MAXIMI CHRYSOBERGE bus, qui hostiles conatus prohibere possent co Α' & νῦν ἐβουλόμην μὲν ἂν σὲ τῶν κοινῶν ἀφιστάναι (τί γὰρ ἂν Ιατρῶν δράσεις τέχνη, τῶν νοσούντων ὅπως ἀπολοῦνται πάντα ποιούντων;) - Τοῦ βασι λέως δέ σε τοῖς πράγμασιν ἐπιστήσαντος, ἀνάγκη πρὸς τὰ παρὰ τῆς τύχης ἱστάμενον καλεῖν μὲν τὸν μόνον δυνάμενον τὰ τοιαῦτα κωλύσειν, χρῆσθαι δὲ τοῖς δυνατοῖς, καὶ αὐτοὺς οὐδενὶ λυπηρούς γενομέν νους· μέγα δὲ τὸ καὶ τοῖς μείζοσι συμβουλεύειν μή κερδῶν εἶναι καιρὸν τὰ παρόντα, μηδὲ τοὺς ἀπει ρηκότας προσερεθίζειν, ἀλλὰ δημοτικώτερον χρω μένους τοῖς πράγμασιν ἑαυτοὺς τῷ δήμῳ πειρᾶσθαι καταμιγνύναι. Οὐ μὴν οὐδ᾽ ὁ πάντα ἄριστος βασιλεὺς τῆς ἐρώσης καὶ ἐρωμένης οὐχ ἧττον πόλεως ἀμελήσει· ἀλλ' ἀναμνησθεὶς ὅπως ἀδικουμένῳ συν ήλγησε, καὶ ὡς πάντα πέπονθε τηροῦσα τὸ κοινὸν ἀγαθὸν (αὐτόθεν γὰρ ὁρμηθεὶς τὰ πατρῷα κεκόμι σται), οὐκ ἀξιώσει μὴ μετὰ προσθήκης αὐτῇ τῆς άμοιβὰς ἀποδοῦναι, οὐδ᾽ ἀνέξεται μιᾶς πόλεως ἐλάτη τω τὴν μεγαλοψυχίαν ἐνδείξασθαι, ἀλλ' ὅπως αὐτὴν κλινομένην ὀρθώσῃ πάντα ποιήσει. Καὶ ἡμεῖς γὰρ τοιούτων πρὸς αὐτὸν ἁψάμενοι λόγων οὐδὲ συμβου λῆς ἀνεχόμενον εὔρομεν, ἀλλὰ καὶ τὸν ταύτης και ρὸν οὐκ ἄνευ ζημίας εἶναι τοις πράγμασι τῆς πόλ λεως λέγοντα. Πάντων τοίνυν ἀποστὰς, ἑνὸς τούτου μόνον γέγονε, τοῦ σῶσαι τὴν πόλιν. intus trucident, iterumque gustatis visceribus suos saltatorios orbes, ut calamitoso illo die, versent. Eas ob res omnes velim, ut nunc est, a negotiis publicis omnino te removeas: quid enim potest medici ars in ægrotis, qui ut intereaut summa omnia faciunt? Sed quoniam imperator rebus le prefecit, stare oportet adversus fortunam, et invocare illum qui solus potest impendentia mala depellere, et uti potentibus, sic tamen, ut nulli molesti sitis. Magnum quoque est, suadere optiratibus ut intelligant, non mune tempus esse lucrifaciendi, neque desperantes insuper esse irritandos: sed popularius agaut, seque ipsos eum plebe commiscere conentur. Neque enim optimus imperator negliget amantissimam sui charissimamque civitatem, sed recordatus quantum inique se habito indoluerit, et quanta perpessa sit salutem publicam spectans (inde enim egressus princeps palereum imperium capessivit), non molet hercle cum corollario vicem illi reddere: non patietur una urbe minus magnanimitatem suam demonsirare: verum ut labentem atque inclinatam erigat Guinem laborem adhibebit. Quin etiam cum de his rebus sermonem cum ipso habere inciperemus, intelleximus, ne consultationes quidem eum haberi velle, quod in illis non sine reip. vestræ detrimento ten pus teri diceret. Quare reliciis rebus omnibus, unum hoc enititur, ut servet civitatem. ANNO DOMINI MCCCXCVI. MAXIMUS CHRYSOBERGA MONACHUS MONITUM EDITORUM. Liber Maximi Chrysoberga De processione Spiritus sancti, etsi brevis, plane dignus est qui a Græcis schismaticis sedulo meditetur. Anctor enim lacrymis potius quam verbis deplorat atrox schisma quo Ecclesia Orientis ab Occidentali dividitur. Tanta cum persuasione et honesto adeo ac pio dolore affectus loquitur, ut lectorem vel invitum moveat. Pulcherrime ostendit Romanos Poutifices fidei dogmata et doctrinam Ecclesia servasse, præcipue, cum hæresis Iconoclastarum vigeret, et quatuor patriarchæ Orientales hæresi addicti veritateni et Evangelium proderent. Romani Pontifices his patriarchis resistentes Christianam fidem ab interitu vindicarunt, el jure merito soli cæteros omnes patriarchas ut hæreticos condemnarunt. Auctor etiam egregie scelera Photii exponit, et Photianorum errores carpit. Ideo ab Christianis omnibus magni faciendus est. J.-B. M.

ΜΑΞΙΜΟΥ ΤΟΥ ΧΡΥΣΟΒΕΡΓΗ ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΚΡΗΤΑΣ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΚΠΟΡΕΥΣΕΩΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΠΝΕΥΜΑΤΟΣ ΛΟΓΟΣ. MAXIMI CHRYSOBERGÆ AD CRETENSES ORATIO. (L. Allatio interprete.- Gracia orthodoxa, t. II, p. 1074.) Α'. Βουλόμενόν με, ὦ ἄνδρες Κρῆτες, σιγαν, καὶ τοῖς ἐμαυτοῦ ἔργοις προσέχειν, τὰ δὲ ἐστὶ τῶν ἱερῶν λόγων ἔχεσθαι, καὶ ὕμνοις πνευματικοῖς τὴν ὑπεράρχιον καὶ θείαν ἀνυμνεῖν ἀρχὴν, οὐκ ἐξαί τιγες, οὐκ οἶδα τίσι χρώμενοι λόγοις, οἷς οὐχ ὅπως ἐμοὶ, ἀλλὰ καὶ τῇ τοῦ Θεοῦ πολεμοῦσι σαφῶς ἀληθείᾳ. Ενθεν τοι τὴν ποθεινὴν πολλάκις λιπὼν ἡσυχίαν ᾖ χαίρω, καὶ ἤ μοι πρὸς τὴν τῶν καλλίστων θήραν μάλιστα συνεργεῖ, ἀναγκάζομαι πολλάκις τοῖς ἀγοραίοις τούτοισιν εἰς λόγους ἔρχεσθαι. Οἱ δὲ εἰσιν ἀφόρητοι καὶ δεινοί χρήσασθαι, οὔτε τῶν λόγων ἐπαΐοντες, οὔθ᾽, ὅ πάντων χείριστον, τῇ σφῶν αὐτῶν ἀνιώμενοι ἀμαθίς. Αλλ' επαιρόμενοι προπετώς, καὶ πᾶν λέγειν καὶ διισχυρίζεσθαι μᾶλλον εἰδότες, ἢ περὶ ὧν διαβεβαιοῦνται νοεῖν αἱρούμενοι· οὕτως εἰσὶ τολμηροί, οὕτως ἀκρατεῖ; τῆς εἰωθυίας κακῶς & λέγειν γλώττης τὰ θεῖα. Καὶ προσίασι μὲν, ὦ ἄνδρες, πολλάκις μαθητῶν περιθέμενοι προσωπεῖον, οἱονεὶ θωπεύοντες, καὶ φιλεῖν προσποιούμενοι καὶ θαυμάζειν, εὐθὺς δὲ τὴν φενάκην ἀποῤῥίψαντες, τὸν ἐγε κρυπτόμενον τῇ ψυχῇ δόμον, ὃν περικαλύπτειν υπ' ὀργῆς οὐχ οἷοί τε εἰσὶ σημαίνουσι, δυσχεραίνειν ἀξιοῦντες, ὅτι αὐτοῖς οὐ ῥᾳδίως πειθόμεθα, περὶ ὧν παφῶς οὐκ ἴσασι ληροῦσι, καί τοιγ᾽ ἐχρῆν αὐτοὺς, ἢ τὴν ἀρχὴν μηδὲν ὁμολογεῖν τὴν σφῶν αὐτῶν ἁμάθειαν, ἢ συνειδότες σφίσι τοῦθ᾽ ὅπερ εἰσὶν, ἥκιστα μείζοσιν, ἢ κατ' αὐτοὺς ἐγχειρεῖν πράγμασιν. ᾿Αλλὰ γὰρ οὐδενὸς, ὦ ἄνδρες, ή προπέτεια οἶδεν ἀπέχεσθαι, ᾧ γε δόξει τῶν ἄλλων ὑπερέξειν. Τοῦτό 1. Licet mihi silentium procurem, o viri Cretonses, et exoptem meis studiis ac negotiis, quæ non alia sunt quam sanctis eloquiis incumbere, et spiritalibus canticis supra omne principium, prim cipium divinum collaudare, animam adjicere, qui diam, nescio quibus ducti rationibus, non tantum mecum, sed et cum Numinis veritate bello contendentes, non permittunt. Hinc peroplata mihi quiete, qua summopere delector, et qua: mihi al rerum pulcherrimarum conquisitionem maxime coulert, neglecta, saepius cum forensibus luise ac sordidis hominibus in sermonem venire cogor qui plane intolerabiles, nec colloquiis, nec consuetudine mansuescunt, cum nec verba audiant, nec, quod omnium pessimum est, de sua inscitia indolent, sed audacter atque insolenter se osten tantes, de omnibus aliis potius loqui disputareque quam de quibus loquuntur gnari intelligere cupiunt. Sic sunt temerarii, sic ligne sum in res divinas injurie impotentes. Et conveniunt quidem, o viri, sapius personam sibi discipuloru adaptantes, adulantes, amicitiam simulantes, nam stra admirantes, tum vero non multo post αερο sila fraude, dolum animo tectum, cum ob iracundiam celare nequeant, relegunt, gre feren tes, nos illis non facile suaderi, de quibus clam rissime ignoranter blaterant: et tamen oportebat ipsos aut ab initio suam ipsorum inscitiam co fiteri, aut de suis conscios, suis viribus majora γε, ὦ ἄνδρες, τοὺς πολλοὺς ποιεῖ ἐπιλαβομένους negotia non aucupari. Verumtamen, efrenata σφῶν αὐτῶν διασύρειν τὰ θεῖα, νομίζοντας μὲν εὐσεβέστατα δρᾷν, ἂν τοῖς Λατίνων δόγμασι προσάψωσι μώμον, τῇ δὲ ἀληθείᾳ τοῖς πρότερον γενομένοις ἀνδράσι, καὶ μεγάλων ἐπαίνων ἐπ' ἀρετῇ καὶ λόγοις τυχούσιν ἀνθισταμένους· τούτοις γὰρ τὸ κοινὸν τῶν Λατίνων εὑρεθήσεται συνάδον, εἴ τις σκοπῶν ἀκριβῶς τῶν τῆς Ἐκκλησίας δογμάτων licentia, nullo manus abstinet, si modo se alios superare putaverint. Hoc est, o viri, quod plerosque in sui ipsorum oblivionem induces rebus divinis detrahere cogit dum aestimant pietatem quam maxime colere, si Latinos dogmatibus contumelias imponani, sed revers hominibus ante cos maximis laudibus ob virtutem

MAXIME CHRYSOBERGE atque doctrinam exornatis adversaniur. His εφάψασθαι βούλοιτο. Ἐμοὶ γὰρ, ὦ ἄνδρες Κρήτης, siquidem Latinorum universa geus concordare περὶ τῶν τοιούτων ειλικρινώς πάλαι λογιζομένῳ reperietur, dummodo altente quispiam conside- διὰ τὸ πρὸς τοὺς Λατίνους μέσος δοκοῦσι τινὲς ἔχε rans ecclesiastica doginata dijudicare non recusa- πεπολεμώσθαι καὶ τοῖς τῆς πίστεως λόγοις. verit. Mahi etenim, o viri Cretenses, multo al in Latinos videntur nonnulli etiam decretis fidei 11. Pos-unins vero id, antiquam dissidii originem examinantes, deprehendere. Erat tum Christi Ecclesia complemento, quam Christus discipulis reliquerat, et mundus non dat, neque accipit, unitas et pas; omniaque fidelibus conveniens concordia occupabat, nihilque erat quod traditum a Patribus ordinem perverteret, sed singula propriis finibus præscripta ad sacrum sperate bea titudinis portumn dirigebantur. Licet antea sepius mullorum temeritas non parvas Ecclesite turius conciliasset, alia super alia innovans, et novis absurdorum commentis probe statuta ac definita concutere prorsus aggrediens, et nunc quidem Filii Dei divinitati humilem abjectamque opiniorem appingens, nunc Spiritui illius insidias paruns, et per hæc Dei Patris principatum refel.eus, quem honore prosequi non possumus, dum ejusdem cum eo dignitatis participes, ita imprudenter inbonestantur. Alii quidam debitum Christo cultin asserentes, novo quodam modo bellum illi indicere aggrediebantur, non lingua tantum, sed etiam manu. Cum enim illius imaginem olio prosequerentur, efigiatum in ipsa dedecorabant. Sic antiquitus multiformis error per nullos subsecutos annos veluti multiceps hydra, universam Asiam et potiorem Europæ partem pervadens, nunc pararcharum et episcoporum exsecrandorum sermonibus, nunc imperatorum vel tyrannorum potentin, sanum Ecclesiæ corpus infestabat. Εt quilibet videbatur esse funditus perdendus, qui tot episcopis non acquiesceret, sed contradicere ausus fuisset quia prorsus rari erant. Tol siquidem erant, qui veritatem cum vita corporis immutarent, et renusLiatis presentis seculi deliciis, desiderio coelestis fruitionis tenerentur. Verumtamen inter tot undas, et vehementem tempestatem ab improbis flatibus excitatam, Ecclesiae cymba absorpta non est, neque veritatis firmitas, nec decreta nec placita fun mutata sunt. Portas enim inferi adversus seipsam hiantes, pie agens minimeque pavescens, Jesum in ipsa, ut videbatur, obdormientem, precibus excitabat, ut ventis ac mundi tempestate objurgatis malaciam fidelibus apportaret. Namque tumn, o viri, aposto Lica Home Ecclesia ductibus illis superior erat, et cymbam hanc lemone pietatis gulieruabat et iu sempiterne patria portum cogebal, dum alii universarum Ecclesiarum Orientis patriarche Papa obsistere non verebantur, tyrannum eum reputantes nuncupantesque, qui pastor Ecclesim erat, quod secum non concordaret, sed hinc tempore sincere isia examinanti, ob odium adversari. unus cum esset, a quatuor illis dissideret. Hine criminationes multa adversus sanam illam Ecclesiam quotidie ab iis qui de primatu dicam Β'. Σκοπεῖν δὲ ἔξεστιν ἄνωθεν τὴν ἀρχὴν τῆς διαιρέσεως ἐξετάζοντας. "Ην ὅτε ἦν τῷ τῆς Ἐκκλησ σίας τοῦ Χριστοῦ πληρώματι, ἣν ἐκεῖνος κατέλιπε τοῖς μαθηταῖς εἰρήνη, ἣν ὁ κόσμος οὐ δίδωσιν, οὔτε δέχεται, καὶ πάντα κατεῖχεν ἡ πιστοῖς ἀνδράσι συμβαίνουσα συμφωνία, οὐδέν τε τὴν παραδεδομένην ὑπὸ τῶν Πατέρων τάξιν ἠθέτει· ἀλλ᾽ ἕκαστα ἔμενεν ἐν τοῖς ὁρίοις τοῖς ἑαυτῶν κατευθυνόμενα πρὸς τὸ ἱερὸν τέλος τῆς ἐλπιζομένης μακαριότητος. Καίτοιγε πολλάκις πρότερον ἡ τινῶν αὐθάβεια οὐ μικρὸν ἐπή νεγκα τῇ Ἐκκλησία κλύδωνα, ἄλλα ἐπ' ἄλλοις και νοτομοῦσα, καὶ ὅλως ταῖς ἀτόποις εὑρέσεσι τὰ καλώς κεκυρωμένα διασείειν ἐπιχειροῦσα. Καὶ νῦν μὲν τῇ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ θεότητι χαμαίζηλόν τινα και μικροπρε πῆ περιάπτουσα δόξαν, νῦν δὲ τῷ Πνεύματι αὐτοῦ ἐνεδρεύοντα, καὶ διὰ τούτων καὶ τὴν τοῦ Θεοῦ Πατρός ἀρχὴν ἀθετοῦσα, ὃν οὐκ ἔστι δήπου τιμῶν τῶν τῆς αὐτ τῆς ἀξίας αὐτῷ κοινωνούντων, οὕτως ἀμαθῶς ἀτιμα. ζομένων. "Αλλοι δέ τινες φάσκοντες τὸν Χριστὸ ὡς χρὴ σέβεσθαι, ἄλλον τρόπον καινότερον ἐπεχείρουν αὐτῷ πολεμεῖν οὐ γλώττῃ, ἀλλ᾽ ἤδη καὶ χειρί. Αποστρα φόμενοι γὰρ τὴν ἐκείνου εἰκόνα, αὐτὸν δήπου την εἰκονιζόμενον ἡτίμαζον. Οὕτω πάλαι ἡ πολυειδής πλάνη συχνοῖς ἐφεξῆς ἔτεσιν, ὥσπερ τις πολυκές φαλος δρα τῆς ᾿Ασίας πάσης, πρὸς δὲ καὶ πλείστου μέρους τῆς Εὐρώπης περιγενομένη, νῦν μὲν παι τριαρχῶν καὶ ἐπισκόπων καταράτων λόγοις, νῦν δὲ βασιλέων ἢ τυράννων δυνάμει ἐπὶ τὸ ὑγιαῖνον σώμα τῆς Ἐκκλησίας ἐχρῆτο, καὶ πᾶς ἐδόκει εἶναι ἐξώ λης, δ, ἂν καὶ ἀντειπεῖν τοσούτοις ἐπισκόποις τολ μήσαιτο. Ησαν δὲ πάντως οἱ τοιοῦτοι σπάνιοι· του σοῦτοι γὰρ οἱ τὴν ἀλήθειαν τῆς ζωῆς τοῦ σώματος ἀλλαττόμενοι, καὶ φεύγοντες μὲν τὸ τοῦ παρόντος αἰῶνος ἡδὺ, ἐφιέμενοι δὲ τῆς ἐν οὐρανοῖς τυχεῖν εύφροσύνης. Ἀλλὰ μὴν, ὧν ἄνδρες ἐν τοσούτοις κύκ ματι καὶ κλύδωνι σφοδρῷ, πνεύματι πονηροῖς ἀναρ ῥιπιζομένῳ, οὐ κατεκλύσθη παντάπασι το σκάφος τῆς Ἐκκλησίας, οὐδ᾽ ἡ τῆς ἀληθείας ἀπόφασις, ἐν περὶ αὐτῆς εἴρηκεν, ἤμειπται. Τὰς πύλας γὰρ τοῦ ᾅδου κατ' αὐτῆς εὐσεβῶς ἀνοιγνυμένας οὐκ ἐκπληρ τομένους, αὐτὸν τὸν ἐν αὐτῇ Ἰησοῦν καθεύδειν του κοῦντα δεήσεσιν ἀνίστη, ἵνα τοῖς ἀνέμους ἐπιτιμή σα;, καὶ τῷ σάλῳ τοῦ κόσμου γαλήνην ἐργάσηται τοῖς πιστοῖς. Εμενε γὰρ δήπου, ὦ ἄνδρες, ή Απο στολικὴ τῆς Ῥώμης Εκκλησία των κυμάτων ἐκείν νων ἀνώτερης, ἔκυβέρνα το τουτὶ τὸ σκάφος τῷ πηδαλίῳ τῆς εὐσεβείας πρὸς τὸν λιμένα τῆς αἰωνίου πατρίδος. Οἱ δ' ἄλλοι πατριάρχαι τῶν ἐν τῇ δώρ πασῶν Ἐκκλησιῶν ἠξίουν ἀντικαθίστασθαι τῷ Πάπα, καὶ τύραννον ἐνόμιζον καὶ ἐκάλουν τὸν ποι μένα τῆς Ἐκκλησίας, ὅτι σφίσιν οὐ συνεφώνει, ἀλλ' εἴς τέσσαρσιν οὗτιν ἐμάχετο. Εντεῦθεν αἰτίαι πολ καὶ κατὰ τῆς ὑγιοῦς Ἐκκλησίας ἐκείνης όσημέραι

Απλάττοντο ὑπὸ τῶν ἀμφισβητούντων τῶν πρωτείων illi movebant, congests, el cum Latinis sentiens, ἐκείνῃ, καὶ πᾶς ἐδόκει μιαρός, ὃς ἂν συναγορεύσοι Λατίνοις. Εξηλαύνοντο γοῦν πόλεων ἄνδρες ἐπιει κεῖς, οὐδὲν οὐδένα ἠδικηκότες, ἀξιοῦντες δὲ μόνον τῇ ψήφῳ τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ῥώμης ἔχεσθαι, καὶ τηρεῖν τὴν τῶν ὑπηκόων και μαθητῶν τάξιν πρὸς τὴν διδάσκαλον. Μὴ γὰρ ἀσφαλῶς ἀνθίστασθαι δύο νασθαι τοὺς πολλάκις οὐκ ὀλίγαις περιπεσόντας πλάναις τῇ τῆς οἰκουμένης ἁπάσης προκαθεζομένη, καὶ τὴν τοῦ Εὐαγγελικοῦ κηρύγματος ἀλήθειαν ἄδολον καὶ ἀμιγῆ ψεύδους διὰ παντὸς τηρησάτῃ. ᾿Αλλ' ὅμως ταὐτὶ λέγοντες, ὦ ἄνδρες, ἐδόκουν τοῖς πολλοῖς καὶ ἀγοήτοις παραπαίειν, καὶ προδόται τοῦ γένους, ὅτι τὴν ἀλήθειαν οὐ προδίδουν. Γίνεται τις ὅμως τῶν κακῶν τότε τούτων ἀνακωχή, καὶ τὸ διαῤῥαγὲν ἀφρόνως τῆς Εῴας τοῖς Εσπερίοις πάλιν συνήπτετο, καὶ πάντες ὡμολόγησαν πεπλανήσθαι οἱ πρὸ μικροῦ τῇ αὐθεντίᾳ τῆς Ἐκκλησίας ἐκείνης ἀντ τιταττόμενοι. Γ'. Οὕτω δὲ, ὦ ἄνδρες, τῆς οἰκουμένης ἐχούσης τῇ Εκκλησίᾳ τῇ τῶν ἀπολωλότων τέκνων σωτηρία και ρούσῃ, ἕτερος ἐπέρχεται κλύδων δεινότερος ὡς ἔοικε τῶν προτέρων, εἰ καὶ μὴ τὴν ἀρχὴν ἔσχεν ὁμοίαν ἐκείνοις μηδ' ἐδόκει πολεμεῖν τῇ πίστει, ἀλλ᾽ ἀμε φισβητεῖν ἐκκλησιαστικοῦ τινος ἀξιώματος. Ελαύνεται γὰρ ἐκ τοῦ τῆς Κωνσταντινουπόλεως θρόνου ἀνὴρ, εὐσεβὴς μὲν τὴν πίστιν, εὐλαβέστατος δὲ τὸν τρόπον, πᾶεί τε τοῖς ὁρῶσι δι' ἀρετὴν αἰδεσιμώτατος, ὁ θεῖος φημὶ Ἰγνάτιος. "Αλλ' ὁ μὲν οὐδὲν ἐγκαλούν μενος, εἰ μὴ ὅτι ζῆλον ἐνδεικνύμενος θεῖον τῶν ἰερῶν μυστηρίων ἐκώλυξ τινα ἄνδρα, πλούσιον μὲν καὶ παρὰ τῷ βασιλεῖ πλεῖστα δυνάμενον, ἀκόλαστον δὲ τὸν τρόπον, καὶ ταῖς οὐ καλαῖς ἡδοναῖς κατὰ τοῦ τῆς Ἐκκλησία: νόμου δουλεύοντα. Καὶ ἔπασχε και κῶς ἀνὴρ παιόμενος καὶ δεσμούμενος καὶ ὑπερορία κατακρινόμενος, καὶ καταράτοις τισὶ δημίοις ἀθῶος παραδιδόμενος, καὶ ὅλως διὰ πάντων ὥς τις τῶν κακούργων πιεζόμενος, καν τούτῳ δηλονότι τὴν τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ μιμούμενος ἐκ τῆς Ἱερουσαλὴμ ἔξοδον, δ, μηδὲν πώποτε ἁμαρτῶν ἔδοξε δίκας οφείλειν τοῖς παρανόμοις· τούτῳ δὲ πάντες μὲν ἤχθοντο ὅσοι τὸν τρόπον χρηστοί, καὶ οἷς ἔμελλε τῶν δικαίων· οι δὲ λοιποί, ὅσοι τὴν ἐκείνου τοῦ ποιμένος ἐδεδοίκεσαν παρουσίαν ἀδείας ἐπιλαβόμενοι ἐπὶ τὸ ταῖς ἡδοναῖς καὶ τοῖς αἰσχροῖς κέρδεσι σχολάσαι, ἔχαιρον, πενή γυριν ἦγον, τῇ τῶν ἀδίκων ἀρχόντων προσετίθεντο ψήφῳ. Καὶ γίνεται δὴ πάλιν ἡ Κωνσταντίνου κα κρύων ἀξία, ἀποσεισαμένη μὲν τοιοῦτον ἀδίκως ποιμένα, χειροτονήσασα δὲ ἕτερον ἀντ᾽ αὐτοῦ, ἄνδρα οὐδέποτε μὲν πρότερον τοῦ ἐκκλησιαστικού βίου ἀψάμενον, τότε δὲ τὴν ἀρχὴν ἐπιθυμήσαντα μετά τὴν τοῦ ἀνδρὸς ἐκείνου βριν, τῆς μηδὲν αὐτῷ μη. δαμόθεν προσηκούσης ἐπισκοπῆς ἀντισχεῖν Φώτιον, Καὶ ὁ μὲν ἐν τῇ Λέσβῳ ποιμέσι τισὶ Βαρβάροις πα ραδοθεὶς ἐταλαιπώρει, καὶ τῆς ἀναγκαίας ηπόρει τροφής, σπηλαίῳ τινὶς ὡς φασι, προσρεφείς. Ὁ δὲ λύκος ἐκεῖνος διεσπάραττε το ποίμνιον τοῦ Χριστοῦ, καὶ ὑπὸ τῶν κολάκων ἐθαυμάζετο, καὶ ὡς γενναῖον impurus ac scelestus reputabatur. Quare pellebautur ex urbibus homines innoxii, qui nulli injuriam fecerant, tantum quod poscerent Romana Erclesia decreta approbari, et subditorum ac discipulorum ordinem erga magistram servari, cum non esset intum eos qui sæpius in non paucos errores inciderant illi, quae orbi terrarum universo praesidet, et evangelicæ prædicationis veritatem puram ac sinceram ab omni mendacio continuo conservaret, contraire. Et nihilominus haee dicentes, nutis stultisque videbantur desipere, ac intemperiis teneri, el generis esse proditores, quod veritatem non proderent. Nihilominus et horum quoque malorum induciae subsecute sunt. Et stulte discisi Orientales cum Occidentalibus rursus cohærent, et omnes fassi sunt, in errorem prolapsos fuisse, qui pauio ante auctoritati illius Ecclesiæ contradixerant. III. Hunc in modum, o viri, cum terrarum orbis consisteret, Ecclesiam, pro deperditoruin filiorum salute gaudentem tempestas alia, priorum omnium - quotquot fuerunt, ut videtur. atrocior, invadit, licet sui originem non similem agnosceret, neque βdem oppugnare, sed de ecclesiastica quadam dignitate videretur decertare. Ejicitur enim e Ihrono Constantinopolitano vir, si falem spectas, pius, si mores, piissimus, et ob virtutem przsentibus omnibus quammaxime venerandus, divinus, inquam, Ignatius, qui nullo crimini obnoxius, sed quod divino zelo concitus, hominem nescio quem, divitem illum quidem, et qui quantum volebat. habebat ab imperatore, eoque consentiente nervos suos atque vires in alios experiebatur, sed moribus intemperantem, nec honestis voluptatibus legibus ecclesiasticis concessis asservientem a dixinis mysteriis arcebat. Εt sanetus quidem nonι τη diocri infortunio mactatus est, verberibus contusas, vinculis constrictus, exsilio multatus, exscorends custodibus innocens concreditus, et iu summa omnibus, quibus sceleratissimi puniantur, objectus, in hoc quoque Domini Jesu ex Hierosolymitana civitate exitum aemulatus, qui cum non deliquisset, Djustas poenas persolvere ab iniquioribus reputatus est. Hoc quidem viri moribus integri, et quibus justitia cordi erat, aversabantur; reliqui qui pastor ris praesentiam mediebant, absentia illius facul Laten datum esse voluptatibus et lucris infamuibus operam navandi, existimantes, gaudebant, et eleutheria basilice agitabant, et injustorum prim cipum decretis subscribebant. Rursusque eraclit Constantinopolis lacrymiabilis, dum similem pa storem injuste ejicit, locoque illius alium, qui nullum antea ecclesiasticum vitae institutum exereuerat, sed tuum primums, dominatus desiderio motus, post illatam tanto viro injuriare, episepalum ad se minime pertinentem occupavit, Photium introducit. Εt ille quidem in Lesbo insu

MAXIMI CHRYSOBERG.E la pastoribus barbaris traditus misere vitam age- Α' τι δεδρακώς, οὕτω μέγα ἐφρύνει. Τί χρή. ὦ ἄνδρες bat, necessario victu destitutus, et in speluncam, Κρήτες, πολλοῖς περὶ τούτων διεξιέναι, ἐξὺν τοῖς ut refertur, intrusus. Interim lupus gregem Christi βουλομένοις τῇ περὶ τούτων Ιστορία σαφέστερον ένα discerpens, apud adulatores in admiratione, et τυχεῖν; Ὅμως γοῦν, οὐδὲ γὰρ πᾶσιν ἤρεσκε τὰ γινό eque ac si generosum aliquod facinus patrassel, μενα, ἀλλ᾽ ἦσαν οἱ τῆς ἀληθείας ἀντε ποιοῦντο, ἀγκ magnis cogitationibus ederebatur. Quid opus est, νακτοῦσι μὲν τῷ Φωτίῳ, ὅσοι τῶν ἐπισκόπων τῶν o viri Cretenses, prolixiori sermone hæc prosequi, νόμων εἰδήμονες, καὶ τὸν τρόπον ἐπαινετοί· ἀγα cum de illis historia præ manibus volentium sit. νακτεῖ δὲ ὁ τῆς Ρώμης Πρόεδρος, ὡς φασιν, εὐλα Nihilominus postmodum, neque enim omnibus τῆς ἀνὴρ, Νικόλαος τοὔνομα· ὁ δὲ κλέπτης ἐκεῖνος, facta grata et accepta erant, cum essent qui veri καὶ ἥκιστα διὰ τῆς θύρας εἰσελθὼν εἰς τὴν αὐλὴν tatem amplexarentur, quicunque legum erant τῶν προβάτων, ἀλλ' ἀλλαχόθεν, τὸ πρῶτον μὲν ἔπει consulti episcopi, et moribus laudabiles animi ρᾶτο πείθειν τὸν ἀρχιερέα τῆς Ῥώμης ἐπιστολαῖς, motu concitati Photio subirascuntur, indignatur ὡς νομίμως ἀνθάψαιτο τῆς ἐπισκοπῆς, τοῦ Ἰγνατίο eliam Romanus Pontifex, ut fama est, vir insignis κατὰ νόμους ἐξεληλαμένου. Ως δὲ πολλὰ δράσας καὶ pictate Nicolaus. At prædo ille, neque per portas εἰπὼν οἷς ἐδόκει τὸν ἄνδρα ἀποδοκιμάσαι" παρίησι ingressus in ovium caulam, sed per alium aditum & γὰρ τὰ ἐν μέσῳ συμβάντα διὰ τὸ πλῆθος, ὅσα οἱ μετ intrusus, primum summo nisu accurabat epistolis μηχάνηται πάντα μεστὰ ὕβρεως καὶ συκοφαντίας, Romano Pontifici suadere sese iegum decreta πρὸς ἦν εἶχε κοινωνοὺς πάντας, ὅσοι τῶν αὐτῶν secutum Ignatii episcopatum præcripto legum ἐκείνῳ γε ἦσαν ἐπιθυμηταί· ὡς οὖν πάντα κινήσεις ejeci possedisse, cum postea multa intentassel κακῶς μὲν εἰπεῖν τὸν ἄνδρα ἔσχε καὶ ἀτιμάσαι, τὴν dixissetque, quibus sibi videbatur Pontificem mo- περὶ ἐκείνου δὲ δόξαν τῶν βελτιόνων καὶ σοφωτέρων rigerum reddidisse (nam quæ inter hac gesta sunt, ήκιστα μεταβαλεῖν, ᾠήθη δεῖν ἀντιστῆναι τῷ Πάπα et quæ ipse commentus est omnia, injuriarum et οὐ ζήλῳ κινούμενος τῆς περὶ τὸ Πνεῦμα καινοτομίας, calumniarum plena, ad quas concinnandas sibi ὡς φασιν οἱ πάντα έτοιμοι λέγειν - Ιγνάτιος γάρ socios, qui similium uti ille desiderio exardesce- ἀνὴρ πολλὰ σημεῖα τῆς αὐτοῦ ὁσιότητος παρασχόν bant, adjunxerat, silentio prætereo): cum, inquam, μένος, καὶ σοφίᾳ πνευματική κεκοσμημένος, εἰδὼς mulla movisset, improbaque lingua et calamo τὴν Ἐκκλησίαν τῆς Ῥώμης ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ hominem vexasset ac dedecorasset, nec potuisset Υἱοῦ, ἢ διὰ τοῦ Υἱοῦ θεολογοῦσαν, οὐκ ἐταράττετο, illius sententiam ex meliori sapientiorique men- οὐδ᾽ ἀλλότριον τῆς πίστεως τὸ δόγμα ἡγεῖτο του τί tis firmitate dimovere, proposuit sibi Papre obsis- Ο Αυτός τε πάλιν ὁ Φώτιος, ὅτε ἐδεῖτο του Πάπα συγ stere, non zelo novitatis circa Spiritum introductae motus, ut ad omnia effutienda prompti sibi autemant: namque Iguatius multis pietatis siguis exhibilis, et sapientia spiritali condecoratus, licet sciret Romanam ecclesiam ex Patre et Filio, vel per Filium decernere, non turbabatur, neque simile dogma a fide alienum esse existimabal. Ipseque rursus Pliotius, magnæ sibi urbis thronum concedi a Pontifce supplicans, de hisce dogmatibus quaestionem movere animum nunquam induxit: sed cum non posset sibi morigeros reddere ipsum impedientes, ne in improbe gestis persistere videretur, aggressus est impie Ecclesiae Odei crimen appingere, dominatus ambitione, ο viri, non zelo pietatis erga Deum. Hec vero ita se habere, si scriptores historiarum percurrere volueritis, plane dignoscelis. Hinc itaque Photius perversum hoc dissidium concipit, et iniquitatem, in excelsum oblocutus, progenerat et scripto mandal, Spiritum, o nudaciam! ex sola Patre procedere, non reveritus Basilium, nihil curans Gregorium, nullo metu concitus, si contradicturus esset Cyrillo, Athanasium vero Magnum pro nihilo ducens, et, ut expediam, pessima quæque susque deque vertere studens, modo Nicolaum hæreticum demonstraret, et argumentis nonnullis, vetulis aut sermonum inexpertis hominibus decentibus, inconsiderate contendit inconcussam Ecclesiæ turrim disjicere. χωρῆσαί οἱ τὸν θρόνον τῆς μεγαλοπόλεως, οὐδὲν ἠξίου περὶ τῶν δογμάτων διαφέρεσθαι τούτων· ἐπεὶ δὲ οὐ πείθειν εἶχε τοὺς κωλύοντας αὐτὸν τοῖς κακῶς ἐργα μένοις ἐμμένειν, ἐπεχείρησεν ἀσεβῶς αἰτίαν προτά και τῇ πίστει τῆς Ἐκκλησίας, ἕνεκα φιλαρχίας, δ ἄνδρες, ἀλλ' οὐ ζήλου τῆς πρὸς Θεὸν εὐσεβείας. Ότι δὲ ταῦθ' οὕτως ἔχει, ἀναγνόντες τοὺς χρονογράφους εἴσεσθε. Εντεῦθεν τοίνυν συλλαμβάνει Φώτιος τὴν πονηρὰν ταύτην διαίρεσιν, καὶ τίκτει ἀνομίαν, Αν εἰς τὸ ὕψος ἐλάλησεν, καὶ τὸ Πνεῦμα λογογραφεί, ε τῆς τόλμης [ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι μόνου, οὐχ αιδεσθεὶς Βασίλειον, οὐκ ἐντραπείς Γρηγορίου, οὐ δείσας εἰ ἀντερεῖν ἔμελλε τῷ Κυρίλλη, Αθανασίου δὲ τοῦ μεγάλου μικρὸς αὐτῷ λόγος ἐπῄει. Καὶ ὅλως πάντα οἱ δεινῶν ἀνατρέπειν ἐδόκει, ὑπὲρ τοῦ τὸν Νικόλαον αἱρετικῶν ἀποδείξαι δόξαι, συλλογισμοίς δέ τισι γραυσίν, ἢ τισιν ἀπείροις λόγων ἀνθρώποις προσήκουσιν, ἀνοήτως ἐπειρᾶτο τὸν ἀφραγῆ τῆς Εκκλησίας καθελεῖν πύργον. IV. Et primus ille omnium audacissimus distor- Δ'. Καὶ πρῶτος ἐκεῖνος ὁ πάντολμος ἐξήνεγκε τὴν tam vocem illam emisit: Si perfecte ex Patre procedit Spiritus, qua necessitas est asserere, eum quoquo procedere et Filio, quasi progressus ex Patre σκαιὰν φωνὴν ἐκείνην, ὡς Εἰ τελείως ἐκ τοῦ Πατ τρός εκπορεύοιτο τὸ Πνεῦμα, τί χρὴ αὐτὸ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ φάσκειν, ὡς οὐκ ἀρκοῦσαν τὴν ἐξ

ἐκείνου πρόοδον; ἢ τῆς ἀμαθείας! ὅτι τούτῳ τῷ salis non sit. Ο inscitiam! cum faccido isto ac debili – argumento admirabilem hanc theologice structuram dimovere putas? Hoc prorsus argumento, Photi, ante te Filii Dei divinitatem oppugnantes uti visi sunt. Si Deus perfectus, dicentes, Pater est, quid opus est et Filium perfectum Deum esse credere Fugiebat enim ipsos quam verissime ab Ecclesia teneri, solum verum Deum Patrem, et perfectum esse, hoe nihilominus non deturbare Filium paterna illa hæreditate, qua omnia Patris æque atque ille possidet. Solus itaque perfectus Deus cum sit et reputetur Pater, Filius quoque Deus perfectus est et dicitur; quod tenendum etiam est de Spi ritu sancto. Eadem enim numero et una Deitas tribus communis est, secundum quam unaquæque persona et solus Deus et perfectus decernitur, non excludens alium a divinitate: quemadmodum apud nos si quis solus esset dives, alios pauperes esse non dubitamus, cum ille apud se thesauros cont neat, nec ulli talenta communicet, sed locis ex omnibus aurum recolligeus, quotidie auctiora reddat repositoria. Non ita est, o acuti syllogismorum inventores, responderem ad Arium, sive ad simili morbo detentos; non, inquam, Deus et Pater divinitatis thesauros in semetipso complexus, paulum quidpiam ex illis Filio communicavit, fortasse motus invidentia, quæ vestra est vesania, aut volens eam communicare non potuit, sed totius essentia et divi nitatis illum participem facit, datque illi omnium maximum, ut Deus perfectus sit, et simul cum ipso rerum omnium conditor, licet dirumpamini, duos nobis opponentes creatores, et metuentes metum, υbi metus non est. Dividitis enim secundum essentiam impie Filium a Patre, et eorum naturam et potestatem aut dissimilem aut numero diferentem supponitis; quare et duos potentes, duosque savientos appellatis, quod ex nostris sermonibus μου consequitur. Eamdem enim, ut paulo ante di ximus, potestatem numero, et deitatem et sapientiam in utrisque asserentes, proptereaque, uti par est, etiam unum concludere Creatorem minime negligimus. Εt hæc quidem, o viri Cretenses, quis piam dixerit ad imbecillum Photii syllogismun perfecte enim Spiritum ex Patre progredi credentes, nihilominus etiam ex Filio asserere non reDuimus. Inferre porro nobis, ideo imperfectum esse ex Patre Spiritus progressum, inscitorum hominum, et in quam maxime reverendis theolo gicis principiis inexpertium sermocinatio est. Quemadmodum si quis negaret Filium dalorem esse Spiritus, quod perfecte datur a Patre, indeque duos datores temerarie concludat; quod æque atque Pater etiam Filius Spiritum dat. Sed huic contradixerit Basilius ad Amphilochium ita scri bens: Propterea dante illum Patre, Filius eumdem dat una datione et una suppeditatione. σαθρῷ καὶ εὐτελεῖ λόγῳ τὴν θαυμαστὴν ταύτην οι κοδομὴν τῆς θεολογίας ἀνατρέπειν νομίζεις. Τοιούτῳ πάντως ἐπιχειρήματι, Φώτιο, καὶ οἱ πρὸ σοῦ τῇ τοῦ Γιοῦ τοῦ Θεοῦ πεπολεμηκότες θεότητα, φαίνονται χρήσασθαι, Εἰ Θεὸς τέλειος, φάσκοντες, ο Πατήρ, τί χρὴ καὶ τὸν Υἱὸν τέλειον Θεὸν πιστεύειν; Ελάνθανε γὰρ αὐτούς, ὡς ἀληθέστατα παρὰ τῆς Εκκλησίας δοξάζοιτο, καὶ μόνον ἀληθινὸν Θεὸν τὸν Πατέρα καὶ τέλειον εἶναι· τοῦτο δ' ὅμως οὐκ ἐκδάλω λειν τὸν Υἱὸν τῆς Πατρικῆς ἐκείνης κληρονομίας, καθ' ήν πάντα ἔχει τὰ τοῦ Πατρὸς ὡς ἐκεῖνος. Μόνου ἄρα τελείου Θεοῦ ὄντος τε καὶ πιστευομένου τοῦ Πατρὸς, καὶ ὁ Υἱὸς Θεὸς τέλειος ἐστί τε καὶ λέγεται. Τὸ ἴσον δὲ φρονεῖν ἔξεστι καὶ περὶ τοῦ Πνεύ ματος τοῦ ἁγίου. Η αὐτὴ γὰρ τῷ ἀριθμῷ καὶ μία θεότης τοῖς τρισὶ κοινὴ, καθ᾿ ἣν ἔκαστον τῶν προσ σώπων καὶ μόνος Θεὸς καὶ τέλειος δογματίζεται, οὐκ ἐξωθοῦν τῆς θεότητος θάτερον, ὥσπερ παρ' ἡμῖν, εἴ τις μόνος ἦν πλούσιος τοὺς ἄλλους πένητας είναι οὐκ ἀμφιβάλλομεν, ἐκείνου παρ' ἑαυτῷ τοὺς θησαυροὺς κατέχοντος, καὶ μηδενὶ κοινωνοῦντος τῶν τα λάντων, ἀλλὰ πανταχόθεν συλλέγοντος τὸν χρυσόν, καὶ μείζους ἑκάστοτε τὰς ἀποθήκας ποιοῦντος. Οὐχ οὕτως, ὦ δεινοὶ συλλογισταί, φαίην ἂν πρὸς τὸν "Αρειον, ἢ τοὺς τὰ ὅμοια νενοσηκότας, ὁ Θεὸς καὶ Πατὴρ τῶν τῆς θεότητος πλοῦτον παρ' ἑαυτῷ συνα θροίσας ὀλίγου τινός μετέδωκε τῷ Υἱῷ, φθονήσας ἴσως κατὰ τὴν ἡμετέραν σκαιότητα, ἢ ἀδυνατήσας βουληθεὶς μεταδοῦναι, ἀλλ' ὅλης τῆς οὐσίας καὶ τῆς θεότητος αὐτὸν καθίστησι κοινωνὸν, καὶ δίδωσι τὸ πάντων μεῖζον αὐτῷ, ἵνα Θεὸς ᾗ τέλειος καὶ δημιουργός μετ' αὐτοῦ τῶν ἁπάντων· καν διαρρήγνυσθα τοὺς δύο δημιουργοὺς ἡμῖν ἐπιφέροντες, καὶ φοβούμενοι φόβον, ὅπου οὐκ ἔστι φόβος. Διαιρείτε γὰρ κατ' οὐσίαν τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱὸν ἀσεβῶς, καὶ τὴν αὐτῶν φύσιν καὶ δύναμιν, ἢ οὐχ ὁμοίαν τίθεσθε, ἢ διαφέρουσαν τῷ ἀριθμῷ, ὥστε δύο δυνατούς ἢ σοφοὺς ὀνομάζειν. Τουτὶ δὲ ἐκ τῶν ἡμετέρων οὐχ ἔπεται λόγων. Τὴν αὐτὴν γὰρ, ὡς ἔφημεν, πρὸ μι κροῦ τῷ ἀριθμῷ δύναμιν, καὶ θεότητα, καὶ σοφίαν ἐν ἀμφοῖν θεολογοῦντες, διὰ τοῦτο εἰκότως δήπου καὶ ἕνα συμπεραίνειν οὐ κατοκνοῦμεν δημιουργόν. Τοιαῦτα ἄν τις, ὦ ἄνδρες Κρῆτες, πρὸς τὸν Φωτίου εἴποι ἀδρανή συλλογισμόν. Τελείως τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς προέρχεσθαι πιστεύοντες, ὅμως κἀκ τοῦ Υἱοῦ ταυτὸ λέγειν οὐκ ἀνανεύομεν. Τὸ δ' ἡμῖν ἐπά γειν ὡς ἀτελῆς ἄρα ἡ ἐκ τοῦ Πατρὸς τοῦ Πνεύματος πρόοδος, ἀμαθῶν ἐστι λόγος ἀνθρώπων, καὶ τῶν σεμνοτάτων ἀρχῶν τῆς θεολογίας ἀπείρων· ὥσπερ ἂν εἴ τις ἀποφάσκοι τὸν Υἱὸν εἶναι δοτῆρα τοῦ Πνεύ ματος, ἐπεὶ τελείως δίδοται παρὰ τοῦ Πατρὸς, καὶ ἐντεῦθεν δύο δοτήρας προπετώς συμπεραίνοι, ὅτι Επίσης τῷ Πατρὶ δίδωσι τὸ Πνεῦμα καὶ ὁ Υἱός. Αλλ' ἀντείποι ἂν ὁ Βασίλειος τῷ τοιούτῳ πρὸς Ἀμφιλόχιον οὕτω λέγων· Διὰ τοῦτο διδόντος αὐτὸ τοῦ Πα τρὸς, ὁ Υἱὸς αὐτὸ δίδωσι μιᾷ δόσει, καὶ μιᾷ χορηγία. Ε΄. ᾿Αλλὰ μὴν, ὦ ἄνδρες, μέμνημαι τινα τῶν ἁγίων μόνον τοῦ Πνεύματος χορηγὲν τὸν Υἱὸν PATROL GR CLIV. V. Atqui, o viri, jam in memoriam venit sanctumn nescio quem, solum Spiritus datorem Filium do39

MAXIMI CHRYSOBERGE DE PROCESSIONE S. SPIRITUS. ματος χορηγὸν τὸν Πατέρα με άγνουμένου, παρ' ολ ὁ Υἱὸς τὸ διδόναι τὸ Πνεῦμα [ἔχει], ἀλλ᾽ ἵνα τὴν είλε κρινῆ παρὰ τοῦ Υἱοῦ πρόοδον τοῦ Πνεύματος σημάνη, διδομένου παρ' αὐτοῦ ὡς οἰκείου, δι' οὗ καὶ τὴν ματ καρίαν θεότητα ἐκπληροί, ὡς δοκεῖ τῷ σοφῷ Βασι λείψ. Τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ τὸν Πατέρα ἄλλος θεολογοῦσι μόνην πηγὴν τῆς ὑπερουσίου θεότη τος, οὐκ ἀρνούμενοι τὸν Υἱὸν πηγὴν εἶναι θεότητος, ἅπαγε. Σαφῶς γὰρ καὶ ὁ ἱερὸς Αθανάσιος" "Ηδη ἔφη γε ὁ Δαυίδ παρὰ τῷ Πατρὶ ὄντα τὸν Υἱὸν τὴν πηγὴν τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Εἰ γὰρ μὴ τοῦτο συγχωρήσει τις, συμβαίνειν ἀνάγκη τὸν μὲν Πατέρα πηγὴν θεότητος μόνον εἶναι, τὸν δὲ Γιον πηγὴν μὲν τοῦ ἁγίου Πνεύματος, πλὴν οὐ θεότητος ώστε γυμνὸν θεότητος τὸ ἐξ ἐκείνου προϊὸν Πνεῦμα νομίζεσθαι, δ πόρρω πάσης καθέστηκεν εὐσεβείας. "Η τό γε δεύτερον θεότητος μὲν πηγὴν τίθεσθαι τὸν Υιόν, πλὴν οὐχ ὁμοίας τῆς ἐκ τοῦ Πατρὸς προϊού. σης, ὥστε καὶ θεοτήτων διαφορὰν πλάττειν, καὶ τὴν μὲν ἐνυπόστατον, τὴν δὲ ἀνυπόστατον, καὶ τὴν μὲν ἐνούσιον, τὴν δὲ ἀνούσιον, δ καὶ τῆς ἑλληνικῆς πέν φυκε τερατωδέστερον μυθολογίας. Καίτοι γε, ὦ ἄν δρες, τὸ τοῦ ἁγίου Πνεύματος όνομα μηδενὶ ἑτέρῳ ἁρμόζειν διδασκόμεθα ὑπὸ τῶν ἁγίων, ἢ τῷ τρίτῳ προσώπῳ ἐν τῇ Τριάδι, 8 δὴ καὶ ἐκχεῖσθαι λέγεται παρὰ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, καὶ χορηγεῖσθαι, καὶ πέρα πεσθαι. Εὐθὺς γὰρ ὁ ἱερὸς Κύριλλος· Εἰ καὶ ἔστιν ἐν ὑποστάσει ἰδικῇ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καθό Πνεῦμα ἐστὶ, καὶ οὐχ Υἱὸς, ἀλλ' οὐκ ἔστιν ἀλ λότριον αὐτοῦ. Πνεῦμα γὰρ ἀληθείας ὠνόμασται, καὶ ἔστι Χριστὸς ἡ ἀλήθεια καὶ προχεῖται παρ' αὐτοῦ, καθάπερ ἀμέλει καὶ ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ Παν τρός. Ὑπέρευγε, Κύριλλε, ὡς ἀπήλλαξας ἡμᾶς προγμάτων, τὸ ἐν ὑποστάσει ἰδίᾳ ἐν Πνεῦμα ἅγιον ἐκ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ προχεῖσθαι ὡς ἐκ τοῦ Πατρὸς δια δάσκων, ὅς γε ἐν ἄλλοις λόγοις ἐξιέναι τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ὡς ἐκ τοῦ Θεοῦ Πατρὸς Λόγον, καὶ ἐξ ἰδίας ἡμῖν ἀναπέμπεσθαι φύσεως θεολογείς. Αλλά γὰρ καὶ τὸν ἱερὸν ᾿Αθανάσιον, εἰ δοκεῖ, μὴ παρέλ θωμεν, ὦ ἄνδρες, ὃς φησιν· Ἑνὸς γὰρ ὄντος τοῦ Υἱοῦ τοῦ ζῶντος Λόγου, μίαν εἶναι δεῖ τὴν φω τιστικὴν καὶ ἁγιαστικὴν ζωὴν οὖσαν ἐνέργειαν αὐτοῦ καὶ δωρεάν, ἢ τις ἐκ τοῦ Πατρὸς λέγεται cuisse, neque propterea prorsus ejusdem Spiritus διδάσκοντος, οὐ διὰ τούτου πάντως τοῦ αὐτοῦ Πνεύ datoreio Patrem negasse, a quo Filio provenit dare Spiritum, sed ut clarum Spiritus ex Filio progressum significaret, cum detur ille ab ipso uti proprius, per quem et beatam deitatem complet, ut sapienti Basilio videtur. Eadem quoque ratione Patrem alii pronuntiant solum fontem auperessentialis Deitatis, non negantes Filium fontem esse Deitatis. Absit. Palam si quidem et divinus Athanasius: Jam dixit David apud Patrem esse Filium fontem Spiritus sancti. Id si quispiam non concesserit, necesse est Patrem solum fontem esse divinitatis, Filium vero fontem Spiritus sancti, et non divinitatis: quare nudus divinitatis esse ex to progrediens Spiritus existimaretur, quod impietalem omnem exsuperat: sive secundum hoc, fontem esse deitatis Filium, sed non similis illi quae ex Patre progreditur, adeo ut discrimen deitatum confingatur: et hanc quidem in hypostasi, illam absque hypostasi, et hanc cum essentia, illam absque essentia, quod et Græcorum fabulis multo monstruosius est; et nihilominus, o viri, Spiritus sancti nomen nulli alii adaptari quam Lertia in Trinitate persona, quæ et effundi a Patre et Filio, et suppeditari et miiti, a. sanctis Patribus edocemur. Primus enim ante alios Cyrillus: Licet sit in hypostasi propria Spiritus sanclus, qua Spiritus est, et non Filius, verumtamen non est illi alienus: Spiritus enim veritatis nuncupalus est, et est Christus veritas, et efunditur ab ipso, quemadmodum ex Deo et Paire. Supramodum bene, mi Cyrille, qui nos a molestia liberasti, in hypostasi propria exsistentem Spiritum sanctum ex Filio Dei effundi eodem quo et a Patre modo docens, quique in aliis tuis sermonibus egredi Spiritum ex Filio uti ex Deo Patre Verbum dicis, et ex propria nobis illius natura mitui decernis. Sed divinum quoque Athanasium, si placet, ne prætereamus, o viri, qui scribit: Cum unus sit Filius, vivens Verbum, unam oportet esse illuminatricem et sancti ficatricem vitam, qua ipsius sit operatio et donum, qua ex Patre dicitur procedere, quando etiam ex Verbo, quod ex Patre asseritur, elucet et mittitur et datur. Quam divine, o viri, nonnullorum argumentationes dissolvit, ex Patre procedentem vitam, ἐκπορεύεσθαι, ἐπειδὴ ἐκ τοῦ Λόγου τοῦ ἐκ τοῦ quum dedit et Filio etiam in Filio esse et ab eodem dari et mitti manifestavit; sed o multorum obcæcatas cogitationes! o injustum adversus veritatem odium! o lubricam contentionem! qua manifesta, ac perspicua oppugnare conantur, qua quidam de nominibus altercantes, salutis propriæ proditores miseri evadunt, absurdissimas simul propositiones concedentes, ex Patre solo, rursusque, ex Patre per Filium procedere Spiritum, neque seipsos, neque sua dicta percipientes, neque quibuseum sermones conferunt intelligentes; homines enim dicendi arte, et sermonum accurato judicio conspicuos sequentes ad similia credenda procedunt. Verumtamen nihil est quod multorum ac – Πατρὸς ὁμολογουμένου, ἐκλάμπει καὶ ἀποστέλ λεται καὶ δίδοται. Ως ὑπερφυώς, ὦ ἄνδρες, έλυσε τοὺς τῶν τινῶν ἐλέγχους, τὴν ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπο ρευομένην ζωήν, ἣν ἔδωκε καὶ τῷ Υἱῷ ἐν ἑαυτῷ ἔχειν παρ' αὐτοῦ δίδοσθαι καὶ πέμπεσθαι διατρο νώσας. Αλλ' ώ τῆς τῶν πολλῶν πεπηρωμένης δια νοίας! "Ω τοῦ ἀδίκου τῆς ἀληθείας μίσους! Ο τῆς ἐπισφαλούς φιλονεικίας, ᾗ πειρῶνται τοῖς φανεροῖς πολεμεῖν, ᾗ τινες περὶ τῶν ὀνομάτων ζυγομαχούν τες, προδόται γίνονται τῆς αὐτῶν κακοδαίμονες στον τηρίας, συγχωροῦντες ὁμοῦ τὰς ἀτοπωτάτας προσ τάσεις, ἐκ τοῦ Πατρὸς μόνου, καὶ αὖθις, ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα, οὔθ' ἑαυτῶν, οὔτε τῶν λόγων αἰσθανόμενοι, οὔτε πίσι