AD ILLUSTRISSIMUM ET REVERENDISSIMUM D. ANT. AUGUSTINUM Memini, illustrissime et reverendissime domine, quod nescio an ipse recorderis. quod ante annos multos, cum correctiones Dionysii Areopagita, Venetiis summa diligentia collatis inter se variis exemplaribus manuscriptis, a te olim cum juvenis esses descriptas et notatas, pelissem, ipsum illum librum annotatum et correctionibus refectum liberaliter more tuo mi sisti, quem ego o spò xo è raueio: custodio. Cum autem librum Joannis Sapientis co gnomento Cyparissiola totum ad opus Dionysii De divinis nominibus pertinentem superiore æstate in Amerino secessu tum interpretatione e Græco, tum scholiorum illustratione a me elaboratum ad publicam utilitatem edere constituissem, in menten mihi venit, et quidem li benti et lætanti, ut ad te eum mitterem, teque ei patronum adoptarem, ac quia propter gra viores studiorum occupationes, et in primis propter ecclesiastica gubernationis sollicitudi nem jam diu silebas, qui pro tua alioqui humanitate et benevolentia in me non vulgari fre quenter solebas scribere, et ego item rescribere, quod a me cessatum est, ex parte compen sare mihi videbar, si hic liver ad te proficisceretur, ut essel lestis recordationis meæ tuorum erga me meritorum, et animi grati meæque in te observantia. Si Græca ctiam habere volueris, curabo ut describatur exemplum. Quia vero inscriptio libri subobscura videbatur, tametsi quod ad opus ipsum spectat, satis et quidem docte auctor ipse præfatus esse videbatur, tamen quia fortasse non omnes facile intelligent, quam recte aut secus Ex photo Ben Loyixiv, quæ est inscriptio libri, interpretatus fuerim Expositionem materiariam: Corum quæ de Deo a theologis dicuntur, ne quis in ipso vestibulo el aditu interpretationis interpretem reprehenderet, priusquam rationem sic interpretandi intelligeret, visum est prafari ad ex plicandum. Usus est hic auctor philosophice verbo philosophico To:Xwor, quod Aristoteles libro v tv μesà th pusix inter ea explicavit, quibus omnes discipline tanquam communibus utuntur, omnes enim habent principia, causas, elementa, et alia quæ ibidem sequuntur. Igitur postquam explicavit Philosophus, quot modis accipiatur principium, et quot item cau sa, dicit oroɩyelz (quæ veteres Latini interpretati sunt elementa) "illa dici proprie, quæ insunt primo, et non sunt in alias species dividua, ut litteræ dicuntur elementa syllabarum. in qui bus primo insunt tanquam earum materia, quæ in alias species non sunt dividuæ: item pri mas demonstrationes, quæ in pluribus, inquit, demonstrationibus insunt, quæ elementa de monstrationum vocantur. Deinde dicit idem philosophus elementa etiam dici non proprie, sed translate, ea quæ maxime generalia sunt: quia unumquodque, inquit, unum est, et simplex, et in multis, aut in omnibus, aut in quamplurimis inest. Hic ergo auctor, quia has decades in generalia partitus est, et unumquamque decadem componit ex par tibus suo ordine, quæ sunt croziz, id est, elementa et materia ipsius decadis, sicut litteræ syllabæ, idcirco recte hanc methodum vocaviterpositionem oruxewwôŋ, ut si dicamus elemen tariam: pro quo nos meliore et antiquiore verbo usi, materiariam vertimus, quia ide.n phi losophus in extrema pagina libri vi primæ philosophie sic ait: Id autem est elementum, in quod res dividitur insitum, ut materia, quale est syllabæ ab a ipsum et b; et Dionysius c. ↳ De divinis nominibus, ubi apyny ozorzetwan dicit, ibi interpres vetus vertit, Principium ele mentarium, quod S. Thomas sic interpretatur, id est materiale. Itaque vim verbi et aucto res secutus, commode, ut opinor, Exfety StoreLion, expositionem materiariam vertimus. Noluit autem hic auctor inscribere librum, De expositione divinorum nominum, ut mihi videtur, propter reverentiam erga divinum Dionysium, qui librum suum De divinis nomini bus inscripsit, cum alioqui universa hæc tractatio in decades artificiose distributa, in materia divinis nominibus, quibus theologi usi sunt, subjecta versetur: el divina nomina ac dicta de Deo avioppo; dicantur. Quantum vero commoditatem allatura sit hæc methodus expo sitionis materiaria eorum quæ de Deo a theologis dicuntur, quæ sunt divina ejus nomina, ad percipiendum fructum ex illa multiplici, et varia, et obscura, atque dispersa tractatione Dionysii De divinis nomimbus, ipse usus ac frequens et familiaris lectio hujus libri doce bil. Deinde qui ea quæ ex Dionysio in hoc libro recitantur, difficilia sunt ad intelligendum sicul reliqua cjus, propter summam bretitatem et subtilem fere in singulis verbis multarum rerum comprehensionem, ad difficiliora ubi magis opus esse visum est, scholia adhibuimus S Maximi, Georgii Pachymeri, S. Thomæ. Qua autem non assigno et reddo suo auctori, mea erunt. Præterca, quia hæ decades confecta sunt ex partibus theologiæ demonstrantis tum affirmantis, tum negantis in materias rubjectas partita, demonstrationes autem theologica ex revelatis à Deo exsistunt; quæ vero sint revelata, per traditionem apostolicæ prædicatio

mis in Ecclesia catholica relictam, et tanquam depositum sacrum ac airinum fideliter et perpetuo conservatam cognoscimus, et hujus traditionis testes sunt antiqui theologi et Ec clesiæ catholicæ doctores: commedissime hic auctor collegit in hoc libro auctoritates eorum cum doctrina Dionysii apostolici discipuli consentientes ac conspirantes in iis quæ de divi nis nominibus et eorum materia multiplici ex Scripturis idem Dionysius didicit: auctorita tes dico Justini Martyris, Athanasii, Gregorii Nazianzeni, Basilii, Gregorii Nysseni, Epi phanii, Chrysostomi, Cyrilli Alexandrini, el alterius Cyrilli Hierosolymitani, Germani Con stantinopolitani, Sophronii Hierosolymitani, et aliorum, quos præterco, ne omnes enumerem (a). Ac potuisset etiam alios et quidem antiquiores producere, si cum hoc opus elaboravit hic auctor, copia librorum (quod idem in præfatione dolet) ei suppetisset. Hi igitur suncli doctores in libris suis testimonia reliquerunt apostolica traditionis, quam divinus Dionysius in argumento divinorum nominum sibi proposuit. Seculus itaque est hic auctor Cyparissivla quod in epistola Athanasii ad Serapionem legerat, et quod idem in decade ix, cap. 1, recita vil: «Videamus, inquit Athanasius, ipsam a principio relictam traditionem, et doctrinam atque fidem Ecclesia catholica, quam Dominus quidem dedit, apostoli prædicaverunt, et Pa tres servarunt. In hac enim Ecclesia fundata est; ab hac qui exciderit, nec erit, neque dice tur Christianus.» Illud præterea dicendum est quod ad ea uberius tractanda et plenius intel ligenda quae in prima parte sancti Thoma Aquinatis multa subtilitate de Deo et Dei nomini bus, de simplicitate, et infinitate, et de exsistentia in rebus, de cognitione Deiet de aliis disputantur, multum hæc expositio et methodus adjuvabit. Accedit etiam hæc utilitas scien di quomodo tunc antiqui theologi et Patres Ecclesiac catholica de istis postea tam subtiliter disputatis sentiebant, et quibus verbis et verborum formis in eis utebantur; quæ nos, ubi magis opus esse visum est, scholiis illustravimus el præmunivimus: ut non continuo in verecunde ad reprehendendos sanctos Patres prosiliamus, sed pro reverentia ac pietate erga eos, ut decet, adhibenda, totius boni consulendum et commode interpretandum pio et grato animo adducamur. Quo autem tempore hic auctor floruerit (nam ætas etiam, et merito, in auctoribus quæri solet) non potui reperire; hoc constat, non fuisse ante annos quingentos siquidem alicubi dicit in hoc libro recitare se quæ ex quodam loco S. Maximi in Panoplin Euthymii ferebantur. Scripsit autem Euthymius Alexio Comneno imperatore et jussu ejus. Repertus vero est hic liber (si quis hoc etiam scire cupit) in bibliotheca D. Joannis Lascaris natione Græci, genere et multarum litterarum Græcarum peritia nobilissimi, quam Messanæ în Sicilia reliquit. Habes, illustrissime et reverendissime domine, præfationein nostram ordiatur deinceps a sua opus suum Cyparissiola noster (a) Vide ad calcem operis indicem suctorum quas adhibuit Cyparissiota. Edit, PRÆMEDITATIO EXPOSITIONIS MATERIARIÆ FORUM QUÆ DE DEO Inter scientias quæ ratione disserendi utuntur, de Deo ex se fide dignus propter dignitatem eornm pulcherrima est philosophia philosophie vero præstantissima pars est theologia, quæ non solum ex nomine, unde dicitur, excellentiam suam decla rat, sed multo magis ex iis quæ tra lit, et ex con templatione corum que sub intelligentiam cadunt. Est enim proposita velut quidam sol, que omnem caliginem falsæ opinionis radiis suis dispellit quidquid autem adulterinum et immissum est, primo statim conjectu aspectus coarguit, nihilque male moratum in eam incidet, quin ab ea illico ex pellatur. Ut igitur more geometrarum axisma tan quam fundamentum jaciamus, theologia est sermo quæ posita sunt. Est autem primus ex omnibus sermo salutaris Evangeliorum Dei, proximus post eum sermo corum qui Christum propter ejus erg i humanum genus amorem viderunt, et ipsi sermones ejus audierunt; post hos qui illos primos et secun đos sermones exposuerunt, et deinceps consecuti sunt, dunimodo quæ tradunt, cum septem synodis œcumenicis consentiant; ita nt nihil amplius i« telligant, neque quidnam detrahant, quod diris exs·crationibus vetitum est. Universus autem sermo theologiæ in summa his tribus aviomatiling com prehenditur. Unum est, unum esse Deum, in, arti

edisserens: Oportebat, inquit, ut hoc etiam corporee nemque splendorem superat; formasque ei, fign appareret, si quidem Filius nobiscum corporee ver sabatur. Et rursus idem alias: Cum fulgor angelo rum et splendor corporee signantur, arbitror sym bolum esse puritatis eorum. Að bæc, divinus Chry sostomus generalius hoc tractans: Et si, inquit, fie ri potuit, ut Spiritus sanctus oculis corporis, spe cie columbæ videretur, non tamen continuo omnino necesse fuit, ut omnibus hoc fierèt manifestum, nain et Zacharias multa vidit specie sub sensum cadente, et item Ezechiel, nemo tamen alius eadem cum eis vidit; et Moyses multa vidit, quæ nullus alius; et transfigurationem illam quæ in monte facta est, non omnes discipuli perceperunt; neque visio re surrectionis Christi cum omnibus communicata fuit, idque aperte Lucas declarat, cum ait: Et dedit eum manifestum fieri te.tibus præcordina:is a Deo, et rur sus idem Chrysostomus homilia 26, in Evangelium Joannis: Omne illud quod sub sensum cadit sub stantiam angelorum declarare non potest, sed corpus, quod habet crassitudinem, et triplicem di mensionem. Ex his ergo perspicuum evadit, quod theologia symbolica, quæ in specie sive forma cor porea formatur, its quidem qui digui sunt, notes cit; reliquis vero omnibus in arcano et occulto re linquitur; quod illis visis alte significatur. Quod symbolica theologiæ, quæ in specie sub sensum cadente versatur, proprium est, ut quibusdam di vinis et sacris visis informetur. Maguus Dionysius in primo De divinis nominibus capite ait: Atqui theologi mon hæc solum divina nomina celebrant, quæ a providentiis in universo aut in parte aut ab iis quæ providentiam ca piunt, ducuntur, sed etiam a quibusdam divinis visis quæ aliquando in sacris templis aut forte alibi magistros mysteriorum, vel prophetas illuminarunt, ob multiplicein causam et vim nomi pant bonitat m divinam, quæ omne nomen, om * Aet. x, 40, 41. rasque humanas, aut igneas, aut electri inducunt; et oculos ejus atque aures capillos facies manus scapulas alas bra chia posteriora et pedes laudant tum coronas sedes pocula et craie ras et quædam alia ei aflingunt, de quibus in symbolica theologia pro virili parte dicemus. Se cundo autem capite coelestis Hierarchiæ ait: Quod vero ea quæ signari Lon possunt, convenienter si gnis obtecta sint, et quæ figurari nequeunt, figu ris; nemo hoc solum in causa esse dicet, quod proportione nostra non possimus sine interjecto intermedio ad contemplationes carum rerum quæ sub intelligentiam cadunt, adniti; opusque sit no bis familiaribus et naturæ nostræ cognatis admini culis, quæ formas exhibent, quas capere possumus, eorum quæ formari nequeunt, quæque naturam su perant, sed etiam quod hoc magis mysticas Scrip turas decet, ut arcanis et sacris ænigmatibus vb tegantur, et non pateat vulgo aditus ad sacram et occultam divinarum mentium veritatem. Hine ig tur patet ommem theologiam symbolicam habere aliquid effictum, sive illud sit in sermonibus, sive in nominibus, sive etiam in formis seusui subjec tis, maxime vero proprium est theologiæ symbo licæ, quæ in iis quæ sensu percipiuntur, versatur, formas ex animalibus quæ cernuntur, aut ex eorum partibus eflingere et induere, neque solam ex tali bus, sed ex coloribus omnis generis, quæ omnią verus ille theologus Dionysius uno verbo div na visa appellavit, distinguens ea a profanis et fortui tis visis. Quod omnis etiam in angelis sacra formatio ad hanc partem symbolica thologia refertur. Magnus Dionysius secundo capite Cœlestis hie rarchiæ: Ad hæc dicendum est, quibus formis sa❤ cris sacræ Scripturæ cœlestes ordines figurant; et Scholia S. Maximi. In universo. Ut rex, creator, omnipotens, facientes mala. bæc enim nomina sunt divinæ providentia in ge. nere. In parte. Ut Deus deorum, Dominus domii. norum, rex regum: non enim omnes, sed quidam dicuntur dii, domini, reges. Visis. Sic vocat revelationes Dei in symbolis. In templis. Designat hie Dionysius illud vi sum apnd Isa. c. vi: videturque dicere, vidisse Isaiam in templo illud visum de sedente in solio, et de Seraphinis supra illud. Quæ deinceps hic in Dionysio sequuntur, dicta sunt de visione Ezechie lis cap. 1, et de alta cap. x. Oculos. Psal xxxi: Oculi ejus super paupe rem respiciunt. Aures. Jacob. v: Clamor eorum in aures Do mini Sabaoth introivit. Capillos. Dan. vit: Et capilli capitis ejus qua si lana alba. Facies. Psal. xxx: Facies Domini super Manus. Job. cap. x: Manus tuæ fecerunt me. Scapula. Psal. xc: Scapulis suis obumbra bit tibi. Alæ. Psal. xvi: Sub umbra alarum tuarıın protege me. Brachia. Psal. LXXXVIII: Brachium meum confortabit eum. Posteriora..Exod. xxxIII: Posteriora mea videbis. Pedes. Genes. In: Et audierunt vocem Do mini deambulantis in paradiso. Coronas. Psal. LXiv: Benedic coronæ anni benignitatis tuæ. Sedes. Ps. LxxxvIII: Thronus tuus, Deus, in sæculum sæculi. Calix. Psal. LXXIV: Calix Domini in manu ejus. Crateras. Prov. 1x: Miscuit crateram suam, apud LXX.

ad quid unum et simplex per eas formas quæ solum in natura Dei, qui supra naturam est, divi nis visis, sed etiam in angelis, qui figurari nou possunt, formis sacris effictis usa est: ut hinc na turam symbolorum perspicere liceat. Quot modis signetur symbolica theologia sive sub aspectum sive sub sensum aurium cadat. Gregorius Theologus secundo De theologia libro ait: Quid de Isaia et Ezechiele, qui maximorum mysteriorum spectator fuit, ac de reliquis, prophe tis dicere poteris, ex quibus ille quidem Dominum Sabaoth sedentem in throno gloriæ vidit, et hunc a Seraphinis sexaligeris stipatum, laudatum, et effinguntur, revocare nos oporteat, ne ipsi etiam more vulgi profane existimemus, coelestes et divi nas mentes inultos pedes et multas facies habere, atque ad similitudinem boum, aut ad formam leo num expressas esse, et ad speciem aquilarum adun cis rostris formatas, aut ad similitudinem volu crum habere pennas instar capillorum, et ne co gitemus rotas quas:lam igneas super cœlum, et 5 llas materistas Deo ad sedendum accommodatas, ac quosdam equos variis coloribus, satellites, du ces excrcitus, et cætera omnia quæ Scripturæ sanctæ variis symbolis divine effingunt. Idem in eodem capite: Quod vero ahsonæ similitudines magis mentem nostram erigunt, nemo, ut opinor, oblectumn, seque carbone ignis purgatum, et ad cordatus contradicet, in nobilioribus enim formis eſſingendis credibile est errare aliquos, qui exis timent esse naturas cœlestes specie quadam aurea, viros quosdain mieantes, fulgore decoros, vestitu splendido, et igneum vibrantes non lædendo et quæcunque aliæ ejusmodi formæ sunt, quibus theo logia Scripturæ sanctæ cœlestes mentes figuravit, quod quidem ne iis eveniat, qui nibil altius, quam illa pulchra et speciosa quæ apparent, mente com plexi sunt,· Scripturæ sanctæ sapientia, quæ sur sum ducendi vim habet, ad dissimilitudines abso nas sancte se dejicit, non perimittens ut sensus nostri corporis in illis indecoris imaginibus hæ rentes acquiescant; quin potius eam partem ani mæ, quæ ad alta tendit, ipsa deformitate figura rum excitat et stimulat, tanquam non videatur fas esse et verum, ne iis quidem qui sunt terrenis re bus valde affixi, tam absurdis formis similia reve ra esse illa supracœlestia et divina quæ in symbo lis cum admiratione spectantur. Hinc igitur appa ret, quod divina Scripturæ sanctæ scientia non prophetiam instructum; hic vero vehiculum ex Cherubinis describit, et super eos thronum, et super thronum firmamentum, et eum qui in fir iamento apparebat, et voces quasdam, et impetus, et actiones, atque hoc quidem sive erat visum diurnum solis sanctis aspectabile; sive nocturna et vera visio; sive informatio futurorum tanquam præsentium in mente sive alia species arcana prophetiæ, non possun affirmare; Deus prophe tarum novit, et quibus talia contigerunt. Et divi nus Chrysostomus in homilia de Eutropio, quando inventus extra Ecclesiam, abstractus et abreptus fuit: Nemo enim, inquit, vidit id quod Deus est; non igitur cum Deus videtur, apparet quod est, sed quod potest videre is cui apparet, non mutans substantiam suam, sed aspectum figura informans pro varietate rerum subjectarum. Sanctus Grego rius Nyssenus in eo libro Contra Eunomi:ım, cujus principium est, Prima quidem, sic ait: Etenim in Jordane post virtutem Spiritus sancti, et rursus audientibus Judæis, et in transfiguratione, vox su Scholia S. Maximi. Ad quid, unum et simplex. Sic vocal vacuum a materia, ut cum Scriptura tribuit angelo formam eflictam aquila, verbi gratia, oportet scire per banc formnationem aquila, quæ non simplicis naturæ, sed compositæ est, ad quidnam simplex in angelo intelligendum revocamur, scilicet revo camur ad intelligendum esse in angelis aciem quandam acutissimanı spiritalis et sublimis per spicientiæ; atque id quidem necesse est scire, ne nobis eveniat, quod vulgo, ut existimemus forte habere angelos pedes, facies, alas et similiter in aliis formis effictis. Atque hoc quidem sive erat visum diurnum solis sanctis aspectabile, sive nocturna el vera visio sive informatio futurorum tanquam præsentium in mente. S. Maximus explanans hunc Gregorii lo cum: Numeravit, inquit, hoc loco nubis beatus Gregorius species prophetiæ, ego vero nihil interim afirmans, conjectura ducor diurnum visum vo casse visionem et auditionem rerum et sermonum, que sancti neminem videndo, et neminem audi edo, tanquam per s nsum spiritu videbant et audiebant; non enim fas est dicere, oportere on Dimo in divinis ad informationem imaginationis præsens esse id in quod cadit imaginatio, sed admirabiliter, et supra naturam, ac nullo præ sente, et vocibus sub sensum cadentibus non for matis pulsu aeris, eam partem qua imaginamur, operari; ita ut vere audiat et videat, qui divina docetur, nec enim creditur divinum esse, in quo nihil amplius est, quam quod in naturæ ordine cernitur. Sic enim nos, cum nocte per somnum imaginamur, sæpe videmus et audimus, cum, nemo est qui loquatur aut videatur; multo ma gis hoc sanctis experrectis et vigilantibus vere. eveniet, Deo operante in ipsis vigilantibus secundum.. gratiam admirabilem, quod in nobis lege naturæ fieri consuevit. Nocturnam et veram visionen existimo eum vocare aut intelligentiam perfectam rerum futurarum, quæ in anima per somnum fit, ut in Joseph et Daniele; aut visionem rerum divi narum cadentem sub aspectum oculorum propter summam passionis vacuitatem ex multa puritate proficiscentem. Informationem vero futurorum tanquam præsentium in mente arbitror eum xat' Eppasty dicere figuras futurorum sanctis ostensas simplici modo tanquam in imagine secundum simplicem et non dividuam notionem mentis. Hæc ego ausus sum, ait sanctus Maximus, ex conjectura dicere nullam gratiam experiendi hæc adeptus, ob cam tantum causam, quod tu jussisti.

Quod he visiones et Theophaniæ, id est, Dei appa ritiones, non aliter quam intermedias virtutes cœlestes informalæ sunt. perne edita est, quæ homines doceret, ne illud Hujusmodi est in Deo vocabulum processionis (a). solum esse existimarent, quod apparebat; sed crederent esse etiain verum Filium Dei dilectum. Talis vox, ut audientes perciperent, formata est a Deo in corpore aereo, ut facere consueverunt qui Joquuntur; sic Deus qui omnes homines vult salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire, ad salutem eorum qui andierunt, sermonein in aere articu late impressit, sicut Dominus dixit Judæis, qui pu tabant tonitruum esse factum, quia sonus in aere confectus fuerat: Non propter me hæc vox venit, sed propter vos *. Ex his patet, quot modis in pro phetis et aliis beatis theologia symbolica declaratur nominatim quidem tripliciter arcane vero et oc culte etiam aliter, et ut Deus prophetarum scire polest. Quoa hanc symbolicam theologiam, ii in quos cecidit, visum el visionem appellaverunt. Magnus ille spectator Dei Moyses: Transiens, inquit, ridebo visum hoc ingens, quare rubus ardet, et non comburitur *; et visio quam vidit Isaias Et ego visiones multiplicavi, et in manibus prophe tarum assimilatus sum *; e', Juvenes vestri visiones videbunt: et infinita alia hujusmodi in vetere Scriptura. In primis vero Salvator noster de sua in monte Thabor theophanja, id est, Dei appariti one: Nemini, inquit, dixeritis visionem hanc", et divinus Dionysius, cap. 13, Cœlestis hierarch. ait visionem illam ostensam esse 1-air theologo per unum ex iis angelis sanctis, qui nobis præsunt. Ex quibus fit manifestum, quod quæcunque sacra visa divinis symbolis formata prophetæ sensu visus perceperunt, verbo sibi cognato visiones nomina verunt, vocabulo visionis alioqui communi rebus ipsis quas videbant, tanquam proprio imposito. Magnus Dionysius quarto capite Cœlestis hie rarchiæ: Hi igitur, inquit, sun: qui in primis et multipliciter occultum Dei manifestant, quam obrem cætera omnia vocabulo angelorum egregie signati sunt, quia ipsi primum a Deo illuminau tur, et per ipsos nobis nostræ revelationes trans mittuntur, sic igitur lex ut divinus sermo testatur, per angelos nobis data est: et illos cele bres ante legem et post legem patres nostros angeli ad Deum adducebant, aut quod agendumt erat exponentes, et ab errore et vita pro fana ad rectam viam veritatis traducentes; aut manifestantes sacros ordines aut mysteriorum quæ supra mundum su:ft, abditas visiones, aut divinas quasdam prædictiones (9)* tanquam nuntii et ministri explanantes. Si quis vero dicat, quibus dam sanctis, nullo interjecto medio Deum ex se apparuisse, discat etiam hoc ex sapientia sacra rum Scripturarum ipsum illud, quod Dei est occul tum neminem vidisse, neque visurum esse; sed apparuisse sanctis Deum ostendentem se, ut eum decebat, per visa quædam sacra, et iis qui ea videbant, congruentia. Sermo autem divinus omni sapientia plenus visum illud, quod divinam simi litudinem in illo ipso viso figuratam ostendebat, ut figuratur, quod figurari non potest, quia addu cit eos qui vident, ad Deum, merito înde Theopha niam, id est, apparitionem Dei vocat, utpote quæ divinam illuminationem videntibus immittat, et aliquid de divinis eos sacre doceat. His divinis * 1 Tim¸ 11, 4 Joan. x11, 30. 8 Exod. 11, 3. • Osee *11, 10. ▼ Joel. 11, 28. Matth. XVII, 9. Scholia. Tripliciter. Scilicet aut formatione rei caden tis sub sensum visus, aut sub sensum aurium, aut translatione verbi significantis aliquid spiritale, ut ebrietas Dei, et somnus, etc. Sacros ordines. Ut Daniel c. VII decies ceu tena millia ante conspectum Dei astantia vidit; Ezechiel Cherubinos, cap. x; Isaias Seraphinos, cap. vi ant mysteriorum. Visiones. Ut in Moyse et rubo, et in Pau lo rapto usque ad tertium cœlum, et in Apocaly psi Joannis. Pra'dictiones. Ut in Manoe, et aliis. (1°) Occultum Dei. Quatenus hoc cognosci potest per ea que facia sunt, quia angeli in primis pray cæteris naturæ Deum participant, quia ut ait sanctus Maximus, eorum substantiæ sunt vous Çáv id est, mens vivens, ideirco in primis per se ipsos Occultum est Dei. Vide quomodo interpre a Deo creatos occultum Dei manifestant, quo] tatur Dionysius quod ait Joannes: Deum ne scilicet est ens, quod vita, quod mens, tametsi supra hæc est illud occultum Dei, supra etiam quam ut comparari possit. Lex. Galat. ni: Lex ordinata per angelos in manu mediatoris; et Act.:: Qui accepistis le gem in dispositione angelorum. Ante legem. Ut Abraham, et Manoe, et reli quos. Post legem. Ut Joseph, et Petrum et alios de inceps ad voluntatem, Dei faciendam adduxeruut angeli. Matth. 11, Act. 11. Quod agendum erat. Ut in Jesu Nave, et Ge deon, et aliis. Ab errore abducentes. Ut in Cornelio, Act. 11, mo vidit unquam. Quia enim sciebat visum esse hominibus in Scriptura, ut Adæ in paradiso, Abrahæ ad quercum Mimbre, et proficiscenti Sodomam, et Moysi, et aliis, dicit none occu Hum Dei neminem vidisse, neque visurum esse, id est, id quod est substantia ejus, vel altius, quil sit Deus, nemo comprehendere intelligentia,, nee exprimere unquam potuit, neque poterit, cum autem dicitur in Scriptura apparuisse, sive visus esse, sic intelligendum est, quod unusquisque Illorum proportione fidei habebatur dignus visione quadam, quæ i'li Deum ostendebat; per quam visionem illuminationen capiebat cognitionum divinárum, quæ ipsi adveniebant. (a) Vocabulum processionis alioqui commune, factum tamen est proprium Spiritus sancti.

vis's præclari illi patres nostri ministerio angelo- inde rursus in Judæam reditus. Videmus` etiam rum initiabantur. Imo magnus quoque Athanasius ait (a): Induunt figuras angeli ad quemcunque usum Dominus Deus velit; atque ad eum modum iis qui digni sunt, apparent, et divina illis myste ria aperiunt. Ex his perspici potest, visionem, si militudinem, et Dei apparitionem idem repræsen tare; huc etiam accedit, quod per intermedios ange los indutis figuris ad Dei nutum hujusmodi simili tudines formantur. Quod ipse Dominus noster Jesus Christus, quatenus est Deus homo, non refugit ab ordine Deum decente a se constituto. Magnus Dionysius, cap. quarto Cœlestis hierarchiœ ait: Video autem angelis primum, divinum hrma nitatis Jesu wysterium apertum fuisse, per eos postea nobis gratiam cognitionis transmissam esse. Sie igitur divinus Gabriel Zachariam quidem pon tificem docuit, filium quem præter spein divina graţia generaturus erat, futurum esse prophetam «jus qui ostendendus erat in virili divina opera tione ad salutem mundi, ut bonitatem ejus decebat. Nariam vero docuit mysterium formationis Dei in ea mirabiliter supra quam dici potest, a Deo operandum; alius angelus Joseph erudivit, quo modo quæ Deus David progenitori Christi promi sisset, vere effecta essent; alius angelus pastoribus tanquam in solitudine, secessu et quiete purgatis evangelizavit, et cum eo multitudo cœlestis exer citas illam valde celebrem, et a multis cantatam laudationem iis qui in terra erant, tradidit. Ascen dam præterea ad celsissimas in Scripturis san etis apparationes Dei. Video enim ipsum Jesum qui est naturarum supra quam cœlestium supra naturam auctor, qui ad nostram naturam buma nam immutabilis venit, non refugere a conservatione ordinis qui homini congruit, et ab ipso ordinatus et electus est, quin potius et obedienter se submittit formis a Deo Patre per angelos effectis, et per cosdein intermedios nuntiatur sancto Joseph ille a Deo Patre provisus filii in Ægyptum secessus: et llebr. 11, 7. fuisse per angelos paternis legibus subjectum, prætermitto enim ut dicam tibi tanquam gnaro ea quæ sunt nobis a sancto scilicet Luca apostolicis traditionibus reserata de angelo Jesinn confor tante, quin etiam hujus magister, et totius orbis lumen ait. Testatus est autem in quodam loco quis. dicens: Quid est homo quod memor es ejus? Minu isti eum paulo minus ab angelis, gloria et honore coronasti eum, omnia subjecisti sub pedibus. In eo enim quod subjecit omnia, nihil dimisit non subje clum ei. Nunc autem nondum videmus omnia sub jecta ei. Eum autem qui modico quam angeli mino ratus est, videmus Jesum per passionem mortis glo ria et honore coronatum. Ex his igitur constat, si Dominus noster Jesus Christus per passionem mortis paulo infra angełos minor factus est, et eum videmuis per angelos paternis legibus subje clum, neque declinare a conservando ordine ho minem decente, quem ipse constituit et amplexus est, præbuisseque se obedientem is formis, quas Deus Pater per angelos effecit, manifestuunque est de omnibus mysteriis Christi angelos prius eruditos fuisse: deinceps per eos gratiam cognitionis ad nos devenisse quomodo. aliquis quandiu humanam vitam degit, licet valentissimus Theologus sit, su perbe renuat, quin in ipso etiam, quatenus homo sit, ab angelis formæ signentur? erudiaturque is de divinis, et divine ut consentaneum est, affi ciatur: restat igitur fieri non posse, ut quis hanc partem theologiæ symbolicæ et arcanæ doceatur nisi per angelos formis per angelos factis ad hu jusmodi visiones adducatur. Quod omnino oportet ad altiores notiones ex utraque parte symbolica theologiæ adduci, sive similitudi nibus per angelos formalis, sive verbis quatenus primo aspectu apparet, absonis illis quidem et dissentaneis. Magnus Dionysius in epist. ad Titum: Ne existi memus, inquit, signa formarum apparentium sua tantum causa et ratione efficta esse sed potius Scholia. qui alienum rapit, fieret tamen homo. In divina virili. Incarnationem Verbi signifi- natura, et non falso sibi vindicans divinitatem sicut cat, quia Deus in carne humana opera divina ope rabatur. Itaque dicendo virilem, perfectum hom nem fuisse docet; dicendo divinam, simul perfectum Deum. Formationis Dei. Dicitur formatum esse Deum in utero Virginis et matris, sicutiliud dictum est Verbum caro factum est. Non refugit. Id est, non reputavit indignam, si cum esset Dominus angeloruni, obediret tamen silis; per angelos enim nuntiata est Joseph fuga in Egyptum, et inde reditus. Sic itaque dixit hic Dionysius, nou refugit, sicut dixit Paulus in Epist, ad Philipp. c. 2: Qui cum in forma Dei esset, id est, Verus Deus, non rapinam arbitratus est, hoc est non reputavit indignum, sicum esset alioqui æqualis Deǝ (a) Athanasius in questionibus ad Antiochum. Angelos. Quia factus est Christus sub lege, sicut Apost. ait (Galat, 111, 1v), et lex data est per angelos, idcirco dicitur Christus factus sub lege per angelos. Traditionibus. Significat Dionysius sibi et Timotheo traditum fuisse hoc mysterium de an gelo. confortante a Paulo ȧypȧyw;, id est, sine scripto; quod quidem postea a Luca scriptum est in Evangelio quod Paulus prædicabat, et ex Paulo di dicerat.Si quis vero querat hic, quid opus erat angelo confortante, ubi divinitas aderat, docet sanctus Maxi mus respondendum esse, multa miracula Deum per angelos operari,idque universam Scripturam testari. Propter se efficta esse. Id est, ut sic intelli gautur, ut extrinsecus secundum litteram nudam

tionibus ab ipsis illis Scripturis sanctis divine lav- nysius (a) hæc edisserens ait, eos qui apertam theo datur, cum inaspectabilem eum vocant, et infini tum, et qui capi non possit; et similiter in aliis, unde non quid est, sed quid non est, significatur. Ex his efficitur duplicem esse theologiam demon strativam, unam quæ affirmanter et ex effectis in ducitur; alteram quæ neganter et privative: et illa quidem ex similibus formis effictis, hæc ex dissi milibus; hoc tamen in affirmativa theologia cerni tur, ipsam etiam per formas fictas in Scriptura sa cra progredi, honestius tamen quam per ea quæ symbolice dicta sunt in utroque genere forma tionuni, quas patres vocaverunt posúdové, nos ‹icamus terrenas, quatenus etsi altera pars theologiæ, scilicet symbolicæ, in verbis translatis et a lumbratis pergit, multum tainen absoni et dissentanei in eis apparet. Quomodo enim cogitabit, qui in Deo cra pulam audiat, et pœnitentiam, et juramenta, et im precationes, et alia ejusmodi? logiam, et velis nudam audierunt, typos cogita tatione sua formare, qui ad intelligentiam au fitores adjuvent. Ex his igitur manifestum efficitur quod antea dictum est, typos esse et imagines ea etiam quæ aperte nobis et sine velis obtentis in Scriptura sancta Deo dicuntur, quamvis demonstrative dicantur af firmando. Quod per omnem theologiamratio speculi et ænigma tis progreditur. Almirandus et magnus Apostolus ait: Vide mus nunc per speculum in ænigmate. Et rursus': Ex parte cognoscimus, et ex parte prophetamus, cum autem venerit quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est. Et iterum: Per fidem ambulamus, et non per speciem. Hoc præclarus auctor Basilius cum perspectum haberet: Illud, inquit (b), facie ad faciem, et perfecte cognoscere in futuro sæculo di gnis reddendum esse promissum est; nunc vero, sit licet Paulus, licet Petrus, videt quidem vere quæ videt, et non fallitur, per speculum tamen vilet et in ænigmate, illud autem quod ex parte est, nunc grato animo, accipiens, quod perfectum est, in futuro perspicue exspectat. Item cum eo Gregorius Theo logus (c): Quocirca, inquit, omnem cognitionem l'aulus quæ in terra de Deo habetur, nibil supra quam specula et ænigmata esse ponit, utpote in mi nutis imaginibus veritatis locatam. Et iterum idem in oratione de constituendis episcopis: Ecquis est. Scholia. Quod theolog a demonstrativa, quæ videtur esse sine integumento, per typos nobis effictos procedit. _ Magnus Dionysius, in Epist. ad Titum: Quod, inquit, hujusmodi integumenta cognata natura nostræ sunt, declarant etiam qui au lita aperta theo logia sine involueris. effingunt in se typum quen:dam, qui eos ad intelligentiam ejus theologiæ quam dixi, adducat: et ipsius quoque mundi qui cernitur fabrica invisibilibus Dei obducta est, sicut Paulus, et ipsa Veritas testatur. Alter vero Dio In utroque genere. Id est, in formatione figu rationis sub sensuum cadentis, et in formatione translationis cadentis sub intelligentiam. Qui audita aperta theologia. Exemplum sit quod scriptum est in Jerem. c. xm, de iis quæ aperte dixit Dominus sine ullo typo aut integumento, quomodo populum Israel sibi adjunxisset, et quo modo propter peccata esset puniendus, et de lumba ri, in quo tanquam in typo efficto voluit, ut Jeremias (cap. x111) supplicium de populo Israel sumendum. et suam cum illo populo conjunctionem magis ad buc intelligeret, meliusque aliis exponeret. Et dixit Dominus at me: Surge, et vade ad Euphraten, et tolle inde lumbare, quod præcepi tibi ut absconderes illud ibi. Et abii ad Euphraten, et fodi, et tuli lum bare de loco-ubi absconderam illud; et ecce com putruerat lumbare, ita ut nulli usui aptum esset. Et factum est verbum Domini ad me, dicens Hæc dicit Dominus: Sic putrescere faciam super biam Juda, et superbiam Jerusalem multam. Et paulo post: Et erunt sicut lumbare istud, quod mulli usui aptum est. Sicut enim adhæret lumbare ad lumbos viri, sic agglutinavi mihi omnem domum Israel, et omnem domum Juda, dicit Dominus, ut essent mihi in populum, et in nomen, et in laudem et in gloriam, et non andierunt, et que sequantur. Frequentia sunt hujusmodi exempla in prophetis de aperta theologia, et de typis sive symbolis ad eam adhibitis, ipsius Mundi qui cernitur. Fabrica mundi quodam modo vicem symbolorum tenet, ut notavit sanctus Maximus. (a) Dionysius Alexandrinus scholia etiam in Dionysium Areopagitam scripsit. Veritas testatur. Christum dicit, qui in Evange lio multa, quæ ad theologiam apertam et demon strantem pertinent, per symbola et parabolas loque batur, unde Nico:lemo dixit, ut Pachimerus Diony sii paraphrastes observavit: Si terrena dixi vobis, et non creditis, quomodo si dixero vobis cœlestia, credetis? ut perinde sit hoc, ut mihi quidem vide❤ tur, ac si diceret: Si cœlestia et divina dixi vo bis per symbola corporea, et naturæ vestræ cognata et familiaria, et non creditis, ut creden do intelligatis; quomodo si dixero vobis cœles tia absque istis imaginibus vobis notis, credetis? Docuerat enim Dominus Nicodemum exemplo venti de operatione occulta et spirituali creaturam ex aqua et Spiritu sancto regenerante, ubi vocem tantum au limus: Ego te baptizo in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti; sed quomodo operetur, aut unde incipiat, et ubi desinat, nescimus; ut in vento, qui est, ut ait idem Dionysius, in cap. 4,5 Coelestis Hierar., imago et typus divinæ operationis propter proprietates venti quas ibidem Dionysius notavit, ubi etiam locum Evangelii citat: Spiritus ubi vult spirat. Typos. Ut Deum esse trinum et unum, ad apertam et demonstrantem theologiam pertinet, quam tamen ut facilius auditores et lectores credant, et credendo intelligant, ex antiquis patribus alii typos et imagines eflingunt trium lampadarum, et unius flamme, alii sols, radii et luminis, alii rʊsə, floris, et odoris, aut radicis, rami, et fructus, aut digiti, manus, et brachii, et similium. (b) In oratione de confessione fidei. (c) Gregorius lib. 2, de theologia.

que partis non transit specula et ænigmata, hoc au tein est hujus cognitionis partibile et imperfectum; idcirco cum venerit quod perfectum est, id quod huic ex parte est, et illud quod est in ea partibile, evacuabitur; videbimusque facie ad faciem ", id est, impartibilia impartibiliter, et immateriata im materiale. inquit, qui in tam sublime potest ferri, ut Faulum tanec igitur omnis theologica cognitio hujus utrius æquet? et tamen videre se dicit per ænigma, et fore tempus cum facie ad faciem videbit. Et rursus in cademoratione: Quomodo, inquit, sensus in eodem manet, et id quod foris est, attrahit? quomodo miens in te manet, et in alia mente verbum gignit? quo modo verbo notio datur? Si nihil horum intelligen tia comprehensum habes, homo, comprehendes au tem forte aliquando, cum recipies quod perfectum est: Videbo, inquit, cœlos opera digitorum tuorum ", ut suspicemur, quæ nunc videntur, non esse ipsam veritatem, sed simulacra veritatis, quomodo Deum, id quod est, et quantus est, nosse te existi mas? Ad hæc, magnus Dionysins in Epist. ad Ti tum: Atqui nec in sanctissimis mysteriis sancti ma gistri Evangelicæ aut Mosaicæ disciplinæ a symbo lis, in quibus Deus repræsentabatur, abstinuerunt, quin potius videmus angelos omni sanctitate plenos per ænigmata res divinas mystice promere et Jesum parabolis de divinis loqui, ac deifica el a Deo facta saeramenta per typos panis et vini tra dere. Par enim erat, ut non solum sancta sancto rum servata essent, ne ea vulgus hominum pollue ret; sed ut ipsa vita humana, quæ incorporea si mul et corporea est, lumen divinæ cognitionis convenienter sibi caperet; et eam partem animæ, quæ a patiendi extrinsecus necessitate libera est, id est mentem, contemplandis simplicibus, et intra imagines Deum repræsentantes, abditis et alte reconditis destinaret et attribueret; illam vero partem animæ, quæ necessitati patiendi vim exter nam subjecta est, ut naturæ ejus convenit aptaret, et in divinissimas res per typica symbola eis arti ficiose obducta protenderet. Præterea sanctus Ma ximus in theologicis (a): Dominus, inquit, quan doque peregrinatur, quandoque nobiscum versatur peregrinatur in ratione contemplandi facie ad fa ciem; versatur nobiscum in ratione contemplandi in speculo et in ænigmate. Ac idem præterea in centuria tertia de charitate: Per fidem, inquit, ambulamus, non per speciem; et in speculis co gnitionem habemus atque in ænigmate, idcirco multo studio nobis in ea re opus est, ut diuturna exercitatione et commentatione habitum contem plationum valde confirmatum comparenius. Ex his liquet, quod anima nostra de omni theologia convenienter naturæ suæ tractat, ex sibi cognatis et partibilibus, id est eorporeis, typos et notiones expri mens sive ista ex formationibus materiatis exprimat, sive sine integumento ex iis solum quæ in mundo sita sunt, ubi ea quæ pulchra nunc videmus, non sunt ipsa veritas, sed veritatis simulacra. Consen ** Psal. vIII, 5. 111 Cor. xi, 12. Quod fieri non pòtest, ut qui corpore præditi sunt, sine corporeis de Deo philosopkari possint. Gregorins theologus, in secundo de theologia libro Ut est, inquit, impossibile ei etiam qui valde testi nat, umbram suam transire (tantum enim semper umbra anticipat, quantum antevertitur) aut sicut fieri non potest, ut extra aquam piscis natet, sic non potest fieri, ut qui in corpore sunt, absque cor poreis, cum iis quæ intelligentia complectuntur, omnino sint: semper enim aliquid de nostris rebus intercidet, quamvis se mens ab iis quæ cernuntar, maxime avocet, et sola secum collecta, cognata et inaspectabilia intelligentia assequi nitatur. Idem ad huc in eadem oratione: Perorabimusne hic, usque ad materiam, et ea quæ sub aspectum cadunt, pro vecti? An vero quia scit Scriptura fuisse tabernaculum Moysis imaginem universi mundi, qui ex iis quæ cerni, et quæ non cerni possunt, constat, primo velo de tracto, el sensum prætervecti, in Sancta sanctorum introibimus, id est, ad naturam intelligibilem et cœ lestem? At nec hanc qnidem incorporee videre pos. sumus, quæ cum alioqui incorporea sit, ignis tamen et spiritus vocatur. Et paulo ante: Nonne spiritus, et ignis, et lumen nomina sunt naturæ divinæ? quid igitur? An spiritum sine agitatione et flatu fuso in telligas? an ignem extra materiam, et non ferri sur sum, neque proprium colorem et figuram habere? an lumen non cum aere commistum, et solutum ab eo qui cum veluti general et illuminat? Et rursus paulo infra An, inquit, opus est, ut nos ab istis avocati, ipsam divinitatem ex istis, quoad ɓeri po test, videamus privata quadam cogitatione ex conjec turis collecta? Sanctus Maximus (b): Omnis, inquit, sæculi hujus cognitio, etiam qua valde alta et sublimis est, sicum cognitione futuri sæculi conferatur, rudis est,et veluti figuræ viventis imago, quæ non erit pos tea, ostensa jai vera vita, et cognitione. Scientiæ enim, inquit, cessabunt, et prophetiae evacuabuatur. Recte igitur magnus Basilius de Deo philosophatus est: Si quid eorum quæ supra hunc mundum, qui cernitur, sunt, intelligentia comprehenderis, infra divinum spiritum est. Imo summus Theologus Scholia. Ut fuit Angelus qui Jesus filium, Josedec de Christo docuit in æniginate, Zachar. I, et Gabriel, qui Danielem, c. ix. (a) In secunda centuria theologica cap. 37. Libera. Non omnino, sed quatenus non habet foris sic causas patiendi, sicut habet organum cor poreum quo non mens sed sensus utitur. Centuria 2, c. 47.

Dionysius (a): Quia inquit, non potest mens nostra las ", et (c) firmitatem in ipsis fixam, quasi non cer at illam incorpoream cœlestium ordinum imitatio nem ac contemplationem protendere aciem suam, nisi corporeo adminiculo sibi apto utatur. Et rursus idem: Non potest, inquit, aliter fieri, ut radius di vinæ cognitionis nobis illuceat, nisi variis velis sa cris anagogicę obtectus, et convenienter naturæ nos træ divina providentia adornatus. Quo in loce ait divinus Maximus: Sine typis et symbolis non pos sumus, dum in corpore sumus, aspicere incorporea et materiæ expertia. Hinc perspicitur, si mens nostra non potest per se ne angelos qnidem imitari et con templari, nec ad ista adniti, nisi adjumen'o mate riato et sub sensun cadente sibi convenienti utatur, nulla ratione et via fieri posse, ut intelligentiam Dei sine materia et corpore assequatur; idcirco impos sibile est, eos,qui vitam in corpore degunt, sine cor poreis ad contemplationem Dei ascendera.Quod si nos per inane ad ea quæ supra sæculum sunt,evagantes, ut assolet, quid tandem etiam ante ista erat, inves tigemus, neque sic abducemus nos ab iis quæ corpo rea sunt, et animæ vicina et cognata, quæ quidem immensa ratione inferiora sunt quam spiritus Dei, qui supra naturam omnem est. Quod neque totam et integram de Deo cogitationem habere in hoc sæculo possumus, aut per eam de Deo plene philosophari, neque per aliam quemlibet a nobis informatam notiorem. nas nurc, cernes autem suo tempore. Et Gregorius Nyssenus: Quomodo, inquit, reperiatur, quem ni hil eorum que notescunt, declarat? non forma, pon color, non circumscriptio, non figura, non quantitas, non qualitas, non locus, non conjectura, non similitudo, non proportio; quin potius semper est extra omnem viam comprehendendi. Idem iterum. Hæc, inquit, est notionis ejus maxime propria nota. naturam ejus esse supra omnem notam notionis designatricem. Et summus theologus Dionysius (c) Illam igitur divinam supra quam substantiam quodcunque est illa supra quam essentia bonitatis, quæ supra bonitatem est, neque tanquam ratio nem aut potentiam neque, tanquam mentem, aut substantiam, aut vitam laudibus celebrare fas est, ulli, qui veritatis, quæ supra omnem veritatem est sit studiosus, quin imo laudare eam oportet tanqua:n ab omni habitu, motu, vita, imaginatione, opinio ne, nomine, sermone, cogitatione, intelligentia, substantia, statu, fundatione, unione, fine, im mensitate, denique ab omnibus quæcunque sunt, superlate abstractam. Hinc efficitur manifes tam, quod neque notione typis et imaginibus in formata, aut alia qualibet cogitatione Deum co:n prehendere, et de eo philosophari possumus; quiu potius extra hæc omnia est; quoniam omnis phan tasia, id est, cogitatio, triplicem usum habet (d) una figurat ea quæ sensibus percipiuntur, imprimens memoriæ quæcunque ex sensibus assumpta sunt, quæ singulas imagines ordine, ut ita dicam, et ar ticulate disponit et distinguit; quam vocant sa nam phantasiam, et magnæ naturæ fœtum: altera imprimit obscura quædam vestigia, quæ non sinit cogitata illa, ulla ex parte manere; sed confusas ima gines, et aliter alio tempore commutatas promiscue objicit, et prius fere quam cogitatione ficta sint, ab illis ipsis excidit, et omni fructu et utilitate ca ret, qualis est inanium somniorum in quiete cogita tio, et eorum quæ temere et fortuito cogita tione finguntur; tertia est in iis quæ agenda sunt, sine recta ratione progrediens, qua id quod non est, tanquam sit, cogitatur, quæ lætatur quibus dolen dum erat, et dolet quibus lætandum; et quod sibi persuaserit, non poterit ei dissuaderi; adamat au tem et amplectitur que cogitatione depingit, ceu le ges quasan divinitus sibi informatas, contendit que, ut quæ clarissima et ante oculos posita sunt, si Geri possit, ad errorem suum pervertat. In hujus modi cogitationem qui incidunt, insanabiles fiunt; qui si potentes sint, in perniciem civitatum immi nent; si infirmi, et non valentes opibus, non de sistent, quin quantum in se erit, eas perdant. De his Gregorius Theologus, in secunda oratione de theo logia: Justificatus, inquit, est ex ſide magnus patri archa Abraham; et sacrificat sacrificium novum et inauditum, ac illius magni sacrificii imaginem. Deum vero non ut Deum vidit, sed ei tanquam homini cibum apposuit; et laudatus est, quod tantum ve-. nerationis adhibuit, quantum intelligentia compre. bendit. Ibidem cum de Jacob meminisset: Et lucta tur, inquit, cum Deo tanquam cum homine, quæ cunque ista est Dei cum homine lucta, fortassis humanæ virtutis cum divina comparatio. Rursus in endem loco: Quomodo Manoem judicem prius, et Petrum discipulum postea, non es miratus? illum quidem, quia nec aspectum Dei typo et imagine informari passus est; unde illud: Periimus, inquit, vidimus Deum •, tanquam non possint homi nes imaginem Dei in sensus notione effictam et in formatain capere, nedum naturam ejus; hunc vero, qnia Christum quem cernebat, in naviculam non recipiebat, el ob cam causam eum dimittebat. Et rursus in eadem oratione: Nec de ipsa creatura per fecta perspicientia est, siquidem credendum est hujus etiam umbras solum te habere, cum audias: Vi debo celos opera digitorum tuorum lunam et stel ** Judic. ×111, 23. 18 Psal. VIII, 4. (a) In oratione de confessione fidei. Cap.1. Cœ lestis hierarchire. (b) Interpretatio est verborum que sequuntur Quæ tu fundasti. (c) Cap. 1. de divin. nom. (d) llac de triplici phantasia ex Sch. S. Maximi on c 1. Dionysii de divinis nominibus, sed copio. sius, et explanatius hic.

duabus cogitationibus ad cogitanduin de Deo ne me. psis habent principia notitiarum demonstrabilia minisse quidem oportet; illam autem primam a linqui laudabilem, existimandum est ipsam etiam tain longe abesse ut par sit ad informandum notio nem Dei, ut propter infinitam distantiam conferri cum ca non possil. Quod Deus neque ex repræsentatione naturali cognoscitur, nec est quidquam ex intelligentibus, aut intellectis, ut ex substantia ejus liceat de eo phi losophari. Divinus Maximus primo capite ex theologicis (a). Uans, inquit, Deus, sine principio, incomprehensibi lis, totam vim, ut sit, habens per totum, notionem quando et quomodo sit, penitus repellens, utpote nulli corum qui sunt, ex representatione naturali cognitus. Et rursus idem (b): O'muis, inquit, in telligentia sicut in substantia omnino ponitur, ut qua'itas; sic etiam circa substantiam qualitate affec ta'm habet motionem: non enim aliquid ex toto so lutum et s'mpl·x pe¨ se exsistens potest ipsam intelli gentiam suscipere, quia non est soluta et simplex Deus autem cum in utroque horum omnino simples sit, et substantia scilicet soluti ab eo quod est in sub jecto, et intelligentia non habens ullum prorsus sub jectum, efficitur, ut neque sit ex iis qui intelligunt, neque quæ in'elliguntur, quippe qui supra substan tiam et intelligentiam sit. Adhuc idem cap. 11 p. i me centuriæ: Res omnes, quæcunque sunt, in telligentia prins perceptas nominamus, quæ in sci at Deus non cognitus nominatur, quin potius ex iis tantum quæ intelligentia percipiuntur, creditur e⠀ se; quamobrem nihil eorum que intelliguntur, cum eo quacunque ex parte confertur. Idem iterum se cundo capite, secundæ centuriæ: Omnis intelligentia est intelligentium, et eorum quæ intelliguntur; Deus autem nec unus intelligentium est, nec aliquid eorum quæ intelliguntur; est enim supra ista: si quidem circumscribitur qui intelligit, tanquam in digens habitudine rei quam intelligit; aut na'ura liter subjicitur intelligenti, qui propter habitudinem intelligitur. Relinquitur igitur ut existimemus, Deum necintelligere, ne intelligi, sed potius supra quam intel gere, et supra quan intelligi. Et theologie scien issimus Dionysius (c): Sicut enim inquit, ea quæ sub intelligentiam cadunt, per´ea quæ sub sensum, intelligentia comprehendere et comtempla ri non possumus, neque per ea que typis et signis informantur, ea quæ simplicia sunt, et typis non si gnantur, neque per figuras corporum, incorporea, que neque sensum tactus subire, neque figuram et formam capere possunt; sic eadem ratione verita tis supra substantias est illa supra substantiam in finitas; et supra mentes illa supra mentem unitas et omnibus ratiocinationibus inscrutabile illud supra ratiocinationem unum; omni verbo ineffabile illud supra verbum, bonum, uņitas effectrix univer sæ unitatis; et substantia supra substantiam, va cans ratione intelligentia, nomine; et mens non cadens sub intelligentiam, ratio non effabilis, quia Scholia. lutus: qui ut in se est, neque ratione vestigari, nee intelligi, neque nominari potest. Cum igitur audis in Scriptura formam Dei, et speciem et faciem, in tellige per anagogen, id est, clevare supra cor pora, ut Deo dignum est: cum vero unitatem su dis, ne intelligas quasi varia quædam al unionem concurrant; non enim de his nunc sermo fit, sed de Deo, qui nec est principium numerorum, neque compositus, sed supra simplices substantias unitus, unitas. Repræsentatio naturalis in mente sive intellec- circumscriptus, sed infinitate sua ab omnibus so tu est quæ ortum et principium ducit ex phantas matibus rei sub sensum cadentis, cum qua Deus nullo modo potest comparari, ut intellectus conversus ad phantasmata possit aliquo modo Deum cognosce re, sicut potest alias substantias alioqui incorporeas. Omnia quæ intelliguntur, habent in se prin cipium cognitionis, quia vel sunt in sensibilibus, quoram sunt phantasmata, a quibus abstrahuntur species intelligibiles, quibus intellectus informatus intelligit; ant sunt incorporea, quæ in se habent un de comparentur cum sensibilibus, ad quorum phan tasmata, quæ sunt imagines et similitudines eorum, af animos pervenientes, se convertit intellectus, ut aliquia de încorporeis intelligat. Sunt autem simili tu lines principia sentiendi eti telligendi, ut ait san c'us Thomas p. 1q. 84, art. 3. Deus autem non po test sic cum creatura sensibili comparari, unde non sic intelligitur, sed tanquam causa et per excessum ut ait S. Thom. ead. q. 84, art. 7. Sicut enim. Docet hic quomodo Deus non pos sit intelligentia comprehendi; etenim si quæ incor poreæ substantiæ sunt, et simplices, et intellectiles et unitæ, non solum non subjiciuntur sensibus, ut_angeli et animæ, ut per eos cognosci possint, sed neque per sensilia quæ interioris ordinis sunt, cognitione eas comprehendere, nec earum essen tiam spectare possumus; quanto magis excellit Deus sensus et sensilia, qui non est substantia, sed supra substantiam; neque simplex, sed supra quam simplex; neque intellectus, sed supra intellectum; nec unitas, sed supra unitatem; nec ullo termino (a) Centuria i cap. 1. (b) Centuria 1, cap. 3. Effectrix unitatis. Postquam ea quæ de Deo sunt ex omnibus quæ in rerum natura sunt, exemit, deinceps sequens linguæ nostræ modum (non enim supra hunc ferri possumus) ex illis ipsis Deum landat, e quibus eum exemit; et un tatem vocal, sed effectricem unitatum, id est, simplicium sub stantiarum, ut angelorum et animárum; et men- ● tem non intellectilem, id est, quæ a nulla mente intelligitur. Si enim simile a simili cognoscitur, si mens esset, oporteret ut a mentibus cognosceretur, at quis cognovit mentem Domini? Est igitur mens supra mentem, et nomen supra omne nomen: Et nomen, inquit, meum non manifestavi eis; quam obrem omnibus est sine nomine, imo nec ens est eteniin si ea quæ sunt, ex nihilo creat, non est igi tur ex iis quæ sunt, sed supra ea quæ sunt. Quod si dicit: Ego sui qui sum (Exod. 11), intellige, ut decet, esse scilicet sine principio, et sine fine; quiu etiam inscrutabilem, et similiter in aliis quæ Deo natura conveniunt. Vacans ratione intelligentia. Sicut Dionys. (c) Gap. 1 de divinis nominibas.

poterit, imo nec ulla cœlestis mens post Deum, sed licet Moyses, et deus Pharaonis "; licet usque ad rationes"disserendi de iis quæ cam circumstant, ut de perpetuitate, de immensitate et infinitate, de bonitate, potentia, sapientia creandi, providendi, judicandi; 'bic enim est magnus apud homines theologus, qui rationes de his aliquas etsi exiliter adinveniat. Et in centuria tertia, capite septuage simo primo Ex iis quæ sunt, causam omnium cognoscimus; et ex varietate rerum sapientiam per se exsistentem ejus qui proprie est, docemur, et ex maturali motione rerum, vitam ejusdem per se exsi stentem discimus; vim dico vitam tribuentem re bus, scilicet Spíritum sanctum. Ex his evadit ma nifestum cognosci Deum ex iis solum quæ circum ipsum sunt, quæ sunt creaturæ, et inde de Deo philosophandum esse, ex imaginibus scilicet et similitudinibus exemplariman ejus divinorum, quæ superius specula et ænigmata vocata sunt. Ne autem quis in dubium veniat, quomodo quæ imagines et similitudines sunt, et a veritate rerum distant, ad philosophandum de Deo apta magis esse possunt, et idcirco majorem Dei contemplationem quam ex istis similitudinibus etiam in hac vita quærat, opus est docere, quod summi etiam theologi ultra contem plationein ex creaturis non progrediuntur. Quod summi theologi de Deo philosophantur ex creaturis; el posteriora Dei ipse creaturæ sunt, el earum rationes. Gregorius Theologus, in secunda oratione de theologia: Currebam quidem, inquit tanquam Deura cognitione comprehensurus; atque ita ascendi in montem, et divisi nubem in eam ingressus. Et paucis interjectis: Cum paulum, inquit, prospexis sem, non vidi primam et æternam naturam, quæ sibi, id est, Trinitati nota est, et quanta intra pri mum velum manet, et a Cherubinis contegitur "; sed illam quæ extrema est, et ad nos pervadit, quæ est (quantum intelligo) amplitudo illa, vel ut David ait", magnificentia, quæ in creaturis, et iis quæ ab ipso effecta sunt et gubernantur, cernitur: hæc enim sunt posteriora Dei 1, quæ post eum sunt ipsius indicia; sicut solis umbræ et imagines in aquis, quæ infirmis oculis solem utcunque osten dunt: siquidem impossibile est solem intueri ad versuin, cujus radiis acies oculorum vincitur. Ad hunc igitur modum de Deo philosophaberis, sis 18 Psal. VI, 16 Exod. XXXIII. "Exod. XXXVII. tertium cœlum, ut Paulus pervenias 18, et audias arcana verba; licet supra illos ad statum et ordi nem aliquem angelorum aut archangelorum ascen das. Quamvis enim omne cœleste, et aliquid supra quam cœleste, nulto excellentiore natura quam nos sit et Deo propinquius; magis tamen distat a Deo, et a perfecta ejus intelligentia, quam nostram hanc naturam compositam et humilem et deorsum inclinatam antecellat. Et magnus Athanasius (a) velut percunciando ait: Cum Deus sit incorporeus, et figura careat, quæ tandem posteriora ejus vid t Moyses? Deinde solvens quæstionem: Credimus, inquit, ante sæcula et ante cunctas creaturas esse Deum totum solum increatum. Ex quo fit, ut p‹ steriora Dei sint creaturæ, et earum rationes, qu's cum vidisset exposuit, inquiens: In principio crea vit Deus cælum et terram. Item divinus Gregorius Nyssenus in libro De vita Moysis: Gloria, inquit, increata, natura scilicet divina omnino est secun dum se ineflabilis, et quæ comprehendi non potest neque videri; nihil enim quod est, ipsum hoc per se nudum potest intelligentia liquide com prehendi, aut oculis corporis ullo modo cerni; in creatum enim est. Quod autem est increatum, nul ¡us potest oculis corporis cernere, quamvis Moyses sit, quamvis Paulus, qui in tertium cœlum ascen dit, quamvis angelus sit qui Deum videt. Quod enim vere est, vera vita est, hoc autem ab angelo aut ab homine cognosci non potest. Ex quibus clare n tescit, valentissimos etiam theologos non ulția creaturam progredi in iis quibus Deum vident; sed potius ipsam creaturam, et quæ in natura ejus insunt, considerare. Quod si ad hunc modum, et hac via et ratione de Deo disserunt, necessario sequitur, theologiam quæ in negatione versatuv longe præstantiorem esse, et ad contemplationem magis idoneant ea theologia, quæ in aflirmatione cernitur. Quod in Theologia demonstrativa magis propria et præcipua est illa quæ in negationibus versatur; et quod in hac Theologia affirmationes non sunt contrariæ negationibus. Summus theologus Dionysius, primo capite De mystica theologia: Oportet, inquit in ea ponere et affirmare omnes omnium rerum affirmationes ་ Exod, vII. 18 Cor. XXI.* Scholia. Quod est ipsum hoc per se. Nulla creatura est per se id quod est, sed per participationem, solus Deus est ipsum hoc, quod est për se, id est, sua essentia, et suum esse, et non secundum partici pationein. Nudum. Id est, secundum substantiam suam tantum, et non secundum ea que circum ipsum sunt, id est, creaturas. (a) Quast. ad Antiochumo. Oportet ponere et affirmare. Deum omnia esse, ut Deum decet, positio est; et nihil eorum esse, ut supra substantiam est, negatio; utrumque pro prie dicitur in Dei amplitudine, ut Deus est vita, Deus est bonitas, positio et affirmatio est, Deus nou est vita, non est bonitas, negatio vera est, quia est suvra hæc quæ nos intelligimus.

tanquam în omnium causa; et omnes eas magis neganter, auferendo philosophatur, Verbum facit proprie negare tanquam quæ sit supra omnia; nec oxistimandum est contrárias esse negationes affir mationibus; quin potius multo prius esse ipsam primam causam supra privationes, ćum sit supra omnem et ablationem et positionem. Ac rursus idem capite secundo Celestis hierarchia: Aliquan do, inquit, laudatur divine in Scripturis suis san etis dissimilibus nominationibus cum eum vocant inaspectabilem, et infinitum, et non poten tem comprehendi, et similiter in aliis, quæ non quid sit, sed quid non sit, declarant. Hoc autem, at arbitror, magis proprium est ei siquidem ut tacita, id est, sine scripto, sacerdotalis traditio exposuit, vere dicimus non esse secundum natu ram illius rei ex iis quæ sunt: cæterum ignoramus illud in eo non definitum, quid sit quod supra substantiam est, quodque nec intelligi, neque dici potest. Si igitur negationes in divinis veræ sunt, affirmationes vero non congruunt cum occulta divinitate eorum quæ de Deo efferri non possunt, consequens est, ut iis quæ non sunt aspectabilia, magis propria sit nominatio illa quæ per dissimili ludines formatur. Et Gregorius Theologus, in ora tione secunda de theologia: Multo, inquit, facilius et brevius est dicendo quod est, declarare quod non est, Guam negando quod non est, indicare quod est. Et rursus: Sed oportet, postquam dictum erit quæ non est, dicatur etiam quod est: atque eo magis, quod facilius est unum aliquid complecti, quam omnia sigillatim negare; ut ex negatione eco rum quæ non est, et affirmatione ejus quod est, illud intelligentia complectamur. Sanctus Maximus in Theologicis: Qui pnilosophatur, inquit, de Deo aiendo, Verbum facit carnem, dum non potest aliunde, quam ex iis quæ cernimus et contrecta mus, Deum cognoscere tanquam causam; qui vero spiritum, utpote quod erat in principio, et erat apud Deum, eum qui est supra quam incognitus, ex nulla penitus re earum quæ cognosci possunt, recte cognoscens. Hinc ft perspicuum, quod magis proprium est philosophari de Deo per negationes, quam per affirmationes, quatenus alterum facit Verbum spiritum, alterum facit Verbum carnem. Ac theologia quidem affirmans viin habet comparandi et figurandi ac conjectandi; et hoc tantum probat, scilicet Deum esse, ex iis quæ ab ipso facta sunt; theologia –—– vero negans demonstrat Deum esse supra omnia; ac veritatem maxime assequitur qui dient non esse Deum quidquam eorum quæ sunt, sed esse supra substantiam, et supra omnia. Præterea in Deo negationes non sunt contrariæ affirmationibus nec enim quod affirmatio affirmavit, hoc ipsum ne gatio negavit: quin imo sicut affirmatio non ponit quid sit Deus, sic neque negatio tollit quid sit Deus quod enim non ponit, quomodo tollat? Denique æque non assequitur substantiam Dei tum affirmá tio, tum negatio: hoc solum differunt, quod pro pius accedit ad veritatem qui dicit, Deus non est. hoc quod nos existimamus. Quod Deus est supra omnem affirmationem et nega tionem; et quod solum nesciendo et penitus non videndo simul eum cognoscimus, et de eo philoso phamur. Magnus Dionysius capite primo Mysticæ Theo logiæ: Mea ſgitur, inquit, precatio hæc sit, tu vero, amice Timothee, relinque, vehementi studio et exercitatione contemplandi arcana, tum sensus, tum mentis intelligentias, et omnia quæ sub sen sum et iutelligentiam cadunt, ac omnia quæ non sunt et quæ sunt, et quantum viribus consequi poteris ad conjunctionem cum eo supra omnem sub) Scholia Supra omnem ablationem. Est positio simplex, ut Deus est vita, bonitas, lapis, est etiam positio hypothetica, cum affirmationi adjungimus compa rationem, ut magis est Deus vita, quam lapis, et ma gis bonitas, quam ignis, similiter, ablatio simplex, sive negatio, ut Deus non est lapis, non irascitur, et similia hypotheticam, ut magis non est Deus eb:ius, quam non est sermone explicatus supra utrumque genus positionis et ablationis est Deus, de his Dionys. cap. in Mysticæ Theolog. In positionibus hypotheticis, quæ magis Deo conveniunt, illa sor tuntur illud magis, ut magis est Deus vita, quam aer, contra vero in ablationibus, quæ remotiora sunt a Deo recipiunt magis, ut magis non irascitur Deus, quam non intelligitur. Rursus cap. 11 Mysticæ Theo log. Positiones, inquit, sunt quæcunque in Deo dicuntur, ut ei convenit, ut ens, vita, lumen et alia ablationes autem quæcunque a Deo aliena negan tur, ut non est corpus Deus, non anima, nec quid quam eorum quæ in cognitionem cadunt.. Dissimilibus nominationibus. Dissimiles no minationes vocat quæ dicunt de re quæ est, non quid sit, sed quid non_sit, quod est dissimile. Tacita traditio. Traditio occulta sacerdotalis (a) In centuria 2, cap. 39. vocatur traditio apostolorum sine scripto. Affirmationes vero non congruunt. Tanquam falsæ, quia supra has est, est Deus, ut non est sun stantia, sed supra substantiam; non est vita, sel supra vitam; et ideo non definiri potest, quia deži nitio constat ex affirmatione, et ipse est supra af. firmationes, quæ ei non congruunt. Quam negando. Verbi gratia, si quæratur bis quinque quot sunt? expeditius est respondere, de cem affirmando, quam dicere negando: Non sunt tria, non quatuor, non quinque, non viginti, et deinceps. Ac omnia quæ non sunt. Prius dixerat: Et om nia quæ sub sensum et sub intelligentiam cadunt; idem nunc ix napallylou declarat, cum ait: Ac omnia quæ non sunt: hæc enim respondent sensili bus, qua veteres dicebant non esse, ut quæ omnem mutationem caperent, et non semper in codem statu essent. Et ea quæ sunt. Hæc respondent ad illa sub intelligentiam cadentia. Intellectilia enim ¡idem veteres esse dicebant, quippe quæ semper essent immortalia voluntate auctoris, et substantiam non mutarent. Proprie igitur sunt intellectilia, ho monyme autem sensilia.

stantiam et intelligentiam est, ignorando adni- Ex omnibus igitur quæ hactenus dicta sunt, firmissi tere: tua enim libera, soluta et pura avoca - me constat, theologiam generatim in quatuor partibus tione a corpore et ab omnibus rebus ad radium versari symbolicam quidem in duabus partibus, suprasubstantialem divinæ obscuritatis detractis imaginibus scilicet, et in verbis; demonstrativam ommibus et ab omnibus expeditus adduceris. Ac vero in alteris duabus, scilicet in aientibus, et ne rursus idem capite secundo: In hac, inquit, cali- gantibus: quod autem est ultra quam bæc, ad igno gine, quæ lumen vincit, ut nos simus, precamur, rationem Dei, qui neque cognosci, neque videri po. et ut mon videndo et ignorando, videamus et test pertinet, quæ quidem non est posita pars theolo cognoscamus, et enin qui est supra quam substan- giæ, quæ enim nata est, ut supra mentem et sermonem tia, supra substantiam laudemus, omnibus rebus ab et rationem perficiatur, ubi eam collocabunt qui de eo separatis, et illam caliginem divinam, quæ ab hac re quærunt? misi hanc partem, cognitionem omni lumine quod in rebus est, obtegitur, cerna- supra mentem vocare statuant omnes illos præ mus. Et iterum idem in epistola prima ad Caium, claros et divinos viros, qui, ‘ut mihi videtur, ex eo Tenebra, inquit, lumine aufertur e conspectu om- quod illam experti sunt, nomen ei indiderunt, et non nium, et copioso lumine magis aufertur; cognitio- ex demonstratione quapiam. Conjunctio enim cuin nes auferunt ignorantiam, et multæ cognitiones Deo supra mentem, id est, ingredi per ignorantiam magis adbuc auferunt. Hac superlate et non perfectam in illud infinitum, et quod comprehendi privanter intelligens, pronuntia verissime, quod non potest, et in pelagus immensum naturæ ejus, qui habent quod est lumen et habent creatura- et ubi omnis natura defatigata sistit se, et ulterius ruan cognitionem, latet eos ignoratio Dei et to- progredi non audet, quod a divino quodam odore, nebra ejus supraposita, et omni lumine obtegitur, et quadam a corpore et a creaturis avocatione, in omni cognitione subducitur; et si quis Deum vidit, Jaudabilem et beatum statum, non solum admira et cognovit quod vidit, non vidit Deum, sed aliquid bilius quam dici possit, sed quam intelligi, aliquando 'creaturarum ejus, et eorum quæ cognitione perci- restituit, conjunctio, inquam, hæc cum Deo supra piuntur ipse autem supra mentem et substantiam mentem, et ujusmodi divina exstasis, nulla species * constanter manens, hoc ipso quod neque cognoscitur, theologiae tunc numerata est. Omnis enim scientia nec est, est supra substantiam, et supra mentem co- et informatio, eorum causa quæ sciuntur et infor gnoscitur, et illa melior et universa ignoratio cognitio mantur, fit; ubi autem nihil horum est, quæ hujus est ejus qui est supra omnia quæ in cognitionem ca- scientiæ ars esse dicenda est? Ut.igitur hanc par dunt. Et sanctus Maximus: Hanc solam, inquit, habet tem repetitis capitibus expediamus, demonstratum Deus veram cognitionem, non cognosci. Ex his pater, est duplicem esse theologiam demonstrativam; Deum esse supra omnem affirmationem et nega- deinde quod nec hæc sine typo et ænigmate cer tionem, et nos solum ignorando perfecte, et non nitur; tertio necessario conclusum est, in omni videndo, cognoscere cum, et de eo philosophari. theologia versari rationem speculi et än gmatum Scholia. Ignorando adnitere. Nusquam magis, ait san ctus Maximus, declarat Dionysius quid sit per igno rantam cognoscere Deum, quam cap. 1 Mystica Theologiæ, et in epist. 5, ad Dorotheum: Nota, „inquit, cap. 1 Mysticæ Theologiæ, hoc esse sub di vinam caliginem ingredi, non videndo et ignorando videre et cognoscere quod est supra aspectum et cognitionem, videre, inquam, et cognoscere hoc ipso, quod non videmus neque cognoscimus. Et in epist. 5 ad Dorotheum, illam caliginem, in quam ingressus est Moyses in monte in Exodo (cap. 24), interpretatur Dionysius mystice esse ignorantiam istam, qua dicit Deum cognosci, ita ut in illa cali gme sit qui habetur dignos ut vere videat et cognoscat Deum, hoc ipso quod non videt neque cognoscit, hoc ipsum cognoscens, quod est supra omnia intellecti lia, et sensilia. Divina itaque caligo, ant Dionysius, est illud lumen inaccessum, in quo habitare Deus dicitur, invisibile quidem propter exsuperantem claritatem et inacessum propter nimiam et supra naturam illuminationem. In hac caligine mystica, id est, in hac illuminatione interpretatur, ut pauzo ante dixi, esse eum qui non videndo et ignorando Videt vere et cognoscit Deum. Ad intelligen dum quod dictum est, id est, quomodo caligo est illuminatio et ignorantia cognitio: Sume, mquit Sanctus Maximus, exemplum ab oculo corporis quod enim eflicit absentia luminis, scilicet vacatio kem sensus oculorum, hoc eflicit intendere uxe aciem oculorum adversus solis radios meridie. Hac superlate et non privanter. Ne, inquit, quod ait: Et non secundum privationem, secundum sen sum communem intelligendum esse suspiceris, quod sicut tenebræ lumine solvuntur, et multo lumine maxime solvuntur, aut sicut ignorantia, quæ est tenebræ quædam, cognitione tollitur, et multa cognitione maxime tollitur, sic ignorantia de Deo similis sit ignorantiæ per inscitiam, imo quo magis quis illuminator in cognitione Dei, et quo magis cognitionem colligit eorum quæ sunt, id est intel lectilium, et intelligentium angelorum, inquam et animarum, eo magis ascendens ad altiorem cogn tionem cognoscet hoc ipsum, non posse scilicet comprehendi, et ignorati, lumen esse et cognitio nem supra ommia cognita. Non igitur secundum privationem dicitur ignorati Deus, sed secundum supertationem cognitions. Qui habent quod est lumen. Habere quod est lumen significat habere cognitionem veritatis ex creaturis. Latet eos ignoratio. Quia neque sciunt hoc, quod eum ignorent; sic enim eum ignorare, quod selamus nos ignorare, quoddam scire est. Non ita que sic ignoramus, quasi alius aliquis sciat; non enim aho sciente nos ignoramus, tanqnami qui non didicerimus quod esset ignorare privanter, sive se cundum privationem; sed ignoramus quod ab omni creatura ignoratur, et omnt creaturæ supra quam ignotum est, quod est ignorare superlate.

ex quo sequebatur, eos qui adhuc in corpore sunt, nono continetur comparatio, quid amplius valeat mon posse sine corporeis de Deo philosophari; quinto loco, neque phantasiam Dei, id est engni tionem ejus per typos et imagines posse nos inte gram et fotami suscipere propter corporum fluxio nem; deinceps sexto capite, si nos ita infirmi su mus, nequaquam cognitionem ejus ex naturali repræsentatione tentemus, aut esse ipsum ex fis que intelligunt aut qui intelliguntur, existimemus; septimo capite continetur, si neque nos propter corpus idonei sumus ad philosophaudum de Deo, neque Deus propter excellentiæ superlationem po test comprehen li, unite oportet sumere ad phi losophandum de eo? concluso autem, sumendum esse ex iis quæ sunt circum ipsum, quæ quidem sunt creaturæ, quærebatur deinde, an forte summi theologi præstantioribus quam sint creaturæ, phi losophantur: ostenso autem hoc, non aliunde sci licet quam ex creaturis eos agere de Deo, capite theologia quæ negat, quam quæ ait: concluso autem, magis propriam theologiam esse quæ ver satur in negantibus, quam quæ in aientibus; et quod bie non sunt inter se contraria negantia et aientia, exstitit decimum caput ex positis: si enim non sunt contraria, relinquitur ut æquo intervallo ambæ theologiæ a Deo absint; sitque demum Deus supra omnem negationem et affirmationem, quas est cognitio ejus, et theologia, nihil videlicet de eo cognoscere aut philosophari, sed potius nescienter, et sine omni intelligentia eorum quæ intelligentia percipiuntur, cum eo conjungi et copulari. Abso luta igitur sunt hæc, ita ut nihil desit. Recte autem theologia demonstrativa dicatur tanquam ex affir mationibus et negationibus constituta; et quia su pra has ad illam inexplicabilem et occultam ac myslicam theologiam, quæ demonstrationem viu cit, occurrit. Quod duplex est emanatio, una in Deo, altera exiva, ab ipso Dev ad creaturam. Magnus Dionysius, capite secundo De divinis nominibus: flæ, inquit, sunt uniones et distin ctiones in illa ineffabili unione et essentia. Est autem divina distinctio emanatio Deum deceas divinæ unionis, quæ supra quam unite, bonitate Dei multiplícatur. Quod quidem edisserens inter pres De Inexplicabili, inquit, Trinitatis emana tione usque ad tres personas, philosophatur nunc, quod Deus et Pater sine tempore, convenienter Deo et amanter motus processit ad distinctionem per sonarum, absque imminutione et partitione in se foto manens, proprio ejus splendore supra quam unite, el supra quam simpliciter emisso, ut exsiste ret tanquam imago viva; et Spiritu sancto ex Pa tre venerando, et supra quam perenniter proce dente, sicut Dominus docet: Dei autem boni lade causa omnium in tribus personis divinis mul tiplicata est. Hem Gregorius Theologus disput.rs Contra Eunomium: Est vero etiam, inquit, alio modo distinctio divina, emanatio Dei ob nimiam bonitatem ad multiformem creationem aspectabř lem, et non aspectabilem. Ex his autem fit mani festuan, quod Deus et Pater ad sua manando Filium suprasubstantialem, et Spiritum sanctum, dub mias et ejusdem divinitatis lumina univoce protu nullo modo a se ipso toto egressus, sed potius * Joan. xv. ad se ipsum motus sine distantia intermedia ex æternitate in naturam trium personarum desivit. Hæc igitur emanatio mota a diviua persona in di vinas personas, in Trinitate, ad quam mota est, substitit, et motionem non creatam exhibuit. Om nis enim emanatio fit causa eorum quæ emanant. Talis igitur est emanatio, qualia sunt ea, ad quæ facta est emanatio. Si hæc non sunt creata, et in telligentiam vincunt, similis et par est eis emana tio, quæ ad ea ipsa fit. Et præterea in suprasul stantiali Trinitate alia diversæ rationis distinctio, quæ ad creaturas emanat; et hac emanatione crea turas istas efficit Trinitas. Quod si alia ratio est hujos distinctionls, liquet in illis ipsis eam perfici, ad quæ émanavit. Quocirca nou est obscurum, dus plicem esse emanationem, unam scilicet qua Deus et Päter in de univoce motus est; alberam, qua ad cręaturam æquivoce, id est, illa naturaliter, hæc voluntaric. Simul demonstratum est, omnei dis tinctionem unjus ab illo motionem quamdam esse et distinctionem. Quod omnis causa el molus el principium, quoú propter generabilia dicitur, generatio est, quæ cum effectis ipsis simul efficitur. Sanctus Maximus in interpretatione illius senten tiæ Gregorii Theologi (a): Propter hoc unitas a principio mota etc.: Omne, inquit, illud quod propter causam est, et propter causam movetur, Scholia. (†) F'ropter hoc unitas a principio mota. Idem Metor sancius Maximus prosequens ibidem locum Je creaturis, quæ a Deo tanquam principio et fine (a) In prima oratione de Filio, et n de Theologia. flunt et moventur, suljungit concludendo: Una ig ´tur est ejus quod est, quomodocumque est, et quou secundum naturam movetur, causa tanquain prin.

necessario principium habet ut sit; illam causam providendum in opera quæ ab auctore exsistunt, quæ nihil conferunt sapientiæ ipsi, ut sit sapientia; sed habitudo, secundum quam principium et effe ctio dicitur, ture exstitit, cum effecta exstiterunt. Principium enim non antecedit ea, quorum exsistit principium; nec ista post principium exsistere di cuntur; quamvis creaturæ in tempore exsisfont sapientia enim cum sit æterna, non est subjecta tempori. Principium igitur compar et socium est creaturarum sapientia vero, quæ Filius Dei est, creaturam antecedit. Si ergo dicat: Dominus crea vit me, ne intelligentiam ad divinæ substantiæ ef fectionem referas; sed potius ad habitudinem quam dicit creatam esse in opera; ut esset principium, id est, cansa viarum providentiæ providentium. Ex quibus efficitur manifestum, quod omnis causa el motus et principium, quod est ad aliquid, princi pium et finem habet causam, propter quam eœptum est aliquid, et qua terminatum: et propterea ne cessario est generatio, et hæc est ejus essentia, esse scilicet generationem: ad cansam enim et að principium et ad motum ea quae sunt ab ipsis ef fecta et cœpta et mota, spectant; effectionem vero et causam ac principium capiunt ipsum suum mo tum naturalem. Deus autem oranis generationis est effector, et omnis naturæ auctor; est igitur omnis secundum generationem principii et causæ ac motus effector et formator. Adhuc etiam ex his constat, quod in istis ipsis generatio el principium et creatio tunc exstitit, quando exstiterunt quæ scilicet propter quam factum est ut esset; finem vero motionis illam ipsam causam, propter quam movetur, et ad quam properat. Omne autem quod propter causam est et movetur, necessario est ge. merabile: si autem´ejus quod movetur, finis est causa, propter quain movetur; necessario ipsa ca dem causa est, propter quam generatum est, el est. Ac rursus idem în tertio titulo ex excerptis in dogmatica Panoplia: Nihil, inquit, eorum quæ i sunt, à se ipso fit, nec est expers causæ, quod au tem non est expers causæ, nec immobile est; quod autem non est immobile, necessario propter cau sam movetur, quod eo ipso fit, quod movetur 13 turaliter a causa, propter quam et ad quam mo tionem facit. Nihil enim eorum quæ moventur, na Aura aptum est ut sine causa moveatur; restat igitur, ut generatio eorum quæ moventur, princi pium sit omnis motus naturalis; principium vero generationis eorum quæ generata sunt, Deus tan quam auctor generationis. In interpretationibus auteu) quæ feruntur in illud: Dominus creavit me hæc etiam reperiun nr: Omne, inquit, principium, aliquorum principium est; significatque habitudi nem, et non effectionem ipsius substantiæ: talia enim sunt quæ referuntur ad aliquid, ut dextrum, et sinistrum. Quare sapientia Dei, que substantia est, non est aliquorum principium (ante crea turam enim habet essentiam sapientia Dei), cum autem acceperit habitudinem a creaturas, tune eflicitar principium viarum Dei, ad faciendum et inde profecta sunt: quare sapientia Dei, quæ est ** Prov, vin, 22. Scholia. cipium et finis: propter quam causam et est et movetur omne quod est et inovetur; virtus enim Dei efficax et facit quæ fiunt, ut Deum decet; et pró ducit ac trahit provi'e tanquanr'finis quæ moventur; eaque circumscribit. Si autem quod movetur ac generatur, propter causam est et movetur et ge neratum est; omne igitur quod non est propter causam, işlem neque factum est, neque mobile est; nec enim movetur quod penitus non habet crusani ut. s.t. Si autem causam non habet, necessario etiam est immobile: immobilis igitur est Deus, ut qui nullam causam essentiæ suæ habeat, sitque ipse omnium rerum causa. Hoc loco quæstionem ponit sancitis Maximus, ad quain respoildet: Quo imodo, inquit, dicet aliquis, hic admirabilis docter (Gregoriuin Nazianzenum dicit) Deum facit mobi lem? Sic enim ait: Idcirco unitas in dualitatem mota, in trinitate substitit. Respondebimus, inquit sanctus. Maximus, maxime omnium novisse Grego rium esse Deni immobilem: sed (ut exemplo utar) sicut ratio scientiæ cujuscunque artis ma nens in se penitus immola, dum formatur secun dum singulas formas sive species, quæ sub illa arte continentur, moveri dicitur, cum magis ipsa m10 veat secundum se id quod arte fit, quam moveatur, et sicut lumen, quod aspectum movet, ad viden dum, moveri dicitur, cum propric omnem aspe clum magis movcal, quam moveatur: sie Deus cum sit omnino immobilis secundum substantiam et yaturam, quippe infinitus, et omni habitudine so Jums, et incircumscriptus; tanquam quædam ratio (b) De divinis nominibus. scientiæ in maturis et substantiis rerum exsistens, moveri dicitur, dum movet provide unamquamque creaturam secundium rationem qua iunatum est ei un moveatur; et tanquam causa omnium omnia que prædicantur de iis quorum causa est, nihil patiendo recipiens: quia scilicet ipse est omnia, quatenus est auctor omnium. Ac sane quidem versatus in hac quæstione Dionysius (b), Quid denique, inquit, volunt theologi, qui aliquando quident vocant Dum amorem et dilectionem, quandoque vero anrabiem et diligendum? quatenus scilicet amor et dilectio est, quia a se effundit amorem, moveri dicitur procreator amoris: quatenus vero amabilis et dili gendus, movet ad se que amoris et dilectionis sunt capacia, quibus inest vis et facultas eum appetendi, ut cuique convenit: et ut explanatius rursus die cam, movetur quidem generans in ipsis creaturis habitudinem interiorem amoris et dilectionis; mo vet vero tanquam trahens natura appetitum corum quæ ad eum moventur. Hactenus sanctus Maximus. Mura de his in quinta decade, cap. 3, ubi de pro prietatibus divini amoris. Non est aliquorum principium. Sanctus Ma ximus in prima centuria theologica, cap. 7: Omie principium, inquit, et medium, et finis non negant prorsus prædicamentum ad aliquid, Deus autem infinito intervallo ommi habitudine superior est; quare consentanee neque principium, neque me aium, neque quidquam aliud in universum eorum in quibus prædicamentum ad aliquid secundum ba budinem consideratur.

substantia, et ante omnem creaturam ex æternitate bus: Nunc autem, inquit, divinam diversitatem ne sapientia exsistit, viarum Dei, quæ in efficiendo et providendo consistuat, efficitur effectrix et origo et causa, -eatenus tamen, quatenus creationes istas incipit ratione causæ et principii earum, ut princi pium supra quam principium. Quod omnis generatio est interjecta duobus, et im possibile est hanc exsistere altero absente ex duo bus que habitudinem faciunt. mutationem quamdam illius qui idem est imma tabiliter, esse suspicemur; sed potius multiplica tionem singularem, et emanationes simplices a omnia. Divinus Maximus, dum hoc ipsum explicat, Multiplicationem, inquit, singularem cum dicit, in telligere oportet Deum in sua simplicitate manen tem multiplices et variasspecies creaturaru-u efficere emanationem enim vocat illum veluti moum et co natum ad creaturas fabricandas. Rursus idem Dio dem, inquit, causa omnium ab emanatione, crea turarum effectrice, et bonitate exorsa, et per om, nia means, et cuneta a se ipsa implens exsistentia, et in omuibus creaturis exsultans; cuncta in se Sanctus Maximus in disputatione contra Pyr-nysius capite quinto De divinis nominibus: S. qui, rhum, Sicut, inquit, inflammatio inflammatum ct inflammantem secum infert, et refrigeratio refri geratum et refrigerantem, et visio videntem et rem visam, et intelligentia intelligentem et rem intel Jectam (nosi enim potest habitudo sine habentibus ha bitudinem intelligi et significari): sic, ut consequens est, deificatio deificatum et deificantem secum in ducit. Et.rursus idem, cap. secundo tertiæ centu riæ: Quoium esse in multitudine cernitur, horum esse differens et varium est; quorum autem esse differens est, horum habitudo inseparabilis est; quorum vero habitudo inseparabilis est, proprium est eis, ut a se ipsis mutuo prohibeantur, ne infi nita esse existimentur: quorum autein esse non est intinitum, corum scilicet, quorum generatio nem sæculum aut tempus antecessisse cogitatur, liquet eorum generationem esse ex eo quod non erat. Et Joannes Damascenus: Oportet, inquit, quæ sunt ad aliquid, qualiacunque sint, sub aliquod aliud prædicamentum reducere, ut ipsa prius in se considerentur; postea, tanquam habitudinem ha bentia, opus est sub prædicamentum eorum quæ sunt ad aliquid, redigere. Opus enim est esse quæ dam prius solute, et postea considerari eorum ha bitudinem. Imo et beatus Cyrillus: Habitudine, in quit, ad Deum adoptati filii, deificamur. Ex quibus efficitur, non posse fieri, ut generatio aliquorum consideretur, altero quovis eorum quæ ad habitu dinem pertinent, sublato. Quod quidem verum est in personis divinis, quia hæ sunt æternæ, simul scilicet exsistere habitudinem; tamen in Deo et in creaturis ejus postea efficitur habitudo, quando ipsa illa quæ halitudinem habent, exsistunt, ut demon Ebratum est. Qod habitudo et motio Dei ad efficiendas creaturas, el omnium creaturarum generatio et preductio, ema natio ejus et operatio vocatur, et sapientia et virtus et magnificentia, et quacunque ad princi pium viarum ejus pertinent, quæ ex mirabili effe ctione creaturarum cognoscuntur. Magnus Dionysius capite nono De divinis nomini ipsa habet anticipata una superlata simplici tate ominem duplicitatem excludente; cuncta simi liter continet infinitate sua supra quam simplici; et ab universis unice participatur. Quem locum rursus adnotans idem qui prius: Emanationen), inquit, vocat non solum se contemplari, sed fun dere se, et meare, et creaturas efficere. Et iterum adhuc idem Dionysius capite secundo Ecclesiastica hierarchiæ: Ut enim, inquit, præclarus noster do ctor dixit, primus quidem motus mentis ad divina, est dilectio Dei; sacræ vero dilectionis mana'io summa ac maxime princeps ad faciendum sancto mandata dirina, est generatio illa summe mystica. qua efficitur ut simus divine. Magnus vero Basilius in adnotatis a sancto Maximo, de energis, contra Mo nothelitas: Aliud inquit, est qui operatur, aliud ope ratio, aliud opus; ac maxime ista inter se diffèrunt operans enim est qui ad operandum niovetur; ope ratio est veluti motus operatorius, ipseque, ut ita loquar, conatus voluntatis ad operandum aliquid tendens et spectans, et simul ut electio facta est, quiescens ac desinens, et cito mota ac præteriens opera vero sunt, quæ hac operatione perficiuntur, et inde exsistunt. Et idem rursus in secundo, con tra Eunomium: Potentiam enimi, inquit, et sapient tiam, atque artem, non autem ipsam Dei subɔtan tiam indicant creaturæ, imo nec ipsius auctoris totam potentiam necessario ostendunt; contingit enim aliquando, ut artifex non omnes vires snax in iis quæ facit, collocet, quin potius sæpenumero in operationibus artis suæ remissis viribus utatur. Ac rursus idem: Amplitudinem, inquit, Dei, et potentiam ac sapientiam, tum bonitatem et provi dentiam, qua nos procurat, et justitiam judicii ejus dicimur cognoscere, non antem ipsam substantiam. Iterum idem Basilius in oratione de principio Pro verbiorum: Qui cognoscit, inquit, ex fabrica mun● Scholia. Anticipata, dicit propter ideas omnium creaturarum in Deo, quas Apostolus propioμoù; vocat, ut S. Maximus in scholiis in Dionysium notavit, id est, præordinationes, sive prædefinitio nes, sive prædestinationes, Non autem ipsam Dei substantiam. Non si gnificant creaturæ, sicut neque nòmina eis impo sita, bonus, sapiens, et similia, Dei substantiam, sed operationem, quando consideramus creaturas, quatenus habent perfectiones Dei participatas et a Deo effectas, quibus significandis nomina sunt a nobis prius imposita. Quando vero ex ipsis crea turis ad auctorem contemplandum deducimur, substantiam ejus nobis indicant, ut copiosius

* motus idem sunt: ac proinde consequens est, & ut habitudo et motus Dei´ ad efficiendas creaturas, et ars et sapientia et potentia et generatio creatii rarum, et emanatio et operatio ejus idem sint. Quod quæcunque habent rationem operationis, et media esse probantur, natura per se non exsi stunt; et·sunt solummodo, quatenus fiunt. Magnus Basilius libro quarto, Conira Eunomium Si, inquit, opus est Filius, et non germen, nec qui operatus est, nec operatio est ipse; aliud euim est operatio præter ista; alioqui non exsisteret per se; nulla enim operatio per se exsistit. Sin vero est opus ipsum, sequitur ut sit tertius ex Patre, el non sine intermedio; est enim primo, qui ope ratus est, postea operatio, et ita tertio opus factum. El Basilii frater Gregorius Nyssenus, libro secundo Confutationum arguens Eunomium, qui Filium aiebat esse sigilſum operationis Dei omnipotentis Tertium, inquit, facit post Patrem illa operatione non per se exsistente intermedia: imo videtur facere eum non esse. Et iterum in eodem libro Qui habet, inquit, aures audiendi, animadvertat et consideret quod est operationis sigillum. Omnis enim operatio cernitur in elaborante aliquid, per fecto autem quod elaborabatur, non exsistit: ut operatio cursoris, quæ est motus qui pedibus conficitur, quiescente motu, non amplius exsistit operatio. Similiter dicendum est in omni exercita tione, pariter cum studio laborantis in re aliqua desinere operationem, non exsistere autem per se, neque cum quis operatur quod sibi propositum est ad laborandum in eo: neque cum laborandum. in eo, neque cum laborare desinit. Quid igitur cogitat operationem esse per se, quæ neque sub stantia est, neque character, id est, sigillum, nec hypostasis? Dixit igitur similem esse ipsum non exsistenti per se, quod autem simile est non exsi „steuti; necessario neo ipsum est: hoc est novorum dogmatum moustrum, credere scilicet in eum qui non est. Quod enim (ut iterum dicam) simile est rei quæ non est,. prorsus nec ipsum est. Syno.lus autem a Theodoro episcopo Carorum contra Mani ehæos habita, quæ fertur in iis quæ contra omnes hæreses scripta sunt, ait: Omnis operatio est com st, quæ nec ante motum operantis, id est, actionis est, neque post motum durat: opns, tantum quod effectum est, sæpe ad memoriain actionis relinquit. Si igitur energia actus est, omnis autem actus alicujus substantiæ actus est, igitur absque sub stantia non est. Ex his perspicuum est, quod ope ratio rationem medii præfert, et ob eam causam pon exsistit per se, solummodoque est cum fit, non ante motum operautis, id est, ante actum neque post moluin permanet. Similis est ergo operationi omnis emanatio, et generatio, prin eipium et causa, ut ex superioribus demonstra tH5. Quod sicut operatio est eorum quæ fiunt, et emanq tio eorum quæ emanant; sic et voluntas et expe titio eorum qua velle et expeti contingit. Magnus Athanasius libro tertio Contra Arianos Sicut, inquit, voluntati opponitur id quod est præ ter mentem, sic superat et præcedit voluntatem quod naturale est. Domum igitur quispiam delibe rando fabricat; filium vero naturaliter general, atque illud quidem quod voluntate fit, cœpit esse, et extra eum qui fecit, est; âlius vero proprius fetos est substantiæ patris, et non est extra eum; quamobrem notu deliberat de eo, ne videatur eţiam de se ipso deliberare. Quanto igitur excellit Gliųs, tanto quod natura ût, excellit id quod volontaţe fit. Rursus idem in disputatione Nicea contra Arium Et quidem quod nan sjut idem voluntas et sub stantia, hæc est noștra ratio, įdcirco enim filiņum dicimus esse fetpm substantiæ, nos vero fejum voluntatis, ut autem tu concedis, non sunt idem voluntas et substantia; substantia vero neque cœpit, neque desinet; non igitur imago cœpit, ne que desinet, voluntas vero et incipit, et desinit. Et Gregorius Theologus, in libro De statu episcopo rum: Fac, inquit, velis fieri filium, et fiat filius; fac similiter velis fieri quidpiam aliud eorum quæ funt, et procedat voluntas in opus; at si nihil horum sequitur voluntatem, Deum vero velle, facere est, aliter quidem homo creat, aliter vero creator omnium Deus. Et sanetus Justinus philo sophus et martyr, in libro Contra gentiles: Cum Deus, inquit, habeat substantiam quidem ut exsi stat, voluntatem vero ut creet, qui substantie et voluntatis. differentiam abjicit, exsistentiam sinul et creationem tollit: exsistentiam quidem Dei, creationem vero corum que.non sunt. Et paulo post: Substantia enim, inquit, non recipit non esse, voluntas vero recipit non esse; voluit enim Deus, et factus est sol, noluit ut fieret secundus sol, et non est factus: nec enim opus erat. Et Joannes Damasceuus: Opus, inquit, divinæ natu ræ sempiterna generatio est; opus vero divinæ voluntatis- creatio. Ex his liquet, quemadmodum voluntas Dei ad creandum creaturas, posterior est et diversa a substantia Dei. Quo enim ministerio indigere potest (ait magnus Basilius de Unigenito) is qui simul.ut voluit, creatura exsistit quam vuit? Si igitur simul cum voluntate orcatura exsistit, sicut non est ex æternitate creatura, sic nec volun tas eam creandi, et opus, opus enim Dei velle est; et sicut opus voluntatis est creatura, et hæc vo funtatem sequitur, sic divina generatio Filio simuk terminatur, et idcirco generatio divina, quæ a Deo Patre in Filium procedit et manat, eadem est re cum eo ipso Patre, quæ verbis explicari non potest. Est autein Verbum Dei increatum, increata igitur est generatio ejus supra naturam creatam, tanquam naturalis emanatio Patris; voluntas vero et nutus Dei. ad producendas creaturas, quæ cx

qnos a principio emanationem fecit, et adhuc co- ac beneficiis ejus erga nos nomina ipsius confici,. rum curam gerit, quod magis adhuc ex eo constat, quod providentia Dei principium est naturæ rerum, omne autem principium aliquorum in iis quæ ab ipso principio exsistunt, concluditur; liquet igitar esse providentiam unam ex iis quæ a Deo volun tate sua facta sunt. Enumerat autem Dionysius in providentiis dona et visiones et alia, utens voce disjunctionis, vel ad declarandum, improbandum, si quis hæc hoc aut illo verbo vocet. non esse Quod secundum ipsas Dei providentias et emona. tiones atque operationes fiunt nestræ divinæ parti cipationes, et divina nomina. Magnus Dionysius, capite primo De divinis no minibus, Hec, inquit, ex Scripturis divinis didici mus; et omnem fere sacram Scripturam reperies vilæ, ad declarandum nobis Deum et ad laudandum eum, divina nomina formare secundum divinæ bonitatis emanationes. Et iterum in secundo e pite: Absolute communicationes sapientiæ, et alia dona divinæ bonitatis om niam rerum effectricis, in quibus donis divinæ persona; quæ sine naturæ suæ-- participatione participantur, a participationibus et participanti bus landantur. Quo in loco S. Maximus: Secun dum substantiam, inquit, divinitas neque partici patur, nec intelligitur: participabilis vero est, quatenus ab ea exsistunt omnia, et ab ea continen tur et conservantur ut sint. Ac rursus Dionysius in codem cap.: Omaia, inquit, divina, etiam que cunque nobis declarata sont, participationibus sołami cognoscuntur, ipsa autem divina qualia tandem sint ex proprio principio, et fundatione; neque mente, neque.cogitatione ulla aut coguitione æsequi licet, ut si abditam illam essentiam Dei,. quæ supra omnem naturam est, Deum, aut vitam,. aut substantiam, aut lumen, aut rationem voce mus, nihil aliud intelligimus, quam multiplicem facultatem ab eo productam et communicatam, vel ad deifigandum, vel ad capiendum- substantiam, vel ad vitam præstandam, vel ad sapientiam lar giendam: ad ipsum vero Deum intelligendum mentem intendimus nude ac solite ab omni ope ratione, nullam cernentes-deificationem, aut vitam, aut substantiani, quæ perfecte similis sit illi causæ quæ omni genere excellentiæ et præstantiæ extra emuia posita est. Quem locum adnotans idem Maximus: Nomen, inquit, Dei non significat sub stantiam, neque quid est Deus, sed beneficentiam quamdam erga nos: et quod ex participationibus a Deo nobis donatis nomina Dei formamus, quid autem est Deus, omnibus est ineogitabile. Ex qui Los manifestum fit, ex emanationibus-Dei, et donis ea vero ipsa quæ in Deo sunt, cujusmodi demum sint ratione sui principii et fundamenti, et quæ in. eo sunt, supra omnem mentem, notionem ae cognitionem naturalem putandum esse: atque etiam (id quod prius demonstrabatur) ex magnili-. centia et rerum ordine Deum cognosci, non autem ex substantia sua. Quamvis enim deificationes ab eo ad nos proficisci audiamus, aut facultates deifi cas vel substantiæ, vel vitæ, vel sapientiæ effe ctrices, nihil aliud intelligimus, quam ab ipso ad. nos proficiscentes habitudines, motiones, emanatio nes et operationes, nulla autem ex istis motionibus, si sic cas vocemus; similitudinem aut proportio nem habet cum illa omnium rerum causa, et omnem naturam superante; hæc enim omnia. propter causam mota sunt, on ne autem quo.l. propter causam est, et movetur, factum est, ac. principium et finem habet. Quod Deus est unus, et impartibilis, et non mul'i plicabilis, et immobilis: in his autem emanatio nibus videtur moveri, et partiri, ac multiplicari, el dividi. Magnus Dionysius, capite secundo De divinis nominibus: Quia Deus supra substantiam est, omnibus quæ sunt, dat esse, et omnes substantias producit, multiplicari dicitur illud unum ens, en quod ex productione ejus multa exsistunt, eum alioqui nihilominus maneat et unum in multiplica tione, et unitum in enianatione. Ac rursus idem in eisdem Divinam discretionem, inquit, dicimus, sient dictum est, emanationes Dei, bonitatein ejus decentes; largiens enim omnibus esse, et fundens affluenter omnium bonorum participationes, distri buitur unite, et multiplicatur singulariter, efficitur que multiplex non recedeus ab uno. Quem locunı adnotans S. Maximus: Dicitur, inquit, unum multi plex fieri, quia ex ipso, ac per ipsum, et in ipsum cuncta condita sunt; et ipse est caput omnium quæ sunt, et ipse omnes substantias produxit: recie igitur propter ea quæ ab ipso effecta sunt, multiṛ plicari dicitur. Ac-rursus idem Dionysius, cap. nano De divinis nomin., Quid, inquit, cum ruisus theo logi dicunt in cuncta meare, et moveri immobilem, nonne boc ut Deum decet, intelligendum est! Pie enim putandum est moveri Deum, non quasi fera tur, aut mutetur, aut varietur aliquo modo, aut motit loci sive recto, sive rotundo, sive ex utroque com → posito, neque motu inteligentiæ, neque naturali, nee animali, sed quatenus omnia Deus produeit ut sinte et omnia continet, et omnibus varie providet. Huno locum edisserens S. Maximus: Deas, inquit, non movetur aliquo.ex.istis genere`motus, quin potius Scholia. Absolute. Ex parte principii, sive essentiæ divinæ, quia essentia divina secundum se non com mamicatur cum creaturis, sed remanet soluta ab omni habitudine participationis, communicatur tamen secundum similitudinem.

loco principium ad creaturam et molum ac cau sam demonstrabamus generationi rerum couse nientem nulla autem generatio sine babitudine est, unde tertio necessario sequebatur, altero eo ram quæ habitudinem faciunt, deficiente, non con sistere generatiouem; quarto deinceps loco, omnis effectio, quæ ad effecta refertur, emanatio est in ea et operatio; postea quærebatur, quæ esset harum emanationum et operationum essentia, et an per se exsisterent, ac non potius essent cum fierent; hoc autem explicato, im sextum loemen incidit de voluntate et expetitione Def disserere, et quomodo sicut emanationes Dei eorum sunt quæ a Deo ema nant, sic voluntas Dei eorum est quæ Deus vulė; motus immobilis, et eodem modo se habentis titudo divinarum emanationum versatur, secundo voluntas ejus dicitur, qua vnit esse ea quæ sunt, et emanatio providentiæ ad omnia. Ex his patet, Deum nulla ex iis motionibus, quas Dionysius Ingeniose enumeravit, moveri, ila tantum excepta, quæ externa est, et qua creaturas per suas divinas emanationes produxit, multiplicatus et dispertitus ac distributus mn quatenus ipse est, sed quatenus manens Immobilis et impartibilis et multiplica tlonis expers, et endem prins et postea tenore, † sola voluntate omnia produxit, neque sic a se ipso #ullo modo recedens. Quo enim moveretur, qui omnia substantia gua replet? Imo sicut si una faciens maneat, cujus forma nulla parte et nullo modo varietur, et ponamus multas circum facies ex ful gore illius emicare, videor mihi ex hac tenui ima- deinde explanabatur, quemadmodum bujusmodi gine ac similitudine conjecturam de his facere ad bune modum recte quis dicat, non distribuk aut partiri aut multiplicari Deum, sed nos potius ab eo tanquam similitudines et imagines exempla rium ejus distinctos ac variatos esse: et multipli cationem et partitionem sublisse: hujusmodi enim affectiones similitudinibus non Deo conveniunt, Sic a Dionysio rerum divinorum peritissimo hæc que la Deo apparet, discretio appellata est. Videtur enim, inquit, et dicitur unius Dei discretio et mul tiplicatio; est tamen nihilominus principium divi nitatis supra omnem naturam unus Deus imparti bilis in partibilibus, et secum ipse copulatus, el permistionis plurium, ac multiplicationis expers. Sed ut jam capita hujus decadis in summam redi-C gamus, exponam simplicem corum seriem mate siarum. Demonstratum est duplicem osse spocu – lationem divinarum emanationum: unam emann Honum in Deo naturaliter; alteram einanationum extra Denm ad creaturas pertinentium voluntarie aggaelientes igitur hanc exteriorom, in qua muł voluntates tum emanationes, tum providentiæ Dei dicuntur, et rerum gubernationes; post septimum sequebatur octavum caput, in quo docebamus pro emanationibus nomen divinarum providentiarum accipi; nono autem et decimo capite duo sunt ordine conclusa: unum est, secundum ipsas divinas pro videntias et emanationes omne nomen divinum et Dei participationem fleri; alterum, eum qui est unus Deus, et impartibilis, et immobilis, et non multiplicabilis, videri in ipsis illis providentiis et emanationibus dispertiri, moveri ac multiplicari, Recte igitur a theologis de divinis emanationibus explicatum est, et merito emanationes Dei dicun tur; effectionis enim, sive creationis, et aliarum emanationum conditor et auctor et effector est Deus et nullus motus ad terminum creatum re fertor, quin secundum terminum ad quem refer tur, ceperit naturam; propter creaturam enim cepit principium, et exstitit, et perfectus est, ubi autem sunt principia et fines rerum, etiam univer sum in illis concluditur. Quod omne nomen Dei est nostræ mentis inventum, et ob eam causam omnis nominatio Dei dicitur vonth, id eat intellectitis, sive sub intelligentiama cadens. Gregorius Theologus, In sermone Epiphaniæ Cum dupliciter, inquit, infinitum contemplemur, quando mens in illud profundum superum aspexit, quia non habet ubi sistat et innitatur cogitans de Deo., hoc sursum infinitum, et unde egredi non potest, ǎvapxov, id est, carens principio vocavit quando autem in infera, et ea quæ subter sunt, sinė interitu et inumortalem: quando vero lutuin complectitur, alwvtov, id est, æternum appellat. Et idem in eodem sermone: Mente, inquit, sola adumbratum ac delineatum; idque valde obscure et tenuiter. Dionysius vero theologus summus, cap. decimo tertio De divinis nominibus, Hæc, inquit, nos divina nomina quæ collegimus, pro viribus explicavimus. Et in extremo ejusdem capitis: Sed hæc quidem, ut Deo placet, sic habeant et dicta sint; sitque quod ad nos pertinet, hic ſinis nomi nibus Dei, quæ mens excogitavit, að symbolicam vero theologiam Deo duce transibo. Multis in locis cum de nominibus Del tractat, reperitur vocare illa voŋtà, id est ad mentem pertinentia. Ex his igitur liquet, omme nomen Dei, et omnem divini nominis appellationem ad negotium et tractationem mentis nostræ pertinere, atque inde vonthy vocari, id est, ad intelligentiam pertinentem, cum scilicet mens aut ad ea quæ supra sunt, cietur, aut ad ea quæ subter, aut universum lustrat; atque ita no minationes Dei adinvenit. Quod ab effectis Deus laudatur, et ex ipsis nomi natur. Magnus Dionysius, cap. primo De divinis nomi nibus: Quoniam vero Deus, utpote ipsa bonitas,

DECAS IV.· DE INFORMAT. DIVINI NOMINIS. Quare ab effectis nominatur Deus, et non ab iis quæ sunt naturæ ejus. eo ipso quod est, omnium causa est, providentia quæ in universitate mundi contempiatur; unde Dei eorum qui dii dicuntur, principis, quæ omnium hujusmodi divinorum nominum formam et distin bonorum principium est, ab omnibus effectis lau- ctionem colligit. danda est, quia et circum ipsum sunt omnia, et propter ipsum; et ipse est ante o'nnia, et in ipso omn a consistunt, et esse eum producit omuia, et farit ut exsistant. Hoc autem sanctus Maximus edisse rit et retractat: Ex his, inquit, solvuntur fatuæ oj i tiones rorum qui ansi sunt dicere, insitam esse Deo natura quadam vim creandi, sicut insitum est araneolis texere; demonstrat enim propter sola:n bonitatem producere Deuin omnia. Quamobrein non audent theologi laudare Deum ab iis quæ {psius sunt, id est, a natura et essentia ejus (ḥæc enim ignota sunt), sed ab emanatione, quæ est providentia ejus in ea quæ ab ipso auctore effecta suni. Hanc divinam providentiam, qua ororibus Deus providet, laudibus celebrant. Rursus idem Dionysius capite secundo De divinis nominibus Non est perfecta et absoluta similitudo eorum quæ effecta sunt, et causarum; quin potius habent qui dem effècta causarum quoad fieri potest, imagines; ipsæ vero cansa ex effectis exemptæ sunt; et pro ratione principatus sui supra locatæ ac fundatæ. Quem locum iterum adnotans sanctus Maximus Effecta, inquit, sunt omnia creata sive in cœlo, sive in terra, causæ vero efficientes sive creantes personæ sanctæ Trinitatis sunt. Manifestum igitur est, nullam esse horum inter se similitudinem, causarum scilicet et effectorum. Rursus idem in centuria octava, capite 24: Advertendum, inquit, est, quod éffecta causarum imagines habent, qua tenus habere possunt. esse sunt, quacunque creala sunt; causæ vero, quæ illa efficiunt et creant, nulla autem similitudo est causarum et factorum. Ex quibus patet quemadmodum ex effectis, id est, ex creaturis nomina Dei, quibus Deum laudamus et imploramus, humana mens con siderando adinvenit. Quæ sint effecta, el quæ eorum materia. Gregorius Nyssenus in explanatione Cantici can ticorum: Omnia, inquit, mira, quæ in universo contemplamur, materiam divinorum nominum præ bent, quibus Deum sapientem, potentem, bonum, sanctum, beatum, æternum, judicem, salvatorem, et aliis bujusmodi celebramus. Et Damasceuus The logn (a), Deus, inquit, propter ineffabilem bonitatem voluit de nostris rebus, et nostro more nominari, ne simus funditus notitiæ ejus expertes. Ex his liquet, quemadmodum humana mens est causa, quæ format, et veluti specie afficit divina nomina; materia vero, illa admirabilia, et effecta, Magnus Basilius in iis quæ contra Eunomium scripsit: Si divinam, inquit, naturam in se contem plari possemus, et quod proprium ejus est, et quod alienum, per ea quæ cernuntur invenire, penitus non indigeremus rationibus, neque conjecturis ad comprehendendum quod quæritur: sed quia cel sior est quam ut perspici possit quod quæritur, ex conjecturis autem cognitionem eorum quæ nos fu giunt, venamur, necesse est omnino ut ad scrutan dụền divinam naturam per operationes dednçamur. Ac rursus idem in primo contra eumdem: Unus Dominus cum sit, et una substantia simplex et expers compositionis, alias aliter se nominat, aptang sibi nominationes quæ nostris cogitationibus inter se differunt, diversa enim nomina sibi imponit, ut sunt diversæ operationes subjectæ, et diversa earum ad ea quæ fiunt habitudo. Idem etiam: Nos vero ex operationibus Deum nostrum cognosci dicimus að essentiam tamen ejus appropinquare non pro mittimus, operationes enim Dei descendunt ad nos at essentia ejus manet inaccessa. Ex his igitur ma nifestum efficitur, quod sicut ex iis quæ in Deo sunt, philosophari de Deo non possumus, sic ne que per ea Deum nominare at ex conjecturis qui husdain, quæ sunt eorum quæ in Deo sunt, simili tudines et simulacra, notitiam Dei colligimus, con jecturas et operationes idem esse intelligentes. Ut enim ex conjecturis de Deo ratiocinamur, sic per operationes ad intelligendum eum adducimur; sive ex operationibus, et ex iis mirabilibus quæ in uni verso speculamur, Deum nostrum declarare nos dicimus. Atque hinc secundum differentiam opera tionum subjectarum, et ut quaeque operatio ad ea quæ fiunt refertur, negotium divinorum nominum conficimus, non putantes intempestive facere quod hæc nomina ex conjecturalibus argumentis colligimus et imponimus. Conjicere autem quid aliud est, quein ex iis quæ in universo mira contemplamur, et ex effectis ipsis ad quæ emanationes et habitu dines referuntur, similitudinem et formam ducere? Cum ergo dicimus illud, a quo et unde materia, non appropinquamus illi ad quod tendimus, id est, substantiæ ejus, sicut cum dicimus, unde nomen cœli sumptum est, non attingimus substantiam coeli, operationem tamen ejus maxime, argumen tamur enim undique ipsum a nobis aspici. Scholia. Specie afficere nomina est litteris ac syllabis ea inserere; ex compositione enim et serie littera (a) Lib. 1. De fide orthodoxu. rum ac syllabarum exsistit species et forma nomi, nis et vocabuli.

Quomodo Deus fiat a nobis multorum nom:inum. Gregorius Nyssenus disputans contra Eunomium Ego, inquit, quod ex Scriptura sancta didici, fiden ter pronuntio, eum qui est supra omne nomen, fferi nobis multorum nominum, cum pro varietate beneficiorum varie nominatur; lumen enim dicitur, cum calíginem ignorantiæ depellit; vita, cum im mortalitatem largitur; via, cum ab errore ad veri tatem deducit: sic turris fortitudinis, et civitas munita, et ſous, et petra, et vitis, et medicus, et resurrectio, et omnibus hujusmodi nominibus ap pellatur. Rursus idem: Deus quidem est secundum se id quod demum esse creditur: nominatur an tem ab iis qui eum appellant, non idipsum quod est (non enim explicari potest natura ejus), quin potius ex iis quæ ad vitam nostram pertinentia operari creditur, homonymias habet, id est, no mina quæ æquivoca vocant. Et Basilius Magnus, Naturam, inquit, divinam quatenus est, nihil eoruinn quæ excogitantur, declarat. Ex his igitur liquet, fieri nobis Deum multorum nominum, quoniam multis beneficiis ejus ad custodiendain vitam indi gemus, nosque sumus qui difficultatibus circumpli camur, et in eis Deum excogitatis et adinventis nominibus imploramus. Quare hoc etiam efficitur manifestum, quod licet Deus ex infinitis operatio nibus multis nominibus afficiatur, quam tamen naturam habeat, funditus intelligentia nostra non assequitur. Cum enim duplex sit questio, quod est Deus, et quid est; illud quidem, id est, esse, om nino inter omnes convenit: quid vero sit, et qua natura, non solum nobis, sed angelis etiam est i̟notum. An sint ex æternitate nomina Dei. Basilius in secun to libro Contra Eunomium: Non enim, inquit, natura rerum nomina sequitur, imo post res ipsas inventa sunt nomina: etenim si hoc esset verum,non esse nomina rebus posteriora, opus esset ut quorum sunt eædem nominationes, una et eadem substantia esset ex quo fieret, ut quia qui sunt virtute perfecti, digni nomine Dei habentur, et dii appellantur, essent homines homonoii, id est, ejusdem substantiæ qua Deus; verum sicut dicere hoc manifesta insania est, sic illud dicere æque dementia est. Imo et Gregorius Nyssenus libro am, disputans contra Eunomium: Miserator, inquit, et misericors Dominus, patiens, et multæ misericor diæ, quid have aiunt significare? naturamne, an operationem? nemo cane aliud declarare dixerit, præterquam operationem. Quando igitur miserates est Dominus, ut ex operatione miserationis nomen duceret? nuaquil ante vitam humanam? ecquis tunc misericordia indigebat? At vero post peccatum prorsus misericordia opus fuit, peccatum autem post hominem exstitit; post hominem igitur actio ** F*sal. CXLIV, 8. miserendi, et misericordiæ nomen. Et iterum idem' in secundo, Ut enim, inquit, non esset medicus nisi propter ægrotos, sic rursus neque misericors, neque miserator, nec aliis ejusmodi nominibus ap pellaretur, nisi propter eum qui misericordia et miseratione indiget: sic etiam nec omnipotens es set, nisi omnis creatura ut ab eo teneretur et en stodiretur, opus haberet. Et iterum in primo libro Alia, inquit, nomina significant utife ad aliquid, nt adjutor,' protector, auxiliator, et cætera que ejusdem significationis reperiuntur: in quibus si eum qui anxiko indiget, tollas, vis quæ in ipsə nomine cernitur, vacua fuerit. Unde manifestum efficitur, posteriora esse nomina ipsa æternitate Dei, et post hominem et mentem hominis inventa esse, accidereque aliquando, ut sit ipsa nominatio supervacua si forte ope indigentem tollas. Denique per omnia demonstratum est, quemadmodum mens sicut aliarum rerum nomina adinvenit, sic etiam nomina Dei, aggressa, et veluti materiam nacta', illa Ipsa effecta et admirabilia, quæ in universo contemplatur, bæc enim insequens, et de Deo in quirens, nomina imposuit. Declarant hoc in primis qui hæc primum invenerunt, sive antiquissimum quemdam Theuthin, sive alium quempiam fuisse dicunt. Gentiles hactenus fuerunt, et in dogmatibus gentilium alți et educati, qui præterquam in divinɔ et supra naturam mysterio nostræ humanitatis, alia Dei nomina invenerunt, et nominarunt, sicut nos hodie. Sed quia omne nomen et notio propter usum quidem a principio introducta sunt, ad ali quid vero referuntur, unde sumpta sint divina no mina, et quid ipsa per se significent, dictum est; ad quid autem rei subjectæ referantur, et quid istis nominibus sic significetur, ex his quæ sequuntur, patebit. Quod sicut divina nomina ex effectis sumpta diffe rentiam operationum repræsentant, sic ad Deum relata diversas res repræsentare non possunt. Basilius Magnus, in epistola ad Eustathium: Om nes, inquit, motiones et nomina quæ Deum decent, æqualis inter se honoris sunt, quatenus significa tione rei subjectæ nihil diffèrunt; non enim ad aliam rem subjectam menteşi ducit appellatio boni, et ad aliam appellatio sapientis, et potentis, el justi: quin potins quæcunque nomina´ dixeris, unum est quod significatur, et si Deum ditas, eum dem ostendisti, quem per reliqua nomina mente concepisti. Ex his igitur manifestum fit, quod ea dem divina nomina, et eædem notiones nostræ de Deo dicuntur, nultamque differentiam rei subjectæ ad Deum relata repræsentant, et quod nomina Dei triplicem habent causam, eflicientem quidem men tem ipsam humanam; materiam, illa unde coll guntur, id est, effecta; finem, Deum, ad quem re feruntur,

sæniæ plenum est, non sunt repudiandæ propriu no- nis dicitur esse. Et rursus idem: Quomo lo, inquit, miuationes; vec aliud quid, præterquam quod per ipsa nomina significatur, intelligendum est: sic evim evanescet hareticorum amentia. Demonstret vero nobis qui magna argumentandi facultate præ. ditus est, non esse verbum proprium nomen Filil Dei, et contradicat Scripturis et beato Juanni, qui novit appellationem maxime decentem, et propriam Filii Dei novit esse, cum vocatur Verbum: la prin cipio enim, inquit, erat Verbumi ". Imo et Grego rius Nyssenus One, inquit, quod non proprie est, verbo solum, et per abusionem consuetudi * Joan. 1, f. vere esse aliquid dicitur, quod non probatur etiain proprie esse? Necesse est enim in quibus non est certum proprium esse, cum nominibus oppositis collocari; quod enim non est proprium, impro prin penitus est. Quare com quid argumentaur non esse proprie, funditus per se non esse demon stramus. Et beatus Dionysius in secun·to cap. Ae divinis nominibns: Et hoc igitur, inquit, in alio etiam loco a nobis expensum demonstratum est, omnia nomina divina Deum decertia non sin gulariter, sed in tota et perfecta et integra et plena Scholia. Omnia nomina divina. Ex hoc etiam loco an paret, non ita esse, ut quidam putaverunt, divina pomina, secundum Dionysium, secun·lum causam fantum de neo dici; ut bonus, quod sit auctor hovitatis; sapiens, quod sapientim; et similiter in aliis; si enim sic licerentur de Deo, clauderent in suo intellectu, ut ait sanctus Thomas, bonitatem creaturæ; ac proinde de creatura in primis dice reutur; quasi Deus diceretur bonus et sapiens ad similitudinem boni, cui dat honitatem, et sapientis, cui sapientiam; at non sic Dionysius sensit, ut nomina divina secundum causam tantum de Deo dicerentur; sed sie, ut Deo primum attribuerentur, ut eum decent; id est, imparticipate et essentia liter; cum enim dicit Scriptura: Nemo bontis, misi solus Deus (Marc. x, 18), perinde est, ut si dicat: Nemo per se bonus, id est, nemo supra bo nitatem participatam, nisi solus Deurs; sic enim intellexit et interpretatus est idem Dionysius cap. secundo, De divinis nominibus in principio, ut jam bonus et sapiens dicatur Deus, quia bonitas in eo antecellat et exsuperet omnem bonitatem crea tam et participatam. Rursus ait idem Dionysins ibidem, nomina divina Deum decentia attribui Divinitati trium personarum dµɛows, hoc est, non participate; igitur plene, de plenitudine enim par ticipantur, quæcunque ex Deo participantur, ac proinde absolute, perfecte, et omnimodis, sicut ipsa divinitas est in qualibet persona ex tribus tota, perfecta, integra et plena. Hujusmodi divina no mina, quæ secundum plenitudinem, et non secun dum participationein Deo redduntur, vocat Diony sius compent, id est, nomina Deumi decentia. Ši igitur secundum causam tantum dicantur, non erunt nomina Deum decentia, quia sic dicta in se includunt, ut dixi, solum participationes creatas, ut bonus bonitatem participatam, cujus auctor bo nus Deus; sapiens sapientiam, cujus auctor șa piens Deus; et ad eundem modum alia. Quare Dio nysio contradicit et repugnat, qui dicit, nomina divina secundum Dionysium secundum causam Lantum dici de Deo; sic enim dicta, non sunt Deum decentia, ac proinde sic accepta, non sunt divina nomina. Dionysio autem auctore nomina divina Deum decentia absolute, perfecte, integre et plene, id est, exsuperanter et eminenter Den conveniunt. Ex his igitur patet, utrumque verum esse: operationein divina nomina proprie repræ sentare, non divinam naturam, quando materiam coram consideramus, et unde nobis hæc compa-. rata et collecta sunt; ac rursus etiam substantiam Dei proprie significare, quando ad ipṣam-rem, sub jectam ex ipso nomine deducimur, Utrumque ho rum in nominibus quæ de Deo dicuntur, novit etiam sanctus Thomas, p. 1, q 13 art. 6. his ver bi,: Dicendum est. quod quantum ad rem signi ficatam per nomeu, per prius dicuntur de Dro; quam de creaturis; quia a Deo hujusmodi perf ctiones in creaturas manant; sed quantum að impositionem nominis per prius a nobis imponun tur creaturis, quas prius cognoscimus; unde et modum significandi habent, qui competit creatu ris. Quod sanctus Thomas dixit: Quantum ad im positionem nominis, per prius a nobis imponun tur creaturis, dixit hic auctor Cyparissiotus, pro prie operationem nomina divina significare,quando materiam corum consideramus, unde collecta sunt materiam enim eorum unde collecta sunt, consi deramus, quando consideramus creaturas, quæ perfectiones Dei participatas, et a Deo effertas habent, quibus perfectionibus participatis proprie significandis hæc nomina a nobis imposita sunt; verum tamen sic prius, et proprie hec nomina operationem, id est, perfectiones a Deo creatas. significare, cum ipsa creaturis imponimus, et non proprie et absolute sic de Deo dici, sed secun dum causam, hoc non prohibet quiu alia ratione proprie etiam et absolute de eo dicantur, et non operationem sive causam significent, sed potius. ipsam substantiam Dei. Huc pertinet locus Gre gorii Nysseni citatus, et locus Cyrilli; qui ut me lius intelligatur, repetendus est integre; sic eaim ait Cyrillos Estisue, inquiunt hæretici, sic in docti, nt imposita vocabula rebus non alia esse contendatis, quam res ipsæ sint? Ecce cœlum opus Dei præcipuum est, et nomen ejus longę aliud; nec enim res præcipua est, præterea cœlum ipsum res visibilis est, vocabulum vero suun non visui, sed auditui subjicitur; Fibus ergo Dei Verbum di citur, neque tamen ita Verbum est, ut multi intel ligunt, sed aliud quid naturaliter quam verbum. Respondet Cyrillus: Tacere oportebat, et nihil ad hujusmodi rationes respondere, et tamen ne sim pliciores ab istis seducantur tacere non possumus. Dicimus igitur, vocabula rebus imposita ipsas re rum essentias significare, etiam si alia sint pre ter ipsas: homo enim, verbi gratia (vox ista dico) aliud est quam ipse homo, et tamen rem ipsum subjectam verbo significat; na: si non significa ret ipsum hominem, hoc nomine audito, non in telligeretur homo, sed aliud quidpiam, quod stul tissimum est; non ergo aliud intelligere debemus, quam quod per vocabulan significatur; et ita in Sania hæreticorum evanescit. Aut demonstret no bis Enomius non esse proprium vocabulum Filii Dei Verbum. Et paulo post, cap. 3: Ad hæc, Ver bum in Scriptura Filius appellatur, et prolatione.n vocis acutus homo Enomius intelligit, ignorans ex nostra consuetudine vocabulum esse sumptum; loquitur enim Pater ineffabiliter ad Filium; havet enim Füius naturaliter perfectam voluntatis pa ternæ cognitionem, nec exspectat verbum, cu

DECAS IV. — DE INFORMAT. DIVINI NOMINIS. divinitate a sanctis Scripturis laudari, et ipsa omnia nibus: Hoc igitur cum scirent theologi, Deum lau imparticipate, absolute, sine observatione ullius differéntiæ, universe, ad omnein universitatem ex tolo perfectæ, et totius divinitatis referri: siqui dem, ut in divinis divinarum personarum infərma tionibės meminimus, nisi quis de tota divinitate dical dictum esse hoc nomen, andet ille quidem divinitatem, quæ supra quam qua et simplex est, distrabere et vituperare. Ex his igitur patet, utrum que verum esse, ‘operationem divina nomiua pro prie repræsentare, et non naturam divinam, quando materiam eorum consideramus, et ande nobis hæc cơmparata et collecta sunt: ac rursus etiain sub stantiam Dei proprie significare, quod est, non an tem quid est, quando ex unoquoque nomine ad ipsam rem subjectam deducimur; et per ea nomina Trinitatem beatām, et supra substantiam invoca mus. Quod idem ipse unus Deus quatenus quid est secun dum naturam, nomine apud nos penitus caret rursus vero multorum nominum idem et unus effi citur, quia solum ex iis quæ produxit, cognosci potest. daul et tanquam nomine carentem, et ab omni nomine, tanquam nomine carentem, ut cum aiunt, Deum ipsum in una ex nrysticis visionibus symbo licæ apparitionis Dei increpassé cum qui dixerat Quod est nomen tuum? et tanquam ab omni divino nomine abducentem dixisse: Quare interrogas de meo nomine? ẹt hoc est admirabile”. Annon est hoc vere nomen admirabile, nomen dico, quod est supra omne noinen, quod caret nomine, quod est collocatum super omne nomen, quod nominatar sive in hoc sæculo, sive in futuro"? Multorum vero nonánum faciunt, ut cum ipsum Deum intra ducunt dicentes: Ego sum qui sum: vita, lux, Deus, veritas: et cum sapientes ipsum Deum omnium effectorem ab omnibus effectis laudant; út bonum, ut pulchram, ut sapientem, ut dilectum, ut Deum deorum, ut Dominum dominorum, nt Sanctum sanctorum, ut æternum, ut eum qui est, et út äuctorem sæculorum, at largitorem vitæ, nt sapientiam, ut mentem, ut Verbum, ut cognitorem, ut superlate habentem omnes thesauros omnis sci ertiæ; ut potentiam, ut potentem; ut Regem re gum, ut antiquum dierum, ut non senescentem, 10. Exod. 1, 14. Magnus Dionysius, capite primo De divinis nomi "Gen. xxx11, 29; Judic. x, 18. **Philipp. 11, 9, Scholia. ipse sit Verbum Dei. Quando igitur aliquid de Deo humano mere dicitur, qui audit, non humano imore, sed spiritualiter divina intelligat. Sed non sufficit (inquit Eunomius) vreabulum Verbi ad significandum verum Filium; non enim manifestari potest per illud, ipsum esse Fili; multa enim alia vocabulo verbi nominantur, quæ non sulsistunt, at voces scilicet. Ilac ipsa ratione (ait Cyrillus) Dei etiam vocabulum non sufficiat ad significate dum ipsum Deum; multi enim alii quamvis dii non sint, sic tamen appellantur, sicut scriptuth est Ego dixi, Dii estis (Psal. LxxxI, 6). Iliud etiam poterit quispiam dicere, quoniam bonus, sanctus, cæteraque hujusmodi de hominibus quo que per participationem veri boni, et veri sancti dicuntur, non proprie de Deo ista dici; quod si multa nomina Deo et creaturis communia sunt, et tamen de ipso solo secundum naturam dicuntur, quid prohibebit Verbum etiam proprie Filium Dei appellari, et hoc vocabulo maxime ipsum esse Filli, prout homines percipere possuni, significari? quamvis multa quoque alia verba sint abusive, eloper imitationem veri Verbi appellata. Hactenus Cyrillus. Ex his ergo colligitur, cum hujusmodi nomina divina de creaturis quas prius cognosci mus, et prius nominamus, dicuntur, habere ea modum significandi qui competit creaturis, sicut ait S. Thomas, et secundum nostram constetudi nem proprie significare, ut ait hic auctor, opera tionem sive effectum participatum, ut bonus boni talein creatàm, sapiens sapientiam item creatam, et simi iter in reliquis nominibus significantibus hujus modi perfectiones participatas; et ut sic, non dicuntur proprie de Deo, quia Deus est supra ista, supra bonum, supra sapientem; cum vero de Deo proprie dicuntur, essentiam ejus significare, el secundum naturam dici, et dicta de creaturis quoad rem significatam non proprie, sed per abu sum verbi, et per imitationem et similitudinem quamdam dici; atque ita que sunt commun:a Deo et creatu. is momma, quoad remèsignificatam vere et proprie, id est, essentialiter et per se, dicuntur de Deo; de creatura vero non vere, neque proprie, quia non per se dicuntur; quoad vero impositiv nem nominum, proprie significant id, ad quod imposita sunt, imposita enim sunt prius ad_signi ficandas perfectiones participatas, quas a Deo in creaturis effectas cognoscimus, ex quibus ad co gnoscendas utcunque possumus perfectiones essen tiales. Dei deducimur, sicut scriptum est: Invisi bilia Dei per ea quæ facta sunt, intellecta conspi ciuntur (Rom. 1, 20). [S. Thom.] Vita et veritas. Joan,14. Lux. Joan. 8. Deus. Exod. m. Ut bonum. Luc. XVII. Ut pulchrum. Cant. 1. Ut sapientem. Job, ix. Ut dilectum. Cant.v. Ut Deum deorum. Psal. XLIX. Ut Dominum domino rum. Apoc. XVII. Ut sanctum sanctorum. Dan. ix. Ut aternum. Baruch. IV. Ut eum qui est. Exod. m et Job. xiv. Ut auctorem sæculorum. Eccli. XXIV. Ut vitæ largitorem. Act. xvii. Ut sapientiam. I Cor. 1. Ut mentem. Isa. xiv, et Rom. xi. Quis cognovit sensum Domini? Græce est, voùv, id est, mentem, Ut verbum.'Osee. 1: Verbum Domini quod factum est ad Osee, et Joel. 1: Verbum Domini quod factum est ad Joel; et similiter in aliis prophetis, quo. ut Cyrillus in commentariis in Osee cap. 1. ait, nihil aliud significat quam cognitionem futurorum instar luminis illustrasse mentem ejus propheta, ad quem factum est verbum Domini, id est, sanctæ Trinitatis. Quod autem ejusmodi revelatio non lingua ac ver bis more nostro Meret in prophetis, docet (inquit idem Cyrillus ibidem) Paulus cum ait (1 Cor.xin) An experimentum quæritis ejus qui in me loquitur Christus? Ut cognitorem, II Tim. 11, et Dan. Ilil, Ut superlate, sive exsuperanter habentem omnes the sauros omnis scientiæ. Coloss. 11. Ut potentiam. I Cor. 1, ubi interpres virtutem vocat. Ut potentem. Psal. XXI. Ut regem regum. Apoc. xix. Ut antiquum di erum. Dan. vii. Ut non senescentem. Ps. ci. Ut im mutabilem. Jacob. 1. Ut salutem. Matth. 1. Ipse enim, inquit, salvum faciet populum suum a peccatis corum, a salute enim dicitur Deus Salvator. Ut ju.

nominibus invocamus; deinde cognito rursus no stro usų multiplici et vario nominandi Deum, et concessa multitudine nominum, ad sextum caput deducimur, rursus dubitantes, an ex æternitate nomina Deo tribuantur; postquam vero audivimus post res ipsas inventa esse nomina, et post homi nem imposita fuisse, ad contemplandum quæ sunt septimi capitis, occurrimus; quod scilicet sicut varietate nominum varietatem operationum repræ sentamus: sic nominibus variis ad Deum relatis non possumus varietatem rerum subjectarum in telligere; ostenso autem multa dici de uno sul jecto, necessario sequebatur octavum caput, non esse scilicet aliud subjectum in Deo, nisi divinam et beatam substantiam ejus, quam nono loco pro prie nominari didicimus, non quid est, curiose inquirentes, sed quod est tantum; ad imponen dum finem decadi sequebatur decimum caput, in quo conclusum est ex demonstratis, eumden et unum Deum carere nobis nomine, et esse nobis multorum nominum: illud quidem, id est, carere prorsus nomine, quatenus quid est, hoc vero, qua tenus solum est; sic enim infinitis nominibus ex iis quæ produxit, appellatur. Nihil itaque eorum quæ scire hic opus erat, theologi reliquerunt: recteque inscripta est decas, De informatione divini nominis; non cnim proprietates divinorum nominum enu merantes, materiariam expositionem earum a theo logis traditam ordinabamus; dicemus enim dein et immutabilem, “ut salutem, ut justitiam, ut san- torum nominum efficitur nobis, et eum non paucis ctificationem, ut redemptionem, ut magnitudine omnia superantem; et ut in aura tenui. Atqui et in mentibus eum esse dicunt, et in animis; el corpo ribus, et in cœlo, et in terra, et simul in eodem eumdem, in mundo, circa munduin, supra mun dum, supra cœlum, supra substantiam, solem, stellam, ignem, aquam, spiritum, rorem, nubem, per se lapidem, petram, omnia quæ sunt, et nihil coruin quæ sunt. Sic igitur ei qui omnium rerum causa est, et supra omnia, congruit carere nomine; et congruunt rursus omuia rerum omnium nomina, ut sit perfecte regnum universitatis rerum, et circa ipsum sint omnia, ex ipso tanquam ex causa, principio, et fine cuncta pendeant, et ipse sit, ut ait Scriptura “, omnia in omnibus. Ex his igitur manifestum fit, esse ipsum unam Deum tum nullius nominis, tum multorum; nullius quidem, quoad quid est, multorum vero, quatenus ex iis quæ fecit, probatur esse; non discrepat quod ex demonstra tis sequitur: veruní enim est quod humana mens nomina Dei adinvenit, utens vice materiæ rebus miris, quas in universo speculatur et contemplatur; et idcirco ad unam rem subjectam, ad ipsum sci licet Deum se ipsa deducens, ad informationem ejus rei quam quærit,,revocatur. Ut igitur hæc summa tim repetamus, et secundum expositionem mate riarum retractemus, primum demonstratum est, quemadmoduin meus hominis nomina Dei excogi tavit: et ob hanc causam hæc de nominibus Dei tractatio vonth vocatur, id est, ad intelligentiam pertinens; secundo, demonstratum est Deum ab effectis laudari: tertio, quæ sunt effecta, et quæ eɔrum materia: posteo quærebatur, quomodo Deus ab effectis nominatur, et non ab iis quæ sunt na turæ ejus: hac autem dubitatione soluta, quinto capite quæstio ac dubitatio erat, quare Deus mul 36 ] Cor. x111, 28. ceps de eis breviter et contracte quoad fieri pote rit. Quot autem modis divinum nomen tractatur, superius ostendimus, tripliciter eos partiti, infor mationem nominum, et unde sumpta sunt, et ad quid ista nomina nos adducant et perficiant; cœ tera alia accommodate ad ista quæ quærebamus, inciderunt. Scholia. stitiam, ut sanctificationem, ut redemptionem. I Cor. 1. Ut magnitudine omnia superantem. Psal. xciv. Et ut in aura tenui. III Reg. xix. Atqui et in mentibus cum esse dicunt. Ephes. m. Nentes enim vocat ibi Paulus corda. Et in animis. Sap. vi. Et in animas, inquit, sanctas se transfert. Et in corporibus. I Cor. vi, et 1 Thessal. v: Ut integer spiritus vester, et anima, et corpus sine querela servetur; hoc au tem fit habitante Deo in mente, et in anima, et cor pore; mentem vocavit hic Paulus spiritum; et ll Cor. vi: Et inhabitabo in illis, scilicet in mentibus, et animis, et corporibus. Et in cælo, et in terra. Hier. xxi. Et simut in eodem cumdem. Hoc expo nit idem Dionysius cap. ix de magno, et parvo, et codem, etc. In mundo. Joan. 1. Circa mundum. Eccli XLI. Super mundum. Isa. Lxvi. Supra cælum et supra substantiam. Ps. cxti. Super calos gloria ejus. Solem. Malach. iv. Sieliam. Apoc. ulumo. Ignem. Deut. iv. Aquam. Joan, v11. Spiritum. Joan. IV. Rórem. Osee. xiv. Nubem. Osce. vi. Per se lapi dem autov. Ps. Lxxx. Esse enim fundamentum propriæ virtutis, et per se, Christo convenit propter divinitatem, quæ una et eadem est in tribus per sonis, quæ fecit in ipso Christo, summo lapide an gulari, utraque unum cui convenit esse autóv. Petram. I Cor. x. Est igitur B. Petrus (ut ubique hæreticis nostri temporis occurramus) petra Eccle sæ, ut Evangelium testatur; non tamen est autó Aibus, nec autorepa, id est, per se lapis, vel per so petra; neque si unquam in Scriptura vocatur, ut Christus Deus noster, qui sic est auto;, ið est, per se fundamentum, præter quod per se fun damentum aliud nemo potest ponere, sicut Apo stolus ait: de hoc enim per se fundamentum loqui tur.

quidem dicimus, quod pulchritudinis particeps est; nes et accidentia in rebus censentur, quod in Deo pulchritudinem vero participationem causæ omnia non ita est, qui omnia antecellit. Rursus idem pulchra efficientis. Que in loco ait sanctus Maxi- Desiderio intelligendi et dicendi aliquid de Deo mus: Pulcher dicitur Deus in Cantico canticorum”, nomen boni Theologi Deo attribuerunt, proprie et David: Speciosus forma præ filiis hominum". enim Deus est supra quam bonus, et supraquam sub Dicitur autem pulchrum et pulchritudo, quia dis- stantia, bonitas autem nomen est venerationis. Hem tinguitur in rebus in participantia et participata, idem incumbens in ea quæ sunt in quarto capite de in Deo autem non sic: xaǹdę namque, id est, pul- eisdem divinis nominibus: Bonum, inquit, el cher dicitur, et quia tribuit omnibus pulchritudi- pulchrum, quod in omnibus inest, non est illud nem, et quia omnia ad so zadať, id est, vocat; rur- primum pulchrum et bonum omnium, cujus par sus xaldy is de Oy, id est, pulchrum tamquam ticipatione omnia sunt pulchra et boną, quod enim semper exsistens, secundum Græci nominis ety. est in rebus pulchrum et bonum, non est substan mologiam, utpote nunquam deereseens, nec auge- tia, neque genus substantiæ, sed accidens, quọt teens. Ibidem etiam Dionysius: Quamobrem idem habet similitudinem aliquantulum cunjunctam. Ex est pulchrum atque bonum, quoniam omnia secun- quibus patefit, quemadmodum bonijas et ipsu dum omnem causam pulchrum et bonum appe- pulchrum in Deo copulantur; et idem est boņu̟m tunt: et nihil est in rerum natura, quin pulchrum atque pulchrum, extra Deum vero, et in creaturis et bonum participet: audebo etiam hoc dicere, ejus discreta sunt, passionesque, et accidentia nu quod non est, pulchrum et bonum participare, tunc merantur. Etiam proprietaten horum intellige enim est ipsum,“pulchrum et bonum, quando in mus, si quæ dicit summus theologus Dionysing Den laudatur supra substantiam auferendo omnia advertimus Boni enim, inquit, nomen, quod Quod autem idem est pulchrum atque bonum universas emanationes auctoris omnium declarat, in Deo, qui est supra substantiam; et quod hæc in ea quæ sunt, et quæ non sunt, tenditur et por quæ substantiam Dei, quæ est origo deificationis, rigitur; et supra omnia quæ sunt, et quæ non sunt declarant, ad ipsum per divina nomina pulchri et est: si autem bonum idipsum cum pulchro est, boni pertinent: et quod ad ea quæ in Deo sunt, communem omnino cum eo proprietatem habebit; non distinguuntur in participationes et participa- eritque proprietas pulchri tendi in ea quæ suat, ta, liquet ex consensu theologorum. In quibus au- et quæ non sunt, propter pulchrum enim et bonum tem distinguitur bonitas, et per ipsam pulchrum, et cuncta producta sunt, imo propter hæc ipsa, pul quod in creatura distinguuntur, el quæ ipsorum ehrum dico et bonum, item ea quæ nọn sunt, uom nominum proprietas, ex his manifestum sit. Sy- sunt producte, quoniam unus sol propter bonum et nodus contra Manichæos ab episcopo Caron babi- pulchrum factus est, et alter sol qui non est, pro ta, quæ in Panariis fertur, ait: Bonum in Deo pter bonum item et pulchrum non est factus: ita subėtantia est, in creaturis autem accidens. Et que duo non sunt facti propter eandem bonitatem idem ibidem: Bonitas enim, quæ in universo cer- et pulchritudinem. Si enim unum solemn in ardore nitur, intensionem et remissionem ut accidens re- ferre non possumus, si duo essent, quis non com cipit. El Dinuysius capite decimo tertio De divinis bustus remaneret? Propter bonitatem igitur et nominibus, Nec ipsum, inquit, nomen bonitatis pulchritudinem etiam quod non est, non est fac divinitati tanquam aplum accommodamus, sed tum. Simul demonstratum est, omnia nomina in Deo desiderio aliquid intelligendi et dicendi de natura non dividi in participationes et participata: extra illa arcana et ineffabili, quod est omnium nomi- Deum autem, cum agitur de emanationibus, tunc num maxime venerabile, ipsi primum consecra- et participationes, et passiones, et accidentia re mus. Uþi sauctus Maximus: Ob hanc causam, in- putantur: sicut motus in mobilibus, et operatia. quil, nomen boni aut pulchri non proprie accom- nes in effectis; nee quæ talia sunt, substantiæ modatur Deo, quia hæc in rebus reperiuntur: sic dicuntur, quia ut antea demonstratum est, tune. etiam superius dictum reperies, quia hæc passio sunt, cum fiunt. Cant. 1, 15, Psal. XLIV, Scholia. Omnia secundum omnem causam pulchrum et bonuin appelunt. Quia Deus est causa omnium effectrix, qui cum omnibus bonitatem et pulchri tudinem suam communicat, et quia finis omiuium, omnia enim facta sunt, ut divinaan bonitatem el pulchritudinem, ut quidque potest, imitentur. Est præterea causa exemplaris Deus, quia omnia príus quam fierent, et inter se distinguerentur, in ipso érant, et secundum rationes et exemplaria omnium quæ in se habebat, omnia facta et discreta sunt. auferendo omnia. Exponit quando quod non est, participat pulchrum et bonum, quando scilicet ali quis dicit: Hoc non est Deus, nec illud, sed est supra hæc; hoc igitur non esse, ablatio inquam omnium, sive negatio participat pulchrum et bonum, quate nus Deus dicitur non esse. Potest etiam dici hic non esse materia ut dici solet a Dionysio, quate bus expers est pulchræ formær, potest item dici non esse malum, ut etiam alias dicitur, et hoc etiam, participat bonum, quia fit propter aliquid, quod pulchrum et bonum videtur. Ex S. Maximo, cl ex Quando in Deo laudatur supra substantiam Pachymero.

DECAS V. DE PROPRIETATIBUS DIVIN. NOMIN. nunc vero amabilem et dilectum? illius quidem, id est, amoris ac dilectionis auctor, et tanquam productor et generator est; hoc autem, id est amabilis et dilectus ipse est, illo quidem, id est, amore.et dilectione movetur; hoc autem, id est, ut amabilis et dilectus movet, quia se ipse adducit, et sibi adducit et movet: hac autem ratione dilectum et amabilem eum vocant, tanquam pulchrum et bonum amorem vero rursus et dilectionem tan quani moventem eum scilicet ad creaturas, el að se creaturas adducentem, qui solus est ipsum propter se pulchrum et bonum et tanquam indicem sui ipsine per seipsum, et ut bonum progressum superlatæ unionis, et amatoriam motionem simplicem, per se mobilem, per se operantem, prius exsistentem in bono et ex bono in ea quæ sunt redundantem, ac rursus ad bonum revertentem, is quo perpetuitatem suam, et carere se origine divi aus amor excellenter demonstrat, sicut quidam æleruus circulus, propter bonum conversione iner rante circumambulans, et in eodem secundum idem et progrediens, et manens, et revertens. Quædam ex bis adnotans sanctus Maximus: Dilectionis, inquit, et amoris ipsum scilicet Deum vocat emis sorem, ef parentem: ipse enim hæc, quæ in ipso erant, produxit in ea quæ foris sunt, id est, circa creaturas. Item idem ibidem: Amatorius motus prius exsistens in bono, simplex, per se mobilis, per se operans, postea providentiis externis in creaturas progrediens rursus eodem redit, ne et principio carens: quod quidem desiderium nostrum in Deum declarat. Adverte autem, quemadmodum circulum dicit in bono, progrediente illo quidem în ea quæ sub intelligentiam et sub sensum cadunt, et rursus ad seipsum illa convertente, el neque cessante, neque finiente. Ac rursus idem Dionysius in eodem capite. Et hoc, inquit, vere audemus di cere, quod ipse qui est omnium causa, propter excellentiam bonitatis omnia amat, omnia perficit, omuia continet, omnia convertit ad se; et est divi nus amor bonus boni propter bonum, ipse enitu amor divinus, qui bonitatem in iis quæ sunt, ope ratur, quia prius exstitit in bono superlate, non sivit ipsum in se sine fetu manere, sed potius movit eum ad operandum secundum excellentiam virtutis suæ omnium rerum effectricis. Quo in loco san ctus Maximus mirifice dicit, quod bonus amor, qui ante omnia in bono exstitit, non remansit sine fetu, sed potius bonum amorem nobis peperit, per quem pulchrum et bonum expetimus. Observa hinc divinum motum, amor enim bonorum effector mo vit Deum ad providendum nobis, et ut nos consti tueret, ut cum moveretur, produceret, et nou re maneret expers fetus. Hinc evadit manifestum, quod nomen amoris divinum et venerabile a principio theologi celebrarunt; et quod idem est, eamdem que vim habet nomen amoris et dilectionis, et quod est etiam exstaticus amor divinus, qui non sinit amantes esse suos, sed eorum quos amant; et quod providentiæ rerum extra Deum sunt, et secundum Scholia. Deus charitas est, propter creaturas quas produxit, est alioqui Deus, ne quis hoc tolli putet: absolu te ipsa per se cbaritas superlata, non creata, sed om nium creatrix. Tanquam moventem. Observavit hic S. Tho mas triplicem effectum amoris, sive charitatis, pri mus est, quod amor, sive charitas movet amautem ad operationen, unde (ut hoc obiter observetur in hæreticos, qui hominem per solam fidem justificari tradunt) sicut aqua operationem ab igne, scilicet calefactionem recipit, et calefit (operatio enim ignis aquam movet), sic lides operationem recipit a cha ritate, qua operatione veluti vivificatur et calefit et sine ea friget, et ut ait B. Jacobus (cap. 11) mor tua est, ex quo fit, ut hujusmodi fides sit, quæ in Christo valet, sicut Apostolus ad Galatas (cap. v) scripsit, quæ, inquam, per charitatem movetur scilicet erga Deum; secundus enim effectus est, quod movet operationem erga amatum, unde sic intelligendum est quod idem Apostolus dixit: Quæ per operationem, scilicet charitatis, operatur, id est, movetur, passive enim accipiendum est voca bulum èvapyovµévy, ut alias a nobis probatum est; tertius effectus, quod amor seipsum ostendit erga eum, erga quem est, unde beatus Jacobus (cap. ni), contra eum qui de fide sine operibus gloriatur Ostende tu, inquit, fidem tuam sine operibus, et ego Ostendam tibi fidem meam ex operibus. Deinde observavit etiam idem S. Thomas quinque pro prietates amoris sive charitatis in his quæ bic ea Dionysio recitantur; prima est, progredi ad unien dum eum qui diligit, cum eo quem diligit; et quanto excellentior est amor, tabto excellentius unit; unde quia amor in Deum est excellens, excellenter cum Deo conjungit; et erga magis conjuncta major est; secunda proprietas charitatis est, quod facit ut is qui amorem sive charitatem habet, ad eum tendat, erga quem habet charitatem, contra atque facit cognitio, quæ rem cognitam trahit ad cognoscentem; amor vero trahit amantem ad eum quem amat; tertia pro prietas est, esse simplicem motum charitatis, quia est primus motus appetitus: et primum in unoquo que genere oportet ut sit simplex, quia ex eo cætera in eo genere composita exsistunt; quarta proprietas est, esse per se mobilem, quia in unoquoque ge nere prius est quod est per se, quam quod est per aliud; unde in genere motus appetentis oportet ut primus motus, qui est amor, sit per se mobilis, unde timor quia est sicut motus violentus extrin secus accedens, non est in charitate, sicut ait be. atus Joannes (I Joan. Iv), sed perfecta charitas fo ras expellit timorem,'quia charitas motus est ab in timo, ut ait sanctus Thomas, procedens; quinta pro prietas est, operari per se, quod proprium est cha ritatis, in quo ab spe differt, qui enim propter spem alterius operatur, propter aliud operatur, qui au tem (inquit sanctus Thomas) ex amore operator, per se ipsum operatur illud tanquam sibi hoc pla ceat. Præstat scire quæ efficial charitas, et quæ sint ejus propria ad cognoscendum excellentiam et præstantiam ejus supra fidem solam, quam hære lici vane jactant, non intelligentes quæ dicunt, ama toriam. Motionem. Quatenus amor et charitas ex ipso Deo manant ad creaturas, ipse amoris et cha ritatis auctor moveri dicitur, quatenus vero ipse est amabilis, et diligendus, movet et ciet ad amo rem omnia, quibus vis amandi convenienter ipsis insita est.

Lem toū Övros, id est, entis: siqnidem bonitas non habet similem rationem in ordine donorum, quo niam porrigitur et tenditur supra ea quæ sunt præterea potest esse proprietas ejus quod est per se esse, quia hoc ante alia quæ sunt produxit Deus prius deinde hoc per se esse, tanquam natura quadam utens, universum, quomodocunque est, produxit; adhæc, alia rerum principia nunquamı possunt esse, quin sit ipsum per se esse: hoc au tem sine illis est, deinde participatione hujus aliæ dicuntur participationes, et per se participationes, et dicuntur esse et manere. Hoc autem sublato, nulla erit participatio; tum etiam ipsum per se esse, quæ est participatio prima, a nullo ante se participatur, omnia autem post eum et participant, et fiunt aliis infra, participationes. Habent autein hæc non parvam quæstionem, quomodo Dionysius cum præmunitione. Si vis, inquit, viventium tan quam viventium principium dicere per se xitam, quatenus scilicet manifestum est, hæc absoluta, non proprie absoluta esse, solus enim Deus horum auctor absoluta causa dicitur: quæ autem ab ipso effecta sunt, voluntati permittitur, ut sic ea nominét, verum cum adjunctione, viventium quatenus vivunt, principium esse per se vitam, non autem quatenus substantiæ sunt, aut sapientiæ, aut rationes, bæc enim subter aliud et aliud principium collocantur, quod quidem in Deo efferre non est consentaneum, una siquidem causa et uno principio omnia produ cit, ut demonstrabitur. quale est ipsum per se esse, ipsam per se vitam, antiquiorem aliis divinis donis ait esse proprieta ipsam sapientiam, ipsum ordinem, et reliqua; quæ quidem participationes divina dona sunt, quas principia eorum quæ sunt, vocavit. Ex his igitur conştat, quemadmodum Deus secundum potestatem sive virtutem suam, quæ supra substantiam est, causa est effectrix et creatrix totius esse, et par `tium ejus, exsistentiæ, personæ, substantiæ, na turæ, aut sæculi, et temporis. Quod si Deus totius esse effector est; haud dubium, quin partium ejus effector sit, et totum penitus efficiat, totum vero esse est, quod statim prima notione mens infor mat; secundum quam primam notionem genera in disputationibus contemplamur; postea partes totius ordine expromimus, et sicut logice a generibus ad species, sic est per se esse, id est, totum esse; et ad quod intelligendum mens primum vim intendit, antiquius est aliis quæ postea mens cotemplatur. Non enim possumus vitam secundum se contem plari, aut sapientiam, aut similitudinem, nisi pri mum esse ponamus, est enim vita primum; el tunc secundum se contemplantes, we to tl kotɩ, vocamus per-se vitam; si igitur subter esse, per se vita, et per se sapientia, et per se similitudo, et alia collocantur, totius autem esse auctor est Deus, quomodo non erit auctor horuni quæ per se dicun tur, sive ea vocentur tanquam exsistentia. sive tanquam motus, formatio vitæ, formativ substan tiæ, similitudinis imitatio, et alia? Primum enim fecit Deus esse res ipsas, postea esse generalem ea. rum notionem, quale est contemplari vitam, vel substantiam in omni genere, et omnibus modis. Ex his sententia Dionysii notior exstitit, quod sicut Deus auctor est eorum quæ singularia sunt, sic et corum quæ prima sunt, ex quibus dubitationem Clementis philosophi de iis que magis principalia in rebus exsistunt, id est, de naturis earum, dua bus auctoritatibus Scriptura: solvit; una est: Non ostendi hæc tibi, ut eas post ea; altera est: Invi sibilia Dei per ea quæ facta sunt, intellecta conspi ciuntur, ex magnitudine enim et pulchritudine creaturarum proportione effector consideratur, hoc enim-significat quod dixit, ut per proportionem cognitionis horum ad cognoscendum omnium cau sam adducamur. Sic autem solvisse dubitationen, et per se vitam; et dicere Deum creatorem per se quomodo non apertissime patefacit creata esse ea quæ sic sunt în rebus magis principalia, quæ con cedit dici exemplaria ad aliquid, ut per ea propor tione quadam, tanquam per specula et ænigmata cognoscamus divina? Ex iis etiam quæ antea de monstrata sunt, apparet quod ad proprietateni pertinet in illis enim, scilicet bono et pulchro, in ea quæ sunt, et quæ non sunt, tenditur proprietas nominis boni et pulchri; in his autem, in ea so lum quæ sunt, nomen divinum cou bytos, id est. entis, porrigitur. Et hæc est proprietas ejus. Nota tamen etiam hoc, esse primam participationem et quamdam divinam aut angelicam esse dicimus, Quomodo Deus dicitur per se esse, et per se vile, et per se sapientiu, et quomodo rursus idem ho rum effector dicitur. Magnus Dionysius cap. 9, De divinis nominibus Sed quia, inquit, aliàs me per epistolam interro gasti, quid appellem per se esse, per se vitam, per se sapientiam, et tecum ais dubitasse, quomodo Deum aliquando quidem voco per se vitam, ali quando vero effectorem per se vitæ; necessarium esse arbitratus sum, homo Dei sancte, ab hac du bitatione quoad possim te liberare. Ac primum quidem, ut nunc repetamus quæ millies dicta sunt, non pugnant secum Deum per se potestatem, vitæ, vel per se pacis, vel per se potestatis, bæc enim dicitur Deus ex iis quæ sunt, et maxime ex iis quæ prima sunt, tanquam causa omnium quæ sunt; illa autem dicitur, tanquam quæ sit supra substantialiter supra omnia quæ sunt, et quæ pri mo sunt. Quæris autem quod prorsus dicimus per se esse, aut per se vitam, aut quaecunque abso lute et principaliter esse, et ex Deo ac primo creata esse ponimus. Respondemus, non esse hoc contortum, sed rectum, et simplicem habens ex planationem, non enim per se esse substantiam * Rom. 1, 20.

DECAS V. DE PROPRIETATIBUS DIVIN. NOMIN. rum, quæ sit causa ut sint omnia quæ sunt (solum et naturæ sint, antecellat. Quæ quidem cum adno enim qui est supraquam substantia, principium et essentia et causa est ut sint omnia quæ sunt, ct ipɛum esse) nec aliam divinitatem, quæ vitam pa rial, præterquam vitam supraquam divinam ominium quæcunque vivunt et ipsins per se vitæ causam ponimus; nec, ut summatim dicam, alias causas principiales rerum, et creantes, et per se exsistentes, quas quidam et deos rerum, et effe clores temere effutiverunt (a): quos vere et pro prie dicere (quippe cum non essent) nec ipsi, nec eorum patres ac majores sciverunt: quin potius per se esse, et per se vitam, et per se divinitatem principialiter quidem et divine, et efficienter unum omnium principium et causam supraquam princi pium, et supraquam substantiam esse dicimus. Ut autem in donis suis participatur Deus, providen tias a Deo, qui in se non participatur, manantes, dicimus per se substantiæ effectionem, per se vi vificationem, per se deificationem; quorum parti cipationem quæ, ut cuique convenit, habent, sub stantiam habentia et viventia et divina sunt et di cuntur, et similiter in aliis, quamobrem bonus ille et ipsorum, quæ prima sunt, auctor esse dicitur, deinde eorum quæ generatim et universe illa par ticipant, postea eorum quæ in parte. Sed quid atti net de his dicere? Siquidem nonnulli ex nostris divinis magistris dicunt illum supraquam bonum, et supraquam Deum auctorem esse per se bonita tis, et per se divinitatis, vocant autem per se bo Hitatem, et per se divinitatem donum a Deo profe ctum, quod bonos et deos facit et per se pul chritudinem donum a Deo effusum, quod pulchros reddit, dicunt etiam totam pulchritudinem, et pul chritudinem ex parte; et universe pulchra, et in parte pulchra, et quæcunque alia eodem modo di cta sunt, et dicentur, quæ declarant providentias et bonitates, ab iis quæ iu rerum natura sunt, par ticipatas, a Deo qui est extra sui participationeni, larga effusione dimanantes et profluentes ut qui est causa omnium, perfecte sit ultra omnia; et qui substantiam et naturam exsuperat, ex omni parte et in universum omnibus cujuscunque substantiæ tat sanctus Maximus: In his, inquit, clare solvit propositam quæstionem: Quemadmodum oportet dicere, quandoque quidem accipiendum esse Deum, cum dicimus per se vitam, et alia ejusmodi; quan doque vero horum effectorem esse, id est, hæc crcasse quoniam tanquam causa ille quidem ho et principium supraquain principium vocatur his nominibus; ea vero quæ hæc participant, inde, id est, ex participatis dicuntur esse, et vivere, et divina esse, vitæ igitur creationem, et substantiæ creationem, ipsas, inquam, res fecit Deus. Primum igitur cogitemus rem ipsam; deinde ipsius rei ge neralem notionem informemus, verbi gratia vitem aut substantiam universe consideratam, et postea in parte. Idem Maximus capite nono: Solet, inquit, Dionysius Deum ab effectis dicere per se esse, et ipsius per se esse effectorem; et ipsum esse per se vitam, et per se vitæ effectorem; sicut nunc ipsum esse per se similitudinem, et per se similitudinis auctorem, hæc autem dicit, non quasi dicat alte ram quidem vitam esse ipsum Deum, alteram vero productam esse substantialem, et veluti per se exsistentem præter Deum, quam participant quæ vitam participant; sed potius, sicut ipse est snus interpres, c. 1x: Per se quidem vita, inquit, et per se potestas, et per se similitudo, et alia hujus modi dicitur Deus, quod hæc sit tanquam princi paliter et divine, et efficienter, hæc enim est ipse eorum verus fons; auctor vero est per se similiţu dinis, et similium tanquam largiens participate iis quæ primum inter ea quæ sunt, hoc donum parti cipant, cuncta nainque, ut cujusque naturæ con venit, bujusmodi dona participant, primæ quidem et supremæ inter cœlestes mentes creaturæ parti cipant præcipue; quæ vero deinceps, participant infra illas. Ex quibus manifestum efficitur, quod sicut Deum ævum et tempus dicimus, et eumdem rursus ævi et temporis auctorem (ex effectis enim et creatis, quæ ipse produxit, suppetit nobis copia imponendi ei nomina) et sicut magis Deum no minamus ævum a primo ejus opere facto; sic etiam ab lis quæ sunt secundum ævum, absolute Scholia. Vilam sapraquam divinam. Vita Dei est supra vitam hominum sanctorum et angelorum, quorum vita est divina, sicut scriptum est: Deus deorum, clc. (Psal. XLIX), et illud: Ego dixi, Dli estis, et Gilii Excelsi omnes (Psal. LXXX} ). Quod bonos, et deos facit. Tanquam principium participans principium omnium rerum, quod non potest participare neque in se participari, quia non potest fieri pars alicujus, quod est solus Deus, et tanquam principium imparticipatum, quia est for male principium participantibus in suo genere; ut per se bonitas, principium formale bonis non re, sed ratione separatum a bonis, qui participatione bonitatis creatæ dicuntur et sunt formaliter boni, por se vita, principium formale viventibus, non re, (a) Plato, in Timæo. sed ratione ab eis separatum qui participatione vitæ creatæ, quæ donum Dei est, et perfectio ab eo ma nans, dicuntur et sunt formaliter viventes: et si militer in reliquis hujusmodi principiis secundum uniuscujusque principii naturam et ordinem, ex S. Thoma. Et sicut magis ærum. Sicut Deus dicitur ævum, qui est auctor ævi, et eorum in quibus ten ditur ævum; sic dicitur per se esse, per se vita, per se sapientia, et similiter in aliis, quia est cau sa in creaturis per se esse, per se vitae, et simi lium, quæ sunt dona ejus, in quibus versatur ævum; non enim fuit tempus, cum non essent hæc, quæ cum ævo cœpta sunt (siquidem fuerunt in angelis), quæ cogitatione nostra sunt absoluta et abstracta

muin effecta sunt, et per hæc effecta extrema, ut si quis in minimis creaturis videat nubes prius ex sistere quam pluviam, et per nubes Deum pluere; et sicut motus exsistunt propter mobilia, et nubes propter pluviam, ad eumdem modum substantiæ creationes propter substantias, et vitæ creationes propter vitas, et deificationis creationes propter deificata, omne autem quod propter causam est et movetur, ortum quoque habere demonstratum est. Ponit autem Dionysins esse Deuin auctorem per se bonitatis, et per se divinitatis, similiter nt actio num et motionum Dei Deus est auetor, divinitates vero inferiores intellige angelorum, et hominum justorum, rursus vero intellige, interpretatum esse apertissime Dionysium declarare hæc nomina, do num a Deo profectum, et pulchri in ea quæ foris sunt, effusionem; declarare, inquam, motum et actionem Dei, tanquam effectionem et creationèm ipsius Dei. De potestate, sine virtute, et justitia; el quod a potestate infinite polenti, el a justitia, per se po testas, et per se justitia productæ sunt et effeciæ; et quæ in eis proprietates. nominamus dico a per se esse, et a per se vita, esse; hoc tantum differunt, quod hæc quidem pri et a per se sapientia, nec enim hæc dicuntur simı pliciter absoluta, sed alicujus esse aliquid, idcirco primo esse dixit, quæcunque ejusdem ordinis cum avo, absolute dicuntur, quomodo enim per se ex sistit ævuni et tempus, nisi considerentur in iis quæ ævum agunt et tempus? Aliter etiam héc patet, si enim Deus omnium quæ sunt, effector est, multo magis eorum quæ prima sunt, ab iis igitur que sunt, et potissimum quæ prima sunt, tanquam omnium auctor nominatur. Quia vero vult magis quod dicit, explanare, valde dilucide quæ hæc in dubium venerunt, solvit: et aggressus ea quæ sic absolute dicuntur ónápęsıç, id est, es sentiæ. Primam, et quæ maxime quodammodo vi detur substantia, non substantiam aliquam, inquit, divinam aut angelicam dicimus per se esse, quæ sit causa ut omnia sint; si autem antiquius, et primum ex donis, quod quia est et participatur, alia dona sunt et dicuntur, non est neque divina nec angelica substantia, imo nec causa ut sint omnia (solus enim Deus, qui est supraquam sub stantia, et principium, et essentia, et causa est ut sint cuncta quæ sunt, et idipsum simpliciter esse), in quali tandem ordine ea quæ sic dicuntur magis principialia, ponemus? Et si non sunt causæ eo rum quæ sunt, nec item erunt effectricia horum, quod si non efficiunt ea quæ sunt, neque sunt fa cultas nec operatio Dei effectrix et creatrix uni versi, relinquitur ut sint hæc habitudines et ema nationes, quæ sunt cum fiunt tantum, sicut demon stratum est. Cum autem Dionysius horum con templationem dilatat: Nee aliam, inquit, divinita tem, quæ vitam pariat, dicimus, præter causam supraquam divinam omnium quæcunque vivunt, et per se vitæ caùsam; quod si non est alia causa viventium, nec alia divinitas quæ vitam pariat vi ventibus, nisi vita supraquam divina, et substantia supraquam substantia: et ipsum singularissimum et splendidissimum unum, et hoc est sola cause omnium, evidens est quod hæc quæ primo et prin cipialiter sunt, et effecta tantum, nihil eorum quæ postea sunt, tanquam causa efficiunt: idcirco bo nus Deus eorum ipsorum quæ prima sunt, effector dicitur, deinde eorum quæ universe (a) partici pant, postea eorum quæ in parte: sic demonstrat solum Deum esse cansam omnium, sive pri ma dicuntur, sive universe, sive in parte; et sive sic participata dicuntur, sive participantia, quod si idem et solus auctor est et participantìuin et participatorum, evidens est si participantia creaturæ sunt, et participata penitus creaturas Magnus Dionysius cap. octavo De divinis nomi nibus, ait: Et quod Deus deificationis princeps su pra ominem potestatem fértur, ét omnem potesta tem, quoniodocunque est et excogitatur, exsuperat; non puto ullum ex iis qui in Scripturis divinis alti sunt et educati, ignorare, multis enim in locis Scrip tura et dominationem ipsam esse tradit, et ab ipsis supra cœlestíbus potestatibus separat. Quomodo iġitur theologi tanquam potestatem laudant, quæ extra omném potestatem posita est? aut quomodo in ea nomen potestatis accipiemus? Dicimus igitur Deam esse potestatem, ut qui præhabeat in se, et supraquam habeat omnem potestatein; et ut om nis potestatis auctor, et ut omnia inflexibili et in eircumscripta potestate producens, et ut auctor ip sius per se esse potestatem, vel esse universam, 'ant singularem alicujns potestatem; et ut infinite potens, man solam eo quod omnem potestatem pro ducit, sed quod est supra omnem potestatem, et supra ipsam per se potestatem: et quod supra po test funninerabiliter infinitas añías potestates pro ducere; et quod infinitæ, et infinito numero pro drucke potestates numquam queant hebetare aut re tundere supraquam infinitatem effectionem pole statis ejus potentificæ, hæc igitur potestas Dei in finite potens, in omnia quæ sunt, meat el progre ditur, nihilque eorum quæ sunt, omnino nudatum Scholia. a rebus exsistentibus, non tamen simpliciter abso luta et abstracta, quia in re participantur ab exsis teatibus, et sunt effecta a Deo, a quo pendent, std hæc magis adhuc ex cap. 7 decadis 7, deo. 8 cap. 4, ffcebit intelligere. (a) Universe, ut vita omnium viventium; in parte, ut vita hominum aut angelorum, etc.

est, quin aliquam potestate» habeat; quin potius ▲ quod infinitæ potestates in infinitum productæ potestatem habet vel intelligentem, vel ratiocinan tem, vel sentientem, vel viventem, vel propriam substantiæ; et ipsum esse, si fas est dicere, potes tatem habet ut sit, ab ipsa supra substantiam po testate; et ut semel dicam, nihil est in universum, quod omnipotentis tutela, et conservatione divinæ potentiæ privatum sit, quod enim universe nullam habet potestatem, nec est, nec quidquam est, nec est funditas 'ullus ejus situs. Et rursus idem in eodem 'capite: justitia autem rursus laudatur Deus, quod omnibus, ut dignum est tribuat et congruen tem modum, et pulchritudinem, et compositionem ordinis, et dispositionein; et omnibus dispertiat, et singulis ordines præstituat secundum veram et justissimam præscriptionem, et omnibus suæ cujus que actionis auctor sit, omnia enim divina justitia ordinat, et suis terminis definit; et omnia ab om nium mistione et confusione libera servat; omni bus, qnæ cuique conveniunt, et ut quodque dignum est, dona largitur. Ex his autem jam patet, quod potestas Dei potestatis effectrix, quæ omnem exsu peral potestatem, quæ est unum, et supraquam substantia, quæ omnem potestatem in se præhabet et supra habet, hæc omnem potestatem et generalem, et in parte, et ipsam illam per se potestatem cogi tatione abstractam, ex iis quæ non sunt, secundum suam inflexibilem et incircumscriptam potestatem producit, et facit exsistere: et ex ipsa emanatione, quæ in universo cernitur, suppetit nobis facultas nominandi Deum potestatem. Idem etiam celebratus est a nobis nomine justitiæ, non quod ipse sit co gnitus justitia (hoc enim neque effari nec. În telligere possumus, sicut magnitudinis ejus non est finis, et intellectus ejus non est numeras) sed co gnoscitur justitia ex justitia quam produxit nobis, imponens singulis rebus ordinem et descriptionem, et cætera omnis justitiæ pondera. Ex his etiam potest quis percipere proprietates, cernitur enim, quemadmodam in quæcunque pervadit, ibi potes tas ejus versatur, et si fas est dicere ipsum esse, et quod est universum esse, ut sit, potestatem ha bet ab ipsa potestaté, quæ supraquam substantia est, igitur esse, opus est potestatis; sed non ipsom esse potestas est, verum tanquam in subjecto est potestas, præterea inest proprietas supraquam posse, siquidem potestas supraquam potens Dei, qui est supraquam substantia, indidit nobis intel lectum possibilem, ut qui eum producit et creavis, sit supraquam potens ad producendum alias potes tates diversas ab iis quæ sunt, infinite infinitas, et creationem supraquam infinitam potentificæ pote statis ejus retundere nunquam possunt. Si igitur potestas ostensa non haberet potestatem has pote states recipiendi, nunquam promitteret Dionysius, infinitas illas potestates a potentifica potestate pro ductas non posse actionem ejus obtusam reddere, quare evenit, ut potestas bono appropinquet (a), quod enim in universum nultam potestatem babet, nec est, nec aliquid est, nec prorsas situs ejus est idcirco eisdem finibus metimur potestatem, et id quod est, nec porrigitur potestas in ea quæ non sunt, sicut bonum porrigitur, eadem autem est proprietas nominum justitiæ, salutis, et redem ptionis, justitia enim Dei supraquam potens, quæ justa est, et justitias diligit, uniuscujusque eorum quæ sunt, ordinem definit, et producit, et ponit secundum propriam actionem: et secundum su praquam infinitam justitiam suam unicuique justi tiæ ab ipso productæ virtutem indidit, reddentem omnibus pro dignitate; vel propriam actionem par tium animæ, vel mediocritatem inter plus et minus, vel appetitum tribuentem æqualitatem; vel rursus habitum prospicientem utilia in commune, vel scientem eorum quæ sunt tribuenda, et quæ non tribuenda; vel neutrum, et ut semel dicam, nihil reliquit sine honore justitiæ a se productæ; quin potius omnes capillos capitis nostri numerat, et pas serem duorum assium non sinit incidere in laqueum sine justissima voluntate sua: et injustitias no stras, quæ dicuntur, convincit esse aberrationes nostrorum desideriorum, cunctos vero justitia sua implet. et nihil eorum quæ sunt, in re ulla justa ejus salute et conservatione privatum est, unde videtur mihi valere illud pervulgatum: Injuriam quidem facere omnes, nulli vero injuriam fieri. De vita, et de sapientia, quæ in Deo est, et quod ipsa vita et sapientia et Deus est auctor et creator per se vitæ, et per se sapientiæ; et quæ horum nominum proprietates◆ Dionysius cap. sexto De divinis nominibus (b). Nunc, inquit, laudanda nobis est vita æterna, ex qua per se vita, et omnis vita manat; et a qua vivere in omnia quoquo modo vitam participantia, conve nienter unicuique disseminatur. Itaque vita, alque immortalitas immortalium angelorum, et illud non posse capere interitum perpetuitatem angelicæ vi tæ, ex ipsa et propter ipsam est et subsistit, quam obrem semper viventes et immortales dicuntur; et rursus non immortales, quia non e̟se habent ut Scholia. Cognoscimus quidem Deum esse justum, et esse ipsam justitiam; non tamen cognoscere pos sumus qnod quid est ejus, id est, quidditatem ejus, quam vocant, esse justitiam, ut enim scire possu mus de Deo quod est, sic non potest comprehendi quid est. Si fas est dicere, Quia non proprie dicitur, quod esse sit, sed quod ver esse aliquid sit, rie S. Thomas. (a) Potestas appropinquat bono, quia nihil est expers bonitatis, ita neque potestatis. (b) Vide epist. 2 Dionysii ad Caium.

t;umortales sint, et perpetuo vivant, sed ex vivifi- mundi, que apparet, et vocem fere per ea quæ ca, et omnis vitæ effectrice et conservatrice causa, et sicut dicebamus de eo qui est esse ævum ipsius per se esse, sic etiam hic vita divina est per se vitæ vivificatrix et effectrix, et largitur pri mum per se vitæ, esse vitam; et omni vitæ, et cuique vitæ, esse unamquamque apte ad naturam suam; et (quod divinius est) nos totos, animas dico, et corpora, ad perfectam et immortalem vi tam translaturam se promisit, id quod antiqui tati quidem præter naturam esse videtur, mihi vero et tibi et veritati divina res, et supra natu ram; supra naturam nostram dico, quæ videtur, non autem illam omnipotentem vitæ divinæ, huic enim, ut quæ sit omnium vitarum, et earum præ sertim quæ diviniores sunt, natura, nulla vita est præter naturam aut supra naturam. Quædam itaque adnotans hic S. Maximus, Euvoxix.hv, id est, conti nentem causam vocavit, inquit, vitam divinam, ut pote quæ non solum vitam in rerum natura creaverit, sed quæ vitam contineat et conservet, ut duret et permaneat, et rursus in eisdem: Hanc vitam, inquit, secundum substantiam fabricatus Deus, ad immor talitem angelis et animis nostris effecit. Rursus idem Dionysius in septimo capite De divinis nomi nibus: Hanc igitur rationis expertem, et amentem atque ſatuam sapientiam superlate laudantes, di ximus omnis mentis et rationis, omnisque sapien tiæ et intelligentiæ causam esse; et ipsius esse omne consilium, et ab ea omnem scientiam et in telligentiam proficisci, et in ea omnes thesauros sapientiæ et scientiæ absconditos esse; etenim convenienter iis, quæ antea dicta sunt, causa su praquam sapiens, et omnia sciens per se sapien tiæ, et totius sapientiæ, et partis effectrix est. In hujus capitis adnotationibus S. Maximus: Omne, inquit, participatum antiquius est iis quæ sunt ex ipso, quare Deus et ævum et tempus proprie no minatur, ut qui sæcula et tempora fecit, sic igitur et in vita et in sapientia dicendum est, quia ea rum est auctor. Et rursus idem: Quia, inquit, in sapientia Dei non cognovit mundus per sapientiam Deum; per sapientiam, inquam, quæ in concen tu et ordine creaturæ apparet et cernitur. Imo et magnus Basilius in principium Proverbiorum, et denique in illud, Dominus creavit me principium viarum suarum": Loquitur, inquit, de sapientia "I Cor. 1, 25. Prov. VIII, 22. ** Psal. xvIII, cernuutur, amittit, quod scilicet a Deo factus sit, et non fortuito tanta sapientia ea quæ effecta sunt, decorat; ut enim, Cæli enarrant gloriam Dei, et opus manuum ejus annuntiat firmamentum ", enarrant, inquanı, sine voce; quia non sunt voces, neque sermones quorum non audiantur voces co Tum: ad eumdem modum sunt quidam sermones sapientiæ antiquitus editæ, quæ ante alia in fabri catione mundi cum creatura conseminata est; hæc tacens, suum conditorem et Dominum clamat, ut per eam ad cogitandum eum qui solus est sapiens, te referas. Ex quibus liquet, quod vita, quæ in Deo est supraquam unite, et sapientia, et scientia, et mens, et verbum, et intelligentia ex nihilo creat ipsam late patenter, et cum creatura conditam per se vitam, et per se sapientiam; et ea quæ se cundum ipsam per se vitam vivunt, et sécundum ipsam per se sapientiam sapiunt, et omnem aliam vitam, et sapientiam, quæ in iis quæ sunt, reperi tur, atqui patent etiam proprietates, vita enim ten ditur in viventia tantum; et immortalitate quidem præditis species vitæ, et subjectum efficitur; præ ditis vero corpore efficitur continuata motio cor poris; sapientia vero minus late patet, quam vita, siquidem in ea tantum porrigitur, quæ sapientiam habent, atque in angelis quidem immortalibus æque patet vita et sapientia; in iis vero quæ sentiunt ten ditur solum vita; in easolum porrigitur sapientia, quæ ratione prædita sunt; et in his non omnes sapientiæ participes sunt, sed qui amatores sapientiæ fuerunt vel propter studium divinitus incensum, aut pro pter sinceram disciplinam, aut propter utrumque. Præterea, viventia quidem natura sortita sunt vi tam; qui vero sapientiam habent, idonei et studio scientiæ dediti fuerunt, deinde sapientia ejus par tis animæ est, quæ in contemplatione versatur; vita autem habitus est substantialis congenitus sine in termissione operationis iis quæ apta sunt ad reci piendum eum, quantum recipi potest. De pace, et parvitate, et magnitudine, et statione, et molu, et de altero, et de similitudine: et quod hæc in Deo una pax sint; extra Deum autem ut ab eo facta, diversa sunt; et quæ eorum proprietates. Magnus Dionysius cap. 11, De divinis nominibus 47 ibid. 2. Scholia. Et sicut dicebamus de eo qui est, esse ævum ipsius per se esse. Hoc dixerat cap. 5, cum dixit, cntium ævum, sicut autem est secundum causam tempus, et ea quæ fiunt subjecta tempori; sic est etiam secundum causam ævum, et ea, in quibus est ævurn. Antiquitati. Antiquitatem vocat stultam et fatuan opinionem gentilium, ut S. Maximus nola tum reliquit, itaque non antiquis simpliciter, sed fatuis antiquis visum esse hoc dicit. Neque sermones. Sic etiam intelligi potest hic locus Scripturæ, scilicet nulli usquam sunt bomines. quacunque lingua et sermone loquantur, qui non audiant et percipiant, quid dies et noctes sua illa composita et rata mutuæ successionis vicissitudinė prædicent et declarent, nempe notitiam Dei, qui omnia fecit, moderatur, et regit. Est autem con structio verborum idiomatis Græci: Non sunt lo quelæ, neque sermones, bominum scilicet, quorum non audiantur, id est, a quibus non audiantur vo ces eorum, dierum scilicet et noctium; sic intelle xit Eusebius Cæsariensis in Commentariis suis eru ditissimis.

De ipsa igitur divina pace, et silentio, quam san- nem ejus unitam, et uniformes emanationes mul ctus Justus vocat &ółɛyklav, id est, insonantiam, el axivnelav, id est, immobilitatem ad omnem ema nationem, quæ noscitur, quidnam est, et quomodo Deus quiescit, et silet, et quomodo in se et intra se est, et totus secum est supraquam unitus, et nec in se ingrediens, et se ipse multiplicans, deserit unionem; quin potius ad omnia egreditur, totus intus manens propter excellentiam unionis omnia exsuperantis, neque dicere, neque cogitare ulli eo rum qui sunt, fas est, neque possibile. Sed cum hoc alioqui eloqui non possimus, nec intelligentia assequi, ad ipsam tamen divinam pacem ut ultra omnia positam sursum evecti, participationes ejus, quæ intelliguntur et nominantur, idque quantum homines, et nos præsertim qui multis bonis viris impares sumus, consequi possumus, attendamus. Ac primum quidem dicendum est hoc, quod per se pacis, et pacis in universum consideratæ, et in parte, effector est Deus, et quod omnia inter se mutuo conjunctione ipsorum non confusa commi scet; qua conjunctione cohærentia sine divisione et distantia, singula tamen secundum propriam spe ciem pura consistunt, non turbata per concretio nem contrariorum. Et paulo post: Et est, inquit, perfecta illa pax uniuscujusque proprietatis imper mistæ conservatrix, per providentias suas pacis Jargitrices, omnia inter se ipsa et cum aliis sine se ditione et confusione custodiens. Quid autem dica tiplicis fœtus in omnia. Et iterum: Similem vero Deum si quis dicat, ut eumdem, et ut totum per totum sibi unite et impartibiliter similem, non est improbandum nomen divinum similis. Theologi vero Deum, qui est supra omnia, quatenus ipse est, nullius similem esse aiunt, sed ipsum divinam similitudinem dare iis qui ad eum convertuntur et, quod admirabilius est, quod nibil 'simile ejus est dicit Scriptura; etsi non repugnat hic sermo similitudini, quæ cum Deo est, eadem enim et si milia et dissimilia Deo dicuntur: similia quidem secundum imitationem, quæ esse potest ejus, quam nihil potest imitari; dissimilia vero, quatenus effe ctus infra causam.sunt, et infinitis mensuris, et quæ conferri non queunt, ab ea distant. Item Quid vero de divina statione, vel de sede dicimus? Ipse enim est omnis stationis, et sedis causa, qui est supra omnem sedem, et stationem, et in ipso cuncta ex bonorum cuique eorum convenientium statione consistunt, et custodiuntur, ne ex bono rum convenientium statione excutiantur. Quid au¬ tem, cum rursus theologi ad omnia progredi et mo veri dicunt immobilem? an non ut Deum decet, hoc intelligendum est? Moveri namque pie intelli gendum est pro eo quod est, facere Deum ut con cta sint, et continere omnia, et ómnibus modis om nibus providere, et omnibus adesse tum complexu omnium quæ sunt, sine habitudine conjunctionis, mus de charitate Christi erga homines, quæ pa- tum per providentiam omnia circumeundo, et in cem effudit? 'Ex qua non jam nobiscum, neque cum aliis inter nos, neque cum angelis pugnare discamus, sed potius cum ipsis divina pro viribus operemur secundum providentiam Jesu, qui omnia in omnibus operatur ", et pacem facit, quæ verbis explicari non potest, et quæ a sæculo prædestinata est; qui reconciliavit nos sibi in spiritu “, et per ipsum, et in ipso, Patri, et rursus idem cap. 9, de eisdem divinis nominibus: Hæc magnitudo, in quit, et infinita est, et quantitatis et numeri ex pers; et hæc magnitudo est excellentia secundum effusionem absolutam et supraquam extensam ma gnificentiæ non comprehensæ. Idem etiam atque omnium causa est parvum; nunquam enim formam parvi reperies non participatam. Sic igitur in Deo accipiendum est parvum, ut in omnia, et per om nia expedite means, et operans, et pervadens usque in divisionem animæ et corporis, compagum quo que et medullarum, et cogitationum cordis ", imo Omnium quæ sunt; non enim est creatura ulla in visibilis in conspectu ejus, hoc parvum est sine quantitate, sine numero, sine inhibitione, infini tum, incircumscriptum, omnia comprehendens, ipsum a nullo comprehendi potest. Rursus idem Nunc autem divinam diversitatem cum dicimus, ne suspicemur variationem quampiam in eo qui idem est, et supraquam immutabilis; sed multiplicatio omnibus operando. Ibidem sanctus Maximus: Quod, inquit, semper est idem, et absolute est, in sola causa omnium effectrice cernitur, quæ creaturis largita est, ut in eodem statu permaneant, et ut ea quæ contrarie, vel alio modo habent, inter se coa gmentata sint, eodem igitur modo omnia, etiam quæ non manent in eadem natura, in Deo cernun tur esse; siquidem omnium quæ sunt, eodem modo, id est similiter, est auctor Deus. Ex quibus fit manifestum, quod pax, et magnitudo, et parvitas, et statio, et motus, et idem esse, et diversum esse, et similem, et dissimilem, hæc omnia una pax sunt in Deo, idcirco et hic, et alias clare dictum et de monstratum est a Dionysio, alia, et contraria, om nia eodem modo et unite, et nulla duplicatione in Deo esse; tamen ab ipso producta, variata esse, ab, ipsis emanationibus diversitatem nacta. Est ig tur Deus, ut prius demonstratum est, sicut sub stantia, quam neque verbis exprimere, nec eloqui, nec cognoscere possunius, sic etianı divina ejus pax, præterea sapientia ejus, et vita ejus, et quæcunque alia absoluta, et quæcunque nunc in ipsa videntur secundum contrarictatein efferri. Laudamus autem hanc secundum participationes ejus intellectas el nominatas, id est, laudamus ab iis quæ produxit, quæ sub intelligentiam cadunt, et quæ sub sensum, quibus nos éx iis quæ videntur, instructi, ad co "Cor. XII, 6. "II Cor. v, 18; Ephes. 11, 18. " Hebr. IV, 12.

gitationem magnorum donoram ejus deducimur, nominat, quia præbet nobis similitudinem, non ipsas per se primum actiones animo versantes, ut si quis primum creaturam, vel mundi fabricam ipsam per se cogitet, velut actionem Dei et motum intuens, deinde rationem ad producta et creata re ferat. Consentiens autem secum idem Dionysius in singulis horum nominibus per omnia, sicut in aliis, ∙ita et nunc nomina ponit cum adjunctione defi niente, quod scilicet per se pacis, et per se ma gnitudinis, et per se similitudinis, et aliorum, et eorum quæ contrarie proferuntur, ut per se dissi militudinis, per se diversitatis, et eoruni quæ sunt, tola, et quæ eorum partes, auctor est Deus, causa el effector; per omnia eodem tenore et forma de monstrans et universa producta esse, et unum tantum eorum omnłum principium et causam esse, unum scilicet, quod est supraquam substantia, quæ est illa beata et trium personarum natura. Ut autem ex iis quæ posita sunt, proprietates etiam percipiamus, est quidem pax divina, quæ diversa nectit in anum (dicta est enim congregatrix et col Eigatrix illorum etiam, quæ maxime diversi generis et naturæ sunt) multa in temperamentuin commi scens non confuse, neque permiste; sed servans in singulis universitates, in unum mentis simplicem conceptum reducit Deinde hæc divina pax ve luti unionem multiplicium et diversarum vocum et sonorum instar concentus et symphoniæ pulcherri me conficit, nihil ex gravi aut acuto demutans, sed potius manent secundum naturam sine confu sione aptalam, ut ingeneretur copulatio supraquam cogitari potest, amatoriis quibusdam illecebris, vel nescio quid divinius dicam, in unionem redacta, consentanee etiam nos divina nomina, quæ in illo uno, quod est supraquam substantia, contraria esse videntur, huic divinæ paci attribuimus; et magnitudinem ad parvitatem referentes, in unam pacem contulimus, magnitudinem quidem definien tes, qua non queat major moles reperiri; parvita tem vero, qua non possit misor; per utrumque nomen, pacem ad infinitum Deum revocantes. Quid enin qajus substantia infinita? aut quid rursus hac senius, quæ tota per pulviculum insecabilem perivent? Item etiam simile arbitramur cui est si militude communionis cum alio vel in coloribus, vel propensionibus, vel moribus, et medis, vel in gubernationibus rerum, vel in alio, ut aliquis po test conjicere similitudinem comparentem: dissi mile vero, cujus nulla est similitado secundum ra tiones et modos nobis notos, desiderium tamen now. minis Dei, que tenemur, in una pace congregavit hæc, et laudans similitudinem Dei, similem nobis * Luc. vi, 36. quod ipse fat nobis similis (nulla enim effectis cum effectore similitudo, cum infinitis et immensis mensuris et intervallis illa ab auctore absint) sed potius, sicut diximus, quia ipse est effector per se similitudinis, qua nos Deo efficimur similes: Estote enim, inquit, misericordes, sicul Pater vester cœle stis *¹; idem vero est etiam dissimilitudinis auctor, quia unicuique eorum quæ ab eo facta sunt, proprie tatem indidit, ut nunquam quandiu singula ordinata sunt, inter se conveniant. Si autem nomen ejusdem et diversi Deo attribuimus, ex iis quæ produxit et donavit sumimus. Est quidem tautótηs, id est identitas, conspiratio et consensus universitatis rerum cum uno mundo, el generatio penitus di stantium, summas eorum qualitates similiter reti nens et eadem affectio diversarum naturarum, et dissimilium partiuin, est autem rursus diversitas multipartita distantia eorum quæ ab una radice in infinitum tenduntur, et variatio omnis generis in partibus et membris uniuscujusque, et multiplex ac varia multitudo creationis formarum; sic quoque stationem Dei laudamus ab iis quæ et collocavit, et firmavit, et quibus locum manendi dedit; et mo tain rursus laudamus, quod ipse cum sit alioqui immobilis, et declinare non possit, nec ulla in re, aut modo moveatur, neque mutetur, ant varietur, voluntate tantum omnes species et formas motuBN produxit, et renovavit, emittens eas una omnino pace, concentu, et concordia, quando oportet emit tere; et rursus ad se revocans ipsa sua per se pace secundum unam', et nunquam intermissam operationem. De omnipotente, susceptore, adjutore, et de aliis nominibus, quæ de Deo dicuntur, et sunt corum quæ dicuntur ad aliquid: et de divinitate, et si inilitudine, et habitudine, quæ in deificatis, et imitantibus, et similitudiuem capientibus di cuntur secundum imitationem, et similitudinis in formationem, et habitudinem Dei, qui est omni habitudine solutus, et onmem imitationem superal, et de deificatione secundum habitudiuem, et de iis quæ dicuntur ut excellentiam declarent, ut rex regum, Deus deorum. Gregorins Nyssenus in confutationibus Eunomii libro secundo Reperitur, inquit, nihil aliud signi ficare in divina potentia nomen omnipotentis, quam referri aliquo modo ad aliquid operationem con tinentem imperio et dominatu ea quæ in creatura mundi contemplamur, hoc enim vis, quæ in học nomine cernitur, demonstrat. Et sicut nunquam esset medicus, nisi propter ægrotos; neque rursus misericors nominaretur, aut miserator, et similiter Scholia. Album, et nigrum, et reliquas species coloris iu unuin conceptuin simplicem coloris cum iners re lucit, universitatem generis in eis servat, neque enia convenientia in universitate generis, confundit species; neque diversitas speciei tollit convenien tiam in universitate; sed hæc consensio in con centus a pace divina proficiscitur.

in aliis ejusmodi, nisi esset qui miseratione et secum infert? et refrigeratio refrigeratum, et refri misericordia indigeret; sic etiam nec omnipotens, nisi omnis creatura dominante, et in eo quod est, eam conservante indigeret. Ut ‘medicus igitur, ei qui curatione indiget, adhibetur; sic omnipotens ei, cui opus est teneri dominatu. Et sicut bene va lentibus non opus est medico, sed male habentibus; sic consequenter recte dici potest, eum in quo na tura aberrare et labi non potest, non indigere alio a quo teneatur. Et magnus Dionysius, in epist, se cunda ad Caium: Quomodo Deus, qui est supra omnia, est supra principium divinitatis, et supra principium bonitatis? scilicet si divinitatem et bonitatatem intelligas esse donum ipsum, quod deos et bonos facit, et ipsam imitationem quaın assequi non possumus, Dei et boni, qui est supra qħam Deus, et supraquam bonus qua dii et boni efficimur. Etenim si hoc est principium, que deifi camur, et boni efficitur, qui est omnis principii supraquam principium, etiain est supra divinita tem et bonitatem, hoc est, supra principium divi nitatis, et principium bonitatis. Quia enim non est imitabilis, neque haberi potest, antecellit imisation nibus et habitudinibus, et eis qui imitantur, et hia bitudines participant. Magnus Athanasius in libro De incarnatione Verbi Dei: Deo igitur, inquit, non est timilis Filius Deus, sed unum et idem, sicut scriptum est: Ego et Pater unum sumus: divi nitatem interpretatus est unitatem; divinitatem vero non qualis est eorum, qui facti sunt dii: si quidem banc illi opponens, Deus, inquit, est non sicut homo ad similitudinem Dei factus, et Dens nominatus propter similitudinem. Et Gregorius Nyssenus in quodam libro ex suis confutatoriis contra Eunomium: Et si inimicus Domini Dominum nominet Deum, nititur comparare illum cum divi nitate Moysis. Sanctus Maximus in scholiis Diony sii, Recte, inquit, dixit divinitatein supra omnem bonitatem, et divinitatem; inferiores igitur divini tates intellige angelorum, et hominum justorum. Sanctas Joannes Damascenus, libro πt De fide or thodoxa, cap. 12. Natus, inquit, ex Virgine, egres sus autem Deus cum carme assumpta, jam ipsa ab ´es deŕficata, simul ut producta est, et esse cœpit ita ut simul hæc tria essent, assumptio, exsisten tia, deificatio ipsius ab ipso Verbo facta. Rursus sanctus Maximus in disputatione contra Pyrrhum Sicut inflammatio inflammatum, et inflammantem * Joan. x. 30. gerantem, et visio visum, el videntem; et inte!il gentia intellectam rem, et intelligentem (non enim potest habitudo sine habentibus habitudinem dici, aut intelligi), sic, ut consequens est, defficatio deifi catum, et deificantem secum inducit. Idem: Opor tebat, ut vere dicam, eum qui est auctor eorum quæ secundum naturam sunt, esse etiam auctorem deificationis secundum gratiam. Idem iterum: De monstravi, inquit, divinam potentiam, quæ supra substantiam est, efficere deificationem eorum qui secundum gratiam deificati sunt. Gregorius Theo logus, in oratione postquam factus est presbyter Solitudinem, inquit, maxime omnium amplexus suth, el tanquam adjutricem et parentem divini ascensus et deificam vehementer admiratus sum. Rursus magnus et divinus Dionysius, cap. 10, De divinės nominibus, aft: Dicitur autem omnipotens Deus, ut omnia dominatu suo tenens, et qui iis quæ gubernat, præest non mixte et ut omnibus de siderabilis, et amabilis; et cunctis juga voluntaria imponens et dulces parturitiones amoris divini, et omnipotentis, et insolubilis ipsius bonitatis. Gregorius Nyssenus; in primo libro contra Euno mium Alia, inquit, nomina tantum significant quod est ad aliquid utite, ut adjutor, defensor, et susce ptor, el quæcunque hujus significationis reperian tur, quibus si adimas egenteni ope, vacua et oriosa fuerit vis, quæ in ipso nomine cernitur. Rursus Dionysius cap. 12, de eisdem divinis nominibus Qnia, inquit, auctor omnium secunduin unam ex cellentiam universa exsuperautem est supra quam plenus, sanctus sanctorum, et allis ejusmodi nomi nibus laudando nominatur convenienter causæ su perfmenti, et excellentiæ eximiæ, ut si quis dicat, quanto antecelhunt sancta, aut divina, aut dominan tia, aut regia iis quæ non sunt talia, et rursus ipsæ per se participationes participantibus; tanto ante cellit omnibus quæ sunt, qui est supra omnia, omnibus participantibus, et participationibus, qui est causa non participata. Sanctos autem et reges, atque dominos, et deos vocant Scripturæ principa ¡liores in unoquoque ordines. Quod quidem cum sanctus Maximus adnotat, principes qui inferiori bus præsunt, ait vocari secundum excellentiam sanctos, et dominos et reges, et deos; sicut et inter homines ii qui sunt excellentissimi, sic appellantur. Ex quibus efficitur manifestum, aliam quidem si Scholia. Ipsam imitationem Dei. Imitatio Dei vocatur deificatio, quia non deificamur, nisi imitando Deurn; deificatio ipsa, quæ dici solet per se deificatio, est donum Dei, et principium nostræ deificationis a Den don tum nobis. Deus igitur est supra hujusmodi principium formale divinitasis doifica, qua tanquam done Dei doiticamur ab ipso Deo; et similiter supra principium bonitatis, qua tanquam dono Dei boni ellicimur ab eo. Non mixte,quia non opus est, ut se veluti cum re bus et negotiis misceat ad cognoscendum ea, ut tule et cante guhernet, sicut necesse est homini; alioqui non poterit solus sufficere gabernationi. Juga. Juga voluntaria vocat apperitus naturæ, ut cuique converrit, insitos, tanquam leges impositas, quibus omnis natura libenter et sponte sua paret et nulla resistit, nec obedientiam detrectat. Et qua hujusmodi appetitus, et impetus insiti, et inclinatio nes tendant ad amandum sumnum bonum, quod varie participant, idcirco ejusmodi inclinationes dicuntur a Dionysio divinum amorem parturire, sig uti terra sole tepefacta fructus parturit.

dicuntur, proprietas est, ex æquo esse infra Deum, cum illis quæ participant, et sunt per se participa tiones, quibus et illa facta sunt. Præterea om nipotentia, susceptio, auxilium, et salvatio si in Deo dicuntur, sunt una pax, et quies, ac silentium; sin vero extra Deum, et tanquam enianationes in crea turas, ad custodiam, et tutelam, et auxilium, et susceptionem, et salutem productæ, in iis quæ cu stodiuntur, perficiuntur. Rursus, sanctitas, et do minatus, et regnum, et divinitas, absolute quidem in Deo dictæ silentium ejus sunt beatum, et súpra substantiam: extra Deum vero, proprietates acel piunt ad creaturam spectantes; illa, id est, sancti tas, liberatio est ab omni scelere et macula; do minatus firmitatem veram, et ab prolapsione libe ram exhibet; regnum est distributio omnis regulæ, et ornamenti, et juris, et ordinis; divinitas vero providentia oinnia contemplans, et similiter in aliis, si quis a moribus et actionibus Dei nomi nare pergat divinitatem quæ est supra quam ex promi possit sive affirmando sive negando, et supra quam intelligi, et supra substantiam. gnificationem præseferre ea nomina, quæ de Deo horum autem, id est, quæ secundum excellentiam dicuntur ad aliquid; aliam vero, quæ secundum exsuperationem efferuntur: atque illa quidem ali quando supervacua esse et otiosa perfecto opere, ut antea, et nunc demonstratum est; hæc vero, quæ secundum exsuperationem, semper eodem modo excellentiam declarare, atque illa quidem evidens indicium ostendunt in fabricatione uni versi. Septimo enim die, inquit, requievit ab omni bus operibus suis; quare cessavit a creatione cœli, solis, stirpium, animantium, ut universe dicam, ab universo opere quod patrarat propter opus enim dictus est tune Deus fabricator mundi. Est igitur semper fabricator mundi Deus, sed tanquam jam fabricatio mundi desierit; sicut et creator, qui non semper creat; et ad ridendum aptus, qui non sein per ridet, hæc autem est, quia solum est causa et effector Deus, infinitis enim et immensis intervallis effector effectis antecellit. Cum autem Dionysius exeellentiam in his ostendit, in duas partes divisit; in sancta, et non sancta, et in per se participatio nes, et in participantia. Et quanto, inquit, ea quæ sunt, iis quæ non sunt, antecellunt, et participa tiones participantibus; tanto Deus antecellit san ctis, et non sanctis; et per se participationibus, et participantibus. Excellentia igitur Dei æque perva dit in participantia, et per se participationes; et in sancta, aut divina, aut dominantia, aut regia, et in ea quæ non sant talia. Si autem Deus æque utra que excellit, quam rationem productionis habebunt quæ non sunt sancta, et quæ participant, eamdem habebunt sancta, et per se participationes, quod si illa sunt creaturæ Dei, et hæc igitur sunt creaturæ Dei. Apparent tamen hic etiam proprietates, illa enim, id est, participantia et participationes, propter finem, cujus causa, perfecta sunt, et eorum pro prietas est dici ad aliquid, aliquo modo se habere; 33 Gen. 11, 2. De æqualitate, perfectione, unitate, et quæ eorum in rebus proprietates. Magnus Dionysius, cap. 9 De divinis nominibus. Si quis vero,inquit, in sanctis Scripturis nomen,quo Deus nominatur idem, et quo nominatur justus, in nomine divino, quo nominatur æqualis, accipiat, di cendum est, Deum esse æqualem non solum ut ex pertem partium, et qui a recto declinare non possit, sed ut in omnia et per omnia æqualiter meantem, et ut per se æqualitatis effectorem, secundum quam æqualiter operatur similem omnium per ipsa inter se incessum (2),et participationem æqualiter partici pantium,ut quodque eorum aptum est et æqua Scholia. monstrare, illiusque infinitam sapientiam, potentiam et magnificentiam testari, verum etiam quæ nondum exsistunt, sed futura sunt, ipsa quoque rationem ordinis, subjectionis et obedientiæ illorum primo rum erga auctorem suum secutura esse: ita ut ni hil eorum quæ sunt futura, aut facienda, vel crean da, diversum ab iis quæ primum facta sunt, inve niatur: imo secundum seriem primis illis a potentia Dei omnium operatrice et gubernatrice impositam, or tum, et motum ac conservationem habitura esse usque ad præscriptum a Deo finem omnium; nihilque pròr Cessavit ab omni opere. Creare non solum signi ficat facere ex non ente, ut impius Eunomius tra debat; qui idcirco aiebat non jam animas creari sed generari, ex quo Deus requievisset ab omni opere quod creando patrarat; sed significat, etiam facere aliquid novum, ut notavit Nemesius, Adaman tius, lib. i, De homine: a quo genere creationis dicit cessasse quidem Deum, sicut scriptum est in Ecclesiaste (cap. 1): Nihil novum sub sole. Nec enim vel resurrectio corporum(ut ait Gregorius Nys senus hunc locum interpretans) aliquid novi erit, sed restitutio in pristinum statum; idcirco, inquit,sus reperiendum esse, quod alium ortum, aut motum, subjungit Ecclesiastes: Extra vetus nihil est, sic enim est apud LXX interpretes. Creari ergo ani mam non est. Hovum, sed tale quid, quale a principio factum est, cum fecit Deus hominemi, et secundum imaginein Dei fecit eum, sicut semper facit nihil varians. Desiit itaque creare primordia rerum, unde idem Ecclesiastes ibidem: Quid est, inquit, quod fuit? ipsum quod futurum est. Quid est quod factum est? ipsum quod faciendum; nihil novum sub sole. Significat enim (ut alius quidam Gregorius ait, vetus et elegans interpres Gra:cus cujus cognomen tum nondum reperi) non solum ea quæ a principio facta sunt servitutem suam erga auctorem suum de aut ordinem habeat, unde possit aliquis occasionem sumere dicendi: Hoc novum est. Hactenus iste auctor. Inter se incessum. In elementorum mistione. versatur hujusmodi æqualitas, quæ si non esset, non fierent generationes in mundo, si enim aliquod ex elementis exsuperet ac redundet, corrumpitur quod generatur. Ut quodque aptum est, et pro dignitate. Hoc dicit propter a qualitatem proportionis, sive quæ sunt natura fiant, sive per gratiam, ut non omnes æqualiter illuminantur a sole nec omncs æqualiter sanctifican tur, sed proportione, utapti sunt, aut digni habentur.

vita, et immortalis; et ut uno verbo dicam, omne dividua, nunquam deficit ubique unum, et hujus nimium et parum perfectionem corrumpit. Æqua litas ergo, et vita non deflexa a recto in substantiis quidem perfectionein efficit; in numeris vero totum æquale partibus; in qualitate præditis, scientia quæ excidere non possit. Deus autem, qui est per se per fectio, perfectionum effector est,tum perfectionis, cui ademptæ sunt multæ perfectiones tum per se perfectionis, quæ late patet, ad imitationem enim exemplarium divinorum, quæ supra substantiam sunt, produxit et perfecit,quæ hic absolute dicuntur unitas autem, quæ in omnibus obambulat, divino nomine unitatis decoratur, operans infinitas unita tes in generibus,in specie, in individuis, in partibus, in membris, et at dicam, quod plurimum valet, et potissimum est, in omnia se multiplicat, nos ad imitationem unitatis Dei, quæ est supra quam ignota ad unitates revocans, ut in multitudine unitatum, quæ ab ipso productæ sunt, efficiat ut nos a multis ad unum virtute divinæ unitatis conversi, facti unum, laudemus totam, et unam divinitatem, unam om nium causam, hoc per se unum, quod iis quæ sunt, aðnumeratur, principium efficitur cjus quod per se est, quatenus unum est, quod per se est licet non sit per se, sed ut accidens(2), hoc etiam in una quaque emanatione unum fit; et unum item com muniter in omnibus emanationibus, sive genera sint, ¿imiliter, sive species, eodem modo; sive in per se unius proprietas est, in quibus inest, mul ta ad se convertere. At vero pro expositione mate riaria contenti sumus iis quæ magnus Dionysius exposuit; quod si in quibusdam, cum ea recensere mus, aliquid variavimus, non fuit nobis propositum magis ordinate quam ille, recensere, absurdum e nim erat tam magnum solem ex adverso intueri, ut in hoc etiam verbis ejus utar (a). Dum capita con texuimus, quia hoc fuit a principio propositum, proprietates ex junctis, et continuatis collegimus, propter facilitatem, quædam contraximus, alia in alium locum transtulimus propter clariorem distine tionem. Inscripta vero est decas De proprietatibus, non quasi nobis aliquid abunde suppetat,quod ma gno Dionysio desit, sed potius ex iis quæ copiose dicta sunt ab eo, solum explanamus ubi oporteat pro prietatem considerare. Propositum vero est planum facere per omnia, solum esse causam universi divi nam trium personarum naturam, quæ est supra sub stantiam, et supra naturam, alla vero omnia, sive quæ dicuntur primum exsistentia, sive participatio nes, sive providentiæ, et dona divina, quia propter causam producta sunt, in effectis numerantur; suntque sicut effecta, generata et creata. Omnis enim effectio (ait maguus Basilius), par fit suis effec tis; et magna quidem effectio magnorum effecto rum est; parva vero parvorum DECAS SEXTA. DE APPARITIONIBUS DIVINI LUMINIS. Quod omne lumen sub sensum cadens ex Deo est, et quod sol imago est bonitatis ipsius. Dionysius, capite quarto, De divinis nominibus Sed quod in medio præter lapsum nos effugerat, cœlestium principiorum, et subterminationum causa est bonum, item substantiæ hujus cœlestis, quæ non augetur, neque minuitur, et penitus non variatur, et motuum cœlestis curriculi vastissimi non senantium, si ita loqui oportet, et ordinum stel larum, et pulchritudinum, et luminum, et infixio num earum, et multiplicis cursus vagantis quo Crumdam siderum), et duorum luminarium, quæ Scriptura vocat magna, circuitus, et eodem, unde profecta sunt, reversionis, quibus apud nos dies et noctes distinguuntur; et meuses atque anni de finiti ipsos motus temporis, et eorum quæ in lem pore sunt, círculo confectos distinguunt, numerant, ordinant, et continent. Quid autem dicatur de ipso met radio solis? summo enim bono lumen proß ciscitur, et imago bonitatis est; quamobrem nomine luminis bonum laudatur, tanquam appareat primum exemplar iu imagine. Sicut enim bonitas divinitatis quæ supra omuia est, a supremis et proxectissimis Scholia. Perfectio, cui adempta sunt multe perfectiones, ficat hoc loco Dionysius, ut quidam interpretati est perfectio non abstracta per intellectum a toto, et a parte; hæc enim multis perfectionibus caret; perfectio vero abstracta, et absolute considerata late patet, quia non est restricta ad totum, aut ad par tem, ut vita absolute considerata, quæ dicitur per se vita, huic nulla perfectio adimitur, sicut adimitur vitæ in genere, ut animalis; et vitæ in parte gene ris, id est, in specie, ut hominis, aut angeli, et multo uragis hujus kominis aut angeli quæ sunt individua. Per se esse, sicut per se vita, et per se uuum, et similia, est ens per accidens, quia solum per abstractionem exsistit in mente. Principiorum et subterminationum. Non sigui (a) Cap. 3 De divin. nom. in flue. sunt, corpora cœlestia esse principia agentia eorum quæ ortum et interitum capiunt, et discerni res se cundum eadem corpora; non loquitur hic de hu jusmodi principis, sed de principiis et terminatio nibus orbium cœlestium, quos fecit Deus bonitate sua globosos, in qua figura idem est principium et terminus, sive finis; non diail &monsparteis, id est, terminationes, sed nonspatwo, id est, subterminationes, ut 8. Maximus observavit, qua motus corporis globosi non habet proprie termut num, sed veluti terminum habet moveri ab aliquo principio ad idem tanquam ad terminum, verbi gratia, ab oriente ad eumdem oricuicu.

sul stantiis usque ad extremas pervadit, et adhuc dum, inquit, est dicere, et investigandum in prima supra omnes est, ita ut neque superiores usque ad illius excellentiam pertingant, nec inferiores non ab illa contineantur; quin potius omnia quæ illuminari possunt, illuminat, et creat, et vitam dat, et conti net, et perficit; et mensura est eorum quæ sunt, el ævum, et numerus, et ordo, et complexus, et causa, atque finis: sic etiam ingens iste, et totus splendi dus, ac semper lucens sol imago expressa est di viuæ bonitatis, quatenus tenuissimum quid ill.us bo ni in eo procul resonat et omnia quæ eum par ticipare possunt, illustrat, et lumen habet supra extensum, quod in universum mundum qui cernitur, tum superiorem, tum inferiorem. splendore radi orum suorum multiplicat: et si quid eum non par ticipat, non est in causa imbecillitas aut tenuitas facultatis illuminandi, sed potius non esse expedi tum ad participationem luminis, quia non sit ido neum ad admittendum illud. Ac revera multa sic sunt, quæ radius solis prætergressus, illa quæ ul tra sunt, illuminat; et nihil est eorum quæ cerni possunt, quo non pertingat sol, ut est ingens vis splendoris sui. Quin etiam ad ortum corporum sub sensum cadentium confert, et ea inovet ad vitam, nutrit, auget, perficit, et purgat, ac renovat; et mensura est ac numerus horarum, et dierum, et omuis nostri temporis (hoc enim est illud lumen, tametsi tunc non erat figuratum, quod dixit divinus Moyses distinxisse illud primum dierum nostrorum triduum), unde ñàíos, id est, sol, dictus est, quod omnia facit áààñ, id est, omnia servat salva, el congregat dispersa; et omnia quæ sentiendi vim habent cuin appetunt, vel ut videant, vel ut mo vcautur, et illuminentur, et calescant, et denique ut coutineantur, el conserventur a sole: non hoc dico, ut antiquitas existimabat, quod sol sit Deus, et au ctor universi, qui bunc mundum quem cernimus, proprie gubernet, sed potius quod invisibilia Dei a creatura mundi per ea quæ facta sunt, intellecta conspiciuntur, sempiterna quoque ejus virtus et di vinitas. Ex quibus patet, omne lumen quod cermi tur a Deo factum esse; et solem esse multis modis el rationibus imaginem bonitatis Dei: simul etiam demonstratum est, quemadmodum cum Deus dixit primo die: Fiat lux, lucem illius tridui sine figura, et d.filusam corgit, et in figuram globi solis contulit, præfiniens ei circuitus et orbes annuos. Idem osten dit magnus Basilius, in Hexaemerd. Quod ignis sub sensum cadens non solum imagines an gelorum, qui similitudiuem Dei gerunt, exhibet, sed ipsius etiam Dei; el quæ ejus proprietates. Dionysius cap. 15 Cœlestis hierarch.: Aggredien explanatione figurarum, quare sancta Scriptura in figurandis angelis imaginem igneam fere præ cæte ris imaginibus honorare reperitur. Reperies itaqu › eam non solum rotas igneas effingentem, sed ani malia ex igne, et viros instar ignis fulgore collu centes, tum acervos carbonum ignis circa cœlestes substantias ponentem, et fluvios igni ardentes, im petu qui cobiberi non possit, profluentes; imo et sedes ait igneas esse; et ipsos supremos Seraphi nos urentes repræsentat*, ut nomen declarat, an proprietatem ignis et efficientiam illis tribuit; deni que supra et infra (id est, ubique) igneæ imagini+ formationem præcipue honorat: Igneum igitur, it arbitror, designat maximam in mentibus cœlestibus Dei similitudinem; sacri enim theologi substantiam, quæ supra substantiam est, sine forma, mult si v locis in igne delineant, quod ignis multas habeat imagines (si fas est dicere) divinæe proprietatis, quatenus iu iis quæ cernuntur, habere potest. Ignis enim, qui sensu percipitur, est quidem in omnibus, ut ita dicam, et per omnia non permiste pervadit, et ab omnibus diremptus est, cum sit alioqui totus lucens, simul est tanquam latens, incognitus per se, non proposita materia, in qua suam vim et actionem ostendat, neque teneri, neque videri potest, el on nia superat; et ea in quibus fuerit ingenitus, að suam facultatem trabit: habet vim immutandi, im partiendi se omuibus qui ad eum uteunque appro pinquant, renovandi calore vitali, illuminandi splen doribus non obtectis; non potest cohiberi, est ad mistionis expers, habet vim secernendi, est imnin tabilis, fertur sublime, est motus celeris, est altus, non patitur ut unquam apperat deorsum ferri, est per se mobilis, semper mobilis: alia movens; ba bet vim continendi, et a nullo contineri potest, nou indiget alio, auget se occulte, et in materiis subjecti declarat magnitudinem suam: est efficax, potens, coram omnibus adest inǝspectabilis; si n gligitur, videtur non esse; collisione facta, veluti quærsitus, naturaliter et cognate repente apparet, et rursus avolat incomprehense; in omnibus sui copio issimis distributionibus non minuitur. Multas ignis propri etates poterit quis invenire divinæ operationi có gnatas, quatenus in sensibilibus imaginibus esse possunt. Hoc igitur cum in divinis Litteris eruditi di dicerint, cœlestes substantias ex igne eflingunt, ut similitudinem Dei, quæ in illis inest, et imitationem. item Dei quantum ille capere possunt, repræsen – tent. Rursus idem Dionysius in epistola ad Titura Etenim non solum lumina, quæ sunt supra substane. tiam, et mente contemplamur, et nt semel dicam, divina, symbolis ad figurandum pertinentibus va * Dan. vit, 9, 10: Ezech. 13, 14, 27; vitt, 2; Matth. xxvm, 3. Scholia. Tenuissimum resonat. Grace est moilov, quod Lucretius poeta Romanus, lib. vi, vertit mul tesimum ea forma, qua dicitur centesimum, mil lesimum. Significat tenuissimum hic extremi soni, ut si quis, inquit sanctus Maximus, magna vocites, ratione aliquid dicat, qui astant, et bene clamorem,

vantur, ut cum Deus supra substantiam, ignis di- cos theologos sancte effingere non solum in ange vitur; et eloquia Dei ignea sed præterea etiam divini ordines angelorum, qui simul sunt intelle etiles, et intelligentes, variis formis, ac multiplici specie, et igneis figuris depingnotur: aliterque eamdem imaginem ignis accipere oportet, cum de Deo dicitur, qui intelligentiam superat; aliter cum de providentiis (a) ejus, quas intelligentia percipi mus, aut de sermonibus; et aliter, cum de angelis. Atque illam quidem imaginem ignis de Deo dictam, secundum causam accipere oportet; aliam secun dum exsistentiam, aliam vero secundunı participa tionem; et alia aliter, ut eorum contemplatio et constitutio scienter facta præscribit; nec enim opor tet fortuito ac temere miscere symboła, sed potius explanare ea convenienter causis, aut exsistentiis, ant potestatibus, aut ordinibus, aut dignitatibus; quæ omnia signis declarantur. Ex his efficitur ma nifestum, quod ignis qui sensu percipitur, non so lom imagines angelorum Deo similium exhibet, sed etiam ipsius Dei, qui supra substantiam est; et ubique imaginis igneæ ſiguratio ex multis proprieta tibus ignis sumpta locum habet, sed non utcun que et casu, quin imo alter in Deo, secundum in telligentiam quæ mentem nostram superat, aliter in nominibus ejus, convenienter mentis nostræ no to ibus, alter in divinis angelis; in illo enim, id est, in Deo, tanquam in causa et auctore ignis; in his vero, id est. in nominibus Dei, quæ providentias varias significant, tanquam in multiplicatis et diffu sis ad participandum ut quisque idoneus est, in an gelis vero tanquam in eum habitum, quatenus ex sistunt, indutis, quemeunque Deus ad salutis no s'ræ procurationem velit. licis apparitionibus cœlestium ordinum, sed cum Deus ipse apparet; et quandoque quidem ipsam di vinitatem a rebus magnæ æstimationis laudant, ut cum solem justitiæ vocant, et stellam matutinam in monte sacro orientem, et lumen sine integu mento, et in mente splendens; aliquando vero a rebus mediocribus, ut cum appellant ignem ita illuminantem, ut nihil cuiquam noceat; et aquam, que vitatem expletionem præbet, et quæ ut synı. bolice loquar, in ventrem diuit, et fluvii emanant, eruptione libera effluentes; alias vero laudant ab infimis rebus, ut cum vocant unguentum odoratum, et lapidem angularem: quin etiam forma feræ eum induunt, et leonis ac pantheræ proprietatem ei af fingunt, et pardum fore aiunt, et ursum indigen tem addam præterea, quod cæteris omnibus igne bilibus, et magis a similitudine alienum esse vide tur, quod illi in divinis Eitteris valentes tradiderunt ipsum sibi speciem verniis affingere. Hæc divinus Maximus explicans: Solem, inquit, justitiæ Mala chias nominat **; et beatus Petrus, Donec, inquit, lucifer oriatur in cordibus vestris **; hic enim est stella matutina ". Moyses autem in rabo Ignis, inquit, ardens non nocendo ". Jere mias ait: Me dereliquerunt fontem aquæ vivæ”. Et Salomon in Canticis canticorum: Unguentum effi sum nomen tuum ". Osee autem et Micheas ex numero duodecim prophetarum, feras hic dietas commemorant **. David vero vermem dicit în per sona Domini™“, qui propter nos-carnem induit; non secundum divinitatem, sed secundum humilitatem et ignobilitatem carnis quæ videbatur. Sed et Gregorius cognomento Theologus in oratione de Baptismo Deus, inquit, erat lumen iHnd summum et inac cessum, quod nec intelligentia compreliendi, neque sermone expromi potest, omnem naturam ration's compotem illuminans, hoc est in iis quæ sub intel ligentiam cadunt, quod est sol in iis quæ sub set sum. Secundum lumen est angelus, primi·laminės fluxio quædam, vel participatio, quæ sua in eum Apoc. XXII, 46. ** Exod. 111, 2. Jerem. u, 13. Osee XIII, 4 seqq. ** Psal. xxı, 7. Quod Deus a sensilibus et nobilioribus sol et lumen nominatur, a mediis autem ignis; et quod con templatio luminum symbolicorum est multiplicis nominis. Magnus Dionysius, capite secundo Celestis hie rarch.: Has, inquit, imagines reperiemus mysti 85 Malach. 86 Petr. 1, 19. 87 40 Cant. 1, 2. Scholia. et quod dictum est. percipiunt; qui autem distant,quo vim indidit, eum eorum auctor fuit; secundum vero magis distant, minus audiunt; qui vero longe sunt, tennissinnum sonum audiunt sine significatione vo cis; sic cogitandum est, inquit, de lumine solis, si cum divino conferatur, esse scilicet divinum lunien infinitum, et conferri cum illo non posse, ad ins'ar acutissimi clamoris, et clarisonæ vocis cum tenu.s simo et obscurissinro sono collatæ. Quomodo imago ignis conveniat præceptis di vimus, quæ in Scriptura (Psal. x1, 7) vocantur elo quia Domini igne examinata, et quomodo angelis,nou dem sentiunt S. Maximus, et bic auctor Joannes Cy parissiotus. S Maximus ita interpretatur Dionysium, ut sermones Dei vocentur ignei secundum exsisten uam, id est,quia sic eos fecit Deus, id est, hanc eis (a) De providentiis, in Evangelio Luca XH Luem vent mittere in terram. Aut de sermonibus participationem angelis convenit, quia similes esse Deo, qui est ignis consumens, a Deo, inquit S. Max mus, acceperunt, cum per se essent-secundum substan tiam, Joaunes vero Cyparissiotus secundum exsister tiam dicit eis convenire; quod probabilius videtur, ul cının substantia simul similitudinem Dei acceperint quia si prius oportet esse, et postea participate aliud prater quam esse, angeli non habent per participationem boc quod eis tribuitur istis nomini bus et figurationibus, sed per exsistentiam, quia non fuerunt priusquam ista participarent; sed po tius cum his donis creati, sunt: unde Gregorius Nazianzenus angelum dicit esse primi luminis quam dam fluxionem et participationem. ut Jerem. xxm: Numquid sermones mei non suul quasi ignis?

propensione et ministerio illuminationem habet. Propter hoc, ait, neque uomina dicit eorum quí Trtium lumen est homo, quod etiam gentilibus manifestum est: yw; enim, id est, lumen, nomi nant hominem, propter facultatem rationis quæ in nobis est; et rursus qui Deo sunt similiores, et ma gis quam nos ipsi vicini. Scio etiam aliud fumen esse, quo illæ primæ quæ cœperunt, tenebræ pulsæ sunt, vel diremptae, quod ante omnem creaturain aspectabilem factum est; et circuitum rotundum stellarum, et illum splendorem, a quo superne universus mundus collucet. Lumen quidem illud erat primum mandatum primo homini datum; quan do quidem lucerna est mandatum legis, et lumen, et quia lumen sunt præcepta tua super terram; tametsi învida tenebra, quæ irrepsit, nequitiam creavit. Lumen vero typicum, et compar iis qui illud sus cipiebant, lex scripta erat, quæ veritatem et magni leminis mysterium adumbrabat; siquidem et facies Moysis boc lumine splendescit. Et ut de pluribus luminibus loquamur, lumen quidem erat quod Moysi ex igne apparuit, cum ardebat rubus, et non com burebatur, ut naturam ostenderet, et potentiam divinam declararet. Lumen deinde erat, quod in columna ignis populo Israelético in via tanquam dux præibat, et solitudinis asperitatem mitigabat. Lumen item, quod Eliam in curru igneo rapuit, el raptum non combussit. Lamen præterea quod pa stores circumfulsit, quando illud lumen sine tem pore lumini temporis admiscebatur. Lumen fuit illud stellæ quæ Bethleen cucurrit, ut Magos dedu ceret, et lumen supra nos nobiscum ortum satelli tio stiparet. Lumen etiam, divinitas illa ostensa ferme solidior, quam ut aspectus ferre posset; lumen quoque splendor illinc ad eos qui hic purgati sunt, manaturus, cum fulgebunt justi sicut sol, inter quos stat Deus in medio deorum et regum, discer nens et distinguens dignitates beatitudinis illinc proficiscentis. Præter ista lumina lumen est proprio quodam modo illuminatio baptismatis, de quo nunc nobis sermo est, quod magnum et admirabile salu tis nostræ mysterium continet. Ex quibus liquet, quod Deus a nobilioribus materiis lumen et sol nominatur, a mediocribus, ignis; quin etiam ab infimis accipit nomen; simul etiam demonstratum est multipliciter dici lumen secundum multiplex Homen, et per omnem symbolicam theologiam ten dere; huc accessit illud de facie Domini quæ ín di vina transfiguratioue resplenduit sicut sol, qui est omnibus quae sensu percipiuntur, nobilior. Resplen quæ duit enim, inquit, facies ejus sicut sol, et vesti menta facta sunt alba sicut lumen ". Quod facies Domini nostri, quæ tanquam sol in divinissima transfiguratione resplenduit, et splen dor ejusdem decorem corporis post resurrectio nem glorificati, et futurum ejus fulgorem nain ralem fiyuravit, et idcirco in aspectum oculorum cecidit, Divinus Chrysostomus, homilia 56, in Matthæum ** Matthı. xv11, 2. es Matth. xvi, 24. ascensuri erant; vehementer enim reliqui sequi concupissent, exemplum gloria illius spectaturi; docuissentque tanquam spreti. Etsi enim hoc lu men crassius et concretius demonstravit, multum tamen desiderium res afferebat. Et rursus in ora tione ad Theodorum lapsum, Quid, inquit, est quod resplenduit tanquam sol? Gloria autem cor porum immortalium non tantum luminis emittit, quartum hoc corpus interiturum, quod neque talo erat, quale oculis mortalibus cerni potest, sed quod aspectu oculorum immortalium, ut videri posset, opus habebat. Adhuc idem in eadem ora tione: Sed si volumus, inquit, videbimus et nos Christum, ut illi tunc in monte, multo tamen splendidius, non enim sic postea veniet; tunc enim parcens discipulis, tantum splendoris ostendit, quantum ferre potuerunt, postea vero in ipsa glo ria Patris veniet. Et Anastasius Sinaites, in ora tione de Transfiguratione: Hic, inquit, signa regni præfigurata sunt: in hoc monte splendor justorum adumbratus est: hic futurorum bonorum tanquam præsentium imago expressa est. Imo et divinus Theodorus cognomento ypartŵv in oratione contra Eusebium Sed tamen ut veritas habet, sc de ea dicamus: Postquam de periculis Salvator disci pulis exposuit, inquiens: Qui vult venire post me, abneget semetipsum, et tollat crucem suam et sequa tur me ", et alia hujusmodi: erant autem alioqui gravissima et difficilia ad tolerandum quæ jube bantur; ne difficultate eorum quæ dicebantur, de fatigarentur, recreat eorum mentes, et splendorem eoram quæ exspectabantur, et futura erant, sub aspectum valde opportune ponit; quamobrem quan tum spectaculi hujus mystici spectatores sustinere poterant, gloriam illam demonstrat, cum qua in fine sæculorum venturus est; secundum quam et ipsi simul splendescent, banc suorum certaminum rc munerationem laturi, quo magis in periculis positi confidant contemptis præsentibus, nulla ratione cum iis quæ spectantur, ista comparantes, judican tes non esse dignas passiones hujus temporis ad fu turam gloriam, quæ rèvelabitur in nobis 68 Atqui non semper hæc durarunt; sed hic ad tempus gu bernata, gesta sunt; modus enim gubernationis est. Sanctus Cyrillus Alexandrinus in explanationibus in Lucam. Factam esse dicimus transfigurationem non sic quidem, ut corpus humanum figuram ami serit, sed splendore quodam indutum fuerit. Quia enim audiebant, oportere carnem nostram resur gere, quo vero habitu et forma, incertum erat, ut daret mutationis indicium, carnem suam mutavit, ut spes mostras confirmaret. Nunc enim hoc nostrum corpus caro nuða est; tempore autem resurrectio nis inimutatio quædam Deum deeens, et splendoris, non figuræ mutatio erit: Splendebunt enim, inquit, justi sicut sol in regno cœloruin ". Quod autem splendor qui convenit divinæ substantiæ, universa 66 Matth. xii, 43. * Rom. vi,

naturæ creatæ inaspectabilis est, argumento sunt gloriæ regni inaspectabiùs ostendit, non tan'a, discipuli, qui ne illam quidem visionem corpoream in monte productam sustinere potuerunt. Ad hæc Cyrillus Hierosolymitanus in decima catechesi Quandoquidem nemo Dei faciem videre et vivere potuerit, assumpsit faciem humanitatis, ut eam vi dentes vivamus: et cum voluit eam ostendere cum modica dignitate, quando facies ejus splenduit sicut sol, tune discipuli territi cadunt. Quod si facies facta splendida non quantum poterat facere ut splenderet, qui splendorem in ea creaverat, sed quantum discipuli ferre poterant, cos terruit, et pati non potuerunt, quomodo in divinitatis dignita tem intueri quis potuisset? In canone autem primo ante festum in cantico septinio sie est: Qui naturam humanam sordidatam aqua et igni repurgasti, splen dorem hujus naturæ in carne tua os.endis, Salva tor, cujus facies splendidior sole ad figurandam futuram gloriam facta est. Enarratores Evangelio rum per adnotationes sic aiunt: Transfiguratio autem ostensa discipulis in monte, exemplum glo riæ futuræ Salvatoris prodebat; corporee vero osten debatur, ut oculis mortalibus ad spectandum sub jiceretur, tametsi nimium splendorem, et ita sum mum, et oculis nostris imparem, sustinere non po tuerunt. Et iterum: Transfigurationem intellige non figuræ immutationem fuisse, sed potius ma nente figura, qualis prius erat,' accessio luminis facta est. Et rursus: Splendorem vultus instar so dis, et candorem vestimentorum vocat transfigura tionem, quæ non est existimanda figuræ mutatio, sed luminis splendidissimi accessio, et hanc esse immutationem quam Paulus dicit Evangelistæ autem transfigurationem nominarunt. Et alias Non bumana figura corporis deposita, sed gloria quadam splendoris corpore induto. Et iterum Transfiguratio, quæ dicitur, secundum splendorem erat, quo facies ejus sicut sol splenduit, et vesti:us ejus fuctus est albus et refulgens, ait Lucas 68. Mat thæus vero ait: Facta sunt vestimenta alba sicut lumen; non enim exspectanda est immutatio figuræ in regno nec ipsius Salvatoris, nec eorum qui si miles ei crunt, sed accessio luminis fulgentissimi. Divious vero Cosmas incumbens ad explanandum, quis esset ille color splendidus, et appositio illius splendidissima Videntes, inquit, discipuli Christum indutum nube illa lucida in Thabor, proni et in clinati in terram, illuminati mente hunc cum Pa tre et Spiritu sancto laudabant. Joannes Damasce mus divinissimus: Qui olim, inquit, in aube formæ igneæ, in soli.udine populum Israel deduxit, hodie in Thabor inexplicabili modo in lumine splenduit. Rursus ille lingua aureus in oratione ad Theodorum lapsum Tunc, inquit, tantum in monte ipsis detexit quantum ab eis videri poterat, ut aspectui viden tium non noceret. Et in oratione in Transfigura tonem: Hic, inquit, Dominus Christus splendorei quanta erat, sed quantam ferre potuerunt qui oen los corporeos gestabant. Et beatus Basilius in XLIV Psalmi explanatione: Viderunt, inquit, pulchritudi nem ejus Petrus et filii tonitrui, splendore solis splendidiorem, et digni habiti sunt qui initia glorio si adventus ejus oculis cernerent. Et beatus Ephrem in oratione sua in Trausfigurationem: Non, inquit, totam abyssum splendoris sui demonstravit, sed quantum mensura pupillarum capere potuit. Et Joannes Dama-cenus celebrans hoc festum: Sed quia, inquit, Christus Moysis quoque faciem olim splendore extrinsecus affecit, latuit nunc diabolum per splendorem qui hic apparuit sensui oculorum. Ex quibus fit manifestuni, quod facies Domini, que sicut sol splenduit, quia sub aspectum oculorum corporis cadebat, et exemplum corporeum futur.c gloriæ ostendebatur confectum secundum aspectum corporis, et splendorem sensilem gloriam corporis Cbristi post resurrectionem glorificati, et decorem figurabat, et non meram divinitatem: Non enim, ait, videbit aliquis faciem meam et vivet ". Demonstra tum igitur est, immortalium corporum gloriam ab interitu liberis et immortalibus oculis indigere ut videatur; quandiu vero corpus Domini an'e resur rectionem erat similiter ut 1.0s (excepto peccato) passioni obnoxium, necesse erat, lumen quod ex co apparebat, oculis corporeis definiri; quod si hu jusmodi oculis definiebatur, manifestum est cor poreum fuisse quod apparuit; futuram postea glo rificati corporis gloriam, et splendorem immorta lem et ab interitu liberum gurasse: tunc enim oculi qui cam gloriam videbunt, ab interitu incəlu mes et immortales erunt. Simul etiam demonstra tum est, nihil aliud esse transfigurationem, quam manente divino corpore, quale prius erat, rep." Christum splendido quodam colore indutum fuisse, et accessionem luminis splendidissimi demon 871 Cor. xv, strasse. me Quod lumen, quo in Thabor Dominus splenduit, ne que substantia ejus erat, neque defluxio quit dam ipsius, ac fulgor, sed symbolum occulta, el non apparentis nunc divinitatis Verbi Dei, et imago tenuis illius gloriæ, quæ ipsi futura erat, el și mulacrum regni cœlorum, et adnumerabile aliis Christi supra naturam miraculis. Divinus Theodorus, in oratione in Eusebium adversus Iconomachos: Sed insolenter, inquit, jactat Eusebius mutatum esse in lumen arcanum, et inexplicabile, et Verbum Dei decens. Atqui u cesse est quærere, quidnam esset hoc lumen: non enim aperte egregius vir quid est, demonstravit nunc; solummodo Verbum Dei apposuit, postera vero apertius dicet. Nos tamen nunc contra ea que ei visa sunt, rationem excutiamus. Quid igitur est? numquid substantia quæpiam, et aliquid quod per se exsistat, nec altero indigeat ad exsistendum? 68 Luc. 18, 29. " Exod. xxxm:i¸ 20.

aut qualitas substantie et corporis expers, que in alio, et non in se consistere cernatur? At si sub stantia est, utrum angelica est? siquidem et an gelus lumen est, et a primo atque supremo lumine fulgor et splendor derivatus. Verum non hoc dicet. In his igitur Theodorus ingeniose moratos, multa punierat absurda, quæ sequantur, postea dicit Hujusmodi sunt absona, et a ratione aversa, quæ ex principiis illius patefiunt, si illud lumen inex plicabile substantiam esse ait: relinquitur igitur ut quæramus, utrum qualitatem incorpoream, et substantia carentem accidisse dixerit veluti deflu xinem substantiæ, et splendorem inde emissum, in quem forma illa mutata fuisset; at nihilomi nus summa omnium ignominia et absurditas divino corpori inuretur; peribit enim ratio substantiæ, et sic inferctur non esse per se. Præterea, non po test qualitas absque subjecto demonstrari quidnam sit p'r se, quamvis sit qualitas ex iis quæ insunt naturaliter in substantia, vel quæ ad partem sub stantiæ reducitur; ut exempli gratia, unnquam rationale sine subjecto, quod est animal, consistet, viɛi quis prius ponat substantiam animatam, sen tienten; similiter in mortali, et immortali, et aliis ejusmodi. Et alias rursus idem: Sic enim, inqit, pie intelligetur divina operatio æterna, quin potius per se operatio, si non distinguatur a substantia, sed potius camdem rationem subeat propter pro prietatem simplicitatis et incorporeæ naturæ. Et Sanctus Maximus in speculatione magis dilatata de Transfiguratione: Dictum est igitur superius, quemadmodum tres illi beati apostoli per splen dorem luminis, qui in monte in facie Domini appa ruit, ad illum Dei splendorem, qui omnibus qui sunt,penitus inaspectabilis est, secundum faculta tem et gloriam inexplicabilem et incognitam oc cultæ divinitatis mystice deducebantur, intelligen tes-lumen quod ipsis majus quam ut sensus susti were posset, apparebat, symbolum esse. Et paulo post: Existimo, inquit, duos modos generalis theo lugiæ, per ea quæ in monte in transfiguratione divina gesta sunt, expositos esse mystice. Et ite rum: Illuın fulgorem excellentem faciei Christi in *** Matth. xvit, 4. star radii solis splendentem, tanquam omnem aciem oculorum superantem, didicerunt symbolum esse et notam divinitatis ejus, quæ supra mentem et sensum et substantiam et cognitionem erat; vesti menta vero alba facta, symbolum esse et imaginem verborum Scripturæ sanctæ. Iterum idem: Videa mius, utrumne recte et sapienter in utroque modo theologiæ jam dicto secundum divinam illam trans Aigurationem Domini symbolum inest; oportebat enim, ut qui secumdum naturam nostram immuta biliter propter immensam in homines charitateni creari voluisset, figura atque symbolum sui fieret; seque ex seipso symbolice demonstraret; et per sc ipsum foris ostensum ad seipsum penitus inaspe etabiliter abditum, omnem creaturam deduceret, et per cognata naturæ nostræ symbola ad ambos mo dos theologiæ nos duceret Et divinus Chryso stomus in oratione ad Theodorum lapsum, incum bens ad explanandum illud: Bonum est nos hic esse 70%: Si autem, inquit, cum tenuem quemdam radium futurorum videret, hæc dicebat, quid dicet quispiam, eum ipsa veritas rerum aderit? Similiter Anastasius, qui in monte Sina habitavit, festum transfigurationis laudibus celebrans: Cum vellet, inquit, a præsentibus suadere illis futurum, fecit admirabilem in monte Thabor theophaniam, it est, apparitionem Dei, tanquam in imagine quadam quoddam simulacrum regni cœlortımı prænuntium. Beatus Chrysostomus in Commentariis in Evange lium Joannis cap. 6, homilia 42: Sicut, inquit, in doctrina tradenda non omnia audiebant cum turba, sic etiam in signis non omnia signa cum multitudi ne vulgi videbant; oportebat enim, ut quibus com mittenda erat orbis gubernatio et præfectura, aliquid amplius quam reliqui, haberent. Et quæ signa, in quit, seorsum ab aliis viderunt? Transfigurationem in monte factam; ambulationem in mart; ac post resurrectioneni multa et magna. Rursus idem in homilia in Assumptionem Domini, cujns principiu est: Lætum quidem omne festum: Admiratio fuit apostolis et stupor; mortales enim cum essent na tura, et hujusmodi spectaculis non assuefacti, oh stupuerunt. Sed dicet aliquis: Viderant ante trans Scholia. Nos duceret. Declarant himic locum ea quæ et mentem est, esse tantum, credimus; quid vero, idem S. Maximus ibidem subjungit: Lumen igitur in facie Christi, quod humani sensus ficul fatem vicit, figurabat apostolis modum mysticæ theologiæ secundum negationem, ut cum Deum di cimus infinitum, incomprehensum, aut supra bo nu, supra sapientem úñepoxixu);, id est, super Jate, quæ negationes declarantur; in quo quide n theologiae molo divinitas est secundum substan tiam ineffabi'is, et supra quam incognita, nullum penitus ne nudum quidem vestigium post se relin. quens, nec ullo modo notionem sui, quid sit, uli permittens; quia, quod increatum est, a creatura comprehen li non potest, nec a finitis pernosci quod est infinitun. Ex hujusmodi symbolis, que sunt supra sensum, ait idem sanctus Maximus" in speculatione undeci na: Deum qui supra ratione:n et quomodo, ac quale, et ubi, et quando, prorsus speculari non ad lemus, nec intelligere possumus, neque cogitare patimur. Modum vero theologi e affirmantis, quæ ex creaturis Deum laudat, ut com dicimus, Deum bonum, sapientem, justum, signifi cantes operationes et providentias ejus, vestimenta candida symbolice significabant: hire enim erant symbola creaturarum, quæ secundum divinas ideas factæ sunt, et symbola verborum Scripturæ sanctæ, quibus res divinæ significata, veluti indute sunt; quæ tunc fuerunt sanctis apostolis facta dilucida aperta el ara, et absque ullo ænigmate tortuoso, et symbolica inumbratione intellecta, ac verbu u Dei in ipsis abditum patefecerunt, quando perfe. etam Dei cognitionem acceperunt, et ab affectione mandi et carnis perfecte liberati sunt.

quidem sententia est, talis, qualis visus est disci- firmantes aspectabilem esse divinitatem ejus inta pulis, vel potius qualis subostensus est, nimis su perante divinitate humanam carunculam. Ac ite rum, Lumen, inquit, fuit divinites illa in monte discipulis subostensa, solldier fere, quam ut videri posset. Et Damascenus: Assumit, inquit, purissi mum virginitatis instrumentum, ut qui gloriam Filii æternam vidisset, illud, In principio erat Ver bum tonaret. Et divinus Chrysostomus explanans illud: Vidimus gloriam ejus, gloriam quasi Unigeniti a Patre: Nunquam, inquit, vidissent, nisi per cor pus nobiscum altum et- nutritum. Et iterum in oratione de Transfiguratione: Ostendit, inquit, et non ostendit gloriam regni sui divini inaspectabi lis: ostendit quidem, ut eos certos faceret; non autem ostendit, ne una-cum aspectu vitam eliam amitterent. Et divinus Cosmas in canone festiv cantico quarto: Ex carne, inquit, tua radii divini tatis eribant. Idem adbue in quinto cantico: Com mistus non confuse, carbonem divinitatis osten disti. Rursus Chrysostomus in homilia 42, in Joan nem: Vident, inquit, illum deambulantem in mari; et eis conturbatis dicit: Noli e timere; ego sum "; quare non ascendit statimu in navigium? Quia vo №bat majus miraculum facere, et divinitatem eis apertius patefacere. Et magnus Basilius: Ex- ven tis, inquit, et mari, quæ ei obedierunt, cognové runt divinitatem ejus. Ex operationibus igitur co gnitio, et ex-cognitione proficiscitur veneratio. Et in iis quæ in mediam Pentecostem canuntur: Ve Dit medium dierum Pentecostes, cum Christus di vina potestate tenuiter detecta, paralyticum sana vit; et in novam Dominicam: Domine, inquit, ful gore tolerabili divinitatis clausis januis adfuisti;. et infinita alia - ejusmodi. Ex quibus manifestum fik, quemadmodum idem et unuş Filius Dei, et Verbum l'atris, qui erat ante adventum in carne, hic ipse apparationes variis temporibus factas operabatur, et in adventu suo cum carne, quandiu cum homi nibus versatus est, hic ipse easdem apparitiones. Dei cum potestate faciébat: et postquam comple vit œconomiam adventus sui in carne, et in cœlos assumptus est, rursus hic ipse secundum mensu ram potestatis enjusque fecit, et facit naturæ suæ, quæ supra-omnia est, spectacula; et sicut ante quam fieret homo; omne symbolum et omno exem plar,.divinitatis ejus erat symbolum et exemplar; sie et nunc exemplar corporis ejus glorificati, di vinitatis ejus symbolum est; unus enim est Filius. el Dens;;et pøst. assumptam bumanitatem sangui nem Dei et corpus Dei pie veneramur. Sicut igitur. bæc, sic symbolam humani- corporis glorificati. symbolum esse divinitatis ejus pie docti sumus, el in singulis ejus divinis signis divinitatem, quæ supra substantiam est, subostendi, et detegi, et. aperiri, et videri, et spectari, recte atque sane a sapientibus, qui divina callent, accepimus, non af nitam et incognitam, sed similitudinem divinitatis, quam tanquam in imagine et speculo atque ænig mate contemplamur. Et sicut, cum sint alioqui infinitæ divinæ imagines Christi, non malti Chri sti, sed unus tantum Dominus noster Jesus Chri stus; sic cum sint infinitæ imagines divinitatis, quæ supra substantiam est, et sicut unaquæque imago divina inscripta est Christus, sic unaquæque harum similitudinum divinitas appollata est. Ex ordine enim, inquit, omnium rerum, ut qui at ipso factus est, et qui imagines quasdam et sim' litudines divinorum ejus exemplarium habet, ad illud supremum, quod ultra universitatem rerumı est, via et ordine pro viribus ascendimus; et quod plus est, divinus serino, Faciamus, inquit, homi nem ad imaginem et similitudinem nostram”; quo l autem illud subostendere et adumbrare dicit simi litudinem divinitatis, manifestius hoc fit ex iis quæ seribit idem Gregorius Theologus tanquam se ipse interpretans in libro De theologia secundo, quomodo hæe oporteat intelligere: Sicut, inquit,. umbræ et imagines solis in aquis, infirmis ocu'is solem subostendunt, quia sol ipse, cum puro ejus lumine sensus noster vincatur, videri ex advers non potest, quocirca sensus noster vincatur, videri ex adverso non potest, quocirca hoc significat sub ostendere, quod sensus non potest liquide videre, hoc similitudinem ejus per aquam, aut per aliam rem quampiam intermediam exprimere. Sic idem Gregorius visionem interpretatus est notionem, libro secundo de Filio: Qui, inquit, novit Filium (hoc enim significat illud: Qui vidit), novit quoque Patrem Et Joannes Chrysostomus: Respondit, inquit, Judæis, et dixit: Non qued Patrem quis vi dit, nisi qui est ex Deo; etiam hic visionem vocat cognitionem. Igitur vidisse, spectasse, suboster disse, adumbrasse, detexisse, nudasse, indicasse, patefecisse, vel simpliciter accipienda sunt pro eo quod est cognovisse; vel accipienda sunt pro eo quod est tanquam in imagine et similitudine per aspectum oculorum perspexisse. Similiter parum divinitatis aperuisse, et tenuem splendorem ejus vidisse. sic accipere oportet, ac si dicamus pėr specula et ænigmata conjecisse. Nec enim divinitas. minor, aut major se ipsa, videntibus ostenditur sed potius eadem æque infinita, et non vestigabilis et impartibilis, convenienter mensuræ videntium omne genus luminum creat, et ad elevationem mentium nostrarum proponit. 13 Matth. XIV, 27. *** Gen. 1, 26. 18 Matth. x1,27.

DECAS VI. DE APPARITIONIBUS DIVINI LUMINIS. Dei. Et in' iis quæ in hoc festum cantantur: Ut inquit, diabolo et angelis ejus ad tormentum præ ostenderes, inquit, immutationem mortalium cum gloria tua, Salvator, in secundo a lventu tuo horri bili suturam, in monte transfiguratus es. Et Gre gorius Theologus, in oratione in Natalem Domi ni: Quam multi, inquit, mihi conventus celebres in singulis Cbristi mysteriis? quorum omnium ca put unum est mea perfectio, et instauratio, et ad primum Adam reversio. Et Gregorius Nyssenus libro primo in Ecclesiasten: Talis facta est anima, qualis rursus postea emundata apparebit; tale fa ctum est corpus, quod manibus Dei formatum est, quale tempore suo resurrectio demonstrabit. Quale enim post resurrectionem esse videbis, tale omnino fuit primo; nec enim aliud est resurrectio, quam redi tus ad antiquum. Hinc fit manifestum quod eam pul、 chritudinem quam habuit Adam antequam non obe diret, et eum splendorem, in quo tunc secundum naturam creatus est, nunc Dominus in corpore suo humano recuperasse naturam humanam præfl guravit, cum in monte Thabor plus quam sol splen diit; postea tamen post resurrectionem suam si cut raturam ab interitu liberavit, et immortalem reddidit, sic ei totum splendorem restituit, multo majore quam dici potest, lumine circum eam col lucens, habensque secum qui consequantur, justos plus sole fulgentes: quod si non plene et perfecte hodie, at certe in communi generis humani resur rectione, cum nos in ca ipsa natura immortales facti, statum Christi similem, et beatissimum cum ɑ Christo assequemur, cum Christo choream ducen tes: finis enim charitatis Salvatoris erga nos ma joris quam ut cogitari possit, nostra perfectio est et instauratio, et ad primum Adam reditus a Christo per humanitatem suam sapientissime confectus. Quod sit secundum essentiam futurum lumen resur rectionis, et quod sit regnum Dei nobis præpara tum, et quæ civitas cœlestis, quæ ad reynum Dei pertinet. Magnus Basilius in homilia sexta Hexaemeri Nec ego, inquit, dico posse te aut me lumen a corpore solis secernere, sed quod ea quæ a nobis cogitatione separari possunt, possunt actu ab au clote naturæ separari: siquidem et tu vim urendi, quæ in igne inest, a splendore ejus separare non potes; at Deus cum vellet famulum suum admi r.bili miraculo convertere, ignem, injecit rubo, qui a solɔ splendore efficientiam haberet, facultatemi vero urendi vacuam, et nihil agentem; sicut David testatur, cum ait: Vox Domini dividentis flammam iguis”; unde sermo quidam fertur arcanus, qui nos docet in remunerationibus operam, vitæ hujus dividendam esse naturam ignis; et lumen quidem justis ad fruendum, partem vero urendi ad dolorem, reis torquendis secernendam esse. Et rursus idem Psalmo vicesimo octavo in homilia moraliuni: Ignis paratus dividitur voce Domini, ut quia duplex vis inest igni, una urendi, altera illuminandi, illud acre et urens dignis cruciatu relinquatur; quod vero illu minat, et splendidum est, hilaritati lætantium attri buatur. Vox igitur Domini dividentis flammam ignis, et partientis; ut ignis tormenti non spleu deat et lumen resurrectionis non urat. Et rursus libro primo Hexaemeri: Erat, inquit, quidem sta tus antiquior ortu mundi, qui potestates supra mundanas decebat, supra tempus, æternus et per petuus in eo autem statu creaturas auctor et fa bricator universi effecit; lumen intellectile, quod beatitudini diligentium Dominum conveniebat; ra tionis compotes, et inaspectabiles naturas, omnem que ordinem earum. Et Gregorius Nyssenus, libro primo Confutationum in Eunomium, c. 26: Omni bus, inquit, arbitror notum esse, eos dico, qui me diocriter ea quæ sunt, consideraverunt, quod au ctor universi, qui sæcula, sive ævum, et locum in eis, tanquam receptaculum eorum quæ in eis facta. sunt, effecit, in his creat omnia; nec enim polest quidquam eorum quæ creata sunt, vel creantur, non esse vel in loco, vel in tempore. Et magnus Athanasius, libro secundo Contra Arianos: Igitur multo magis Petrus non creaturam esse significa bat, cum huc aiebat; sciebat enim esse Filium Dei, quem confessus erat, inquiens: Tu es Christus Fi lius Dei viri 80: sed potius significabat, regnum et dominatum ejus in nobis per gratiam creatum esse, et exsistere. Et divinus Chrysostomus in oratione quam inscripsit contra hæreticos, et in petitionem filiorum Zebedæi, quæ incipit Heri ex bello reversi sumus, Considera, inquit, etiam hic multam genc ris nostri procurationem, cum loquitur iis quos corona donat: Venite, inquit, benedicti Patris, pos sidele paratum vobis regnum unte constitutionem mundi; iis vero qui torquentur, non dixit: Rece dite a me, maledicti, in ignem paratum vobis, sed paratum diaboto et angelis ejus ¾¹, regnum enim hominibus præparavit, gehennam vero non homi nibus, inquit, sed diabolo et angelis ejus. Quod si vos sie vitam egeritis, ut digni supplicio el cru ciatu sitis, æquum est ut vobis ipsi ignem præpa rasse existimemini. Ac vide quanta sit Dei ad charitatem, erga homines propensio: nondum erant qui certarent, et jam coronæ et præmia præparata erant: Possidete enim, inquit, regrum paratum vo bis ante constitutionem mundi. Idem iterum: Non solum nos a tormentis liberavit Christus, sed etiam vitam nobis donavit multo splendidiorem, quam erat prior; in alium nos introduxit mundum, aliam creaturam effecit. Et sanctus Isaac: Time, inquit, Deum, et senties qui te finxit, et roborat, et cu stodit, et qui propter te duplicem mundum fecit, unum quidem tanquam magistrum et institutorem, verumtamen caducum; alterum vero fanquam do ” Psal. xxv!n, 7. ** Matth. xvi, 16. at Matth. xxv, 34, 41.

mui paternam, et hæreditatem tuam æterna. Et stantias, inquit, non tanquam symbolorum, quæ magnus Basilius in Hexaemero: Quid, inquit, illa beatitudine dignum eogitare quis potest, quam fæ tificat flumen Dei, et ejns artifex et fabricator est Deus, quam Paulus civitatem cœlestem vocat illis præparatam, qui propter fidem Dei civitates terre nas reliquerunt?' cujus, inquit, artifex et auctor Deus.. Ex quibus fit manifestum; quod futurum In men resurrectionis secundum essentiam splendor est ignis, splendor, inquam, separatus ab igne, ab eo qui ignem creavit, qui splendorem quidem ju stis ad illuminationem attribuit; vim vero urendi iis qui deliquerunt, ad dolorem. Sicut enim lætitia justis ante constitutionem mundi parata est, sic item iis qui peccaverunt, supplicium: et sicut nova et inusitata est illius ignis ustio (non enim consu mit ea quæ in eum injecta sunt, ad instar nature ignis qui a nobis nunc cernitur; sed potius dolorem quidem æqualem, aut majorem infert injectis in eum, a consumendo vero alienus est), sic etiam ¡lluminatio illa in meliorem mutata est, quam sit . nostra illuminatio; estque cœlestis et inseparabi hs, et oculis immortalibus immortale lumen. Aď similitudinem igitur illuminationis regmum para tum justis, est effectum et creatum a Deo universi, qui mundos duos effecit, unum quidem hunc no strum caducun et fragilem, alterum vero æternain donium, et cœlestem atque immobilem civitatem, et æternum ejirs regnum, et dominatum, et cujus ipse vere rex et dominus est. Quod omne sumen sive sensile, sive intellectile, ex vero el supra substantiam lumine refulget:`et quod lumen intellectile Deus est. vel sensu, vel mente percipiantur, spectatrices, ne que varietate contemplationis sacrarum Scriptura rum ad Deum elevatas; sed tanquam omni cogni tione simplici altioris luminis expletas, et coutem platione illius pulchritudinis, quæ est effectrix et origo pulchritudinis, et quæ supra substantiam est, et in tribus splendet, quatenus fás est, refertas,. cómmunionis vero Jesu similiter participes fact28 non in imaginibus sancte informatis, quæ veluti formæ in eis deificam similitudinem exprimant,. sed tanquam vere ad eum appropinquantes-in ipsa prima participatione cognitionis luminum ejus, quæ deifica sunt, etc. Ac rursus idem cap. 4, De divinis nominibus: Nunc autem celebrandum no bis laudibus est nomen luminis, quo summum bonum nominatur; summum enim bonum dicitur lumen intellectile, quia omnem mentem supracœ lestem implet lumine intellectili; omnem autem ignorantiam et errorem ex omnibus animis, inqui bus est, ejicit, et ipsis omnibus lumen säncluít impertit, earumque oculos mentis a caligine ex. ignorantia circumfusa repurgat et liberat; et exci tat atque aperit multa gravitate tenebrarum com pressos et clausos, datque primum quidem me diocrem splendorem, deinde tanquam degustato ļumine, et oculis jam magis post degustationem lumen appetentibus, magis se impertit, et copio sius fulget, quia dilexerunt multum;, ac semper Ceas ulterius provehit proportione studii earum ad aspiciendum sursum. Lumen igitur intellectile di citur illud bonum, quod´est supra omne lumen, tanquain fons radiorum, et effusio luminis inundans omnein mentem supramundanam et cireum mundanam, et mundanam, ex plenitudine sua iilu minans, el tdtas earum facultates intelligendi re novans, et omnes continens, quatenus supra om nes tenditur; et omnibus antecellens, quatenus supra omnes stat, et ut semel dicam, oninem prin cipatum illuminandi tanquam princeps luminis, et supra quam lumen, in se comprehensum ha bet, et supra quam habet et præhabet; atque omnia ratione et mente utentia congregat, et in unum copulit; etenim sicut ignorantia erran tes dirimit, sic adventus luminis congregat et copulat illuminatos, perficitque eos, et, ad id quod vere est,. convertit, a multis opinationi bus eos revocans, ac varios aspectus, vel ut ma gis proprie dicam, varia‐ visa in unam veram et puram ac simplicem cognitionem contrahit, el uno lumine unilico implet. Imo-et Gregorius Theo Magnus Dionysius capite primo Cœlestis Hierar chiæ: Omne, inquit, datum bonum et omne donum perfectum desursum est descendens a Patre lumi num ***. Sed et omnis emanatio luminis a Patre proficiscentis, qua: ad nos tanquam bonum donum venit, rursus tanquam vis quædam uniftea nos sursum elevatos, simplices reddit, et ad unitatem Patris congregantis, et ad simplicitaten deifi cam convertit: si quidem ex ipso omnia, et in ipsum, sicut ait sacra Scriptura ****. Jesum igitur invocantes, qui est lumen paternum, lumen verum quod illuminat omnem hominem venientem in hune mundum “, per quem habuimus accessum ad Pa trem ***, principium luminis, in illuminationes sanctarum Scripturarum a Patribus traditas pro viribus intueamur. Et rursus idem cap. 7, ejusdem llierarchiæ cœlestis: Contemplatrices autem sub Jac. 1, 17. Rom. x1, 36. *ª Juan. ›, 9. 81º Ephes. n, 18; Roin. v, 2.. Scholia. Hoc contingit, cum sumus codem sensu et sentenia, sicut Apostolus præcipit (1 Cor. 1, 1 seqq.); quo qui tem per participationem divini luminis fit, impleturque illud in Evangelio Joan n's Ut et ipsi in nobis unum sint (Joan. xvi, Angelos excellentiores dicit assistentes Deo (Dan. vII), et angelos obeuntes ministeria circa homi nes in hoe mundo; ad hos pertinet illud in Denter, xxxn: Constituit terminos gentium juxta numèrum angelorum Dei. Et in Evangel. (Matth. xvm): Angeli corum semper vident faciem Patris; et animas, quas mundanas mentes vocal.

DECAS VI. DE APPARITIONIBUS DIVINI LUMINIS. Deus est lu- tum bonorum immutabilem donat dignis. Ex quibus fit manifestum, quod omne lumen sive sensile, sive intellectile ex vero et supra substan – tiam lumine refulget: et quod Deus dicitur lumen intellectile, quia ex plenitudine sua universum mundum ab ignorantia abstrahens, ad cognitionem sui convertit, et uno lumine unitico implet, demon stratum alioqui est, quod per omne lumen, et quod cernitur, et quod deprecamur signari super nos ex divina facie Domini, ad aliud lumen intelle ctile et inaccessum quod in Patre, et Filio, et Spi ritu sancto contemplamur, adducimur, ut jam per lumina quæ videntur, et quæ intelliguntur, ad unam cogitationem revocemur, supra omne lumen et omnem intelligentiam esse Deum. Quod divinus Moyses, et ei similes omnia lumina si ve sub sensum cadentia, sive sub intelligentiam relinquentes, in caliginem splendidissimam ingre diuntur, in unum cum infinito Deo per ignoran tiam et nihil videndo copulati. logus, Eternis quidem ipse, inquit, men, et non alius. Quid enim opus erat secundo lumine iis qui maximum habent? iis autem qui sunt infra, et circum nos, primam hujus luminis vim effulgere facit. Rursus idem in secundo De theologia libro: Quantum, inquit, est illud lumen, si hoc considerasti? Hoc sol est in iis quæ sensu percipiuntur, quod est ille in iis quæ sub in telligentiam cadunt, dixit quidam ex exteris. Sol enim aspectum illuminat, sicut ille mentem; sol est pulcherrimus ex omnibus quæ cernuntur, si cut ille ex omnibus quæ intelliguntur. Et beatns Chrysostomus Splendeat, inquit, nobis peccato ribus luinen tuum æternum; lumen æternum om nino intellige Spiritum sanctum, qui illuminat et sanctificat animas nostras, de quo Apostolus: Mi sit, inquit, Deus Spiritum Filii sui in corda nostra, scilicet ad illuminandum ea 8800 ; quem gratiam Dei vocat: Dico autem, inquit, per gratiam Dei quæ data est mihi, omnibus qui sunt inter vos, non plus sapere, quam oportet sapere, sed sapere ad sobrie lalem". De quo etiam propheta David dixit: Emit te lucem tuam, et veritatem tuam 8, et:In lumine tuo videbimus lumen". Lumen enim est Filius, lumen est Spiritus sanctus, lumen est Pater. Quin etiam in quotidianis precationibus: Christe, inquiunt, lumen verum, qui ad illuminandum omnem homi nem in mundum venisti 86, signetur super nos lu men vultus³ tui, ut in eo videamus lumen inacces sum, et lumen lætum sanctæ gloriæ immortalis Pa tris, cœlestis Spiritus, beati Jesu. Cum ventum est ad occasum solis, viso lumine vespertino, laudamus Pa-, trem, et Filium, et Spiritum sanctum. Et divinus Da mascenus, in carminibus, Lumen, inquit, immutabile, Verbum luminis Patris ingeniti in lumine tuo hodie viso in Thabor, lumen vidimus Patrem lumen, et Spiritum, illuminantem omnem creaturam. Imo et Gregorius Theologus: In lumine, inquit, Domi ni vide lumen: in Spiritu Dei Filium amplectere, lumen trinum et impartibile. Et sanctus Maximus in Theologicis (a): Lumen, inquit, dicitur, et vita, et resurrectio, et veritas, Jumen quidem ut splendor animarum, et ut tenebrarum ignorantiæ expulsor, et ut illuminans mentem ad intelligendum arcana, et ostendens mysteria, quæ puris tantum aspecta- eum videt (inaspectabilis enim est), sed locum vi bilia sunt; vita autem dicitur, quia animis quæ Dominum diligunt, motum eas decenten in rebus divinis præbet; resurrectio autem vocatur, quia mentem ab affectione mortua rerum caducarum excitat, et ab omni genere corruptionis et interitus liberam et puram reddit; veritas vero, quia habi Magnus Dionysius, in libro De mystica theologia, cap. primo: Sic igitur, inquit, divinus Bartholo mæus dixit, multam esse theologiam, et perexi guam; et Evangelium esse latum et magnum, et rursus, concisum esse illud divino ingenio; ut mihi videtur, intellexit, quod bona omnium rerun causa est quidem copiosi sermonis, et simul brevis ac nullius sermonis, utpote quæ neque dici, nec intelligi queat, quia universis creatis excellit supra substantiam; et quia sola sine operimentis et ve re ostenditur iis qui cuncta quæ impura, quæque pura sunt, pertranseunt; et qui omnem ascensum ad ea quæ sunt, sancta el summa, superant; et omnia divina lumina, et sonos, et sermones cœle stes relinquunt, et in caliginem ingrediuntur, ubi vere est, sicut ait Scriptura, Qui est ultra omniu™; non enim simpliciter (a) divinus Moyses primum jubetur ut se repurget, deinde ut se a non repur gatis separet; et post omnem repurgationem au dit multisonas tubas, ac videt multa lumina pu ros et multiplices radios jacientia: postea a vulgi multitu‹line separatur, et cum electis sacerdotibus ad summum fastigium divinorum ascensnum eva dit; sed lactenus nondum est cum ipso Deo, nec det, ubi stetit; boc autein existimo significare, divinissima et summa eorum quæ cernuntur et intelliguntur, sermones quosdam esse, qui subji ciunt menti illa quæ' sunt subjecta ac supposita ei qui universis antecellit; quibus præsentia ipsius, quæ omnem cogitationem mentis vincit, declara 88 Psal. xxxv, 10. 86 Joan. 1, 9. 87 Psal. IV, 8*** Galat. IV, 6. ** Rom. x11, 3. 8 Psal. XLII, 3. 7. "Ephes. IV, 6. Scholia. Habitum fidei et virtutum dicit; quia fides credentem firmat in veritate, et veritatem in cre dente, Dionys, in Divin, nomin, cap. 7, unde Apo (a) In becat. theologica 2, cap. 70. stolus substantiam vocavit rerum sperandaruin (llebr. n, 1). id est firmamentum. (b) est quasi nihil aliud significetur

tur insistens tanquam in vestigiis summis intel- ▲ Dei, et ignem item imaginem Dei; et a nobiliori lectibus locorum ejus sanctissimorum: ac tunc ab iis quæ videntur, et ab iis qui vident, absolutus et expeditus, in caliginem vere mysticam ignorantiæ ingreditur, in qua mystica caligine omnes notiones excludit, et in ipso qui funditus neque tangi, neque videri potest, hæret, factus totus ipsius qui ultra omnia est, neque suus, nec ullius alterius, cum eo autem qui est penitus incognitus, per vacationem omnis cognitionis, secundum meliorem partem copulatus. Et Gregorius Theologus in oratione de baptismo: Deus, inquit, est lumen summum et inaccessum, quod neque mente comprehendi, neque oratione expromi potest, quodque omnem naturam rationis participem illuminandi habet facultatem: hoc est in iis quæ intelliguntur, quod sul in iis quæ sentiuntur. Ex quibus patet, omnia lumina, sive quae sensu percipiuntur, si ve quæ intelligentia, infra relinqui ab iis qui ad summam contemplationem ejus qui ultra omnia est, evaserunt, et in caliginem splendidissimain non comprehendendi eum ingressi sunt, nullo lu mine eum exprimente et designante. Ex capitibus dispositis constat expositio materiaria hujus partis; ostensio enim luminum divinorum aut in luminibus quææsentiuntur, continetur; et facit solem imaginem bus, ut sole et lumine, imponit Deo nomen lum nis; et a mediis, ut ab igne, aut continetur in luminibus symbolicis in quibus præcipua est appari tio luminis facta in divinissima transfiguratio ne vultus Domini, qui splenduit sicut sol, quæ decorem corporis Christi post resurrectionem gloriosi facti tanquam in imagine repræsentabat; et symbolum erat divinitatis, quæ in eo latebat quia in Christo Salvatore nostro idem est dicere symbolum corporis glorificati et divini tatis ejus, et quod lumen, quod sic in Domino in monte Thabor apparuit, pulchritudinem Adæ ante peccatum significavit, eamque jam naturam in humanitate Christi recuperasse, et futurum esse post resurrectionem splendorom justorum, et quid sit secundum exsistentiam lamen, quod in futuro apparebit post resurrectionem: ec quod Deus est lumen intellectile, quod in naturis incor poreis splendet, quatenus vere splendoris earum effector est, postremo loco vacationem ab omni lu mine posuimus; et ipsam divinam caliginem. Ni kil igitur in materiaria expositione hujus tracta tionis de lumine prætermissum est, quin potius omnis divini luminis ostensio breviter tractata est. Quod proprium Dei est, adesse omnibus secunaum substantiam; et sicut substantia adest præsens, sic etiam operatione adest: et quis modus sit præ sentiæ ejus qui explicari non potest. Sanctus Justinus martyr, in Oratione de recta confessione ait: Quomodo Verbum ubique est se cundum substantiam? Et quomodo in suo templo? Etnim si illic est, sicut est in omuibus, nihil am plius habebit templum, atque cætera omnia. Et ubi illud ponemus, quod scriptuin est: In ipso habitat plenitudo divinitatis corporaliter 3*? Sin autem quis concedat, magis esse in templo, non adest omni bus secundum substantiam, quod est proprium Dei. Evidens argumentum est perfidiæ, dicere de Dco, Quomodo? Quomodo cœli effector est, quo modo terræ, quomodo maris, aerisque et stirpium, et animantium omnium, et tui ipsius? Qui omnia diligenter de Deo quæris, plane dices, omnia pro duxisse copiosa potentia sua. Num igitur potentia Dei aderat secundum accidens iis quæ fiebant, an secundum substantiam? Si secundum accidens, aderat quidem illis quasi essent, antequam fierent; siquidem accidens non est secundum naturam per se, sed in aliquibus prius subjectis exsistit. At si hoc ridiculum est, relinquitur potentiam Dei om nibus adesse secundum substantiam. Num igitur * Coloss. 11, 9. quia potentia Dei omnibus quæ funt, secundum substantiam aderat, nihil amplius templum ipsum in quo fuit, habebat? Habet hoc dubitationem, et illud habet; et fides est utriusque dubitationis so lutio. Vidisti quemadmodum ratio invicta evertit perfidiam; vide linguas cum Deo pugnantes occlu sas. Idem etiam: Die igitur quonido Verbum caro factum, cœlos non dereliquit? Sane dicetis, quod manens Deus, sic factus est. Rursus ergo dicite nobis, quomodo manens, factus est? Si enim man sit quod erat, quomodo factus est quod non erat? Sin autein factus est quod non erat, quomodo mansit quod erat? Dubium habes de solutione, habe etiam dubium de modo unionis. At credis quod maneus, factus est; crede etiam adesse ubi que secundum substantiam Verbum, et præcipuo quodammodo esse in templo suo. Iino et sanctus Anastasius Antiochenus, in libro De incircumscri pto, ail Sed quidam, inquit, ut videtur, infirmita tem propriæ naturæ in Deum transferunt, restricti in maximis, et existimantes melius esse contrahere divinam naturam a materia, quam existimare, eam usque ad omnia tendi et porrigi; prorsus arbi trantes nefas et implum esse, naturam illam que plusquam ultra omnia est, indui corporibus non decentibus, sordibus et tetro odore plenis, vel ani mis impiis; vel aliis quibusdam, quæ minime de

Peo cogitari deb nt; hi revera humilia sentiunt, et est per se substantia), evidens consecutio est, in Deo, ac magnitudine ejus quæ attingi non potest, indigna. Et paulo post: Debilia igitur et infirma animis agitant, nullumque firmamentum habentia, quia nullam creaturam suam rejicit Deus; nihil enim sordidum corum quæ sunt, existimat; quin imo cum ad nos appropinquat, vitii nostri non efli citur particeps. Et rursus in codem libro: Verum quia operationem in omnibus esse aiunt (hanc euim volunt non circumscribere) interrogandi sunt, quomodo de ca sentiaat. Numquid dicunt partici p.re ipsam terrenas sordes, cum appropinquat eis, an non? Quod si verum fateantur, manifestum est fieri posse, ut quod appropinquat, non participet vitium eorum quibus appropinquavit. Quod si di eturi sunt participare, eadem absurditas eos qui hoc dicunt, consequetur, quam ut fugerent, Deum circumscribebant. Contrahant igitur et operatio nem, ut universum plane dissolvant. Sin vero me tuentes hoc absurdum, tanquam pœnitentia ducti, divinam operationem nihil quidquam lædi dicant, cur non hoc ipsum de substantia affirmant? Ad hæc, Photius patriarcha, in Quæstionibus ad Am philochium, cap. 75 Quare qui dubitat, inquit, utrum si Deus est in omnibus, non sit supra om nia, nescit se ignorare quæ de divina natura in Scriptura sancta scripta sunt; neque quitquam altius, quam consuetudo rerum terrenarum fert, neque divinius aliquid de iis quæ materia vacant, cogitat. At vero quomodo in omnibus est (a)? Di etum quidem est, nullo modo eorum quæ sunt, et si quid magis ad contemplationem pertinens dicendum est, et non est reformidandum sursum evehi simul cum iis qui sunt alta mente, ad altitu dinem dogmatum theologicorum, est Deus in uni verso secundum operationem simul et substantiam. Et ne mihi dicas: Quomodo? Dictum enim est jam, nullo modo creaturaruin. Quomodo igitur est secundum substantiam? Sicut intellexisti se cundum operationem. Quia enim alia sunt quando que potentia, et quandoque actu; Deus autem, quatenus mens acuta intelligere potest, semper est actu (non enim ex imperfecto ad perfectum profi ciscitur; nec aliud quidquam, quam per se actus, ** Jerem. xx111, 24. quibus est secundum operationem sive actunı, in iis ipsis esse secundum substantiam. Et magnus Athanasius in libris Contra Arianos: Ubique, in quit, adest præsens substantia magnitudinis suæ; quia æqualis est Filius Patri, et cum Patre ubique adest divinitate; et quia oninia continet substantia Si enim dixeris non adesse ubique, majora esse dices ea quæ facta sunt, quam eorum auctor sit. Et divinus Chrysostomus: Quod quidem ubiqué Deus est, scio, et quod totus est ubique; quomodo autem, nescio; non enim fieri potest ut substantiam videamus, neque quæ a se est, neque que ab alio. Et Cyrillus Hierosolymitanus in Catechesibus: In mera, inquit, divinitate supervacaneum est cogitare ascensum et descensum; potentia enim illa quæ omnia continet, ille qui ubique omnibus adest, qui universa spiritu suo circumdat, non transfertur a locis in loca; ipsius est vox: Cælum el terram ego impleo”. Si igitur implet, quo transmittatur? Ita fit, ut ascendit et descendit supervacuum sit in divinitate. In Salvatore autem, et in dispensatione adventus ejus in carne, proprie dicitur ascendit et descendit. Et Joannes Damascenus (b): Deus, in¬´ quit, expers partis est, totus ex toto ubique; et non pars in parte corporee divisus; sed totus in omnibus, et totus supra omnia. Ex quibus fit ma nifestum, proprium esse Dei omnibus secundum substantiam adesse. Sicut autem substantia adest, sic sua potestate et operatione, secundum enim substantiam potentia adest; et non est aliud per se operatio, et aliud per se substantia. Quomodo autem Deus secundum substantiamı, et aqualiter omnibus adest, et quomodo ipse in omnibus et supra omnia, modus neque dici, neque cognosci potest. Quod sicut adest nobis præsens Deus etiam cum par ticipamus; si autem substantia adest, substant-am ejus participamus. Magnus Dionysius in iis quæ adnotavit ex sancto Hierothco in theologicis ipsius Principiis Causa ominium, et quæ omnia implet, est Jesu divinit. s. quæ servat partes toti consentientes: et neque Scholia. In essentiis rerum hic ordo consideratur; est, in principia rerum. Conservat igitur, inquit, primo, principia rerum; secundo, substantia ex principiis constituta; tertio, species propria totius compositi ex forma proficiscens; quarto, perfectio ipsius rei non solum quoad speciem, sed quoad propriam operationein et finein; tunc enim res est omnimodis perfecta, cum suum finem assequitur; quinto, res variæ quæ singulæ quadam propria perfectione præditæ sunt, et ordine quodam copu latæ totum quoddam perficiunt, ut in universo, et in homine. Hierotheus ergo docet, quo.nodo divini tas Christi est causa in his omnibus incipitque ab extremo, id est, a toto, et remeat in primum, id (a) Lib. 1v Physicorum exponit Aristoteles mo dos quibus aliud in alio esse dicitur. universum, et partes universi toti consentientes, et cum eo conspirantes; et ipsa non est totum, nes que pars, quia scilicet non habet perfectionem_to tius et partis, sicut totum et pars, sed excellentius in infinitum, estque rursus totum et pars divinitas Christi, nempe quia quidquid perfectionis est in toto et in parte, hoc ipsa Christi divinitas præch bet, et suprahabet; reliqua faciliora sunt. Illud ve ro: Substantia totis substantiis insistens impollute, significat esse Deum in omnibus substantiis, et ab eis participari non per admistionem, hoc est, non m.sčeri cum eis, ex sancto Thoma in Dionysium. (b) Lib 1, cap. 16, Orthod. fid.

Quod participantes divinam substantiam, per Spiri tum sanctum Filium Dei, qui supra substantiam est, participamus; et hunc participantes, Deum Pa trem participamus, atque ita efficimur divinæ na. turæ et substantiæ participes. pars, neque totum est: et est lotum, et pars, qua tenus omne, et totum, et partem in se ipsa com prehendit; et suprahabet, et antehabet, perfecta quidem est in imperfectis, tanquam principialis causa perfectionis; imperfecta autem in perfectis, tanquam supraquam perfecta, et anteperfecta, for ma formæ, effectrix in iis quae carent forma, tan quam principialis causa formæ, sine forma in ipsis formis, utpote supra formam; substantia totis sub stantiis insistens impoltute, et ab omni substantia supra substantiam abstracta, tota principia, et or dines definiens, supra omne principium et omnem ordinem collocata. Et magnus Athanasius, in Di sputatione contra Arium: Secundum hæc dívinitas Patris et Filii sancta et sanctificans, quæ sanctificat omnia quæ rationem participant, quibus data est liberæ voluntatis et studii potestas ad capiendam sanctam et beatam substantiam in communionem sanctificationis. Et divinus Cyrillus in Thesauris (a) Sicut igitur, inquit, mulier gloria viri vocata est, quia partem ex membris ejus ad sui fabricationem accepit, sic vir gloria Dei appellatus est, quia fa ctus est particeps substantiæ ejus per Spiritum sanctum, qui in eo habitavit. Et rursus idem dis serens de Spiritu sancto: Igitur quandoquidein Spiritu sancto habitante in iis qui Deo probati sunt, Christus est qui habitat, necesse est dicere ipsum Spiritum divinæ substantiæ esse; cujus participes facit eos qui ipsum participant, et iterum idem in eisdem: Est igitur Spiritus sanctu> secundum na turam Deus, quippe qui sanctos regenerat, ut sint unum cum Deo, qui habitat in eis. Et adhuc idem in eisdem: Quid igitur opus est longo verborum circuitu uti, et multiplices notiones texere? Hanc enim ipsam vim sanctificantem ex Patre manan tem, quæ imperfectis tribuit perfectionem, dicimus esse Spiritum sanctum; supervacaneumque est creaturam per interjectum medium sanctificari, cum benignitas Dei dignata fuerit usque ad minima pervadere, el ca per Spiritum suuin sanctificare. Et divinus Theophanes in Canticis suis: Lumen, inquit, unius principii, et in tribus splendens, sub stant a sine principie, pulchritudo, immensa habitat in corde meo, et iterum in eisdein: Rex cœlestis. paraclete, Spiritus veritatis, qui ubique ades præ sens, et omnia imples, qui es thesaurus bonorum, et vitæ dator, veni, et habita in nobis; et emunda nos ab omni macula, et salvas fac animas nostras. Ex quibus patet, quod Deo secundum substantiam præsente, substantiam ejus impermiste participa mus: et quod ipsa est quæ nos sanctificat, et ha bitat in nobis, nosque ab omni labe per Spiritum suum qui supra substantiam est, repurgat. Dominus ait in Evangelio: Qui diligit me, man đala mea servabit; et ego et Pater veniemus, et mansionem apud eum faciemus”. Quod quidem magnus et summus apostolorum Petrus in Epistola sua explicat, cum ait: Divinæ naturæ consortes fa cli sumus”. Consentiunt cum eo quæ Paulus item inagnus ait: Nescitis quod templum Dei estis, et Spiritus Dei habitat in vobis”? Et rursus: Vos estis templum Dei viventis, sicut dixit Deus, Quoniam habitabo in eis, et inambulabo; et ero eis Deus, et ipsi erunt mihi populus ". Similiter qui deinceps consecuti sunt saneti. Magnus Athanasius, in Epi stola ad Serapionem: Sic autem, inquit, signati, consentanee naturæ divinæ consortes efficimur, sie cut Petrus dixit, atque ita omnis creatura Verbi particeps efficitur in Spiritu sancto, et per Spiri tum sanctum dicimur participes Dei, ait enim Nescitis quod templum Dei estis, et Spiritus Dei ha bitat in vobis? Et idem in eadem epistola: Nune autem cum dicimur participes Christi, et participes Dei, demonstratur chrisma, id est unctio, que est in nobis, et sigillum, quod non est naturæ creatæ, sed Filft, qui per Spiritum sanctum nos cum Patie conjungit, hoc enim Joannes paulo supra docens scripsit: In hoc cognoscimus quod in Deo manemus, et ipse in nobis, ex Spiritu ejus quem dedit nobis”. Si autem participatione Spiritus sancti efficiemur consortes divinæ naturæ, insanus fuerit si quis di cat esse Spiritum sanctum naturæ creatæ, el uon Dei; ob hanc enim causam est in hominibus, et per eum homines deificantur; si autem deificat, non est dubium quin natura ejus natura Dei sit. Ma gnus Basilius in iis quæ de Spiritu sancto scribit Nulla, inquit, creatura ab anima rationis compote participari potest, ita ut in ea habitet ovo:wówę, id est secundum substantiam (b), Spiritus vero san ctus habitat in ea, sicut ait Scriptura: Templum estis Dei, et Spiritus Dei habitat in vobis; increatus igitur est Spiritus sanctus, et beatus Cyrillus in iis quæ de Spiritu sancto scripsit: Per se igitur ope ratur in nobis Spiritus sanctus vere sanctificans, et nos secum in unum sua conjunctione copulaus, ac divinæ naturæ participes efficiens. Et rursus: Si accipientes, inquit, Spiritum Christi, per eum ad Deum Patrem adducimur, tanquam divinæ naturæ consortes facti, modo erit creatura, per quem cum Deo tanquam, genus conjungimur? Adhuc idem in capitibus de Spirita sancto: Si servus est, ut fa Joan. XIV, 23. ** II Petr. 1, 4. 31 Cor. nt, 16. "II Cor. vi, 16. "I Joan. iv, (a) Lib. x, cap. 3. (b) Quomodo autem participetur Deus secundum substantiam a creatura, et non participetur, ut recte intelligatur, legatur cap. 10 hujus decadis.

ctus vel creatus Spiritus sanctus, quomodo in eo ritiam deflecti Deus propter magnitudinem et ex cellentiam naturæ; quin potius tanto magis ad le nitatem vergit, quanto majora in co sunt, ex quibus unum, idque pulcherrimum est, bonitas quæ per Filium, sicut ipse ait ", in malos et bonos pertin git, nulli prorsus sui participationem præcludens. Participatio vero Patris per Filium in Spiritu san eto proprie et decenter fit; sicut etiam solem per splendorem ex eo non sine calore editum partici pamus. Sicut igitur nemo dicat dissimile esse soll lumen quod ex ipso emittitur, vel calorem, quia per ista participatur sol; sic non est necesse, nt Filius sit Patri dissimilis, quia Pater per Filium participatur, quin potius similem per omnia esse demonstrat. Ubi enim facti participes Filii, non privamur participatione Patris, quomodo non erunt idem Pater et Filius? Ubi autem est eadem sub stantia, quem locum habebit dissimilitudo? R_spon deant Christi oppugnatores. Ex quibus fit manife stum, quod participantes Spiritum sanctum, pa ti cipamus Filium Deum, et hunc participantes, par ticipamus Deum Patrem, atque ita efficimur totius divinæ naturæ: et substantiæ participes. Quomodo vero fiat in nobis participatio Trinitatis, quæ supra substantiam est, dici non potęst; sicut neque dici potest, quis modus sit substantiæ ejus, et quomodo sit ubique præsens secundum substantiam. clamamus Abba Pater *? Verum a servitute qui dem liberat eos, in quibus est, vel potius refingit in filios libertatis, faciens eos participes naturæ suæ; non est igitur servus; quod si non est scrvus, igitur neque creatura, esse autem creaturam, et nuinerari servum, nihil aliud esset quam refugere a divina substantia, ac rursus idem in eisdem 'Deus igitur est Spiritus qui nos ad Dei similitudi nem format, non tanquam per gratiam ministran tem, sed per divinam naturam participationem sui iis qui digni sunt, donans. Et quæ est horum fides? Scriptura sacra, Scriptura divinitus amata, quæ aperte et perfecte in unum copulat Deum et Spiri tum ejus; nec aliter futuram esse Dei participatio nem, nisi per Spiritum sanctum, aperte docet: si quidem Dominus noster Jesus Christus de omni, opinor, fideli et bono dicit: Ego et Pater veniemus, ‹el mansionem apud eum faciemus, et: In hoc cogno scimus quod in nobis est, ex Spiritu quem dedit no bis. In se enim quis potest copiose habere habi tantem et versantem natura et vere Deum, cum Spiritum ejus acceperit, non alienum, neque sub stantia ab eo distractum et divulsum, sed potius ex ipso, et in ipsos, et proprium ejus, et æqualem cum eo dominatum gestantem, et sic nominatum (a), et tanquam in ordine Filii (b) assumptum propter eamdem naturam. Et in cap. 1 libri 1v ThesauroruIII, tanquam in persona hæreticorum: Alienus est a communicatione nostra, et a nobis non participabi lis per se ipsum Pater propter nimiam et summam, et quæ ab humana natura capi non potest, divini tatis participationem, capitur autem, et est in no bis per Filium tanquam per minorem scilicet. Quo modo igitur similis Patri, qui a nobis capi potest qui illum capere non possumus? Contra vero dis putans Cyrillus: Ebrii, inquit, rursus sunt suis insaniis isti oppugnatores Dei, non intelligentes, ut apparet, neque quæ loquuntur, neque de quibus affirmant. Si enim, ut vos dicitis, omnia magna et supra naturam sunt in Patre, necesse est concedere parem bonitatem illi inesse. Quomodo igitur qui est summie bonus, non potest capi ab fís qui bonitate indigent? Quomodo est totus bonus, qui nimia su pra creaturæ facukatem bonitate omnibus sui par ticipationem præcludit? Oportebat enim (quod qui dem verum videtur esse), ut qui est summe bonus, bonitatem sibi convenientem adhiberet omnibus, et eam cunctis indigentibus ad fruendum impartiret. Verum jam hoc fecisse apparet, cum promittit ba bitaturum se in nobis, et inambulaturum, et pro mittit adoptare filios. Inanis igitur impiorum quæ stio est; apparet enim, quemadmodum non ad du "Rom. v, 15. 97 Matth. V, Quod participantes divinam naturam, non gratiæ solius, et per se non subsistentis participes sumus, sed ipsius Spiritus sancti viventis, et per se exsi stentis; et quod totus Deus trinus gratia dicitur, et simul Filius, atque Spiritus sanctus gratia; si gillatim unusquisque horum gratia dicitur, dicitur vero homonyme gratia, id est, quod ab his perso nis fit. Sanctus Cyrillus, libro septimo Dialogorum ad Hermiam: Si, inquit, gratia quæ per Spiritum san etum datur, discissa erat a substantia Spiritus san cti, cur non aperte dixit beatus quidem Moyses, quod producto animanti inspiravit gratiam auctor omnium, gratiam dico per inspirationem vitæ? Christus vero nobis, Accipite gratiam ", scilicet per ministerium Spiritus sancti? Quin potius illud quidem vocatum est Spiraculum vitæ"; vita enim erat natura divinitatis, siquidem vere in ipso vivi mus, moventur, et sumus '; voce autem Domini dictum est: Accipite Spiritum sanctum, quia ipse vere in cordibus credentium habitat. Et paulo post Quando igitur ad similitudinem Christi formamur, ipse etiam in nobis consignatur, et pulchre expri mitur tanquam per Spiritum naturaliter similem. Deus ergo est Spiritus sanctus, qui ad similitudi nem Dei format non tanquam per gratiam mini 98 Joan. xx, (a) Et sic nominatum. Id est Dominum. Il Cor. 111. (b) In ordine Filii assumptus dicitur Spiritus san Clus, quia numeratur tertius, sicut dient Matth. » Gen. 11, 7. * Act. xvII, 28. XXVIII, Baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti; et illud 1 Joan. v: Tres sunt qui testimonium, etc.

strantem, sed tanquam ipse participationem divinæ atque ita fit silud: Ego et Pater veniemus, et mans'o nem apud eum faciemus', sicut dictum est. Ubi enim est lumen, illic est splendor: et ubi splendor, ibi est hujus operatio, et splendida gratia. Et magnus Basilius in epistola ad Gregorium fratrem Omne, inquit, bonum, quodcunque ex divina po testate ad nos deveniat, operationem gratiæ omnia in nobis operantis esse dicimus, omnia enim opera tur unus et idem Spiritus"; ac rursus idem: Spiritum sanctum qui ex Deo exsistit, fontem dico sanctita tis, potestatem vitæ effectricem, et gratiam per & cientem; per quem homo adoptatur Filius, et quod mortale est, efficitur immortale, unum per omnia cum Patre et Filio. Præterea, secundum homony miam divinitatis (a), quæ supra substantiam est, quædam alia dicuntur gratia. Declarat hoc Paulus, cum scribens ad Romanos: Sic ergo, inquit, et in học tempore reliquiæ secundum electionem gratiæ salvæ factæ sunt. Si autem gratia, jam non ex operibus, alioqui gratia jam non est gratia. Si autem ex ope. ribus, jam non est gratia: alioqui opus non est opus'. Et rursus idem Apostolus: Gratia enim sal vi facti estis. Et iterum: Non enim estis sub lege, ›ed sub gratia ª. Et alias: In gratia hac, quæ mi nistratur a nobis º. Et rursus: Ex quo die audistis et cognovistis gratiam in Dei veritate. Et divinus Chrysostomus explanans illud: Ex plenitudine ejus omnes accepimus et: Gratiam pro gratia Qualem, inquit, pro quali? Pro vetere novam; et in illud: Gratia salvi facti estis: Non ex operibus propriis, inquit, sed gratis. Et magnus Athana sins, libro tertio Contra Arianos: Sciebat ubi La zarus jacebat, interrogabat tamen, ut suscepta nostra ignorantia, largiretur nobis ut cognoscere nius so'um verum Patrem suum, et quem propter nos ad salutem omnium misit, qua major gratia non potest esse. Ex quibus patet, quod facti parti cipes naturæ Dei, non nudæ gratiæ a Deo manantis et quæ per se non exsistit, participes sumus; sed ipsius Spiritus supra substantiam, et vivifici, ac per se exsistentis; et per hunc ipsum cum Patre et Filio copulari, divinæ nature consortes effici mur; et hac gratia ditamur, gratia scilicet trium personarum, quæ est per se gratia. Et sicut cre naturæ dignis largiens. Et rursus idem ibidem Templa Dei, imo etiam dii vocamur, et sumus, quare autem, interroga adversarium; siquidem su mus vere participes nudæ et non per se exsistentis gratia, at non sic, nequaquam; templa enim sumus Spiritus sancti per se exsistentis; vocati autem sumus dii propter ipsum, utpote divinæ naturæ propter conjunctionem cum ipso participes facti. Et iterum idem in eisdem: An non dicimus fabri cari hominem ad imaginem Dei? Quis neget? Quod autem imaginem imprimit, et instar sigilli pulchri tudinem supramundanam efficit, an non est Spi ritus sanctus? At non, inquit, ut Deus, sed ut di vinæ gratiæ minister, igitur non ipse, sed gratia per ipsum consignatur. Videtur, inquit. Necesse ergo erat appellare hominem imaginem gratiæ, et non potius imaginem Dei. Gregorius Nyssenus, in Cantica canticorum: Quod, inquit, vere est prædi candum beatum, numen ipsum divinum est, ipsa pulchritudo inexplicabilis, ipsa per se gratia, et sapientia, et potestas. Et divinus Gregorius in ora tione de divinitate contra Evagrium monachum Similiter igitur, inquit, qui dator est omnium bo norum, qui veritatis moderator, et Salvatoris Pa ter, dimananten) quamdam Filii et Spiritus sancti gratiam intellectilem ad nos misit, neque ipse quidquam incommodi in substantia passus est; non enim ullam imminutionem subiit propter illorum ad nos adventum, usque ad nos processerunt, et c nihilominus a Patre inseparabiles perstiterunt, ex pers enim partis est, ut a principio diximus, di vina natura. In primis autem divinus Apestolus in Epistola ad Titum ait: Appuruit gratia Dei", gratia scilicet salutaris, omnibus hominibus cum quo consentiunt qui in canticis ecclesiasticis dicunt: Ap paruit Salvator, qui est gratia et veritas, in Jordani fluentis: et gratia habitavit in te, quæ Dei mater es; et mundum splendore illustravit. Et divinus Ephrem, in Oratione de salute animæ: Quando, inquit, voluit, benignus et misericors Deus liberare nos ab hujus modi errore, visitavit nos oriens ex alto ³; et appa ruit Dei gratia salutaris, deditque se ipse in com mutationem pro nobis. Et sapiens Cyrillus: Quæ, inquit, gratia apparuit nobis? aut qualis Dei gratia ditur esse communis nobiscum per se gratia, sic salutaris omnibus hominibus apparuisse dicitur? Atqui manifestuni est quod ait David: Deus Dominus, et apparuit nobis'; et ut ipsius gloria nobis de cœ lo appareat, exspectamus. Et magnus Athanasius, in epistola ad Serapionem, Omnia, inquit, Patris sunt Filii; quare charismata, quæ a Filio in Spi ritu dantur, Patris charismata sunt: et cum in no bis est Spiritus sanctus, in eo ipso etiam est Pater; 11, 11. Luc. 1, 78. etiam sigillatim unaquæque persona divina ex tri bus gratia dicitur; et maxime summus Deus Sal vator, et qui est supra substantiam, Spiritus san clus, uterque simul gratia bimanaus dicitur. Sicut igitur hæc gratia dicuntur principialiter, et divi ne, et efficienter, sic homonyme omne datura bo num, quod ab ipsis personis divinis ad nos pro ficiscitur, tanquam beneficium nobis creatum et 1. Til. 6. Ephes. 11, 8. 8 Rum. vi, 14. Psal. cxv, 27. H Cor VI, 19. * Joan. xiv, 25. * 1 Cor. x, 11. Rom. XI, 5, Colos. 16. 11 Juan. 1, 16. (a) Id est, sicut homo sanctus æquivoce dicitur Deus, sic etiam gratia quæ a Deo ût. Google'

effectum, gratia et donum dicitur, non ex operi- sed gratia Spiritus sanoti, ait David de Christo lus nostris confectum, quin potius gratis, et ex nulla nostra importatione suppeditatum. Quod sicut Deus, qui est per se gratia, et trium per sonarum potestas, sive virtus, a nobis efficienter participatur (a); sic idem producit et creat dis trii utionem divinarum gratiarum, quæ ad parti cipandum creatæ sunt. Effusa est gratia in labiis tuis ¹ª; gratia effunditur, nou is qui gratiam donat. Et magnos Basilius, in tertio Confutationum Eunomii: Sicut dicitur Pater dividere operationes iis qui digni sunt ut eas suscipiant; et Filius dividere ministrationes iis qui digni sunt munere ministrandi, sie Spiritus sanctus dicitur dividere charismata iis qui digni sunt nt charismata accipiant. Rursus idem in ho milia Psalmi 32: Apte, inquit, ad terram refertur illud: Ipse dixit, et facta sunt"; in formatione quidem nostra ex terra eonvenit illud: Factum est; in creatura vero ad imaginem Dei creata con venit: Creatum est. Quia vero sæpenumero dicitur in renovando, et reddendo melius, ut illud: Si qua in Christo nova creatura 20; et illud: Ili duos crearet in unum hominem". Fortassis illud: Et fa» cta sunt, de prima creatione essentiæ hominis dicitur; illud autem: El creata sunt, de secunda regeneratione in Christo; quanto autem præstat mandatum Dei verbo simplici, tanto præstat rege neratio generationi. Et iterum; idem in epist. ad Gregorium fratrem: Quærentos autem, utrum ex solo Spiritu sancto largitio bonorum originem du cat, atque ita adveniant dignis, rursus a sancta Scriptura deducimur ad principem et auctorem largitionis bonorum, quæ Spiritus sanctus operatur uobis; omnia enim per ipsum facta esse, et in ipso consistere, a sancta Scriptura didicimus. Magnus apostolus Paulus ait: Divisiones gratia Yum sunt, idem autem Spiritus; divisiones mini strationum sunt, idem autem Dominus; et divisiones operationum sunt, idem autem Deus, qui operatur omnia in omnibus". Et rursus: Omnia. autem hæc operatur unus atque idem Spiritus, dividens singulis prout vult 13. Et iterum: Æmulamini me liora charismata ". Item: Si linguis hominum lo quar et angelorum, charitatem autem non habeam, factus sum velut æs sonans, aut cymbalum tin niens 1. In quem locum incumbens beatus Chryse stomus: Vidisti, inquit, ubi gratiam linguarum extulit, et ubi eam evertit, et fregit? Et rur»us idem in Epist. ad Corinth. homilia 29: De spiri tualibus, inquit, nolo vos ignorare, fratres "; spiri tualia vocat signa, quia hæc opera sunt solius Spiritus sancti, nihil humano studio afferente ad hujusmodi miracula efficiendum. Et rursus idem, in Oratione de Spiritu sancto: Spiritus Dei, Spi Titus ex Deo, Spiritus qui a Patre procedit, hæc sanctæ et impollutæ virtutis sive potestatis nomi- c Quare cum ad illam cogitationem evehimur, rur na; sunt autem alia nomina non naturæ, sed ope rationi convenientia, ut donis ejus. Dico igitur, cum Spiritus sanctus vel mihi, vel alteri Chri stiano sanctificationem dopaverit, et donum aoee perit, ita ut corpus sanctum et animam sanctam habeat, hoc donam vocatur spiritus sanctitatis, iḍ est, gratia sanctitatis; si quis accipiat a Spiritu sancto virtuvēm et donum cre.lendi promissioni futurorum bonorum, accepit spiritum promissio nis; si quis accipiat denum sapientiæ, vocatur donum hoc spiritus sapientiæ; si quis habeat cbarisma charitatis, dicitur habere spiritum cha ritatis; quando accipit charisma martyrii, dicitur babere spiritum fortitudinis, sive virtutis, id est charisma; et quia qui donat, Spiritus sanctus est, vocatur etiam donum homonyme eodem nomine, quod vocatur qui donat. Adhuc idem in Epist, ad Ephesios homitia 43, exponens illud: Creatum in sunctitate 17: Vide, inquit, hic, quomodo creatu гам vocat creationem essentiæ virtutis, дна creatio virtutis cum non esset, factum est ut esset. Et rursus idem: Ob hanc causam, ut demonstre tur quod qui effunditur, uon est Spiritus sanctus, " 1 Cor. XII, 6. 1 ibid. 41. 19 Psal. XLIV, 3. 19 Psal. xxx11, 9. ** ibid. 51. ** It Cor. v, 17. (a) Deus participatur în substantia quidem sua secundum rationem causæ efficientis in donis ve ro suis secundum rationem ellectus. sus Scripturæ sanche ductu elevati, docemur om nia per illam virtuţem sive potestatem produci, ub quæ non erant, sint; non autem produci-ex illa sine initio. Gregorius Theologus in libro De Spi ritu sancto: Dicitur, inquit, Spiritus adoptionis, libertatis, Spiritus intelligentiae, sapientiæ, consilii, fortitudinis, cognitionis, pietatis, timoris Dei. fl.ec enim cuncta efficit. Et iterum idem: Spiritus qui dem unus, gratise vero non sunt æquales, quia ne que receptacula Spiritus; alii datur per Spirktuin sermo sapientiæ, vel contemplationis; alii vero fides firma, et sine ulla dubitatione; alii operatio nes virtutum, et miraculorum sublimiorum; alii gratiæ sanitatuin; opitulationes, id est præfectu ræ; guberuationes, id est moderationes carnis; genera linguarum, interpretationes linguarum, ma jøra charismata; secunda secundum proportionem fidei. Athanasius libro secundo contra Arianos: Illa igitur: Creavit (b), formavit, constituit, quæ eumden sensum halent, non declarait initium essentiæ Verbi Dei, neque substantiam ejus crea. tam esse, sed renovationis ejus et gratiæ beneti cium in nos. Et iterum idem: Sicut nos, inquit, 1 Cor. xi, 1. 161 Cor. XII, 1. 17 Ephes. iv, 21. * Ephes. 11, 14. (b) Ad interpretationem illius loci Prov. cap. viII de sapientia Verbi Dei incarnata pertinent, Domi nus creavit me miſium viarum suarum.

ex Deo geniti, non ex ventre personæ ejus genėti numerus enim septem significat in ænigmate se sumus, sic et spiritus ex Deo procedentes non ptem charismatum concursum; numerus vero trium ad perfectius et divinius spectat; ut intelli gamus, fidem Trinitatis effectricem esse septem gratiarum. Et divinus apostolus et evangelista LM cas in Actis: Multa, inquit, per manus apostolorum fiebant signa et prodigia in populo ". Et rursus idem Et virtutes non vulgares faciebat Deus per manus Pauli”. Et in sancto Evangelio: Et non fecit, inquit, illic signa multa propter incredulitatem corum”. Et propheta David in Psalm:o centesimo decimo: Fidelia omnia mandata ejus facta in veri “tate et æquitate”. Et rursus idem in Psalmo quin quagesimo: "Cor mundum in me crea, Deuɛ, et spi ritum rectum innova in visceribus meis ". Ex quibus gratia, per se ex iis quæ non sunt, et prođucit et creat ad participationem nostram effectam et crea tam divinorum charismatum distributionem. "Ipsa enim cum sit omnium causa (solum enim quod est supra substantiam, principium et causa est essen tiæ omniumi) per spiritum ejusdem naturæ, et su pra substantiam, operatur distribuens unicuique charismata, sive gratias, sicut vult: si autem sunt hæc opera voluntatis ejus, 'liquet creaturas esse, et effecta ex uihilo et ipse Dcus est, qui operatur omnia in omnibus. sunt ex persona ejus. Et beatus Cyrillus in libro De Spiritu sancto: Si ex Patre, inquit, kaminum varia charismatum largitio manat, Paulus vero air Hæc autem omnia operatur Spiritus, dividens uni cuique privatim sicut vult, quomodo non est Deus ex Deo, et in Deo Spiritus, qui omnia quæ Deum decent, tanquam potestatem habens operatur? Et rursus idem in commentariis Isaia: Hæc dicit Dominus, qui in altis habitat, Spiritus enim Domini a me exibit; quomodo autem exibit, declaravit, inquiens: Spiritum omnem ego feci 10; est enim Pater spirituum; intelligitur quidem, non tanquam ex propria natura sicut Filium, hos spiritus ge nuerit, imo neque processisse ens d.cit ex sub- fit manifestum, quod sancta Trinitas et per se stantia æqualiter ut Spiritum sanctum, sed potius create ex Deo exivisse, ut essent, affirmamus re cle sentientes; ipse enim omnem spiritum fecit, ubi autem factio nominatur, ¡bi omnino est egres sio, id est exitus, non secundum substantiam, sed ut verbum exitus per abusionem significet factum esse. Sanctus Maximus, cap. 38 et 39 centuriæ quintæ (a) ait: Et requiescent super eum septem spiritus (b), spiritus sapientiæ, spiritus intellectus, spiritus cognitionis, spiritus scientiæ, spiritus CON sili, spiritus fortitudinis, spiritus timoris Dei 1. Est autem proprium horu:n charismatum spiri tualium, spiritus quidem timoris Dei, abstinent'a a malis secundum actum; spiritus vero fortitudi nis, promptus conatus et motus ad operationem et effectionem mandatorum; spiritus consilii est ha bitus discretionis; spiritus autem scientiæ est certa et non fallax notitia modorum qui versantur in actione ex virtute; spiritus cognitionis est comprehensio rationum in mandatis; spiritus in tellectus est erga modos et rationes virtutum as sensus, vel ut magis proprie dicam, affectio; spi ritus sapientiæ est referre se ad causam rationum magis spiritualium in mandatis, et cum ca causa copulari, Et rursum idom in eisdem: Sicut, in quit, alius accipit sermonem sapientiæ, alius ser monem scientia, alius autem fidei, et alius aliud charisma ex iis quæ magnus Apostolus enumera vit; sic alius quidem accipit per spiritum sebarisma charitatis perfectæ et sine intermedio erga Deum, nihilque terrenum habentis secundum proportio nem fìdei, alius, vero per eumdem Spiritum accipit charisma charitatis erga proximum; omnem nam que habitum mandati in actione positum dicit esse charisma spititus. In commentariis qui feruntur in Job: Fuerunt, inquit, illi septem filii, et filiæ tres** 16, catalogus-filiorum honoratus est apud Seri piuram, et cum mysticis rationibus consentiens, 20ª Isa EvII, sec. LXX. * Isa, xı, 2, 5. 68. ** P'sal. cx, 8. at Psal. L. 12. Tertia est in centuriis in pressi«. Quod hunc apostolicam theologiam sequens Dionysins, quæ magis generalia sunt, effectus et part cipa tiones magis particularium dicit, út jam omnia quorum Deus est creator, in participantia distri bula sint. Magnus Dionysius capite quinto De divinis nomi nibus ait non esse aliud, bonum, et aliud, exsistens; et aliud vitam, vėl sapientiam, neque multas esse causas, et aliorum alias divinitates effectrices, superiores et inferiores, quo in loco sanctus Maxi mus: Quia, inquit, paulo ante visus fuerat quo dammodo dicere superius, et inferius, cum dixit, bonum esse causam exsistentiæ, vitæ, et similder in aliis, ne qui imprudenter legunt, occasionem reprehendendi reperirent, alt non esse ahud, bonum, et aliud, exsistentiam; et rursus aliud vitam, vel sapientiam, unam enim esse omnium causam, et non multas; et consentanee unam divi nitatem omnia producentem sanctam et beatam Trinitatem, et non multas divinitates creatrices. Hoc autem non supervacanee dixit, sed ut sa pientes gentilium, et hæreticos Simonis discipules perstringeret, qui deos ponebant effectores mundi, et quo inferiores essent, eo infirmiores creaturas producere usque ad fæcem, ut aiunt, id est, usque ad materiam. Nomen boni ait complecti omneul / *2 26 Jul 1, 2. 27 Act. 5, 12. 28 Act. xix, 11. Matth. Xill, (e) met the auctor Maximum recitavit, ita interpret tis summ.

providentiam; reliqua vero nomina partes provi- causam esse: quin potius quomodocunque vocata dentiæ, ut vitam, sapientiam, rationem; omnia enim quæ sunt, propter bonitatem Dei producta sunt, ut exsistant, et sunt bona, id est, valde pul chra, non tamen omnia participant vitam, vel sapientiam, vel rationem. Generaliores scilicet providentias vocat, quas in pluribus contempla mur, ut vita pervadit in stirpes, et animantes tum rationis participes, tum non participes: sapientia vero, et ratio pauciorum sunt; hæc enim solum in ratione utentibus cernuntur. Idem adhuc capite secundo de divinis nominibus in explanationibus snis in Dionysium, exponens quod ait Dionysius S aturientem, et nunquam deficientem causam, atque distributionem donorum, quæ bonum decent vero sunt illa magis generalia, sive vocentur primam exsistentia, sive per se participationes, sive dona Dei, sive providentiæ, sive communicationes di-. vinæ (dictum enim est de his a Theologis), non negabunt neque diffitebuntur opera esse ejus qui omnia in omnibus operatur ut vult, Dei Patris scilicet, producta ad ministerium et sanctificatio nem creaturarum per Deum Filium, et divinum ejus Spiritum. Divisiones autem gratiarum Diony sius, qui has a magno apostolo Paulo didicit, ad laudandum ab effectis providentiam quæ est prin cipium ut boni efficiamur et deificemur, pertinere, aperte exposuit, vocans effectus ipsas participa tiones participantium expositas ad participationem donorum Dei, quibus participatis dicimur divini et beati et sapientes et potentes. Retractat vero po. stra hæc, edisserens quomodo hæc se habeant collata cum eo qui tribuit; nulla enim similitudo perfecta est causarum, et eorum quæ effecta sunt, sed potius effecía quidem habent imagines et simi litudines quantæ esse possunt, causarum: ipsæ causæ abstracta sunt ab effectis, et supra locată secundum rationem proprii principii. In hoc vero ipsum incumbens divinus Maximus effecta esse dixit quæ producta sunt in rerum natura, sive in cœlo, sive in terra, causas vero quæ producunt, id est, tres personas sanctæ Tri nitatis. Liquet igitur causas et effectus nullam inter se similitudinem habere. Et adhne divinus Dionysius incumbens potissimum in hæc: Eadem, inquit, et similia et dissimilia Deo dicuntur; similia quidem secundum imitationem, quæ esse potest ejus quem nihil potest îmitari: dissimilia vero, quatenus effectus infra causam sunt, et infinitis mensuris, et quæ conferri non possunt, ab ea di stant. Eamdem excellentiam supra effectus posuit, et supra per se participationes: Quanto, inquit, præstant sancta, vel divina, vel dominantia, vet regia iis que non sunt talia, et rursus per sa participationes participantibus, tanto est omnibus. sublimior, qui est supra omnia, et omnium partici pantium, et participationum auctor imparticipabilis. Quod ipsum explanans sanctus Maximus: Quantum, inquit, antecellit natura pura et causa qualitati et effecto (hoc enim est ens, comparatum cum co quod non proprie est), et quantum antecellit parti cipanti id quod participatur, tantum differt Deus, qui hæc dicitur, ab iis qui ista participant, Igitur sicut causæ efectibus antecellunt infiuitis men suris et quæ conferri non possunt, sic solus auctor Deus, idemque imparticipab lis, participantibus, et ipsis per se participationibus antecellit. Dictum est antem de his a theologis in quinta et quarta decade initiariæ expositionis divinorum nominum. Dirtum est, inquit, in Psalmis: Quoniam apud te est fons vitæ”. Et in Jeremia; Me dereliquerunt fontem aquæ vive". Deus igitur dicitur fons velut quidam parens, et principium atque causa eorum omnium quæ apparuerunt, et devenerunt ad essen tiam: quæ enim quidam vocare consueverunt uni versalia, id est, genera, vel tota, vel continentia, mpote quæ complectantur partes emanationum ejus, horum Scripturæ sanctæ dicunt esse causam et fontem: propter effectionem igitur inexhau stam eorum que per Spiritum sanctum exsistit, et quia Spiritus sanctus est causa omnium, ut iu Sapientia dictum est", consentance ipsam per se caitsam fontein esse divine philosophatur. Illud autein, non exhauriri creationem, inde intellige, ubi ait Pater meus usque modo operatur, et ego operor, similiter Spiritus sanctus cum Patre et Filio sine intermissione operatur; ait enim Scrip tura: Emittes Spiritum tuum, el creabuntur”. Et rursus magnus Dionysius capite undecimo De di rinis nominibus: Non enim substantiam quamdam divinam aut angelicam esse dicimus illud per se esse, causam essentiæ omnium; solum enim quod est supra substantiam, principium et substantia et causa est ut sint omnia quæ sunt, et ipsum per se esse; nec aliam divinitatem, quæ vitam pariat, præterquam vitam supraquam divinam omnium quæcunque vivunt, et ipsius per se vitæ causam ponimus, nec, ut summatim dicam, alias causas principales, et creantes, et hypostases, quas qui dam et deos, et effectores rerum esse temere eſfu liverunt: quos vere et proprie dicere non esse nec ipsi, nec eorum patres et majores sciverunt. Hæc a theologis proposita sunt, nt sciamus demonstratum esse, quod antea, solum scilicet quod est supra substantiam, beatam et supraquam («) divinamı Trinitatem omuiu.n causam esse et nec ipsum per se esse, quod est antiquius donuin, quam cirtere participationes que ab ipsa Trinitate manant, nec ipsam per se vitam, nec horum similia ullius rei *1 Psal. xxxv, 10. 13 Jerem. 11, 13,» Sap. 1, VII. («) Supraquam divina Trinitas dicitu“, sient dici tur Deus supra Deum, sive supra quum Deus pro ** Joan. v, 17. 36 Psal. cm, 30. pter eos qui dicantur di, sient scriptum est P36. LXXXI: Ego aixi, Dit esus,

Excipiatur autem line, quod in Filio et Spiritu copulate, ac singulariter. Et rursus idem: Et ante zaneto causam habet: hoc enim univoce dicitur de iis quæ sunt causa; quæ vero causam habent secvudum`voluntatem, homonyme dicuntur, utpote opera Dei omnia in omnibus operantis. Præterea illud causam habens omnium causa est, hæc au tem ab ipso causam babentia singulariter et so'um modo ex ipso, et nou ex alia causa siit (a); solum enim quod est supra substantiam, principium et substantia et causs est ut sint omnia. Ad hæc, in Trinitate supraquam divina causa, el causam habens, distinctionem a mistione maxime liberam exhibet, et in eodem unionem supraquanı “unitam, quia in ea exhibetur prima dis'inctio, et prima unio; primo autem, ut est axioma, non est aliquid contrarium, sed vera distinctio, et vera unio; neque distinctio mutari unquain pɔtest in unio nem, neque rursus unio in distinctionem, servan tur autem hæc non confuss propter utrumque, id est, distinctio propter unionem, et unio propter distinctionem, trine simul et unice enuntiala; at in creatura, cujus causa est sancta Trinitas, unio quidem est secundum causam tantum, distinctio vero creaturarum immensis mensuris infra causam relinquit ea quæ facta sunt, et unio antecedit, valentiorque est hujusmodi distinctionibus, ut una et eadem quidem sit universorum causa, creatura vero numerosa a primis et generatio ribus ad secunda, et tertia et multiplicia progre diens. Iline aperitur theologis quæstio de partici patione, quæ est una quidem secundum causam, altera vero secundum participationem; alía secun dum exsistentiam, participatione et exsistentia in creatura consistentibus, id est, in ea quæ partici pantur, et in participansia partitis. Quod omnia participantia, et que participantur, a sola natura, que secundum causam participatur, producta alia quidem simpliciter ab ipsa od par ticipationem edita sunt, aliu vero sunt secundum exsistentiam participantium. Magnus Dionysius capite quinto De divinis nomi nibus: Primum, inquit, donum per se esse, ipsa per se bonitas producens, ab antiquiore, prima inter cæteras participatione laudatur, et est ex ipsa, el in ipsa ipsum per se esse, et principia eorum quæ sunt; et omnia quæ sunt et quæ quocunquo modo sunt, idque incomprehense, et alřas ejus participationes esse productum est: et est ipsum per se esse antiquius quam esse per se vitam, per se sapientiam, per se similitudinem divinam; et alia quorum quæ habent participatio nem, ante omnia illa participant esse: quin potius ipsa per se omnia, que ab aliis participantur, ipsum per se esse participant; principia igitur omnia eorum quæ sunt, participando esse et sunt, et principia sunt et primum sunt, deinde principia sunt; et si vis dicere esse per se vitam principium viventium tanquam viventium; et per se similitu dinem principium similium tanquam similium; et per se unionem principium copulatorum tanquam copulatorum; et per se ordinem ordinatorum tan quam ordinatoruir; et quæcunque alia hoc, aut illed, aut utrumque, aut multa participantia boc, aut illud, aut utrumque, aut multa sunt; eorum per se participationės rèperics primum participare ipsum per se esse; et primum quidem eas esse; deinde hujus, ant illius principia esse; et partici pando ipsum essc exsistère, et participari. Quod si hæc, scilicet per se participationes, principia alio rum sunt participando ipsum esse multo magis quæ illa ipsa principia participant, ut jam ex his manifestum evadat, et ex iis quæ datius in quinta decade prosecuti sumus, quod participationes sunt, qnas ea quæ sunt (c), participant, quæcunque. sunt species, et harum participationes; siquidem et in una specie sunt multæ participationes non solum in coloribus, sed in voluntatibus, et fortu nis; ut cum dicimus: Participavit voluntatem moderatam, aut rectam, aut facetiis gaudentem, aut aliter effectam; aut èsse fortunatum, aut in fortunatum. Ut igitur prosperitas, sive bona for tuna participatio est fortunatorum, quatenus for tunati sunt, non autera quatenus homines sunt; sic et aliæ participationes editae sunt, ut par ticipentur, non quia sunt, sed quia tales sunt Quando autem nartæ sunt subjecta recipien tia, tunc dicuntur effecte secundum exsistentiam eorum subjectorum, quæ nactae sunt, et est qui dem aliud participatio, et aliud quod secundum exsistentiam participationem recipit; verbi gratia Vita participatio quædam est simpliciter, quæ tuoc fit secundum exsistentiam participatio cujusdam, cum est pars substantiæ ejus, aut est ipsum,. aut secundum accidens. Dionysius igitur aggressus Scholia. Omnia que sunt, et que quocunque modo sunt, ut que sunt in alio sicut accidentia, et quæ sunt in potentia, et que sunt privationes, et que non habent totum esse simul, ut motus, sunt in Deo incomprehense, in se autem finite; in se multa, in Deo copulata; sunt ita que incomprehense, et (a) Indivinis Pater secundum naturam est cau sa Filii, et Pater ac Films causa Spiritus saneti, et in his causa el qui causam habent æquales sunt; 1:oc est enim dici univoce causam de causam haben tibus id est de causatis. conjuncte, ac unite res omnes, quæcunque sunt in Deo, quia sunt ipsa divina essentia incom'p e hensibilis Pater, Filius, et Spiritus sanctus ill unum incomprehensibuiter aniti. Cum est pars substantiæ ejas. Ut cum participatur ab anima, quæ est pars substantiæ hominis, qua non habet in se (b) Leg. c. decad. (c) Primum donum Dei est esse; postea esse spe cieni aliquam que prius participal esse; posic esse individuum speciei participate.

disserere generatim, in substantia simpliciter et in cuique impertit, sed differentia participantium dis participatione simpliciter, tractavit; et ostendit, prius quidem oportere esse subjectum, quod qui dem dixit antiquius esse Dei donum: deinde par ticipationem, que in illo subjecto facta est. Propo sita igitur est ad participationem participantium, per se substantia; quod perinde est, ut si dicatur substantia facta ad participationem. Nisi enim sub stantiam participaremus, penitus in rerum natura non ´essemus; deinceps, ipsi substantiæ facte ad capiendam participationem, 'aliæ participationes proposite sunt; et sicut tempus generalius ad par ticipationem eorum quæ sunt in tempore, proposi tum est, cum alioqui non sit substantia aliqua, sed simpliciter participatio; tunc vero efficitur nobis, qui in tempore sumus, exsistentia, quando propter ipsum, sumus in tempore; sic omuis alia partici patio quæ non est substantia, eamdem consecutio nem habet illo prius cognito et percepto, quod solus Deus est harum participationum auctor et iff clor, sive propositæ sint simpliciter ad partici pationem, sive etiam ad exsistentiam participantibus. Quod omuir quæ sunt and participandum, sive pro posita sint secundum participationem, sive secundum ex-istentiam, quia non sunt idonen subjecta reci pientia, multiplicationem et differentiam partici pationu n subeunt; sola autem natura quie cundum causam participatur hanc differentiam funditus non admittit. se símiles facit figuras ab hoc uno et toto exemplari ex pressas, ut si sunt mollia et facilia aḍ âgurandum, et lenia, ɛúxápaxta; et neque aspera, neque dura sunt, neque Ouxa et inconstantia, puram et expres sam et permanentem figuram habebunt: si quid vero hujus hahilitatis, quæ dicta est, defuerit, hæc erit çausa cur effigies non figuretur, necjoxprimatur, ne que alia fiant quæ non fiunt, cum non est habilitas ad recipiendam participationem. Sed et Justinus martyr philosophus, in Oratione de recta confessiona ait: Quomodo Verbum in suo templo, et in rebus si militer secundum substantiam est, et quil am plius templum quam cætera omnia habebit. Audia mus tandem dicente:: Qui est in sinu Patris, se cundum substantiam omnibas adest impartibiliter, et non sic eum in Patre esse dicimus, ut est in reli quis; non quia substantia cum in aliis est, contra hitur, sed propter mensuram recipientium, quæ non possunt fieri receptaculum divinum: ad hunc modum dicentes eum in templo suo inseparabilem el tanquam plenitudinem divinitatis habitare con fitentes, adesse omnibus, et non similiter adesse dicimus. Et divinus Gregorius Nyssenus, in primo libro Confutationum Eunomii, ait: Quia omnis boni. ſons et principium et largitio in natura increata. cernitur; omnis vero creatura in eum vergit per com munionem primi boni particeps facta sublimis naļu ræ, necessario secundum proportionem participandi sublimia, aliis plus, aliis minus secundumo liberam potestatein voluntatis participantis, plus et minus participationis in creatura cernitur; et convenien ter uniuscujusque conatu plus et minus in excellen tia virtutis, locum habet: natura vero increata lon ge abest ab hujusmodi differentia. Ex quibus liquet, omnem differentiam participationum ex differentia participantium exsistere et confiari, fierique magnas, et parvas participationes propter habilitatem obscu re, aut clare participantium; quare, ut consenta neum est, hujusmodi participationes, quomodocum que proponuntur, sive simpliciter secundum parti cipationem, sive secundum exsistentiam, ex parvo et magno conflate in creatura cernuntur; in iis au tem quæ in Deo sunt, hujusmodi differentia locumn. non habet. Uno itaque consensu theologi participa tiones illas, quas absolute et abstracte per se sub stantiam, et per se vitam, et per se sapientiam, et și Magnus Dionysius cap. 9 Cœlestis hierarchiæ, Hoc, Enquit, testatur populus Hebræorum acci·lisse sibi Cognitionen Dei, inquit Scriptura, repulisti, el cor Inum secutus es 37; nec enim vitam necessitate coa clam babemus, neque propter libertatem eorum quibus providetur; divina lumina providentiæ splendentis retunduntur; quin potius dissimilitudo eculorum quos mentes habeat, illuminationem pa ternæ bonitatis supra quam copiosam aut penitus non participat, aut facit duritia sua no penetret, aut varias reddit participationes, parvas vel.magnas, obscuras vel claras unius et simplicis, et semper sui similis atque supra modum expediti et explicati radii manantis instar fontis. Et rursus idem capite secundo de divinis nominibus. Atqui, dicet aliquis, non est sígillum totum et idem in omnibus, in qui bus ad exprimendum effigiem imprimitur: non est autem in causa sigillum; se enim totum eţidem uni 37 Ogre, IV, Scholia. integram naturam-speciei, ut ait sanctus Thom. It part, quæst. 51, ad 3, aut a corpore secundum ac eidens, quia per animam vivit aut ab angelo; quia enim ipse est integræ naturæ, et non tanquam pars naturæ, per se vitam accipit a Deo, et non per accidens participatio simpliciter {differt a parti cipatione secundum exsistentiam ratione tantum ML per se vita iron distinguitur a viventibus, a quibus participantur secundum rem: re enim vita et vivens idem sunt; sicut humanitas simpliciter, et homo ratione tantum differunt, quia sicut hu manitas solum illa comprehendit quæ hominem definiunt, et non quæ materiam faciunt individuam, neque humanitas, actu ant potentia continet prin cipia quæ individuum reddunt, homo vero continet potentia; sic per se vita illa continet quæ viventem. definiunt, quatenus vivit itaque ut homo formaliter est humanitate homo, sic vivens per se vita est vivens. Participatio secundum exsistentiam, est vita illa, simpliciter, jun recepta in subject v. vente sient humanitas secandum exsistentiam, est in hoc homine qui exsistit, sola enim singularia exsistunt in rerum natura; universalia vero et abstracta. olum. in mente.

marum etiam mentium, illæ enim quæ magis cogni- divinæ naturæ consortes, et participes æternitatis tionem, et sapientiam participarunt, magis Deo ap propinquant. Quon Deus participahitis est, et totus non participa bilis; et n'n aliquid in eo participabile, et aliquid non participabile. ejus, et appareat esse nos similes ei secundum deificationem ex gratia, propter quam deificationem ea quæ sunt, consistunt et permanent; et quæ non sunt, producuntur et generantur. Et ferum idem: Deum sanctum participat natura rationis et intelligentiæ particeps hoc ipso quod est, et ut be ne habeat, apta est. Ex his jam constat, quod in in totum Deus et a nobis participatur, et non par ticipatur; participatur quidem secundum rationem causæ, id est quatenus omnia ex nihilo producit, et ut simpliciter sint, et ut bene sint; rursus vero non participatur secundum; participationem. nostram; et secundum exsistentiam, nec enim eum secundum ta ¸ctum (a) participamus, sicut species participant genera, et sicut singularia participant universalia: et sicut quæ subter prima sunt, participant illa ipsa prima, neque participamus eum secuudum exsisten tiam, et illam quam dicit permistam communionem, ut si dicamus: Vita sentiens est pars substantiæ omnium sensu viventium; et omnes species ex materia concretæ secundum admistam comsaunio nem, materiam.et formam participant; bis enim mo dis et rationibus funditus a nobis non- participatur n'crursus est aliquid in eo quod participatur,et aliqui:k. quod non participatur; absurdum enim est si dica tur oportere exsistentiam Dei ex duobus quibusdanı dissimilibus consistere, ex participabili scilicet, et non participabili. Ut autem;bona compositio ordinis. in hac Decade appareat, patet ex contextis positio materiaria bujus decadis: siquidem demonstratum est a theologis, proprium esse Dei, adesse omnibus præsentem secundum substantiam; quod si substan tia adest omnibus, substantiam ejus omnia partici pant, non autem aliter participatio divinæ substan tiæ fit quam. per Patrem, et Filium et Spiritum sanctumn; hæc enim sunt divina substantia, qua re naturam trium personarum participamus, et uon nudam, sive solum quamdam gratiam non per se subsistentem, creat autem et efficit ad partici pationem nostram, gratiarum sive charismatum distributionem; creat igitur secundum convenien tiam ac-proportionem participantium ca quæ sunt mugis generalia, nt participentur ab iis quæ sunt magis particularia, ut- soka sit hæc omnium quæ sunt, causa et effectrix, sive secundum participatio nem, sive secundum exsistentiam proposita sint; quoulam omnis differentia et varietas potissimum. Magnus Dionysius in secundo cap. De divin's no minibus Et hoc, inquit, commune, et copula bum et unam est toti divinitati, participari scili eet totam ipsam ab unoquoque participantium, et a nullo, nulla parte, sicut punctum centri in medio circuli, ab omnibus lineis rectis, quæ sunt circulo circumpositæ, participatur, et sicut multæ figuræ sigilli express, archetypum sigillum participant, et in unaquaque figura sigilli expressa totum et Flem sigillum est, et in nulla figura secun·tum nul fam partem: vincit autem hæc, scilicet exempla, il lud non posse divinitatem, quæ omnium rerum causa est, participari; vincit, inquam, hoe ipso, grod divinitatis nulla est tactio, nec alia ejus cum participantibus mistionis communio. Hune locum edisserens sanctus Maximus: Trinitas, in quit, universi regina, ab iis quæ participare eam. possint, participatur non comprehense neque par ticipate: idem enim utrumque declarat; partici patur enim Deus non comprehense, neque restri clus, sed potius totus in cujusque participatione exsistens, et ab omnibus exemptus; sicut magnam. vocem emissam omnes qui adsunt, participant, unus quisque pro suis viribus et viri, et pueri, et brutæ animantes; verum alii quidem valentíns, alii vero obtusius secundum vim et fácultatem audiendi, et est quidem vox participabilis, et in se ipsa non p⋅rticipabilis. Et rursus idem in Centuriis theolo gicis centuria 3, capite 7: Deus, inquit, qui secun dum substantiam non est participabilis, cum vult. aliter ab iis qui possunt, participari, a natura et Mulistantia sua occulta non recedit; quando. etiam modus ipse, quo volens participatur, manet sem per omnibus opertus. Adbuc idem in iis quæ in dogmatica panoplia feruntur: Participabilis est Deus secundum communicationes s1=1&; non participa bilis vero quatenus nihiksubstantiam ejus partici pit, vel vitam ejus, vel sapientiam ejus, aut aliquid tal'um, quæ habet omnia secundum: excellentiam, et eximie. Ac rursus idem in tertia centuria, cap. 42: Ad hoc, inquit, nos fecit Deus,, ut efficiamur Scholia.. (f) Commune. Quia communitas essentiae cum. prsonis divinis non est communitas rationis, ut in genere cum speciebus, ant in specie cum singula ribus, addidit Dionysius, Unitum; singularia enim divisa sunt, et species item divisa, sed rursus, quia non est unio personarum divinarum facta per congregationem, sed quia essentia divina est unum Bumero in tribus, sive tres sunt anum numero in in essentia. idcircò addidit, Unum, ex sanelo Thoma. Non est tactus aliquis deitatis, ad creaturas. eo modo, quo ex sigillo et cera at unum per con tactum, nec est alia communio, qua commisceatur. cum rebus,,sicut punctum centţi commiscetur li neis quatenus est terminus earum, ex sancto Thoma. Tactum vocat notion”in; est enim notio tactus quidam spiritualis. Digʻized by Google

quidam in partielpantibus fit per participantia pter participantia Rant. Nihil igitur deest in hujus autem fit in ipsie participationibus, sola denique natura divina secundum rationem causæ participa tur; solusque Deus participabilis est secundum cau sam, non participabilis vero secundum exsisten tianı participantium el participationum, quæ pro decadis tractatione. Inseripta antem est hæc decas De participatione, quia omnem participationem continet, sive dicatur secundum causam, sive se cundum participationem, sive secundum exsisten tinm. Quod nihil eorum quæ sunt, caret causa, solusque Deus sine causa est, qui est omnium causa. Magnus Gregorius Theologus, in primo libro de Filio: Quid, inquit, est in rebus sine eausa? divi nitas; nemo enim causam Dej dicere potest: sin matem habet causam, erit hæc Deo antiquior. San etus Maximins in explanatione illius loci theologici In oratione Gregorii de Filio: Propterea unitas a princip › ad numerem duorum mota, etc. Omne inquit, quod non est propter causam; neque fieri potest, neque moveri, neque omnino novetur, cum non habeat cansam ut sit; quod si causain non Irabet, est etiam plane immobile; est igitur Deus immobilis, at qui nullam eausam habeat unde ex ɛistat. Norsus idem in centuriis theologicis, cen turia prima, capite secundo: Quod, inquit, secun dum substantiam proprře est, illud bonum est, quod neque principium, néque finem, neque eausanı orsistentiæ habet nec ullam qualemcunque se cundum exsistentia'u mótionem ad causam: quod autem non sic se habet, id neque propric est, utpote principium, et finem, et causam exsistentiæ, et secundum exsistentiam motionem ad causam habens. Quod autem non proprie est, quamvis di catur esse, secundum participationem voluntatis cjns qui próprio est, et esse dicitur. Imo et ma gnús Dionysins, in Epistola ad Titum ait: Si cuim sic spectemus, venerabimur videntes fontem vitæ, in se ipsum effusuni et in se ipso consistentem, et unam quanıdam potestatem simplicen, per se mobilem, per se agentem, se ipsam non deseren tem, notionem notionum omnium, ac semper se per se ipsaṁ contemplantem. Et sanctus Hiero theus in hymnis amatoriis sic ait: Verum age jam et has rursus potestates in unum congregantes dicamus unam quamdam simplicem potestatem esse, per se moventei ad copulante: adwistio nem Et rursus magnus Dionysius, cap. 10, De dirinis nominibus: Etenim non ca quæ omnino et absolute ingenița et vere perpetna sunt, obique sa cræ Scripturæ vocant æterna. Quo in loco saucins Maximus: Deum, inquit, vocat absolute ingenitum, quoniam est sine causa. Ex quibus efficitur mani festum, quod Dens cum sit infinitus, et causa om nium absoluta simul eo ipso exsistit in crea turis infinitus, et sine causa, et una potestas sim plex, per se mobilis, per se agens: hoc enim de clarat principium omnium supra principium, quod proprie est unum, et quo nihil est altius. Quod nihil eorum quæ sunt, a se productum est, so lus Deus ex nihilo creat, et est omnium quæ sunt, effector. Magnus Dionysius, capite quarto De divinis no minibus, ait: Etenim ex ipso et per ipsum et sub stantia et vita omnis et mentis et animæ, atque uni versæ naturæ, parvitates, æqualitates, magnitudi nes, mensuræ omnium, et rerum proportiones, et consensus, et concretiones, tota, partes, omne Scholia. Neque cansam exsistentiæ habet. Dens enim nan est propter se tanquam propter caușam, qua tenus nos naturaliter intelligere possumus, ut ait idem S. Maximus in eadem centuria, illud etiam, qnod alt hie, neque principium, neque finem, ne que motionem ad rausam habet, magis adhuc intel ligitur ex cap. 3 ejusdem) centuriæ: Omnis, inquit, substantia finia, naturaliter est principium motio nis, ad quam habet potentiam; omnis autem mo fio substantiæ ad operationen, quia posterius quam substantia ipsa intelligitur, et prius quain operatio, media est naturaliter inter utramque; et ipsa operatio finis est ipsius motionis substanti alis prius cogitate: Deus autem non sic est sub stantia, neque principium, neque finis, neque sic inovetur: sed est incircumscriptus, infinitus supra omnem substantiam, potentiam, et operationem. In se ipsum effusum. De sanctissima Trinitate hec dicit, significatque ejus dµooústov, id est, con substantialitatem, quodque unitas usque in Trini 1 tem progressa, in ea stat; sic Gregorius Nazian, 3. priore oratione de Filio, et in secunda pacifica contra Julianum. Porestates. Duos amores dicit, mundanum, id est, hominum in mundo amantiuum secundum spiritum; et supramandanum, id est, angelorum, quos ad unum amorem divinum revocat, et in unum contrahit. Copulantem admistionem. Sic vocat amorem, qui vim habet admiscendi et copulandi, sicut idem Vierotheus paulo ante dixeral, quia qui inter se amant, quodam modo unum funt; unde illud Alter ego; ut jam amor sit admistio quædam copii lans, sive copulatio quædam admiscens; hanc vim vocamus in interpretatione potestatein; amor enim non est passio, nec actus, ut ibi sanctus Thomas in comment, suis notavit, sed vis, sive potestas quædam, quæ virtus etiam dicitur, ad efficiendum aliquid, id est, ad admiscendum quodam inolo, el veluti copulandum in unum. Causa omnium absoluta. Quia Deus nullam cognationein et affinitatem cum creatura ulla habet, neque quidquam quod cum eo simul cogitetur, ut cogitantur simul cum alio, quæ ad aliquid refe runtur.

Gregorius Theologus (a): Quia vero, inquit, substantias eorum quæ sitat, ex iis quæ non sunt, effecit, ut qui supra substantiam est; multo magis Deus substantias rerum ex nihilo produxit, nipote supra substantiam exsistens. Et magnus Athana sius in epistoła a Serapionem: Natura" vero, in quit, corum quæ generantur, et creantur, mula bilis est, utpote quæ extra substantiam bei est, et ex nihilo exstitit. Et Theologus Damascents: Qui, inquit, ex nihilo universa mutu tuo ineffabili pro duxisti. Ex his manifestum sit, quod Deus qui an ctorem sui non habet, et causa infinita est, ex nihilo creat et condit omnia; et ipse solus est unum illað sup'a- substantiam, et universorum effector. non satis erat summa iki bono moveri solum sui ipsius contemplatione, sed oportebat diffundi, et ¨meare, it essent plura benefièŕis affecta; hoc enim erať summæ bonitatis; primunt cogitabat an gelicas et cœlestes potestates, et erat cogitatio opus verbo completum, et spiritu consummatum. Er paulo post Secundo cogitabat hunc mundum nrateriatum et qui cernitur, et quæ deinceps sequun tnr. Et idem iterum, in oratione de constitutione episcoporum: Responde, inquit, mihi, disputator, ad effugiendum difficilis. Si creatus est, quomodo creatus est? et quære a me, quomodo genitus; si passio circa generationem, passio item circa crea tionem; si enim non est passio informatio cogita fionis, et cura et eorum quæ universa simul cogi ta'a sunt, explicatio in partes, etc. Et rursus idem Et si quia ea quæ apud nos fiunt, cum aliquando non essent, postea sunt, filcirco etiam filium eoges ex iis quæ non sunt, ad id quod est; devenire, etc. Adhuc idem in oratione in novam Dominicam Dens, inquit, qui voluit hunc mundum constituere, qui ex iis quæ videntur, et quæ non videntur, con stitutus est, qui est magnus et admirabilis præco magnitudinis ejus, æternis quidem ipse est In men. Et sanctus Maximus, capite sexto tertiæ centuriæ: Si omnis participatio prius cogitatur quam participantia, omnia plane omnibus modis immenso intervallo superat cansa omnium, quæ natura prius quam ea quæ sunt, et est, et cogita- bratur ævum) temporale, et æternum tempus, ta tur, non sicut substantia prius quam accidentia (alioqui demonstraretur Deus habere compositio nem, qua complementum exsistendi constaret, ipsam scilicet substantiam rerum), sed sicut quod est supra substantiam; priusquam substantia co gitatur: si enim artes figuras eorum quæ arte fiunt, e se adinvenerunt, natura vero universalis species quæ subter ipsam sunt, multo magis Deus Quod omni creatura ex nihilo creata voluntate Dei, neque ærum, sive saculum comternum est Deo in finito, neque tempus, nec aliud quidquam ex iis quæ cum ævo vel tempore sunt. Inscribitur vero etiam sic: Quod nihil eorum quæ sunt, coeternum est auctori; solus autem Deus ex æternitate est ante sæculum. Magnus Dionysius capite 10. De divinis nominibus ait: Laddatur Deus ab antiquitate dierum, quia ipse est omnium ævum et tempus'; et ante dies, el ævum, el tenipus; et quidem tempus, et dies, et tempestivitas appellandus est ipse, ut Deum decet tanquam qui omni motu est immutabilis, et immo bilis, et semper movetur, manens in seipso; et tan quam auctor ævi, et temporis, et dierum. Rursus idem ibidem: In Scripturis etiam aliquando cele metsi scimus quæ magis proprie sunt, potius per ævum, quæ autem funt, potius per tempus eſſerri et declarari. Oportet igitur non simpliciter arbitrari ea quæ æterna dicuntur, coæterna esse Deo, qui est ante æternitatem, sed potius sequentes incorrupte Scripturas maxime venerandas, oportet æterna{qui dem et quæ in tempore sunt secundum modos in eis notos accipere; media vero inter ea,quæ sunt, Scholia. Omnium ærum et tempus. Ævum angelorum qui sunt in ævo, quos antea ab ævo æternos nomi navat; empus eorum quæ sunt subjecta tempori, id est, eort in omnium quæ facta sunt post cœlum, ex cajus miotn exsistit tempus, id est, numerus motus cœli secundum prius et posterius. Ut Deum decet. Dicitur enim evom, sive sæ culum, et tempus, et dies, sed immutabiliter, quia omnia quæ smut in his, scilicet æro et tempore et die, mutationem convenienter maturis suis capiunt; ipsa vero ævuin, et tempora et dies, quatenus ævum et tempora et dies sunt, quadam imitation: Dei im mutabilia sunt; cùm enim omnis mutatio in tem pare fiat, quali tempore temporis mutatio fieret? Variationes vero anni, veris scilicet estatis, au Ummi et hiemis, quas vocamus tempestivitates, mutationes quidem temporum et dierum sunt secun dum qualitates, non autem temporum et dierum secundum se, id est, quatenus tempora et dies sunt. Sicut ergo omnia in his mutantur, ipsa vero ma ment immutabilia, sic et Deus, ut Deum decet, sem per movetur, in se alioqui manens. Fortasse quæ (a) In oratione de Nativitate Christi. rat aliquis, ubi in Scriptura appellatur Deus ten." pus, dies, et tempestivitas, si Deus est omiin altıa” Tixi, id est, secundum causam, quia omnia feciţ secundum ideas æternas, quæ sunt ipse Deus, ubi Scriptura dicit Psal, Lxxiii: Tous est dies, et tua est nox; tu fabricatus es auroram el solem; ibi appellat et laudat eum tamquam tempus et diem; et cum dicit in codem Psal.: Estatem et ver tu plas masti ea, ibi similiter appellatur et laudatur Deus tanquam tempestivitas, que a Græcis dicitur xxɩpò; sicut tempas dicitur xpóvos. Secundum modos in eis noles. Il est, secNN dum scopum Scripturæ, secundum, inquam, nato ram (4)Media vero. Quia illa quæ proprie sunt, divina, inquum quæ supra omnem creaturam, ævo, sive æler nitati attribuit, tametsi supra ævum, sive ætermila tem sunt; illa vero quæ ortum et interitum capiunt, tempori; idcirco media inter ca quæ sunt, el que fiani, angelos et animas dicit: quæ quidem partim a'rum, ut angeli, participant, utpote immortales, ef ab interitu libera; partim vero tempus, quia fiu l.

DECAS VIII. — DE INFINITATE DEI IN CREATURIS. et qnæ Gunt, illa numerantur, quæcunque partim ▲ tanquam quæ voluntate Dei ab interitu libera durent, ævum et partim tempus participant: Deum autem quæ scilicet a Deo, producta sunt cum prius non eg uit ævum et ut tempus celebrare oportet tangnam sent: proprie vero loquens ea præcipne queapud phi omnis temporis et ævi auctorem, et antiquum die- lologos gentiles gravia et honesta habebantur, ad rum tanquam aute tempus, et supra tempus; et pietatem caule traducit. Ait igitur esse quidem, et ut variantem tempestivitates et tempora, et rursus æternas esse incorporeas potestates a Deo productas, ut ante sæcula exsistentem, quatenus est ante sæ- non tamen coæternas Deo, ut gentiles delire mugan culum, et supra sæculum, sive ævum, et re- tor, aientes: Simul Deus, simul omnia. Et iterum gnum ejus regnum omnium sæculorum (a), Amen. identin centuriis theologicis, centuria prima, cap. 4, Ad hæc autem et magnus ille Moyses: Dominus, 5, 6: Non est, inquit, Deus substanția ut substan inquit, regnans in sæculum, et super sæculum ". tia quæ simpliciter aut quodam modo dicitur, 18. Et in his adhuc sanctus Maximus: Sapientis- ubi et principium est; neque potestas, ut potestas, sime, inquit, ad pietatem pramunit, inquiens non quæ simpliciter, aut quodam modo dicitur, ubi et oportere suspicari quæ æterna dicuntur, eo ipso medium est; nec opms, ut opus, quod simpliciter coæterna esse Deo, qui est ante sæcula; jam enim aut quo lam modo dicitur, ubi et finis est motus supra diximus, æternum dici proprie non ipsum sæ- ipsins substantiæ secundum potentiam prius cogi culum, sive ævum, sed id quod ævum participat. Igi- - tati; sed idem ipse est et substantiæ effector, et su tur tå vonzà, id est, incorporea, quæ proprie sunt, ul- pra substantiam," effectorque potentiæ, et supra po pole creata immortalia, etiam æterna vocare oportet, tentiam, firmitas atque vis, et immortalis facultas * Exod. xv, Scholia. ram eorum quæ dicitur in Scripturis æterna; aut temporalia; angeli enim dicuntur in Scriptura æter-. ni: Ps. xxi, Elevamini portæ æternales; quia sunt participes ævi, et antiquissimi omnium creaturaram; dicitur etiam ævum sive seculum Græce alwv, exten sio sive duratio ipsa temporis, ut illud (Matth. 28) Usque ad consummationem sæculi; et Psal. LXXVI Annos æternos in mente habui; et II Cor,iv: Deus hujus sæculi; perinde enim est, ut si interpres ver tisset, hujus ævi, sive æternitatis Græce est alwvo. Exod. xxi: Erit ei servus in sæculum, sive in æter num; hanc igitur vocat Scriptura temporalem æter ni.alem, sicut apud Paulum dicitur tempus æter num, II Tim. 1: Ante tenipora sæcularia, Græce est aióvíz, id est, æterna; et Tit. 1: Ante tempora sæ cularia, Græ e etiam alwviz, il est, æterna; et Rom. xvt: Secundum revelationem mysterii tem poribus æternis taciti; idem vocabulum est Græce, quod in hoc loco interpres vertit æternum, et in aliis sæculare. communis, et per se potentiæ; hujusmodi potentia sive simpleiter, sive aliqno modo, est media inter substantiam et opus, quod fit per motum substanti e; non enim fieri potest opus nisi sit potentia efliciendi illud. Opus simpliciter est opus per se abstracte con sideratum, id est, ipsa essentia operis; opus quodam modo est opus ipsum universe consideratum, quod est per participationem operis simpliciter, quod di citur per se opus, aut opus particulare, quod est per participationem operis universalis, et per se operis; in hujusmodi opere, sive simpliciter, sive aliquo modo finis est: ut sanitas quomodocunque conside retur, sive abstracte, et per se, sive communiter, et universe, sive sit in particulari, finis est medi cationis, que est motus medentis prius cogitatus secundum potentiam, quam sanitas, quæ non potest fieri per medicinam, nisi prius cogitetur potentia ad sanandum, Deus autem neque finis est, neque me din:, quatenus hæc in iis quæ sunt ad aliquid, mm merantur, quæ simul esse cogitantur, cum infinito autem nihil finitum simul esse cogitari potest. Con ferenda sunt hæc cum c. 4 quinte decadis; et illic etiam observandum est, quami ingeniose, quæ Plato, Timao et Parmenide, scripsit de speciebus sive ideis ingenitis, et sine interitu, separatis, imminta bilibus, natura consistentibus, tanquam effectrici bus rerum singularium, correxit et traduxit ad ve rum dogma de principiis, non quæ causæ per se exsistant, neque sint non factæ, sed quæ habeant in nobis esse tantuur intelligibile et immutabile a Deo manans, sintque veluti formæ quædam intelligibiles ratione tantum a rebus ipsis separate; quod enim est singulare, posterius est intelligentia, quod intelligi non potest sine prioribus, quæ suit quod quid est speciei, et species ipsæ, que a singularibus partici pantur, et prius esse habent socundum notionem; non enim esset hic homo in notione, nisi homo species ejus prius haberet esse intelligibile; neque homo diceretur esse secundum notionem, nisi prius humanitas haberet e se intelligibile: hæc enim continet quod quid est speciei hominis. Similiter in reliquis, non esset hæc vita in notione, aut hæc sim litudo, nisi esset vita et similitude universe con siderata; nec ista esset, nisi esset prius seeundum notionem quod quid est ipsius vitæ et similitudiis, quæ vocatur vita simpliciter, et similitudo simpli citer, sive per se vita et per se similitudo. Substantia quæ simpliciter. Substantia sim pliciter est substantia abstracte considerata, quæ dicitur per se substantia, solum continens in no tione sua quæ ad essentiam substantiæ pertinent; hane notionem primum menti informamus; postea notionem universalem!: notionem, inquam, substan tiae non abstracte cogitatæ, sed universe, substan tia communis ut est, ratione differt a substantia litate abstracta, sicut humanitas ab homine; postea consideramus substantiam communem secundum singulas species; hæc substantia communis, et etiam singularis, non simpliciter, sed quodam niodo sub stantia est, quia substantia communis est per par ticipationem per se substantiæ, et particularis sub stantia per participationem utriusque, communis scilicet et per se substantiæ. I hujusmodi ergo substantia sive simpliciter, sive quodam modo, principium est motus: Deus autem non est prin cipium, quod habeat habitudinem ad id, cujus prin cipium est, imo est principium supra principium, omni habitudine solutum, Similiter potentia simpli citer est potentia abstracte considerata, quæ dici tur per se potentia, quæ est ipsa essentia potentiæ, cujus per se potentiæ participatione est potentia communis, et ob hanc causam est quodam modo potentia; similiter potentia particularis est quod.m modo potentia, quia est per participationem potentiæ (a) Regnum omnium sæculorum temporalium et acternorum,

emmino simul cum eo ex æternitate cogitatur sub- nunc creavit qui erat semper bonus, et non prius? stantia diversum, non ævum, non tempus, neque quidquam çorum quæ in his vivunt; non enim inter se unquam conveniunt proprie esse, et non proprie esse. Et rursus idem cap. 10 ejusdem centuri:e Principium eorum quze sunt, et medium, et finis est Deus tanquam agens, et non patiens; sicut et alin omnia, quibus apud nos nominatur; est enim principium, tanquain creator; et medium, tanquamu providens; et fuis, tanquam circumscriptio: Ex ipso enim, inquit, et per ipsum et in ipsum omnia **. Et rursus idem cap. 68 ejusdem centuriæ: Eorum que sunt ad aliquid, sunt sæcula, et rempora, et loca, sine quibus nihil est eorum quæ simul cum his cogitantur. Deus autem nɔn est ex iis quæ sunt ad ali quið; non enim habet quidquamin universum, quod simul cum eo cogitetur. Si igitur Deus est hereditas. eorum qui digni sunt, qui hae gratia dignus habetur. crit supra omnia sæcula, et tempora, ac loca, pro loco habens ipsum Deum, sicut scriptum est: Esto mihi in Deum protectorem, et in locum munitum, ni salvum me facias *. Et iterum idem in centuria quarta de charitate, cap. 1, 11, III, IV, v, v1: Pri mum, inquit, admiratur mens cogitans divinam in omnibus infinitatem, et illud pelagus immensum, et desideratissimum; obstupescit, quomodo ex nihi'o ea quæ sunt, produxit. Sed sicut magnitudinis ejus non est finis *³, sic neque sapientiæ ejus est inven tlo. Præterea: Quonrodo enim non demiratur, et plusquam obstupescit contemplans infinitum illud bonitatis pelagus? aut quomodo non stupet cogitans, quomodo, et unde substantia rationis particeps, el substantia intelligens facta est; item quatuor ele menta, ex quibus corpora, nulla materia eorum or tum antegressa? qualis potestas illa, quæ ad effec tionem excitata, hæc produxit, et ut essent, effecit? Verum hoc gentiles non concedunt, qui omnipoten tem bonitatem, et sapientiam, et cognitionem ejos, quæ mente comprehendi non potest, ignorant. Præterea, ex æternitate creator cum sit Deus, creat quando vult verbo ejusdem substantiæ, et spiritu propter infinitam bonitatem.Et ne dicas: Qua ratione Rom. x1, 36. * Psal. LX, 3. 45 Psal. CXLIV, Quopiam et ego tibi dico, infinitæ substantiæ sa pientiam qua investigari non potest, non cadero in cognitionem humanam: item, cognitionem re rum, quam in se ante exsistentem creator mundi habebat, quando voluit, fecit substantiam esse, et produxit: absurdum enim est de Deo omnipotente ambigere, an possit, cum velit, aliquid facere, ut exsistat. Adhue idem: Quam ob causam Deus crea vit, quære, sciri enim potest: quomodo autem, et quamobrem recenter creavit, ne quæras; non enim sub intelligentiam mentis tuæ cadit: quoniam eorum quæ sunt divina, partim intelligi possunt, partim non possunt: contemplatio namque effrenata for tassis agat præcipitem, ut quidam ex sanctis dixit. Liem adhuc: Nonnulli aiunt exsistere simul cum Deo ex æternita'e creaturas, quod quidem ferri non potest; quomodo enim ea possunt ex æternitate si mul exsistere cum undique infinito quæ sunt undi que finita? aut quomodo sunt creaturæ, si coeterna creatori sunt? Verum hoc loquuntur gentiles, qui introducunt Deum non quidem substantiæ, sed qua litatum esse auctorem: nos vero qui Deum esse omnipotentem novimus, nou quali tatum, sicut illi, sed substantiarum qualitates habentium effectorem esse dicimus: quod si hoc ita est, non ex æterni tate simul cum Deo creaturæ exstiterunt. Adhuc idem cap. 13: Esse semper, aut non esse substan tiam rationis participem et intelligentem in volun tate Dei, qui omnia bona creavit, positum est, esse autem bonos secundum electionem, aut pravos, in voluntate eorum qui facti sunt. Et rursus idem in cap. 10: Omuis substantia intelligens, et séntiens, cum productæ sunt, acceperunt a Deo potestates percipientes res: substantia quidem intelligens ac cepit notiones, sentiens vero sensus. Ex quibus effi citur manifestum, nihil neque temporum, neque saculorum, nec quidquam corum quæ in ipsis tem paribus, ant sæculis sunt, coæternum esse infinitati Dei, quæ omnium causa est, et supra omnia est, el cujus voluntate omnia ex nihilo facta sunt, sive` a tempore, sive a sæculo ortum duxerint: demon Scholia. piscibus, pecoribus; stirpibus, similiter, inquit, creati sunt; simul item Seraphini, et simul Thro Adai quanquam solus eterra formatus est, fuere th men in eo etiam tunc rationes successionis poste ritatisqne humani generis; subjungit deinde: Et ex creatione mundi visibilis invisibilia ejus (angelos. diei) hoe etiam genere operum, inquit, facta esse intelligimus, colligimusque ne in illis quidem quid quam seorsum in suo genere aut prius, aut poste rms creatum esse; sed omnia simul, quæ ejusdem conditionis sunt exstitisse. Non enim singulas res enumeravit Apostolus (Coloss. 1), ut in hune modum diceret:Sive angelus quispiam, sive thronus aliquis, sive dominatio illa, aut illa, aut hic vel ille ex po testatibus, sed universos simul, qui ejusdem ordinis erant, comprehendit. Sive, inquit, throui, sive do animationes, sive principatus sive potestates, etc.; Hactenus Athan. Omnes itaque Cherubiti simul ni, similiter in reliquis ordinibus, in quibus, quod ad creationem pertinet, non est quidquam prius, aut posterius, licet gloria et honore inter se diffe rant. Sic probat B. Athan. contra Arium non esse Verbum creaturam; alioqui, inquit, necesse erat, ut simul cum aliis ex ordine virtutum crearetur, et non ante, licet gloria cæteris antecelleret, ex quo rursus fieret, ut non posset esse primum et in' tinm aliorum, ut Ariani volebant; tradekant enim creatum esse Verbum, ut per cum Deus omnia alia erearet; quasi non esset de nomero omnium: cun tamen tale principium omnium, ait Athanasius, in omnibus connumeretur, atque ita conclusit, differre Verbum substantia et natura a creaturis; solum que cum este solius veri Dei imaginem.

stratum namque est, omnibus notum, esse, qui me- tam Dei, qui solus et proprie vita dicitur, et est; diocriter ea quæc sunt, consideraverint, quod qui sæcula, et loeum in his velut receptaculum eorum quæ fiunt, produxit universi ancton, in his creat omnia; nec enim fieri potest, ut aliquid eorum quæ per creationem facta sunt, aut per generationem, non omnino aut in sæculo, aut in tempore sit. Quod si hoc verum est, omne quod est, quod quidem non a tempore cœpit, liquet a sæculo principium ha buisse; nihilque rerum a creatione Dei abesse. Quod nihil eorum quæ sunt, caret principio, quin potins vel est ex principio temporis, vel ex princi pio ævi, sive sæculi; Deus autem simpliciter et infinite est sine tempore. ut qui ipse etiam sit deificatione Deus. Llem rur sus, cap. 58: Sextus dies rationem exsistenti: re rn'uf,designat; septimns modum boni status rerum; octavus vero mysterium boni semper status. Idem cap. GO: Qui propter nos quietem Dei septimo die, et propter nos operationem ejusdem octavo die, id est, u ysticam resurrectionem participatione deificationis participavit. Et rursus idem cap. 48, et 49 et 50 cjusden: centuriæ: Quærendum est ab studiosis, quæ opera intelligenda sint, quæ cœpit Deus creare; et quae rursus, quæ non cœpit. Si enim ab omnibus operibus, quæ cœpit facere, ces savit, manifestum fit, non cessasse ab illis quæ_non cœpit facere. Bubium videtur, num opera Dei quæ se con fum tempus esse cœperunt, sint omnia quæ es sentiam participant, cujusmodi sunt variæ substantiæ corum quæ essistunt, habent enim non esse anti quius quam esse; quia erat quando non participa bant essentiam. Fortassis autem opera Dei quæ non cœperunt esse in tempore, illa sunt quæ parti cipantur secundum gratiam ab iis qui ea partici pant, ut bonitas, et omne id quod in ratione boni tatis continetur: et denique omnis vita, et immor talitas, et simplicitas, et immutabilitas, et infinitas, et quæcunque circa ipsum secundum substantiam contemplamur quæ opera Dei sunt, et non cœpta secundum tempus; non cnim antiquius vit tute erat, non esse virtutem, et similiter in aliis, Cquæ modo dixi, quamvis que ipsa participant, ipsa Sanctus Maximus in Theologicis centuriis, centn ria 1, c. 35: Quæcunque in tempore secundum tem pus creata sunt, postquam sunt perfecta, finem fa ciunt naturalis accretionis: quæcunque vero secun dum virtutem scientia Dei conficit, postquam con summata șunt, rursus moventur ad incrementum, corum enim consummationes aliorum sunt princi pia. Qui enim desinit in seipso, facere quæ ortum et interitum capiunt, alias diviniores formationes incepit, quia nunquam Deus desinit agere pulchra illa, quorum neque principium habuit siquidem sicut proprium ¡uminis est illuminare, sic proprium est Dei benefacere. Quamobrem in lege, quæ expo. nit constitutionem eorum quæ secundum tempus ɔ:iuntur et occidunt, honoratur Sabbatum per quie tem, iu Evangelio autem, quod statum rerum spi ritualium introducit, exercitatione bonoruin ope rum hoc Sabbatum splendescit. Iterum idem, c. 51, ejusdem centuriæ: Sextus, inquit, dies secundum Scripturam enarrat complementuin eorum quæ sunt sub natura; septimus vero circumscribit, motum proprium temporis; octavus notat et designat no dum status supra naturam, et tempus. Idem, c. 54° Qui sextum diem complevit divine cum operibus, et notionibus sibi convenientibus, ipɛe etiam operibus suis cum Deo, honeste perspectis, per transivit perspicientia mentis omines res naturæ et tempori subjectas, et ad contemplationem mysticam ævi et æternoritin se transtulit, Sab batum mente agitans ignote, rebus ipsis ex-D toto relictis, et superatis. Qui autem octavo die di gnus est habitus, is a mortuis excitatus est; id est, ab omnibus quæ sub sensum et intelligentiam ca dunt, et a verbis et notionibus, et vixit beatam vi esse cœperint secundum tempus. Omnis nanique virtus principio caret non habens tempus antiquius se, utpote quæ Deum solum halet qui eam æterne generat, Idem adhuc: Immense et in infinitum ex emptus est Deus ex omnibus participantibus, et parti cipatis. On ne enim quod habet rationem cur sit opus Dei plane est; et partim quidem secundum ortum cœpit esse in tempore; partim vero secun dum gratiam insitum est creaturis tanquam quæ:lan vis, sive facultas innata, quæ Deum in omnibus aperte et clare prædicat. Et rursus: Universa im mortalia, et ipsa immortalitas, et cuncta viventia, et ipsa vita, et sancta omnia, et ipsa sanctitas, et omnia virtute prædita, et ipsa virtus, et omnia bona, atque ipsa bonitas; et cuncta quæ exsistant, et ipsa exsistentia, opera Dei plane sunt; sed ope ra Dei partim sunt non cœpta tempore (non enim erat, quando non erat virtus, et bonitas, et san ctitas, et immortalitas ), partinı cœpta alioqui in Scholia. Quorum neque principium habuit. Principium temporis dicit; ante tempus enim in ipsis angelis gratiam et virtutes creare cœpit, a quibus nun quam desistit in hominibus angelorum vitam et vir tutem imitantilus. Quacunque circa ipsum secundum substantiam. Illa scilicet dicimur contemplari circa ipsum sub s'antialiter, quæ in creaturis a substantia Dei a!tta xw;, id est, ratione cause participata contem pl Huur, ut infinitatem in potentia, immutabilitatem, simplicitatem, et immortalitatem in angelis. Omne quod habet rationem cur sit, creatura est, et opus Dei. Deus enim non est propter sc, ut a nobis cogitari potest, ait sanctus Maximus in pri ma centuria theologica; quia necesse est ut illa ra io et causa sit prius; Deus autem nihil habet prius, idcirco neque Deus est propter se, ut a nobis intel ligi potest: quia quol' in creaturis intelligimus, causa proprie prior est eo, cujus causa est.

clùm est: Deus charitas est". Sic igitur non est Moventem vero dicit, tanquam qui singula moveat, mirandum, si virtutem dicit hic habere æterne Doum genitorem: id est, Deus cum haberet eam in se ipso protulit eam foras, id est, circa crea turas. Similiter illud Non erat, quando non erat virtus et bonitas, adjuncto tempore redditur consentiens secum, et cum aliis ante dictis. Ni hil igitur eorum quæ antea demonstrata sunt, rationi adversatur. Deus autem, qui causam non habet, et omnium causa est, ex nihilo produ cit creaturam; neque quidquam eorum quæ sunt, quidquid illud sit, coæternum ei est, sive ex iis sint quæ tempore cœpta sunt, sive non cœpta tem pore, sed ævo comprehensa, sive ex its quæ sunt participantia, sive quæ participata, et sõlum ut a participantibus participentur, exposita; sive ex iis sint quæ intelliguntur, sive quæ intelligunt. Deus enim infinite in infinitum ex his et illis exemplus est: quoniam solus ipse est omnium una causa; neque habet ante se majus aliquid, neque secum aquale, neque post se minus. Quod nihil eorum quæ sunt, ex se ipso prodiens. est. non divisum: Deus autem secundum unam potestatem multiplicatus, et in omnia prodiens, est non divisus, el a se non exiens. hac Magnus Dionysius, cap. 4, De divínis nominibus Audendum, inquit, est dicere hoc pro veritate, quod ipse qui est omnium auctor, pulchro et bono amo re propter excellentiam summam amatoriæ bonita tis extra se per providentias omnium rerum exsi stit, et bonitate atque dilectione et amore veluti delinitur et oblectatur: et cum sit supra omnia, et ex omnibus exemptus, ad omnia demittitur secun dum potestatem suprasubstantialem, qua extra se, non egrediendo exit. Et rursus idem in eodem loco Vel quia ipse sibi lenocinatur, et se movet, enim ratione dilectum et ainabilem eum vocant ve luti pulchrum et bonum, et tanquam sit quædam sui per se ipsuin patefactio, et bona progressio exi miæ copulationis, et amatoria motio, simplex, per se mobilis, per se agens, quæ prius exstitit in boco ad ea quæ sunt, manat, et rursus ad bonum rever titur. Et sanctus Maximus in centuria 8, cap. 87 Intellige, inquit, Deum esse lenocinantein, et mo ventem ad amatoriam conjunctionem, illam dico, quæ cum spiritu est; id est, Deum esse sequestrem et confeetoren hujus conjunctionis, conciliatorem que sui, ut a creaturis suis ametur et diligatur. Joan. IV,-8. ut cuique convenit, ut ad se ipsum convertat, no men autem lenocinii etsi apud scriptores gentiles rem significat non sanctam neque castam, hic tam n significat conciliationem intermediam copjunction's cum Deo. Et adhuc idem capite 88: Motus amatorius boni-qui in bono prins exsistit simplex et immo bilis, ex bone prodieus ad id ipsum redit line et qui in bono principio carens, quod quidem declarat, desi derium poſtrum semper ad Deum moveri; copulatio enim cum Deo ex charitate, omnem copulationem vincit, et ab omni conjunctione eximitur. Rursus i lem capite 89: Amorem cum dicimus, sive divi num, sive angelicum, sive spiritualem, sive ani malem, sive naturalem, intelligamus vim quam dam sive potestatem copulantem et commiscen tem, superiora quidem moventem ad providentiam inferiorum, ea vero quæ sunt ejusdem ordinis, ad muluam communicationem, et novissime ea quæ sunt inferioris moventem ad convertendum se ad prestantiora et præposita. Ac rursus Dionysius, cap. 4 De divinis nominibus: Hoc unum bonum, inquit, et pulchrum, singulariter est omnium mul torum bonorum et pulchrorum causa. Etia quin to capite In uno enim Deus, at sæpe dictum est, omnia quæ exsistunt, præhabet, etfecit ut solusi sterent, præsens omnibus, et ubique et secundum anam, et secundum idem; et secundum idem, ou ne, unum. Et in cap. 7, de eisdem divinis nomini bus: Etenim si secundum unam causam Deus out nibus impertit ut sint, secundum ipsam illam causam singularem cognoscet omnia. Et cap.12, de eis lemn divinis nominibus: Hæc igitur sant sine intermissione laudibus celebranda in causa, quæ omnibus antecellit; et addendum est ipsam esse¸ sanctitatem exsuperantem, et dominatum ac reg num summum, simplicissimam divinitatem: siqui dem ex ipsa, in uno et simul tota nota est et distributa omnis impermista diligentia omnis puræ munditiæ, omnis eorum que exsistant, ordo et compositio. Et in primo capite de eisdem divinis nominibus: Unde in omni fere tractatione theolo gica divinitatem videmus sacre celebrari tanqwasa monadem et unitatem propter simplicitatem et uni tatem impartibilitatis supraquam naturalis, ex qua tanquam ex potestate unifica unum efficimur: et. varietatibus partibilibus divine in unum ĉontractis in boum ad Dei similitudinem congregamur, elad Dei imitationem copulamur. Quo in loco ait san Scholia, Exemplum hujus delinitionis frequens est in Cant. cant. ut illud cap. 1: En dilectus meus loquitur mihi: Surge, amica mea, columba mea, Præsens omnibus, et ubique. Non secundum diversas partes suas, sed secundum unum et idem; et secundum idem omne unum, et ad omnia proce dens, est enim omne, quatenus in simplici essentia una, omnia exsistunt virtute, sive potestate, sicut effectus in causa. Et ad omnia procedit efficienter, in uno. Hoe est quod ait Joan, in Evang. cap. 11: Non enim ad mensuram dat Deus Spiritum, sicut sol totum lu men simul emittit, licet non æqualiter recipiamus, itaque in uno ait, id est, non dividue, et per par tes, sed simul totum.

DECAS VIII. DE INFINITATE DEI IN.CREATURIS. etus Maximus: Quia Dens cum cogitasset, volun- ipsarum rerum, sed notitia sui: siquidem et ange tate produxit omnia, non tanquam mens quædam los aiunt Scripturæ cognoscere quæ in terra sunt, in voluntates partita, multiplicatus est: sed potins, non illa quidem sensu cognoscere, sub sensum inquit, mansit in unitate, et in ea manens, impar- alioqui cadentia, sed propria mentis similitudinem 1 biliter et non disperse produxit et producit om- Dei gerentis virtute et natura. Hæc edisserens san nia in creatură mundi. Et rursus divinus Dionysius ctus Maximus, Hoc, inquit, declaravit, cum dixit, in septimo capite de eisdem divinis nominibas non cognoscere Deum quæ sunt ex iis ipsis quæ Ratio autem Deus in sacris Scripturis laudandi sunt: et cum dixit, non intendere ad unuinquod gratia nominatur, nou soluin quia rationis et men- que percipiendum secundum formam ejus, quoniam tis et sapientiæ est largitor; sed quia causas on- tanquam horum auctor cognitionem suorum operam nium uniformiter anticipavit. Adhuc in eodem anticipatam habet, sciens quomodo ipsa, et in qui capite Quare divina mens omnia continet cogni- bus ad ortum ac generationem adduceret: quorum tione ab omnibus exempta qui quatenus est depravatio, et defectio, id est, frustratio et infirmi causa universorum, scientiam omnium in se ipso tas malum introducit, dum deficiente quod est anticipavit: qui antequam fierent, novit ångelos secundum naturam, efficitur quod est præter natu et produxit angelos, et alia omnia intus, et ab ram. Superius enim adhibuit exemplum luminis; ipso, ut ita dicam, principio novit et ad essen- hujus enim privatione subexsistunt tenebræ, et tam adduxit; atque hoc arbitror Scripturam tra- causam habent ábsentiam naturæ luminis, sicuti dere, cum ait: Qui novit omnia antequam fierent **; habitus priores sunt privationibus, et ut dici potest, non enim divina mens cognovit ea quæ sunt, per- causæ sunt privationum. Hoc igitur loco pater cipiens cognitionem eorum ex iis quæ sunt, sed ex Dionysius de iis quæ Deus produxit, et de cujus se ipso et in se ipso secundum causam, scien- que eorum natura loquitur, quæ quidem dixit prius tiam omnium et cognitionem et essentiam præhabet, exstitisse in Deo secundum præcognitionem et et simul anticipavit, non intendens ad singula perci- prædefinitionem. Præterea vide, quomodo dicit pienda secundum eorum formas, sed secundum unum Deuin omnia cognoscere non ex cognitione omnium, causæ cdmplexum omnia sciens et continens: sicut sed ex cognitione sui, sicut lumen cognoscit lenes humen in se ipso secundum causam cognitionem bras alioqui, „nihil tenebrarum in se habens. Ac tenebrarum anticipàvit, non aliunde tenebras quam rursus idem in centuria i de charitate, capite 21 ex lumine cognoscens. Divina igitur sapientia se Cognoscit Deus se ipse, cognoscit item a se effecta; ipsam cognoscens, cognoscit omnia; materiam cognoscunt etiam sanctæ potestates Deum, cogno habentia sine materia, partibilia impartibiliter, et scunt etiam quæ a Deo effecta sunt: non tamen sicut multa singulariter e se ipso uno, cuncta et cogno- Deus cognoscit se ipse, et quæ a se facta sunt, s'c san scens, et producens. Etenim si Deus secundum unam élæ potestates cognoscunt Deun, et quæ ab ipso effe causam omnibus quæ sunt, impertit esse, secundum cta sunt. Et capite 22: Deus se ipse cognoscit ex beata eamdem causam singularem cognoscet omnia, quæ substantia sua: quæ vero idem effecit, cognoscit ex et ex ipso sunt, et in ipso prius exstiterunt, et sapientia sua, per quam, et in qua cuncta fecit. San non ex iis quæ sunt, ipsorum cognitionem sumet: ctæ vero potestates participatione cognoscunt Deum, quin potius ipsis singulis cognitionem ipsorum, et qui est supra participationem, quæ vero abi pso aliis aliam cognitionem suppeditat. Non igitur Dens facta sunt, cognoscunt colligendo in ipsis contempla aliam sui cognitionem habet, aliam vero, qua¸ om- tiones, Adhuc cap. 24: Substantia rationis parti nia alia communiter comprehendit; ipsa enim cau- ceps, et substantia intelligens, Dei sancti particeps sa omnium cum se ipsa cognoscat, nequaquam quæ Deum cognoscit-tum ipsa exsistentia, tum insuper ab ipsa manant, et quorum causa exsistit, ignora- habilitate bonitatis, inquam, et sapientiæ et bit. Sic igitur Deus quæ sunt cognoscit non notitia præter exsistentiam pervƐtuam gratia. Sic igitur ** Dan. xılı, 42. Scholia. Causas omnium uniformiter participarit. Quia non recedit a sna simplicitate; nec ullam in eo compositionem faciunt. Cognitione ab omnibus exempta: quia est supra cognitionem intellectus, et supra cognitionem sen sus, quatenus per ipsam primam causam omnium omnia cognoscit. S. Thom. Ab ipso, ut ita dicam, principio. Quia Deus caret principio, idcirco correxit quod dixerat, in quiens: Ut ita dicam. Ex æternitate igitur tanquam auctor, omnium habuit suorum operum cognitio nem, et non ex operibus suis eam didicit et per cepit. Sicut lumen. Exemplo luminis docet, quo modo Deus cognoscat creaturas, quæ ita deficiunt a Deo, sicut tenebræ a lumine, si ponamus lumen boc sensibile esse mente præditum, si quis roget, an cognoscat tenebras, dicet cognoscere antequam sint tenebræ; experientia enim non potest cogno scere, quia si lumen est, non sunt tenebrae; cogno scit igitur ut lumen,quia seit,quod si auferatur lumeu, nemo videbit. Sic Deus in se ut cansa habet om nium cognitionem, quam non per experientiam ac quisivit, alioqui esset Deus posterior cognitione, aut aliquo tempore non cognovisset: hoc etiam exemplo docetur, quomodo una et eadem cognitione cognoscit Deus se, et omnia, sicut lumen cogno¬ scendo sę cognoscit tenebras.

Deum cognoscit; quæ autem ab ipso producta sunt, ▲ ctor: et in se omnia principia, et omnia ex priuci cognoscit, ut dictum est, artificio sapientiæ in iis quæ creata sunt, collectæ, quæ est nuda, et non per se exsistens, in mente formata, et adhuc, in nulla duplicatione Deus penitus simplex, et supra omne simplex. Et Joannes Damascenus, cap. 14, De divino loco, ait: Angelus enim celeritate natu ræ, et quia prompte, id est, celeriter transit, ope ratur in diversis locis; Dens autem qui ubique `est, et supra omnia est, ubique codein puncto va rie, una et simplici actione agit. Ex quibus Aɩ ma nifestum, quod non alia cognitione seipse Deus cognoscit, alia autem ca que a se effecta sunt, quinimo seipse cognoscens, suos etiam effectus una et infinita cognitione cognoscit; neque diversis po testatibus et actionibus pro incit creaturam, sed hac cognitione, et una atque infinita potestate con ‹tinebat, et anticipata habebat in seipso omnia, et postea ex se exiens produxit; et in nihilo, et secun “dum nihil a seipso divisus est habens hæc prius in seipso, et producens postea, et rursus ad se rediens. Quod secundum unam singularem causam omnia fit Deus: nihil autem eorum quæ ab ipso facta sunt, est non créatum. piis in rebus omnibus effecta et conclusa anticipans et continens, et supra ominia est, utpote ante omnia supra substantiam supraquam exsistens. Quo in loco sanctus Maximus: Quomodo, inquit, cum di xisset superius: In ipso nec est, nec erat, nec est, nec erit, neque factum est, neque fit, neque fiet, hic dicit: In ipso et est, et erit, et illud fit, et filet, proprie laudatur? An sibi contradicit Dionysius? Apage. Supra enim ipsum dixit esse effeciorem ex sistentiæ, hypostasis, substantiæ, naturæ, et tempo ris; consentanee igitur in ipso collocavit illud erat, et alia, ut intelligas nec a tempore, neque post tem pus Deum cœpisse; quin potius superiorem esse quam ipsum esse, siquidem in ipso dixit esse exsi stentiam et non esse ipsum exsistentiæ; bic autem quia dixit multiplicari eum secunduin omnem cogitationem, meri:o dixit: In ipso illud est, et erit, et quæ sequuntur, quia ubi tempus, aut tem pestivitates cogitabis, illic Deum reperies, et supra omnia, et ante omnia esse, et eorum quæ sunt; causam et effectorem esse, et nihil ipsorum esse sicut dicebamus, Nihil est eorum quæ sunt, et ipre est in omnibus. Sanctus Gregorius Nyssenus, Ad versus Eunomium: Bifariam, inquit, rebus partitis in faciens, et factum, utrumque ab altero natura differt, ut neque quod factum est non creatum sit, neque creatum quod naturam corum quæ fiunt, cit. Idem in eisdem libris: Ego, inquit, etsi sermo esset illius Moysis, qui in administratione legis effi Magnus Dionysius, cap. 9, De divinis nominibus "Omnibus, inquit, adest præsens Deus providenter, et omnia in omnibus fit propter conservationem omnium, manens in se, et ab eodem suo statu non egrediens, in actione una, et nunquam cessante fi xus. Et rursus idem in quinto: Qui vere præexsi- splenduit, neque sic hujusmodi sermonem tulissem, stit secundum omnem eorum quæ sunt cogita tionem multiplicatur, et in eo proprie celebratur erat, et est, et erit: item factum est, et fit, et fiet; Hec enim omnia significant iis qui ut Deum decet, intelligunt, esse eum secundum omnem cogitationem supra substantiam: et esse causam eorum quæ mo dis omnibus sunt; etenim non hoc quidem est, illud vero non est; nec aliquo quidem modo est, aliquo vero non est; sed potius omnia est, ut ommium au 51 Joan. 1, 4. etsi eum nullum alioqui e se splendorem ille haberet, munere divino splendidus repente Israeli tis apparait; is enim splendor in legislatore ortus, non fuit cujusdam alterius, sed ipsius Dei. Et bea tus Chrysostomus, in oratione in laudem sancti Joannis Theologi, cujus principium est: Principium nobis rursus e cœlo advenit, sic ait: In principio erat Verbum, et Vertan erat apud Deum, et Dens erat Verbum 31. Nusquam est, non erat, sed ubique Scholia. Exire a se, et non dividi, hoc est infiniti, exsistentiæ. Sic dicit idem Dionysius cap. 5: Ipsum quòd omnia substantia sua et virtute ac præsentia implet. Qui 'vere præersistit, secundum omnem corum quæ sunt, cogitationem multiplicatur. Id est, quid quid cogitetur, et ad quanicunque rem quis men tem intendat, inveniet in ea notionem causæ, id est, auctoris Dei; hoc igitur est multiplicari, cerni eum in multis causam, ex S. Maxim, et Pachym, In eo proprie celebratur, erat, et est. Hem Dionysius interpretatur, quomodo proprie cele.ren tur hæc, scilicet quatenus intelliguntur, ut Deum decet, proprie dicuntur in Deo; et in Deo san', id est, quatenus est, erat, erit, participant esse; om nia enim secundum causam dicuntur de Deo, et in eo sunt, et intelliguntur suprasubstantialiter, qua tenus vero sic accipiuntur, ut cum dicitur: Dens est, erat, erit, significetur Deum participare esse, ahente sunt a Deo, ex Pachym. In ipso esse (asistentiam, et non esse i;'sum habet exsistentia, et non est ipse exsistentiæ. Ex sistentia habet Deum, ut consistat ipsa exsistentia, sicut quis habet vitam ad sui exsistentiam; non autem sic habet Deus exsistentiam, ut per exsi stentiam sit. Sicut igitur exsistentia habet Deum, sic exsistentia est Dei, quia ab ipso manat; el Hit Deus non habet sic exsistentiam, ut per exsistentiam sit; sic neque Deus est ipsius exsistentive, ut per eam sit. Sermonem tulissem. Volebat Eunomius cum Ariais splendorem qui apparuit in facie Moysis, et oculis corporeis visus est, fuisse divinam substan tiam Filii Dei, ex quo creaturam esse efficere vo lebant; quod falsumi et hæreticum erat. Erat enim itle splendor non alterius quam Dei creatura, a quo in facie Moysis creatus fuit, ut in eo divinum lu men secundum se inaspectabile tanquam în speculo ad hoc facto Israelitis ostenderet.

DE INFINITATE DEI in Creaturis. bo erat nusquam est; fecit, sed ubique quia erat, post quidem agitur, quia præbet ei fiduciam erga eum erat, fecit, non de auctore, sed de creaturis, et ut qui potest largiri quæ justi petunt; ab eo autem sciat quomodo erat; et quomodo fecit ego dico, vos qui orationem a justo petit, agitur cum eum a priore Humerate: In principio erat Verbum, et Verbum nequitia abducit, et ad virtutem affectionem ejus eral apud Deum, et Deus erat Verbum; hoc erat in transfert. Magnus Dionysius, cap. 6 Ecclesiastica principio apud Deum. Ecce quarto meminit, et ne- Hierarchie Renuntiatio non solum vitæ divise, que semel dixit, Factum est. Quid igitur post hæc? sed étiam cogitationum, in mandatis Dei, quæ in Omnia per ipsum facta sunt; non dixit hic, Eral, unum conciliant, scienter acta, absolutissimam quia de creaturis erat sermo. Omnia per ipsum fa- monachorum virtutem et disciplinam declarat; est cta sunt; non dixit, Erant, sed Facta sunt omnia enim, ut dixi, non medii ordinis eorum qui ini per ipsum: et sine ipso factum est nihil quod fa-` tlati sunt baptismo, sed celsioris omnibus ordini ctum est; rursus Factum est: ubi de Deo, erat, ubi bus quamobrem multa ex iis quæ a medio ordine de creaturis Factum est. In principio Verbum. Hinc šine reprehensione fiunt, monachis unis, et a divi etiam Deus Pater secundum Vetus Testamentuin sione alienis omnino interdicta sunt. Et in epistola patefiebat; cum enim dixit ei Moyses: Si dixerint ad Colossenses Paulus ait: Docentes omnem homi miki filii Israel: Quis est qui te misit ad nos, quid nem in omni sapientia, ut exhibeamus omnem homi respondebo eis? Et dikit Deus: Egó sum, qui sum; nem perfectum in Christo Jesu; in quo et laboro cer qui est misit me ad vos **; Pater, qui est; Filius in tando secundum operationem ejus, quam operatur principio erat. Si quis contendit dicens, non idem în me in virtute ". Ex his jam liquet, quod Deus dici in Patre et Filio; in Patre enin, Ego sum qui secundum suam, quæ una est, causam, omnia effi sum; in Filio autem, In principio erat: non est au- citur non recedens a se; demonstratum euim est tem idem, est, et erat, demonstro appellationem in nou migrando exire, et eddem reverti, non a se dis Filio; audiat Evangelistain dicentem: Unigenitus tractum in producenda creatura, sed secundum Filius, qui est in sina Patris"; ecce unam vocem causam unam singularem; quæ est ipse, omnia fit habes evangelistæ in est; et iterum Apostolus: ét nihil quod ab ipso fit et agitur, est sine crea Quorum patres, ex quibus Christus secundum car- tione. Dicere enim non esse creatum quod agitur, nem, qui est supra omnia Deus benedictus ". Vidišti perinde plane est ut si dicamus creaturam non esse quomodo te munit Joannes, qui in Deo posuit, Erat; creaturam; quod enim agitur, idem est cum eo quod et in creaturis, Facta sunt. Nec enim Deum decet, fit, quia quod agitur fit, et quod fit agitur; si auteni Factum est, neque creaturas, Erat. In principio quod fit non est sine creatione, et quod agitur non modocunque agatur, non creatum esse, eo venit ut dicat quod creatum est creatum uon esse, aut quod est non esše; et quæcunque alia ex contradictione sequuntur. erat Verbum, et Verbum erat apud Deum; et Deus sine creatione. Quare qui dicit quod agitur, quo eral Verbum; hoc erat in principio aput Drum; om nia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est ni hil, quod factum est. Quando Fuctum est, ponitur, ad creaturas descendit; quando Erat, ad auctorem ascendit; et rursus Vita erut, rursus ascendit ad effectorem; scalam hodie affert multis mysteriis re f·rtam: quando ascendit ad Deum, Erat; prædicat; quando descendit ad creaturas assumit, Factum est; quando ascendit ad Deum, deponit illud, Facta sunt et Factum est, et sumit Erat. Sanctus Maximus in centuria sexta, cap. 84: Múltum valet oratio justi*, quæ agitur sive a justo, qui eam adhibet, sive ab alio, qui eam a justo adhiberi postulat. justo ǹ in loco sanctus Maximus: In numeris, inquit, duo Quod nullus numerus duorum, aut multitudo post numerum duorum, aut aliud quid secundum supe rias et inferius procedens, infinitum et sine prin cipio esse potest. Magnus Dionysius, capite ↳ De divinis nominibus ait: Omnis trumerus duorum non est principium; unitas autem erit principium omnium duorum. Quo **Exod. IH, 14. * Joan. 1, 18. "Rom. ix, 5. "Jac. v,16. Scholia. Non medii ordinis. Medium ordinem dicit laicorum, qui sont baptismo tantum initiati; hi enim sunt medii inter catechumenos, qui purgantur ad baptismum, et inter communicantes, qui perfi ciuntur. Sunt autem monachi, quatenus monachi, non hujus medii ordinis laicorum; perfectior enim est eorum stains, quam laicorum, td quod locus eis in Ecclesia assignatus, tanquam in symbolo signi ficat; est enim prope januas templi propinquior populo post eos qui sunt ordinis ecclesiastici, at Dionysius in epistola ad Demophilum monachium scripsit Ordinem vero monachorum dicit idem Dionysius esse celsiorem omuibus ordinibus, non quidem conferens eum cuin diaconis, qui primi purgant; neque cum presbyteris, qui secundi et ** Coloss. 1, 28, 29. medii illuminant; et multo minus cum episcopis qui tertii et sumini perficiunt; sed cum ordinibus eorum qui adhuc purgantur, ex quibus primi sunt catechumeni, qui purgantur ad baptismum per cas techesim; secundi qui sunt in peccato, qui purgan tur per doctrmam Scripturæ sanctæ, ut recedant a peccato; tertii sunt energumeni, qui purgantur exorcismis, ut resistant fortiter diabolo, et terroribus ejus; quarti sunt qui sunt in pœnitentia, qui pur gantur, ut non revertantur ad peccatum; his omi bus ordinibus perfectior est ordo monachorum quia ut monachi sunt, ratione instituti monastici mortui sunt mando, et carnem suam cum vitiis et concupiscentiis crucifixerunt.

multitudinem, quæ in numeris divisionem habet, ad cogitari, sed potius potestas quædam expers par finem ducunt, posita quidem unitate principio oin nis numeri; duobus vero positis principio numeri paris. Si igitur principium significat quod est in unoquoque genere simplicissimum, quomodo nume rus duorum erit principium omnium? Non enim numerus duorum principium simplex est, sed com positum, principium igitur ex compositione con stans, non est simplex, et quomodo vocabitur prin cipium? [Ante principium enim compositum, erit proprie principium unitas, ex qua, unitatibus com positis, confecta sunt duo; undique igitur manife stum est non esse principium numerum duorum. Et rursus idem in aliis: Non potest, inquit, numerus duorum esse infinitus; unitates enim ejus inter se per appositionem compositæ, se mutuo terminant; “quod si numerus duorum non potest esse infinitus, ´ut demonstratuin est, neque principio scilicet ca rere potest, quia omnis numeri duorum principium ´est unitas; quod si non caret principio, igitur nec est immobilis (movetur enim numero ex unitatibus 'secunduin conjunctionem composito); quod autem movetur, non est principium, sed es principio sci licet moventis, sola autem unitas proprie est immo bilis. Et rursus idem: Omne, inquit, quod in mul titudine quantitatem habet, non potest esse infini tum, neque sine principio id, cum quo alteruin si mul cogitatur. Et rursus idem: Nemo, inquit, qui duo, aut nrulta sine principio esse dicit, pie vivere poterit. Idem in centuria tertia de charitate, cap. 27 Deus quidem, inquit, qui est ipsa per se exsisten tia, ipsa per se bonitas et sapientia, imo, ut verius dicam, supra omnia hæc, nihil penitus habet con trarium: creaturæ vero, quæ omnes quidem parti cipatione et gratia exsistunt, aliæ vero ratione præ ditæ sunt, et intelligentes,.et ad capiendam bon tatem et sapientiam aptæ, contrarium habent, in illis quidem exsistere, et non exsistere contraria sunt: in his vero habilitati bonitatis et sapientiæ contraria sunt vitium et ignorantia, et exsistere quidem semper, aut non exsistere, hæc in potestate ejus sunt qui ea effecit; participare autem bonita tem et sapientiam, aut non participare, in voluntate eoru'n est qui participes rationis sunt. Greg. Nyss. fibro primo Contra Eunomium, cap. 19: Non termi natum idem est, quod infinitum, infinito autem plus aut minus cogitare extremæ dementiæ est; quomodo enim ratio infiniti servari queat, si plus aut minus in ipso decernuntur? ex dispositione enim ſfinium inter se; quod plus est, dijudicamus, in quibus an tem non est finis, quomodo potest quis cogitare su perfluens? Idem in eodem: Quis nescit, quod se cundum propriam rationem simplicitas non recipit in sancta Trinitate plus aut minus? in qua enim non potest mistio quæpiam qualitatum et concursio 57 || Reg. IV, tium et compositionis cogitatione comprehenditur, quomodo aliquis et in aliquibus aliis differentiam se cundum plus et mínus inteligere poterit? Omnino necesse est, ut qui hæc variata esse dijudicat, qua litates quasdam in subjectum incidere cogitet. Aut enim cogitat differre hæc secunduan ampliationein et diminutionem, et ob hanc causam cogitationem magnitudinis introducit in eo quod quæritur: aut. secundum bonitatem et potentiam et sapientiam, et si quid aliud circa Deum pie intelligitur, ut redun det, vel decrescat, efficere molitur: atque ita ra tionem compositionis non effugiet. Magnus Diony. sius, capite quinto De divinis nominibus, non aliud dicit esse bonum, et aliud quod est, et aliud vitam, vel sapientiam; neque introducit multas causas, et divinitates, alias alia producentes, superiores et in. feriores. Ex his patefit, quod sicut nihil quod agitur aut generatur, est non creatum, sic omnia duo, vel deinceps multitudo, vel aliud quid secundum supe rius et inferius progrediens, et ut semel dicam, ita constitutum, ut aliquid ei sit contrarium, infinitum esse, et principio carere non potest; in idem enija recidit sine principio esse, et esse non creatum; si autem sine principio est, plane etiam infinitum est. Quod sit etiam species circumscriptionis et terminı, comprehensio atque visio, Deus autem uno modo omnibus est incircumscriptus (a), et inaspectabilis, sigillatim vero nobis angeli et animæ sunt ina spectabiles. Gregorius Theologus libro secundo·de theoló gia: Et nondum, inquit, dico fiuitum omnino esse Dum, si mente comprehendi potest, una enim spe cies circumscriptionis est ipsa comprehensio. Idem in eodem Quid tandem Deus sit substantia et natura, nemo hominum unquam reperit, neque re perire quéat. Et rursus ibidem: Salomon, inquit, qui fuit sapientior cunctis hominibus qui aute eu a et post eum fuerunt: cui fuit latitudo cordis donumi Dei, et afluentia contemplationis copiosior arena maris; quanto plus scrutatur profundum, tanto ma gis æstuat: et finein quemdam facit sapientiæ iuve nire quautum effugerat ". Paulus autem conatur quidem assequi non dico naturam Dei (hoc enimi omnibus modis fieri non potest), sed judicia tantum Dei; quia vero non potest reperire exitum, nec uli gradum ascensus sistat, nec ubi desinat curiositas mentis: dum semper aliquid subapparet ejus quod relinquitur (o.rem miram, ut mihi similiter eve niat), stupore orationem circumscribit; et divinitas Dei, atque profundum hanc rem vocat, confiteturque judicia Dei comprehendi non posse **; eadem fere atque David loquens, qui nunc quidem judicia Der * Rom 11, seq‘. 31; Prov. x11, sec. LXX; Eccles. x11. (a) Quia uno mo-lo est infinitus omnibus.

vocat abyssum multam, cujus fundum mensura, bulainus, sicut Apostolus ait “. Si cui igitur eorum ant sensu non licet comprehendere; aliquando vero dicit admirabilem factam esse cognitionem ex se ipso, et ex sui formatione ". Et adhuc idem in eodem libro Quia expetit quidem omnis na ura primam causam; comprehendere vero non po fest propter causas, quas dixi; laborans desiderio, et veluti anxia, et damnum non potens ferre, e cundam navigationem suscipit, ut intueatur scilicet in ea quæ cernuntur, et aliquid ex eis faciat Deum, male docta. Quid enim quod sub aspectum cadit, eo qui aspicit, altius et Deo similius est, ut hic colat, illud colatur? Sanctus Gregorius Nyssenus, in Vita Moysis Non poteris videre faciem meam non enim videbit homo faciem meam, et vivet ". Hoc autem non dicit Scriptura, quasi Deus sit causa mor tis (quomodo enim ſacies vitæ fieri unquam potest causa mortis eià qui appropinquaverunt?), sed quia Deus est natura vitæ auctor, proprium autem si gnum divinæ naturæ est esse celsius omni signo. Qui igitur aliquid eorum quæ cognoscuntur, Deum esse arbitratur, tanquam ab eo qui vere est, małe deflexus ad id quod comprehensione fictæ cogita tionis esse existimatur, vitam non habet. Qui enim est auctor eorum quæ sunt, is est vera vita; hic au tem cognosci non potest (a). Quia igitur cognitionem vincit natura efféctrix vitæ, omne quod comprehen ditur, non est vita; quod autem non est vita, non habet naturam, ut efficiatur effectrix vitæ. Sic ex pletur Moysi desiderium per id quod fecit, nt ma peret cupiditàs inexplebilis Idem in explanatione illius beatitudinis, Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt: Qui cor suum, inquit, ab omni affectione turbida emundavit, in propria pulchritu dine imaginem divinæ naturæ perspicit. Mensura enim perspicientiæ Dei, quæ a te capi porést, in te est. Igitar qui se ipse videt, in se quod desiderat, videt, atque ita mundus corde efficitur beatus, cuin intuens in suam munditiem, in imagine sua videt exemplar. Divinus Diadochus (c), et silentii ma gister: Nemo, inquit, cum sensum mentis audit, spe… ret videre oculis gloriam Dei,sentiri enim eam dicimus gnstu quodam, qui expromi non potest, divinæ con solationis, cum quis animam purgaverit, non autem apparere ei aliquid eorum quæ sub aspectum cadunt, siquidem nunc per fidem, et non per speciem am. » Psal. xxxv, CXXXVIII. 4 ibid. 18. Isa. vi, 1. * Geu, xxx, 28. 6º Exod. xxx|lı, 20. Joan. x, 41. qui certant (d), vel lumen, vel figura quæpiam, vel aliquid ad similitudinem ignis appareat, ne ample clamur hujusmodi visum, est enim fallacia inimici manifesta, quæ quidem res multos fefellit, qui prop‐ ter ignorantiam a via veritatis male deflexerant. Bea tus Chrysostomus in oratione de incomprehenso Quod in Deo est incomprefrensm, non sic nos sci mus, sicut ille potestates, quæ tanto magis sciunt, quanto mundiores et sapientiores et perspicaciores quam humana natura sunt: accretio̟ enim sapien tiæ accretionem reverentia creat (e); sient id quoi ex radiis solis non potest aspectus førre, non sic cernit cæcus, sicut qui videt: ad eumdem moduni quod est in Deo incomprehensum, non sic nos, uț illi, cognoscimus; quantum enim interest inter cœ cum et videntem, tantum interest inter nos et illos. Et rursus idem in eisdem: Hi igitur angeli aspe ctus tegunt, hi vero alioqui homines contendunt intendere oculus impudenter in gloriam inexpli cabilem. Quis eos non deflent? quis non lugeat hang recordiam, et extremam dementiam? Et iterum idem, cum explanat illud: Vidimus gloriam, ejus, gloriam quasi Unigeniti a Patre **: Non, inquit, vidissemus, nisi per corpus nobis assuetėm, et no biscutn altum nobis apparuisset. Et adhuc, in ho milia 15 in Joannem: Si Deum nemo vidit unquam”; quid igitur, inquit, respondebimus grandiloqno Isaiæ, cum ait: Vidi Deum sedentem super thronum excelsum, et in sublime elatum **?'et Juanni, qui ef testimonium præbet, cum ait: Hæc dixit, quando vidit gloriam ejus **? Quid Ezechieli? siquidem ipse etiam vidit eum sedentem super Cherubim Quid Danieli? cum ait: Antiquus dierum sedebat **. Quid Moysi? qui dixit: Ostende mihi gloriam tuam, ut manifeste videam te ", Jacob autem hinc no men accepit cognominatus Israel, id est, mens vi dens Deum ". Quid igitur ait Joannes: Deum nemo vidit unquam? Liquet omnia illa ad condescen sionem pertinuisse; quia enim futurum erat ut Fi lius Dei in vera carne appareret, assuefaciebat eos a principio Deus in gloria Dei videnda, quantum alɔ eis videri poterat. Quid enim sit Deus non solumn pro phetæ, sed nec angeli, nec archangeli viderunt solus Filius et Spiritus sanctus eum vident. „Quo moda enim omnis natura creata videre poterit 61 Matth. v, 8. 69 II Cor. v, 7. "Joan. 1, 14. Ezech. x, 1. 68 Dan. vi, 13. **Exod. xxxmu, 18. Scholia. Nulla natura creata videre Deum poterit, quid sit; nec enim beati sic Deum videbunt, ut quid sit, videant. De hujusmodi visione et cogni (a) Cognosci non potest, quid sit scilicet: de hac enim cognitione loquitur. Doctus enim responso Dei, desivit desiderare videre Deum in hac vita, et incensus est inexple Lili desiderio videndi in altera. (c) la libello De svirituali verfectione. tione Dei loquuntur semper Patres, cum eam tol lunt et negant. (d) Certamen dicit, quo certamus cum lege car nis. (e) Reverentiam enim Deo adhibet qui scit eum non posse comprehendi; et qui magis hoc scit, ma jorem reverentiam adhibet.

Dominus Deus jusserit, atque ita apparent iis qui digni sunt, et divina mysteria illis aperiunt. Et magnus Dionysius: Quoniam neque mens nostra potest evebi ad illam materiæ expertem imitatio nem, et contemplationem cœlesthım hierarchiarum, nisi adminiculo corporeo sibi convenienti stator. Chrysostomus ad Theodorum lapsum: Animam enit, inquit, solam corpore nudam nemo unqnam vidit. Et adhuc idem: Atque esse quidem in cor pore nostro animain scimus: quomodo vero, ne scimus; ob hanc enim causam cognitionein bajus occlusit Deus, ut abunde nos refrenaret ac repri meret, et sistere persuaderet, et nọn quæ suprą nos sunt, inquirere et curiosos esse. Et sanctus Gre gorius Nyssenus: Quod notione comprehenditur, non ex se,sed ex operationibus cognoscitur; anima igitur quæ ex qe incoguita est, ex effectibus con sentanés noscitur. Ex his jam apertum fit, quod Deus nullam circumscriptionem apud creaturam habet, neque comprehensionem: quare omnibus est ex aquo iuaspectabilis, et incomprehensus, pobis vera pon solum ipse non est aspectabilis, sed nec an, geļi nec animæ nostræ. non creatum? Nam si potestatis incorporeæ quam- ▲ rursus idem: Induunt angeli figuras quascunque vis creatæ visionem claram penitus capere non pos sumus, et hoc sæpenumero in angelis demonstra tum est; multo magis substanțiæ non creatæ, id circo Paulus ait: Quem nullus hominum vidit, sed neque videre polest "; et de Fiño dicit, non esse aspectabilem nop solum hominibus, sed et superis potestatibus; postquam enim paulo post dixit Paulus: Manifestatus est in carne, subjunxit, Vi sus est angelis * haque tunc visus est angelis, quando carnẹm induit. Sed quomodo nupe dicit Ne contemnatis unum ex his pusillis; dico enim vobis quod angeli eorum semper vident faciem Patris mei qui in cœlis est? Quid igitur? Faciemne habet Deus? et in cœlis circumscriptus est? quid ergo est quod dicitur? Sicut cum dicit: Beati mundo corde, quo niam ipsi Deum videbunt”, aspectum mentis quem habere poterimus, el notionem de Dẹo dicit, sic et in angelis interpretandum est propter param ip sorum et vigilantem naturam, nibil aliud quami Deum semper cogitare. Basilius, in orațione quæ inscripta est, Attende tibi: Credo, inquit, ina spectabilom esse Deum cuin animam tuam cogitaris, quandoquidem et ipsa ab oculis corporeis percipi non potest; quia neque colore prædita est, neque est figurața, nec ulla nota et signo corporeo com prehensa, sed potius ex actionibus solum cognosci tur. Quare ne quæras, ut Deum per oculos cogno scas, sed potius menti fidem committe, et intel Jectilem de eo comprehensionem habe. Magnus € Athanasius, in Questionibus ad Antiochum, ait Non potest oculus qui interitum capit, contemplari substantiam ab interitu liberam. Hinc licet mavi festo̟ agnoscere, non apparere nobis angelos se cundum subṣtantiaı {siquidem nec in figura una super terram se ostendunt, sed potius alii for mam juveųum induunt, alii in figura et spęcie mili tum apparent: et denique multæ quidem formæ, una vero est eorum substantia inaspectabilis. Et Quod nihil eorum quæ sunt, ab oppositis nomen ac cipit Deus autem cum alioqui ab opposi'is nomi netur, tamen secundum exsistentiam suam omning carei nomine. Magnus Dionysius, capite quinto De divinis no minibus Quamobrem, inquit, omnia de ipso el si mul dicuntur; nihilque est omnium, est omnis fi; guræ, omnis forma; sine forma, sine pulchritudine; principia et media, et fines rerum solute et abstra cle in se ipso anticipata habens, et omnibus pure illucens largiendo ut sint; secundum causam unam, et supra quam copulatam. Quo in loco sanctus "1 Tim. ♥, 16. * II Tim. 1, 17. 7ª | Tim. nt, 16. * Matth. xvitt, 10. Scholia. 78 Matth. v, 8. Non significatex æquo non esse aspectabilem Etsi ante incarnationem videbatur Deus ab angelis, et apparebat eis, tamen quia cum in mundo Deum in hac vita, ut angeli et animæ non sunt apparuit per carnem, tunc i'lis ipsis angelis excel lentius apparuit et visus est, idcirco Scriptura tunc di. cit wyfn, id est, apparuit et visus est angelis, quando carnein induit, tunc enim perfectius et divinius bonitatem, cognoverunt illa quæ sunt Dei propria, justitiam, misericordiam, sapientiam, potentiam et alia. Non significat non apparere angelos per sub stantias corporeas, sed per figuras phantasticas co gitatione effictas, qui fuit quorundam error, quem sanctus Thomas notavit, et Athanasius proprio opuscu'o çonfutavit, sed significat non apparere per propriam substantiam, sed per alienam alioqui ve ram, ut tres illi viri qui Abrahæ apparuerunt, an geli erant in specie vera corporum solidorum, non naturalium tamen, sed proprietatibus naturalibus humani corporis carentium, ut idein Athanasius in opusculo quod dixi, docuit." aspectabiles; Deus enim inaspectabilis est, non 50 lum quia est incorporeus, sed quia infinitus; visio antem circumscriptio quædam est, quæ infinito re pugnat; angelus vero et anima sunt inaspectabiles, quia incorporei tantum, intelligentia tamen coin prehendi possunt, quia et definiri; visio antem Dei in beato, ad quam accedit lumen divinum, non cir cumscribit Deum, quia per suum esse sine alio me dio quo circumscribatur, unitur intellectui, et facit intellectuin in actu, ut tradit sanctus Tho mas. Quid tandem Deus sit. Quid sit Deus nullo modo ab ulla creaturà comprehendi potest; quod autem sit ratione naturali comprehendi potest ex creat ris, quæ comprehensio aicent dicitur et est, id est, sensilis, fide vero excellentius et plenius comprehenditur quod sit, quæ comprehensio a beato Basillo vonth vocatur, id est intellectilis.

rnot, quod unus Deus est Pater, et Filius, et Spiritus aut aliam quamlibet potestatem; at si quis Deum diª sanctus; si autem unns Deus est, ex quo omnia, nec est in eo sinistrum, nec aliud imminutum, neque quid-, quam gradus inferioris,præterquam quæ ab ipso creata sunt: quæ antein sunt post Patrem et Filium et Spiri tum sanctum, cuncta sunt pulchre creata, et large ab ipso sunt post bene profecta et constituta. Rursus J¬ dem contra hæresim Marcosiorum: Nos enim, inquit, credimus penitus, sicut veritas ostendit, et probabilis ratio suggerit, ac cum regula pietatis consonat, et cum lege et prophetis, et cum ipsis ab origine patriar, chis ordine consecutis, et cum ipsa Salvatoris do ctrina, et apostolorum qui nos aperte docent confi teri unum Patrem universorum dominatum tenentem, et Dominum Jesum Christum, et ejus sanctum Spi ritum, unam sanctam Trinitatem non creatam, om pibus ex nihilo post Patrem et Filium et Spiritum sanctum factis. Quare in iis quæ clare confessi sunt, et crediderunt omnes sancti jam dicti, et pro phetæ, et evangelista, atque apostoli, non poterit unquam ulla fallax cogitatio contra radium veritatis resistere ac repugnare. Et sanctus ac divinus Ger manus in expositione fidei ait: Sed veneratio nost ra et cultus solam non creatam, et in infinitum po tentem supra quam principialem; et supra quam bo nam, vitæ principem, et supra substantiam sanctam Trinitatem, una' divinitatem et potestatem corde pon dubitante et ore confitetur; huic enim soli cul tum tribuere oportet. Et sanctus Cyrillus: Sive quis, inquit, angelos, sive aliquid superiorum or dinum, et omnia intermedia prætergressus ad ipsos Seraphinos eat, et supremas glorias aggrediatur, na turam non transcendet, vel enim aliquid superne, hoc est, ex Patre luminum, et idcirco Deus: vel infra aliquid intelligitur, et inferne, hoc est creatu ra, el ex creatura; interjectum vero nihil funditus est. Et iterum idem: Quod enim est opinione illo rum neque pure Deus, neque aperte creatura, quem locum apud ipsos recipiet in iis quæ sunt? Ego ne que in sola cogitatione recipere dicerem, quamvis eligere solum possem. Et Justinus philosophus et martyr: Etenim si quid principið extra Deum erat, punnino necessarium est confiteri hoc aut Deuin, cat, abrogarit divinas voces, quæ clare' clamant Ego Deus primus, et ego post hæc, et præter me non est Deus "Sin vero non dicat Deum,' dicet scilicet angelos, vel potestates, at sic etiam improbabit di. vinas Scripturas, quæ dicunt a Deo factas esse has Laudate eum, omnes angeli ejus; laudate eum omnes potestates ejus *º. Ex his apertum fit, quod inter na turam Dei in tribus personis, et ab eo creata ni” hil aliud quidquam penitus reperitur; omnia au tem post divinam naturam et substantiam sunt gene rata et creata, idcirco nihil eorum quæ sunt, est nɔn creatum et infectum nisi solus Deus hæc su pra substantiam Trinitas. Manifesta etiam est tibi hujus decadis expositio materiaria. Prímum quideni ponit, nihil eorum quæ sunt, esse sine causa, sed solum Deum; hic igitur qui causam non habet, causa omnium est, qui ex nihilo creaturam produ cit; idcirco nihil eorum quæ sunt, est coæternum auctori, quin potius vel ex principio temporis, vel non ex principio temporis, sed ex principio ævi est; ab his enim operibus quæ sunt ex principio temporis, requiescit et Sabbatum agit Deus; ab operibus vero quæ ex principio ævi sunt, non requie-cit, et Sab batum agit; et quod Deus individue ex se ipso egre diens, una potestate omnia producit, in nullo quo piam propter hæc divisus, neque quia producendo omnia, omnia fit, idcirco) aliquid eorum quæ ab ip so fiunt aut aguntur, est non creatum: neque pos sunt aliqua duo, aut multitudo post duo, aut aliud quid secundum superius et inferïus progrediens es se infinitum, et sine principio: sed unum solum, hoc est Deus, incomprehensus est, et inaspectabilis, et a contrariis solus ipse nominatur; sed secundum es sentiam suam prorsus caret nomine, quia solus est non creatus et ingenitus; omnia autem post natu ram divinam sunt creata, quia inter ipsum Deum, et creaturas neque quidquam est, neque cogitatur tanquam essentia quæpiam. Diligenter igitur ma teria hujus decadis a theologis exposita, cum alio qui ipsius Dei infinitatem cognoscere non possi mus 19 Isa. XLIV, 6. 80 Psal. cxlviii, 2. Scholia. Ad ea quæ in hoc extremo capite ex variis Patribus de ingenito notata sunt, adjungi potest quod sanctus Chrysostomus scripsit, disserens de ingeni to contra hæreticos in homilia in illud: In princi pio erat Verbum (Joan, 1, 4), et: Spiritus scrutator profunda Dei (I Cor. 11, 10): Ne existimes, inquit, hæretice, magnum quid te tribuere Patri, cum” di cis esse ingenitum; quia multa alia quæ non sunt generata, dicuntur ingenita; dicitur Adam ingeni tus, quia non fuit genitus, sed formatus; dicitur e tiam homo ingenitus, non generatus, neque forma tus, ut cum Dominus dixit de Juda: Bouum erat ei si natus non fuisset homo ille (Matth. xxvi, 24). Et quomodo illi melius erat, si natus non fuisset? ei enim qui non est, nihil couducit, neque nocet. Et Salomon beatum prædicat eum qui non est genitus, sic enim ait: Beatus qui mortuus est, magis quam vivens, et supra duos qui non est genitus. (Eccle. iv, 2) Et si non est genitus, quomodo est beatus? Vide nomina naturæ ingenitæ. Dixit hominem neque ge nitam, neque formatum beatum; quamobrem appel latio ingenti non interpretatur naturam divinam, nec, ut tu ais, substantiam significat; nec honorem affert Patri. Hactenus Chrysostomius.

DECAS NONA. de infinitate in deo. Quod in Deo, qui est supra substantiam, non est quidquam aliud non creatum præter Patrem, Filium, et Spiritum sanctum unius et solius na turæ non creatæ, nec aliud quidquam ante sæcula præter has tres personas divinas. et nihil supra ea quæ sunt, et supra substantiam esse cogitant, quiò potius arbitrantur sua cogni tione nosse cum qui posuit tenebras latibuloı suum. Si autem supra hos sunt divinorum myste riorum cognitiones, quid dici poterit de aliis non initiatis, qui summam causam omnium ex extremis (b) in natura rerum designant, nihilque eam ante cellere aiunt impiis imaginibus, quas ipsi lingunt? Et magnus Athanasius: Sola enim sancta Trinitas divinitatis non creata apparuit. Et beatus Basilius Illic stetit beata, et non creata Trinitas, Pater, ei Filius, et Spiritus sanctus. Et Gregorius Nyssenus Nihil aliud ante sæcula præter Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum. Et divinus Damascenus: Solus non creatus, qui in Patre, et Filio, et Spirito san cto colitur. Ex quibus fit manifestum, quod in Deo, qui est supra substantiam, nec aliud quidquam est non creatum præter Trinitatem,'nec aliud quidquam ante ævum præter Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, Trinitatem supra naturam, et in qna sim plicia, et absoluta, atque immutabilia mysteria theologiæ deteguntur, et ipsi occulti sermones si lentii ineffabilis; quare si quæ est natura non crea ta, ea est Pater et Filins et Spiritus sanctus. Et rursus: Si quid est Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, sola non creata natura est, et cum dici mus natura non creata, auctor omnium, vel præter divinam naturam nihil est non creatum, implicate dieimus Patrem, et Filium, et Spirimm Magnus Dionysius, capite primo Mystica theola giæ: Trinitas supra substantiam, et supra divinum, et supra bonum, pietatis Christianorum erga Deum præses et custos, dirige nos ad mysticorum sermo num Dei supraquam ignotum et supraquam lu cens atque summum fastigium; ubi simplicia, et absoluta et immutabilia theologiæ mysteria aperiuntur in caligine supraquam lucente silentii arcanæ doctrinæ. Tu, quæ in obscuritate tenebrico sissima supraquam clarissime supraquam splendes, et in illis splendoribus supraquam pulchris, et ta ctum, et aspectum (a) ex toto fugientibus mentes oculis captas supraquam imples. Mihi igitur hæc optentur, tu vero, chare Timothee, in vehementi mysticarum contemplationum exercitatione el sen sus, et usus mentis relinque, et omnia quæ sub sensum et intelligentiam cadunt, et universa quæ sunt, et non sunt: et ad copulationem, quan tum consequi potes, cum eo qui supra omnem sub stantiam et cognitionem est, ignote contende el extra te positus pure, et ab omnibus solutus et liber ad radium divinum divinæ obscuritatis,omnibus ablatis, et ab omnibus expeditus adduceris. Vide autem, ut nemo hæc audiat ex iis qui non sunt in structi; hos dico, qui rebus terrenis adhærescunt, sanctum; et cum rursus dicimus: Pater oninipo Scholia. Supraquam ignotum. Quia quid sit Deue, qui est sancia Trinitas, non solum est ignotum, ut nos Intelligere possumus in creaturis aliquid esse igno tum, sed est supraquam ignotum. Supraquam lucens. Quia cognitio est quædam lux mentis, significat Dionysius, non esse proprium Dei sic cognosci quod sit, et bonus sit, et reliqua ejusmodi Dei propria, sicut nos intelligimus, et co gnoscimus in creaturis, esse, et tales esse, sed est cognitio ejus propria supra omnem cognitionem creatain a se enim solum, ut decet id est, perfe ct, cognose tur esse. Simplicia et absoluta. Illa dicit, quæ nnde se cuti sunt, sine integumentis symbolicis, et sine pa rabolis, ac sinė verbis, que explication: indigent intelliguntur et videntur, Deo aperiente mysteria; quæ sic ostensa et revelata, non possunt postea Sermone expromi, sicut Paulus de hujusmodi vi sione al revelatione mysteriorum simplici et aben Juta, id est, nuda et aperta remotis symbolis, et verbis explicatione indigentibus, in raptu illo suo scripsit: Quæ non licet, inquit, homini loqui (II Cor. xu, 4); ad hoc enim videtur Dionysius retulisse quod hic dixit. In caligine supraquam lucente si lentii arcanæ doctrinæ, caliginem vocavit, quæ Pau lus äpinta, id est, arcana; hæc enim ob-curissima, et quæ explicari non possunt (sicut neque videri (a) Tactum, et aspectum intellectiles dicit; est enim cognitio quædam tactio et visio intellectus. potest caligo, neque quæ caligine obtecta sunt) vidit Paulus, et cognovit in luce clarissimæ revelationis sine ullis symbolis. Illud autem observandum est, ne quis interpretem temere reprehendat, quod ver timus: Aperiuntur in caligine), male legi in exein plaribus Grecis in Italia et in Gallia hactenus edi lis, yxahunteral, id est, teguntur; melius reperi in exemplari manuscripto, quod Cyparissiota ha buit, Exxalúntstat, id est, deteguntur. Mentes angelicas oculis captas dicit præ in finita excellentia divini splendoris; sunt alioqui multis oculis præditæ propter multam cognitionem propriæ facultatis. Sicut enim Deus dicitur invisi bilis, sic dicantur angelicæ mentes oculis captæ. Universa quæ sunt, et non sunt. Id est, om nia intellectilia et sensilia; hæc enim propter con tinuam mutationem dicebantur a philosophis non esse. Ignote. Significat non esse curiose inquiren. duin, quomodo flat ista cognitio mystice theologiæ per copulationent cum Deo, relicta omni alia cogni tione rerum; id quod Paulus apostolus significavit, cum dixit de illa sua cum Deo copulatione, in qua mysteria illa arcana vidit: Sive in corpore, sive extra corpus, nescio, Deus scit (ibid.). Nescio, in quit, id est, non curiose inquiro, satis mihi est vi disse et audisse arcana illa, etc. (b) Extrema in rebus vocat materiam inaniwa tam.

tens, Fili, et Spiritus sancte, explicate unam et non ▲ eta Trinitate unam divinitatem, et unum regnum, creatam naturam incovamus; nihil commoventes in fide, quæ tenet unitatem esse in Trinitate, et Trinitatem in unitate, Quod in Deo, qui est supra substantiam, non est alia divinitas ejus, nisi Pater, et Filius, et Spiritus sanclus, una et sola non creata natura; nec alia polestas, sive virtus, et operatio in ipso, nisi hæ Ires divinæ personæ. et unum dominatum, anathema. Confessio sanctæ et ecumenicæ sextæ synodi: Nos neque tres dens scinius, neque totos multos deos, vel naturas, vel substantias, vel divinitates novimus, ant cognosci mus; aut qui cognoscerent, novimus: imo eum qui habet, vel sentit, vel cognoscit, anathematismis suh jicimus. Gregorius Nyssenus in libro inscripto, Qua sit Christiani professio: Qui enim, inquit,, eos con demnat qui dicunt unam divinitatem, necessario vel multas dicenti, vel nullam, assentitur; non enim `quidquam aliu: præter hec dicta cogitari potest, quin imo neque doctrina Scripturæ multas dicit, quæ alicubi meminit singulariter divinitatis, ut cum ait: In ipso habitat omnis plenitudo divinitatis cor poraliter ". Si igitur extendere numerum divinita tum in multitudinem, eorum tantum est qui ex er¯ rore multos deos ponendi ægrotant, negare autem in universum divinitatem, eorum fuerit qui Deum tol lunt, quæ ratio est accusandi nos qui unam divini tatein confitemur? Et S. Sophronius Hierosolymita nus: Sicut, inquit, didicimus, unum Deum esse, sic unam divinitatem confitendam esse accepimus. Et Gregorius Theologus, in oratione de constituendis episcopis: Si consequi possem, ut hic perfectam universorum scientiam haberem, quid mihi reli¯ quum esset? quid sperarem? Regnum cœlorum plane, dicturus es. Arbitror autem nihil aliud esse hoc, quam adipisci quod purissimum et perfectissi mum est, perfectius autem ex omnibus quæ sunt, cognitio Dei est, sed hanc quidem partim teneamus, partim vero pergamus, ut comprebendamus, quan diu super terram suinus; partim in futurum reser venus, ut illinc hunc fructum laboris habeamus, splendorem scilicet totius sanctæ Trinitatis, quicnn que est, et qualis, ac quantus, si fas est dicere. Ad huc idem in eadem oratione: Satis habeo audire, quod Filius, et quod ex Patre, et quod hic quidem est Pater, hic vero Filius, et nihil præter hoc cu riose inquiro; ne mihi eveniat quod vocibus, quæ nimium elate, prorsus decidunt; aut aspectui in tento in radium solis; quo enim plus, et acutius vi-. dere quis cupit, eo magis sensus ejus larditur. Ex his patefit, quod in Deo, qui supra substantiam est, non est alia divinitas ejus, nisi Pater, Filius, et Spiritus sanctus, imo ipsa tria sunt divinitas; et nec ultra ista, hæc; nec his tribus aliquid deficit, quippe cum divinitas in his tribus completa sit, quod autem extra hæc est, neque Pater est, neque Filius, neque Spiritus sanctus, sed conservum no biscum est universum. Tota enim natura non creata in his tribus cernitur, et completa est, et sicut una est non creata natura Trinitatis, sic etiam una est ipsius divinitas, et potestas, et operatio, et sient non est alia divina natura præter Trinitatem supra quam divinam, sic non est alia præter ipsam divi nitas, vel potestas, sive virtus, et operatio: sed 35 Eede. vii, 17. 86 Matth. Dominus in Evangelio ait: Amodo videbitis Filium hominis sedentem a dextris virtutis Dei, et venientem in nubibus cœli ". Et rursus: Si autem in virtute Dei ejicio dæmonia ". Et adhne: Vos autem sedete in civitate Jerusalem, donec induamini virtutem ex alto”. Et divinus Apostolus: Christus Dei sapientia, et Dei virtus”. Gregorius Nyssenus: '[] dúvaµıç, id est, virtus, sive potestas, cum ad Deum refertur, singulariter effertur; cum vero ad creaturas, nu mero multitudinis. Gregorius Theologus: Unam tria, et tria unum, in quibus est divinitas; vel po uus dicam, quæ sunt divinitas. Et rursus idem: Dei vero cum dico, dico Patris, et Filii, et Spiritus sancti; neque divinitate ultra hæc fasa, ne populumı deorum introducamus, nec divinitate intra hæc ter minata, ne de angustia divinitatis damnemur. Et iterum: Unius divinitatis, o boni, Trinitatem bo norate. Et rursus: Satis est, eatenus cognoscere unitatem in Trinitate, et Trinitatem in unitate mi rabilem in unum copulationem et distinctionem habentem. Et adhuc idem: Nobis autem unus Deus, quia et una divinitas. Et magnus Athanasius: Ter sanctus propter tres personas, semel Dominus pro yter unam divinitatem, satis hæc sunt fidelibus hucusque cognitio in hominibus procedit, hucusque Cherubini alis se velant; qui autem amplius his scrutari vult, audit dicentem: Ne sis nimium sa piens, ne obstupefias ". Et magnus Basilios: Ba ptisma nostrum est, şecundum fraditionem Domini, in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti “, nulla creatura, neque servo ad ordinem Patris, et Filii adjuncto, utpote divinitate in tribus completa; quod extra hærc est, id omne censervum est, quam vis magnitudine dignitatum alia aliis præstent, et antecellánt. Et rursus idem: Catena quædam est sancta et veneranda Trinitas, unam et eamdem di vinitatein in una et perpetua gloria ubique circum. ferens. Adhuc idem: Dicta sunt hæc, et bene erit, nt est iis qui sine curiositate credunt in Deum Ver bam et Spiritum, unam substantiam et divinitatem quæ et sola est veneranda; et nullo modo subrepat multitudo. Et disputatione contra Phædonem phi osophum, quæ est in prima synodo: Fides, inquit, catholica unam solam divinitatem novit, et banc colit, Patris, Filii, et Spiritus sancti, præter hanc non reputabitur altera. Editio sanctæ et œcume nicæ tertiæ synodi: Si quis non confitetur in san ** Matth. xxvt, 63. ** Matth. x11, 28. 8 Luc. xxiv, 49. * 1 Cor. 1, 24. ***, 19. 87 Coluss. 11, 3.

quod est natura, hoc Trinitas; quod divinitas, hoc prehensum, et majus, quam ut cogitari queat, quo potestas, et operatio; quare quod potestas et ope ratio, hoc natura supra substantiam: et quia na tura, et substantia, et potestas, et operatio idem, idcirco unus nobis Deus ipsa unitas trium perso parum. Simul tamen et hoc patefit, on nem theola giam in tribus divinis personis conclusam esse qui autem plura his curiose indagare vult, ab ea quæ vere veritas est, excidit. Quod in Deo qui est supra substantiam, non est alia unitas, et alia Trinitas: nec est iu superna Tri `nitate quidquam inæquale, et majus, ac minus nec aliud quid in ea privans, secundum se sub stantiæ expers, et non per se exsistens. modo hic quod excellat, vel intelligitur, vel trade turi; quomodo vero quod infinitum est, metiri pos sumus: ut quod est eorum quæ terminantur, eve miat divinitati, quam gradibus superioribus et in ferioribus metiamur? Et rursus idem: Non est Trinitas adnumeratio inæqualium, alioqui quid probibet quin sit hæc decas, et hecatontas, et ny rias? Et rursus: Unam divinitatem, et potestatem, quæ in tribus reperitur, et tria complectitur dis crete, neque differens substantiis, sive naturis, nec aucta exsuperantiis, et remissionibus, undique æqualis, undique eadem. Et iterum idem in prima oratione de pace: Uuitas, inquit, quæ in Trinitate colitur, et Trinitas quæ in unitatem redigitur, ejus dem throni, ejusdem gloriæ, non creata, inaspecta bilis, non cadens sub tactum, incomprehensa, quæ sola cognoscit quem apud se ordinem habeat, quæ omnem creaturanı extra sinit partim primo, partim secundo velo diremptam: primo quidem creaturam cœlestem et angelicam a divinitate diremptam, se cundo vero nostram a creatura angelica. Sanctus Gregorius Nyssenus, libro primo Contra Eunomium Quod autem, inquất, non congruit cum dogmate ab. ipsis fabricato, opinari simplicem esse substantiam, quæ supra omnia est, quamvis id verbo gratis lar giantur, manifestum fit etiam parum advertenti. Quis enim ignorat quod secundum propriam ratio Magnus Athanasius, in expositione fidei in prima synodo ait: Principio hæc est fides orthodoxa, ut unum Deum in Trinitate, et Trinitatem in unitate veneremur; neque confundentes personas, neque substantiam separantes. Et paulo post: Increatos Pater, increatus Filius, increatus Spiritus sanclus; et non tres increati, sed unus increatus: omnipo tens Pater, omnipotens Filius, omnipotens Spiritus sanctus; et non tres omnipotentes. Æternus Pater, æternus Filius, æternus Spiritus sanctus; et hon tres æterni. Et non multo post: Et in hac Trini tate nullus primus, et nullus ultimus; nemo ma guus, et neino parvus, sed hæ tres personæ æternæ sunt, et æquales in omnibus. Unitatem igitur in nem simplicitas in saneta Trinitate plus et minus Trinitate, et Trinitatem in unitate omnis Christia nus colat. Et sanctus Maximus, in explanatione subtili precationis, Pater noster: Non, inquit, aliam unitatem, et aliam Trinitatem esse didicimus (non enim unitas, quæ simplex et una natura est, dissi militudine naturæ a Trinitate differt), nec aliam juxta aliam (non enim remissione potestatis dis creta est ab unitate Trinitas, vel a Trinitate unitas), neque sicut aliquid commune et generale, quod co gitatione solum spectari potest, a partibus suis va riatur, sic a Trinitate variata est unitas, quæ est substantia proprie per se exsistens, et potestas vere per se valens; nec tanquam alia ex alia (non enim Trinitas ex unitate exsistit, nec unitas ex Trinitate secundum productionem, vel antegressionem), sed eamdem vere unitatem, et Trinitatem dici dicimus unitatem quidem ratione substantiæ, Trinitatem vero modo exsistendi; totam unitatem eamdem ipsam non divisam personis; et totam Trinitatem eamdem ipsam non confusam unitate: ne divisio moltitudinem deorum introducat, neque confusio Dei negationem. Gregorius Theologus in tertia ora. tione de pace Non unum pietatis terminum exi stimemus, venerari Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, unam in tribus personis divinitatem, et potestatem, nibil supra, nec infra colentes; illud cnim fieri non potest, hoc autem impium est. Et adhuc idem: Ubi enim est unumquodque” incom ** Joan. x, 30. non recipit? Et adhuc Gregorius Theologus in ora tione de baptismate: Volo Patrem majorem dicere; ex quo provenit, ut qui sunt equales, æquales sini, et exsistant; hoc enim ab omnibus concessum est; et metuo ne principium faciam principium mino ruin; et contumelia afficiam præferendo; non enim ei, ex qno, gloria est submissio eorum qui ex ipso. Et rursus Gregorius Nyssenus, in libro De Abraham In utroque igitur verum dicit Scriptura, que æquale confitetur, et majus non negat. Cum enim Scri ptura ad humanitatem respicit, imajus confitetur quod non videtur, quam id quod per carnem vide tur; quando vero mentem deducit ad divinitatem › yacat hæc comparatio majoris et minoris, et vice horum unitas prædicatur: Ego el Pater unum su mus **; quæ eniın variata sunt secundum inæquali talem, unum esse non possunt. Et magnus Athana sius, in libro De incarnatione Christi: Ubi, inquit, dignitas est ejusdem honoris, ejusdem quoque ho noris est veneratio; In dignitate æquali non est pu gna, inæquale suscitat pugnam; æqualitas honorat pacem. Et idem rursus: Contra Apollinarium: Si natura non est Pater major Filio, neque magnitu dine (magnitudinis enim expers est), neque tempore, quia sine tempore est, neque qualitate, quia quali tate caret: nulla igitur alia re majorem se Patrem dicit, nisi quatenus Filius, et Patrem suum hono rans. Et magnus Basilius, libro quarto suarum Con

futationum: Majus, inquit, vel magnitudine, vel ficante persona, et aliud substantia, sicut granum crassitudine, vel tempore, vel dignitate, ant tan quam causa, majus est; at magnitudine non est major Pater Filio; expers enim est magnitudinis, ne que crassitudine, quia incorporeus; sed neque ten pore, Filius enim est temporis auctor; neque di gnitate, nec enim factus est. Filius, qui aliquando non esset; nec ul auctor, quoniam æque crit et ipso, et nobis major, si ipsius et nostri auctor est. Et iterum Gregorius Theologus, libro secundo De theo togia ait: Sed si Deus est incorporeus, nec hoc demonstrat substantiam, sicut nec ingenitum, et principio carens, et immutabile, et immortale, et quæcunque de Deo, vel circa Deum dicuntur (a). Ex quibus efficitur manifestum, quod in Deo, qui est supra substantiam, non est alia unitas supra divinam, et alia Trinitas supra substantiam, sed eamideut vere uuitatem et Trinitatem credimus nec est in Trinitate supraquam divina quidquam inæquale, et partim ejus majus, partim vero minus, sed potius una æqualitas tribus pura, et immutabi lis; nec aliquid eorum trium ulla ex parte plus co limus, et aliquid minus; nec est in eo quidquam privans, et secundum se expers substantie, et non per se exsistens: imperfecta enim introductio pri vantis contumeliosa est in id quod perfectissime exsistit; etenim non esse substantiam, et per se non exsistere, defectionem perfectissimæ substantiæ, et per se exsistentis demonstrat. Quod in Trinitale, quæ supra substantiam est, ne que personale distinguitur a substantia, reque ires divinæ persone substantia distinguuntur, nec alia quapiam oppositione distinguuntur, nisi hac sola secundum relationem. Magnus Athanasius, in dialogo orthodoxi et Ano mii, ait: Aliud est substantia, et alind persona, aliud et aliud compositio igitur. Aliud et aliud dixi, non ut rem aliam et aliam, sed ut aliud signi frumenti dicitur et est semen, et fructus: non ut res alia, et alia; sed aliud quid significat semen, aliud fructus. Et magnus Basilius, in epistola ad Terentium comitem: Si autem, inquit, oportet nos paucis dicere quod videtur, illud dicemus, quod quam rationem habet commune ad proprium, hane habet substantia ad personam. Unusquisque enim nostrum communi ratione substantiæ participat esse; et proprietatibus quæ circa se sùnt, est ille, aut ille, ad eumdem modum illic, ratio quidem substantiæ communis est, ut bonitas, aut divinitas, aut si quid aliud intelligatur: persona vero in pro prietate qua Pater est, aut qua Filius, cernitur. Sanctus Joannes Damascenus, cap. 53, cujus in scriptio est: Quod omnis natura divina in una ex personis ejus unita est cum tota humana natura, et non pars cum parte: Communia, inquit, et uni versa prædicantur de suis subjectis particulari bus commune igitur est substantia, ut species; particulare autem hypostasis; particulare autem, non quia partem naturæ habet, partem non habet, .sed particulare numero, ut individuum; numero enim, et non natura hypostases dicuntur differre; prædicatur autem substantia de hypostasi, quia in singulis quæ sunt hypostases`ejusdem speciei, per fecta substantia est; quocirca neque hypostases dif ferunt inter se substantia, sed secundum accidentia, quæ sunt proprietates designantes hypostasim, et non naturam: siquidem hypostasim definiunt sub stantiam cum accidente, quamobrem↓ypostasis bas bet commune cum proprio; substantia autem secun dum se non exsistit, sed in hypostasibus spectatur. Idem de gancta Trinitate: Oportet, inquit, scire, quod aliud est considerari re, et aliud ratione et cogitatione. In omnibus igitur creaturis distinctio hypostaseon re consideratur, re enim Petrus a Paulo distretus consideratur, communitas vero, el copulatio, et unum, et ratione, et cogitatione spe Scholia. Alina dicitur significare in divinis substantia, et alind persona, quia licet unam et eamdem rem sub stantia et persona significent, aliter tamen eam signi ficat substantia, et aliter persona; et recte dicitur Græce o xui &o, id est, aliud et aliud, ubi so lum est alius et alius modus significandi: sicut se men et fructus unam rem significant, granum sci licet frumenti (b): aliud tamen et aliud dicuntur significare, non tanquam aliam et aliam rem, sed quia aliter significat illam unam rein semen, et aliter fructus: semen enim ita significat granum frumenti, ut intelligamus contineri in eo semimaliter alind simile. Semen enim est, in quo est virtus se minalis ad producendum aliud simile: fructus au tem non sic significat granum frumenti, sed esse fructum alterius, sive productum ab alio; sic etiam substantia et persona una res sunt, et unam rem significant: seil aliter eam signifi at persona, sci licet singulariter, substantia vero communiter quam enim rationem habet commine ad proprium, ait Basilius, hane habet substantia ad personam. Hic igitur modus diversas significandi unam alio qui et eamdem rem, vocatur ab Athanasio aliud et aliud; non quia alia et alia res sit, sed quia una et eadem res alio et alio modo significatur; possunt enim esse unius rei plura nomina, ut unum nomen plurium rerum. Communia et universa prædicantur de suis subjectis. Commune igitur est substantia, all spe cies. Non hoc dicit Damascenus de substantia in divints personis, quod secundum rem communis sit, sicut in creaturis species quæ dividitur per pro prietates characteristicas, quas vocant individuales, ita ut, sicut paulo post hic dicit idem Damascenus, Petrus a Paulo re distinguatur, quia non est Pe trus in Paulo; Petrus enim et Paulus unum sunt non re, sed ratione, et intelligentia. Contra vero in divinis personis non secundum rem, sed secun dum modum şignificandi invenitur aliqua similitu do communis et particularis cum creaturis. Obser vavit hoc in Damasceno S. Thomas. (a) De iis loquitur que similiter de Deo dicuntur, ut ingenitum, incorporeum, et similia. (b) Basilius epistula prima ad Cledomum.

Quod in Trinitate ingenitum neque substantia est, neque proprietas personae Dei Patris; nee in ipsa est aliud principium 'ſons totius divinitatis, nisi solus Pater nec ulla alia naturalis, et propria substantiæ potestas, sive virtus, et divinitas, alque energia, sive operatio ex infinita ac divina sub stantia prodiens, nisi solus Filius, et- Spiritus sanctus. dem idem es cum illo secundum substantiam (a)? An potius liquet, quod manente proprietate immota, quæremus substantiam Dei, quæ tandem est, si tamen quæreinus, quod vero non sint idem ingeni tum et Deus, sic disces. Si idem esset, oportebat, ut quia Deus aliquorum Deus est, ingenitum etiam aliquoruın esset ingenitum; aut quia nullius est ingenitum, neque Deum esse aliquorum Deom quæ enim omnino sunt eadem, codem etiam raodo efferantur; atqui non est aliquorum ingenitum (quorum enim est?), Deus vero aliquorum Deus est, est enim omnium, quomodo igitur erit idem Deus, et ingenitum? Et rursus, Quia, inquit, inge nitum, et genitum contraria sunt inter se, ut habi tus, et privationes, necesse est ut substantiæ intro ducantur inter se contrariæ, qnod quidem non conceditur; aut quià rursus, priores sunt habitos, quam privationes, et habitus tollunt ipsæ priva tiones, non solum antiquiorem esse substantia Patris substantiam Filii, sed etiam a substantia Patris tolli necesse est, quantum ex iis quæ a té posita sunt, concludere licet. Et iterum idem in oratione de constitutione episcoporum: Sine prin cipio, inquit, erat Pater, non enim aliunde habe bat ut esset, nec a se ipso, Filius vero (siquidem Patrem ut causam accipis) non est sine prin cipio; principinm quippe Filii Pater est ut causa; sin autem principium intelligas ex tempore, sine principio `est; non enim incipit sub tempore Dominus temporum. Et adhuc in eodem libro Observetur autem, ut mea sententia est, URUS Dens, ad unam causam Filio et Spiritu sancto relatis, non compositis, vel agglutinatis, et secun dunu unum et eumdem, ut ita dicam, motum - el voluntatem, et unam et eamdem substantiam. Et rursus in eodem: Pravorum, inquit, et indignorum esset principium Pater, si non esset causa ut divi nitas esset in Filio et Spiritu sancto. Magnus Dio nysins, in secundo De divinis nominibus: Est au tem, inquit, distinctio in divinis, quæ sunt supra substantian, non illa solum quam dixi, quod se cundum ipsam copulationem personarum in unum, sine mistione et confusione unaquæque ex personis quæ sunt vapɣixal, id est, unum et principium Magnus Basilius, in secundo Contra Eunomium Interrogamus, inquit, Eunomium, quanta mensura ingenitum a genito discretum est, numquid parva quadam et tanta, ut possint aliquando in idipsum inter se colærere? an hoc funditus fieri non potest, et multo minus, quam eumdem simul vivere, et mortuum esse, et eumdem simul in eadem parte sanum esse, et ægrotare, et vigilare simul, et dor mire? Talia enim sunt, quæcumque summa oppo sitione sibi inter se opposita sunt, ut alterum cum adsit, necesse sit alterum abesse, quæ natura sunt omnino repugnantia, et incohærentia. Et in quarto libro contra eumdem: Ingenitum, inquit,.vel substantia est, vel accidens; nihil enim aliud restat præter hæc; qui igitur in utroque absurdum demonstravit in iis quæ deinceps sequuntur, rursus in secundo dixit, prorsus reticeri in Trinitate inge nitum propter Arianorum imperitiam. Cum his con sonant quæ Gregorius Nyssenus dixit. Gregorius Theologus, libro primo De Filio: Quomodo sub stantiam Dei dicis non positionem ejus quod est, sed ablationem ejus quod non est? Verbum enim declarat non esse ei generationem; non autem quod secundum naturam est, demonstral, neque quod est, non habens generationem. Quæ igitur substan tia Dei? Amentiæ tuæ est hoc dicere, qui curiose etiam inquiris generationem, nobis vero magnum est, si quando tandem et in posterum discamus dissoluta caligine et crassitudine, sicut promisit qui mentiri non potest. Hoc igitur intelligatur.et speretur ab iis qui ad hoc erunt purgati: nos vero hoc parum dicere audeamus, quod si magna gloria est Patri ex nullo prodire, non minor est Filio pro ficisci ex tali Patre; gloriam enim ejus qui causam non babet, participaverit, quia ex non habente causam inest ei ipsa res nativitatis tanta, et tam veneranda iis qui non habent mentem magnopere omnium, collocata est in alia, sed quod illa quæ humi repentem, et terrenis rebus immersam. Sed si, inquit, idem substantia est Filius cum l'atre, inge nitus vero est Pater, erit igitur hoe et Filius. Recte, si ingenitum esset substantia Dei; sin autem differentia est circa substantiam, quid hoc dicis tanquam aliquid valeat? An tu etiam es Pater Pa tris, ne quid desit quod Pater habeat, quandoqui sunt fecunditatis Dei, non commeant retro vicissim, solus autein fons divinitatis Pater est, ita ut Pater nou sit Filius, neque Filius Pater, servatis pie in bymnis et laudibus divinis iis quæ cuique personæ divinæ proprie conveniunt. Magnus Athanasius, libro primo contra Arianos: Si non est Filius, inquit, quomodo igitur Deum dicitis creatorem? Si Scholia. (1)Si quidem Patrem ut causam accipis (Filii sei licet;, non est sine principio (Filius scilicet), princi pium quippe Filii Pater est ut causa. Notatum est paulo supra a S. Thoma, nomine causæ solam origi (a) Substantiam dicit, id est naturam. nein personarum sanctos Patres significare voluisse; itaque cum ait Gregorius Nazian,: Principium quippe Filii Pater est ut causa, perinde est ut diceret Principium Filii est Pater ut origo.

enim per Verbum, et in Sapientia omnia sant, et sine hoc nihil fieri potest, non habet Pater opinione vestra, in quo et per quem omnia facit. Si hæc divina substantia non est fecunda, sed sterilis opinione ipsorum, sicut lumen non illuminans, et fons siccus, quomodo non pudet vos dicere habere eum vim creandi? Et adhuc idem: Participantes, inquit, Filium, Patrem parti cipamus, quia proprium Patris est Verbum, undo si esset ipse Pater ex participatione, et non ex ipso divinitas secundum substantiam, numquam deos faceret. Divinus Cyrillus, in Thesauris, cap. 33 Ejusdem igitur naturæ cum Patre Filius ex ingenito non factus, utpote habens eamdem potestatem et virtutem; imo potius ipse est vivèns, et substan tialis operatio, et virtus, et sapientia Patris. Et quidain, vel qualitas substantiæ ipsius, Pater vero rursus adhuc idea: Qui est igitur omnis operatio et virtus Patris, per quam omnia operatur, quo modo esset naturæ factæ? Et iterum, in capitibus De Spiritu sancto: Non est, inquit, Spiritus sanctus creatus, aut factus, sed ex substantia, quæ major est quain ut cogitari possit, et divina, mpote virtus ipsius, et naturalis energia. Et rursus in eisdem Non enim audebo dicere, quæ non operatus est Christus per me in obedientiam gen tium sermone et opere in potestate signorum et prodigiorum in virtute Spiritus sancti. Signa et prodigia operatur Christus per Paulum in virtute Spiritus sancti; est igitur Spiritus sanctus ener gia quædami naturalis, et vivens, et ut ita dicam, qualitas divinitatis Filii Dei. Et iterum in eis dem Sanctus enim nominatur Spiritus sanctus; si igitur est natura sanctus, non habet foris, unde talis sit; quinimo cum sit ipse divinæ substantiæ energia, sive actus naturalis et vivens, ac per se facta exsistens, apponit creaturæ perfectionem per ipsius sanctificationem, et participationem. Et adhuc Cum igitur quod Deus promisit se facturum, cum potestate impleat Spiritus, et pastores excitot secundum promissionem in prophetis factam, se quitur non esse alienum a divina substantia, et per se exsistens ex ipsa substantia prodiens, et in ipsa manens, omnia quæ Dei sunt, operatur. Et adhuc Oportebat eos doceri de Spiritus sancti mysterio, et intelligere esse Spiritum sanctum velut fru ctum queindam divinæ substantiæ, qui in ipsa exsistit, el ex ipsa inseparabiliter et impartibiliter procedit, et secundum eamdem naturam in unum copulatus est. Et adhuc in eisdem: Si a Deo Patre procedit Spiritus sanctus, estque veluti fructus 1 Cor. XI, 3. neque factus, neque creatus, quoniodo esset factus Spiritus, qui ab ipso procedit? Et iterum: Nemo potest dicere, Dominus Jesus Christus, nisi in Spi ritu sancto (a). Liquet igitur, quod qui Spiritum sanetum participat, novit Dominum Jesum: qui autem non participat, ignorat. Quomodo igitur qui particeps Spiritus sancti est, novit quod Dominus Jesus? Sicut qui mel degustarunt, ex qualitate ejus cognoverunt mel esse dulce, sic qui particeps Spi. ritus sancti est. Igitur Spiritus sanctus qui est ex substantia Filii, qualitas, ut ita loquar, exsistit Dei universorum Domini, Si autem hoc verum est, est igitur Deus, et non aliquid factum, aut crea tum, ut hæreticis videtur. Et adhuc: Non igitur Spiritus sanctus ex participatione, nec ex compo sitione sanctus est, sed est substantia et natura sanctificans, et divinitatis Dei Patris, ut ita dicam, qualitas; ut dulcedo mellis vel odor ex flore. Et magnus Athanasius, in epistola ad Serapionem Scholia. Quia in Deo energia propria non distinguitur, a natura, sicut in creatura distinguitur, idcirco cum Cyrillus dicit:-Spiritus sanctus est energia quædam naturalis, et vivens, et ut ita dicam, qualitas divinita tis Filii Dei, hoc dicit: Spiritus sanctus qui est na tura sive substantia, procedit ex Filio, qui est sub stantia, sive essentia, Ad hunc modum S. Thomas interpretatur, et docet interpretandas esse hujus modi locutiones, in opusculo Contra errores Græco rum, c. 4: Essentia est de essentia, quia Filius, qui est essentia, est de Patre, qui est eadem es sentia divina. Quia qualitas formam significat, quæ tanquam accidens in alto exsistit, qnod ab ea quale nomina tur, idcirco vocabulum correxit Cyrillus, cum di xit, Ut ita dicam: ut admoneret Spiritum sanctum con qualitatem, sed veram et perfectam substantiam esse. Cur autem qualitatem symbolice vocaverit, intelligi potest ex eo quod paulo post ait: Sicut qui mel, inquit, degustarunt, ex qualitate ejus cogno verunt inel esse dulce; sic, inquit, qui particeps Spiritus sancti est, novit Dominum Jesum, sicut scri ptum est: Nemo potest dicere, Dominus Jesus, nisi Spiritu sancto. Ut igitur ex dulcedine qualitate substantiali mellis cognoscitur mel, sic qui cognovit virtutem Spiritus sancti viventem, et per se exsi stentem, quæ est ipsa divina substantia, novit et Filium et Patrem, quia sunt unum. Quod autem Spiritum sanctum dicit esse naturalem energiam, sive virtutem, non dicitur naturalis a natura creata, sed a natura increata; est enim Spiritus sanctus ré natura ipsa divina. Rursus, cum dicit esse ener giam,sive virtutem viventem, et per se exsistentem, veluti qualitatem, ut ita dicam, divinitatis Filii Dei; ita dicit, quia ut ait idem Cyrillus, lib. xiv Thesauri, ex divina essentia Filii (qui scilicet spiral Spiritumi sanctum) tanquam virtus ejus naturaliter emanat), Velut fructum quemdam divinæ substantiæ, qui in ipsa exsistit, et ex ipsa inseparabiliter et imparti biliter procedit. Dicit Spiritum sanctum procedere ex substantia divina, quia Pater et Filius, a quibns procedit, sunt divina substantia, sive essentia di vina. Etsi enim personis divinis attribuitur spirare, more tamen Græcorum Patrum substantia sive es sentia divina pro persona dici solet, quia sunt idem re. Hoc etiam notavit S. Thomas in eodem Cyrillo, in opusculo Contra errores Græcorum, cap. 4 el 17. Ut dulcedo mellis, vel odor ex flore. His sym bolis mitur Cyrillus ad demonstrandum ex substan tia Patris, id est, ex Patre substantialiter procedere (c) Dicere, Dominus Jesus,est nosse Dominum Jesum; nemo enim dicit aut appellat quem non novit.

Stc, inquit, et Spiritus sanctus qui a Filio datur et omnia; omnia enim Verbo, et Sapientia facta sunti mittitur, et est ipse unum, et non multa, nec ex multis unum, sed ipse solum Spiritus. Cum enim unus sit Filius, qui est Verbum vivens, oportet esse unam vitam perfectam, et implentem, sanctifican tem, et illuminantem, quæ est energia ipsins et donum, quod quidem ex Patre dicitur procedere. Et adhuc Quomodo non ultra omnem impietatem quidam procedunt, qui Spiritum sanctum inter creaturas ponunt: et non potius confitentur ex divina natura exsistere quod ex ipsa secundum substantiam procedit, et tanquam Deum in nobis habitare? Gregorius Nyssenus in Catechetico: Esser, inquit, Verbum Dei, et Dei Spiritum, virtutes, se cundum substantiam per se exsistentes effectrices corum quæ facta sunt, et continentes ea quæ sunt, ex d'vinis Scripturis demonstratur. Verbo enim Domini cœli firmati sunt, et Spiritu oris ejus om mis virtus corum". Ex his patet, primum quidem, angenitum in Trinitate, quæ supra substantiam est, neque substantiam esse, neque proprietatem hypo staticam Dei Patris; hypostatica enim hypostasioı, sive personam exhibent, personam autem definiunt commune cuin quadam proprietate: vel, substan tiam cum accidente. Si autem ingenitum neque substantia est, nec accidens, nullani personam ex bibet, sive ostendit, et idcirco neque proprietas hypostatica est: notio tamen est Patris non haben tis causain, quod ipse solus est Pater causam non habens. Secundum est tanquam ex hoc probatum, scilicet non esse in ipsa Trinitate alium quemdain fontem divinitatis, nisi ipsum solum, qui est Pater totius divinitatis, causam non habens; nec aliam quamdam naturalem et substantialem energiam ex divina substantia incomprehensa prodeuntem, nisi Filium supra substantiam, et Spiritum sanctum naturales et substantiales energias, sive actus Dei causam non habentis, tanquam qualitates et fructus substantiæ ipsius. Atque ad hunc modum vere con stituta et declarata nobis est divina, et supra na turam beatitudo trium personarum nulla re 'indi gens, et per se plenissima. et ordinatione ejus manent universa. Et in epist. ad Serapionem: Paulus, inquit, scribit Tito: Per rege nerationem et renovationen Spiritus sancti, quem effudit in nos abunde per Jesum Christum”. Si autem Pater per Verbum in Spiritu sancto creat ommia et renovat; quæ similitudo, aut affinitas creanti cum creaturis? Consequens enim est ut hu jusmodi blasphemia in Filium etiam manet, ut qui dicunt Spiritum sanctum esse creatoram, dicant si militer, Verbum, per quod omnia creantur, creatu ram esse. Et rursus idem in disputatione contra Arium Fac velis recolligere conquisitionem de Fi lio, quæ nos comitata est, et reperies æternam Spi ritus sancti virtatem ejusdem substantiæ cum Patre dictam esse ex digito ejus. Sane quidem cum virtu tein Spiritus sancti inexpugnabilem magi in Ægyp:o contemplati clamabant, aientes: Digitus Dei est hoc"; nihil aliud confitebantur vocabulo digit, quam virtutem, sive potestatem Spiritus sancti homousion, id est ejusdem substantia, quam babet cum Deo Patre; cui vocabulo digiti non potest coytradici, neque repugnari. Et sanctus Cyrillus, lib. xv The saurorum: Si omnia, inquit, in sapientia, et main Dei facta sunt, Scripturæ vero divinæ de Deo Verbo clamaut: Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil ", non potest esse opus sapientiæ Dei Filius; sed potius ipse est sapientia, et manus, qua cuncta Deus. operatur. Et adhuc idem lib. xiv, corumdem Thesaurorum: Quia, inquit, simplex est Deus, nihil alind præter ipsum est fortitudo, quæ in ipso est; sed potius ipse scilicet est Filius, qui unam cum Patre substantiam, et eaindem naturam habet; ut qui sit unum cum eo qui genuit, si et Deus ex Deo, et lumen ex lumine splenduit, Filius, et non Pater intellectus. Igitur omnis energia et vir tus Patris, per quam omnia operatur, quomodo esset naturæ creatæ? Idem, in capitibus de Spiritu sancto, ait in quodam loco Christus disputans cum Judiɛ: Si autem digito Dei ejicio dæmonia, igitur pervenit in vos regnum Dei ", hoc loco digitum de monstrat esse Spiritum sanctum, qui modo quodam ex divina substantia naturaliter productus est, et naturaliter ex ea pendet, sicut digitus ex mauu ho minis; Filium enim appellant divinæ Scripturæ brachium et dexteram Dei, sicut scriptum est:Sal vavit eum dextera ejus, et brachium sanctum ejus"; et illud: Domine, excelsum brachium tuum, et non! cognoverunt, cognoscentes autem confundantur Sicut igitur brachium naturaliter in totum corpus aptatum est, omnia operans quæcunque wenti vi * Joall. 1, 3. "Luc. x1, 20. "Psal. XCVI, t. Scholia. Quod in Trinitate, non est alia opera:io, et manus, per quam omnia Deus operatur, nisi Filmus, et Spiritus sanctus; nee alia sapientin et virtus, et gloria, et imago Dei, nisi Filius et Spiritus. Magnus Athanasius, libro quinto Contra Arianos Sicut, inquit, Deus Pater creaturas Verbo creat, sic secundum naturam propriæ substantiæ habet ger mea Verbum, quod fabricatur et creat, et gubernat » Psal. xxxu, 6. *¹ Tit. 111, 6.» Exod. viii, 19. Spiritum sanctum, sicut dulcedo ex melle, et odor ex flore, et vapor ex aqua. Quo exemplo idem Cy rillus cap. 7 utitur; sic enim ait: Relinquitur igitur of necessario confitendum sit, esse ex substantia ejus, cum omnem Filii Dei virtutem et operationem, habent, ut si vapor ex aqua ascendat, et per ea quæ 97 [sa. operatur, eos apud quos est, refrigeret, et naturam aquæ unde emittitur, significet. Hactenus Cyrillus. Sic itaque vocavit hic Spiritum sanctum, qualita tem divinitatis symbolice, adhibita correctione ver bi, ut si vocasset vaporem substantiæ divinæ, simili exemplo et symbolo utens,

deantur; solet vero ungere digito apud eum qui pientia, erat igitur tempus, in quo erat Deus sine brachio utitur: sic Verbum Dei ex ipso, et in ipso naturaliter aptatum, ut ita dicam, et insitum con sideramus: in Filio autem consideramus Spiritum naturaliter et substantialiter a Patre procedentem, per quem omnia ungens sanctificat. Non igitur Spi ritus sanctus a divina substantia alienus et disjun ctus videtur, quin potius ex ipsa, et in ipsa natura liter. Sicut igitur digitus corporis in manu, ejusdem naturæ manus est; sic rursus et manus in corpore, non est alterius naturæ, quam corporis. Hæc igitur cum sic sint, sequitur Deum esse Spiritum: et non aliter esse. Adhuc idem in eisdem: Ait in quodam loco Deus: Cœlum et terram ego impleo **, dicit Do minas; implet scilicet ubique præsens per Spiritum, quod quidem cum sciret qui Psalmos cecinit, aiebat Qro ibo a spiritu tuo? Si ascendero in cœlum, tu il lic es: si descendero in infernum, ades ". Si igitur per Spiritum implet omnia Dens, adest autem ubi que: Deus igitur est Spiritus, omnia implens ut Deus. Et in eisdem: Non ergo est factus Spiritus, in quo D. us, et per quem omuia operatur; et pro pter hoc honoratur. Magnus Athanasius, lib. 1 Contra Arianos: Apostolus, inquit, gentiles ad re verentiam erga Deumi excitaus aiebat: Invisibilia enim ipsius a creatura mundi per en quæ fucia sunt, intellecta conspiciuntur, sempiterna quoque virtus cjus et divinitas '; quæ autem sit Dei virtus, idem Paulus doręt, cnm ait: Christus Dei virtus, et Dei sapientia, et sine virtute, cum non esset Filius, crea tura euim plane ex nihilo fit; at sapiens erat sem per et potens Deus; erat igitur ei Filius, qui est om nia hæc. Et adhuc ipse: Confiteris, inquit, licet in vitus, hæretice, sapientiam Dei naturaliter insitam, et virtutem exsistere in ipso increate. Cum igitur audies Filium, die etiam rursus duo increata: hânc vero ipsam in Deo sapientiam et virtutem increate et sine tempore exsistentem credimus esse Filium, qui omnia creavit, et propter nos factus est caro. Et adhuc ipse in septimo ad Hermiam libro dispu tans more dialogi: Cyr. In quo sunt sapientes, qui sapientes fiunt? HERM. In sapientia CYR. Igitur si Spiritus sapientiam docet ea quæ sunt apta ad ca piendum sapientiam, omnino sapientia erit, et in telligetur, hunc autem diximus esse Deum. Et ad huc in iis qua: de Spiritu ancto scripsit.: Libenter igitur magis gloriabor in infirmitatibus meis, ut in habitet in me virtus Christi"; si antem Spiritus est qui habitat in nobis, et per ipsum Christus, virtus igitur est ejus Spiritus sanctus; si autem hoc sic est, quomodo erit creatura, qui natura adest in F¡ lio? Nisi tempus est, ut Deum Verbum, qui nihil duplex habet, compositum esse dicas ex creato, et sua natura, quod si hoc absurdum est, non est Spi ritus creatus, aut factus, sed ex divina et quæ in telligentia comprehendi non potest, substantia, tan quam ipsius virtus et energia naturalis. Et magnus sapientia. Et adhuc in eodem libro: Audiant et Athanasius, in epistola ad Serapionem: Et rursus quia Filius est sapientia, et veritas, scriptum est Spiritus sapientiæ, el veritatis. Et rursus: Filius quidem est virtus Dei, et Dominus gloriæ; Spiritus antem dicitur spiritus virtutis, et spiritus gloriar. Et rursum Deinde cum Pater sit, ut Paulus dixit, so lus sapiens Deus, Filius est sapientia ejus, Christus enim Dei vírtus, et Dei sapientia, et cum Filius si Dei sapientia, accipientes nos Spiritum sapientie, Fi lium habemus; et in ipso sapientes eflicimur. Et rursus idem, contra cos qui serviunt verbis: Gloria enim, inquit, dicitur Unigenitus: Et vidimus glo riam ejus, gloriam quasi unigeniti a Patre *; quare illud: Deus Domini nostri Jesu Christi perinde est, de Sapientia: Quia non esl ut homo Deus³, ne humana cogitent. Et in hoc libro, de ipso Etenim cum homines facti sint apti ad perci piendam sapientiam, Deus nullius alioqui particeps, ipse suæ Sapientiæ Pater est, cujus qui sunt parti cipes, sapientes appellari consueverunt. Præterea contra eosdem Arianos: Si ergo, inquit, in divinis Scripturis non reperitur alia sapientia præter hunc Filium, nec ex Patribus quisquam tale audivimus, estautem certum, et scriptum, increate sapientiam simul exsistere cum Patre, et per se mundi opificem esse *; ipse fuerit Filius. Et adhuc idem in eodem Sane, inquit, his duobus dictis inter se contrariis, juste quis dicat, vincere proprietatem Unigeniti, put si dicatur: Deus carnis Christi, Pater gloriæ, Pater divinitatis Gloriam enim vocat Isaias Sal vatorem secundum dignitatenrdivinitatis. Cum enim narrasset miracula, quæ in deserto facta sunt, et exangelizasset deserto: Exsultet, inquit, solitudo Jor dani, et florcal tunquam lilium; quoniam gloria Li bani data est ei, et honor Carmeli 10; et, Populus meus videbit gloriam Domini et altitudinem Dei, et videbit ommis caro salutare Dei ". Gloria igitur est a glo 1 Rom. 1, 20. 1 Cor. 1, 24. Rom. XVI, 27. Joan. quia non· sit aliud Verbum, vel alia Sapientia, nisi hic solus. Et rursus in eodem: Decebat enim, unius Dei unam esse imaginem, et unum bujus Verbum, et unam ipsius sapientiam; quare miror, quomodo cum sit unus Deus, multas isti imagines et sapien tias secundum suas cogitationes excogitant. San etus Cyrillas in Thesauris: Si factus est, inquit, Filius, vocatur autem et est Dei virtus, et Dei sa 98 Jerem, xx111, 21. ** Psal. cxxxviii, 7, 8. 19. * Prov. vii, 22, 23. 11 Cor. xu, 9. • Isa. XI, 2. ** Isa. xxxv, 1, 11 Isa. XL, 5; Luc. 11, 5, 6. Scholia. Pater gloriæ, Pater divinitatis. Pater divi nitatis dicitur, id est, Filii; divinitatem enim, ið est essentiam divinam accepit pro persona Filii Num. XXII, ⚫ Ephes. propter identitatem rei, ut Græci Patres solent; quod etiam sanctus Thomas observavit.

ria, unde et Paulus ait: Qui cum sit splendor gloriæ tabilis cum eo, quæ similitudo immutabilis cum mutabilibus? Liquet igitur neque creaturam esse, ac prorsus neque ex substantia angelorum, quia sunt mutabiles; sed imaginem Verbi et pro prium Patris. Sanctus Cyrillus in iis que de Spiritu sancto scripsit, ait: Scribit rursus Paulus quibus dam: Sicut portavimus imaginem terreni, porlemus et imaginem cœlestis ", terrenum esse dicimus Adam principem generis humani; cujus imaginem por tavimus in similitudinem transgressionis ejus, de lapsi in mortem et corruptionem; cœlestem vero dicimus Dominum nostrum Jesum Christum, cujus imagine accepta, id est inhabitante in nobis sancto et vivilico Spiritu, ad ipsum Dei Verbum vivens re formainur, rursus ad immortalitatem ascendentes, et in æternam vitam renovati. Spiritus enim est qui virificat, ut Salvator dixit ". Sicut ergo, quia Filius est perfectissima Patris imago, et qui eum accepit, Patrem babet; sic convenientia et simili tudine æqualis figuræ, qui accepit imaginem Filii, id est, Spiritum, per ipsum Spiritum habet peni fus Filium, et in ipso Filio Patrem. Quomodo igitur Spiritus sanctus creaturis adnumerabitur? siquidemi est imago Filii Dei sine ulla varietate; non enim co amentiæ ulli procedunt, ut audeant dicere imagi nem Creatoris in creaturis sine ulla varietate nitere; ferreque omnia in se ipsa naturaliter, quæcumque illud, cujus est imago, habet. Si vero Spiritus imago Dei vocatur, est igitur Deus; et non aliter est hoc. el figura substantia". Pater ergo est gloriæ Unigeniti; Deus autem carnis Christi. Adhuc contra servientes verbis, et non nominibus divinarum Scripturarum Apostolus dicit: Deus Domini nostri Jesu Christi, el Pater gloria, hic economiam, id est, mysterium carnis assumptæ designavit; et gloriam quidem vo cat ipsum Unigenitum; Jesum Christum vero præ dicationem œconomiæ. Item libro tertio contra Aria чos: Si enim ad imaginem facti sumus, et imago et gloria Dei vocati sumus, at non propter nos ipsos, sed propter imagineí, quæ in nobis habitavit, et propter veram gloriam Dei, quæ est Verbum Dei. Et iterum in eodem: Quia igitur et Filius imago est Patris, necesse est intelligere, quod divinitas et proprietas Patris est essentia Filii et hoc est illud: Qui cum in forma Dei esset ";et illud: Pater in me ¹; non forma divinitatis ex parte, sed pleni tudo paternitatis Dei, quæ est essentia Filii. Et adhuc in eodem: Quæ operatur Filius, opera Patris sunt; forma enim divinitatis Patris est Filius qui operatur opera. Et in epistola ad Serapionem Imago Filii dicitur et est Spiritus sanctus quos enim præscivit et prædestinavit conformes imagini Filii sui ¹³. Cum igitur certum sit illorum etiam sententia Filium non esse creaturam, nec imago ejus erit creatura. Qualis fenim imago est, tale necesse est esse id, cujus imago est. Et adhue in eadem epistola: Si autem creaturæ talem ha bent naturamı, et talia scripta sunt de angelis, Ċ Gregorius Nyssenus, in oratione ad Pulcheriam Spiritus autem unus est, et non variabilis, et ha bens immutabilitatem Filii, maneus semper immu Hebr. 1, 3. " Philipp. 11, 6. 14 Joan. xiv, 11. sa Rom. vill, 9. Si quis, inquit, Spiritum Christi non habet, hic non est ejus 18, Spiritus autem gloria est, sicut alibi di "Rom. viii, 29. "I Cor. xv, 49. 17 Joan. vi, 64. Scholia. Divinitas et proprietas Patris est essentia Filii. Non dicit: Proprietas Patris est proprietas Filii, quia relatio unins opposita est relationi alterius; Sed hæc oppositio non facit, quin una essentia in Patre sit paternitas, et eadem essentia in Filio sit filiatio; ita fit, ut paternitas sit essentia Filii et fil liatio essentia Patris, sicut Pater est in Filio, et Fi lius in Patre, quia sunt uuum; in divinis enim abstractum el concretum non distinguuntur, Pater et paternitas, Filius et filiatio. Forma enim divinitatis Patris est Filius. floc est, substantia Patris est Filius. Notavit Damasce nus, sic Patres accepisse hoc verbum forma, ut proprie significaret substantiam, quæ per se est, et a nullo alio pendet ut sit, et sic Apostolum acce pisse cum ait: Qui cum in forma Dei esset.. In eadem significatione uti solent aliquando Patres Græci vocabulo ɛido;, quod speciem, et formam, et figuram significat, ut hoc loco Athanasius, cum ait: Forma divinitatis Patris est Filius;. Græce est ɛloog. Secundum hane significationem vocat Dio nysius personas divinas opozdel;, id est, uniformes, quod nulla penitus differentia in earum substantia sit, unde sic Damascenus definit óµoerdè;, id est, uniforme, quod per se primum subsistit, et om mis mutationis et transfigurationis expers est. Impium enim, inquit, est figuram in Deo pu nere. Imago Filii est Spiritus sanctus. Sanctus Thomas in opusculo Contra errores Græcorum Possumus, inquit, dicere Spiritum sanctum esse imaginem Patris et Filii, ita ut per imaginem nihil aliud intelligatur, quam exsistens ab alio, et ejus similitudinem gerens; sin autem per imaginem in telligatur aliquid exsistens ab altero, ex ipsa suæ originis ratione habens quod similitudinem geral ejus a quo exsistit, in quantum est ab altero, ul Filius genitus; sic solus Filius dicitur imago; de ratione enim filii est, quod similitudinem patris habeat in quacumque natura; et similiter de ra tione verbi est, ut sit similitudo ejus quod verbo exprimitur, cujuscumque sit verbum; sed non est de ratione spiritus, vel amoris, ut sit simili tudo ejus, cujus est, in omnibus, sed hoe in Spi ritu Dei verificatur propter divinæ essentiæ uni tatem et simplicitatem ex qua oportet, ut quid quid est in Deo, sit Deus. Nec obstat ad rationem imaginis, quod Spiritus sanctus non conveniat cum Patre in aliqua personali proprietate, quia simili tudo et a qualitas personarum divinarum non atten ditur secundum proprietates personales, sed st cundum attributa essentialia. Nec enim inæqualitas, vel dissimilitudo secundum proprietatum persona lium differentiam in divinis dici debet, sicut Augustinus dient in libro Contra Maximum. Cum enim dicitur Filus a Patre genitus, non osten ditur inæqualitas substantiæ; sed ordo naturæ se cundum se. Hactenus sanctus Thomas.

cipio apud te, antequam mundus esset ". Deus enim Verbum, qui ante mundum gloriam Patris habebat, quia extremis diebus factus est homo, oportebat ut caro propter unionem cum Verbo, illud fieret quod Verbum est; fit autem hoc, quia illud accepit, quod habebat ante mundum; hoc autem erat Spiritus sanctus, nihil enim aliud est ante sæcula præter quam Patrem, et Filium et Spiritum sanctum, id circo ait hic Gloriam, quam dedisti mihi, dedi ipsis, ut per eam in unum mecum copulentur, et per me tecum ". Rursus idem, libro primo contra Eunomium: Si autem semper est gloriosus Pater, qui est ante sæcula; gloria vero Patris est Filios, qui est ante ævum, similiter autem gloria Filli est Spiritus Christi, qui semper cum Filio et Patre in telligitur; unde sapiens iste, et ex qua disciplina pronuntiat antiquins in iis quæ naturaliter sunt honorata? Ex his efficitur manifestum, quod in Trinitate, quæ supra substantiam est, nullo modo alia est energia, sive operatio, et manus per quam Deus Pater omnia creat et facit, nisi solus Filius et Spiritus sanctus, qui sunt manus Dei supra quain substantiales, sicut alicubi scriptum est: Manus tuæ fecerunt me, et plasmaverunt me ", nec alia sa pientia et virtus Dei, nisi hæc ipsa supra substantiam. Verbo enim Domini cœli firmati sunt, et Spiritu oris ejus omnis virtus eorum 21 *, nec alia imago et gloria coæterna Deo, nisi Filius, qui est supraquam prin cipium, et Spiritus ejus, qui est ante sæcula, et et sine ulla variatione inago et gloria Dei Patris non habentis causam. cit Patri: Glorifica me gloria, quam habui a prin- tur est iis qui advertunt, quod excitato corpore, Fi lius dieitur apud Panlum excitatus esse à mortuis” corpus enim dicitur pro persona, sic ergo cum dici tur: Vitam dedit Pater Filio, Intelligere oportet vitam carni datam. Si enim vita est ipsius carnis, quomodo vila vitam accipit? Sanctus Cyrillus, libro quinto Dialogorum ad Hermian: Si igitur, Inquit, non est Filius vita secundum naturam, erit omnino in propria aliqua natura sortitus vitam suam aliam quam quod ipse est. Respondeant ergo qui sic corrupta et depravata doginata defendunt, sub quo genere erit nobis, nt illi opinantur? Demon stratam enim est, non esse factum. HER. Vita, in quit, facta est a Patre, dixit enim Joannes: Quod factum est in ipso, vita erat **. Verbum cujus vita est. CYR. Qui colligavit igitur ambo, et in unum aliquid contulit vitám et Filium, non aliud esse dicit præ terquam vitam, quæ in ipso est: ita ut diversis nominibus natura unius qui intelligitur, nobis significetur sive Filius, sive vita forte dicatur (a). HER. Sic, inquam. Et rursus idem libro vit Subjicientur, inquit, nobiscum sacris et divinis lit teris, quæ aperte prædicant, non vitæ ab alio ma nantis ministrum esse, sed re esse ipsam vitam spiritum vitæ secundum naturam vivificumi et sanctum; sic enim ait alicubi Paulus: Si Spiritus, qui suscitavit Jesum a mortuis, habitat in nobis; qui suscitavit Jesum a mortuis, vivificabit et mortalin corpora nostra per inhabitantem Spiritum ejus in nobis "7. Spiritum igitur vitæ secundum naturam, prorsus nihil aliud præter ipsam vitam est secunduin rectam rationem. Et adhuc in capitibus De Spiritu sancto: Scriptum est rursus: Si Spiritus, qui susci tavil Jesum Christum a mortuis, habitat in nobis, qui suscitavit Jesum Christum a mortuis, vivificabit et mortalia corpora nostra per inhabitantem Spiritum ejus in nobis. Sed si Spiritus sanctus creatura esset, et factus, ut insane tradunt hæretici, quomodo totam operationem Dei haberet? Non enim quisquam tantum, ut opinor, a sana mente excidet, ut audeat vel dicere solum, divinæ substantiæ per instrumenta quædam foris creata ministrari ad operationem ex se ipsa naturaliter transeuntem ad aliquos, qui sunt ad recipiendum illam idonei et apti. Quia vero Filius vita est secundum naturam, Spiritus vero ab ipso datus vivificat, relinquitur necessario, ut confitendum sit esse ex substantia ejus, cum om nem Filii et Dei virtutem et operationem habeat, ut si vapor ex aqua ascendat, et per ea quæ opera tur, eos apud quos est, refrigeret, et naturam aquæ, unde emittitur, significet. In eisdem: Lex, inquit, Spiritus vitæ 18, ne Spiritus sanctus reperiatur tantum legem ferre, sed reperiatur jam etiam Quod in Trinitate, quæ est supra substantiam, non est alia vita, vel voluntas, vel charitas, vet bea titudo, vel pulchritudo, vel sanctitas, neque boni las, vel forma, vel regnum, nisi ipse Filius Dei, et sanctus ejus Spiritus. Chrysostomus explanans illud: In ipso vita erat, et vita erat lux hominum. Cum audies, inquit, In ipso vita erat, ne existimes Deum compositum siquidem prodiens ex Patre, ait: Sicut Pater ha bel vitam in semetipso, sic dedit et Filio vitam ha bere in semetipso "; etenim alibi etiam dicit, quod lux est Deus ***; et iterum quod lucem habitat” inaccessabilem "; hæc omnia dicta sunt, non ut suspicemur compositionem, sed ut paulatim ad excelsitatem doginatum elevemur. Quia enim non facile quis ex vulgo cogitaverit, quomodo est vita ejns per se exsistens, primum quidem illud dixit, quod humilius est; deinde jam eruditos ad altius ducit. Qui enim dixit: Dedit et vitam habere, bic rursus ait: Ego sum vita ". Magnus Athanasius, in libro De adventu Dei in carne: Manifestum igi » Joan. xvII, 5. 20 ibid. 22. 1 Tim. vi, 16. * Joan. * ibid. 2. Psal. CXVIII, *** Psal. xxxII, 6. Joan. V 26. *** Joan. XIV, 6. 25 Galat. 1, 1. 26 Juan. 1, 27 Rom. vi, 11. (a) Quod si nihil aliud est quam vita, totus est vita, et sua vita et suum esse, et non factus.

spiritus vitæ; el quæ vita? sane Christus, qui ait: Magnus Basilius scribens ad Cæsarienses: Si non est, inquit, simplex Spiritus sanctus, compositus est ex substantia, et ex sanctitate: at quis ita ve cors est, ut compositum cicat Spiritum sanctum, et non simplicem? Et Gregorius Theologus: Si enim alia est sanctitas præter Spiritum sauctum, quæ hæc intelligatur, dicat quispiam. Sanctus Cyrillus disserens de Spiritu sancto: Quid opus est longo circuito verborum et multiplicibus notionibus? Illam enim ipsam virtutem sanctificantem ex Patre pro cedentem, quæ perfectionem imperfectis tribnit, dicimus esse Spiritum sanctum. Et magnus Arbana sius, in disputatione Orthodoxi et Anomæi ait Sic dicis bonum Spiritum sicut Patrem et Filium? ORTH. Maxime. Spiritus enim in participatione bonitatis bonum est, sed rursus bonum, id est, bonitas est. Sane Matthæus quidem evangelista ait dixisse Dominum: Si igitur vos cum mali sitis, no s'is bona dala dare filiis vestris: quanto magis Pater cœlestis dabit bona petentibus eum "? Andis, si aures habes? quod evangelista cum scirent Spiritum idem esse quod bonitas, et bonitatem idem quod Spiritus ille quidem bona dixit ipsum Spiritum, alius vero Spiritum ipsa bona. Magnus Basilius, in capitibus De Spiritu saneto: Bonus Spiritus, sicut bonus Pater, et bonus ex bono genitus substantiam habens ipsam bonitatem. Sanctus Cyrillus scribens de Spiritu sancto: Accedit, inquit, quidam in Evan geliis, et dicit Domino et Deo nostro Jesu Christo Magister bone. Ad hoc Christus respondit: Quid me dicis bonum? Nemo bonus, nisi unus Deus ". Christo igitur dicente unum esse vere et substan tialiter bonum, David ait: Spiritus tuus bonus de ducet me in terram rectam ".Si ergo Filii, qui est bo num, Spiritus est bonum, liquet divinæ naturæ esse, de quibus vere dicitur bonum proprie et singulari modo. Magnus Apostolus: Qui cum in forma, inquit, Dei esset, non rapinam qrbitratus est esse se æqualem Deo, Magnus Basilius: Illud in forma Dei, inquit, substantiæ Dei est; non enim aliud est forma, et aliud substantia Dei, ne compositum sit. Qui igi tur est secundum formam æqualis, secundum sub stantiam quoque æqualis est. Sanctus Gregorius Nyssenus cum explanat illud: Adveniat regnum Ego sum veritas et vita ". Christo igitur legem fe rente, Spiritus ejus utpote ex ipso, et in ipso natu raliter exsistens legen fert. Magnus Athanasius, in uno ex libris contra Arianos: Sed impii, inquit, non concedunt esse Filium Verbum, et consilium vivens, verum fingunt accidere Deo humano more velle, et sapientiam tanquam habitum habere; et omnia movent ac Valentini intelligentiam et volun tatem objiciunt. Sanctus Cyrillus in Thesauris: Si consilium, inquit, et voluntas Patris est Filius, at quidem est, quomodo voluntas antecedit essentiam ejus? Et rursus in eisdem: Aut enim necesse est vos aliam fingere sapientiam, in qua, cum voluit, Filium peperit, ut vos dicitis; aut si alia non est, sed est ipse solus sapientia Patris, ipse est et vo Juntas. Et in iis quæ de Spiritu sancto scripsit Spiritus sanctus, inquit, qui est mens Christi, omnia quæ in ipso sunt, edisserit discipulis, non in propria quadam voluntate, neque rursus in aliena, sed tanquam ex substantia ejus procedens, et totam ejus voluntatem, sicut et operationem habens. Et divinus Damascenus: 0 miraculum novum ex omnibus olim miraculis! Dei enim consilium est, qui in utero gestatus est, ut infans. Et Gregorius Theologus, in oratione in laudem Gregorii Nysseni, cujus principium est, Amici fidelis: Deus, inquit, pacis, qui reconciliavit nos per crucem, qui propter peccatum eramus oppugnati qui evangelizavit pacein iis qui longe, et iis qui prope, iis qui sub lege, et iis qui extra legem erant, Pater charitatis, charitas; his enim nominibus præ cæteris vocari gaudet. Gregorius Nyssenus in Commentariiis Can tici canticorum: Quia igitur unum est connubium, el una sponsa, et uno sponso imponitur corona; nibil enim penitus interest, vel Filium Dei vocare unigenitum Verbum, vel Filium dilectionis ejus, ut Pauli voce utamur ". Et sanctus Cyrillus, cum de Spiritu sancto scribit: Quantam benignitatem in nobis operatus est omnium Dominus, docens Paulus ait Quia charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus est nobis ª¹. Si igitur Deus charitas est, ut Joannes loquitur”, et non est aliud ipse, et aliud quod in ipso est (est enim simplex, et expers compositionis), diffusa est tuum: Creatura, inquit, servit, servitus autem autem per Spiritum sanctum habitantem in nobis est igitur charitas Spiritus sanctus, qui tanquam Deus in nobis habitat, et idcirco plane Deus. Idem libro primo ad Hermiam: Ipse enim, qui est pul chritudo incorrupta Dei Patris, summa beatitudo, et forma, atque species; qui ex ipso, et in ipso Deus Verbum abjecit seipsum in exinanitionem. 29 Joan. xiv, 6. 30 Coloss. 1. 13. 31 Rom. v, 5. 18, 19.· * Psal. cxlii, 10. 36 Philipp. 11, 6. non est regnum, atqui regnum est Spiritus san si ctus; regnum vero plane regnat, non regnatur; igitur regnum est Spiritus sanctus, quomodo ipsum naturæ servienti annumerant insani isti? Et Gregorius Theologus: His quidein luinen quod expromi non potest, succedit, et contemplatio re galis Trinitatis splendentis clarius et purins, et quæ 32 | Joat. IV, 16. ** Matth. vi, 11. ** Luc. xvall, Scholia. Spiritus in participatione bonitatis bonum est. Id est, in participatione nostra bonitatis creatæ est bonus Spiritus tanquam auctor et creator boni tatis a nobis participatæ; ipse vero Spiritus natura est ipsa bonitas supra bonitatem, itaque ex quæ de Deo et de creaturis æquivoce dicuntur, de Deo di cuntur secundum naturam, de creaturis vero per participationem.

DECAS IX. - DE INFINITATE IN DEO. tola cum totis miscetur, quam regnum cœlorum Ego sum vita "; Pater habet vitam in se ipso, Fi esse censeo. Ex his manifestum fit, quod in Tri nitate supra substantiam, nihil ex iis quæ a theolo gis enumerata' sunt, effugit, quin declaret solum esse hæc in Deo Patre, Filium ejus verum Deum, et sanctum ejus Spiritum, quocirca qui dixit divi nam Trinitatem, quæ est supra principium, hæc simul et alia complexus est. i Quod in Trinitate nihil est quod non sit substantia, et persona; nec est in ea aliquid naturale el sub stantiale Patri, quod quidem non sit Filius, et Spiritus sanctus; neque quidquam aliud sunt in Deo rationes eorum quæ sunt, nisi implicite uni genitum Dei Verbum. lium scilicet, et nihil aliud quidquam præter ipsum. Idem in eisdem: Quæcunque dicuntur esse in Deo Patre naturaliter, et secundum substantiam, hæc omnia Filius est. Solus verus Deus dicitur Pater, quia solus habet Filium dicentem: Ego sum veri las " solus sapiens, et potens similiter *, quia Christus Dei virtus, et Dei sapientia ", solus dici tur habitare lucem inaccessibilem "; habet enimi in se ipso Filium dicentem: Ego sum lux”, so lus fons aquæ vivæ "; siquidem solus habet Filium qui dici!: Ego sum vita. Si ergo omne proprium Patris est Filius, cum Pater dicitur babere vitam in se ipso, Filium significat, et non aliud quid quam præter ipsum; cum autem exsisteret ipse in Filio secundum substantiam sine ulla variatione, et cum esset vita secundum naturam, dedit ipsamı sihi ipsi. Athanasius, libro quarto Contra Arianos Quandoquidem tota essentia Filii propria est sub stantiæ Patris, ut splendor ex lumine, et ex fonte fluvius; ut tandem qui videt Filium, videat quod proprium Patris est: et intelligat quod essentia Filii, quæ ex Patre est, sic in Patre est. Est au tem et Pater in Filio, quia quod est ex Patre pro prium, hoc Filius est, sicut in splendore sol, et in ratione mens, et in fluvio fons: sic enim qui con templatur Filium contemplatur proprium substan tiæ Patris; et intelligit quod Pater in Filio est. Cum enim species et divinitas Patris sit essen tia Filii, consequens est Patrem esse in Filio, et Filium in Patre. Sanctus Cyrillus, in capitibus De Spiritu sancto: Reperitur alicubi scriptum, imo dicit beatus Joannes evangelista: In hoc cognosci mus quod in nobis est Deus, ex Spiritu quem dedit nobis “; et rursus: In hoc cognoscimus quod in ipso manemus, et ipse in nobis, quod ex Spiritu suo dedit nobis “. Si igitur habitante in nobis Spiritu per participationem, Deus est qui habitat, et nos sumus in ipso, et ipse rursus in nobis, quia Spiri tum ferimus, quomodo Spiritus non erit Deus, cuin habeat in se secundum substantiam totam proprie-. tatem Dei Patris, cujus Spiritus per Filinm crea turæ tribuitor? Magnus Dionysius, cap. 5 De divinis nominibus: Exemplaria vero dicimus esse rationes rerum in Deo, effectrices substantiarum, et unite præexsistentes, quas divinus sermo vocat prædefi nitiones, et divinas atque bonas voluntates, quæ al distinguendum et efficiendum ea quæ sunt, valent; secundum quas qui est supra substantiam, omnia quæ sunt, prædefinivit, et produxit. Quo in loco divinus Maximus: Exemplaria, inquit, quæ vocant 11 Cor. 1, 24. * 1 Tim. vi, 16. 47 Joan. IV, Sanctus Cyrillus in Thesauris libro xıx: Non quia in nobis sapientia et scientia non est in sua hypo stasi, id est, nou exsistit per se; idcirco sapientia, quæ inest in Deo, idem incommodi patietur, ut non exsistat per se, sed quandoquidem confiteris non esse Deum more nostro plane confiteris, oinnia quæ illius sunt, non esse ut nostra sunt. Idem in primo Thesaurorum: Considerent oppugnatores Christi magnitudinem imprudentiæ suæ; cum enim nollent dicere unum Filium Dei similem esse Pa tri, duos dederunt; si voluntatem ejus dicent esse aliquid per se exsistens, si vero non per se exsi stit, non erit character, id est, figura per se exsi stentis, quod non per se exsistit. Idem in eisdem Omnino necesse est, quod ex aliquo naturaliter prodit, simile ei esse secundum substantiam; quamvis ab illo ipso tanquam causa, habeat ut sit¸ Idem in eisdern: Inquirendus, inquit, est modus dissimilitudinis, quam habet ad Patrem voluntas. Si enim ulla ex parte tanquam niinor ipso, non ha bet similitudinem ejus, videbitur aperte aliquid exire ex substantia Patris deterius eo et minus, noa euim voluntas extrinsecus accedit, nec intro ducta est, sed ex ipso, et in ipso; deteriorem vero gignere nec iis qui naturam creatam habent, acci dere arbitror. Magnus Athanasius, libro quinto Contra Arianos ait: Sicut, inquit, ex Deo Deus est, et ex sapiente sapiens, et ex rationem habente Asyoç, id est ratio, sive Verbum, et ex Patre Fi lias; sic ex persona, personam habens; et ex substantia substantialis, substantiamque habens; et ex exsistente exsistens. S. Cyrillus libro xiv Thesaurorum: Paulus, inquit, cum dicit proprie tates naturales et substantiales, quæ in Deo Patre sunt, sic ait: Qui solus habet immortalitatem ". Si ergo nihil aliud quispiam defiuiet esse immortali lateın, nisi vitam; vita autem est Fibus, qui dicit 37 { Tim. vi, 16. 38 Joan. XIV, 6. * ibid. "Rom. XVI, 27. Joan. VIII, 12. * Jerem. 11, 13. 45 Joan. v, 26. *1 Joan. III, 24. Scholia. Species et divinitas Patris. Non vocal hic speciem, universale qued de pluribus differentibus numero prædicatur; hujusmodi enim species divi ditur. Neque figuram vocat; Deus enim caret figu ra; sed speciem vocat formam, id est, substantiam vere et proprie, quæ a nullo scilicet pendet, sicut Paulus vocal formam Dei: Qui cum in forma, in quit, Dei esset. In hac significatione posuit hic spe ciem Athanasius.

ideas, jam quidem superius declaraximus, quomodo per se exsistentia, et supra substantiam; imo et definiantur; scilicet nationem per se perfectam æternam ætervi Dei vocant ideam, id est, exemplar. Hic tamen explanat Dionysius Scripturam, cum ideas vocat prædefinitiones, significans obscure Pau lum, qui in epistola ad Romanos ait: Quos auiem prædefinivit, sive prædestinavit, hos el vocavit **. Et alibi: Qui prædestinavit nos in voluntate sua 49. Voluntatem enim, et prædestinationem, sive præ definitionem ideas et exemplaria dicit. Et iterumi magnus Dionysius, cap. 7, De eisdem divinis nomi nibus Verbum Dei laudatur a sacris Scripturis, non solum quia rationis et mentis et sapientiæ lar gitor est; sed quia causas omnium in se ipso una forma (a) anticipavit; et quia per omnia meat, pervadens, sicut ait Scriptura, usque ad finem om nium et potissimum quia Verbum Dei supra o10 nem simplicitatem simplex est, et ab omnibus su pra omnia supra substantiam absolutum est. Quem Jocum edisserens S. Maximus: Nominatur, inquit, Verbum Dei Adyoc, id est ratio, quia habet omnium causas in se; rationes eniin omnis naturæ in ipso sunt tanquam in causa omnis creationis; per ipsum enim omnia; ideæ nanique et exemplaria in ipso, non alia in alio; sed æternæ notiones sunt, et ra tiones facientes omnia. Ex quibus fit manifestum, quod in Triuitate, quæ supra substantiam est, omne quod per se non est substantia, et per se non exsistit, ejectum et exclusum est; si quid vero est in ea, substantia est, et per se exsistens, id circo omne quod est Deo Patri naturale et substan țiale, Filius est, et Spiritus sanctus, lumina ejus 48 Rom. VIII, 30. * Epbes. 1, 5, omnia exemplaria in Deo, et rationes omniam re rum implicite unum Verbum Dei sant, quod illas in se habet tanquam non alia in alio; noum enim est unigenitum Dei Verbum; et una sapientia Dei Patris, Spiritus ejus supra quamn sanetus. Quod in Trinitate præter tres personas divinas, quæ non reciprocantur, quia Pater non est Filius, neque Filius Pater, nikil est quod nun sit alterum alterius essentia, Vita enim Filii non est alind preter Patrem; et rursus. vita Patris non est aliud præter Filium, similiter in Spiritu sancto et hoc est incedere personas deificas per se ipsas et in se ipsis vicissim. Magnus Dionysius capite secundo, De divinis no minibus: In divina, inquit, in unum copulatione, id est, in substantia supra substantiam copulatnm ¸ quidem et commune in Trinitate; quæ est unnin omnium principium, essentia est, quæ est snpra substantiam; divinitas supra divinitatem bo nitas supra bonum, idem supra omnia in tota pro prietate, quæ supra omnia est unitas supra unitatem principalem ineffabilis, multarum vocum, ignoratio ex omni intellectilis om nium positie, omnium demptio, supra omnem po-i tionem, et demptionein, divinarum personarum in se ipsis, si ita loqui fas est mutua mànsio, et collocatio, in totum supraquam copulata in unun., non confusa in parte ulla; sicut lumina lampadom (ut exemplis sub sensum cadentibus et familiaribus utar) quæ sunt in una domo; et tota sunt in se totis vicissim, non permista; ac per se exsistunt Scholia. Divinitas népôso;, id est, supraquam divina, supra divinitatem, scilicet creatam; eorum dico, de quibus scriptum est: Ego dixi, Dii estis, (Psal. LXXXI. 6.) Deus enim est qui illos sanctificat, et facit deos per participationem: unde divinæ persouæ a Dionysio et a Patribus vocantur Aɛapyɩxal, id est, deificæ; et Spiritus sanctus vocatur pov EU ua, hoc est, Spiritus supra deos, quos scilicet sancti ficando facit deos, sive in cœlo, sive in terra. Idem supra omnia in tota proprietate que Su pra omnia est. Sunt proprietates substantiales eæ dum in creaturis cujusque speciei, ut rationale pro prietas substantialis in homine; in angelis sunt poprietates eorum substantiales eædem; in ani inantibus aliis suæ item proprietates substantiales ee lem; et in aliis naturis similiter: sed ratio proprietatis, et ratio ejusdem proprietatis in crea turis non potest comparari cum proprietatibus sub stantie divinæ, et cum identitate earum: hæ enim sint sine differentia in re ipsa divina substantia unde personæ divinæ vocantur a Dionysio µovoridsī;, id est, uniformes, Unitas supra unitatem principialem. Quia in eraturis reperitur unum quod habet rationem principii, ut in igne est unum principium caloris; in sole unum principium luminis, sed in his nec unitas, neque ratio principii comparari potest cum proprietatibus istis principii divini. (a) Id est, sine ulla compositione, Ignoratio. Ignorationem vocat quamdam in scientiam, quæ est quædam tenebræ animæ; sed relicia omni cogitatione rerum externarum, omni intelligentia a proposito aliena, uniri in quodam silentio secundum meliorem partem cum Deo igno to quid sit, qui est supra omnem cogitationem et nihil aliud cognoscendo el contemplando, supra mcntem cognoscere et contemplari, ut Dionysius, in Mystica theologia, cap. 1, tradit. Hæc ignoratio vocata est in Exodo caligo, in quam dicitur Moyses ingressus, ut sanctus Maximus notavit. Hanc unio, nem optat Dionysius Timotheo. in principio Mystice theologia, unde melius eam licet intelligere. Unio autem supra mentem est, cuin mens se relinquit; relinquit autem se, cum vacat omnino a suo motu proprio, et nihil proprium sui habet, neque sui est, sed est tota in Dei contemplatione. Ex omni intellectilis, id est, ex creaturis Dei, et providentiis ejus, quibus universum plenum est. Si ita loqui fas est. Quia bæc vocabula mansio, et collocatio distinctionem secum inferri videntur, et ad locum referri (quod enim in aliquo manet et collocatur, non videtur esse idem quod est illud, in quo aliquid manet tanquam in loco, et in quo collocatur),idcirco correctionem adhibuit Dionysius, inquiens: Si ita loqui fas est. Ac per se exsistunt. Non est usus.hoc exempla Dionysius, ut quidam existimarunt secundum opi

DECAS JX. — DE INFINITATE IN DEO. Perfecte inter se mutuo singulatim distincta, con- stra, per Spiritum ejus inhabitantem in nobis **¸ Nobis antem in Spiritu vivificatis, ipse Christus in nobis dicitar vivere. Christo enim, inqu't, confixus sum: Vivo antem non jam ego, virit autem in me Christus *. Et rursus: Sicut opera que Filios fa ciebat, dicebat Patrem facere:. Pater enim, ait, in me manens, ipɛe facit opera: non creditis mihi, quia ego in Patre, et Pater in me est? Alioqui propier opera ipsa credite "; sic quæ in virtute Patris operabatur Paulus, aiebat Christi esse opera: Non enim, inquit, audebo aliquid dicere eorum quæ non operatus est Christus per me in obedientiam gentium in verbo et operatione, in virtute signorum et pro digiorum, in virtute Spiritus sancți*. Talis conju gatio et unitas cum sit in Trinitate, quisnam dein ceps Filium a Patre, ant Spiritum sanctum a Filio, aut ab ipso Patre separabit? Aut quis erit ita au dax, ut dicat dissimilem, et alterius naturæ esse apud se Trinitatem? vel Filium esse substantiæ nlienæ a Patre? vel Spiritum sanctum alienum a Filio? Si quis rursus interroget, quomodo hæc sunt? quæratque quomodo, cum Spiritus sanctus est in nobis, Pater dicitur esse in nobis, et cum Filius est in nobis, Pater dicitur esse in nobis; ant quomodo cum Trinitas est, in uno significatur Tri nitas; aut quomodo cnm unum est in nobis, Tri mitas dicitur: vel separent primum a Inmino splen dorem, aut sapientiam a sapiente, vel dicant, quo modo hæc erunt; quod si hoc non possunt, multo magis quærere hæc de Deo, insanientium audacia est. Divinitas enim non in demonstratione verbo rum tradita est, ut diximus, sed in fide, et pia ra tiocinatione cum reverentia. Et iterum idem libro IV Contra Arianos: Quia igitur Filius est imago Patris, necesse est intelligere, quod divinitas et proprietas Patris essentia Filli est, et hoc est illud Qui cum in forma Dei esset; et: Pater in me. Non antem ex parte est forma divinitatis, sed plenitudo paternæ divinitatis essentia est Filii, et Verbum Deus est Filius, idcirco æqualis Dens non rapinam arbitratus est se esse æqualem Deo “. Et rursus, quia Filii divinitas et species non est alte rius quam Patris; hoc est quod diximus: Ego in Patre; sic Deus erat in Christo mundum sibi re 33 Joan. xx, 22. "I Joan. Iv, 12, 13. ** Joan. juncta in unum discrete, et discreta conjunctim. Hæc sanctus Maximus cum adnotat: Adverten dum, inquit, est illud: In se ipsis vicissim, esse secundum mansionem et collocationem divinarum personarum, nl cum ait Scriptura: Ego in Patre, et Pater in me 30, sic et de Spiritu sancto Aposto lus ait". Sanctus Joannes Damascenus in epite De Trinitate: Etenim creaturæ et loco distant, et tempore differunt, et voluntate dividuntur, et viri bus, et forma, id est fignra, et habitu, et mistione, et dignitate, et studio, et omnibus proprietatibus signantibus; ac potissimum in eo differunt, quod non sunt in se ipsis vicissim, sed separatimi: unde et dno, et tres, et multi dicuntur; contra vero in sancta Trinitate, quæ supra substantiam est, et ultra omnia, incomprehensa; unus enim conatus, sive impetus motionis, et una substantia, una bo nitas, una virtus, nna voluntas, una operatio, una potestas, una, inquam, et cadem; et non tres si miles inter se; sed una atque eadem motio trium personarum, unum enim habet unaquæque earuin cum altera, non minus quam secum commune: id est, unum sunt secundum omnia Pater, et Filius et Spiritus sanctus. Magnus Athanasius, in epistola ad Serapionem: Deinde, cum Pater sit, ut Paulus dixit, solus sapiens, qui est Deus, Filius est sa pientia ejus; Christus enim Dei virtus et Dei sa pientia et cum Filius sit sapientla, nos Spiritum accipientes, Filium habemus; et in ipso sumus sa pients, sic enim scriptum est: Dominus solvit li galos [al. compeditos]. Dominus erudit [al. illumi nat] cæcos", et cum dætur nobis Spiritus: (Ac cipite enim Spiritum sanctum **, ajehat Salvator) Deus est in nobis; sic enim Joannes scripsit: Si diligimus invicem, Deus in nobis est: quoniam in ipso manemus, et ipse in nobis; quoniam ex Spiritu SHO dedit nobis ". Cum autem Deus est in nobis, est etiam Filias in nobis; dicit enim ipse Filius Ego, et Pater veniemus, et mansionem apud eum faciemus **. Deinde, cuin vita alioqui sit Filius Ego, inquit, sum vita "*; vivificari tamen dicimur in Spiritu sancto: Qui enim suscitavit Christum Jesum a mortuis, suscitabit et mortalia corpora no 38 Joan. xiv, 10. 31 | Cor. 11, 1 seqq. * Psal. CVL, 6. 56 ibid. 6. 37 Rom. viii, 11. 38 Galat. 11, 49, 20. 89 Joan. xiv, 11, 12. ** Rom. xv, 18, 19, Philipp. 11, 6. “ibid. Scholia. nionem eorum qui tradebant lumen esse substan- rium incarnationis retulit, pt Pachymerus notavit, tiam corpoream, et non qualitatem; quod enim posuit Dionysius lumina lampadarum per se exsiste re; non ad lumina retulit, sed ad lampadas quæ per se exsistunt, sicut faces et tædæ. Itaque faces ar dentes, sive lampadas accensas luminibus in unum conjunctis per se exsistentes cnm proprietatibus hy postaticis per se subsistentibus in lumine suprasub stantial Trinitatis discrete unitis, et unite discre tis comparat; et quod sequitur in Dionysio: Et si quis unum luminare, id est, unam facein accensam educat e domo, simul exibit totum proprium lumen, mhil quidquam aliorum luminum in se ipsa simul rakens, nec aliquid sui illis relinquens; ad myste interpretatusque est illud: Ego a Patre exivi. Filius enim factus homo, qui erat fax quædam humanitatis accensa lumine divinitatis, non traxit secum Patrem, neque Spiritmin sanclum, neque quidquam proprium divinitatis illis refiquit; quin potius eamdem totam di vinitatem quæ in illis est, tulit manens in illis. Ad idem mysterium incarnationis retulit hoc exemplum Leontius monachus, auctor eruditissimus, in libro quem contra Nestorium et Eutychem scripsit. Docet enim sic substantias uniri posse sine mistione, vt hic sine mistione uniuntur qualitates luminum, et uniun tur splendores stellarum, salva proprietate quanti in quali in eo quod manet Filius tantum.

sine principio secundum substantiam genitor, et solius Caipha, et Judæis, atque Sabellio sentiunt, incida'; æternæ vitæ tanquam Spiritus sancti fons. Item in secunda centuria cap. 1: Unus Deus, quoniam qua divinitas; unitas sine principio, et simplex, et supra substantiamı, et expers partis, et individua, eadem unitas, et Trinitas, tota eadem unitas, et tota eadem Trinitas; unitas tota eadem secundum substan tiam, et tota eadem Trinitas secundum personas; Pater enim et Filius, et Spiritus divinitas: et in Patre, et Filio, et Spiritu sancto divinitas; tota eadem in toto Patre, et in eadem tota totus Pater; et tota eadem in toto Filio, et in eadem tota totus | Filius; et tota eadem in toto Spiritu sancto, et in tota erdein totus Spiritus sanctus, tota Pater, et in toto Patre; et totus in tota Pater, et tola totus Pater; et tota eadem totus filius, et tota eadem in toto Filio, et totus tota, et in tota eadem Filius. et tota eadem Spiritus sanctus, et in toto Spiritu saneto, el totus Spiritus sanetus lota, et totus in tota eadem Spiritus sanctus. Non enim ex parte divinitas in Patre, ant ex parte Deus Pater nec ex parte in Spiritu neto divinitas, aut ex parte Deus Spiritus sanctus: nec enim partibilis est divinitas, nec im. perfectus Deus Pater, vel Filius. vel Spiritus sanctus; sed potius tota est eadem, perfecta perfecte in per fecto Patre; et tota perfecta perfecte eadem in per feco Filio; et tota perfecta eadem in perfecto Spi ritu san to, tolus enim in toto Patre, et Spiritu sincto perfecte est Filius; et totus in folo Patre, et Filio perferte est Spiritus sanctus; quamobrem et unus Deus Pater, et Filius, et Spiritus sancius, una enim et cadem substantia, et virtus, et operatio Patris, et Filii, et Spiritus sancti, cum nullus sine altero sit, ant intelligatur. Magnus Arbanasius, in epistola ad Serapionem: Videamus vero præterea ipsam etiam a principio relictain traditionem, et do etriuam atque fidem Ecclesiæ catholicæ; quam Do minus quidem dedit, apostoli vero prædicaverunt, el Patres servarunt. In hac enim fide Ecclesia funda ta est, ab hac qui exciderit, nec crit neque dicetur Christianus. Trinitas igitur sancia et perfecta est in Patre, et Filio, et Spiritu sancto, nibil alienum, nec extrinsecus collectum habens, nee ex creatore con stans, sed tota creɛtrix, et effectrix; sui similis, et secundum naturam individua, et una hujus operatio. Pater enim per Verbum in Spiritu sancto omnia facit, et sic servator unitas Trinitatis; et sic unus Deus in Ecclesia prædicatur, qui est super omnia, et per omnia, et in omnibus; super omnia quidem, ut Pater, ut principium, ut fons; per omnia vero per Verbum; in omnibus autem in Spiritu sancto. Trinitas vero est non solo nomine, et fictione Verbi,sed veritate et exsistentia Trinitas. Sicut enim qui est,est Pater; sic qui est, est super omnia Deus, qui est linjas Verbum; et Spiritus sanctus non est non exsistens, sed potius exsistit et subsistit vere. Neque minus his sentit Ecclesia catholica, ne in errorem eorum, qui cum ' ** Matth. xxvin, 18. neque plus his excogitat, ne ad multitudinem deorum cum gentilibus volvatur. Et quod hæc sit Ecclesiæ fides, intelligant quomodo Dominus, cum mitteret apostolos, præcepit eis jacere hoc fundamentum Ecclesiae Euntes, inquit, docete omnes gentes, bap tizantes eos in nomine Patris et Filii, et Spiritus sancti *. Apostoli autem profecti sic docuerunt Et hæc est in universa Ecclesia quæ sub cœto est, prædicatio: et hoc est fundamentum fidei Ecclesiæ. Ex his planum fit, quod omnis plenitudo divinita tis est Pater, Filius, et Spiritus sanctus; tota enim et sola divinitas de unaquaque trium personarum sive differentia ulla, et ex omni parte prædicatur, et reciprocatur prædicatio de eodem; nec variatur in ulla re, nisi in hypostaticis: atque hoc est illud mirum in modum ingens et arcanum, atque abditum, et quod nulli naturæ in ulla re contingit, quomodo trium personarum, et (si fas est dicere) trium sub jectorum una est essentia actu, sola et tota in una quaque persona, ut si una persona absolute exsisteret unam essentiam actu dico magis unam, quam quæ est maxime omnium singularis. Ut autem repetendo summatim manifesta fiat expositio materiaria, quæ hac decade continetur, demonstratum est per propo- ' sitiones affirmantes, quod non est alia, et sela natura non creata, nisi solus Pater, et Filius, et Spiritus sanctus; nec alia divinitas, et virtus, et operatio, nisi solus idem Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, nec est alia unitas supraquam divina, nisi Pater, Filius, et Spiritus sanctus: nec est alia in Trinitate discretio, nisi in eo quod est esse Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum; nec est in Trinitate alius fons et principiym totius divinitatis, nisi solus Pater; et quod naturales et substantiales operationes ex ipso prodeuntes sunt Filius, et ejus Spiritus sanctus; nec alia est operatio, et manus, et digitus ejus, qui est supra bonum per quem omnia Dens operatur, nisi ejus Filius, principfum deificandi nos, et Spiritus sanctus: neque quæcunque singulatim naturales et substantiales energiæ, sive operationes Dei dicantur, aliæ smut præter Filium, et sanctum ejus Spiritum; neque quæcunque uno verbo naturalia et substantia. lia Dei dicuntur, aha sunt præter Filium, et Spiri tum sanctum; neque quæcunque in Trinitate reci procantur, pium est dicere quidquam in eis esse et dici unius personæ, quod non sit et dicatur essentia alterius: neque quæ sunt personæ deificæ, et essen . tia Trinitatis, pium est dicere alterum non esse essentiam alterius; supra omnem vero mentem et rationem in tribus personis, sive subjectis una est et tola, et sola trinæ supra naturam, el infinitæ unitatis essentia supraquam divina. Perfecta itaque sunt que in hae decade contexta sont et exposita, ita ut nihil desit. Est autem inscripta decas, De in finitate in Deo, quia omnis inGnitas in Deo est Tri nitas, quæ supra naturam, et sopraquam incognita

est; et ipsa sola est is qui super omnia,et per omnia, quidquam non subsistens: nec est in eo plus aut et in omnibus laude et gloria celebratur unus et trinus Dens et esse ejus est substantia, et substantia omnium; et non est in ipso ulla privatio, neque minus nisi quæ ab ipso extra se ipsum voluntate propter exuperantiam bonitatis suæ producta sunt. Quod non oportet quærere in Trinitate, que supra substantiam est, habitus et dispositiones, neque sunt aliqua circa ipsam quæ substantiam ejus compleant. sed potius aliquid circa ipsum, accusent synodum, quæ scripsit, ex substantia Patris esse Filium. Considerent, quod duo blaspheme, et in Deum con tumeliose proferunt, cum sic cogitant: Deum quem dam corporeum introducunt, et Dominum non ex ipso Patre, sed ex iis quæ sunt circa ipsum, mien tiuntur esse. Sin autem simplex quidpiam Deus est, ut quidem est, manifestum fit quod cum dici mus Deum, et nominamus Patrem, nihil tanquam circa ipsum, sed ipsam ejus substantiam signik camus Et rursus idem in oratione, cujus principium est, Omnibus vobis qui in unum conve nistis, de eo quod Patres synodi Nicænæ recte usi sunt verbo homousii: Quia igitur, inquit, excusatio de iis qui scandalizantur, improbabilis demonstrata est, dicite deinceps vos, quomodo nun placet vobis nomen substantiæ? hoc enim necesse est primu'n excutere: atqui et vos scripsistis ex Patre genitum esse Filium. Si igitur cum Patrem Ţnominatis, vel Dei nomen dicitis, non substantiam significatis, nec eum intelligitis, qui est id quod secundum sub stantiam est; sed aliud quid circa ipsum vel aliquid deterius (ne a me expromatur) his no Scholia. Sanctus Maximus, in centuria quarta, capite oc tavo: Ne, inquit, quæras habitus et habilitates in simplici et infinita substantia sanctæ Trinitatis, ne eam facias compositam, sicut creaturas; quod qui dem in Deo cogitare absurdum et nefarium est. Divinus Damascenus: Voluntas, et sapientia, et virtus Patris est Filios; non enim oportet dicere in Deo qualitatem, ne dicamus eum ex substantia et qualitate compositum esse. Magnus Athanasius in apologetico pro synodo Nicæna, cujns princi pium est, Bene fecisti, ut declarares mihi. Si quis igitur, inquit, existimat Deum esse compositum, nt quod ex substantia et accidente compositum est; aut hɔbere extrinsecus aliquod operimentum, et teg1; aut esse quædam circa ipsum, quæ substan tiam ejus compleant, ita ut cum nos dicimus Deum, vel nominamus Patrem, non ipsam inaspectabilem, et incomprehensam substantiam ejus significemus, Patris secundum modum significandi et intelligendi nobis nsitatum non personam, sed relationem si gnificat, quæ per se non subsistit, ut quidem sul sistit in divinis; et ideo non potest significare re lationem, quin significet substantiam personæ, quia ipsa relatio per se subsistit: sed quia hoc superat intelligentiam nostram, ideirco secundum consue tudinem intelligendi, et secundum nostrum modum significandi dixit Damascenus non significare no men Patris substantiam persona Patris, sed rela tionem, Gregorium Nazianzenum secutus, qui hoc etiam dixit in oratione prima de Filio, licet ibidem concedat ei, contra quem disputat, significare etiam substantiam. Si enim existimasset Damascenus, ideo non significare substantiam in divinis, quasi relatio non per se exsisteret, error plane fuisset, ut sanctus Thomas, 1 p. q. 33, art. 2, in resp. ad i notavit Damascenus enim notasse videtur, licet non nominatim, pro ea qua fuit modestia, com ait Ut quidam falso opinati sunt. Item Anastasius An tiochenus in oratione prima de rectis dogmatibus veritatis: Nomina, inquit, Trinitatis, Pater, Filius, et Spiritus, sanctns non significant esse, sed quo modo esse; nec enim qui Patremi dixit, substantiam significavit, sed omnino habitudinem. Cum dicimus Deum et nominamus Patrem, tiæ nostræ ex creaturis sumptæ; quia hoc nomen Nihil tanquam circa ipsum, sed ipsam ejus sub stantiam significamus. Non contradicit Joannes Damascenus, cum ait libro primo Theologiæ, cap. 9: Bonum, et justum, et sanctum, et alia hujus modi consequuntur naturam, non autem ipsam sub stantiain declarant. Et capite 10: Pater, Filius et Spiritus sanctus non declarant substantiam, sed relationem. Et paulo post: Ex his ad divinam substantiam manuducti, non ipsam substantiam comprehendimus, sed quæ circa substantiam; hoe enim dixit Damascenus, scilicet non significare nomina Dei substantiam ejus, quia nullum nomen exprimit quid est us perfecte; sed eum sígnifl cant imperfecte, sient creaturæ imperfecte repræ sentant; sic enim Damascenum interpretatus est sanctus Thom. p. 1, q. 13, art. 2, in resp. ad. 1 Præterea consuetudine intelligentiæ nostræ locutus est hic Damascenus: quia enim imposita sunt no mina ad significandas res, quatenus in nostram in telligentiam cadunt; superat autem intelligentiam nostram, ut quæ propria sunt alicujus naturæ, ea intelligamus esse ipsam naturam per se subsisten tem; quod in Deo tantum evenit; idcirco de iis quæ propria sunt substantiæ divinæ, tanquam de propriis naturæ creatæ, quæ non substantia, sed circa substantiam sunt, et illam consequnntur et complent loquimur, sic, inquam, loquitur Damasce s de perfectionibus divinæ substantiæ, ut loqui solemus de propriis accidentibus, quæ circa sub stantiam contemplamur, quæ naturam consequun inr; similiter nomen Patris, quod prius convenit Deo, quam creaturæ, et nomen Filii, et nomeu Spi ritas sancti, relationem, et non substantiam dicit significare; hoc etiam dicit consuetudine intelligen Sed aliud quid circa ipsum. Scilicet accidens individuum, quod consequitur materiam ultimam, Quod enim circa substantiam est, accidens per so est, et substantiale, quod totam speciem consequi tur, quod ex principiis subjecti efficitur; quod in Deo esse non potest, in quo nihil est factum; el multo minus accidens materiale. Aut aliquid etiam deterius, id est, aliquid non in ipɛo tanquam accidens, neque circa ipsum

reperiuntur convenire illi naturaliter. Gregorius ▲ bit, non erit simplex, sed compositum. Maga. Dio Theologus in primo De Filio: Vel et immortale, et expers malitiæ, et non variabile substantia Dei est. Sed si hoc verum est, multæ substantiæ Dei erunt, et non una; vel Deus erit ex his compositus, non enim hæc sine compositione erunt, si sunt substan tie. Magnus Basilius: Quomodo non est ridiculum dicere substantiam esse facultatem creandi? substantiam item facultatem providendi? et simi liter substantiam esse facultatem præcognoscendi? et ut semel dicam, omnem energiam substantiam ponere? Sanclus Damascenus: Deus, inquit, sim plex est, et non compositus; quod autem ex multis et diversis constat, compositum est. Si igitur increatu', esse sine principio, et incorporenın, et in mortale, et æternum, et bonum, et pote statem creandi, et alia hujusmodi, differentias substantiales in Deo dicamus, quod ex istis consta nys. cap. 11 De cœlesti hierarchia: Sed quia omnes mentes ratione quadam excellenti convenienter ip sarum naturæ, in tria divisæ sunt, in substantiam, et virtutem, et energiam, sive operationem, cam omnes, aut earum aliquas indifferenter cœlestes substantias, aut cœlestes virtutes vocamus, existi mandum est declarare nos circnitione eos cœlites, scilicet, de quibus sermo fit, ex substantia et vir tute uniuscujusque eorum. Sanctus Maximus in adnotationibus septimi cap. ejusdem Hierarchiæ Quia, inquit, in divinis mentibus habitus deifor mes (a) dixit, non oportet existimare, quasi dicat magnus Dionysius, has virtutes mentium divinarum tanquam accidentia in illis sicut in nobis, velut altud in alio subjecto tanquam qualitatem advenire. Illud enim tanquam accidens et tanquam sub jectuin non habet illic locum; quia omnis compo Scholia. sitatem nominum necessario sequitur varietas sub stamiæ: recordamur enim hæc te in superiore orat'o ne exposuisse, etc. Hanc igitur impiam Eunomij opinationem cum Patres refellunt, Athanasium dico, Gregorium Nazianzenuin, Basilium, et Cyrillum, composituri esse Deum argumentantur, si nomina quæ Deo secundum naturam conveniunt, substan tiam Dei significant; id est, si unumquodque Dei nomen diversum, diversam Dei substantiam signi licet, ut Ennomius volebat; quod quidem nihil a liud erat, quam dicere, unumquodque diversum nomen Dei, partem substantiæ Dei significare, ex quibus una substantia Dei composita esset; at hoe non sequitur, si diversa nomina, quæ scilicet afirman teret absolute de Deo prædicantur, unam et camidem, et totam Dei substantiam, ut nos dicimus, signifi cent, licet non perfecte, et ut in se est, quia ex creaturis nunc Deum cognoscimus non perfecte; et ut cognoscimus, sic nomina significant. Sic respon det idem Basilius eidem Eunomio objicienti nobis compositum esse Deum, nisi concederetur idem esse ingenitum, et lumen quod de Deo dicitur; sic enim argumentabatur: Si aliud significat lumen quod de Deo dicitur, et alind ingenitum, compositum erit quod ex alio et ex alio constat; quod autem compo situm est, non est ingenitum; si vero idem est, et idem significat utrumque nomen, tantum distabit lumen, aut vita aut bonum, quod de ingenito di citur, a fumine, aut vita, aut bono, quod de genito prædicatur, quantum ingenitum distat a ge nito; ita substantiam ingenti a substantia genitt sem parat Eunomins. Respondet Basilius: At vero ad illud quod ait Eunomius, compositum demonstrari Deum,nisi pro eodem lumen et ingenitum accipian tur, illud dicere possumus, quod si partem substan tiæ ingenitum acciperemus. haberet locum ea ratio, qua dicitur compositum esse quod ex diversis constat; sin vero substantiam Dei ponimus lumeu, vel vi tam, vel boauin, totum quod est, bonum; totum quod est, vitam; totum quod est, lumen; vitam vero, et lumen, et bonum sequitur &y.usta, hoc est inna sc.bilitas, id est, esse vitam, lumen, et bonum non ab alio; quomodo non erit expers compositionis,qui secundum substantiam simplex est? Non enim mo di exsistentiæ, qui indicant proprietates, scilicet in genitum esse, et esse gentmi, rationem simplicita Ais la:dent: hactenus Basilius. Esse facultatem creandi? Hæc quoque contra Eunomium dici intelligenda sunt, qui diversas pm. prietates Dei, diversas item substantias Dei faciebat, ut ingenitum, quæ Dei proprietas est, et negatio nem tantum declarat, substantiam diversam a sub stantia geuiti induceret. Sunt alioqui facultas creandi, facultas providendi, facultas pra cognoscendi, et denique omnis energia naturæ divinæ propria non partes substanți:r, sed ut aitDionysius, totum id quod Deus est, qui est omnino simplex, et povosibh;,id est, uniformis in tribus personis. Illud enim tanquam accidens, et tanquam sub jeetum non habet illic tocum. Quod ait sauens Ma ximus non esse bahitus in angelis tanquam accidens in subjecto, non solum verum est in habitibus mate rialibus, ut S. Thom. in 1, 11, q. 50, in resp. ad 1, interpretatus est, quia hujusmodi habitus, ut idem ait, sunt dispositiones ad esse naturale, cujusmodi babitus non habent locum in angelis, quia materia carent, quales sunt proprietates quædam naturales, quæ in animatis et inanimatis reperiuntur, et ad se cundam speciem qualitatis pertinent, quæ potentiæ etiam naturales dicuntur; non solum, inquam, in hujusmodi habitibus et accidentibos verum est, sed etam in babitibus qui sunt qualitates, et ad primam speciem in prædicamento qualitatis pertinent: quos idem S. Thomas dixit excludi a S. Maximo in an gelis. Qued quidem non ita esse, ex scholiis ejus dem S. Maximi in eundem Dionysium perspici_po ´test. Ubi enim dicit Dionysius, quem sanctis The mas citat, in Cœlesti hierarchia, cap. 7, esse habi tus in angelis deiformes, id est, quibus Deo assimi Jantur, scholium his verbis scripsit (interpretabor ad verbum): Nota, inquit, quod divinæ potestates(an gelos dicit) similitudinem Dei secundum habitum ha bent: habitus ament est qualitas stabilis et lixa: hine igitur patelit, quemadmodum liberi arbitrii sunt; sie quidem virtutes habent secuadrm habitus acquisitas; quod copiosius Hammon Adrianopolitanns docet in iis que contra Origenem. De resurrectione, scripsit; hactenus S. Maximus. Hos ergo habitus S. Masi mus dixit non esse tanquam aecidens in subjecto sicut in nobis; et rationein reddidit, quia angeli ca rent materia, et omni materiali compositione. Di cendum igitur est summatim, quomodo in nobis sunt habitus scientiæ et virtutum tanquam acciden tia in subjecto, idque propter materiai; ut inde in teilīgamus non sic esse habitus in angelis tanquain (a) Hubitus deiformes dicit, quibus angeli Deo assimilantur, quoad fieri potest.

diens in bono, et ex bono in creaturas manans, et est prodire ex se ipsa sine distantia, et sine causa, rursus in bonum remeans, in quo et fine et princi pio carere divinus amor egregie demonstrat, sicut quidam perpetuus et sempiternus orbis propter bo num conversioue inerrante se circumvolvens, et in codem secundum idem et procedeps semper, et ma nens, el revertens. Sanctus Maximus in scholiis în Dionysium c. 1, De divinis nominib.: In universum igitur non est audendum loqui neque cogitare de divinitate supra substantiam, et abdita. Divinitas enim solius Dei omnibus occulta virtus est Oɛap xexh eorum qui dii dicuntur, tum angeli, tum homines, quatenus effectrix est eorum qui participatione efficiuntur dii; ipsa, quæ vere ex se et sine causa est per se divinitas. Gregorius Theologus: Et ad unum, eorum qui ex ipso, con sensus. Quem locum cum edisserit sanctus Maxi mus Nisi fallor, inquit, unam dicit divinitatem; ex ipso autem uno tres personas. Divinus Dama scenus: Divinitatem in tribus splendentem, uno splendore ex una Divinitate trium personarum ful gente. Patrem sine principio, ejusdem naturæ Ver bum Patris, et conregnantem ejusdem substantiæ Spiritum. Sanctus Theophanes: Unum trium fulgo rem subsistentem ex una prodeuntem divinitate, idem tribus fulgoribus splendens ex una divinitate pro deuntibus. Et iterum: Tanquam enim ex uno sole Trinitas splendens. In actis sexta synodi œcu menica, Utriusque naturæ, inquit, utramque ope rationem scimus, naturalem dico, et substantialem, et congruam sine divisione ex utraque substan tia et natura prodeuntem secundum operationem et qualitatem naturaliter insitam (a); et simul ne que partibilem, neque confusam alterutrius suh stantiæ operationem conjuncte inductam, hoc facit differentiam operationum in Christo, sicut et differentiam naturarum. Ex quibus efficitur mani festum, in unitate, quæ supra substantiam est, non oportere considerare quod ex se ipsa ex sistere dicitur, vel ex se ipsa prodit operatio; vel ex se ipsa, per se ipsam, in se ipsam rc volvitur, et idcirco differentiam causæ et cau ຄານ habentis sequi quin potius manifestum et sine divisione; ut si esset virtus· quædam absolu ta, et motus simplex: per sei psam mobilis, per se op+ rans, ex se ipsa, per se ipsam, ad se ipsam revertens et ad ipsam semper eodem modo se revolvens, et conversione inerrante circumiens. Simul tamen demonstratum est non oportere ubicunque aliquid ex aliquo dicitur, quærere- differentiam causæ, et ex causa proficiscentis; demonstratum, inquam, est non solum ex iis quæ prius diximus, sed etiam ex lis quæ modo subjecta sunt, quibus ostenditur con fitendum esse tres personas ex una divinitate prodire. Si ergo dici ex aliquo, ubique differentiam cansæ, et causam habentis, introduceret, neces sario tota Trinitas causam haberet; ex quo fieret, ut Pater in Trinitate ex causa profectus esset; at hoc absurdum est. Non igitur jam ubicunque ex aliquo, in divinis dicitur, ibi differentià causæ, et ex causa proficiscentis ostenditur; ac præterea prodire in divinis sine divisione tantumdem est, quantum sine distantia, sive differentia, et sine causa esse, siquidem quoad Trinitatem, quæ supra substantiam est, quatenus Trinitas colitur, non habet in ea locum tó ádialpetov, id est, illud sine divisione, quin potius dividitur divinis et deificis personis: eritque, quatenus Trinitas est, vere die creta Trinitas, sicubi vero dicatur Trinitas non divisa, non quatenus Trinitas dicitur, sed quatenus ipsa Trinitas uuitas est; igitur non esse divisionem in divina unitate, est non esse differentiam in ea, nec esse causam ejus. Quod in unitate Trinitatis non oportet quærere aliud substantiam, et aliud energiam sive operationem neque tegi komonymia verbi energiæ, nec existi mare non idem esse in ea substantiam et ener giam. Sanctus Gregorius Nyssenus, libro 1x Contra Eunomium: Quis est, inquit, dic mihi, Deus? qui bus dominatur, qui est aliud quid præter poten tiam? Si dominatur, et aliud est potentia, igitur vincitur potentia a non potentia; quod enim est alind quam potentia potentia prorsus non est Scholia. Sine divisione. Scilicet personæ; non enim propter differentiam substantiarum divinæ et hu iyanæ divisus est Christus, quin potius idem est perfectus Deus, et perfectus homo; rursus sine divisione, quia operatio divinæ naturæ est operatio trium personarum, quarum unitas essentiæ, ut est in synodo sexta, actione 11, non potest partiri, nec alteri unitati copulari, sed potius singularis est, extra omneni numerum. Operationein alterutrius substantiæ conjunctæ inductam dicit, quia sic operabatur utraque natura quod proprium erat, ut altera simul operaretur Convenienter sibi, et ut se decebat; sive enim ope rationes essent Deo convenientes, ut miraculuin, caro operabatur, ut cum potestate divina remit tebat peccata, et ore dicebat, Remittuntur tibi pec cata tua, el potestate divina restituebat visum, et inanu et sputo linibat oculos; sive operationes hu manæ naturæ convenirent, ut sitire, esurire, fa tigari, Verbum operabatur permittendo, et volendo sive operationes essent mistæ, id est, partim divi næ, partim humanæ, hoc est Deo convenientes, el homini; ut ambulare super mare; ambulare enim homini conveniebat, non deprimi ambulando sa per mare, Deum decebat, quæ operationes Aɛav Spixal a Dionysio dicuntur, id est, simul divinæ et humanæ. Deus est suum posse, et suum esse, et suum operari, et non est in eo aliud posse, aliud esse, aliud operari, sed potius unus simplicissimus actus, et una simplicissima substantia ac potentia, sive virtus. (a) Qualitatera naturalem vocat proprietatem utriusque naturæ.

atque ita reperitur, quatenus potentia non est, fundere, et obscura relinquere ea, de quibus quæ ‹owinari potentiæ. Justinus martyr in iis quæ Pho tius patriarcha ex eo recitat, Alia quidem, inquit, potentia sunt aliquando, et actu; Deus autem, ut „mens perspičax intelligere potest, semiper est emer gia, id est, actu, non enim ex imperfecto ad per fectum procedit; nec aliud quidquam præter ipsum per se actum, est ipsa per se substantia. Theodo rus cognomento tôv ſpantov, in sua Contra oppu gnatores imaginum tractatione: Non, inquit, ut quidam olim nugati sunt, cœtes a persona sua va cuos cum carnem assumpsit, facere voluit, esseque nobiscum secundum substantiam, energia vero et dignitate apud Deum Patrem, quia aliud substan tiamı, aliud energiam, at in lis quæ corporea esse cogitantur, sic in Verbo Dei ponebant; quod qu dom pił negant. Sciunt enim in simplicibus et in corporeis nihil ista differre: quia non sunt hæc inter se discernenda, ne quod est supra omnem simplicitatem, compositum esse intelligatur. San ctos Maximus in adnotatione extrinsecus apposita ad cap. secundum centuriæ primæ: Bonum, inquit, proprie secundum substantiam ex iis quæ sunt, co gnòsciniis creaturarum effectorem, quod est, non quid secundum naturam est, plurimum enim differt credere aliquid esse, ab eo quod est, scire quid demin est hoc. Ex bonitate igitur et energia, et ex operibus providentie propriis cognoscitur Deus, sed non ex substantia. Energiam vocamus hic o pera, non autem potentiam, sive virtutem opera tionis; hæc enim nihil aliud est, præterquam sub stantia Dei, no compositio in Deo esse existimetur. Magnus Athanasius libro primo contra Arianos Interrogent, inquit, Græcos, ut cum andierint quot significationes habet verbum, discant se non bene scire de quibus loquuntur. Et in epistola ad Sera pionem: Gat hæc sic sint, et tanta differentia spi rituum ostendatur, meliores essetis, si de creato spiritu audientes, de uno quopiam ex dictis sen tiretis. Et sanctus Maximus, in disputatione contra Pyrrhum Dicere, inquit, et non prius distinguere significata verbi, nihil aliud est quam omnino con stio est quod quidem alienum est ab homine ra tionis participe. Idem in eodem: Superius etiam dictum est, oportere eum qui de veritatè disserit, distinguère eorum quæ dicuntur, fignificată, pro pter errorem ex homonymia proficiscentem. San etn's Anastasius Antiochenus in libro qui inseri bitur, Quod Deus est incircumscriptus: Tripliciter, inquit, dicitur energia, potestas, sive viš, secun dum quam naturale est Deo operàri; et habitudo operantis ad opus factum, et ipsum illud opus fɔ ctum. Præterea sanctus Joannes Damascenas in sèr mone´inscripto, De proprietatibus Christi: Energia, inquit, aliquando significat Virtatem operandi, ali quando operari, aliquando opa's effectum. Magnus Basilius in v. 'Avtippytɩxwv: Illud ex aliquo accipt tur, inquit, vel quatenus pertinet ad creationem, ut 'cum dicimns oninia ex Ded; vel ad generationém ut illud: Ex ütero ante luciferum genuí te et it lud: Ego enim ex Deo exivi 70; vel naturaliter, ut cum dicimus, Energia nostra ex nobis est (a), splen ´dor solís ex ipso. Si igitur corpus Christi divinanı ex Spiritu sancto est, non potest esse ex eo geni tum, quià quod natum est ex carne, corpus est; quod autem ex Spiritu, spiritus, neque rursat 'ub turaliter ex ipso esse, sient energia 'ejds, quoniam in simplici el încorporea natura camdoin rationem subit substantia et energia ejus; relinquitur igitur ex ipso esse tanquam creaturam ejus. Idem libro seeundo: Si quidem nihil commune habet virtus cum substantia, quomodo ex 'creaturis, quæ sunt effectus virtutis, ad cognitionem ejus facta est via? Sin autem idem est substantia atque virtus, quod virtutem signat, signabit plane etiam substantiam, Divinus Theodorus cognomento Ppantos, tractans dictum Basilii: Sie, inquit, pie înteMigatur divina energia sive operatic æterna: quin potius ipsa per se energia, ut mon distinguatur a substantia, “sed potius eamdem rationem habeat propter proprieta tem simplicitatis, et incorporeæ naturæ. Magnus Athanasius, in disputatione Anomei in persona adversarii: Dic, inquiunt, energia Imaginem Psal. cix, 3. * Joan. xv1, 27. Scholia. ejus, et virtus ejus intellectiva; sed potius hæc est accidens à materia liberuin in essentia angeli tanquain in subjecto recepta. In simplicibus et incorporeis nihil ista differre. 1p. q. 54. In angelo enim non est idem essentia Scilicet substantiam et energiam. Loquitur de sim plicibús et incorporeis, quæ sunt suum esse, cu jusmodi sunt personæ divinæ, unaquæque enim carum est suum esse, et artus purus, et ideo non potest esse Deus subjectum accidentis; subjectum enim comparatur ad accidens, sicut potentia ad actum. In simplici et incorporea natura eamdem ra tionem subit substantia et energia. Id est, idem sunt essentia et virtus ejus operandi; de substan tia simplici, quæ est purus actus qui solus Deus est, intelligendum est sicut intelligendum est quod dixit Boetius, formam simplicem non posse esse subjectum; sic interpretatus est S. Thom. In disputatione Anomoi et Orthodoxi, quæ lo ta est de ingenito, et genito, Anomocum vocal A thanasius Eunomium, et Ælium, qui Filium facie bant dissimilein Patri, hoc enim significat 'Avó Motos, sive Anomous. Dic, inquiunt, energiæ imaginém. Quatenus energia est virtus Dei effectrix, idem est atque substantia Dei; 'et Filius est imago energie Del. Sicut est invariabilis imago substantiæ, consilii, vir luntatis, virtutis, sive potentiae, et gloriæ, sicut ait idem Athanasius in eadem disputatione Anoire, (a) Energia nostra ex nobis,ut respiratio, cibi concoctio et similes operationes.

´esse quod ex eo quod non est, nascitur. Cum enim vetur: et qui meminit operantis, energiam, id est ipsum non est, qnomodo aliud ex ipso per se ex sistet? Si enim non est in substantia propria ener gia, quæ Deum quidem consequitur, Filium vero efficit, quis tam cæcus est, ut non videat, quæ blas phemia conficiatur (a)? Adhuc idem in eisdem Si enim qui hæc absurda devitat, energiam dicit esse rem quamdam non per se exsistentem, cujus effectum esse Filium decernit, dicat rursus quomodo sequitur ex eo quod non est, id quod est? quomodo quod non exsistit per se, operatur ea quæ per se sunt? Reperientur enim in his consequi quidem Deum quæ non sunt, ea vero quæ non sunt, Cau sam esse eorum quæ sunt; et quæ non exsistunt per se natura sua, deßinire et circumscribere natu ram eorum quæ sunt: et virtus, quæ omnem crea turam efficit et creat, comprehensa erit in eo quod secundum propriam rationem non exsistit. Idem adhuc in eisdem: Hactenus autem dignum est con→ sideratione, quomodo energiæ consequantur sub stantias; et quid sint secundum propriam naturam, aliudue præter substantias, quas consequuntur, an pars illarum, et ejusdem naturæ? quod si aliud sunt; quomodo, et a quibus producte? sin autem idem iosum, quomodo abscisæ, pro eo quod simul cum eis exsistere debebant, eas extrinsecus consequuu tur?utrum necessitas quædam naturalis cogit ut involuntarie sequatur substantiam energia, quæcun que tandem ea sit; sicut ustio ignem sequitur, et vapores atque balitus corpora illa sequuntur, unde Bunt? at non puto ipsum dicere hoc, ut existimet variam quamdam rem et compositam esse substan tiam Dei, quæ inseparabilem, et secuin simul cogi tatai energiam habeat, ut aceidens in subjecto de monstretur, seil eam potius voluntarie et libere ex citatam, energias ut videtur, dicit per se esse effi cere. Ecquis quod ex providentia voluntarie fit, sequi dicit sicut aliquid eorum quæ foris sequun tur? Nec enim secundum communem consuetudinem in bujusmodi rebus hoc vocabulum tritum esse co gnovimus, ut energia, id est, operatio laborantis in aliquo, dicatur sequi laborantem; nec enim fieri potèst ut qui alterum ab altero disjunxit, quod re linquitur, per se intelligat: imo qui energiam, id est operationem dixit, simul comprehendit ratione, quod secundum energiam, id est, operationem mo ” Luc. xvmi, 19. operationem simul cum eo tacite significavit; sed manifestius, quod dicimus, exemplis fiet. Dicimus quemdam fabrefacere, aut ædificare, aliudve ali quid eorum quæ talia sunt, operari; una igitur voce et energiam, id est operationem, et eum qui artem exercuit, per se oratio repræsentavit: ita ut si al terum separetur, non subsistat reliquum. Sanctus Cyrillus, libro vii Ad Hermiam: Simplex, et non compositus proprie et primum Deus, o ainice! non ex natura et energia, tanquam alia præter ipsum, compositus esse intelligitur, sed potius unum quid esse omne. Et sanctus Maximus edisserens hanc rationem: Omne, inquit, quod habet aliquid simul cogitatum ad declarationem suæ propriæ exsisten tiæ, compositum est, et non simplex proprie. Ex his efficitur manifestum, quod in unitate, quæ supra substantiam est, omnino absurdum est, energiam ejus quæ omnium efficacissima est, et supraquam Infinitæ virtutis, ponere non per se exsistere secur dum propriam suam rationem. Sin vero per se vere exsistit, majus adhuc absurdum, et magis impium appareat, simul cum ipsa unitatem, quæ omnem simplicitatem vincit, cogitare, vel prorsus hanc ab hac distinguere, existimareque aliud esse suam suh stantiam, aliud vero suam energiam, id est, suam virtutem propriam operandi. Quod in unitate Trinitatis non oportet quærere aliud substantiam, et aliud bonitatem; nec uliud for mam, et aliud substantiam; nec aliud vilam, ves sapientiam, vel virtutem, aliud vero substantiam ejusdem, Dominus in Evangelio ait:-Nemo bonus, nisi unus Deus". S. Cyrillus, in Thesauris libro x11, cap. 14: Quomodo, inquit, est unus bonus, ut ipse it statur? nempe quia sancta Trinitas in unam divini tatem redit propter unam et eamdem substantiam, ut tantum divina substantia sit bonum proprie. Magnus Basilius: Bonus, inquit, Spiritus, sicut bo nus Pator, et sicut bonus ex bono genitus, cujus substantia est ipsa bonitas. Sanctus. Gregorius Nys senus, in libro De vita Moysis, ait: Primum, ‘el proprie bonum, cujus natura est bonitas, ipse Deus, quodcunque natura intelligitur hoc est, el no minatur. Et magnus Apostolus: Qui cum in forma, Scholia. tem, Justitiam, et alia hujusmodi, non quod per es sentiam aliud sit in alio, quin potius idem est quod est, et in quo est, sed per prædicationem sic lo quimur nullo pericule. Ut enim ait Cyrillus in The saur., lib. n, cap. 1: Multa de Patre et Filio divinæ Scripturæ prædicant, neque tamen diversitas no minum diversitatem substantiæ ostendit, nec ulla dissimilitudo essentiæ inter Patrem et Filium intel ligitur, at prædicare Filium esse genitum ex uon ex sistente, neque sic quidem a periculo vacal, qui enim sic prædicat, consequenter dicturus est non exsistere genitum, aut genitum esse perfectiorem genitore. In iis quæ ad aliquid dicuntur, non habetlocam alterum consequi, sed utruinque simul esse, et si mul tolli, et idcirco de operatione quæ est habitudo, non proprie dicitur energia. Quodcunque natura intelligitur, hoc est, et (a) Scilicet conficitur Filium genitum esse perfectiorem genitore, siquidem Fillus per se est, et ex quo est, non est per se.

que sapientia, neque virtus ipsius alia quædam sunt præter substantiam ipsius: quin potius hæc omnia unica ejus substantia sunt. inquit, Dei esset, non rapinam arbitratus est se esse ipsius neque forma ipsius, neque vita ipsius, ne æqualem Deo ". Divinus Chrysostomus in oratione sexta, de Incomprehenso, sic ait: Gum, inquit, ejusdem formæ, et ejusdem figuræ esse dicit, quid aliud declarat, quam substantiam unam sine ulla varietate? Non enim est circa Deum forma, vel fa- Quod in unitate, quæ supra substantiam est, non est cies. Sanctus Cyrillus: Forma, inquit, in Deo sub-. quærendum aliud esse cognitionem ejus, vel chari tatem ejus, vel pulchritudinem ejus, vel immortalita stantią ɔccipitur a Patribus, sicut ab Apostolo; nefas tem ejus, et alia ejusdem;aliud vero singularem ejus enim est et impium, in Deo, qui in aspectum non substantiam, et exsistentiam supraquam divinary. cadit, formam dicere speciem. Dominus in Evange- Sanctus Cyrillus, in Thesauris, libro xxxiv: Deum lio: Ege, inquit, sum resurrectio et vita”. Sanctus esse simplicem, et compositionis expertem omnes Cyrillus in actis sanctæ et ecumenica sexta sy- fatebuntur; absurðum igitur est dicere habere eum nodi: Sicut unitas, inquit, non potest dividi in hujusmodi cognitionem sui, qualem nos; etenim si, duas unitates (siquidem unitas in has divisa non erit aliud est ipse, et aliud præter ipsum cognitio in unitas, sed duo), sic quod est unum summa copu- ipso, compositus est, et non simplex; at quia sim:– latione, non potest dividi in duo; alioqui non am- plex confessione omnium est, non est aliud præjer plius erit Deus universi simplex natura, siquidem ¡psum cognitio in ipso. Nos autem non sic; sumus. est alia præter ipsum, quæ est in ipso vita. Et rur- enim aliquid proprie secundum substantiam; in sub-, sus idem: Primum quidem, non est simplex natura stantia autem habemus positam cognitionem, HL Deus universoryin, sed potius compositus, et ex colorem in corpore. Sanctus Maximus, in centuria. duobus constans; siquidem est alia præter eum tertia, cap. 5: Omnis, inquit, cognitio earum re quæ in eo est vita. Gregorius Nyssenus in Vita rum quæ sunt, habitudo est quæ extrema quædam Moysis Ens entium est vera vita; hoc autein co- colligat; eos dice qui cognoscunt, et ea quæ cogno gnosci non potest; quia igitur cognitionem vincit scuntur; hæc autem non cognoscitur ab istis qui vita vivifica, omne quod cognoscitur, non est vita. cognoscunt, neque simul cognoscitur cum cognitis; Divinas Apostolus: Christus, inquit, Dei virtus, et non enim cognitio apta est natura sua ulla ex parte, Dei sapientia ". Sanctus Gregorius Nyssenus libro ut cognoscatur: Deus autem secundum essentiam vıı in Cantica canticorum: Dominus, inquit, natura suam, quodcunque est secundum substantiam, co sua id ipsum quod est, veritatis, et sapientiæ, et - gnitio est ineffabilis, quæ in Mente et Verbo et Spi virtutis substantia est; idcirco quod David dixit: c ritu per se exsistit. Deus igitur omnino est crea Omnia in sapientia fecistis, interpretatus Aposto- turis ignotus, utpote ipsa per se cognitio, nisi cui lus Prophetam, in ipso ait omnia creata esse”, placeat dicere esse etiam Deum supra hanc im tanquam hoc Propheta (significaverit vocabulo sa- mense. Et rursus Cyrillus in capitibus de Spiritu pientiæ. Idem Gregorius in eisdem: Qui omnium sancto: Deus, inquit, eharitas est, ut Joannes ait”; cognitionem in se ipso comprehensam habet, cujus et non est quidquam aliud ipse, et aliud quid, quod Infinita sapientia, quin potius cujus essentia sapien- in ipso est; simplex enim et sine compositione est. tia est. Cyrillus in Thesauris: Non quia sapientia Idem adhuc libro xxxIII Thesaurorum: Omnia mihi in nobis, et scientia non exsistit per se, idcirco sa- tradita sunt a Patre meo, et nemo cognoscit Filium, pientia, quæ in Deo est, non per se exsistet, sed si nisi Pater; neque Patrem quis novit uisi Filius”; confiteris non esse naturæ nostræ Deum, plane con- quia scilicet nulla mens creata potest ullo modo di Ateris, omnia quæ ejus sunt, non esse ex nostris, vinam substantiam complecti, quia omnem mentem sed potius nostra superant, ac tantum superant, vincit: et supra omnem notionem fertur pulchritudo quantum superant et differunt secundum rationem ejus quæ supra naturam est, et deleri non potest substəntiæ. Ex quibus fit manifestum, quod in uni- et a se sola quid sit secundum naturam, cognosci tate, quæ supra substantiam` est, neque bouitas tor. Sanctus Gregorius Nyssenus, in Commentariis 1 Philipp. 11, 6. 7 Joan. x1, 25. "I Cor. 1, 24. 18 Matth. xi, 27. Scholia. Dominatur. Quid natura sit Deus, intelligi non po test; nec hic Gregorius contradicit, qui in eodem libro ait: Quid oporteat solum de Deo cognoscere, scilicet nihil eorum esse quæ humana mens cogno scere potest. Significat igitur hic Gregorius Deum ex creaturis, quas intelligimus, intelligi quod sit, et illa esse secundum causam, esto perfectiones no minibus Dei significatas Deo proprie, et prius, et essentialiter convenire, et a creaturis participari certum est, et in ea excellentia, in qua Deo con veniunt, non posse a nobis intelligi. Cognitio non cognoscitur primo ab intellectu ** Psal. ciii, 24. ** Coloss. 1, 16. 71 Joan. xi,&. humano cognoscente, quia primum objectum intel lectus nostri in præsenti statu est ens el verum con sideratum in rebus materialibus; cognitio autem est immaterialis, et ideo cognoscitur post objectum materiale prius cognitum; neque cognoscitur simul cum objecto cognito, ut cognitio lapidis non cogno scitur simul cum lapide, quia cognoscere lapidem non cst perfectio lapidis cogniti; alioqui uno actu cognosceretur, sicut cognoscitur uno actu res cuni perfectione sua; sicut angelus uno actu intellight suam essentiain, et suum intelligere, quod est per. fectio essentiæ ejus, ex S. Thom. 1 p., q. 87, art. 3.

¡n Caufien: Quod vere beatum est, ipse Deus est; babet differentiam; quod autem non habet differen quidquid tandem esse eum ponamus; beatitudo est illa vita immortalis, et illud boaum immortale, el quod intelligi non potest; pulchritudo quæ non ex promitur, et ipsa për se gräua, et sapientia, et virtus. Et magnus Athanasius in quadam disputa tione Orthodoxi et Anomrei: ORTH. Aliam et alium personam habemus; non autem aliam et aliam imnmortalitatem, quam per unum baptismum acce pimas s enim alia et aliä immortalitas esi, et aNud et aliud baptisma, et alia et alia fidos: non est uhus Christus, una Ades, unum baptisma. Anom. At nöstra persona alla est præter immortalitatem, et baptisma Igitur persona Christi alia persona est præter immortalitatem. Orthod. Minime; imo hæc iðsa persona et Immortalitas est; et non solum in mortalitis, imo etiam incorruptio, et justitia, et sanctificatio, et redemptio, et dominatio, et virtus. Et quibus patefit, quod in unitate supra substan tlam non oportet quærere, alind esse sui cognitio miéin, qula habere eam dicitur, aut similiter aliud esse suam charitatem, vel pulchritudinem, vel im mortalitatém, vél alln; sed suám singularem sub stantiam, et exsistentiam; quin potius cum hæt abunde sit, èå ut se ipsain habet. tiam, extra omnem etiam habitudinem ost; qued autem habitudinem non habet, etiam non enerce tur; quòd autem non coursetur, principio carol; quòd verò principio caret, etiam est infinitum; 60 lus igitur Dans est sine principio, et infinitus, et sinė habitudine, et sine differentia; qula propriè est singalatissimus natura, et simpler, et non elstum scriptuš, hòc est infinitus. Idem in cap. 4 ejus dem venturiæ: Nihil corum quæ sunt, est non éir caseriptum, quoniam neque liberum a prædica mento: solus Deus est extra prædicamentum, et idcirco ab omni circumscriptione liber, utpoté inf nite in infinitam celsior omni substantia, et mènte, et ratione, et intelligentia. Sanctus Athanasius, in ota Lioné, quam scripsit Knputov in annuntiationem sanctissimæ Dominæ nostræ, Matris Dei: Quanjob-, rem, inquit, et ipse Unigenitus Deus aft: Omnia quæ habet Paler, med sunt "; et Patri dicht: Men omnia, tad sunt, el tua mea, et glorificarus- tum in ipsis ". In omnibus enim, in quibus glorificatur Pater, tum de Deo sermo fit, glorificatur etiam Fi Ims, et Spiritus sahetus; hinc dicitur perfectas Deus Pater, perfectus Deus Filias, perfectus Deus Spiri lus sanétus: quia uihil ex plenitudine divinitatis unicuique personæ deest; sed potius toťav id est, qualitatem habet omnium proprieťatum; in qua rum æqualitate plenitudo divinitatis cernator; toou enim, id est æquali vox femifnina lola dèrivatur, id est æqualitas, quæ est comprelrensio constituens æqualitatem multorum; quorum enim equalis quæ dam substantia est differentium proprietatum, lela dicitur, tahquam tria xał pia, id est, sancta et ana; et qua lofa dicitur secundum etymologiam mutatione in o, et accessione litteræ v, efficitur interpretando, osta, id est, substantia, tanquam quædam essentia ex plaribus in unum congregatis conflata; hactenus Athanasius. Gregorius Nyssenus in sermone catechetico: Si enim, inquit, boanm, et justam, et sapiens, et potens similiter dicatur, Item immortaliths, et sempiternitas, et omnis mens pïa eodem modò confiteatur omdi ratione differentiæ sublata: nečesšario simul tollitur ex'dognate muk litardó deorum, cum idem ipsem ease in omnibus, fhdem in imitatem circumducit. Idem in eodem: Not enim extra compositionem erit hajusmodi opinio, dicit aliud în año esse, sed potius necesse om niuo est, simplicitate extra controversfam et duhi tationem posità, ipsam per se vitam esse Verbum Vei. Idem: Omne, inquit, quod eitea Deum intellį gitur id erat'ante mundi constitutionem; sed ta¬ Quod in unitate supra substantiam non oportet que rere, quia hæc est omnia, idcirco mulla ejus esse et diversa omnia, est autem ea omnia ipsa divina et boala ejus substantia, quæ habet omnia non ut alia in alio, sed sine habitudine et collecte, nihil ha bens duplex, et jupra omne unum Sanctus Maximus in eo libro qui inscriptus est Quod in Christo est verum, id est, substantiarum differentia: Omnis, inquit, differentia, quæ dissi imilitudinem, vel diversitatem aliorum ab aliis se cunduin rationem aliquo modo éxsistendi declarat, quantitatem rerum differentium secum naturaliter inducit, sive substantiarum, sive qualitatum, sive proprietatum; quod vero penitus simplex est, nỒÀ admittit differentiam, quid idem penitus est sibi ipsi èt singularé, et totum ex toto habitudine nn dum, sicut genus in quantum non habet quod 6 se prædicetur: et ob eam causam omnino non numératur, neque dividitur. Idem capite quin. quagesimo, de energis et voluntatibus: Cum om ni, inquit, differentia simul inducitur quantitas, et cum omni quantitate conjunctus est numerus, qui eam declarat; non enim fieri potest, ut vel diffe reutia sit sine quantitate, vel quantitas sine nu mero, qui eam declaret, dignoscatur. Idem capite $ centuriæ: Quod est penitus unam proprie, non ” loan. xv, 15. ** Joan. xvII, 10. Scholia. (1)Omne quod circa Deum intelligitur, id erat ante mundi constitutionem, sed tamen hoc nominari dicimus, postquam factus est homo, Hoc est quod ait S. Thom. 1 p. q. 13, art. 6. Hæc, inquit, nomina Dei bonus, sapiens, et similia, quantum ad rem ignificatam prius dicuntur de Deo, quam de creatu ris, quia a Deo hujusmodi perfectiones in creatu ab ras manant, sed quantum að împositionem, inquit, nominis, imposita sunt creaturis, quas príus cogno scimus, significant enim bonitatem creatan bonus, et sapientiam creatam sapiens, etc., quæ Deo per essentiam conveniunt, et ģeneŋušvw;, ut ait Drony sius, cap.5 De divinis nominibus, id est, clate et emi menter, ipse cuim est sua bonitas, et sua sapientia.

men hoc nominari dicimus, postquam factus est fate, quæ supra substanţiam est, et in ipsa est ipsum qui nominavit. Et divinus Maximus, in scholiis iu Dionysium cap. 5, De divinis nominibus: Quia, in quit, quidam dixerunt ideas et exemplaria per se foris exsistere, hos nunc ferit gentiles, et ait: Si ideæ non essent simpliciter et singulariter notiones supraquam simplices Dei supraquam simplicis, com positus esset Deus ex exemplari, et ex se ipso, quem dixit Dionysius omnem duplicationem recusare. Idem Maximus in eisdem scholiis, cap. 7, exponens quod Dionysius ait: Imagines quasdam similitu. dinem divinorum exemplarium: Quæ, inquit, sunt, id est, species, et singulæ creaturæ, ut omnes or dines angelorum, et omnia quæ sub sensum cadunt, imagines sunt et similitudines divinarum Idearum, Il est exemplarium, quæ in Deo sunt, quæ quidem exemplaria sunt æternæ notiones Dei, per quas, el secundum quas omnia erant in ipso non alia quam ¡pse; et producta sunt, sicut ait Joannes in Apoca lypsi”, quemdam in antiquissimis angelis dixisse ei, quod omnia erant, et facta sunt; ideas dixit fuisse; et imagines atque similitudines idearum, id est, exemplarium dixit esse omnia quæ producta sunt. Batus Chrysostomus, in homilia de cruce, cujus` principium est: Quid dicam? quid loquar? quo no mine vos appellabo? Cum dico Deum sedentein in excelsis, non solum in uno, - sed ubique sedentem dico; non enim distantiam loci habet, qui est suus locus, qui ipse omnia capit, eum vero nihil capit. Quis enim potest capere naturam incorpoream, et materiæ expertem, atque infinitam, et quæ neque a investigari, neque corrumpi, neque intelligentia com prebendi potest, quæ est Deus? Apud pios enim sie oportet intelligere Deum: ipse namque est omnia, ipse est nostra spes, utantea dixi, sicut scriptum est Hæc est vita æterna, ut cognoscant te solum verum Deum, et quem misisti Jesum Christum ".Magnus Dio nysins, cap. 5 De divinis nominibus, ait: Ex ipsa uni 81 Apoc. iv, 11. 8 Joan. xvII, 3. esse, et rerum principia, et omnia quæcunque sunt, et quæ quomodocunque sunt: idque sine habitu dine, et collecte, et unite, siquidem in unitate om nis numerus uniformiter præ exstitit; habetque uni tas in se ipsa singulariter omnem numerum, et om nis numerus in unum copulatus est, et in unitate est; et quanto longius ab unitate procedit, tanto magis dividitur, et multiplicatur; et in centro omnes lineæ circuli una copulatione simul exsistunt; et habet punctum omnes rectas lineas uniformiter copulatas inter se, et cum uno principio, a quo exi erunt; et in ipso centro omnino copulatæ sunt; et parum ab eo distantes, parum dividuntur; magis autem distantes, magis, et ni seich dicam, quanto sunt centro propinquiores, tanto magis cum co‘et in ter se copulantur; et quanto magis a centro distant, tanto magis et inter se distant; imo et in tota na tura universi, rationes uniuscujusque naturæ una copalatione non confusa collecte sunt, et in anima copulate sunt uniformiter virtutes, quæ omnibus partibus corporis provident; non est igi tur absurdum ex parvis et minutis imaginibus et exemplis ad causam oinnium ascendentes oculis comtemplari omnia in caușa omnium, et quæ sunt inter se contraria, uniformiter et copulate. Ad hec sanctus Maximus adjungit: Illud in eo, et ex eo sic in telligendum est, ipsa per se supraquam bonitas, quæ est mens, et tota actus, ad se ipsain conversa in actu est, non potestate prius sine mente, postea miens actu: unde est etiam mens solum pura, quæ nun intelligit intelligentia extrinsecus introducta: serf ex se ipsa penitus intelligit. Si enim substantia ejus alia est, quæ autem intelligit alia ab eo, nou in telligetur ipse, id est, substantia ejus; si quid vero habet a se, non habet ab alio; si autem a se, et ex' se intelligit, ipsețest ea quæ intelligit; igitur qui est intellectus ejus quod est, intelligit quæ sunt, tail Scholia. Quare cum S. Thom, dixit, quod hujusmodi nomina non solum dicuntur de Deo causaliter, ut quidam po suerunt, non notavit Dionysium, ut quidam suspicau tur. De hocliterum admoneo, ne tanto auctori hoc falso tribuatur, imo ipse idem S. Thom. interpretatus Dio nysiom cap. 5, cùm ait: Et nerque totalitar ipsi conve nu aliquid æternaliter exsistentium, aut temporaliter subsistentium, sed et a tempore, et ab ævo, et ab iis quæ sunt in ævo et ab iis omnibus quæ sunt in tempore segregatur: Universaliter, inquit san eļus Thomas, non couveniței aliquid denumero crea Urarum, sed separatur per quamdam eminentiam. Etrursus Ftiam, inquit, separatur ab iis quæ sunt in ero et in tempore per quandam eminentiam. Quod igitur dixit S. Thomas hæc Dei nomina bonus, el sapiens, et similia, significare esse hæc in Deo eminenter, ex Dionysio, quem interpretatus est, Snupsit, pastreino in eadem q. 13, p. p. art.2, quoil Dionysius dixit cap. 1 De divinis nominibus: Dauium sɔuctorum theologorum hymnum invenies ad beatos processus nominationes dividentem; sic interpreta tur, ut voluerit Dionysius significare, nomina Dei bonus, vivens, sapiens, et alia ejusmodi imposita quidem esse a processibus, sive providentiis Dei in creaturas manantibus, sed significare ipsum rerum principium, quatenus in eo est prius bonitas, et věta, sapientia, et quidem excellentius quam a nobis in telligatur et significetur: aliud enim est a qua rẻ imponitur nomen, et aliud in qua re imponitur, sic nomina Dei imposita sunt a providentiis, quas al i vocant processus, ad significan luan substantiam Dei, licet non perfecte cam significent; sicut perfecte hoc nomen homo significat substantiam sive essen tiam hominis, quia quid sit Deus, comprehendi in telligentia non potest, ut potest comprehendi quid sit logo, est enim animal rationale, quæ est perfecta essentia hominis, quam homo significat. Imo illud etiam est advertendum, vocabulum ipsum, eminen tia, et eminenter, quibus S. Thomas uti solet, cum de nominibus Dei loquitur, et quid in Deo siguili cent explicat, ex Dionysio sumpsisse, qui norue vw, ut paulo ante notavi, dicure solet, quot varie Jice interpretari, elate, exsuperanter, eininenjar, eximie,excellenter, separate.—(1) Quæ autem inte li git, alia ab eo, etc., et paulo post Igitur qui est intellectus ejus quod est, intelligit quæ sunt, tan quam qui est. Non co tendunt bac, ut probet, quod Deus alia a sé non cognoscit, aut non cognoscit co guitione propria, sed universe, qui fuit quorumdam error a S. Thom. notatus et reprehensus 1 p. q. 14,

quam qui est: quare si cum intelligit se ipsum, In- neque movens; neque principium, vel finem, vel telligit quæ sunt, ipse est ea quæ sunt; aut enim intelliget ea quæ alibi sunt, aut quæ in se ipso tanquam sua quæ alibi sunt, non potest fieri ut intelligat; ubi eniın sunt? an in its quæ sub sensum cadunt? at quæ sub sensum cadunt, non sunt, utpote muta bilia, et ortum atque interitum capientia. Se igitur, et in se intelligit; quia vero Dèus auctor est eoram quæ sunt, si in se ea non intelligit, intelligeɖin eo quod nondum est. At ipse archetypum est, id est, primum exemplar uuiversi, et quæ intelligit, non accipit eorum typos, id est species, sive formas ab aliis, sed potius ipse est exemplar rerum. Quare nec ipse est in loco, neque quæ in ipso sunt, tanquam in loco sunt, sed habet ea ut se ipsum habens, et in eis exsistens; omuibus quidem simul exsistenti bus, et in impartibili in ipso exsistentibus, dis tinctis vero in impartibili impartibiliter. Igitur no tiones ejus sunt res, res autem formæ sunt, notiones vero nou sic‘accipiendæ sunt, ut quia hoc intelle xit, fuit hoc; hujusmodi enim notionem oportet ut antegressum sit aliquid quod intelligitur, quod fe cit ut ipse intelligeret; sed potius intelligit, quæ sunt, nempe intelligens se ipsum, et cum iis quæ in ipso insunt, copulatus. Ex his liquet, quod in uni tate, quæ supra substantiam est, non oportet quæ rere multa,et diversa, quæ in ipsa spectantur: pri mum quidem, quia natura differentium, quantitatem et numerum inducit in simplici, et sine confusione, et divisione uno et toto; secundo, quia omnia quæc in ipsa dicuntur, sunt divina et beata ejus substan tia, utpote quæ est essentia ex pluribus in unam unitatem congregatis,omni differentia omnibus mo dis in congregatis sublata: et quæ inest in his sine habitudine, et singulariter, et non tanquam alterum in altero, sed maxime supraquam copulate, nulla du plicatione posita; nec enim tanquam in loco omnia exemplaria rerum habet unitas supra substantiam, nec ipsa horum locus efficitur, sed potius habet ea tanquain se ipsam habet; et inest ipsis tanquam sub. stantia et essentia, quoram est substantia et es sentia, solaque purissima, et sine omni subjecto actus. Quod in unitate, quæ supra substantiam est, neque principium ejus reperire licet, neque medium, neque finem; neque est aliquid totum, quia in unoquoque eorum quæ intelliguntur, est tota, el sola; nec est aliquid eorum quæ sunt, quia ipsa est omnia; neque licet uno nomine eam complecti. Magnus Dionysius, in quinto De divinis nomini bus, In uno enim, inquit, ut sæpenumero dictum est, omnia quæ sunt, præhabet, et exsistere fecit, præsens omnibus ubique secundum unum et idem, et secundam idem, omne; in omnia means, et in se manens, el stans, el se movens; et neque stans, art. 6. Imo dicit Deum omnia alia a se cognoscere, cum se ipsum cognoscit, at se ipsum perfectissime cognoscit; igitur cognoscit omnia alia a se perfe Cussine, et quidem propria cognitione, quia in ipso medium habens, nec in quopiam eorum quæ sunt, est; neque quidquam eorum est; neque penitus ei convenit quidquam eorum quæ in ævo ant in tem pore exsistunt; quin potius extra tempus, et sæcu lum, sive ævum, et extra omnia quæ in sæculo, aut tempore sunt, est; quia ipsum per se ævum, et ipsum per se tempus, et quæ sunt, et quæ illa quæ sunt, metiuntur, omnia per ipsum, et ab ipso. San etus Maximus, in centuria prima, cap. 7, ait: Omne principium et medium, et finis non usqnequaque negant quin secundum habitudinem prædicentur, Deus autem in universum omni habitudine infinite in infinitum superior cum sit, consentaneum est ut neque principium, neque medium, neque finis sit; neque quidquam omnino habet eorum, in qui bus natura secundum habitudinem prædicatio ad aliquid cerni potest. Idem in eadem centuria, cap. 82 Omnis cognitio habet significationem multitu– dinis ut minimum duorum; media enim est habi tudo duorum extremorum, quæ inter se copulat in telligentem, et rem intellectam: neutrum enim potest usquequaque servare simplicitatem, quia com eo qui est, aliquam rem subjectam intelligens, si mul cogitatur habere potestatem intelligendi: et quod intelligitur subjectum quoddam est, vel in subjecto, cum quo simul cogitatur quod possit in telligi, aut cogitatur simul præsubjecta substantia, cujus est potestas; non enim est res aliqua omnino, quæ ipsa per se sit simplex substantia, aut cogni tio, ubi et unitas sit individua. Deus autem, sive substantiam dicamus, non hahet potestatem intel ligendi, quæ naturaliter cum eo intelligatur; ne habeatur compositus, sive dicamus cognitionem, non habet subjectam substantiam, quæ naturaliter recipiat cognitionem, sed id ipsum quod secundum substantiam est, cognitio est Deas, et totus Dens, et solum; et ipsa cognitio substantia, et totus sul)– stantia, et solum, et supra substantiam tolus, et supra cognitionem solus; quia unitas est indivi dua, expers partis, et simplex. Et adhuc idem Deus in utroque penitus simplex, substantia sine subjecto, et cognitio non habens ullum plane suh jectum. Sanctus Cyrillus, in Thesauris, libro III, cap. 4: Primum quidem, inquit, necesse est dicere compositum esse Deum ex diversis, eisque secum inter se valde pugnantibus, simili scilicet et dissi mili; quæ quidem inter se in uno subjecto misceri et cohærere non possunt, et si ex parte similis, ex parte alia non erit similis, non erit totus lumen, neque totus veritas, neque natura Deus. Præterea etiam ad ipsum qui genuit, manabit blasphemia gravis: erit enim compositus Pater ex substantia et conceptu mentis. Magnus Basilius, libro secuudo Twv avtipptxwv, Siquidem, inquit, tanquam sunt perfectissime, imo ipse est illa ipsa omnia ut causa efficiens, et exemplaris; et ipsa divina essen tia est propria ratio uniuscujusquè creaturæ, quæ Deum quomodocunque participat.

partem substantiæ acciperemus ingenitum, locum tundis evenit: neque rursus ab extremo ad extre haberet istius sermo, cum ait, compositum esse quod ex diversis constat: sin vero substantiam Dei lumen ipsum ponimus, vel vitam, vel bonum totum, quod quidem est totum vita, totum lumen, et totum bonum; habet autem vita ingenitum con sequens, quomodo non est incompositus, qui est secundum substantiam simplex? Non enim modi proprietatem ejus demonstrantes, rationem simpli citatis lædent. Gregorius Nyssenus, libro primo Contra Eunomium, cap. 41: Simplicitas enim, in quit, dogmatum veritatis tanquam fundamentum jacit, Deum, quid est, neque nomine, neque alia quapiam cogitatione et intelligentia comprehendi posse. Sanctus Epiphanius, in hæresi contra Pto lemaitas: Quæ potest ab ullo dici tanta illius au dacia, quam de Domino universi evomuit? Qui si mul ut intellexit, perfecit hoc, quod quidem voluit; hoc intelligens, quod vult; et tunc volens, cum intelligit, totus intelligentia, totus voluntas, totus mens, totus lumen. Ex quibus fit manifestum, quod in unitate Trinitatis neque reperitur principium, neque medium, noque finis; si quis vero aliquid horum quærat, multa reperientur, et non unitas; principium enim, et medium, et finis eorum plane sunt, quæ dividi possunt; unitas vero individua est; similiter quod habet principium, et medium, et fi nem, totum aliquid est ex his coagmentatum; quod autem sic est totum, ex partibus etiam est totum; partes autem multæ; igitur totum ex multis, uni- ticipantium in parte, sive particulariter; quæ per tas vero expers partium est, et non ex multis, aut ex partibus totum. Præterea, quod neque princi pium, neque Ânem habet, neque terminum in utro que habet; et idcirco infinita est unitas: Bifariam enim, inquit, cum infinitum contemplamur, scilicet secandum principium et finem, quod non est in his, et est supra bæc, infinitum appellatum est. Sed neque formam habet, vel figuram, vel speciem, vel colorem divina unitas; sic enim magnus Basilius, libro v Tv dyti: Si, inquit, Filius vere est imago Patris, omnis autem imago vel substan tiæ, vel formæ, vel ſiguræ, vel speciei, vel coloris imago est; Deus autem in nullo horum est, sed in sola substantia; Filius igitur cum sit imago sub stantiæ, sequitur ut sit homousios, id est, ejusdem substantiæ Patris; et relinquitur ut sit unitas ex pers formæ, et figuræ, et speciei, et coloris; expers igitur est formæ, quia idem est forma, et substan tia Dei. Hoc enim ab omnibus theologis concessum est. Igitur in sola substantia est Deus, non igitur in forma circa substantiam, hæc enim forma non est sola substantia, est etiam sine figura, quia de monstratum est non habere medium. Si autem non habet medium, neque rotundi, neque recti parti ceps est; quia ubi non est medium, nec extrema æqualiter a medio distabunt, quod quidem in ro mum æqualiter procedit linea, quod quidem in re ctis reperitur; si autem nec hoc, nec illud, caret igitur figura unitas divina. Est præterea expers speciel, quia species continentur in generibus unitas vero divina nec est in alio, nec in se: in alio quidem si esset, eveniret ei perinde ac si in medio esset comprehensa, quod in circuli centro contingit. Demonstratum vero est non habere eam partes, neque figuram. Non est igitur in alio, imo nec in se, alioqui idem etiam quod circulo, ei acci deret, si ipsa se complecteretur, et contineret non enim potest esse aliquid in se ipso, quin a se ipso contineatur. Etsi enim Deus ex se, et ipse ip sum continet, tamen fieri non potest, ut idem con tineat, et a se contineatur; si autem ab alio conti netur, hoc est quod dicebamus ad figuras pertinere, Caret etiam colore, quia est substantia quæ non est in subjecto. Quomodo recipiet colores que non potest cadere sub aspectum, qui colores discernit? Sicut ergo non est hæc omnia divina unitas, sic neque habet universitatem, vel universum: quod partes recipit, alioqui incidet utrumvis eoruni quæ diximus. Omnis enim oratio vel effertur universe in universis (a), aut in universis non universe, sed particulariter, et hoc est quod ait Dionysius: Quam obrem primum bonus Deus eorum` auctor esse di citur, deinde eorum universe, postea partium eo rum, tum participantium ea universe, deinde par inde sunt, ac si diceret: Genera et species simał, Deum habent auctorem: deinde partes illis subje ctæ, et quascunque universitates quis dicat, postea has tanquam absolutas et abstractas producit Dens, deinde tanquam aliquorum, et ipsorum aliquorum universitates, non est Deus universitas secundum has universitates, id est, ad similitudinem harum, sed ipsa sola universitas, quæ in nulla est univer sitate, universa ipsa et sola universitas est, omnes universitates ex se producens, et a nulla universi tate coercetur: nec enim ipse est in aliquo, nec aliquid in ipso; substantia enim est nihil habens quod sit in subjecto, et cognitio est nihil prorsus subjectum habens; idcirco ipse est omnia, et non est quidquam omnium, qui a nullọ eorum quæ sunt, continetur; nec est nomen ejus, quo per rem ali quam ex iis quæ sunt, nominetur; unde enim no minabatur, si nihil est ex iis quæ sunt? Præterea totum et solum in unitate, essentiam exsuperantem repræsentat, et non positionem quamlibet rerum; perinde enim est dicere, totus substantia, et solum est Deus, et in sola substantia est, atque dicere supra omnem substantiam esse, et non adnumera tur ulli substantiæ earum quas produxit, sed est sola ex aliis exempta, et prima, et cujus substantia est actus. (a) Universum universe omnis vita, universum non universe, sed in parte, sive particulariter, ut vita.

Quod unitas Trinitatis supra omnem substantiam est, el supra omnem unitatem, et Trinitatem nobis cognitam; et quod neque substantia ent, noc wuitas, neque Trinitas ab ullo cognita; neć infinita, azt in multis numerala. Spiritum cognoscimus; nec est Filius, neque Pa ter, nec aliud quidquam eorum quæ nobis, aut ulli eorum qui sunt, cognita sunt, nec aliquid eorum quæ non sunt, neque quæ sunt; neque quæ sunt eam cognoscunt, quatenus est, nec ipsa cognoscit quæ sunt, quatenus sunt nec est illi ratio, ne que nomen, neque cognitio, neque tenebra est, ne que lumen, nec error, neque veritas; nec est ejus in universum positio, nec ablatio. Imo cum eorum quæ post ipsam sunt, positiones et ablationes façi mus, ipsam neque ponimus, nec tollimus: quia supra omnem positionem est perfecta et singularis omnium causa, et supra omnem ablationem exsu peratio omnium simpliciter abstracta, et ultra om nia. Hæc adnotavit sanctus Maximus, inquiens Nota, quod neque divinitas substantia est Dei, sicuţ nec uņum aliquid eorum quæ dicta sunt, neque contrariorum eis: quare nibil ipsorum est, pon enim sunt hæc substantia, sed gloria circa eum Sic Sextus, ecclesiasticus philosophus, dixit, el Gregorius Theologus lib. 111 Theologiæ suæ, quod neque divinitas nec ingenitum, nºque paterni tas substantiam Dei significant. Observa præterea, quod neque Spiritus est, ut nos Spiritum cognosci mus, neque Filius est, neque Pater, ut nos Patrem et Filium cognoscimus; illud enim: Ut nos cogno scimus, in omni negatione superiorum accipe; de clarat autem, quod dicl solet, secundum nostram cognitionem. Neque te moveat hoc caput, ut pates Magnus Dionysius, cap. 13, De divinis nominibus Oportet, inquit, nos a multis ad unum virtute divi næ unitatis conversos, singulariter laudare totam et unam divinitatem, unum quod est omnium causa, ante omne unum, et multitudinem, et partem, et totum, finitionem et infinitionem, finem et infinita tem? quod omnia quæ sunt, et ipsum esse terminat, et omnium, et totorum omnium, et ante omnia, el supra omnia una causa, et quod supra ipsum unam, id quod est, determinat: siquidem quod est unum, in lis quæ sunt, numeratur; numerus enim particeps essentiæ est, quod autem est unum supra substantiam, et quod est unum, et omnem nume rum definit, ipsum est et unius, et numeri, et om nis roi principium, et causa, et numerus, atque ordo, Quamobrem et unitas, quæ landatur, et Tri nitas, quæ est Divinitas supra omnia, nou est nee unitas, neque Trinitas, ˝ant a nobis, aut ab alio quepiam eorum qui sunt, cognita, sed ut quod in ipen est supra quam in unum copulatum, et fecun ditatem vere laudemus, trinum et unum Deum no minamus illum, qui supra omne nomen est; nulla autem unitas, vel Trinitas, neque numerus, nec unitas, vel fecunditas, nec aliud quid eorum quæ sunt, aut quæ ab aliquo eorum qui sunt, cognita hunc divinum auctorem aliquid blaspheme dicere; explicat obscuritátem, quæ omnem rationem et mentem vincit: obscuritatem dico Divinitatis, quæ supra substantiam, supra rationem et mentem est. Rursus idem extremo cupite Mysticæ theolo giữ: Rursus putem ascendentes dicamus, quod nec anima est, neque mons; nec imaginationem, vel opinionem, vel rationem, vel intelligentiam babet, neque ratio est, nec intelligentia, neque dicitur, vel intelligitur, neque numerus est, neque ordo neque magnitudo est, neque parvitas, neque æqua titas, neque similitudo, neque dissimilitudo; neque stat, neque motetur, neque quieseit, neque habet m; nec est vis, neque lumen, neque vita est, ne que substantia est, neque sæculum, neque tempus, nec est ejus tactio sub intelligentiam cadens, ne que scientia, neque veritas est, neque regnum, neque sapientia, nee unum, nec unitas; neque di vinitas, neque bonitas, neque Spiritus est, ut nos * Matth. xi, 27. propositum enim est ei demonstrare Deum nihil eorum esse quæ sunt, sed esse supra omnia; ete nini si ipse omnia produxit, quomodo potest esse aliquid eorum quæ sunt? Dixit autem, quod nec ea quæ sunt, cognoscunt Deum causam omnium; at non cognoscere Deum, interitus plane est. Ve rum statim idem exposuit quod dixerat, cnm suh junxit: Quatenus ipse est, quod perinde est, ut si dicatur: Nihil ex fis quæ sunt, cognoscit Deum, quatenus est, id est substantiam ejus, quæ supra substantiam est, et quæ intelligi non potest, vel exsistentiam secundum quam exsistit. Dictum enim est, quod Nemo cognoscit Filium, nisi Pater; ne que Patrem quis novit, nisi Filius ". Ac rursus subjungit magnus Dionysius, et ait: Nemo cogno scit Filium, quatenus est, nec ipse Deus cognoscit ea quæ sunt, quatenus sunt, id est, non novit in tendere mentem secundum sensum ad ea quæ sen Scholia. Quatenus sunt id est, non cognoseft alia qua nus sunt in se ipsis, red im se ipso, id est, in sua ersrulia, in qua omnes species rerum sunt compre hensæ, et multo excellentius in eo, qam in se ip Bis sunt. Sed glorin circa eum. Non dixit gloria in es, quæ est increata, id est, ipsa essentia, sed circa eum sunt, que ab eo creata sunt, ex quibus a nobis glo riicatur et laudatur. Neque divinitas substantiam Dei significat, ne que substantia Dei est, scilicet ut nos divinitatem cognoscimus; cognoscimus enim divinitatem crea tam in iis qui per participationem dicuntur, sive au geli, sive homines sint hujusmodi autem divinitas creata, nec est, neque significat divinitatem Dei, quæ essentia, sive substantia ejus est; sed potius divi nitas, bonitas, sapientia, et cætera nos cogno scimus ista, gloria sunt circa Deum, quia ab his quæ ab eo creata sunt, glorificatur et celebratur.

hac Decade sunt, secundum expositionem materia- ris partibus adesse, et ob eam causam conținua et riam exposita sunt neque quidquam divinæ simpli citati deest. Convenienter autem huic inscriptioni de simplicitate divina tota Decas ad divinam sim plicitatem contexta est apte ad duas antegressas decades, per propositiones enuntiantes ad infinita tem Dei procedens: siquidem nulla Infinitas ex iis quæ dicuntur, cum infinitate Dei æquabitur, nec enim infinitas materiæ, et carere eam forma et specie, cum infinitate Dei conferendum est (mate ria enim finitur et terminatur specie, et forma spe ciei, et hæc, species scilicet, et earum formæ, sunt termini et fines materiæ), nec infinitas corporis, quia corpus în infinitum dividi potest, infinitatem Dei dirimit, quippe cum in corpus dimensio, et di visio primum cadat; neque secundum primas qua litates, quæ in infinito insunt, infinitas Del coin paranda est, quia in ipsis primum cernitur plus et minus; neque rursus infinitum secundum gene rationem, et generationis perpetuitas retundit infi nitatem Dei simpliciter, et incircumscripte circum méantis, et non ad instar circuli motionem haben tis, quæ solummodo est cum At; neque quidquam quod in cœlo, et in mota ejus rotundo accidit (ha bet enim hic motus infinitatem propter infinitam potentiam Dei moventis), immobilem infinitatem Dei excludit: neque infinitas universi temporis, ¡quia actus ejus, quo metitur periodos eorum quæ in tempore sunt, nunquam deficit, et numero est infinitus, infinitatem Dei coercet, quæ est supra dinem numerum, et omnem periodum: item im mutabilem esse mentem et animam (scilicet a liber tate arbitrii), et totam simul in omnibus sui corpo Dan. vi, 10. infinita facultate motus corporis gubernare, non progredietur ad infinitatem Dei, qui has facultates animæ insevit, nec innumerabilitas angeloruın (millia enim millium, et decies centena millium astant throno magnificentiæ ejus ), neque peren nitas sino dimensione, ac perinde infinitas vitæ eo rum et immortalitatis, infinitatem Dei, quæ omnem numerum et omnem cogitationen vitæ continuæ superat, pertransibit: nec ipsum ævum, et infini Indo ejus omnibus nota et vulgata, quæ omnem infinitatem intellectilium continet, æque porrigetur at infinitas Dei, qui illud produxit; creatum enim a Creatore infinitis mensuris superari notum est. Si igitur infinitas Dei supraquam infinita nulli ex istis infinitatibus simili cernitur, solus igitur est infinitus, fons infiultatis effector, qui est unum so Ium secundum substantiam bonum et infinitum, qui omnem influitatem ex nihilo fecit. Etsi enim ille post Deum infinitates dicuntur, non tamen sunt secundum substantiam infinitates, sed secun dum mensuram tantum, et participationem, et in finitam multitudinem, et secundum vitam dimen sione carentem, et secundum totam sui præsentiam in totis, et id.qui quidem causa sola effectrice, et non alio modo habent. Consentanee igitur dictum est Deum esse ultra omnem infinitatem; solus enim Dens est essentia infinitus, et sola essentia, sive substantia Dei est simplex, et uniformis (a), et ex pers qualitatis, et quieta, et seditione carens, ind uita, omnipotens, et effectrix omnium; cui gloria in sæcula sæculorum. Amen. (a) Quia est immutabilis secundum esse et secundum affectiones et operationes, quomodo non sunt. angeli, licet habeant. Major numerus Decadem, minor caput denotat. Abucara sive Carrarum episcopus. Vide infra, synodus contra Manichæos. Anastasii Sinaitæ oratio de transfiguratione, VI, 4, 5, 7. Anastasius Antiochenus libro, quod Deus est incircumscriptus, X, 4. In primo libro de nostris dogma tibus veritatis, VII, 9; IX, 4; contra Monophysitas, VIII, 10. Confutans opinionem Manichæorum Dio nysium Alex. citat. id. Andreas Cretensis in maguð canone, VI, 6. Athanasius, 1, 8 (Quæst. ad Antiochum, VIII, 8); II, 8; IX, 1, 2. Contra Arianos, VII, 1; IX, 7; libro primo, X, 4; secundo, VI, 8; VII, 5; IX, 6; tertio, III, 6,7%; VII, 4; quarto, IX, 8, 9: quinto, IX, 6, 8. Disp. Nicæna contra Arianos, III, 6. Aby xxx in Annuntiationem B. Virginis, X, 8. Oratione, cujus initium: Omnibus vobis, qui in unum convenistis; quo Patres Nicæni recte usi sunt voce homousii, X, 1. Apologetico pro synodo Nicaena, IV, 8; X, 1. De adventu Dei in carne, IX, 7. De Incarnatione Verbi, V, 9; IX, 3. Epist. ad Serapionem, VII, 3, 4, 9; VIII, 2; IX, 5, 6, 9. Dialogo Orthodoxi et Anomæi, IX, 4, 7; X, 4, 7; in Expositione fidei in prima synodo (symbolum intelligit). IX, 3. Disp. contra Arian. IX, 6. Contra eos, qui serviunt verbis et non nominibus sacrarum littera rum, IX, 6.

Bartholomæus, apostolus, VI, 10, ex Dionysii c. 4, De mystica theol. Basilius, II, 3; II, 4; IV, 8; V, 10; VI, 6; IX, 2; 1, X, 2. De Spiritu sancto, VII, 5. Capitibus de Spiritu sancto, IX, 7. Contra Eunomium, secundo, III, 5; IX, 5; X, 5; tertio, VII, 5; quarto, III, 5; IV, 4, 5, 6; IX, 5; quarto wy, X, 9, capite 31; X, 5; quinto, avi, X, 4. In Hexae meron, VI, 1; VII, 8. Sermone de fide, IX, 4. In Psalmum xliv, VI, 4. Orat. de principio Proverbiorum, III. 4. In moralibus, III, 7. Epist. ad Eustathium, IV, 7. Ad Gregorium fratrem, VII, 4, 5. Psalmo xxvii in homilia moralium, VII, 8. In Psal. xx11, VII, 5; libro quinto ad Amphilochium, VII, 9. In illud Allende tibi, VIII, 8. Epistola ad Terentium comitem, IX, 4. Ad Cæsarienses, IX, 7. Chrysostomus, I, 3; III, 4; VI, 6, 9; VII, 1. Homilia 64, in Matthæum, III, 4. Homilia 56, VI, 4. In illud, In ipso vita erat, IX, 7. Homil. 15, in Joannem, VIII, 8. Homil. 42, VI, 5, 6. In Epist. ad Co rinth. hom. 29, VII, 5. Ad Ephesios hom. 13, VII, 5. Homilia de Eutropio, 1, 6. Ad Theodorum lapsum VI, 4, 5; VIII, 8. Homilla de cruce, cujus initium, Quid dicam, X, 8. Explanans illud: Vidimus gloriam, VI, 6. Orat. de incomprehenso, VIII, 8. De transfiguratione, VI, 6. Oratione contra hæreticos et in peti tionem filiorum Zebedæi, VI, 8. In illud: Ex plenitudine ejus omnes accepimus, VII, 4. Oratione in lau dem S. Joannis theologi, VIII, 6. Clemens philosophus, V, 4. Divinus Cosmas, VI, 4. Canone festi transfigurationis, VI, 6, 7. In iis quæ in mediam Pentecosten canuntur, VI, 6. Cyrillus Alex. III, 3; VIII, 10. In thesauris, IV, 9; VII, 2, 3; IX, 6. Libro primo, IX, 8; libro 111, capite quarto, X, 9; libro xiv, IX, 6, 8, 10; libro xv, IX, 6; libro xix, IX, 8; libro xxx1, X, 2; libro xxx11, X, 7, capite 33, IX, 5, 7; libro xxxiv, X, 7. Disserens de Spiritu sanctò, VII, 2, 3, 5; IX, 6, 7. Explanatione in Lucam, VI, 4. Libro primo ad Hermiam, IX, 7. Libro quinto Dialogor. ad Hermiam, IX, 7. Libro septimo eorum quos more dialogi scripsit, VI. 7. Libro septimo Dialogorum ad Hermiam, Cyrillus Hierosol. in Catechesibus, VII, 1, decima Catechesi, VI, 4. Divinus Diadochus et silentii magister, VIII, 8. (Libro de perfectione spirituali citatur a Turriano scho liis ad X, 2. Episcopus Photices in Epiro, quem S. Maximus citare et sequi solet, libro aureo quæstionum de anima separata et angelis, quem inscripsit Apocalypsin, id. ). Dionysius Areopagita passim per totum opus. Theologus, VIII, 10. Dionysius Alex. scholiis ad Dionysium Areopagitam, I, 1; II, 2. B. Ephræm oratione in transfigurationem, VI, 4. S. Epiphanii Panaria, III, 4; V, 2. contra bæresin Marcosiorum, VIII, 10. Hæresi contra Ptolemaitas, Eunomius in iis quæ contra Basilium magnum scribit, X, 4. Eusebius Cæsariensis, III, 4. Euthymii dogmatica panoplia, III, 2. Sanctus ac divinus Germanus in Expositione fidei, VIII, 10. Gregorius, theologus, 1, 3; IV, 8; VI, 7, 9. Libro primo de Filio, VIII, 4; IX, 5; X, 2, 3. Libro se cundo, VI, 6. Orat. de Spiritu sancto, III, 4; VII, 5. Secundo de theologia libro, 1, 6; II, 4, 5, 7, 8, 9; I, 4; VI, 6, 9; VIII, 8; IX, 3. Libro tertio Theologiæ suæ, X, 10. Disputans contra Eunomium, III, 1. De divinitate ad Evagrium monachum, IV, 8; VII, 4. Oratione cum factus est presbyter, V, 9. De ba ptismo, VI, 3, 10; IX, 3. Ad Heronem, VI, 5. In sermone Epiphaniæ, IV, 1. Libro de statu episcopo rum, III, 6. De constituendis episcopis, IX, 2, 5. In Natalem Domini, VI, 7; VIII. Oratione de bono ordine disserendi, VI, 5, 6. Secunda de pace, VII, 9. Tertia IX, 3. In Pentecosten, VII, 9. In laudem Gregorii Nysseni, IX, 7. Gregorius Nyssenus, II, 5; IV, 8, 9; VII, 8, 10; IX, 1, 2, 4, 5. Orat. ad Pulcheriam, 1X, 6. Contra Eunomium, IV, 5; V, 9; VIII, 6. Libro qui incipit Prima quidem, I, 6. Libro primo, V, 9; VII, 8; IX, 3, 6; X, 4, 5; capite XLI, X, 9; libro secundo, III, 5; V, 9. Contra Eunomium nono, IX, 4; decimo tertio, IV, 6; X, 4. Libro de Abrahamo, IX, 3. De vita Mosis, II, 8; VIII, 8. Explanatione Can tici canticor. IV, 3; VII, 4; IX, 7. X, 7. In illud, Adveniat reynum tuum, IX, 7, 9. Epist. ad Theophilum Alex. contra Apollinarium, VI, 6. Libro primo in Ecclesiasten, VI, 7. Explanatione beatitudinum, VIII, 8. Libro inscripto, Quæ sit Christiani professio, IX, 2. In Catechetico, IX, 5; X, 8. S. Hierothei divina principia, VII, 2 (ex Dionysio Areopag. ); hymni amatorii, VIII, 1. Joannes Damascenus, III, 3; V, 9; VI, 6; VII, 1; VIII, 10; IX, 1; X, 1, 2, 3. Theologus, III, 7; IV, 8; VIII, 2. Divinissimus, VI, 4. In transfigurationem, VI, 4. Capite de Trinitate, IX, 9. Libri i de orthodoxa fide, caput 12, V, 9; caput 62, lii, 4; caput 63, IX, 4. Canone in transfigurationem, VI, 7. Sermone inscripto De proprietatibus Christi, X, 4. S. Justinus, philosophus et martyr, VIII, 10. Oratione de recta confessione, VIII, 1, 8. In iis quæ Photius patriarcha ex eo recitat, IX, 4. Sanctus Justus, V, 8. Ex Dionysio c. 11, De divinis nominibus.

(Leontius Byz. contra Aphthartodocetas, citatur in scholiis Turriani ad VIII, 9, auctor eruditiss. líb. Contra Nestorium et Eutychen, ad 18, 9. ) (Mannel Calecas, libro De Trinitate citatur in Turriani scholiis, ad X, 10.) S. Maximus ad Dionys. Areopagitam, 1, 1; III, 8, 9, etc. Explanatioue subtili precationis, Pater noster, IX, 3. fa theologicis, II, 3, 4, 6, 7, 9; VL, 9. Centuria 1, capite septimo, X, 9. Capite 38 et 39 centuria quintæ, VII, 5. Disp. contra Pyrrham, III, 3; V, 9; X, 4. In sententiis Gregorii theologi, III, 2; VIII, 1. Speculatione magis dilatata de transfiguratione, VI, 5. Basilius adnotatis a 8. Maximo de energia contra Monothelitas, III, 4. Libro, quod in Christo est rerum, id est substantiarum, diffe rentia, X, 8. Capite 9 centuriæ quartæ de charitate, VII, 9. Au centuriis theologicis, centur. i, pite tertio, X, 8; quarto, X, 7; septimo, VII, 10; cap. 42, ibid.; centuria prima, cap. 2, VIII, 1; cap. 35, VIII, 4; cap. 6 tertiae centuriæ, VIII, 2. Octava Centuria, cap. 88, VIII, 4; cap. 87, VMI, 5. Centur. de charitate, cap. 21, VIU, 5; cap. 27, VIII, 7; cap. 29, VILL, 9. Centuria yi, cap. 84, VIII, 6. Centuria 1v, cap. 4 et 4, IX, 10; cap. 8, X, 1; adnotatione extrinsecus posita ad caput 2 Centuriæ primæ, X, 4. Phædo philosophus, infra in synodo.. Photius patriarcha quæstionibus ad Amphilochlum quæst. 75, VH, 1. Easdem citat Turrlangs in scholiis ad VIII, 4. Sadducæi, X, 1. Sextus ecclesiastions philosophus, X, 10. Sophronius, Hierosolymitanus, IX, 2. Synodus 1 œcumenica ex responsione Patrum ad philosophum, quam Eusebius litteris mandavit, MI, 4. Disputatio contra Phædonem philosophum, quæ est in prima synodo, IX, 2. Synodus habita contra Manichæos ab Abucara sive episcopo Carrarum (S. Archelao) ex Panariis (S. Epiphanii), III, 4;- V, 2. Synodus a Theodoro Abucara contra Manichæos habita, quæ fertur in jis quæ contra omnes hære ses scripta sunt, III, 5. Suspicor, Theodori nomen adjectum esse ab aliena manu, et eundem Archelaum alque Epiphanii Panaría intelligi. Editio sanctæ et œcumenicæ tertiæ synodi, IX, 2. Confessio sanctæ et œcumenicæ sextæ synodi IX, 2. Teuthes antiquissimus, qui nomina rebus imposuit, 1V, 6. Theodorus Abucara, supra in synodo contra Manichæos. Theodorus Graptus, III, 7. Oratione contra Eusebium, VI, 4. Adversus Iconomachos, VI, 5; X, 4. Tractans dictum Basilii, X. 4. Dictum est a theologis in quinta et quarta decade initiariae expositionis divinorum nominum, Divinus Theophanes, X. 3. In canticis quis, VII, 2. Valentinus hæreticus, IX, 7.