DEMETRIUS CYDONIUS. ΝΟΤΙΤΙΑ. τερεῖν ὀφείλουσι καὶ τῶν διορισθέντων παρὰ τῆς ὁ Chrysostomo scripta sunt, tam decretis Chalcedo ἐν Χαλκηδόνι συνόδου, καὶ τῆς ἐν Γάγγρας, ἐροῦσι πάντως οἱ τὰ τοιαῦτα διευθετεῖν ἐξουσίαν ἔχοντες. nensi, quam Gaugrensi concilio, dicendum illis omnino relinquimus, qui talia recte disponendi potestatem habent. Et hæc quidem patriarchæ Balsamonis verba sunt. Ostendit autem per ea. quæ dicit, primum quidem ab illo tempore, vel potius etiam ante suan statem esse in usu desiisse prædictum illum tomum, sub Porphyrogeuneta et Alexio patriarcha factum. Dicit enim: Desiit esse in usu. Eo vero ceu fulero vel fundamento quodam subruto, etiam alii duo toni postea facti, tum domini Manuelis Comneni, tum Palmologi tempore, necessario cum eis corruunt. Deinde preter hoc etiam illud innuit; quod vide licet ne illarum quidem synodorum anathematismi valeant, licet magnis et necessariis quibusdam in negotiis promulgati sint, siquidem communi Patri Chrysostomo et aliis sanctis doctoribus obsequendum sit, qui eadem cum illo sentiunt ac docent, maximæque Christi clementia potius patrocinantur. Sed enim de his quidam hæc, alii fortasse diversa prolaturi sunt, conciliis illis semet adjungentes. Ego vero ea missa faciens (non enim in praesentia altercari volo), saltem hoc aio, clare ac dubio procul hactenus esse demonstratum, et copiose quidem, quod primus ille tomus, tanquam non consentiens cum Ecclesize scopo, maximeque cum illo commun doctore Chrysostomo, inquam, et cessaverit et in usu esse desierit, secundum sapientem illum BalsamoΚαὶ ταῦτα μὲν ὁ πατριάρχης Βαλσαμών. Δείκνυσι γοῦν ἐκ τῶν εἰρημένων, προηγουμένως μὲν ἐξ ἐκείνου, μᾶλλον δὲ καὶ πρὸ τῶν ἑαυτοῦ ἡμερῶν ἄπραστον τον προβληθέντα ἐπὶ τοῦ Πορφυρογεννήτου, καὶ τοῦ πατριάρχου κυροῦ ᾿Αλεξίου τόμου πρόκτησε γάρ, φησίν. Εκείνου δὲ, καθάπερ τινὸς ἐρεῖ. σματος, ἢ θεμελίου, ὑποσπασθέντος, καὶ οἱ μετ' ἐκεῖνον γεγονότες δύο, ὅ τε ἐπὶ τοῦ Κομνηνού, φημί, κυροῦ Μανουήλ, καὶ ὁ ἐπὶ τοῦ Παλαιολόγου, συγκα. ταπίπτουσιν ἐξ ἀνάγκης. Επειτα σὺν τούτῳ δείκνυσιν, ὅτι οὐδὲ οἱ ἀναθεματισμοί τῶν συνέδων ἐκεί νων ἔχουσι τὸ ἀσφαλὲς, εἰ καὶ ἐπὶ μεγάλοις καὶ ἀναγκαίοις τισὶν ἐγένοντο πράγμασιν, εἴπερ τῷ καινῷ Πατρὶ Χρυσοστόμῳ, καὶ τοῖς ἄλλοις ἁγίοις διδασκάλοις πείθεσθαι δεῖ, τὰ αὐτὰ καὶ φρονοῦσιν ἐκείνῳ καὶ διδάσκουσι, καὶ τῇ τοῦ Χριστοῦ μεγίστη φιλανθρωπία μᾶλλον συνηγοροῦσιν. Ἀλλὰ περὶ μὲν τῶν τοιούτων, οἱ μὲν ταῦτα, οἱ δ' ἀλλοῖα τυχὸν ἐροῦσι, ταῖς συνόδοις ἐκείναις συνιστάμενοι. Εγώ δ' ἐκεί νων ἀφέμενος (οὐδὲ γὰρ ἐρίζειν ἐπὶ τοῦ παρόντος βούλομαι), ἐκεῖνό φημι, ὅτι τέως λαμπρῶς καὶ ἀναμφιβόλως ἀπεδείχθη ἐκ περιουσίας, ὅτι ὁ πρῶτος ἐκεῖνος τόμος, ὡς μὴ συνάδων τῷ σκοπῷ τῆς Exκλησίας, καὶ μάλιστα τῷ κοινῷ διδασκάλῳ, τῷ Χρυσοστόμῳ, φημί, ἀργὸς καὶ ἄπρακτος μεμένηκε, κατά τὸν σοφὸν Βαλσαμών· ὅπερ καὶ ἡμῖν ὁ σκοπός ἦν nem: quod nobis etiam propositum erat ostendere. δεῖξαι· ἐκείνου δ' ἀπρακτοῦντας, καὶ οἱ μετ' ἐκεῖνον ἐξ ἀνάγκης ὡσαύτως τὸ ἀνενέργητον καὶ ἄπρακτον ἔχουσι, καθὰ δὴ καὶ φθάσαντες είπομεν. Illius autem usu exspirante, cæteri quoque deinceps facti necessario robur suum consimili modo emittent et exspirabunt, uti jam antea diximus. ANNO DOMINI MCCCLXXXIV. DEMETRIUS CYDONIUS NOTITIA (FABRIC. Bibliotheca Græca ed. Harles, tom. XI, p. 398.J Demetrius & Κυδώνη, ut in codicibus mss. Caesareis, regis Christianissini et Coisliniano et apad Cantacuzenum IV, 16, Δημήτριος ὁ Κυδώνη, et 1V, 59, παρόντος τοῦ Κυδώνη, videtur ila cognomine potius appellatus, quam Cydonius: a Cydonia Crete, in qua commoratus sit, ut visum Lambecio lib. v. p. 185 [p. 387 sqq. Koll, ubi multus is est de hoc Demetrio]. Ob similem causam ab aliis dictus Thessalonicensis (a) vel Byzantinus: corrupte Verderio Sudon, et Jo. Jacobo Frisio atque Possevino Sidonius (α) Ο ἀπὸ Θεσσαλονίκης, in codice mss. episto lar. Caesarea apud Lambecium. lib. v. p. 184. [Ρ. 385 sqq. ed. Kollar. Sic et Volaterranus lib. xv, Commentar. Urbanor.: Demetrius Cydonius Thessalonicensis, vir doctus aque ac sanctus, Green Lati maque facundia pradites. Sed Allatio, p. 856, De consensu utriusque Ecclesie, est Byzantinus. (b) (De lib. Demetrii Cyd. De processione Spiritus sancti, vide Lambecium, lib. 1, p. 145. [ P. 204. Koll. it. p. 273 de Augustini Enchiridio, quod De neur. Gr. vertit. HARL

DEMETRIUS CYDONIUS. Joannem Cantacuzenum, cui, Imperium gerenti, charus ac familiaris fuerat, ann. 1355, una cum Nicolao Cabasila comitatus est, cum ille purpuram monastico habitu permutaret. Postea Mediolanum ve nit, Volaterrano teste, ubi litteris Latinis pariter et theologiae operam dedit. Postremo revertens in Creta substitit, ubi, erogatis in pauperes bonis, in quodam ibi cenobio persancte, citra tamen professionem vixit, Superfuit adhuc ann. 1384, cum Manuel Pa'rologus habenas capessivit imperii, et ad illum imperatorem litteras dedit. Nicephonem, bieromonachum, eumdem esse cum hoc Demetrio, notavit Caveus parte secunda Histor. litteraria scriptorum eccles. ad ann. 1557. (FABR.) In Cavei Hist. litt. SS. eccl. tom. 11, p. 56, in Appendice, ed. Basil. ad ann. 1357, Henr. Wharton paucis recensuit vitam et quedam scripta Dem. Cydon.; et ibid. p. 59, Robert Gerius Whartoni narrationem partim correxit, partim supplevit. Atqui Gerius scripsit, Demetrium Cydon. etiam diel Niphonem Hieromonachum. Preterea de nostro, diligenti Græcorum veterum, in primis Platonis imitatore egerunt Du Pin in Hist. eccles. vol. Xil, p. 91. Casim. Oudin. in Comment. de SS. eccles, ad ann. 1350, tom. III, col. 996-1005.- Jo. Fabric., in Hist. bibl. Fabric. part. 1, p. 227, Saxius, in Onom. litter., part. 1, p. 375, et in Analect. p. 570. Citat præterea Laur. Mehum in Vita Ambrosis Camaldulensis, p. cCCLVI, seq. Add. quae scripsi in Introd. in Hist. L. G. II, part. 1, p. 536 seq. (HARL.) Ex cjus scriptis exstant: 1) Epistola, ex quibus una ad Nicephorum Gregoram, et altera ad Philotheum, patriarcham (qui ab ann. 1362, ad 1376 fuit) CPolitanam edita est Græce et Latine a Joanne Boivino ante tomum primum Bistoria Nicephori Gregora. Paris. 1702 fol. Duas ad Philotheum mss. in codice regio 1354, memorat Labbeus, p. 99, bibl. novæ mss. Alias 30 servat biblioth. Coisliniana p. 428 seq., decem ad Manuelem imperatorem, tres ad Cabasilam, tres ad Georgium philosophum, duás ad Caloferum, singulasque ad despotam, protosebastum, magnum domesticum, OEneotem, et seribas imperatoris, præterea singulas ad Isidorum Glabam episc. Thessalonicensem, Alexium Casandrenum, Prochorum fratrem, Phacrasami magnum primicerium, Astram et Asanam, unam denique sine inscriptione. Est etiam in bibl. regis Galliae, teste Labbeo, p. 296 Bibl. novæ mss., epistola pro Caucadeno Theodoro, ad quemdam, qui plurimum poterat apud imperatorem, Alias tredecim ms, servat bibliotheca Cæsarea [in cod. 261, n. 4] dignas supplemento corporis Historia Bys. inseri judice Lambecio V, p. 184 [p. 585, not. 3, ed. Kollar. cujus not. conf.], ex quibus novem sunt date ad Manuelem Palæologum imp. (qui fuit ab ann. 1384 ad 1419) cæteræ singulæ ad Chium medicum, ad magnum chartophytacenr, Joannem Tarchaniotam et despotam Theudorum. Illæ novem ad Manuelem imp. habentur etiam in codice Barocciano 90. [Una ep. ad Cabal. est quoque in cod. Cies. 267, 32. V. Lamb. V, p. 441.] Nescio, nosterne Cydo sive Cydones intelligatur, ubi inter mss. Isaaci Vossli memorari videas Gabrilopuli ad Cydonem et Cydonis ad Gabrilopulum epistolam, cuni canonibus ad captandas umbras æquales et inæquales: in catalogo bibl. Leidensis, p. 597, n. 45. (FABRIC.) In Nicephori Gregora historia Byzant. excerpta ex scriptis Demetrii Cydonii et in elogiis, ab editore præmissis, Dem. Cyd. Epistolæ ad Philotheum. V. supra, vol. VII, p. 655.-Bine épp. nunc primum edite, altera Nili Cabasile, altera Demetrii Cydonii, progr. auctore Chr. Frid. Matthæi. Dresde 1789, 4.- Item vir doct. ex cod. Mosq. typogr. synod. xii, edidit octo epistolas Dem. Cydone ad Manuel. Palæologum, imper. in libr. inseripto: Isocratis, Demetrii Cydone et Michaelis Glyca aliquot epistola. - Ex codd. edidit, et animadverss. adjecit C. F. Matthæi Mosque, 1776, mai. 8. In animadverss. p. 172, ipsi videntur Demetrii Cyd. epistole ille multis multorum praferendæ, cam propter elegantiam et puritatem sermonis Græci, tum quis multum est in eis so μετὰ τῆς χάριτος καὶ τοῦ ἠθικοῦ ἀνθηρόν τε καὶ ἀφελές.» llem V. C. mentionem facit illius cod. et codd. 323, n. 14, atque 524, in quibus exstat una Demetrii epistola in Notit. codd. Gr, Mosquens. p. 310, n. 7, et p. 212. - In cod. Coislin. 315, sunt 36 epistole, a Fabricio partim memoratæ, et alia Demetril Cydonii Opp. V. Montfauc., Bibl. Coist. p. 428 sq.; et p. 455, quatuor epistole anonymi ad Cydon. in cod. 341.- Paris. in bibl. publ. cod. 1215, n. 30, 36, 37 et 39, variæ epp. In cod. 1310, n. 4 et 5, duæ ad Philotheum epp. In cod. 2671, n. 11, epistola ad Theodoritum, monachum, et n. 12, alia ad quemdam, non nominatum. - Venetiis in bibl. Marc. cod. 309 epistola ad Josephum Bryennium: inc. Τῶν μὲν σῶν. Sequitur epigramma in sepulcrum Demetrii Cydonii: inc. Κόσμος, δς ἦν φύσεως, p. Cal. codd. Gr. Marc. p. 273. Taurini in bibl. reg. cod. 1794, epistolæ septemdecim: tres ad Jo asaph, tres ad Manuel. imper., una ad Cabasilam, una ad magnum chartophylacem, una ad Nilum patriarcham, una ad medicum, una ad Purophilum, sex, nominibus non additis. V. Cat. codd. Gr. Taur. p. 266 sq.- Roma, in bibl. Vatie. Dem. Cydon. ad Nicephorum Gregoram. V. Montfauc. Bibl. bibl. mss. p. 146. A. Florentiæ, in bibl. Laurent. cod. 12, n. 24, plut. 57, quatuor ejusdem epp. uti suspicatur Bandin. in Cat. codd. Gr. Laurent. 11, p. 350.- Ib. in cod. 24. n. 9, plut. 59, epistolæ XXII. quas recenset Bandin. 1. c. p. 542 sq. -Ib. in cod. 13, n. 25 et 27, duæ ep. Nic. Cabasilæ ad Cydonem, et n. 26 hujus epistola ad Cabasilam. V. Bandin. 1. c. p. 107, et, hoc adnotante, eædem in cod. Vindobon. 262 n. 31 ct 32 sec. Nesselii Cat. bibl. Cæs. Vindob. part. 1, p. 368 et 569. (IARL.) 2. Monodia, sive comploratio in sol; i Osaving media, de civibus, qui dissidio, seditione sc

NOTITIA. tumulta Intestino Thessalonica A. C. 1543. sub imperio Joannis Cantacuzeni perierunt. Graece et Latine exstat inter seriptores post Theophanem in corpore historia Byzantine, p. 385-392 [p. 317, see. cat, bibl. Leid. p. 221, n. 56], edente Francisco Combefisio, Paris. 1685 fol. (FABR.) Conf. supra, vol. VII. p. 683, n. 8, ibique not. h. Monodia in cod. Paris. 1213, n. 38, bibl. publ. Eadem in cod. Coislin. 315, fol. 770. V. Mantfauc. Bibl. Coisl. p. 429. (HARL.) 3. Eupбovlɛutixis Oratio ad Græcos deliberativa de periculo, quod a Turcorum potentia et odio illis tunc imminebat, et de modis hoc avertendi illique occurrendi per concordiam cum Latinis, eorumque subsidium, nec non per fortem constantiam et cautam virtutem. Scripta hæc oratio, profecto Romam imperatore, est Joanne Palæologo, non Manuelis F. ut visum Combefisio, p. 1281, quem sequantur. BiKotheca Patrum Lugd. editores, t. XXVI, p. 551 D, sed filio Andronici Palæologi. Joann. Cantabazeni genero, cujus professionem fidei, ann, Chr. 1569 Rome editam, ad Urbanum V exhibet Allatius libro it, De consensu utriusque Ecclesie, c. 17, p. 843 sq. Græce et Latine. Demetrii vero illam, quam dixi, orationem utraque lingua edidit Combeflsius tom. II Auctarii novi, p. 1221-1281. Incipit: Пporov pěv, & ǎvopsç. Latine ex Combelisii versione exstat tom. XXV Bibl. Patrum Lugd. p. 515. (FABR.) In cod. Coislin. 315, fol. 650, orat. a Fabricio citata, el fol. 679, pбouheutix's B'. Inc. "Eost pèv, & ǎvopeç Papaio, ph epi totoutoy. V. Montfauc. 1. c. p. 428. - Florent. in cod. bibl. Laurent. cod. 34, n. 3. Inc. Ilputov utv. V. BAND:N. Cat. cod. Gr. Laur. X, p. 542. Paris. in bibl. cod. 1215, n. 32 et 33, hæc ac sequens orat. (HARL.) 4. De Callipoli, claustro Chersonesi et Thraciæ (quam, ann. 1357, jam a Turcis captam (c) non diu post virtute aliorum Greci receperant), non tradenda Murati, eam pro pace petenti. Incipit: "Edet pèv, &vops;, Græce et Latine in tom. II Anctarii novi Combefisiani, p. 1284-1318. Et Latine tom. XXVI Bibl. Patrum, p. 323. (FABR.) Ms. in codd. Coislin, Paris. et Laurent., ad n. 5 citatis. (HARL.) 5. Ispl to xatappavelv rbv Dávatov (d). De morte contemnenda oratio, quam Latine vertit Raphael Seileras Augustanus, et ex Jo. Jac. Fuggeri bibliotheca cum Hermia irrisione primum edidit Græce et Latine Basil 1553, 8. Incipit Tov th: buys and tou opatos xpiapóv. Hieronymus Wolflus, qui ann. 1577 notas addidit, testatur in cod. bibl. Fuggerianæ exstitisse libellum ejusdem argumenti auctore Nemesio, Νεμεσίου λόγος, ὡς ἀλογός ἐστιν ὁ θανάτου φόβος, e quo magna pars hujus orationis sit transcripta usque ad verba p. 485, tosaura huiv sipsow. Continet autem præter hoc, quod promittit titaJus, insignia argumenta pro confirmanda animorum immortalitate, et egregias adhortationes ad vitam ita instituendam, ut ne, bestiarum more si vixerimus, non communem cum bestiis interitum in morte, sed graviora post mortem supplicia horrere cogamur. Utor editione, quae lucem vidit Basilea 1577, 8, in fasciculo scriptorum (e), cui titulus est: Doctrina recte vivendi ac moriendi, et qui prelo iterum subjectus fuit ibidem 1586, 8, Cum Ænea Gazæo olim editam elegantem et philosophice Christianam diatriben vocat Barthius, p. 3000 Adversar. Respicit autein editionem Tigurinam ann. 1559, fol., ubi inter theologorum Græcorum veterum orthodoxorum scripta. Conrado Gesnero curante edita, occurrit post Canonés apostolorum, Ignatii Epistolas, Athenagore Apologiam et librum De resurrectione atque Theophrastum Enea Gazai Græce et Latine cum Seileri versione, subjunctam habens Hermie irrisionem et Agapeti pareneticum. (FABR.) Novissima, eaque emendatior et docta novaque recensio est curata a Kuinalio, quæ inscripta est: Demetrii Cydonii opuscul. De contemnenda morte, Græce et Lat. recensuit, emendavit, explicavit Christ. Theoph. Kuincel, S. S. Theol. cultor. Lipsie 1786, 8. Ms. in cod. Monac. Bavar., 58 fin. qui cod. olim in bibl. Jo. Jac. Fuggeri adservabatur. V. Hardt. in Aretini Beyträgen, a. 1804, part. 1. p. 38. In bib. August. Vindelic. V. Reiser. Indic. Mss. illius bibl. p. 82, n. 15. - Paris. in bibl. publ. cod. 1213, nr. 26. In cod. Coislin. 315. V. Montfauc. Bib. Coisl. p. 428, Add. ad not. (IARL.) 6. Homilia in S. Laurentium. Incipit Ol appovas tv pastov. Ms. in codice Barocciano 90. [V. supra vol. X, p. 267.1 7. Homilia alia, cujus initium: Tole ones to paydo Osov xat Ewtipos uuv. Ms. in eodem codice Barocciano 90. [V. supra, vol. X, p. 281.1 8. Solutio argumentorum quorundam circa incarnationem Christi. Ms. in eodem codice. Incipit: Tȧ & ἀνωτέρω πρὸς τοῦτο. 9. In Pentecosten de Spiritu sancto. Incipit: Οἱ μετὰ τοὺς γενναίους αγωνιστάς εἰσιόντες. Μeminit (c) Vile Jo. Leunclavii Pandectas turcicas, ad illum annum. (d) In codice Cæsareo inscribitur Anantpiou τοῦ Κυδώνης λόγος, ὅπως ἄλογον τὸ τοῦ θανάτου 860 xv, Lambec. V, p. 210. (FABR.) Sive p. 436. ed. Kollar.. 16. cod. 267. Flor. ia cod. Medie. Laur 24 n. 4, inser. "O dioyov to tou Bavátou dio;. V. BANDIN. Cast codd. Grec. Laurent. 2, p. 512 (HARL.) (e) Scripta cætera sant: Pars Theaeteti PlatoRis cum Adolf Occonis versione Latina. 2) Libellus Aristoter Tributus De virtutibus, cum versione Justi Velsii. 3) Georgii Gemisti Plethonis liber De virtutibus quatuor, cum versione Adolli Occonis et Commentario Anonymi, quem Hieron. Wolflum esse constat, nee non virtutum exactiore divisione per Simionem Grynæum. 4) Ex Nemesii libro Be natura hominis capita De voluptate et agritudine, cum versione Nicasii Ellebodii. 5) Platouis Axiochus cum ejusdem Hieron. Woltii versione et notis, qui non dubitavit, post quinque alios inter pretes hu..e libellum de integro transferre.

DEMETRIUS CYDONIUS. Allatius de consensm utriusque Ecclesie p. 857. Sermones in Pentecosten Gesnerus memorat p. 195 bibliothec.e. (FABR) Conf. supra, vol. X, p. 308. (HARL.) 40. In Adnuntiationem B. Virginis homilla, quæ incipit: "Osai tv newv Boulovtas rolę ẞzadevatv. Ms. in codice Barocciano Osonie in bibl. Bodleiana et in bibl. Cæsarea (), nec non in regis Galliæ et codice Coisliniano 315, fol. 591, ubi notatur, eam non legi in ecclesia, seil ab ea improbari: 00 μtv èm' Εκκλησίας ἀναγινωσκόμενος διὰ τὸ τῇ καθολικῇ ἁγίᾳ Ἐκκλησίᾳ ἀποδοκιμασθῆναι, 11. Proceminni, cujus initium: "Oaot; &ab &pjetv &tépov xal Sabihesiv. Ms. in bibl. Coisliniana eodem codice p. 701. Procemia duo in Chrysobirllum monasterii in Didyinoteicho ms. regis Galliæ cod. 1759, teste Labbeo, p. 835 Bibl. nore Mss. et 296. 12. Ad Barlaamium, Hieracensem, ab ann. 1342 episcopum (non ab ann. 1303, ut Canisius), de processione Spiritus sancti, cum Barlaami responsione, ex Ms. codice Ravarico edidit Latine H. Canisius, tom. VI Lection: antiquar. Ingolstad. 1601, 4. [p. 4 f. in ed. Basmag. tom. IV, p. 369. HARL.], unde recusa est tom. XXVI Bibl. Patrum Lugd. 1677, p. 10. Incipit: Cum olim tu partibus nostris dimissis. Confer Bzovium ad ann. 1532, num. 5. 13. Liber contra Gregorium Palamam, in quo illius errores ex commentariis illius excerptos digerit refellitque. Elidit Grece eum versione sua et notis Petras Arcudius in Opusculis Aureis Græcorum, Rom. 1630, 4, recusis ibidem 1671, 4 Jal. 1670, 412 Etiam Joannis Cyparissioue libri octo Contra PaLamam, in codicibus quibusdam, tribui solent Demetrio Cydonio. [Conf. Oudin. i. c. col. 1003.1 14. Liber de processione Spiritus sancti adversus Maximum Planudem in capita duodecim distributas, prodiit Graece et Latine in eadem Arcadii collectione, una cum aliis scriptis quibusdam Jo. Vecci, Bessarionis cardinalis, et Maximi Planade (h). (FABR.) 15. Alius liber ejusdem argumenti, divisus in capita M, et rogatu amici cujnsdam compositus. Incipit: 'E! nov ne ane pihoualla;. Ms. in bibl. Cesarea. Vide Lambecium, V. p. 183 (FABR.), sive p. 384 ed. Kollar. n. 1, cod. 261, add. Lambec. vol. I, p. 264 sq. Mosque in bib. synod. eod. 502, n. 61. Is habet capita 42, teste Matthæi in not. cod. Gr. Mosq. p. 197. Venet. in bibl. Marc, codd. 156 et 157. V Cait. codd. Græc. Marc. p. 89, et cl..Morell. in bibl. Ms. Gr. et Lat. V. PLUER, Itinerar. per Hispan. p. 165. (IARL.) 16. Alius liber ejusdem argumenti pro S. Thoma Aquinate adversus elenchos Nicolai Cabasile. Meminit Allatius lib. II De consensu; cap. 18, § 5, qui etiam observat, laudari a Gennadia resp. ad VI syllogismum Marci Ephesii contra Latinos. Incipit: "Η μὲν κατὰ Λατίνων προθυμία τοῦ ἀνδρός. Occurrit etiam Ms. in codice Barocciano 90, et in bib. Cæsarea, una cum epistola Demetrii Cydonii ad amicum, communicari sibi illud opusculum petentem, quae incipit: Τὴν μὲν οὖσαν αἰτίαν εἰ βούλει μαθεῖν, αἱ testatur Lambecius loco laudato (FABRIC.) in vol. V, p. 584 sq. ed. Kollar, n. 2 et 5, cod. 26, add. Montfane. Bib. biblioth. mss. p. 549 E. Tum Ven. in bibl. Marc. cod. 157 V. Cat. cit. p. 89.- Mosque in bibl. synod. cod. 391, n. 19. V. Matthæi Not. cold. Gr. Moq. p. 232. Florent in bibl. Laurent cod. 17, n. 15, plut: 59. Dem. Cvd. Oratio pro Latinis, solvens Græcoram objectiones; quan profert contra syllogismos Thomae Cabasilas (Nicolaus) in suo libello Adversus Latinos: V. Bandin. Cat. codd. Gr. Laur. II, p. 532; et Montfane. Bibl. biblioth. mss. p. 234 D. (HARL.) 17. Nescio præterea, ub. exstent Demetrii Cydonos Dialogi, Possevino memorati tom. I Apparat. sacri, p. 410 (Fann ). An Demetrii Chrysolore? Florent. in bibl. Laurent.cod. 72, plut. 5. exstat dialogus (DemeIrii Chrysoloræ cum Demetrio Cydon. de angelis, de processione Spir. sancti, etc.) destruens Orationem a Demetrio Cydones scriptam contra Nilum Cabasilam. Conf. plura, a Bandin. 1. e. 1, p. 32, prolata, et bos in Demetrio Chrysolora. (HARL.) 18. Contra Eunomium, de divinitate Filii, quod laudat Volaterranus. lib. xv Commentar. Urban, et fait in bibl. Scorialenst. 49. Liber de vita, doctrina et miraculis Thoma Aquinatis. 20. Chronographie sacre compendium et genealogia Christi, Servatoris nostri, ab Adam usque ad ejus ascensionem, arbore successionum expressa, que menoratur in Alex inlri Baruoētii catalogo Coisl. p. 428. (In cod. 267, n. 17, notatur quoque: 0 Enixxinala; &vayevwaxóuevo, etc. V. Lambec. V. p. 434 sq. Paris in bibl. publ. cod. 1213, De cod. Coislin. V. Montfane. in Bibl. Ead. in cod. bibl. Escorial V. Pluer, Itinerar. per Hispan. p. 163. (HAL.) (g) In cod. illo Coislin, sunt din procinia in Chrysobullua; prius, fol. 699, incipit: Ilávez uv andos av portov 6 lepe 16yo;; posterius, fol. 701, inc. Ooot; Asbe &pyev. V. Montfanc. 1. c. p. 428: Proemia Par. in bibl. publ. col. 1213, 11. 34, Præfatio in anream illam, cóucessam monasterio Servatoris; inc. Es to Auporslip. n. 35. Ala Prefatio, in qua loquitur Joannes PaIxologus. (HARL) (h) Paris, in bibl. publ. cod. 828, n. 2, Maximi Planude capita quatuor De process. Spiritus sancti e Patre solo: subjuncte sunt capitibus singulis Bessarionis et Demetrii Cydonii Responsiones. Soquantur alia quædam, ad concilinm Florentinum pertinentia. Vid. Cat. codd. Mss. bibl. Regie, vol. II, p. 161 et 270.-Ibid. In cod. 1267, n. 20. Demetr. Cyd. De processione Spiritus sancti. Monac. in cod. Bavar. 27, sunt Planudis quatuor Argumentationes de process. Spir. sancti et totilein Bessarionis Responsiones; his accedit Demetrii Cydonil testimonium de his capp. in margine positum. Vid. Hardt. in Aretini Beyträgen, etc. ann. 1903, párt v. p. 8. (IEARL.)

NOTITIA. Mss. D.Dr. Scorialensis, et Incendio illius bibliothece ann. 167. periit. (FABR.) Genealogia Christi in cod. Escorial. teste Plüero in Itinerar. per lispan. p. 165. In Montfauc. Bibl. biblioth. Mss. p. 618 sic indicatur: Cydonii genealogia Christi et Marie ab Adam per arborem et globulos genealogicos distincta. (HARE.) Florentie in bibl. Laurent. cod. 21, n. 6, 7, 8. plot. 59, tres Demetrii Cydon. Orationes exstant, a Fabricio non memorata. V. Bandin. Cat. cit. II, p. 542, scjl. Oral, ad imperatorem. Cantacuzenum. Ιncip. Ανηνέγκαμεν, ὦ βασιλεῦ, τῶν συνεχῶν. Orat. ad eundem. Ιncipit: Ὅτι μὲν τὰ παρόντα χρή προσειπεῖν, Orat. ad imper. Joannem Palæologum. Incip. "Aptare Bachev, molhov ayatov ohháxiç. (Harl.) Grace vertit e Latino. 21. Richardi Florentini, monachi Dominicani, clari circa ann. Chr. 1300, Confutatio Alcorani Muhamedici, quam cum Latina versione Bartholomæi Piceni edidit Theodorus Bibliander in Syntagmale seriptorum anti-Muhamedanorum, Basil, 4543, fol. pag. 85. Recusa Rom. 1606, 8, memoratur in catalogo bibliothece Barberine, p. 322. Vide, si placet, que de hoe opere dixi volum. VI, hujus bibl. p. 691 (FABR.) f. vol. VIII, p. 86 sq. ibique v. not. oo, add. Fabric. nostrum in Delectu argumentorum et syllab. scriptorum, qui veritatem religionis Christ. asseruerunt, p. 123 not.-Oadia. Comm. 1. c. col. 1000 sqq. Edit. Alcoran. cum confutationibus ex edit. Theodori Bibliandri, Basil. 1543. Uberius recenset Jo. Fabr. in Historia bibl. Fabric, part. 11, p. 225 sqq. Ms. quoque exstat in cod. bibl. Vaticanæ. V. Montfauc. Bib. biblioth. Miss. p. 12 D. (HARL.) ne 22. Etiam Alcoranum ipsum in Græcam linguam transtulisse fertur Demetrius apud Gesnerum in ap pendice Bibliothecae, edita Tiguri a. 1555, fol. 23. Ex Augustini Sermonibus capita quædam transtulisse, Gesnerus et alii memorant. (FABR.) Ms. Romæ in bibl. Vatic. V. Montfauc. 1. c. p. 12 C. et p. 708 D. de cod. bibl..Sfortianæ, in quo sunt Augustini Orat. sive Precationes 37, conversæ ex Latino in Grec. serm. a Deme:rio Cydonio. - August Enchiridion Gr. ver-um a Demetrio Cyd. V. Lambec. I, p. 272 C. Conf. tamen Schoenemann, Biblioth. histor. litterar. Patrum Latinor. tom. II, p. 300. (HARL.) 24. S. Thomae Aquinatis Summam adversus gentes. (FABR.) Conf. Lamhec. I, p. 266 sqq.; et V, p. 364, 4; cod. 257 ex Th. Aquinatis lib. IV, De veritate catholicæ fidei contra gentiles, et ex ejusd. Summa theologie capp. tiscellanea 43, Gr. versa. -- Roma: in cod. Vatic. V. Montfauc. 1. c. p. 12 et D. Th. Agoinatis, primæ partis Summa Questiones 49 priores verse, in cod. Barucc. 65. Anetor Cat. Mss. Angliæ, etc. I, p. 7, Liber, ait, ipse venly paços. Plauudi tamen tribuitur in Cat. impresso, nescio, quo auctore. Nam Demetrium Cydon. vertisse librum Aquinatis, testatur Possevinus. -Florentice in cod. Laurent 12, n. 11, Expasitio articulorum fidei, edita a Thoma Aquinate, el n. 12, ex ejusdem libro 11, contra Græcos, cap. 122, quod matrimonium inseparabile esse debeat, Gr. vers. Y. Bandini Cat. codd. Gr. Laur. 1, p. 534 sq. Paris. in bibl. publ. cod. 1235 et 1257, Thoma Aquin. Summe Theologica pars secunda, Gr. versa a Demetrio Cyd. unde suppleri potest Fabr. Bibl. med. a inf. Latin. tom. VI, p. 258, ed. Mansi. (HARL.) 25. Ejusdem Summa theologica, partem i et u Mss. in bibl. Vaticana et Caesarea. [V. ad n. antee.] 26. Librum De contemptu mundi. 27. Anselmi Cantuariensis librum De processione Spiritus sancti contra Græcos. Incipit: 0 perà ove Yevvalous ȧywviaràs clavóvtes. Meminit Allatius, p. 857 De consensu. [In cod. Valic. V. Montfaue. Bibl. biblioth. Mss. p. 12 C. Add. supra n. 9.] 28. Ejusdem Anselmi Epistolam de tribus quæstionibus ac præsertim de fermento et azymo, ad Valerianum sive Walerannum, Numburgensem episcopum. Incipit: Eidó Bpzxia yw. Meminit Allatias loco laudato. (FABR.) Liturgie s. Missæ see, ritum Romanum partem Græce versam esse a Demetrio Cyd. docet eel. Morell, in Biblioth. Mss. Gr. et Lat. tom. 1, p. 50 et 52 de cod. Mart. 58 et addit, aliam missæ in nativitate Domini sec. ritum Ambrosianum Demetrii Gr. interpretationem vulgatam esse ab Antonio Fumagallio, monacho Cisterciensi, in collectione inscripta: Raccolta Milanese, Mediolani 1757. (HARL.)

ΤΟΥ ΣΟΦΩΤΑΤΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΤΟΥ ΚΥΔΩΝΗ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΙΤΟΥ ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΒΛΑΣΦΗΜΩΝ ΔΟΓΜΑΤΩΝ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΤΟΥ ΠΑΛΑΜΑ ΚΑΙ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΚΠΟΡΕΥΣΕΩΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ, DOCTISSIMI DEMETRII CYDONIS CONSTANTINOPOLITAN ADVERSUS EXSECRANDA DOGMATA GREGORII PALAME ET PETRO ARCUDIO CORCYR.EO INTERPRETE. (Opuscula aurea theologica... circa processionem Spiritus sancti, Roma 1670.) Epistola Pauli patriarcha Constantinopolitani ad Επιστολή Παύλου, πατριάρχου Κωνσταντινού beatissimum papam et ejus cardinales Nos Paulus miseratione divina patriarclia ConMtantinopolitanus, notum facimus omnibus in Christo fidelibus. Quandoquidem scire veritatem nihil est illustrius, nihil jucundius, nihil suavius; quippe veritas interiora mentis illustrat, latitia afcit, et jucunditate replet, ignorantia, contra, obscurat, contristal, indurat: hac de cansa, ne posteros veris. tis rerum pratereal, oportere censui, quæ inter imperatorem Cantacuzenum, et me disputari contigit, scripture tradere. Quoniam enim ad Domi num papam Urbanum Quintum, et ejus cardinales Paulus hic patriarcha Constantinopolitanus, nt apparet, titularis fuit Latinus, quales sunt hodie, quos Romana Ecclesia ob memoriam principis apostolorum illarum dignitatum fundatoris, hoc splendido titulo decorat. Quamvis Constantinopotanus non fuerit ab Apost. institutus, sed longe postea paulatim in eorum numerum irrepserit, ac tandem partim connivente Rom. pontifice, partim permittente, eo quod illa urbs sedes imperii esset, et amplissimo senatu nobilitarctur, cæteris patri πόλεως, ἐπὶ τὸν μακαριώτατον πάπαν, καὶ τοὺς αὐτοῦ καρδιναλίους. Ἡμεῖς Παῦλος, ἐλέῳ Θεοῦ πατριάρχης Κωνσταν τινουπόλεως, γνώριμον ποιοῦμαι πᾶσι τοῖς ἐν Χρισ στῷ πιστοῖς. Ἐπειδήπερ τοῦ γνῶναι τὴν ἀλήθειαν οὐδὲν λαμπρότερον, οὐδὲν ἥδιον, οὐδὲν προσηνέστι ρον· ἡ μὲν γὰρ ἀλήθεια τὰ ἔνδον τῆς διανοίας λαμπρύνει, καὶ εὐφροσύνης πληροί, καὶ θυμηδίας ἐμὲ πίκλησιν, ἡ δὲ ἄγνοια τὸ ἀνάπαλιν σκοτίζει, λυπεί, σκληρύνει - τούτου χάριν ἵνα μὴ τοὺς ὕστερον ἡ τῶν πραγμάτων ἀλήθεια παρατρέχῃ, δεῖν ἔκρινα τὰ μετ ταξὺ τοῦ τε βασιλέως τοῦ Καντακουζηνοῦ καὶ ἐμοῦ τετυχηκότα διαλέξεως γραφῇ παραδοῦναι. Ἐπεὶ γὰρ archis se pretulerit.) 1s ergo titularis patriarcha cum fungeretur legatione nomine pontificis apud imperat. Grecorum, scripsit epistolam ad Urbanum V, Latino sermone, sed quidam nostri Greci catholici eam Ελληνίδα reddiderunt, ad ostendendum impium dogmatum sensum, cum illius imperatoris, tum Gregorii Palame, qui ejusmodi pseadothealogie auctor fuit. Nos eam e Græco iterum Latinam fecimus, cumo autographum illius forte perierit.

ADVERSUS PALAMAM, εν τοῦ δεσπότου τοῦ πάπα τοῦ ε' Οὐρανοῦ nonnulli Greci retulerunt, commemoratum impeαὐτοῦ καρδιναλίων παρά τινων Γραικών . ὡς ὁ εἰρημένος βασιλεὺς ὁ Καντακουζηνός ῶν Γραικῶν Ἐκκλησία πολλές δογματίζει ὑπερκειμένας καὶ ὑποβεβηκυίας, διὰ τὸ τὰ · τῷ Θεῷ διαφέρειν λέγειν πραγματικῶς, ων ἕκαστον θεότητα λέγειν διακεκριμμένην ρον τῆς θείας οὐσίας διεστώσας· ἐπιθυμή ἀλήθειαν γνῶναι ταύτης τῆς διδασκαλίας ἐν τινουπόλει διατρίβων, ὅτε πρὸς τὸν βασιλέα αιολόγον παρὰ τοῦ εἰρημένου ἄκρου άρχιεἐστάλην, ἐζητήσαμεν τοῦτο μαθεῖν, οὐκ ἔδυ δὲ λόγῳ ἢ πράγματι βεβαιόν τι καταλαβεῖν δόξης ταύτης καὶ ἀνόμου διδασκαλίας· ὅθεν γκάσθην λόγοις σκληροῖς ἐπιτίθεσθαι, καὶ λέγχοις τισὶ προκαλεῖσθαι. Τέλος ὁ εἰρημέ λεὺς ὁ Καντακουζηνὸς ἦλθεν εἰς ὁμιλίαν ἐμοὶ προκειμένης δόξης. Εἰ καὶ τοίνυν ἐν ἀρχαῖς οι μὴ ὀρθῶς φρονεῖν πραγματικὴν διάκρισιν [νῳ λέγειν αὐτὸν ἐκ τῶν λόγων αὐτοῦ· ὅμως νας ἡμέρας τῆς ὁμιλίας παρατεινομένης, φρονεῖν πραγματικὴν διάκρισιν τῶν προσόν Θεῷ, ἀλλὰ μόνον λόγῳ καὶ ἐπινοία. Τότε σθεὶς ἐγὼ εἶπον αὐτὸν καλῶς τας ειν, καὶ τῷ Η συμφωνεῖν Αμβροσίῳ. Μετὰ ταῦτα τὰς εἰ ἐν γράμμασιν ἔθηκεν ὁμιλίας, ἐν οἷς παρο δοκεῖ τινα ἀμφιβολίαν γεννώντα, πότερον ὄνον ἢ καὶ πραγμάτων είναι διαφορὰν ισχυ- "Α δὴ γράμματα τῷ εἰρημένῳ δεσπότῃ τῷ χιερεῖ ὑποδείξω, ὥστε ταῦτα ἢ ἀποδοκιμάεβαιώσαι. Μετὰ ταῦτα γέγραφε περὶ τοῦ ἐν βρίῳ φανέντος φωτός, λέγων ἐκεῖνο ἄκτιστον μὲ οὐκ οὐσίαν Θεοῦ, ἀλλά τινα θείαν ἐνέρπερ ἡμῖν δοκεῖ μηδ' ἀκοῆς ἄξιον. Οὐδὲν γὰρ · πλὴν τῆς θείας οὐσίας· καὶ πᾶν ἄκτιστον ναι, μηδὲν δὲ ἀϊδιον ὁρατόν· τὰ γὰρ ὁρών ρόσκαιρα. Ὅθεν εἰ ἔλεγεν ἐκεῖνο τὸ ὁριθὲν μβολον γενέσθαι τοῦ ἀοράτου καὶ ἀκτίστου ὀρθῶς ἂν ἐφρόνει. Λέγειν δὲ τὸ τοῖς σωματι θαλμοῖς ὁραθὲν φῶς ἄκτιστον εἶναι παντάξω τῶν τε τῆς πίστεως ὅρων, καὶ παρὰ ἄγον· ταῦτα τοίνυν βουλόμεθα τῷ παρόντι τι εἶναι δῆλα, ἵν' ἡ τοῦ πράγματος ἀλήθεια ratorein Cantacuzenum, et Ecclesiam Gracorum multas suo dogmate divinitates inducere superemi nentes ac remissas, eo quod asserant, qua Deo insuut, realiter inter se differre, et unum quoque horum deitatem distinctam in induitum: divina substantia istare. Cum nosse verum hujus doctrine cuperem, Constantinopoli degens, quando ad impe ratorem Palæologum a commemorato summo pontifice missus fui, quaesivimus istud scire, non autem potuimus verbo vel re aliquid certi de hac opini one et impia doctrina comprehendere. Quapropter et coaclus sum verbis asperis eos insectari, et veluti quibusdam argumentis provocare. Tandemm imperator ipse Cantacuzenus de hac opinione mecum verba fecit. Quamvis autem a principio videretur mihi non recte sentire, qui ex ejus verbis cum distinctionem realem ponere suspicabar; lamen post aliquot dies, sermone protracto, dixit se non sentire realem distinctionem inter ea, quae Deo insunt, sed tantum ratione et conceptu mentis. Tunc veluti gavisus dixi, bene eum dicere et cum Β. Ambrosio convenire. Postea dicta colloquia scriptis mandavit, quibus nonnulla inseruit, que dubitationem pariunt, utrum rationis tantum, an etiam realem distinctionem esse contendat. Quæ profecto scripta summo pontifci ostendam, ut ra vel improbet, vel confirnet. Deinde scripsit de lumine, quod apparuit in monte Thabor, asserens illud esse increatum, et non esse Dei essentiam, sed quamdam divinam operationem, quod ne aulita quidem ferendum est. Nihil enim est increatum præter divinam essentiam, et omne increatum, sempiternam est. Nullam porro sempiternam visi bile est quæ enim cernuntur temporanca sunt. Quare si diceret, illud visibile lumen symbolum fuisse invisibilis et increati luminis, utique rete saperet. Dicere autem lumen, quod corporalibis oculis visum est, esse increatum, omnino extra terminos fidei est, et contra omnem rationem. Ha e igitur volumus praesenti scripta esse manifesta, ut rei veritas in posterum conservetur. εἰσέπειτα τηρῆται. ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΤΟΥ ΚΥΔΩΝΗ ΚΑΤΑ ΤΟΥ ΠΑΛΑΜΑ. DEMETRI CYDONIS ADVERSUS GREGORIUM PALAMAM. ὡς ἐν κεφαλαίῳ τὰ τοῦ Παλαμᾶ ἄνωθεν άρ- Ut summatim res Palamae notae ffant, ab antiqua δείξωμεν συντόμως, ὅτι τὴν μὲν ὕλην της origine sumpto initio breviter ostendemus, maνες

αἱρέσεως οὐκ ἐπενόησε πρώτος Παλαμᾶς, ἀλλὰ πρό πολλῶν χρόνων παρὰ τοῖς λεγομένοις. Πσυχασταίς ώ, ἐν μυστηρίῳ τὰ τῆς αἱρεσέως ταύτης απεψιθυρί ζετο. Καὶ δῆλον ἐξ ὧν Σιμεών τις, τῆς Ξηροκάρκου ἐπιλεγομένης ἡγούμενος, ἂν καὶ θεολόγον νέον Επα γραψαν οἱ τῶν τοιούτων μύσται καὶ μυσταγωγοί, ἐν ἄλλοις μὲν αὐτοῦ συγγράμμασι πολλά βέβηλα και βλάσφημα συνεγράψατο· ἰδίᾳ δὲ ἐν τῷ περὶ νήψεως καὶ προσοχῆς τοιαῦτα διέξεισι. Καθίσας ἐν μιᾷ για νίᾳ κατὰ μόνας, πρόσεξει ποιῆσαι ὁ λέγω τος. Κλεί σου τὴν θύραν, καὶ ἔπαρον τὸν νοῦν σου ἀπὸ παντὸς ματαίου, ήγουν προσκαίρου. Εἶτα ἐρείσας τῷ στην θει σὸν πώγωνα, κινῶν τὸν αἰσθητὸν ὀφθαλμόν σὺν ὅλῳ τοῦ ἐν μέσῳ τῆς κοιλίας, ηγουν κατὰ τὸν ὀμφων λέν, ἄγξον καὶ τὴν τῆς ῥινὸς τοῦ πνεύματος δικὴν rom hujus haereseos non Palamam primum excogilasse, sed multis abhine annis apud eos, qui appellantur Mesychasta velut in mysterio clam de hac bæresi insusurrabatur. Ut manifestum ex his, quae quidam Simeon edidit præfectus monaster rii Xerocerci nuncupati, cui etiam titulum novi theologi talium rerum mystæ, et sacrorum principes inscripserunt. Is cum in aliis suis operibus plurima profana et blasphema composuit, tum vero peculiari ratione in libro de solrietate et conside ratione ita disserit: Attende ut facias, quod tibi dico, clausis foribus sedeas in uno aliquo angulo seorsum, mentemque fuam abstrabas ab omi vanitate, re fragili et caduca. Deinde nenium tuum pectori innixum inberent, moveasque sensibilem oculum cum tota mente tua in medio ventris juxta τοῦ μὴ ἀξιῶς πνείν. Ερεύνησον ἔνδον ἐν τοῖς ἐγκά un bilicum, quin etiam constringe fauces, et attraclionem spiritus narium, ut non facile spires, et inquire intus in visceribus, ut reperias locum cordis, ubi animi facultates morari solent. Εt pri. mum quidem invenies tenebras et crassitudinem minime cedentem; ubi vero perstiteris, ac dies Doctesque in hoc opere consumpseris, o rem admiranslam percipies latitiam, quæ nullo puncto temporis intermittit. Quamprimum enim meas locum cordis repererit, statim aspicit, quae nunquam scielut. Siquidem viso aere, qui inter spatium cor dis exstat, seipsam totam lucidam el discernendam præbet. Ipse quoque Palamas in secunda oratione earum, quas inscribit priores, haec ait, quoniam, ut quidam testatur, qui circa hac inter valde peritos enumeratur, si figuras internas externis assimilare post transgressionem datur, quomodo is qui mentem strenue vult colligere, a motu recto ad circuJarem declinans, oculos ab omnibus ceteris aver sos non pectore aut potius umbilico fixes teneat? Quippe movere se motu esterno circulari, quanLum fieri potest, instar motus est unentis, quo stute diase mens se ipsam exercet, et suscipiendo exterius per oculos virtutem mentis mittel in cor per hanc figuram corporis τοις εὑρεῖν τὸν τόπον τῆς καρδίας, ἔνθα εμφιλο χωρεῖν πεφύκασι πᾶσαι αἱ ψυχικαί δυνάμεις. Καὶ πρῶτον μὲν σκότος εὑρήσεις καὶ πάχος ἀνένδοτον Επιμένοντος δέ σου, καὶ τούτου τοῦ ἔργου νυκτός καὶ ἡμέρας ποιουμένου, εὑρήσεις, ὦ τοῦ θαύματος! άληκτον εὐφροσύνην. "Αμα γὰρ εὕρῃ ὁ νοῦς τὸν τό που τῆς καρδίας, βλέπει παρευθύς & οὐδέποτε ἐπί στατο. Βλέπει γὰρ τὸν μεταξὺ τῆς καρδίας αέρα, καὶ ἑαυτὸν φωτεινὸν ὅλον καὶ διακρίσεως Εμπλε, Καὶ αὐτὸ δ' ὁ Παλαμᾶς ἐν β' λόγῳ, οὓς ἐπιγράψει προτέρους, τάδε φησίν. Ἐπεὶ καθάπερ τις τῶν μεγάλων περὶ ταῦτα λέγει· Τοῖς ἔξω σχήμασι – ἐξομοιοῦσθαι μετὰ τὴν παράβασιν, πῶς οὐκ ἂν συντελέσεις τι μέγα τῷ σπεύδοντι συστρέφει τον νοῦν εἰς ἑαυτὸν, ὡς μὴ τὴν κατ' εὐθεῖαν, ἀλλὰ τὴν κυκλικὴν καὶ ἁπλανῆ κινεῖσθαι κίνησιν, τὰ μὴ τὸν ὀφθαλμὸν ὧδε κἀκεῖσε περιάγειν, ἀλλ᾽ οἷον ερείσματο τινι τοῦτον προσερείδειν τῷ οἰκείῳ στήθει, ἢ τῷ ὀμφαλῷ; Πρὸς γὰρ τῷ εἰς κύκλον ὥσπερ εξιλε Εφόσον ἐφικτόν συνελίττειν ἑαυτὸν παραπλησίως εξ σπουδαζόμενῃ ἐν ἑαυτῷ τοῦ νοῦ κινήσει, καὶ τὴν δι' ὄψεως ἔξω δεχομένου δύναμιν τοῦ νοῦ, τῆς καρδίας εἴσω πέμψει διὰ τοῦ τοιούτου σχήματος του συν ματος. Hujuscemodi igitur perennem letitiam, et lumina, totamque de bis rebus scenam per traditionem acceptans, veluti quamdam informem male- η riam Palamas informavit, atque deificavit, et primum quidem in epistola ad Menam hæc ait: Si quis non acceptat salutaris Jesu jubilum, quod etiam exsultationem Patres passim appellant, nim mirum spirantem vim, et cordis vivi motionem, iste Lalis, puto, nondum sentit suavitatem illius. Ει rursus: Divinus vero Isaias quem spiritum nos accepisse et peperisse fatetur? Nonne Domini Jesu, qui operatur igne in animis delium, et salutem perficit? Qualis autem ignis damones flagellat, eosque fugal, ut dicit divinus Pater Joanne»? Nonne Domini Jesu, qui in ejus memoria iptus Hoc est, qui silentium et quietem profitentur. Τὰς γοῦν τοιαύτας ἀλήκτους εὐφροσύνας, καὶ τὰ φῶτα καὶ πᾶσαν τὴν περὶ ταῦτα σκηνὴν ἐκ διαδοχής παραλαβών Παλαμᾶς οἰονεί τινα ὕλην ἀνείδεον μερ φώσα; ἐθεοποίησε. Καὶ πρῶτον μὲν ἐν τῇ πρὸς Μην νὰν ἐπιστολῇ ταῦτά φησιν· Εί τις οὐ παραδέχεται τὴν ἀγαλλίασιν τοῦ σωτηρίου τοῦ Ἰησοῦ, ὅπερ καὶ σκίρτημα πολλαχοῦ οἱ Πατέρες ἐκάλεσαν, πνέουσαν δύναμιν, καὶ καρδίας ζώσης κίνημα, ο τοιοῦτος, οι μαι, ἀκμὴν οὐκ ᾔσθάνθη αὐτῆς. Καὶ πάλιν, Ησαΐας δὲ ὁ θεῖος ποῖον πνεύμα λαβεῖν ἡμᾶς καὶ τελεῖν φάσκει; Οὐχὶ τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ τοῦ ἐνεργοῦντας ἐν πυρὶ τοῖς πιστοῖς καὶ σωτηρίαν πληροῦντος; Πολον δὲ πῦρ μαστίζει τοὺς δαίμονας, καὶ φυγαδεύει αυτ τοὺς, ὥς φησιν Ἰωάννης ὁ θεῖος Πατήρ; Οὐ τὸ τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ τὸ ἐν τῇ μνήμῃ αὐτοῦ ἐξάπτον ἔνδον; Hoc est, sicca caudas.

ADVERSUS PALAMAM. Ὀσμὴ δὲ Ὑψίστου ποία ἑτέρα εἰ μὴ ἡ θέρμη τοῦ exardescit? halitus autem naribus allracius, quisπνεύματος, ἥτις ποτὲ καὶ ἐκ τῆς ῥινὸς ἀρρήτως ἐξέρχεται; nam alius est excelsi, quam fervor spiritus, qui quandoque etiam e naribus arcano modo exít? in orationibus vero, quas priores et posteriores inscribit, haec ait: t Porro lumen quod subsistens spiritaliter se videre aiunt, exsistit quidem, et non imaginarie, semper vero exsistit, immateriale ac intelligibile hoc lumen per experientiam norunt. Et rursus in alia earumdem orationum, cujus initium, Cum submurmurasset, hæc ait, e Igitur lu men illud et symbolum est, et lumen verum, et non simpliciter verum, sed ipsum virum erat Iumen. • Rursus in cadem oratione:. Etsi enim lumen appellatur, sed et verum lumen nuncupatur, imo vero ipsum est verum lumen, quod ut ' Ἐν δὲ τοῖς λόγοις, οὓς ἐπιγράφει προτέρους καὶ δευτέρους, τάδε φησίν· ε "Ο μέντοι φῶς ἐν ὑποστάσει φασὶ πνευματικῶς ὁρᾶν, ὃν μὲν καὶ μὴ συμβολια κιν, ἀεὶ δὲ ὄν, ἄθλόν τε καὶ τῷ θεωρητὸν, τοῦτο διὰ τῆς πείρας ἴσασι,» Καὶ πάλιν ἀφ' ἑτέρου τῶν αὐτῶν, οὗ ἡ ἀρχή, Υποψιθυρίσεις, τάδε φασί· ι Τοιγαροὖν τὸ φῶς ἐκεῖνο σύμβολόν τέ ἐστι καὶ φῶς ἀληθινὸν, καὶ οὐκ ἀληθινὸν ἁπλῶς, ἀλλ᾽ αὐτὸ τὸ ἀληθινὸν ὑπῆρχε φῶς, ο Καὶ πάλιν ἐν τῷ αὐτῷ· «Εἰ γὰρ καὶ φῶς ἔχει τὴν ἐπωνυμίαν, ἀλλὰ καὶ φῶς ἀληθινὸν καλεῖται, μᾶλλον δὲ αὐτὸ τὸ ἀληθινὸν φῶς, ὁ ὡς ἱμάτιον ὁ Θεὸς ἀναβάλλεται.» Τοῦτον τὸν τρόπον ἔχειν τὸ φῶς τοῦτο κατασκευάσας, διὰ πολλῶν ἀποδεικνύει vestimentum induit Deus. Hunc in modum ha καὶ ὁρατὸν εἶναι, προστιθεὶς καὶ ἀνακράσεις τινας καὶ μίξεις τοῦ τοιούτου φωτός μετὰ τῶν ὁρώντων ἀποτελεῖσθαι, καὶ φησὶν ἔν τινι τῶν εἰρημένων περὶ τοῦ φωτὸς λόγων·. Εν ἐστιν ὅταν μετὰ τοῦ ὁρῶν. τος γίνηται, ἕτερον ἄλλοτε ὁρᾶται. Ποτὲ μὲν τοῦ σώ ματος ἐπανιστῷ, καὶ εἰς ὕψος ἀναφέρει άρρητον, ἄλλοτ᾽ αὖθις καὶ τὸ σῶμα μεθαρμοσάμενον, καὶ τῆς οἰκείας μεταδεδωκώς λαμπρότητος, καὶ εἰρήνης, καὶ ἀγάπης, θεοειδοῦς τε ἡδονῆς καὶ ἀπαθείας ἔμπλεων ποιῆσαν, ὀφθαλμοῖς σωματικοῖς, ὦ τοῦ θαύματος! γίνεται ληπτόν.» Καὶ ἐν ἑτέρῳ, οὗ ἡ ἀρχὴ, Ελότως μὲν οὖν ὁ λόγος, τάδε φησίν· ο "Εν ἐν θεωρίᾳ πνεῦμα τὸ φῶς μετὰ τῶν διὰ καθαρᾶς προσευχής ἐντυγχανόντων γίνεται δρώμενον καὶ μὴ διαιρούμε γον αὐτῶν· κ καὶ πάλιν ἐν τῷ αὐτῷ· ε Ισασιν οἱ με μυημένοι, καὶ λέγουσιν οὐ συζυγίαν ὀλίγοις τισὶ μέρεσι καὶ δυνάμεσι τὴν ἀλληλουχίαν παρεχομένην, ἀλλ᾽ οἷον ἀνάκρασιν εἶναι πρὸς ψυχὴν τοῦ φωτὸς τῆς χάριτος τὴν ἐνοίκησιν, θαυμαστὴν οἷον ἄῤῥητον· ἡ δὲ τοῦ γαμηλίου συναλλάγματός τι δοκεῖ τῶν ἄλλων πλέον. ᾿Αλλ' οὐδ᾽ ἐκεῖνο σύμφυσις, οὐδ᾽ ἀνάκρασίς ἐστιν, ἀλλ' ὁμιλίᾳ τινὶ, καὶ οἷον προσκολλήσει, ἓν τὰ πλείω γίνονται. «Εσονται γάρ, φησίν, οἱ δύο εἰς σάρκα μίαν, καὶ σάρκα μόνην, ἀλλ' οὐχὶ καὶ πνεῦμα. Ἡ δὲ τοῦ Θεοῦ πρὸς τοὺς ἠξιωμένους Ένωσις, γνώσεως πάντα τρόπον ὑπερβάλλουσα τῷ παντελής ὑπ ἄρχειν καὶ τοῦ χωροῦντος κρεῖττον ἢ λόγος, δι' ὅλων τῶν καθαρῶν πνευμάτων Πνεύματος. bere se lumen cum nstruxisset, multis probat, etiam visibile esse, addens insuper temperationes quasdam elici ac permistiones hujus luminis cum illis, qui illud vident, ac loquens de hoc lumine in una ex prædictis orationibus, ait:. Unum est. quando cum videute fit, aliud quandoque videtur, aliquando in corpus impetum facit, et illud in al titudinem ineffabilem attollit. Rursus alias corpori se adaptans et accommodans, ac proprio splendore communicato, ubi pacis, charitatis divinaque voΙuptatis et impassibilitatis plenum effecerit, oculis corporeis, o rem miram! percipitur. Et in oratione, cujus initium, Merito igitur oratio, Inc ait: Lumen unus fit Spiritus in speculatione cum illis, qui per sinceram precationem illud nanciscuntur, cum videatur, et ab ipsis non divilatur.. Rursus in eadem: e Sciunt initiati, et a5serunt compagem mutuam, non tantum conjunctionem paucis quibusdam partibus et potentiis præbere, sed inhabitationem luminis gratis, veluti permistienem esse cum anima miram et inef fabilem. Porro conjunctio nuptialis commercii aliis quidem major videtur, sed neque ipsa est concretio et permistio, sed congressu quodam, ac velut agglutinatione plurima unum faut: Erunt enim, inquit, duo in carnem unam, et carnem quillem 50lam, non autem et spiritum. Dei vero conjunctio cum iis, qui digni facti sunt, omnem modum cognitionis superat, eo quod perfecta exsistat: nimirum Spiritu, cunctos spiritus puros præstantius penetrante, quam nt dici possit.» Ἐπὶ τούτεις ἐλεγχόμενος ὑπὸ τοῦ Βαρλαάμ ἐκείνου, τοῦ καὶ τὴν ἀρχὴν αὐτὸν φωράσαντος, σαφῶς τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ ὁρατὴν καὶ πνευστὴν κατασκευάζων, ἐκφεύγων δῆθεν τὸ ἄτοπον, χείρονι κακῷ θεραπεύειν τὴν αἵρεσιν ἐπεχείρησε, καὶ τολμᾷ τὴν ὑπερούσιον ὕπαρξιν τοῦ Θεοῦ πραγματικῇ διακρίσει εἰς οὐσίαν καὶ ἐνέργειαν, μᾶλλον δὲ ἐνεργείας διελέσθαι. Καί φησιν ἔν τινι τῶν εἰρημένων λόγων, ὅτι τοῦτο τὸ φῶς οὐσίᾳ μὲν Θεοῦ οὐκ ἔστι καὶ γὰρ ἀνέπαφος ἐκείνη" ἄγγελος οὐκ ἔστι - δεσποτικοὺς γὰρ φέρει χαρακτῆς ρας. Καὶ πάλιν, Τὸ φῶς τοῦτο θεωρία ἦν οὐ τῆς θείας φύσεως, ἀλλὰ τῆς δόξης τῆς φύσεως αὐτοῦ, ἣν καὶ ἔδωκε τοῖς μαθηταῖς ὁ Κύριος, καὶ δι᾽ αὐτῶν PATROL. GR. CLIV. De his ergo reprehensus ab illo Barlaam, qui etiam ab initio eum detexit, cum manifeste substantiam Dei visibilem et spirabilem constitueret, devitans nimirum absurdum, pejori malo heresin curare aggressus est, atque audet supersubstantialem exsistentiam Dei reali distinctione in essen tiam et operationem, quin potius operationes multas dividere. Atque ait in quadam prædictarum orationum, hoc lumen substantiam Dei non esse, etenim intactilem illam esse, angelum non esse, quod heriles characteres gerat. Εt rursus: • Lumen hoc intuitum esse, non divina nature, sed gloriæ natura ejus, quem etiam dedit Domie

DEMETRI CYDONII nus discipulis, ac per ipsos dedit omnibus in eum πᾶσι τοῖς πιστεύουσιν αὐτῷ. Καὶ μετ' ὀλίγα - Επε credentibus.» Εt post pauca: «Itaque etiam humanae naturae gloriam dedit deitatis, naturam vero minime: aliud ergo natura Dei, et gloria ejus (natura) aliud. Sed quamvis a divina natura aliud sit, non tamen inter entia connumeranda. Et ad confirmationem suorum sermonum utitur lumine, quod fuit in transfiguratione Domini. Atque de hoc eodem lumine similia narrat in diversis suis orationibus. Hæc autem postea sectafores ejus tomo edito secuti, de distinctione substantiæ Dei et operatione hæc aiunt. καὶ τῇ ἀνθρωπίνη φύσει τὴν δόξαν ἔδωκε τῆς θεότητος, τὴν φύσιν δὲ οὔ, "Αλλο ἄρα φύσις Θεοῦ, καὶ ἡ δόξα ταύτης ἕτερον. Αλλ' εἰ καὶ τῆς θείας φύσεως Ετερόν ἐστι, τοῖς οὖσιν οὐκ ἂν εἴη ἐναρίθμητος. Καὶ εἰς παράστασιν τῶν τοιούτων αὐτοῦ λόγων, τῷ ἐπὶ τῆς τοῦ Κυρίου μεταμορφώσεως χρήται φωτί. Καὶ περὶ τοῦ αὐτοῦ φωτὸς τὰ ὅμοια διέξεισιν ἐν διαφόροις λόγοις αὐτοῦ. Ταῦτα δ᾽ ὕστερον οἱ αἱρεσιῶται αὐτοῦ διὰ τόμου. Περὶ μὲν διακρίσεως οὐσίας τοῦ Θεοῦ καὶ ἐνεργείας τάδε φασίν. Αναγνωσθέντος τοῦδε, ήρξατο ο τιμιώτατος χαρτοφύλαξ καὶ ὕπατος τῶν φιλοσόφων κατὰ τὸ ἐκκλησιαστικὸν ἔθος ἐρωτῶν ἕκαστον, ὅπως ἔχει Hoc recitato honorandissimus chartophylax, ac supremus philosophorum, ut moris est ecclesiastici, capit interrogare unumquemque, quam haLeal sententiam de his dogmaticis capitibus, quæ γνώμης περὶ τῶν κατὰ μέρος λαληθέντων καὶ ἐξεται per singula membra dicta sunt atque discussa: et omines uno ore, tanquam uno spiritu incitati, Deo convenientem una cum conjunctione distinctionem divinæ substantiæ atque operationis, clare fassi sunt, theologos secuti, increatamque divinam operationem, quemadmodum sane et substantiam amplexati sunt. Et rursus in eodem tomo: Nos a sacris Scripturis edocti sumus, et substantiam habere Deum, et potentiam atque operationem a divina substantia differentem; imo vero potentias et operationes. De lumine vero transfigurationis postea quæsitum est. Dixerunt, ostensum esse a Sanctis increatum esse lumen transfgurationis Domini, et illud non esse substantiam ejus: et omnes ferme dixerunt, demonstratum esse. Et in anathematismis, quos ediderunt contra eos, qui non adducuntur, ut credant eorum blasphemias, ubi seipsos praconio celebrant, hæc aiunt: lis, qui dicunt divinam operationem provenire quidem ex divina substantia, provenire vero inseparabili ter, cum per illud (provenire) ineffabilem distinctionem significent, per illam vero particulam (inseparabiliter) admirandam conjunctionem ostendant, aeterna sit memoria. Et de lumine iis, aiunt, qui confitentur lumen, quod resplenduit inefabiliter in monte transignrationis Domini, lumen esse inaccessibile, lumen immensum, et elusionem incircumscriptam divini splendoris, et gloria ineffabilem, ac divinitatis claritatem plus quam perfectam, filiis gloriam, et Dei regnum, pulchritudinemque veram, atque in sui amorem allicientem, circa divinam et beatam Hllam naturam, et naturalem gloriam Dei, ac deitatis Patris, et Spiritus in Unigenito coruscantem, et propterea existimant, increatum hujusmodi. Lumen, non tamen asserunt esse supersubstantialem Dei substantiam, tanquam illa penitus sit invisibilis et imparticipabilis, dicunt vero polius hoc lumen esse gloriam supersubstantialis substantire, ab ea proficiscentem inseparabiliter, atque se ostendentem mente purgatis pro sua benignitate, eum qua gloria Dominus noster et Deus venturus est secundo sua atque tremendo adventu, judicare vivos et mortuos, æterna sil memoria. σθέντων δογματικών κεφαλαίων. Καὶ πάντες ἐν στόματι ὡς ἐξ ἑνὸς κινούμενος πνεύματος μετὰ τοῦ ήνωμένου καὶ θεοπρεπή διάκρισιν τῆς θείας ουσίας καὶ ἐνεργείας φανερῶς ὡμολόγησαν τοῖς θεολόγους ἑπόμενοι ἄκτιστὸν τε τὴν θείαν ενέργειαν, καθά δῆτα καὶ τὴν οὐσίαν έστερξαν. Καὶ πάλιν ἐν τῷ αὐτῷ· Ἡμεῖς δὲ παρὰ τῶν ἁγίων ἐδιδάχθημεν Γρα φῶν καὶ οὐσίαν ἔχειν τὸν Θεὸν, καὶ δύναμιν και ενέργειαν τῆς θείας ουσίας διαφέρουσαν· μᾶλλον δὲ καὶ δυνάμεις καὶ ἐνεργείας. Περὶ δὲ τοῦ φωτὸς τῆς μεταμορφώσεως μετὰ τοῦτο ἐζητήθη. Φασὶ δειχθῆναι παρὰ τῶν ἁγίων ὅτι ἄκτιστὸν ἐστι τὸ τῆς τοῦ Κυρίου μεταμορφώσεως φῶς, καὶ ὅτι οὐκ ἔστι τοῦτο ἡ οὐσία τοῦ Θεοῦ· καὶ πάντες σχεδόν εἶπον, ὅτι ἀπεδείχθη, καὶ ἐν τοῖς ἀναθεματισμοῖς οἷς ἐξέθεντο κατὰ τῶν μὴ πειθομένων ταῖς βλασφημίαις αὐτῶν, ἐν οἷς καὶ ἑαυτοὺς ἀνακηρύττουσι, τάδε φασίν Τῶν λεγόντων προϊέναι μὲν τὴν θείαν ενέργειαν ἐκ τῆς θείας ουσίας, προϊέναι δὲ ἀδιαιρέτως, διὰ μὲν τοῦ προϊέναι τὴν απόῤῥητον διάκρισιν παριστώντων, διὰ δὲ τοῦ ἀδια ρέτως ὑπερφυά δεικνύντων τὴν ἕνωσιν, αιωνία Η μνήμη. Καὶ περὶ τοῦ φωτὸς, τῶν ὁμολογούντων, φασί, τὸ ἐκλάμψαν ἀποῤῥήτως φῶς ἐπὶ τοῦ ὄρους τῆς τοῦ Κυρίου μεταμορφώσεως, φῶς ἀπρόσιτον εἶναι, καὶ φῶς ἄπλετον, καὶ χύσιν ἀπεριόριστον θείας αίγλης, καὶ δόξαν ἀπόρρητον, καὶ θεότητος δόξαν ὑπερτελή, Υἱοῦ δόξαν καὶ βασιλείαν Θεοῦ, καὶ κάλλος ἀληθινὸν καὶ ἐράσμιον περὶ τὴν θείαν καὶ μακαρίαν φύσιν, καὶ φυσικὴν δόξαν Θεοῦ, καὶ θεότητος Πατρὸς καὶ Πνεύματος ἐν Υἱῷ μονογενεῖ ἀποστράπτουσαν, καὶ διὰ ταῦτα ἄκτιστον δοξαζόντων τὸ τοιοῦτον φῶς, μὴ μέντοι γε αὐτὸ εἶναι λεγόντων τὴν ὑπερούσιον τοῦ Θεοῦ οὐσίαν, ὡς ἐκείνης ἀοράτου παντάπασι, καὶ άμεθέκτου μενούσης, δόξαν δὲ μᾶλλον λεγόντων τοῦτο φυσικὴν τῆς ὑπερουσίου οὐσίας, ἐξ ἐκείνης προϊοῦσαν ἀδιαιρέτως, καὶ ἐπιφαινομένην διὰ φιλο ανθρωπίαν Θεοῦ τοῖς κεκαθαρμένοις τὸν νοῦν, μεθ' ἧς δόξης ὁ Κύριος ἡμῶν καὶ Θεὸς ἥξει κατὰ τὴν δευτέραν αὐτοῦ καὶ φρικτὴν παρουσίαν κρίνων ζῶντας καὶ νεκροὺς, αἰωνία ἡ μνήμη,

ADVERSUS PALAMAM. Καὶ πάλιν, τοῖς μὴ ὁμολογοῦσι κατὰ τὰς τῶν ἁγίων θεοπνεύστους θεολογίας, καὶ τὸ τῆς Ἐκκλησ σίας εὐπεδες φρόνημα μήτε κτίσμα εἶναι τὸ θειότα τον ἐκεῖνο φως, μήτε οὐσίαν Θεοῦ, ἀλλ᾿ ἄκτιστον καὶ φυσικὴν χάριν, καὶ ἔλλαμψιν καὶ ἐνέργειαν, ἐξ αὐτῆς τῆς θείας οὐσίας ἀχωρίστως ἀεὶ προϊούσαν, ἀνάθεμα. Καθολικῷ μὲν οὖν λόγῳ περὶ οὐσίας καὶ ἐνεργείας ἀκτίστου Θεοῦ, ἦν καὶ φῶς καὶ δόξαν καὶ χάριν, καὶ ἔλλαμψιν καὶ θεότητα υφειμένην, καὶ ἄλλα τοιαῦτα πλείστα Επωνόμασαν, τάδ' ἀπεφήναντο, κατὰ μέρος ἐξ καὶ πολλοῖς τρόποις ἐχρήσαντο διακρίσεως. ó Καὶ πρῶτος μὲν τρόπος ἐστὶν, ὅτι φασί. Τὸ μὲν ἐστὶν οὐσία καὶ ὑπόστασις· τὸ δὲ οὔτε οὐσία, οὔτε ὑπόστασις. Καί φησιν ὁ μὲν Παλαμᾶς ἐν διαλόγω, ᾧ Επιγράφει Θεοφάνην καὶ Θεότιμον Εἰ γὰρ μήθ' ὑπόστασις, μήτ' οὐσία ἡ θεότης πέφυκεν, ἀλλ' οὐδὲν ἧττον ἄκτιστος καὶ ἀἴδιος· ὁ δ᾽ ἐκ Θεσσαλονίκης Νεῖλος ἐν λόγῳ, οὗ ἡ ἀρχὴ, Κανὼν ἐστι θεολογικός • Εκάστη μὲν, φησὶν, ὑπόστασις ὑφέστηκε καθ' ἑαν τήν· ἐνέργεια οὐ καθ' ἑαυτὴν ὑφέστηκεν. ν Ἐν δὲ τῷ τόμῳ πάντες ὁμοῦ, «Ἡμῖν δὲ, φασίν, ἀρτίως ὁ λόγας οὐ περὶ ταύτης τῆς ἐνεργείας καὶ δυνάμεως, ἀλλὰ περὶ τῆς κοινῆς τῆς τρισυποστάτου θεότητος, ἥτις αὐχ ὑπόστασίς ἐστιν, ἀλλὰ φύσει καὶ ὑπερφυῶς πρόσεστιν ἑκάστῃ τῶν θεαρχικῶν ὑποστάσεων.» Δεύτερος δὲ, ὅτι φασὶν, Ἡ μὲν οὐσία τοῦ Θεοῦ ἐστι τὸ ἔχον, ἡ δὲ ἐνέργεια τὸ ἐχόμενον. "Αποφαίνονται δὴ ἐν τῷ αὐτῷ τόμῳ λέγοντες, ὅτι τὸ ἔχον, οὗ ἔχει κατά τι διαφέρει πάντως. Εἰ οὖν οὐκ ἔστι διαφορὰ τῆς θείας οὐσίας καὶ ἐνεργείας, οὐκ ἔστιν ἔχειν τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ ἐνέργειαν. Τὸ δὲ μὴ ἔχον ἐνέργειαν ἀνενέργητόν ἐστι. Τὸ δὲ ἀνενέργητον καὶ ἀνύπαρκτον. Τρίτος τρόπος, ὅτι ἡ μὲν οὐσία τοῦ Θεοῦ μοναδικῶς ἀεὶ λέγεται, ἡ δὲ ἐνέργεια και μοναδικῶς καὶ πληθυντικώς. Και φασιν ἐν τῷ τόμῳ·. Πληθυντικώς μὲν ὁ θεῖος Διονύσιος τὰς ἐλλάμψεις προενεγκών, ἔδειξεν οὐκ οὐσίαν οὖσας Θεοῦ· ἐκείνη γὰρ οὐδέποτε πληθυντικώς προάγεται· ἐλλάμψεις δὲ αὐτὰς καλές σας, καὶ ἀνάρχους καὶ ἀτελευτήτους προσειπών, θείας καὶ ἀκτίστους ενεργείας ταύτας έδειξεν.» Ο δ' ἐκ Θεσσαλονίκης Νεῖλός φησιν ἐν τῷ προειρημένῳ λόγῳ·. Μία μὲν ἡ οὐσία, ταῦτα δὲ πολλὰ, ἐν δὲ καὶ πλῆθος ἕτερα, ο Τέταρτος τρόπος, ὅτι ἡ μὲν οὐσία ή θεία αιτία ἐστίν· ἡ δὲ αἱ ἐνέργεια, μᾶλλον δὲ ἐνέργεια, αἰτισταὶ μὲν παρὰ τῆς οὐσίας εἰσὶν, ἀπεργαστικαὶ δὲ τῆς κτίσεως. Καί φησιν ὁ μὲν Παλαμᾶς ἐν λόγῳ, οὗ ἡ ἀρχὴ, Ὑποψιθυρίσας τοίνυν, «Η γὰρ θελητική καὶ ἐνεργητικὴ δύναμις φυσικόν ἐστιν, ἀλλ᾽ οὐχὶ φύσις. • Καὶ ἐν τῷ κατὰ Θεοφάνην καὶ Θεότιμον διαλόγῳ, «Τῆς τρισυποστάτου φύσεως θεία δύναμις καὶ ἐνέργεια ἀπεργαστική ἐστι τῶν ἐκτὸς, καὶ εἰς μυρία μερίζεται ο Καὶ ἐν τῷ τόμῳ κοινῇ πάντες· Εt rursus iis qui non confitentur juxta sanctarum a Deo inspiratas theologias, et pium Ecclesize sensum, divinissimum illud lumen, neque creatum esse, neque substantiam Dei, sed increatam et naturalem gratiam, et illustrationem, atque operationem ex ipsa divina substantia inseparabiliter perpetuo provenientem, anathema, Igitur universe loquendo de substantia et operatione increata Dei (quam etiam lumen, et glorism, et gratiam, atque illustrationem, Deitatemque demissam, aliis multis hujusmodi nominibus πτηcuparunt), hac aflirmarunt, singillatim vero mulιές etiam modis distinctionis usi sunt. Primus modus: Alterum aiunt esse substantiam et hypostasim, alterum vero neque substantia n neque hypostasim. Εt quidem Palamas in Dialogo. quem inscribit Theophanem ac Theotimum, asserit: Etsi enim neque hypostasis, neque substantin Deitas est, nihilominus increata et aeterna est. Nilus vero Thessalonicensis in oratione, cujus initium, Canon est theologicus. Unaquaeque, inquit, hypostasis per se subsistit, operatio non per se subsistit, in tomo autem simul omnes, Nobis vere, inquiunt, nunc non est sermo de hac opera tione ac virtute, sed de communi trium persona - rum deitate, quæ non est hypostasis, sed naturaliter et admirabiliter adest unicuique divinarum hypostaseon. Secundus modus: Substantia, inquiunt, Dei est quod habet, operatio vero est quod habetur. Censem igitur in eodem tomo, illud quod habet secundum quid omnino ab eo quod babetur differre. Si igitur non est aliqua differenεἰα inter divinam substantiam et operationem, non potest substantia Dei operationem liahere; quod vero non habet operationem, nihil agit; quod vero nihil agit, non exsistit, Tertius modus: Quod substantia quidem Dei singulariter semper dicitur, operatio vero et singulariter et pluraliter. Atque in Lomo aiunt: Cum divinus Dionysius pluraliter illustrationes protulerit, ostendit eas non esse substantiam Dei. θuippe illa nunquam multitudinis numero prafertur. Cum autem eas illustrationes appellaverit, et carere principio et fine dixerit, divinas operationes et increatas eas ostendit. Nilus vero Thessalonicensis in prædicio sermone, Una quidem, inquit, est substantia, hæc autem malia sunt; unam autem et multitudo diversa sunt.» Quartus modus: Quod substantia quidem divina causa est, operatio vero, seu potius operationes causate sunt a substantia, efficientes vere sunt creationis. Et Palamas quidem in sermone, cujus initium: Susurrans igitur, ait: Volitiva enim atque operatoria vis, naturale quid est, non autem natura. Et in Dialogo secundum Theophanem et Theorimum, «Unius Lrium personarum natura divina potentia et operatio efficiens est eorun quæ sunt ad extra, et in infinita dividitur. • Ba in

Lomo communiter omnes aiunt, Unam igitur hanc r "Εν μὲν δὴ τοῦτο καὶ πρῶτον κυρίως ἄν τις φαίη el præcipuam proprie dixerit aliquis inter divinam substantiam et divinam operationem distinctiomis speciem, nimirum secundum causam et causatum.> τῆς τε θείας οὐσίας καὶ θείας ἐνεργείας διακρίσεως εἶδος, τὸ κατ' αἴτιον δηλαδὴ καὶ αιτιατόν.» Πέμπτος τρόπος, ὅτι φασὶ τὴν μὲν οὐσίαν με κυρίως λέγεσθαι θεότητα, ἀλλ' εἰ καὶ λέγοιτο θεό. της, υπερκειμένη λέγεται· ἡ δὲ ἐνέργεια κυρίως τέ ἔστι θεότης, καὶ ὑφειμένη ἀπείρως ἀπειράκις ἐστὶν, ὅθεν καὶ ἐπεὶ πολλοὶ καὶ ἀναρίθμητοι ενέρ γειαί εἰσι τοῦ Θεοῦ ἄκτιστοι, καὶ πολλαὶ θεότητές εἰσι καὶ ἀναρίθμητοι. Καὶ ὁ μὲν Παλαμᾶς ἐν τῇ πρὸς τὸν Ἀκίνδυνον ἐπιστολῇ, ο Εστιν ἄρα, φησί, θεότης υφειμένη, δῶρον οὖσα τῆς ὑπερκειμένης, καὶ οὐ θεότης μόνον, ἀλλὰ καὶ ἄκτιστος θεότης, καὶ ὑπὲρ ταύτην τὴν θεότητά ἐστιν ὁ Θεός. Ἡ Ἐν δὲ τῷ πρὸς τὸν νομοφύλακα Συμεώνην • Εἰ μὴ γὰρ ύφειμένη, φησὶν, ἢ ὑπερεχομένη, ἡ ὑποβεβηκυία, η τι τοιοῦτον ἡ θεία ενέργεια λεχθείη, οὐκ ἀληθῶς ὁ ἅγιος Διονύσιος, καὶ ὅσοι κατ' αὐτὸν ὑπερκειμένην εἶναι διδάσκουσι τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ. Οὐ γὰρ ἔστιν ὑπερκεῖσθαι μὴ ὄντος τοῦ ὑποβεβηκότος.» Καὶ ἐν τῷ λόγῳ οὗ ἡ ἀρχή. Τοῖς πνευματοκινήτοις τῶν Πατέρων, «Ἐπειδὴ γὰρ, φησί, καὶ ἡ τοῦ Θεοῦ φύσις θεότης ονομάζεται· κυριώτερον δὲ ἡ ἐνέργεια.» Καὶ ἐν τῷ διαλόγῳ, οὗ ἡ ἐπιγραφή, Βαρλαμίτης καὶ ὀρθόδοξος, «Μία ἐστὶ τῶν τριῶν, φησίν, όπου στάσεων θεότης, ἤτοι φύσις καὶ οὐσία ὑπερούσιος, ἁπλῆ, ἀόρατος, ἀπερινόητος, ἀμέθεκτος παντάπασιν. Δὲ δὲ ἄλλαι παρὰ τῶν ἁγίων λεγόμεναι θεότητες, είτε μία, εἴτε δύο, είτε πλείους. Καὶ γὰρ τὸ παντα χοῦ εἶναι, ἀπὸ τοῦ θεῖν καὶ οἱονεὶ φθάνειν πανταχύσε, θεότητα ἔχει τὴν ἐπωνυμίαν· καὶ τὸ μηδαμοῦ εἶναι ἀποθέοντα, ὥσπερ διαφεύγοντα πανταχόθεν. "Η τε τοῦ Θεοῦ λαμπρότης, ἣν καὶ οἱ ἀπόστολοι ἐπὶ τοῦ ὄρους εἶδον, θεότης λέγεται, ἀπὸ τοῦ αἴθεῖν, τουτέστι καίειν τε καὶ ἀναλίσκειν πᾶσαν μοχθη ρίαν· τό τε γινώσκειν ἅπαντα παρὰ τὸ θεῖσθαι πάντα τὸν Θεὸν πρὶν γενέσθαι αὐτά, καὶ τὸ προνοείν ἀπὸ τοῦ ἐφορῶν, καὶ πρὸς τούτοις τὸ θεοποιεῖν. Καὶ μετά τινας ο υρᾷς σαφῶς, ὅτι οὐ μόνον ἡ παντάπασιν ἀόρατος καὶ ἀπερινόητος καὶ ἀμέθεκτος θεό. της, ἀλλὰ καὶ ἡ τοῖς ἁγίοις μόνοις ἀποβλήτως κρατὴ καὶ νοητὴ καὶ μεθεκτὴ θεότης τοῦ Θεοῦ ἐστι, κ Quintus modus: Aiunt substantiam quidem proprie non dici Deitatem, sed etiam si diceretur Dritas, supereminens dicitur, operatio vero proprie est Deitas, et infinite infinities remissa Deitas (id est inferior). Unde cum multe sint atque innu. mera operationes Dei increate, multa quoque dei tates sunt atque innumera. Et Palamas quidem in epistola ad Acindyuum,e Est igitur, inquit, deitas reinissa donum exsistens deitatis supereminentis, nec tantum deitas, sed increata deitas, et ultra hanc deitateni est Deus.» In sermone vero ad Nomo. phylacem Simeonem, Si enim, inquit, remissa, vel inferior, aut minor, vel quidpiam simile divina operatio non dicatur, non vere sanctus Dionysius, et quotquot sunt illi æquales et similes, supereminentem esse substantiam Dei docent. Fieri enim non potest, ut quid superemineat, non exsistente, quod infra sit. Et in oratione, cujus initium: spiritu excitatis Patribus:: Quoniam enim, inquit, et Dai natura deitas appellatur, magis autem proprie operatio. Et in Dialogo, cujus inscriptio Barlamites et Orthodoxus, Una est, inquit, trium hypostaseon deitas, seu natura el substantia supersubstantialis, simplex, invisibilis, inintelligibilis,prorsus imparticipabilis.» Reliquæ vero, quæ a sanctis dicuntur deilates,Jsive una, sive due, sive plures sunt. Nam illud, ubique esse ἀπὸ τοῦ θεῖν, a currendo, et quasi ubique pertingendo; item nullibi esse decurrendo, et quasi ubique fugiendo deitas cognominatur. Splendor item Dei, quem et apostoli in monic conspexerunt, deitas dicitur ἀπὸ τοῦ αἰθειν, ab eo quod est ardere, hoc est comburere, atque omnem maliLiam consumere. Item scire omnia ἀπὸ τοῦ θεᾶσθαι, ab aspicere, quod Deus cuneta conspiciat, antequam fiant, et providere ἀπὸ τοῦ ἐφορᾷν, ab eo quod inspiciat, ad hac et deilcare (deilas dicitur).. Εt post nonnulla: • Videsne evidenter, quod non tantum quæ prorsus est invisibilis, et Inintelligibilis, et imparticipabilis deitas, sed etiam, Καὶ ἐν ἑτέρῳ· Αλλ' ἐγὼ τὰς ὅλας ἀγαθάς φημι qum ineffabiliter sanctis est aspectabilis, et intelligibilis, et participabilis deitas Dei est?. Et in alia oratione:: Sed ego omnes bonos, inquam, unius Dei processus esse substantialia hæc et naLuralia Dei, quae dicuntur remissa respectu divina substantiae, qua et ab ipsa, et inter se distinguuntur (nimirum) sapientiam, potentiam, operationem, vitam, et bonitatem, ac sanctitatem, et omnia quoι quot et est, et dicitur numen divinum.» Rursus in eadem oratione: Sed si non esset alia deitas prater divinam naturam, ingenita, ipsi comterns, tanquam ipsius operatio.. Et post nonnulla: • Sed et illud infinities infinite in omnibus hujus modi divina attribuerunt eminentia. Et in Apoτοῦ ἑνὸς Θεοῦ προόδους εἶναι τὰ οὐσιώδη ταῦτα καὶ φυσικὰ τοῦ Θεοῦ τὰ ὑφειμένα τῆς θείας ουσίας, και ἕτερα ταύτης τε καὶ ἀλλήλων, τὴν σοφίαν, τὴν δύο ναμιν, τὴν ἐνέργειαν, τὴν ζωήν, καὶ ἀγαθότητα, καὶ ἁγιότητα, καὶ πάνθ' ὅσα καὶ ἔστι τὸ θεῖον καὶ λέγεται.» Καὶ πάλιν ἐν τῷ αὐτῷ· ε 'Αλλ' εἰ μὴ ἄλλη θεότης εἴη παρὰ τὴν θείαν φύσιν ἀγέννητος, καὶ αὐτῇ συναΐδιος ὡς ἐνέργεια αὐτῆς.» Καὶ μετά τινα • ᾿Αλλὰ καὶ τὸ ἀπειράκις ἀπείρως ἐπὶ τῶν τοιούτων πάντων τῇ θείᾳ προσέθηκαν ὑπεροχή. • Καὶ ἐν τῇ οὕτω καλουμένῃ διεξοδικωτέρᾳ ἀπολογία· ε Καὶ γὰρ κατηξιώθημεν εἰδέναι τὴν μὲν οὐσίαν μίαν καὶ ἁπλῆν καὶ ἀδιαίρετον καθ᾿ ἑαυτὴν, ἐκεῖνας δὲ οὐ πολλὰς μόνον, ἀλλὰ καὶ ἀριθμὸν ὑπερβαινούσας.

ADVERSUS PALAMAM. ὄν Καὶ ἐν τῷ λόγῳ, οὗ ἡ ἀρχὴ, Φιλονεικοῦσι μὲν ἀλ- logia, quam vocant prolixiorem: Etenim digni λήλους ὑπερβαλέσθαι, ο Σὺ πόθεν ἡμᾶς, φησίν, ἐφώρισας, καὶ διὰ τίνων διθεῖτας ἀποδεικνύεις, ὅτι τοῦ αὐτοῦ Θεοῦ καὶ ὁρατὴν, μᾶλλον δὲ καὶ νοητὴν λέγομεν θεότητα, καθάπερ οἱ θεόληπτοι διδάσκουσι θεολόγοι; Καὶ ἐν ἑτέρῳ, οὗ ἡ ἀρχὴ Τριῶν δντων ἐν κεφαλαίῳ, «Αλλ' ἐπειδήπερ, φησὶν, ἡμεῖς κατὰ τὴν πατρικὴν ὀφήγησιν καὶ τὴν θεοποιὸν καὶ τὴν καθαρτικὴν καὶ τὴν θεατικὴν δύναμίν τε καὶ ἐνέργειαν, πρὸς δὲ ταύταις καὶ πολλὰς ἑτέρας ἀνυμνοῦ μὲν τῇ τῆς θεότητος ἐπωνυμίᾳ, καὶ ἀπὸ τούτων χρώμεθα καὶ ἐπὶ τῆς πηγαζούσης αὐτὰς οὐσίας τῷ προσρήματι, πῶς σὺ δύο καὶ μὴ πλείους ἡμᾶς ισχυρίζῃ λέγειν θεότητας;» Καὶ ἐν τῷ λόγῳ, ᾧ ὀνομάζει Ελέγω χους καὶ άτοπα, κ Εστιν ἄρα θεότης, φησίν, ἄλλη παρὰ τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ ὑπάρχουσα συναίδιος αὐτῇ. 'Αεὶ δὲ τὸ ἐνεργοῦν τῶν ἐνεργουμένων ὑπερέχει, καὶ τῶν ἀνουσίων ἡ οὐσία, καὶ τῶν ὀνομαζομένων τὸ ὑπερώνυμον.» Καὶ ὁ εἰς πατριάρχην πρώτον χρηματίσας Ισίδωρος ἔν τινι ᾄσματι· Φαμέν σου θεότητα κυρίως τὴν ἐνέργειαν, πόθῳ δὲ πολλάκις καὶ τὴν φύσιν.» Ταῦτα δὲ πάντα συμπεραίνοντες ἐν τόμῳ φασί. Μετὰ τοῦτο ἐζητήθη, εἴ γε ἡ θεία ἄκτιστος ἐνέργεια θεότης παρὰ τῶν ἁγίων προσαγορεύεται, καὶ ἀνεφάνη καὶ τοῦτο παρὰ τῶν θεολόγων κηρυττόμενον· καὶ πρὸς τούτῳ αὖθις ἐν τῷ τόμῳ, • Εζητήσαμεν, φασὶν, ἀποδειχθῆναι παρὰ τῶν θεολόγων, εἰ ὑπέρκειται ταύτης κατ᾿ οὐσίαν ὁ Θεός· καὶ ἀνεφάνη καὶ τοῦτο παρὰ πάντων κηρυττόμεfacti sumus, qui sciamus substantiam quidem unam, ac simplicem, atque indivisibilem per se, illas vero non tantum plures, sed et numerum excedentes.. Et in oratione, cujus initium: Contendunt quidem se invicem superare, «Tu, inquit, unde nos deprehendisti, et quibusnam ostendis esse ditheitas, duos deos sentientes? quod ejusdem Dei, et visibilem, quin potius et intelligibilem dicimus deitatem, quemadmodum docent sacri theologi.. Et in alia oratione, cujus initium: Tria cum sint in summa, Sed quandoquidem nos, inquit, secundam paternam expositionem, etiam deiicantem, et purgativam, et aspectivam potentiam et operationem, multas alias preterea celebramus hac appellatione deitatis: et ex his utimur etiam hac appellatione in substantia, a qua veluti fonte ex scaturiunt, quomodo tu duas, et non plures con tendis nos asserere deilates? Et in oratione, quam nominat, Refutationes et absurda, Est ergo deitas, inquit, alia præter substantiam Dei, ipsi exsistens comterna. Semper autem operans operatis superior est, et substantia, non substantiis, et quod omnem appellationem excedit iis quae nomen habent. Item Isidorus ille, qui primo exstitit patriarcha, in quodam Cantico, Dicimus, inquit, tuam operationem proprie deitatem, afectu autem sepe et naturam.» Hæc autem omnia in tomo concludentes, aiunt. Postea quesitum est an divina increata operatio a sanctis nuncupatur deitas, et constitit etiam hoc a theologis prædicatum. Ad hoc rursus in tomo quæsivimus, aiunt, ostendi a theologis an superior sit huic secundum substantiam Deus? et patuit etiam ab omnibus predicatum.» vov.-> Εκτος τρόπος, ὅτι φασὶ τὴν μὲν οὐσίαν ἀόρατον καὶ ἀπερινόητον εἶναι, τὴν δὲ ἐνέργειαν ὁρατὴν. Και φησι διαβάλλων τὸν μέγαν Βασίλειον ἐν τῷ διαλόγῳ τοῦ Βαρλααμίτου καὶ ᾿Ορθοδόξου" «Ορᾷς ὅτι καὶ οὗτος οὐ μόνον ἀόρατον οἶδε τοῦ Θεοῦ τὴν θεότητα, ἀλλὰ καὶ ὁρατὴν· ἐπειδήπερ καὶ τὸ κατ' αὐτὴν φῶς.» Καὶ ἐν τῷ λόγῳ οὗ ἡ ἀρχή, Υποψιθυρίσας, «Καὶ γὰρ ἀνθρωπίνοις, φησὶν, ὀφθαλμοῖς ὤφθη, καὶ διανοίᾳ ἐνήστραψε· διὸ καὶ ὁρατὴ καὶ νοητὴ κέκληται θεότης. Ο έβδομος τρόπος, τὸ τὴν μὲν οὐσίαν ἀκίνητον εἶναι παντελῶς, τὴν δ᾽ ἐνέργειαν κινουμένην, καὶ κίνησιν. Καί φησιν ὁ Παλαμᾶς ἐν λόγῳ, ᾧ ἐπιγράφει, Ελέγχους καὶ ἄτοπα· «Καὶ ὡς τῆς οὐσίας τοῦ Θεοῦ ἀκινήτου μενούσης ή θεότης αὕτη κινεῖσθαι και μεταδίδοσθαι πέφυκε.» Κοινῇ δὲ ἀποφαίνον. καὶ ἐν τῷ τόμῳ τὴν οὐσιώδη και φυσικὴν ταύτην, τοῦ Θεοῦ κίνησιν οὖσαν εἰδότες, ὡς ἐκ πηγῆς ἀεν νάου τῆς θείας ουσίας προέρχεσθαί τε καὶ πηγάζειν. Ο όγδοος τρόπος, τὸ τὴν μὲν οὐσίαν ἀκατάληπτον εἶναι, τὴν δὲ ἐνέργειαν γνώριμον καὶ καταληπτήν. Καί φησιν ἐν τῷ ῥηθέντι λόγῳ, οὗ ἡ ἀρχὴ, ὑποψιθυρίσας τοίνυν, ο Διενήνοχε τῆς θείας ουσίας ή θεία ἐνέργεια κατὰ πολλούς τρόπους, καθάπερ ἐν πολλοῖς Sextus modus: Substantiam quidem aiunt invisibilem et incomprehensibilem, operationem vero visibilem; et ait Palamas calumniando magnum Basilium in dialogo Barlamita atque Orthodoxi: . Videsne quod is quoque non tantum Deitatem novit invisibilem, sed etiam visibilem? Quandequidem visibile est ejus Iumen. Et in oratione, cujus initium, Cum insusurrasset: «Etenim humanis oculis visa est, atque interno splendore nientem fulguravit. Quocirca et visibilis et intelligibilis appellata est Deitas. Septimus modus: substantiam quidem esse omnino immobilem, operationem vero esse mobilem, et motum. Et Palamas in dialogo, quem inscribit Refutationes et absurda, asserit, quod. Cum substantia Dei immota maneat, deitas hæc movetur, et communicari apta est.» Communiter vero in tomo afirmant, substantialem ac naturalem hunc Dei motum exsistere, scientes quod tanquam ex fonte perenni, e divina scilicet substantia proficiscitur et manat, Octavus modus, quod substantia sit incompreLensibilis, operatio vero nota, et comprehensibilis: et in prædicta oratione, cujus initium: Cum igi tur insusurrasset: • Differt a divina substantia divina operatio multis modis; ut multis et per

plura demonstravimus; ex his autem modis unus 4 καὶ διὰ πλειόνων ἀπεδείξαμεν. Τούτων δὲ τῶν τρό est, quod divina substantia sit omnino imperceptibilis, notæ vero sint divinæ operationes. > πων εἷς ἐστι, καὶ τὸ τὴν μὲν θείαν οὐσίαν άληπτον εἶναι παντελῶς, γνωρίμους δὲ τὰς θείας ἐνερ γείας. Η Ο θ' καὶ τ' τρόπος ἐστὶ, τὸ τὴν μὲν οὐσίαν ἀμέθ εκτὸν καὶ ἀμέριστον, καὶ ἄληπτον καὶ ἀπερινόητον εἶναι παντελῶς, τὴν δ' ενέργειαν μεθεκτὴν καὶ μετ ριστὴν καὶ ληπτὴν καὶ νοητήν. Καί φησιν ὁ Παλα μᾶς ἐν τῷ αὐτῷ λόγῳ·. Τὸ δ' οὕτως μεριζόμενον ενέργειά ἐστι θεία, τῆς οὐσίας οὔσης ἀμερία του παντάπασι, ο Καὶ ἐν τῇ διεξοδικωτέρᾳ ἀπολογία • Κατ' ουσίαν μὲν ὁ Θεὸς ἀμέθεκτός ἐστιν κατὰ δὲ τὴν θεοποιὸν χάριν, καὶ ἐνέργειαν, ἥτις καὶ δόξα Θεοῦ καλεῖται, καὶ μετέχεται, καὶ ὁρᾶται τοῖς ἀξίοις. ὁ Καὶ πάλιν ἐν τῇ αὐτῇ· «Τί οὖν τὴν τοῦ Θεοῦ φύσιν καὶ οὐσίαν κληρονομήσουσιν; Ούμενουν, ἀλλὰ τὴν θεοποιὸν χάριν τε καὶ βασιλείαν, ἥτις επ καὶ μὴ φύσις ἐστὶ τοῦ Θεοῦ, καὶ γὰρ ἀμέθεκτος ἐκείνη, ἀλλὰ φυσική ἐστιν ἐνέργεια Θεοῦ, φυσικῶς επομένη τῷ Θεῷ, καὶ ἀχωρίστως περὶ αὐτὸν καὶ θεωρουμένη. Διὸ καὶ ὁ ταύτης κληρονόμος κληρονό μας λέγεται Θεοῦ. Καὶ ἐν τῷ δωδεκάτῳ πρὸς Ακίνδυνον λόγῳ «Ότι φεύγειν παραινούντες οἱ έναντίοι ἡμῖν τοὺς λέγοντας ἄληπτον μὲν κατ' οὐσίαν τὸ θεῖον, ἅτε καὶ ὑπερκείμενον, ληπτὰ δὲ τὰ οὐ σιώδη αὐτοῦ, καὶ σωματικοῖς ὀφθαλμοῖς ὁρατὰ, ἕτερα ὄντα καὶ ὑφειμένα αὐτοῦ, φεύγειν παραινούσι τοὺς ἁγίους. Καὶ ἐν τῷ διαλόγῳ, ἐν Θεοφάνης καὶ Θεότιμος ἐπιγράφει ο Πῶς δὲ ὴ μὲν νοητή, ή δὲ ἀπερινόητος ἀναγέγραπται τοῦ αὐτοῦ Θεοῦ θεότης, ορατή το τοῖς ἀξίοις ἐν δυνάμει Πνεύματος, καὶ πᾶσι παντάπασιν αύματος, μεθεκτή τε καὶ ἀμέθο ατος κατὰ τὸν γνώμονα τῆς εὐσεβείας λέγομεν;» Nonus modus et decimus, quad substantia penitus sit imparticipabilis, et impartibilis, et imper ceptibilis, et inintelligibilis, operatio vero sit participabilis, et partibilis, et perceptibilis, et intelligibilis. In eadem oratione hac sunt verba Palume,. Quod autem ita partitur, operatio est divina, cum substantia sit prorsus impartibilis. Et in Apologia prolixiori sic habet Palamas: • Secundum substantiam quidem Deus est impare Licipabilis: secundum vero deifcautem gratiam et operationem, quae et gloria Dei nominatur, e participatur, et a dignis videtur. Εt rursus in eadem: • Quid igitur, naturam Dei et substantiam haereditabunt? Nequaquam, sed deilicantem gratiam, et regnum, quod regnum quamvis non sit matura Dei, illa quippe imparticipabilis est, sed maturalis est operatio Dei, quæ naturaliter sequitur Deum, et inseparabiliter circa eum semper consideratur; idcirco et hujus heres Dei dicitur bares.» Et in quarta oratione ad Acindynum, sic habet: & Quod adversarii dum nos monent, ut fugiamus eos, qui dicunt Nunen divinum secundum substantiam imperceptibile, tanquam quod supere wineat, perceptibilia vero substantialia ejus, et corporalibus oculis visibilia, cum sint alia, et ejus submissa, monent fugiendos esse sanctos. Et in dialogo quem inscribit Theophanes et Theotimus: Ο Quonam modo una quidem intelligibilis, altera vero inintelligibilis litteris proditur ejusdem Dei deitas, visibilisque dignis in virtute Spiritus sanesi, el prorsus omnibus Invisibilis, participabilisque, et imparticipabilis secundum normam pietatis dicimus?> Bee autem omnia colligentes in tomo communiter sauxerunt, differunt autem, inquiunt, inter se hujusmodi deitates, eo scilicet, quod divin operatio participatur, et partitur impartibilter, et nominatur, et quodammodo, quamvis subobscure ex suis effectis intelligitur. Substantia vero est inparticipabilis, et impartibilis, et innominata, tanquam omnem nominationem excedens videlicet, atque omnino inintelligibilis. Decimus quintus modus, quod substantia quidem nailam habeat in se differentiam, operationes vero cum inter se, tum a substantia diferentes sint. Atque Palamas in commemorata oratione, cujus hitium: Cum igitur insusurrassel, ait, e Volentes pietatem colere, et sobrie sapere, fateantur differre quidem ejusmodi cuncta inter se, causam autem ilorum hoc esse, in quo, et ex quo sunt, cum illud sit supra hæc.> Et in alia oratione, cujus initium: spiritu excitatis, ο Sed quis enumeret omnes voces sanciorum, quibus et substantiam Dei, et potentias Wei esse increases testantur, atque inter se difjerre ostendunt, et hæc omnia unam esse deiΠάντα δὲ ταῦτα συναγαγόντες ἐν τῷ τόμῳ κοινῇ ἐπεκύρωσαν, Διενηνόχασι δ' ἀλλήλων, φάμενοι, αἱ τοιαῦται θεότητες, δηλαδὴ τῷ τὴν μὲν θείαν ἀνδρο γειαν μετέχεσθαι καὶ μερίζεσθαι αμερίστως καὶ ὀνομάζεθαι καὶ νοεῖσθαί πως, εἰ καὶ ἀμυδρῶς ἐκ τῶν αὐτῆς ἀποτελεσμάτων· τήν γε μὴν οὐσίαν ἀμέθεκτον καὶ ἀμέριστον καὶ ἀνώνυμον, ὡς ὑπερ ώνυμον δηλονότι καὶ ἀπερινόητον παντελώς. Δέκατος πέμπτος τρόπος, τὸ τὴν μὲν οὐσίαν μὴ διάφορον εἶναι καθ᾿ ἑαυτὴν, τὰς δ' ἐνεργείας καὶ πρὸς ἀλλήλας, καὶ πρὸς τὴν οὐσίαν διαφόρους. Και φησιν ὁ Παλαμᾶς ἐν τῷ διαληφθέντι λόγω, οὗ ἡ αρχή. Υποψιθυρίσας, ο θέλοντες εὐσεβεῖν καὶ σωτ φρονεῖν, ὁμολογείτωσαν διαφέρειν μὲν τὰ τοιαῦτα πάντα ἀλλήλων· αἴτιον δὲ ἐκείνων τοῦτο ἐν ᾧπερ καὶ ἐξ οὗ ἐστιν αὐτοῦ ἄντος ὑπὲρ ταῦτα.» Καὶ ἐν ἑτέρῳ οὐ ἡ ἀρχὴ, Τοῖς πνευματοκινή τοῖς, «᾿Αλλὰ τὶς ἂν ἀπαριθμήσαιτο πάσας τὰς τῶν ἁγίων φωνάς, δι' ὧν καὶ τῇ τοῦ Θεοῦ οὐσίᾳ καὶ ταῖς τοῦ Θεοῦ δυνάμεσι τὰ ἄκτιστον προσμαρτυρεί ται, καὶ τὸ διαφέρειν πρὸς ἀλλήλας δείκνυται, και

ADVERSUS PALAMAM. μίαν εἶναι ταῦτα πάντα θεότητα συνιέντα εἰς ἐν, & talem in unum convenientia, quippe increata? ὡς ἄκτιστα, ο Καὶ ἐν ἑτέρῳ, οὗ ἡ ἀρχὴ, Φιλονεικοῦσι μέν, • Οὐ πολλαὶ δὲ μόνον αἱ θεῖαι ἐνέργειαι, ἀλλὰ καὶ ἀλλήλων διαφέρουσαι, καὶ τῆς μιᾶς οὐσίας ἐξ ἀνάγτης διενηνόχασιν, κ της τρόπος, τὸ τὴν μὲν οὐσίαν ὑπὲρ τὸ καθ' υπεροχὴν ἐν λέγεσθαι, τὴν δ᾽ ἐνέργειαν καθ' ὑπεροχήν κὴ ὅν. Καί φησιν ὁ Παλαμᾶς ἔν τινι τῶν προτέρων λόγων· κ Καὶ ὑπὲρ τὸ καθ' ὑπεροχὴν μὴ ὂν, διὰ νοερᾶς αἰσθήσεως πνευματικῶς ὁρώμενον, ὃ οὐσία τοῦ Θεοῦ ἥκιστά ἐστι. κ τὰ τρόπος ἐστὶ τὸ τὴν οὐσίαν ἄσχετον εἶναι καὶ ἀμίμητον, τὴν δὲ ἐνέργειαν σχέσιν τε εἶναι καὶ μίμησιν, καὶ μίμημα· καὶ ἀποφαίνονται ἐν τῷ τόμῳ, ὥστε οὐδὲ ἡ θεοποιός δωρεὰ τοῦ Πνεύματος αὐτὴ ἡ θέωσίς ἐστι κτιστή, διότι σχέσις ἐστὶ πρὸς τὰ θεοῦ. μένα, ο Καὶ πάλιν, ο Ὥστε τὸ μίμημα λέγεσθαι οὐκ ἐμποδίζει πρὸς τὸ ἄκτιστον εἶναι την θέω. σαν ο κ' τρόπος ἐστὶ, τὸ τὴν οὐσίαν ἀθάνατον εἶναι δε ἑαυτὴν, τὴν δ᾽ ἐνέργειαν διὰ μὲν τὴν οὐσίαν ἀθάνατον, δι' αὐτὴν δὲ νέκρωσιν. Καί φησι Παλαμᾶς ἐν τῷ περὶ θείας καὶ θεοποιοῦ μεθέξεως· «Εἰ δ' ἐκεῖνοι τοῦτον τὸν τρόπον καὶ ζῶσιν ἀθάνατα, καὶ τεθνήκασι, καὶ πολλοὶ τῶν ἐνταῦθα ζώντων νεκροί, καθάπερ ὁ ζωῆς καὶ θανάτου Χριστὸς ἔδειξεν. Ἔστιν ἄρα καὶ θεότης νέκρωσις, ἀθανάτου κατὰ φύσιν μενούσης, κ Καὶ ἄλλοι δὲ τρόποι πλεῖστοι ἐν τοῖς αὐτῶν ἐγκεί μενοι δόγμασιν εξάθησαν παρ' ἡμῶν, τοὺς καθολι χωτέρους ἐκλεξαμένων. Ἐπεὶ δ' ὡσαύτως εὕρηνται παρ' αὐτοῖς καὶ ἕτερα λίαν ἀσεβῆ δόγματα, μὴ ὑποπίπτοντα τοῖς τῶν διακρίσεων τρόποις, ἀναγκαῖον καὶ ἀπὸ τούτων ἐκθῆναι τινα ἐνταυθοί. Τὰς θεότητας οὖν, ἂς ἐκ νέου συνεστήσαντο, ἔστιν ὅπου καὶ θεούς φασι. Λέγει τοίνυν Παλαμᾶς ἔν τινι τῶν περὶ φωτός λόγων αὐτοῦ·. Διττὸν εἶναι τὸ θεῖον βουλόμενος δεῖξαι, φησὶν, οὐ μόνον Θεός ἐστιν ὑπὲρ τὰ ὄντα ὤν, δηλαδὴ ἡ ἐνέργεια, περὶ ἧς αὐτῷ ἦν ὁ λόγος, ἀλλὰ καὶ ὑπέρθεος· καὶ οὐ μόνον ὑπὲρ πᾶσαν θέσιν ἐστὶν, ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ πᾶσαν ἀφαίρεσιν, ἡ ὑπεροχή τοῦ πάντων ἐπέκεινα· καὶ πᾶσαν ὑπεροχὴν ἐπωσούν γενομένην ὑπερβέβηκεν.» Καὶ πάλιν ἐν τῷ αὐτῷ· • Καὶ οὐδ' ἐκεῖνο παρὰ τῆς θεολογίας ἤκουσεν, ὡς ἀντὶ πάντων τόθ' ἡμῖν ἡ θεία γενήσεται φύσις· ἵν' ἐντεῦθεν γοῦν Θεὸν εἶναι τουτὶ τὸ φῶς πιστεύσῃ. Καὶ ἐν τῷ β', τῷ κατὰ τῶν δευτέρων τοῦ Βαρλαάμ, ὃν ἐπιγράφει Κατάλογος τῶν ἐκβαινόντων ατόπων. Οὐ μὴν ἀλλ' ἐπειδήπερ εἰσὶ τὰ μετέχοντα τοῦ Θεοῦ, ἡ δὲ ὑπερούσιος οὐσία τοῦ Θεοῦ παντάπασιν ἀμέθεκτος· ἔστιν ἄρα τι μεταξὺ τῆς ἀμεθέκτου οὐσίας καὶ τῶν μετεχόντων δι' οὗ ταῦτα τοῦ Θεοῦ μετέχουσι, ο Καὶ μετ' ὀλίγα·: Δεῖ δὴ ζητεῖν ἡμᾶς Θεὸν ἕτερον οὐκ ὄντα μόνον αὐτοτελή, αὐτενέργητον, αὐτὸν ἑαυτὸν δι' ἑαυτοῦ θεώμενον, ἀλλὰ καὶ ἀγαθόν, ο Καὶ πάλιν, ι Καὶ ἁπλῶς δι' ἡμᾶς ζητεῖν Θεὸν οὕτω πως μεθεκτόν, οι μετέχον Et in alia oratione, cujus initium, Contendunt quidem:: Non solum autem multae sunt diving operationes, sed et inter se diferentes, et ab una substantia necessario differunt. Decimus octavus modus, quod substantia quidem dicatur non ens supra omnem eminentiam, opera - το vero non ens per eminentiam. Et ait Palamas in quadam oratione ex prioribus orationibus:. Εt supra id quod est non ens per eminentiam, quod per sensum intellectualem spiritualiter videtur, quod substantia Dei minime est. Decimus nonus modus, quod substantia quidem careat habitudine, et inimitabilis sit, operatio vero habitudo sit, et imitatio, atque imitanientum, et in lomo sententiam ferunt: «Itaque neque dei ficatrix largitio Spiritus ipsa deificatio est creata, quoniam habitudo est ad ea, quæ deificantur.» Εt rursus: Quare quod dicatur imilamentum, Et non obstat, quin deificatio sit increata. > Vicesimus modus, quod substantia quidem sit immortalis per se, operatio vero propter substantiam quidem immortalis, per se vero mortificatio; et ait Palatuas in libro De divina deificante participatione: t Quod si illi hunc in modum et vivunt immortaliter et mortui sunt, et plurimi ex his qui vivunt, mortui sunt, ut vitæ mortisque ostendit Dominas. Est ergo etiam deitas mortificatio, cunt immortalis secundum naturam permaneat. Porro alii quoque plurimi modi in suis dogmatibus inserti a nobis prætermissi sunt, qui univer Baliores elegimus. Quoniam vero similiter apad ipsos reperiuntur et alia valde impia dogmata, que non cadunt in distinctionis modos, opus est ex ipsis hoc loco aliquot exponere. Deitates igttur, quas de novo constituunt, alicubi etiam deos appellant. Dicit ergo Palamas, in quadam sua ora tione, carum quae sunt de lumine, volens divinum numen probare duplex esse: «Non solum Deus est supra entia exsistens, scilicet operatio, de qua ipsi erat sermo, sed et superdeus, neque tantum supra omnem positionem est, sed et supra omnem abstractionem, eminentia rei excedentis omnia, et omnem eminentiam quomodocunque factam excepit.. Εt rursus in eadem oratione:: Neque illuc ex theologia audivit, quod pro omnibus tune nobis divina fiet natura, ut hinc saltem hoc lumen Deum esse credot. Et in secunda oratione adversus ea quæ secundo scripsit Barlaam, quam inscripsit: Catalogus eorum qua sequuntur absurda: Verum enim vero quando quidem sunt, quæ Deum participant, substantia vero Dei, qure est supra omnem substantiam, penitus imparticipabilis est, datur ergo inter imparticipatam substantiam, et ea quæ participant, quiddam medium per quod ea Deum participant. Et paulo post: • Opus est igitur nos alium Deumn querere, non tanium exsistentem per se perfectum, per se operativum,

DEMETRII CYDONIT qui seipsum per se speculetur, sed etiam bonum.» Α' τις ἕκαστοι, οἰκείως ἑαυτοῦ κατὰ τὴν τῆς μεθέξεως Et rursus:: Simpliciter oportet nos quarere ἀναλογίαν ὄντες καὶ ζῶντες καὶ ἔνθεοι ἐσόμεθα. Deum, ita quodammodo participabilem, cujus participes singuli facti, ipsius familiares simus, vivamus, et secundum analogiam participationis divini evadamus. Est ergo inter genita, et impar Licipabilem illam supersubstantialitatem, non unum tantum, sed et plurima, atque tot quot sane sunt ea que participant. Hæc non per se, illa scilicet media; virtutes enim sunt supersubstantialitatis illius, quæ unice ac singulariter præhabet, et continet totam participabilium multitudinem. Et in oratione, cujus initium: Heus tu, non est nobis: * Et hunc igitur divinum splendorem, et gratiam, et operationem, atque donationem sanctissimi Spiritus, Spiritum sanctum sacræ Scripturæ noncupant, atque etiam deitatem, et Deum, et deißcum donum.. Εt rursus: «Quod auten deitatem, et Deum, et deilicantem, et ipsam bonitatem, et bonum facientem, et conditorem universi sacrae Scriptura nominent hanc divinam gratiam, et operationen, et donationem, quæ a supersubstantiali Trinitate provenit, testis est Dionysius AreopaBita. Et Isidorus ille, qui fuit patriarcha in suo quodam Cantico: e Esse vero hoc quidem te, non autem quid sis exprimere intelligimus. Deum Aatem operationem esse dogmatizani, non hypostasin sancti Spiritus adesse et sanctificare creaturam, sed quamdam gratiam increatam, neque subsisientem; et quod etiam alii spiritus sancti sint c increati, alii præter Spiritum sanctum, unum ex tribus personis Deitatis. Aique ait Palamas in quinta oratione ad Acindynum: «Satis igitur hac sunt ad persuadendum, neque creatam esse graLiam, et operationem Spiritus, quæ datur et accipitur ab iis quos gratia sua dignatur Deus, neque substantiam esse Spiritus saneti, quippe ipsa Spi. ritus sanctus est. Etenim menini Deus dat substantiam suam, neque cum imperceptibilis sit, fieri potest, ut a quoquam percipiatur. Et Coccinus ille, qui fuit patriarcha, in oratione, cujus iuscriptio: Nulla divinarum operationum creata, sie ait: Quis invidus ae malignus dæmon in Ecclesiam Dei audacter intulit, quod ipsa substantia Dei habitans in bominibus, eos qui purgantur Ο purgat, et qui illuminantur, illuminat, atque illustrat; et eos qui a recto tramite quadam nequitime procella abrepti sunt, reducit, et creaturis inhabi Lans hae operatur? Ac rursus Palamas in quodam dialogo: «Verum si non esset altera deitas praeter divinam naturam, ingenita, ipsique coæterna, tanquam ejus operatio, et Spiritus sanctus alius a divina natura Spiritu sancto inferior tanquam cius operatio, quomodo impleta est Spiritu sancto Elisabeth? Et quonam isto? Non enim impleta est suhstantia Spiritus Hre enim immobilis est, atque intransitiva, et intacta, atque immensa, inalterabilisque. Et in epistola ad Cyzicensem cpiscopum, cujus initium: Scire te volo:: Quem » "Εστιν ἄρα τι μεταξὺ τῶν γεννητῶν καὶ τῆς ἀμεθα έκτου ὑπερουσιότητος ἐκείνης, οὐχ ἐν μόνον, ἀλλὰ καὶ πολλὰ, καὶ τοσαῦτα, οπόσα δὴ καὶ τὰ μετέχοντα. Ταῦτα οὐ καθ᾿ ἑαυτὰ τὰ μέσα δηλαδὴ ἐκεῖνα, δυνά μεις γάρ εἰσι τῆς ὑπερουσιότητας ἐκείνης, μοναχώς καὶ ἐνιαίως προειληφυῖαι, καὶ συνειληφυῖαι τὴν τῶν μεθεκτῶν ἅπασαν πληθύν.» Καὶ ἐν τῷ λόγῳ οὗ ἡ ἀρχὴ, Οὐκ ἔστιν, ὦ οὗτος, ἡμῖν· ι Καὶ ταύτην τοίνυν τὴν θείαν αίγλην, καὶ χάριν, καὶ ἐνέργειάν τε καὶ δωρεὰν τοῦ Παναγίου Πνεύματος, Πνεῦμα ἅγιον αἱ θεῖαι Γραφαὶ κατανομάζουσιν· ἀλλὰ δὴ καὶ θεότητα, καὶ Θεὸν, καὶ θεοποιὸν δῶρον. ο Καὶ πάλιν, ε Οτι δὲ θεότητα, καὶ Θεὸν, καὶ θεοποιόν καὶ αὐτοαγαθότητα καὶ ἀγαθοποιόν, καὶ δημιουργών τοῦ παντός φασιν αἱ θεῖαι Γραφαὶ τὴν θείαν ταύτην χάριν, ἐνέργειάν τε καὶ δωρεὰν τὴν ἐκ τῆς ὑπερ ουσίου Τριάδος προερχομένην, μάρτυς ὁ Ἀρεοπαγίτης Διονύσιος.» Καὶ ὁ χρηματίσας δὲ εἰς παν τριάρχην Ἰσίδωρος ἔν τινι τῶν ᾀσμάτων αὐτοῦ • Εἶναι δὲ τὸ μὲν σὲ, οὐ τί δὲ εἶναι δηλοῦν νοοῦμεν. Θεὸν δ' ἐνέργειαν δογματίζουσιν οὐ τὴν ὑπόστασιν τοῦ ἁγίου Πνεύματος παρεῖναι καὶ ἁγιάζειν τὴν κτίσιν, ἀλλὰ τινα χάριν ἄκτιστον καὶ ἀνυπόστατον, καὶ ὅτι καὶ ἄλλα πνεύματα ἅγιά εἰσιν ἄκτιστα, άλλα παρὰ τὸ ἐν τῆς τρισυποστάτου θεότητος ἅγιον Πνεῦμα.» Καί φησιν ὁ Παλαμᾶς ἐν τῷ πέμπτη λόγῳ τῷ πρὸς ᾿Ακίνδυνον· κ Ικανὰ μὲν οὖν τὰ τοι αῦτα πεῖσαι μήτε κτιστὴν ὑπάρχειν τὴν διδομένην καὶ λαμβανομένην τοῖς κεχαριτωμένοις τοῦ Πνεύ ματος χάριν τε καὶ ἐνέργειαν. Αὐτὸ γὰρ ἔστι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, μήτε τὴν οὐσίαν εἶναι τοῦ Πνεύ ματος. Οὐδενὶ γὰρ ὁ Θεὸς τὴν οὐσίαν δίδωσιν, οὐδ' ένι μὴ ληπτὴν αὐτὴν γενέσθαι ληπτήν. • Καὶ δ χρηματίσας εἰς πατριάρχην Κόκκινος ἐν λόγῳ, οὗ ἡ ἐπιγραφὴ, Οὐδεμία τῶν θείων ενεργειών κτιστή, οὕτω φησί· «Ποῖος βάσκανος δαίμων τῇ Ἐκκλησία τοῦ Θεοῦ τολμηρῶς ἐπήγαγεν, ὅτι αὐτὴ ἡ οὐσία τοῦ Θεοῦ κατοικοῦσα ἐν τοῖς ἀνθρώποις, τοὺς καθαίρουμένους καθαίρει, καὶ τοὺς φωτιζομένους φωτίζει καὶ λαμπρύνει, καὶ τοὺς κατά τινα σάλον ανίερον τοῦ καλοῦ παρατραπέντας επανάγει καὶ τοῖς κτί σμασιν ἐνοικοῦσα ταῦτα ἐργάζεται;» Καὶ αὖθις δ Παλαμᾶς ἔν τινι διαλόγω" Αλλ' εἰ μὴ ἄλλη θεότης εἴη παρὰ τὴν θείαν φύσιν ἀγένητος, καὶ αὐτῇ συν αίδιος, ὡς ἐνέργεια αὐτῆς, καὶ Πνεῦμα ἅγιον ἕτερον παρὰ τὴν θείαν φύσιν τοῦ ἁγίου Πνεύματος κατώ τερον ὡς αὐτοῦ ἐνέργεια, πῶς ἐπλήσθη Πνεύματος ἁγίου ἡ Ἐλισάβετ; καὶ τίνος τούτου; οὐ γὰρ δὴ τῆς οὐσίας ἐπλήσθη τοῦ Πνεύματος. Ακίνητος γὰρ αὕτη καὶ ἀμετάβατος καὶ ἀναφὴς καὶ ἀχώρητος καὶ ἀναλο λοίωτος.» Καὶ ἐν τῇ πρὸς τὸν Κυζίκου ἐπιστολῇ, ἧς ἡ αρχή, Εἰδέναι σε βούλομαι - «Καθάπερ οὖν τὰ πολλὰ πνεύματα τὸ μοναδικὸν καὶ ἁπλοῦν καὶ ἀτύν θετον τοῦ Πνεύματος οὐκ ἀφαιρεῖ· καὶ γὰρ ἐνέργεια! εἰσιν αὐτοῦ· τὸν αὐτὸν τρόπον, κἂν πολλὰς εἴπῃ τις θεότητας, τὰς ἐνεργείας λέγων τῆς μιᾶς θεότητος, τὸ μοναδικὸν καὶ ἁπλοῦν αὐτῆς οὐκ ἀναιρεί, ο Και

ADVERSUS PALAMAM. ἐν τῇ πρὸς τὸν ᾿Ακίνδυνον ἐπιστολῇ, «Καὶ τὰς ἑνερ- admodum multi spiritus singularitatem, ac simpli γείας τοῦ Πνεύματος πνεύματα φίλον τῷ Ησαΐα καλεῖν· δηλαδὴ τὰ δῶρα τοῦ Πνεύματος. Δἱ δὲ τοῦ Θεοῦ ἐνέργειαι ἄκτιστοί εἰσιν.» citatem, incompositionemque Spiritus non tollunt, quippe sant operationes ipsius; ita etiam si quis dixerit multas deitates, operationes designans unius Deitatis, unitatem ac simplicitatem ejus non tollit. Et in epistola ad Acindynum: Etiam operationes Spiritus sancti placet Isaie spiritus appellare, scilicet dona Spiritus sancti. Dei vero operationes increate sunt.» Ετι λέγουσι μή γίνεσθαι σύνθεσιν ἔκ τε οὐσίας Præterea dicunt, non fieri compositionem ex Θεοῦ καὶ ὧν φρονοῦσιν αὐτοὶ πραγματικῶς συνυπάρ- substantia, et iis quæ illi sentiunt realiter disχειν αὐτῇ. Καί φησιν ὁ Παλαμᾶς ἐν λόγῳ οὗ ἡ tincta esse cum substantia. Atque asserit Pala ἀρχὴ, Τοῖς πνευματοκινήτοις τῶν Πατέρων, mas, in oratione, cujus initium: Spiritu exci- • Ὅτι τὸ ἄκτιστον προσκείμενον, μίαν ἀπεδείκνυσιν talis Patribus, Quod vox increatum, dum adja καὶ ἴσην καὶ ἁπλῆν τὴν ἐν τῇ διακρίσει ταύτῃ cet, unam ostendit, et æqualem, ac simplicem ὁρωμένην θεότητα. Καὶ γὰρ πᾶν ἄκτιστον καὶ ὁμό- Deitatem, quæ in hac distinctione videtur. Eleτιμόν ἐστι καὶ ἡνωμένον, καὶ σύνθεσις ἐν τοῖς ἀκτί- εin omne increatum ejusdem honoris est et conστους συναγομένεις εἰς ἐν οὐ μήποτ' ἂν γένοιτο. junctionis, neque in increatis in unum collectis Καὶ ἐν ἑτέρῳ οὗ ἡ ἀρχὴ. Υποψιθυρίσας τοίνυν. fet unquam compositio. Εt in alia oratione, cu- • Καὶ οὐδὲ τοῦτο συνοδεῖν ἴσχυσεν ὁ ἐν τούτοις τὰς jus initium: Cum insusurrasset igitur:. Neque συνθέσεις ἀφρόνως φανταζόμενος, ὡς ἡ τῶν ἀκτί- hoc perspicere valuit, qui in istis compositiones στων καὶ ὄντως ἁπλῶν συνέλευσις εἰς ἐν σύνθεσιν stulte imaginatur, quod in unum concursus rerum οὐδεμίαν ἐμποιεῖ.» Καὶ ὁ χρηματίσας εἰς πατριάρ- increatarum, et revera simplicium, compositioτην Κόκκινος ἐν δὲ τῶν ιδ' κεφαλαίων αὐτοῦ φησιν, nem nullam facit. Εt Coccinus ille, qui fuit · Ἡμεῖς μαθόντες ἀπὸ τῶν ἁγίων, ὅτι οὐδὲ τὸν ἄν- patriarcha, in nono capite ex iis duodecim capiti θρωπον ποιοῦσί ποτε σύνθετον τὰ φυσικά ιδιώματα, bus, que edidit, e Nos, ait, cum didicerimus a ἀλλ' οὐδὲ οἱ τεχνικοί λόγοι καὶ ἐπιστῆμαι· οὐδεὶς sanctis, quod neque hominem faciunt proprietates γὰρ ἂν εἴποι ποτὲ τὸν ἄνθρωπον σύνθετον, διότι naturales unquam compositum, sed neque artiἔχει φύσιν καὶ ἐνέργειαν φυσικήν, ή διότι έχει φύ- ciosi sermones et disciplinæ. Nemo enim dixerit σιν καὶ τέχνην γραμματικήν, ἢ τεκτονικήν, ή γεωρ unquam hominem compositam, quoniam habet γικὴν τυχόν. Εἰ δὲ ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων οὕτως, ἐπὶ naturam et operationem naturalem, vel quod ha τοῦ Θεοῦ τί χρὴ λέγειν, τοῦ πάντα ὑπερφυῶς ἔχον- beat naturam, et artem grammaticam, vel fabri της; Αλλά σύνθεσις γίνεται καὶ λέγεται τότε, ὅταν σε lem, vel forsan artem agriculture. Quod si in hom δύο πράγματα έχοντα ἓν ἕκαστον Ιδίαν ὑπόστασιν, minibus ita se res habet, quid in Deo dicendumn καὶ δυνάμενον ἕκαστον εἶναι θεωρεῖσθαι καθ' ἑαυτό, est, qui omnia supernaturaliter habet? Sed comδίχα τοῦ ἑτέρου· ὅταν τὰ τοιαῦτα συντεθῶσιν καὶ positio tunc it et dicitur, quando duae res singu ἑνωθῶσιν ἀλλήλοις εἰς μίαν ὑπόστασιν, οἷον ὥσπερ læ habent propriam subsistentiam, quarum unaἐν τῷ ἀνθρώπῳ ψυχὴ καὶ σῶμα, ἢ ἐν τῇ οἰκίᾳ quæque possit esse per se, et considerari sine al λέβει καὶ ξύλα καὶ σίδηρος. Ταῦτα γὰρ καθ' ἑαυτὰ tera, quando ejusmodi composita et conjuncta ἕκαστα ὑπόστασις ὄντα, ὅταν συντεθῶσι καὶ ἐνω fuerint ad invicem in unam subsistentiam, verbi θῶσιν ἀλλήλοις εἰς μίαν ὑπόστασιν, τότε λέγεται gratia, ut in homine anima et corpus, vel in conσύνθεσις, ἤτοι ἔνωσις ἐνυποστάτων δύο πραγμάτων, siruenda domo lapides, ligna et ferrum: hæc ἢ καὶ πλειόνων.» Καὶ ἐν τῷ τόμῳ κοινῇ πάντες enim singula per se subsistentiam habent, et cum ἀπεφήναντο, ε Μετὰ τοῦτο ἐζητήσαμεν παρὰ τῶν conjuncta et composita inter se in unam subsi ἁγίων εἰ μηδεμίαν ἔχοι τις ἂν ἐπινοεῖν σύνθεσιν stentiam fuerint, tune dicitur compositio, vel ecnἐπὶ Θεοῦ διὰ τὴν τῆς θείας ουσίας καὶ ἐνεργείας junctio duarum rerum, vel plurium subsistentium. διαφοράν. Απεδείχθη οὖν παρὰ τῶν ἁγίων πάντων Et in tomo communiter omnes decreverunt: κηρυττόμενον, ὡς οὐκ ἔστι σύνθεσίν τινα παρὰ D. Post hæc quæsivimus a sanctis, utrum possit τοῦτο νομίζειν ἐπὶ τοῦ Θεοῦ.» Καὶ ἐν τοῖς ἀναθε quispiam ullam compositionem in Deo animadver ματισμοῖς δ' ἐκφωνούσι· «Τοῖς φρονοῦσι καὶ λέγουσι tere propter differentiam, quæ est inter divinam σύνθεσίν τινα ὅλως διὰ ταῦτα γίνεσθαι ἐπὶ Θεοῦ, μὴ substantiam et operationem. Ostensum est igi πειθομένοις δὲ τῇ τῶν ἁγίων διδασκαλία, μηδεμίαν tur a sanctis omnibus prædicatum fuisse, quod σύνθεσιν ἀπὸ τῶν φυσικῶν ἐν τῇ φύσει γίνεσθαι δι nullam compositionem propter id in Deo existi δασκόντων, ὡς κατ' οὐδὲν πάντως τὴν διαφοράν mare licet. Et in anathematismis pronuntiant: ταύτην λυμαινομένην τῇ θείᾳ ἁπλότητι, ἀνάθεμα.» • lis qui sentiunt, ne dicunt, compositionem ali quam omnino propter hæc in Deo fieri, neque doctrinæ sanctorum acquiescunt, qui docent nullam compositionem lieri. ex naturalibus in natura, cum differentia hæc nihil noceat omnino divinæ simplicitati, anathema. > Ἔτι δογματίζουσιν ὅτι κατά τινα τρόπον οὐ δια κρίνονται ἀλλήλων τὰ τρία τῆς θεότητος πρόσωπα, ᾗ πρόσωπα, ἀλλὰ καὶ πρὸς τὰς δυνάμεις καὶ ἐνεργεία; ' Præterea dogmatizant, quod nou distinguuntur quodam modo inter se tres Deitatis persona quatenus persona sunt. Sed et ad potentias et

λόγῳ τῷ πρὸς Παῦλον τὸν Ἀσάν, η Ηνίκα διαιρείται τὸ θεῖς κατὰ τὰς ὑποστάσεις, τὸ ἀδιαίρετον έχει κατὰ τὰς ἐνεργείας· ἡνίκα δὲ κατὰ τὰς δυνάμεις καὶ Ενεργείας διαιρεῖται, μένει κατὰ τὰς ὑποστάσεις αδιαίρετον.» Καὶ ἐν ἑτέρῳ, οὗ ἡ ἀρχή. Ευλόγως μὲν οὖν ὁ λόγος· ο Ἐπεὶ γὰρ κατὰ τὰς ὑποστάσεις καὶ τὰς ἐνεργείας διακρίνεται τὸ θεῖον, ετερότης καθ᾿ ἑτέραν διάκρισιν ὁρᾶται ἐναλλάξ πρὸς ἀλλήλας ἔχουσῶν. Τὰ μὲν γὰρ ἴδια τῶν θείων ὑποστάσεων ονόματα κοινά ἐστι ταῖς ἐνεργείαις, τὰ δὲ καὶ ὁ ταῖς ὑποστάσεσιν, ἴδια τῶν θείων ἐνεργειῶν ὀνό operationes alternatim se habent persons. Atque εναλλάξ ἔχουσι τα προσωπα. Καί φησιν ὁ Παλαμᾶς ἐν asserit Palamas in oratione, quam scripsit ad Paulum Asan; + Quando divinum numen dividitur secundum hypostases, indivisibilitatem habet secundum operationes; quando vero secundum potentias et operationes dividitur, indivisibile manet secundum hypostases. Et in alia oratione, cujus initium: Merito igitur oratio: Quoniam enim secundum hypostases et operationes Numen divinum distinguitur, diversitas secundum alteram distinctionem cernitur, cum alternatim ad invicem se habeant. Nam divinarum hypostaseon propria nomina sunt communia operationibus, quæ vero sunt communia hypostasibus, divinarum operationum fiunt propria. > Præterea dogmatizant, non sufficere uni Deitati trium personarum potentiam et operationem esse per se exsistentem, et per se subsistentem, sed opus ellam li esse aliam quoque non subsistentem, et asserit Palamas in uno ex suis dialogis: 4 Pater quidem habet Filium, sapientiam, et potentiam, atque vitam et operationem substantialem et naturalem; Filius autem erit sine potentia, sine vita et sine operatione; vel etiam tota substantia sanete Trinitatis. Et in tomo synodice hæc enuntiant: «Ex his igitur sancta synodus, Evidenter, inquit, ostensum est, quod qui dicit, solum Fillum et Spiritum sanctum operationes increatas esse Dei, tanquam qui non censeat communem operationem naturalem trium hypostaseon, Marcelli, et Photini, atque Sophronii hæresim olim demortuam et abolitain in Ecclesiam Dei audet inducere. Εt paulo post: «Nobis vero modo non est sermo de hac, sed de communi, quæ est unius trium personarum Deitatis, quæ lypostasis non est, sed natura, et supernaturaliter adest unicuique divinarum hypastaseon, Præterea dogmatizant eos qui apud ipsos purgantur, et ejusunodi operationum effecla, increntas, et iucrenta evadere. Atque ait Palamas in epistola ad Acindynum: e Videsne clare quod increata sit gratia? Non tantum autem ejusmodi gratia est Increata, sed et effectum hujusmodi Deί operationis increatum est. Propterea igitur et magnus Paulus cum non amplius viveret temporalem hane vitam, sed eam que erat inhabitantis Verbi, divinam et meternam, sine principio factus est, et sine fine per gratiam.. Et paulo post: • Creatus igitur erat Paulus quandiu vivebat vitam, jussu Dei ex non entibus factam, quando vero non ampllus hanc vivebat, sed eam quæ inhabitatione Dei accessit, increatus per gratiam evasit, et omnis, qui Verbum Del elicas et vivum adeptus est.. Εἰ rursus in eadem epistola: • Quomodo igitur quis plam concesserit, quamvis divinarum personarum nullam rationem habuerit, unum esse increatum, pisi natura adjecerit, cum quidam sint per gratiam increati atque dii, et respondentem sibi necessario fertatem habeant?, Et rursus: 4 Sed enim inc ματα. Η Ἔτι δογματίζουσι μὴ ἐξαρκεῖν τῇ τρισυποστάτῳ θεότητι αυθύπαρκτον καὶ αὐθυπόστατον δύναμιν καὶ ἐνέργειαν εἶναι, ἀλλὰ προσδεῖσθαι καὶ ἑτέρας ἀνυποστάτου. Καί φησιν ὁ Παλαμᾶς ἔν τινι τῶν διαλόγων αὐτοῦ· «Ὁ μὲν Πατὴρ ἔχει σοφίαν καὶ δύναμιν καὶ ζωὴν καὶ ἐνέργειαν τὸν Υἱὸν οὐσιώδη καὶ φυσικήν· ἡ δὲ Υἱὸς ἀδύνατος ἔσται καὶ ἄζωο:, καὶ ἀνενέργητος, ἢ καὶ ὅλη ἡ οὐσία τῆς ἁγίας Τριάδος.» Καὶ ἐν τῷ τόμῳ συνοδικῶς ἀποφαίνονται • Ἐκ δὲ τούτων ή θεία σύνοδος, Σαφῶς ἀποδέδει κται, φησίν, ὡς ὁ λέγων μόνον τὸν Υἱὸν, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἀκτίστους ἐνεργείας εἶναι τοῦ Θεοῦ, ὡς μὴ κοινὴν ἐνέργειαν δοξάζων φυσικὴν τῶν τριῶν ὑποστάσεων, τὴν Μαρκέλου καὶ Φωτεινοῦ καὶ Σω φρονίου αἵρεσιν πάλαι τεθνηκυίαν καὶ καταργηθής σαν εἰς τὴν Ἐκκλησίαν τολμά παρεισάγειν Θεού. Η Καὶ μετ᾿ ὀλίγα· «Ἡμῖν δὲ ἀρτίως ὁ λόγος οὐ περὶ ταύτης, ἀλλὰ περὶ τῆς κοινῆς τῆς τρισυποστάτου Θεότητος, ήτις οὐχ ὑπόστασις ἐστιν, ἀλλὰ φύσει και υπερφυῶς πρόσεστιν ἐκάστῃ τῶν θεαρχικών όπου στάσεων. Η Ἔτι δογματίζουσι τοὺς παρ' αὐτοῖς κεκαθαρμέν νους καὶ τὰ τῶν τοιούτων ἐνεργειῶν ἀποτελέσματα ἀκτίστους καὶ ἄκτιστα ἀποτελεῖσθαι. Και φησιν ὁ Παλαμᾶς ἐν τῇ πρὸς τὸν Ακίνδυνον ἐπιστολή • Ορᾶς σαφῶς, ὅτι ἄκτιστος ἡ χάρις. Οὐ μόνον δὲ ἡ τοιαύτη χάρις ἄκτιστός ἐστιν, ἀλλὰ καὶ τὸ ἀποτέλεσμα τῆς τοῦ Θεοῦ τοιαύτης ενεργείας ἄκτι στόν ἐστι. Ταῦτ' ἄρα καὶ ὁ μέγας Παῦλος τὴν χρον νικὴν μηκέτι ζῶν ζωὴν, ἀλλὰ τὴν τοῦ ἐνοικήσαντος λόγου θείαν καὶ ἀΐδιον, ἄναρχος γέγονε καὶ ἀτελεύ τητος χάριτι, η Καὶ μετ' ὀλίγα, ο Κτιστός οὖν ἦν ὁ Παῦλος μέχρις ἂν ἔζη τὴν προστάγματι Θεοῦ ἐξ οὐκ ὄντων γεγονυίαν ζωήν. Οτε δὲ μηκέτι ταύτην ἔξη, ἀλλὰ τὴν ἐνοικήσει τοῦ Θεοῦ προσγενομένην, ἄκτιστος γέγονε τῇ χάριτι καὶ πᾶς ὁ ζῶντα καὶ ἐνεργοῦντα μόνον τὸν τοῦ Θεοῦ Λόγου κτησάμενος. Καὶ πάλιν ἐν τῇ αὐτῇ·. Πῶς οὖν ἄν τις συγχωρή σεις, καν τῶν θείων ενεργειών μηδένα ποιήσηται λόγον, ἐν τὸ ἄκτιστον ὑπάρχειν, μή τῇ φύσει προσ κείμενον, ἔστιν ὧν χάριτι ἀκτίστων ὄντων καὶ θεών, καὶ κατάλληλον ἑαυτοῖς ἐξ ἀνάγκης θεότητα έχον των, ο Καὶ πάλιν, ο ᾿Αλλὰ γὰρ ἄκτιστοι μὲν ούτει

ADVERSUS PALAMAM. πάντες χάριτι, ὥσπερ δὴ καὶ θεοὶ· αὐτὴ δὲ ἡ χάρις creati quidem isti omnes sunt gratia, quemadmoἄκτιστος, ὡς μικρὸν ἀνωτέρω προαποδέδεικται, ο Καὶ πάλιν, «Αἱ τοῦ Θεοῦ ἐνέργεται ἄκτιστοί εἰσιν, εἰ καὶ τὰ πλείω τῶν ἀποτελεσμάτων τούτων κτίσματά εἰσι.» Καὶ ἐν τῷ λόγῳ, οὗ ἡ ἀρχὴ Φιλοκινοῦσι μὲν, ο Πῶς οὖν οὐκ ἄκτιστος ἡ χάρις δι' ην καὶ οἱ μετεσχηκότες αὐτῆς ἄναρχοι καὶ ἄκτιστοι καὶ ἀτελεύτητοι, καὶ ἀΐδιος, καὶ οὐράνιοι κατ' αὐτὴν παρὰ τῶν Πατέρων προσηγορεύθησαν; Έτι δογματίζουσι πολλὰς ὑπόστασις εἶναι τοῦ Θεοῦ. Καί φησιν ὁ Παλαμᾶς, «Ἀλλ᾽ ἐπεὶ πολλὰς καὶ διαφόρους ὑποστάσεις καὶ δυνάμεις καὶ ἀνεργείας ὁ Θεὸς ἔχει, εἰ μὴ ἔν τι τὸ αἴτιον ἐν αὐταῖς, πολλαὶ καὶ διάφοροι ἔσονται ἀρχαὶ τῆς θεότητος.» Ἔτι δογματίζουσι καὶ τὰς πολλὰς ταύτας ἐνερ γείας οὐσίας εἶναι. Καί φησιν ὁ Παλαμᾶς ἐν τῷ πρὸς τὸν Αἴνου λόγῳ, οὗ ἡ ἀρχή, Αἰδοῦς ὄντως οι χομένης, ο Καὶ μὴν κατὰ τὸν πολὺν ὄντως και πνευματοκίνητου νοῦν τῶν ἱερῶν Πατέρων φαίη ἄν τις καὶ οὐσίαν εὐσεβῶς ἑκάστην τῶν τοῦ Θεοῦ· Ενεργειών.» Ετι φρονοῦσι τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ φθαρτικὴν εἶναι καὶ ἀναλωτικὴν, εἴπερ ἔσται μεθεκτή. Και φησιν ὁ Παλαμᾶς ἐν τῷ πρὸς ᾿Ακίνδυνον πέμπτῳ λόγῳ, ου ἡ ἀρχή, ᾿Αλλὰ τὶς ἄν· «Αὐτὴ τοίνυν καθ' αὐτὴν ἡ θεία μετεχομένη καὶ λαμβανομένη φύσις ἢ φυρμόν πείσεται, ἢ τὴν παθητικὴν ἐξαναλώσασα φθάσει φύσιν πρὶν ἂν ληφθῇ.» Καὶ πάλιν, ο Β' ὅλως ο ἐστὶν ὁ Θεὸς ἐν τοῖς ἀξίοις, ὅτι ποτέ ἐστι κατ' ού σίαν, ἢ φύσει θεοὺς εἶναι ἀνάγκη, οὐ χάριτι τοὺς θεοὺς μετόχους, ἢ κατακαῆναι καὶ διαφθαρήναι. Καὶ ἐν τῷ τόμῳ σαφῶς ἐπεκύρωσαν τοῦτο, καὶ τὴν οισίαν τοῦ Θεοῦ εἰπόντες, διὰ τὸ παρὰ τῶν ἁγίων εἰρῆσθαι ταύτην ἀπροσπέλαστον καὶ ἀμέθεκτον φθαρτικὴν ἡμᾶς εἶναι νομίζειν, τους αὕτω περὶ ταύτης φρονοῦντας, ὦ τόλμης ἀσεβοῦς! ἀπεφήναντο καὶ ταῦτα πρὸς Μωϋσῆν τοῦ Θεοῦ εἰρηκότος, ο Ούτ δεὶς δίψεται τὸ πρόσωπόν μου καὶ ζήσεται, κ dum sane et dii; ipsa vero gratia increata est, ut paulo superius demonstratum est. > Et rursus: Dei operationes incrent sunt, quamvis pleraque horum effectuum creature sint. Et in oratione, cujus initium: Contendunt qui dem: «Igitur qui fieri potest, ut non sit increata gratia, per quam et qui participes ejus facti sunt, sine principio et increati, neque carentes, et sempiterni atque coelestes secundum ipsam a Pa-. tribus appellati sunt? > Praeterea dogmatizant, multas hypostases esse Dei; atque ait Palamas: 4 Sed quoniam multas et diversas hypostases, et potentias, et operationes Deus habet, nisi unum aliquid in ipsis sit causa, multa et diversa erunt principia deitatis. Η Præterea dogmatizant, etiam has multas operationes esse substantias; atque sit Palamas, in oratione ad episcopum Anensem, cujus initium, Verecundia revera amissa: Et tamen secundum mullam revera et a spiritu excitatam mentem sanctorum Patrum, dixerit aliquis, etiam substantiam pie, unamquamque Dei operationem.» Præterea sentiunt substantiam Dei fore corruptivam, et consumptivam, si erit communicabilis. Atque ait Palamas, in quinta oratione ad Acindynum, cujus initium: Verum quisnam: «Ipsa igitur per se divina participate et sumpta natura vel commistionem patietur, vel passivam naturam, antequam sumatur, absumens exhauriet.» Ει rursus: e si omnino Deus est in hominibus di gnis, quidquid Illud tandem sit secundum substantiam, vel ut sint natura dii, non gratia, qui Dei participes sunt, vel comburantur et intereant necesse est. Et in tomo clare id decreto confirmarum, atque dixerunt:. Nos substantiam Dei existimare esse corruptibilem (ο audaciam impiam!) qui de ea ita sentimus; eo quod a sanctis dicta sit inaccessibilis et incommunicabilis, præsertim cum Deus ad Moysen dixerit: Neme videbit faciem meam et vivet. > Ὅτι ἐτόλμησαν οἱ πάντ' ἀναιδοῖς εἰπεῖν, ὅτι ἀνά- Præterea in omnibus impudentes ausi sunt diλογόν ἐστιν ὥσπερ τὰ ἐν τῷ νόμῳ μυστήρια προς care proportionem esse. Ut se habent mysteria leτὰς τῶν εὐαγγελικῶν κηρυγμάτων παραδόσεις, οὕτω gis antiquæ ad traditiones evangelicas, ita etiamn καὶ αὗται πρὸς τὰ νέα Παλαμικά δόγματα. Φησὶ praedicationes evangelicae ad nova Palama dogmata. γὰρ ὁ παρὰ τοῦ εἰς πατριάρχην χρηματίσαντος Κοκκίνου ἐκτεθεὶς ὡς ἀπὸ τῶν ᾿Αγιορειτικών το μας συστατικὸς ὢν τοῦ Παλαμᾶ τάδε· κ Τὰ μὲν ἀρτίως καθωμιλημένα, καὶ κοινῇ πᾶσιν ἐγνωσμένα, καὶ παρρησίᾳ κηρυττόμενα δόγματα, διὰ Μωσέως ὑπῆρχε νόμου μυστήρια, τοῖς προφήταις μόνοις δν Πνεύματι προορώμενα· τὰ δ' ἐπηγγελμένα τοῖς ἁγίοις ἀγαθὰ κατὰ τὸν αἰῶνα τὸν μέλλοντα τῆς κατὰ τὸ Εὐαγγέλιον ἐστι πολιτείας μυστήρια τοῖς διὰ τοῦ Πνεύματος ὁρᾷν ἠξιωμένοις καὶ τούτοις μετρίως ἐν ἀρραβῶνος μέρει διδόμενά τε καὶ προορώμενα, Αλλ' ὥσπερ εἴ τις τῶν Ἰουδαίων μή μετ' ευλαΓείας ἀκούων τῶν προφητῶν λεγόντων Λόγον και Πνεῦμα Θεοῦ συναλλιά τε καὶ προαιώνια, συνέσχεν Tomus enim editus ab illo Coccino, qui fuit patri aroba, nomine monachorum Sancti Montis, ubi Palamas commendatur et approbatur, hæc habct ad verbum: Ea, de quibus modo sermo habitus est, et ab omnibus communiter sancita sunt, qua que libere praedicantur dogmata, per Moysen erant legis mysteria, qum tantum prophete in Spirit previdebant, quæ vero promissa sunt sanctis bona in futuro sæculo, sunt mysteria evangelici status, iis qui per Spiritum sanctum ea videre digni facti sunt; hisque mediocriter loco arrhabonis dantur, et ab iis presidentur. Caeterum quαdmodum si quis ex Judais non cauto audiens prophetas, απε dicunt, Verbum et Spiritum Dei esse comlerma el

ante secula, contineret aures, existimans se au- ἂν τὰ ὦτα δοκῶν ἀπηγορευμένων ἀκούειν τῇ εὐσε sfire pietati voces interdictas, et ejus vocis contrarias, quæ apud pios in confesso est, e Dominus Deus, Dominus unus est, ita etiam nunc forte idem eveniret, si quis non caute audiat mysteria Spiritus, quæ solis sunt nota iis qui virtute purgati sunt.» Εt rursus, quemadmodum prædictionum illarum exitus declaravit quæ tunc erant mysteria, consentire cum iis quæ postea patefacta sunt, eἰ nunc credimus in Patrem, Filium et Spiritum sanctum, Deitatem trium personarum, natura mmam, sic etiam in futuro seculo quando revelas Litur suis temporibus secundum ineffabilem manifestationem Dei, qui est unus in tribus perfectis Lypostasibus, omnibus constabit mysteria, cum iis quae sunt manifestata, consentanea esse. Oportet putem et illud considerare, quod quamvis postea in fuibus orbis terrae constitit, tres in Deltale lypostases, nequaquam rationem monarchiae labefactare, sed illis quidem prophetis etiam ante exitum verum notum fuisse, iisdemque persuasum, communiter tamen non acceptatum fuisse. Ita etiam nunc non ignoramus tum eorum quae palam praedicantur, rationes confessionis, tum etiam eorum quæ nunc mystice in Spiritu dignis præmonstrantur. Hec ex multis atque innumeris Palama profanis dogmatibus selecta hic exposuimus, multitudiacm molestam esse arbitrati, proptereaque eam aversati sumus. Puto autem satis esse ad exprimendam eorum fidem, qua omnino extra limiles est ejus fidei, quæ in Ecclesia sancta, catholica et apostolica prædicatur. δείᾳ φωνῶν, καὶ τῆς ἀνωμολογημένης τοῖς εὐσεβέσι φωνῆς ἐναντίων, δηλονότι τῆς λεγούσης, ο Κύριος ὁ Θεός, Κύριος εἷς ἐστιν·, οὕτω καὶ νῦν τάχα ἂν πάθοι τις, μὴ μετ' εὐλαβείας ἀκούων τῶν μόνοις έγνωσμένων τοῖς δι' ἀρετὴν κεκαθαρμένοις μυστη ρίων τοῦ Πνεύματος· ἀλλ' ὥσπερ αὖθις ἡ τῶν προρρήσεων ἐκείνων Εκβασις σύμφωνα τοῖς φανε ροῖς ἀνέδειξε τα τότε μυστήρια, και πιστεύομεν νῦν εἰς Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ ἅγιον Πνεῦμα θεότητα τρισυπόστατον, φύσει μίαν· οὕτω καὶ τοῦ μέλλοντος αἰῶνος ἐν καιροῖς ἰδίοις ἀποκαλυφθέντος κατὰ τὴν ἄφατον ἔκφανσιν τοῦ ἐν τρισὶ τελείαις ὑποστάσεσιν ἑνὸς Θεοῦ, σύμφωνα πᾶσιν ἀναφανήσεται τοῖς φαν g νεροῖς τὰ μυστήρια. Δεν μέντοι κἀκεῖνο σκοπεῖν, ὡς εἰ καὶ τοῖς πέρασι τῆς γῆς ὕστερον ἐξεφάνη τὸ τρισυπόστατον τῆς θεότητος τῷ λόγῳ τῆς μοναρχίας μηδαμῶς λυμαινόμενον, ἀλλὰ τοῖς μὲν προφήταις ἐκείνοις καὶ πρὸ τῆς ἐκβάσεως τῶν πραγμάτων ἀκριβῶς ἐγινώσκετο, τοῖς δὲ αὐτοῖς τηνικαῦτα πει θομένοις ἀπαράδεκτον ἦν· τὸν ἴσον ἄρα τρόπον οὐ δὲ νῦν τοὺς λόγους τῆς ὁμολογίας ἀγνοοῦμεν τῶν τε παρρησίᾳ κηρυττομένων, καὶ τῶν νῦν μυστικῶς ἐν Πνεύματι τοῖς ἀξίοις προφαινομένων. Ταῦτα ἐκ πολλῶν καὶ ἀναριθμήτων τῶν τοῦ Παλαμά βεβήλων δογμάτων ἐκλεγέντα ἐνταῦθα ἡμῖν ἐξετέθησαν, τὸ πλῆθος φορτικὸν εἶναι ἡγησαμένοις. Οἶμαι δ' ἱκανὰ εἶναι τὴν αὐτῶν παραστῆσαι πίστιν, Έξω παντελῶς τῶν ὅρων οὖσαν τῆς ἐν τῇ ἁγίᾳ καὶ καθολικῇ καὶ ἀποστολικῇ Ἐκκλησίᾳ κηρυττομένης πίστεως. ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΚΠΟΡΕΥΣΕΩΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΛΕΓΟΝΤΑΣ, ΟΤΙ Ο ΥΙΟΣ ΤΟΥ ΘΕΟΥ ΟΥΚ ΕΣΤΙΝ ΕΚ ΤΗΣ ΟΥΣΙΑΣ ΤΟΥ ΠΑΤΡΟΣ. EJUSDEM AD EOS, QUI DICUNT, FILIUM DEI NON ESSE EX SUBSTANTIA PATRIS. CAPUT PRIMUM. Quod ex eo quod negant Filium Dei ex substantia esse Patris multa sequantur absurda. Qued in sancta Trinitate autiquorum quidem lareticorum esset a substantia Patris scindere Filium, et cum ex substantia Patris esse ac generari "Οτι τοῖς ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ ἀρνουμένοις πολλὰ τὰ ἄτοπα Έπεται. Ὅτι μὲν ἐπὶ τῆς ἁγίας Τριάδος τῶν παλαιῶν αἱρετικῶν ἦν τὸν Υἱὸν τέμνειν τῆς τοῦ Πατρὸς οὐ σίας, καὶ τὸ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς αὐτὸν εἶναι

καὶ γεννᾶσθαι παντελῶς ἀπαρνείσθαι, δῆλον, τῆς omnino infciari, manifestum est: cum Ecclesia Εκκλησίας διαρρήδην "Αρειον καὶ τοὺς τοιαῦτα τολμήσαντας παραπεμπούσης ἀξίως τῷ ἀναθέματι. Ἐπεὶ δὲ ταῦτα καὶ τινες ἀνοήτως παρεισάγειν τολ μῶσιν, οἳ τὸν μὲν Υἱὸν ἐκ τοῦ Πατρὸς, ἢ τῆς ὑπου στάσεως, ἢ τῆς πατρικῆς ιδιότητος εἶναι ὁμολογοῦσιν, ἐκ δὲ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς αὐτὸν γεννᾶσθαι οὐ παραδέχονται· ἔδει μηδ' ἡστινοσοῦν ἀποκρίσεως ἀξιοῦν τοὺς οὐ τοσοῦτον ἀμαθῶς τε καὶ ἀπαιδεύτως, ὅσον δυσσεβῶς οὕτω θεολογοῦντας, καὶ φανερῶς τὰς ἀρχὰς τῆς πίστεως ἀνατρέποντας. Πλήν ἐπειδὴ πᾶν ὕψωμα κατὰ τῆς τοῦ Θεοῦ γνώσεως ἐπαιρόμενον, ὅσον ἡ δύναμις ἐπιτρέπει, καθαιρεῖν καὶ ἐξελέγχειν ἀναγκαῖον πειρᾶσθαι, καὶ κατὰ τὸν κορυφαῖον τῶν ἀποστόλων Πέτρον ἑτοίμους γίνεσθαι χρὴ παντὶ τῷ ζητοῦντι διδόναι λόγον περὶ τῆς ἐν ἡμῖν πίστεως, δεικτέον ἂν εἴη πολλὰ τῶν ὁμολογουμένων τῇ καθολικῇ πίστει τοὺς ταῦτα λέγοντας ἀναιρεῖν ἀναγκάζεσθαι, πολλοῖς τε τοῖς ἀτόποις ἐνέχεσθαι, καὶ ὅλως ἐκείνων μηδὲν τῶν παλαιῶν αἱρετικῶν διαφέρειν. ι vero palam Arium, et eos qui ejusmodi res ausi sint, merito anathemale percusserit. Quoniam haec etiam nunc nonnulli temere inducere audent, qui Filium ex Patre quidem, et ex hypostasi, et paterna proprietate esse fatentur, non autem ex substantia Patris cum generari admittunt, oporte bat eos nec qualicunque responsione dignos censere, qui non tam stulte atque imperite, quam inpie sic de Deo disserunt, ac manifeste principia fidei funditus evertunt. Quia tamen omne, quod se εxtollit contra Dei cognitionem pro virili destruere ac redarguere necessario nitendum est, et juxta principem apostolorum Petrum paratos esse oportet ad reddendam rationem omni querenti de ea quæ in nobis est fide; demonstrandum est eos qui haec aiunt, multa iuvitos cogi destruere, quæ fide catholica exploratissima sunt, multisque absurdis premi; atque ab illis antiquis haereticis nihil plane differre. Primum igitur quærendum ab illis, quidnam bypostasim esse existiment, sive Patris proprietatem, paternitatem videlicet; ut posito aliquo in que convenimus, verba faciamus. Et quoniam substantiam et hypostasim ex adverso opponunt, et alte rum aiunt esse, non quale est alterum cuilibet manifestum est, quod hypostasim non esse substantiam haud dubie concedent. Quod enim opponitur substantiæ, non est substantia, et substantia illi, quod non est substantia, opponitur; sed quod non est substantia, substantia utique non est; quod autem non est substantia, non substantiale est; quod autem non substantiale est, non subsi stit; itaque Patris hypostasim non subsistentem ponunt. Hoc idem ostendunt se sentire ex iis quæ ipsi de substantia et operatione disputant. Ibi enim Deum in substantiam et operationem dividentes, atque aliud quidem ponentes esse substantiam, aliud vero operationem, dum hanc a substantia distinguunt, et eam neque substantialem, neque subsistentem statuunt, manifestum est, quod etiam hoc loco hypostasim a substantia distinguentes, ejusdem ordinis hypostasim et operationem constituent. Non enim habebunt aliud tertium, quod Πρῶτον τοίνυν ερωτητέον αὐτοὺς, τίποτε τὴν ὑπόστασιν εἶναι νομίζουσιν, ἢ τὴν πατρικὴν ἰδιότητα, τὴν πατρότητα δηλονότι· ἵνα πρός τι ὁμολογούμενον τοὺς λόγους ποιῶμεν, καὶ ἐπειδὴ τὴν οὐσίαν πρὸς τὴν ὑπόστασιν ἀντιδιαιροῦσι, καὶ θάτερον οὐχ οἷον τὸ ἕτερόν φασι, παντὶ δῆλον, ὅτι τὴν ὑπόστασιν ὁμολογήσουσιν εἶναι οὐκ οὐσίαν. Τὸ γὰρ ἀντικείμενον τῇ οὐσίᾳ οὐκ ἔστιν οὐσία, καὶ ἡ οὐσία πρὸς τὸ μὴ ὂν οὐσία ἀντίκειται. ᾿Αλλὰ τὸ μὴ ὂν οὐσία οὐκ ἔστιν οὐσία· ὃ δὲ οὐκ ἔστιν οὐσία, ἀνούστον· τὸ δὲ ἀνούσιον ἀνυπόστατον· ὥστε τὴν τοῦ Πατρὸς ὑπόστασιν ἀνυπόστατον τίθενται. Τὸ δ' αὐτὸ καὶ ἐξ ὧν αὐτοὶ περὶ οὐσίας καὶ ἐνεργείας διαλέ γονται παριστώσιν. Ἐκεῖ γὰρ τὸν Θεὸν εἰς οὐσίαν καὶ ἐνέργειαν διελόντες, καὶ ἄλλο μὲν τὴν οὐσίαν θέμενοι, ἕτερον δὲ τὴν ἐνέργειαν, καὶ ταύτην ἀντιδιελόντες πρὸς τὴν οὐσίαν, καὶ ἀκούσιον καὶ ἀνα υπόστατον ορισάμενοι, φανερὸν ὅτι κανταῦθα τὴν ὑπόστασιν ἕτερον τῆς οὐσίας λέγοντες ἐν τῇ τάξει τῆς ἐνεργείας ταύτην θήσουσιν. Ἐπείπερ οὐχ ἕξουσιν ἄλλο τρίτον, ὃ μήτ' οὐσία, μήτ' ενέργειά ἐστιν ἐπὶ τοῦ Θεοῦ. Πᾶν γάρ, φασὶν, ἐπὶ Θεοῦ, ὡς αὐτοὶ διεῖλον, ἢ οὐσία, η ενέργειά ἐστι τὸ γὰρ συμβεβηκὸς οὐδ᾽ αὐτοὶ παραδέχονται, ἀλλὰ τὴν ἐνέργειαν ἀνυπόστατον ἡγοῦνται, ὥστε καὶ τὴν in Deo neque substantia, neque operatio sit. Omne ὑπόστασιν, ἣν ἕτερον τῆς οὐσίας ισχυρίζονται, ἀνούσιον καὶ ἀνυπόστατον ὁμολογεῖν κατὰ τὰς αὐτῶν ἀναγκάζονται θέσεις. Εἰ δὲ καὶ τρίτον βούλονται τὴν ὑπόστασιν τιθέναι, πρῶτον μὲν παρὰ τὰς αὐτῶν ἐστι θέσεις, καθ' ἃς ἁπλῶς τὸν Θεὸν εἰς οὐσίαν διαιροῦσε καὶ ἐνέργειαν· ἔπειτα, ὅ τι μὲν δεῖ περὶ τῆς ὑποστάσεως φρονεῖν μετ' ὀλίγον ῥης θήσεται πρὸς δὲ τὸ παρὸν, ὅτι οὐ φασιν αὐτὴν οὐσίαν εἶναι, τοῦτο μόνον ἀρκεῖ. Οτι δὲ τὸν Θεὸν εἰς οὐσίαν διελόντες καὶ ἐνέργειαν, ἀνούσιον τὴν ἐνέργειαν καὶ ἀνυπόστατον πιστεύουσι, δῆλον ἐκ τῶν περιειλημμένων τῷ περὶ οὐσίας καὶ ἐνεργείας τόμῳ, ἂν εἰς ὁμολογίαν τῆς ἑαυτῶν πίστεως ἀνέ γραψαν. Οὕτω γὰρ ἐκεῖ πρὸς τῷ τέλει κεῖται. Ἡμῖν enim, aiunt, in Deo, ut ipsi diviserunt, aut substantia, aut operatio est; accidens enim neque ipsi admittunt, sed operationem non subsistentem esse existimant adeo ut hypostasim, quam aliud a substantia esse contendunt, secundum suas positiones non substantialem esse, neque subsistentem fateri cogantur. Quod si tertium quiddam hypostasim esse facere volunt, primum quidem hoc præter corum positiones est, juxta quas simpliciter Deum in substantiam et operationem dividunt. Deinde quid sentiendum sit de hypostasi paulo post dice tur. In præsentia vero satis est, quod eam substantiam esse negant. Quod autem Deum dividentes in substantiam et operationem, arbitrantur ape

DEMETRIC CYDONI rafionem non esse substantialem, neque subsisten- Λ δὲ ἀρτίως ὁ λόγος οὐ περὶ ταύτης τῆς ἐνεργείας tem, clarum est ex iis quæ continet eorum tomus de substantia et operatione, quem ad profitendum suam fidem conscripserunt: sic enim ibi circa Gnem habet. Nobis vero modo sermo est, non de hac operatione ac potentia, scilicet Filii et Spiritus, sed de illa, quae communis est tribus divinis personis quæ non est hypostasis. Praeterea in eodem tomo circa principium aiunt quod increatum sit lamen transfigurationis Domini, et quod hoc non sif substantia Dei. Privatim vero ait etiam Palamas in suo Theophanis et Theotimi dialogo: Quamvis enim neque hypostasis, neque substantia sit hæc deilas (lanten transfigurationis), nihilominus inκαὶ δυνάμεως, ήγουν τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος, αλκὰ περὶ τῆς κοινῆς τῆς τρισυποστάτου Θεότητος, ἥτις οὐχ ὑπόστασίς ἐστιν. ἔτι ἐν αὐτῷ πρὸς τῆ ἀρχῇ, ὅτι τε ἄκτιστὸν ἐστι τὸ φῶς τῆς τοῦ Κυρίου μεταμορφώσεως, καὶ ὅτι οὐκ ἔστι τοῦτο ἡ εὐσία τοῦ Θεοῦ. ἰδίᾳ δέ φησι καὶ ὁ Παλαμᾶς ἐν τῷ κατὰ Θεοφάνην καὶ Θεότιμων διαλόγῳ αὐτοῦ, «Εἰ γὰρ μήθ' ὑπόστασις, μήτ' ουσία ή θεότης αύτη πέρυ κεν, ἀλλ' οὐδὲν ἧττον ἄκτιστός ἐστι καὶ συναΐδιος τῇ οὐσία τοῦ Θεοῦ. ᾿Αλλὰ καὶ ὁ Θεσσαλονίκης Και βάσιλας Νεῖλος ἐν λόγῳ, οὗ ἡ ἀρχὴ, Κανών ἔστι θεολογικός, φησίν, «Η μὲν οὐσία ὑφέστηκε καθ' έαυτήν· ἡ δὲ ἐνέργεια οὐχ ὑφίστηκε καθ' εαυ creata est atque coæterna substantia Dei. Sed τήν.» et ipse Thessalonicensis Cabasilas Nilus in oratione, cujus initium: Canon est theologicas, àits + Substantia quidem per se subsistit, operatio vero per se non subsistit.» Cum igitur hypostasim et operationem, ex his qua dicunt, non subsistere ostensum sit, praesertim a viris quos ipsi ob pietatem (ut id etiam in tomo aiant) veterum choro sanctorum atque doctorum ascribant, et eos æque nanc atque illos colunt: quandoquiden hypostasim aliam rem preter substantiam aiunt: erit secundam ipsos hypostasis non substantialis, substantia autem non subsistentialis; et quoniam theologi de divina generatione Filil loquuntur indiferenter, et nune quidem eum ex substantia Patris generari theologlce disserant, nunc vero ex hypostasi, siquidem aliud est substantia, et aliud hypostasis juxta modum, quem ipsi adversarii Intelligant, alteratram erit, aut duos filios ex Patre generari faten dum ipsis erit, aut non unam esse ac simplicem Filii generationem. · Τοῦ μὲν οὖν οὐχ ὑφεστηκέναι τὴν ὑπόστασιν καὶ την ενέργειαν ἐξ ὧν λέγουσιν ἀποδεδειγμένου, και παρ' ἀνδρῶν, οὓς αὐτοὶ διὰ τὴν εὐσέβειαν, ὡς καὶ τοῦτο ἐν τῷ τόμῳ φασὶ, τῷ χορῷ τῶν παλαιῶν ἁγίων καὶ διδασκάλων εγγράψαντες επίσης νῦν ἐκείν νοις τιμώσιν, ἐπειδὴ τὴν ὑπόστασιν ἄλλο παρὰ τὴν ουσίαν πράγμα φασιν, ἔσταν κατ' αὐτοὺς ἀνούσιος μὲν ὑπόστασις, οὐσία δὲ ἀνυπόστατος. Καὶ ἐπὶ απροσδιορίστως οἱ θεολόγοι περὶ τῆς θείας γενικ σεως διαλεγόμενοι τοῦ Υἱοῦ, ποτὲ μὲν αὐτὸν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς γεννᾶσθαι θεολογοῦσι, που δὲ ἐκ τῆς ὑποστάσεως, εἴπερ άλλο ουσία, καὶ ἄλλα ὑπόστασις καθ' δν τρόπον οἱ ἐνιπτάμενοι νοοῦσι, δυοῖν ἔστω θάτερον, ἢ δύο υἱοὺς ἐκ τοῦ Πατρός γεννάσθαι ὁμολογήσουσι, τὸν μὲν ἐκ τῆς οὐσίας, τὸν δὲ ἐκ τῆς ὑποστάσεως· ἢ μὴ μίαν καὶ ἀπαν εἶναι τοῦ Υἱοῦ τὴν γέννησιν. Ετι, ἐπεὶ αἱ ἰδιότητες τὰς ὑποστάσεις υφιστά ὁμολογοῦντας οἷον ἢ πατρότης τὴν τοῦ Πατρός υπόστασιν, ἡ δὲ τοῦ Πατρὸς ὑπόστασις τὰ τοῦ Πατρός ἔστι πρόσωπον, ὑπόστασις γὰρ καὶ πρόσωπον παρά τοῖς θεολόγοις ταυτό· ὁμολογήσουσιν ἐκ τοῦ μὴ υφεστῶτος τὸ ὄψεστώς, αὐτὸ δηλαδὴ τὸ πρόσωπον του Πατρός. Τὸ γὰρ τὸ τοῦ Πατρὸς ὑφεστηκέναι πρόσωπον παρὰ τῆς πίστεως ὡμολόγηται. Επει γὰρ αἱ ἰδιότητες τῶν προσώπων, ὧν εἰσιν ἐδεδ Præterea, quoniam proprietates constituere bypostases dicuntur, ut paternitas hypostasim Pam tris, hypostasis vero Patris est persona Patris, quippe hypostasis et persona idem est apud theologos, concedent ex non subsistente esse subsistens, ipsam videlicet personam Patris. Quod enim persona Patris subsistat, fides fatetur. Quia enim proprietates personarum, quarum sumt proprietates, hypostatic sunt, personas constituentes, necesse est, Patrem non carere causa, sed ab τήτες, υποστατικαί εἰσὶ ταῦτα ὑφιστῶσαι, ἀνάγκη aliquo esse et ex non subsistente, ut dictum est, aliquid esse subsistens, et ex non hypostasi esse hypostasim, idque vel secundum generationem, vel processionem, vel si aliter lingere volunt, atque ita duæ species Trinitatis apparebunt, una quidem ex paternitate, et quæcunque ex paternitate proveniunt, ipsa filiatio, et spiritatio, si opus est ila nominare. Altera species Paier, Filius et Spiritus sanctus, sive tres person.e. Præterea fatebuntur non esse personam ex persona, sed relationem ex relatione: quia enim persona est substantia cum quadam propritate (persona euim dicta est Damasceno id quod est conmune cum proprio), substantia vero una cum sit μὴ ἀναίτιον εἶναι τὸν Πατέρα, ἀλλ᾽ ἔκ τίνος, καὶ ἐκ τοῦ μὴ ὑφεστῶτος, ὡς εἴρηται, τὸ ὑφεστώς, καὶ ἐκ τῆς μὴ ὑποστάσεως τὴν ὑπόστασιν, καὶ τοῦτο ἢ κατὰ γέννησιν, ή κατ' ἐκπόρευσιν· ἢ εἴπερ ἄλλως βούλοιντο πλάττειν, καὶ οὕτω δύο είδη της Τριά δος ἀναφανήσεται, τὸ μὲν ἐκ τῆς πατρότητος καὶ ὅσα ἐκ τῆς πατρότητος πρόεισιν, αὐτὴ ἡ υἱότης καὶ ή πνευματότης, εἰ δεῖ οὕτως ονομάζειν· τὸ δὲ ὁ Πατήρ, καὶ ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, είτ' οὖν τὰ τρία πρόσωπα. Ἔτι δὲ ὁμολογήσουσι μὴ εἶναι πρόσωπον ἐκ προσώπου, ἀλλ' ἀναφορὰν ἐξ ἀναφορᾶς. Ἐπεὶ γὰρ πρόσωπόν ἐστιν ἡ οὐσία μετά τινος ιδιότητες (πρόσωπον γὰρ εἴρηται τῷ Δαμασκηνῷ τὸ κοιν μετὰ τοῦ ἰδιάζοντος), ἡ δὲ οὐσία μία ούσα και ή

αὐτὴ τῷ ἀριθμῷ, οὔτε ἀγέννητός ἐστιν, οὔτε γεν- et eadem numero, neque ingenita est, neque geniνητή, οὔτ' ἐκπορευομένη, ἄλλως γὰρ τρεῖς ἂν ἦσαν οὐσίαι διακεκριμέναι, ἀπολελυμέναι ἀλλήλων, καὶ ἀντικείμεναι ἀλλήλαις· λείπεται μηδὲν ἄλλο προϊέ ναι ἐξ ἄλλου, εἰ μὴ ἰδιότητα ἐξ ιδιότητος, εἴτ' οὖν τὴν υἱότητα ἐκ τῆς πατρότητος. Ετι τε ἐπεὶ ὁ μὲν Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Πατρὸς ὁμολογεῖται, ὁ δὲ Πατὴρ κατὰ τὰς θέσεις αὐτῶν ἐκ τῆς πατρικῆς ἰδιότητος, ἥτις οὔτ οὐσία οὔθ᾽ ὑπόστασίς ἐστι, καὶ τοῦτο κατὰ τὰς θέσεις αὐτῶν, πάντα δὲ ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐν Πνεύματι ἁγίῳ κατὰ τοὺς θεολόγους γέγονεν ἀναγκασθήσονται τὸ μὴ ὑφεστὼς τῶν θείων προσώπων καὶ πάσης τῆς κτίσεως αἴτιον τιθέναι. ta, neque procedens: aliter enim tres essent substantiæ discrets, absoluta inter se, atque opposi te ad invicem: reliquum est, ut nihil aliud proveniat ex alio, nisi proprietas ex proprietate, sive filiatio ex paternitate. tæ Præterea, quoniam Filias et Spiritus sanctas er Patre esse communi consensu recipitur, Pater autem, secundum eorum positiones, ex paterna est proprietate, quæ neque substantia, neque hypostasis est, idque secundum ipsorum positiones, omnia autem facta sunt juxta theologos ex Patre per Filium in Spiritu sancto, cogentur aliquod quod non subsistit, et divinarum personarum, et totius creaturæ ponere causam. Έτι τε ἀναγκασθήσονται ὁμολογεῖν ἐπὶ Θεοῦ σύνθεσιν, εἰ καὶ μὴ τῆς οὐσίας καὶ τῆς ὑποστά σεως, τῆς τε πατρότητος καὶ υἱότητος, ἃ τῶν πρός τί ἐστιν. "Α δὴ πρός τι, ἐφόσον ἐστὶ πραγμά τι, σύνθεσιν ποιήσει ᾧ ἂν προσγένηται. Έτι το δεήσει συμβεβηκός τοῦτο φάσκειν· πᾶν γὰρ χρῆμα ἐν τῷ ἐνυπάρχειν τὸ εἶναι ἔχον, συμβεβηκός ἐστιν. "Ετι τε δεήσει τι πράγμα παρὰ τὴν τοῦ Θεοῦ οὐσίαν εἶναι αἰώνιον. "Α δὴ πάντα αἱρετικὰ καὶ ἄτοπα Έπεται μέντοι τοῖς τὴν πατρότητα καὶ τὴν ὑπόστα σιν ἕτερον τῆς οὐσίας τιθεμένοις. ternitatem et hypostasim aliud esse a substantia ponunt. Præterea cogentur fateri compositionem esse in Deo, etsi nou substantiae, at substantiae atque Hypostaseos, paternitatis item ac filiationis, qu ad aliquid relativa sunt. Quæ sane ad aliqu d, quatenus sunt aliqua res, compositionem facient cum eo ad quod accesserint. Praeterea opus erit accidens istud asserere: quippe omnis res, cujus esse est in esse, accidens est. Praterea opus erit, ut aliqua res præter Dei substantiam sit æterna. Que certe omnia hæretica sunt et absurda, necessario tamen sequuntur ex eorum sententia, qui paCAPUT H. aliud hypostasim. Κατὰ εἶναι τὴν ἔννοιαν ἄλλο οὐσίαν καὶ ἄλλο G Quo sensu dicant theologi aliud esse substantiam, et ὑπόστασιν οἱ θεολόγοι φασὶν ἐπὶ Θεοῦ. Ανάγκη τοίνυν διὰ ταῦτα τὰς ἀρχὰς τῆς πίστεως φυλάττοντας, ή φησι τὸν αὐτὸν Θεὸν ἕνα εἶναι καὶ τρία, οὐσίαν τὴν ὑπόστασιν καὶ τὴν ιδιότητα τιθέ καὶ τοῖς θεολόγοις ἐπομένως. Οὐ καὶ καθ' ἑτέραν αὖθις ἔννοιαν ἄλλο οὐσία καὶ ἄλλο ὑπόστασις παρ' αὐτῶν τῶν διδασκάλων εἴρηται· καὶ ὅπως ἑκάτερον ἀληθεύειν δυνατὸν ἐν τοῖς ἐπομένοις ῥηθήσεται. Εt τι μὲν οὖν καὶ βαθύτερον ἐνταῦθα θεωρεῖν ἦν, περὶ τούτου τό γε νῦν εἶναι παραιτητέον, του λόγου πρὸς ἄνδρας ὄντος, οἱ μὴ δυνάμενοι τὰ ἐκ τῶν λογισμών συνιέναι, ὥσπερ οἱ κακόσιτοι πᾶσαν τροφήν, οὕτω καὶ οὗτοι πάντα ἀποστρέφονται λόγον· ἐκ δὲ τῶν διδασκάλων επιχειρητέον τῷ λόγῳ, σαφηνεία χρωμένοις ὅσον οἷόν τε. Καὶ πρῶτον κατά τίνα τὴν ἔννοιαν ἄλλο οὐσίαν καὶ ἄλλο ὑπόστασιν οἱ θεολόγοι φασί· δεύτερον, όπως οὐσία, καὶ ὑπό στασις, καὶ ἰδιότης ἐπὶ Θεοῦ ταὐτόν ἐστι. Ρητέον προβαλλομένοις ὁ φησιν ὁ μέγας Βασίλειος ἐν ἐπιστολῇ τῇ περὶ διαφοράς ουσίας καὶ ὑποστάσεως· ὡς ἐν λόγον ἔχει τὸ κοινὸν πρὸς τὸ ἴδιον, τοῦτον ἔχει ἡ ουσία πρὸς τὴν ὑπόστασιν. Τὴν δὲ ὑπόστα σιν ὁ Δαμασκηνὸς ὁριζόμενος ἔφη, «Υπόστασις ἐστι τὸ κοινὸν μετὰ τοῦ ἰδιάζοντος.» Τί δὲ αὐτὸ τὸ κοινὸν αὐτοῖς βούλεται, ἐμφανῶς αὖθις ὁ θεῖος Βασίλειος ἐν τῇ πρὸς τὸν ἀδελφὸν Γρηγόριον ἐπιστολή παραδέδωκεν εἰπών·. Ἡ μὲν κοινότης εἰς τὴν οὐσίαν ἀνάγεται· ἡ δὲ ὑπόστασις τὸ ἰδιάζον ἑκάστου σημεῖόν ἐστι. ο Δήλον οὖν ἐκ τούτων, ὡς τὸ μὲν κοινὸν τῷ ἁπλῶς ἀναλογεί, τὸ δὲ ἴδιον τῷ Η Necesse est igitur propterea principia fidei ser vantes (quæ docet eumdem Deum onum esse et tria), substantiam ponere esse hypostasim et proprietatem, juxta doctrinam theologorum. Quamvis secundum aliam intelligentiam rursus dictum sit a doctoribus aliud esse substantiam, et aliud hypo stasim, quave ratione utrumque deri potest, ut verun sit, in consequentibus dicetur. Si quid igitur et alrius hic erat considerandum, de hoc in pr sentia disserere, prætermittendum est, cum sermo sit ad homines, qui minime percipere valeant, quæ sunt ratiocinationum, quemadmodum male nutriti fastidiunt omnem cibum; sic etiam isti omnem aversantur rationem. doctoribus autem sermonem aggrediar, claritate utens, quantum fieri potest. Et primum, juxta quam intelligentiam aliud esse substantiam, aliud hypostasim theologi aiunt. Secundum, quonam modo substantia, χ postasis et proprietas in Deo idem sit. Dicendum igitur nobis est illud proponentibus, quod ait magnus Basilius in epistola ubi agit de differentia substantiae et hypostaseos: quod quam rationem babet commune ad proprium, bane habet substantia ad liypostasim. Hypostasim autem Damascenus definiens, ait: Hypostasis est commune cum proprio. Quid autem apud ipsos hoc commune sibi velit, rursus clare divus Basilius tradidis, in epistola ad Gregorium fratrem, Communitas, inquiens, ad substantiam refertur, hypostasis vete hy-

& est propria cujusque nota singularis. • Ex his πῶς· ὥσπερ ὁ δεξιὸς ἄνθρωπος τοῦ ἁπλῶς ἀνθρώ igitur manifestum est, quod commune quidem ei, quod est simpliciter, respondet, proprium vero ei, quod est quo modo: sed et Petrus et homo est, et filius Jona, et non alterum sane significat, qui eundem Petrum hominem dicit, alterum vero, cum eumdem et filium Jona dicit. Tantummodo secundum illud quod est simpliciter, et illud quod est quomodo, diferentiam ostendit, nimirum ibi quidem quod Petrum hominem vocet, absoluto et communi nomine suppositum significat, hic vero proprio ac relativo determinatoque nomine eumdem hominem et filium esse ex homine Jona, qui est ipsi pater. Utroque igitur nomine aliter atque aliter idem indicatur: relative scilicet, atque absolute, eo quod est simpliciter, et quod est, quomodo solum differt. Alterum enim quod caret habitudine, substantiam, alterum vero eamdem, et ad aliquid aliquo modo se habentem significat. Quoniam igitur commune substantiæ in Deo tres sunt hypostases, et commune ipsa est, que unicuique et propria est substantia, unum quippe est, quod quid erat esse trium, et quod cat unaquæque bypostasis, hoc admirabiliter est etiam commune. Atque, ut ait Gregorius Theologus, unum tria, et tria unum in quibus Detas; vel ut exactius dicam, quae tria Deitas. Unaquæque autem hypostasis vel Pater, vel Filius, vel Spiritus sanctus est, quatenus et relative ad invicem dicuntur. Porro hypostasis commune cum proprio dicta est, manifestum quod unaquaeque personarum substantia et hypostasis est. Quemadmodum enim ipsa trium substantia suntlipse bypostases, ita unaquaque bypostaseum substantia, et hypostasis. Est igitur idem substantiam, et hypostasim, dicere secundum rem, elfaliud substantiam,atque aliud hypostasim secundum rationem, diferente nomim num, non rerum significatione, et utrumque verum est. Non enim secundum idem et ambo, quatenus substantia quidem commune significat; et quod quid erat esse, Lypostasis autem idem ad aliquid quodam modo se habens, vel per modum generantis, vel geniti, sive producentis, et procedentis. Ilec testatur primum quidem magnus Athanasius, deinde post eum divus Maximus eadem dicens in dialogo ad Dissimilem. Cum enim Anomaus (hoc est Dissimilis) dixisset, Aliud est substantia, et aliud hypostasis, divus Maximus respondet: • Aliud atque aliud non tanquam res;» eoque dicente, Igitur compositio, sanctus infert: Aliud et aliud dixi, non at res, sed tanquam aliud significet substantia, et aliud hypostasis: ut Brauum frumenti dicitur, et est semen, et fructus, aliudque significat seinen, et aliud fructus, ο Con cedens igitur sanctus ibi hypostasiin Patris substantiam esse ac deitatem, non tamen concedit duas esse deitates, ut duas hypasiases, co quod idem non eodem modo significet deitas, et liypoflasis.: Dellas enim quod quid erat esse, inquit, που κατὰ τὸ ἁπλῶς καὶ πῶς διαφέρει. ᾿Αλλὰ καὶ ο Πέτρος καὶ ἄνθρωπός ἐστι καὶ υἱὸς τοῦ Ἰωνᾶς καὶ οὐχ ἕτερον μὲν σημαίνει ὁ τὸν αὐτὸν Πέτρον ἄνα θρωπον λέγων, ἕτερον δὲ ὅταν τὸν αὐτὸν καὶ υἱὸν τοῦ Ἰωνᾶ. Κατὰ δὲ τὸ ἁπλῶς καὶ πῶς μόνον την διαφορὰν ἐνδείκνυται· δηλονότι ἐκεῖ μὲν διὰ τοῦ τὸν Πέτρον ἄνθρωπον εἰπεῖν ἀπολελυμένῳ καὶ κοι νῷ ὀνόματι τὸ ὑποκείμενον σημαίνει· ἐνταῦθα δὲ ἰδίῳ καὶ ἀναφορικῷ καὶ ὡρισμένῳ ονόματι τὸν αὐτὸν ἄνθρωπον καὶ υἱὸν εἶναι ἐξ ἀνθρώπου του Ἰωνᾶ πατρὸς ὄντος αὐτῷ. Δι' ἀμφοῖν οὖν τῶν όνομάτων ἄλλως καὶ ἄλλως τὸ αὐτὸ ἐμφαίνεται, ἀναφορικῶς δηλονότι καὶ ἀπολελυμένως· τῷ δὲ ἁπλῶς καὶ πῶς διαφέρει μόνον. Τὸ μὲν γὰρ ἄσχει τον οὐσίαν δηλοῖ, τὸ δὲ τὴν αὐτὴν καὶ πρός τι πως έχουσαν. Ἐπεὶ τοίνυν τὸ κοινὸν τῆς οὐσίας ἐπὶ Θεοῦ αἱ τρεῖς εἰσιν ὑποστάσεις, καὶ τὸ κοινὸν αὐτή ἐστιν, ἥτις ἑκάστῳ καὶ ἴδιος οὐσία, ἐν γὰρ τὸ τί ἦν εἶναι τῶν τριῶν, καὶ ὅπερ ἐκάστη τοῦτο παρα δόξως καὶ κοινὸν καὶ ὥς φησιν ὁ θεολόγος Γρηγό ριος, ἂν τὰ τρία, καὶ τὰ τρία ἕν, ἐν οἷς ἡ θεότης, ἢ τό γε ἀκριβέστερον εἰπεῖν, ἃ ἡ θεότης, εκάστη δὲ τῶν ὑποστάσεων ἢ Πατήρ, ή Υἱός, ἢ Πνεῦμα ἀγιν έστι, καθὰ καὶ ἀναφορικῶς πρὸς ἄλληλα λέγονται, ὑπόστασις δὲ τὸ κοινὸν μετὰ τοῦ ἰδιάζοντος είρη ται φανερὸν ὡς τῶν προσώπων ἕκαστον οὐσία καὶ υπόστασίς ἐστιν. "Ωσπερ γὰρ αὐτὴ ἡ τῶν τριῶν. οὐσία αἱ ὑποστάσεις ἐστὶν, οὕτως εκάστη των ὑποστάσεων οὐσία καὶ ὑπόστασις ἐστιν. "Εστιν ἄρα τὸ αὐτὸ οὐσίαν καὶ ὑπόστασιν εἰπεῖν κατά τὸ πρᾶγμα, καὶ ἄλλο οὐσίαν καὶ ἄλλο υπό στασιν κατὰ τὸν λόγον, διαφόρου τῆς τῶν ἀνα μάτων, οὐ τῶν πραγμάτων σημασίας οὔσης, καὶ εκάτερον ἀληθές. Οὐ γὰρ κατὰ τὸ αὐτὸ καὶ ἄμφω, ἐφόσον ἡ μὲν οὐσία τὸ κοινὸν δηλοῖ, καὶ τὸ τὶ ἦν είναι, ἡ δὲ ὑπόστασις τὸ αὐτὸ καὶ πρός τι πώς ἔχον, ἢ γεννητικῶς, ἡ γεννητῶς, ἡ προβλητικώς, Η προβλητώς. Μαρτυρεί τούτοις πρῶτον μὲν ὁ μέγας Αθανάσιος, μετ' ἐκεῖνον δὲ καὶ ὁ θειότατος Μάξι μος, ταυτὰ λέγων ἐν τῷ πρὸς Ἀνόμιον διαλόγῳ. Τοῦ γὰρ ἀνομου εἰπόντος, • Αλλο ἐστὶν οὐσία καὶ άλλο ὑπόστασις, ο ὁ θεῖος Μάξιμος ἀποκρίνεται, • Αλλο καὶ ἄλλο οὐχ ὡς πρᾶγμα ο κἀκείνου εἰπόν τος, «Οὐκοῦν σύνθεσις", ὁ ἅγιος ἐπάγει, «'Αλλο καὶ ἄλλο εἶπον, οὐχ ὡς πρᾶγμα, ἀλλ' ὡς ἄλλο τι ση μαινούσης τῆς οὐσίας, καὶ ἄλλο τῆς ὑποστάσεως" ὡς ὁ κόκκος τοῦ σίτου λέγεται καὶ ἔστι σπέρμα και καρπός, ἄλλο δέ τι σημαίνει τὸ σπέρμα, καὶ ἄλλο ὁ καρπός. • Συγχορῶν οὖν ὁ ἅγιος ἐκεῖ τὴν ὑπό στασιν τοῦ Πατρὸς οὐσίαν εἶναι καὶ θεότητα, οὐ δίδωσιν ὅμως δύο θεότητας εἶναι, ὥσπερ καὶ ὑπο στάσεις δύο, διὰ τὸ αὐτὸ μὴ ταυτῶς δηλοῦν τὴν θεότητα καὶ τὴν ὑπόστασιν. Η μὲν γὰρ θεότης τὸ τί ἦν εἶναι σημαίνει, φησίν, ἡ δὲ ὑπόστασις το εἶναι. Εἰ οὖν καὶ ἔστιν ἐκεῖνο τὸ εἶναι, καὶ τὸ τὰ ἦν εἶναι τὸ αὐτό, ἀλλ' ὅτι ἡ μὲν ὑπόστασις τὸ εἶναι δηλοῖ τοῦ αὐτοῦ πράγματος, ἡ δὲ θεότης τὸ τί τη ή μὲν θεότης ὡς τὸ κοινὸν λαμβάνεται, ἡ δὲ ὑπό

στασις ὡς τὸ ἴδιον. Ἐπεὶ τῶν ὑποστάσεων ἡμῶν μὲν τοῦ τί ἦν εἶναι λίγο; ὁ αὐτὸς, ὁ δὲ τοῦ εἶναι ἕτερος· ὁ μὲν γὰρ τοῦ τί ἦν εἶναι λόγος ἡμῶν τῆς οὐσίας ἡμῶν, εἶτ' οὖν τοῦ εἴδους ἀρισμός ἐστιν· ὁ δὲ τοῦ εἶναι λόγος υπογραφή τις ἐκ τῶν κατὰ συμβεβηκὸς ἀπὸ τῶν τῆς ὕλης ἰδιοτήτων λαμβανόμενος. Διόπερ ἐκεῖνος μὲν εἷς ἐπὶ πάντων, τὸ γὰρ εἶδος ἔν' οὗτος δὲ ἄλλως ἄλλοις ἀποδίδοται κατὰ τὴν τῆς ὕλης ἀτομύτητα, ἡ διαφόρως καὶ ἄλλοις ἄλλως ἐπιβάλλει. Ἐπεὶ δὲ ἐν τῷ Θεῷ οὐκ ἔστιν ὕλη, οὐδὲ τὰ ἐξ ἀνάγκης ἑπόμενα αὐτῇ συμβεβηκότα, λείπε· καὶ τὸ τί ἦν εἶναι καὶ τὸ εἶναι ταυτὸν εἶναι ἐπ' αὐτοῦ. Δῆλον οὖν ἐκ τῶν εἰρημένων τοῦτ' εἶναι τὴν οὐσίαν ὅπερ καὶ τὴν ὑπόστασιν καν τούτῳ μόνον διαφέρειν, ὅτι ἡ μὲν οὐσία ἀπολελυμένον τι ἐπὶ Θεοῦ δηλοῖ, ἡ δὲ ὑπόστασις ἀναφορικών· καθ' ἐν δὴ τρόπον οὐ ταὐτὸν εἶπον οἱ ἅγιοι οὐσίαν καὶ ὑπό στο σιν· ὥσπερ ἂν εἰ ἔλεγον, Ἐπὶ τῆς ὑπερουσίου θεότητος οὐ ταυτόν ἐστι τὸ ἀπολελυμένον καὶ τὸ ἀναφορικόν' τοῖς μὲν γὰρ ἀναφορικοῖς τὰ θεῖα διακρίνεται πρόσωπα, τοῖς δὲ ἀπολελυμένοις συνάπτεται. Τῇ μὲν γὰρ οὐσίᾳ ἡ ἔνωσις ἔπεται, ταῖς δὲ ὑποστάσεσιν ἡ διάκρισις - Ένωσις δὲ καὶ διάκρισις οὐ ταυτό. hypostasis autem exsistere. Quamvis igitur sit illud exsistere idem quod quid erat esse, sed quia hypostasis quidem esse significat ejusdem rei, Deitas vero quod quid erat esse, Deilas quidem ut commune accipitur, hypostasis vero ut proprium. Quoniam nostrarum hypostaseon definitio quod quid erat esse significans eadem est, definitio vero exsistentia alia. Definitio enim ejus quod quid erat esse nostra, nostra substantiæ est, sive speciei delinitio est. Definitio vero ejus quod est exsistere, descriptio quaedam est, quam sumitur ex iis quae sunt per accidens materialibus proprietatibus. Quocirca illa quidem una est in omnibus, species enim una est. Ista vero aliter aliis assignatur secundum materice individuitatem, quæ differenter, et aliis aliter contingit. Quoniam autem in Deo non est materia, neque accidentia, quæ cam necessario consequuntur, reliquum est, ut in ipso idem sit quod quid erat esse, et quod est exsistere. Ex dictis igitur manifestum est, id esse substantiam quod ethy postasim, eoque solo differre, quod substantia quidem absolutum quiddam in Deo significet, hypostasis vero relativam, secundum quem modum non idem dixerunt sancti substantiam et lypostasim tanquam si dicerent, in supersubstantiali Deitate non idem est absolutum et relativuns. Quippe relativis divina persona distinguuntur, absolutis vero conjunguntur. Namque substantiam sequitur unitas, hypostases vero distinctio; non unitas autem, et distinctio est idem. εν *Οτι ἡ οὐσία καὶ ὑπόστασις καὶ ἰδιότης ἐπὶ Θεοῦ ταυτόν έστι κατὰ τὸ πρᾶγμα. ᾿Αλλὰ καὶ περὶ τῶν ὑποστατικῶν ἰδιωμάτων της τον κανταῦθα τοῖς δυνατοῖς καὶ ἀναγκαίοις ἐκ τῶν διδασκάλων χρωμένοις. Φησὶ τοίνυν Γρηγόριος ὁ Θεολόγος ἐν τῷ εἰς τὸν μακάριον Αθανάσιον έγχων μέῳ· «Τῆς γὰρ μιᾶς οὐσίας καὶ τῶν τριῶν ὑποστάσεων λεγομένων ὑφ᾽ ἡμῶν εὐσεβῶς· τὸ μὲν γὰρ τὴν φύσιν δηλοί, τὸ δὲ τὰς τῶν τριῶν ἰδιότητας, καὶ τὰ λοιπά. Ἐν τούτοις φύσιν· καὶ οὐσίαν ταυτὸ βούλεται εἶναι, καὶ τὰς ὑποστάσεις ἰδιότητας ἀποφαίνεται. CAPUT III. Quod substantia, et hypostasis, atque proprietas secundum rem in Deo idem sint. Caterum et de proprietatibus hypostaticis hoc in loco dicendum est, sententiis cum possibilibus tuin necessariis utendo, sumptis e doctorum monumentis. Ait igitur Gregorius Theologus in Oratione laudatoria in beatum Athanasium:. Cum enim a nobis una substantia et tres hypostases pie dicantur; etenim unum quidem naturam significat, alterum vero trium proprietates, s' et reliqua. 1η his naturam, et substantiam idem vult esse, atque hypostases esse statuit proprietates. In Praeterea idem, Oratione in sancta Lumina: «Dei autem cum dixero, una et trina luce circumfulgenti illustremini: trina quidem secundum proprietates, sive hypostases. Ibi igitur cum prius Ετι ὁ αὐτὸς ἐν τῷ εἰς τὰ Φῶτα λόγῳ· ο Θεοῦ δὲ, ὅταν εἶπω, ἐνὶ φωτί περιαστράφθητε καὶ τρισί ο τρισὶ μὲν κατὰ τὰς ἰδιότητας, εἴτ' οὖν ὑποστάσεις. Ἐκεῖ μὲν οὖν τὰς ὑποστάσεις προτεταχώς, εἰς τὰς ιδιότητας ἡρμήνευσεν, ἐνταῦθα δὲ τὰς ιδιότητας εἰς [ hypostases dixisset, proprietates esse interpretatus τὰς ὑποστάσεις, οὐκ ἂν εἰρηκώς, εἰ μὴ ταυτὸ καὶ ἀδιάφορον ἦν, εἴ τις ιδιότητας είθ' ὑποστάσεις ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ βούλοιτο καλεῖν. Ἀλλὰ καὶ ὁ μέγας Αθανάσιος ἐν τῷ περὶ τοῦ, ὅτι καλῶς εἴρηται τοῖς ἐν Νικαίας Πατράσιν ἡ λέξις τοῦ ὁμοουσίου, ταυτί φησι· «Διὸ οὐδὲ τὴν κτίσιν αὐτοῦ τοῦ ὄντος Θεοῦ δημιούργημα είναι φήσετε, εἴ γε τὸ Πατήρ καὶ τὸ Θεὸς οὐκ αὐτὴν τὴν τοῦ ὄντος οὐσίαν σημαίνουσιν, ἀλλ᾽ ἕτερόν τι, ὅπερ ὑμεῖς ἀναπλάττετε. Εἰ δὲ τοῦτο ἀπρεπές, καὶ λίαν ἀσεβές ἐστι καὶ μόνον ἐντεθυμήσθαι.» Καὶ μετ' ὀλίγα·. Κἂν γὰρ ἀδυνάτως ἔχωμεν καταλαβεῖν ὅ τί ποτέ ἐστιν, ἀλλ' ὅμως ἀκούοντες τὸ Πατὴρ καὶ τὸ γῆς καὶ δημιουργὸς καὶ παντοκρά. τωρ, οὐχ ἑτερόν τι, ἀλλ' αὐτὴν τὴν μακαρίαν καὶ PATROL. GR. CLIV. est; hic vero proprietates explicat esse hypostases. Quod utique non dixisset, nisi idem atque indif ferens esset, si quis proprietates sive hypostases eamdem rem vocare velit. Sed et magnus Allianasius, in Oratione, quod recte dicta sit vox consu stantialis Patribus in Nicka congregatis, hac dicit: «idcirco neque creaturam ejus, qui est Deus, dicelis esse officium, siquidem Pater et Deus non ipsam ejus, qui est, substantiam significant, sed aliud quiddam, quod vos fingitis. Quod si hoc indecorum est, ac valde impium vel solum cogitare.» Et paulo post: Quamvis enim non passimus comprehendere quidnam tandem sit, sed tamen cum audimus has voces Pater et Filius, opifex et

DEMETRI CYDONII omnipotens, non quiddam aliud, sed ipsam beatam, απλὴν καὶ ἀκατάληπτον τοῦ ὄντος οὐσίαν σημαινού ac simplicem, et incomprehensibilem ejus, qui est, substantiam significatam intelligimus. Dixistis vero et vos Ariani ex Deo Filium, videlicet ex substantia Patris eum dixistis. μένην νοοῦμεν. Εἰρήκατε δὲ καὶ ὑμεῖς οἱ Ἀρετανοί ἐκ τοῦ Θεοῦ τὸν Υἱόν, δηλονότι ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς αὐτὸν εἰρήκατε. κ Ετι ὁ Δαμασκηνὸς ἐν τοῖς θεολογικοῖς αὐτοῦ κεν φαλαίοις φησί· κ Θεότης τὴν φύσιν δηλοί, τὸ δὲ Πα τὴρ τὴν ὑπόστασιν. Τὸ γὰρ Θεὸς καὶ ἄνθρωπος τάτο τεται μὲν ἐπὶ τῆς οὐσίας, ὡς ὅταν λέγωμεν, Θεός ἐστιν ἀκατάληπτος οὐσία, λέγεται δὲ καὶ ἐπὶ τῶν αποστάσεων. Εἰ τοίνυν τὸ μὲν Θεὸς ὄνομα τὴν οὐ σίαν σημαίνει, λέγεται δὲ καὶ ἡ ὑπόστασις Θεός, ή ὑπόστασις ἄρα οὐσία ἐστίν. Η μὲν γὰρ οὐσία η φύσις κατὰ τὸν τρόπον τῆς τοῦ ὀνόματος σημασίας, ᾧτιν: ἀκολουθεῖ ἡ διάνοια, ὡς εἶδος νοεῖται καὶ προ φέρεται· ἡ δὲ ὑπόστασις, ἢ τὸ πρόσωπον, τὸ κοινὸν καὶ ἡνωμένον διακεκριμένως εμφαίνει· εἶτ᾽ οὖν τὸ κοινὸν μετὰ τοῦ ἰδιάζοντος, ἢ τὸ κοινὸν καὶ πρὸς τί πως ἔχον, ὡς εἴρηται. Ἀλλὰ μὴν κατὰ τὸν ἅγιον Αθανάσιον ὥσπερ τὸ Θεὸς ὄνομα τὴν οὐσίαν την μαίνει, οὕτω κατὰ τὸν Δαμασκηνὸν τὸ Πατὴρ ὑπό στασιν δηλοί. Το Πατήρ ἄρα ουσίαν καὶ ὑπόστασιν σημαίνει. Καὶ δι' ἀμφοῖν ἐν τὸ δηλούμενόν ἐστιν, αὐτὸ τὸ κοινὸν μετὰ τοῦ ἰδιάζοντος, είτε Πατέρα μέ γει τις, είθ' ὑπόστασιν τοῦ Πατρός. Καὶ ἐπεὶ τὸ Πατὴρ ὄνομα ὑπόστασιν σημαίνει, ἡ δὲ ὑπόστασις ταυτὸν τῇ ἰδιότητι κατὰ τὸν θεῖον Γρηγόριον, ἡ δὲ ἰδιότης ἐπὶ τοῦ Πατρὸς ἡ πατρότης ἐστὶ, τοῦτο γὰρ παρὰ πάντων ὁμολογεῖται· δῆλον ὡς πατρότης καὶ Πατήρ ταυτόν ἐστιν. ᾿Αλλὰ κατὰ τὸν μέγαν αὖθις ᾿Αθανάσιον, τὸ Πατήρ οὐσίαν σημαίνει, καὶ ἡ πα τρότης ἄρα οὐσίαν σημαίνει, ὥστε οι ιδιότητες του. τὸν ταῖς ὑποστάσεσιν, αἱ δ' ὑποστάσεις ή θεότης καὶ ἡ ουσία, ο Εν γάρ, φησί, τὰ τρία, καὶ ἃ ἡ θεότης, ὡς εἴρηται, καὶ ὁ λόγος πάλιν εἰς ταυτὸ περιήλθε. Τούτῳ γὰρ διαφέρουσι μόνον, τῷ ἁπλῶς καὶ πῶς ἐ γεσθαι.» Οὐδὲ γὰρ ὡς ἄλλην τὴν Μονάδα, καὶ ἄλλην τὴν Τριάδα ἐδιδάχθημεν εἶναι. Ἀλλὰ τὴν αὐτὴν ὡς ἀληθῶς μονάδα καὶ Τριάδα λεγομένην, τὸ μέν, τῷ κατ' οὐσίαν λόγῳ, τὸ δὲ, καθ' ύπαρξιν τρόπῳ κατά τὸν ἅγιον Μάξιμον, ὃς δὴ καὶ ὀλίγῳ πρότερον πρὸς τὸν ᾿Ανόμοιον ἔλεγεν οὐ ταυτὸ οὐσίαν εἶναι καὶ ὑπόστασιν, καὶ τίνα τρόπον; κατὰ τὸν τῆς τῶν όνομάτων σημασίας λόγον, τὸν καθ᾽ ὑπαρξιν των Præterea Damascenus in capitibus suis theologicis ait: e Deilas naturam significat, vos vero Pater hypostasim. Vox enim Deus, et homo sumuntur ad significandam substantiam, ut cum dicimus: Deus est incomprehensibilis substantia, dicitur autem et de hypostasibus. Si igitur illud women, Deus, substantiam significat, dicitur autem et hypostasis Deus, et hypostasis ergo substantia est. Substantia enim vel natura, secundum modum significationis nominis, quem modum sequitur intelligentia, tanquam species intelligitur, & et profertur. Hypostasis vero, aut persona quod commune est, atque conjunctim distincte indicat, sive commune una cum proprio, sive commune, et id quod ad aliquid aliquo modo se habeat, ut dictum est.» At vero secundam Athanasium, quemadmodum hoc nomen, Deus, substantiam significat, ita secundum Damascenum του Pater bypostasim significat; ergo illud Pater substantiam, et hypostasim indicat, et per ambo unum est, quod significatur, ipsum commune cum proprio, sive Patrem dicat quis, sive hypostasim Patris. Εt quoniam hoc nomen, Pater, hypostasim significat, hypostasis vero idem est cum proprietate, juxta divum Gregorium; proprietas aulem in patre pa- c ternitas est, id enim in confesso apud omnes est, palam est, quod paternitas et Pater idem est. Sed rursus secundum magnum Athanasium, vos, Pater, substantiam significat, ergo et paternitas substantiam significat, adeo ut proprietates idem sint quod hypostases, hypostases autem Deilas, et substantia. • Unum enim, inquit, sunt tria: et quae tria Deitas est, ut dictum est, et oratio rursus in idem evasit, eo enim solum differunt, quod simpliciter, et secundum modum dicuntur. • Neque enim ut aliam Monadem, et aliam esse Triadem edocti sumus, sed eamdem vere Monadem et Triadem dictam. Illud quidem ratione substantia, hoc vero exsistendi modo, juxta sanctum Maximum, qui profecto et paulo ante ad Dissimilem dicebat, ο προσώπων επόμενον. Ἐπήγαγε γάρ ε 'Αλλ' ὡς non esse idem substantiam et hypostasimi et quo- ἄλλο συμαινούσης τῆς οὐσίας, καὶ ἄλλο τῆς ὑποστά nam modo? juxta rationem significationis nomi- σεως, ὡς ὁ κόκκος τοῦ αίτου λέγεται, καὶ ἔστι σπέρμα num, quæ ratio sequitur subsistentias personarum. καὶ καρπός.» Intulit enim, sed tanquam aliud significante substantia et aliud hypostasi, ut granum frumenti dicitur, et est semen et fructus. Porro nemo tumultum excitet existimans, aut nos calumnians, quod scilicet cola ratione dicamous divinas personas distingui. Neque enim doctores, cum aiunt, paternitatem, et hypostasim seu Patrem idem esse, atque hypostases esse substantiam seu Deitatem, et eamdem Monadem ac Triadem, vel sola ratione distingui censent, vel secundum opposita, quae sunt in relativis, et substantias oppositas, et ab invicem esse distinctas θορυβείτω δὲ μηδείς οιόμενος ἢ διαβάλλων, ὡς ἄρα λόγῳ μόνῳ φαμὲν τὰ θεῖα διακρίνεσθαι πρόσ ωπω. Οὐδὲ γὰρ οἱ διδάσκαλοι πατρότητα καὶ ὑπό στασιν, ἢ Πατέρα ταυτὸ λέγοντες, καὶ τὰς ὑποστά σεις εἶναι τὴν οὐσίαν, ἢ τὴν θεότητα καὶ τὴν αὐτὴν μονάδα και Τριάδα, ἢ λόγῳ μόνῳ διακρίνεσθαι φασ σιν, ἢ κατὰ τὰ ἐν τοῖς πρός τι αντικείμενα, και οὐσίας ἀντικειμένας καὶ ἀλλήλων είναι διακεκρι μένας, καθ᾿ αὐτὰς ὡς τρία διάφορα έντα αλλά μιλά

" substantiæ tres personas per se dicimus subsistere, unamquamque subsistentem p r se esse credentes, ut in libro De conjuncta et distincta theologia tradit divinus Dionysius: qnod Patris supersubstantiale nomen est et res, et Filii et Spiritus sancti. cum Deum dico, absoluto atque communi nomine substantiam intelligo. Cum autem dico Patrem, aut Filium, aut Spiritum sanctum, ipsam substan tiam, ipsum commune et ad aliquid quodam modo se habens cointelligere cogor, relativo nomine ad distinguendum personas apto. Nam et per singula tria relativa (quod et mirum est) eadem et una substantia significatur. Quandoquidem nulla, quamcunque dixeris, persona pars est unius, totiusque Deitatis; quippe sine relativis feri non potest, ut sit ordo aut distinctio in divinis. Idque est ineffabiliter supra omnem rationem, adeo ut tantum credatur in praesentia per revelationem a Deo Lra ditum. Quocirca si horum demonstrationem exactam non habeat, sive ex immediatis et primis principiis conclusionis, veluti si naturalibus principiis subjiceretur, nullus dicta, ut nihil roboris habentia damnet, suum autem astruat errorem, quod sane sint in Deo aliud quidem substantia, aliud vero hypostasis, aliud autem ad invicem proprietas, quae realiter diferant, vel his multo plura, quae stulti dicerent in ipso esse naturalia et essentialia; nimirum sapientiam, bonitatem, vitam, et omnia quae absolute in ipso dicuntur; alla esse ab ejus essentia, quae differunt re, ac ratione cum ab essentia, tum ab invicem. Sed qua οὐσίας τρία πρόσωπα καθ᾿ αὐτά φαμεν αφεστηκότα, per se, ac si essent tres indifferentes, sed unius ὑφεστὼς τῶν προσώπων ἕκαστον καθ' αὐτὸ πιο σταύοντες, ὡς ἐν τῷ Περὶ ἠνωμένης καὶ διακεκρι μένης θεολογίας φησὶν ὁ θεῖος Διονύσιος· ὅτι τὸ τοῦ Πατρὸς ὑπερούσιον ὄνομα καὶ χρῆμα καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος. Καὶ ὅταν μὲν λέγω Θεόν, ἀπολελυμένῳ καὶ κοινῷ ὀνόματι τὴν οὐσίαν ἐννοῶ· ὅταν δὲ Πατέρα ἢ Υἱὸν ἢ Πνεῦμα ἅγιον, αὐτὴν τὴν οὐσίαν, αὐτὸ τὸ κοινὸν καὶ πρός τί πως ἔχων συν νοεῖν ἀναγκάζομαι ἀναφορικῷ ὀνόματι διακρίνειν πεφυκότι πρόσωπα. Καὶ δὴ καὶ δι' ἑκάστου τῶν τριῶν ἀναφορικῶν (δ καὶ παράδοξον) ἡ αὐτὴ καὶ μία ουσία δηλοῦται. Επείπερ οὐδὲν ὁποιονοῦν τῶν προσώπων μέρος ἐπὶ τῆς μιᾶς καὶ ὅλης θεότητος. Χωρίς γὰρ τῶν ἀναφορικῶν ἀδύνατον εἶναι τάξιν ἢ διάκρισιν ἐν τοῖς θείοις. Καὶ τοῦτ' ἐστὶν ἀῤῥήτως ὑπὲρ πάντα λόγον καὶ ὥστε πιστεύεσθαι μόνον ἐν τῷ παρόντι ἐκ τοῦ Θεοῦ κατὰ ἀποκάλυψιν δοθέν. Διδ μηδεὶς τὴν τούτων ἀπόδειξιν ἀκριβῶς οὐκ ἔχων, εἴτ' οὖν ἐξ ἀμέσων καὶ πρώτων καὶ αἰτίων τοῦ συμπεράσματος, ὥσπερ ἂν εἰ ταῖς φυσικαῖς ἀρχαῖς ὑπέ κειτο, ἀσθένειαν καταγινωσκέτω τῶν λεγομένων, τὴν ἑαυτοῦ δὲ συνιστάτω πλάνην, ὡς ἄρ᾽ εἰσὶν ἐν τῷ Θεῷ ἄλλο μὲν οὐσία, ἕτερον δὲ ὑπόστασις, ἕτερον δὲ ἰδιότης ἀλλήλων πραγματικῶς διαφέροντα, ἢ καὶ πλείω τούτων, ἅπερ ἂν οἱ ἄφρονες εἴποιεν, ἐν αὐτῷ εἶναι φυσικὰ καὶ οὐσιώδη, τὴν σοφίαν, τὴν ἀγαθόν τητα, τὴν ζωὴν, καὶ πάντα τὰ ἀπολελυμένως ἐπ' αὐτοῦ λεγόμενα, ἕτερα τῆς οὐσίας αὐτοῦ διαφέροντα καὶ πράγματι καὶ λόγῳ τῆς τε οὐσίας καὶ ἀλλήλων· ἀλλὰ τὰ περὶ μονάδος καὶ Τριάδος ἀσφαλῶς παρα δεδομένα κατέχων, τοῖς τε δυνατοῖς καὶ ἐχομένοις λόγοις περὶ τῶν ἀναποδείκτως πιστευομένων παρα μυθούμενος, τῶν ἁγίων προσκυνείτω τὰς ἀποφάσεις. Ἐπεὶ εἰ ἄλλο μὲν πράγμα λέγει εἶναι τὴν μονάδα, ἄλλα δὲ τὴν Τριάδι, τετρὰς ἔσται το προσκυνούμε νον. Μᾶλλον δὲ εἰ ἄλλο μὲν ἐπὶ τῆς ὑπερουσίου θεά τητος ἡ ὑπόστασις, ἄλλο δὲ ἡ ἰδιότης, ὥσπερ εἰσὶ τρεῖς ὑποστάσεις, ἔσονται καὶ τρεῖς ἰδιότητες, καὶ οὕτως ἐξὰς ἔσται καὶ οὐ Τριάς. Εἰ δ' ἄλλο πάλιν παρὰ ταῦτα ἢ κοινὴ οὐσία, ἄλλα δὲ δ βούλονται κοινὴν ἐνέργειαν καλεῖν, ὀγδοὰς εἶναι περιφανώς συμβήσεται. Εἰ δὲ προσκέοιτο τούτοις καὶ τὰ φυσικά, ὡς λέγουσιν, ἀπειρα, καὶ ὑπὲρ ἀριθμὸν ὄντα, πρὸς ἄλληλα καὶ τῆς οὐσίας διαφέροντα, μυριάς ἔσται τὸ λατρευόμενον. Αλλ' ἀπέστω τῆς τῶν Χριστιανῶν πίστεως ἡ τοιαύτη τῶν Ἑλλήνων θρησκεία. EPAA. A'. Οτι εἰ καὶ ἡ πατρότης ουσία καὶ ἡ υἱότης, ου διὰ τοῦτο ἐξ ἀνάγκης ἔπεται τὸν Υἱὸν εἶναι Πατέρα, ἢ τὸν Πατέρα Υιόν. Εἰ μέντοι διαπορεί τις πῶς τὰς ιδιότητας ἢ τὰς ἀναφορὰς οὐσίαν εἶναι φαμὲν, μιᾶς μὲν οὔσης τῆς οὐσίας, ἰδιοτήτων δὲ τριῶν, ἢ καὶ ὑποστάσεων ἀνα τικειμένως πρὸς ἄλληλα λεγομένων, καί τινα ἐπά γειν τῶν ἀτύπων οίεται, ὡς ἄρα τὴν τοῦ Πατρὸς ὑπόστασιν δεήσει λέγειν ὑπόστασιν τοῦ Υἱοῦ, ἡ τὸν de Monade ac Triade tradita sunt firmiter tenens, atque possibilibus rationibus, et convenientibus de indemonstrabiliter creditis, se ipse consolans, salictorum veneretur sententias. Quod si aliami esse rem Monadem, aliam vero Triadem dicit, quaternitas eiit quod colitur. Imo vero si aliud quidem est in supersubstantiali Deitate hypostasis, aliud vero proprietas, sicut sunt tres hypostases. erunt et tres proprietatcs, hacve ratione senarius erit non Trinitas. Quod si aliud rursus prater haee est commiunis substantia, aliud vero quod volunt communem operationem vocare, continget esse manifeste octonarius. Quod si his accesserint et naturalia, ut aiunt, infinita, quæ numerum superant, et tum ab invicem, tum a substantia differunt, myrias erit quod colitur. Sed absit a fide Christianorum ejusmodi gentilium superstitio. CAPUT IV. Quod quamvis paternitas, et filiatio sit substantia, non propterea necessario sequitur Filium esse Patrem, aut Patrem Filium. Si quis tamen dubitet, qua ratione proprietates, vel relationes substantiam esse dicimus, cum una sit substantia, proprietates aulem tres, seu eliam hypostases, opposite ad invicem dicantur et nonnulla absurda inferre arbitretur, quod sane hypostasim Patris opus erit dicere hypostasim

Filli, vel Filium esse Patrem, eo quod ipsis una Λ Υϊδη, εἶναι Πατέρα, διὰ τὸ μίαν αὐτοῖς εἶναι τὴν οὐ sit substantia. Primum quidem nihil ad nos. Hæc enin Thesis communis est fidei. Deinde a docto ribus ita se habere ostensum est. Nunc autem etiam utcunque dicetur, quod necessarium sit ea de re verba facere. Quod igitur gratia evadendi absurda commemorata, et servandi dicta Scriptum re, atque doctorum sententias, et omnino principia fidei, cum nullum absurdum sequatur. Substantiam esse relationes constituimus, dictum est; idque meritò, et liquet. Quemadmodum enim est aliquid, quod idem accidens sit, et ad aliquid in quibus contingit esse accidentia; ita necesse est alem esse substantiam et ad aliquid, ubi non contingit esse accidens. Quocirca in rebus crealis, relatio et secundum rationem et secundum rem aliud est a substantia, quoniam sunt accidentia. In Deo vero secundum rem idem est, secundum rationem aliud est. Ut enim dictum est, substantia idem est quod hypostases, quæ relationibus subsistunt, eo autem quod est simpliciter, et quodammolo differt: ita enim se res habet. Substantia Dei non est ea que in predicamentis ponitur vel genus, vel eorum quae sunt sub genere, adeo ut non possit esse aliquid aliud. Neque rursus reia1io, quæ est in Deo, est genus relationis, seu aliquid eorum quae sub illa sunt, ita ut non possit. esse substantia. Quidquid enim tandem sit ipsa. kivina entitas, et quidquid tandem oporteat illam vocare, non est aliquod genus, sed est principium C. generum omnia in seipso genera continens, et transcendens in uno, et eodem: atque sunt in ipso etiam contraria auiformiter, et conjuncte, perfectaque paternitas atquc filiatio secundum divum Dionysium, a quo omnis paternitas in caelo, et in terra, et totum esse in seipso comprehendit, juxta Theologum Gregorium. Quemadmodum igitur substantia Dei attribuuntur realiter, ca quæ sequuntur bonitatem, sapientiam, et vitam ejus; aliter enim esset compositus. Quippe conipositum ad minus ex duobus constat, quorum alterum non est idem, quod alterum re ac ratione, vel quod capax est alicujus alterius prater ipsum ad exsistentiam; quorum concursus unum elicit, vel quod multis in idem convenientibus absolvitur, atque secundum divum Dionysium nomen bonitaLis et aliorum, si quis dixerit non dici de tota Deilate, super unitam unitatem dividere, atque abscindere nefarie audet. Quod profecto accidit iis qui alias res vitam ac bonitatem Dei ab ejus substantia ponunt. Quemadmodum igitur ne super unila unitas preter divisionem sit etiam coupesita, et quacunque sequuntur composita, que sequuntur bonitatem realiter, attribuuntur substantia, quatenus substantia est bonitas, et Lunitas est ejus substantin, ut divus Basilius dixit in iis quae sunt ad Amphilochium, Doulas ex bono genitus substantiam babens bonitatem. Non enim fieri potest, ut alia sit res inexsistens, alia vero σίαν· πρῶτον μὲν οὐδὲν πρὸς ἡμᾶς· ἡ γὰρ θέσις αὕτη κοινὴ τῆς πίστεως· ἔπειτα καὶ παρὰ τῶν δι δασκάλων οὕτως ἔχον ἐδείχθη. Εἰρήσεται δὲ καὶ νῦν ὁπωσοῦν, ἐπείπερ ἀναγκαῖος ὁ λόγος. Ὅτι μὲν οὖν ἕνεκα του τὰ προειρημένα τῶν ἀτόπων ἀποφυγεῖν, καὶ τοῦ τὰς τῆς Γραφῆς καὶ τῶν διδασκάλων απο φάσεις φυλάττειν, καὶ ὅλως τὰς ἀρχὰς τῆς πίστεως, μηδενὸς ἡμῖν ἀκολουθοῦντος ἀτόπου, οὐσίαν της ἀναφορὰς ἐθέμεθα, εἴρηται, εὐλόγως - δῆλον δέ. Ωρα περ γὰρ ἐστί τι τὸ αὐτὸ συμβεβηκός καὶ πρός τι, ἐν οἷς ἐνδέχεται εἶναι συμβεβηκότα· οὕτως ἀνάγκη τὸ αὐτὸ οὐσίαν εἶναι καὶ πρός τι ἐν οἷς μὴ ἐνδέχεται εἶναι συμβεβηκός. Διόπερ ἐν μὲν τοῖς κτίσμασιν ή ἀναφορὰ καὶ κατὰ τὸν λόγον καὶ κατὰ τὸ πράγμα τῆς οὐσίας ἕτερον, ἐπεὶ ἐστι συμβεβηκότα· ἐπὶ τα Θεοῦ κατὰ μὲν τὸ πρᾶγμα τὸ αὐτό, κατὰ δὲ τὸν λό γον ἕτερον· ὡς γὰρ εἴρηται, ἡ οὐσία ταυτὸ ταῖς ὑποστάσεσιν αἳ τοῖς πρός τι ὑφεστήκασι· τὸ δ' ἐν πλῶς καὶ πῶς διαφέρει. Καὶ γὰρ οὕτως ἔχει. Ούκ έστιν ἡ οὐσία τοῦ Θεοῦ ἡ ἐν ταῖς κατηγορίαις οὐσία, ἢ τὸ γένος, ἢ τῶν ὑπὸ τὸ γένος, ὥστε μὴ δύνασθαι είναι ἄλλο τι. Οὐδ᾽ αὖ ἡ ἐν τῷ Θεῷ ἀναφορὰ ἔστι τῶν πρός τι γένος, ἤ τι τῶν ὑπὸ τούτοις, ὥστε μη δύνασθαι εἶναι οὐσία. Ο τί ποτε γὰρ ἐστιν αὐτὸ τὸ θεῖον χρῆμα, καὶ ὁ τί ποτε δεῖ καλεῖν αὐτό, οὐκ ἔστι τι γένος, ἀλλ' ἔστιν ἀρχὴ γενῶν πάντα ἐν ἑαυτῷ τὰ γένη περιέχον καὶ ὑπερέχον ἐν ἑνὶ καὶ τῷ αὐτῷ καὶ ἔστιν ἐν αὐτῷ καὶ τὰ ἐναντία μονοειδῶς καὶ ἦν νωμένως· καὶ τελεία πατρότης καὶ υἱότης κατὰ τὸν θεῖον Διονύσιον, ἀφ' οὗ πᾶσα πατριὰ ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ γῆς· καὶ ὅλον ἐν ἑαυτῷ συλλαβὸν ἔχει τὸ εἶναι κατὰ τὸν Θεολόγον Γρηγόριον. Ὥσπερ οὖν τῇ οὐσιμοού Θεοῦ ἀποδίδοται πραγματικῶς τὰ ἐπόμενα τῇ ἄγον θότητι καὶ τῇ σοφίᾳ καὶ ζωῇ αὐτοῦ· ἄλλως γὰρ ἐν σύνθετος ἦν· σύνθετον γὰρ ἐστι τὸ ἐκ δύο τουλάχι στον συνιστάμενον, ὧν θάτερον οὐκ ἔστε θατίνη ταυτὸ καὶ πράγματι καὶ λόγῳ, ἢ τὸ δεκτικόν τους ἑτέρου παρ' αὐτὸ πρὸς ὕπαρξιν, ὧν ἡ σύνοδος ἐν ἀποτελεῖ, ἢ τὸ πολλοῖς εἰς ταυτὸ σύνοοῦσιν ἀπαρτι ζόμενον· καὶ κατὰ τὸν θεῖον Διονύσιον τὸ τῆς ἀγα θότητος ὄνομα καὶ τῶν ἄλλων εἴ τις μὴ περὶ τῆς όλης θεότητος εἰρῆσθαι φαίη, διαιρεῖν καὶ ἀποσχέ ζειν ἀθέσμως τολμᾷ τὴν ὑπερηνωμένην ἐνάδα· δ δήπου συμβαίνει τοῖς ἕτερα πράγματα τὴν ζωὴν καὶ τὴν ἀγαθότητα τοῦ Θεοῦ τῆς οὐσίας αὐτοῦ τεθε μένοις. Ωσπερ οὖν, ἵνα μὴ ἡ ὑπερηνωμένη μονές πρὸς τῷ διαιρεῖσθαι καὶ σύνθετος ᾖ, καὶ ὅσα τοῖς συνθέτοις ἔπεται, τὰ ἑπόμενα τῇ ἀγαθότητα, πραγ ματικῶς τῇ ουσίᾳ τοῦ Θεοῦ ἀποδίδεται ἐφ᾽ ἔσον ἢ οὐσία ἐστὶν ἀγαθότης, καὶ ἡ ἀγαθότης ἐστὶν οὐσία αὐτοῦ, ὡς καὶ ὁ θεῖος Βασίλειος ἐν τοῖς πρὸς Ἀμφιλόχιον εἴρηκεν, ᾿Αγαθὸς ὁ ἐκ τοῦ ἀγαθοῦ γεννηθεὶς οὐσίαν ἔχων τὴν ἀγαθότητα· οὐ γὰρ ἐνθέν χεται ἄλλο μὲν εἶναι τὸ ἐνυπάρχον πράγμα, άλλο τ τὰ ῷ ἐνυπάρχει διὰ τὴν ἄκραν ἁπλότητα και ένωσιν, πλην εἰ μὴ σωματικώτερον ἐκλαμβάνοιτο, ωςπερ καὶ χεῖρας καὶ πόδας ἐπὶ Θεοῦ λέγομεν, ἢ τῆς διαφοράς κατὰ τὸν λόγον, καὶ οἱ κατὰ τὸ πράγμα θεωρία

DE PROCESSIONE SPIRITUS SANCTU νη;" οὕτω καὶ τὰ ἑπόμενα τῷ πρός τι ἀποδίδονται πραγματικῶς τῇ οὐσίᾳ, ἐφόσον ἐστὶ καὶ πρός τι, καὶ διὰ τοῦτο καὶ τὸ πραγματικῶς διακρίνεσθαι καὶ ἀντικεῖσθαι ἀποδίδοται αὐτῇ, οὐκ ἐφόσον μέντοι οὐσία, ἀλλ' ἐφόσον πρός τι. Τὰ γὰρ πρός τι, εἰ καὶ ἐν τοῖς συμβεβηκόσι περιέχονται, ἀλλ' οὐ δηλοῦνται κατὰ τὸ Ενυπάρχειν· λόγος γὰρ τοῦ συμβεβηκότος ἐστὶ τὸ ἐνυπάρχειν, ὡς ἡ ποσότης καὶ ποιότης· ἀλλ' ὡς εἰς τι ἔξω δηλοῦται· ὥσπερ ἡ ἐπιστήμη ἐφόσον ἐστὶν ἀναφορὰ πρὸς τὸ ἐπιστητόν, καὶ οὐχ ὡς ἕξις, ἀλλ' ὡς ἀναφορὰ θεωρεῖται, οὐκ ἔστι τοῦ ἐπισταμένου ὡς ἕξις ἐνυπάρχουσα δηλονότι, ἀλλὰ τοῦ ἐπιστητοῦ· πρὸς γὰρ τὸ ἐπιστητὸν ἀναφέρεται. "Οθεν καὶ αἱ ἀναφοραὶ οὐχ οὕτως ἔχουσι κατὰ τὸν τρόπον τῆς οὐσίας, ἀλλ᾽ ἔτερον τρόπον κατηγορίας παρὰ τὰ οὐσιωδῶς λεγόμενα ἐν τῷ Θεῷ. Ἡ μὲν γὰρ οὐσία οὐ λέγεται πρός τιν οὐδέ τι ἄλλο ταυτὸ τῇ οὐσίᾳ τῶν κοινῶς καὶ ἀπολελυμένως λεγομένων· ἡ δὲ πατρότης καὶ υἱότης κατὰ τὴν τῶν ἀναφορικῶν φύσιν πρὸς ἀλλήλας λέγονται, Καθάπερ οὖν ἡ σοφία ἐπειδὰν ἐν τῷ Πατρὶ θεωρῆται τῇ πρὸς τὴν οὐσίαν ἀναφορὰ τε καὶ ἀποβλέψει κοινή ἐστι τῷ Υἱῷ· μία γὰρ τῷ ἀριθμῷ σοφία ἐστὶν ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱός· ἐπειδὰν δὲ ὡς γεννῶσα σοφία ὁ Πα τὴρ νοῆται, οὐκ ἔστιν ἡ αὐτὴ τῇ γεννητῇ σοφίᾳ, ἐστιν ὁ Υἱὸς κατὰ τὸ γεννᾶν καὶ γεννᾶσθαι δηλονότι διὰ τὴν πρὸς ἄλληλα ἀναφοράν· οὕτω δὴ καὶ πατρότῆς καὶ υἱότης τῇ μὲν πρὸς τὴν οὐσίαν ἀναφορὰ οὐ σία ἐστὶ καὶ τὸ αὐτὸ, τῇ δὲ πρὸς ἀλλήλας ἀντιθέσει εἰσὶν ἀντικείμενα, καὶ οὐδ᾽ ἑτέρα ἡ ἑτέρα. Ἐπεὶ γάρ ἔστι ἐν τῷ Θεῷ τελεία πατρότης καὶ υἱότης, ἐπειδὰν ἀπολελυμένως ἐν τῇ οὐσίᾳ θεωρῶνται, τῇ μὲν πρὸς τὴν οὐσίαν ἀναφορὰ εἰσι τὸ αὐτὸ, ὥσπερ καὶ τἆλλα τὰ ἀπολελυμένως τῇ οὐσίᾳ τοῦ Θεοῦ ἀποδιδόμενα, τῇ δὲ πρὸς ἀλλήλας ἀντιθέσει εἰσὶν ἀντικείμενα κατὰ τὰ πρός τι· ὥστε κατὰ μὲν τὸ τὴν πατρότητα ἐν τῇ οὐσίᾳ θεωρεῖσθαι, ἐπεὶ τηνικαῦτα ἁπλῶς ὡς οὐσία λαμβάνεται, ἡ πατρότης ἐν τῷ Υἱῷ ἐστι, καὶ ἡ υἱότης ἐν τῷ Πατρὶ κατὰ τὰ κοινά φημι καὶ ἀπολελυμένα, ὥσπερ δὴ καὶ μία σοφία καὶ οὐσία καὶ δύναμις ἡ αὐτή ἐστιν ἀμφοῖν· κατὰ δὲ τὸ μὴ θεωρεῖσθαι κατὰ τὸν τρόπον τῆς οὐσίας, καὶ τῶν ἐν αὐτῇ οὐσιωδῶς λεγομένων, κατ' οὐδένα τρόπον ἡ πατρότης ἐστὶν υἱότης, ἐφόσον πρὸς ἀλλήλας ἀντικειμένως λέγονται κατὰ τὸν λόγον τοῦ πρός τι· καθ᾽ ἂν τρόπον καὶ ἡ γεννητὴ σοφία οὐκ ἐστιν ἡ γεννητική, καίτοι μιᾶς οὔσης ἀμφοῖν, μάλ. λον δὲ μία άμφω. Οὐ τοίνυν ὅτι μία οὐσία ἐστὶ τοῖς τρισίν, ἤδη καὶ ἡ ἀναφορὰ τοῦ προσώπου κοινὴ τοῖς τρισὶ διὰ τὴν ἀντίθεσιν πρὸς ἀλλήλας τῶν ἀναφορῶν. Ἡ αὐτὴ γὰρ ἀναφορὰ, ὡς εἴρηται, κατὰ τὸν λόγον τοῦ οἰκείου γένους ἐφόσον ἐστὶν ἀναφορὰ, οὐκ ἔχει τὸ εἶναι ἐν ἄλλῳ, ἀλλὰ μᾶλλον τὰ εἶναι πρὸς ἄλλο. Ως γὰρ ἐλέγομεν ἐκ τῶν τοῦ ἁγίου Μαξίμου παριστῶντες, εἰ καὶ τὸ αὐτό ἐστι πράγμα ή θεότης καὶ ἡ ὑπό στασις, οὐκ εἰ ἡ θεότης ἡ αὐτὴ, καὶ ἡ ὑπόστασις ἡ αὐτή. Η γὰρ ὑπόστασις τοῦ Πατρός ἐστιν αὐτὴ ἡ θεότης, καὶ ἡ οὐσία τοῦ Υἱοῦ, ὡς δέδεικται, καθά θεωμεῖται ἐν τῷ Πατρὶ, καὶ οὐ καθὸ θεωρείται πρὸς ἄλλο. Ἐπεὶ καὶ ἡ τοῦ Υἱοῦ ὑπόστασις θεότης τοῦ Πατρός ἐστι κατὰ τὸν αὐτὸν λόγον, οὐ μὴν ἡ τοῦ Πατρὸς cui inexsistit ob summam simplicitatem alque unitatem: nisi crassius accipiatur, quemadmodum et manus et pedes in Deo dicimus, aut si differenLia consideretur ratione, non re: sic etiam que consequuntur relationem attribunntur substantia realiter quatenus est et relatio, et propterea etiam quod distinguatur realiter, et opponatur, attribui tur ipsi, non tamen quatenus est substantia, sed quatenus est relatio, quæ enim sunt ad aliquid, quamvis inter accidentia contineantur, sed non significantur secundum inexsistere. Definitio enim accidentis est inexsistere, ut quantitas, et quali Las, sed relatio significatur per ad aliud extrinsecus; sicut scientia, quatenus est relatio ad id quod scitur, neque ut habitus, sed ut relatio consideratur, non est scientis, ut habitus, scilicet inexsistens, sed scibilis. Ad scibile enim refertur, Unde et relationes non ita se habent secundum πodum substantia, sed secundum alium modum prædicamenti, præter ea quae substantialiter dicuntur in Deo. Substantia enim non dicitur ad aliquid; neque aliquid aliud identificatum substantiæ ex iis quæ communiter et absolute dicuntur. Paternitas autem atque filiatio, secundum naturam relativorum, ad invicem dicuntur. Quemadmodum igitur sapientia quando in Patre conside ratur, relatione, alque respectu ad substantiam communis est Filio, una enim numero est sapientia Pater et Filius. Cum vero consideratur Pater ut sapientia generans, non est eadem cum genita sapientia, quæ est Filius, nimirum secundum generare, et generari propter relationem ad invicem: ita sane et paternitas, atque filiatio relatione quidem ad substantiam, substantia est atque idem, oppositione vero ad invicem sunt opposita, et neutra est altera. Quoniam enim in Deo perfecta est paternitas, et filiatio, cum absolute in substantia considerantur, relatione quidem ad substantiam sunt idem, sicut et cætera quæ also lute substantia Dei attribuuntur, oppositione vero ad invicem sunt opposita, secundum ea quæ ad aliquid dicuntur. Adeo ut secundum illud, quod paternitas in substantia consideratur, quoniam tunc simpliciter ut substantia sumitur, paternitas est in Filio, et aliatio in Patre, secundum, inquam, communia et absoluta. Sicut etiam et una sapientia, et substantia, atque potentia eadem est Ιn ambobus. Cum vero considerantur non secun dum modum substantia, et eorum quæ in ipsa substantialiter dicuntur, nullo modo paternitas est filiatio, quatenus ad invicem opposite dicuntur secundum rationem ejus, quod est ad aliquid; ad quem modum etiam generata sapientia non est generativa, quamvis una sit amborum sapientia, imo vero una sint ambo. Non igitur quia una est substantia tribus, continuo el relatio personæ communis est tribus propter oppositionem ad invicem relativorum. Eadem enim relatio, ut dictum est, secundum rationem proprii generis, qualenus re-

Iatio est, non habet esse in alio, sed magis esse ὑπόστασις διὰ τὴν πρὸς ἀλλήλας ἀντίθεσιν. Τοῦτο al aliud, ut enim dicebamus ex verbis sancti Maximi probantes et si eadem res est Deitas, atque hypostasis, non tamen si Deitas eadem est (Patris et Filii), eadem est et hypostasis. Hypostasis cnim Putris est ipsa Deitns, et substantia Filii, ut ostensum est, quatenus consideratur in Patre, non autem quatenus consideratur ad aliud. Quod miam etiam hypostasis Filii, Patris Deitas est secundum eamdem rationem: non tamen Patris hypostasis propter oppositionem ad invicem; hoc enim blasphemum est, atque Sabellianis projicimas. Igitur etiam paternitas cum in substantia consideratur. eadem est cum substantia Patris et Filii; cum vero Patri attribuitur secundum modum relationis, non est in Filio. Eadem enim est ut substantia in Filio atque in Patre, sed eadem est in Filio quidem, ut accipienti ab alio, et tanquam sit ex alio, scilicet Patre, in Patre autem ut alteri, hoc est Filio eam communicante, et a quo scilicet alia persona; et ibi quislem in Pilio eadem genite, hic autem generativa in Patre. Itaque eadem et una genita quidem sic, generativa vero aliter considerata secundum oppositionem ad invicem relanionum seu hypostaseon, seu personarum, ut saepe dictum est. Quarum relationum natura est, opposite ad invicem dici, et neutram esse, qualis est niera. Et ideo neque paternitas est fliatio, neque filiatio est paternitas, ac feri non potest, ut dicatur habere aliquid pater, quod non habeat Filius, vel Filius, quod non habeat Pater. Eadem enim atque una res secundum unum respectum convenit Filio, secundum autem alium convenit Patri. Unde neque Filio generare attribuendum est, quandoquidem id præter rationem relationis est, quam habet ad generantem, Secundum quam sapientia genita, potentia, vita ex vita quidquid tandem hujusmodi Filius dieitur; quippe omnia communia, ubi non adversatur relationis oppositio. Quatenus certe paternitas cum illatione propter relationem minime communicat. Quanquam paternitas ac filiatio substantia sint respectu ad substantiam, non ad invicem, ut dictum est. Quoniam igitur paternitas, et filiatio dicebantur esse substantia respectu ad ipsam, ergo et ad invicem idem, quoniam una est substantia, excepla contradictione, quae consideratur in oppositione ad invicem. Quandoquidem autem Pater et Filius est idem, excepta contrarietate, quæ consideratur in oppositione, quæ est ad invicem. Sunt igitur Pater οι paternitas idem, filiatio et Filius idem, et e converso idem sequetur, quemadmodum Pater et Filius unum sunt, et idem numero, excepta oppo sitione ad invicem. Que oppositio est cause, et causati. Hoc idem autem et de sancti Spiritus relatione dicendum est. Quod si tamen ea de quibus est sermo, mentem superant, et quasi imperceptibilia sunt, sed neque nos hæc demonstrare, verum solatium aliquod adferre rationi (et quoquo modα & γὰρ βλάσφημον καὶ τοῖς σαβελλίζουσιν ἀπορρίπτου μεν. Καὶ ἡ πατρότης οὖν ἐπειδὰν ἐν τῇ οὐσίᾳ θεω τῆται, ἡ αὐτή ἐστι τῇ τοῦ Πατρὸς οὐσίᾳ καὶ Υἱοῦ, Επειδὰν δὲ τῷ Πατρὶ ἀποδιδῶται κατὰ τὸν τῆς ἀναφορᾶς τρόπον, οὐκ ἔστιν ἐν τῷ Υἱῷ. Ἡ αὐτὴ μὲν γὰρ ὡς οὐσία ἐν τῷ Υἱῷ καὶ ἐν τῷ Πατρὶ, ἀλλ' ή αὐτὴ ἐν μὲν τῷ Υἱῷ ὡς ἀπ' ἄλλου λαμβάνοντι, καὶ ὡς ἐξ ἄλλου οὖσα δηλαδὴ τοῦ Πατρὸς, ἐν δὲ τῷ Πατρί ὡς ἄλλῳ ἤτοι τῷ Υἱῷ διδόντι, καὶ ἀφ' οὗ ἄλλο προς ωπον δηλονότι - καὶ ἐκεῖ μὲν ἡ αὐτὴ γεννητὴ ἐν τῷ Υἱῷ, ἐνταῦθα δὲ γεννητικὴ ἐν τῷ Πατρί. Ωστε ή αὐτὴ καὶ μία γεννητὴ μὲν οὕτως, γεννητικὴ δὲ ἐτέ ρως θεωρουμένη κατὰ τὴν πρὸς ἀλλήλας ἀντίθεσιν τῶν ἀναφορῶν, ἢ υποστάσεων, ἢ προσώπων, ὡς εἴρη ται πολλάκις. Τἂν ἀναφορῶν ἡ φύσις τὸ πρὸς ἀλλή λας ἀντικειμένως λέγεσθαι, καὶ μηδ' ετέραν εἶναι οταν θατέραν· διὸ οὔτε ἡ πατρότης νιότης, ούτε υἱότης πατρότης. Καὶ οὐχ οἷόν τε λέγειν ἔχειν τι τὸν Πατέρα, δ μὴ ἔχει ὁ Υἱός, ἢ τὸν Υἱὸν ἔχειν τι, ὁ μὴ ἔχει ὁ Πατήρ. Τὸ γὰρ αὐτὸ καὶ ἐν κατὰ μίαν ἀπό βλεψιν προσήκει τῷ Υἱῷ, καθ᾿ ἑτέραν δὲ τῷ Πατρί. Ὅθεν οὐδὲ τῷ Υἱῷ τὸ γεννᾶν ἀποδοτέον· ἐπειδὴ τοῦτ ἐστὶ παρὰ τὸν τῆς ἀναφορᾶς λόγον, ἣν έχει πρὸς τὸν γεννώντα· καθ᾿ ἣν γεννητὴ σοφία, δύναμις, ζωὴ ἐκ ζωῆς, ὁ τί ποτε τοιοῦτον ὁ Υἱὸς λέγεται. Κοινὰ γὰρ πάντα, όπου μὴ ἀντίκειται ἡ τῆς ἀναφορᾶς ἀντίθεσις· καθὰ δὴ οὐ κοινωνεῖ ἡ πετρίτης τῇ υἱότητι διὰ τὴν ἀναφορὰν, καίτοι τῆς πατρότητος καὶ υἱότητας ουσίας οὔσης τῇ πρὸς τὴν οὐσίαν ἀποβλέψει, καὶ οὐ τῇ πρὸς ἀλλήλας, ὡς εἴρηται. Ἐπεὶ οὖν ἡ πατρότης καὶ υἱό της ἐλέγοντο είναι οὐσία τῇ πρὸς αὐτὴν ἀποβλέψει, καὶ πρὸς ἀλλήλας ἄρα τὸ αὐτό· ἐπεὶ μία ουσία χωρίς τῆς ἀντιφάσεως τῆς ἐνθεωρουμένης τῇ πρὸς ἀλλήλας ἀντιθέσει· καὶ ἐπεὶ ἐστιν ὁ Πατήρ καὶ ὁ Υἱὸς τὸ αὐτὸ χωρὶς τῆς ἀντιφάσεως τῆς ἐνθεωρουμένης τῇ πρὸς ἀλλήλας ἀντιθέσει, εἰσὶν ἄρα ὁ Πατήρ καὶ ἡ πατρί της τὸ αὐτό, καὶ ἡ υἱότης τὸ αὐτὸ καὶ ὁ Υἱός· καὶ ἐν τιστρέψαντι οὕτως ἔψεται· ὥσπερ ὁ Πατήρ καὶ ὁ τῆς εἰσιν ἐν καὶ τὸ αὐτὸ τῷ ἀριθμῷ χωρὶς τῆς πρὸς ἀλη λήλους ἀντιθέσεως, οὕτω καὶ ἡ πατρότης τοῦ Πατρός, καὶ ἡ υἱότης τοῦ Υἱοῦ ἐστι τὸ αὐτὸ τῷ ἀριθμῷ χωρίς τῆς πρὸς ἀλλήλας ἀντιθέσεως· ἡ ἐστι τὸ αἴτιον καὶ αἰτιατόν. Τὸ δ' αὐτὸ καὶ περὶ τῆς τοῦ ἁγίου Πνεύ ματος ἀναφορᾶς βητέον. Εἰ μέντοι τὰ περὶ ὧν ὁ 2 γος τὴν διάνοιαν υπερβαίνει, καὶ οἷον άληστὰ εἰσιν, ἀλλ' οὐδ᾽ ἡμεῖς ἀποδείξαι ταῦτα προσθέμεθα, παρα μυθίαν δὲ μόνον τῷ λόγῳ κομίσαι· καὶ τοῦτο διὰ τὴν τῶν ἀντιλεγόντων ἐπήρειαν. ἐν οἷς δὴ λόγοις συμ φωνεῖ μὲν τὰ τῆς πίστεως, οὐδὲν θὰ ἀδύνατον προχω ρεί καθάπερ τοῖς φάσκουσι τῇ οὐσία Θεοῦ ἐνυπάρχειν τὴν πατρότητα καὶ υἱότητα ἕτερα όντα παρ' αυτήν Ῥᾷον γὰρ εἰς πίστιν ἔρχεται εἶναί τι τὸ αὐτὸ οὐσίαν καὶ πρός τι ἐν οἷς μὴ ἐνδέχεται είναι συμβεβηκός ὥσπερ ἔστι τι τὸ αὐτὸ συμβεβηκὸς καὶ πρός τι ἐνεῖς ενδέχεται εἶναι συμβεβηκότα, ἢ λέγειν ἐν τῷ αὐτῷ τῷ ἀριθμῷ εἶναι ἀντικείμενα πράγματι διακεκριμένε ἀπ' αὐτοῦ, τοῦ ἐν ᾧ ἐστι δηλονότι, τουτέστιν ἐν τῇ ουσία τοῦ Θεοῦ ἕτερα τιθέναι κατά το πράγμα τῆς

οὐσίας διαφέροντα, καὶ πραγματικῶς ἀλλήλοις ἀν- satisfacere), proposuimus; idque propter petulanτικείμενα. Τούτοις μὲν οὖν καὶ τὰ παρὰ τῆς πίστεως συμφωνεῖ, καὶ τὰ παρὰ τῶν ἁγίων εἰρημένα. Όπου τέροις δ' ἄν τις δύναιτο παρακολουθεῖν, ἐφ' ἓν καταν τήσει τέλος τῆς ἀληθείας, καὶ οὐδὲν παρὰ τοῦτο τὸ διάφορον ἔσται. t'am contradicentium. In quibus sane rationibus concordant quidem quae sunt fidei, nihil autem impossibile succedit, quemadmodum iis qui ainnt substanti Dei inexsistere paternitatem ac filiationem, ut res distinctas ab illa. Facile quippe ad lidem accedit, esse aliquid, quod sit idem substantia, et ad aliquid in ils, in quibus fieri non potest, ut sit accidens, sicut est quiddam, quod idem est accidens, et ad aliquid, abi feri potest ut sint accidentia; quam dicere in eadem re numero esse opposita, re ipsa distincta ab ea, in qua videlicet sunt, hoc est in substantia Dei alia ponere secundum rem, quæ differant a substantia, et re aliter ad invicem opposita. His igitur nostris dictis, et quæ sunt fidei concordant, et dicta Sati clorum conveniunt. Utramlibet autem quis partem sequatur, ad unum veritatis finem perveniet, et Bulla diversitas erit. *Οτι οἱ λέγοντες. "Ωσπερ τὸ ἄλλο εἶναι ὑπόστασιν, καὶ ἄλλο οὐσίαν, καὶ ἄλλο πατρότητα ἐπὶ Θεοῦ σύνθεσιν οὐ ποιεῖ, οὕτω καὶ τινὰ ἐν τῇ οὐσίᾳ τοῦ Θεοῦ λεγόμενα ὑφίστασθαι πραγματ τικῶς τῆς οὐσίας καὶ ἀλλήλων διαφέροντα συνε θεσιν οὐ ποιεῖ, παράλογοι εἰσι. Ἐκ δὲ τῶν εἰρημένων λέλυται καὶ ὅπερ οι Παλα μῖται κώκαλον ὀνομάσαντες, ἴσως διὰ τὸ δυσχερές, ὡς ἔνοντο, ἀνοήτως ἐπῆγον ἰσχυριζόμενοι, ὡς ἄρ᾽ ἐν τῷ Θεῷ οὐδὲν κωλύει διάφορα ἐνιδρυμένα πράγματα ἀλλήλων διαφέροντα, καὶ τῆς οὐσίας αὐτῆς ἀπειράτις ἀπείρως ὑφειμένα, καὶ θεότητας παρ' αὐτῶν λε γόμενα, καὶ ἀριθμὸν ὑπερβαινούσας, τοῦ θ' οὕτως ἔχειν καὶ ἁπλοῦν εἶναι τὸν Θεόν· ὅτιπερ οὐσίαν καὶ ὑπόστασιν καὶ ἰδιότητα, ἢ ἀναφορὰν πραγματικῶς ἀλλήλων διαφέρειν ἐφαντάσθησαν· οὐ παρὰ τοῦτο μέντοι σύνθετον εἶναι τὸν Θεόν. Ταῦτα γὰρ ὡς ἕνεδέχετο δέδεικται καὶ λόγοις καὶ βήσεσιν ἁγίων κατὰ τὸ πρᾶγμα μηδὲν ἀλλήλων διαφέρειν. Ταύτῃ τοι καὶ οὔτε σύνθετός ἐστιν ὁ Θεὸς, οὔτε τὰ προειρημένα άτοπα ἀνακύπτει. Αἱ γὰρ συνθέσεις ἐπὶ τῶν διαφέρόντων τῷ πράγματι, καὶ οἷον ὁδὸν καὶ παράθεσιν πρὸς ἄλληλα ἐχόντων, ὡς ἐφ' ἑνός τινος ὑφεστῶτος θεωροῦνται. Εφ' ὧν δὲ οὐκ ἔστιν οὐδεμίαν τοιαύτην διαφορὰν εὑρεῖν, τοὐντεῦθεν οὐδὲ ὁδὸν πρὸς ἄλληλα, ἢ σύνθεσιν οὐδὲ πλάσαι δυνατόν. Καίτοι ἀληθὲς ἐστιν εἰπεῖν, ὡς οὐκ ἂν ἦν ὁ Θεὸς τρισυπόστατος οὐδὲ πα τράτης οὐδὲ υἱότης, οὐδὲ πρόοδος ἐν τοῖς θείοις, εἴπερ ἐκ τούτων ἀναγκαίως εἴπετο σύνθετον εἶναι τὸν Θεὸν τὸ πρῶτον αἴτιον· πᾶν γὰρ σύνθετον κτιστόν. Οἱ δὲ τοσοῦτον ἀπέχουσιν 2 βούλονται δεῖξαι ὥστε καὶ τὸ παρὰ τοῖς διαλεκτικοῖς λεγόμενον, τὸ ἐν ἀρχῇ αὐτοῦν ται. Οὐχ ἧττον γὰρ καὶ οὕτω τὸ αὐτὸ πάλιν ζητεῖται, πὼς εἴπερ ἄλλο μὲν ἡ οὐσία, ἄλλο δὲ ἡ ὑπόστασις, ἕτερα δὲ τὰ ὑποστατικὰ τὸν ἂν αὐτοὶ νοοῦσι τρόπον, οὐ σύνθετος ἐκ τούτων ὁ Θεός; Καὶ μὴν ἀνόμοιος πάντη ἡ τῶν πραγμάτων παραβολή. Τὰ μὲν γὰρ τρία ὡρισμένον τί ἐστιν· ἃ δὲ τῆς οὐσίας ἕτερά φασιν, οἷον τὴν ζωὴν, τὴν ἀγαθότητα τοῦ Θεοῦ καὶ πάντα τὰ ἀπολελυμένως ἐπ' αὐτοῦ λεγόμενα, ἃ καὶ ἐνέργειαν κοινῷ ὀνόματι καλοῦσιν, ἀπειρόν τι καὶ ἀόριστον πλῆθος· καὶ ἐκεῖ μὲν τὰ τρία υποστάσεις είληπται τέλειαι, καὶ τούτων ὑπερφυῶς ἑκάστη ἡ αὐτὴ καὶ μία θεαρχική οὐσία· ἑκάστη γὰρ ὅλως Θεὸς καὶ τέλειος· οὐ γὰρ CAPUT V. Quod qui dicunt: Quemadmodum esse aliud hypostasim, et aliud substantiam, et aliud paternitatem in Deo compositionem non facit; ita etiam nonnulla alia, quæ in substantia Dei dicuntur subsistere, queque realiter a substantia et ab invicem differunt, compositionem non faciunt, temerari sunt. Ex dictis solutum est, quod ipsi Palamite os nominarunt, forsan ob difficultatem, ut arbitrabon tur, atque contendendo temere inferebant, quod nimirum in Deo nihil obstat diversas esse res inbærentes, quæ inter sese differant, et ab ipsa substantia infinite infinities inferiores, ae Deitates ab ipsis dictas, quæ numerum excedant, id ita se habere, et nihilominus simplicem esse Deum. Quoniam substantiam, et hypostasim, atque proprietatem, sive relationem realiter inter se differre imaginati sunt; non ob id tamen compositum esse Deum. Hæc enim ut feri potuit, cum rationibus, tum dictis sanctorum ostensum est, nihil inter se diferre secundum rem. Propterea neque compositus Deus est, neque commemorata incommoda emergunt. Compositiones enim funt in iis quæ re differunt, et quasi viam, et compositionem inter se habent, ita ut in uno quodam subsistente consideretur. Αt vero in quibus nulla talis diferentia inveniri potest, hinc neque viam, et compositionem ad se invicem vel fingere licet; et tamen verum est dicere, quod non esset Deus Trinitas personarum, neque paternitas, neque filiatio, nee processus in divinis, si ex his necessario sequeretur, compositum esse Deum primam causam. One enim compositum est creatum. Hi vero tantum abest, ut ostendant quæ volunt, ut etiam quod apud Diale eticos dicitur, principium petant. Non minus enim sic etiam idem rursus quæritur, quomodo si aliud quidem est substantia, aliud vero hypostasis: alia vero sunt hypostatica (hoc est, quæ hypostases constituunt), ad eum modum, quem ipsi intelligunt, ex his Deus non est compositus? cum tamen dissimilis sit rerum collatio? Etenim tria determina tum quiddam sunt: quæ autem illi dicunt alia esse a substantia, veluti vitam, bonitatem Dei, et omnia illa quæ absolute in eo dicuntur, quæ etiam operationem communi nomine vocant, infinita quædam,

5' σεις εἶναι τίθενται, οὔθ᾽ ὅλως οὐσίαν, καὶ οὐδὲν αὐτ τῶν ὅπερ τὸ ἕτερον εἶναι. Καὶ τὰ μὲν πολλὰ ταῦτα οὐχ ὑφίστασθαι καθ᾿ αὐτά φασιν· αἱ δὲ τρεῖς υπου στάσεις οὐκ ἐνυπάρχουσι τινί. Εἰ δ᾽ ἀνάλογον βούλον ται ἔχειν τὰ τρία πρόσωπα, ἢ τὰς τρεῖς ἀναφοράς τούτοις τοῖς πολλοῖς καὶ διαφόροις, ἀναγκαῖον ἢ καὶ ταῦτα ὁμολογεῖν τελείας εἶναι ὑποστάσεις, ἢ τὰς θείας ὑποστάσεις ἀνυποστάτους οἴεσθαι. Καὶ τὸ μὲν εἶναι τὸν Θεὸν ἐν καὶ τρία κατὰ ἀποκάλυψιν ἔχομεν, ὑπὲρ ἀπόδειξιν ὄν, τὸ δὲ τὸν Θεὸν αὐτὸν ἁπλοῦν τε είναι καὶ συνθέσεως πάσης ἀνεπίδεκτον καὶ ἄνθρωποι ἀγώ μενοι τῷ φυσικῷ τοῦ λόγου φωτὶ ἠδυνήθησαν ἀποδεί ξαι· ὥσπερ καὶ ὅτι εἷς ἐστι Θεὸς καὶ ἀγαθὸς καὶ δίκαιος· ἐκ γὰρ μεγέθους και καλλονῆς κτισμάτων ἀναλόγως ὁ γενεσιουργός καθορᾶται. Οὐκ ἔδει τοίνυν ἐκ τῶν ἀσαφεστέρων τὰ σαφέστερα βούλεσθαι παρα ιστών, οὐδ᾽ ἐκ τῶν ὑπὲρ ἀπόδειξιν τὰ ὑπ' αὐτὴν δυνά μένα πίπτειν ἀποδεικνύναι· ἐκεῖνά τε ἀνατρέποντας, καὶ διὰ τούτου ἑαυτοῖς ἀτοπώτερον άλλο συμπεραίνον. τας, τὸν Θεὸν ἐκ διαφερόντων συνίστασθαι πραγμάτ των. Τὸ γὰρ τὰ εἰς ἓν συνιόντα πράγματι διάφορα σύνθεσιν μὴ ποιεῖν τις τοσοῦτον ἀναίσθητος ὥστε ἀπαρνείσθαι; Τοὐναντίον δὲ μᾶλλον ἐκ τῶν σαφεστέ ρων τὰ μὴ τοιαῦτα συνάγειν, εἴπερ οἷόν τε ἐχρῆν, ὡς ὁ καθόλου παραδίδωσι λόγος· μάλισθ' ὅτι καὶ τοῦ λόγου περὶ τῶν καθ᾿ αὐτὰ καὶ ἀπολελυμένως τῷ θεῷ προσεῖναι λεγομένων ὄντος, ἐκεῖνοι τὴν ἔνστασιν ἐκ τῶν προσωπικῶν καὶ τῶν ἰδιοτήτων ἐπῆγον, αἱ τοῦ πρός τι γένους εἰσί. Δεῖ δὲ, φασὶν οἱ περὶ τὰς ἀπο δείξεις τεχνῖται, τὴν ἔνστασιν ἐκ τοῦ αὐτοῦ γένους εἶναι, οὗ τοὐναντίον αὐτοὶ ποιοῦντες ἡμάρτανον. Αλλά τοὺς μὲν περὶ τῆς ἁπλότητος καθόλου καὶ ἀληθεῖς λίγους φυλάττειν, τὸ δ' ἐφ' ἑνὸς δοκοῦν μόνον διαφορ νῖν, ἢ πειρᾶσθαι κἀκεῖνο σύμφωνον τῷ καθόλου λίγε ποιεῖν, ἢ μὴ δι' ἐκεῖνο τὸ ἀσαφὲς καὶ τὰ πᾶτε θέλε ανατρέπειν, ἀναιροῦντας τὰς ἀξιολόγους περὶ τοῦ Θεοῦ υπολήψεις ὡς ὁ μέγας ἔφη Βασίλειος· πε παντελῶς ἄλογον, εἴ τις ὥσπερ τῆς οὐσίας καὶ τῆς υποστάσεως καὶ τῶν ἰδιοτήτων ἄλλο καὶ ἄλλο λεγο μένων, ἐκ τούτων οὐκ ἐπακολουθών σύνθεσιν ἐν τῷ Θεῷ λέγοι, οὕτω καὶ διαφόρων πραγμάτων κατά πολύ λὰς καὶ ἀντιθέτους διαιρέσεις ἐπ' αὐτοῦ εἰσαγομέν νων οὐχ ἔπεσθαι σύνθεσιν ἰσχυρίζοιτο. atque indeterminata multitudo est, et ibi quidem ἡ ἐξ ἀτελῶν τὸ θεῖον· τὰ δὲ πολλὰ ταῦτα οὔθ᾽ ὑποστάν tria, hypostases accipiuntur perfecte, et harum unaquæque una et eadem est divina substantia supra omnem captum nature. Qualibet enim totus Deus atque perfecius est. Non enim ex imperfectis est numen divinum. Hæc autem multa, neque hypostases esse ponuntur, neque substantia, et nihil horum esse quod est alterum, et haec quidem plurima per se ipsa non subsistere, aiunt, tres vero hypostases alicui non inexsistere. Quod si proper tionem esse volunt inter tres personas, sive tres relationes. Εt ista multa, ac diversa, necessarium erit vel et hæc fateri perfectas esse hypostases, vel divinas subsistentias insubsistentes opinari. Et quod unus sit Deus et Trinus, habemus per revelationem, cum demonstrari non possit, quod autem ipse Deus simplex sit, atque omnis compom sitionis minime capax, etiam homines ducti naturali lumine rationis, demonstrare valuerunt. Quemadmodum quod unus sit Deus, et bonus atque justus. Quippe ex magnitudine ac pulchritudine creaturarum proportione opifex dignoscitur. Nou igitur opus erat ex obscuris clariora velle probare, neque ex his que superant demonstrationem, ea quæ sub ipsam cadere possunt, demonstrare, cum illa funditus evertendo, tum per hoc sibi ipsis aliquid absardius concludendo, nimirum Deum ex diversis rebus constare. Quod enim ea que sunt re diversa, in unum concurrentia, compositionem non faciant, quis adeo stupidus ut neget? Contra, potius ex clarioribus quæ non talia sunt concludere, si feri potest, oportebat, ut universalis postulat regula. Presertim cum sermo sit de iis quæ per se atque absolute Deo adesse dicuntur, illi Ex personalibus et proprietatibus objectionem adferebant, quæ generis ad aliquid sunt. Oportet vero, inquiunt, qui circa demonstrationes periti sunt, Instantiam esse ex codem genere, cujus contrarium ipsi facientes errabant. Verum opus erat rationes quidem de simplicitate universe atque veras tueri, quod autem in uno tantum dissidere videtur, vel conari et illud consonans universali rationi reddere, vel non propter illud obscurum, etiam quae sunt omnibus clara evertere, destruendo de Deo præclaras opiniones, ut magnus ait Basilius. Itaque prorsus irrationabile est, si quis ex eo quod substantia et hypostasis, proprietatesque aliud et aliud dicantur, non ideo sequi compositionem in Deo dicat; ita etiam si quis diversas res secundum multas, et oppositas divisiones, in ipsum inIroducat, non sequi compositionem contendat. ex Ο Praterea ex dictis soluta sunt, quæ Nilus Thes-D Ἔτι ἐκ τῶν ειρημένων λέλυται καὶ ἅπερ δ ἐκ θεσ salonicensis ad astruendam, et comprobandam hanc opinionem accumulavit, veluti, unum quidem est numen divinum secundum naturam, secundum vero hypostases non unum. Porro quatenus est unum, et quatenus non est unum, quomodo idem? Et substantia quidem una, hypostases vero mulla, unam autem et multitudo alia sunt. Ει quod etiam hypostasis, et substantia apud theologos non idem. Dicunt autem nonnulli, quod divina natura est increata, quæ vero suut præter hanc, σαλονίκης Νεῖλος ἐπὶ συστάσει τῆς δόξης ταύτης συνεφόρησεν οἷον ἐν μὲν τὸ θεῖον κατὰ τὴν φύσιν, κατὰ δὲ τὰς ὑποστάσεις οὐχ ἔν. Καθὸ δὲ ἐστιν ἐν καὶ καθὸ οὐχ ἔν, πῶς ταὐτό; Καὶ ἡ μὲν οὐσία μία, αἱ δ' ὑποστάσεις πολλαί, ἐν δὲ καὶιπλῆθος ἕτερα· καὶ ὅτι ἐπειδὴ ὑπόστασις καὶ οὐσία παρὰ τοῖς θεολόγοις οὐ ταυτό, λέγουσι δέ τινες ὡς μόνη ή θεία φύσις ἄκτιστος, τὰ δὲ παρὰ ταύτην πάντα γεννητά και χτιστά, κτιστὴ ἂν εἴη ἡ θεία ὑπόστασις, καὶ τοιαῦτα ἐξ ὧν ἐβούλετο πραγματικὰς διαφορὰς ἐν τῷ θεῷ

similia creata essent, ex quibus reales differentias inducere in Deum volebat. Hæc autem non solum manifestam habent blasphemiam, sed etiam multam dicentis ostendunt stoliditatem. Quippe prorsus ignoravit, quod non idem dixerunt theologi non re, sed ratione. Etenim non est alia quædam res substantia, alia vero hypostasis, ut ostensum est, et quod unum, ut æquivocum multifariam sumi potest. Unum enim aliquid dicitur, et quando exsistit unum numero, seu re, et quando unum ratione: similiter autem et non unum paralogismum igitur fecit, non unum ratione, acceptum pro 100 unum re. Ilisce rationibus redarguitur et quidquid aliud ab ipsis proponitur: illud enim aliud, et aliud, et non idem, non re, sed ratione, maximam habet vim ad dissolvendum ea quæ sie proponuntur. εἰσάγειν. Ταῦτα δὲ οὐ σαφῆ μόνον ἔχει τὴν βλασφη- omnia sunt genita, et crenta, divina hypostasis, et μίαν, ἀλλὰ καὶ πολλὴν εὐήθειαν τοῦ εἰρηκότος πα ρίστησιν. Ηγνόησε γὰρ παντελῶς ὡς οὐ ταυτὸν εἶν τὸν οἱ θεολόγοι οὐ τῷ πράγματι, ἀλλὰ τῷ λόγῳ. Ο δὲ γὰρ ἄλλο τι πρᾶγμά ἐστιν ἡ οὐσία, ἄλλο δὲ ἡ ὑπόστασις, καθάπερ δέδεικται, καὶ ὅτι τὸ ἓν ὡς ὁμώνυμον πολλαχώς δύναται λαμβάνεσθαι. "Εν γάρ τι λέγεται, καὶ ὅταν τι ὑπάρχῃ ἐν τῷ ἀριθμῷ, ἢ τῷ πράγματι, καὶ ὅταν ἐν τῷ λόγῳ· ὡσαύτως δὴ καὶ τὸ οὐχ ἔν. Τὸ οὖν οὐχ ἐν τῷ λόγῳ ἐπὶ τοῦ πράγματος ειλημμένον, τὸν παραλογισμὸν εἰργάσατο. Τού τοῖς τοῖς λόγοις ἐξελέγχεται καὶ πᾶν ἕτερον παρ' αὐτῶν προτεινόμενον. Τὸ γὰρ ἄλλο καὶ ἄλλο, καὶ τὸ οὐ ταυτέ, οὐ τῷ πράγματι, ἀλλὰ τῷ λόγῳ μεγίστην ἔχει τὴν ἰσχὺν ἐπὶ τῆς τῶν οὕτωςὶ προτεινομένων λύ σεως· δ καὶ ἐπὶ τῶν παρόντων ἔστι θεωρεῖν. Ο γὰρ Θεὸς λέγεται οὐσία καὶ σοφία καὶ εἴ τι τοιοῦτον, ἀλλ' οὐχ ὅτι τὰ ὀνόματα διάφορα, καὶ διάφορα πράγματα δη. λοῦσιν· οὕτω γὰρ ἦν ἂν πολυειδὴς, καὶ ἀνομοιομερής, καὶ σύνθετος· ἀλλ' ἐπεὶ ἡ φύσις ἡμῶν οὐκ ἔχει ἑνὶ Quod et in praesentibus considerare licet. Namque Deus dicitur substantia et sapientia, et si quid ejusmodi est, cæterum non quia nomina diversa sunt, etiam res diversas significant: sic enim Deus esset multiformis partibus dissimilibus constans, atque compositus. Sed quoniam natura nostra non potest uno nomine ne tantulum quidem ostendere id quod est, propterea variis ac diversis nominibus idem diverse nominamus, differentia m nominibus tantum considerata, et secundum rationes ipsorum. Verbi gratia, quatenus definitio substantia: est per se subsistere, sapientiæ autem rerum divinarum, atque humanarum cognitionem esse vel cognitionem exsistentium causarum, secundum has ratio nes Deus dicitur et est sapientiá et substantia, et nlcunque aliter humana solertia definire potest. Iloc autem declarat etiam beatus Maximus in dialogo ad Dissimilem: «Ipsa, inquiens, hypostasis Dei etiam immortalitas ejus est, nec tantum immortalitas, sed et incorruptibilitas, et justitia, atque sanctificatio, et redemptio, et dominatio, ac potentia. Neque hac per compositionem Deus est, sed secundum diversas considerationes hac dicitur. Ιmmortalitas quidem propter interminabilitatem, incorruptibilitas vero propter indissolubilitatem, justitia ob æqualitatem, sanctifcatio, quod a peccato præservet; redemptio, quod a corruptione vitam nostram custodiat; dominatio, quod cunctis imperet; potentia, quod nihil ei resistat. Nou tamen quoniam secu idum diversas cogitationes hæc dicuntur, in rerum natura nou exsistunt nihil significantia; veluti, verbi gratia, cum hircocervum fingimus. Id enim figmentum mentis est; atque nullo supposito innititur. In cogitatis autem et nominibus, que de Deo intelligentes, ac dicentes ipsi attribuimus, ipsa est substantia Dei, quæ omnibus respondet, ob summam perfectionem, simplicitatem atque puitatem. Illi igitur et probationibus Ηis vero a nobis, paulo diffusius facta digressione, ὀνόματι αὐτὸ ὄπωσοῦν ὅ ἐστιν ἐνδείξασθαι, διὰ τοῦτο ποικίλοις καὶ διαφόροις ὀνόμασι τὸ αὐτὸ διαφόρων ὀνομάζομεν τῆς διαφορᾶς ἐν τοῖς ὀνόμασι μόνον θεωρουμένης, καὶ κατὰ τοὺς λόγους αὐτῶν. Οἷον ἐφότον ὁ μὲν λόγος τῆς οὐσίας ἐστὶ τὸ καθ' αὐτὴν ὑφίστασθαι, τῆς δὲ σοφίας τὸ γνῶσιν εἶναι θείων καὶ ἀνθρωπίνων πραγμάτων, ἢ γνῶσιν τῶν ὑπαρχουσῶν αἰτιῶν κατὰ τούτους τοὺς λόγους ὁ Θεὸς λέγεται καὶ ἔστι καὶ σοφία καὶ οὐσία, καὶ ὅπως ἄλλως ἡ ἀνθρωπίνη εὐπορία δύναται ὁρίσασθαι. Δηλοῖ δὲ τοῦτο καὶ ὁ μακάριος Μάξιμος ἐν τῷ πρὸς ᾿Ανόμοιον διαλόγω, φάσκων, «Αὐτὴ ἡ ὑπόστασις τοῦ Θεοῦ καὶ ἀθανασία αὐτοῦ ἐστι· καὶ οὐ μόνον ἀθανασία, ἀλλὰ καὶ ἀφθαρσία καὶ δικαιοσύνη καὶ ἁγιασμὸς καὶ ἀπο λύτρωσις καὶ κυριότης καὶ δύναμις. Καὶ οὐκ ἔστι κατὰ σύνθεσιν ταῦτα ὁ Θεὸς, ἀλλὰ κατὰ διαφόρους ἐπινοίας ταῦτα λέγεται· ἀθανασία μὲν διὰ τὸ ἀτελεύτητον, ἀφθαρσία δὲ διὰ τὸ ἄλυτον· δικαιοσύνη διὰ τὸ ἴσον· ἁγιασμὸς διὰ τὸ φυλάττειν ἀπὸ ἅμαρτίας· ἀπολύτρωσις διὰ τὸ σώζειν ἐκ φθορᾶς τὴν ζωὴν ἡμῶν· κυριότης διὰ τὸ πάντων κρατεῖν· δύναμις διὰ τὸ μηδὲν αὐτῷ ἀντικεῖσθαι. Οὐ μέντο: ὅτι κατὰ διαφόρους ἐπινοίας ταῦτα λέγεται, ἀνύπαρκτά εἰσι μηδὲν σημαίνοντα· οἷον φέρε εἰπεῖν, ὥσπερ τραγέλαφον φανταζόμεθα· τοῦτο γὰρ ἀνάπλασμα τῆς διανοίας ἐστί, καὶ ἐπ' οὐδενὸς ὑποκειμένου ἐρεῖ δεται. Ἐν δὲ τοῖς νοήμασι καὶ ὀνόμασιν, δ' περὶ Θεοῦ νοοῦντες καὶ λέγοντες αὐτῷ φέροντες ἀνατίθεμεν, αὐτή ἐστιν ἡ οὐσία τοῦ Θεοῦ τὸ πᾶσι τούτοις ἀποκρινόμενον διὰ τὴν ἄκραν τελειότητα καὶ ἁπλότητα καὶ ἔνωσιν. Οἱ μὲν οὖν ἔκ τε τῶν κατασκευῶν γελεῖοι, ἔκ τε τῶν συμπερασμάτων γελοιότεροι. Ημίν δὲ τούτων παρεκβατικώτερον εἰρημένων διὰ τὴν θρασύτητα τῶν ἀνδρῶν, νῦν ἐπὶ τὸ προκείμενον χωρώμεν. ridiculi, et conclusionibus magis deridendi sunt. jam dictis propter temeritatem istorum, nunc ad propositum accedamus.

CAPUT VI. DEMETRI CYDONI Quod Ecclesiae doctores Filium ex substantia Patris esse, atque generari, theologice disserunt. Οτι οἱ τῆς Ἐκκλησίας διδάσκαλοι τὸν Υἱὸν ἔχ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς εἶναι καὶ γεννάσθαι θεολογοῦσι. Τούτων οὖν διωρισμένων ὡς ἂν τὰ προειρημένα τῶν ἀτόπων ἡ καθολικὴ πίστις εκφύγῃ, πάντες οἱ τῆς Ἐκκλησίας διδάσκαλοι πρότερον ὑποθέμενοι είνα μὲν χρὴ τρόπον ἄλλο οὐσίαν καὶ ἄλλο ὑπόστασιν φρο νεῖν, τίνα δὲ τρόπον ταυτό, τὰ περὶ τῶν θείων προ ἴδιον ἡμῖν παραδιδόντες καὶ ἐκτιθέμενοι, ἀπροσδιορίστως τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός ποτὲ μὲν ἐπι τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς, ποτὲ δὲ ἐκ τῆς ὑποστάσεως αὐτοῦ θεολογοῦσιν. Η μὲν γὰρ ἐν Νικαία πρώτη σύνοδος τῶν ἁγίων ἐκείνων ἐν τῷ συμβόλῳ τῆς πί στεως οὕτως ἔφη·. Πιστεύομεν καὶ εἰς τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ τὸν γεννηθέντα ἐκ τοῦ Πατρός,» ήγουν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρός. Εἰ δὲ λέγοι τις· καὶ μὴν ἢ ἐν Κωνσταντίνου πόλει δευτέρα σύνοδος, τοῦτ' αὐτὸ παραδιδοῦσα τὸ σύμβολον, τὸν γεννηθέντα ἐκ τοῦ Πατρὸς πρὸ πάντων των αιώνων ἔφη. Καὶ χρὴ τούτῳ πείθεσθαι μᾶλλον ὡς τῶν ὑστέρων ὄντων ἀσφαλεστέ ρων. ᾿Αλλ' οὐ δήπου τὸ εἰρημένον ἐκείνοις βλάσφη μον εἰπεῖν εἶναι τολμήσομεν, καὶ διὰ τοῦτο τοὺς ὕστερον ἢ ἀληθέστερον λέγοντας προτιμάν, ἢ ἐκείν νων καταφρονείν, και πειρᾶσθαι πρὸς τὴν ἀλήθειαν ἐπανάγειν. Οὗτοι τε γάρ, τὴν ἐκείνων ὁμολογίαν ὡς ἀσφαλῆ θεμέλιον ὑποθέμενοι, τὰ ἑαυτῶν ἐπέραιναν, καὶ ἡμεῖς εἴτε τῆς δευτέρας, εἴτε τῆς πρώτης την τῆς πίστεως ὁμολογίαν κατέχειν φαίημεν, οὐδὲν ἡγού μεθα διαφέρειν. "Ωστε τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς γεννᾶσθαι τὸν Υἱὸν ἴσον ἡγησάμενοι δύνασθαι τῷ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς, ὡς κἀκεῖνοι ἑαυτοὺς ἐξηγήσαντο, οὐδεν ζοντο πλέον τι προσθεῖναι. Μαρτυρεῖ τούτης καὶ Γρηγόριος ὁ Θεολόγος Εξαρχής ὢν τῆς δευτέρας ταύ της συνόδου πρὸς Κληδόνιον ούτωσὶ γράφων· ε Ημις τῆς κατὰ τὴν Νίκαιαν πίστεως τῶν ἁγίων Πατέρων τῶν ἐκεῖ συνελθόντων ἐπὶ καθαιρέσει τῆς ᾿Αράπης κῆς αἱρέσεως οὐδὲν οὔτε προετιμήσαμεν πώτες, ούτε προτιμᾷν δυνάμεθα· ἀλλ' ἐκείνης ἐσμὲν τῆς πίστεως σὺν Θεῷ, καὶ ἐσόμεθα προσδιαρθροῦντες τὸ ελλιπῶς εἰρημένον περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, δι τὸ μὴ κεκινήσθαι τηνικαῦτα τοῦτο τὸ ζήτημα, ότι μιας θεότητος εἰδέναι χρὴ τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱόν καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, Θεὸν καὶ τὸ Πνεῦμα γινώ σκοντας.» Ετι ὁ μέγας Αθανάσιος ἐν τῇ πρὸς "Αρειον διαλέξει, τῇ γενομένῃ ἐν τῇ κατὰ Νίκαιαν συνέβη, ἧς ἡ ἀρχὴ, Τῇ τοῦ Θεοῦ προνοίᾳ, φησίν· ι Οὐκών ὁ Θεὸς λέγων πρὸς τὸν ἴδιον Υἱὸν διὰ τοῦ προφήτου, • Εκ γαστρὸς πρὸ ἑωσφόρου ἐγέννησά σε, ο σημαίν νει τὴν ἐκ τῆς πατρικῆς οὐσίας γέννησιν τοῦ Υἱοῦ, κ Καὶ μετ' ὀλίγα, ο Δι' οὐδὲν ἕτερον γαστέρα ονομάζει, ή ἵνα παραστήσῃ αὐτὸν τὸν Υἱὸν ἐκ τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας γεγεννήσθαι.» Καὶ μετ' ὀλίγα, ο Τὸν ον Υἱὸν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός γεγεννές σθαι μανθάνομεν.» Ετι ὁ αὐτὸς ἐν τῇ πρὸς τὸν Ἰούλιον πάπαν τῆς πίστεως ὁμολογία, ἧς καὶ Γρη γόριος ὁ Θεολόγος ἐν τῷ εἰς αὐτὸν ἐγκωμίῳ μέμνη. ται, λέγων, «Αποτολμᾷ τὴν ἀλήθειαν μίαν τῶν τριῶν ουσίαν ἐγγράφως ὁμολογήσαι, φησίν * κ. "Ο Κύριος. His igitur determinatis, ut predicta absurda catholica fides evitaret, omnes Ecclesiæ doctores prius supponentes quonam modo oporteat aliud substantiam, et aliud hypostasim sentire, quonam vero modo idem, cum nobis quæ de divinis processibus tradidissent, atque exposuissent, indigeren ter Filium Dei et Patris, nune quidem ex substanLia Patris, nunc vero ex hypostasi ejus esse theologice disserunt. Nam prima Nicæna synodus illorum sanctorum in Symbolo fidei sie habet: Cre dimus et in Filium Dei genitum ex Patre, videFeet ex substantia Patris. Quod si quis dixerit, at qui Constantinopolitana secunda synodus hoc idem Symbolum tradens, genitum ex Patre ante omnia secula dixit, et opus est huic credere magis, ut pote quae posteriora sint tutiora. Sed neqaquan qaod ab illis dictum est, ausuri sumus dicere blasphemum esse, et idcirco posteriores præferre, ut veriora dicentes, aut priores spernere, et ad veritatem reducere conari. lli enim illorum confessio nem, ut firmum fundamentum supponentes, sua concludebant. Nos quoque sive primæ, sive secundae synodi fidei confessionem amplecti, dixerimus, nihil differre arbitramur. Itaque ex Paire generari Filium, æque valere, atque ex substantia Patris arbitrati (ut et ipsi se explicarunt), nihil nliud addere oportere existimarunt. Testantur haec elian Gregorius Theologus, qui huie synodo præ sidebat, ad Cledonium sic scribens: Nos Odei sanctorum Patrum, qui in Nicæam convenere ad destruendam haeresim Arianam, nibil unquam preLalimous, neque preferre possumus, sed ejus sumus fidei, adjuvante Deo, atque erimus, insuper clarius explanantes de sancto Spiritu id quod minus expresse dictum est, eo quod non fuerit time proposita haec questio, quod unius Deitatis oportet agnoscere Palrem, et Filium, et Spiritum sanctum, Deum et Spiritum agnoscentes, Praterea, magwins Athanasins, in disputatione adversus Arium, quae facta est in Nicæna synodo, cujus initium, Dei providentia: ait, Igitur Deus dicens ad proGrimm Filium per prophetam: «Ex utero ante luciTerum genui te, significat es paterna substantia generationem Filii. Et paulo post: • Ob aliud nifil uterum nominal, quam ut exprimat, ipsum Filium ex substantia Patris genitum esse. Et post pauca: Filium igitur ex substantia Dei et Patris genitum esse discimus. Præterea, idem in Confessione dei ad Julium papam, cujus etiam Gregorius Theologus in encomiastica oratione mentionem facit, inquiens: Audet fiducia accepta veritatem in scriptis fateri, unam trium esse,substantiam ait: e Dominus noster Jesus Christus Dei Filias Deus et homo est.. Deus est ex substantia. Patris ante secula genitus, et homo est ex sub-

ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστὸς ὁ Υἱός τοῦ Θεοῦ Θεὸς καὶ £v- stantia matris in seculo natus, η Prætera, idem θρωπός ἐστι· Θεὸς ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς πρὸ in oratione cujus initium: Recte fecisti significande αἰώνων γεννηθείς, καὶ ἄνθρωπος ἐκ τῆς οὐσίας τῆς mihi factum a te qua situm, ait:. Non ab extra qua Μητρὸς ἐν τῷ αἰῶνι τι χθείς.» Ετι ὁ αὐτὸς ἐν λόγῳ, dam est inventa Filii substantia, neque ex non οὗ ἡ ἀρχὴ, Καλῶς ἐποίησας δηλώσας μοι την entibus introducta, sed ex substantia Patris est, γενομένην παρὰ σοῦ ζήτησιν, φησίν, «Οὐκ ἔξω ut lucis splendor, et ut aquæ vapor. Praterea in θέν τίς ἐστιν ἐφευρεθεῖσα ἡ τοῦ Υἱοῦ οὐσία, οὐδὲ ἐκ epistola, quæ scripta est a synodo Hierosolymitana μὴ ὄντων ἐπεισήχθη, ἀλλ' ἐκ τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας, ad Ecclesiam Alexandrinam, cujus initium: Notis ἔφη, ὡς τοῦ φωτὸς τὸ ἀπαύγασμα, καὶ ὡς ὕδατος omnibus, qui in idem convenimus, bee reperiuntur: ἀτμίς. κ ἔτι ἐν τῇ ἐπιστολῇ τῇ ἀπὸ τῆς συνόδου Qui enim Arianam hæresim anathematizarunt, τῆς ἐν Ἱεροσολύμοις πρὸς τὴν ἐν ᾿Αλεξανδρείᾳ Ἐχ- sciunt non esse creaturam, sed ex substantia pro κλησίαν, ἧς ἡ ἀρχὴ, Πᾶσι μὲν ἡμῖν τοῖς ἐπὶ τὸ leur esse Verbum, atque substantiam Patris, prinαὐτὸ συνελθοῦσιν, εἴρηται ταῦτα· Οἱ γὰρ τὴν cipium, fontem, ac radicem esse Filii.» Praeterea, Αρειανικὴν αἵρεσιν ἀναθεματίσαντες γινώσκοντές magnus Basilius in epistola ad canonicas, cujus εἰσι μή κτίσμα, ἀλλ' ἐκ τῆς οὐσίας γέννημα είναι initium: Quanta nos affecit molestia, ait: e Cum τὸν Λόγον καὶ τὴν οὐσίαν τοῦ Πατρὸς ἀρχὴν καὶ vero ex substantia Patris genitam esse Filium doπηγὴν καὶ ῥίζαν εἶναι τοῦ Υἱοῦ. ο "Ετι ὁ μέγας Βα cemur, ne delabamur ad corporeas passionum cogiσίλειος ἐν τῇ πρὸς τὰς κανονικὰς ἐπιστολῇ, ἧς ἡ tationes. Non enim divisa est substantia ex Patre ἀρχή. Ὅσον ἡνίασεν ἡμᾶς, φησίν· ι Οταν δὲ ἐκ ad Filium, neque fueus genuit.» Idem in secundo τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς γεγεννῆσθαι τὸν Υἱὸν διδα- kibro contra Eunomium: Donec vero silent, no σκώμεθα, μὴ καταπίπτωμεν ἐπὶ τὰς σωματικὰς τῶν Inteant posteriorem seculis Unigeniti substantiam παθῶν ἐννοίας. Οὐ γὰρ ἐμερίσθη ἡ οὐσία ἀπὸ τοῦ pouentes.» Idem cap. 18, ad Amphilochium: «Επ Πατρὸς εἰς τὸν Υἱόν, οὐδὲ βυεῖσα ἐγέννησεν.» Ο αὐτ Deo esse dicitur, non sicut omnia (creata) ex Deo, τὸς ἐν δευτέρῳ τῶν κατ' Ευνομίου·. Εως δ᾽ ἂν sed lanquam ex Doo prodiens, non generative inσιωπῶσι, μὴ λανθανέτωσαν δευτέραν αἰώνων την star Filii, sed ut Spiritus oris ejus, omnino autem τοῦ Μονογενούς οὐσίαν τιθέμενοι.» Ο αὐτὸς ἐν τη neque as membrum est, neque Spiritus fatus est, τῶν πρὸς ᾿Αμφιλόχιον, «Ἐκ τοῦ Θεοῦ εἶναι λέγεται, qui solvatur, sed os est Deo conveniens, et Spiri οὐχ ὡς τὰ πάντα ἐκ τοῦ Θεοῦ, ἀλλ' ὡς ἐκ τοῦ Θεοῦ tus est substantia vitæ, sanctificationis domina. προελθόν, οὐ γεννητῶς, ὡς ὁ Υἱός, ἀλλ' ὡς Πνεῦμα Præterea, Damascenus in cap. 13. De divinis noστόματος αὐτοῦ· πάντως δὲ οὔτε τὸ στόμα μέλος, c minibus: e Cum enim cogitavero anam ex hypoοὔτε πνοὴ λυομένη τὸ πνεῦμα, ἀλλὰ καὶ στόμα θεο- stasibus, perfectum Deum eam scio, et perfectam πρεπώς, καὶ τὸ πνεῦμα οὐσία ζωής, ἁγιασμοῦ κυ substantiam.» Idem in cap. 7:. Ex ipso enim, ρέα. ο "Ετι ὁ Δαμασκηνὸς ἐν τῷ Περὶ θείων όνομά- id est, Patris natura dicimus esse generationem των. Όταν γὰρ νοήσω μίαν τῶν ὑποστάσεων, το Filii. Et paulo post: «Sed generatio quidem caret λειον Θεὸν αὐτὴν οἶδα, καὶ τελείαν οὐσίαν.» Ο αὐτῆς principio, ac sempiterna est; cum sit natura opus, ἐν ζ' κεφαλαίῳ·· Ἐξ αὐτοῦ γάρ, ήγουν τῆς τοῦ et ex substantia ejus procedens.» El post pauca: Πατρὸς φύσεως, φαμὲν τὴν τοῦ Υἱοῦ γέννησιν. 1. 4 Solus Filius genitus, quippe ex Patris substantia Καὶ μετ' ὀλίγα, «Αλλ' ἡ μὲν γέννησις ἄναρχος καὶ sine principio, et absque tempore genitus est, et άΐδιος, φύσεως ἔργον οὖσα, καὶ ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ solus Spiritus sanctus ex substantia Pattis non προάγουσα, ο Καὶ μετ' ὀλίγα, ο Μόνος ὁ Υἱός γεννη- genitus, sed procedens. Praeterea, Nyssenus, lioτῆς· ἐκ τῆς τοῦ Πατρὸς γὰρ οὐσίας ἀνάρχως καὶ milia in Paler noster: «Etenim Filius ex Patre g8ἀχρόνως γεγέννηται· καὶ μόνον τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον neratur, et eo usque sistit ipsi divinus sermo proἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς, οὐ γεννώμενον, ἀλλ' ἐκτο- prietatem. Et rursus idem, «Spiritus: qui ex pa ρευόμενον.» Ετι ὁ Νύσσης ἐν τῇ εἰς τὸ ο Πάτερ terna hypostasi procedit. Praterea, divus Chrysostom ἡμῶν, ὁμιλίᾳ· εὉ μὲν γὰρ Υἱὸς ἐκ τοῦ Πατρὸς mus explicans illud, In principio erat Verbum: «lloc γεννᾶται, καὶ μέχρι τούτου ὁ λόγος ἴστησιν αὐτῷ τὸ Verbum substantia quædam est subsistens ex ipso ξίωμα.» Καὶ πάλιν ὁ αὐτό; Πνεῦμα τὸ ἐκ τῆς Patre impassibiliter proveniens.» Præterea, idem, πατρικῆς ἐκπορευόμενον ὑποστάσεως, ο Ετι ὁ θεῖος in homilia de Spiritu sancto, cujus initium: Meri Χρυσόστομος εξηγούμενος τὸν Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος" nobis, o amatores Christi, sancti et adorandi Spiritus * Οὗτος ὁ Λόγος οὐσία τῆς ἐστιν ἐνυπόστατος ἐξ αὐτ adventus: Spiritus sanctus secundum naturam est τοῦ προελθοῦσα ἀπαθῶς τοῦ Πατρός.» Ετι ὁ αὐτὸς indivisititis, tanquam qui ex indivisibili, atque ἐν τῇ περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ὁμιλία, ἧς ἡ ἀρχή, impartibili natura proveniat. Praeterea, sanctis Χθές ἡμῖν, ὦ φιλόχριστοι, ἡ τοῦ ἁγίου καὶ προσ- Cyrillus, in uno ex capitibus, quæ sunt de simplici κινητοῦ Πνεύματος ἐπιφοίτησις· «Τὸ Πνεῦμα Late Filii, cujus initium: Fons sapientia et vita τὸ ἅγιον τὴν φύσιν ἐστὶν ἀδιαίρετον, ἅτε δὴ ἐκ τῆς τocatur, et est Deus, ait: «Erat igitur generauli ἀδιαιρέτου καὶ ἀμερίστου φύσεως προελθόν, ο Ετι coæternus Filius, tanquam a quopiam fonte paterna ὁ ἅγιος Κύριλλος ἐν ἐνὶ τῶν κεφαλαίων, τῶν περὶ substantia manans. > Εt in alio cap.: «Hic quidem τῆς ἀἰδιότητος τοῦ Υἱοῦ, οὗ ἡ ἀρχή, Πηγή σοφίας enim ex Patris substantia proveniens, continuo καὶ ζωῆς καλεῖται καὶ ἔστιν ὁ Θεός, φησίν, "Ην Patrem ostendit eum qui genuit.. Et in alio cape

DEMETRII CYDONH κ • Quemadmodum Pater caret principio, ita etiam & άρα τῷ γεννήσαντι συναΐδιος ὁ Υἱός, ὥσπερ από την Verbum ex substantia ejus proveniens caret prin- νος πηγῆς τῆς πατρώας ἀναβλύζων οὐσίας ο Καὶ ἐν κυρία. Εt in alio: Quod ex substantia Patris pro- ἄλλῳ κεφαλαίῳ· Ὁ μὲν γὰρ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πα cipio. Et venit Verbum.» Εt in alio: Qui ex ipso provenit τρός προελθὼν Πατέρα εὐθὺς ἔδειξε τὸν γεννήσαντα ο Et • extra omnem temporis mensuram Filius. Et in Καὶ ἐν ἄλλῳ, «Ωσπερ ὁ Πατὴρ ἀναρχος, οὕτω καὶ alio: e Ex Patris substantia provenientem Filium. ὁ ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ προελθὼν Λόγος Αναρχος, Et in alio: Totum esse Filii ex substantia Patris Καὶ ἐν ἄλλῳ, «Ὁ ἐκ τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας προελα provenit. Idem in Oratione ad Nestorium, cujus θὼν Λόγος.» Καὶ ἐν ἄλλῳ,· Ὁ ἐξ αὐτοῦ προελιών initium, Blaterant nonnulli, ait, Quemadmodum άχρόνως Υιός, ο Καὶ ἐν ἄλλῳ, ο Τὸν ἐκ τῆς τοῦ Πα enim proprium est hominis, quin etiam cæterorum τρὸς οὐσίας προελθόντα Υιόν.» Καὶ ἐν ἄλλην, ο Σύμ cunctorum animantium, quod ab ipso secundum παν τὸ εἶναι τοῦ Υἱοῦ ἐκ τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας naturam generatum est, sic etiam proprium Del πρόεισιν· ἡ Ὁ αὐτὸς ἐν τῷ πρὸς Νεστόριον λόγῳ, est, quod ex substantia sua intelligitur esse, ac οὗ ἡ ἀρχή, Καταφλυαροῦσί τινες, φησίν, «'Ωσπερ dicitur.» Praeterea, magnus Athanasius, in prima γὰρ ἴδιον ἀνθρώπου, καὶ μὴν καὶ ἑκάστου τῶν ἑτέoratione contra Arianos; Filius verus natura ρων ζώων τὸ ἐξ αὐτοῦ κατὰ φύσιν γεγεννημένον, legitimus est Patris, proprius substantiæ Patris. οὕτως ἴδιον Θεοῦ τὸ ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ νοοίτ᾽ ἂν Is non est creatura, non opificium, sed propria εἶναι καὶ λέγοιτο. Ετι ὁ μέγας Αθανάσιος ἐν τῷ substantia Patris proles, ac potentia, et imago vera κατὰ ᾿Αρειανῶν πρώτῳ, ο Υιός ἀληθινὸς φύσει γνή substantiae Patris. In eadem oratione: Videmus σιός ἐστι τοῦ Πατρὸς, ίδιος τῆς οὐσίας αὐτοῦ. Οὗτος enim Verbum semper exsistens, et ex ipso exsi- οὐκ ἔστι κτίσμα, οὔτε ποίημα, ἀλλ᾽ ἴδιον τῆς τοῦ stens, atque substantiæ proprium, cujus est et Ver- Πατρὸς οὐσίας γέννημα, καὶ δύναμις, καὶ εἰκὼν ἀλη bam. s in eadem: • Qui credit in F.liam, in patrem θινὴ τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας. Ἐν τῷ αὐτῷ, «Ὁρῶμεν credit; credit enim in Patris substantia proprium.» γὰρ τὸν Λόγον ἀεὶ ὄντα, καὶ ἐξ αὐτοῦ ὄντα, καὶ τῆς In eadem: Si enim non esset propria substantiæ οὐσίας ἴδιον οὗ καὶ ἔστι Λόγος.» Ἐν τῷ αὐτῷ, Patris progenies Verbum, ut splendor lucis, et † Ὁ πιστεύων εἰς τὸν Υἱὸν εἰς τὸν Πατέρα πιστεύει. reliqua. Praeterea, magnus Basilius in oratione, εἰς γὰρ τὸ ἴδιον τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας πιστεύει. ujus initium: Adversatur Judaismus gentilismo, Ἐν τῷ αὐτῷ, «Εἰ γὰρ μὴ ἦν ἴδιον τῆς τοῦ Πατρός • Patrem et Filium confitemur, quod spectat ad subοὐσίας γέννημα ὁ Λόγος, ὡς τὸ ἀπαύγασμα τοῦ φω stantiam, idem est. Quandoquidem ex Patre Filius, τὸς,» καὶ τὰ λοιπά. "Ετι ὁ μέγας Βασίλειος ἐν λόγῳ, non jussu factus, sed ex natura genitus. Præterea, οὗ ἡ ἀρχή. Μάχεται Ἰουδαϊσμός Ελληνισμό sanctus Cyrillus in illud: Quoniam descendi de cælo, • Πατέρα καὶ Υἱὸν ὁμολογοῦμεν. Τὸ δὲ τῆς οὐσίας non ut faciam voluntatem meam, ait: Quod enim ταυτό, ἐπειδὴ ἐκ τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱὸς οὐ προστάγματι ex Patre generatus sit Filius, coget sane nos on- ποιηθεῖς, ἀλλ' ἐκ τῆς φύσεως γεννηθείς.» "Ετι 4 nino etiam nolentes, attribuere ipsi consubstantia- Άγιος Κύριλλος εἰς τὸ, "Οτι καταβέβηκα ἐκ τοῦ οὖν Titatem. Idem in i libro Ad Hermiam: & Siquis paνοῦ, οὐχ ἵνα ποιῶ τὸ θέλημα τὸ ἐμὸν, φησίν, dem est consubstantialis Filius Patri ex ipso, atque «Τὸ γὰρ ἐκ τοῦ Πατρὸς γεγεννήσθαι τὸν Υἱὸν ἀναγν in ipso secundum naturam etiam substantialiter κάσει δὴ πάντως καὶ οὐχ εκόντας ἡμᾶς ἀποδοῦναι est. Præterea, sanctus Augustinus in decimo ter- τὸ ὁμοούσιον αὐτῷ. Ὁ αὐτὸς ἐν τῷ πρώτῳ τῶν πρὸς tio capite libri decimi quinti De Trinitate: Sicut Ερμείαν. Ομοούσιος γὰρ εἴπερ ἐστὶν ὁ Υἱὸς τῆ nostra scientia illi scientiæ Dei, sie et nostrum, Πατρὶ, ἐξ αὐτοῦ τε καὶ ἐν αὐτῷ κατὰ φύσιν καὶ ούν verbum, quod nascitur de nostra scientia, dissimile σιωδῶς ἐστιν.» Ετι ὁ ἅγιος Αὐγουστῖνος ἐν εγ' κ est illi Verbo Dei, quod natum est de Patris essen φαλαίῳ τοῦ τε τῶν Περὶ τῆς Τριάδος βιβλίων tia. Tale est autem ac si dicerem, de Patris scien ο ασπερ ή ἡμετέρα γνώσις τῇ γνώσει τοῦ Θεοῦ, οὕτω t'a, de Patris sapientia; vel quod expressius, de καὶ ὁ ἡμέτερος λόγος ὁ ἐκ τῆς ἡμῶν γεννώμενος Patre scientia, de Patre sapientia.» Idem in libro γνώσεως ἀνόμοιός ἐστι τῷ τοῦ Θεοῦ Λόγῳ, τῷ ἐκ De Ade ad Petrum «illa enim natura, quæ τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας γεννηθέντι· τοιοῦτον δὲ ἐστιν, semper genita manet ex Patre, nostram naturam ὥσπερ ἂν εἰ ἔλεγον, Ἐκ τῆς τοῦ Πατρὸς γνώσεως, sine peccato suscepit, ut nasceretur ex Virgine. * ἐκ τῆς τοῦ Πατρὸς σοφίας· ἢ ὅπερ αριδηλότερον In eodem libro:. Sic igitur Christum Dei Filium, ἐστιν· Ἐκ Πατρὸς τῆς γνώσεως, ἐκ Πατρὸς τῆς σου id est auam ex Trinitate personam Deum verum φίας, ο Ὁ αὐτὸς ἐν τῷ Πρὸς Πέτρον περὶ πίστεως crede, ut divinitatem ejus, de natura Patris natam • Ἐκείνη ἡ φύσις, ἥτις ἀεὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς γεννι non dubites. Et hæc quidem hactenus. μένη μένει, τὴν ἡμετέραν φύσιν ἀνελάβετο χωρίς ἁμαρτίας, ὥστε γεν ηθῆναι ἐκ τῆς Παρθένου.» Ἐν τῷ αὐτῷ, «Οὕτως οὖν τὸν Χριστὸν Θεοῦ Σιν, τουτ ἐστι τὸ ἓν ἐκ τῆς Τριάδος πρόσωπον, Θεὸν ἀληθῆ πίστευε, ὥστε τὴν αὐτοῦ θεότητα ἐκ τῆς τοῦ Πατρὸς φύσεως γεννωμένην μὴ ἀμφιβάλλειν.» Ταῦτα μὲν ἐπὶ τοσοῦτον, Non est Augustini, sed Fulgentii, quod non fugit homines ductos. Ceterum nostrates Lune Lemporis in scriptis Latinorum Patrum erant no- vitii, ut ipsimet agnoscunt et ingenue fatentur in concilio Florentino sess. 25, que est etiam po strema.

CAPUT VII. *Οτι οἱ ἐκ τῆς οὐσίας εἶναι ἢ γεννάσθαι τὸν Υἱὸν ἀρνούμενοι τὰς ἀρχὲς τῆς πίστεως ἀναι ροῦσι, καὶ τοῖς διδασκάλοις μάχονται. Ἐκ δὲ τῶν εἰρημένων φανερὸν ὅτι οὐσία καὶ ὑπό στασις καὶ ἰδιότης ταυτὸ κατὰ τὸ πρᾶγμά ἐστιν, εἰ καὶ περὶ τὴν τῶν ὀνομάτων κατὰ τὸν λόγον σημασίαν διενηνόχασι· καὶ ὅτι ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρός, ὁ Υἱός διαρρήδην ὁμολογεῖται καὶ οὐκ ἄλλο μὲν τὸ ἐκ τῆς οὐσίας, ἄλλο δὲ τὸ ἐκ τῆς ὑποστάσεως• καὶ ὅτι τὸ Πατὴρ ὄνομα καὶ τὸ γιὸς ὑφεστώτων προσώπων ὀνόματά εἰσιν· ὁ γὰρ λέγων ἐκ τῆς οὐ σίας τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱόν, ὅλον δηλοῖ τὸν Υἱὸν οὐσίαν ἐνυπόστατον· καὶ περὶ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Πνεύματος ὡσαύτως· καὶ ὅτι τέλειος Θεός ἐστιν ὁ Υιός, καὶ τελεία οὐσία· ὡς δὲ καὶ ὁ Πατήρ καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· καὶ ὅτι τὸ προϊένοι καὶ ἀναβλύ ζειν καὶ προέρχεσθαι καὶ ὅσα τοιαῦτα ἀδιαφόρως καὶ ταυτῶς τὴν ἐκ τοῦ Πατρὸς ὑπαρκτικήν παρίστησι γέννησιν τοῦ Υἱοῦ, ὡς καὶ αὐτὸ δὴ τὸ γεν νἶσθαι· καὶ ὅτι διὰ τοῦτο ὁ Υἱὸς τῷ Πατρὶ ὁμιού - σιος, ὅτι ἐκ τοῦ Πατρὸς οὐ ποιηθεῖς, ἀλλ' ἐκ τῆς φύσεως αὐτοῦ γεννηθείς· καὶ ὅτι ἀνάγκη ἢ κτίσμα, ἢ ἐκ τῆς οὐσίας εἶναι τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱόν· ταῦτα γὰρ ὡς ἀντίφασις ἀλλήλοις ἀντίκειται· πᾶν γὰρ ἢ κτιστὸν ἢ ἄκτιστον· μέσον δὲ τούτων οὐδέν· ἐν γὰρ τοῖς ὡς ἀντίφασις ἀλλήλοις ἀντικειμένοις οὐδέν ἐστι μέσον. Οἱ τοίνυν ἄλλο μὲν τὴν οὐσίαν ή φύσιν ἡγούς μένοι, ἄλλο δὲ τὴν ὑπόστασιν τοῦ Πατρός, ἕτερον δὲ τὴν ἰδιότητα τούτου τιθέμενοι, δῆλοι δήπου καθ ἑστᾶσι, διάφορα πράγματα τὴν ὑπόστασιν τοῦ Πατ τρὸς, τὸν Πατέρα, τὴν οὐσίαν αὐτοῦ, καὶ δὴ καὶ τὴν πατρότητα τιθέμενοι. Τὸ δ' αὐτὸ καὶ περὶ των ἄλ λων ὑποστάσεων ρητέον. Αὐτοί τε οὖν περιφανώς ἀντιλέγουσι τοῖς ἁγίοις καὶ ταῖς τῆς πίστεως άρχαῖς, τά τε προειρημένα άτοπα συμπεραίνουσι, καὶ πρὸς τούτοις μετὰ τοῦ 'Αρείου κτίσμα τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ συμπεραίνουσι λεληθότως. Ἡ μὲν των βλασφημία κοινή· τοσοῦτον δὲ ἀνοητότερον ἐκείνου διάκεινται, ὅσον ὁ μὲν τὸν Υἱὸν κτίσμα λέο γων τὸ ὁμοούσιον καὶ πάντα τὰ τοῦ Πατρὸς αὐτὸν ἔχειν ἀπαραλλάκτως οὐδ᾽ ἀκοῦσαι ἡνείχετο· οἱ δὲ ταῦτα ὁμολογοῦντες, εἶτα παρὰ πάντα λόγον ἐκεῖνα φασιν, ἐξ ὧν εἰς τὸν αὐτὸν ἀνοήτως ἐμπίπτουσιν διεθρον, καὶ ταῖς αὐτῶν θέσεσιν ἐναντίως. Ακό- η λουθον γὰρ ἦν ὑποτιθεμένοις τὸν Υἱὸν ὁμοούσιον τῷ Πατρί, καὶ χαρακτήρα, καὶ ἀπαράλλακτον εἰκόνα τοῦ Πατρὸς, καὶ τὸ ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ εἶναι, μὴ ἀμφιβάλλειν. Τὸ γὰρ ὁμοούσιον οὐκ ἄλλο τι παρίστησιν, ἢ τὸ τὴν αὐτὴν αὐτῷ καὶ μίαν ουσίαν ἔχειν· το τὸ δὲ ἀδύνατον ἦν, εἰ μὴ κατὰ τὴν τῆς γεννήσεως πρόοδον τὴν τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς οὐσίαν ἐξ αὐτοῦ γεννώμενος ἑαυτῷ συνεπήγετο· ὥστ' ἀναγκαῖον ἐκ της ουσίας τοῦ Πατρὸς αὐτὸν γεννάσθαι, εἶναι, ἢ προϊέναι ὁμολογεῖν. Ἔδει τοίνυν τὸν τοῦτο ἀρνούμενον καὶ τὸ ὁμοούσιον μετὰ τοῦ ᾿Αρείου συναπαρνιῖσθαι. Τὸ γὰρ τοῦτο ὁμολογοῦντα μὴ καὶ τὸ ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ εἶναι παραδέχεσθαι παντελῶς εύς θες. Quod qui ex substantia Patris esse, seu generari Fi lium negant, principia fidei tollunt, atque doctoribus adversantur. Ex dictis clarum est, quod substantia et hyposlasis, alque proprietas idem est secutum rem, quamvis circa significationem nominum secumnium rationem differant; et quod Filius ex substantia Patris sit aperte omnes fatentur; et quod non aliud sit ex substantia, aliud vero ex hypostasi; et quod hoc nomen Pater et Filius subsistentium personarum nomina sint; qui enim dicit ex substantia Patris Filium, totum significat Filium substantiam subsistentem, ac de Patre et Spiritu similiter, et quod perfectus Deus sit Filius, et perfecta substantia: sic etiam Pater, et Spiritus sanctus, et quod provenire ac manare, atque prodire, el quotquot sunt ejusmodi, indiffurenter, atque identice generationem subsistentia Filii ex Pare signi ficent, non aliter atque ipsum generari, et quod propterea Filius consubstantialis sit Patri, quod ex Patre non factus, sed ex natura ejus genitus, et quod necessarium est, ut vel creatura, vel ex* substantia Patris sit Filius. Hæc enim ut contradictio ad invicem se opponunt: omne quippe vel ercatum, vel increatum est, medium autem horum nilit; in his enim, quæ contradictorie se oppo πunt, nihil est melium. Qui igitur aliud quidoor substantiam, seu naturam arbitrantur, aliud vero hypostasim Patris, aliud autem proprietatem ejus ponunt, profecto manifesto statuunt res diversas hypostasim Patris, Patrem, substantiam ejus et paternitatem. Hoc idem et de aliis hypostasibus dicendum. Ipsi igitur cum manifeste contradicuut sanctis, et fidei principiis, tum etiam prædicta inconvenientia conclu unt; et ad haec una cum Ario creaturam esse Filium Dei latenter inferunt. Igitur blasphemia quidem communis est, co autem na gis stulti sunt, quod ille quidem Filium crvaturam asserens, consubstantialitatem, et omnia quæ sunt Patris eum, habere sine ulla varietate, ne audire quidem patiebatur, Isti vero hæc confitentes siue ulla ratione illa aiunt, ex quibus in eumdem stulte incidunt perniciosum errorem, et contra suas ipsorum theses; consequens enim erat, supponentibus Filium consubstantialem esse Patri, et characterem, μtque incommutabilem imaginem Patris, etiam l lud ex substantia ejus esse non dubium habere. Etenim consubstantialitas nihil aliud exprimit, quam unam eamdemque cum illo substantiam 11oc autem fieri non potest, nisi secundum proces sum generationis substantiam Dei et Patris ex ipso genitus, secum trahendo haberet; adeo ut neces sarium sit faleri, ex substantia Patris cum gene rari, seu esse, seu prodire. Oportebat igitur eum, qui id negat, etiam consubstantialitatem una cum Ario negare; hoc enim concesse, non etiam ex substantia ejus esse admittere, omnine stolidim est.

DEMETRII CYDONIL Preterea, juxta eamdem rationem, neque sub-A stantialiter et naturaliter Filium ex Patre generari fatebitur, que luculenter sancti testantur. Præterea, quandoquidem isti audiunt: Omnia quae habet Pater mea sunt, omnia, dicere aiunt, naturalia bona (isti enim etiam hoc loco egregie naturam a naturalibus, et substantiam a substantialibus ut in rebus creatis et compositis, sic etiam it Deo distinguant): necesse est etiam substantiam, seu naturam una cum naturalibus Filium secum habere; nunquam enim naturalia essent absque natura, cum per se subsistere non valeant. Quem admodum etiam hoc in Deo isti perverse fatentur, de simplicitate ejus nihil curantes; quare omnia cum confteantur genitum ex Patre Filium habere, inde primum substantiam cum aliis acci. pere concedent, si omnia quae sunt Patris perferte atque naturaliter ei tribuenda sunt, quomodo ergo ex substantia esse Filium negant? g Ετι τι κατὰ τὸν αὐτὸν λόγον οὐδὲ τὸ οὐσιωδῶς καὶ φυσικῶς τὸν Υἱὸν ἐκ τοῦ Πατρὸς γεννάσθαι ἐμολογήσει, οι διαρρήδην παρὰ τῶν ἁγίων ὁμολο γεῖται. Ὅτι ἐπειδήπερ ἀκούοντες οὗτοι, ο Πάντα, δια ἔχει ὁ Πατήρ, ἐμὰ ἐστι, ο πάντα φασὶ λέγειν τὰ φυσικὰ ἀγαθὰ (οὗτοι γὰρ θαυμασίως κἀνταῦθα τὴν φύσιν τῶν φυσικῶν, καὶ τὴν οὐσίαν τῶν οὐσιωδῶν καθάπερ ἐπὶ τῶν κτιστῶν καὶ συνθέτων καὶ ἐπὶ τοῦ Θεοῦ διακρίνουσιν)· ἀνάγκη καὶ τὴν οὐσίαν ἢ φύσιν μετὰ τῶν φυσικῶν τὸν Υἱὸν συνεπάγεσθαι· οὐ γὰρ ἄν ποτε σταίη τὰ φυσικὰ τῆς φύσεως χωρίς ύφε στάναι καθ' αὐτὰ μὴ δυνάμενα, ὡς καὶ τοῦτο αὐτοὶ ἐπὶ Θεοῦ παραφθέγγονται, τῆς ἁπλότητος αὐτοῦ μηδ' επιστρεφόμενοι· ὥστε πάνθ' ὁμολογοῦντες γεννώμενον ἐκ τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱὸν ἔχειν, ἐκεῖθεν τὴν οὐσίαν πρῶτον μετὰ τῶν ἄλλων λαμβάνειν όμου λογήσουσιν, εἰ μέλλοι πάντα τὰ τοῦ Πατρὸς ἔχειν Εντελῶς καὶ γνησίως. Πῶς οὖν τὸ ἐκ τῆς οὐσίας εἶναι τὸν Υἱὸν ἀρνοῦνται; "Ετι ἡ μὲν καθολική πίστις τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, τὸν γεννηθέντα ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς πρὸ πάντων τῶν αἰώνων, ἀναλαβέσθαι τὴν ἡμετέραν παραδίδωσι φύσιν· καὶ ὁ θεῖος Διονύσιος ἐν τῷ περὶ ήνωμένης καὶ διακεκριμένης θεολογίας, ᾧ καὶ δ Δαμασκού ταυτά φθέγγεται, φησίν, ὅτι ὅλη ἡ θεία φ' σις ἐν μιᾷ τῶν αὐτῆς ὑποστάσεων σετάρχεται οὗτοι δὲ τὴν ὑπόστασιν οὐκ οὐσίαν ἐξ ὧν λέγουσι τιθέμενοι, ἀναγκασθήσονται φάσκειν τὸ ἀνούσιοι Præterea, catholica fides Filium Dei substantia Dei et Patris ante omnia secula genitum sumpsisse nostram naturam tradit. Et divus Dionysius, in secundo capite De divinis nominibus, ubi tractat de conjuncta et discreta theologia: «Cui etiam Damascenus consentit, ait, quod tota divina natura in una ex suis bypostasibus incarnata est. Isti vero dum censent ex quibus dicunt, hypostasim nen esse substantiam, cogentur fateri quod non substal, nec subsistit naturam humanam assumpsisse. τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν ἀναλαβεῖν· τοῦτο δὲ ὅσην id autem quantam habeat blasphemiam, neque vpus est dicere. Confitebuntur enim Christum hominem quidem perfectum esse, verum autem Deum minime, neque divinam naturam et perfectam substantiam; sed hoc absurdum est. Præterea quemadmodum Christus est verus homo, quoniam ex substantia matris natus est, sie etiam verum Deum eum esse non opus est aliter credere, quam quod ex substantia Patris generatur. Qui e.go illud ex substantia Patris negat, etiam eum verum esse Deum una negabit, quemadmodum, ilind ex substantia Virginis esse natum qui nou eredit, verum hominem factum esse non credet; airinque enim æquale absurdum sequitur. Præterea, si id quod est secundum gratian posterius eo est, quod est secundum naturam, et alterum quidem natura prius est, alteram vero poster rius: qua dicerentur in gratuitis indicantia condiLionein germanam, multo magis de naturalibus slicentur. Atqui in his qui per beneficium et graTiam adoptantur, apud Scripturam dicitur: e Filios genui et exaltavi, ipsi vero me spreverunt;» ergo tuulto magis proprium est, dicere Filium Dei ex Deo generari, quam natura Filium doctores conlientur. Sed generatio quae est secundum gratiam, ah ca que est secundum naturain, hoe sane contradistinguitur, quod altera quidem est positione, altera vero hoc ipsum natura, et ex substantia geΟ ἔχει τὴν βλασφημίαν, οὐδὲ χρὴ λέγειν. Ὁμολογή σουσι γὰρ τὸν Χριστὸν ἄνθρωπον μὲν τέλειον εἶναι, ἀληθῆ δὲ Θεὸν οὐδαμῶς· οὐδὲ θείαν φύσιν καὶ τελείαν οὐσίαν· ἀλλὰ τοῦτο ἄτοπον, Ἔτι ὥσπερ ἀληθῆς ἐστιν ὁ Χριστὸς ἄνθρωπος, ὅτι ἐκ τῆς οὐσίας τῆς μητρός γεγέννηται, οὕτω καὶ ἀληθῆ Θεὸν ἄλλως οὐ χρὴ πιστεύειν, ἢ ὅτι ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς γεννᾶται. Ὁ ἄρα τὸ ἐκ τῆς οὐκ σίας τοῦ Πατρὸς ἀρνούμενος καὶ τὸ Θεὸν ἀληθῆ εἶναι συνεπαρνήσεται· ὥσπερ ὁ τὸ ἐκ τῆς οὐσίας τῆς Παρθένου γεγεννήσθαι μή πιστεύων καὶ τὸ ἄν θρωπον ἀληθῆ γεγονέναι ἀπιστήσει. Εκατέρωθεν γὰρ τὸ ἴσον ἄτοπον ἀπαντᾶ. Ετι, εἰ τὸ κατὰ χάριν τοῦ κατὰ φύσιν ὕστερόν ἐστι, καὶ τὸ μὲν φύσει πρῶτον, τὸ δὲ δεύτερον, ἅπερ ἂν ἐπὶ τοῦ κατὰ χάριν λέγοιτο γνησιότητας ἐνδει κτικά, πολλῷ μᾶλλον ἐκ τοῦ κατὰ φύσιν βηθήσεται. ᾿Αλλὰ μὴν ἐπὶ τῶν κατ᾿ εὐεργεσίαν καὶ χάριν υἱοθε τουμένων παρὰ τῇ Γραφή λέγεται, ο Υἱοὺς ἐγένε νησα, καὶ ὕψωσα, αὐτοὶ δὲ με ἠθέτησαν· κ πολλῷ ἄρα λέγειν οἰκειότερον τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ ἐκ τοῦ Θεοῦ γεννᾶσθαι, ὃς φύσει Υἱός παρὰ τῶν διδασκά λων ὁμολογεῖται. 'Αλλ' ἡ κατὰ χάριν γέννησις τῆς κατὰ φύσιν γεννήσεως τούτῳ δήπου ἀντιδιαστέλλε ται, ὅτι ἡ μὲν ἔστι θέσει, ή δ' αὐτὸ τοῦτο φύσει, καὶ ἐκ τῆς τοῦ γεννῶντος οὐσίας. Φύσις γὰρ καὶ ουσία καὶ εἶδος και μορφὴ κατὰ τὸν Δημοσκο

ἐπὶ Θεοῦ ταυτό. Ὁ Υἱὸς ἄρα ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ nerantis. Natura cuim, et substantia, et species, Πατρὸς γεννᾶται. et for-ra secundum Damascenum in Doa idem est, Filius ergo ex substantia Patris generatur. Præterea, in iis qui secundum naturam generant et generantur, quod generatur, ex substantia genorantis procedit,quod generantis est perfectio, quate nus perfecte se habet, omnis autem perfectio ab univer-ali et prima est causa. Porro in causis multo prius sunt perfectiones, quam in causatis, juxta magnum Dionysium, atque ut postulat universalis ratio,m quodque in sua causa opus est, ut sit honorabilias, quam in causatis. Necesse igitur est, secundum natu ram Deum perfectiorem esse, atque eminentiorem convenit esse, quatenus perfectus est, ut ex sua subsuntia, et in eadem pccie generet aequalem sibi. "Ετι ἐν τοῖς κατὰ φύσιν γεννῶσι καὶ γεννωμένοις τὸ γεννώμενον ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ γεννῶντος πρόεισιν, δ τοῦ γεννῶντος ἐστι τελειότης ἐφόσον ἐντελῶς ἔχει. Πᾶσα δὲ τελειότης παρὰ τῆς καθόλου καὶ πρώτης ἐστὶν αἰτίας· ἐν δὲ τοῖς αἰτιατοῖς πολλές πρότερον εἰσιν ἢ ἐν τοῖς αἰτιατοῖς αἱ τελειότητες κατὰ τὴν μέγαν Διονύσιον, καὶ ὡς ὁ καθολικὸς ἀξιοῖ λόγος, δεῖ ἕκαστον ἐν τῇ ἑαυτοῦ αἰτίᾳ τιμιώτερον εἶναι, ἢ ἐν τοῖς αἰτιατοῖς. Κατὰ φύσιν ἄρα τὸν Θεὸν ἀνάγκη τελειότερον καὶ ὑπεροχικώτερον προσήκει, εφόσον ἐντολῆς ἐστιν, ἐκ τῆς ἑαυτοῦ οὐσίας, καὶ ἐν τῷ αὐτῷ εἴδει γεννᾶν ἴσον ἐαυτῷ. “Η δὲ τῇ τελειότητα προσήκει τοῦ Θεοῦ, καὶ ἔστιν· αὐτὸς γάρ ἐστιν ἡ Quod vero perfectioni convenit Dei, etiam re ίμια πρώτη καὶ ἀκραιφνής Εντελέχεια, καὶ ἀπ' αὐτοῦ τὸ δυνάμει πόρέω ἀπελήλαται. Ὁ Υἱὸς ἄρα ἐκ τῆς οὐ τίας γεννᾶται τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός. Τοῦτο δὲ καὶ παρὰ τῆς Γραφῆς ἐν τῷ Ησαΐα βεβαιοῦται. Λέγε ται γύρ, «Μὴ ἐγὼ ὁ ποιῶν ἄλλους ὠδίνειν, αὐτὸς οὐκ ὠδινήσω· ὁ διδοὺς ἑτέροις γεννᾶν ἄγονος ἔσομαι, λέγει Κύριος ὁ Θεός; ν Επι, εἰ μὴ ἔστιν ὁ Υἱὸς ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Παν τρὸς, αὐτός τε ἀτελῆς ἂν εἴη τοὺς πατρικούς χαρακτῆρας οὐκ ἀποσώζων, ὅς ἐστιν ἀπαύγασμα της δόξης καὶ χαρακτήρ τῆς ὑποστάσεως αὐτοῦ, καὶ ταῦτα τῆς τοῦ Υἱοῦ προσηγορίας κοινὰ, τὰ τοῦ Πατρὸς ἀγαθὰ ποιούσης καὶ τῷ Υἱῷ· ὅ τε Πατήρ ὁμοίως ἀτελῆς καὶ ἀδύνατος ἂν εἴη, μή προάγων ἐξ ἑαυτοῦ Λόγου ἴσον ἑαυτῷ καὶ ὁμοούσιον καὶ ἐν τῷ αὐτῷ εἴδει. Τοὺς οὖν τὸν Υἱὸν ἐκ τῆς οὐσίας του Πατρὸς γεννᾶσθαι ἀρνουμένους αὐτά τε ὁμολογεῖν ἀνάγκη, καὶ προσέτι περὶ τῆς κατὰ τὴν σημασίαν τοῦ γεννᾶσθαι λέξεως ἁμαρτάνειν. Η γὰρ κατὰ φύσιν γέννησις τὸ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ γεννῶντος προϊέναι τὸ προϊόν ὁρίζεται. Ετι, ἐπειδὴ πάντα ἐκ τοῦ Θεοῦ εἶναι λέγεται, ἔστι δὲ καὶ ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Θεοῦ, ζητήσειεν ἄν τις, τίνι ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τῆς κτί σεως διακριθήσεται. Εφόσον γὰρ αἰτιατά εἰσι, καὶ ἐκ τοῦ Θεοῦ εἶναι λέγεται, οὐδεμίαν ἂν ἔχει προς τὴν κτίσιν τὴν διάκρισιν. Ἀλλὰ μὴν τὰ μὲν θεία πρόσωπα οὐσιωδῶς καὶ φυσικῶς καὶ ἐν τῷ αὐτῷ είδει, ὅ τί ποτ' ἄρ᾽ ἐστὶ, καὶ αἰωνίως, καὶ δὴ καὶ ἐκ τῆς οὐσίας εἶναι παρὰ τῶν ἁγίων λέγεται· τὰ δὲ ἐκτὸς τοῦ Θεοῦ δημιουργικῶς ἀγαθότητι μόνον ταυτοῦ εἰς τὸ εἶναι παρηγμένα κατά χρόνον. Ρητέον ἄρα τὸν Υἱὸν καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα ἐκ τῆς οὐ las τοῦ Θεοῦ προϊέναι καὶ τὴν ὕπαρξιν ἔχειν· είγε μὴ μέλλοιμεν οὐ διακρίνοντες κατὰ τὴν τῶν διδασκαλων θεολογίαν τοῖς κτίσμασιν ἐντάττειν ἀναξίως, μηδὲ μετὰ τῶν πάντων καὶ αὐτὰ τιθέναι, μηδὲ τὸν Θεὸν καὶ Πατέρα ἐπίσης τῶν θείων προσώπων Πατέρα λέγειν εἶναι καὶ ἡμῶν, κατὰ τὸ εἰρημένον τῷ *Αποστόλῳ· ο Εἷς Θεὸς ὁ Πατήρ, ἐξ οὗ τὰ πάντα. Οὐ γὰρ τῷ ἔσῳ λόγῳ ὁ Πατὴρ τοῦ Υἱοῦ ἐστι, καὶ Πατὴρ πάντων λέγεται. Οτι δὲ περὶ τοῦ προσώπου τοῦ Πατρὸς ἐκεῖνο εἴρηται, δήλον. Επάγει γὰρ διας est; ipse enim est prinia et purissima entelechia, et id quod est esse potentia, procul ab eo est. Fi lius ergo ex substantia Dei et Patris generatur. id autem et a sacra Scriptura apud Isaiam confirmatur; dicitur enim: e Numquid ego, qui alios par turire facio, non parturiam, et qui aliis do ut generent, sterilis ero, ait Dominus Deus?, Præterea, si Filius non est ex substantia Patris, imperfectus esset, paternos characteres minime reli nens, qui est splendor gloriæ, et figura substantive ejus, praesertim cum appellatione Filii, bona,quae sunt Patris, etiam Filio (Pater) communicet: tnm etiam similiter Pater imperfectus et impotens esset, non producens ex se Verbum æquale sibi, et consubstantiale, atque in eadem specie. Eos igitur qui Filium ex substantia Patris generari negant, hæc fateri necesse est; et insuper circa significatum μujus dictionis, generari, errorem committere. Generatio enim, quae est secundum naturam, ex substantia generautis procedere productum definit. Præterea, quandoquidem omnia ex Deo esse dicuntur, est autem etiam Filius, et Spiritus sanctus, ex Deo, quæret quispiam, quo Filius, et Spiritus a creatura distinguetur; quatenus enim causala sunt, et ex Deo esse dicuntur, nullam baberent a creatura distinctionem, sed divinæ personæ substantialiter et naturaliter, in eademque specie, quidquid laudem sunt, atque ab aeterno etiam et ex substantia èsse a sanctis dicuntur. Qua vero sunt all extra Dei vi creationis bonitate tanLum sua, in rerum naturam esse products in tempore dicuntur; igitur dicendum est, Filium et Spiritum sanctumn ex substantia Dei procedere, atque subsistentiam habere, mi velimus inter erea turas immerito eos adnumerare, non distinguendo juxta theologiam doctorum, et una cum ceteris omnibus collocare, atque Deum et Patrem ex φα divinarum personarum Patrem esse dicere ac nostrum, juxta dictum Apostoli: 4 Unus Deus, qui est Pater, ex quo omnia. Non enim æquali ratione Pater Filit est, et Pater omniam dicitur. Quod autem de persona Patris illud dictum sit.

elarum est, quippe infeit distinguendo:. Et unus κρίνων, ο Καὶ εἰς Κύριος Ἰησοῦς Χριστός, δι' οὗ Dominus Jesus Christus, per quem omnia, et unus Spiritus sanctus, in quo omnia. Η τὰ πάντα, καὶ ἐν Πνεῦμα ἅγιον, ἐν ᾧ τὰ πάντα, ο Έτι τοσοῦτον τοῖς ἁγίοις ἀνωμολόγηται τὸ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸν Υἱόν, ὥστε καὶ ἐξ ὧν οι αἱρετικοί έβλασφήμουν τοῦτο ἀπαρνούμενοι, ἐκεῖνοι ἐκ περιουσίας συμπεραίνουσιν. Ὃς γὰρ ἐκ τῶν προτεθέντων δῆλον γέγονεν, ὁ μέγας Αθανά σιος τὴν μὲν μείζονα πρότασιν παρὰ τῶν βλασφη μούντων λαμβάνων, τὴν δ᾽ ἐλάττονα παρ' ἑαυτοῦ τιθεὶς, ὡς αὐτῷ καὶ τῇ ἀληθείᾳ δοκεῖ, οὕτω συλλο γίζεται·. Ἐπειδὴ ὑμεῖς μὲν οἱ ᾿Αρειανοί λέγετε τὸν Υἱὸν ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι, τὸ δὲ Πατὴρ ὄνομα οὐσίαν σημαίνει, εἰ καὶ μὴ ὅ τί ποτ' ἐστὶ παρίστησι, καὶ ὑμεῖς ἄρα καὶ ἄκοντες ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς Praeterea sancti Patres Filium ex substantia Patris esse, adeo ut confessum inter differentes ponunt, ut etiam ex quibus hæretici blasphemabant, istud nrgando, illi ex superabundanti concludunt. Οι enim ex praemissis atque commemoratis patuit, magnus Athanasius majorem propositionem a blasphemantibus sumens, minorem autem a se ponens (ut ipsi, et veritati videtur) sic ratiocinantur: • Quandoquidem vos quidem Ariani dicitis esse Filium ex Patre, nomen autem Pater substantiam significat, quamvis quidquid tandem sit, non exprimnat; vos igitur etiam nolentes, ex substantia Patris eum dixistis.. Quod nimirum pium αὐτὸν εἰρήκατε.» Οπερ ἐστὶν εὐσεβές δηλονότι est, juxta mentem saneti Patris; id enim per omnia summo studio agebat, et cujus causa multas molestias ab Arianis passus est. Quod igitur, qui negant ex substantia, fidei principia tollant, et do. etoribus adversantur, deterioresque Arianis, ac magis irrationales se ostendant, et dignos risu apud eos qui utenque prudentes sunt, imo vero Commiseratione, ut mitius dicam, non opus est plura dicere, cum sufficiant ea quae dicta sunt. Ex quibus etiam hoc tanquam quoddam corolla - rium addatur, quod substantialitas Filii ad Patrem non aliunde colligitur, quam quod sit ex Patre tanquam ex naturali sua causa. Juxta enim magnum Basilium identitatem substantia confitemur, quandoquidem Filius a Patre non factus, sed ex natura genitus est. Divus item Cyrillus ixit: Patre genitum esse Filium, cogel sane omnino ctiam iuvitos ei attribuere consubstantialitatem. El rursus: 4 Siquidem est Filius consubstantialis Patri, ex ipso est substantialiter, atque in ipso secundum naturam. > CAPUT VIII. Quod, quænam tandem fuerint ipsis cause deceptionis. Ex Porro eos decepit, primum quidem quod non potuerint intelligere, quonam sensu doctores diserint, aliud est substantia, aliud hypostasis, ae non ilem. Secundum, quod audierint aliquem ex docluribus dicentem, quod scilicet Dei substantia non general substantiam, existimant idem esse ac si diceretur, quod Patris substantia non generat Falii substantiam, id autem nuitum habet discriminis. Non enim potuerunt perspicere secundum fidei principia, quod nomen Deus est ex iis quae alisoluta sunt, et naturam ipsam singulariter atque indistincte (quamvis quidquid tandem sit, non exprint) significat, ut etiam sapiens, et conditor, aique bonus; et quoniam una substantia et natura Deus est, non est pium dicere absolute substanLiam Dei generare substantiam, ne moradis distinctio existimetur, præcisis qua: relativa sunt οι dicuntur: neque tres substantive ad instar nultitudinis deorum absolute ab invicem distincta Ο κατὰ τὸν τοῦ ἁγίου σκοπόν. Τοῦτο γὰρ ἦν τὸ σπου δαζόμενον διὰ πάντων αὐτῷ, καὶ ἐφ' ὅ πολλὰ τῶν ἀνιαρῶν παρὰ τῶν Ἀρειανῶν ἐπεπόνθει. Ὅτι μὲν οὖν οἱ τὸ ἐκ τῆς οὐσίας αρνούμενοι τὰς ἀρχὰς τῆς πίστεως ἀναιροῦσι, καὶ τοῖς διδασκάλοις μάχονται, χείρους τε τῶν ᾿Αρειανῶν καὶ ἀλογώτεροι φαίνονται, καὶ γέλωτος ἄξιοι παρὰ τοῖς νοῦν ὁπωσοῦν ἔχουσιν, Ελέου μᾶλλον μὲν οὖν, εἰ δεῖ φιλανθρωπότερον εἰπεῖν, οὐ δεῖ πλείω λέγειν τῶν εἰρημένων ἀρκούντων· ἐξ ὧν καὶ τοῦτο ὥσπερ τι πόρισμα προκείσθω, ὅτι τὴ τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα ὁμοούσιον οὐκ ἄλλοθεν συνάγεται, ἢ ὅτι ἐκ τοῦ Πατρός ἐστιν ὡς ἐκ φυσικῆς αἰτίας ἑαυτοῦ. Κατὰ γὰρ τὸν μέγαν Βασίλειον το τῆς οὐσίας ταυτὸν ὁμολογοῦμεν, ἐπειδὴ ἐκ τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱ; οὐ ποιηθεῖς, ἀλλ᾽ ἐκ τῆς φύσεως γεννηθείς, Ο τε θεῖος Κύριλλος ἔφη, «Τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς για γεννῆσθαι τὸν Υἱὸν ἀναγκάσει δὴ πάντως καὶ οὐχ ἑκόντας ἡμᾶς ἀποδοῦναι τὸ ὁμοούσιον αὐτῷ.» Και πάλιν, «Εἴπερ ἔστιν ὁ Υἱὸς ὁμοούσιος τῷ Πατρὶ, ἐξ αὐτοῦ ἐστιν οὐσιωδῶς καὶ ἐν αὐτῷ κατὰ φύσιν. Η *Οτι τίνα ποτὲ τῆς ἀπάτης αὐτοῖς αἴτια ἐγένετο. Μπάτησε δὲ αὐτοὺς, πρῶτον μὲν τὸ μὴ δυνηθῇ. και νοῆσαι κατὰ τίνα τὴν ἔννοιαν εἰρήκεσαν οι διδά σκαλοι, ἄλλο οὐσία καὶ ἄλλο ὑπόστασις, καὶ οὐ ταυτό δεύτερον ὅτι τινὸς λέγοντος τῶν διδασκάλων ἐκείν ουσιν, ὡς ἄρα ἡ τοῦ Θεοῦ οὐσία οὐ γεννᾷ οὐσία», ἡγοῦνται τῷ ούτωσὶ λεγομένῳ ταυτὸν εἶναι, ὅτι ἡ τοῦ Πατρὸς οὐσία οὐ γεννῇ τὴν τοῦ Υἱοῦ οὐσίαν, Τοῦτο δὲ πολλὴν τὴν διαφορὰν ἔχει. Οὐ γὰρ δεδύνηνται κατὰ τὰς ἀρχὰς τῆς πίστεως συνεδεῖν, ὅτι τὸ μὲν Θεὸς ὄνομα τῶν ἀπολελυμένων ἐστὶ, καὶ τὴν φύσιν αὐτὴν ἐνιαίως καὶ ἀδιακρίτως, εἰ καὶ μὴ ὁ τί ποτ' ἐστὶ παρίστησι, σημαίνει, και άπερ καὶ τὸ σοφός, καὶ δημιουργὸς, καὶ ἀγαθός· καὶ ἐπεὶ μία ουσία και φύσις ὁ Θεός ἐστιν, οὐκ εὐσεβὲς λέγειν ἁπλῶς τὴν τοῦ Θεοῦ οὐσίαν γεννᾶν οὐσίαν, ἵνα μὴ τῆς μονάδας διαίρεσις νομισθῇ χωρὶς τῶν ἀναφορικῶς ὄντων καὶ λεγομένων, μηδὲ τρεῖς οὐσίας πολυθέως παραδεχθών σιν ἀπολελυμέναι ἀλλήλων· τὸ δὲ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υιοῦ ὄνομα τῶν πρός τί εἰσι, καὶ πρόσωπα ἐξ ἀνάγ

της εμφαίνουσιν ἀναφορικῶς πρὸς ἄλληλα ἔχοντα. recipiantur. Patris autem et Filii nomen ex iis est, quæ sunt ad aliquid, et personas necessario indicant, quæ se habent relative al invicem; idcirco dicere substantiam Patris, generare substantiamn Filii, verum est, quia per substantiam Patris nihil aliud intelligere licet, quam hypostasim Patris, seu personam. Hypostasis autem, ostensum est, esse commune cum proprio; et substantia quidem commune est; illud vero Pater proprium est (siquidem non est opus sentire, aliam quidem esse rem substantiam, aliam vero hypostasim, aliud autem Patrein, aliud paternitatem, quod una cum impietate multum etiam habet stultitia), et simile est, ac si diceretur, Patris hypostasis generat bypostasia Filii, quod sane juxta positionem fidel est. Hæc igitur penitus ignorarunt, quos oportebat vel a seipsis, vel ab aliis edoctos, non adeo a veritate aberrare, neque se sapientes esse cum fateantur, desipere. Quamvis cum dicitur Filii subsuntia ex substantia Patris generari, num sensui, an verbis contradicunt? Si enim sensui, in numero infidelium collocentur; quippe qui substantiam Filii a substantia Patris alienant. Sin modum di cendi non recipiunt, atqui doctores ita loquuntur Quod si dictionem quidem tanquam sanctorum exsistentem coacti admittunt, sensum autem nullum ex hoc modo loquendi eliciunt, omnimodo inintelligibilia loquuntur, ad instar illorum animalium irrationabilium, qualis est pica, quam audimus et videmus vocem humanam proferentem, quid autem sit, quod dicit, non intelligentem: con secundum mcntem doctorum legentes, qui haec omnia pro nobis tractarunt. Quod si ut homines aliquem sensum ex vocabulo eruunt, quare littera, ut Judavi offenduntur? illudque patiuntur quod divinus Dionysius irrationale, ac stultum esse asserit? quod non ad vim sensus, sed ad dictiones animum adhibeant? et sicut parvuli timorem timeant, ubi non est timor? neque ad mentem doctorum respiciant? ex quibus sequeretur ipsis verborum perspicuitas? Nunc vero ad ipsos respicientes, atque veluti regulas suorum dictorum adhibentes, principia fidei tollunt, atque blasphema de Deo concludunt. Non enim profecto doctores duas substantias ex καὶ διὰ τοῦτο λέγειν τὴν οὐσίαν τοῦ Πατρὸς γενναν τὴν τοῦ Υἱοῦ οὐσίαν ἀληθὲς ἐστιν· ἡ γὰρ οὐσία τοῦ Πατρὸς οὐδὲν ἕτερον δίδωσι νοεῖν ἢ τὴν τοῦ Πατρὸς ὑπόστασιν, ἢ τὸ πρόσωπον. Υπίστασις δὲ τὸ κοινὸν μετὰ τοῦ ἰδιάζοντος δέδεικται· καὶ ἡ μὲν οὐσία τὸ κοινὸν, τὸ δὲ Πατὴρ τὸ ἰδιάζον ἐστὶν (εἴπερ μὴ δεξ φρονεῖν ἄλλο μὲν πρᾶγμα τὴν οὐσίαν, ἄλλο δὲ τὴν ὑπόστασιν, ἕτερον δὲ τὸν Πατέρα, καὶ ἄλλο την πα τρότητα, ὅ μετὰ τῆς ἀσεβείας πολὺ καὶ τὸ ἀνόητον ἔχει). Καὶ ὅμοιον ὥσπερ ἂν εἰ ἐλέγετο, ἡ τοῦ Πατρὸς ὑπόστασις γεννῇ τὴν ὑπόστασιν τοῦ Υἱοῦ, ὅπερ ἐστὶ κατὰ τὴν τῆς πίστεως θέσιν. Ταῦτα τοίνυν ηγνόησαν παντελῶς, οὓς ἐχρῆν ἢ οίκοθεν ἔχοντας, ἢ καὶ παρ' ἑτέρων λαβόντας μὴ τοσοῦτον τῆς ἀληθείας ἀποπλανᾶσθαι, μηδὲ σοφοὺς εἶναι φάσκοντας, εἶτα μωραί νειν. Καίτοι τὴν τοῦ Υἱοῦ οὐσίαν γεννᾶσθαι λεγο μένου ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς, πότερον πρὸς τὸν τοῦν ἢ τὴν λέξιν διενίστανται; Εἰ μὲν γὰρ πρὸς τὸν νοῦν, μετὰ τῶν ἀπίστων τετάχθων τὴν τοῦ Υἱοῦ οὐσίαν τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας ἀλλοτριοῦντες· εἰ δὲ τὴν μὲν λέξιν οὐ παραδέχονται, ἀλλὰ τῶν διδασκάλων ὁ λόγος. Εἰ δὲ τὴν μὲν λέξιν ὡς τῶν ἁγίων οὔσαν αναγκαζόμενοι προσίενται, νοῦν δὲ ἔχειν ἐκ ταύτης οὐδένα βούλονται, παντάπασιν αδιανόητα φθέγγονται, κατ' ἐκεῖνα τῶν ζώων τὰ ἄλογα, οἷον τὴν κίτταν καὶ ἀκούομεν καὶ ὁρῶμεν φωνὴν άνθρω. πίνην προβαλλομένην, ὃ δὲ τί ποτ' ἂν καὶ λέγοι μὴ συνιεῖσαν, οὐ κατὰ σκοπὸν τῶν διδασκάλων ἀναγι-. νώσκοντες, οἱ ταῦθ' ὑπὲρ ἡμῶν ἐπραγματεύσαντος πάντα. Εἰ δ' ὡς ἄνθρωποι καί τινα νοῦν ἔχειν ἐκ τῆς λέξεως βούλονται, τί τῷ γράμματι καθάπερ Ἰουδαῖοι προσπταίοντες πάσχουσιν; ὅπερ ὁ θεῖος Διονύσιος ἄλογον καὶ σκαιὸν εἶναι λέγει, τὸ μὴ τῇ δυνάμει τοῦ σκοποῦ προσέχειν, ἀλλὰ ταῖς λέξεσι; καὶ ὥσπερ νήπια φοβοῦνται φόβον, ὅπου οὐκ ἔστι φόβος; ἀλλὰ μὴ πρὸς τὸν νοῦν ἀφορῶσι τῶν διδακ σκάλων, ἐξ ὧν αὐτοῖς ἂν εἴπετο πᾶσα καθαρότης τῶν λόγων; Νῦν γὰρ πρὸς αὐτοὺς ἀφορῶντες, και οἷον αὐτοῖς κανόσιν οὔσι τοὺς λόγους προσάγοντες, τὰς ἀρχὰς τῆς πίστεως ἀναιροῦσι, καὶ βλάσφημα περὶ τοῦ Θεοῦ συμπεραίνουσιν. Οὐ γὰρ δήπουθεν οἱ διδάσκαλοι δύο οὐσίας ἐκ τοῦ λόγου νοεῖν βούλονται, ἀπεσχοινισμένας ἀλλήλων, ἀριθμῷ διαφερούσας, ἀλλ' ὅτι τῶν προσώπων ἕκαστον ἐνούσιον, καὶ καθ' illo sermone intelligere volunt sejunctas ab inviαὐτὸ ὑφεστὼς ἴσασι, καὶ οὔτε τὴν ὑπόστασιν ἀνού στον, οὐδ᾽ αὖ οὐσίαν ἀνυπόστατον ἐκεῖνοι φασί· διὰ μὲν τοῦ Υἱὸς τὴν ὑπόστασιν ἢ τὸ πρόσωπον παριστῶντες, διὰ δὲ τῆς οὐσίας ἐνούσιον καὶ τελείαν οὐσίαν σαφηνίζοντες, καὶ οὐσίαν Υἱοῦ ἀντὶ τῆς ὑποστάσεως αὐτοῦ ἐκλαμβάνοντες· ὥστε τῆς λέξεως τῶν διδασκάλων μετὰ τῆς πρεπούσης ἐννοίας έχει μενοι, μεθ' ἡμῶν τε κἀκείνων ἐστάτωσαν. "Ωσπερ γὰρ τὸν Υἱὸν ἐκ τοῦ Θεοῦ εἶναι λέγομεν, καὶ οὐ δήπου διότι ὁ γιὸς Θεός ἐστι, καὶ ὁ Πατὴρ Θεὸς, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον Θεὸς, τὸ ῥῆμα ἀποβαλλόμεθα, ἵνα μὴ ἀναγκαζώμεθα δῆθεν ἢ τὸν Υἱὸν ἐξ ἑαυτοῦ λέγειν ὄντος Θεοῦ, ἢ ἐκ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ἀλλ' εἰδότες δύο προόδους ἐν τῷ Θεῷ οὖσας φυσικὰς καὶ PATROL. GR. CLIV. cem differentes numero, sed quod unaniquamque personam exsistentem, et per se subsistentem norunt; et neque hypostasim sine substantia, neque substantiam sine hypostasi esse ipsi asserunt: per illam vocem, Filius, hypostasi seu personama indicantes; per substantiam autem, subsistentem perfectamque substantiam explicantes, atque substantiam Filii loco ejus hypostaseos accipientes. Itaque dictioni doctorum cum convenienti sensu adhaerentes nobiscum, et cum ipsis stent. Quemadmodum Filium ex Deo esse dicimus, et certe non propterea, quia Filius Deus est, et Pater Deus, et Spiritus sanctus Deus, hoc verbum rejicimus, ne cogamur sane vel Filium a se dicere, cum sit

Deus, vel a sancto Spiritu, sed cum sciamus duos Δ' οὐσιώδεις, τὴν μὲν κατὰ γέννησιν, τὴν δὲ κατ' ἐκε esse processus in Deo naturales, ac substantiales, alterum quidem secundum generationen, alterum autem secundum processionem, et Filium juxta processum secundum generationem exsistentiam habere; et cum audimus Filium statim et Palrem intelligimus, ad eum quippe refertur, et propterea illud ex Deo Filium, pro ex Patre accipimus, indeque et dictioni adhæremus, et a recta intelligentia non aberramus. Sic etiam conveniens est de iis ferre judicium, ut et principia fidei, et universales rationes servemus, et conclusiones principiis consentire contingat. πόρευσιν, καὶ τὸν Υἱὸν κατὰ τὴν κατὰ γέννησιν πρόοδον τὴν ὕπαρξιν ἔχειν, καὶ τὸν Υἱὸν ἀκούοντες. αὐτίκα καὶ τὸν Πατέρα νοοῦμεν, πρὸς γὰρ αὐτὸν αναφέρεται· καὶ διὰ τοῦτο τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ τὸν Υἱὸν ἀντὶ τοῦ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκλαμβάνομεν, κἀντεῦθεν τῆς τε λέξεως ἐχόμεθα, καὶ τῆς ὀρθῆς ἐννοίας οὐχ ἁμαρτάνομεν· οὕτω καὶ περὶ τὰ τοιαῦτα διαιτών προσῆκον πανταχοῦ, ὡς ἂν τὰς ἀρχὰς τῆς πίστεως καὶ τοὺς καθόλου λόγους τηρῶμεν, τά τε συμπέραι νόμενα ταῖς ἀρχαῖς ἀκόλουθα συμβαίνη. Καὶ μὴν οὐδὲ τὸ οὐσίαν ἐξ οὐσίας εἶναι παντελῶς ἀπείρηται, προσκειμένου μόνον διορισμοῦ τοῦ προσ Neque vero substantiam ex substantia esse omnino negandum est: modo apponatur determinatio conveniens, quæ intelligatur, vel dicatur. Non ήκοντος νοουμένου ἢ λεγομένου. Οὐ γὰρ ἐν ὀνόμα enim in nominibus, sed in animi sensibus consistit nobis religio juxta divinum Gregorium. Nam et ikud pie dici potest, dummodo nos intelligamus per substantiam quidem, videlicet Filium, ex substantia vero Patrem; eo quod uterque illorum subsistens sit, et perfecta substantia, totumque, ut di tum est. Nam et Deam verum de Deo vero confitemur; non tamen propterea duas substantias faleri cogimur, ut neque duos deos juxta positionem fidei. Quod autem prorsus non sit nefas ita loqui, magnus Athanasius tradit in disputatione, quam edidit Orthodoxi ac Dissimilis, sic dicens: «Natura Dei est causa et Filii et Spiritus sancti, ac totius creaturæ. Quod sane rursus cuin determinatione oportet intelligere. Filii quidem et sancti Spiritus substantialiter, ac naturaliter, et consubstantialiter ante omnia sacula, ut dictum est, et ipse paulo intra exponit; creaturae vero ratione creationis atque in tempore. Deinde in consequentibus infert: Non est autem ingenitum Dei causa geniti. Non enim non generari Deum substantiarum est causa, sed substantia causa est substantiarum. Tantum igitur abest ut sit blasphemum illud dicere, Filium ex substantia Patris esse, ut etiam quod simpliciter absurdum esse videtur, recte se habere inventum sil, modo ut decet intellectum. Quod si hoc ab illius intelligentia denudatum, pie se habet, quomodo non magis etiam illud ut pium recipiendum esse oportet? Dicere enim substantiam ex substantia, non aliter recte se habuerit, nisi subaudiamus substantiam Filii ex substantia esse Patris; quod enim subsistens est, subsistentium causa est, ac perinde est atque si diceretur: Hypostasis Filii ex hypostasi Patris generatur, sive Filius ex Patre est. ' σιν, ἀλλ' ἐν νοήμασιν ἡμῖν ἡ εὐσέβεια κατὰ τὸν θεῖον Γρηγόριον. Κἀκεῖνο γὰρ εὐσεβῶς δύναται λέγεσθαι, μόνον ἐννοούντων ἡμῶν δηλονότι οὐσίαν μὲν τὸν Υἱόν, ἐξ οὐσίας δὲ τὸν Πατέρα, διὰ τὸ ἑκάτερον αὐτῶν ὑφεστὼς εἶναι, καὶ τελείαν οὐσίαν, καὶ ὅλον ὡς εἴρηται. ἐπεὶ καὶ Θεὸν ἀληθινὸν ἐκ Θεοῦ ἀληθινοῦ ὁμολογοῦμεν. Οὐ μέντοι διὰ τοῦτο δύο οὐσίας αναγκαζόμεθα λέγειν, ὥσπερ οὐδὲ δύο Θεούς, κατὰ τὴν τῆς πίστεως θέσιν. Οτι δὲ παντελῶς οὐκ ἀπείρηται, παραδίδωσιν δ μέγας Αθανάσιος ἐν ᾗ ἐκτίθεται διαλέξει Ορθο δόξου καὶ ᾿Ανομοίου, λέγων ούτωσί· «Αἰτία ἐστὶν ἡ τοῦ Θεοῦ φύσις καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος, καὶ τῆς κτίσεως ἁπάσης.» "Ο δὴ πάλιν μετά προσ διορισμοῦ νοείν χρή. Τοῦ μὲν γὰρ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος οὐσιωδῶς καὶ φυσικῶς καὶ ὁμοου σίως πρὸ πάντων τῶν αἰώνων, ὡς εἴρηται, καὶ αὐτὸς ὑποκατιὼν ἐκτίθησι τῆς δὲ κτίσεως δη μιουργικῶς καὶ κατὰ χρόνον. Εἶτα ἐν τοῖς ἑξῆς ἐπάγει • Οὐκ ἔστι δὲ τὸ τοῦ Θεοῦ ἀγέννητον αίτιον τοῦ γεννητοῦ. Οὐ γὰρ τὸ μὴ γεννᾶσθαι τὸν Θεὸν τῶν οὐσιῶν αἴτιον, ἀλλ' ἡ οὐσία τῶν οὐσιῶν αἰτία. Η Τοσοῦτον ἄρα ἀπέχει βλάσφημον εἶναι τὸ ἐκ τῆς ουσίας τοῦ Πατρὸς λέγειν εἶναι τὸν Υἱόν, ὥστε καὶ τὸ δοκοῦν ἁπλῶς ἄτοπον ὀρθῶς ἔχον εὕρηται, μόνον ὡς προσήκει νοούμενον. Εἰ δὲ τοῦτο τὴν ἐκείνου απο δυόμενον ἔννοιαν εὐσεβῶς ἔχει, πῶς οὐ κἀκεῖνο μᾶλλον ὡς εὐσεβὲς παραδέχεσθαι χρή; Τὸ γὰρ οὐσίαν λέγειν ἐξ οὐσίας οὐκ ἄλλως ἂν ὀρθῶς ἔχοι, εἰ μὴ προσυπακούοιμεν τὴν οὐσίαν τοῦ Υἱοῦ ἐξ οὐσίας εἶναι τοῦ Πατρός. Τὸ γὰρ ὑφεστώς των ὑφεστώτων αἴτιον, καὶ ὅμοιον ὥσπερ ἂν εἰ ἐλέγετο, Η τοῦ Υἱοῦ ὑπόστασις ἐκ τῆς τοῦ Πατρὸς ὑποστά σεως γεννᾶται, ἢ ὁ Υἱὸς ἐκ τοῦ Πατρός ἐστιν. CAPUT IX. Quod contradicere iis qui dicunt Spiritum sanctum ex Patre Filioque procedere, coegit eos non conf. teri ex substantia Patris esse Filium. Qua igitur ipsis una cum deceptione crearunt *Οτι τὸ ἐνίστασθαι πρὸς τοὺς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι λέγοντας ἠνάγκασε μὴ ὁμολογεῖν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸν Υἱόν. μὲν οὖν αὐτοῖς ἐνεποίησε μετὰ τῆς ἀπάτης

τὴν πλάνην, ταῦτα ἐστιν. Ηγαγε δὲ αὐτοὺς ἐπὶ errorem lae sunt, atque in hanc novam, et inopiτὴν παράλογον ἔνστασιν ταύτην, ὥστε μὴ ὁμολογεῖν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸν Υἱόν, τὸ σφό δρα ἐνίστασθαι πρὸς τοὺς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι διομολογοῦντας. Οὗτοι γὰρ σαφῶς ἐκ πολλῶν ἄλλων πειθόμενοι βεβαιότατα τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐξ ἀμφοῖν ἐκπορεύεσθαι, καὶ δὴ καὶ ἀπὸ τούτου ὅτι τὸ αὐτὸ καὶ ἐν ἅγιον Πνεῦμα ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ γιοῦ τοῖς θεολόγοις είρηται, κάντεῦθεν ἐπιχει. ροῦντες καὶ εὐσεβῶς συμπεραίνοντες ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ τὴν ὕπαρξιν ἔχειν, ταυτὸ κατὰ τὸ πράγμα πιστεύοντες οὐσίαν καὶ ὑπόστασιν, καὶ τὸ τοῦ Πατρὸς ὄνομα οὐσίαν ἐνυπόστατον καὶ πρόσωπου σημαίνειν, καὶ ἴσον ἡγούμενοι τὸ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ προσώπου τῷ λέγειν ἐκ τῆς ὑποστάσεως, ὥσπερ καὶ τὸ τὸν Υἱὸν ἐκ τῆς τοῦ Πατρὸς ὑποστάσεως καὶ τῆς οὐσίας αὐτοῦ γεννᾶσθαι λέγεσθαι, οὐ διαφέρειν ἡγούμεθα. Ἐκεῖνοι πρὸς τὸ συναγόμενον ἀηδῶς ἔχοντες, ὅτι οὐ βούλονται, ἵνα μὴ ἀναγκάζωνται, καθάπερ τὸ τὸν Υἱὸν ἐκ τῆς τοῦ Πατρὸς εἶναι ὑποστάσεως, καὶ τὸ ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ πρὸς άλληλα οὐχ ἡγούμεθα διαφέρειν, οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τῆς ὑποστάσεως τοῦ Υἱοῦ καὶ τῆς οὐσίας αὐτοῦ λέγειν εἶναι ἀδιάφορον, κἀντεῦθεν μετὰ τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱὸν ἐν τοῦ Πνεύματος αἴτιον συνομολογοῦσιν, οὗ φασι τὸν Υἱὸν ἐκ τῆς οὐσίας εἶναι τοῦ Πατρὸς, ἐκ δὲ τῆς ὑποστάσεως μόνον, κακῷ τὸ κακὸν ἰώμενοι, τὴν μὲν οὐσίαν κατὰ τὸ πράγμα τῆς ὑποστάσεως ἕτερον τιθέμενοι, πολλοῖς c δὲ ἀτόποις ἐνεχόμενοι. Εἰ δὴ φαίνεται θεωροῦσι πολλὰ μὲν ἐκ τούτου συνάγεσθαι άτοπα, πολλὰ δὲ τῶν ὁμολογουμένων ἀναιρεῖσθαι, καὶ ὅπως ἄλλο οὐσία καὶ ἄλλο ὑπόστασις εἴρηται, ἤ τε οὐσία καὶ ὑπόστασις καὶ ἡ ἰδιότης ταυτὸ κατὰ τὸ πρᾶγμα ἐστι, καὶ ὅτι τὸ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς ἴσον τῷ ἐκ τῆς ὑποστάσεως αὐτοῦ, ἵνα μὴ εἰς ἀτόπους ἐκχυλισθῶμεν ἐννοίας, φανερὸν καὶ τὸ ἐκ τῆς οὐ. σίας τοῦ Υἱοῦ ταυτὸν εἶναι τῷ ἐκ τῆς ὑποστάσεως αὐτοῦ· καὶ οὐδὲν ἄτοπον τοῖς ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τὸ θεῖον Πνεῦμα τὴν ὕπαρξιν ἔχειν ὁμολογοῦσιν ἀκολουθεῖ. Τοῖς γὰρ τοῦτο ἀρνουμένοις τὰ προειρημένα άτοπα ἔπεται. Οὐκ ἂν δὲ τοῦτο συνέβαινεν, εἰ μὴ τὸ ὑποτιθέμενον ἄτοπον καὶ ψεῦδος ἦν, Ω; γὰρ ὁ καθόλου παραδίδωσι λόγος, ούτινος ὑποτεθέντος άτοπον καὶ ψεῦδος ἔπεται, καὶ αὐτὸ τοιούτὸν ἐστιν. Εἰ μὲν οὖν ὁ τὸ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸν Υἱὸν μετὰ τοῦ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἀρνούμενος συναπαρνεῖται καὶ τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ τὴν ὕπαρξιν ἔχειν τὸ ἅγιον Πνεῦμα, παράλογος μὲν ἂν εἴη κατ' ἐκεῖνα τῶν θηρίων, ἂ πληττόμενα μᾶλλον ἐπὶ τὸ ξίφος ἴενται, ἔχοι δ' ἄν τινα τὴν παραίτησιν, ψυχράν μέντοι καὶ ἐπικίν δυνον διὰ τὸ τῆς συνηθείας ἄλογον. natam instantiam eos induxit, ut non confteantur ex substantia Patris esse Filium, quod valde oppugnarent eos qui Spiritum sanctum éx Patre Filioque procedere affirmant. Hi enim manifeste cum ex multis aliis adducti, ut firmissime credant, Spiritum sanctum ex ambobus procedere, tum etiam ex hoc, quod idem et unas saucius Spiritus ex substantia Patris et Filii a theologis dictus sit. Indeque argumentantes, pie concludent, ex Patre Filioque exsistentiam habere; idem secundum rem substantiam et hypostasim credentes, et nomen Patris substantiam subsistentem et personam significare, atque æquale arbitrantes esse, si quis dixerit, ex substantia personæ, et ex hypostasi. Quemadmodum et Filius ex hypostasi Patris, et ex ejus substantia generari si dicatur, nihil diferre existimamus. Illi conclusionem aegre ferentes,quam nollent, ne quem admodum Filium esse ex hypostasi Patris, et ex substantia ejus inter se diferre non arbitramur, ita etiam cogantur indifferens esse dicere Spiritum sanctum ex hypostasi Filii, et ex substantia ejus esse, indeque una cum Patre Filium unam esse causam concedant et fateantur, negant Filium ex substantia esse Patris, sed tantum ex hypostasi, absurdum absurdo curantes, dum substantiam secundum rem aliud esse ab hypostasi ponunt. Multis autem absurdis sunt implicati. Quoniam apparet considerantibus, quod multa ex hoc colligantur absurda, multa vero quæ sunt in confesso tollantur; et quonam modlo aliud sit substantia, aliud vero hypostasis dictum est. Quod etiam substantia, et hypostasis, atque proprietas, idem est secundum rem; et quod illud ex substantia Patris, æquipolleat ei quod est ex hypostasi ipsius, ne in absurdas cogitationes devolvamur. Clarum est et illud, ex substantia Filii, idem esse, quod ex ejus hypostasi, ac nullum absurdum sequitur eos qui ex Patre Filioque divinum Spiritum exsistentiam habere fatentur. Quippe eos qui hoc inficiantar prædicta absurda sequuntur. Non autem id contingeret, nisi quod supponi tur absurdum et falsum esset. Ut enim universalis tradit regula, illud, quo posito sequitur absurdum aliquod et falsum, et ipsum ejusmodi est. Si igitur qui ex substantia Patris esse Filium, et una cum hoc ex substantia Patris et Filii esse Spiritum sanctum negat, simul etiam negat ex Patre Filioque sanctum Spiritum exsistentiam habere, utique extra terminos fertur, perinde atque ille fera be slim, quæ percuss gladio se magis objiciunt. Haberent autem quamdamn excusationem, frigidam tamen, atque periculosam ob irrationalem consuetulinem. Εἰ δέ τις τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὁμολογῶν ἐκπορεύεσθαι, τὸ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ αὐτὸ εἶναι, ἢ τὸν Υἱὸν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς γεννᾶσθαι ἀπαρνεῖp Αt vero si quis ex Patre Filioque Spiritum san clum procedere confiteatur, ex substantia Palris ac Filii eum esse, vel Filium ex substantia Patris generari neget, alterutrum, iste talis vel Arianorum

DEMETRII CYDONIE morbo lemere laborat, ut ostensum est, cumque Α' ται, δυοίν θάτερον ὁ τοιοῦτος, ἢ τὰ τῶν Ἀρειανῶν cum pudeat manifesti absurdi per aliam viam ad idem tendit: vel omnino stultus est, quomodocunque vero res se habuerit, falsitatis evadit magister. CAPUT X. Quas tandem, qua videntur objectiones esse pracipua, fis inferant, qui ex Patre Filioque procedere aiunt, et primum ex consubstantialitate, atque solutiones hujusmodi rationum. ἀλόγως, ὡς δέδεικται, νοσεί, πρὸς μὲν τὸ φανερὸν ἄτοπον αἰσχυνόμενος, δι᾿ ἑτέρας δὲ πρὸς τὸ αὐτὸ φερόμενος· ή παντάπασιν μάταιος ἐστιν. Οποτέ ρως δ' ἂν ἔχοι, τοῦ ψεύδους διδάσκαλος γίνεται. Τίνας ποτὲ δοκούσας ἀντιθέσεις καιριωτέρας τοῖς ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι λέγουσιν· ἐπάγουσι, καὶ πρῶτον ἀπὸ τῆς ὁμοουσιότητος, καὶ λύσεις τῶν τοιούτων, Αλλ' ἐνταῦθα τὶς ἂν τῶν κομψῶν τὰς ἀντιθέσεις ἐνέγκαι; Αντιτιθέασι γάρ, ὡς εἰ διὰ τὸ μίαν οὐσίαν εἶναι τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱόν, ἐκ τῆς οὐκ σίας τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ εἶναι τὸ ἅγιον Πνεῦμα, κατὰ τὸν αὐτὸν δή που λόγον, ἐπεὶ μία Cæterum hoc loco quis horum elegantum hominum objectiones ferat? Opponunt enim, quod si propterea Spiritus sanctus est ex substantia Patris et Filii, quod Pater et Filius non sit substantia, profecto secundum eamdem rationem, quoniam una est substantia Patris ac Spiritus, merito seque- οὐσία τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Πνεύματος, εἰκότως ἂν retur etiam Filium ex substantia Patris et Spiritus esse. Qui igitur hæc objiciunt, videntur ignorare principia fidei; quos oportebat ad minus ca didicisse, deinde theologum agere. Ut enim dixit quispiam e sacris doctoribus (is Gregorius est), optimus ordo primum discere, postea docere. Quamvis cum sancti ex substantia Patris et Filii Spiritum esse disserunt, nihil ad nos spectare objectionem dicemus, nihilominus dicendum est: necessarium esse una cum fidei principiis, ut hoc etiam confiteamur, Monadem in Triade, ac Triadem in Monade venerari, atque opus esse dum disputamus neque Unitatem propter Trinitatem distinguere, neque Trinitatem propter Unitatem confundere. Sed hoc loco clarissime confusio sequetur. Si Filium ex substan. tia Patris et Spiritus esse aliquis dixerit; esset eniur Spiritus Pater, quippe Filius ad Patrem dicitur. Itaque duo Patres essent in Trinitate, et Pater non esset proprie Pater. Quæ a fide aliena sunt. Quanquam non desunt alia nomina, ex quibus suspicari quispiam minime posset, Spiritum esse Fatrem Filii, veluti Filium esse Verbum Spiritus, potentiam, vivam, et substantialem operationem, sanctificationem, naturalem vitam, rosam, suavem olorem, imaginem, et hujusmodi, quæ Spiritum esse Filii a doctoribus dicuntur. Neque secundum haec nomina Filius dici Spiritus sancti unquam repertus est. Hoc autem non aliunde contingere potest, quam ex ipso ordine, et praeterea necessa rium est eum, qui illa opposuerit, non tantum in Læc incurrere, sed etiam ordinem in Trinitate inter se divinarum personarum contingit invertere. Filius enim Patris esse dicitur, Spiritus vero Filii, et hic quidem solus ex solo unigenitus dicitur, atque hueusque est ipsi proprietas, quod est esse ex Patre immediate, et quod appellatio Filii, esse immediate ex causa significat, secundum divum Anastasium in sua dogmatica oratione, at procedentibus constabit: Spiritum vero sanctum ordine tertium esse a Patre communi consensu a sanctis receptom est, non tamen natura tertium: et eum qui ordinem vel lantulum quidem commutat, inficiatorem esse fidei, ac Spiritus exsistentiæ destructorem, magnus Ο έποιτο καὶ τὸν Υἱὸν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Πνεύματος εἶναι. Τοὺς οὖν ταῦτα ἀντιτιθέντας ἀγνοεῖν τὰς ἀρχὰς τῆς πίστεως φαίνεται· οὓς αὐτ τὰς τουλάχιστον ἐχρῆν διδαχθέντας, εἶτα θεολογεῖν, Ως γὰρ ἔφη τις τῶν ἱερῶν διδασκάλων (Γρηγόριος οὗτός ἐστι), τάξις ἀρίστη μανθάνειν πρῶτον, εἶτα διδάσκειν. Καίτοι τῶν ἁγίων ἐκ τῆς οὐσίας του Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα θεολογούντων, οὐδὲν εἶναι τὴν ἀντίθεσιν πρὸς ἡμᾶς φήσομεν. Πλὴν καὶ οὕτω ῥητέον ἀνάγκην εἶναι μετὰ τῶν τῆς πίστεως ἀρχῶν καὶ τοῦτο ὁμολογεῖν, Μονάδα ἐν Τριάδι, καὶ Τριάδα ἐν Μονάδι σέβεσθαι· καὶ δεῖν μήτε διαλεγομένους την Μονάδα διὰ τὴν Τριάδι διαιρεῖν, μήτε τὴν Τριάδα διὰ τὴν Μονάδα συγχείν, Αλλ' ἐνταῦθα σύγχυσις περιφανῶς ἔψεται, εἰ τὸν Υϊόν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Πνεύματος λέγει τις εἶναι· εἴη γὰρ ἂν τὸ Πνεῦμα Πατήρ δ γὰρ Υἱὸς πρὸς τὸν Πατέρα λέγεται· ταύτῃ του δύο πατέρες ἂν εἶεν ἐν τῇ Τριάδι, καὶ ὁ Πατὴρ οὐ κυ ρίως Πατήρ. "Α παρὰ τῆς πίστεως ἀπηγόρευται, Καίτοι γε ἔστι καὶ ἀλλ᾽ ἅττα τῶν ὀνομάτων, ἐξ ὧν οὐκ ἄν τις υπερνοήσεις, τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ εἶναι Πατέρα, οἷον τὸν Υἱὸν Λόγον εἶναι τοῦ Πνεί ματος, δύναμιν, ζῶσαν καὶ οὐσιώδη ενέργειαν, ἁγιασμόν, φυσικὴν ζωήν, ῥόδον, ἄνθος, ὀσμὴν, εἰκόνα, καὶ τὰ τοιαῦτα ὅσα τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα εἶναι παρὰ τοῖς διδασκάλοις λέγεται. Οὐδὲ κατά ταῦτα τῶν ὀνομάτων ὁ Υἱὸς τοῦ Πνεύματος λεγό μενος εὕρηται πώποτε. Τοῦτο δ' οὐκ ἂν ἄλλως εξη συμβαῖνον ἢ διὰ τὴν τάξιν αὐτήν. Καὶ μὴν οὐ τοῦ τους μόνον περιπίπτειν ἀνάγκη τὸν ἐκεῖνα ἀντιτι θέντα, ἀλλὰ καὶ τὴν ἐν Τριάδι τῶν θείων προσώπων πρὸς ἄλληλα τάξιν περιτρέπειν συμβαίνει. Ὁ μὲν γὰρ Υἱὸς τοῦ Πατρὸς εἶναι λέγεται, τὸ δὲ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ· καὶ ὁ μὲν μόνος ἐκ μόνου μονογενής λέγεται, καὶ μέχρι τούτου ἐστὶν αὐτῷ τὸ ἰδίωμα, δ' ἐστιν ἐκ τοῦ Πατρὸς ἀμέσως· καὶ ὅτι ἡ τοῦ Υἱοῦ ἐπίκλησις τὸ ἀμέσως ἐκ τοῦ αἰτίου δηλοῖ κατὰ τὸν θεῖον Αναστάσιον ἐν τῷ δογματικῷ αὐτοῦ λόγω, ὡς προϊοῦσι φανήσεται· τὸ δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τῇ τάξει τρίτον ἀπὸ τοῦ Πατρὸς ὡμολόγηται τοῖς ἁγίοις, οὐ μὴν τῇ φύσει τρίτον· καὶ τὸν τὴν τάξιν μετατιθέντα καὶ ἐπωσοῦν ἀρνητὴν τῆς πίστεως,

καὶ τῆς τοῦ Πνεύματος ὑπάρξεως καθαιρέτην δ Λ Basilius in epistola ad canonicas affirmat. Item μέγας Βασίλειος ἐν ἐπιστολῇ τῇ πρὸς τὰς κανονι και διορίζεται· καὶ ἦν τάξιν ἔχει ὁ Υἱὸς πρὸς τὸν Πατέρα, τὴν αὐτὴν πρὸς τὸν Υἱὸν ἔχει τὸ Πνεῦμα· καὶ ὁ μὲν Υἱὸς τοῦ Πατρὸς ἐνέργεια ζῶσα καὶ ουσιώδης καὶ ἐνυπόστατος, τοῦ δὲ Υἱοῦ ταῦτα πάντα τὸ Πνεῦμα· καὶ ὁ μὲν Πατὴρ διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐνεργεῖ, ὁ δὲ Υἱὸς διὰ τοῦ Πνεύματος· καὶ ὁ μὲν Υἱὸς ἐκ τοῦ Πατρὸς λαμβάνει, τὸ δὲ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Υἱοῦ. «Ἐκ τοῦ ἐμοῦ γάρ, φησὶ, λήψεται,» κατὰ τὸν μέγαν ᾿Αθανάσιον· καὶ παραιτοῦμαι τὰ πλείω, ἵνα μὴ καθ' ἕκαστον ἀριθμῶν διατρίβω· πρὸς γὰρ εἰδότας ταῦτα λέγεται. Διὸ δὴ ταῦτα καὶ τὴν αἰώνιον Ο παρξιν Υἱοῦ καὶ Πνεύματος ἐν τοῖς ἀντιῤῥητικούς & Νύσσης παραδιδούς, «Τὸ μὲν γὰρ, φησί, προσε χῶς ἐκ τοῦ πρώτου, ὁ Υἱὸς δηλονότι, τὸ δὲ διὰ τοῦ προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου· › ὥσπερ ἂν εἰ ἔλεγεν, Ὁ μὲν Υἱὸς ἐκ τοῦ Πατρὸς τὴν ὕπαρξιν ἔχει προστ εχῶς καὶ ἀμέσως· τὸ δὲ Πνεῦμα διὰ τοῦ Υἱοῦ τὴν ὕπαρξιν ἔχει, τοῦ γεννωμένου ἐκ τοῦ Πατρὸς προσεχῶς καὶ ἀμέσως. Καὶ περὶ τῆς αἰωνίου ὑπάρξεως αὐτῶν ὁ λόγος ἐστὶν αὐτῷ. "Οθεν δὴ καὶ ἀκολούθως τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι παραδιδόασι, τὴν ὕπαρξιν αὐτοῦ βουλόμενοι δηλοῦν, καὶ τὸ ἐκπορευτὸν οὐδὲν ἕτερον ἢ τοῦτ᾽ εἶναι, καὶ διὰ τοῦ τοιούτου τὴν ἑαυτῶν ὑφαίνουσι θεολογίαν οἱ ἀπὸ τῆς πρώτης μέχρι τῆς ἑβδόμης συνόδου περιφανεῖς τῆς Ἐκκλησίας διδάσκαλοι γεγονότες. Ο τοίνυν τὸν Υἱὸν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Πνεύματος ἀναγκαίως ἕπεσθαι ἐπάγων πάντα ταῦθ' ὅσον τὸ καθ' αὐτὸν ἀναιρεῖ. Τούτου γὰρ ὑποκειμένου τοὐναντίον μάλα λον ἂν συμβαίνοι. Ὁ μὲν Υἱὸς τοῦ Πνεύματος είναι λέγοιτ' ἄν, καὶ οὐ μόνος ἐκ μόνου, οὐδὲ μονογενής, οὐδὲ τῇ τάξει δεύτερος ἀπὸ τοῦ Πατρὸς, ἀλλὰ τρίτος· τὸ δὲ Πνεῦμα δεύτερον ἀπ' ἐκείνου, καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Πνεύματος γεννᾶσθαι. Καὶ σιωπῶ τἄλλα τῶν ὀνομάτων καθ᾽ ὅσα ἂν ὁ Υἱὸς καὶ Λόγος πρὸς τὸ Πνεῦμα ἐλέγετο· καθ᾽ ἃ μᾶλλον πρὸς τὸν Υἱὸν τὸ Πνεῦμα ἀναφέρεται. ᾿Αλλὰ ταῦτα σύγχυσιν τῶν ἰδιωμάτων περιφανῶς εἰσάγει, καὶ τὴν τῆς Τριάδος ἀκίνητον μεθίστησι τάξιν. Ἵνα τοίνυν μὴ τοῦτο συμβαίνῃ, ὁ Υἱὸς τοῦ Πνεύματος, καὶ πάντα δὴ λέγω τἀπὶ τούτοις, οὔτε ἔστιν, οὔτε λέγεται, οὐδὲ ἀντιστρέφει ἡ σχετική αὕτη ἀκολουθία κατὰ τὸν Νύσσης Γρηγόριον ἐν τῇ εἰς τὸ Πάτερ ἡμῶν ὁμιλία. Οὐδέ γε μὴν τοῦ Πατρὸς ὄρος καὶ λόγος, οὐδ' εἰκὼν ἀπαράλλακτος τὸ Πνεῦμα λέγεται, καίτοι τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Υἱῷ συνδοξαζόμενον καὶ ὁμοούσιον ὑπάρχον. quem ordinem habet Filius ad Patrem, eumdem habet Spiritus ad Filium; et Filius quidem Patris operatio viva est, ac substantialis, et subsistens. Filii autem hæc omnia Spiritus est; et Pater quidem per Filium operatur, Filius autem per Spiritum. Et Filius quidem ex Patre accipit: Spiritus autem ex Filio: «De meo enim, inquit, accipies, juxta magnum Athanasium. Et pleraque missa facio, ne singula enumerans morer; quippe ad peritos hac dicuntur. Quapropter etiam aeternam exsistentiam Filii, et Spiritus in confutatoriis libris Nyssenus tradens. Etenim unum quidem, In quit, immediate ex primo, nimirum Filius; alterum vero per id quod immediate est ex primo, tanquam si diceret: Filius quidem exsistentiam habet continenter ex Patre, atque immediate, Spiritus autem per Filium exsistentiam habet, qui genitus est ex Patre continenter atque immediate. Deque æterna ipsorum exsistentia est illi sermo. Unde sane consequenter Spiritum sanctum ex Patre per Filium procedere tradiderunt, exsistentiam ipsius volentes significare, et illud procedere nihil aliud esse quam hoc, atque per hoc suam lexunt et ordiuntur theologiam, qui a prima usque ad septimam εγnodum illustres Ecclesiae doctores exstiterunt. Qui igitur Filium ex substantia Patris et Spiritus sequi necessario infert, hæc omnia, quantum in se est tollit. Hoc enim supposito contrarium potius contingit. Filius quidem Spiritus sancti esse diceretur, ac non solus ex solo nec unigenitus, nec ordine secundus a Patre, sed tertius. Spiritus autem secundus ab illo (Patre) atque ex Patre per Spiritum generari, et silentio premo reliqua nomiμα, quibus Filius et Verbum ad Spiritum vtique diceretur: quibus potius Spiritus ad Filium refertur. Sed hac confusionem proprietatum perspicue inducunt, atque Trinitatis immutabilem mulant ordinem. Ne igitur id eveniat, Filius Spiritus sancti, et omnia quae inde sequuntur, neque est, neque dicitur, neque reciprocatur relativa ista consequentia secundum Nyssenum Gregorium homilia in Pater noster. Sed neque Patris definitio, terminus et Verbum, nec imago incommutabilis Spiritus dicitur, quamvis una cum Patre, Filioque conglorificetur, et consubstantialis exsistat, ᾿Αλλὰ μὴν οὐδὲ τοῦτ' εὔλογον, τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα καὶ ταῦτα πάντα φάσκειν λέγεσθαι διὰ τὴν ὁμοουσιότητα. Πρῶτον μὲν ὅτι τὰ ὁμοούσια πρὸς ἄλληλα ἀντιστρέφει, ταῦτα δὲ οὐδαμῶς· ἔπειτα οὐδὲ κατὰ τὴν οὐσίαν ταῦτα λέγεται. Μία γὰρ ἡ αὐτή ἐστιν οὐσία, καὶ οὐ τόδε τοῦδε κατὰ ταύτην λέγεται ἄλλως γὰρ τρεῖς ἂν ἦσαν οὐσίαι ἀπολελυμέναι ἀλλής λων, οὐδὲ καθὰ ὁμοούσια πρὸς ἄλληλα λέγονται. Κατὰ Locus Nysseni quem citat Demetrius reperitur in oratione ad Ablabium, quæ non est typis excussa cum aliis ejus operibus, et exstat in bibliona, Sed neque rationi consentaneum est, asserere Filii Spiritum, et hæc omnia dici propter consubstantialitatem. Primum quidem, quod consubstantialia inter se reciprocantur, haec vero nullo medo. Deinde neque secundum substantiam haec dicantur; una enim eadem est substantia, et non hoc hujus secundum eam dicitur, alioquin tres essent substantiæ absolute ab invicem. Neque theca Vaticana, non autem in libris confutatoriis, qui sunt contra Eunomium; quare Demetrius passus est μνημονικόν ἁμάρτημα.

τοῦτο γάρ εἰσιν ἔν, καὶ οὐ λέγονται πρός τι. Η γὰρ ἀναφορὰ ἐπὶ δύο θεωρεῖται· καὶ τὸ ἔν, ἐφόσον ἐστὶν ἐν τῷ πράγματι, ἀναφορικῶς πρὸς ἑαυτὸ οὐ λέγεται, ἀλλὰ δῆλον, ὅτι καθά πρόσωπα πρὸς ἀλληλά πως τάξεως ἔχουσι, καὶ κατὰ τὴν τούτων ἀκίνητον καὶ ἄΐδιον πρὸς ἑαυτὰ τάξιν τόδε τοῦδε λέγεται, καὶ τόδε τούδε, τὸ δέ τι εἶναι, εἰκόνα, η δύναμιν, ή φυσικήν ζωὴν, ἤ τι τοιοῦτον. Ἐξ ὧν καὶ ἡ πρόοδος μετὰ τῆς προσωπικῆς αὐτῶν ὑπάρξεως καταλαμβάνεται. una cum personali horum exsistentia deprehenditur. quatenus ejusdem sustulit sunt mutuo referuntur. Quippe secundum hoc unum sunt, et non dicuntur ad aliquid. Etenim relatio inter duo consideratur; atque unum, quatenus re unum est, relaLive ad se non dicitur, sed nimirum quatenus personæ sunt, quemdam ordinem inter se habent, et juxta immutabilem atque aternum inter se ordinem, hoc hujus, et hoc illius esse dicitur, hoc aliquid esse, imaginem, vel potentiam, vel naturalem vitam, vel aliquid simile. Ex quibus etiam processus Præterea, a sanetis ostensum est, propterea Filium esse consubstantialem Patri, quod ex substantia naturaque Patris generetur. Quod profecto et ab ipsa operatione manifestum est. Quia enim Petrus ex natura Joana secundum causam essentialem exsistentiam habet, idcirco ejusdem naturæ cum ipso est, et flius ejus esse jure optimo dicitur. Alioquin non esset filius, sed frater vel quomodocunque aliter secundum similitudinis, seu affinitatis ad similes reciprocantem consequentiam. Quamvis in iis, qua sunt per generationem et corruptionem etiam absque eo quod alterum ab altero naturalem causam exsistentie habeat, feri potest, ut secumdum quamdam materiæ affinitatem hoe hujus et simile, vel consubstantiale simpliciter dicatur; al vero in Deo, ubi uon est materia, et cuncta materialia absunt, neque secundum excessum, et defcctumn, neque ut possessionem, neque ut opus, neque quomodocunque aliter fieri potest ut dica tur secundum talem afinitatem, profecto non secundum aliam rationem hoc hujus fieri potest ut dicatur, et consubstantiale sit, nisi quia ex ipso causam habeat. Eadem igitur ratione non Spirim tus esse Filii dicitur, et etiam potentia, et naturalis atque essentialis vita, et ejus operatio, et ex substantia ejus esse, quoniam ut ipsi aiunt, con substantialis est ipsi; sed quia ex Patre per ipsum Filium personalis sum exsistentiae causam habet, propterea haec esse Spiritus Filii dicitur, et ex substantia ejus esse, et consubstantialis esse ipsi, præsertim cum non convertatur horum relatio ad Spiritum. Quæ sane oportebat ut converteretur, si secundum communem definitionem consequen- 3 ὁμοούσιον ἐκεῖνα πάντα ἐλέγετο. time, quae est secundum reciprocationem, assignaretur: ut dictumn est, si propter consubstantialitatem illa omnia dicerentur. Præterea, si hec omnia Filii esse Spiritus dicitur, quoniam est ipsi consubstantialis, alterutrum necesse est, vel ex solo Patre ambo esse immediate, nullo oraline, ac relatione considerata in Filio, et Spiritu, vel alterum ex altero exsistentiam habere. Sed si primum, fratres erunt inter se Filius et Spiritus; quæ enim ex una persona sunt, neque ullum habent ordinem inter se suae exsistentine fratres sunt inter se; vel quomodocunque aliter secundum ejusmodi affinitatem. Hoc autem absurdum est. Essent enim duo filii in Trinitate; imo vero non esset Trinitas. Quippe merito quæreret aliquis, quo Filius discernatur a Spiritu. Quoniam Ἔτι παρὰ τῶν ἁγίων δέδεικται διὰ τοῦτο εἶναι τὸν Υἱὸν ὁμοούσιον τῷ Πατρὶ, διότι ἐκ τῆς οὐσίας καὶ τῆς φύσεως τοῦ Πατρὸς γεννᾶται. "Ο δὴ καὶ ἐπ' αὐτῆς τῆς ἐνεργείας φανερόν. Διότι γὰρ ὁ Πέτρος ἐκ τῆς φύσεως τοῦ Ἰωανὰ κατ' αἰτίαν οὐσιώδη τὴν ὕπαρξιν ἔχει, διὰ τοῦτο τῆς αὐτῆς αὐτῷ φύσεως ἐστι, καὶ υἱὸς αὐτοῦ εἶναι λέγεται εἰκότως. "Αλλως γὰρ οὐκ ἂν ἦν υἱὸς, ἀλλ᾽ ἀδελφὸς, ἢ ὁπωσοῦν ἄλλως κατὰ τὴν τῆς ὁμοιότητος ἢ οἰκειότητος πρὸς τοὺς ὁμοίους ἀντιστρέφουσαν ἀκολουθίαν. Καίτοι ἐπὶ μὲν τῶν ἐν γενέσει καὶ φθορᾷ, καὶ χωρὶς τούτου τὸ ἔτε ρον ἐξ ἑτέρου τὴν φυσικὴν αἰτίαν ἔχειν τῆς ὑπάρξ ξεως, δυνατὸν κατά τινα τῆς ὕλης οικειότητα τόδε τοῦδε λέγεσθαι καὶ ὅμοιον ἢ ὁμοούσιον ἁπλῶς· ἐπὶ δὲ τοῦ Θεοῦ, ἐπεὶ ἐν αὐτῷ ἡ ὕλη καὶ πάντα τὰ τῆς ύλης ἄπεστι, καὶ οὔτε καθ᾽ ὑπεροχήν τε καὶ ἔλλει ψιν, οὔτε ὡς κτῆμα, ἡ ποίημα, οὔθ' όπωσοῦν ἄλλως δύναται λέγεσθαι κατὰ τοιαύτην οικειότητα, οὐ καθ' ἕτερον δήπου λόγον τόδε τοῦδε λέγεσθαι ἐνδέχεται καὶ ὁμοούσιον ὑπάρχειν, ἢ ὅτι τὴν αἰτίαν ἔχει ἐξ αὐτοῦ. Κατὰ τὸν αὐτὸν τοίνυν λόγον, οὐκ ἄρα του Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα εἶναι λέγεται, καὶ δὴ καὶ δύναμις, και φυσικὴ καὶ οὐσιώδης ζωὴ καὶ ἐνέργεια αὐτοῦ, καὶ ἐκ τῆς οὐσίας εἶναι αὐτοῦ, ὅτι, ὡς αὐτοί φασιν, ὁμοούσιον εἶναι αὐτῷ, ἀλλὰ διότι ἐκ τοῦ Πατρὸς δι' αὐτοῦ τοῦ Υἱοῦ τὴν αἰτίαν ἔχει τῆς προσωπικής υπάρξεως αὐτοῦ, διὰ τοῦτο ταῦτα εἶναι λέγεται του Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, καὶ ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ εἶναι, καὶ ὁμοούσιον αὐτῷ, μάλισθ' ὅτι καὶ οὐδὲ ἀντιστρέφει τούτων ἡ σχέσις ἀπὸ τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸ Πνεῦμα· ἄπερ ἐχρῆν, εἰ κατὰ τὸν κοινὴν ὅρον τῆς κατὰ τὴν ἀντι στροφὴν ἀκολουθίας ἀπεδίδοτο· ὡς εἴρηται, είπερ διὰ Ετι, εἰ πάντα ταῦτα τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα είναι λέγεται, διότι ἐστὶν ὁμοούσιον αὐτῷ· δυοῖν ἀνάγκη θάτερον, ἢ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς εἶναι ἀμέσως, καὶ άμφω μηδεμιᾶς τάξεως καὶ σχέσεως ἐνθεωρουμένης Υἱῷ καὶ Πνεύματι, ἢ τὸ ἓν ἐξ ἑτέρου τὴν ύπαρξιν ἔχειν. "Αλλ' εἰ μὲν τὸ πρῶτον, ἀδελφὰ ἀλλήλοις ἐν εἴη ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα· τὰ γὰρ ἐξ ἑνὸς ὄντα προσ ώπου, μηδεμίαν δὲ πρὸς ἄλληλα τάξιν ἔχοντα τῆς ὑπάρξεως αὐτῶν, ἀδελφά εἰσιν ἀλλήλοις· ἡ ὁπωσούν ἄλλως κατὰ τὴν τοιαύτην οικειότητα. Τοῦτο δὲ Στο που. Υἱοὶ γὰρ δύο εἶεν ἂν ἐν τῇ Τριάδι· μᾶλλον δὲ οὐδὲ Τριὰς εἴη. Ζητήσεις γὰρ ἄν τις εἰκότως, τίνι δ γές τοῦ Πνεύματος διακρίνεται· ἐπεὶ ἐν τοῖς θείοις

οὐκ ἄλλο τῆς διακρίσεως αἴτιόν ἐστι τῆς ὕλης καὶ in divinis non alia est causa distinctionis (cum maleτῶν ταύτης ἀπόντων ἢ τὸ μὲν αἴτιον εἶναι, τὸ δὲ αἰτιατόν. Λείπεται τοίνυν τὸ δεύτερον, δηλονότι θάν τερον ἐξ ἑτέρου τὴν ὕπαρξιν ἔχειν. Ἐπεὶ καὶ δέδεικται τὸ ὁμοούσιον ἐντεῦθεν ἐπὶ τῶν θείων συνάγεσθαι, διότι θάτερον ἐξ ἑτέρου ἐστὶν ὡς αἰτίας ἑαυτοῦ. Αλλ' ὁ μὲν Υἱὸς οὐκ ἂν ἐκ τοῦ Πνεύματος λέγοιτο. Οὐ γὰρ ἂν συμβαίνοι τὰ παρὰ τῆς Γραφῆς πρὸς τὸν Υἱὸν ἀποδιδόμενα τῷ Πνεύματι· μάλισθ' ὅτι καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι παρὰ τῶν διδασκάλων θεολογεῖται· οὔπερ ἐναντίως ἔχοντος ή τάξις μετὰ τῆς προσωπικῆς αὐτῶν ὑπάρ ξεως ἀναιρεθήσεται. Οὐκ ἄρα Πνεῦμα Υἱοῦ λέγεται, διότι ὁμοούσιον ἐστιν αὐτῷ, ἀλλ' ὅτι ἐξ αὐτοῦ ἐστιν, εἰς αὐτὸν ἀναφέρεται. Διὸ καὶ ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ λέγεται, καὶ ὁμοούσιον αὐτῷ ἐστιν. ria, et omnia, quæ eam sequuntur longe absint), nisi unum quidem esse causam, alterum vero causatum. Restat igitur posterius, scilicet alterum ex altero exsistentiam habere. Quoniam ostensum est, consubstantialitatem inde in divinis colligi, quod alterum sit ab altero tanquam ex sua causa. Verum Filius quidem non ex Spiritu dici posset. Non enim convenirent Filio, quæ a sacra Scriptura Spiritui assignantur. Praesertim cum et Spiritus ex Patre per Filium procedere a theologis asseratur. Quod si contrarium esset, ordo una cum personali ipsorum exsistentia tolleretur. Non ergo Spiritus Filii dicitur, quia consubstantialis sit ipsi, sed quoniam ex ipso est, ad ipsum refertur, ilcirco et ex substantia ejus dicitur, et consubstantialis est ipsi. Ετι τὸ τόδε τοῦδε λέγεσθαι πλεοναχώς λέγεται καὶ γὰρ ὡς κτῆμα, καὶ ποίημα, καὶ γέννημα, καὶ μέρος, καὶ ὄργανον, καὶ ὅσα τοιαῦτα· ἀλλὰ τὸ ἐμσούστον ἐπ' ἐλλαττόνων λέγεται. Εφ' ὧν μὲν γὰρ τὸ ὁμοούσιον λέγεται, τὸ τόδε τοῦδε δύναται λέγεσθαι· ἐφ᾽ ὧν δὲ ἁπλῶς τὸ τίδε τοῦδε λέγεται, οὐκ ἐπὶ τούτων πάντων τὸ ὁμοούσιον δύναται ῥηθῆναι. Πᾶσα δὲ αἰτία ἢ ἐπὶ πλέον, ἢ ἐπίσης πρὸς τὰ αἰτιατὰ ἀποδί δοται· ἐπ᾽ ἔλαττον δὲ οὐδαμῶς. Πρὸς γὰρ τὸν ἔρωτῶντα, διατί ὁ ἄνθρωπος ζῶόν ἐστι, διότι ἐστὶν αἱ σθητόν, οἰκείως ἀποδοθήσεται. Τὸ γὰρ αἰσθητὸν ἐπὶ πλειόνων ἢ ὁ ἄνθρωπος λέγεται. Πρὸς δὲ τὸν ἐρωτῶντα διατί γελαστικὸν, διότι ἄνθρωπός ἐστιν, ἀποδοθήσεται. Ταῦτα γὰρ ἀλλήλων ἀντικατηγορείται καὶ ἐξισάζει. "Αν δὲ λέγῃ τις, διὰ τοῦτό ἐστιν ὁ ἄνθρωπως ζώον, διότι ἐστὶ γελαστικὸν, οὐ κατὰ λόγον ἀπο δώσει, τὸ γελαστικὸν ἀποδιδοὺς αἰτίαν τοῦ τὸν ἄνθρωπου εἶναι ζῶον, ὅπερ ἐπὶ πλειόνων μᾶλλον ἢ τὸ γελαστικὸν κατηγορείται. Εἴ τι μὲν γὰρ γελαστικόν, ζώον, οὐ μὴν εἴ τι ζώον, γελαστικόν. Οὐ γὰρ ἀντι στρέφει, διὰ τὸ μὴ ἐπίσης ἀντικατηγορεῖσθαι. Οὐ τοίνυν τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα λέγοιτ' ἂν ἢ δύναμις, ἢ ἐνέργεια, ἡ ζωὴ φυσικὴ καὶ οὐσιώδης, διότι ὁμοούσιον αὐτῷ ἐστιν. Ο γὰρ τὸ ὁμοούσιον τοῦ ταῦτα λέγεσθαι τὸ Πνεῦμα Υἱοῦ τιθέμενος αἰτίαν ἁμαρτάνει, τὸ ἐπ᾽ ἔλαττον τοῦ ἐπὶ πλεῖον λεγομένου αἰτίαν ἐπισφαλῶς ἀποδιδούς. Εἰ δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ὁμοουσίων μότων θεωροῦντες, οὐ παντελῶς εὑρήσομεν ἑπόμενον τόδε τοῦδε λέγεσθαι, ἀλλ' ἐλλείπειν καὶ ἐπὶ τούτων τὰ πλεῖστα· ὁμοούσιος γὰρ Πέτρος Παύλῳ, καὶ Παῦλος Πέτρο; ἀλλ' οὔτε τοῦ Παύλου ὁ Πέτρος, οὔτε ὁ Παῦλος τοῦ Πέτρου λέγεται· πολλῷ πλέον ἁμαρτάνειν αὐτὸν ἐροῦμεν· πολλῷ γὰρ πλέον ἐπ᾽ ἔλαττον ἂν εἴη τὸ ὁμοούσιον πρὸς τὸ τόδε τοῦδέ τινος καὶ εἶναι καὶ λέγεσθαι. Ετι τὸ ἔγχρονον οὐκ ἂν δύναιτο αἰτία τοῦ ὑπὲρ χρόνον εἶναι· ἀλλὰ τὸ μὲν χορηγεῖσθαι καὶ δίδοσθαι, καὶ ἀποστέλλεσθαι τὸν Παράκλητον παρὰ τοῦ Υἱοῦ τοῖς ἀξίοις κατὰ χρόνον γέγονεν· τὸ δὲ Υἱοῦ Πνεῦμα λέγεσθαι καὶ δύναμιν καὶ φυσικὴν αὐτοῦ ζωὴν καὶ οὐσιώδη, καὶ ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ εἶναι, καὶ παρὰ Preterea, hoc hujus dici multifariam dicitur; etenim ut possessio, et opificium, et proles, parsque, et instrumentum, atque id genus: sed consubstantiale non ita late patet. In quibus enim consubstantiale dicitur, ibi etiam hoc hujus dici potest. At in quibus simpliciter hoc hujus dicitur, non in his omnibus consubstantialitas dici potest. Omnis autem causa, vel ut latius patens, vel ut πque late patens ad causala refertur, nunquam autem ut minus late patens. Quippe ad interrogantem, quare liomo sit animal, quia est sensibile, convenienter respondebit. Sensibile enim de pluribus, quam homo prædicatur. Ad interrogantem aulem, quare risibile sit, quoniam homo dicetur: Haec enim inter se mutuo pradicantur, et adaquantur. Si vero dicat quis, propterea homo est animal, quia est risibile, non recte respondebit, τί sibile assignans causam, quod homo sit animal, quod magis de pluribus, quam risibile prædicatur. Si quid enim risibile est, animal est, non tamen si quid animal, risibile. Non enim convertuntur, eo quod non æque ac vicissim prædicantur.. Non igitur Spiritus Filii utique diceretur, vel po tentia, vel operatio, seu vita naturalis, ac substantialis, quoniam consubstantialis est ipsi. Qui enim. consubstantialitatem ponit causam ut ista dicatur Spiritus Filii, errat, cum illud quod minus est, assignet perverse causam ejus, quod latius patet. Quod si in consubstantialibus etiam solis consideremus, non omnino reperiemus, quod sequatur hoc hujus dici, sed in his quoque deficere plurima. Etenim Petrus Paulo consubstantialis est, et Paulus Petro, sed neque Pauli Petrus, neque Petri Paulus dicitur. Multo magis eum peccare dicemus; multo enim minus late patebit consubstantiale respectu ejus, quod est, esse ac dici hoc alicujus. a Præterea, quod in tempore est, non posset esse causa ejus, quod supra omne tempus est: sed illud erogari, atque tribui, et milti Paracletum Filio dignis in lempore facta sunt; diei autem Spiritum Filii, ac potentiam, et naluralem ejus vitam, et essentialem, et ex substantia εillis essey

DEMETRI CYDONI et ex Patre per Filium procedere ante tempus ipsi τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι ἀχρόνως attribuuntur. Quippe temporis expers est omnino Spiritus processio, et omnino ordo quem habet Spiritus ad Filium. Qui igitur asserit propteren Spiritum dici Filii, et hac omnia quod ab ipso dignis mittatur, quod in tempore factum est, causam assignat illius, quod est ante omne tempus. Ipse igitur cum imperitus est, circa assignationem errans, tum etiam Spiritus exsistentiam in tempore constituit, atque divinis personis nonnulla contingere in tempore affirmabit. Non tamen, quia in tempore Paracletus digiis mitti dicitur, propterea Deo in tempore aliquid accidit. Etenim secundum magnum Basilium in quarto libro confutatorio: • Non in tempore provenit, quod ex Deo procedit, quamvis in tempore operationes promat. > ἀποδίδοται αὐτῷ· ἄχρονος γὰρ ἡ τοῦ Πνεύματος ἐκε πόρευσις, καὶ ὅλως ή τάξις, ἣν ἔχει πρὸς τὸν Υἱὸν τὸ Πνεῦμα. Ο τοίνυν διὰ τοῦτο τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα λέγεσθαι, καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα ἀποδιδοὺς, διότι παρ' αὐτοῦ τοῖς ἀξίοις ἀποστέλλεται, τὸ κατὰ χρόνον γεγονὸς αἰτίαν τοῦ ὑπὲρ χρόνον ὄντος ἀποδίδωσιν. Αὐτός τε οὖν ἀμαθῆς ἔστι περὶ τὴν ἀπόδοσιν ἁμαρ τάνων, τήν τε τοῦ Πνεύματος ὑπαρξιν ἔγχρονου καθίστησι, καὶ τοῖς θείοις προσώποις συμβεβηκέναι τινὰ κατὰ χρόνον ὁμολογήσει. Οὐ μέντοι διότι ἐν χρόνῳ τοῖς ἀξίοις ὁ Παράκλητος ἀποστέλλεσθαι λέ γεται, διὰ τοῦτο ἐν τῷ Θεῷ κατὰ χρόνον τι συμβαί νει. Κατὰ γὰρ τὸν μέγαν Βασίλειον ἐν τετάρτῳ τῶν Αντιῤῥητικῶν, ὁ Οὐκ ἐν χρόνῳ τὸ προϊόν ἐκ τοῦ Θεοῦ πρόεισι, κἂν ἐν χρόνῳ τὰς ἐνεργείας ἀποδιδῷ.» Ἔτι ὁ αὐτὸς ἐν τῷ αὐτῷ·. Οὐδὲ γὰρ ἐλαττόν το έξειν ἐμέλλομεν εἰς τὸ γινώσκειν τὸ Πνεῦμα υπάρχειν ἐκ τοῦ Θεοῦ, Πνεῦμα στόματος αὐτοῦ ἀκούοντες αὐτή, ἀλλ᾽ ἱκανὸν καὶ τοῦτο τὸ ὄνομα τὴν ὕπαρξιν αὐτοῦ δη λῶσαι τὴν ἐκ Θεοῦ. Εἰ τοίνυν τὸ τὸ Πνεῦμα υπάρχειν ἐκ τοῦ Θεοῦ ἴσον ἐστὶ τῷ τὸ Πνεῦμα στόματος αυτού λέγεσθαι αὐτό· ἀλλ' ἐκεῖνο τὴν ἐκ τοῦ Θεοῦ ὕπαρξιν τοῦ ἁγίου Πνεύματος δηλοί· ἄρα καὶ τὸ Πνεῦμα Υἱοῦ λέγεσθαι τὴν αὐτὴν ὕπαρξιν τοῦ Πνεύματος καὶ παρὰ τοῦ Υἱοῦ ἐμφαίνει. Ικανὶν γάρ, ἔφη, καὶ τοῦτο τὴν ὕπαρξιν τοῦ Πνεύματος δηλοῦν. Οὐκ ἄρα τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ λέγεσθαι, ὥς τινες βούλονται, τὸ ομοούσιον ἐμφαίνει, ἀλλ' ὅτι ἐξ ἐκείνου ἐστὶ, διὰ τοῦτο καὶ ὁμοούσιον ἐστιν αὐτῷ. Ο δ' αὐτὸς λόγος καὶ περὶ τοῦ ἴδιον λέγεσθαι τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ, Ἴδιος γὰρ λέγεται καὶ ὁ Υἱὸς τοῦ Πατρὸς, καὶ τὸ Πνεῦμα ἴδιον τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ, ὅτι ἐκάτε ρον πρὸς τὸν οὗ ἐστιν ἴδιον ὡς αἰτιατὸν ἀναφέρεται τ καὶ δῆλον, ὅτι οὐδὲ ἀντιστρέφει. Εἰ δὲ ἴδιον ὡς ὁμοούσιον, οὗ ἐστιν ἴδιον, λέγεται, ἀλλὰ τὸ ὁμοούσιον ἀρχικῶς τὸ αἴτιον καὶ τὸ αἰτιατὸν ἐμφαίνει, ὡς δεικται· καὶ τὸ ἴδιον ἄρα τὸ αἴτιον καὶ τὸ αἰτιστὸν παρίστησι. Καὶ μὴν τὸ ἐκπορεύεσθαι οὐκ ἄλλο τι ἢ τὴν ὕπαρξιν ἐκπορευτῶς ἔχειν σημαίνειν πάντες ἂν ὁμολογήσαιεν· ὥσπερ καὶ τὸ γεννᾶσθαι τῆς τοῦ Υἱοῦ υπάρξεως παρίστησι τὸν τρόπον, ὅτι δήπου γεννητ τῶς. Οὐκοῦν τὸ διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦ μα τὸ ἅγιον παρά πάντων θεολογεῖσθαι διδασκαλία Præterea idem in eodem libro: Neque enim aliquid minus habituri eramus ad cognoscendum Spiritum esse ex Deo, dum audimus Spiritum oris ejus, sed suficiens est hoc nomen ad significandam exsistentiam ipsius ex Deo. Si igitur ilJud, Spiritus exsistere ex Deo, æquipollet ei, quod dicatur, ipse Spiritus oris ejus; illud autem exsistentiam sancti Spiritus ex Deo significat, ergo Spiritum dici Filii, eamdem exsistentiam Spiritus et a Filio indicat; satis enim, inquit, et hoc ad indicandam exsistentiam Spiritus. Non ergo dici > Spiritumn Folii, ut quidam volunt, consubstantialiLalem significat, sed quia ex ipso sit; idcirco et consubstantialis est ipsi. Eadem est autem ratio, et de eo quod dicatur Spiritus proprius Filii. Proprius namque Filius dicitur Patris, et Spiritus Patris et Filii, quod utrumque ad eum, cujus est proprium, ut causatum referatur; et manifestum est, quia non convertitur. Quod si proprius dicitur ut consubstantialis, cujus est proprius, sed consubstantiaditas principaliter causam et causatum significat, ut ostensum est; et esse proprium ergo causam et causatum exprimit. Atqui procedere nihil aliud, quam exsistentiam habere per modum processionis significate, omnes utique fatebuntur; quemadmodum et generari modum exsistendi Filii exprimit, quod scilicet per modum generationis. Igitur quod ab omnibus theologis asseratur Spiritus per Filium procedere, manifesta σαφὴς τοῦ διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκ τοῦ Πατρὸς αὐτὸ τὴν doctrina est ejus, quod per Filium ex Patre ipse Labeat exsistentiam. Hoc autem instar omnium sufficit, et nihil opus est ulterius neque theologis qui de subsistentiali processione divini Spiritus disserant, neque amplius iis qui velint de hac recle doceri. Non ergo carent dictione, qui hanc querunt, cum quidam primarii sanctorum ex Filio, alii vero per Filium procedere dicant. Distinguere enim hoc loco præpositionem per in diversas intelligentias, praeter omnem rationem est a-signare hunc sensum temere dictioni per ac se ipsos regulam constituere. Ex quibus absurdiores iis mihi videntur qui hireo cervos fingunt. Quod si haec ita se habent, quis mente praeditus obsisteὕπαρξιν ἔχειν. Τοῦτο δὲ ἀντὶ πάντων ἀρκεῖ, καὶ οὐδὲν δεῖ περαιτέρω οὔτε τοῖς διδασκάλοις θεολογοῦσι περὶ τῆς ὑπαρκτικῆς προόδου τοῦ θείου Πνεύματος, οὔτε μὴν τοῖς ἐθέλουσι περὶ ταύτης ὀρθῶς διδαχθς. και δεήσει τι πλέον. Οὐκ ἄρα ἀποροῦσι τῆς λέξεως ci ταύτην ἐπιζητοῦντες, τῶν μὲν περιφανεστάτων άγίων ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι λεγόντων, τῶν δὲ διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι· τὸ γὰρ εἰς διαφόρους έννοίας ἐνταῦθα τὴν διὰ διαιρεῖν ἀποκληρούντων ἄλλως παρὰ πάντα λόγον ἐστὶ, καὶ ἑαυτοὺς ἡγουμε νων κανόνα. Ἐξ ὧν ἀτοπώτεροι φαίνονται τῶν καὶ τους τραγελάφους ἀναπλαττόντων. Εἰ δὲ ταῦθ᾽ οὔτες, τίς ἂν νοῦν ἔχων ἐνσταίη μὴ ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τὴν ὕπαρξιν ἔχειν; καὶ

τοσούτῳ μᾶλλον, ὅσῳ καὶ διὰ τοῦ Λόγου ὁ Πατὴρ προβολεὺς τοῦ Πνεύματος τῷ Δαμασκηνῷ εἴρηται. Εἰ γὰρ τὸ διὰ τοῦ Υἱοῦ τὰ πάντα γεγονέναι, ὅσον ἥκει εἰς τὴν διὰ, καὶ τὸν Υἱὸν ἕνα δημιουργόν μετά τοῦ Πατρὸς καὶ ποιητὴν τῶν ὄντων παρίστησιν, ώς ἡ καθολικὴ πίστις ὁμολογεῖ, πῶς ἐπὶ τῆς προόδου τοῦ θείου Πνεύματος οὐκ ἂν ὁ Υἱὸς αὐτοῦ συναίτιος εἴη, καὶ εἰς αἴτιος, δι᾿ ἑαυτοῦ τὸν Πατέρα προβολέα τοῦ Πνεύματος ἔχων τοῦ ὁμοουσίου ἑαυτῷ; Διδασκό τωσαν γὰρ ἡμᾶς, πῶς ἐν ἅπασι μὲν τοῖς διὰ τοῦ Υἱοῦ κτιζομένοις οὗτος μᾶλλον ἤνωται τῷ Πατρὶ, ἐν δὲ τῇ διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύσει διήρηται; ἐν ᾗ τις ἂν ἴσως εἴποι καὶ μείζω τὴν κοινωνίαν αὐτῶν εἶναι δεῖν, ὡς ἂν ἐκ τῆς κοινῆς οὐσίας καὶ θείας τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ προαγόντων τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τῆς αὐτῆς ἂν καὶ αὐτὸ οὐσίας, ἢ ἐν τῇ τῶν κτισμάτων παρα γωγῇ οὔτε ἐκ τῆς κοινῆς οὐσίας αὐτὰ παραγόντων, ἀλλὰ καὶ τῆς φύσεως αὐτῶν οὔσης πρὸς τὴν θείαν παντάπασιν ἀλλοτρίας. Ούκουν ἔχοι τις ἂν εἰπεῖν, εἰ μὴ μαινόμενος εἴη, ὡς ἄρα τὸ διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι τὸ διὰ τοῦ Υἱοῦ δίδοσθαι σημαίνει. Οὐ γὰρ διὰ τοῦ Υἱοῦ δίδοσθαι, ἢ πέμπεσθαι, ἢ χορηγεῖσθαι μόνον παρὰ τῶν διδασκάλων λέγεται, οὐδὲ περὶ τούτων διαλεγόμεθα νῦν (εἰ καὶ αὐτὸ ἐνδεικτικόν ἐστι τοῦ διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι καὶ τὴν ὕπαρξιν ἔχειν. Οὐ γὰρ δήπου διὰ τοῦ Υἱοῦ ἀπεστέλλετ᾽ ἄν, εἰ μὴ καὶ δι' αὐτοῦ πρότερον τὴν ὕπαρξιν εἶχε, καθ' ἣν ἀϊδίως ἐκπορευόμενον, χρονικῶς οὕτως ἔχειν παρὰ τῶν ἀνθρώπων γινώσκεται - ἥτις δὴ γνῶσις τῆς μεγαλειότητος αὐτοῦ καὶ τῆς ὑπάρξεως ἀπο στολὴ πρὸς τοὺς ἀνθρώπους καὶ παρὰ τῶν ἀνθρώτων λέγεται), ἀλλὰ περὶ τῆς τοῦ ἐκπορεύεσθαι λέξεως ὁ λόγος νῦν, καθ' ἣν ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκε πορεύεσθαί φασι, καὶ ἣν δηλωτικὴν τῆς ὑπάρξεως αὐτοῦ πάντες ὁμολογοῦσι. Καίτοι καὶ τῶν διδασκάλων τινὲς τὴν τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐκπόρευσιν ἔx πέμψιν εἶναι διδάσκουσιν ἀΐδιον, τοῦτο μὲν ὁ Θαυ ματουργός Γρηγόριος, τοῦτο δὲ Γρηγόριος ὁ Θεολό. γος, ὁ μὲν ἐν λόγῳ, οὗ ἡ ἀρχή. Εχθιστοι καὶ ἀλλότριοι, φάσκων, ο 'Αγεννήτως μὲν ὄντος τοῦ Πατρὸς, γεννηθέντος δὲ τοῦ Υἱοῦ ἐκ τοῦ Πατρὸς, τοῦ τε Πνεύματος ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἀϊδίως ἐκπεμφθέντος· ὁ δὲ ἐν τῷ πρὸς Ἥρωνα τὸν φιλόσοφον, ἴδιον τοῦ ἁγίου Πνεύματος τὴν ἔκπέμψιν εἰπών. Εἰ τοίνυν τοῦ ἁγίου Πνεύματος τὴν ἔκπεμψιν ἄΐδιον καὶ ἰδιότητα τοῦ Πνεύματος φασι, πῶς οὐκ ἂν εὐλόγως ἡ ἔκπέμψις, καὶ κατὰ τοῦτο ἐκπόρευσις εἴη καὶ λέγοιτο; Πλὴν εἰ μὴ καὶ τὴν ἐκπόρευσιν χρονικὴν εἶναι λέγοι τις· ἢ καὶ τὸ ἔγχρονον τοῦ ὑπὲρ χρόνον τίθησιν αἴτιον· καί τινα τοῖς θείοις προσώποις ἐπισυμβαίνειν οἴοιτο, καὶ πάντ᾽ εἰς ἑαυτὸν τὰ εἰρημένα τῶν ἀτόπων ἐπισωρεύει, Ἀλλὰ καὶ τοῦτο παντελῶς αὐτοῖς ἕωλον, ο φασιν, ὡς εἰ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ ἐστι, διὰ τὸ μίαν εἶναι τῶν τριῶν οὐσίαν, δεῖ καὶ αὐτὸ ἐξ ἑαυτοῦ ὑπάρχειν. Πρῶτον μὲν γὰρ οὐκ ἀνάγκη τὰ τοῦ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ πάντα ret, non ex Patre per Filium spiritum sanctum exsistentiam habere? atque e magis, quo per Verbum Pater productor Spiritus - Damascena dictus est. Si enim illud per Filium esse facta omnia, quaritum attinet ad præpositionem per etiam Filium unum conditorem atque creatorem rerum cum Patre, docet, et exprimit, ut catholica Gides fatetur, quomodo in processu divini Spiri tus, non etiam Filius ejus concausa exstiterit, et una causa sit Patrem productorem habens per se ipsum Spiritus sibi consubstantialis? Doceant enim nos, quomodo in omnibus per Filium creatis Filius magis sit conjunctus Patrie; in processione vero per Filium sit disjunctus? in quo fortassis aliquis dixerit, etiam majorem conjuctionem esse oportere. Cum ex communi et divina substantia Pater et Filius producant Spiritum sanctum, qui et ipse ejusdem exsistit substantiae, in productione autem creaturaram non ex communi substantia eas producant; quarum natura est a divina penitus aliena? Non igitur posset aliquis dicere, nisi insaniat, quod nimirum illud per Filium proce dere, per Filium exhiberi significat. Non enim tantum per Filium dari seu mitti, seu erogari a doctoribus dicitur, neque de his nunc disputamus (quamvis et ipsum demonstrat, per Filium proce dere, et exsistentiam habere. Non enim profecto per Filium mitteretur, nisi per ipsum prius exsi stentiam haberet, secundum quam ab aeterno procedens in tempore, ita se habere ab hominibus dignoscitur. Quae sane cognitio magnitudinis ejus, aique exsistentie missio ad homines, et ab homi nibus dicitur). Sed nunc sermo est de dictione illa procedere, secundum quam ex Patre per Filium procedere aiunt, et quam manifestativam esse exsistentia ejus omnes fatentur, quamvis nonnulli doctorum processionem sancti Spiritus emissionem esse æternam doceant, partim quidem Gregorius Thaumaturgus, partim vero Gregorius Theologus. Alter quidem in oratione, cujus initium: Inimi cissimi, atque alieni, inquiens: 4 Cum sit quidem Pater ingenitus, Filius vero ex Patre genitus, Spie ritus quoque ex substantia Patris per Filium ab alerno emissus.» Alter vero in oratione ad Heronem philosophum, propriam sancti Spiritus emissionem asserens. Si igitur Spiritus sancti emissio nem æternam, et proprietatem Spiritus aiunt, quomodo non merito emissio etiam secundum hoc processio esset, ac diceretur? Nisi quis etiam processionem in tempore esse dixerit; et quod est in tempore illius, quod est ante omne tempus, causam esse posuerit; et nonnulla divinis personis accidere putaverit, atque omnia, quae dicta sunt absurda in se ipse accumulaverit. Sed et illud nimis frigidum est, quod aiunt, quod si Spiritus sanctus ex substantia Patris et Filii est, eo quod sit una essentia trium, oportet et ipsum ex se exsistere. Nam primum quidem non est necesse, ut omnia quae sunt communia Patri

DEMETRII CYDONJI Filio, sint etiam Spiritui, exceptis iis quæ sunt κοινὰ εἶναι καὶ τῷ Πνεύματι, πλὴν τῶν ἀπολελυ absoluta. Hæc enim communiter atque incommutabiliter ut uni rei tribus insunt; quæ autem sequuntur personalia, et hypostatica, non sic se habere necesse est. Clarum autem est illud esse quidem causatam, duabus tantum persouis est, Patri autem minime; et illud quidem dari, seu mitti Spiritum sanctum, Patri ac Filio assignatur, ipse vero Spiritus non dicitur se ipsum dare, aut mittere. Deinde quemadmodum Filius ex Patre generari dicitur, et una substantia est Pater et Filius, non tamen propterea dicitur, neque repcritur Filius ex substantia sua generari, sed neque Patrem ex substantia esse Filii. Hoc enim in Trinitate divinarum personarum ordinem pervertit. Ad eumdem modum etiam de Spirit, si dicatur ex substantia esse Patris et Filii, certe non propterea necesse est, ut etiam ex substantia sua esse dicatur; quoniam nulla persona dat sibi subsistentiam; neque ipse sui ipsius est causa, juxta quam sane rationem neque Spiritus se ipsum dat, vel mittit. Mitti autem necesse est ab eo, a quo etiam exsistentiam habet; alioquin tantum a Filio missus, non tamen et ab ipso accipiens, Filium ostenderet, non omnia, quæ Patris sunt, eum habere incommutabiliter; neque communem amborum Spiritum sanctum æqualiter ipsis esse. Itane vero squum esset? qui est character bypostaseos ejus, atque imago incommutabilis, Patrisque definitio et Verbum? Ex quo patet ratio, qnare non mittatur Pater. Quoniam enim tanquam incausatus non est ab aliquo, idcirco neque ab aliquo mitti in sacris Scripturis expresse dicitur. CAPUT XI. Quod alteram objectionem iisdem inferunt, qua est ex duobus principiis, et hujus solutio. Quod vero rursus objiciunt, ejusdem farina est argumentum; esse enim duas causas Spiritus falso mentiuntur, si quis hunc ex substantia Patris et Filii dixerit. Verum hoc non nobis, sed Scripture atque doctoribus objicere par est. Hi enim sunt, qui Spiritum ex substantia Patris et Filii esse theologice disserunt; et ex ambobus mitti, et per Filium procedere, atque ex Patre ac Filio esse, et id genus. Si igitur hæc duos datores, vel duos processus et causas volunt significare, omnino neque nos illos et eorum voces secuti, cum nullum sequatur absurdum, arguentium merito criminibus obnoxii erimus, sed manifestum est, quod ab ac cusationibus liberi, cum illis constanter stabimus. Quod si opus est hic etiam aliquid dicere. Negamus ex Patre esse Spiritum, quatenus est Pater; secundum enim sanctum Maximum, in dialogo ad Dissimilem: • Spiritus non habet Patrem. Neque rursus ex Filio, quatenus est Filius, quippe Filius ad Patrcm dicitur Filius; quamvis quatenus Pitris Filius natura verus, et nulla varietate ab μένων φημὶ ταῦτα γὰρ κοινῶς καὶ ἀπαραλλάκτως τοῖς τρισὶν, ὡς ἑνὶ πράγματι ὑπάρχει. Τὰ δὲ τοῖς προσωπικοῖς καὶ ὑποστατικοῖς ἑπόμενα οὐχ οὕτως ἔχειν ἀνάγκη. Δῆλον δὲ τὸ μὲν αἰτιατὸν τοῖς δυσ προσώποις ἐστὶ, τῷ δὲ Πατρὶ οὐδαμῶς· καὶ τὸ μὲν δίδοσθαι, ἢ πέμπεσθαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τῷ Πατρί καὶ τῷ Υἱῷ ἀποδίδοται· αὐτὸ δὲ οὐ λέγεται ἑαυτό διδόναι ἢ πέμπειν. Ἔπειτα, ὥσπερ ὁ τῆς ἐκ τοῦ Πατρὸς γεννᾶσθαι λέγεται, καὶ μία ουσία ἐστὶν Ο Πατήρ καὶ ὁ Υἱός, οὐ διὰ τοῦτο μέντοι λέγεται, οὐδὲ εὕρηται τὸν Υἱὸν ἐκ τῆς οὐσίας ἑαυτοῦ γεννά σθαι, ἀλλ᾽ οὐδὲ τὸν Πατέρα ἐκ τῆς οὐσίας εἶναι τοῦ Υἱοῦ, τοῦτο γὰρ τὴν ἐν Τριάδι τῶν θείων προσώπων τάξιν ἀνατρέπει· τὸν ἴσον τρόπον καὶ περὶ τοῦ Πνεύματος, εἰ λέγοιτο ἐκ τῆς οὐσίας εἶναι τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ, οὐ δήπου διὰ ταῦτα ἀνάγκη καὶ ἐκ τῆς οὐσίας ἑαυτοῦ λέγεσθαι εἶναι· ἐπεὶ οὐδὲν πρόσωπον ὑφίστησιν ἑαυτὸ, οὐδ᾽ αὐτὸς ἑαυτοῦ ἐστιν αἰτία, καθ' ὃν δὴ λόγον τὸ Πνεῦμα οὐδὲ ἑαυτὸ δίδωσιν ἢ πέμπει. Πέμπεσθαι δὲ ἀνάγκη παρ' οὗ καὶ τὴν ὕπαρξιν ἔχει· ἄλλως γὰρ μόνον παρὰ τοῦ Υἱοῦ πεμπόμενον, οὐ μὴν καὶ ἐξ αὐτοῦ λαμβάνον, τὸν Υἱὸν ἂν ἐδείκνυ μὴ πάντα τὰ τοῦ Πατρὸς αὐτὸν ἔχειν ἀπαραλλάκτως, μηδὲ τὸ κοινὸν άμφοῖν ἅγιον Πνεῦμα ἐπίσης αὐτοῖς εἶναι. Οὕτω δ' ἂν δίκαιος ἦν, ὅς ἐστι χαρακτήρ τῆς ὑποστάσεως αὐτοῦ, καὶ εἰκὼν ἀπαράλλακτος καὶ τοῦ Πατρὸς ὄρος καὶ Λόγος; Ἐξ ὧν δῆλος καὶ ὁ τοῦ μὴ πέρα πέσθαι τὸν Πατέρα λόγος. Επεὶ γὰρ ὡς ἀναίτιος οὐκ ἔστιν ἔκ τινος, διὰ τοῦτο οὐδὲ παρά τινος ἀπὸ στέλλεσθαι λέγεται ἐν ταῖς Γραφαῖς διαρρήδην. "Ότι καὶ ἑτέραν ἀντίθεσιν τοῖς αὐτοῖς ἐπάγουσι τὴν ἀπὸ τῶν δύο ἀρχῶν, καὶ λύσις αὐτῆς. "Ο δὲ ἕτερον ἀντεπάγουσι, τῆς αὐτῆς δὲ δὴ λέγε ται κεραμείας· εἶναι γὰρ δύο αἴτια τοῦ Πνεύματος καταψεύδονται, εἰ τοῦτό τις ἐκ τῆς οὐσίας του Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ λέγοι. ᾿Αλλὰ τοῦτό γε οὐχ ήμῖν, τῇ δὲ Γραφῇ καὶ τοῖς διδασκάλοις ἐγκαλεῖν εἰκός. Οὗτοι γάρ εἰσιν οἱ τὸ Πνεῦμα ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ εἶναι θεολογούντες, καὶ παρ' ἀμφοῖν πέμπεσθαι, καὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκπου ρεύεσθαι, καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ εἶναι, καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα. Εἰ τοίνυν τά γε τοιαῦτα δύο δοτήρας ἢ δύο προόδους και αἴτια βούλεται περιστᾷν, οὐ πάντως οὐδ' ἡμεῖς ἐκείνους καὶ τὰς ἐκείν νων φωνὰς δεχόμενοι, μηδενὸς ἀκολουθοῦντος ἀπόπου τοῖς, τῶν αἰτιωμένων ἐγκλήμασι δικαίως υπο κεισόμεθα· ἀλλὰ δῆλον, ὡς τῶν ἐγκλημάτων Ελεύ θεροι μετ' ἐκείνων ἐστήξομεν. Εἰ δὲ δεῖ τι κανταῦθα εἰπεῖν, οὐ φαμεν ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸ Πνεῦμα ἐφ' ὅσον ἐστὶ Πατήρ· κατὰ γὰρ τὸν ἅγιον Μάξιμον ἐν τῷ πρὸς Ἀνόμοιον δια λόγῳ, «Τὸ Πνεῦμα οὐκ ἔχει Πατέρα· ο οὐδ᾽ αὖ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ἐφόσον ἐστὶν Υἱός· ὁ γὰρ Υἱὸς πρὸς τὸν Πατέρα λέγεται Υἱός· εἰ καὶ καθὸ τοῦ Πατρὸς Υιός φύσει ἀληθὴς καὶ ἀπαράλλακτος αὐτῷ, πάντα τὰ

τοῦ Πατρὸς ἐν τῷ γεννᾶσθαι συνεπάγεται, ἀλλὰ illo diferens, omnia quae sunt Patris in ipsa gene- καθόσον ἐστὶν ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς ἔν· ἐφόσον γὰρ ὁ μὲν ἔστι Πατήρ, ὁ δὲ Υιός, καὶ οὔτε ὁ Υἱὸς Πα τὴρ, οὔθ᾽ ὁ Πατήρ Υἱὸς κατὰ τὸν τῆς ἀντιθέσεως τῶν πρός τι λόγον, οὐκ εἰσὶν ἔν, δηλονότι διὰ τὸν ἀριθμὸν τῶν προσώπων· ἐφόσον δὲ μία οὐσία ἐστὶν ὁ Πατήρ καὶ ὁ Υἱὸς, καὶ ἐν κατὰ τὴν προβλητικὴν δύναμιν, ἣν ἀνάγκη κοινὴν εἶναι, μηδενὸς ἀναγκάζοντος διηρημένως ἰδίαν καὶ μόνου τοῦ Πατρὸς εἶναι, ὥσπερ τὸ γεννᾶν τὸ τοῦ Πατρὸς ὑποστατικὸν ὁ λόγος τῆς ἀντιθέσεως οὐ συγχωρεῖ κοινὸν καὶ τῷ Υἱῷ εἶναι· διὸ καὶ ἀκοινώνητα ἀλλήλοις ταῦτα, τὸ γεννᾶν καὶ γεννᾶσθαι· ἐφόσον δὲ ἔν ἐστιν ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱός, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ εἶναι λέγεται. Εἰ δὲ τὸ ἕν, ὅ τί ποτέ ἐστιν αὐτῶν, καὶ ἡ δύναμις αὕτη μία καὶ ἡ αὐτὴν εὔδη λον ὅτι ἐν τοῦ Πνεύματος αἴτιον ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱός, οὐκ ἐφόσον εἰσὶ δύο, ἀλλ' ἐφόσον ἔν. Καὶ οὔτε σύγχυσις ἐκ τούτων ἀκολουθεῖ, τῆς διακρίσεως τῶν προσώπων τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ κατὰ τὸ γεννᾶν καὶ γεννᾶσθαι φυλαττομένης, οὔθ᾽ ἡ κατὰ τὴν Τριάδα τάξις ὁπωσοῦν διαπίπτει, οὐδέ τι τῶν τῆς Γραφῆς καὶ τῶν διδασκάλων κινεῖται. Ὥσπερ γὰρ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ πεμπομένου μιᾷ δόσει καὶ μιᾷ χορηγία πέμπεσθαί φησιν ὁ μέγας πατήρ Βασίλειος, οὕτω καὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευομένου, μιᾷ προόδῳ καὶ ἐνεργείᾳ καὶ δυνάμει φαμὲν ἐκπορεύεσθαι. "Ετι πανταχοῦ ἡ διὰ ἐφ᾽ ὧν παραλαμβάνεται, τῷ πρὸ ταύτης αἰτίῳ συναγωνίζεται πρὸς αὐτὴν τὴν ἐνέργειαν, ἣν ἐκεῖνο σκοπεῖ. Οἷον ὁ πρίων, δι' οὗ ποιεῖ τὸ βάθρον ὁ τεκταινόμενος, πρὸς ἐκεῖνο τὸ ἀποτέλεσμα, ἀλλ᾽ οὐ πρὸς ἑτερογενές συνεργάζεται τῷ τεχνίτη. Οὐ γὰρ δὴ πρὸς τὸ θερμαίνειν ἢ λευ καίνειν αὐτῷ συνεργήσει, καὶ τῷ ἔλκοντι τὸ μη χάνημα πρὸς τὴν ἕλξιν τοῦ βάρους· καὶ ὅλως τὰ δι' ὧν γίνεται τι συνεργάζεται τοῖς πρώτως κινοῦσι κατὰ τὸν ἑαυτῶν τρόπον συναίτια τούτοις γινόμενα ἢ ὡς ὄργανα, ἢ ἄλλως πως αὐτοῖς βοηθοῦντα. "Ην δ' ἂν καὶ ταῦτα καὶ ἁπλῶς αἴτια ὥσπερ τὰ πρῶτα, εἰ μὴ διάφορος ἦν ἡ φύσις αὐτοῖς πρὸς ἐκεῖνα τα χρώμενα· καὶ οἱ μὲν ἄνθρωποι, τὰ δ᾽ ἁπλῶς ὄργανα ἐξ ἄλλης ύλης πεποιημένα· καὶ τοῦτο μᾶλω λον ἂν ἦν, εἴπερ καὶ ἡ αὐτὴ ἦν αὐτοῖς πρὸς τοὺς χρωμένους ενέργεια. Ἀλλ᾽ ἐπεὶ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ μία τῷ ἀριθμῷ φύσις θεωρεῖται, καὶ μία αὐτ τοῖς καὶ ἐνέργεια, καὶ εἷς ὁ αὐτὸς ἄμφω Θεός, εἰκότως ἄρα ἡ μὲν τοῦ Υἱοῦ διὰ τῆς τοῦ Πατρὸς ἐκ κατὰ τὴν σημασίαν οὐ διοίσει· ἀλλ᾽ αὐτὴ μὲν πρὸς τὴν ἐκ μεταβήσεται, ἐκείνη δ' αὖ πρὸς τὴν διὰ διαβήσεται, καὶ κοινὴ καὶ μία καὶ ἡ αὐτή μετὰ τοῦ Πατρὸς ἀρχὴ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἔσται, ἅπαξ ὁμολογούμενον παρὰ Πατρὸς δι' Υἱοῦ τὸ ἅγιον ἐκπορεύεσθαι Πνεῦμα· καὶ πάντων δὲ τῶν ἁγίων διαρρήδην βοώντων μὴ θεμιτὸν εἶναι διαφοράν τινα καὶ ὁπωσοῦν ἐπὶ τούτων τῶν προθέσεων ἐνα νοεῖν· καὶ τοῦτο ἐπὶ τῶν πάντων θείων ἀδιορίστως ἀξιωσάντων, ἐπί τε τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ δια ratione secum trahat; sed quatenus Pater et Filius sunt unum. Etenim quatenus hic quidem Pater est, hic autem Filius, et neque Filius est Pater, neque Pater Filius secundum rationem oppositionis relativorum, non sunt unum, videlicet propter numerum personarum. Quatenus autem una substantia est Pater et Filius, et unum secundum productivam potentiam, quam necesse est communem esse, cum nihil cogat, ut separatim propria sit atque solius Patris, quemadmodum generare constitutivum Patris, oppositionis ratio non permittit, ut sit communi Filio; idcirco et incommunicabilia sunt hæc generare ac generari; at vero quatenus unum est Pater et Filius, ex Patre et Filio Spiritus sanctus esse dicitur. Quod si illud unum, quidquid tandem illud sit in ipsis, et potentia hac una est, et eadem, manifestum est, quod una causa Pater et Filius est Spiritus sancti, non quatenus duo sunt, sed quate nus unum. Εt neque confusio ex his sequitur, cum servetur distinctio personarum in co quod generat, et generatur, neque ordo in sanctissima Trinitate ullo modo ruit, et dicta Scripture, atque doctorum suo loco manent. Quemadmodum enim Spiritu sancto ex Patre per Filium misso, una exhibitione, atque una erogatione eum mitti, inquit magnus Pater Basilius, sic etiam ex Paire per Filium Spirita procedente, una processione, atque actione, potentiaque dicimus eum procedere. Præterea, ubique præpositio per, in quibus assumitur, cause significat antecedentis medium. adjuvans ad ipsam conficiendam operationem, quam illa causa intendit. Verbi gratia, serra, per quam faber lignarius elicit scamnum, ad aliud effectum juvat, sed non cooperatur artifici ad aliud diversi generis. Non enim certe ad calefaciendum, seu dealbandum ipsi adjumento erit, et trahent machinam ad tractionem ponderis; et omnino ea, per quæ ft aliquid, adminiculantur primo moventibus secundum suum modum concause ipsis facta, vel ut instrumenta, vel aliter ipsis quodammodo juvantia. Hæc autem essent etiam simpliciter causæ, ut prima, nisi esset natura diversa ipsis respectu illorum quæ his utuntur; et hi quidem homines sunt, haec vero simpliciter instrumenta, ex alia materia facta, eoque magis essent causa, si una et eadem esset operatio illorum, et utentium ipsis. Sed quoniam Patris et Filii una numero natura consideratur, et una ipsis est operatio, et ambo sunt unus et idem Deus, merito ergo Filit præpositio per, ab, ex, Patris secundum significationem non diferunt, sed hæc quidem ad præpositionem ex, illa vero rursus ad præpositionem per, trausibit, et commune et unum atque idem principium erit una cum Patre Spiritus sancti, cum plane in confesso sit, ex Patre per Filium Spiri tum sanctum procedere, cumque omnes sancti expresse clament, non esse fas ullo modo differenttiam aliquam in his præpositionibus cogitare; idque

in omnibus divinis indeterminate censuerint, at- δασκόντων τὴν ἐκ τῆς διὰ μηδὲν διαφέρειν, πλην que in Patre et Filio præpositionem ex, a præpositione per, nihil differre docuerint; nisi quatenus hypostases distinguunt, et divinarum personarum ordinem significant, in quo persona Filii medium obtinet locum, quem semper praepositio per, vel in communi loquendi consuetudine significat; et ne vel unam personam Patrem et Filium aliquis suspicetur propter similitudinem præpositionum, vel duo principia contradistincta Spiritus ambo esse videantur; vel talem esse personam Filii, qualem et Patris, nihil habentem, quod ipsi præintelligatur, sicut et Pater. Etenim ex prepositio sistit mentem, et alterius procedere non cogit, et quarere principalem causam, cui præpositio ex princi. paliter attribuitur. Prepositio autem per alteram quandam personam, prater eam quam et inducit, et ad earn mentem promovet, principalemque filam esse causam significat, et illam personam, in qua ponitur ipsa, per, mediam esse personam, inter primam et eam ad quam est processio, vel operatio. Atque ita præpositio per Trinitatem pure nobis exprimit, simulque ordinem quem habent ad invicem persona, atque unitatem substantiae patefacit, tertiam personam cum prima per se ipsam conjungens. Juxta enim Nyssenum Gregorium, una quidem (persona est immediate a prima, altera vero per eam quae immediate est a prima. Itaque el esse unigenitum in Filio manet indubitatum, et ὅσον διακρίνειν τὰς ὑποστάσεις, καὶ τὴν τῶν θείων προσώπων τάξιν ἐμφαίνειν, ἐν ᾗ τὸ τοῦ Υἱοῦ πρόσο ωπον την μέσην είληχε χώραν, ἣν ἀεὶ ἡ διὰ κάν τῇ κοινῇ συνηθεία δηλοῖα καὶ ἵνα μὴ ἢ ἐν πρόσο ωπον ὁ Πατήρ καὶ ὁ Υἱὸς ὑποπτευθείαν διὰ τὴν τῶν προθέσεων ὁμοιότητα, ἢ δύο καὶ ἀντιδιαιρούν μεναι ἄμφω τοῦ Πνεύματος ἀρχαὶ δόξωσιν, ἢ τοιοῦ τον εἶναι τὸ τοῦ Υἱοῦ πρόσωπον, οἷον καὶ τὸ τοῦ Πατρός, μηδὲν ἑαυτοῦ προεπινοούμενον ἔχον, ὥσπερ καὶ ὁ Πατήρ. Ἡ γὰρ ἐκ ἴστησι τὴν διάνοιαν, καὶ περαιτέρω προϊέναι οὐκ ἀναγκάζει καὶ ζητεῖν τὸ ἀρχικὴν αἴτιον, τινι ἡ ἐκ ἀρχικῶς ἀποκεκλήρωται. Ἡ δὲ διὰ ἕτερόν τι πρόσωπον παρὰ τὴν ἐκ συνεισ άγει, καὶ πρὸς ἐκεῖνο τὴν διάνοιαν προσβιβάζει, αρχικόν τε ἐκεῖνο αἴτιον σημαίνει, ἀφ' οὗ τε αὕτη κεῖται μέσον τοῦ τε πρώτου καὶ τοῦ πρὸς ἐν ἡ πρόσ οδος, ἢ ἡ ἐνέργεια· καὶ οὕτω τὴν Τριάδα καθαρώς ἡμῖν παρίστησιν ἡ διὰ, ὁμοῦ τε τὴν πρὸς ἄλληλα τῶν προσώπων τάξιν ἐμφαίνουσα, καὶ τὴν τῆς οὐσίας Ενότητα τὸ τρίτον δι' ἑαυτῆς τῷ πρώτη συνά πτουσα. Κατὰ γὰρ τὸν Νύσσης Γρηγόριον, τὸ μὲν ἔστι προσεχῶς ἐκ του πρώτου, τὸ δὲ διὰ τοῦ προσ εχῶς ἐκ τοῦ πρώτου, ὥστε καὶ τὸ μονογενὲς ἀναμ φίβολον ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ μένειν, καὶ τὸ ἐκ τοῦ Πατρός εἶναι τὸ Πνεῦμα μὴ ἀμφιβάλλειν, τῆς τοῦ Υἱοῦ μεσιτείας καὶ ἑαυτῷ τὸ μονογενὲς φυλαττούσης, καὶ τὸ Πνεῦμα τῆς φυσικῆς πρὸς τὸν Πατέρα σχέδ σεως μὴ ἀπειργούσης. Ωστε ἡ διὰ τὴν τοῦ γιοῦ ex Patre esse Spiritum, non est ambigendum, cum c μόνον μεσότητα πρός τε τὸν Πατέρα καὶ τὸ Πνεῦμα Filius intercedendo, et sibi ipse Unigenitum servet, et Spiritum a naturali ad Patrem relatione non arceat. Quare praepositio per, tantum ostendit, Filium esse medium inter Patrem, et Spiritum sanctum nullam praeterea differentiam. Hæc sane effecerunt, ut etiam Damascenus dixerit, Filii Spiritum dicimus, ex Filio autem non dicimus. Si enim hac in re, ut nonnulli arbitrantur, id volebat sanctus significare, atque hunc habebat sensum, quod ex Filio non sit, omnino igitur doctor ex solo Patre Spiritum sanctum exsistentiam habere existimabat, quod si hoc est, etiam immediate ex Patre esse; si autem immediate, etiam producere Patris constitativum esse, ac rursus si hoc, incommunica. bile esse Filio; constitutiva enim personarum pro pria sunt, et nullo modo ad invicem communicabilia: quomodo igitur Patrem productorem per Verbura manifestativi Spiritus asserit: Quomodo ex Patre per Filium Spiritum procedere multis in locis docet? Quomodo, si nullum ordinem, vel habitudinem Spiritus habet ad Filium, ait, Verbum autem oportet Spiritum habeat? Haec enim contraria penitus sunt ad invicem. Si enim productor per Verbum, non utique hypostaticum Patris producere; et si ex Patre immediate profecto non per Verbum procederet. Quippe per Verbum procedere, medium esse Filium clarissime ostendit. Quod Nyssenus tradit, et una cum eo cuncti theologi, atque ter tius a Patre Spiritus sanctus ordine juxta magnum δείκνυσιν, ἀλλ' οὐχ ἑτέραν διαφοράν. Ταῦτα δὴ καὶ τὸν Δαμασκηνὸν πεποίηκεν, ο Υἱοῦ μὲν Πνεῦμα λέγομεν, εἰπεῖν, ἐκ τοῦ Υἱοῦ δὲ οὐ λέγομεν.» ΕΙ γὰρ ἐν τούτῳ, ώς τινες οἷονται, τοῦτ' ἐβούλετο δ ἅγιος δηλοῦν, καὶ ταύτην εἶχε τὴν ἔννοιαν, ὅτι ἐκ τοῦ Υἱοῦ οὐκ ἔστι, πάντως ἂν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ὁ διδάσκαλος ᾤετο τὴν ὑπερ ξιν ἔχειν. Εἰ δὲ τοῦτο, καὶ ἀμέσως ἐκ τοῦ Πατρίς εἰ δὲ ἀμέσως, καὶ τῷ προβάλλειν τοῦ Πατρὸς ὑπε στατικὸν εἶναι· καὶ εἰ τοῦτο πάλιν, ἀκοινώνητον εἶναι τῷ Υἱῷ· τὰ γὰρ ὑποστατικὰ τῶν προσώπων ίδια καὶ πάντα τρόπον ἀλλήλοις ακοινώνητα. Πώς οὖν τὸν Πατέρα προβολέα διὰ Λόγου τοῦ ἐκφαντορικοῦ Πνεύματος λέγει; Πῶς ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα πολλαχού διδά σκει; Πῶς εἰ μηδεμίαν τάξιν, ἢ σχέσιν τὸ Πνεῦμα πρὸς τὸν Υἱὸν ἔχει, φησί, ο Δεῖ δὲ τὸν λόγον και Πνεῦμα ἔχειν;» Ταῦτα γὰρ ἐναντία παντελώς άλλήλοις. Εἰ γὰρ προβολεὺς διὰ Λόγου, οὐκ ἂν εἴη τοῦ Πατρὸς ὑποστατικὸν τὸ προβάλλειν· καὶ εἰ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἀμέσως, οὐκ ἂν διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκπο ρεύοιτο. Τὸ γὰρ διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι μεσό τητα τοῦ Υἱοῦ περιφανῶς ἐμφαίνει, ἣν ὁ Νύσσης παραδίδωσι καὶ μετ᾿ αὐτοῦ πάντες οἱ θεολόγοι· καὶ τρίτον ἀπὸ τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τῇ τάξει κατὰ τὸν μέγαν Βασίλειον διορίζεται. Καὶ μὴν οὐ μόνον, ὡς τινες ἐκλαμβάνουσι τὴν λέξιν, εναντίος ἂν ὁ διδάσκαλος ἑαυτῷ εἴη, ἀλλὰ καὶ τοῖς πρὸ αὐτ τοῦ διδασκάλοις. Οἱ μὲν γάρ, • Ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐστι,

φασὶ, καὶ ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ, καὶ ἐξ αὐτοῦ Basilium constituitur. Et præterea non tantum, ut nonnulli accipiunt dictionem contrarius sibi doctor esset, sed et doctoribus qui ante ipsum exstiterunt. Hi enim quidem ex filio esse aiunt, et ex substantia ejus, et ex ipso procedere; ille vero non esse ex Pilio, neque ex substantia ejus, neque ab ipso procedere. Hæc autem sine controversia sunt contradictio. Εx quibus sequitur, vel falendum hunc solum esse doclorem Ecclesis, et simul sanctum habendum, neglecuis aliis, vereor enim rejectis dicere; vel multitudini et antiquitati illorum praestando reverentiam, hanc non esse recipiendum. Sed hoc absurdum est. Oportet enim omnes reverenter recipere, ac veuerari, Lanquam eos qui a Deo pro salute nostra fuerint inspirati. Qui certe cum sit bonus, per eos utique noluit πρόεισιν· ν ὁ δ᾽ οὐκ εἶναι ἐκ τοῦ Υἱοῦ, οὐδὲ ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ, οὐδ' ἐξ αὐτοῦ προϊέναι. Ταῦτα δὲ ὁμολογουμένως ἀντίφασις. Ἐξ ὧν ἔπεται ἢ τοῦτον μόνον διδάσκαλον ὁμολογεῖν εἶναι τῆς Ἐκκλησίας, καὶ ἅμα ἅγιον ἀποφαίνειν, ἀμελουμένων τῶν ἄλλων; ἐκνῶ γὰρ ἀποῤῥιπτομένων εἰπεῖν, ἢ τὸ πλῆθος καὶ τὸ πρεσβεῖον αἰδουμένους ἐκείνων, μὴ παραδέχεσθαι τοῦτον. Ἀλλὰ τοῦτο ἄτοπον χρὴ γὰρ ἅπαντας εὐλαβῶς ἡμᾶς δεχομένους καὶ σεδομένους, ὡς ὑπὲρ τῆς ἡμῶν σωτηρίας ὑπὸ τοῦ Θεοῦ ἐμπνευσθέντας, ὃς οὐκ ἂν ἠθέλησεν, ἀγαθὸς ὢν, διὰ τούτων τους ὕστερον ἀπατᾷν, οὓς ἐβούλετο πρὸς τὴν ἀλήθειαν ἀνάγειν· χρή τοίνυν οὕτω τὰ ἐκείνων ἐξηγεῖσθαι πειρᾶσθαι, ὡς ἂν πρός τε ἑαυτοὺς καὶ ἀλλήλοις οἱ διδάσκαλοι συμφωνῶσι· καὶ μάλιστα ἐπὶ τοῦ νυνὶ posteriores decipere, quos volebat ad veritatem adducere. Oportet igitur sic eorum scripta conari exponere, ut et sibimetipsi, et inter se doctores conveniant; praesertim in præsenti proposito dogmate, in quo multa contentio habita est. Quod sane aliter cum omnibus et per omnia concordari non posset, nisi firmissime dixerimus, præpositionem ex a Damasceno in Filio non esse acceptam, ne vel unam personam Patrem et Filium esse propter similitudinem præpositionum aliquis suspicaretur; vel ne videatur Filius ut Pater, nihil sibi praintellectum habere, et ne sequerentur alia quae dicta sunt. Praepositionem autem per potissimum Damasccnum approbasse, quod ordinem personarum cum monade nobis exprimat ob ejus proprietatem. Quoniam cum monade personarum quoque distinctionem confiteri debemus, secundum traditam nobis Adem. Quæ same anibo illud indicat, dici Spiritum sanctum ex Patre per filium procedere; ex Fitio autem dici, nempe minime. Placuit igitur ipsi magis praepositionem per sumere, quæ cum monade distinctionem indicat, quam ex, quæ tantum causam, et non distinctionem significat. Itaque talem fontem Damascenus in Filio negat, qualem magnus Dionysius in Patre constituit, solum fontem supersubstantialis Deitatis ipsum appellans: talem causam Filio adimit, qualem Augustinus Patrem asserit, principalem causam ipsum vocans. Quod enim eliam Filius fons dicatur Spiritus sancti, προκειμένου, ἐφ᾽ οὗ πολὺ τὸ τῆς φιλονεικίας προς χώρησεν. Οπερ οὐκ ἂν ἄλλως συμφωνηθείη και σώζοιτο μετὰ πάντων καὶ διὰ πάντων, εἰ μὴ λέγοιμὲν ἀσφαλέστατα τὴν μὲν ἐκ ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ τῷ Δαμασκηνῷ μὴ παραληφθῆναι, ἵνα μὴ ἢ ἐν πρόσωπον ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς ὑποπτευθείη, διὰ τὴν τῶν προθέσεων ὁμοιότητα ἢ μὴ δοκῇ μηδὲν ἑαυτοῦ προεπινοούμενον ὁ Υἱὸς ἔχειν, ὥσπερ καὶ ὁ Πατήρ, καὶ τἆλλα ὅσα πρόκειται· τὴν δὲ διὰ καὶ μάλιστα δέξασθαι, ὅτι τὴν τάξιν ἡμῖν τῶν προσώπων μετά τῆς Μονάδος παρίστησι διὰ τὴν ἑαυτῆς ἰδιότητα. Ἐπεὶ μετὰ τῆς Μονάδος καὶ τὴν τῶν προσώπων διάκρισιν ὁμολογεῖν ὀφείλομεν κατὰ τὴν παραδεδομένην ἡμῖν πίστιν. "Α δὴ καὶ ἄμφω τὸ ἐκ τοῦ Πα τρὸς δι' Υἱοῦ λέγεσθαι τὸ ἅγιον ἐκπορεύεσθαι Πνεύ μα εμφανίζει· τὸ δ' ἐκ τοῦ Υἱοῦ λέγεσθαι οὐ δήπου - Πρεσεν οὖν αὐτῷ μᾶλλον τὴν μετὰ τῆς Μονάδος καὶ τὴν διάκρισιν ἐμφαίνουσαν διὰ παραλαβεῖν πρόθεσιν ἢ τὴν ἐκ αἰτίαν μόνον καὶ οὐ διάκρισιν δηλοῦσαν. Ὥστε τοιαύτην πηγὴν ὁ Δαμασκηνὸς ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ ἀπαρνεῖται, οἵαν ὁ μέγας Διονύσιος ἐπὶ τοῦ Πατρὸς τίθησι μόνην πηγὴν τῆς ὑπερουσίου θεότητος αὐτὸν εἰπών. Τοιοῦτον δὲ αἴτιον τοῦ Υἱοῦ ἀφαιρεῖται, ὁποῖον ὁ Αὐγουστῖνος τὸν Πατέρα ἔφη, ἀρχικὴν αἴτιον αὐτὸν προσειπών· ὅτι μὲν γὰρ καὶ ὁ Υἱὸς πηγὴ τοῦ ἁγίου Πνεύματος λέγεται, πολλα χόθεν παρὰ τῶν διδασκάλων ἔχομεν· ἀλλ' ἐπεὶ τοῦ Υἱοῦ ὁ Πατήρ προεπινοεῖται, τοῦ δὲ Πατρὸς οὐδὲν, αὐτός τε ἐξ ἐκείνου λέγεται εἶναι, καὶ πρὸς αὐτὸν multis ex locis doctorum habemus. Sed quoniam ἀναφέρεται, καὶ πᾶν τὸ παρ' αὐτοῦ λεγόμενον εἶναι πρὸς τὴν πρώτην αἰτίαν τὴν ἀναφορὰν ἔχει κατά τὸν μέγαν Βασίλειον ἐν τοῖς ἀντιῤῥητικοῖς· καθ᾿ ἂν τρόπον καὶ ῥίζα, καὶ πηγὴ, καὶ μόνος αἴτιος ὁ Πατὴρ δύναιτ' ἂν ῥηθῆναι, ἵνα τὸ ἐξ οὗ δειχθῇ, καὶ μὴ τρεῖς ἢ δύο ἀρχαὶ πολυθέως παραδεχθῶσι· δ δ καὶ εἴρηται, ο Ζῶ ἐγὼ διὰ τὸν Πατέρα, ο και ο Περί τῆς ὥρας ἐκείνης οὐδεὶς οἶδεν, οὐδὲ ὁ Υἱός,» και, «Απ' ἐμαυτοῦ ποιῶ οὐδὲν,» και, ο Καθὼς ἀκούω κρίνω, ο καί, «Η ἐμὴ διδαχὴ οὐκ ἔστιν ἐμή,» και, • Ο Πατήρ μου μείζων μου ἐστιν· καὶ εἴ τι τοιοῦτον είρηται αὐτῷ πρὸς τὸν Πατέρα πάντα ἀνάγοντι, "Οθεν καὶ ὁ μέγας φησί Βασίλειος, ε Η διὰ οὐκ ἄτονον τοῦ Υἱοῦ παρίστησι τὴν ἀνέργειαν, ἀλλὰ Filio Pater præintelligitur, Patri autem nihil, ips que Filius ab eo dicitur esse; et ad cum refertur, el omne quod ab ipso (Filio) dicitur esse, ad primam causam relationem habet secundum magnum Basilium in libris confutatoriis; juxta quem m dum etiam rodis, et fons, et solus causa Pater dici posset, ut illud ex quo ostendatur, et non tria, vel duo principia instar multorum deorum admittantur; idcirco etiam dictum est, Vίνο εξο propter Patrem, et: • De illa hora nemo scit, nem que Filius, et: me ipso nihil facio, et: 4 Sicut audio, judico, s et: r Mea doctrina non est mea, el: Pater neus major me est;, et si quid ejus modi ab eo dictum est, ad Patrem omnia refereale.

Unde et Magnus Basilius ait: Prepositio per non in τῆς προκαταρκτικῆς αἰτίας ομολογίαν ἔχει, ο ellicacem Filii operationem exprimit, scd procatarctica, hoc est, originariæ causa confessionem continet. Hoc etiam addatur his quæ dicta sunt: Non dixit, quod es Filio non est, sed quod ex Pilio non dicimus. Hoc autem nihil facit ad rem; multa enim sunt, quæ non dicimus, quale illud a principio prædicationis accidebat: verbi gratia, Filium Dei esse consubstantialem Patri, semper Virginem in Ecclesia Deiparam prædicari, Filium Dei humanæ naturæ secundum hypostaticam unionem unitum esse, et id genus. Quæ sane cum prius non di cerentur, quamvis vera essent, postea quomodo cunque urgente necessitate, etiam in Ecclesia dici sancitum est. Si quis igitur quasivisset ab altero prius quam prima synodus congregata fuisset, ad stabiliendam Deitatem Filii, si consubstantialis Filius diceretur, idem plane audivisset, quod nen dicimus; non tamen per hoc significavit, quod non sit: tantum hoc solum, quod neque in sacra Scriptura, neque in usu ad verbum reperitur; quod postea ex verbis sacra Scripturæ demonstratum, ita esse statutum est, ut ordinem ascribant here Licorum eum qui hoc non confitetur, idem et de re præsenti dicendum est. " Quod igitur præposito per a præpositione ex nihil differat, nisi quod distinguat hypostases, atm que inter se ordinem illarum significet, et unam esse operationem ostendat, sive ex Patre per Filium cuncta condita esse dicantur, sive ex Patre per Filium Spiritus sanctus procedere dicatur, manifestum est, cum ex ipsa operatione, ut dictum est, tum ex doctoribus qui nequaquam patiuntur cogitare differentiam aliquam quomodocunque in his prepositionilius ob unam substantiam, et processum: idque est omnium sanctorum Patrum, qui indistincte aequum esse censuerunt, atque probarunt a Scriptura in Patre Filioque indifferentiam prepositionum. Quippe existimare has preposiLiones in Patro ac Filio diferre, antiquorum lireticorum erat, qui ex hoc discrimine potentiarum, actionum, atque processionum, et per consequens substantiarum differentiam inducere volebant, Quemadmodum profecto et hos, qui nunc distine guere volunt, necessario sequitur etiam substantime distinctio. Hujus enim quod hanc substantiam non distinguant, causam dicere non habebunt. Vel enim præpositio per ad processionem Spiritus nihil confert, vel confert quidem, sed imperfectam causam, seu instrumentalem, seu tanquam per locum, seu per tempus; sed quoniam vanum erat dicere per Filium, nihil plane significante prepositione, restat ut cum alia, quae supersunt, nequaquam conveniant Deo, dicamus conferre ipsam ad hoc, quod ex Patre substantialiter procedat secundum eamdem et unam processione, atque operam Lionem ad dandam ipsi subsistentiam, quod etiam sancti confitentur. Quod enim per aliquod est naturaluer, euam ex ipso est; et hoe magis valere Καὶ τοῦτο προσκείσθω τοῖς εἰρημένοις· Οὐκ εἶπεν ὅτι ἐκ τοῦ Υἱοῦ οὐκ ἔστιν, ἀλλ' ὅτι ἐκ τοῦ γιοῦ οὐ λέγομεν. Τοῦτο δὲ οὐδὲν πρὸς τὸ προκείμενον πολλά γάρ εἰσιν, ἅπερ οὐ λέγομεν· ὁποῖον κατὰ τὰς ἀρχὲς τοῦ κηρύγματος συνέβαινεν· οἷον τὸ τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ τῷ Πατρὶ εἶναι ὁμοούσιον, τὸ τὴν ἀειπάρθενον Θεοτόκον ἐπ' ἐκκλησίας κηρύττεσθαι, τὸ τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ τῇ ἀνθρωπίνη φύσει κατά τὴν καθ' ὑπίστα σιν ἔνωσιν ἐνωθῆναι, καὶ ὅσα τοιαῦτα. "Α δὴ μὴ λεγόμενα πρότερον, καίτοι ἀληθῶς ἔχοντα, ὕστερον ὅπως δήποτε χρείας κινούσης καὶ λέγεσθαι ἐπ' Εκε κλησίας ἐβεβαιώθη. Εἴ τις οὖν τινα ήρετο πρὶν ἢ τὴν πρώτην συστήναι σύνοδον ἐπὶ βεβαιώσει τῆς θεότητος τοῦ Υἱοῦ, εἰ ὁμοούσιος ὁ Υἱὸς τῷ Πατρὶ λέγοιτο, ταὐτὸ πάντως ἂν ἤκουσεν, ὅτι οὐ λέγομεν· οὐ μὴν ἀπὸ τούτου δεδήλωκεν, ὅτι οὐκ ἔστι τοσοῦτον δὲ καὶ μόνον, ὡς οὔτε ἐν τῇ Γραφῇ οὔτε ἐν τῇ συνηθεία ῥητῶς ἐμφέρεται· ὅπερ ὕστερον ἐκ τῶν τῆς Γραφῆς ἀληθῶς οὕτως ἀποδεδειγμένον ἐβεβαιώθη, ὡς μετὰ τῶν αἱρετικῶν τετάχθαι τὸν μὴ τοῦτο ὁμολογοῦνται τὸ ἴσον οὖν καὶ περὶ τοῦ παρόντος βητέον. Ὅτι μὲν οὖν ἡ διὰ τῆς ἐκ οὐδὲν διαφέρει, πλὴν ὅσον διακρίνειν τὰς ὑποστάσεις, καὶ τὴν πρὸς ἀλλή λας αὐτῶν τάξιν ἐμφαίνειν, καὶ μίαν εἶναι τὴν Ενέργειαν παρίστησιν εἴτε ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ τὰ πάντα δημιουργηθήναι λέγεται, εἶτ᾽ ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορεύε σθαι, δῆλον ἀπό τε τῆς ἐνεργείας αὐτῆς, ὡς εἴρηται, ἀπό τε τῶν διδασκάλων μηδαμή καταδεχομένων διαφορὰν τινα καὶ ὁπωσοῦν ἐπὶ τούτων τῶν προθέσεων ἐννοεῖν διὰ τὴν μίαν οὐσίαν καὶ πρόοδον· καὶ τοῦτ ἐστὶ πάντων τῶν θείων Πατέρων ἀδιορίστως άξιων σάντων, καὶ δεικνύντων ἀπὸ τῆς Γραφῆς τὸ τῶν προθέσεων ἀδιάφορον ἐπὶ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ· τὸ γὰρ διαφέρειν οίεσθαι ταύτας ἐπὶ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τῶν παλαιῶν αἱρετικῶν ἦν, βουλομένων ἀπὸ τῆς διαφοράς ταύτης δυνάμεων καὶ ἐνεργειῶν καὶ προόδων, καὶ ἀκολούθως οὐσιῶν διαφορὰν εἰσάγειν· ὥσπερ τὴ καὶ τοῖς νῦν διαιρεῖν βουλομένοις ἐξ ἀνάγκης καὶ ἡ τῆς οὐσίας διαίρεσις ἔπεται. Τοῦ γὰρ μὴ καὶ ταύτην διαιρεῖν οὐχ ἔξουσι τὴν αἰτίαν εἰπεῖν· ἡ γὰρ οὐδὲν πρὸς τὴν τοῦ Πνεύματος πρόοδον ἡ διὰ συνεισφέρει ή συνεισφέρει μὲν, ἀτελῆ δὲ, ἡ ὀργανικὴν, ὴ ὥσπερ διὰ τόπου ἢ χρόνου. ᾿Αλλὰ μὴν ἐπεὶ μάταιον ἦν δι Υἱοῦ λέγειν οὐδ᾽ ὁτιοῦν δηλούσης τῆς λέξεως, λείπε ται, τῶν ἄλλων ὡς οὐδαμή προσηκόντων ἐπὶ Θεοῦ παραλειπομένων, λέγειν συνεισφέρειν αὐτὴν τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς οὐσιωδῶς προϊέναι κατὰ τὴν αὐτὴν καὶ μίαν πρόοδον καὶ ἐνέργειαν ὑπαρκτικῶς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Ο καὶ παρὰ τῶν ἁγίων ὁμολογεῖται· τὸ γὰρ διά τινος δν φυσικῶς καὶ ἐξ αὐτοῦ ἐστι· καὶ τοῦτο μᾶλλον ἰσχύειν ἐκεῖ ἐστέον διὰ τὸ τῆς οὐσίας ταυτὸν, καὶ τὸ πρὸς τὸν Πατέρα τοῦ Υἱοῦ ὁμόθεον, καὶ τὴν ἄλλην παρὰ τῇ Γραφῇ πρὸς ἐκεῖνον ταυτότη τα καὶ ἀπαραλλαξίαν· πρὸς δὲ καὶ τὸ ἐκ τῆς

Præterea, etiam ipsi, qui contradicunt, operationem, seu bonitatem, ac vitam Dei, vel charismata quæ homines a Deo accipiunt, ut operentur, quæ sane omnia increata esse volunt, atque ab essentia diversas res esse, in ipsa Dei essentia insidere aiunt, et eam horumi esse causam, nunc quidem ex Patre per Filium; nunc vero ex Patre Filioque ac Spiritu sancto exsistentiam habere fatentur. Etenim ex tribus hypostasibus causata esse censent: quod omnino non dicerent, nisi hypostases essentiam Dei esse existimarent, quod est contrarium his quæ alibi garriunt. Ex his igitur manifestum est, quod etiam ipsi nullam ponunt differentiam in his præpositionibus, videlicet οὐσίας τοῦ Υἱοῦ λέγεσθαι καὶ ἐξ αὐτου προϊέναι καὶ ἡ ibi dandum est, propter identitatem essentia, et είναι. quia Filius unus est cum Patre Deus; atque juxta saeram Scriptarum in reliquis una est illorum identitas et incommutabilitas Deitatis. Ad hæc, et quod ex substantia Filii Spiritus dicatur, et ex ipso procedere et esse. Ἔτι δὲ καὶ αὐτοὶ οἱ ἀντιλέγοντες τὴν ἐνέργειαν, ἢ τὴν ἀγαθότητα καὶ τὴν ζωὴν τοῦ Θεοῦ, ἢ τὰ ὑπὸ τῶν ἀνθρώπων παρὰ τοῦ Θεοῦ εἰς τὸ μετέρχεσθαι λαμβανόμενα χαρίσματα, ἃ δὴ πάντα ἄκτιστα εἶναι βούλονται καὶ διάφορα τῆς οὐσίας πράγματα, φασὶν ἐν αὐτῇ τῇ οὐσίᾳ τοῦ Θεοῦ ἐνιδρυμένα, καὶ ταύτην αὐτῶν αἰτίαν εἶναι, νῦν μὲν ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ, νῦν δὲ ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος τὴν ὕπαρξιν ἔχειν όμολογοῦντες. Ἐκ γὰρ τῶν τριῶν ὑποστάσεων αἰτιατά τιθέασι. Τοῦτο δ' οὐκ ἂν πάντως ἔλεγον, εἰ μὴ τὰς ὑποστάσεις τὴν οὐσίαν εἶναι τοῦ Θεοῦ ἡγοῦντο, ὅπερ ἐστὶν ἐναντίον οἷς ἀδολεσχοῦσιν ἀλλαχοῦ. Δῆλον τοίνυν ἐκ τούτων καὶ αὐτοὶ ποιοῦσιν, ὡς οὐδεμίαν διαφορὰν ἐπ' αὐτῶν τῶν προθέσεων τίθενται, δηλον- propter identitatem atque indifferentiam substanὅτι διὰ τὸ τῆς οὐσίας καὶ τῆς προόδου καὶ ἐνεργείας ταυτὸν καὶ ἀδιάφορον. Προσεμφαίνουσι δὲ καὶ ὅτι οὐκ ἐπὶ τῶν κτιστῶν μόνον ἢ διὰ πρὸς τὴν ἐκ ἀντιμεθίσταται (8 κατὰ τῆς τῶν ἁγίων αὐτοὶ προτείνουσι διδασκαλίας, ἀξιωσάντων ἀδιαφορεῖν ταύτας ἐπὶ τῶν θείων ἁπλῶς, ὡς εἴρηται), ἀλλὰ καὶ ἐπὶ τῶν ἀκτίστων αὐτὰς ὑποχωρεῖν ἀλλήλαις καὶ ἀντιμεθίστασθαι. Πειθέτω δὲ αὐτοὺς καὶ τὰ ὑποδείγματ τα, οἷς οἱ διδάσκαλοι πρὸς ἔνδειξιν τῆς κατὰ τὴν Τριάδα τῶν προσώπων προόδου καὶ τάξεως ἐχρήσαντο, οἷον ἥλιον, ἀκτῖνα καὶ φῶς, ὀφθαλμὸν, καὶ πηγὴν καὶ ποταμόν· ἔτι δὲ πηγὴν καὶ ποταμὸν καὶ λίμνην, * ρίζαν, καρπόν, καὶ κλάδον, καὶ ὅσα τοιαῦτα· ἐν οἷς δῆλον τὴν ὕπαρξιν ἔχειν τὸ τρίτον ἐκ τοῦ πρώτου διὰ τοῦ μέσου κατὰ μίαν πρόοδον μετὰ καὶ τοῦ τὴν φυσικὴν συνάφειαν καὶ ἑνότητα πρὸς ἄλληλα απου σώζειν. δ Αφ' ὧν ὑποδειγμάτων δήπου, τῆς ὕλης καὶ τῶν κατ' αὐτὴν διαστημάτων καὶ τῆς ἐπομένης αὐτῇ ῥοπῆς ἀφαιρουμένων (ταυτὶ γὰρ ἐπὶ Θεοῦ χώραν οὐκ ἔχει, δι' ἃ δὴ καὶ πολλάκις τα υποδείγματα τοῖς διδασκάλοις ὅσον ἐν τούτοις ἀπήρεσκεν), ὁ περὶ τῆς πρὸς ἄλληλα τάξεως μετὰ τῆς συναφείας καταλείπεται λόγος· μόνος ἐπὶ Θεοῦ κατὰ τὰ θεῖα πρόσωπα λαμβάνεσθαι προσήκων. ὓς μόνος τῶν ἄλλων ὅσα ἔπονται παραλειπομένων ἐπὶ Θεοῦ τοῖς ἁγίοις ἀρκεῖ· ὥστε καὶ τὴν πρόοδον, καὶ τὴν τάξιν, καὶ τὸ τῆς φύσεως οἰκεῖον, ὅσον ἀπὸ τῶν καθ' ἡμᾶς ἐνδέχεται περιστᾷν. Εἰ γὰρ μηδὲ κατὰ τὴν τάξιν ταῦτα ληψόμεθα τὴν πρόοδον καθαρῶς ἐμφαίνουσαν, μηδὲ τῆς πρὸς ἄλληλα σχέσεως ενδεικτικὰ τῶν θείων προσώπων φήσομεν, οὐκ οἶδα τί ποθ' ἡμῖν ἕτερον ταυτὶ τὰ ὑποδείγματα βούλεται. Ὅτι οἱ ἅγιοι ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Γιοῦ τὸ Πνεῦμα θεολογοῦσι, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι, καὶ ὑπάρχειν, καὶ προϊέναι, καὶ ἐκπο. ρεύεσθαι, Καιρὸς δὲ ἤδη καὶ τὸ ἐκ τῆς οὐσίας εἶναι τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὅπερ ὡς p tim, processionisque, atque operationis. Insuper autem indicant, quod non solum in ereatis prepositio per ad præpositionem ex vicissim transit (quod contra doctrinam sanctorum objectant, qui censent has præpositiones in divinis simpliciter nihil habere discriminis, ut dictum est), verum etiam in increatis has cedere invicem, et alteram in alteram vicissim transire. Persuadeant autem ipsis etian exempla, quibus doctores ad ostendendum processum, et ordinem personarum in Tri nitate usi sunt, veluti sole, radio, ac luce: oculo vid est, prima fontis scaturigine) et fonte, ac flumine insuper etiam fonte, flumine, atque palude; vel radice, ramo, et fructu, et similibus; in quibus man fe stum est, tertium habere exsistentiam ex primo per medium secundum unam processione, s rvata simul naturali conjunctione, atque unitate ad invicem. Ex quibus exemplis nimirum materia, et dimensionibus, et iis quæ eam consequuntur, detractis (hac enim in Deo locum non habent, ob quae etiam sape hac exempla doctoribus quoad omnia displicebant), restal ratio ordinis, qui inter persenas ad invicem est una cum conjunctione: quæ ratio sola conveniens est, ut in Deo secundum divinas personas accipiatur. Quæ sola in Deo relictis aliis quæ sequuntur, sanctis doctoribus placet, ut et processum, et ordinem, ac naturae conjunctionem, quantum fieri potest ab exemplis, nostris exprim mant; si enim hæc exempla neque ad exprimendum ordinem, qui processara clare indicat, sumpse rimus. Neque dicemus esse, quæ divinarum perso narum inter se relationem significent, nescio quid tandem aliud ista exempla nobis exprimere velint. CAPUT XII. Quod sancti ex substantia Patris et Fili Spirituum sanctum esse theologice disserunt, et ex Filio esse, atque exsistere, proficiscique et procedere. Jam vero tempus est, ex doctoribus probare Spiritum sanctum ex substantia este Patris et Fi

e lii (quod tanquam confessum acceptum est) et ex ὁμολογούμενον είληπται, καὶ ἐξ αὐτοῦ εἶναι, καὶ ipso (Filio) esse, atque exsistere, proficiscique et procedere, post hac couvenientem finem luabebit nostra oratio. Principio igitur divus Cyrillus in secundo libro Thesaurorum, in uno ex capitibus sic inscriptionem facit: Quod ex substantia Patris ac Filii Spiritus sanctus. Quod si idipsum proposi tum est ipsi, manifestum est, quod thesim valde admittens vult eam concludere. Atque in ipso ca pitulo, quod ita inscribitur, ait: Quoniam igitur Spiritus sanctus cum in nobis fuerit, conformes nos Deo facit; proficiscitur autem ex Patre ac Filio, clarum est, quod divinæ sit substantiæ, essentialiter in ipsa, et ex ipsa prodiens.» Rursus in eodem cap.: • Proprius est autem Spiritus Fie lii, atque non ab extra illatus.» Rursusque in alio cap.: «Necesse est faleri Spiritum ipsum ex substantia Filii ae Dei exsistere, cum omnem ipsius cum potentiam, tum operationem habeat. Rursus in alio: ο Igitur ex substantia Filii Spiritus sanctus. > Præterea idem in expositione in Evangelium secundum Joannem in illud dictum: Et Deus erat Verbum: «Non ergo minor est, qui eamdem operationem cum Patre perfecto habet, vivens et subsistens, quemadmodum sane et ipse Pater. Rursus idem in eadem expositione in illud: Et ego rogaba Patrem, et alium Paracletum dabit vobis: < Cum cuim Dei et Patris naturalium bonorum essentialiter Filius sit particeps, babet Spiritum ad eam modum, secundum quem intelligi potest et Pater, non inductum, neque ab exira; fatuum quippe est, quin potius insanum ita sentire. Verum ut quis. que nostrum proprium in se continet spiritum, et eum ex intimis visceribus foras elfundit, ob id etiam Christus corporaliter eum insulfavit, ostendens, quod quemadmodum ex ore humano procedit spiritus corporaliter, sic etiam ex substantia, qui ex ipsa est, effunditur Spiritus, ut Deum decet. lerum idem in orationibus secundum interrogationem et responsionem a Palladium prope princi pium: e Mutabilis autem nequaquam Spiritus est, vel si hoc morbo mutationis laborat, in ipsam divinam naturam recurret reprehensio. Siquidem est Dei et Patris, quin etiam Filii, qui essentialiter ex ambobus, id est, ex Patre per Filium effunditur Spiritus. fterum idem in epistola tertia ad Nestorium, cujus initium, Salvatore nostro dicente, Qui amal patrem, vel matrem: e Et si enim in hypostasi propria est Spiritus, et ctiam intelligitur per se, quatenus est Spiritus, et non est Filius, nihilominus non est alienus ab ipso; Spiritus enim veritatis nominatus est; porro Christus est veritas, et ab ipso efunditur, non aliter profecto atque a Deo et Patre. Quod si quis hoc loco Spiritum donum minime subsistens vult esse: verum primus quidem viventem (Spiritum) et subsistentem dixit, et in propria hypostasi esse, ac per se. Deinde quando υπάρχειν, καὶ προϊέναι, καὶ ἐκπορεύεσθαι ἐκ τῶν διδασκάλων παραστῆσαι, καὶ μετὰ ταῦθ' ἡμῖν ἔξει τέλος τὸ προσήκον ὁ λόγος. Αὐτίκα τοίνυν ὁ θεῖος Κύριλλος ἐν τῷ β' τῶν Θησαυρῶν ἐφ' ἑνὶ τῶν κεφαλαίων οὕτω τὴν ἐπιγραφὴν ποιεῖται· Ὅτι ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Εἰ δὲ αὐτὸ τοῦτο πρόκειται αὐτῷ, δῆλον, ὅτι τὴν θέσιν καὶ πάνυ δεχόμενος, βούλεται συμπε ραίνειν· καὶ ἐν αὐτῷ καὶ τῷ οὕτως ἐπιγραφομένο κεφαλαίῳ φησίν· ἡ Ἐπεὶ τοίνυν τὸ Πνεῦμα τὸ ἄγον ἐν ἡμῖν γινόμενον συμμόρφους ἡμᾶς ἀποδεικνύει Θεοῦ, πρόεισι δὲ ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, πρόδηλον ότι τῆς θείας ἐστὶν οὐσίας, οὐσιωδῶς ἐν αὐτῇ καὶ ἐξ αὐτῆς προϊόν.» Πάλιν ἐν αὐτῷ· ἡ Ἴδιον δὲ πάντως τὸ Πνεῦ μα τοῦ Υἱοῦ, καὶ οὐκ ἔξωθεν ἐπαχτόν. Ο Καὶ πάλιν ἐν ἄλλῳ κ Ανάγκη τὸ Πνεῦμα ἐκ τῆς οὐσίας υπάρχειν ὁμολογεῖν αὐτὸ τῆς τοῦ Υἱοῦ καὶ θεοῦ, πᾶσαν αὐτοῦ τὴν τε δύναμιν καὶ ἐνέργειαν ἔχον.» Καὶ πάλιν ἐν ἄλλῳ, ὁ Οὐκοῦν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, ο Ετι ὁ αὐτὸς ἐν τῇ ἑρμηνείᾳ τοῦ κατὰ Ἰωάν νην, εἰς τὸ ῥητὸν τὸ, Καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος, Ούκ ἄρα ἐλάττων ἐστὶν ὁ τὴν αὐτὴν ἐνέργειαν ἔχων τῷ τελείῳ Πατρὶ, καὶ τὸ τοῦ γεννήσαντος Πνεύμα φύσεως ιδίας έχων ἀγαθὸν, ζῶν τε καὶ νυπόστατα, ὥσπερ οὖν ἀμέλει καὶ ὁ Πατήρ.» Πάλιν ὁ αὐτὸς ἐν τῇ ἑρμηνείᾳ εἰς τὸν κἀγὼ ἐρωτήσω τὸν Πα τέρα, καὶ ἄλλον Παράκλητον δώσει ὑμῖν· ετών γὰρ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς φυσικῶν ἀγαθῶν εὐτ σιωδῶς ὑπάρχων ὁ Υἱὸς κοινωνός, ἔχει τὸ Πνεῦμα κατὰ τοῦτον τὸν τρόπον, καθ' ὅνπερ ἂν νοείτα καὶ ὁ Πατήρ, οὐκ ἐπακτὴν, οὐδ᾽ ἔξωθεν, εύηθες γάρ, μᾶλλον δὲ μανικὸν τὸ οὕτω φρονεῖν· ἀλλ' ὥσπερ καὶ ἡμῶν ἕκαστος τὸ ἴδιον ἐν ἑαυτ πνεῦμα συνέχει, καὶ ἐκ τῶν ἐνδοτάτων στὸν ἄγχνων εἰς τὸ ἔξω προχέει· διά τοι τοῦτο καὶ σωματικής αὐτὸ ἐνεφύσησεν ὁ Χριστὸς, δεικνύς ὅτι καθώστε ἐκ τοῦ στόματος τοῦ ἀνθρωπίνου πρόεισι τὸ πνεῦμα σωματικῶς, οὕτω καὶ ἐκ τῆς οὐσίας θεοπρεπώς προχεῖται τὸ ἐξ αὐτῆς. Πάλιν ὁ αὐτὸς ἐν τοῖς προς Παλλάδιον κατὰ πεῦσιν καὶ ἀπόκρισιν λόγοις έγγιστε τῆς ἀρχῆς· «Τρεπτὸν δὲ οὗτοι που τὸ Πνεῦμα ἐστιν ἢ εἴπερ τὸ τρέπεσθαι νοσεῖ, ἐπ' αὐτὴν ὁ μώμος τὴν θείαν ἀναδραμεῖται φύσιν, εἴπερ ἐστὶ τοῦ θεοῦ καὶ Πατρὸς, καὶ μὴν καὶ τοῦ Υἱοῦ τὸ οὐσιωδῶς ἐξ ἀμφοῖν, ήγουν ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ, προχεόμενο πνεῦμα.» Πάλιν ὁ αὐτὸς ἐν τῇ πρὸς Νεστόριον τρίτη αὐτοῦ ἐπιστολῇ, ἧς ἡ ἀρχή. Τοῦ Σωτήρος ημών λέγοντος, «Ο φιλών πατέρα, ἢ μητέρα.» «Εί γὰρ καὶ ἔστιν ἐν ὑποστάσει τὸ Πνεῦμα ἰδικῇ, καὶ δὴ καὶ νοεῖται καθ' ἑαυτὸ, καθὸ Πνεῦμα ἐστε καὶ εὐχ Υἱός· ἀλλ᾽ οὖν ἐστιν οὐκ ἀλλότριον αὐτοῦ. Πνεῦμα γὰρ ἀληθείας ὠνόμασται, καὶ ἔστι Χριστὸς ἡ άλλ θεια· καὶ προχεῖται παρ' αὐτοῦ, καθάπερ αμέλει καὶ ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός.» Εἰ δέ τις ἐνταῦθα τὸ Πνεῦμα χάρισμα βούλεται ἀνυπόστατον εἶναι· ἀλλὰ πρῶτον μὲν, ζῶν τε καὶ ἐνυπόστατον εἴρηκε, καὶ ἐν ὑποστάσει εἶναι ἰδιαί καὶ καθ' ἑαυτό· ἔπειτα καὶ ὅτε σωματικῶς αὐτὸ ἕνα

δ φύση, σεν ὁ Χριστὸς, οὐκ ἄλλο ἢ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, etiam corporaliter ipsum Christus insulando de τὸ οὐσιῶδες καὶ ἐνυπόστατον δεδωκέναι λέγουσιν. Εν γὰρ τοῖς πρὸς Αμφιλόχιον ὁ μέγας φησί Βασίλειος, • Πνεῦμα τῷ ζῶντι λόγῳ συντεταγμένον εἰς τὸ δημιουργεῖν, ζῶσα δύναμις, καὶ θεία φύσις ἄῤῥητος ἐξ ἀρρήτου στόματος πεφενεῖα, ἀῤῥήτως καὶ κατὰ τὴν ἐμφύσησιν εἰς τὸν ἄνθρωπον ἀπεσταλμένη, καὶ κατὰ τὸν σωματικῶς ὑπὸ τοῦ Χριστοῦ δειχθέντα τύπον αὖθις ὑπ' αὐτοῦ δι' ἐμφυσήσεως εἰς τὸν ἄνθρωπον ἀποκαθισταμένη. Εἰ τοίνυν τὸ Πνεῦμα τὸ δι' ἐμφυσήσεως αποκατασταθὲν τῷ ἀνθρώπῳ θεία φύσις λέγεται, καὶ τῷ ζῶντι λόγῳ συντεταγμένων εἰς τὸ δημιουργεῖν, πῶς ἄν τις ἀνούσιον εἴποι; ο Ἔτι δὲ ὁ μέγας Αθανάσιος ἐν τῇ πρὸς Σεραπίωνα περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐπιστολῇ· «Αμέλει τοῦ Πατρὸς πέμποντος τὸ Πνεῦμα, ὁ Υἱὸς ἐμφυσῶν δίδωσιν αὐτὸ τοῖς μαθηταῖς· ἐπειδὴ πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατὴρ τοῦ Υἱοῦ ἐστι. Καὶ ὁ Κύριλλος ἐν δ' τῶν πρὸς Ερμείαν, * τῷ διὰ σαρκὸς καὶ ἐμφανεστέρῳ φυσήματι τὴν τοῦ Πνεύματος φύσιν εὖ μάλα ἐσκιαγράφησεν.» Ἔτι δὲ κατὰ τὴν τῶν Θεοφανείων ἑορτὴν ἐν τοῖς ᾄσματιν ᾄδομεν, ο Εἰς ὄνομα δὲ τίνος σε βαπτίσω; Πατρός; ᾿Αλλὰ τοῦτον φέρεις ἐν σεαυτῷ. Υἱοῦ; Αλλ' αὐτὸς υπάρχεις ὁ σαρκωθείς. Πνεύματος ἁγίου; Καὶ τοῦτο εἶδας διδόναι τοῖς πιστοῖς διὰ στόματος.» ᾿Αλλὰ καὶ ἢ εἰ σύνοδος ἐν ιβ' κεφαλαίῳ τοῦ τέλους αὐτῆς οὕτω φησίν· «Εἴ τις ἀντιποιεῖται Θεοδώρου τοῦ Μοψουε. στίας, τοῦ εἰπόντος ἄλλον εἶναι τὸν Θεὸν Λόγον, καὶ ἄλλον τὸν Χριστὸν, καὶ μετὰ τῶν ἄλλων ἀναριθμήτων αὐτοῦ βλασφημιών τολμήσαντος εἰπεῖν, ὅτι μετὰ τὴν ἀνάστασιν ἐμφυσήσας ὁ Κύριος τοῖς μαθηταῖς, καὶ εἰπών, ο Λάβετε Πνεῦμα ἅγιον,» οὐκ ἔδωκεν αὐτοῖς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἀλλὰ σχήματι μόνῳ ἐνε φύσησε· τοῖς οὖν τὰ αὐτὰ καὶ τὰ ὅμοια αὐτοῖς φρο νήσασι πώποτε, καὶ μέχρι τέλους ἐμμείνασι τῇ τοιαὐτῇ ἀσεβείς, ἀνάθεμα έστω.» Επισυνάγειν δὲ ἔξεστιν ἀπὸ τῶν τοῦ θείου Πατρός Βασιλείου, ὅτι τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Υἱοῦ ὑπάρχειν εἴρικε. Στόμα μὲν γὰρ τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱός· ὁ δὲ ἐξ ἀρρήτου στόματος εἶπεν αὐτὸ πεφηνέναι. Εἰ γὰρ τὸ περηκέναι τις ἀντὶ τοῦ φαίνεσθαι ἐξηγεῖται, οὐδὲν λέγει. Πρῶτον μὲν γὰρ οἱ ἅγιοι ἀντὶ τοῦ εἶναι αὐτὸ λαμβάνουσιν. "Ο τε γὰρ θεῖος Βασίλειος φησί, «Το Πνεῦμα οὐδὲν ἔχον ἐστὶν ἐπίκτητον, ἀλλ' ἀἰδίως πάντα ἔχον, ὡς Πνεῦμα Θεοῦ, καὶ ἐξ αὐτοῦ πεφη νάς·, ὅ τε θεῖος Κύριλλος ἐν τῷ πρὸς Ουαλεριανών Επίσκοπον λόγῳ φησίν, ο "Αγιος γὰρ ἂν κατὰ φύσιν, καθάπερ ἀμέλει καὶ ὁ Πατήρ, ὁ ἐξ αὐτοῦ πενηνὼς Τιές μονογενής, Αγιάσθαι λέγεται παρὰ τοῦ Πατρὸς, καθὰ πέφηνεν ἄνθρωπος. Οὐ τὸ πεφηνέναι δὲ μόνον, ἀλλὰ καὶ τὸ ἐκλάμπειν τὴν ἄχρονον ὕπαρξιν τοῦ Υιού δηλοῖ· οἷον ὅταν ὁ Δαμασκηνός λέγῃ·· Σύ μήτηρ Θεοῦ ἀσυνδιάσεως γεγένησαι τοῦ ἐξ ἀκηράτου Πατρὸς ἐκλάμψαντος. ὁ Ἔτι δὲ ὁ Στουδίτης ἐν τοῖς ᾄσμασι ψάλλει: «Ο Πατὴρ γὰρ ἄναρχος, ἐξ οὗ ἔφυ ὁ Υἱὸς ἀχρόνως, καὶ τὸ Πνεῦμα σύνθρονον, σύμμορφον ἐκ Πατρός συνεκλάμψαν. Καὶ μὴν καὶ τὸ προϊέναι καὶ ἀναβλύζειν καὶ ἐκπέμπεσθαι, ὥσπερ PATROL, GR. CLIV. dit, non alium quam Spiritum sanctum ipsum per se subsistentem dedisse asserunt. In iis enim quae ad Amphilochium magnus Basilius tradit: e Spi ritus, inquit, ejusdem ordinis est cum vivente Verbo ad creandum, viva potentia et divina tura, inedabilis ex ineffabili ore exsistens, incl fabiliter etiam sccun fum insufflationem in haminem missa, et secundum formam corporalen ostensam a Christo, rursus ab eo per insuli nem in hominem restituta. Si igitur Spiritus per insulationem homini restitutus, divina natura di citur, et ejusdem ordinis, ac majestatis est cum vivente Verbo ad creandum, quonam modo quispiam donum insubsistens dixerit?, Praeterea magnus Athanasius, in epistola ad Serapionen, De sancto Spiritu: 4 Profecto Patre mittente Spiritum, Filius insulando dat eum discipulis; quando qui dem omnia quæ habet Pater, Filii sunt.. Ει G Cyrillus in libro quarto ad Mermiam: • Corporali ac manifesta insulatione Spiritus naturam apprime adumbravit. Praeterea, cum celebramus festum Epiphanie in lymnis cauimus: e in cujus te nomine lavacro tingam? Patris? Sed eum geris in te ipso. Filii? Sed ipse exsistis incarnatus. Spirius sancti? Et hunc nosti dare per os fidelibus. Sed et quinta synodus in duodecimo capite sui dis nis, sie ait: Si quis defendit Theodorum Mop-ncstensen impium, qui dixit, alium esse Deum Ver bum, et alium Christum, et inter cæteras suas innumeras blasphemias ausus est dicere, past resurrectionem Dominum, eum insufflavit discipulis, ac dixit, Accipite Spiritum sanctum, non dedisse Spiritum sanctum, sed specie quadam insuffasse; iis ergo, qui his similia aliquando seuserunt, et ad finem usque in ea impietate perstile runt, anathema esto.. e In Colligere autem licet ex dictis divi Patris Basilii, quod Spiritum ex Filio constare dixit. Quippe es Patris Filius est. Basilius autem ex ineffabili ore disit eum apparere (hoc est esse et exsistere. Si quis enim πεφηνέναι, apparere exponat, videri, nihil dicit. Primum quidem quod sancti loco, esse, illud accipiunt. Etenim tum divus Basilius ait Spiritus nihil habet acquisitum, sed ab aeterno cuneta habet, cum Spiritus Dei sit, et ex ipso apparuerit;» tum divus Cyrillus, in oratione ad Valerianum episcopum, ait: Cum enim sit sanctus secundum naturam profecto sicut et Pater, qui ex ipso est Filius unigenitus, sanctificari a Patre dicitur, quatenus est homo. Nec Lantun, πεφηνέναι, αpparere (id est esse), sed etiam illud elucere, - terman Filii exsistentiam significat. Verbi gratia, cum Damascenus dicit: «Τα Mater Dei insepara babiter facta es illius, qui ex intemerato Patre eluait.» Adhuc etiam Stadlites in Canticis psallit seEtenim Pater sine principio est, ex quo natus est Filius ante tempora, et Spiritus sanctus ejusdem majestatis socius ex Patre simul eluxit. Jam vero

τοῦ Πνεύματος τὸν ἴσον τρόπον ἔχειν ῥητέον, ἐπει δὲν αὐτὸ πεφηνέναι καὶ προϊέναι καὶ ἀναβλύζειν παρὰ τοῦ Υἱοῦ λέγεται. Επειθ' ὁ τὴν λέξιν ἐξης γούμενος ἀγνοεῖν ἔοικε τὰ μικρὰ ταυτί καὶ παιδα ριώδη, ότι τινὰ τῶν ῥημάτων ἐπὶ τῶν ἐνεστώτων άλλο σημαίνοντα, ἐπὶ τῶν ἰδίων παρωχημένων, και μελλόντων ἑτέραν σημασίαν μεταλαμβάνει. Οἷον, πράττω μὲν ἐπὶ ἐνεστῶτος δηλοῖ τὸ ἐνεργῶ, τὸ δὲ πέπρακα ἐπὶ τοῦ ἰδίου παρακειμένου τὸ ἐπώλησε σημαίνει, ὡς ἔχει τὸ ψαλλόμενον, ο Καὶ ὡς δοῦλον πέπρακε τὸν Κύριον.» Καὶ πείθω μὲν ἐπὶ ἐνεστών τος τὸ καταπείθω σημαίνει, τὸ δὲ πείθομαι ἐπὶ μέλλοντος ἐπὶ πάθους ἀντὶ τοῦ ὑπομενῶ λαμβάνει etiam proficisci et emanare, atque emitti, ut di- είρηται, οὐδὲν ἧττον τὴν ὕπαρξιν τοῦ Υἱοῦ παρέστη. ctum est, non minus exsistentiam Filii exprimit, σιν, ὥσπερ καὶ αὐτὸ τὸ γεννᾶσθαι. "Α δὴ καὶ ἐπὶ non secus atque ipsum generari. Quæ sane etiam in Spiritu quali modo se habere dicendum est; quando ipse (Spiritus) apparere, prodire, seu proficisci, et emanare a Filio dicitur. Deinde, quί dictionem illam πεφηνέναι, apparere, aliter interpretatur, minuta hac, atque puerilia ignorare videtur, quod nonnulla verba in praesenti aliud significant, in praeteritis propriis, vel etiam futuris aliam significationem postea sumunt. Verbi gratia πράττω, πgo, in praesenti significat eficio, sed ilΤα πέπρακα, in praeterito proprio significat vendidi, justa illud, quod in Ecclesia Orientali cani tur, e Et ut servum vendidit Dominum. Item πείθω, suadeo, in praesenti significat persuadeo, Εται. Ὥστε καὶ τὸ φαίνω ῥῆμα τὸ λάμπω καὶ δεξα illud autem πείθομαι, mihi persuadeo, in futuro πείσομαι, passionem denotat, atque pro suffero, 10lero, patior accipitur. Itaque et verbum φαίνω, in praesenti, illumino, et ostendo cum significet, in praeterito πεφηνέναι, esse, atque exsistere hoc loco significat; ut dicta sauciorum in medium allata probant, idque series sermonis cum sensu fateri nos cogit. Sed neque illud dicere fas est, quod quando Spiritus sanctus a Filio dari, et erogari, seu mini dicitur, non ipse tunc subsistens Spiritus sanctus indicatur, sed aliud quidpiam nimine subsistens. Nam primum quidem non multi Spiritus sancti sunt. Etenim Gregorius Theologus in oratione ad Heronem philosophum ait: Delinias autem etiam nostram pietatem docens, ut untim Deum noscant ingenitum Patrem, unum vero genitum Filium, unum etiam Spiritum sanctum ex Paire profici scentem, seu procedentem.» Sanctus quoque sophronius, patriarcha Hierosolymitanus, in sua Confessione fidei, post nonnulla infert:. Et in unum Spiritum sanctum. Et ante hos magnus Paulus ait:. Εt unus Spiritus sanctus in quo omnia. Deinde si demus nullus alios Spiritus dici, sed nullus corum dicitur Spiritus sanctus, vel divinus, neque ex Patre procedens, vel per filium procedens, neque subsistens; quia neque ejusdem naturæ, atque dignitatis sunt; sed tantum differunt, quantum creata a creatore. Quod enim nullus alius sit Spiritus, constat ex communi sensu πρὸς Σεραπίωνα ἐπιστολῇ. ἧς ἡ ἀρχή, τα γράμ fidei, quæ tres solus personas ponit esse Deum. Patet etiam ex ipsisset sanctis, Magnus enim Athanasius, in Epistola ad Serapionem, cujus iniLium: Litteras sacri tui affectus, ait: 1 Dicite igitur ubi in Scripturis sacris reperitur Spiritus san ctus, Spiritus simpliciter dictus, sine additamento Dei, aut Patris, aut meus, aut ipsius Christi, et Filii, aut a me, hoc est a Deo, aut sine articulo, ita ut cum non simpliciter dicatur Spiritus, sed Spiritus Dei, vel hoc ipsum, Spiritus sanctus, καὶ Paracletus, aut veritatis, hoc est Filii, qui seipsum nominat veritatem, et non simpliciter allegetur sanctum, esse intelligere et sentire debeatis. > Sanctus quoque Anastasius, patriarcha Antioκνυμι δηλοῦν ἐπὶ ἐνεστῶτος, ἐπὶ τοῦ πεφηνέναι παρ ῳχημένου τὸ εἶναι καὶ ὑπάρχειν ἐνταῦθα σημαίνει· ὡς αἱ ρήσεις ἔκκεινται τῶν ἁγίων, καὶ ἡ σύμφρασης μετὰ τῆς ἐννοίας τοῦτο καταναγκάζει. Αλλά μήν οὐδὲ τοῦτ' ἔξεστι λέγειν, ὡς ἐπειδὰν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον παρὰ τοῦ Υἱοῦ δίδοσθαι, ἢ χορηγείοθαι, ἢ πέμπεσθαι λέγεται, οὐκ αὐτὸ τηνικαῦτα τὸ ἐνυπό στα τον Πνεῦμα ἅγιον δηλοῦται, ἀλλ᾽ ἕτερόν τι αγα πόστατον. Πρῶτον μὲν γὰρ οὐ πολλά Πνεύματα Αγια εἰσιν. "Ο τε γὰρ Γρηγόριος ὁ Θεολόγος ἐν τῷ πρὸς Ήρωνα τὸν φιλόσοφον φησίν·. Ορίζου δὲ καὶ τὴν ἡμετέραν εὐσέβειαν διδάσκων ἕνα μὲν εἰδέναι θεὸν ἀγέννητον τὸν Πατέρα, Ένα δὲ γεννητὸν τὸν Υἱόν, ἐν δὲ Πνεῦμα ἅγιον προελθὸν ἐκ τοῦ Πατρὸς ἢ καὶ προϊόν· κ ὅ τε θεῖος Σωφρόνιος πατριάρχης Περι σολύμων ἐν τῇ τῆς πίστεως ὁμολογίς αὐτοῦ μετὰ τινα ἐπάγει - «Καὶ εἰς ἐν Πνεῦμα ἅγιον, ο Πρύτα τούτων καὶ ὁ μέγας Παῦλος φησί, ο Καὶ ἐν Πνεῦμα ἅγιον, ἐν ᾧ τὰ πάντα.» Επειτα εἰ καὶ δοίημεν λέγ γεσθαι καὶ ἄλλα Πνεύματα, ἀλλ' οὐδὲν ἐκείνων Πνεύ μα ἅγιον λέγεται, ἢ καὶ θεῖον, οὐδ᾽ ἐκ τοῦ Πατρὸς έκπορευόμενον, ἢ διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορευόμενον, ουδ' ἐνυπόστατον· ἐπείπερ οὐ τῆς αὐτῆς φύσεως ούτ ἀξίας· ἀλλὰ διαφέρει τοσοῦτον, ὅσον τοῦ ποιητοῦ τὰ ποιήματα. Ὅτι μὲν γὰρ οὐδὲν ἕτερον, δῆλον ἐκ τῆς κοινῆς ἐννοίας τῆς πίστεως, ἡ τρία μόνα πρόσωπα τίθησιν εἶναι τὸν Θεόν· φανερὸν δὲ καὶ παρὰ τῶν ἁγίων αὐτῶν. Ο γάρ μέγας Αθανάσιος ἐν τῇ ματα τῆς σῆς ἱερᾶς διαθέσεως, φησίν, ο Είπατε γοῦν εἴ που τῆς Γραφῆς εὑρίσκεται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἁπλῶς εἰρημένον Πνεῦμα, χωρίς προσθήκης τοῦ λέγεσθαι ἢ τοῦ Θεοῦ, ἢ τοῦ Πατρός, ἢ ὅτι ἐμοῦ, ἢ αὐτοῦ τοῦ Χριστοῦ καὶ τοῦ Υἱοῦ, ἢ παρ' ἐμοί, δέσει παρὰ τοῦ Θεοῦ, ἡ μετὰ τοῦ ἄρθρου, ἵνα μὴ ἁπλῶς λέγηται Πνεῦμα, ἀλλὰ τὸ Πνεῦμα τοῦ θεοῦ, ἢ αὐτὸ τοῦτο τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἢ Παράκλητος, ἢ ἀληθείας, ὅ ἐστὶ τοῦ Υἱοῦ τοῦ λέγοντος, ο Εγώ εἰμι ἡ ἀλήθεια, ο ἵνα ἀκούσαντες μὴ ἀπώς Πνεῦμα υπονοήσητε εἶναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, hæc vox Spiritus, sed cum additamento, Spiritum Καὶ ὁ θεῖος δὲ Αναστάσιος πατριάρχης Αντιο

ο Orationem de recta fide nostra, post multa dicit: Spiritum vero sanctum omnino sie dictum HOR reperies; Spiritus autem, ui antea dixi, dicitur Deus, et sanctus quoque dicitur Deus, conjuncta vero simul ambo nomina, ei qui peculiariter vocatur Spiritus sanctus, conveniunt: quemadmodum appellatio Patris cause, et Filii appellatio ei convenit, qui immediate sit ex causa. Sed et divus Chrysostomus, in homilia de Spiritu sancto, cujus initium, Heri nobis, o amator Christi, ait: «Hae nomina ineffabilis naturae sancti Spiritus sunt: Spiritus Dei, Spiritus qui ex Deo, Spiritus Domini, Spiritus Patris, Spiritus Filii, Spiritus Christi, Spiritus ejus, qui suscitavit χείας ἐν τῷ δογματικῳ αὐτοῦ λόγῳ, ως ἡ ἀρχή, Achenus, in sua dogmatica oratione, cujus initium: Τὸν περὶ τῆς ἡγιοὺς ἡμῶν πίστεως λόγον, μετά πολλά φησί, ο Πνεῦμα δὲ ἅγιον ὅλως οὕτω λε γόμενον οὐχ εὑρήσεις. Πνεῦμα δὲ, καθά φθάσας, ἔφην, λέγεται ὁ Θεὸς, καὶ ἅγιος ὁ Θεός. Συντιθέμενα δὲ ἄμφω τὰ ὀνόματα τῷ ἰδίως καλουμένῳ Πνεῦμα ἅγιον ἁρμόζει· καθάπερ ἡ τοῦ Πατρός ἐπίκλησις τῷ αἰτίῳ, καὶ ἡ τοῦ Υἱοῦ τῷ ἀμέσως ἐκ τοῦ αἰτίου,» Αλλὰ καὶ ὁ θεῖος Χρυσόστομος ἐν τῇ περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ὁμιλίς, ἧς ἡ ἀρχή, χθὲς ἡμῖν, ὦ φιλόχριστοι, φησί· κ Ταῦτα τὰ ὀνο ματα τῆς ἀφράστου φύσεως τοῦ ἁγίου Πνεύματος εἰσι - Πνεῦμα Θεοῦ, Πνεῦμα τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ, Πνεῦ μα Κυρίου, Πνεῦμα Πατρός, Πνεῦμα Υιού, Πνεῦμα Χριστοῦ, Πνεῦμα τοῦ ἐγείραντος τὸν Χριστόν, Πνεῦμα ζωής, Πνεῦμα ἀληθείας.» Εἰ τοίνυν τὸ λέ- Η Christum, Spiritus vit, Spiritus veritatis. Si igitur γεσθαι Πνεῦμα Υἱοῦ, καὶ Πνεῦμα ἀληθείας, από τὴν τὴν φύσιν τοῦ ἁγίου Πνεύματος σημαίνει, φαί νερὸν ὅπερ ἐλέγετο, ὡς ἐπειδὴν τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ, καὶ τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας παρ' αὐτοῦ τοῦ Υἱοῦ ἀποστέλλεσθαι λέγεται, αὐτὸ τὸ ἐνούσιον καὶ ἐνυπάστατον θείον Πνεῦμα ὁ Παράκλητος, ὁ ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορευόμενος κατὰ τὴν τῶν ἁγίων θεολογίαν, οὐ μέντοι χάρισμά τι ἀνυπόστατον, ὥς τινες οἴονται, δηλοῦται. Εἰ δὲ πάλιν ὁ θεῖος Χρυσόστομος ἐν τοῖς αὐτοῖς λέγει, ε εναν δὲ ἀκούσης ἀποστέλλεσθαι, μὴ τὴν θιότητα ἐκλάδης εἰρῆσθαι, Θεὸς γὰρ δὲν ἀποστέλλεται ο οὐδὲν τῷ λόγῳ προσέΠέρσαι, οὐδ᾽ αὐτός ἐστιν ἑαυτῷ ἐναντίος· καὶ γὰρ καθὰ Θεὸς οὐδὲν ἀποστέλλεται τῶν προσώπων, οὐδὲ καθὰ οὐσία καὶ θεάτης· αίνω γὰρ ἂν εἶεν θεῶν & πλῆθος ἀποστελλόντων καὶ ἀποστελλομένων, καὶ τῶν μὲν κυρίων, τῶν δὲ δούλων, ἢ καὶ τῶν αὐτῶν ἑκάτερα· οὐ γὰρ ἂν εἴη κυρίως Θεός, ἂν καθὸ Θεὸς ἀποστέλλεσθαι λέγηται· καθ' ἂν δὴ λόγον ὁμοίως οὐδὲ καθὸ Θεὸς ὁ Πατὴρ γεννᾷ τὸν Υἱόν, οὐδὲ ἡ οὐ στα λίγοιτ' ἂν ἁπλῶς γεννῖν οὐσίαν· εἴπετο γὰρ ἂν ἡ τρεῖς εἶναι πατέρας, ἢ τρεῖς οὐσίας καθ' αὐτές θεωρουμένας, μεμερισμένας καὶ ἀπεσχοινισμένας ἀλλήλων· ἀλλὰ καθὸ πρόσωπον λέγεται ἀποστέλλε σθαι· ὥσπερ καὶ καθὸ μὲν Πατήρ, ὁ Πατήρ γεννα, καθὰ δὲ Υἱὸς, ὁ Υἱὸς γεννᾶται, δηλονότι κατά τὰς τῶν ὑποστάσεων ἰδιότητας, καὶ τὰς αὐτῶν σημ μασίας, καὶ κατὰ τὴν πρὸς ἄλληλα τάξιν τῶν τοιούτων τοῖς προσώποις ἀποδιδομένων οικείως μετά τῆς κατὰ τὴν οὐσίαν ταυτότητας ó Ούκουν ὁ ἅγιος πρὸς ταῦτα ὁρῶν ἐκεῖνο ἀπέφησ σεν, ἀλλὰ τοῦτο μὲν τιθεὶς πολλαχοῦ φαίνεται, ἐκεῖ να δὲ ἀποφάσκει, ἵνα μὴ δύο θερὶ καθὸ θεοὶ διηρημένοι νοοῖντο, ὁ μὲν πέμπων, ὁ δὲ πεμπόμενος. Επείπερ ὁ πέμπων τοῦ πεμπομένου θέλει χωρίς ζεσθαι, καὶ οὕτως ὁ μὲν Κύριος, ὁ δὲ δοῦλος· καὶ δύο θεότητες, καὶ εἴ τι ἄλλο τῶν ἀτόπων ἔπεται, "Αλλως τε πῶς ἂν ὁ ἅγιος τὸν Παράκλητον ἀποστέλλεσθαι παρὰ τοῦ Υἱοῦ ἀπηρνήσατο, όπου γε αυτός ὁ Κύριος φησὶ περὶ ἑαυτοῦ διαρρήδην, • "Οταν δὲ ἔλθῃ ὁ Παράκλητος, ἂν ἐγὼ πέμψω ὑμῖν, τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, ο παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται; Πλὴν οὐ μὴ λέγει τῶν καὶ αὐτὸν τὸν Παράκλητον τὸ diel Spiritum Filii et Spiritum veritatis ipsam naturam Spiritus sancti significat, patet quod dicebatur, nimirum quando Spiritus Fili, et Spiritus veritatis ab ipso Filio mitti dicitur, ipse substantialis, atque subsistens divinus Spiritus, qui Para cletus est, qui ex Patre per Filium procedit, secundum theologiam sanctorum, non antem donum aliquod subsistentiam non habens, ut nonnulli pulant, significatur. Quod si rursus divus Chrysostomus in iisdem asserit:. Quando vero audis mitti, ne Deitatem intelligas dici, Deus enim non mittitur, o nihil rationi adversatur, neque sibi ipse est contrarius. Etenim quatenus Deus est, nulla persona mittitur. Neque quatenus est substantia, et Deitas sic enim esset multirado deorum millentium, et missorum, et eorum qui essent Domini, et qui servi, vel corumdem, qui essent utraque. Non enim esset proprie Deus, si quatenus Deus mitti diceretur. Juxta quam rationem neque Paler quatenus est Deus generat Filium, neque substantia dicetur sin.pliciter generare substantiam: sequeretur enim vel tres esse patres, vel tres substantias per se consideratas, divisas, atque ab invicem sejunctas sed quatenus est persona mitti dicitur. Quemadmodum etiam quatenus est Pater, Paler generat quatenus vero est Filius, Filius generatur; videlicet secundum proprietates hypostaseon, et earum significationes, et secundum ordinem talium, quem habent ad invicem: quae personis proprie una cum identitate secundum substantiam assignantur. el Non igitur sanctus ad hæc respiciens illud negavit, sed hoc multis in locis afirmasse constat, illud autem negat, ne duo dii, quatenus dii divisi intelligantur; hic quidem mittens, ille vero missus. Quoniam qui mittit ab eo qui nititur separari solet, et sic unus quidem Dominus est, alter vero servus; et duae Deltates, ac si quid aliud inconveniens sequitur. Alioquin quomodo sancius detor Parselotum mitti a Filio negasset, cum Dominus ipse de se ad verbum dicat:. Cum autem venerit Paracletas, quem ego mittam vobis Spiritum verr talis, qui a faire procedit? Nisi forte quis ellad ίysum Paracletum Spiritum veritatis, unam divi-

DEMETRIC CYDONIL nam Trinitatis personal carere subsistentia dicat. Πνεῦμα τῆς ἀληθείας τὸ τῆς Τριάδος ἐν θεῖον πρόσο Cæterum hoc præterquam quod sit impium, etiama ωπὸν ἀνούσιον εἶναι. Ἀλλὰ τοῦτο μετὰ τῆς ἀπε multum stultitias habet. Imo Chrysostomus præsentem veritatem valde confirmat in hon. 39, in Espositionem Evang. secundum Joannem, quasi a contrario sermonem componens, ait: Εt quonam lo, inquit, ejusdem substantine est, qui mittit, et qui mittitur?, et subjungit: «Rursus ad res humanas deorsum sermonem tralis, et non intelligis hac omnia nihil ob aliud dicta esse, quam ut noscamus causam, neque in Sabellii morbum incidamus. In his duo quædam colliguntur: primum, quod qui mittit, essentia subsistens est, et qui mittitur similiter: ejusdem enim substantiae esse ambos, prorsus concedit. Alterum, quod mitti quidem tum distinctionem divinarum personarum indicat, tum causam exprimit: • Non ob aliud, inquit, mitti dictum est, sed ut causam agnoscamus, et in SaBellii morbum non incidamus. Si igitur mittere, ac mitti causam, et causatum indicat, a Filio autem mittitur Spiritus sanctus, liquet, secundum divam Chrysostomum, Filium causam esse Spiritus sancti; ad hanc enim consequentiam nihil obstat. Sie verilas etiam ex his quibus nonnulli eam lacerare volunt, clarius elucescit, atque totum ipsis in contrarium vertitur. Quod autem praeter naum Spiritum sanctum Paracletum, Spiritum veritatis, multi alii dicti Spiritus tantum ab eo differant, quantum creata a Creature, pate. ex his que tradit Gregorius Theologus in oratione de Spiritu sancto; ait enim:: Spiritus dicitur adoptionis, Ifbertatis, Spiritus prudentiae, Spiritus sapientia, consilii, fortitudinis, cognitionis, pietatis, timoris Dei. Etenim horum omnium efficiens est.. Quoniam igitur is doctor dicit, Spiritum sanctum eficientem esse horum charismatum, constat hae creata esse. Ab ejusmodi autem nominatur SpiriLus sanctus iisdem nominibus quemadmodum et opites ab opificiis appellatur, et qui est artifex ab arteficiatis, et in summa a causalis causator. ldcirco et operationes beatus Paulus vocavit, dicens: 4 Εt divisiones operationum sunt, idem autem Deus, qui operatur omnia in omnibus. • Dicere igitur operationes increatas, perinde est, ac si quis digna censeat nomine conditoris ea que suut condita. βείας πολὺ καὶ τὸ ἀνόητον ἔχει. Μάλλον μὲν οὖν ὁ θείος Χρυσόστομος καὶ πολλὴν τῇ παρούσῃ ἀληθείᾳ τὴν ἰσχὺν δίδωσιν. Ἐν γὰρ τῇ 20᾽ ὁμιλίᾳ τῆς εἰς τὸ κατὰ Ἰωάννην ἐξηγήσεως, οἷον ἀπὸ τοῦ ἐναντίον τὸν λόγον σχηματίζων, φησί·. Καὶ πῶς, φησί, τῆς αὐτῆς οὐσίας ὁ πέμπων καὶ ὁ πεμπόμενος; ' καὶ ἐπάγει·. Πάλιν ἐπὶ τὰ ἀνθρώπινα καταφέρεις τον λόγον, καὶ οὐκ ἐννοεῖς, ὅτι ταῦτα πάντα δι' οὐδὲν ἕτερον εἴρηται, ἀλλ' ἵνα καὶ τὸν αἴτιον εἰδῶμεν, καὶ εἰς τὴν τοῦ Σαβελλίου μὴ καταπέσωμεν νόσον. ο Εν τούτοις δύο τινὰ συνάγονται· πρῶτον ὅτι ὁ πέμπων οὐσία ἐνυπόστατός ἐστι, καὶ ὁ πεμπόμενος ὡσαύ τως· τῆς γὰρ αὐτῆς οὐσίας ἄμφω και πάνω ομολο γεῖ· δεύτερον ὅτι τὸ πέμπεσθαι ἅμα μὲν τὴν διά κρισιν τῶν θείων εμφαίνει προσώπων, ἅμα δὲ καὶ τὸν αἴτιον παρίστησιν. «Δι' οὐδὲν γὰρ, ψησίν, ἕτερον τὸ πέμπεσθαι εἴρηται, ἀλλ᾽ ἵνα καὶ τὸν αὐτῶν εἰδών μεν, καὶ εἰς τὴν τοῦ Σαβελλίου μὴ καταπέσωμεν νόσον. Εἰ τοίνυν τὸ πέμπειν καὶ πέμπεσθαι τὸ απ τιον καὶ τὸ αἰτιατὸν ἐμφαίνει, παρὰ δὲ τοῦ Υἱοῦ πέμπεται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, εύδηλον κατὰ τὸν θεῖον Χρυσόστομον, ὅτι ὁ Υἱὸς αἴτιος τοῦ ἁγίου Πνεύματός ἐστι· πρὸς γὰρ τὸ ἑπόμενον τοῦτο οὐν δεν προσίσταται. Οὕτως ἡ ἀλήθεια καὶ ἐξ ὧν τινές αὐτὴν βούλονται σπαράττειν λαμπρότερον διαλάμ πει, καὶ πᾶν αὐτοῖς εἰς τουναντιον περιίσταται, Ὅτι δὲ τὰ παρὰ τὸ ἐν ἅγιον Πνεῦμα τὸν Παράκλησ τον, τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, πολλὰ ἕτερα λεγό μενα πνεύματα τοσοῦτον αὐτοῦ διαφέρει, ὅσον του ποιητοῦ τὰ ποιήματα, δῆλον ἐκ τῶν εἰρημένων Γρη γυρίῳ τῷ θεολόγῳ ἐν τῷ περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος λόγῳ. Φησί γάρ, «Πνεῦμα λέγεται υἱοθεσίας, έλει θερίας, Πνεῦμα συνέσεως, Πνεύμα σοφίας, βουλής, Ισχύος, γνώσεως, εὐσεβείας, φόβου Θεοῦ. Καὶ γὰρ ποιητικὸν τούτων ἁπάντων,» Ἐπεὶ τοίνυν τὸ Πιε μα τὸ ἅγιον ποιητικὸν τῶν χαρισμάτων τούτων ο διδάσκαλος λέγει, δῆλον, ὡς ταῦτα τῶν ποιημάτων ἐστίν. Ονομάζεται δὲ ἀπὸ τῶν τοιούτων τοῖς αὐτοῖς ὀνόμασι καὶ τὸ πανάγιον Πνεῦμα, καθάπερ καὶ ότι μιουργὸς ἀπὸ τῶν δημιουργημάτων καλεῖται, καὶ ἀπὸ τῶν τεχνητῶν ὁ τεχνίτης, καὶ ὅπως ἀπὸ τῶν αιτιατῶν ὁ αἴτιος· διὸ καὶ ἐνεργήματα ὁ μακάριος εἴρηκε Παῦλος, εἰπών, ο Καὶ διαιρέσεις ἐνεργημέν των εἰσὶν, ὁ δὲ αὐτὸς Θεὸς ὁ ἐνεργῶν τὰ πάντα ἐν πᾶσι.» Τὸ γοῦν τὰ ἐνεργήματα ἄκτιστα λέγειν ἴσον ἐστὶ τῷ τὰ δημιουργήματα τῆς τοῦ ἀκτίστου προσηγορίας ἀξιοῦν. Denique absurdum est dicere, in Deo esse increata consilium, vel metam. Ubi enim consilium, ibi defectus cognitionis consideratur, nihil autem Lale in Deo est; quippe ipsamet sapientia, et ipsam met cognitio est, sciens omnia antequam fiant. Similiter neque timor esse potest, quoniam Deus præsertim ab æterno neminem timet. In nobis vero est passio animum nostrum ad perfectiora evelens, et vim habens eum perficiendi. Qui timer dictus est στοιχειωτικός, hoc est quasi elementi, seu principii rationem obtinens, juxta illud Scripture: Ατοπον δὲ καὶ ἄλλως τὴν βουλὴν ἢ τὸν φίλον ἐν τῷ Θεῷ λέγειν εἶναι ἄκτιστα. Ενθα γάρ βουλή, ἐκεῖ καὶ ἔνδεια θεωρείται γνώσεως. Τῷ δὲ θυ οὐδὲν τοιοῦτόν ἐστιν· αὐτοσοφία γὰρ ἐστι, καὶ εὐν το γνώσιν, εἰδὼς πάντα πρὶν γενήσεως αὐτῶν. Που αύτως οὐδὲ φόβος ἂν εἴη· ἐπείπερ ὁ Θεὸς οὐδένα καὶ ταῦτα ἐξ αἰδίου φοβεῖται. Ἐν ἡμῖν δὲ ἔστι που θος αναγωγικὸν πρὸς τὰ τελεώτερα τῆς ἡμετέρας ψυχῆς, καὶ τελειωτικὸν αὐτῆς· καθά και στοιχεία τικὸς ὁ φόβος εἴρηται κατ' ἐκεῖνο της Γραφής, Αρχή σοφίας φόβος Κυρίου, ὁ ἐν ὑμῖν ὁ Θεός για

ρίζεται, ὥσπερ καὶ τάλλα πάντα· τὸ γὰρ εἶναι,. Initium sapientia Limor Domini,» quem nobis καὶ τὸ εὖ εἶναι παρ' αὐτοῦ. Διὸ καὶ πάντα χάρι Deus largitur sicut cetera omnia: esse enim, et τες εἰκότως ἂν λέγοιντο, καὶ αὐτὸ τὸ ἐξ οὐκ bene esse ab ipso est. Quocirca eliam omnia jure ὄντων γενέσθαι· ἐπείπερ οὐκ ἔργων προϋπηργ- optimo gratie dici possent, eliam ipsum ex non μένων ταύτην ἐλάβομεν τὴν ἀμοιβήν. entibus feri: nallis enim præmissis, et præexsi stentibus meritis hoc recepimus tanquam retribuLionem. Ἀλλὰ μὴν καὶ ὁ θεῖος Μάξιμος ἐν κεφαλαίῳ λθ' τῆς ε' ρ' τῶν Θεολογικών φησιν·. Εστι δὲ τὸ μὲν Πνεῦμα τοῦ φόβου τοῦ Θεοῦ ἡ των κατ' άρετὴν ἐνέργεια, κακῶν ἀποχή. Τὸ Πνεῦμα τῆς ἰσχύος ἐστὶν ἢ πρὸς ἐνέργειαν καὶ πρᾶξιν τῶν ἐντολῶν πρόθυμος ορμή τε καὶ κίνησις. Τὸ δὲ Πνεῦμα τῆς βουλῆς ἐστιν ἡ ἕξις τῆς διακρίσεως. Τὸ δὲ Πνεῦμα τῆς ἐπιστήμης ἐστὶν ἡ τῶν κατ' ἀρετὴν τῆς πράξεως τρόπων ἄπτωτος εἴδησις. Τὸ δὲ Πνεῦμα τῆς γνώσεώς ἐστιν ἡ τῶν ἐν ταῖς ἐντολαῖς λόγων περίληψις. Πνεῦμα δὲ συνέσεως ἐστιν ἡ πρὸς τοὺς τρόπους καὶ τοὺς λόγους τῶν ἀρετῶν συγκατάθεσις, ή κυριώτερον εἰπεῖν, μεταποίησις. Πνεῦμα δὲ σοφίας ἐστὶν ἡ πρὸς τὴν αἰτίαν τῶν ἐν ταῖς ἐντολαῖς πνευματικώ‐ τέρων λόγων ἀνάληψίς τε καὶ ἔνωσις. κ ᾿Αλογώτατον τοίνυν τὴν τῶν ἐντολῶν πρᾶξιν, καὶ τὴν τῶν λόγων τῶν ἀρετῶν μεταποίησιν, καὶ τὴν πρὸς τὰ καλὰ πρόθυμον ὁρμήν τε καὶ κίνησιν, καὶ ὅλως πᾶσαν δύναμιν καὶ ἐξιν καὶ τελειότητα τῆς ἀνθρωπίνης ψυχῆς ἄκτιστα ἐν τῷ Θεῷ λέγειν εἶναι. Ἐξ οὗ πρὸς πολλοῖς τῶν ἑπομένων ἀτόπων καὶ τοῦτο περιφανῶς ἔψεται, τὸ τῇ αὐτῇ γνώσει καὶ Επιστήμῃ καὶ ἰσχύϊ τὸν Θεὸν δυνατόν τε καὶ σοφὸν εἶναι καὶ ἡμᾶς. Καὶ ἐπεὶ ὧν αἱ τελειότητες αἱ αὐται, καὶ ἡ οὐσία ἡ αὐτὴν ἔσονται καὶ οἱ ἄνθρωποι τῷ Θεῷ κατ' οὐσίαν οἱ αὐτοὶ καὶ ὁμοούσιοι αὐτῷ. Τοῦτο μὲν οὖν ὡς ἄλογον παντελῶς ἀπερρίφθω, Ἐπὶ δὲ τὸ προκείμενον ιτέον. Ετι ἐν τοῖς Πρακτικοῖς τῆς ἐν Νικαία πρώτης συνόδου, ἐν οἷς εἶπον οἱ Πατέρες πρὸς τὸν φιλόσοφον διὰ τοῦ ἐπισκόπου Λεοντίου, ο Εἴρηται τὸ Πνεῦμα ἐκπορευόμενον μὲν ἐκ τοῦ Πατρὸς, ἴδιον δὲ τοῦ Υἱοῦ, καὶ ἐξ αὐτοῦ ἀναβλύζον.» "Ετι ὁ μέγας ᾿Αθανάσιος ἐν τῷ περὶ τῆς ἐνσάρκου οικονομίας τοῦ Θεοῦ λόγῳ, οὗ ἡ ἀρχή. Οἱ κακοτέχνως τὰς θείας Γραφὰς βουλόμενοι νοεῖν, φησ σίν, «Αὐτὸς αὐτὸ ἄνωθεν ἔπεμπεν ὡς Θεὸς, καὶ αὐτὸς αὐτὸ κάτωθεν ὑπεδέχετο ὡς ἄνθρωπος. Ἐξ αὐτοῦ οὖν εἰς αὐτὸν κατῄει, ἐκ τῆς θεότητος αὐτοῦ εἰς τὴν ἀνθρωπότητα αὐτοῦ. Η Ετι ὁ θεῖος Χρυσόστομος ἐν τῷ λόγῳ τῷ εἰς τὴν ἐνανθρώπησιν τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ εἰς τὸν ἑκάστῳ κλίματι ἐφειστήκεισαν άγγελοι, οὗ ἡ ἀρχή. Όντως ἐπεφάνη ἡμῖν ἡ τοῦ Θεοῦ χάρις, φησίν, ο Ἦλθεν ὁ Χριστὸς πρὸς ἡμᾶς, ἔδωκεν ἡμῖν τὸ ἐξ αὐτοῦ Πνεῦμα, καὶ ἀνελάβετο τὸ ἡμέτερον σῶμα. Η "Ετι ὁ ἅγιος Αναστάσιος πατριάρχης Αντιο χείας ἐν τῷ περὶ τῶν καθ' ἡμᾶς ὀρθῶν τῆς Ἐκκλησίας δογμάτων, οὗ ἡ ἀρχή, τὴν περὶ τῆς ὑγιοῦς ἡμῶν πίστεως λόγον, φησί·. Τοῦ δὲ σώ-, Sed enim eliam divus Maximus, in capite 59, quinte centuria Theologicorum, ait: e Est autem Spiritus quidem timoris Dei, operatio secundum virtutem abstinendo a malis. Spiritus fortitudinis, promptus animi impetus, et mulus ad operationem, et praxim mandatorum. Spiritus autem consilii est habitus discretionis. Spiritus vero scientia est cognitio firina circa mores in actionibus virtutum. Spiritus autem cognitionis est comprehensio ram tionum, quæ servandae sunt in mandatis. Spiritus autem prudentiae ad mores et rationes virtutum comprobatio, seu magis proprie dicere commutatio. Spiritus autem sapientiæ est reductio et conjunctio spiritalium rationum circa mandala ad (primam) causam. > Irrationabilissimum igitur est, actionem mandaLorum, et mulationem rationum, quæ sunt in acli bus virtutum, et ad honesta promptam alacritatem, et motum, et in summa omnem potentiam, et ha bitum, et perfectionem humani animi increata in Deo dicere esse. Ex quo præter multa absurda, quæ sequuntur, illud etiam clarissime sequetur, eadem cognitione, ac scientia, et fortitudine Deum esse potentem, ac sapientem et nos. Et quoniam quorum perfectiones sunt eadem, eadem est et essentia, erunt homines secundum essentiam idem cum Deo, et consubstantiales ipsi. Hoc igitur tanquam irrationale penitus abjiciatur. Ad propositum autem redeundum est. Præterea in actibus primæ Nicæna synodi, in ils quæ responderunt Patres ad philosophum per Leontium episcopum, dictus est Spiritus procedens quidem ex Patre, proprius autem Filii, et ab ipso emanans. Præterea magnus Athanasius, in oratione de incarnatione Verbi Dei, cujus initium: Qui perverse divinas Scripturas intelligere volunt, ait: : Ipse ipsum (Spiritum) superne emittebat, ut Deus, et ipse ipsum inferne recipiebat ut homo; ex ipso igitur in ipsum descendebat, ex divinitate ipsius ad ejus humanitatem. > Præterea Chrysostomus, oratione in humanationem Domini nostri Jesu Christi, et Quod unicuique climati prasint angeli, cujus initium: Revera appa ruit Dei gratia:: Venit, inquit, Christus ad nos, dedit nobis Spiritum, qui ex ipso est, atque susce pit nostrum corpus. Praeterea sanctus Anne - us, Antiochenus patriarcha, in libro De rectis nostra religionis dogmati bus ecclesiasticis, cujus initium: Orationem de recta nostra fide, ait: • Corporis aulem μπορεία-

tate aecepia, velut exemplo, mutuam coherentiam ματος τὸ ἰδίωμα λαβόντες ὡς παράδειγμα, την divinorum repraesentavimus per membrorum analogiam et similitudinem. Hac enim ratione et Spirilus oris ejus, scilicet Del, Spiritus sanctus dicifur, cum sit os unigenitus. Εt Spiritus rursus ex ipso procedens, et missus non solum a Patre, sed et a Filio. Et post nonnulla: Cæterum Dominus ostendens ipsum a se (Filio) exsistere, insurflans discipulis, aiebat: Accipite Spiritum sanelum.» Εt paulo post:. Etenim apostoli rogando, ac veluti Domino supplicando, Spiritum sanctum, ut quispiam dixerit, in eos habitatum immittebant, qui ejus adventu digni erant; at vero Salvator noster ex se, tanquam ex thesauro quodam, ipsum iis exhibebat qui ob sanctimoniam vitæ satis idonei evasissent.» in eodem libro:. Spiritus sanctus Spiritus oris Dei est; os quippe Patris Fil us est > Rursus in codem: 4 Spiritus sanctus, veritatis Spiritus est, is autem a Patre procedit, accipit vero a Filio. Magnus Athanasius, in epistola ad Serapionem. cujus initium: Litterae tui sacrali affectus, ait:. Εt Filius quidem inquit: + Que audivi a Patre, hæc et loquor in mandum, Spiritus autem ex Filio accipit: De meo enim, inquit, accipiet, et annun tiabit vobis. Εt rursus in eadem epistola: «Cum enim unus sit Filius, vivuin Verbum, unam etiam oportet esse perfectam et plenam sanctificatricem, atque illuminatricem vitamn, exsistentem operatioπέτι ejus, atque largitionem, quæ sane et Patre dicitur procedere; quoniam ex Verbo, quod esse ex Patre constat, elucet, mittiturque, ac datur. ldem, in oratione tertia contra Arianos: «Non Spiritus conjungit Verbum cum Patre, sed potius Spiritus istud a Verbo accipit.. Sanctus Cyrillus in illud: file me clarificabit: Igitur omnino irreprehensibile est, atque extra omne convictum, si dicatur Spiritus ejus aliquid accipere ab Unigenito. Etenim per ipsum naturaliter procedens, ut proprius ipsius una cum otasibus, quæ habet, perfecte accipere dicitur que sunt cius. Idem in quinto libro ad Hermiam: Spiritus sanctus, quasi quaedam naturalis qualitas est sanctæ et sapientis Deitatis, que in Patre et Filio consideratur.» Idem in libris ad eumdem: • Spiritus sanctus velut operatio quædam naturalis et viva, atque, ut ita dicam, qualitas Deitatis Filii est, et tanquam quidem vapor, seu qualitas est 8 bstantia Patris. Idem in illud: Non enim loquetur a semetipso: «Non enim Spiritus sanctus alienus intelligitur a substantia Unigeniti, procedit Butem naturaliter ex ipsa. Nihil aliud præter ipsum (Unigenitum) exsistens quantum spectat ad identiLateon nature; quamvis etiam intelligatur per se subsistens.> αλληλουχίαν τῶν θείων παρεστήσαμεν διὰ τῆς τῶν μελῶν ἀναλογίας τε καὶ εἰκασίας. Ταύτῃ γὰρ καὶ Πνεῦμα στόματος αὐτοῦ, δηλονότι τοῦ Θεοῦ, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον λέγεται, στόματος ὄντος τοῦ Μου νογενοῦς. Καὶ Πνεῦμα πάλιν ἐξ αὐτοῦ ἐκπορευόμεν νον, καὶ ἀποστελλόμενον οὐ μόνον παρὰ τοῦ Πατέλη άλλὰ καὶ παρὰ τοῦ Υἱοῦ.» Καὶ μετά τινα, ο Καὶ μὲν ὁ Κύριος δεικνὺς αὐτὸ ἐξ ἑαυτοῦ ὑπάρχειν, ἐμφαν τῶν τοῖς μαθηταῖς ἔλεγε, ο Λάβετε Πνεῦμα ἅγιον, κ Καὶ μετ' ὀλίγα, ο Οἱ μὲν γὰρ ἀπόστολοι δεόμενοι, καὶ οἷα δεσπότῃ λιτανεύοντες, τοῖς ἀξίοις τῆς ἑαυ τοῦ ἐπιφοιτήσεως εἰσοίκιζον, ὡς ἂν εἴποι τις, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· ὁ δὲ Σωτὴρ ἡμῶν ἐξ ἑαυτοῦ ὡς ἀπό τινος θησαυροῦ παρείχεν αὐτὸ τοὺς διὰ μέσω καθαρότητα γενομένοις ικανοῖς, ὁ Ἐν τῷ αὐτῷ . Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον Πνεῦμα στόματος τοῦ Θεοῦ χρηματίζει· στόμα γὰρ Πατρὸς ὁ Υἱός, ο Πάλιν ἐν αὐτῷ, «Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἀληθείας Πνευμά ἐστι. Τοῦτο δὲ παρὰ μὲν τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, λαμβάνει δὲ παρὰ τοῦ Υἱοῦ, κ Ο μέγας Αθανάσιος ἐν τῇ πρὸς Σεραπίωνα επι στολῇ, ἧς ἡ ἀρχή. Τα γράμματα τῆς τῆς ἱερᾶς διαθέσεως, φησί, «Καὶ ὁ μὲν Υἱός φησίν, ο "Δ ἤκουσα παρὰ τοῦ Πατρὸς, ταῦτα καὶ λαλῶ εἰς τὸν κόσμον, τὸ δὲ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Υἱοῦ λαμβάνει, • Ἐκ τοῦ ἐμοῦ γὰρ, φησί, λήψεται, καὶ ἀναγγελεί ὑμῖν. * Καὶ πάλιν ἐντῇ αὐτῇ· «Ἑνὸς γὰρ ὄντος τοῦ Υἱοῦ τοῦ ζῶντος Λόγου, μίαν είναι δεῖ τελείαν καὶ πλήρη τὴν ἁγιαστικὴν καὶ φωτιστικὴν ζωήν, ούσαν ἐνέργειαν αὐτοῦ καὶ δωρεάν, ήτις γε ἐκ Πατρίς λέγεται ἐκπορεύεσθαι· ἐπειδὴ παρὰ τοῦ λόγου του ἐκ Πατρὸς ὁμολογουμένου ἐκλάμπει, καὶ ἀποστέλ λεται, καὶ δίδοται.» Ο αὐτὸς ἐν τῷ κατά Άρειο τῶν τρίτῳ, «Οὐ τὸ Πνεῦμα συνάπτει τὸν λόγον τῷ Πατρί, ἀλλὰ μᾶλλον τὸ Πνεῦμα παρὰ τοῦ Λόγου τοῦτο λαμβάνει. *Ο θείος Κύριλλος εἰς τὸς Ἐκεῖνος ἐμὲ δοξάσει, ο Ακατηγόρητον οὖν παντελῶς, καὶ λοιδορίας ἀποσης ἔξω κείσεται τὸ λαβεῖν λέγεσθαί τι παρὰ τοῦ Μο γενοῦς τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ. Προϊόν γὰρ δι' αὐτοῦ τη σικῶς, ὡς ἴδιον αὐτοῦ μετὰ πάντων ὧν ἔχει, το λείως λαμβάνειν λέγεται τὰ αὐτοῦ. Ἡ Ὁ αὐτὸς ἐν τῷ ε' τῶν πρὸς ῾Ερμείαν, «Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οποι εί τις φυσικὴ ποιότης τῆς ἁγίας τε καὶ σειρές θεότητός ἐστι, τῆς ἐν Πατρὶ καὶ Υἱῷ νοουμένης. Η Ὁ αὐτὸς ἐν τοῖς πρὸς Ερμείαν, «Το Πνεύμα τ ἅγιον ὡς ἐνέργειά τις φυσική καὶ ζῶτα, καὶ ἐν δ τως είπω, ποιότης τῆς θεότητος τοῦ Υἱοῦ ἐστι, καὶ ὥσπερ τις ἀτμὶς ἡ ποιότης ἐστὶ τῆς οὐσίας του Πατρός, ο Ὁ αὐτὸς εἰς τὸ, Οὐ γὰρ λαλήσει ἐπ' ἑαυτοῦ, ὁ Οὐ γὰρ ἀλλότριον τῆς τοῦ Μονογενής οὐσίας τὸ ἅγιον νοεῖται Πνεῦμα, Πρόεισι δὲ φυσι χῶς ἐξ αὐτῆς, οὐδὲν ἕτερον παρ' αὐτὸν ὑπάρχει ὅσον εἰς ταυτότητα φύσεως, εἰ καὶ νοοῖτο ἰδιοσυστα τως. Sanctus Epiphanius in Ancorate ait: «Spiritus. Ὁ ἅγιος Επιφάνιος ἐν τῷ καλουμένῳ Αγκυ incomprehensibilis, non alicnus a Patre et Filio, ρωτῷ φησί, ο Τὸ Πνεῦμα ἀκατάληπτον, οὐκ ἀλλά

«Spiritus sanctus non frater, non patruus, non avus, non repos, sed ex eadem Patris Filiique substantia. EL paulo post: Ipse enim Unigenitus dicit: Spirilus Patsis, s. et, Qui a Patre procedit, et, De meo accipiet, ut non alienus a Patre vel Filio crederetur. Et post pauca: «Ex Patre Filioque tertius appellatione. Et post multa: «Ambo in justo habitant Christus, ejusque Spiritus: quod si Christus ex Patre creditur Deus de Deo, et Spiritus, qui a Christo, seu ex ambobus, ut testatur Chris stus: «Qui a Patre procedit, et: 4 De meo accί piet. Et post nonnulla: «Sed dicet aliquis, duos ergo filios esse dicimus; et quomodo unigenitus Imo vero tu quis es, qui contradicis Deo? Si enim Pilium vocat, qui ex ipso, Spiritum vero sanctum, qui ex ambobus; ex tres person:e sola fide a sauctis viris percepta lucidae, ac lucis auctores; lucida sunt actione prædite. Et post pauca: «Spiritus sanctus, Spiritus veritatis est a Patre Filioque lumen tertium. Et post nonnulla: Quemadmodum enim nemo novit Patrem nisi Filius, neque Filium nisi Pater, ita dicere audeo, neque Spiritum novit quispiam, nisi Pater et Filius a quo procedit, et quo accipit; et neque Filium et Patrem, nisi Spiritus sanctus, qui vere glorifical, qui docet omnia, qui a Patre et Filio. Et post nonnulla: • igitur Pater semper exstitit, et Spiritus ex Patre Filioque spiratur. Rursus in eodem: Emitte lucem tuam et veritatem tuam, ait David, ipse Dominus est, qui dixit, In novissimis diebus effundam de Spiritu meo in omnem carnem, et prophetabunt filii eorum et filiae eorum, et adolescentes ipsorum visiones videbunt, tres personas sacra functionis molis ostendit, nimirum typostasim ex hypostasi usque ad ternarium. τριον Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, οὐδὲ συναλοιφή ἔστι Πατρὸς neque Patris et Filii est commistio,. Εt paulo post: καὶ Υἱοῦ.» Καὶ μετ' ὀλίγα, ο Πνεῦμα ἅγιον, οὐ συνάδελφον, οὐ πατράδελφον, οὐ προπάτορον, οὐκ ἔκγονον, ἀλλ' ἐκ τῆς αὐτῆς οὐσίας Πατρὸς καὶ Γιοῦ.» Καὶ μετ' ὀλίγα, «Αὐτὸς γὰρ ὁ Μονογενής λέγει, «Τὸ Πνεῦμα τοῦ Πατρός,» καὶ «Τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον,» καὶ ε Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται, ο ἵνα μὴ ἀλλότριον νομισθείη Πατρὸς μηδὲ Υἱοῦ.» Καὶ μετ' ὀλίγα, «Ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ τρίτον τῇ ὀνομασίᾳ.» Καὶ μετὰ πολλά, • Αμφότερα κατοικεῖ ἐν τῷ ἀνθρώπῳ τῷ δικαίῳ ὁ Χριστὸς καὶ τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ. Εἰ δὲ Χριστὸς ἐκ τοῦ Πατρὸς πιστεύεται Θεὸς ἐκ Θεοῦ, καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Χριστοῦ, ἡ παρ' ἀμφοτέρων, ὥς φησιν ὁ Χριατός, ε Ο παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται,» και ο Ο. τος ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται· κ καὶ μετ' ὀλίγα, ο 'Αλλ' ἐρεῖ τις, οὐκοῦν φαμεν δύο εἶναι Υιούς· καὶ πῶς Μονογενής; Μενοῦν γὲ σὺ τίς εἶ ὁ ἀντιλογιζόμενος τῷ Θεῷ; Εἰ γὰρ τὸν Υἱὸν καλεῖ τὸν ἐξ αὐτοῦ, τὸ δὲ ἅγιον Πνεῦμα τὸ παρ' ἀμφοτέρων· δ μόνον πίστει νοούμενα ὑπὸ τῶν ἁγίων, φωτεινά, φωτοδότα, φω τεινὴν τὴν ἐνέργειαν ἔχει.» Και μετ' ὀλίγα, • Πνεῦμα ἅγιον, Πνεῦμα ἀληθείας, ἔστι φῶς τρίτον παρὰ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ.» Καὶ μετ' ὀλίγα, «"ν γὰρ τρόπον οὐδεὶς ἔγνω τὸν Πατέρα εἰ μὴ ὁ Υἱός, οὐδὲ τὸν Υἱὸν εἰ μὴ ὁ Πατήρ, οὕτω τολμῶ λέγειν, ὅτι οὐδὲ τὸ Πνεῦμα εἰ μὴ ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς παρ' οὗ ἐκπορεύεται, καὶ παρ' οὗ λαμβάνει, καὶ οὐδὲ τὸν Γίν καὶ τὸν Πατέρα, εἰ μὴ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τὸ δοξάζον ἀληθῶς, τὸ διδάσκον τὰ πάντα, δ παρὰ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ο Καὶ μετά τινς. «Τοίνυν Πατὴρ ἦν ἀεὶ, καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ πνέει. Πάλιν ἐν τῷ αὐτῷ, «Εξαπόστειλον τὸ φῶς σου, καὶ τὴν ἀλήθειάν σου, ο φησὶν ὁ Δαβίδ. Αὐτός ἔστιν ὁ Κύριος ὁ εἰπών, ο Ἐν ταῖς ἐσχάταις ἡμέραις ἐκχεῶ ἀπὸ τοῦ Πνεύματός μου ἐπὶ πᾶσαν σάρκα, καὶ προφητεύσουσιν οἱ υἱοὶ αὐτῶν, καὶ οἱ νεανίσκοι αὐτῶν ὁράσεις ὄψονται·, τρία πρόσωπα ἁγίας λειτουρ γίας δείκνυσιν ἡμῖν, ὑπόστασιν ἐξ ὑποστάσεως οὔσης τρίτης. Η "Ετι ὁ Νύσσης Γρηγόριος ἐν τῷ α' τῶν πρὸς Εὐνόμιον Αντιῤῥητικῶν, οὗ ἡ ἀρχή, Οὐκ ἦν ὡς ἔοικεν, ο "Ον τρόπον προθεωρεῖται ἡ ὑπόστασις τοῦ Πατρὸς τῆς τοῦ Υἱοῦ ὑποστάσεως τῷ τῆς αἰτίας λόγῳ, ὁ αὐτὸς λόγος καὶ περὶ τοῦ Πνεύματος· ἐν μόνῃ τῇ τάξει τῇ κατὰ τὸ αἴτιον καὶ αἰτιατὸν δη λαδὴ τὴν διαφορὰν ἔχει. Ως γὰρ συνάπτεται τῷ Πατρὶ ὁ Υἱὸς, καὶ τὸ ἐξ αὐτοῦ εἶναι ἔχων οὐχ ύστερίζει κατὰ τὴν ὕπαρξιν, οὕτω πάλιν καὶ τοῦ Μονο γενοῦς ἔχεται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἐπινοίᾳ μόνη κατὰ τὸν τῆς αἰτίας λόγον προθεωρουμένου τῆς τοῦ Πνεύματος ὑποστάσεως. κ Ετι Γρηγόριος ὁ Θεολόγος περὶ τῆς σχέσεως ἢ τάξεως ἣν ἔχει ὁ Υἱὸς πρὸς τὸ Πνεῦμα, καὶ τὸ Πνεῦ μα πρὸς τὸν Υἱόν, ἥτις δὴ τάξις ἐπὶ τῶν θείων προσ ώπων μόνον κατὰ τὸ αἴτιον καὶ αἰτιατὸν δύναται λαμβάνεσθαι, κατ' ἄλλο δὲ οὐκ ἐγχωρεῖ, ἐν τῷ περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος Αντιῤῥητικῷ οἷον ἀντιθετικώς λέγει· «Τί οὖν λείπει, φησί, τῷ Πνεύματι πρὸς τὸ εἶναι Υιόν; Εἰ μὴ γὰρ λεῖπόν τι ἦν, Υἱὸς ἂν ἦν.» Τοῦτο μὲν τὸ τῆς ἀντιθέσεως· ἐπιφέρει δέ • «Ού Praeterea, Gregorius Nyssenus, in primo libro contra Eunomium, cujus initium: Non erat ut appaτει: «Quemadmodum hypostasis Patris preintu gitur hypostasi filii ratione causa, eadem ratio et de Spiritu. Nimirum in solo ordine qui est secundum causam et causatum differentiam habet; ut enim Filius conjungitur Patri, atque ab ipso habens esse, non est posterior secundum exsistenLiam; ita rursus Spiritus sanctus conjungitur Filio. cum tantum cogitatione mentis juxta rationem cause hypostasi Spiritus sancti præintelligatur. Præterea Gregorius Theologus de habitudine, seu ordine quem habet Filius ad Spiritum, et Spiritus ad Filium, qui certe ordo in divinis personis tantum secundum causam, et causatum ac cipi potest, alio vero modo non licet: in oratione confutatoria de Spiritu sancto, quasi sibi objiciendo, ait: Quid igitur, inquit, deest Spiritui ad hoc ut sit Filius? nisi enim quidpiam deesset, Filius esset. Hæc quidem est objectio. lufert vero: εδίου κα

esse dicimus, neque enim Deus egens est, sed Α-λείπειν φαμὲν, οὐδὲ γὰρ ἐλλειπής Θεός, τὸ δὲ τῆς emanationis, ut ita dicam, sive habitudinis ad in- ἐκφάνσεως, ἵν' οὕτως εἴπω, ἢ τῆς πρὸς ἄλληλα σχέ vicem differentia, differentem etiam ipsorum ap- σεως διάφορον, διάφορον αὐτῶν καὶ τὴν κλήσιν ποι pellationem effecit. ποίηκεν, ο ὅτι ὁ μακάριος Αὐγουστῖνος ἐν τῷ πρὸς Πέτρο περὶ πίστεως, ο Αιώνιον γὰρ καὶ ἀναρχόν ἐστιν ἅπερ ὁ Υἱὸς ἐκ τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας γεννώμενός ἐστι· καὶ αἰώνιον καὶ ἄναρχον ἅπερ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τῆς τοῦ Πατρός τε Υἱοῦ τε φύσεως έκτο ρεύεται.» Πάλιν ἐν τῷ αὐτῷ, ὁ ἐν ἐκείνῃ γοῦν τῇ Τριάδι, ἣν τοσάκις ἐπαναλαμβάνομεν, ὅπως ἐν τῇ ἡμετέρα καρδία σφοδρότερον διζωθείη, εἰς ἐστι Θεὸς ὁ Πατήρ, ὁ μόνος οὐσιωδῶς ἀφ' ἑαυτοῦ Υπν Ένα γεννήσας· καὶ εἷς ὁ Υἱός, ἀφ' ἑνὸς Πατρός μέ νος οὐσιωδῶς γεννητός· καὶ ἐν Πνεῦμα ἅγιον, μόνον οὐσιωδῶς ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἐκπορευόμε νον.» Πάλιν ἐν τῷ αὐτῷ, ο οὐδὲ γὰρ ἐν ἐκείνῃ τῇ Τριάδι ἴδιον τοῦ Πατρός ἐστι μόνου, ὅτι ἀγέννητός ἐστιν, ἀλλ' ὅτι μονογενή Υἱὸν ἐξ ἑαυτοῦ γεγέν νηκεν· οὐδὲ ἴδιον τοῦ Υἱοῦ μόνου, ὅτι οὐ γεγέν νήκεν, ἀλλ' ὅτι ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρός γεγέν νηται· οὐδὲ ἴδιον τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ὅτι οὔτε γεγέννηται, οὔτε ἐγέννησεν, ἀλλ' ὅτι μόνον ἐκ τοῦ Πατρὸς Υἱοῦ τε ἐκπορεύεται.» Πάλιν ἐν τῷ αὐτῷ ἐν τας κεφαλαίῳ· Βεβαιότατα κάτεχε, καὶ κατά μηδένα τρόπον ἀμφίβαλλε, αὐτὸ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὁ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ ἐστι Πνεύμα, με τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι.» Ὁ αὐτές ἐν τῇ εἰς τὸ κατὰ Ἰωάννην ερμηνεία - Το σωμα Præterea beatus Augustinus, in libro De fide ad Petrum: «Eternum quippe et sine initio est Filius, qui de Patris natura natus exsistit; et teruum ac siue initio est, quod Spiritus sanctus de natura Patris Filiique procedit. Rursus in eodem libro: eln illa igitur Trinitate, que ideo a nobis repetitur toties, ut nostro cordi tenacius infigatur, muus est Deus Pater, qui solus essentialiter de se unum Filium genuit; et unus Filius, qui de uno Patre solus est essentialiter genitus; et unus Spiritus sanctus, qui solus essentialiter de Patre, Filioque η procedit. Rursus in eodem: Neque enim in illa Trinitate proprium esset solius Patris, quia non est natus ipse, sed auum Filium genuit; neque proprium solius Filii, quia non genuit ipse sed solus de Patris essentia natus est; neque proprium Spiritus sancti, quia nec natus est ipse, nec genuit, sed solus de Patre Filioque procedit. Rursus in eodem libro, capire undecimo: Firmissime tene, et nullatenus dubites, eumdem Spiritum sanctum, qui Patris et Filii unus est Spiritus, de Patre et Filio procedere.» Idem Augustinus, in Expositione Evangelii secundum Joannem, et libro quarto De Trinitate, capite vicesimo: Neque enim fatus ille corporeus cum sensu corporaliter Langendi procedens ex corpore, substantia Spiritus sancti fuit, τικὸν ἐκεῖνο εμφύσημα οὐχ ἡ τοῦ ἁγίου Πνεύματος sed demonstratio per congruam significationem non tantum a Patre, sed et a Filio procedere SpiriBum sanctum. Idem in xv libro De Trinitale, cap 17: «Non frustra in hac Trinitate mou dicitur Verbum Dei nisi Filius; nec donum Dei, nisi Spiritus sanctus; nec de quo genitum est Verbum, nec de quo procedit principaliter Spiritus sanctus, nisi Deus Pater. Ideo autem addidi principaliter, quin et de Filio Spiritus sanctus procedere reperitur; sed quoniam hoc quoque illi Pater dedit, non jam exsistenti, et nondum habendi, sed quidquid unigenita Verbo delit, gignendo dedit. Sic ergo eum genuit, ut etiam de illo donum commune procederet, et Spiritus sanctus esset amborum.» Hilarius in sermone, qui legitur prima Doni nica post Pentecosten in feste sanctissime Trinitatis ait:. Credinus sanctam Trinitatem, id est, Hoc Hilari testimonium nusquam reperitur. In antiquis Breviariis exstat quidem homilia, quam hic citat bona fide Demetrius, sed sub titulo S. Augustini De Trinitate, duoque Breviaria reperi sub hoc titulo, que non expresse indicant locum Augustini: alterum cum hac inscriptione, Bretia rium sccundum consuetudinem Ecclesie Placentine, locus est in Hispaniis, quocirca et Breviarium a principio liabel sculpta insignia illius regni seu provincie: alteram cum hoc titulo: Breviaritm monastioum secandum ordinem Camaldatense. At ουσία ὑπῆρχεν, ἀλλ' ἀπόδειξις διὰ προσφυούς της μασίας οὐκ ἐκ τοῦ Πατρὸς μόνον, ἀλλὰ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορεύεσθαι, ο Ὁ αὐτὸς ένιξ' κεφαλαίῳ τοῦ τε' τῶν Περὶ Τριάδος βιβλίων, «Οὐ μάτην ἐν τῇ Τριάδι οὐ λέγεται Λόγος θεί εἰ μὴ ὁ Υἱός, οὐδὲ δῶρον Θεοῦ εἰ μὴ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· οὐδὲ ἐξ οὗ ἐγεννήθη ο λόγος, καὶ ἐξ ε εκπορεύεται ἀρχαειδῶς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, εἰ μὲ & Θεὸς καὶ Πατήρ· διὰ τοῦτο δὲ προσέθηκα άρχειν, δῶς, ἐπειδὴ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ τὸ Πνεῦμ εὑρίσκεται ἐκπορευόμενον· ἀλλ' ἐπεὶ καὶ τοὺς αὐτῷ ὁ Πατὴρ ἔδωκεν οὐκ ἤδη αφεστηκότι, κα μήπω ἔχοντι, ἀλλ' ὅ τί ποτε τῷ μονογενεῖ λέξη δέδωκεν, ἐν τῷ γεννᾶν δέδωκεν· οὕτως ἄρα αὐτὸς ἐγέννησεν, ὡς ἐξ αὐτοῦ τὸ δῶρον κοινόν προέρχε σθαι, καὶ Πνεῦμα ἄγων εἶναι ἀμφοῖν, ο Ὅτι ὁ ἅγιος "Ιλάριος ἐν τῷ λόγῳ τῷ ἀναπ νωσκομένῳ τῇ μετὰ τὴν Πεντικοστὴν Κυριακή τι τῇ ἑορτῇ τῆς ἁγίας Τριάδος φησί, ο Πιστεύομεν vero tertium Breviarium his antiquins habet lectiones cam hee titolo: Sermo de S. Trinitate colle ctus ex diversis dictis sanctorum, hoeve modo inscribitur: Breviarium monasticum secundum rim el morem monachorum nigrorum ordinis S. Bradici de observantia, Casinensis congregationis, είναι S. Justing. Quartam Breviariuin carebat praeess omni titalo tam in lectionibus quam a principio; existimatur autem esse Romanum; fortassis tempore Demetrli aliud exstabat Breviarium, quod titulum in lectionibus prae se ferebat, S. Hilari,

τὴν ἁγίαν Τριάδα, τουτέστι τὸν Πατέρα καὶ τὸν ὁ Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, cum Υἱὸν καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα, Ένα Θεόν παντοδύναμον, μιᾶς οὐσίας, μιᾶς ὑπάρξεως, μιας εξουσίας, διμιουργὸν πάντων τῶν κτισμάτων, ἐξ οὗ τὰ πάντα, δι' οὗ τὰ πάντα, ἐν ᾧ τὰ πάντα· Πατέρα οὐκ ἀφ' ἑτέρου, Υἱὸν ἐκ τοῦ Πατρὸς γεννητὸν Θεὸν ἀληθινὸν ἐκ Θεοῦ ἀληθινοῦ, φῶς ἀληθινὸν ἐκ φωτός ἀληθινοῦ· οὐ μὴν δύο φῶτα, ἀλλ᾽ ἂν φῶς, Πνεῦμα ἅγιον παρὰ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἐπίσης ἐκπορευόμενον, ὁμοούσιον καὶ συναΐδιον Πατρὶ καὶ Υἱῷ. Πα τὴρ ἐν ἑαυτῷ πλήρης Θεός, Υἱὸς πλήρης Θεός, ἐκ τοῦ Πατρὸς γεννηθείς, Πνεῦμα ἅγιον πλήρης Θεός παρὰ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἐκπορευόμενον. Οὐ τρεῖς δὲ φαμεν θεούς, ἀλλ᾽ ἕνα Θεὸν παντοκράτορα, αιώνιον, ἀόρατον, ἀμετάβλητον, ὅλον πανταχού παρόντα, οὐκ εἰς μέρη διαιρούμενον, ἀλλ᾽ ὅλον ἐν πᾶσιν, οὐ τοπικῶς, ἀλλὰ κατὰ δύναμιν· ὃς ἀμετάβλητος ὢν Έκτισε τὰ μεταβλητά, καὶ τὰ κτισθέντα κυβερνά ἀεὶ μένων ὅπερ ἐστίν· ᾧ συμβεβηκὸς ἀδυνατόν τι παρεῖναι· τῇ γὰρ ἁπλῇ τῆς θεότητος φύσει προστεθῆναι τι ἢ ἀφαιρεθῆναι ἀμήχανον· ἀεὶ γάρ ἐστιν ὅπερ ἐστίν· ᾧ ἰδιόν ἐστιν, ᾧ ἀϊδιόν ἐστιν, ᾧ ταυτόν ἐστι τὸ εἶναι καὶ ζῆν καὶ νοεῖν· καὶ ταῦτα τὰ τρία εἷς Θεὸς, καὶ εἰς Θεὸς ταῦτα τὰ τρία. “ Τὰ μὲν παρὰ τῶν ἁγίων τοσαῦτα, καὶ οὕτω φα νερά, καὶ ἐκ πολλῶν ὀλίγα συνειλεγμένα - πάντως δὲ οὐ δεῖ καὶ ἕτερα τῶν αὐτῶν προσεπάγειν, δηλοῦντα ὡς ἄρα τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Πατρός διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαί φασι, τοῦτο μὲν παν δήλου πᾶσι σχεδόν ταυτησὶ τῆς ἀποφάσεως των διδασκάλων οὔσης, τοῦτο δὲ καὶ τῶν εἰρημένων ἱκανῶς ἀρχούντων τοῖς φίλοις τῆς ἀληθείας. Καίτοι γε εἰ μηδὲν ἐκείνων εἴρητο, ἐξ ὧν τὰ παρὰ τοῦ Υἱοῦ, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ καθαρῶς καὶ διὰ πολλῶν ἔχομεν, τουτὶ καὶ μόνον ῥηθὲν, ὡς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ τὴν ύπαρξιν ἔχει, αὐτοῖς τε ἂν τοῖς διδασκάλοις ἀρκούντως εἶχεν, ὁ καὶ πρότερον εἴρηται, περὶ τῆς ὑπαρκτικῆς προόδου διαλεγομένοις τοῦ Πατρὸς, τοῖς τε ζητοῦσι τὴν ἀλήθειαν οὐδὲν πλέον ἐνέδει· ἥ τε γὰρ τάξις ὁμολογεῖται, ὅσον ἥκει εἰς τὴν διά, ή τα αἰτία μετὰ τῆς ζητουμένης λέξεως τῆς δηλωτικῆς τῆς ὑπάρξεως τοῦ Πνεύματος φανερά. Οὐ γὰρ ἄλλο τι ἐνταῦθα τὸ ἐκπορεύεσθαι ἐμφαίνει, ἢ ὅτι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορευτώ; τὴν ὕπαρξιν ἔχει· εἰ μή τις διακονίαν τὴν διὰ λέγει περιστῶν· δ περιφανής ἐστι πρὸς τὰς ἀρχὰς τῆς πίστεως καὶ τὰς ἀποφάσεις τῶν θεολόγων ἀντιλογία. Οὐ γὰρ ἂν οὐσιωδῶς οὐδὲ φυσικῶς διὰ τοῦ Υἱοῦ quod is scripserit aliquot libros de Trinitate. Fabius Benevolentius, Senensis, qui quinque rapita Gennadii pro defensione concilii Florentini Latina fecit, in illis similem locum explicans, cum videret apud S. Hilarium Pictaviensem nihil tale reperiri, posuit in margine alterum Hilarium, qui primo concilio Nicene interfuerit; sed neque ibi reperitur ullus, qui hoc nomine vocetur, ut constat e subscriptionibus concilii, quamvis non omnes exstent. Certe debuit Benevolentius indicare nobis, bi repererit hanc fictum Hilarium. Ego censco Benedictinum Breviarium esse verjus, cum hæc conDeum omnipotentem, uuius substantia, ouius essentia, unius potestatis, creatorem omnium creaturarum, a quo omnia, per quem omnia, in quo omnia. Patrem a semetipso, non ab alio Filium Patre genitum, Deum verum de Deo vero, lumen verum de lumiue vero, non tamen duo lumina, sed unum lumen. Spiritum sanctum a Palre et Filio æqualiter procedentem; consubstantialem, coæternum Patri et Filio: Pater est plenns Deus in se. Filius est plenus Deus a Patre genitus. Spiritus sanctus plenus Deus a Patre et Filio procedens. Non tara en tres deos dicimus, sed unam Deum omnipotenten, aeternum, invisibilem, incommutabilem, qui totus ubique est præscus, non per par tes divisus, sed totum in omnibus, non localiter, sed potentialiter; qui sine commutatione sui mulabilia creavit, et creata gubernat; semper manens quod est; cui nihil accidens esse poterit, quia simplici Divinitatis natura nibil addi, vel mini potest; quia semper est, quod est; cui proprium est, cui sempiternum est, cui idem est, esse, vivere, et intelligere. Et hæc tria unus Deus, et unus Deus haec tria.s Dieta igitur sanctorum tot sunt, atque adeo clara, es plurimisque pauca collecta, omnino autem neque opus est, alia etiam adducere, que siguifcent, quod nimiruma Spiritus sanctus ex Patre per Filium procedat, tum quod hæc sententia doctorum ferme omnibus sit manifesta; tum etiam quod ea quæ dicta sunt, verum amantibus comnode sufficiant. Quamvis si nihil eorum dictum esset, ex quibus illud a Filio, et ex filio, clare, ac multis habemus, nonne hoc vel solum dictum quod Spiritus sanctus ex Patre per Filium exsistentiam habeat, tum ipsis doctoribus de processione substantiali Patris disserentibus, satis esset, ut antea dictum est, tum iis qui quarunt veritatem nihil amplius foret opus? siquidem et ordo in confusso est, quod specint ad prepositionem, per, et causa manifesta est una cum dictione, quam quæ runt, que significet exsistentiam Spiritus. Νon enim hoc loco quidpiam alind indicat procedere, quam Spiritum sanctum ex Patre per Filium per modum processionis exsistentiam habere. Nisi quis dicat prepositionem per ministerium designare; quod ad principia fidei, et sententias theologorum manifesta est contradictio. Non enim substantialiter, neque naturaliter per Filium diceretur projunctim et continuata oratione apud hos doctores et auctores minime reperiantur, ut propterea etiam quartum Breviarium neminem citet auctorem, cum nullias omnia sint, sed alia apud alios, et singillatim illud. non dividi Deum per partes, et tria esse unum Deum, et unum Deum tria; item non duo lamina, sed anum lumen expresse legantur in Gregorio Nazianzeno oral. De Spiritu sancio, ubi tria subintelliguntur πρόσωπα, hoc est, tres persone. Commemorata Breviaria si quis velit suis oculis lustrare, adeat bibliothecani Patrum Societatis Jesu in collegio Romano in Urbc.

DEMETRI CYDONII ficisci, atque esse, ne procedere, habereque exsistentiam, et id generis. Neque secundum servile ministerium esse per ipsum negarent. Neque codem modo Filius habere Spiritam, quemadmodum et Pater, tantum cum explicatione, qua dicitur ex Patre per Filium procedere. Cumque multa alia redundent, ex superabundanti demonstratum est iis qui valde contendunt, ex Patre Filioque Spiritum sanctum procédere. Quæ enim quarunt ad docendum hoc et demonstrandum multis ex locis hinc inde colligendo invenire possent, tantum si confenfione detracts, stque a tempore nata, animi præoccupatione amputata, eum charitate quarerent; servum enim Domini non oportet litigiosum, sed mitem esse, docibilem, et quotquot Apostolus infert. Ελέγετο προϊέναι, καὶ εἶναι, καὶ ἐκπορεύεσθαι, καὶ τὴν ὕπαρξιν ἔχειν, καὶ ὅσα τοιαῦτα· οὐδὲ καθ' υπουργικὴν διακονίαν εἶναι δι' αὐτοῦ ἀπηγορεύεται οὐδὲ τὸν αὐτὸν τρόπον ὁ Υἱὸς ἔχειν τὸ Πνεῦμα, όσο περ καὶ ὁ Πατήρ, πλην μετὰ τῆς ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι λεγούσης ἀποφάσεως. Καὶ πολε λῶν ἄλλων ἐπιῤῥεόντων ἐκ περιουσίας ἡ ἀπόδειξες τοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Πατρὸς Υἱοῦ τε ἐκε πορεύεσθαι πρὸς τοὺς σφόδρα φιλονεικούντας. Δύο ναιντο γὰρ ἂν ἃ ζητοῦσι πρὸς τὴν τούτου παράστα σιν ἄλλο ἄλλοθεν πολλαχόθεν εὑρεῖν, μόνον ἂν τὴν φιλονεικίαν περιελόμενοι, καὶ τὴν ἀπὸ τοῦ χρόνου παράλογον πρόληψιν ζητῶσι μετὰ ἀγάπης - Κούλον γὰρ Κυρίου οὐ δεῖ μάχεσθαι, ἀλλ᾽ ἤπιον εἶναι δια δακτικὸν, καὶ ὅσα ὁ ᾿Απόστολος ἐπιφέρει, Quod autem citati doctores fide sint digni, est Ὅτι δὲ οἱ προκομισθέντες διδάσκαλοι τὸ ἀξιόπι quidem hoc verum, cum ex conununi consensu, στον ἔχουσιν, ἔστι μὲν καὶ παρὰ τῆς κοινῆς. Αν quem de ipsis habemus, tum clarum est a sancta, Εχομεν περὶ αὐτῶν ἐννοίας, δῆλον δὲ καὶ ἐκ τῆς et acumenica quinta synodo in sua tertia actione ἁγίας καὶ οἰκουμενικῆς πέμπτης συνόδου, ἀπὸ τῆς circa medium; quæ sic habet ad verbum: se- γ' πράξεως αὐτῆς περὶ τὸ μέσον αὐτῆς οὕτω λε Qalmut it ontilius inuctos Patres, atque locio- γούσης· «Ακολουθοῦμεν ἐν ἅπασι τοῖς θείοις Πα res Ecclesia, Athanasium, Hilarium, Basilium, τράσι καὶ τοῖς διδασκάλοις τῆς Ἐκκλησίας, ᾿Αθανα Gregorium Theologum, Gregorium Nyssenum, An- σίῳ, Ιλαρίω, Βασιλεία, Γρηγορίῳ τῷ Θεολόγη Lrosium, Augustinum, Theophilum, Joannem Γρηγορίῳ τῷ Νύσσης, Αμβροσίῳ, Αὐγουστίνο, Constantinopolitanum, Cyrillum, Leonem, Pro- Θεοφίλῳ, καὶ Ἰωάννῃ τῷ Κωνσταντινουπόλεως, clum, et recipimus ea omnia quæ de recta fide, Κυρίλλῳ, Λέοντι, Πρόκλῳ καὶ δεχόμεθα πάντα τὰ atque in condemnationem hæreticorum ab ipsis παρ' αὐτῶν περὶ τῆς ὀρθῆς πίστεως, καὶ εἰς κατά edita sunt. Recipimus quoque alios sanctos et or- κρισιν τῶν αἱρετικῶν ἐκτεθέντα. Δεχόμεθα δὲ καὶ thodoros Patres, qui in Ecclesia Dei fidem ortho-σε τοὺς ἄλλους ἁγίους καὶ ὀρθόδοξους Πατέρας τοὺς ἐν doxana usque ad finem irreprehensibiliter pradi- τῇ ἁγίᾳ τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίᾳ τὴν ὀρθόδοξον πίστιν carunt, sed et in tomo synodico, quem recitant in μέχρι τέλους ἀδιαβλήτως κηρύξαντας. Αλλὰ καὶ ecclesiis, anathemate percutiuntur quotquot non ἐν τῷ λεγομένῳ Συνοδικῷ ἀναθέματι ὑποβάλλονται recipiunt nominatim commemoratos doctores, et ὅσοι μὴ κατ' όνομα τοὺς εἰρημένους διδασκάλους δια omnia illorum scripta non confitentur. Peculiari χόμενοι, οὐ πάντα τὰ παρ' ἐκείνων ὁμολογοῦσιν. vero ratione sanctum Augustinum sacrosanctæ et Ιδίως δὲ τὸν ἅγιον Αὐγουστῖνον αἱ ἅγιοι καὶ οἰκου @cumenica synodi, tertia, sexta, et septium prae- μεν καὶ σύνοδοι, ή τε τρίτη καὶ ἔκτη καὶ ἑβδόμη. stantissimum Neelesias doctorcm, et sanctum de- ἐξοχώτατον διδάσκαλον τῆς Ἐκκλησίας καὶ ἅγιον nuntiarunt, ut constat ex Aetis ipsarum.» Jam ἐπεκήρυξαν, ὡς ἔστι δῆλον ἐν τοῖς Πρακτικοῖς αὐτ vero de pradicto sancto Anastasio Antiocheno τῶν. Καὶ δὴ καὶ περὶ τοῦ προειρημένου θείου 'Ανα τάδε sexta synolus haec commemorat: e Recipimus στασίου Αντιοχείας ή Έκτη σύνοδος τά δε φησί sanctum Anastasium, qui orthodoxe responsum de- * Δεχόμεθα τὴν ἐν ἁγίοις Αναστάσιον ὀρθοδόξως dit pro lomo sancti Leonis et inclyti papae.. Ει ἀπολογησάμενον ὑπὲρ τοῦ τόμου τοῦ ἁγίου Λέοντος jursus: Sanctum vocat totus Oriens hunc sancta καὶ ἀοιδίμου πάπα, ο Καὶ πάλιν, «"Αγιον ἀποκα memorie Anastasium, qui fuit archiepiscopus An- λεῖ πᾶσα ἡ ἀνατολὴ τοῦτον τὸν τῆς Ασίας μνήμης riochia, et qui eum non recipit, Deus anathema» Lizet. Quoniam vero quidam ex scriptis Theodoreti contra sanctum Cyrillum in confirmationem sui erroris nonnulla producunt, noverint sanctam, et ecumenicam sextam synodum inter alia quæ contra Theodoretum decrevit, hac etiam decer nere, in 9 cap. Auctorum ejus: Si quis scripta Theodoreti contra rectam fidem sancti Cyrilli, et epistolani quæ appellatur Ibæ, atque Theodorum Mopsuestensen, ejusque scripta now anathematizat, et si quis non recipit scripta sancti Cyrilli, praesertim quae contra Theodorum et Theodore tum, et Andream, Nestoriumque, atque eos et anamaemque ipsorum qui similia ipsis sense- Αναστάσιον, τὴν γενόμενον ἀρχιεπίσκοπον Αντι χείας, καὶ τὸν μὴ δεχόμενον αὐτὸν ὁ Θεὸς ἀναθεματ τίσαι. ν Ἐπεὶ δὲ τινες ἐκ τῶν παρὰ τοῦ Θεολογ του κατὰ τῶν τοῦ ἁγίου Κυρίλλου συγγραφέντων εἰς σύστασιν τῆς ἑαυτῶν πλάνης κομίζουσι τινα, μαθέτωσαν ὅπως ἡ ἁγία καὶ οἰκουμενική έκτη συνε οδος πρὸς τοῖς ἄλλοις, ἃ κατὰ τοῦ Θεοδωρήτου Επι φήνατο, καὶ τάδε φησὶν ἐν θ' κεφαλαίων τῶν Πρακ τικῶν αὐτῆς· «Εἴ τις οὐκ ἀναθεματίζει τὰ συγκ γράμματα Θεοδωρήτου, τὰ κατὰ τῆς ὀρθῆς πίστεως τοῦ ἁγίου Κυρίλλου, καὶ τὴν λεγομένην 16ην επ στολήν, καὶ Θεόδωρον τὸν Μοψουεστίας, καὶ τὰ συγκ γράμματα αὐτοῦ, καὶ εἴ τις οὐ δέχεται τὰ συγκ γράμματα τοῦ ἁγίου Κυρίλλου, και μάλιστα τα αυτά

de ipso et in Aelis sancte et acumenica quinte synodi uberius invenire licet, Θεοδώρου καὶ Θεοδωρήτου καὶ ᾿Ανδρέου καὶ Νεστορίου, runt, seu sentiant, anathema esto. Eadem vere καὶ τῶν τὰ ὅμοια αὐτοῖς καὶ ἑνὸς αὐτῶν πεφρονηκέ των, ἢ φρονούντων, ἀνάθεμα ἔστω. Τὰ δ' αὐτὰ περὶ αὐτοῦ καὶ ἀπὸ τῶν Πρακτικῶν τῆς ἁγίας καὶ εὑρεῖν. Επισυναγωγὴ τῶν εἰρημένων μετὰ ἐπι λόγου. οἰκουμενικῆς πέμπτης συνόδου ἔστιν ἀφθονώτερον & Τὰ μὲν οὖν περὶ τούτων ἀρκεῖ. Βούλομαι δὲ ἀνα λαβὼν ἐξ ἀρχῆς συλλογίσασθαι τὰ εἰρημένα. Δέ. δείκτας πρῶτον τοῖς ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρός εἶκαὶ τὸν Υἱὸν ἀρνουμένοις πολλὰ τὰ ἄτοπα ἔπεσθαι δεύτερον κατὰ τίνα τὴν ἔννοιαν ἄλλο οὐσίαν, καὶ ἄλλο ὑπόστασιν οἱ θεολόγοι φασὶν ἐπὶ Θεοῦ· τρίτου οὐσία καὶ ὑπόστασις καὶ ἰδιότης ἐπὶ Θεοῦ ταυτόν ἔστιν κατὰ τὸ πράγμα· τέταρτον ὅτι εἰ καὶ παν τράτης οὐσία καὶ ἡ υπέτη;, οὐ διὰ τοῦτο ἐξ ἀνάγω της έπεται τὸν Υἱὸν εἶναι Πατέρα, ἢ τὸν Πατέρα Υιον πέμπτον, ὅτι οἱ λέγοντες, ὥσπερ τὸ ἄλλο εἶναι ὑπόστασιν, καὶ ἄλλο οὐσίαν, καὶ ἄλλο πατρότητα ἐπὶ Θεοῦ σύνθεσιν οὐ ποιεῖ, οὕτω καὶ τινα ἐν τῇ οὐσίᾳ τοῦ Θεοῦ λεγόμενα υφίστασθαι πραγματικῆς τῆς οὐσίας καὶ ἀλλήλων διαφέροντα σύνθεσιν οὐ ποιεῖ, παράλογοί εἰσιν. Εκτον, ὅτι οἱ τῆς Ἐκ κλησίας διδάσκαλοι τὸν Υἱὸν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Παπρὸς εἶναι θεολογοῦσιν· ἔβδομον, ὅτι οἱ ἐκ τῆς οὐσίας εἶναι ἡ γεννᾶσθαι τὸν Υἱὸν ἀρνούμενοι τὰς ἀρχὰς τῆς πίστεως ἀναιροῦσι, καὶ τοῖς διδάσκαλοις μάχονται - ὄγδοον, τίνα ποτὲ τῆς ἀπάτης αὐτοῖς αἴτια ἐγένετο· Εννατον, ὅτι τὸ ἐνίστασθαι πρὸς τοὺς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι λέγοντας ἠνάγκασε μὴ ὁμολογεῖν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸν Υἱόν· δέκατον, τίνος ποτὲ τὰς δοκούσας ἀντιθέσεις καιριωτέρας τοῖς ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι λέγουσιν ἐπάγουσι· καὶ πρῶτον αἱ ἀπὸ τῆς ὁμοουσιότητος, καὶ λύσεις τῶν τοιούτων· ἐνδέκατον, ὅτι καὶ ἑτέραν ἀντίθεσιν τοῖς αὐτοῖς ἐπάγουσι, τὴν ἀπὸ τῶν δύο ἀρχῶν, καὶ λύσις αὐτῆς· δωδέκατον, ὅτι οἱ ἅγιοι ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα θεολογούσι, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι, καὶ ὑπάρχειν, καὶ προϊέναι, καὶ ἀναβλύζειν, καὶ ἐκπορεύεσθαι· καὶ τελευταῖον ἐπὶ πᾶσι τὸ ἐπισυναγωγεῖν τὰ εἰρημένα. Κανταῦθα, δὴ πέρας ο λόγος ἐχέτω, ἐπεὶ καὶ μέχρι τούτου σκοπὸς ἦν αὐτῷ. Εἰ μὲν οὖν καὶ τὸ προσῆκον ἀπείληψε πέρας, καὶ διὰ πάντων γενναίως τὸ παρὸν ἀπείργασται σύγγραμμα, τῷ Θεῷ χάρις, τῷ καὶ τοῖς ἁλάλοις λαλεῖν, καὶ τοῖς κωφοῖς ἀκούειν χαριζομένῳ· εἰ δὲ μή, εἴ τι καὶ ἀσθενὲς εἶναι δοκεῖ, μὴ τοῖς, περὶ ὧν ὁ λόγος γέγονε, προβλήμασι, τῷ δὲ εἰρηκότι τὸ ἐλλείπον ἀνατιθέσθων. Οἶμαι μέντοι διὰ τὸ τῶν προτεθέντων τῷ λόγῳ ἀληθὲς καὶ τὰ εἰρημένα καλὰ καὶ ἀληθέστατα τῇ τοῦ Θεοῦ χάριτι δόξειν. Πλὴν εἴ τις δι' ἀγροικίαν καὶ βαρβαρότητα, ἢ πονηρίαν καὶ ἀσέβειαν ψυχῆς βουλόμενος παρά τοῖς ἀνοήτοις εἶναι τι δοκεῖν σφόδρα κατὰ τῆς ἁληθείας ἀναισχυντείν βούλοιτο. CAPUT XIII. Brevis repetitio eorum, quae dicta sunt, cum epilogo. Quæ igitur recensita sunt de his sufficiant. Volo autem a principio reassumendo quae dicta sunt, concludere. Primo, ostensum est eos, qui ex substantia Patris esse Filium negant, molta absurda sequi secundo, quo sensu alfurl substantiam, et aliud hypostasim in Deo theologi asserant. Tertio, substantia, et hypostasis, atque proprietas in Deo secundum rem idem est, Quarto, quamvis paterni - tas et Giliatio sit substantia, non propterea necessario sequitur Filium esse Patrem, vel Patrem Fi liam. Quinto, qui asserunt quemadmodum aliud esse hypostasim, et aliud substantiam, et aliud paternitatem in Deo compositionem non facit: ita etiam nonnulla, quæ in substantia Del dicuutur subsistere, quæque realiter ab essentia, et inter se differunt, compositionem non facere, irrationales Bulut. Sexto, doctores Ecclesia Filium ex substantia Patris esse iheologico asserunt. Septimo, qui ex substantia esse, vel generari Filium negant, dei principia tollunt, et doctoribus adversantur. Octavo, quæ tandem erroris sui fuerint cause. Nono, quod repugnare iis qui Spiritum sanctum ex Paire Filioque procedere asserunt, coegit, non confteri ex substantin Patris esse Filium. Decimo, quas 120demn objectiones, quae videntur precipue, infe rant iis qui Spiritum sanctum ex Patre Filioque procedere niunt; et primum, quæ a consubstantialitate ducuntur, et solutiones earmin. Unde cimo, quod et alteram objectionem lisdem inferunt, quæ a duobus principiis, et ejus solutio. Duodecimo, quod sancti ex substantia Patris et Filii Spiritum theologice philosophantur: et ex Filio esse, atque exsistere, proficiscique atque emanare, item procedere. Ultimo cap. repetitio predictorum capitum. Atque hoc loco fiuem sortin tur oratio; quoniam et hucusque ipsi scopus erat. Si igitar. convenientem fnem assecuta est oratio. atque per omnia strenue presens volumen absoluit, Deo sit gratia, qui et mutis loqui, et surdis audire largitur; sin minus, si quid etiam imbecillum esse videtur, non questionibus, de quibus serino laetenus fuit, sed disserenti defectus attribuatur. Puto tamen quia vera sunt, quae oratione proposuimus, fore per Dei gratiam ut etiam nostra dicta bona et verissima censeantur. Nisi quis ob rusticitatem, atque barbariem, seu malitiam, animique impieta tem valde contra veritatem velit inpudenter s gerere, studens, ut apud stultos aliquid esse vi deatur.

AD BARLAAMUM EPISTOLA DE PROCESSIONE SPIRITUS SANCTI (Vide inter mutuas Barlaami et Demetrii epistolas in Barlaamo.) MONITUM IN ORATIONEM DEMETRII CYDONII DE ADMITTENDO LATINORUM SUBSIDIO. (COMBEFIS. Auclar. nov., tom. II.) De Demetrio Cydonio in hæc verba Possevinns ex Volateranno: Demetrius Cydonius Thessalonicensis, vir doctus æque ac sanctus, Græca Latinaque facundia præditus, ex patria decedens, Mediolanum venit, ubi litteris Latinis ac theologiae operam dedit. S. Thoma Aquinatis libros in Græcum sermonem vertit, que rersio hodieque in bibl. Vaticana cernitur. Scripsit et contra Eunomium de Divinitate Filii, etc. Exstat ejus oratio Basilea edita, de vita et morte. Habent plura ejus bibliothecarum indices. Ex iis una hec mihi oratio præcipua visa est, ac meo instituto opportuna qua deinceps a Manuele præclare illustrari videretur historia Græca. Nec enim Joannes imperator, quo Romam profecto Demetrius ista eravit, alius videatur quam Joannes Manuelis filius, quem et in Hungariam profectum auxilia corrogaturum habet Franzes c. 41: Die 15 Novembr. ann. 6932, Christi 1424, imperator Joannes in Hungarian transiit, fratre suo Constantino despola instituto, et pro se in urbe relicto. Quam ejus profectionem nee Demetrius silet. Orat ista cum jam Græci, omnibus pene amissis, vix urbem salvam baberent. Argumento autem sunt, cum Demetrii animi in Latinos propensioris, tum iniquioris in eosdem pluriam Graecorum, quos ii ultro eorum causa adeuntes pericula, ita ægre admitterent: velut Turcorum, quam Latinorum jugum levius haberent. Præter alia Demetrii monumenta exstat Regio codice prolixissima Oratio El; by Esayyekiauóv qua fere omnia spectantia ad hominis lapsum ac reparationem luculentissime tractat ac exsequitur congruentias adducens, quales fere D. Thomas u Summe p. Ejus titulo ita est additum: Οὐ μὴν ἐπ' ἐκκλησίας ἀναγινωσκόμενος, διὰ τὸ τῇ καθολική Εκκλησία &nodoxepasova Haud tamen sermo iste legitur in ecclesia quod reprobatus fuerit ab Ecclesia catholice. Legi ego, nec aliquid in quo minus Græcis ae nostris conveniat, offendi: eoque existimo reprobatum is odium auctoris, quem velut Aativog pova Græci schismatici odio prosequerentur. 'Exstat sane ibidem ejus ad archiepiscopum Thessalonicensem Theodorum Glabam fusa satis epistola, qua se purgat, c queritur de sinistris ab eo sparsis rumoribus, ac quibus traduceret velut hæreticum; promptum se doceri significans, ut ille meliora ostenderci ac probaret; haud vero cessurum, ut nonnulla patrum populi, bujusve aut illius auctoritate, aut etiam experimento, vel sensu aliquo premeret: quibus plane Ecclesiæ suæ, quam schismate divisam nosset, nec dogmatis omnino sanam, auctoritatem elevat, ac suorum carpit credulitatem, qui schismaticis ae hæreticis magistris adeo tribuant, et nihil præterea reliquum velint ad veritatem indagandam. Quam ergo Græcis schismaticis Cydonii invidiosa memoria, tam Latinis orthodoxis grata debeat esse ac sacra; sitque magis e re Christiana ejus publici juris monumenta facere, quam vel Philothei, vel Cabasile, aut aliorum æqualium, quos nihil Cydonio præstantiores doctrina aut cloquii nitore. erroribus in fide cum schismate infectos liquet.