὶ ἡδονὰς τὰς ἀλόγους. Ωρμησε δὲ ἐπὶ τοῦτο, ἐπειδὴ ὁ ἄνθρωπος αὐτεξούσιος ἐπλάσθη, καὶ τῆς ἀρετῆς οὐκ εἰσήγαγεν ὁ Θεὸς ἀνάγκην ἐν τῷ ἀνθρώπῳ, ἵν᾿ ἔχῃ στέφανον καὶ τιμὴν καὶ ἄξιον τὸν μισθόν, ὡς οίκοθεν τὸ ἀγαθὸν προαιρούμενος. tem indiderat, ut coronam et honorem diguamque mercedem consequeretur, ut qui ipse a se bonum eligeret. Κατὰ τὴν θέλησιν οὖν αὐτοῦ ὁ ἄνθρωπος έπλανήθη, καθ' δ ή τελειότης τοῦ ἀνθρώπου θεωρεῖται, καὶ ὠλίσθησε καὶ ἐξέπεσε τῆς δόξης τοῦ Θεοῦ, δηλονότι διὰ τὴν διεστραμμένην θέλησιν αὐτοῦ· διὸ καὶ κατεδικάσθη τὸν θάνατον, ὅτι θνητὴν εἶχε φύσιν, δυναμένην ἀποθνήσκειν. Οπερ διὰ φιλανθρωπίαν ἐγένετο τοῦ Θεοῦ, ἵνα μὴ ἀθάνατον ᾖ τὸ και κόν, ἀλλὰ παύηται τῆς ἁμαρτίας, μεμνημένος τοῦ θανάτου καὶ φοβούμενος αὐτόν. Καὶ γὰρ διὰ τοῦτο τὴν ψυχὴν τῷ θνητῷ σώματι συνέπλεξεν, ἵν᾽, ὅταν προαιρεθῇ τὰ φαῦλα διὰ τὴν αὐτεξουσιότητα, παρ ραχρῆμα καταδικάζηται ἀποθνήσκων διὰ τὴν θνητότητα τοῦ σώματος· ὅπερ ἔμελλε πάντως ἀθάνατον εἶναι, εἰ προῃρεῖτο τὰ ἀγαθὰ, καὶ ἅπερ ὁ Θεὸς ἐβούλετο. Μέσος γὰρ θνητότητος καὶ ἀθανασίας ἐπλάσθη. Ο δὲ Σατὰν οὐ κατεδικάσθη ἀποθνήσκειν ἐκπεσὼν τοῦ Θεοῦ, ὅτι θνητὴν φύσιν, ὥσπερ ἡμεῖς, οὐκ εἶχε, δυναμένην ἀποθνήσκειν. Διὰ ταῦτα καὶ ὁ μὲν ἄνθρωπος μετανοεῖ μεμνημένος τοῦ θανάτου, καὶ τοῦτο ποιεῖν δύναται ἐφόσον ζῇ μετὰ τοῦ σώ ματος τοῦ μεταβλητοῦ τούτου· μετὰ δὲ τὸν θάνατον οὐ δυνήσεται, ἀλλ᾽ ἄτρεπτος διατελέσει διαπαν τῆς, τὴν λαχοῦσαν χώραν αὐτῷ κατέχων· ὁ δὲ δαίμων οὐ μετανοεῖ διὰ τὸ τῆς ἑαυτοῦ φύσεως ἀμετά βλητον. Ο γὰρ θάνατος ἐν ἀνθρώποις, τοῦτο ἔκπτωσις ἐν ἀγγέλοις. Sua itaque voluntate homo` erraverat, secundum quam hominis perfectio consideratur, atque a Dei gloria exciderat; ob perversam nimirum suam νοluntatem. Quamobrem etiam mortis damnatus est, quod mortali natura præditus erat, ejusmodi scilicet quæ mori posset. Quod ipsum impensa "Dei humanitate ac clementia factum est, ne malum immortale foret, sed peccandi finem homo faceret, quem mortis memoria ejusque metus in officio contineret. Nam et ideo mortali corpori conjunxerat animam, ut, si qua præditus erat facultate arbitrii, mala eligeret, confestim mortis sententiam, corpore mortali, incurreret, quod omnino immortale futurum erat, si bona, et quæ ex Dei essent voluntate præoptaret. Medius enim mortalem inter et immortalem sortem conditus fuerat. Satan vero, cum ex Deo exciderit, haud tamen mortis damnatus est, quod mortali natura, sicut nos, præditus non erat, qua scilicet mori posset. Hinc que adeo est, ut homo, mortis memor, pœniteat; ejusque rei illi facultas est, quandiu versatur in mutabili hoc corpore: post mortem vero, minime futura est, sed semper immutabilis erit, eum qui illi obtigerit locum retinens. Dæmon vero nulla penitentia ducitur, qua præditus natura immobili est. Quod enim mors hominibus est, id casus est angelis. Quia igitur exploratum est, convenienti eos ratione a Deo judicari: decebat per ejus Verbum humani generis depelli morbum atque sanari, per quod etiam a principio humana natura formala fuerat. Quia vero morbus ille peccatumn erat, cujus auctori mala voluntas exstiterat, decebat ut et curatio propria esset ac pro morbi ratione apposita. Uti etiam medici, pro morbi atque ægroti ratione solent adhibere remedia, quorum illud commune eſſatum: «Contraria contrariorum medicamenta.» Sic vero propria aplaque futura curatio erat, si homo, qua ratione liberi arbitrii facultate præditus est, propria voluntate bonum eligeret (quippe qui ipse propria eadem voluntate maluin elegerat) ejusque ipsa voluntas (siquidem illa proἘπεὶ οὖν ὁμολογεῖται ὅτι παρὰ τοῦ Θεοῦ κατὰ τὸν πρέποντα κρίνονται λόγον, ἔπρεπε τὸ ἀνθρώπι νον ἐπανορθώσασθαι νόσημα διὰ τοῦ ἑαυτοῦ Λόγου, δι' οὗ καὶ ἐξαρχῆς ἡ τῶν ἀνθρώπων ἐπλάσθη φύσις. " Ἐπεὶ δὲ τὸ νόσημα τῶν ἀνθρώπων ἡ ἁμαρτία ἦν, ὅπερ ἐνήργησεν ἡ κακὴ θέλησις, ἔπρεπεν ἵνα καὶ ἡ ἐπανόρθωσις οἰκεία καὶ ἁρμόζουσα ᾖ πρὸς τὸ νόσημα· ὥσπερ καὶ οἱ ἰατροὶ τὰς θεραπείας ἀναλόγους ποιοῦσι πρὸς τὸ νόσημα καὶ τὴν ἀσθενοῦντα. Καὶ γάρ φασι, «Τὰ ἐναντία τῶν ἐναντίων ἰάματα. Οὕτω δ' ἂν ἦν οἰκεία καὶ ἁρμόζουσα ή θεραπεία, εἴ γε ὁ μὲν ἄνθρωπος καθό αὐτεξούσιος οἰκεία θε λήσει προηρεῖτο τὸ ἀγαθόν· ἐπεὶ καὶ οἰκειᾳ θελήσει προηρέθη τὸ κακόν· ἡ δὲ θέλησις αὐτοῦ, εἴ γε κατευωδοῦτο καὶ κατευθύνετο πρὸς τὴν ὁδὸν τοῦ * Gen. 1, 20.

speraretur, recteque in honesti via procederet) καλοῦ, καὶ τὰ οὐρανια παὶ θεῖα ἠγάπα, μισήσασα coelestia divinaque diligeret, odio habens ac projiciens, quæ ante mala voluerat. Sicut enim voluntatis perversio est, odisse bona: sic ejus rectitudo est, eadem diligere. Hæc enim homo si præstaret, omnino propria essent aptaque, ac sic emendatinnem nancisci posset. Angeluin porro id præstare non decebat, quod proprium minimie futurum erat. Nec enim per eum homo fuerat conditus, ut per eum contritus repararetur: nec qui peccaverat, curationem erat quæsiturus, sed pro alio alius; quod non satis ad justitia erat normam exactum. Αt neque ut quisquam hominum rem præstaret feri poterat, quod omnes peccato obnixii essent. Etenim ipsum hoc primum, quod ex viro per mulierem cum libidine nascantur, ex primorum parentum peccato deścendit; ut, vel si alia omnia deessent, hoc sallem omnes peccato subjacerent. Idcirco etiam dæmon animarum sanctorum compos erat, quod nullus hominum a peccato omnino liber exsistebat; præ ejus nimirum insatiabili cupiditate injustaque rapacitate ac peccati similitudine, qua illi cum hominibus (aliis plus, aliis minus) commercium erat: eoque commercio regni sui signum ac signaculum (peccati scilicet) in eis habebat, ut et juris quædam hæc species esset. Id vero etiam avaris injustisque raptoribus inolitum; semper occasiones quærunt, ut quæ minorum sunt ac vicinorum, ab eis avulsa, ditionis suæ jurisque efficiant. Necesse demum erat quemdam exsistere hominem ab omni prorsus peccato immunem, ut non suos ipse defectus emendandos haberet, sed aliorum in se susceplis peccatis, pro eis apud Deum satisfaceret, cui homines inimici hostesque erant; quod mala tam quo diligebant, tum et agebant. Ut itaque id homines præstarent, ut dictum a nobis est, fieri non poterat, quod quisque hominum peccato obnoxius esset: idcirco propensa Dei Filius voluntate, per quem omnia condita fuerant, nostram naturam ab omni jmmunem peccato assumpsit. Unde etiam nasci ex Virgine voluit, ut omnino liber esset a peccato originis, sicque vitam instituere, ut nullum in co peccatum exstaret, sed omnis virtus eluceret, quibus et docuit et egit; qui nempe norma omnibus propositus ac exemplum ad salutem esset, modumque ac viam curanda humani generis ægritudinis, virtutis cultu rectæque in eis voluntatis, mortales prædoceret. Etenim suo ipse exemplo docuit, qui lat ut, quo laboramus, morbum emendemus. Primum enim apparuit per hoc mysterium dis-. persationis, s ic nos Deum dilexisse, ut et Filium suum hominem fieri voluerit, hincque adeo ut nos ipsum diligamus egregie suasit, qui nempe excelJentem ejus erga nos dilectionem intelligamus: inque hunc modum illius auxilio atque gratia, oštensa nobis prementes vestigia ipsumque secuti, adepturos nos beatitudinem speramus (in Dei καὶ ἀποῤῥίψασα τὰ φαῦλα, ἅπερ ἠθέλησε πρότερον. "Ωσπερ γὰρ ἡ διαστροφὴ τῆς θελήσεώς ἐστι τὸ μι σεῖν τὰ καλὰ, οὕτως ἡ ὀρθότης αὐτῆς τὸ τὰ καλὰ ἀγαπᾷν. Ταῦτα γὰρ εἴπερ ὁ ἄνθρωπος ἐποίει, πάν τως ἦσαν οἰκεῖα καὶ ἀρμόζοντα, καὶ οὕτως ἐδύνατο τὴν ἐπανόρθωσιν εὑρεῖν. Αγγελον μὲν οὖν τοῦτο ποιῆσαι οὐκ ἔδει, διότι ἀνοίκειον ἦν. Οὔτε γὰρ δι' αὐτοῦ ἐγένετο ὁ ἄνθρωπος, ἵνα καὶ δι' αὐτοῦ συντριβεὶς ἐπανορθωθῇ· οὔτε ὅς ἥμαρτε τὴν θεραπείαν ἔμελλε ζητήσειν, ἀλλὰ ἄλλος ἀντὶ ἄλλου· ὅπερ οὐκ ἦν δίκαιον. ᾿Αλλὰ μὴν οὐδέ τινα ἄνθρωπον δυνατὸν ἦν τοῦτο ἐργάσι σθαι, διότι πάντες ἔνοχοι ἦσαν τῇ ἁμαρτίᾳ. Καὶ γὰρ αὐτὸ πρῶτον τὸ ἐξ ἀνδρὸς διὰ γυναικὸς μετά πάθους γεννᾶσθαι ἐκ τῆς προπατορικῆς ἁμαρτίας κατάγεται· ὥστε εἰ μὴ κατά τι ἄλλο, κατὰ τοῦτο γοῦν ἕκαστος ἁμαρτία υπόκειται. Διὰ τοῦτο γούν καὶ ἐγκρατὴς ἦν ὁ δαίμων τῶν ψυχῶν τῶν ἁγίων, ὅτι οὐδεὶς ἀνθρώπων ἀπηλλαγμένος ἦν παντάπασιν ἁμαρτίας διὰ τὴν ἀπληστίαν αὐτοῦ καὶ τὴν πλεονε ξίαν, καὶ διὰ τὴν ὁμοιότητα τῆς ἁμαρτίας, καθ᾿ ἣν τοῖς ἀνθρώποις ἐκοινώνει, τοῖς μὲν πλεῖον τοῖς δὲ ἔλαττον, καὶ καθὸ αὐτοῖς ἐκοινώνει σημείον καὶ σφρα γῖδα ἐν αὐτοῖς εἶχε τῆς ἑαυτοῦ βασιλείας, τους ἐστιν ἁμαρτίας· ὥστε καὶ δικαίωμα. Τοῦτο δὲ καὶ οἱ πλεονέκται ποιοῦσιν, ἀφορμάς εὑρίσκοντες ἀεὶ τὰ τῶν ἐλαττόνων καὶ γειτνιαζόντων παρασπᾷν, καὶ ταῦτα ἑαυτῶν κληρονομίαν ποιεῖν. Εδει λοιπὸν ἄνθρωπον τινὰ γενέσθαι ἀναμάρτητον πάντη, ὥστε μὴ ἔχειν χρείαν τὰ ἑαυτοῦ ἐπανορθοῦν ἐλαττώματα, ἀλλὰ τὰ τῶν ἄλλων ἀναδεξάμενον ἁμαρτήματα, ὑπὲρ ἐκείνων πρὸς τὸν Θεὸν ἀπολογήσασθαι, ᾧ ἦσαν οἱ ἄνθρωποι πολέμιοι καὶ ἐχθροὶ, τὰ φαῦλα καὶ ἀγαπῶντες καὶ πράττοντες. Παρὰ μὲν οὖν τῶν ἀνθρώπων, ὡς ἔφημεν, ἀδύνα τον ἦν τοῦτο γενέσθαι, διὰ τὸ ἕκαστον ἁμαρτίαις ὑπεύθυνον εἶναι. Διὰ τοῦτο ὁ Υἱός τοῦ Θεοῦ, δι' οὗ τὰ πάντα ἐγένετο, εὐδόκησε τὴν ἡμετέραν φύσιν αναμαρτήτως ἀναλαβεῖν. Οθεν καὶ ἐκ Παρθένου ἐτέχθη, ἵνα πάντη ελεύθερος ᾗ τῆς προπατορικής ἁμαρτίας· καὶ οὕτω διαβιώναι, ὥστε μηδεμίαν ἁμαρτίαν ἐν αὐτῷ εὑρεθῆναι· ἀλλὰ πᾶσαν ἀρετὴν, p δι' ὧν ἐδίδαξε καὶ ἔπραξε τοῖς ἀνθρώποις προθέντα τύπον καὶ ὑπογραμμὸν πᾶσι γεγονέναι προς σωτηρίαν, καὶ τὸν τρόπον καὶ τὴν ἰδὲν τῆς θεραπείας τοῦ ἀνθρωπίνου νοσήματος διὰ τῆς ἀρετῆ καὶ τῆς ὀρθῆς ἐν αὐτοῖς θελήσεως προδιδάξαι. Καὶ γὰρ ἔδειξε δι ἑαυτοῦ, τίνι τρόπῳ δυνησόμεθα τὸ νόσημα ἡμῶν ἐπανορθώσασθαι. Πρῶτον γὰρ ἐφάνη διὰ τοῦ μυστηρίου τούτων τῆς οἰκονομίας ὅτι ὁ Θεὸς τοσοῦτον ἠγάπησεν ἡμᾶς, ὅτι καὶ ἄνθρωπον γενέσθαι ἠθέλησε τὸν ἑαυτοῦ Υἱὸν, καὶ διὰ τούτου κατέπεισεν ἡμᾶς ἀγαπᾶν αὐτ τὸν, ἐννοοῦντας τὴν ὑπερβάλλουσαν αὐτοῦ περί ἡμᾶς ἀγάπην. Καὶ οὕτω τῇ αὐτοῦ βοηθείᾳ καὶ χάν ριτι τοῖς ὑποδειχθεῖσι τρόποις ἐπόμενοι, ἐλπίζομεν τυχεῖν τῆς μακαριότητος, ἥτις ἐν τῇ Θεοῦ θεωρία

συνίσταται· εἰς ἣν αὐτὸς ἡμᾶς εἴλκυσε. Τὴν γὰρ sciliert visione positam) ad quam ipse nos traxit. ἀσθένειαν ἑαυτοῦ γινώσκων ὁ ἄνθρωπος, οὐκ ἂν ἐνόμισε πρὸς ταύτην δυνηθήναι ἀφίξεσθαι, εἰ μὴ τὴν παρὰ Θεοῦ εἰς ἑαυτὸν ἔβλεπεν οὖσαν τοσαύτην, ὥστε τὸν Θεὸν ἄνθρωπον γενέσθαι, καὶ εἰ μὴ πρὸς ἑαυτὸν ὁ Θεὸς ἡμᾶς προυκαλεῖτο. Εἰ γὰρ μὴ δυνατὸν ἦν πρὸς τὸν Θεὸν ἡμᾶς κατὰ τὸ ἐγχωροῦν ἀνατείνεσθαι, οὐκ ἂν τὸ ἀδύνατον εἰς τὰ ἀδύνατα προΰκαλεῖτο. Ὥστε τὸ τιμιώτατον τοῦ Θεοῦ κτίσμα ὁ ἄνθρωπος ἐπέγνω τὸν ἀληθῆ Θεὸν διὰ τοῦ τὸν Θεὸν ἄνθρωπον γενέσθαι, καὶ τῆς τῶν δαιμόνων ἀπέστη λατρείας καὶ πλάνης, καὶ τῆς ἰάσεως ἔτυχεν. Οὐ γὰρ ἦν εἰκὸς τὸν θεὸν, ἀγαθὸν ὄντα, τὸ ἑαυτοῦ πλάσμα καταλιπεῖν ἀβοήθητον. Έπειτα ἐπεὶ ἐλέγομεν τὸ ἀνθρώπινον ἁμάρτημα συνίστασθαι ἐκ τοῦ τὰ φαῦλα ἐπιθυμεῖν καὶ τὰ σωματικὰ ἀγαθὰ, τὰ δὲ αἰώνια ἀγαθὰ οὐδαμῶς· πὼς ἦν δυνατὸν τοῦτο θεραπευθῆναι, καὶ πρὸς θεὸν ἀναχθῆναι, δι' ὧν ἔπραξε καὶ πέπονθε καθα μῶς ἔδειξε. Καὶ γὰρ πένητας γονέας προείλετο, την δὲ ἀρετὴν τελείους, ἵνα μηδεὶς ἐγκαυχάται τῇ ἀσθε νείᾳ τῆς σαρκός. Πτωχὸν εἶχε βίον, ἵνα τοὺς ἀνθρώ πους διδάξῃ χρημάτων καταφρονεῖν. Εστερημένος ἀξιώματος διεβίω, ἵνα παύσῃ τοὺς ἀνθρώπους τῆς ἀτάκτου περὶ τὰς τιμὰς ἐπιθυμίας. Πόνον, λιμόν, δίψαν, μάστιγας ὑπέμενεν ἐν τῷ σώματι, ἵνα διδάξῃ τοὺς ἀνθρώπου; μὴ ἡδονῇ καὶ τρυφῇ καὶ ἀνέσει προσέχοντας ἀφίστασθαι τοῦ τῆς ἀρετῆς ἀγαθοῦ. Τέλος θάνατον ὑπέμεινεν, ἵνα μηδεὶς διὰ τὸν φόβον τοῦ θανάτου τὴν ἀλήθειαν ἐγκαταλιμπάνῃ. Τὸν ἐπονείδιστον διὰ σταυροῦ προείλετο θάνατον, ίνα μηδείς ὑπὲρ τῆς ἀληθείας τὸν ἐπονείδιστον εκτρέπηται θά νατον. Ωστε προσῆκε τὸν Θεὸν ἄνθρωπον γενέσθαι, ἵνα τῷ καθ᾿ αὐτὸν ὑποδείγματι τοὺς ἀνθρώπους ἐπὶ τὴν ἀρετὴν προκαλέσηται, καθά φησιν ὁ μακάριος Πέτρος, ο Χριστός πέπονθεν ὑπὲρ ἡμῶν, ἡμῖν εγκαταλιμπάνων ὑπογραμμὸν, ἵνα τοῖς ἴχνεσιν αὐ τοῦ ἐπακολουθήσωμεν. Ἐπεὶ δὲ οὐ μόνον τὰ τῆς ἀρετῆς ἔργα ικανά εἰσι πρὸς τὸ τυχεῖν τῆς αἰωνίου μακαριότητος, ἀλλὰ καὶ ἡ γνῶσις τῆς περὶ Θεὸν ἀληθείας· οὐκ ἦν δὲ δυνατὸν τὴν περὶ Θεὸν ἀλήθειαν ἄνθρωπον διδάσχοντα πιστευθῆναι· ἔστι γὰρ καὶ ἀπατῆσαι καὶ ἀπετηθῆναι τὸν ἄνθρωπον· ἔδει καὶ κατὰ τοῦτο τὸν θεὸν ἄνθρωπον γενόμενον τὴν ἀληθῆ πίστιν διδάξαι, ἵνα μηδὲν ἀμφίβολον ἔχῃ, ὡς ἀπὸ Θεοῦ καὶ ἀνθρώπου παραδοθεῖσα. Οτι δὲ Θεὸς ἦν, ἐδίδαξε διὰ τῶν θαυμάτων, ἃ οὐδαμῶς ἀνθρωπίνῃ δυνάμει δύναται ἐργάσασθαι. 'Αλλ' ἐπειδὴ τοὺς μὲν τότε παρόντας καὶ ὁρῶντας εἰκὸς ἦν τότε πιστεύειν, οἱ δὲ μετὰ ταῦτα προσβάλλοντο ἂν πλάσματα ταῦτα εἶναι· καὶ πρὸς τοῦτο ἐπενοήθη θεραπεία. Εἰ γὰρ ὁ τὴν πίστιν ταύτην διδάξας καὶ τὰ θαύματα εργάσασθαι λεγόμενος πλούσιος ἦν, καὶ ἀρχὴν μεγάλην καὶ στρατεύματα εἶχεν, ἔδοξεν ἂν τισὶν ὅτι ἡ ἐκείνου διδασκαλία καὶ τὰ θαύματα πλάσματά εἰσι, καὶ 13 1 Petr. 11, 21. PATROL. GR. CLII. Homo enim suæ conscius infirmitatis, nunquam se ad eam evasurum existimaret, nisi tantam in se Dei dignationem videret, ut et Deus homo fieret, ac nisi ad se Deus nos invitaret. Nisi enim Aeri posset, at pro nostræ facultatis modulo ad Deum ipsi eniteremur, nunquam ille ad impossibilia, quod impossibile esset, provocaret. Itaque, qui inter Dei figmenta principem locum tenet, home, inde verum agnovit Deum, quod Dens homo factus est; abscedensque a dæmonum cultu ac errore, sanitatem indeptus est. Non enim par erat ut Deus, qui bonus sit, figmentum suum omni destitutum ope relinqueret. Deinde, quia dicebamus peccatum hominis in hoc positum esse, quod mala concupiscat bonaque corporalia, nequaquam vero bona sempiterna; quonam mode feri possit, ut huic malo remedium adhibeatur et homo ad Deum assurgat, quibus egit atque passus est liquido ostendit. Etenim parentes pauperes elegit, qui tamen virtute perfecti essent; ne quis glorietur qui carnis infirmitate circumdatus sit. Pene mendici vitam egit, ut contemnendas pecunias homines doceret. Nulla dignitate mundano cultu sublimis vitain traduxit, ut ab inordinata honorum cupiditate hominum compesceret animus. Lassitudinem, famem, sitim, verbera in corpore sustinuit, ut doceret homines voluptati, deliciis, molliori vitæ animum addicentes, a virtutis bono non abscedere. Postremo mortem pertulit, ut nemo mortis metu deterritus veritatem deserat. Probrosissimam erucis supplicio elegit mortem, ut nemo pro veritate probrosam mortem defugiat. Itaque conveniens erat, ut Deus lomo feret, quo nimirum exemplo suo hotnines ad virtutem provocaret, uti ait beatus Petrus: • Christus passus est pro nobis, nobis relinquens exemplum, ut sequamur vestigia ejus”³. › Quia vero non sola virtutis opera sufficiunt, ut æternam quis beatitudinem consequatur, sed necessaria quoque veritatis de Deo cognitio est: nec vero fieri poterat ut homo veritatem docens, quæ de Deo est, certam omnino fidem haberet; homo enim et decipi et decipere potest, ea quoque ratione decebat, ut Deus factus homo veram Adem doceret, quo illa nibil ambiguum, velut a Deo cl homine tradita, haberet. Esse autem se Deum docuit per miracula, quæ nulla humana virtute possunt præstari. Quia tamen par erat, eos qui tunc præsentes erant ac videbant, tunc credituros: pο steros vero, Ggmenta hæc esse, fore objecturos; huic quoque excogitata cautio est. Nam si is qui hanc docuit fdem, et qui miracula fecisse narratur, dives fuisset, ingensque imperium ac copias haberet, venire in mentem alicui poterat, ¡Hius doctrinam ac miracula ſigmenta esse, humanaque

potentia et auxilio recepta esse. Ne vero quisquam ὑπὸ δυνάμεω; καὶ βοηθείας ἀνθρωπίνης παρεδέhoc dicat, sed Dei potius opus esse omnes contiteantur, cuncta indrina ac projecta el git; Matremn paupere, egenam vitam, discipulos ac prædicatores homines rudes et idiotas. Reprobari voluit et ad mortem usque reùm peragi, ut posteri intelligerent, ejus doctrinam et miracula non humanæ virtutis, sed Dei potentia existimanda esse. Unde eliam quidquid ageret ac pateretur, lumana indirmitas divinæ virtuti semper comes erat. In Nativitate enim paupercula quædam cernebantur, specus, fasciæ, et quæ ejus generis sunt; verum ab angelis laudabatur, ac stella duce a Magis adorabatur. Tentatur a'diabolo, sed angeli ei ministrant. Mendici vitam ac pauperem egit; verum suscitat mortuos et cæcis visum restituit. Cruci affixus mortem obit, et latronibus accensetur; verum sol in ejus snorte obscuratur, terra tremit, petræ conteruntur, aperiuntur monumenta, inortuorum corpora resurgunt. Si igitur his ita gestis alia quis præterea, ut ad fidem inducatur, quærit signa, vel saxis durior crit: quippe cum illa in Christi morte scissa sint”. Ad eumdem vero modum etiam discipulos elegit et ad praedicandumn misit, illitteratos, ignobiles, pauperes, piscatores; quos præcepit abjectos esse, contemptum ferre, non congregare divitias, honores, gloriam. Ili enimvero cum se sic haberent, miracula edebant, ut et eorum doctrina divina videretur, non ex humana sapientia ac virtute, profecta. Eadem patrabant miracula atque his majora. Nam eorum umbra mortuos suscitabat 75. Ipse euim dixit: Qui credit in me, opera quæ ego facio, et ipse faciet, et majora illis faciet”., Omnia vero sustinebant, qui nimirum in Christi passionem ac mortem aspicerent, qui eis locutus erat: «Si me persecuti sunt, et vos persequentur χθησαν. "Ινα δε μηδεὶς τοῦτο εἴπῃ, Θεοῦ δὲ ἔργον εἶναι πᾶς τις ὁμολογήσῃ, πάντα τὰ ἀσθενῆ καὶ απεῤῥιμένα προείλετο, πένητα μητέρα, ἐνδεᾶ βίον, μαθητὰς καὶ κήρυκας ιδιώτας. Ἠθέλησεν ἀποδοκιμασθῆναι καὶ καταδικασθῆναι μέχρι θανάτου, ἵνα τοῖς ὕστερον ἡ ἐκείνου διδασκαλία καὶ τὰ θαύματα φανῇ, ὅτι οὐκ ἀνθρωπίνης δυνάμεως, ἀλλὰ Θεοῦ ἦσαν. Οθεν καὶ ἐν οἷς ἐποίει καὶ ἔπασχεν, ἡ ἀνα θρωπίνη ἀσθένεια ἀεὶ τῇ θείᾳ δυνάμει συνήπτετο, Ἐν γὰρ τῇ γεννήσει πενιχρά τινα ἐφαίνοντο, σπή λαιον καὶ σπάργανα, καὶ τοιαῦτα· ἀλλ' ὑπὸ τῶν ἀγγέλων ὑμνεῖται, καὶ ἀστέρος ὁδηγοῦντος προσκυ· νεῖται ὑπὸ τῶν Μάγων. Ὑπὸ τοῦ διαβόλου πειράζεται· ἀλλ᾽ ἄγγελοι διακονοῦσιν αὐτῷ. Προσαίτης διεβίω καὶ πένης· ἀλλ' ἀνίστησι τοὺς νεκροὺς καὶ τοὺς τυφλούς φωτίζει. θνήσκει σταυρῷ προσπα γείς, συναριθμεῖται λῃσταῖς· ἀλλ' ὁ ἥλιος ἐν τῷ θανάτῳ τούτου σχετίζεται, ἡ γῆ τρέμει, συντρίβονται πέτραι, μνημεῖα ἀνοίγονται, τὰ τῶν νεκρῶν ἀνίστανται σώματα. Εἰ τοίνυν τούτων γενομένων ἕτερα σημεία ζητή σει τις, πρὸς τὸ πιστεῦσαι, καὶ λίθων σκληρότερος ἔσται, ὡς τούτων ἐν τῷ τοῦ Χριστοῦ θανάτῳ σχια σθέντων. Κατὰ τὸν αὐτὸν δὴ τρόπον καὶ τοὺς μας θητὰς προείλετο καὶ εἰς τὸ κήρυγμα ἐξαπέστειλεν, ἀγραμμάτους, ἀγεννείς, πένητας, ἁλιεῖς, οὓς ἀπερῥιμμένους προσέταξεν εἶναι, καταφρονεῖσθαι ὑπο μένειν, μὴ συνάγειν πλοῦτον, τιμάς, δόξαν. Καὶ αὐτοὶ δὲ οὕτω; ἔχοντες, θαύματα ἐποίουν, ἵνα καὶ ἡ τούτων διδασκαλία θεία φαίνηται, καὶ οὐκ ἐξ ἀν θρωπίνης σοφίας καὶ δυνάμεω;. Θαύματα ἐποίουν τὰ αὐτὰ, καὶ μείζω. Η γὰρ σκιά τούτων νεκρούς ἀνέστη. Αὐτὸς γὰρ εἶπεν, ι (πιστεύων εἰς ἐμὲ τὰ ἔργα ἃ ἐγὼ ποιῶ, κἀκεῖνος ποιήσει, καὶ μείζονα τούτων ποιήσει.» Πάντα δὲ ὑπέμενον, πρὸς τὸ πάθος ἀποβλέποντες καὶ τὸν θάνατον τοῦ Χριστοῦ, 8; αὐτοῖς εἶπεν, «Εἰ ἐμὲ ἐδίωξαν, καὶ ὑμᾶς διώ ξουσιν.» Ἐπεὶ δὲ ὁ ἄνθρωπος συνεχώρησε τῇ ἑαυτοῦ θε λήσει, καὶ παρέβη καὶ ἠδίκησε κατὰ τοῦτο τὸν Θεὸν, τὸ κτίσμα αὐτοῦ τὸ τιμιώτερον ζημιώσα; αὐτὸν, καὶ γὰρ κληρονομία αὐτοῦ ἐγένετο διὰ τῶν πονηρῶν ἔργων, καὶ διὰ τοῦτο ὠφείλετο αὐτῷ Quia vero homo voluntati suæ indulserat, transgressusque erat, ac ea ratione Deo injuriam fecerat, quod creatorum ab ipso nobilissimum ejus quippe factum hæreditatem) malis operibus subduxerat; ac idcirco pœnæ maximæ reus erat, quo et Deus injuria affectus citra omnem comparatio- τιμωρία μεγίστη, ὅσῳ καὶ ὁ ἀδικηθεὶς Θεὸς μεί nem cunctis major ac præstantior est, nec ullus crat qui tàntæ injuriæ pœnam in se posset recipere, uti dictum a nobis est; hanc Dei Filius factus homo recepit, cunctaque perpessus est, quorum nos eramus rei, nosque redemit ex inimicis mostris, qui velut propria spolia, peccati reatu addictos, detinebant. Sicque in eo impleta Justitia est. Peccator enim et qui offendit faciique iijurium, paeua affici debet. Nostri vero loco, lei Filius factus homo pœnam sustulit, inque eum modum justa ratione pancisci nos libertatem obtigit. Si enim alio modo eam essemus consecuti, sive ζων πάντων ἀσυγκρίτω; ἐστίν· οὐδεὶς δὲ ἦν ἱκανὸς εἰς ἑαυτὸν ἀναδέξασθαι τὴν τιμωρίαν τῆς τοσαύ της ἀδικίας, ὡς εἴπομεν· ἀνέλαβε ταύτην τὴν τι μωρίαν ὁ τοῦ Θεοῦ Υἱὸς γενόμενος ἄνθρωπος, καὶ ἔπαθεν ὅσα ἡμεῖς ὀφείλομεν παθεῖν, καὶ ἐλυτρώσατο ἡμᾶς ἐκ τῶν ἐχθρῶν ἡμῶν, οἱ κατεῖχον ἡμᾶς ὡς ίδια λάφυρα, δουλωθέντας διὰ τὴν ἁμαρτίαν· καὶ οὕτως ἐπληρώθη ἐν αὐτῷ ἡ δικαιοσύνη. Ο γὰρ άμαρτάνων καὶ πταίων καὶ ἀδικῶν τιμωρεῖσθαι ὀφείλει. Ετιμωρήθη τῶν ἀνθ' ἡμῶν ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ γενόμενος ἄνθρωπος, καὶ τὸν τρόπον τοῦτον Ακολούθησεν ἡμῖν ἡ ἐλευθερία κατὰ τὸν δίκαιον ** Matth. xxviii, 52. 75 Act. v, 15. *• Joan. xiv, 12. 17 Joal: xv, 20.

€1 69% illa nobis, justitia comite, parta esset. At enim Deus justus est. Quemadmodum igitur exposcebat justitiæ ratio, ita factum est. Suficiens vero humani generis offense solutio a Dei Filio facta visa est, qui nimirum assumpta carne, omnino infinitæ dignitatis, nullique, tum ut Deus, tum ut homo οmnoxius peccato esset. Quantum igitur ejus dignitas præstabɔt, tanto et facilius hominum cuni Deo inimicitiam dissolvere potuit. Nec enim latet, qui majori pollet dignitate, puta rex, sive alius quispiam procerum, dum preces offert ad injuriam aliquam diluendam, potius exaudiri, quam si quis pro cadem injuria supplicet, puta miles, sive quisquis alius dignitate inferior est. Idcirco decebat ut Deus per hunc modum homo fieret, ut qui infinita dignitate pollebat, hominum peccata dissolvere posset, quod nemo unquam alius potuisset, nom augelus, non homo; nullus enim pari dignitate cum Verbo Deo homine est. λόγον. Εἰ γὰρ ἀλλοτρόπως ἠλευθερούμεθα, ἢ ὁρισμῷ Dei decreto et potentia, sive per angelum, laud τοῦ Θεοῦ καὶ δυνάμει, ἢ δι᾽ ἀγγέλου, οὐκ ἂν ἠκο λούθει τὸ μετὰ δικαιοσύνης. ᾿Αλλὰ μὴν ὁ Θεὸς δι καιός ἐστιν. Ὡς οὖν ὁ λόγος τῆς δικαιοσύνης ἀπῄτει. οὕτως ἐγένετο. Ικανὴ δὲ ἐφάνη καὶ ἡ διάλυσις τοῦ πταίσματος τοῦ ἀνθρωπίνου παρὰ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ γενομένη, ὃς προσλαβόμενος σάρκα, πάντ των ἄπειρον τὴν ἀξίαν εἶχε, καὶ ὡς Θεὸς καὶ ὡς ἄνθρωπος ἀναμάρτητος. Ὅσον οὖν ἡ ἀξία τούτου ὑπερείχε, τοσοῦτον ηδυνήθη βαδίως καὶ τὴν τῶν ἀνθρώπων πρὸς τὸν Θεὸν ἔχθραν διαλύσασθαι. Καὶ γὰρ ἴσμεν ὅτι ὁ μείζονα ἔχων ἀξίαν, οἷον ἢ βασιλεὺς ἢ ἄλλος τις υπερέχων, παρακαλῶν ὑπὲρ διαλύσεω; τινὸς ἀδικήματος, μᾶλλον εἰσακούεται, ή εἴ τις ὑπὲρ αὐτοῦ τούτου τοῦ ἀδικήματος ικετηρίαν, προτείναι, στρατιώτης τυχὸν ἢ ἑτερός τις υποδε βηκώς. "Οθεν καὶ κατὰ τοῦτο ἔδει τὸν Θεὸν ἄνθρων πον γενέσθαι, ἵνα ἀπείρον τὴν ἀξίαν ἔχων δυνηθῇ τὰ ἁμαρτήματα διαλύσασθαι τῶν ἀνθρώπων· ὅπερ ἄλλος οὐδέποτ' ἂν ἐδυνήθη, οὐκ ἄγγελος, οὐκ ἄνθρω τος. Οὐδεὶς γὰρ ἂν ἐξισώθη τῇ ἀξίᾳ τοῦ Θεανθρώπου λόγου. Διὰ ταῦτα τοίνυν οὐ δεῖ λέγειν ὅτι ἐδύνατο ὁ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον μή συγχωρεῖν πεσεῖν εἰς τὴν ἁμαρτίαν. Τοῦτο γὰρ τὸν λόγον τοῦ αὐτεξουσίου ἀναιρεῖ. Ο δὲ θεὸς τὴν τάξιν τῶν πραγμάτων οὐκ ἀναιρεῖ, ἀλλὰ σώζει. Οὔτε μὴν λέγειν εἰκὸς ὅτι ἐδύνατο ἄνευ διαλύσεως τῆς ἁμαρτίας τὸν ἄνθρωπον καθᾶραι. Τοῦτο γὰρ τὴν τάξιν τῆς δικαιοσύνης ἀναιρεῖ. Φαίνεται τοίνυν ὁ θεὶς ὅτι διὰ τοῦ θανάτου τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ τὴν τῶν πραγμάτων ἐτήρησε τάξιν καὶ κατὰ τὴν φύσιν καὶ κατὰ τὴν δικαιοσύνην. Καὶ ἡμῖν οὐδὲν ἄτοπον ἀκολουθεῖ, λέγουσι τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπον γενέσθαι και ἀποθανεῖν. Αλλως τε ἐν τοῖς τοῦ Θεοῦ ἔργοις αὐ τοῦτο σκοπεῖν δεῖ, ὅτι τόδε τι καὶ δι' ἑτέρου τρόπου ἐδύνατο γενέσθαι, ἀλλὰ πῶς ἂν οἰκειοτέρως ἐγένετο, καὶ εἰ μὴ τὸ ἄριστόν ἐστιν οὕτως ὡς ἔχει. Εἰ δ' ὅτι λέγομεν, Ὁ Θεὸς ἀπέθανε, τῶν ἀπίστων τις πῶς δύναται γενέσθαι τοῦτο διαπορεῖ, ὥστε νομίζειν ὅτι ὁ Θεὸς εἰς ἀνθρωπότητα μετεβλήθη • ἀλλ' ἡμεῖς τοῦτο οὐχ οὕτω λέγομεν. Τὰ γὰρ σώματά εἰσι τὰ μεταβάλλοντα εἰς ἄλληλα, ὡς ἀὴρ πῦρ για νεται, εἰς πῦρ μεταβάλλον· τὰ δὲ ἀσώματα τῷ δραστικῷ τῆς αὐτῶν δυνάμεως ἐνοῦνται τοῖς σωματι. Ο χας, καὶ δι' αὐτῶν διήκουσιν· ὥσπερ ἡ ψυχὴ τῷ σώματι ἐνοῦται. Εἰ δὲ ἡ ψυχὴ τῷ σώματι ἐνουμένη οὐ μεταβάλλεται κατ' ουσίαν· πολλῷ μᾶλλον ὁ ἀπλούσατος Θεός πλέον ἢ ἂν εἴποι τις δύναται ἐνοῦσθαι τοῖς σώμασι, μὴ μεταβαλλόμενος. ᾿Αλλὰ καὶ τὸ πῦρ τὸν σίδηρον πύρινον ποιῶν, οὐ μεταβάλλεται εἰς τὴν τοῦ πυρὸς οὐσίαν. Αλλ' ἐν μὲν τοῖς κτίσ σμασι κατ' άλλον τρόπον ὁ Θεὸς οἰκεῖ· καὶ τούτοις ἐνοῦται, τοῖς μὲν πλεῖον, τοῖς δὲ ἔλαττον, κατὰ τὴν ἀναλογίαν τῆς αὐτῶν φύσεως καὶ τελειότητος μετέ χεσθαι λεγόμενος ἀμεθέκτως· ἐν δὲ τῇ προσλήψει ταύτῃ τῆς σαρκὸς, ἣν ὁ Θεὸς ἑαυτῷ ὑπεστήσατο, υψηλότερον τρόπον καὶ ἐπ' ἐκείνου μόνον συμβάντα καὶ ἀποῤῥητότερον, καὶ μεῖζον ἢ ὁ νοῦς καταλαβεῖν Eam igitur ob causam haud dicendum est, potuisse Deum non permittere ut homo in peccatum caderet. lioc enim liberi arbitrii rationem tollit; Deus autem rerum ordinem non tollit, sed servat incolumem. At neque par est ut dicamus, potuisse absque peccati dissolutione hominem emundare. lloc enim justitiæ tollit ordinem. Liquet igitur Deum per mortem Filio sui rerum ordinem servasse incolumem, sive quis naturanı spertet, sive justitiam. Nec absurdi aliquid sequitur, eo quod dicamus Dei Filium factum esse hominem ac mortuum esse. Accedit, non hoc spectandum iu Dei operibus, potuisse hoc aut illud tali vel tali modo ſieri, sed quomodo convenientius quodque factum sit; ac'num optimum sit quod sic se res habeant, ac se Labent. Sin autem idcirco quod dicimus Deum mortuum esse, infidelium aliquis dubitet, quonam id modo fieri possit, ut existimemus Deum in naturam humanam mutatum esse? respondemus id nos non dicere. Nempe corpora sunt, quæ alia in alia mu. lantur, puta aer iguis efficitur, quod in ignem mutetur. Incorporea vero suæ vis efficacia corporibus uniuntur, eaque pervadunt ac penetrant; quemad. modum anima corpori unitur. Quod si anima corpori unita non mutatur secundum substantiam; potiori longe ratione cujus summa simplicitas, Deus ac magis quam ullus verbis assequatur, nulla sui´ ► mutatione corporibus uniri potest. Quin et ignis, ignitum faciendo ferrum, non mutatur in ferri naturam. Verum alio modo. Deus in creatis habitat; illisque unitur, aliis plus, aliis minus; qui nempe pro eorum naturæ modulo, ac perfectionis extra omnem participationem participari dicatur. In hac autem carnis assumptione, quam sibi ipsc Deus condidit, altiori modo, ac, qui eo solummodo contingat, abstrusiusque ac magis quam mens ulla

' comprehendere valeat (nam neque natura divinæ & εξισχύει, επείπερ οὐδὲ τὸ δραστικὸν τῆς θείας φύvim ac efficacitatem mens humana satis assequl potest), tantrinque unitus est, ut quæ unione conserta sunt, alla ab aliis inseparabilia maneant; tametsi quo tempore morte functus est, anima a corpore tantisper abscesserit. Quodque summa hæc unio sit; alteram alterius nomine nuncupatur, Deus hono, ac homo Deus; ambogne, una scilicet hypostasis ac persona, idem Deus et homo secundum aliud atque aliud. Quemadmodum etiam homo videns atque audiens, non secundum idem videt auditque; sed alterum quidem, qua facultate vivendi; alterum, qua audiendi præditus est. σεως ὁ νοῦς ὁ ἀνθρώπινος καταλαβεῖν δύναται, καὶ τοσοῦτον ἤνωται, ὥστε τὰ συναφθέντα αχώριστα διαμεῖναι, εἰ καὶ ἡ ἀνθρωπίνη ψυχὴ ἐν τῷ καιρῷ τοῦ θανάτου του σώματος πρὸς ὀλίγον διέστη· καὶ διὰ τὴν ἄκραν ἔνωσιν τὸ ἕτερον τῷ τοῦ ἑτέρου ὀνόματι λέγεσθαι ἦν, τὸν Θεὸν ἄνθρωπον καὶ τὸν ἄνθρωπον Θεὸν, καὶ ἀμφότερα, τουτέστι την μίαν ὑπόστασιν τὸν αὐτὸν Θεὸν καὶ ἄνθρωπον κατ' ἄλλο καὶ ἄλλη • ὥσπερ καὶ ὁ ἄνθρωπος ὁρῶν καὶ ἀκούων, οὐ κατά τὸ αὐτὸ ὁρᾷ καὶ ἀκούει· ἀλλὰ τὸ μὲν κατὰ τὴν ὁρατικὴν δύναμιν, τὸ δὲ κατὰ τὴν ἀκαυστικήν. Παράδειγμα δὲ τῆς ἑνώσεως ταύτης οὐκ ἔστιν οὐ δὲν οἰκεῖον. Εἰ γὰρ ὥσπερ φυσικὴν δύναμιν τὴν ἐν τοῖς σώμασι θεωρουμένην ώς παράδειγμα προβαλού μεν, ἢ τὸν ἐν καρδίᾳ λόγον, ὃς διὰ τῆς φωνῆς ἔξω· θεν δηλοῦται, ἢ τὴν ψυχὴν πρὸς τὸ σῶμα, ἢ τὸ πῦρ πρὸς τὸν σίδηρον ἐκπυρούμενον ὑπ' αὐτοῦ, οὐδὲν ἐροῦμεν οἰκεῖον. Ταῦτα γὰρ ἀνυπόστατα εἰσι, καὶ μᾶλλον περιέχονται ή περιέχουσιν. Ὁ δὲ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ ἐνυπόστατός ἐστι καὶ ζῶν καὶ τέλειος· καὶ ὡς τιμιώτερον καὶ κρείττον περιέχει τὴν προσληφθεῖσαν ἀνθρωπίνην φύσιν. Οὐ μὴν οὐδ' ὥσπερ λέγομεν ὅτι ἡ ἀνθρωπίνη φύσις ἐκ δύο μερῶν σύγκειται, σώματος καὶ ψυχῆς (καὶ γὰρ ἡ ψυχὴ; εἰ καὶ τιμιωτέρα τοῦ σώματος ὁμολογεῖται, ἀλλ᾽ οὖν ἀτελῆς ἐστιν εἰς τὸ συστῆσαι μόνη τέλειον ἄνθρωπον)· κατὰ τοῦτον τὸν τρόπον λέγομεν ὅτι ἡ τοῦ Χριστοῦ φύσις ἐκ μέρους σύγκειται τῆς θεότητος καὶ ἀνθρωπότητος· ἡ γὰρ θεότης μέρος οὐκ ἔστιν. Ατελὲς γάρ ἐστι πᾶν μέρος· καὶ τῇ θεότητι τελειοτάτη ούσῃ οὐδὲν προστίθεται· ἀλλ᾽ οὕτω λέγομεν, ὅτι ἡ ὑπόστασις τοῦ Χριστοῦ ἐστιν ἐκ θεότητος καὶ ἀνθρωπότητος οὐχ ὡς ἑκατέρου τούτων μέρους ὄντος, ἀλλὰ διὰ τὴν ἀμετάβλητον ἔνωσιν εἰς ἐν τῶν δύο φύσεων. 'Αλλ' οὐδὲ λέγομεν ὅτι ἐκ δύο οὐσιῶν μία τις τρίτη ἀνε κράθη φύσις, ὥσπερ οἶνος καὶ ὕδωρ εἰς ἐν ἀνακρα θέντα καὶ μηδέτερον ὅν· ἀλλ' ὅτι καὶ μετὰ τὴν ἔνωσιν διαμένουσι δύο φύσεις διακεκριμένοι ἀλλήλων οὐ καθ᾽ ὑπόστασιν (μίαν γὰρ ὑπόστασιν ὁμολογοῦ μεν), ἀλλ' ὅσον κατὰ τὴν τῶν φύσεων ιδιότητα. maneat duplex natura, aliaque ab alia distincta; Hujus antem unionis, nullum proprium exemplum est. Si enim velut naturalem (potentiam in corporibus consideratam exempli loco produxerimus, aut qui in corde versatur, sermonem, foris - que intermedia voce manifestatur, vel animi ad corpus, vel ignis ad ferrum illo incensum habitudinem nexumque dixerimus, nihil quod sit proprium dicturi sumus. H.rc enim non ipsa vere ac per se exsistentia, magisque continentur atque habentur, quam ipsa contineant ac habeant. At Dei Filius ipse vere ac per se exsistens, vivensque ac perfectus est; ac velut quid nobilius præstantiusque, assumptam humanam continet habetque. Neque demum sicut dicimus naturam humanam ex duabus partibus (anima scilicet et corpore) constare. Nam et aurima (tametsi omnium judicio corpore nobilior est, imperfectior nihilominus est, quam ut una ipsa hominem perfectum constituat) sic quoque codeinque modo dicimus, Christi naluram ex parte conflari deitate ac humanitate; Deitas enim nusquam pars est. Nam omnis pars, quid imperfectum est, nec Deilati, cum perfectissima sit, ulla additio fit; sed sic dicimus, Christ! bypostasin seu personami ex Deitate esse et humanitate; non velut ambo hæc ejus partes sint, sed quod ambæ naturæ immutabili nexu in unum copulentur. At neque dieimus ex duabus substantiis unam quamquain tertiam naturam contemperatam esse; sicut vinum et aqua in unum temperantur, quod neu• trum eorum est; sed quod etiam post unionem nou hypostatice ae personæ ratione (unam enim confitemur hypostasin ac personam), 'sed quod auinet ad naturarum proprietatem. ο Quod vero uno omnium consensu receptum est, divinam naturam infinitis modis nobilitate præstare, ac cum ea quæ minora sunt praestantioribus quasi cohæreant veluique ab eis pendeant; Idcirco non dicimus naturam hymanam Def naturam assumpsisse, sed, Deum naturam humanam; non quasi in Deum illa mutata sit, sed quod Deo éoheserit, illique copulata sit. Idcirco velut quid ipse præstantius, humanam habet naturain, habe. turque ipsa a divina natura. Velut hominem, eum principalius sit ac nobilius, manum habere dicimus; non autem quod manus habeat hominem. Siquidem igitur partes essent Deltas et humanitas (ita niinitur ut ex eis una natura communis conἘπεὶ δὲ ὡμολόγηται ἡ τοῦ Θεοῦ φύσις ἀπείρ μέτρῳ τιμιωτέρα· τοῦ δὲ τιμωτέρου τὰ ἐλάττονα ἔχονται καὶ οἷον ἐκκρέμανται· διὰ τοῦτο οὐ λέγομεν ὅτι ἡ ἀνθρωπίνη φύσις τὴν τοῦ Θεοῦ προσελάβετο φύσιν· ἀλλ' ὁ Θεὸς τὴν ἀνθρωπίνην ἀνελάβετο φύσιν" οὐχ ὡ; εἰς Θεὸν μεταβληθεῖσαν, ἀλλ' ὡς τῷ Θεῷ προσπεφυκυίαν. Διὰ τοῦτο καὶ ὡς τιμιώτερον, ἔχει μὲν τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν, ἔχεται δὲ αὕτη ὑπὸ τῆς θείας φύσεως· ὥσπερ ὁ μὲν ἄνθρωπος ἀρχοειδέστερον ἂν καὶ τιμιώτερον ἔχειν τὴν χεῖρα λέγομεν, ἀλλ' οὐ τὸν ἄνθρωπον ἡ χείρ. Εἰ τοίνυν μέρη ἦσαν ή θεότης καὶ ἡ ἀνθρωπότης, ὡς ἐξ αὐτῶν συνίστασθαι μίαν φύσιν κοινὴν, ὡς ἐκ ψυχῆς καὶ σώματος ἄνθρωπον, ἐλέγομεν ἂν ὅτι καὶ ὁ Θεὸς ἔχει τὸν ἄνθρωπον, καὶ

ἡ ἀνθρωπότης τὴν θεότητα, ὡς καὶ ἐπὶ τοῦ σώμα- sisteret, uit ex anima et corpore couflatur homo), τας ἔχει καὶ τῆς ψυχῆς. Καὶ γὰρ, Η ψυχή, λέγομεν, diceremus, tum Deum habere heminem, tum et ἔχει σῶμα, καὶ Τὸ σῶμα ἔχει ψυχήν. habet in anima et corpore. Dicimus enim: Anima Ἐπεὶ τοίνυν ὁ μονογενής Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, τουτέστιν ὁ τοῦ Θεοῦ λόγος, φύσιν ἀνθρωπίνην διὰ τῆς προσλήψεως ἔχει, ἀκολουθεῖ τοῦτον εἶναι ὑποκείμενον ἢ ὑπόστασιν ἢ πρόσωπον τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως. Τὸ γὰρ τινὰ φύσιν ἔχον ὑπόστασις λέγεται τῆς φύσεως ἐκείνης· ὥσπερ τὸ φύσιν ἵππου ἔχον ὑπόστασις ἢ ὑποκείμενον τοῦ ἵππου λέγεται εἶναι. Καὶ εἴπερ ἡ φύσις ἡ ἐχομένη νοερά ἐστι, τότε μᾶλλον πρόσωπον λέγεται. Πάλιν ἐξ ἀϊδίου ἔχον τὴν θείαν φύσιν, οὐ κατὰ τρόπον συνθέσεως, ἀλλ' ἀπλῆς ταυτότητος, λέγεται καὶ τῆς θείας φύσεως ὑπόστασις ή πρόσωπου, καθόσον δηλονότι δυνατόν ἐστιν ἐκφαίνεσθαι τὰ θεῖα τοῖς ἀνθρωπίνοις ὀνόμασιν. Ὁ τοίνυν Υἱός τοῦ Θεοῦ ὑπόστασις ἢ πρόσωπόν ἐστι τῶν δύο φύσεων, τῆς θείας δηλαδὴ καὶ τῆς ἀνθρωπίνης, ἐν δυσὶ φύσεσιν ὑφεστώς. Εἰ δὲ λέγει τις, Ὅτι ἐπεὶ ἡ ἀνθρωπίνη φύσις οὐκ ἔστι συμβεβηκὸς ἐν αὐτῇ, ἀλλὰ πρᾶγμα ὑφεστὼς καὶ οὐσία μερικὴ ἀνθρωπίνη παρὰ τὴν ὑπόστασιν τοῦ Θεοῦ Λόγου δοκεῖ· διὰ τί τοῦτο δύο ὁποστάσεις εἶναι ἐν τῷ Χριστῷ οὐ δεῖ κατανοεῖν; "Οτι ἐκεῖνο ὀνομάζεται ὑπόστασις δ᾽ οὐ περιέχεται ὑπ᾽ ἄλλου ἀρχιειδεστέρου και τιμιωτέρου. Η γὰρ τοῦ ἀνθρώ που χεὶρ οὐσία μέν τίς ἐστιν, οὐ μὴν ὑπόστασις λέγεται· ἔχει γὰρ αὐτὴν ἄλλο τι ἀρχοειδέστερον καὶ τιμιώτερον ὄν, ὁ ἄνθρωπος. Εἰ γὰρ μὴ τοῦτο ἦν, οὐδὲν ἐκώλυς πρόσωπα πολλὰ καὶ πολλὰς ὑποστά σεις ἐν τῷ ἀνθρώπῳ ὁμολογεῖν. Καὶ ἡ φύσις τοίνυν ἡ ἀνθρωπίνη ἐν τῷ Χριστῷ ὑπὸ τιμιωτέρου τῆς θείας φύσεως προσείληπται· καὶ διὰ τοῦτο ἐχομένη ὑπ᾽ ἐκείνης, οὐκέτι· καὶ ἰδίως ὑπόστασις λέγεται. Εἶ; δέ ἐστι διὰ τὴν τῆς ὑποστάσεως ἑνότητα· ἀλλ᾽ οὐ δύο κυρίως δύναται λέγεσθαι, Δύο μέντοι φύσεις ἔχειν ὁ Χριστὸς οἰκείως ῥηθήσεται. Καὶ γὰρ ἐν μιᾷ ὑποστάσει ὁ αὐτός ἐστι Θεὸς καὶ ἄνθρωπος, καθάπερ πολλάκις είρηται. Δεῖ τοίνυν τὸ περὶ τῆς σαρκώσεως τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ μυστήριον ἀναμφιβόλως ὁμολογεῖν. Καὶ γὰρ ἡ Χριστιανική πίστις ἀρχικῶς μὲν ἐν τῇ τῆς ἁγίας Τριάδος ὁμολογία συνίσταται· ἰδίως δὲ ἐν τῷ σταυρῷ παυχᾶται τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ ἐν αὐτῷ τὴν σωτηρίαν ἀπεκδεχόμεθα. ι Θ γὰρ τοῦ σταυροῦ λόγος, ο ὥς φησι Παῦλος, 4 εἰ καὶ τοῖς ἀπολλυμένοις μωρία ἐστὶν, ἀλλὰ τοῖς σωζο μένοις ἡμῖν δύναμις Θεοῦ ἐστι. Καὶ εἴ τις τὸ πρέτον καὶ εἰκὸς εὐσεβεῖ διανοίᾳ ἐπὶ τοῦ πάθους καὶ τοῦ θανάτου τοῦ Χριστοῦ θεωροί, τοσοῦτον σοφίας βάθος εὑρήσει, ὡς ἀεὶ τὰ περὶ τούτων λογιζομένῳ μείζω καὶ πλείω θεωρήματα συναντᾷν, καὶ τῇ πείρᾳ λαμβάνειν ἀληθὲς εἶναι, ὅ φησιν ὁ αὐτὸς Απόστο λας 4 Ημείς κηρύττομεν Χριστὸν ἐσταυρωμένον· Ἰουδαίοι; μὲν σκάνδαλον, Ελλησι δὲ μωρίαν· ἡμῖν * Galat. vi, ii. 1 Cor. 1, 18. humanitatem habere Deitatem; uti etiam se reș corpus habet: ac: Corpus animam babet. Quia igitur unigenitus Dei Filius (Dei scilicet Verbum) naturam humanam, quod eam assumpɛerit, habet, fit consequens esse eum suppositum seu hypostasin aut personam naturæ humanæ. Ilabens enim aliquam naturam, ejus natura hypostasis dicitur. Ut quod equi naturam habet, hypostasis seu suppositum equi esse dicitur. Ac siquidem natura quæ habetur intelligens sit, tunc persona potius nuncupatur. Ac rursus, quod ab æterno habet divinam naturam non ex compesitione, sed simplici (ut ita loquar) identitate, eliam divinæ naturæ hypostasis dicitur, seu persona, quatenus scilicet humanis vocibus divina exsplen descere possunt. Itaque Dei Filius hypostasis est seu persona duplicis naturæ; divinæ scilicet atque humanæ, in utraque vere exsistens. Sin autem aliquis dicat: Cum natura humana non sit accidens, sed res vere exsistens, et substantia singularis humana præter Dei Verbi hypostasin esse videatur, quidoi duæ hypostases seu personæ intelligendæ sunt in Christo? Quod nimirum illud vocatur hypostasis, quod non al▶ alio principaliori ac nobiliori continetur. Nam manus hominis substantia quædam est, nec iamen hypostasis dicitur; quod eam homo habet, res scilicet principalior nobiliorque. Nam nisi sic esset, vetaret nihil plures personas pluresque hypostases in homine cofteri. ltaque etiam lumaga in Christo natura a præstantiore (divina scilicet natura) assumpta est: ac ideo, cum ab illa habeatur, non jam proprie ac per se hypostasis dicitur. Christus enim, ob personæ ac bypostasis unitatem, unus est; nec duo proprie vocari potest. Duas tamen naturas habere proprie dicendus est. Etenim in una hypostasi seu persona idem est Deus et homo, uti sæpius dictum est. Haque necesse est ut citra ullam dubitationem mysterium incarnationis Filii Dei conlteamur. Elenim Christiana fides primo quidem in confessione sancta Trinitatis consistit; singulariter vero, in eo ut gloriemur in cruce Domini nostri Jesu Chri sui ", atque in ea salutem exspectenus: e Ver bum enim crucis, inquit Paulus, etsi iis qui pereunt stultitia est, nobis tamen qui salutem consequimur, Dei virtus est "., Ac si quis quod decet ac oficit est religiosa mente in passione ac Christi morte consideraverit, tantam offendet sapientie altitudinem, ut semper de illis animo cogitanti, majora pluraque Leoremata sensusque occurrant, ipsoque rei periculo verum esse agnoscat, quod ait idem Apostolus: e Nos prædicamus Christum crucifixum; Judæis quidem scandalum, Græcis autem stulutiam,

nobis autem vocalis Judais atque Græcis Christum δὲ τοῖς κλητοῖς Ἰουδαίοις καὶ Ἕλλησι. Χριστὸν Θεοῦ Dei virtutem et Dei sapientiam ". › Ac rursus: • Quod stultum est Dei, sapientius est hominibus "., Per fidem itaque Trinitatis et incarnatio nis Filii Dei confessionem speramus ex Dei auxiBio, quod nobis in hac vita per sacramenta præstatur, atque liberi arbitrii opera futuram nos beatitudinem post mortem consecuturos; tunc scilicet, cum fuerit mortuorum resurrectio ac judicium extremum. CAPUT VIII. δύναμιν καὶ Θεοῦ σοφίαν.» Καὶ πάλιν, «Τὸ μω ρότερον τοῦ Θεοῦ σοφώτερον τῶν ἀνθρώπων ἐστίν.» Ωστε διὰ τῆς περὶ τὴν Τριάδα πίστεως καὶ τῆς κατὰ τὴν ἐνανθρώπησιν τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ ὁμολο γίας ἐλπίζομεν ἀπὸ τῆς τοῦ Θεοῦ βοηθείας, ἣν ἡμῖν ἐν τῷ παρόντι διὰ τῶν μυστηρίων δίδωσι, καὶ τῶν τοῦ αὐτεξουσίου ἔργων, μετά θάνατον ἀξιωθῆναι τῆς μελλούσης μακαριότητος, ἥτις ἔσται τῆς τῶν νεκρῶν ἀναστάσεως καὶ τῆς τελευταίας κρίσεως γενομένης. De futura mortuorum resurrectione. Περὶ τῆς μελλούσης τῶν νεκρῶν ἀναστάσεως. Etenim cum iis quæ sunt fidei capita, resurrectio- Καὶ γὰρ μετὰ τῶν τῆς πίστεως κεφαλαίων καὶ nem mortuorum oportet nos credere. Primun ἀνάστασιν νεκρῶν ὀφείλομεν πιστεύειν. Πρῶτον quidem, quia cum Deus justus sit, necesse est at μὲν, ὅτι ἐπεὶ δίκαιός ἐστιν ὁ Θεὸς, ἀνάγκη αὐτὸν justa rependat præmia; ut scilicet mala malis, ἀμείψασθαι τοὺς μὲν πονηροὺς κακοίς, τοὺς δὲ ἀγα bona bonis retribuat. Sin autem hoc dederimus, θοὺς ἀγαθοῖς. Εἰ δὲ τοῦτό ἐστιν, ἔσται καὶ ἀπόλαυ tum fruitio erit, tum punitio. Sin autem hæc erunt, οις καὶ κόλασις. Εἰ δὲ ταῦτα κρίσις. Εἰ δὲ κρίσις, etiam erit judicium; sin antem judicium, etiam καὶ ἀνταπόδοσις. Ὥστε ἐπεὶ δίκαιός ἐστιν ὁ Θεὸς, retributio ac merces operum. Ergo quia Deus ἔσται ἀνάστασις. ᾿Ανάστασις δὲ σωμάτων· ἡ γὰρ justus est, futura resurrectio est. Resurrectio au- ψυχὴ ἀθάνατός ἐστι. Καὶ γὰρ τὸ σῶμα ὄργανον ποτα rem corporum, nam anima immortalis est. Cor- νωνεῖ τῇ ψυχῇ ἐν οἷς ἂν αὕτη ὁρμήσῃ, κατά τα pus emim (quod sit organum) cum anima commer- ἐναντία, καὶ μή. Διόπερ ὀφειλόμενον, ἵνα τῶν αὐτῶν cium habet, in quibus illa appetitu ducitur ac κληρονομήσῃ μετὰ τῆς ψυχῆς καὶ τὸ σῶμα, δόξης incitatur, sive contrariis, sive non. Idcirco illi ἢ ἀτιμίας. Οἷς εἰ μὴ πιστεύει τις διὰ τὰς σωματι debetur, ut eadem ac anima, vel gloriam vel κὰς φθορὰς τῶν σωμάτων καὶ παντοδαπὰς ἀλλοιώ dedecus ac probrum consequatur. Si quis porro σεις, ἀλλὰ πρὸς τὸ τοῦ Θεοῦ παντοδύναμον οὐδὲν fidem his non accommodat, quod sic corpora ἀδύνατον ἔσται· δς πιστεύομεν ὅτι πάντα οἶδ: πριν intereant, innumerasque vicissitudines aliorum in c γενέσεως αὐτῶν, καὶ ὅτι τὸ πᾶν ὥσπερ ἐν δρακι alia transmutatione subeant; at spectata Dei συνέχει. Εἰ γοῦν τοῦτο ὁμολογεῖται, οὐδὲ τὸ ἀνθρώ omnipotentia, nihil erit impossibile, quippe quem πινον σῶμα εἰς μυρίας μεταβολές μεταβαλόν, τὸν credamus scire omnia, antequam fiant ®, rerum- πανταχού παρόντα και πάντα συνέχοντα διδράσκει, que hanc universitatem quasi pugillo continere *. ἐντὸς ἄν τοῦ κόσμου· ἀλλὰ τῷ τούτου θελήματι τὴ Siquidem igitur ita exploratum est, sane nec ἔργον ἀκολουθήσει διὰ τὸ παντοδύναμον τοῦ Θεοῦ. humanum corpus, quanquam innumeras subiit Εἰ γὰρ ἐκ τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ εἶναι τὰ πάντα παρή mutationes, cum mundi ambitu contineatur, Deum γαγε, πῶς εἰς τοῦτο ἀδυνατήσει; καὶ ταῦτα τῆς ubique præsentem atque omnia continentem fugit: ὕλης ὑποκειμένης, εἰ καὶ εἰς τὸ ἐλάχιστον διὰ πολυ quin ejus voluntati, qua pollet omnipotentia, opus λῶν καὶ ποικίλων τῶν μεταβολῶν προελήλυθεν. Οὐ comes erit. Cum enim omnia ex nihilo in reram γὰρ παντάπασιν ἡ ὕλη εφθάρη· μένει δὲ ὁπωσουν, naturam produxerit, qui fiat ut id præstare non εἰ καὶ ἡμῖν ἄδηλος. Εἰ δὲ ἡ αὐτὴ ὕλη πολλοῖς εἰς possit cum praesertim subjecta non desit materia, γένεσιν συνετέλεσε, τὸ μὲν ἀνῆκον ἑκάστῳ ἀναληφθή quanquam ob multas variasque mutationes in mi- σεται· τὸ δὲ ἐλλείπον ἡ θεία φύσις ἀναπληρώσει. nimum quíd illa redacta sit. Non enim materia prorsus interiit, sed quodammodo manet, tametsi res nobis obscura sit. Sin autem eadem materia multorum generationi inserviit, quod cuique attinet, id vero assumetur: supplebitque divina virtus quod ad plenam corporis molem deficiet. Licet vero etiam ex rebus corporeis, ejus rei simulacrum quoddam indiciumque assumere. Triticum enim m terra putrescens, rursus g rainat, inque eamdem tritic speciem reparatur ac surgit: cumque id quotannis feri videamus, præ consuetudine nibil mirabile esse existimamus. Sin vero quis ea de re cum illis sermonem haberet, quibus nunquam quod sic natura geritur exploratum esset, nec seminum vim atque indolem pernoscerent, is apud illos nec fidem obtineret. Aiunt vero etiam quoddam animal circa Orientis plagas vitæ longioris esse; tumque * 1 Cor. 1, 25. *t ibi t. 21. st Dan. sil, 45. Καὶ ἀπὸ τῶν σωματικῶν δὲ ἔστιν εἰκόνα τινὰ καὶ δείγμα λαβεῖν. Ο γὰρ οἶτος ἐν γῇ σηπόμενος ἀναβλαστάνει πάλιν, καὶ εἰς τὸ αὐτὸ εἶδος τοῦ σίτου ἀποκαθίσταται· ὅπερ κατ᾽ ἔτος ὁρῶντες, ἀπὸ τῆς συνηθείας οὐδὲν θαυμαστὸν εἶναι νομίζομεν. Εἴ τις δὲ ἀνθρώποις διελέγετο περὶ τούτου μηδέποτε τοῦτο ἰδοῦσι, μηδὲ τὴν τῶν σπερμάτων φύσιν ἐπισταμένοις, οὐκ ἂν ἐπιστεύθη. Φασὶ δὲ καί τι ζώον περὶ τὰ τῆς ἀνατολῆς μέρη πολλά ἔτη ζῇν· εἶτα τελευτῶν ἀπὸ τῆς αὐτοῦ σήψεως χωρίς συνουσίας οἷον σκώληκε γεννώμενον, τὸ αὐτὸ ζῶον ἐν τῷ αὐτῷ εἴδει ἀποκα63 Isa. XL, 12.

θίστασθαι, καὶ πάλιν ἐπ᾿ αὐτοῦ τὸ αὐτὸ γίνεσθαι ipsum emori, exque ipsius patri materia sine coitu κατὰ τὴν ἀπὸ Θεοῦ τεταγμένην τῶν τοσούτων χρότων περίοδον. Καὶ ἄλλα ζῶα ἐξ ἄλλης ύλης γεννώνται, οὐ κατὰ δύναμιν ἀνθρωπίνην· καὶ οὐ τὰ αὐτὰ ἐκ τῶν αὐτῶν ἀεί· ὥσπερ σφήκες μὲν ἐκ τῆς τοῦ ἵππου κεφαλῆς, ἐκ δὲ τοῦ βοὸς μέλιτται, καὶ ἄλλα ἐξ ἄλλων· τοῦ Θεοῦ διὰ τούτων ὑποδεικνύντος ἡμῖν μὴ ἀπορεῖν ἐπὶ τῶν παραδοξοτέρων, ὧν ὁ Θεὸς διδάσκαλες ἐγεγόνει· καὶ αὐτὸς μόνος, ὡς τὰ πάντα δυνάμενος, τελειοῦν δύναται. Τῆς ἀναστάσεως τοίνυν καὶ τῆς ἀνταποδόσεις ἀναιρουμένων, πλήθη ἀτόπων συμβήσεται ὁμολογεῖν. Ὅτι τὰ ἄλογα ζωα κρείττονα ἡμῶν εἰσί· καθότι ἐκεῖνα μὲν ζωὴν ἔλυπον ἔχουσιν· ἡμεῖς δὲ καὶ λύπούμεθα καὶ κινδυνεύομεν, ἐξαιρέτως διὰ τὴν περὶ Θεοῦ ἀλήθειαν. Τίνος γὰρ ἕνεκα πολλοὶ τῶν ἀνθρώτων ἀρετὴν καὶ σωφροσύνην είλοντο, τῶν τοῦ κόσμου καταφρονήσαντες ἡδέων, καὶ ὑπὲρ ἀληθείας μέχρι θανάτου ἀντέστησαν; ᾿Αλλὰ μὴν δῆλον ὅτι τιμιώτεροι πάντων ἐσμεν οἱ ἄνθρωποι· καὶ δίκαιος ὧν ὁ Θεός, οὐκ ἂν συνεχώρησε ματαίως οὕτω ταλαιπο ρεῖσθαι τὸ τιμιώτερον ἡμᾶς κτίσμα, ὅ κατ' εἰκόνα ἑαυτοῦ ἐποίησε καὶ πρὸς ἑαυτὸν ἕλκει, μὴ μέλλων ἀποδιδόναι τοὺς μισθοὺς ἑκάστῳ κατὰ τὸ δίκαιον καὶ τὴν ἀναλογίαν τῶν καμάτων αὐτῶν. ᾿Αναιρεθήσεται δὲ καὶ ἡ πρὸς τὸν Θεὸν λατρεία, καὶ ἡ πρὸς τοὺς γο νέας τιμὴ, καὶ ἡ πρὸς ἀλλήλους αἰδὼς καὶ εὐλάβεια, καὶ φιλία καὶ ὀρθότης καὶ κοινωνία πάντων· καὶ οἱ νόμοι καὶ τὰ κριτήρια, καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα. Διατί γὰρ ἔσονται ταῦτα; τίνος ἕνεκα;· ἐπεὶ πρὸς οὐδὲν ἀφορῶσι. Καὶ τούτου τοῦ λόγου κρατοῦντος, ἀναγκασθησόμεθα ὡς θηρίοις χρῆσθαι ἀλλήλοις, καὶ μήτε μέτρον βρωμάτων ἢ πομάτων, ἢ τινὸς τῶν τοιούτων εἰδέναι· ἀλλὰ πᾶσαν ἡδονὴν ζητήσομεν, καὶ τὸν ὑγρὸν καὶ διαλελυμένον ζήσομεν βίον. ' δὴ πάντα ἄτοπα καὶ ἀνάρμοστα καὶ τῷ δημιουργῷ πάντων Θεῷ καὶ τῷ ἀξιώματι τοῦ ἀνθρώπου. Quæ guitati. velut vermem enasci, quo idem aninial in eadem specie reparetur; in quo rursus iden accidat, juxta ac exposcit tot annorum a Deo constituta periodus. Alia quoque animalia ex alia gignuntur materia, quanquam id humanam excedit facultatem, nec semper eadem ex iisdem, puta vespre ex equino capite, exque bovino apes, et ex aliis alia. Quibus ostendit Deus, haud in aliis, quæ majoris aliquid miraculi habeant fide nutare, quorum ipse doctor exstiterit, ac quæ solus, velu▶omnipotens, exitu præstare possit. Sublata itaqué resurrectione atque operum retributione, consequens ft ut innumera absurda admittenda sint. Nempe muta animalia meliori nobis sorte futura sunt; quatenus illa vitam vivunt mo lestiis solutam; ios vero et iis aflcimur, et in periculis versamur, ob divinam presertim veritatem. Ut quid enim multa hominum turba virtutem ac castitatem delegit, spretis mundi deliciis, tuendaque veritate ad mortem usque certamen desu davit? Atqui liquet nos homines aliis omnibus præstare'; cumque Deus justus sit, non sic frustra, rerum ab ipso conditarum nobilissimam (nos scilicet quos ad suam fecit imaginem ad seque trabit) ærumnis confici sineret, nisi cuique pro eo ac æquum justumque est, ac pro laborum cujusque ratione mercedem ac præmia redditurus esset. Sublatus erit et Dei cultus, et parentum honos, quaque alii alios prosequimur, veneratio et pudor, amicitiaque et rectitudo omniumque societas leges quoque et judicia, et quæ ejus generis sunt omnia. Ut quid enim hæc futura? cujus vero gratia? cum omni fine careant. Ac st quidem vera est hæc doctrina, necesse erit ut alii aliis quasi bestiis utamur, ac neque cibi aut potus modum ullum teneamus, nec aliorum cujusquam ejus generis, sed omnem voluptatem quæramus, vitamque mollem ac dissolutam vivamus. omnia absurda sunt, ac tum Deo omnium Conditori, tum humanæ dissentanca di- Πρὸς τούτοις, ἐπεὶ φυσικόν ἐστι τὸ εἶναι συνημ μένον τῇ ψυχῇ τὸ σῶμα, παρὰ φύσιν δέ ἐστι τὸ χωρίζεσθαι τῆς ψυχῆς αὐτό· ἔπεται ἀναγκαίως, τοῦ σώματος τῆς ψυχῆς παρὰ φύσιν χωριζομένου, μὴ διαμένειν εἰς τὸ ἄπειρον οὕτω κεχωρισμένον. Καὶ γὰρ κατὰ φύσιν τὸ σῶμα τῇ ψυχῇ ἤνωται παρὰ τοῦ Θεοῦ, ὥσπερ· ἡ ὕλη ἔχει πρὸς τὸ εἶδος. Ο δὲ θάνα της διὰ τὴν ἁμαρτίαν ἐπελθὼν, τὴν διάστασιν τῆς - ψυχῆς ἀπὸ τοῦ σώματος εποίησεν. Παρὰ φύσιν οὖν ἡ διάστασις τούτου ἐγένετο. Τὸ δὲ παρὰ φύσιν οὐκ ἐπιπολὺ διαμένει. Οἷον, κατὰ φύσιν φέρεται ὁ λίθος ἀεὶ εἰς τὸ κάτω· παρὰ φύσιν δὲ εἰς τὸ ἄνω, ὅταν τις αὐτὸν βίᾳ ὠθήσῃ. Τοῦτο γοῦν τὸ βιαίως καὶ παρὰ τὴν φύσιν τοῦ λίθου οὐ διαμένει ἐπιπολύ. Συντόμως γὰρ πάλιν ἔρχεται εἰς τὸ κατὰ φύσιν αὐτοῦ τὸ κάτω. Καὶ τοίνυν ἡ ψυχὴ τοῦ σώματος χωριζομένη, ὅπερ ἐστὶ παρὰ φύσιν, οὐκ ἐν τούτῳ διαμενεῖ εἰς τὸ ἄπει· μον. Τὸ γὰρ παρὰ φύσιν, ὡς εἴπομεν, συντόμως Præterea cum corporis cum anima unio naturalis sit ejusque ab illa separatio innaturalis, necessario sequitur, sic nimirum innaturaliter corpore ab anima separato, non in perpetuun mansurum ita separatum. Nam corpus naturali - ter animæ a Deo unitum est; ad eum modum quo se materia ad formam habet. Mors autem peccati realu superveniens animam a corpore disjunxit. Ejus itaque illa disjunctio innaturalis fuit. Quod autem est innaturale haud diu durare contingit. Ut sub exemplo loquar, lapidi naturale est ferri deorsum innaturale vero ut sursum feratur, cum quis vi ipsum impulerit. Quod sic igitur violenter feratur ac renitente natura, non diu durat. Brevi enim rursus redit ad id quod est ex natura, ut nempe deorsum feratur. Itaque etiam anima a corpore sejuncta (quod illi innaturale est) non in eo in sempiternum manebit. Quod enim innaturale

est, ut dicebamus, brevi redit ad id quod ex na- ἔρχεται εἰς τὸ κατὰ φύσιν. ᾿Αναλήψεται τοίνυν κατά τὴν τοῦ Θεοῦ δικαιοσύνην εκάστη ψυχὴ τὸ ἴδιον αὐτ τῆς σῶμα, ὅπερ ἐστὶ κατὰ φύσιν, καὶ εἰς τὸ ἄπειρον ἀδιάλυτον ἔσται. Καὶ τοῦτό ἐστιν ἀνάστασις. Η γὰρ ἀνάστασις δευτέρα τοῦ πεπτωκότος λέγεται στάσις. tura est. Fubrum ergo est, ut pro eo ac Deus juste sanxerit, qualibet anima proprium corpus suum resumat, quod ei naturale est, et in perpetuum indissolubile maneat. Atque id resurrectio est. Resurrectio enim ejus quod ceeiderat secunda quasi erectio ac suscitatio est. Οὐ μέντοι ἀπορεῖν δεῖ, πῶς ἑκάστη ψυχὴ τὸ ἑαυ τῆς ἐπιγνώσεται σῶμα. Εστι γὰρ τῇ ψυχῇ πρὸς τὸ σῶμα οἰκειότης ἄδηλος καὶ ἄῤῥητος ἡμῖν. Ωσπερ γὰρ οὐκ ἔστιν οὐδὲν σῶμα ἀνθρώπινον τοὺς ἐπιθεω ρουμένους αὐτῷ χαρακτῆρας ἔχον κατὰ πάντα τοὺς αὐτοὺς ἑτέρῳ σώματι, οὕτω καί τινα ἄλλην μετὰ τούτων ιδιότητα δώσομεν ἑκάστῇ ψυχῇ ἐνυπάρχειν πρὸς τὸ ἑαυτῆς σῶμα. Καὶ γὰρ ἡ ψυχὴ σώματος Nec tamen ambigendum, quonam modo futurum ut quæque anima snum corpus agnoscat. Inest enim animæ erga corpus nobis ignota, ac quam verbis explicare non licet, necessitudo. Quemadmoðlum enim inter humana corpora nullum occurrit quod elucentes in ipso characteres orisque lineamenta, per omnia cum alio corpore eadem habeat; sic et aliam quamdam cum eis proprielatem cuique animae erga corpus suum inesse fate – ὡρισμένου ἐντελέχεια, τουτέστιν ενέργεια καὶ εἶδος bimur: Etenim anima certi cujusdam corporis perfectio est: actus scilicet ac forma. Quo etiam fit, ut ad suum duntaxat corpus inclinationem, ae cum illo contemperationem naturaliter habeat. Nec hoc illi ponderis unquam abscedit, tum etiam cum sejuncta fuerit a materia. Hincque necessario sequitur, hanc naturaliter formam esse materiæ humani corporis, hancque illius, nec ut alterius sit, ulla unquam ratione fieri posse: qued et causa est, cur animæ inter se sint distincta. Animorum enim multitulo penes corpora sumitur, non quasi illa animorum causa sint, simul enim cum eis sunt, nec alterum alteri præexsistit, sed ob eam ἐστι. Διὸ καὶ φυσικῶς πρὸς μόνον τὸ οἰκεῖον σῶμα βοπὴν ἔχει καὶ συμμετρίαν, ὅπερ καὶ χωρισθείσης τῆς ὕλης αὐτῇ παραμένει. "Οθεν ἔπεται ἀναγκαίως ταύτην μὲν εἶναι κατὰ φύσιν εἶδος τῆς ὕλης τοῦδε τοῦ ἀνθρωπίνου σώματος, ταύτην δὲ ἐκείνου, καὶ ἄλλου μηδέποτ' ἂν δυνηθῆναι γενέσθαι, όπερ καὶ τῆς διακρίσεως τῶν ψυχῶν πρὸς ἀλλήλας αἴτιόν ἐστι. Τὸ γὰρ πλῆθος τῶν ψυχῶν παρὰ τὰ σώματα γίνε ται· οὐχ ὅτι εἰσὶ τὰ σώματα τῶν ψυχῶν αἴτια ὁμοῦ γάρ εἰσι μετ᾿ αὐτῶν, καὶ οὐδέτερον ἑτέρου προϋπάρχει· ἀλλὰ διὰ τὴν τῶν ψυχῶν πρὸς ταῦτα συγγένειαν, ἣν ἔχουσι φύσει παρεπομένην, ἢ καὶ ἐγκειμένην αὐταῖς. Οὐκ ἐνδέχεται τοίνυν τὴν ἄλλον quæ animabus erga corpora inest, cognationem, c ενέργειαν καὶ τὸ εἶδος ἄλλον εἶναι. Καὶ γὰρ καὶ δύο quam natur: comitem, seu illis insitam, habent. ὁμοίων μεγεθῶν, εἰ τὸ ἔνυλον εἶδος αὐτῶν χωρι Non itaque fieri potest, quæ unius actus est et σθείη τῆς ὕλης (τοῦτο μὲν ἀδύνατον, ἀλλ᾽ ἢ ἐπινοία forma, eamdein´ esse,alterius. Nam et cum duæ μόνῃ ἢ καὶ θείᾳ δυνάμει), οὐκ ἂν ἀλλήλων κατ' ἄλλο similes magnitudines sint, abstracta corum mate- διήνεγκεν, ἢ τὸ τοῦτο μὲν τὸ μέγεθος τούτου τοῦ riali forma a materia (quod quidem impossibile σώματος εἶδος εἶναι, τὸ δὲ λοιπὸν τοῦ λοιποῦ. Ὥστε est: nisi vel subtili duntaxat cogitatu, aut etiam ροπή τις ένεστι ταῖς ψυχαῖς πρὸς τὰ σώματα, καὶ divina virtute) non aliter hæc inter se differant, ἔσται τῶν ψυχῶν συνάφεια πρὸς τὰ σώματα, τοῦ quam quod magnitudo hæc hujus corporis forma Θεοῦ τοῦ πάντα δυναμένου τοῦτο ἐνεργοῦντος, όταν, est: alterius vero, reliqua. Proinde inest anima- καθὼς προώρισεν, εἰς ἐνέργειαν τὸ δυνάμει προελbus inclinatio quædam erga corpora, erit aui- θεῖν θελήσῃ, καὶ τὸ παρὰ φύσιν εἰς τὸ κατὰ φύσιν, morum cum eis unio, Deo istud præstante, qui omnia potest: tunc nimirum, cum sicut præfinivit, quod potentia est, in actum progredi voluerit, ac quod est innaturale, in id quod ex naturæ rationibus sit. Primum igitur hisce rationibus aliisque pluribus inducti quæ spectant ad resurrectionem haud impossibilia ducimus. Accedit, quod ut illis indubitatam omnino fidem adhibeamus, ex fide compellimur. Quia enim a Dei Filio salutis nostræ auctore a peccato et morte liberati sumus, in quæ Adami transgressione prolapsi eramus; nedum enim illius peccatum in omnes pertransivit, ob naturæ communionem, eamdemque in ea quæ mala sunt, ac deteriora incitationem; moreque per pec. catum in mundum intravit, ut et Apostolus ait: Per unum hominem peccatum in mundum intravit, et per peccatum mors 86; › necesse erat ut per Christum utroque liberaremur. Ait namque Πρῶτον μὲν οὖν διὰ ταῦτα καὶ πλείω τούτων τὰ περὶ τῆς ἀναστάσεως οὐκ ἀδύνατα ἡγούμεθα· ἔπειτα καὶ παρὰ τῆς πίστεως ἀναμφιβόλως αὐτοῖς πιστεύο ειν συνωθούμεθα. Ἐπειδὴ γὰρ παρὰ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ τοῦ ἀρχηγοῦ τῆς σωτηρίας ἡμῶν τῆς ἁμαρτίας καὶ τοῦ θανάτου ἠλευθερώθημεν, εἷς ἐνεπέσαμεν διὰ τὴν τοῦ Ἀδὰμ παράβασιν· καὶ γὰρ οὐ μόνον ἡ ἐκείνου ἁμαρτία διέβη εἰς πάντας διὰ τὴν τῆς φύσ σεως κοινωνίαν καὶ τὴν πρὸς τὰ φαῦλα τὴν αὐτὴν καὶ χείρω ὁρμήν· διὰ δὲ τῆς ἁμαρτίας ὁ θάνατος εἰς τὸν κόσμον εἰσῆλθεν, ὡς καὶ ὁ ᾿Απόστολος λέγει, • Δι' ἑνὸς ἀνθρώπου ἡ ἁμαρτία εἰς τὸν κόσμον εἰσε ἦλθε, καὶ διὰ τῆς ἁμαρτίας θάνατος·, ἀνάγκη ἦν ἀμφοτέρων ἐλευθερωθῆναι διὰ Χριστοῦ. Καὶ γὰρ ὁ ** Rom. v, 12.

αὐτὸς ᾿Απόστολος φησίν, ο Εἰ γὰρ τῷ τοῦ ἑνός πα- 4 idem Apostolus: Si enim unius delicto mors ραπτώματι ὁ θάνατος ἐβασίλευσε δι᾿ ἑνὸς, πολλῷ μᾶλλον οἱ λαβόντες τὴν περισσείαν τῆς δωρεάς καὶ τῆς δικαιοσύνης βασιλεύουσι διὰ τοῦ ἑνὸς Ἰησοῦ Χριστού, ο Ινα τοίνυν ἐκάτερον ἡμῖν ἐν ἑαυτῷ ὑπου δείξῃ, καὶ θανεῖν καὶ ἀναστῆναι ἠθέλησεν· ἀποθα νεῖν μὲν, ἵνα ἡμᾶς τῆς ἁμαρτίας καθαρίσῃ, ως φη σιν ὁ ᾿Απόστολος, ο Ωσπερ ἐστὶ τοῖς ἀνθρώποις ἅπαξ ἀποθανεῖν, οὕτω καὶ ὁ Χριστός ἅπαξ προσηνέχθη εἰς τὸ ἁμαρτίας ἐξαλείψαι πολλῶν· ν· ἀναστή ναι δὲ ἠθέλησεν, ἵνα ἡμᾶς τοῦ θανάτου ἐλευθερώσῃ. Ὅθεν ὁ ᾿Απόστολος φησί, ο Χριστὸς ἐκ νεκρῶν ἐξή γερται, ἀπαρχὴ τῶν κεκοιμημένων· ὅτι δι' ἀνθρώ που ὁ θάνατος, καὶ δι᾿ ἀνθρώπου ἀνάστασις νεο χρῶν.» Τὸ μὲν οὖν ἀποτέλεσμα τοῦ θανάτου ἐν τοῖς μυστηρίοις λαμβάνομεν ὅσον πρὸς τὴν τῆς ἁμαρτίας ἄφεσιν. Καὶ γὰρ διὰ τῆς δυνάμεως τοῦ πάθους του Χριστοῦ τὰ μυστήρια ἐνεργοῦσι. «Συνθαπτόμεθα γὰρ αὐτῷ διὰ τοῦ βαπτίσματος· καὶ διὰ τῆς κοινωνίας τὸν θάνατον αὐτοῦ καταγγέλλομεν· καὶ διὰ πάντων νεκροὶ τῇ ἁμαρτία γίνεσθαι ὑπισχνούμεθα. Τὸ δὲ ἀποτέλεσμα τῆς ἀναστάσεως τοῦ Χριστοῦ ὅσον πρὸς τὴν τοῦ θανάτου ἀπαλλαγὴν ἐν τῷ τέλει τῶν αἰώ των εψόμεθα, όταν πάντες διὰ τῆς τοῦ Χριστοῦ δυο νάμεως ἀναστῶμεν· ὅθεν φησὶν ὁ ᾿Απόστολος, ο Εἰ νεκροὶ οὐκ ἐγείρονται, οὐδὲ Χριστὸς ἐγήγερται. Άρα οὖν ματαία ἡ πίστις ἡμῶν. "Αρα ἔτι ἐσμὲν ἐν ταῖς ἁμαρτίας ἡμῶν, ο Καὶ πάλιν, «Εἰ γὰρ πιστεύομεν ὅτι Ἰησοῦς ἀπέθανε καὶ ἀνέστη, οὕτω καὶ ὁ Θεὸς τοὺς κτιμηθέντας διὰ τοῦ Ἰησοῦ ἄξει σὺν αὐτῷ.» Καὶ πά λιν, Εἰ ὁ Χριστὸς κηρύττεται ὅτι ἀνέστη ἐκ νεκρῶν, πως τινὲς λέγουσιν ἐν ὑμῖν ὅτι ἀνάστασις νεκρῶν οὐκ ἔστιν; Εἰ δ᾽ ἀνάστασις νεκρῶν οὐκ ἔστιν, οὐδὲ ὁ Χριστὸς ἐγήγερται. Εἰ δὲ Χριστὸς οὐκ ἐγήγερται, μάταιον τὸ κήρυγμα ἡμῶν.» Πάλιν φησὶ πρὸς Τιμάθεον γράφων, ο Τάς μωρὰς καὶ ἀπαιδεύτους ζητήσεις παραιτοῦ. Πολλοὶ γὰρ προκόπτουσιν εἰς ἀσέ Γειαν, καὶ ὁ λόγος αὐτῶν ὡς γάγγραινα νομήν ἔχει, ὧν ἐστιν Υμεναῖος καὶ Φίλητος, οἱ τῆς ἀληθείας ἐξέπεσον, λέγοντες τὴν ἀνάστασιν τῶν νεκρῶν ἤδη γενέσθαι.» Οὗτος γὰρ οὐκ ἐδόξαζον νεκρῶν σωμά των ἀνάστασιν, ἀλλὰ τὴν τῆς ψυχῆς ἀπὸ κακίας εἰς ἀρετὴν μεταβολὴν, καὶ ἀπὸ τῆς πλάνης εἰς τὴν ἀλή θειαν· καὶ τὴν περὶ Θεὸν ἐπίγνωσιν ἀνάστασιν ἔλεγον εἶναι ὅπερ ὁ ᾿Απόστολος ανατρέπει, καὶ πᾶσα ἡ θεία Γραφή, αὐτῶν τῶν σωμάτων ἀνάστασιν ἔσεσθαι λέγουσι. Ο μὲν γὰρ Ἀπόστολος φησί, ο Σπεία ρεται σῶμα ψυχικόν, ἐγείρεται σῶμα πνευματικόν.» καὶ, ο 'Ανάγκη τὸ φθαρτὸν τοῦτο ἐνδύσασθαι άφθαρ σίαν· καὶ τὸ θνητὸν τοῦτο ἐνδύσασθαι ἀθανασίαν.» Ἐν δὲ τῷ Εὐαγγελίῳ παρὰ τοῦ Χριστοῦ εἴρηται, • Έρχεται ώρα, καὶ νῦν ἐστιν, ὅτε οἱ νεκροὶ ἀκού σονται τῆς φωνῆς τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ· καὶ οἱ ἀκούσαντες ζήσονται· ς καὶ πάλιν • Ερχεται ὥρα, ἐν ᾗ πάντες οἱ ἐν τοῖς μνημείοις ἀκούσονται τῆς regnavit per unum, nuko magis abundantiam muneris et justitiæ accipientes, regnabant per unum Jesum Christum "., Ut igitur utrumque nobis in ipso monstraretur, cum mori, tum resurgere voluit; alterum quidem, ut nos a peccato mundaret, uti ait Apostolus: «Quemadmodum statutum est hominibus seinel mori; sic et Christus semel oblatus est ad multorum delenda peccata **; › alterum vero, at nos a morte liberaret. Idcirco ait Apostolus: «Christus resurrexit a mortuis, primitiæ dormientium: quia per hominem resurrectio mortuorum *7., Mortis itaque effectum in sacramentis recipimus, quod scilicet attinet ad peccati remissionem. Ete nim sacramenta virtute passionis Christi operantur. «Consepelinrur enim ipsi per baptismun 08, ac communicando, mortem ejus annuntiamus”; cunctisque mortuos nos peccato pollicemur. Effeclus autem resurrectionis Christi, quod attinet ad hoc, ut ipsi immunes a morte simus, in fine sæculorum videbimus, cum omnes per Christi potentiam) resurgemus. Unde ait Apostolus: • Si mortui non resurgent, nec Christus resurrexit. Ergo vana est fides nostra. Ergo adhuc sumus in peocatis nostris ". > Ac rursus: Si enim credimus quod Jeses mortuus est et resurrexit, ita et Deus eos qui dormierunt, per Christum adducet cnm eo 9. Εt rursus: ‹ Si Christus prædicatur quod resurrexit a mortuis, quomodo quidam dicant in vobis, quoniam resurrectio mortuorum non est? Si autem mortuorum resurrectio non est, nec Christus resurrexit; si autem Christus non resurrexit, inanis est prædicatio nostra ".» Aiique rursus ad Timotheum scribens: «Stultas et sine disciplina quæstiones devita. Mufti enim proficiunt ad impietatem, et sermo eorum ut cancer serpit, ex quibus est flymenaus et Philelus, qui a veritate exciderunt, dicentes resurrectionem esse jam factam "., Hi enim non existimabant fore corporun resurrectionem, sed animi a vitio að virtutem mutationem, et ab errore ad veritatenn; Deiqne notitiam ac fidem esse re surrectionem dicebant. Quod Apostolus evertit, omnisque sacra Scriptura, quæ ipsorum corporum resurrectionem futuram dicat. Ail namque Apostolus; «Seminatur corpus animale, resurgit corpus spiritale".» Et rursus: Oportet corruptibile hoc induere incorruptionem, et mortale hoc induere immortalitatem *., in Evangelio autem a Christo dictum est: «Venit hora, et nunc est, quando mortui audient vocem Filii Dei; et qui audierint, vivent”. ➤ Et rursus: ‹ Venit hora, in qua omnes qui in monumentis sunt, audient vocem ejus; et procedent 20 Romn. V, 17. ** Hebr. 1x. 27. 87 I Cor. xv, 20. es Coloss. 11, 12. 9 1 Cor. 11, 26. 1 Cor. xv, 12.. "¡Thess. IV, 9 I Cor. v, * 1 Cor. xv, 44. 93 11 Tin. 11, 25 et 16. 98 ibid. 53. scqq. * Joan. v, 25.

qui bqua fecerunt in resurrectionem vitæ; qui φωνῆς αὐτοῦ· καὶ ἐκπορεύσονται οἱ τὰ ἀγαθὰ ποιήvero mala egerunt, in resurrectionem judicii "., Ait vero etiam Job: ‹ Redemptor meus vivit, et in novissimo de terra surrecturus sum, et rursum circumdabor pelle mea, et in carne mea videbo Deum.. Εt divinus David: Auferes spiritum eorun, et deficient, et in pulverem suum revertentur 9. • En, de de corporilus loquitur. Tum sublit Emittes Spiritum tuum, et creabuntur, et renovabis faciem terra.» Isaias quoque: «Resurgent mortui, et suscitabuntur qui sunt in monumentis '. › Beatus quoque Ezechiel: «Factum est, inquit, dum prophetarem; et ecce commolie, et admovit ossa, os ad os, unumquodque ad juneturam suam. Et vidi, et ecce super ea nervi et carnes oriebantur, et ascendebant super ea; cl pelles extentæ sunt super illis desuper. Tum docet quonam spiritus jussi reversi sint: sed et alia plura ejus generis de futura resurrectione nobis tradit divina Scriptura. Ex quibus manifestum est suscitanda callavera, nec infinita Dei potentiæ quidquam impossibile fore. Quia igitur nedum ejusmodi sermonibus resurrectio cofirmɔtur, sed et ipse Christus a mortuis surrexit, ita nimirum ut visus sit et contrectatus, comederitque, quod ipsum non erat ex naturæ rationibus, neque enim cum suscitatus esset, cibo indigebat, sed add astruendam resurrectionem, s'cut neque nos comelemus aut bibemus, post resurrectionem, sed subtilia nullique læsioni obnoxia et incorruptibilia corpora nostra recipiemus: cujusmodi erat Domini corpus januis clausis ingressum³. Sed et Lazarum quatriduanum jam mortuum suscitavit, ut suæ specimen deitatis ederet, suæque ac nostræ fidem a trueret resurrectioni. Sæpiusque a necessariis notisque omnibus visus, agnitus est atque creditus: quod sane non fuisset, nisi proprietates ejus insignientes personam in eo fuissent incolumes. Cum hæc ergo in hunc moduin se habeant, operæ pretium est ut firmiter credamus resurrectionis mysterium, divinis nobis miraculis proditum: quam a Deo, agnitæ veritatis præenio, consequemur. Nam neque Christus Primogenitus mortuorum * audiret, nisi et illi comites sequerentur. Erit itaque dies magna et illustris, in qua Filii hominis adventus erit cum majestate, de quo Daniel propheta scribit Aspiciebam in visione noctis, et ecce cum nubibus cœli quasi Filius hominis veviens; et usque ad Antiquum dierum pervenit, et oblatus est ei: et datus est ipsi principatus et lio- *7 Joan. v. 28. 08 Job sis, 25.» Psal. cut, 29. • Joan., x1, 14. • Coloss. 1, 18; Apoc. 1, 5. Καὶ προσηνέχθη αὐτῷ. Oblatus est ei, seu admotus; quod et Græcam vocem optime exprimit 272727, appropinquare fecerunt. Nec video cur σαντες εἰς ἀνάστασιν ζωῆς· οἱ δὲ τὰ φαῦλα πρά ξαντες εἰς ἀνάστασιν κρίσεως.» Φησὶ δὲ καὶ ὁ Ἰώβ, • Ότι ὁ λυτρωτής μου ζῇ, καὶ ἐν τῇ ἐσχάτῃ ἡμέρᾳ ἀναστήσομαι ἐκ τῆς γῆς, καὶ πάλιν περικαλύψει με τὸ δέρμα μου, καὶ ἐν τῇ σαρκί μου ὄψομαι τὸν Θεόν.» Καὶ ὁ θεῖος Δαβίδ, ο Αντανελεῖς τὸ πνεῦμα αὐτῶν, καὶ ἐκλείψουσι, καὶ εἰς τὸν χοῦν αὐτῶν ἐπιστρέψου σιν. › Ιδού περὶ σωμάτων ὁ λόγος. Εἶτα ἐπάγει, • Ἐξαποστελεῖς τὸ Πνεῦμά σου, καὶ κτισθήσονται, καὶ ἀνακαινεῖς τὸ πρόσωπον τῆς γῆς. Ὁ Καὶ ὁ Ησαΐας, ο ᾿Αναστήσονται οι νεκροί, καὶ ἐγερθήσον ται οἱ ἐν τοῖς μνημείοις.» Καὶ ὁ μακάριος Ιεζεκιήλ, • Εγένετο. ο φησὶ, ν ἐν τῷ με προφητεῦσαι, καὶ ἰδοὺ σεισμὸς, καὶ προσήγαγε τὰ ὀστᾶ ὀστέον προς ὀστέον, ἕκαστον πρὸς τὴν ἁρμονίαν αὐτοῦ. Καὶ εἴ. δον, καὶ ἰδοὺ ἐπεγένετο αὐτοῖς νεῦρα καὶ σάρκες ἀνεφύοντο, καὶ ἀνέβαινον ἐπ' αὐτά· καὶ περιετάθη ἐπ' αὐτοῖς δέρματα επάνωθεν.» Εἶτα διδάσκει που κελευσθέντα ἐπανῆλθε τὰ πνεύματα· καὶ ἄλλα δὲ πολλὰ τοιαῦτα ἡ θεία Γραφὴ περὶ τῆς μελλούσης ἀναστά σεως ἡμῖν παραδίδωσιν. Ἐξ ὧν δῆλον ὅτι τὰ νεκρὰ ἐγερθήσονται σώματα, καὶ τῇ ἀπείρω δυνάμει τοῦ Θεοῦ οὐδὲν ἀδύνατον ἔσται. Ἐπεὶ τοίνυν οὐ μόνον τοῖς τοιούτοις λόγοις ἡ ἀνά στασις βεβαιοῦται, ἀλλὰ καὶ αὐτὸς ὁ Χριστὸς ἐκ νεκρῶν ἀνέστη, ὥστε καὶ θεαθῆναι καὶ ψηλαφηθής ναι καὶ φαγεῖν, ὅπερ οὐκ ἦν κατὰ φυσικὸν λόγον ο οὐδὲ γὰρ μετὰ τὴν ἀνάστασιν τροφῆς ἐδεῖ:ο, ἀλλὰ διὰ τὴν τῆς ἀναστάσεως πίστωσιν· ὥσπερ οὐδ' ἡμεῖς μετὰ τὴν ἀνάστασιν φαγόμεθα ἢ πιόμεθα· λεπτὰ δὲ καὶ ἀπαθὴ τὰ σώματα ἡμῶν ἀναληψόμεθα καὶ ἄφθαρτα, καθάπερ ἦν τὸ τοῦ Κυρίου σῶμα, κεκλεισμέ νων τῶν θυρῶν εἰσελθόν. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τὸν Λά ζαρον νεκρὸν τετραήμερον γεγονότα ἐξήγειρεν εἰς ἔνδειξιν τῆς οἰκείας θεότητος καὶ πίστωσιν τῆς αὐτ τοῦ καὶ ἡμῶν ἀναστάσεως· ὃς καὶ πολλάκις παρὰ πάντων τῶν οἰκείων τε καὶ γνωρίμων ἐγνωρίσθη καὶ ἐπιστεύθη, ὅπερ οὐκ ἂν ἦν, μὴ τῶν χαρακτηρι στικῶν ἰδιωμάτων τῆς ὑποστάσεως ταύτην συνιστών των. Ἐπεὶ ταῦτα οὕτως ἔχει, ὀφείλομεν βεβαίως πιο στεύειν τὸ τῆς ἀναστάσεως μυστήριον ὑπὸ τῆς θείας Γραφῆς κηρυττόμενον, τῆς ἐκ Θεοῦ ἡμῖν δοθείσης διὰ τὴν τῆς ἀληθείας ἐπίγνωσιν. Οὐ γὰρ ἂν ο Πρωτ τότοκος τῶν νεκρῶν, ὁ Χριστὸς ἐλέγετο γεγονέναι, μὴ κακείνων. συνεπομένων. Ειται τοίνυν ἡμέρα μεγάλη καὶ ἐπιφανής, καθ' ήν μετὰ δόξης παρουσία τοῦ Υἱοῦ τοῦ ἀνθρώπου γενήσεται, περὶ ἧς Δανιήλ ὁ προφήτης γράφει·. Εθεώρουν ἐν δράματι τῆς νυκτὸς, καὶ ἰδοὺ μετὰ τῶν νεφελῶν τοῦ οὐρανοῦ, ὡς Υἱὸς ἀνθρώπου ἐρχόμενος, καὶ ἕως τοῦ Παλαιοῦ τῶν ἡμερῶν ἔφθασε, καὶ προσηνέχθη αὐτῷ· καὶ 'Isa. xxvi, 19. * Ezeeh. XXXIII, 7. › Joan. xx, 10. nobilius ad Scholia Romana istud adjunxerit: Corrigendum in nostra προσήχθη. Non enim corrigendi locus, nisi ubi mendum, how ubi alia, ipsa

ἐδόθη αὐτῷ ἡ ἀρχὴ καὶ ἡ τιμὴ καὶ ἡ βασιλεία· καὶ nor et regnum, et omnes populi, tribus et linguae πάντες οι λαοί, φυλαὶ καὶ γλῶσσαι δουλεύσουσιν αὐτῷ. Η εξουσία αὐτοῦ ἐξουσία αιώνιος, ήτις οὐ παρελεύσεται, καὶ ἡ βασιλεία αὐτοῦ οὐ διαφθαρήσε ται· καὶ ἔτι φησίν, ο Εθεώρουν ἕως οὗ θρόνοι ἐτέθησαν· καὶ ὁ Παλαιὸς ἡμερῶν ἐκάθισε· καὶ που ταμός πυρὸς εἷλκεν ἔμπροσθεν αὐτοῦ· καὶ χίλιαι χιλιάδες ἐλειτούργουν αὐτῷ· καὶ μύριας μυριάδες παρειστήκεισαν αὐτῷ. Κριτήριον εκάθισε, καὶ βίβλοι ἀνεῴχθησαν, ο καὶ τὰ λοιπά. Ἐλεύσεται τοίνυν ὁ Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου ἐν τῇ δόξῃ αὐτοῦ μετὰ τῶν ἀγγέλων αὐτοῦ· καὶ πάντες οἱ ἀπὸ τῆς κτίσεως κόσμου ἐκ τῶν νεκρῶν ἀναστήσονται· • Καὶ ἡμεῖς οἱ ζῶντες οἱ περιλειπόμενοι ἅμα σὺν αὐτοῖς ἁρπαγησόμεθα ἐν νεφέλαις εἰς ἀπάντησιν τοῦ Κυρίου εἰς ἀέρα·, καὶ παραστήσεται πάσα φύσις ἀνθρώπων, ὥστε κρῖναι ζῶντας καὶ νεκρούς. Κρινεῖ δὲ οὐχ ὡς ἄνθρωπος ἁπλῶς, ἐν τῇ ταπεινώσει τῆς σαρκὸς δηλονότι, ἀλλὰ μετὰ τῆς δόξης της θεότητος ἐξουσίας. Ωσπερ γὰρ λέγομεν, "Οτι ὁ Κύ ριος τῆς δόξης ἐσταυρώθη καὶ ἀπέθανε καθὸ ἄνθρωπος, οὕτω καὶ κρινεῖ μὲν ὡς ἄνθρωπος, ἀλλ' ὡς Κύριος τῆς δόξης. Τότε ο Πᾶν γόνυ κάμψει ἐπου ρανίων καὶ ἐπιγείων καὶ καταχθονίων, καὶ πάσα γλῶσσα ἐξομολογήσεται ὅτι Κύριος Ἰησοῦς Χριστὸς εἰς δόξαν Θεοῦ Πατρός.» Καὶ ὁ μὲν ἄρχων τοῦ σκό τους παραδοθήσεται εἰς καῦσιν πυρὸς μετὰ τῶν ἀγγέλων αὐτοῦ, καθό φησι Δανιήλ ο προφήτης. Τοῦτον γὰρ «ἀνελεῖ τῷ πνεύματι τοῦ στόματος αὐτ τοῦ, ὁ ἐπειδὴ ι τὰ πάντα φέρει τῷ ῥήματι τῆς δυνάμεως αὐτοῦ, ν κατὰ τὸν θεῖον Απόστολον. Αποδοθήσεται δὲ τῶν ἀνθρώπων ἑκάστῳ κατὰ τὰ ἔργα αὐτῶν. Καὶ οἱ μὲν δίκαιοι ἀνάλογον λαμπρότητα καὶ φωτισμὸν καὶ ταῖς σώμασι καὶ ταῖς ψυχαῖς κατὰ τὴν ἀναλογίαν τῆς ἀρετῆς ἑκάστου, καὶ τῆς ὑπὲρ τοῦ Θεοῦ καὶ τῆς πίστεως κακοπαθείας· οἱ δὲ πονη ροὶ κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον ἀπολήψονται σκότος ταῖς ψυχαῖς αὐτῶν καὶ τοῖς σώμασι, κατὰ τὸ ἀνάλογον τῆς ἑκάστου κακίας καὶ πονηρία;. Καὶ γὰρ λέγει μὲν αὐτὸς ὁ Κύριος, ο ῞Οτι οἱ δίκαιοι λάμψουσιν ὡς ὁ ἥλιος· ο λέγει δὲ ὁ μακάριος Παῦλος, ο Σπείρεται σῶμα ψυχικὸν, ἐγείρεται σῶμα πνευματικόν, και τὰς διαφορὰς δεικνὺς τῆς λαμπρότητος, ἐπάγει, • Αλλη δόξα ἡλίου, καὶ ἄλλη δόξα σελήνης. Αστήρ ἀστέρος διαφέρει ἐν δόξῃ. • Καὶ πάλιν λέγει ὅτι καὶ αὐτὸ τὸ σῶμα ἡμῶν μετασχηματισθήσεται εἰς τὸ γενέσθαι σύμμορφον τῷ σώματι τῆς δόξης τοῦ Υἱοῦ servient ei. Potestas ejus potestas æterna, quæ non rertransibit: et regnum ejus non corrumpetur, Aitque adhuc: «Aspiciebam donec throni positi sunt, et Antiquus dierum sedit; et fumen ignis trabebat in conspectu ejus. Mille millia ministrabant ei, et decies millies centena millia assistebant ei. Judicium sedit, et libri aperti sunt › et quæ sequuntur '. Itaque venturus est Filius hominis in majestate sua cum angelis suis: omnesque a mundi creatione a mortuis resurgent: Nosque qui vivimus et residui sumus, simul cum illis rapiemur in nubibus obviam Domino in aera ⁹, › astabitque omnis sexus hominum, ut judicet vivos et mortuos. Judicabit autem, non ut simpliciter homo (in carnis scilicet humilitate), sed cam majestate potentiæ Deitatis. Sicut enim dicimus, Dominum majestatis, qua hono erat, crucifixum esse et mortuum 10: sic judicabit quidem ut homo, sed ut Dominus majestatis. Tunc «Omne genu fectetur, coelestium, lerrestrium et infernorum, et omnis lingua confitebitur, quia Dominus Jesus Christus est in gloria Dei Patris ".» Ac quidem princeps tenebrarum tradetur in incendium ignis, cum angelis suis, quemadmodum ait, Daniel propheta. Hunc enim «interficiet spiritu oris sui 18, quandoquidem ‹ omnia portat verbo virtutis suæ ¼, › ut auctor est divinus Apostolus. Reddetur vero singulis quibusque hominibus juxta opera eorum. Ac quidem justi, pro cujusque virtutis, Deique ac fidei causa exantlatorum laborum ratione, convenientem corporibus ac animabus splendorem recipient ac illustrationem mali vero, eodem modo pro cujusque malitiæ ac pravitatis ratione, tenebras justo præmio respondentes, animabus suis corporibusque recipient. Etenim sit ipse Dominus: • Fulgebunt justi sicut sol.» Beatus autem Paulus: «Seminatur corpus animale, surget corpus spiritale ". Splendorisque diversitatem ostendens, subjungit: ο Alia est claritas solis, et alia claritas lunæ. Stella differt a stella in claritate ". • Rursumque ait, fore, ut et ipsum corpus nostrum transformetur. ut sit conforme corpori claritatis Filii ejus. Præterea ait, ipsam naturam liberatum iri a servitute corruptionis, in claritatem libertatis filiorum Dei¹8: • Dan. vii. 13, 14. * ibid. 9- 12. • Matth. * Philipp. 1, 10 1s Dan. vu, 11. 13 11 Thes. μ, 8. xv, 41, 44. 17 Philipp. 11, 20. 18 Rom. vill, 21. probata, lectio. Adde, neminem ipsum habuisse, qui προσήχθη reddiderit, vel ex τῶν ὁ retulerit. Alii enim ενώπιον αὐτοῦ προσηνέχθη. Nec aliter videantur Septuaginta reddidisse videturque ea vox, et quod ita quis coram sistatur ac præsentetur, vim quamdani subjectionis, in eo qui præsen - tatur, innuere: ac opline in Filium hominis convenit, sub ipso conceptu Filii hominis, Christo scilicet ut fiomini, cui sic data judiciaria omnis xxv, 31. • Thess, 15, 16. 10 1 Cor. 11. 8. 13 Matth. xill, 14 Hebr. 1, 3. 19 | Cor. potestas, uti noster Calecas exponit, ut et Hieronymus Maith. xxvm, quod ita ibi habetur: Data est mihi omnis potestas, etc. Αlex. Ενώπιον αὐτοῦ προσήγαγον αὐτόν. Justinus, in Dial. cum Tryph. Καὶ παρῆν ἐνώπιον αὐτοῦ, καὶ οἱ παρεστηκότες προσήγαγον αὐτόν. Nec longe aliter Cypr. 11 Testi moniorum Et stetit in conspectu ejus, et qui assistebant ei, obtulerunt eum.

MANUELIS CALECAR nempe hoc volens fore, ut et reliqua creatura 4 αὐτοῦ. Ἔτι δὲ καὶ αὐτὴν τὴν φύσιν ἐλευθερωθήσε splendidior sit. Etenim ut sanctorum quispiam ait: 4 Quemadmodum in nostri gratiam subjecta fuit corruptioni, sic una festi particeps erit ac triumphi pro victoria hominum, ejusque laboris mercedem recipiet, quo servivit, in hoc conferens ut clecti procrearentur. ‹ › Idcirco etiam ait Isains, solis lucem septemplicius fore: Junamque queli nunc sul fulgore micaturam: fore denique ✅ novam terram ac cœlum novum". Tun apostolicum illud implebitur; c Cum tradiderit regnum Deo et Patrí, tunc et ipse subσθαί φησιν ἀπὸ τῆς δουλείας τῆς φθορᾶς εἰς τὴν δόξαν τῆς ἐλευθερίας τῶν τέκνων τοῦ Θεοῦ· δηλών ὅτι καὶ ἡ ἄλλη κτίσις λαμπροτέρα ἔσται. Καὶ γὰρ, καθά φησί τις τῶν ἁγίων, ο Ωσπερ υπετάγη τῇ φθορᾷ δι' ἡμᾶς, οὕτω συμπανηγυρίσει καὶ συνθριαμ βεύσει ἐπὶ τῇ τῶν ἀνθρώπων νίκῃ, καὶ ἀπολήψεται τὸν μισθὸν τοῦ καμάτου τῆς διακονίας, ἣν συνετέ λευσεν εἰς τὴν γένεσιν τῶν ἐκλεκτῶν.» Διὸ καὶ ὁ Ησαΐας λέγει τοῦ ἡλίου τὸ φῶς ἑπταπλάσιον ἔσεσθαι, καὶ τὴν σελήνην λάμψειν ὡς νῦν ὁ ἥλιος· καὶ καινὴν ἔσεσθαι γῆν, καὶ καινὸν οὐρανόν. Τότε τὸ ἀποστολικὸν ἐκεῖνο πληρωθήσεται, • Όταν παραδῷ τὴν βασιλείαν τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ, τότε καὶ jicietur ei, qui subjecit illi omnia s.. Pii enim ac αὐτὸς ὑποταγήσεται τῷ ὑποτάξαντι αὐτῷ τὰ πάντα. ο justi, præsenti ævo ad Christum attendentes, proque eo ac ille in mandatis dedit, virtutem colentes, per ipsum spiritalem suam administrant vitam, quæ quidem nunc in Christo abscondita est postea vero una cum ipso est manifestanda. Idcirco etiam illi ejus hæreditas vocantur ac regnum, quos nimirum ut homo, per mortem suam ac sanguinem Deo ac Patrí adducit". Per ipsum enim accessum habuimus ad Deum et Patrem, cui omnia subjecit; ad hæcque scipsum, ut < primogenitum in multis fratribus ", fieri dignatum, nostra salutis pontifcem et dispensatorem effectum, ut hominem adducet Patrique subjiciet ut autem Deus, qui cum Patre et Spiritu sit, minime subjiciendus est. Idem itaque, ut quidem homo, subjiciendus est quod carnem creatam assumpserit; ut autem Deus, perinde sibi subjectos subjiciet, ut qui uous cum Patre ac Spirim Deus sit. Idcirco etiam ut Deus, cum Patre et Spiritu, velut unus judex, judicaturus est: ut vero homo, solus ipse judex sedebit. Etenim cum illis quæ corpus insigniunt, ejusque propriis nouis venturus est, ut et Judi intelligant, eumdem ipsum esse, qui ab illis in crucem actus est; indeque arguantur, cunctique videaux infideles æe compungantur; quotquot nimirum ævo hoc pradicatum iHum non receperunt, nec ejus doɑriva conversi suat; sed in suo errore pernianserunt. Etenim de illo ex eo quod homo dictum Damieli est: «Et datus est ei principatus et honor et regnum • Ac rursus, quod ipse Dominus ail: Pater non judicat quemquam, sed omne, judicium dedit Frio 18 • Quod ipsum de illo accipitur, quatenus homo est, uti dicimus; divus lamen Chrysostomus in sua in Joannem expositione, etiam de divina generatione interpretatur, dicens: Et ut intelligas hanc particulam dedit, idem quod genuit, significare, audi ex alio loco idipsum declaratum: Sicut enim Pater vitam habet in semet- 19 Isa. xxx, 26, et Liv. 17. et Dan. vi, 14, 15 Joan. v, 22. 20 1 Cor. XV, Οἱ γὰρ εὐσεβεῖς καὶ δίκαιοι κατὰ τὸ παρὸν πρὸς τὸν Χριστὸν ἀποβλέποντες, καὶ τὴν ἀρετὴν κατὰ τὰς ἐντολὰς αὐτοῦ μετερχόμενοι, δι' αὐτοῦ τὴν ἑαυτῶν οἰκονομοῦσι πνευματικὴν ζωήν· τὴν νῦν μὲν ἐν αὐτῷ τῷ Χριστῷ κρυπτομένην, ὕστερον δὲ αὐτῷ συμφανερουμένην. Διὰ τοῦτο καὶ ἐκείνου κληρονομία καὶ βασιλεία λέγονται οὗτοι· οὓς ὡς ἄνθρωπος διὰ τοῦ ἑαυτοῦ θανάτου καὶ αἵματος προσάγει τῷ Θεῷ καὶ Πατρί. Δι' αὐτοῦ γὰρ πρὸς τὸν Θεὸν καὶ Πατέρα την προσαγωγὴν ἐσχήκαμεν· ὅ; αὐτῷ τὰ πάντα ὑπέταξε καὶ ἔτι ἑαυτὸν, ὡς ο πρωτότοκον ἐν πολλοῖς ἀδελφοῖς ο γενέσθαι καταξιώσαντα, καὶ ἀρχιερέα καὶ οἰκονόμον τῆς ἡμῶν σωτηρίας γενόμενον, ὡς ἄνθρω· που προσάξει, καὶ ὑποταγήσεται τῷ Πατρί· ὡς δὲ Θεὸς ῶν μετὰ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Πνεύματος, ούχ ὑποταγήσεται. Ὥστε ὁ αὐτὸς, καθὰ μὲν ἄνθρωπος, ὑποταγήσεται, ἐπεὶ κτιστὴν προσείληφε σάρκα καθό δὲ Θεός, Επίσης τὴν ὑποταγὴν ἑαυτῷ ὑποτάξει, ὡς εἴς θεὸς μετὰ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Πνεύματος. Διὰ τοῦτο καὶ ὡς μὲν Θεὸς μετὰ τοῦ Πατρὸς κρινεῖ καὶ τοῦ Πνεύματος, ὡς εἰς κριτής· ὡς δὲ ἄνθρωπος, αὐτὸς μόνος. Καὶ γὰρ μετὰ τῶν σωματικῶν ἐλεύσεται χαρακτήρων, ἵνα καὶ οἱ Ἰουδαῖοι κατανοήσωσιν αὐτ τὸν ἐκεῖνον εἶναι, τὸν ὑπ᾽ αὐτῶν σταυρωθέντα εἰς ἔλεγχον αὐτῶν, καὶ πάντες οἱ ἄπιστοι θεάσωνται καὶ καταισχυνθῶσιν, οι γε ἐν τῷ παρόντι αἰῶνι μη ρυττόμενον οὐκ ἐδέξαντο, οὐδὲ διὰ τῆς διδασκα λίας αὐτοῦ ἐπεστράφησαν, ἀλλὰ τῇ ἑαυτῶν ἐνέμει ναν πλάνῃ. Καὶ γὰρ κατὰ τὸ ἀνθρώπινον τῷ προφήτῃ Δανιὴλ εἴρηται, «Καὶ ἐδόθη αὐτῷ ἡ ἀρχὴ καὶ ἡ τιμὴ καὶ ἡ βασιλεία. ο Καὶ πάλιν, ὅπερ αὐτ τὸς ὁ Κύριος εἶπεν, «Ὁ Πατὴρ κρίνει οὐδένα, ἀλλὰ πᾶσαν τὴν κρίσιν δέδωκε τῷ Υἱῷ. Ο λαμβάνεται μὲν καὶ κατὰ τὸ ἀθρώπινον, ὡς λέγομεν· ὁ δὲ θεῖος Χρυσόστομος καὶ ἐπὶ τῆς θείας γεννήσεως ἐξηγεῖ ται ἐν τῷ κατὰ Ἰωάννην, λέγων, «Καὶ ἵνα μάθης ὅτι τὸ ἔδωκε ἀντὶ τοῦ ἐγέννησεν ἐστιν, ἄκουσον ἐξ ἑτέρου τοῦτο αὐτὸ δηλούμενον·, Ωσπερ γὰρ ὁ Πα τὴρ ἔχει ζωὴν ἐν ἑαυτῷ, οὕτως ἔδωκε καὶ τῷ δ 31 Coloss. 111, 5. 22 Rom. V, 3. Romn. vult, 29.

Υιῷ ζωὴν ἔχειν ἐν ἑαυτῷ. Τί οὖν; πρότερον ipso, sic dedit et Filio vitam habere in semetipso s αὐτ' ν ἐγέννησε, καὶ τότε ἔδωκε τὴν ζωήν; Οὐκοῦν ἦν χωρὶς τῆς ζωῆς γεννηθείς. ᾿Αλλὰ τοῦτο οὐδ' ἂν δα μονες είποιεν. Μετὰ γὰρ τῆς ἀσεβείας πολὺ καὶ τὸ ἀνόητον ἔχει. Ὥσπερ οὖν τὸ, Εδωκε ζωὴν, εγέννησεν αὐτὴν ζωήν ἐστιν, οὕτω καὶ τὸ ᾿Εδωκε κρίσ σιν, κριτὴν αὐτὸν ἐγέννησε, φησίν.» Ἐπεὶ γὰρ οὐκ ἂν ἐνε όησέ τις τῶν πολλῶν εὐκόλως πῶς ἐστιν ἐνυ πόστατος αὐτοῦ ἡ ζωή, πρότερον. μὲν ἐκεῖνο εἶπε τὸ ταπεινότερον· ἔπειτα παιδευθέντας πρὸς τὸ ὄψη - λότερον άγει. Ο γὰρ εἰπὼν, ὅτι ο Εδωκεν αὐτῷ ζωήν ἔχειν, ο οὗτος πάλιν φησὶν, «Εγώ εἰμι ἡ ζωή·» καὶ πάλιν, «Εγώ εἰμι τὸ φῶς.» Καθάπερ οὖν ἐλέγομεν, εἰς ἔλεγχον καὶ κατάκρι σιν τῶν ἀπίστων καὶ ὀνειδισμὸν καὶ αἰσχύνην αιώ νιον ὡς ἄνθρωπος ελεύσεται μετὰ δυνάμεως καὶ δόξης πολλῆς, ἵνα καὶ ὑπ᾽ αὐτῶν κατὰ τὸ δυνατὸν αὐτοῖς ὡς ἄνθρωπος θεαθῇ. Οθεν καὶ αὐτοῖς μὲν οὐκ ἀγαθὸς φανεῖται, τοῖς δὲ δικαίοις καὶ λίαν ἁγαθός. Καὶ οἱ μὲν ὡς ἄνθρωπον ἔφονται μόνον, οἱ δὲ δίκαιοι κατ᾽ ἄμφω, καὶ ὡς ἄνθρωπον καὶ ὡς Θεόν. Καὶ οἱ μὲν εἰς κόλασιν αἰώνιον ἀπελεύσονται, οἱ δὲ εἰς ζωὴν αἰώνιον. Περὶ τῆς μελλούσης αποκαταστάσεως. Ὅτι γὰρ ἡ λαμπρότης τοῦ σώματος τοῦ Χριστοῦ οὐ μόνον τοῖς ἁγίοις θεάσιμος ἔσται, ἀλλὰ καὶ τοῖς 24 Joan. " 37 Juan. xl, 15. 28 Joan. V:11, 12. Quid igitur? prius ipsum genuit, inde vitam dedit? Erat igitur sine vita genitus? Verum hoc nec dæmones dixerint. Præter enim impietatem, etiam ingentis dementia dictu sit. Quemadmodum igitur Vitam dedit, sibi vult, ipsum genuit vitain: sic el dedil judicium, hoc significat, judicem eum genuit. › Quia enim nemo vulgi facile intellexisset quonam modo ejus vita ipsa vere exsistens sit, prius quidem id quod est humilius dixit, deinde vero cum jam instructi essent, ad id quod sublimius est, provehit. Qui enim dixerat: • Dedit ei vitam habere, › hic rursus ait, ‹ Ego sum vita”…, Ac rursus, «Ego sum lux ' Uti igitur dicebamus, ad coarguendos infideles ac condemnandos, eorumque probrum ac dedecus sempiternum, ut homo venturus est cum potestate et majestate magna; ut et ab eis (quoad fieri potest) ut homo conspiciatur. Unde etiam non ut bonus, qui bonus sit, illis videbitur: justis vero etiam perquam bonus. Ac illi quidem ut hominem solummodo videbunt; justi vero utraque ratione et ut hominem et ut Deum: Ibuntque illi quidem in supplicium aeternum; hi vero, in vitam æternam. CAPUT IX. De futura in integrum restitutione. Quod enim splendor corporis Christi nedum sanctis conspicuus futurus sit, verum etiam malis, * Maltli. xxv, 46. Τό, ἔδωκεν ζωὴν, ἐγέννησεν αὐτὶν ἢ ἀπεκδεχομένοις εἰς σωτηρίαν. Aret. iterum videbi ζωήν. Verba hæc Chrysostomi (hom. 31 in Joan.) ipsa plana, sic male habuit Franciscus Aretings interpr. ut redderet: Illud verbum, Dedit vitam, quvd eum vitam fecit, significat; cum sit, idque contendat Chrys. quod eum vitam genuit. Vitam scilicet ipsam vere exsistentem, ἐνυπόστατον, ει cui hoc ipsum, esse vilain, natura sit. Sicque idem paulo superius, quod ita Chrys. Καὶ ἵνα μάθῃς, ὅτι τὸ ἔδωκεν ἴσον τοῦ ἐγέννησεν ἐστὶ, recte reddiderat: Et ut intelligas hunc particulam, ‹ dedit, › idem quod genuit significare. Longe itaque a vero recessit, qui velut eum tæderet eamdem vocean repetere, hoc sibi indulsit, ut in divinis, τό, genui iu fecit mutaret. Nee aliter de judicio. Οὕτω καὶ τὸν ἔδωκε κρίσιν, κριτὴν αὐτόν ἐστιν ἐγέννησεν, sic: «Ει dedit judicium, s quod eum judicem fecit, intelligendum est. Inepte, nec satis catholice ad meinein Chrys. Si fecit judices, non genuit: sed cum non esset, judicem fecit, seu judicem creavit; velut scilicet precario collata ei judiciaria potestate, quod omnino παραλλαγήν οὐσίας, diversam ejus a Patre substantiam inducit, nec de Filio, ut est Unigenitus Deique Filius, de quo exponit. Chrys. catholice dici potest: Ac nec damones dixerini, ut de vita, ipse hic ait Chrys. sive ut ejus Græca edita representant, ὑποπτεύσαιεν, nuda saltem suspicione cogitaverint. Liberet totam homiliam, quasi ad specimen recensere: sed vetat, quod Aretinus, quem sibi videtur sensum ita perstringit, ut a littera textuque Græco longe passim discedat: quod in re theologica, pressaque Scripturæ expositione, qualis est hæc Chrysostomi, pessimum est, unaque potius emendandum spongia, gaum paucorum sigillatim adnotation, p. 245, Σ!!!: 'Εκ δευτέρου χωρὶς ὀφθήσεται τοῖς αὐτὸν tur sine peccato, suscipientibus eum ad salutem. Palam luxata sententia, etsi etiam Savel. ita repræsentat. Quid enim cum videri iterum sine peccato? Num enim primum cum peccato visus? Ab. sit. Sic ego: Οφθήσεται τοῖς ἄνευ ἁμαρτίας ἀπεκδεχομένοις Hierum videbitur ad salutem, hές, qui absque peccato eum præstolantur. L. xix: Οὐκοῦν καὶ Πατέρα αὐτὸν προσεροῦμεν. Aret. Igitur Patrem præponemus? Pro: Igimur et Patrem vocabimus? Nempe Sabellio occurrens ait, ne Filius ipse Pater existimetur, quod honorandus sicut et Pater dicitur: quod, inquit, non est Filium honorare, qui non maneat Filius, sed totum confundere. L. ult. Εἰ μὴ τοῦτό ἐστιν, ἀλλ᾽ ὕστερον γεννηθεὶς ἔλαβε τὴν τιμήν, τί γέγονεν ὥστε αὐτὴν ὕστερον τιμηθῆναι; Aret. Si hoc non esset, sed posterius factus honorem accepisset; quæ causa fuit quin posterior honoraretur? Cam sit: Nisi se ita res habet, sed postea, genitus, honorem accepit; quid causa est, cur postea honorem adeptus sit? 1. Cum ante natus esset ac genitus; hoc semper urgens quod ante exposuit, nempe hæc omnia illi a natura esse, ac accepta ipsa nativitate a Patre. P. 244: Οὐδὲν ἐπείσακτον ἐχούσῃ φύσει. arel.: Nihil nobiscum communiçanti. Pro eo quod est: Nihil adventitium et quasi precario habenti. Sed hæc alterius operæ et oui. 'Αποκαταστάσεως. Sonat ea vox, quasi prioris status reparationem, non cjus quem aliquando reipsa habuerimus ac amiserimus, amissa. Beatitudine, qua aliquando fruebamur, ut errore sensit Origenes, bausitque ex Platonis Timao; sed ad que jus habebauus, creati in rectitudine naturali ac amici Dei: in qua perseverantes Dei. que dilectione, expleto vita cursu, nullo carnis

⚫. Videbunt in afirmat et beatus Augustinus: ipsi in quem pupugerunt ***, et majestate magna et potestate >«Non eni‹o in infirmitate, inquit, secundum quam judicatus est, eum videbunt, sed in potentia majestatis, qua est judicaturus.» Tumque inducit dificultatem, quod merces ac præmium in repromissionibus repositum in eo sit, ut Deus videatur: Beati, enim, muudo corde, quoniam ipsi Deum videbunt ";; quinam flat, ut et mali in majestate sua eum videant? Quam et solvens, ait: non Deitatis visionem bonis et malis communem fore (hanc enim sanctis propriam esse), sed corporis in majestate visionem. Tradet igitur regnum Deo et Patri ", nempe adducendo fideles ad Patris suique et Spiritus sancti (qui Deus unus ac verus est visionem ac cognitionem, Παραδώσει τοίνυν τὴν βασιλείαν τῷ Θεῷ καὶ Πα ‹ ut sit Deus omnia in omnibus”. › Nunc quidem τρί, ἀγαγὼν δηλονότι τοὺς πιστοὺς εἰς τὴν θεωρίαν credimus et speramus, quod non videmus: «Quod καὶ γνῶσιν τοῦ Πατρὸς καὶ ἑαυτοῦ καὶ τοῦ ἁγίου enim videt quis, quid et sperat "?, inquit Aposto Πνεύματος, τοῦ ἑνὸς καὶ ἀληθινοῦ Θεοῦ, ἵνα ἡ αὐτ lus: Si autem quod non videmus, speramus, per τὸς ὁ Θεὸς τὰ πάντα ἐν πᾶσι.» Νῦν μὲν γὰρ πιστεύο patientiam exspectamus, donec rex in requie sua ομεν καὶ ἐλπίζομεν ὃ οὐ βλέπομεν· «"Ο γὰρ βλέπει erit.» Εt rursus: • Quandiu sumus in corpore, τις, τί καὶ ἐλπίζει; ο φησὶν ὁ ᾿Απόστολος. «Εἰ δὲ δ peregrinamur a Domino. Per fidem enim ambula- οὐ βλέπομεν ἐλπίζομεν, δι᾿ ὑπομονῆς ἀπεκδεχόmus, non per speciem 3. Et: • Nunc vita vestra μεθα, ἕως οὗ ὁ βασιλεὺς ἐν ἀναπαύσει αὐτοῦ abscondita est in Christo; cum autem Christus ἔσται.» Καὶ πάλιν, «Εφόσον ἐσμὲν ἐν τῷ σώματι, manifestabitur vita vestra, tube et vos manifesta- ἀποδημοῦμεν ἐκ τοῦ Κυρίου. Διὰ πίστεως γὰρ πεbimini cum ipso in gloria 37 » El: e Nunc qui- ριπατοῦμεν, οὐ διὰ εἴδους.» Και, «Νῦν ἡ ζωὴ dem per speculun et in enigmate, tunc autem vide ὑμῶν κέκρυπται ἐν τῷ Χριστῷ· ὅταν δὲ ὁ Χριστὸς bimus facie ad faciem ". φανερωθῇ ἡ ζωὴ ὑμῶν, τότε καὶ ὑμεῖς φανερωθή Videbunt enim et πονηροῖς, καὶ ὁ μακάριος Αὐγουστίνο; διισχυρί ζεται. ο Όψονται ἡ γὰρ καὶ οὗτοι ι εἰς ὃν ἐξεκέν. τησαν, καὶ, ο Όψονται ερχόμενον μετὰ δόξης πολύ λῆς καὶ δυνάμεως., ι Οὐ γὰρ ἐν τῇ ἀσθενείᾳ, φησί, • καθ᾿ ἣν κέκριται, ὄψονται αὐτὸν, ἀλλ' ἐν τῇ δυο νάμει τῆς δόξης ᾗ κρινεί.» Εἶτα ἀπορίαν εἰσάγει, ὅτι εἰ γέρας καὶ ἔπαθλόν ἐστιν ἐν ἐπαγγελίαις κείμενον, ὄψεσθαι τὸν Θεόν. ο Μακάριοι, γὰρ οἱ καθαροὶ τῇ καρδίᾳ, ὅτι αὐτοὶ τὸν Θεὸν ὄψονται. Και, ο Πάλιν ὀφθήσομαι ὑμῖν, καὶ χαρήσεται ὑμῶν ἡ καρδία, ο Πῶς καὶ οἱ πονηροὶ ὄψονται αὐτὸν ἐν τῇ δόξῃ αὐτοῦ; Ο καὶ λύων φησίν, Οὐ τὴν τῆς θεότητος θεωρίαν ἔσεσθαι κοινὴν τοῖς ἀγαθοῖς καὶ τοῖς πονηροῖς (αὕτη γάρ ἐστιν ἡ τοῖς ἁγίοις ἐξαίρε το;), ἀλλὰ τὴν ἐν τῇ δόξῃ τοῦ σώματος θεωρίαν. σεσθε σὺν αὐτῷ ἐν δόξῃ. Καὶ, «Νῦν μὲν δι' ἐσόπτρου καὶ ἐν αἰνίγματι, τότε δὲ ὀψόμεθα πρόσωπον πρὸς πρόσωπον. ο Hæc enim nobis promissa visio est, quæ sit finis oninium operationum, ac lætitiæ æterna perfectio: ●Filii enim Dei sumus, inquit Joannes Evangelista, et nondum apparuit quid erimus. Scimus autem quod cum apparuerit, similes ei erinus, quia videbimus cum sicuti est "., Ipse etiam Dominus aut: c Haec est vita æterna, ut cognoscant te solum Deum verum, et quem misisti Jesum Christum 6. De hac etiam in persona Dei ait David: «Longitudine dierum replebo eum, et ostendam illi salutare meum *.» Et quasi ipse a se: • Unam petii a Domino, hanc requiram: ut inhabitem in domo Αὕτη γὰρ ἡμῖν ἡ θεωρία ἐν ὑποσχέσει ἐστὶ, τέλος οὖσα πασῶν τῶν ἐργασιῶν καὶ αἰώνιος τῆς εύο φροσύνης τελείωσις. • Υἱοὶ γάρ ἐσμεν τοῦ Θεοῦ, · φησὶν ὁ Εὐαγγελιστής Ιωάννης, ο καὶ οὕτω ἐφινερώθη τί ἐσόμεθα. Οἴδαμεν δὲ ὅτι ὅταν φανερωθῇ, ὅμοιοι αὐτῷ ἐσόμεθα, ὅτι ἐψόμεθα αὐτὸν καθώς ἐστι. ο Καὶ αὐτὸς ὁ Κύριος εἴρηκεν, «Αὕτη ἐστίν ἡ αἰώνιος ζωή, ἵνα γινώσκωσι σὲ τὸν μόνον ἀληθι νὸν Θεὸν, καὶ ἐν ἀπέστειλας Ἰησοῦν Χριστόν. ο Περὶ ταύτης καὶ ὁ Δαβὶδ ἐκ προσώπου τοῦ Θεοῦ λέγει, «Μακρότητος ἡμερῶν ἐμπλήσω αὐτὸν, καὶ δείξω αὐτῷ τὸ σωτήριόν μου.» Καὶ παρ' αὐτοῦ, 19* Zachar. *11, 10. 30 Matth. XXIV. 50. 81 8. Rom. viii, 24. 3 ibid. 25, Cant. 1, 11. 39 Η Joan. 111, 2. 40 Joan. xvi, 3. • Psal. cx, 16. interitu aut ejus morte, sed sola immutatione ac nova claritate, in cœlum Deique conspectum transferendi eramus; quod ipsum justi per Christum, configurati ejus morti et resurrectioni, perfecle • ἀνακλίσει· in accubitu, seu rerubitu, uti fier. ex Matth. v, 8. "1 Cor. xv, 24. "I Cor. xv, 28. 3 1 Cor. v, 6. 87 Coloss. 111, 5. 30 Cor. XIII, 19. demum in resurrectione universi generis humani consequentur; ipsum Christi regnum Deo sponte subjectum, et in quo Deus sit omnia, futuri: malis ipsis perinde per potentiam deitatis subjectis, ut vel renitentibus in eis fiat, quidquid Deus fleri decrevit. Potuisset Calecas alia hoc argumento prosequi, quod quidam sauctorum (præsertim Greg. Nyss.) videantur quasi Origeniane loculi πε! τῆς ἀποκαταστάσεως; quibus exponendis alii itidem laboraverunt. August. in Psal.cix., et tr. 19, in Joan. ῾Ο βασιλεὺς ἐν ἀναπαύσει αὐτοῦ. Scholia Rom. ex Symn. ἐν ἀναπαύσει. Græca Vulg. ἐν Origene reddidit. Hebr. circuitum sonant, a verbo quod in orbem antiquitus ad mensam sederenta quo more nec nostrum plerique abhorrent. Comment. in Cant. Eusebii nomine sic exponit: Ὡς ἂν εἴης καθέδρα βασιλέως· ut sis sedes regis; jungitque superioribus, uti et Philo Carp. secus ac Vulg. ut significetur ornatus sponsæ, usque dum digua sponsi sedes et accubitus evadal.

DE PRINCIPIIs fidei catholicæ. cunditatem Domini “. › Itaque a fide, quæ in praesenti est, ad futuram illam nullaque verborum vi explicabilem jucunditatem deveniemus. Etenim ait: Ipse, Pater amat vos, quia vos me amastis, et credidistis quia ego a Patre exivi. Exivi a Patr', et veni in mundum: iterum relinquo mundum, et vado ad Patrem ". • Μίαν ᾐτησάμην παρὰ Κυρίου· ταύτην ζητήσω, Domini omnibus diebus vitæ meæ: ut videan juτὸ κατοικεῖν με ἐν οἴκῳ Κυρίου πάσας τὰς ἡμέρας τῆς ζωῆς μου· τοῦ θεωρεῖν με την τερπνότητα Κυρίου.» Ὥστε ἀπὸ τῆς ἐνταῦθα πίστεως εἰς τὴν μέλλουσαν ἐκείνην καὶ ἄῤῥητον ἀπόλαυσιν καταν τήσομεν. Καὶ γάρ φησιν, «Αὐτὸς ὁ Πατήρ φιλεῖ ὑμᾶς, ὅτι ὑμεῖς ἐμὲ πεφιλήκατε, καὶ πεπιστεύκατε ὅτι ἐγὼ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐξῆλθον. Ἐξῆλθον παρὰ τοῦ Πατρὸς, καὶ ἐλήλυθα εἰς τὸν κόσμον. Πάλιν Πατέρα. Οὕτω γοῦν ἐνταῦθα πιστεύομεν ὅτι αὐτὸς ὁ εἷς τῆς Τριάδος ὁ ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς γεννώμενος ἀϊδίως καὶ ἀῤῥεύστως καὶ ἀνεκφοιτήτως, κατὰ τὴν οὐσίαν ἴσος ὧν αὐτῷ καὶ ἀληθὴς Υἱὸς αὐτοῦ καὶ Λόγος, δι' οὗ τὰ πάντα ἐγένετο, κατελθὼν ἐκ τῶν οὐρανῶν, ἀνέλαβε σάρκα ἐκ τῆς ἁγίας Θεοτόκου καὶ ἀειπαρθένου Μαρίας διὰ στὴν ἡμετέραν σωτη ρίαν, ἄνευ ἁμαρτίας καὶ πάσης ἀλλοιώσεως καὶ τροπῆς· καὶ ἐσταυρώθη κατὰ τὸ ἀνθρώπινον, γενόμενος ὑπὲρ ἡμῶν κατάρα· καὶ ἀποθανὼν κατῆλθεν ἐν τῷ ᾅδη μετὰ ψυχῆς ὡς Θεός, καὶ τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ ἀναστὰς ἐκ τῶν νεκρῶν, τὴν ἡμετέραν συνανέστησε φύτιν, καὶ ἀνελήφθη εἰς τοὺς οὐρανοὺς, καὶ ἐκάθισεν ἐν δεξιᾷ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός· τὸ ὁμότι μου τῆς ἀξίας τοῦ ἐν δεξιᾷ σημαίνοντος· και πάλιν ὁ αὐτὸς ἐλεύσεται κρῖναι ζῶντας καὶ νε κρούς. Εἰ τοίνυν τούτοις πιστεύομεν, πόρρω πάσης ἀμφιδιλίας τῆς μελλούσης δόξης καὶ θεωρίας ἐπιτευξόμεθα «Ο γὰρ ἔχων τὰς ἐντολάς μου,» φησί, c · καὶ τηρῶν αὐτὰς, ἐκεῖνος ἐστιν ὁ ἀγαπῶν με. Ο δὲ ἀγαπῶν μὲ ἀγαπηθήσεται ὑπὸ τοῦ Πατρός μου, καὶ ἐγὼ ἀγαπήσω αὐτὸν, καὶ ἐμφανίσω αὐτῷ ἐμαυτόν. Καὶ, ο Ἐὰν ἀγαπᾶτέ με, τὰς ἐντολάς μου τηρήσετε· καὶ ἐγὼ ἐρωτήσω τὸν Πατέρα, καὶ ἄλλον Παράκλητον δώσει ὑμῖν, ἵνα μένῃ μεθ' ὑμῶν εἰς τὸν αἰῶνα, τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, ὁ ὁ κόσμος οὐ δύναται λαβεῖν· ν οἱ φιλοῦντες δηλονότι τὸν κόσμον. Καὶ, ο Πάλιν ἔρχομαι, καὶ παραλήψομαι ὑμᾶς πρὸς ἐμαυτόν· ἵνα ὅπου εἰμὶ ἐγώ, καὶ ὑμεῖς ήτε. ο Και, ο Θέλω, Πάτερ, οὓς δέδωκάς μοι, ἵνα ὅπου εἰμὶ ἐγώ, κἀκεῖνοι ὦσι μετ᾿ ἐμοῦ, ἵνα θεω ρῶσι τὴν δόξαν ἣν δέδωκάς μοι, ὅτι ἠγάπησάς με πρὸ καταβολής κόσμου.» • Πάντοτε οὖν σὺν Κυρίῳ ἐσόμεθα, κατὰ τὸν θεῖον ᾿Απόστολον, καὶ χαρήσεται ἡμῶν ἡ καρδία, καὶ ἡ χαρὰ ἡμῶν πεπληρωμένη ἔσται, καὶ ταύτην οὐδεὶς αἱρει ἀφ᾿ ἡμῶν, ὡς ὁ Κύριός φησιν, ὅτε οὐκέτι ἐν παροιμίαις λαλήσει ἡμῖν, ἀλλὰ παρ ῥησίᾳ περὶ τοῦ Πατρὸς αὐτοῦ ἀναγγελεῖ ἡμῖν. «Τοῦ Πατρὸς ο δὲ εἰπὼν, δίδωσι καὶ ἑαυτὸν μετὰ τοῦ ἁγίου Πνεύματος αδιαστάτως νοεῖσθαι. Εἷς γὰρ Θεός ἐστι μετὰ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Πνεύματος. Τουτέστιν, Οὐκ ἔσονται ὁμοιότητες και σύμβολα, τῆς ὁράσεως γινομένης πρόσωπον πρὸς πρόσωπον. Καὶ γάρ φησιν ὁ ᾿Απόστολος, ο Ὅταν ἔλθῃ τὸ τέ 4 Psal. xxvi, 4. is Joan. Σιν. 3. ἀφίημι τὸν κόσμον, καὶ πορεύομαι πρὸς τὸν Ita igitur hic credimus, ipsum unum ex sancta Trinitate, ex Deo et Palre ab æterno et illibate, nihilque eo excedendo, natum, qualem illi secun dum substantiam, verumque ejus Filium ac Verbum, per quem facta sunt omnia, descendentem de cœlis, carnem ex sancta Dei Genitrice semperque Virgine Maria, propter nostram salutem, absque peccato citraque omnem mutationem et labem, assumpsisse, ac, quatenus homo, crucifixum esse factum pro nobis maledictum mortuunique, anima comite in infernum ut Deum descendisse, dieque tertia resurgentem a mortuis, humanum genus una secum suscitasse: atque in cœlos receptum, in Dei ac Patris dextera consedisse: nempe quod a dextris dicitur, paris cum eo dignitatis honorem significante; eumdem rursus turum ut judicet vivos et mortuos. venSi igitur his fidein accommodamus, citra omnem dubietatem futuram gloriam ac visionem consequemur: Qui enim habet manlata mea, inquit, et servat ea, ille est qui diligit me. Qui auten diligit ne, diligetur a Patre meo, et ego diligam eum, et manifestabo ei meipsum *.» Et: «Si diligitis me, mandata mea servabitis, et ego rogabo Patrem, et alium Paracletum dabit vobis, Spiritum veritatis, quem mundus non potest accipere:. ii scilicet qui mundi amore tenentur. Ει: «Iterum veniam, et accipiam vos ad meipsum, ut ubi ego sumo et vos sitis *7., Et: ‹ Volo, Pater, quos dedisti mihi, ut ubi ego sum, et illi sint mecum, ut videant claritatem, quam dedisti mihi, quia dilexisti me ante mundi constitutionem s. ‹ Semper igitur cum Domino crimus ", › uti auctor est beatus Paulus, et gaudebit cor nostrum, el gaudium nostrum plenum erit, nec aliquis ipsum tollet a nobis, uti Dominusait quando non in proverbiis loquetur nobis, sed palam de Patre suo annuntiabit nobis ". Cum ait, e de Patre.» seipsum una ac Spiritune sanctumi dat intelligi. Unus enim Deus cum Patre ac Spiritu est, Iloc est, Non amplius signa erunt ac simulacra, cum futura sit visio facie ad faciem. Etenim ait Apostolus: Cum venerit quod perfeetuin est, tunc evacuabitur quod ex parte est **. > Ilujus contemplationis imaginem ac figuram habuit es Joan. xiv, 21. * Juan. xiv, 15. * Joan. et ibid. 25. 01] Cor. x 11, 10. 13 Joan. χνι, 97. *Galat. 111, 13. 21. 49 | Thess. 18, 17. to Joan. Svi, 22.

Maria, quae sedebat secus pedes Jesu, et audiebat λειον, τότε τὸ ἐκ μέρους καταργηθήσεται.» Ταύ verba illius 89. Nam virtus, quæ actione geritur, estone contemplationis origo non altra uobis per manebit, sed cessatura est, ut quæ solandi causa corporalis laboris consistat. Quæ autem hic habetur contemplatio, et si ejus cessabit contemplatuli modus, at nobis tamen origo erit futuræ contemplationis. "Nam, ut ait Dominus: «Qui non credit, jam judicatus est ".» hoc est, suæ condemvationis inde jam præjudicium. habet. Sic rursum, vitam æternam dixit", ut Patrem suum Deum verum, cognoscant, ipsumque adeo Dominum nostrum Jesum Christum, quibus cum utique Spiritus sanctus intelligatur, quatenus scilicet vero de co fides et contemplatio ac cognitio, adipiscenda beatitudinis causa nobis ac ratio futura est. Tautum enim quis aevo illo visurus est, quantum hoc fide fulsit, vitæquehujus contemplationis ænigmatis veræ contemplationis decor succedet, succedente nimirum post hanc vitam fide ac speculo, dissoluto nobis mortali hoc corpore, meliorique statu reparato atque reassumpto. Ex quibus liquet,qui circa fidem hoc evo erraverint, nec veram de Deo cognitionem nacti sint, ne illic quidem contemplationis compotes fore, sed profanos habendos, ac qui sini. stræ partis impleant numeros. τῆς τῆς θεωρίας εἰκόνα καὶ τύπον εἶχεν ἡ Μαρία παρακαθημένη παρὰ τοὺς πόδας τοῦ Ἰησοῦ, καὶ ἀκούουσα τῶν λόγων αὐτοῦ. Τὸ μὲν γὰρ τῆς ἀρετῆς πρακτικὸν, ὅπερ ἀρχὴ θεωρίας ἐστὶν, οὐκέτι ἡμῖν παραμενεῖ, ἀλλὰ παύσεται, ἅτε διὰ τὸν τοῦ σώματ τος συνιστάμενον πόνον· ἡ δὲ ἐνταῦθα θεωρία, εἰ καὶ ὁ τρόπος αὐτῆς παύσεται, καθ᾽ ἂν θεωροῦμεν, ἀλλ᾽ ὅμως ἀρχὴ ἡμῖν ἔσται τῆς μελλούσης θεωρίας. Ωσπερ γὰρ ὁ Κύριος φησίν, «Ο μὴ πιστεύων ήδη κέκριται·, τουτέστι, τὴν ἀρχὴν τῆς καταδίκης ἐντεῦθεν λαμβάνει· οὕτω πάλιν αιωνίαν ἔφησε ζωὴν τὸ γινώσκειν τὸν αὐτοῦ Πατέρα τὸν ἀληθινὸν Θεὸν, καὶ αὐτὸν τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν, συννοουμένου καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος δηλονότι· καθότι ἡ ἐνταῦθα περὶ αὐτοῦ ἀληθῆς πίστις και θεωρία καὶ γνῶσις αἰτία καὶ ἀφορμὴ ἡμῖν ἔσταιτοῦ τυχεῖν τῆς ἀποκειμένης μακαριότητος. Καὶ γὰρ τοσοῦτόν τις ἐκεῖ ὄψεται, ὅσον ἐνταῦθα πεπίστευκε καὶ τὰ ἐνταῦθα τῆς θεωρίας αἰνίγματα τὸ τῆς ἀλη θοῦς θεωρίας διαδέξεται κάλλος, υποχωρούσης μετά τὸν παρόντα βίον τῆς πίστεως δηλονότι καὶ τοῦ ἐσόπτρου, τούτου τοῦ σώματος ἡμῖν λυθέντος, καὶ πάλιν πρὸς τὸ βέλτιον ἀναλαμβανομένου. Ἐξ ὧν δῆλον καὶ τοὺς περὶ τὴν πίστιν ἐνταῦθα σφαλέντας, καὶ τῆς ἀληθοῦς περὶ Θεὸν ἀποτυχόντας γνώ σεως, μηδὲ τῆς ἐκεῖ θεωρίας ἐπιτυγχάνειν, ἀλλ᾽ ἀμυήτους ὑπάρχειν, καὶ μετὰ τῆς ἀριστερᾶς εἶναι μερίδος. el Idicirco virtutem quæ actione geritur, ut quæ imperfectior est, eorum qui inducuntur ac quasi noviliorum esse dicunt: quæ autem contemplatione, opus esse perfectorum. Unde et Dominus ad Martham, quæ actionis typum gerat ejusque referat modum dixit «Martha, Martha, sollicita cs, 86 turbaris erga plurima. Porro unum est necesse versari scilicet circa Dei Verbum. Beatis enim «qui audiunt verbum Dei, et custodiunt illud.» De Maria autem Maria optimam partem elegit, quæ non auferetur ab ea ".» Ab hacenim contemplatione ad futurum illud gaudium deveniemus, quod a nobis nemo auferet; sic nimirum ut imagines exempla. ribus fidesque contemplationi locum cedant. Διὰ ταῦτα τὸ μὲν τῆς ἀρετῆς πρακτικόν, ὡς ἀτελέστερον, τῶν εἰσαγομένων φασί, τὸ δὲ θεωρητικὸν ἔργον εἶναι τελείων. "Οθεν καὶ ὁ Κύριος πρὸς τὴν Μάρθαν τῷ πρακτικῷ ἀναλογοῦσαν εἶπε, • Μάρθα, Μάρθα, μεριμνή; καὶ τυρβάζῃ περί πολλά. Ενὸς δέ ἐστι χρεία,· τοῦ περὶ τὸν τοῦ Θεοῦ Λόγου, ἀναστρέφεσθαι δηλονότι, καὶ αὐτὸν θεω ρεῖν. ι Μακάριοι ο γὰρ ο εἰ ἀκούοντες τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ καὶ φυλάσσοντες αὐτόν. Περὶ δὲ τῆς Μαρίας είρηκε, «Μαρία δὲ τὴν ἀγαθὴν μερίδα ἐξελέξατο, ἥτις οὐκ ἀφαιρεθήσεται ἀπ' αὐτῆς.» ἀπὸ γὰρ τῆς θεωρίας ταύτης εἰς ἐκείνην τὴν μέλλουσαν χαρὰν καταντήσομεν, ἣν οὐδεὶς ἀφ᾽ ἡμων αἴρει, τῶν μὲν εἰκόνων τοῖς παραδείγμασι τῇ δὲ θεωρία τῆς πίστεως ὑποχωρησάτης. es Luc. x, 39. st Joan. su, 18. * Joan. xvii, 3. se Luc. x, 11. 57 Lalc. 11, 28. 56 LHC. Χ, 42. Τῶν εἰκόνων τοῖς παραδείγμασι. Nempe sic ostensa Mosi, figuras quasdam ac delineationes ὑποχωρησασῶν. Cedentibus imaginibus, exemplaribus. Ut sint exemplaria quorum simulacra sunt, ex eis deduce imagines, et quæ Paulus τύπον vocal (Hebr. vi, 5): Ορα, ποιήσεις πάντα κατὰ τὸν τύπον τὸν δειχθέντα σοι ἐν τῷ ὄρει • qua sunt verba dicta Mosi Exod. xxv, 40: quibus significatur esse τύπου et exemplar, rei struenda quasi formam, et modellum, ut barbariuscule mechanici vocant. Sic intellexit Theodoretus: Σχή ματα γὰρ αὐτῷ δείξας ἐν τῷ ὄρει τινὰ, ἐκείνοις προσόμοια κατασκευάσαι προσέταξεν. Cum figuras quasdum illi ostendisset in monte, illis consimilia struere præcepil: de quibus subdit: Οὐκοῦν τόποι τῶν ἐπουρανίων τὰ παλαιά. Quibus significat le coelestium esse; corum ἀντίτυπα, figuras eis typo respondentes, ac quamdam corum similitudinem habentes, uti Paulus vocat, et ut idem semel el iterum c. 8 et 9, ὑποδείγματα, quæ Theophyl. ex - ponit αμυδρά δείγματα καὶ οἷον σκιαγραφήματα, obscuras repræsentationes ac velut umbratiles deli neationes; quæ longe sunt ab iis quæ lic παραδείγ ματα vocal Calecas, quæ sint ipsa rei exhibitio ac repræsentatio, post ejus imagines ac simulacra, ac corpus loco umbre, τὸ ὑπόδειγμα etiam pro exemplari sumitur apud Laert. ex Plat. de mundi creat., ὅτι καὶ τὸ ὑπόδειγμα ἓν ἦν ἀφ' ου αὐτὸν ἐδημιούργησε. Νegal lamen Phryn. vocem esse Atticam, ac pro ea dicendum ail, παράδειγμα.

DE PRINCIPIIS FIDEI CATHOLICĂ. Εκείνην τὴν θεωρίαν ὑπὲρ νοῦν ἕνωσιν ὁ ἅγιος Διονύσιος φησι περὶ οὗ καὶ πρότερον εμνήσθημεν, τουτέστι μείζω ἢ κατὰ τὴν δύναμιν τοῦ ἡμετέρου νού. Ο γὰρ ἀνθρώπινος νους μεταβατικῶς δύναται νοεῖν. Καὶ γὰρ᾽ ἐξ ἄλλου εἰς ἄλλο μετα βαίνων, καὶ ἀφ' ἑτέρου εἰς ἕτερον, ὕστερον εἰς τὸ ζητούμενον συμπέρασμα καταντᾷ. Διὸ καὶ ἀτελῆ τὴν γνῶσιν ἔχει, ἅτε μὴ ἀμέσως, ἀλλὰ κατ' ὀλίγον εἰς τὴν τελείωσιν τοῦ νοήματος πορευόμενος. "Ος δὴ τρόπος τῆς νοήσεως ἡμῖν οὐκ ἔσται τότε· εἰ γὰρ ἔσται, ἐμοῦ μὲν ἀτελῆ τὴν μέλλουσαν χαρὰν καὶ εὐφροσύνην ἕξομεν. Οὐ γὰρ ἐκ τοῦ παραυτίκα καὶ ἀμέσως πλησθησόμεθα καθό πεφύκαμεν δέχεσθαι, ἀλλ' ἀεὶ τοῦ δυνατοῦ ἐλλιπεῖς ἐσόμεθα. Καὶ πῶς εἴρηται, ο Μακάριοι οἱ πεινῶντες καὶ διψῶντες τὴν δικαιοσύνην, ὅτι αὐτοὶ χορτασθήσονται·, καὶ τάλιν, Χορτασθήσομαι ἐν τῷ ὀφθῆναί μοι τὴν δόξαν σου· ο δμοῦ δὲ καὶ λύπη τις ἔσται παραμεμιγ μένη τῇ εὐφροσύνῃ; Καὶ πῶς ἂν τοῦτο δύναιτο, ὅπου γε οὐδὲ τοὺς πονηρούς κολαζομένους ὑπὸ τῶν δι καίων ὁρᾶσθαι διδασκόμεθα, ἵνα μὴ τοῦτο συμ βαίνῃ; Καὶ πῶς καθεκάστην ευχόμεθα τους προα πελθόντας ἐκεῖ ταχθῆναι, ἔνθα οὐ λύπη, οὐ στεναγμᾶς, ἀλλὰ ζωὴ ἀτελεύτητος; Οὐ γὰρ τοσοῦτον εὐφρανεῖ τὸ ληφθέν, ὅσον τὸ λειπόμενον ἀνιάσει. Καὶ εἰ τὸ μὴ τυγχάνειν τοῦ τέλους λύπην πανταχοῦ παρέχει, πῶς οὐ τοῦτο ἡμῖν αἴτιον ἔσται λύπης, καὶ μᾶλλον ὅσῳ καὶ τοῦ μεγίστου ἀποτευξόμεθα; Καὶ γὰρ ἀεὶ ἐπιθυμήσομεν τοῦ πλείονος, καὶ ἀεὶ ζητήσομεν· καὶ ἐν ὅσῳ οὐ τυγχάνομεν, ἀνιασόμεθα, καὶ τῆς ἀνίας οὐδέποτε παυσόμεθα. Ἐπεὶ καὶ ἡ ἔφεσις εἰς τὸ ἄπειρον προχωρήσει. Πρὸς δὲ καὶ οὐ δὲν ἔλαττον μετὰ πίστεως καὶ ἐλπίδος καὶ μετὰ τὸν παρόντα βίον ζησόμεθα. ᾿Αλλὰ μὴν πᾶσα ἔφεσις καὶ ἐλπὶς καὶ ζήτησις στήσεται, καὶ πᾶν ἡμῶν τὸ ἐπιθυμητικόν πληρωθήσεται τῆς τοῦ Θεοῦ θεωρίας, * Matth. v, 6. • Psal. xvi, 15. Chrys. ad illa verba, ἀντίτυπα τῶν ἀληθινών - Αρα ἐκεῖνά ἐστιν ἀληθινὰ, ταῦτα δὲ τύποι· καὶ γὰρ ὁ ναός οὕτω κατεσκεύαστο, ὥσπερ ὁ οὐρανὸς τοῦ οὐρανοῦ: illa ergo sunt vera, hac vero typi. Templum enim ita erat constructum ut cælum cæli. Velut scilicet unibra quædam et obscura ejus delineatio, quæ in nobis est. Gratia, imago expressior "si, sed ipsa adhuc imago. Veritas omnino in cœlis reposita. De antitypis in ordine ad Eucharistian, Epiphaniique diaconi post Damasc. de illis sentertia ac sensu, alia graviorque disputatio, de qua inter alios erudite nuper Leo Allal. in suis Vindiciis pro synodo Flor. adversus præsertim Anglum Calvinistam, exemplaris, cujus autographum habet Regia Parisiis bibliotheca, ac cujus nobis pridem apographum cum sua versione reliquit charissinius συνόμιλος 1. P. Jacob. Gour ὁ μακαρίτης, malum interpretem (suorum ipso doctiorumque judicio) ac vulgatorem Quidquid sit de illorum mente, et an invocatione illa Spiritus sancti complendam putaverit propositorum in Christi corpus et saguinem immutationem; tumcque vere mou αντίσ TUR, sed ipsa revera nobis sub mysterio tradita esse divina numera; quod non satis ex vetustiorum PATROL. GR. CLII. Hane comtemplationem vocal sanctus Dionysius (cujus supra meminimus) cunionem supra intelligentiam, majorem scilicet quam pro mentis no stra facultate. Mens enim humana per discursum habet ut intelligat. Ab uno enim ad aliud, exque altero ad alterum subinde cogitando procedens, posTremo ad conclusionem devenit rei, quæ in quæstionem vocatur. Unde et imperfectam habet cognitionem, ut quæ non immediate, sed paulatim ad conceptns perfectionem evadat. Verum hic modus tunc non erit; nam si esset, tum imperfectum nobis gaudium ac latitia constaret. Non enim station et sine medio adimpleremur, ut nobis comparatum est, possunusque recipere, sed ejus semper laberaremus inopia, cujus sumus capaces et nobis potest obtingere. Quomodo igitur dictum est: «Beati qui esuriunt et sitiunt justitiam, quoniam ipsi satura - bantur se;» et rursus: • Satiabor cum apparuerit gloria tua; › tumque adeo commista quædam tristitia et dolor cum nostra lætitia forct? At quinam id fiat, cum nec malos quidem tormentis cruciatos > justis videri doceamur, ne quid ejusmodi illis contingat? Quomodo vero etiam pro defunctis quotidie precamur, eos illic collocari, ubi non est dolor aut gemitus, sed vila immortalis? Non enim quodl nacti sumus tantum delectat, quantum mæroris affert, quod nobis desideratur. Cumque adeo intento frustrari Gne, ubique dolorem faciat, qui fiat nou inde nobis conflandum dolorem, præsertim vero, quo re maximi ponderis nos frustrari, ejusque suspensos exspectatione esse contigerit? Semper eniun majus aliquid animo appetemus; nec consecuti, quo nunquam levandi simus, moerore afficiemur, quod nimirum cupiditas in infinitum tendetur. Ac. cedit fore, ut perinde emenso vitæ hujus curriculo, fide ac spe comite vivamus. Atqui futurum ut desi· Patrum videtur disciplina, sed nimia quadam existimatum simplicitate, quod ita præferre videantur Liturgiaruin verba; quibus id explicatur longo verborum circuitu, quod una ipsa verba Dominica religiose prolata a sacerdote Christi nomine et in ejus persona, ingenti miraculo præstant, ut passim exaggerat Chrys. ac erudite probat; idem serio Chrys. nostra ipsa coelestia asserit, accersitque statim ab Eucharistia: in qua ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστὸς κεῖται ἐσφαγμένος • jacet immolalus; hostia est ac mactatur: atque ut solum figura, nec ipse vere sit præsens, ac nobis cibus et potus cedat suam ministrando sub sacramento carnem ac sanguinem, nihil minus ὑπόδειγμα καὶ σκιά quam velera, nostra hæc dicantur: videanturque illa præstare, quod in legalibus hostiis expressior figura erat Christi immolationis, quam quæ nobis in panis et vini oblatione Christi Testamento commendata sit. Nostra ergo illa cœlestia, quæ spiritalia, quæ cœlis digna, etsi in terra perugantur; hoc solum figura dicenda, quod sub rerum sensilium hactenus involucris latent, ipsa nobis in calis palam quandoque prodenda. De divin. vom. c. 1.

derium omne et spes inquisitioque cesset, visque ἡ ἐπὶ μηδὲν ἕτερον ἑλκομένης λοιπὸν τῆς ἐπιθυ· omnis desiderii, Dei contemplatione nobis implea- * tur, cum illud deinceps in nullam aliam rerum tralatur. μίας. Ώστε, καθό πέφυκεν ἡ ἀνθρωπίνη φύσις καὶ κατὰ τὸ δυνατὸν ἑκάστῳ, ἡ τοῦ Θεοῦ θεωρία ἐπι λάμψει ἡμῖν, καὶ κληρονόμος αὐτῆς ἕκαστος ἔσται ἐκ τοῦ παραυτίκα καὶ ἀμέσως, τῆς τελευταίας κρίσεως γενομένης. Τοῦτο γὰρ ἐστι, ὅπερ δ ἅγιος ὑπὲρ νοῦν ἔνωσιν καλεῖ, τὴν πρὸς τὸν Θεὸν ἄμεσον όμιλίαν, τουτέστιν, ὑπὲρ 8 δύναται ὁ ἀνθρώπινος νους· καὶ ὅπερ ὁ Παῦλος έλεγε • πρόσωπον πρὸς πρόσωπον·; καὶ ὁ Εὐαγγελιστής Ιωάννης, ο Οψόμεθα αὐτὸν καθώς ἐστι. Ταύτην δὲ τὴν κατὰ νοῦν ἄῤῥητον ἔψιν καὶ θεωρίαν, τὴν τῶν δικαίων κληρονομίαν, ἣν ὁ μακάριος Διονύσιος · ὑπὲρ νοῦν ἔνωσιν ο καλεῖ, ὁ μέγας Γρηγόριος ὁ Θεολόγος ο βασιλείαν οὐρανῶν ο τίθεται, δν καὶ πρότερον ἀπὸ τῶν ἐκτεθέντων τοῦτο καὶ μάλα φρονοῦντα ἐδείκνυμεν. Ἐν γὰρ τῷ ῥηθέντι λόγῳ διὰ τὴν πληγὴν τῆς χαλάζης, της μελλούσης και ταστάσεως μεμνημένος, καὶ τοὺς ἀκροατὰς ἐπὶ τὴν μνήμην προκαλούμενος τῶν μελλόντων διαδέ ξασθαι δικαίους καὶ ἀδίκους, ο Τίς συνήγορος ἐκεῖ, ο φησί, ο ποία σκέψις, τις ψευδῆς ἀπολογία, ποία πιθανότης έντεχνος, ἡνίκα θρόνοι προτίθενται, καὶ Παλαιὸς ἡμερῶν προκαθέζεται, καὶ βίβλοι διανοίγονται, καὶ ποταμὸς πυρὸς ἕλκεται καὶ τὸ φῶς ἔμε προσθεν καὶ τὸ σκότος ήτοιμασμένον· καὶ που ρεύονται οἱ τὰ ἀγαθὰ ποιήσαντες εἰς ἀνάστασιν ζωῆς, τῆς ἐν Χριστῷ νῦν κρυπτομένης, οἱ δὲ τὰ φαῦλα πράξαντες εἰς ἀνάστασιν κρίσεως· ἣν ἤδη παρὰ τοῦ κρίνοντος αὐτοὺς Λόγου οἱ μὴ πιστεύον τις κατεκρίθησαν. Καὶ τοὺς μὲν τὸ φῶς διαδέχεται, καὶ ἡ τῆς ἁγίας καὶ βασιλικῆς θεωρία Τριάδος, έλα λαμπούσης τρανότερόν τε καὶ καθαρώτερον, καὶ ὅλης ὅλῳ νοῖ μιγνυμένης (ἣν δὴ καὶ μόνην μάλιστα βασιλείαν οὐρανῶν ἐγὼ τίθεμαι)· τοῖς δὲ μετὰ τῶν ἄλλων βασάνων, μᾶλλον δὲ πρὸ τῶν ἄλλων, τὸ ἀπεῤῥίφθαι Θεοῦ, καὶ ἡ ἐν τῷ συνειδότι αἰσχύνη πέρας οὐκ ἔχουσα.» Ἰδοὺ καὶ οὗτος τὴν τῶν ἁγίων κληρονομίαν τὴν τοῦ Θεοῦ θεωρίαν εἶναι διδάσκει· καὶ ὅλον ὅλῳ τῷ νοὶ μίγνυσθαι, δ δὴ καὶ βασιλείαν οὐρανῶν ὀνομάζει. Qua itaque ratione humanæ naturæ comparatum est, et quantum quisque capere potest, Dei nobis contemplatio illucescet; statimque ac immediate, post expletum extremum judicium, quisque illius heres futurus est. Id enim sanctus ‹uniunem› vocat ‹supra intelligentiam,› immediatam scilicet cum Deo consuetudinem; supra quam scilicet mens humana consequi potest. Idque Paulus dicebat facie ad faciem “, ‹ Joannes vero evangelista: «Videbimus eum sicuti est". Hanc porro arcanam mentis visionem et contemplationem, justorum scilicet hereditatem et sortem, quam beatus Dionysius unionem mente superioreın, vocat, magnus Gregorius Theologus regnum cœlorum, affirmat, quem et prius, iis quæ exposita sunt, id vel maxime sentientem ostendimus. In ea enim Oratione quam babuit ob Plagam grandiuis, ubi futuri illius status meminit, provocatque auditores, ut memoria recolant, quæ justos et injustos exceptura præmia sint: «Quis, inquit, cillie patronus? quæ causifcatio? quæ falsa defensio? quod artificiosum verborum lenocinium? quando proponentur ulroni, et Antiquus dierum præsidebit, et libri aperientur, et igneus Auvius volvetur; et lux a fronte, et paratæ tenebræ “, et procedent qui bona fecerunt in resurrectionem vitæ ** nunc in Christo absconditæ”; qui autem mala egerunt, in resurrectionem judicii, quo fi qui non eredunt a Verbo eos judicante, jam condemnati sunt ". Atque illos quidem. lux excipiet, sanctæque ac regiæ Trinitatis, purius jam ac clarius illucentis, totamque se cum tota mente miscentis, contemplatio (in qua ego, vel sola maxime regnum culorum positum esse censeo), los autem simul cum aliis, vel potius ante alia, istud excruciabit, quod a Deo projecti sint, atque inustam in conscientia sempiternæ ignominiæ notain gerant. En Gregorius quoque sanctorum hæreditatem esse decet Dei contemplationem, totumque eum toti menti misceri, quod et regnum cœlorum vocat. Haud tamen in dubium vocandum, qui fiat, ut , videamus quod ait Paulus, e facie ad faciem se Deum; ipseque Dominus, e Beati nundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt "., Sane quidem videbimus pro eo tauren ac mentis nostræ facultas paritur, quanta scilicet nostra cognoscendi vis ac intelligendi. Nunc quidem in umbris videmus et Οὐ μέντοι ἀπορεῖν δεῖ, πῶς ὀψόμεθα τὸν Θεὸν • πρόσωπον πρὸς πρόσωπον, ο ὥς φησι Παῦλος· καὶ Ο Κύριος, ο Μακάριοι οἱ καθαροὶ τῇ καρδίᾳ, ὅτι αὐτ τοὶ τὸν Θεὸν ὄψονται. ο Οψόμεθα μὲν γὰρ, ἀλλὰ καθὼς τῷ ἡμετέρῳ τῷ δυνατόν, κατὰ τὸ ἀνάλογον γνωστικόν. Νῦν μὲν γὰρ ἐν σκιαῖς καὶ ἐν αἰνίγμασι βλέπομεν, ἅπερ ὁ αὐτὸς Γρηγόριος ὁ Θεολόγος για *8. Joan. v, 29. ss | Joan. 111, * 1 Cor. 111, 12. * Jocl. 11, 23. - Dan. vii, 9, 58. • Matth. v, 8. 3. "Joan. I, 18. "I Cor. xi, 12. Orat. 15. Καὶ τὸ φῶς ἔμπροσθεν. Puten Greg. respexisse illud Joel 11, 3: Καὶ ἔμπροσθεν αὐτοῦ πῦρ ἀναλίσκον· sive φῶς illi obrepsit loco πυρός, sive de industria ita mutavit; quasi pro eodem habens ** Coloss. lumen, quod sit ad torquenaum, cum ipso igne sic torquente; paratæ etiam tenebræ, dies illa tenebrarum et caliginis. Maub. xxv, 34, ignis æternus, qui ipse tenebræ, diabolo paratus dicitur et angelis ejus.

ρίσματα τοῦ Θεοῦ μετὰ Θεὸν ἔλεγεν ἐν τοῖς θεολογι- ænigmatis, qua: idem Gregorius Theologus oratioτοῖς αὐτοῦ λόγοις ερμηνεύων δὲ καὶ τίνα τὰ γνωρίσματα ταῦτα, ἐπιφωνηματικῶς ἐπήγαγεν, • Ὥσπερ αἱ καθ' ὑδάτων ἡλίου σκιαὶ καὶ εἰκόνες σαθραῖς ὄψεσι παραδεικνῦσαι τὸν ἥλιον, ἐπεὶ μὴ αὐτ τὸν προσβλέπειν οἷόν τε, τῷ ἀκραιφνεῖ τοῦ φωτὸς νικώντα τὴν αἴσθησιν·, τότε δὲ οὐκ ἐν σκιαῖς οὐδ᾽ ἐν αἰνιγμασιν, ἀλλ᾽ αὐτὸν τὸν Θεὸν, καθὼς οἱ ἅγιοι φασιν, οὐ τελείως τὴν οὐσίαν αὐτοῦ κατανοοῦντες, οὐ γὰρ ἔχομεν τὸ ἀνάλογον γνωστικών· ἡ γὰρ ἦμεν Θεοὶ κατ' αὐτὸν, ἄναρχοι καὶ ἄπειροι καὶ ἀπερίγραπτοι καὶ τέλειοι, γινώσκοντες αὐτὸν ὡς αὐτὸς ἑαυ τόν. Ἀλλ᾽ οὕτως ὀψόμεθα, ὥσπερ ὅταν τὸ ὄμμα πρὸς τὸν ἥλιον ἀνατείνωμεν, τὰς ἐν ταῖς ὕδασιν αὐ τοῦ σκιὰς ὑπερβάντες. Τότε μὲν γὰρ τὸν ἥλιον βλέπειν εἴποιμεν ἂν ὀρθῶς· οὐ μὴν ἀκριβῶς αὐτὸν και τανοεῖν, οὔτε τὸ μέγεθος, οὔτε τὴν οὐσίαν, καὶ τὸ ὑποκείμενον τὸ δεκτικὸν τοῦ φωτός· οὔτε τὰ κατ' αὐτὸν πάντα, ἐξ ὧν σύνθετός ἐστιν· ὅμως λεγόμεθα βλέπειν τὸν ἥλιον. Καὶ τοῦτο μὲν ὡς παράδειγμα είληπται· ὅθεν οὐδὲ τὰ τούτου καὶ ἐπὶ Θεοῦ λαμβάνειν δεῖ πάντα, ἵνα μὴ πρὸς τοῖς ἄλλοις καὶ περί γραπτὸν τὸν Θεὸν φαντασθῶμεν. nibus suis theologicis dicebat, «Dei numinis posteriora Deo indicia; › exponensque quænam hæc intelligenda indicia, velut sententiam claudens subjecit: Non secus videlicet ac solis in aquis umbræ atque simulacra infirmis oculis solem reprasentant: quandoquidem eum obtueri non possumus, utpote lucis puritate sensum omnem superautem. Tunc vero non in umbris nec in ænigmatis, sed ipsum Deum, uti loquuntur Sancti; non ejus perfecte perspectam habentes substantiam: non enim ea mentis nostra vis est, ut paribus illi modis respondeat, alioqui haud secus ac ille dii esseinus, principii expertes, indniti, incircumscripti, perfecti, ipsum cognoscentes, ut ipse seipsum cognoscit: sed sic eum videbimus, velut cum superatis quæ in aquis exstant, solis umbris, in ipsum oculos solem intenderimus. Tunc enim recte dicamur videre sotem; tametsi eum perfecte non perspiciamus, nec quanta ejus magnitudo, nec quanta substantia ac suppositum lucem gestans; nec denique quanta ejus omnia, ex quibus compositus est. Et hoc quidem velut exemplum assumptum est; unde nec cjus omnia et in Deo usurpanda sunt, ne præter alia, etiam Deum circumscriptam intelligamus. Μακάριοι τοίνυν ἐσόμεθα, ὅτι ὅ οὐ βλέπομεν, ἀναμφιβόλως πιστεύομεν. Διὰ γὰρ τῆς πίστεως ἐπὶ τὴν ἄῤῥητον τῆς ἁγίας Τριάδος καταντήσομεν θεω ρίαν, καὶ τὸν Θεὸν ὀψόμεθα, κατὰ τὴν τοῦ Σωτῆρος ὑπόσχεσιν· ὅτι αὐτὸν ἔχοντες τὸ ἔσχατον ἀγαθὸν, οὐ δεησόμεθα τινός· ἀλλὰ πλησθησόμεθα ζωῆς αἰωνίου καὶ χαρᾶς καὶ ἀγαλλιάσεως, καθὸ πέφυκεν ἕκαστος, κατὰ τὴν ἀναλογίαν πίστεως καὶ τοῦ καμάτου αὐτ τῶν· καὶ γὰρ μονάς πολλὰς παρὰ τῷ Θεῷ ἡκούσαμεν εἶναι· μὴ κατ' ὀλίγων τὸ δυνατὸν ἡμῖν λαμβάνοντες, ἀτελῆ καὶ μετὰ λύπης τὴν αἰωνίαν ἐκείνην θεωρίαν τοῦ Θεοῦ καὶ ἀπόλαυσιν ἔχωμεν, καὶ μετ' ἐλπίδος καὶ ἐφέσεως κἀκεῖ ζήσωμεν· καὶ τότε συμβήσεται ἡμῖν ἔχουσιν αὐτὸν τὸν Θεὸν, οὗ γενομένοις πάσης θεωρίας ἀνάπαυσις, ὅπερ ὁ Προφήτης φησίν, . Ὁ δὲ δίκαιος ἐκ πίστεως ζήσεται.» ΕΠΙΛΟΓΟΣ. Ἵνα τοίνυν ἐπὶ τὸ ἐλπιζόμενον καταντήσωμεν ἀγαθὸν, ὀφείλομεν πιστεύειν καὶ βεβαίως κατέχειν τὰ δόγματα τῆς ἁγίας τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίας, ἣν μίαν, ἁγίαν, καθολικὴν καὶ ἀποστολικὴν ὁμολογοῦμεν. ὅσα περὶ τοῦ ἑνὸς καὶ τρισυποστάτου Θεοῦ κηρύτ τει· ὅτα τε περὶ τῆς οἰκονομίας καὶ τῆς μελλούσης ἀναστάσεως διδάσκει· καὶ πάντα φυλάττειν ὑγιῶς καὶ γνησίως, μήτε κατὰ τὴν πίστιν, μήτε κατὰ τὴν πολιτείαν χωλεύοντας. Πρὸς μὲν γὰρ τὸν ἀπὸ μόνης τῆς πίστεως θαῤῥοῦντα τῆς αἰωνίου ζωῆς ἐπιτυχεῖν ὁ Κύριος εἴρηκεν, ε Οὐ πᾶς ὁ λέγων μου, Κύριε, * Joan. ΙΙ, 29. τι Maub. v, 8, Oral. 54. 79 Juan. xa, Beati ergo erimus, quod id quod non videmus, citra omnem dubitationem credimus". Per fidem enim, ad arcanam sanctæ Trinitatis contemplationem deveniemus, Deumque, juxta quod Salvator pollicitus est, visuri sumus;quando ipsa supremi Boni possessione beati, nullius egebimus; sed vita æterna et gaudio et exsultatione, pro eo ac cuique comparatum est, pro fidei nostræ ratione atque laboris, implebimur. Etenim mansiones multas apud Deum esse audivimus; ne paulatim id cujus capaces sumus accipientes, imperfectam et cum mærore habeamus æternam illam Dei contemplationem ac jucunditatem, atque illic etiam spe desiderioque vitam sustentemus: tumque continget nobis Deum ipsum habentibus, cujus nobis adeplione omnis sedanda contemplatio est, quod propheta ait:. Instus autem ex fide vivet 18 1$ PERORATIO. Ut igitur ad bonum in spe nobis repositum perveniamus, Recesse est ut credamus, ac sanctæ Dei Ecclesiæ, quam unam sanctam catholicam et apostolieam confitemur, decreta firmiter teneamus; quæcunque nimirum de uno ac trine subsistenti Deo pradical; nec non quæcunque de Christi mysterio, deque futura resurrectione docet; cunctaque sane ac-vere servemus, ut neque quod ad fidem speclal, nec quod ad disciplinam, quidquam claudicemus. Ad eum quidem qui ex sola fide æternam vitam se adepturum præsumit, dixit Dominus: 2. 73 Habac. 11, 4.

" καὶ, ι Τί με λέγετε Κύριε, Κύριε, καὶ οὐ ποιεῖτε ἃ λέγω ὑμῖν; ο πρὸς δὲ τὸν ἀπὸ μόνων τῶν ἔργων ἐλπίζοντα ὁ ᾿Απόστολος εἶπεν, ο "Ανευ πίστεως Θεῷ ἀρέσαι ἀδύνατον· ν καὶ ἔργα ἄνευ πίστεως νεκρά εἰσιν, ὡς πίστις χωρὶς ἔργων. • Non omnis qui dicit mihi, Domine, Domine, in- Κύριε, εἰσελεύσεται εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν κ trabit in regnum cœlorum;, et: • Quid me dicitis, Domine, Domine, et non facitis quæ dico vobis”? Ad eum vero qui ex solis operibus sine fide sperat salutem, infii Apostolus, Sine fide impossibile est placere Deo ",, et sine fide opera mortua esse, με et fidem sine operibus 79 Sunt vero quidam impii, seu hæretici, quibus non raro certa consilii ratione, futura a Deo revelantur: sicque liquet ex gestarum rerum monumentis, velut etiam se in Caipha res habuit 7: qui cum Pontifex esset anni illius, ut Evangelista ait, prophetavit expedire ut unus homo periret pro populi salute. Quin et quandoque in Dei nonine miracula faciunt, nec ideo minus longe a Deo sunt. De illis enim dixit Dominus: <lu illa die multi dicent mihi, Domine, nonne in nomine tuo prophetavimus, et demo. nia ejecimus, et virtutes multas fecimus? et tunc confitebor illis, Nunquam novi vos: discedite a me, oper rarii iniquitatis ":» quos utique et cavendos monet, dum ait: «Attendite a falsis prophetis, qui veniunt ad vos in vestimentis ovium, intrinsecus autem sunt lupi rapaces "., idcirco, qui ejusmodi sunt, primum a tide, tum a vita morúmque disciplina examinandi sunt: «fructibus enim eorum, inquit, cognoscetis Εἰσὶ δὲ καὶ τινες ἀσεβεῖς, ἢ καὶ αἱρετικοί, πρὸς οὖς πολλάκις τὰ μέλλοντα κατά τινα οικονομίαν παρά τοῦ Θεοῦ ἀποκαλύπτονται, ὡς ἀπὸ τῶν ἱστοριῶν τοῦτο δῆλον· ὥσπερ καὶ ὁ Καϊάφας περὶ τοῦ Χρισ στοῦ, ἀρχιερεὺς ὢν τοῦ ἐνιαυτοῦ ἐκείνου προεφήτευσεν, ὡς ὁ Εὐαγγελιστής φησίν, Οτι συμφέρει ἕνα ἄνθρωπον ὑπὲρ τοῦ λαοῦ ἀπολέσθαι. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ ὀνόματι τοῦ Θεοῦ θαύματα ποιοῦσιν ἔστιν ὅτε· καὶ ὅμως τούτου οὕτως ἔχοντος, οὐδὲν ἧττον πόῤῥω τοῦ Θεοῦ εἰσι. Περὶ αὐτῶν γὰρ ὁ Κύριος είρηκεν, ο Ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ πολλοὶ ἐροῦσι μοι, Κύριε, οὐ τῷ σῷ ὀνόματι προεφητεύσαμεν, καὶ δαιμόνια εξεβάλομεν, καὶ δυνάμεις πολλὰς ἐποιήσ σαμεν; καὶ τότε ὁμολογήσω αὐτοῖς, Οὐδέποτε ἔγνων ὑμᾶς· ἀποχωρεῖτε ἀπ' ἐμοῦ, οἱ ἐργάται τῆς ἀνομίας·, οὓς δὴ καὶ ἐκφεύγειν παραινεί, ο Προσ έχετε, ο λέγων, ο ἀπὸ τῶν ψευδοπροφητῶν, οἵτινες έρχονται πρὸς ὑμᾶς ἐν ἐνδύμασι προβάτων, ἔσωθεν δέ εἰσι λύκοι ἅρπαγες. • "Οθεν τους τοιούτους πρώτ τον μὲν ἀπὸ τῆς πίστεως, εἶτα ἀπὸ τῆς πολιτείας ἐξετάζειν δεῖ.. Ἀπὸ γὰρ τῶν καρπῶν αὐτῶν, ο φησίν, ο ἐπιγνώσεσθε αὐτούς.» Καρπὸς δὲ οἰκεῖος μάλιστα ἀνθρώπῳ τὰ τῆς ψυχῆς νοήματα, ὧν φανερουμένων γινώσκεται, εἴτε τῇ τῶν Χριστιανῶν ἀλη 1. Proprius vero maxime homini fructus, mentis rationes sunt ac consilia, quibus proditis noscitur, num veræ Christianorum consentiat fidei, necne. Ad vitam quoque morumque disciplinam quod attinet, etsi simulant ac decipiunt, brevi tamen deprehenduntur. θινῇ συμφωνεῖ πίστει, εἴτε καὶ μή. Καὶ κατὰ τὴν πολιτείαν δὲ, εἰ ὑποκρίνονται καὶ ἐξαπατῶσιν, ἀλλὰ μετ᾿ ὀλίγον ἐξελέγχονται. Quæ igitur ab Scriptura sacra, et a sanctis Deique Ecclesiæ magistris, de sana Christianorum fide docemur, ista fere sunt: quam et corde credere debemus ad justitiam, et ore confiteri ad salutem, uti Doctor gentium decreviţ: • Nisi enim eam quis fideliter crediderit, salvus esse non poterit, ut magnus Athanasius in confessione fidei ad Julium papam Komanum scriptam adjecit: 76 Matth. vii, 21. 95 Luc. VI, 46. το flebr. x1, 6. so Matth. vi, 15. ss ibid. 6. Rom. x. 10. Οσα μὲν οὖν παρὰ τῆς ἁγίας Γραφῆς καὶ τῶν ἁγίων καὶ διδασκάλων τῆς τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίας περί τῆς ὑγιοὺς τῶν Χριστιανῶν πίστεως διδασκόμεθα, ταῦτά ἐστιν ἦν καὶ καρδίᾳ πιστεύειν ὀφείλομεν εἰς δικαιοσύνην, καὶ στόματι ὁμολογεῖν εἰς σωτηρίαν, ὡς ὁ διδάσκαλος τῶν ἐθνῶν ἀπεφήνατο. • Ταύτην ο γὰρ ἐὰν μή τις πιστῶς πιστεύσῃ, σωθῆναι οὐ δύναται, ν ὡς ὁ μέγας Αθανάσιος ἐν τῇ πρὸς Ἰού7 Jac. II. 20, 26. 7% Joan.jrs, 50. 79 Matth. vi, 22. Ὡς ὁ μέγας ᾿Αθανάσιος. De Symbolo tulit: atque Occidentales et Orientales deinceps Athanasiano luculenter scripsit vir egregie doctus ac catholicus Gilb. Genebrardus, theologus Parisiensis; nec alia auctoritate magno Athanasio asserit, quam illa ipsa Gregorii Theologi, qua usns est Hoster Manuel Calecas; ex qua tamen rem minime confici arbitror. Loquitur Gregorius de confessione, seu formula fidei oblata Joviano principi, cum ille ab Athanasio documenta fidei petiisset, ejusque ac Catholicorum communionem ambiret, tentantibus Arianis sibi ipsum addicere, atque illius abuti polestate, uti pridem in Constantio fecerant, postmodumque fecerunt in Valente. Exstant curuu adversus Athanasium interpellationes et repulsæ. Fides ergo et confessio Joviano oblata ab AthanaSio, ipsa est Nicæna fides, paucaque illi addita de divinitate Spiritus sancti, quæ sic Gregorius exveneratos esse ait: Πρώτος καὶ μόνος, ἢ κομιδή σὺν ὀλίγοις ἀποτολμᾷ τὴν ἀλήθειαν σαφῶς οὕτωοὶ καὶ διαῤῥήδην, τῶν τριῶν μίαν θεότητα καὶ οὐσίαν ἐγγράφως ὁμολογήσας· Primus ille ac solus, aut cum admodum paucis, veritatem palam apertisque verbis promulgare non dubitavit, unam trium personarum divinitatem el essentiam scripto confessus. Id nimirum Athanasius sic exsecutus, epistola illa quam refert Theodoretus, I. IV Historia Eccles., c. 5, quæ una explodit, quidquid de Symbolo Athanasiano, Dominicis diebus ad Primam recitari solito, illi oblato ad ejus formandam fidem, cum prius Treveris illud scripsisset, ut fidei suæ rationem Julio papæ redderet, vel Genebrardus, vel alii scripsere. Alia ratio instituendi Christianissimum principem, seu ctiam suam fidem tuendi ac satis.

DE PRINCIPIS FIDEI CATHOLICÆ. λιον πάπαν 'Ρώμης τῆς πίστεως ὁμολογία προσέθη- cuius plane etiam Gregorius: 'Theologus in ejus Enκεν· ἧς δὴ καὶ Γρηγόριος ὁ Θεολόγος ἐν τῷ εἰς comio mentionen faciens & Solus ille, inquit. σεβάσμιον· τὸ γὰρ δὴ λέγειν ὅτι τοῦ κατὰ τὸν ἄνθρωπον νοουμένου μείζων εστί. ἀληθὲς μὲν, οὐ μέγα 63 τι γὰρ θαυμαστὸν, εἰ μείζων ἀνθρώπου Θεός. Nonne perspicuum est. Majoris vocem ad causam (id est, auctorem) æqualis autem ad naturam referendam esse? Ac nos istud ingenue admodum et candide fatemur. Fortasse etiam dixerit alius quispiam, sermonem nostrum acriori animi contentione prosequens, inferius habendum non esse, ab hujns. modi causa seu auctore, nullam causam seu auctorem habente, proficisci. Nam et qui ab eo, qui principio caret, originem trahit, ejus quoque gloriæ partem sibi vindicat. Et accedit insuper generationis prærogativa, res tanta tamque veneranda, iis certe quidem, qui mente præditi sint; nam quod ratione humanitatis Pater Filio major intelligendus air, vere quidem dici potest, sed non perinde honorifice. Qui enim mirum, Deum homine majorem esse? Idipsum Hilarius, aliique. Ac ne pluribus morer, laudata Gregorio Athanasii veritatis aperta confessio, qua unus ipse in Spiritu præstiterit, quod tantus Nicæ Patrum conventus in Filio, ista sunt in catholica illa epistola Athanasit nomine omniumque episcoporum Ægypti: 'All' ost ἀπηλλοτρίωσαν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὑπὸ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ· ἀλλὰ μᾶλλον συνεδόξαζον αὐτὸ τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Υἱῷ· ἐν τῇ μιᾷ τῆς ἁγίας Τριάδος πίστει, διὰ τὸ καὶ μίαν εἶναι τὴν ἐν τῇ ἁγίᾳ Τριάδι Ostenta Sed neque Spiritum sanctum a Patre et Filio alienum senserunt: quin potius una cum Patre et Filio cum glorificaverunt, in una sanctæ Trinitatis fide; propterea quod una sit in sancta Trinitate divinitas. Hæc Athanasius, non ut novam fidem, sed ut ipsam Nicænam, pluribus explicans, quod Patres Nicæni explicata Filii theologia, sic paucis de Spiritu sancto extulerant: Kal el; to ayiov Пveuua Et in Spiritum sanctum. Aliis fatigare religiosissimum principem hand satis opportnaum, cum tota quæstio de uno illo verteretur Arianico degmate et Nicæna fide, adjectis etiam Eunomii ac reliquorum Spiritus saneti impugnatorum stolonibus, quos perinde solers vinitor ac agricola Athanasius, ea confessione excidit, secutaque 11 synodus, que Constantinopolitana, Damaso Romano antistite, fuit. Antequain vero manum ex tabella, quandiu in Athanasiano Symbolo sumus, quas representat Genebrardus editiones: Tò Iva ἅγιον ἀπὸ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορευτών. Παρὰ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἐκπορευόμενον, liabent: perindeque citat Joannes Plusiadenus pro concilio Florent., alia vero Græca, illud xal Yioù non habent: quod ex diverso studio ac fde sive interpretum sive scribarum ita factum est; uti etiam in Græcis, que exstant vir synodi, vox illa desideratur, quam quidam in eis exstitisse autumant. Ut ut sit, Græci pro authentico, certoque Athanasii non habent. Hinc objicienti catholico: Astíxa ó μέγας τῆς Ἐκκλησίας στῦλος ὁ θεῖος, τῷ ὄντι καὶ ἱερὸς ᾿Αθανάσιος ἐν τῇ ὁμολογίᾳ τῆς ἑαυτοῦ πιο στεως, ἣν ἐξέθετο προς Λιβέριον πάπαν, ἧς ἡ ἀρχή, «Οστις ἂν βούλητα: σωθῆναι, ο Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, φησὶν, ἀπὸ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ, οὐ ποιητὸν, οὐ κτιστὸν, οὐδὲ γεννητόν, ἀλλ᾽ ἐκπορευτών· Εἰ sane primus ante alios, magna Ecclesia columna divinus et sacer Athanasius in suæ fidei professione, quam Liberio papæ exhibuit, cujus illud initium est Quicunque vult salvus esse. Spiritus sanetus, ait, a Paire et Filio, non factus, non creatus, nec genitus, sed procedens. Ti mod; touto ŠĶEL; εἰπεῖν; οὐκ ἔστιν ἅγιος οὗτος καὶ τῆς Ἐκκλησίας διδάσκαλος An quidquam oppones? Nonne est Orat. 21. faciendi, quam præferat illud Symbolum: quod non nni, sed sic universis præscribat Romanæ ego Ecclesiæ quasi Symbolum incerto auctore, existimem, hine Athanasii dictum et putatum, quod diIncide catholicam, ipsamque Athanasii fidein (de Trinitate maxime) complecteretur; cujus joter catholicos sic spectata fides, ut ejus communio velut lessera catholici esset: censereturque ejus condergnatio ipsa Nicænæ et catholicæ fidei ejuratio; uti se res habuit in Liberio Romano antistite, cui renuit Romana ipsa Ecclesia communicare, habnitque ut hæreticam, cum ille Constantii vexationibus fatigatus in ejus tandem condemnationem consensisset: seque illa condemnatione, Eusebianorum communione polluisset. Ejus Symboli seu formulæ fidei antiquitatem, produnt illi ejus versiculi, quos totidem verbis habet August. in libris De Trinit, et alibi, quos non aliunde desumpsisse videatur quam ex eo Symbolo: ac, si desumpsit, longe Athanasii ætatem superat, cui quidam illud falso ascribunt, ut auctor est Joannes Belethus, antiquus Parisiensis theologus: nisi forte velint aliqua de Christi mysterio addidisse, quæ videantur 4 synodum generalem, ac in eo explicatam fidem, supponere, ut est facile in ejusmo ti scriptionibus nova addere, majoris explicationis causa, prout novæ cogunt surgentes opiniones seu hæreses. Quanquam nihil vetat dicere, ipsum potius Symboli auctorem ex Augustino aliisque PP. sua consarcinasse. Verum quidquid oppones, nihil necesse Roma vel Latio exire, seu Græcum Symboli ejus auctorem quærere. Latine primum seriplum omnino suadet, quod Latina, ipsa non barbara, eadem prorsus sunt; Græca fere semibarbara, longe alia et alia, prout quisque interpretum sibi infulsit, ut alia aliis verba reponeret; nec solum in levioribus, verum etiam in iis quæ graviora videantur, ut sunt voces ὑπόστασις εἰ πρόσωπον. Duas refert Genebr. et tertiæ variantes fertiones, exstatque quarta altero tomo Athanasii Operum, Symboli hujus Græca editio: omnesque alium aliumque præferunt auctorem, seu magis interpretem; sic verbis dissentiunt, ac quamvis alii aliis minus barbari sint, pre Athanasio omnes balbutiunt ævique paulo recentioris homines produnt. Movet et illa explicatio dicti evangelici: Pater major me est, non satis in eo Symbolo Athanasiana. Verus enim Athanasius, oral. 2 contra Arianos, majorem exponit, ut et fere æquales pauloque suppares viri ecclesiastici, ratione originis et principii, non secundum humanitatem, de qua nemo possit ambigere, et inter quam et Deum (res sic distantes diversique generis) non satis apte illis visa instituta illa majoris comparatio. Mai wy itaque οὐ μεγέθει τινὶ ἢ χρόνῳ, ἀλλὰ διὰ τὴν ἐξ aútoù tou Пarpòe revolv· Major non mole aliqua aut tempore, sed quod ex Patre natus sit. Subdtque: Πλὴν ὅτι καὶ ἐν τῷ εἰπεῖν, Μείζων ἐστὶν, ἔδειξε πάλιν τῆς οὐσίας τὴν ἰδιότητα - Caterum eliam dicendo, Major est, essentiæ rursus proprie. tatem ostendit. Paulo clarius Greg., orat. altera de Filio, ex quo hausisse videntur nostri theologi, ut sic evangelice Patrem majorem dicant, ut tamen Filium minorem non admittant; qua in re minus serupulosos fuisse antiquiores liquet. Sic ergo ille: Η δῆλον ὅτι τὸ μεῖζον μὲν ἔστι τῆς αἰτίας, τὸ δὲ ἴσον τῆς φύσεως· καὶ τοῦτο ὑπὸ πολλῆς εὐγνωμο σύνης ὁμολογούμεν ἡμεῖς· τάχα δ᾽ ἂν εἴποι τις ἄλλος τῷ ἡμετέρῳ λόγῳ προσφιλονεικών, μὴ ἔλατ τον εἶναι τὸ ἐκ το αὐτῆς αἰτίας εἶναι τοῦ ἀναι. τίνου, τῆς τε γὰρ τοῦ ἀνάρχου δόξης μετέχοι αν, ὅτι ἐκ τοῦ ἀνάρχου και πρόσεστι ἡ γέννησις πράγμα τοσοῦτο τοῖς γε νοῦν ἔχουσι, καὶ οὕτω

MANUELIS CALECA DE PRINCIPIIS, ETC. aut cum valde paucis ausus est veritatem scriptο αὐτὸν ἐγκωμίῳ μνησθείς, ο Μόνος ἐκεῖνος, ο φησίν, profiteri. › Hanc vocans Veritatem, quam is ad • ἢ κομιδῇ σὺν ὀλίγοις, ἀπετόλμησε τὴν ἀλήθειαν Julium Adei professionem scripsit. ἐγγράφως ὁμολογῆσαι·, ταύτην λέγων ἀλήθειαν, τὴν πρὸς ἐκεῖνον γραφεῖσαν ὁμολογίαν. De hac autem nostra fide, nos quoque eam complentia summe necessaria capita paucis conscripsimus, quæ tu quidem, amice, a me postulasti: nunc autem, tibi reddita habes, quamvis non satis strenue, et quantum sufficiat, sed pro virili nostra facultate, quanta nimirum donavit Deus pro mea lectionis exiguæque diligentiæ modulo ea subministrans. Quin ne hæc ipsa quidem dicturus eram, quod et initio operis præfatus sum, nisi certo a Sanctis prædicari nossem, eorumque auetoritates in promptu haberem. Mihi enim semper Περὶ δὲ ταύτης τῆς πίστεως ἡμῶν καὶ ἡμεῖς τὰ συμπληροῦντα αὐτὴν ἀναγκαιότατα κεφάλαια ἐν επιτομῇ συνεγράψαμεν, ἅπερ αὐτὸς μὲν, ὦ φίλος, παρ' ἡμῶν ἐζήτησας· ἤδη δὲ ἔχεις τῶν ζητηθέντων ἀπόδεσιν, εἰ καὶ μὴ γενναίως καὶ ἀρκούντως, ἀλλὰ κατὰ τὴν ἡμετέραν δύναμιν, καθόσον ὁ Θεὸς ἐγαρί σατο δηλονότι τῇ παρ' ἐμοῦ περὶ τὴν ἀνάγνωσιν μικρά σπουδῇ τὴν χορηγίαν ἐπιμετρήσας. Καὶ αὐτὰ δὲ ταῦτα οὐκ ἂν εἶπον, δ᾽ καὶ ἀρχόμενος ἔλεγον, εἰ μὴ βεβαίως ήπιστάμην παρὰ τῶν ἁγίων κηρυττό - quidem ea inita ratio est, ut superiores, et in eis η μενα, καὶ τὰς μαρτυρίας ἐξ αὐτῶν εἶχον προτιθέ optimos, sequar; præsertim vero in divinis cám mibi indixi servandam consuetudinem, ut nihil sentiam, nihil dicam, quam quod Scripturæ visum sit, divinoque Spiritu edoctis Ecclesiæ magistris: nihil denique scribam, cujus non apertam certamque auctoritatem, ex sacra Dei Scriptura, ejusque interpretum, quos Dei Ecclesia et laudavit, et suo præconio claros reddidit; idque manifeste liqueat ex illis quæ edidimus, magisque clareat, modo sohim ea quæ scripta sunt, sine dulo rectoque judicio perçurrat. Nihil enim prorsus a me ipso intuli, sod id solum, quod ea quæ diversis locis a sanctis dicta sunt, ipse hic collegi, ad eorum qui lecturi synt, firmandam Adem, ejusque veritatem constabiliendam. Quanquam ne id quidem facturus eram, Risi tu a me exegisses, at neque te exigente, si tibi et otium et libri et eruditionis facultas ad hæc sparsim posita colligenda, ac memoriæ penu reponenda brevi sententia comprehensa, suppeterent: ne videamur superbe aggredi ad hæc conscribenda, ac diaboli morbo laborare ", cujus vel dam speciem necesse est ut procul amandemus. Simile igitur aliquid feci, ac si quis, quam profitemur fidem accipiens, nempe, Credo in unum Deum, › et quæ sequuntur, id illo probari diceret Scripturæ testimonio, istud alio aliudque alio. et sic feinceps in finem usque; unde neque meipsum '83 | Tim. It, 5. ναι. Αεὶ μὲν γὰρ ταύτην ἐπὶ πάντων τὴν συνήθειαν ἔχω, τοῖς προηγησαμένοις καὶ ἀρίστοις ἕπεσθαι, ἐξαιρέτως δὲ ἐπὶ τῶν θείων ἐμαυτῷ τὴν συνήθειαν ταύτην φυλάττεσθαι βούλομαι, μηδὲν φρονεῖν, μηδὲν λέγειν ὅπερ οὐ δοκεῖ τῇ Γραφῇ καὶ τοῖς μαθητευ θεῖσιν ὑπὸ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, τοῖς διδασκάλοις τῆς Ἐκκλησίας· μηδὲν γράφειν, οὗ μὴ ἔχω φανεράν καὶ βεβαίαν τὴν μαρτυρίαν παρὰ τῆς ἁγίας τοῦ Θεοῦ Γραφῆς καὶ τῶν ταύτης ἐξηγητῶν, οὓς ἡ Ἐκκλησία τοῦ Θεοῦ καὶ ἐπήνεσε καὶ ἐδόξασεν. Ο καὶ ἀπὸ τῶν ἐκτεθέντων δῆλόν ἐστι, καὶ γινώσκεται καθαρῶς, εἴ τις μόνον ἀδόλως καὶ ἀπ᾿ ὀρθῆς κρίσεως τὰ γε γραμμένα ἐπέλθοι. Απ' ἐμαυτοῦ γὰρ οὐδὲν εἰσήνεγ και πάντως· τοῦτο δὲ μόνον, ὅτι τὰ τοῖς ἁγίοις ἐν διαφόροις ρηθέντα τόποις, αὐτὸς ἐνταῦθα συνῆψα πρὸς τὴν τῶν λεγομένων βεβαίωσιν καὶ ἀλήθειαν. Καίτοι οὐδὲ τοῦτ᾽ ἂν ἐποίουν, εἰ μὴ παρὰ σοῦ τοῦτ' ἀπῃτούμην· οὐδέ γε, εἴπερ ἦν σοι καὶ σχολὴ καὶ βιβλία και τις δύναμις λόγου ταῦτα συλλέγειν σπου ράδην κείμενα, καὶ συμπερασματικῶς τῇ διανοία ἐναποτιθέναι· ἵνα μὴ δόξωμεν ὑπερηφάνως ἐλθεῖν ἐπὶ τὸ ταῦτα συγγράφειν, καὶ τὴν τοῦ διαβόλου να σον νοσεῖν, ἣν καὶ μέχρι τοῦ δοκεῖν ἀποῤῥιπτέον. Ὅμοιον οὖν τι πεποίηκα, ὥσπερ ἂν εἴ τις τὴν ὁμολογίαν τῆς πίστεως ἡμῶν λαβών, λέγω δὲ τὸ, • Πιστεύω εἰς ἕνα Θεόν, ο καὶ τὰ ἑξῆς, τόδε μὲν, εἶπεν, ἐκ ταύτης συνίσταται τῆς γραφικῆς ῥήσεως, τὸ δὲ ἐξ ἑτέρας, καὶ ἄλλο ἐξ ἄλλης, καὶ περὶ πάντων reliquis vero editis, ut et nostro Calecz, Julio: quod οι ἐπιγραφὴν nutautem reddit, exque arbi trio adscriptam, suspicionem facit. Titulos ementiendi magna pridem fuit licentia: nullusque probatus auctor, cui non alia plura ascripta sinti; qui error et in sancta irrepsit divinaque officia et ώρα. λόγια, ut vocat Genebr. Quanta enim auctoris imperfecti, hominis non satis catholici, legmus nomine Chrysostomi? Quanta Fulberti Carnotensis, pluriumque incertorum nomine Augustini? PseudoHieronymiana quædam abstersit justa sequentium pontificum censura. Hæc forte plura, quam pro inci ratione, ipsa forsan ad ejusmodi. monumeulorum censuram non inutilia. sanctus iste et Ecclesia doctor? Opponit Rhacen- data hæc fidei professio dicatur Liberio papæ, dila: "Αγιον μὲν καὶ διδάσκαλον ἔχω· πλην ἀμφιβάλλω μὴ εἶναι τὴν ῥῆσιν ταύτην γνησία, αὐτοῦ· Per me sanctus est et doctor; allamen sententia a te allata in dubio est, an legitima sit; nec is aliter vindicat, quam ex communibus, quod scilicet his affinia aliis locis non suspectis idem Athanasius dicat; quod utique ipsum non suflicit, nisi et libri authentici sint facientes fidem aliaque adminicula. Quod non satis occurrit. in en SymLelo; vix enim exstat, præterquam in Recentiorum collectaneis, librisque corum polemicis, quibus ipsum vel impugnant, vel etiam defendunt.: idque volunt illi, qui aiunt non haberi in Græcoruin libris, non euim sic stupidi videntur, ut negent Grace haberi. Observandum et quod Plusiadeno,.