ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΠΕΡΙ ΤΕ ΤΟΥ ΘΕΙΟΥ ΝΑΟΥ ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΝ ΑΥΤΩ ΙΕΡΕΩΝ ΤΕ ΠΕΡΙ ΚΑΙ ΔΙΑΚΟΝΩΝ, ΑΡΧΙΕΡΕΩΝ ΤΕ ΚΑΙ ΤΩΝ ΩΝ ΕΚΑΣΤΟΣ ΤΟΥΤΩΝ ΣΤΟΛΩΝ ΙΕΡΩΝ ΠΕΡΙΒΑΛΛΕΤΑΙ. ΟΥ ΜΗΝ ΑΛΛΑ ΚΑΙ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΘΕΙΑΣ ΜΥΣΤΑΓΩΓΙΑΣ Λόγον ἑκάστῳ διδοῦσαν τῶν ἐν αὐτῇ τελουμένων θείως, Καὶ τοῖς ἐν Κρήτῃ εὐσεβέσι ζητήσασιν ἀποσταλεῖσα. EJUSDEM ET DE SACERDOTIBUS EJUS AC DIACONIS EPISCOPISQUE AC DE SACRIS STOLIS QUIBUS HORUM QUILIBET INDUITUR, NECNON DE DIVINA MISSA Ubi singulorum quæ in illa divino ritu peraguntur, ratio redditur. Transmissa viris piis Cretensibus qui cam dari sibi petierunt. 271 Ἐξ ἀγάπης θείας κεκινημένοι, πρὸς τὸ μαθεῖν τί ποτε δηλοῦσι τὰ σύμβολα τῶν ἐν τῇ θείᾳ συνάξει τελουμένων, καὶ τί τὰ ἱερὰ σημαίνουσιν ἄμφια, ἐν ἀγάπῃ δέξασθε καὶ τοὺς κατὰ δύναμιν παρ' ἡμῶν περὶ τούτων λόγους, οὓς καὶ ἡμεῖς τῇ τοῦ Πνεύματος ἀγάπῃ θαῤῥοῦντες, ποιούμεθα, καὶ μάλιστά γε ὑπὲρ τοῦ μεγίστου τῶν ἔργων τῆς αὐτ τοαγάπης Θεοῦ - "Ος τοσοῦτον ἠγάπησεν ἡμᾶς, ὡς γέγραπται, ὥστε τὸν Υἱὸν αὐτοῦ τὸν μονογενῆ ὑπὲρ ἡμῶν ἔδωκεν. Ηλθεν οὖν οὗτος ἐν ἀγάπῃ, καὶ ὁ πανταχοῦ ἐσκήνωσεν ἐν ἡμῖν· καὶ βρέφος ἐκ Παρθένου τεχθείς, καὶ τὰς ἡλικίας ἀμείψας, ἵν᾿ ἕως ἐγὼ καθαρθώ, καὶ διὰ τῶν ἔργων καὶ λόγων αὐτοῦ καθαγιασθώ, τέλος καὶ ἑαυτὸν ἐμοὶ εἰς κοινωνία δέδωκεν. Ἐπεὶ γὰρ τῇ ἀπαρχῇ μὲν ἡνώθη μας, ήν προσείληφεν ἐκ Παρθένου, ἀνάγκη δ' ἦν τὴν ἕνωσιν πρακτικῶς καὶ πρὸς ἅπαντας τοὺς πιστεύοντας δια βῆναι. Τοῦτο γάρ ἐστιν ἀναπλασθήναι με καὶ ζῆσαι. Ἐὰν γὰρ μὴ φάγητε, φησί, τὴν σάρκα τοῦ Υἱοῦ * Juan. 111, 10. Eorum quæ in facta synaxi, sive missa peraguntur, symbola et argumenta, quid tandem aliquando manifestent, et quid sacra ornamenta signifcare velint, ut discatis, divina charitate estis impulsi: in charitate idcirco suscipite a nobis, quos de lis serinoncs, Dei etiam charitate noti, et confisi exhibemus: qui nos sic dilexit, secundum Scripturam, ut Filium suum unigenitum pronobis daret'. Venit ergo ad uos in charitate, et qui ubique praesens adest, habitavit inter nos, ex Virgine infans in lucem edi - tus, el per successivam ætatum mutationem progressus est, ut ego ex integro purgarer, ejusque dictis et factis sanctitatem susciperem.. Postremo semetipsum quoque in communionem nobis dedit, Quoniam etenim primitiis carnis, quas e Virginia assumpsit mihi unitus est, necesse fuit utique unio nem quoque actu et opere ipso ad fideles universos dimanare.. flæc est enim reformatio et vila nostra. Nam Nisi manducaveritis, inquit, car

nem Filii hominis, et biberitis ejus sanguinem, τοῦ ἀνθρώπου, καὶ πίητε αὐτοῦ τὸ αἷμα, οὐκ non habebitis cilam in vobis ". Ει: Ego vivo, et ἔχετε ζωὴν ἐν ἑαυτοῖς. Καὶ. Εγώ ζῶ, καὶ ὁ τρώ qui manducat me, vivel propter me. lloc per γων με ζήσεται δι' ἐμέ. Τοῦτο τοῖς μυστηρίοις sacramenta benigne præstitit. διέπραξεν ἀγαθῶς. 1. Quinam est effectus sacri baptismi. Et certe baptismate nos regenerat, suamique gerationem omní prava passione segregatam nobis donat. l'er manuum vero impositionem, et sacram inspirationem, unguenti confirmationis gratiam inserit. 2. Qui unguenti sacri 2'. Τι τὸ βάπτισμα τὸ ἱερὸν ἐνεργεῖ. Καὶ δὴ τῷ βαπτίσματι μὲν ἀναγεννά, τὴν ἑαυτοῦ καὶ ἡμῖν ἀπαθὴ διδοὺς γέννησιν. Τῇ ἐπιθέσει δὲ τῶν χειρῶν καὶ ἐμπνεύσει, τὴν τοῦ μύρου χάριν ἐντί θησιν. β'. Τὶ τὸ μύρον τὸ ἅγιον. “Ο δὴ μύρον αὐτός ἐστι. Μύρον γάρ, φησίν, έκκε νωθὲν ὄνομά σοι· χρίσας μὲν ἑαυτὸν, ὡς Θεός, χρισθεῖς δὲ ὡς ἄνθρωπος. Διὸ καὶ ἡμᾶς ἀγαθῶς χείων, ἡμῖν παρέχει τὴν εὐώδη καὶ ζῶσαν τοῦ Πνεύ ματος δύναμιν. Τρίτον δὲ καὶ μέγιστον ἁπάντων δίδωσι, τὸ μετέχειν ἡμᾶς αὐτοῦ, ἵπερ τῇ παραδόσει τῶν μυστηρίων παρέδειξεν. Ελαβ: γὰρ ἄρτον καὶ ἱεούργησε, καὶ ποτήριον ὁμοίως. Καὶ τὸ μὲν ἔφη, Τοῦτό ἐστι τὸ σῶμά μου· τὸ δὲ, Τοῦτό ἐστι τὸ αἷμά μου. Καὶ οὐχ ιερούργησε μόνον, ἀλλὰ καὶ πρὸς τὴν κοινωνίαν ἐκάλεσε. Λάβετε γάρ, φάγετε, φησὶ, καὶ πίετε ἐξ αὐτοῦ πάντες. Καὶ οὐ τότε μέσ νον τούτο πεποίηκεν αὐτὸς, ἀλλὰ καὶ διὰ τῶν οἰκείων μέχρι παντός τελεῖσθαι παρέδωκε. Τοῦτο γὰρ, φησί, ποιεῖτε εἰς τὴν ἐμὴν ἀνάμνησιν. Καὶ εἰκότως. Εἰ γὰρ καὶ αὐτὸς ἡμῖν παραπλησίως σαρκὸς καὶ αἷμα τος κεκοινώνηκε, καὶ καθ' ἡμᾶς ἄνθρωπο; ὤφθη, θεὸς ὢν ἀναλλοίωτο, σκοπὸς δὲ τὸ θεώσεως αὐτοῦ Unguentum nimirum ipsemet est. Unguentum enim, inquit, effusum nomen tuum *. Qui unxit semetipsum qua Deus: et unctus est qua homo. Proimle, et nos sua bonitate ungens, suaveolentem et vitalem spiritus gratiam nobis elargitur. Quod antem tertium et summum est, nos sui participes efficit, et id in sacramentorum traditione ostendit. Accepit enim panem, et consecravit, et calicem similiter. Εt hoc quidem, ail, est corpus meum. llic vero sanguis meus. Nec conseeravit modo, verum etiam ad ejus nos communionam vocavit. Accipite enimn, comedile, inquit, et bībite ex eo omnes. Nec tantummodo tune istud ipse fecit, sul per suos idoneos ninistros, id omni tempore faciendum concessit. lloc facile, inquit, in meam commemorationem. Ει merito. Si etenim conformiter nobis carnis et sanguinis nostri participem se efficit, et cum esset Deus immutabilis, nihilominus homo nostrum similis apparuit, quo μετασχεῖν ἡμᾶς, τῷ θειοτάτῳ τούτῳ τρόπῳ καὶ divinitatis ejus consortes ac socii fieremus: divinissima istud et super omnem captum ratione actum est; ut quibus alimur et qua bibimus, iis se immi8. eret, qui ubique est, panemque et vinum in corpus et sanguinem divina sua potentia transmutaret, qui omnipotens est. Per hæc nobis inseritur et immiscetur: cumque sit Sol justitia, nobis lncet, et suæ puritati conformes illustrationes exhibet: nec radiis duntaxat immissis simpliciter, ut sol agit: sed insuper ex impuris pura reddit, et luminis capaces ellicit. Quando igitur hujuscemodi est sacrificium, et hic finis est mcarnationis divinæ (per cam quippe consortes Dei, et dii per gratiam evadimus), etiam Christi Ecclesia studium in co majus et sacralius as:hibet: unde et quod ab initio accepit, assulue operatur, et per saera symbola docet, quae omel cogitationem superant. Tanae vero giornae comp les sont ce qua a nobis visibilner fiant actiones, ut omnibus ideo sint admirationi. Verum non om-' minus meus ad eorum quae illic pertractantur, cogni tionem penetrat: multique propterea hasitant, horumque rationes et causas exquirunt; et certe captum omnem transcendunt, que illic perficiuntur. Nec humanus solum, sed nee angelicus intel lectus enarrare aç docere queat, quomodo Dei mcarnatio, quomodo communio fial, aut cocum quidJoan. 3 111. 58.: Cant. 1, 2. ὑπὲρ λόγον πεποίηκεν, οἷς τρεφόμεθα, καὶ οἷς ποτιζόμεθα, ἑαυτὸν καταμίξας, πανταχοῦ ὤν, 272 καὶ τὴν ἄρτον καὶ τὸ ποτήριον εἰς σῶμα καὶ αἷμα τῇ θεϊκῇ μεταβάλλων αὐτοῦ δυνάμει, παντοδύναμος ὤν. Διά τούτων οὖν ἡμῖν ἀνακιρ νᾶται καὶ ἀναμίγνυται καὶ δικαιοσύνης Ηλιος ὢν ἡμῖν ἐπιλάμπει, ἀναλόγως τῇ καθαρότητι τὰς ἐλλάμ ψεις παρέχων. Καὶ οὐχ ἁπλῶς ὡς ἥλιος ενεργεί, τὰς ἀκτῖνας ἐντιθεὶς μόνον, ἀλλὰ καὶ τὰ μὴ καθαρά καθαίρει καὶ δεκτικὰ φωτὸς ἀπεργάζεται. Ἐπεὶ τοίνυν τοιοῦτόν ἐστι τὸ τῆς ἱερουργίας μυ στήριον, καὶ τοῦτο πέρας τῆς ἐνανθρωπήσεως τοῦ Θεοῦ, δι' αὐτῆς γὰρ Θεοῦ κοινωνοί γινόμεθα, καὶ κατά χάριν θεοὶ, καὶ ἡ τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησία τὴν σπουδήν πρὸς τοῦτο μείζονα καὶ θειοτέραν ἔχει. "Οθεν καὶ ὅ παρέλαβεν ἐξ ἀρχῆς διηνεκῶς ἐνεργεῖ, καὶ διὰ συμβόλων ἱερῶν διδάσκει τὰ ὑπὲρ ἔννοιαν. Τηλικαύτης δὲ μετέλαβε δίξης καὶ τὰ ὁρατῶς ἐνερ γνύμενα, ὅτι πᾶσιν εἰσι θαυμαστά. Αλλ' οὐχ ὁ νοῦς ἁπάντων πρὸς τὴν γνῶσιν διαβαίνει τῶν τελουμέ νων. "Οθεν καὶ διαποροῦσι πολλοὶ, καὶ τοὺς τούτων ζητοῦσι λόγους, καὶ πάντως ὑπὲρ πᾶσαν ἔννοιάν ἐστι τὰ τελούμενα, καὶ οὐ μόνον ἀνθρώπινος, ἀλλ' οὐδὲ ἀγγελικὸς ἂν ἐξισχύσειε νοῦς, πῶς Θεοῦ σάρ Χωσις, ἢ πῶς ἐποὺ κοινωνία διδάξαι, ἢ τί τῶν ὅσα ἡ Έκκλητα σημασίαν τὰ καὶ διενεργεί. Πλὴν οὐ καθ

όλου ἡμᾶς ἀμυήτους ἀφῆκεν εἶναι περὶ τῶν ἰδίων piam quæ ab Ecclesia promulgantur et cliciuntur. ὁ Θεὸς, ἀλλ' ὅσον δυνατὸν εἰδέναι, καὶ καθόσον ζητεῖν εὑρίσκειν, καὶ ἐν περινοίᾳ γίνεσθαι τῶν ἐκεί νου, παρέσχεν ἡμῖν ἀφορμάς, ἐπεὶ καὶ δι' ἡμᾶς ταῦτα πέπρακται. Καθόσον οὖν καὶ ἡμεῖς ἡδυνήθημεν γνῶναι, καὶ καθόσον ἡμῖν ἐδέθη, ἐλαχίστοις γε οὖσι καὶ ταπεινοῖς, περί ων ηρωτήσατε, νομίσαν τες ἡμᾶς εἶναί τι, λέγομεν ἐν ἀγάπῃ, ἐκ τῶν Πατέ ρων τὰ πλείω συλλέξαντες. Οὐδὲ γὰρ τῶν παραδεδομένων καινότερον ἄλλο παρ' ἡμῖν, οὐδ᾽ ἃ παρελάβομεν ἠλλοιώσαμεν· τετηρήκαμεν δὲ, ὡς καὶ τὸ τῆς πίστεως Σύμβολον, ὅθεν ὡς παρ' αὐτοῦ τοῦ Σωτῆρος καὶ τῶν ἀποστόλων ἐδόθη καὶ τῶν Πατέρων, οὕτω τὴν ἱερουργίαν τελούμεν· καὶ ὡς μὲν ὁ Κύριος ίξω μούργησε μετά τῶν μαθητῶν ὤν, καὶ τὸν ἄρτον κλάσις καὶ αὐτοῖς μεταδούς, και το ποτήριον ὁμοίως, καὶ ἡ Ἐκκλησία ποιεῖ, τοῦ ἱεράρχου μετά τῶν ἱερέων ἱερουργοῦντος, καὶ πᾶσι μεταδιδόντος, ἢ καὶ ἱερέως μετά λοιπῶν. Τοῦτο δὲ καὶ ὁ τῶν ἀποστόλων μαρτυρεῖ διάδοχος ὁ ἱερός φηα: Διονύσις, οὕτω διδάσκων ἱερουργεῖν, ὡς ἡμεῖς. Καὶ οἱ θεηγόροι δὲ, Βασίλειος καὶ Χρυσόστομος, τὴν τῆς μυστα γωγίας πλατύτερον ἐκθέμενοι τάξιν, οὕτω παραδει δώκασιν ἐνεργεῖν, ὡς ἡ καθ' ἡμᾶς Εκκλησία, καὶ μαρτυρούσιν αὐτῶν αἱ εἰς τὴν ἱερουργία, εὐχαὶ, την πρώτην τε καὶ δευτέραν εἴσοδον ἐκῦ δάσκουσαι, καὶ τὰ λοιπὰ τῆς ἱερᾶς τελετής. Verumtamen non omnino rudes ac ignaros rerum ad se pertinentium Deus nos reliquit, sed quantum de iis scire, investigare, et invenire, imo et comprehendere possumus tantam nobis occasionem præstitit: quandoquidem causa nostra ea omnia institula sunt. Quantum igitur nobis minimis abjectissimisque concessum est, de iis quæ nos esse aliquid putantes interrogastis, in charitate disseruimus, pluraque ex his a sanctis Patribus collegimus; neque enim præter ea qua tradita sunt novum aliquid adinvenimus, neque ea quae ab aliis accepimus alla ratione immutavimus, imo sicut fidei Symbolun integra intactaque servavimus. Unde sicut ab ipso, Salvatore instituta est, et ab apostolis, et a Patri3 bus tradita, ita et missam celebramus: et sicunt quidem Dominus, cum discipulis adhuc commoraus consecravit, et panem fregit,cisque distribuit, et calicem similiter, ita et nunc Ecclesia exsequitur, pontifice cum sacerdotibus consecrante et om. ribus distribuente, vel certe sacerdote cum collegis celebrante. Hoc vero et apostolorum successor Lestatur, sacer, inquam, Dionysius dum sic sacrificare, sicut et nos edocet: et divinarum rerum enarratores Basilius et Chrysostomus ordinem miss:e tantis mysteriis repleta ubi exponunt, sic eam perli. cere commendarunt, sicut et nostra Ecclesia exsequitur; idque orationes corum in missa que primum et secundum ingressum reliquasque sacr. mysterii partes edocent, clarissime commonstrant. Καὶ τὸν ἱερὸν δὲ ναὸν οὐ βατὸν τοῖς πᾶς: παραδ:- Βλασιν οἱ διατέρες, ἀλλ᾽ ἄξιον εὐλαβείας, καὶ μάλιστα δὴ τὸ φρικτών θυσιαστήριον. Καὶ δῆλον, ὡς ἔξω βάλ λουσι τοὺς κατηχουμένους. Καὶ ὁ ἱερὸς δὲ 'Αμβρό σ:ο; καὶ τοῦ ναοῦ καὶ τοῦ θυσιαστηρίου ἐξώθησε τον Θεοδόσιον βασιλέα· καὶ ἡ ἐν ἁγίοις δὲ Γρηγόριος Ο Διάλογος, οὐ μόνον δι' ἐνζύμου ἄρτον την θυσίαν προσφέρεσθαι μαρτυρεῖ, ἀλλὰ καὶ δι᾿ αἰδοῦς τους Ιεροὺς ἄγει ναούς, μηδὲ λείψανα ἀφιείς του τυχόντος ἐν αὐτοῖς καταθάπτεσθαι. ᾿Αλλὰ καὶ ὁ μέγας Ισίδω ρο; ὁ ἐκ τοῦ Πηλουσίου, ἀρχαῖος ὢν τῶν Πατέρων. ἐν πολλαῖς αὐτοῦ τῶν ἐπιστολῶν περὶ τῆς τύξεως τῆς καθ' ἡμᾶς λειτουργίας σαφέστερον ἐκονομικ φαίνεται. Και ο τὰ θεῖα δὲ σοφός Μάξιμος όταν τη τίθησι τὸ μυστήριον τῆς ἱερᾶς λειτουργίας, όπερ ἡ καί ἡμᾶς Ἐκκλησία διενεργεί, καὶ τῶν ἐν αὐτῇ γινομένων τους λόγους ἐφερμηνεύει. Εξ ὧν τὴ καὶ ἡμεῖς ὡς Πατέρων ερανισάμενοι, καὶ εἴ τί περ ἄλλο παρὰ τῶν πρὸ ἡμῶν ἔγνωμεν, γράφομεν ὑμῖν, τῇ τοῦ Θεοῦ θα φήσαντες χάριτι. Καὶ δὴ πρῶτον μὲν περὶ τοῦ θείου φαμὲν οἴκου. Ἐπεὶ γὰρ ὄργανον ίες μουργίας ναός τε καὶ ἱερεύς, ὁ μὲν ἱερουργῶν, ὁ δὲ τὸ θυσιαστήριον ἔχων, καὶ περὶ ἀμφοτέρων προστ ικόν ἐστιν εἰπεῖν. γ. Τί έστιν έπείες ναός. Ο ναός τοίνυν, εἰ καὶ ἐξ ὑλῶν συγκείς ενός ἀλλ' ουν όπως σμιον έχει χέρινο πολεῖο κ έως τυχείς μυστικοῖς, καὶ το Et sanctum quidem templum non omnibus pervium esse, sed reverentia dignum, tremendum vero maxime altare, esse voluerunt SS. PP. Quod liquido constat, cum ex co calechumenos emittunt: sacer vero Ambrosius, ex templo et altari Theodosium imperatorem ejecit; sanctus autem Gregorius auctor ille Dialogorum, non modo cum fermentato pano sa rificium offerri testatur, verum et in vener..Lione magna sacras habet aedes, nec cujuscunque calavera in iis sepeliri permittit: similiter et Isidoras Pelusiota inter antiquos Patres merito reconsitus, in plerisque suarum Epistolarum de miss.c strae prout apud nos cclebratur, lucidius edisserere videtur: et de divinis eruditus Maximus nullum mysterium sacrae misse, quam Ecclesia catholica in usu habet et celebrat, non expositum relinquit, omnaumque quæ in ea fiunt rationes in medium addu…. cit et interpretatur. Ex his et ex aliis Patribus djcenda decerpentes, quedcunque ab antecessoribus nostris indicimus, divina confisi gratia vobis exseribimus. Primum igitur de divina domo agimus. Nam cum templum et sacerdos instrumenta sint sacrificio deservientia, ille quidem consecrans, live vero, altare ad id exhibens; de utroque dicere consentaneum est. 3. Qua sacri templi ratio. Templum ergo quamvis ex materialibus compactum sit, sublimi tamen gratia præditum est; a alice enim asticis precationibus dedicatur,

et sacro perfunditur unguento, totumque Dei habita. ρῳ καὶ κατοικητήριον ὅλος Θεοῦ καθίσταται, καὶ alum redditur: nec omnia omnibus, sed alia sacer- οὐ πάντα τοῖς πᾶσιν ἔχει βετά, ἀλλὰ τὰ μὲν ἱερεῦσι, dotibus, alia laïcis habet perviá. τὰ δὲ λαϊκοίς. δ'. Διατί διπλοῦς ὁ ναός. Εἰκονίζει δὲ οὗτος διπλοῦ: ὧν διὰ τῶν ἀδύτων καὶ τῶν ἐκτὸς, καὶ τὸν Χριστὸν αὐτὸν διπλούν ὄντα, Θεὸν ὁμοῦ καὶ ἄνθρωπον. Καὶ τὸ μὲν ἀόρατον, τὸ δὲ ὁρατὸν, καὶ ἄνθρωπον ὁμοίως, ἐκ ψυχῆς ὄντα καὶ σώματος. ᾿Αλλὰ καὶ τὸ τῆς Τριάδος μυστήριον ἐξαι ρέτως, ἥτις ἀπρόσιτος μὲν τῇ οὐσία, γινωσκομένη δὲ τῇ προνοίᾳ καὶ ταῖς δυνάμεσιν. Ἰδίᾳ δὲ τὸν ἐρώμε νον ἐκτυποῖ κόσμον, καὶ τὸν ἀόρατον, ἀλλὰ καὶ τὸν δρώμενον τοῦτον μόνον, τὸν οὐρανὸν μὲν διὰ τοῦ ἰεροῦ βήματος, τὰ περίγεια δὲν διὰ τοῦ θείου ναού. Καὶ κατ' ἄλλον δὲ σκοπὸν, ὁ θεῖος ἅπας ναὶ; τρια4. Quare duplex est templum. Quoniam vero bipartitum est (in adyta nimirum et exteriora) per secretiora adyta, et per ea quæ foris sunt, Christum ipsum imagine quadam repræsentat, duplici natura divina et humana subsistentem, quarum hæc non videtur, alia sub aspectum cadit. Similiter hou:inem ex anina et corpore colarentem. Trinitatis item mysterium praeclare adumbrat,quæ cum per essention inaccessa sit, providentia – tamen et potestate maxime cognoscitur. Speciatim vero mundum hunc aspectabilem, et alium qui sensum effugit, imitatur. Quin imo et aspect:lileon solum: Calum quidem, per sa- δικῶς θεωρείται, τοῖς πρὸ τοῦ ναοῦ φημι, καὶ τῷ crum tribunal: terres ria vero, per templum roliquum. Alio consilio sacrum templum ut tripartidum, seu trifariam divisum, cousidic ratur: in loeum, inquam, aute templum seu vestibulum, in ipsum templum, et in sacrarium, quibus partibus tribus Trinitas, et cœlestes beatarum mentium ordines, per tres ternarios distincti: piorum item populus sub triplici discrimine, sa erdotum videlicet, fidelium perfectorum, et publice peniten- £ium, significatur. Insuper quæ in terris, quæ in cœlis, et super cœlos sunt, sacræ ædis constitutio et habitus denotat: et vestibula quidem, ea quæ in terris sunt; spatium templi, coelum; sanctissi mum vero tribunal, supercolestia sive ea quæ sunt in cœlis. 5. Quid sacra mensa innuit. Idcirco ut in sacrario templum per tremendum altare, sacræ mensæ videlicet, cœli Dominum concipiendum proponit: que et Sancta sanctorum, cathedra, locus Dei, requics, propitiatoriuin, magni sacrificii officina, Christi monumentum, et ejus gloriæ tabernaculum vocatur. 6. Quid velum. Et quidem per velum altaris, cœleste Dei tabernaculum significat, ubi angelorum agmina sunt et sancti requiescunt, 7. Quid cancelli. Per cancellos vero sive separationes,differentiam ναῷ, καὶ τῷ βήματι. Ο δὴ καὶ τὴν Τριάδα σημαίνει, καὶ τὰς τάξεις τῶν ἄνω τριαδικώς τεταγμένας, καὶ τοὺς δήμους τῶν εὐσεβῶν εἰς τριάδα διαιρουμένους, ιερωμένων λέγω, καὶ πιστῶν τελείων, καὶ τῶν ὄν των ἐν μετανοίᾳ. ᾿Αλλὰ καὶ τὰ ἐν γῇ καὶ ἐν οὐρανῷ, καὶ τὰ ὑπεράνω τῶν οὐρανῶν, τοῦ θείου ναοῦ τοῦτο διδάσκει τὸ σχῆμα. Καὶ πρόναον μὲν τὰ ἐν τῇ γι ναὸς δὲ τὸν οὐρανὸν, τὰ ὑπερουράνια δὲ τὸ ἀγιώτατον βήμα. ε. Τι ἡ ἱερὰ δηλοῖ τράπεζα. Διὸ καὶ ἐν τῷ βήματι ὁ θεῖος ναός διὰ μὲν φρο κτοῦ θυσιαστηρίου τῆς ἱερᾶς δηλονότι τραπέζης τὸν τοῦ οὐρανοῦ παραδηλοί Δεσπότην, ὁ καὶ ῾Αγια ἁγίων, καὶ καθέδρα, καὶ τόπος Θεοῦ καὶ ἀνάπαυ σις, ιλαστήριόν τε καὶ τοῦ μεγάλου θύματος έργαστήριον, καὶ μνῆμα Χριστοῦ, καὶ δόξης αὐτοῦ και λεῖται σκήνωμα. 5. Τι τὸ καταπέτασμα. Καὶ διὰ μὲν τοῦ ἐν τῷ θυσιαστηρίῳ καταπετάσματ τος τὴν ἐπουράνιον ἐκτυποι περὶ τὸν Θεὸν σκηνήν, ἔνθα τῶν ἀγγέλων οἱ δῆμοι, καὶ ἡ τῶν ἁγίων ἐστὶν ἀνάπαυσις. ζ. Τί τὰ διάστηλα. Διὰ δὲ τῶν κιγκλίδων, ἤτοι τῶν διαστύλων, τὴν corum quæ sensu, ab his quæ sola intelligentia διαφορὰν τῶν αἰσθητῶν πρὸς τὰ νοητά. percipiuntur. 8 Quid quod nomina quatuor evangelistarum pannis altaris intexta sunt. Quatuor autem supersirati mantilis partes in veli quatuọr augulis habet sacra mensa, quoniam plenitudo Ecclesiæ ex quatuor mundi finibus contexta est; et in quatuor illis angulis quatuor evangelistarum nomina, quandoquideus per illos fundata et constituta est, et universum terrarum orbein Evangelii annuntiatio pervagata est. 9. Quid primum sucræ mensa instrutum, illique quæ superinjicitur wappa sive pulla. Interulam vero vestem, qua: Ad carnem dicitur, ct superne nantile adepta est: quia sepulcrunt est et thronus Jesu. Et partim quidem est ut sindon η. Τί Τὰ ἐν τοῖς πανίοις τῶν τεσσάρων επαγγε λιστῶν ὀνόματα, καὶ τὰ τὸ κατασάρκα. Τέσσαρα δὲ μέρη ὑφάσματος ταῖς τέσσαρσιν ἔχει γωνίαις ἡ ἱερὰ τράπεζα, ὅτι ἐκ τῶν περάτων συνεξυφάνθη τῆς Ἐκκλησίας τὸ πλήρωμα. Καὶ τὰ ὀνό ματα δὲ τῶν τεσσάρων ἐν τοῖς τέσσαρσιν εὐαγγελι στῶν, ὅτι δι' αὐτῶν συνέστη ἡ Ἐκκλησία, καὶ πάντα τὸν κόσμον τὸ Εὐαγγέλιον περιέδραμε. θ'. Τι σημαίνει τὸ κατασάρκα· τί δὲ τὸ τραπεζο φόριον. Κατασάρκα δὲ λεγόμενον εὐθύς. Καὶ μετ᾿ αὐτὸ τραπεζοφήσιον άλλο κέκτηται, ὅτι τάφο; ἐστὶ καὶ θρόνος τοῦ Ἰησοῦ. Καὶ τὸ μὲν ἔστιν ὡς σινδών. Τ

περιειλήθη νεκρός, τὸ δὲ, ὡς δόξης περιβολή, ὡς qua mortui corpus involut!ark est, partim ut gloria καὶ ὁ ἐπὶ τούτῳ ἐν τῷ τίθεσθαι ἐμφαίνει ψαλμός amictus, sicut etiam psimus qui super ea, dum. 'Ο Κύριος λέγων ἐβασίλευσεν εὐπρέπειαν ἐνεδύ- " imperitur, dici solitus est, ostendit, Denings regnavit, dicons decorem induit, σατο. ι. Διατὶ ἀπὸ λίθου ἡ τράπεζα. ᾿Απὸ λίθου δὲ τὸ θυσιαστήριον, ὅτι Χριστὸν εἰκα νίζει, δς καὶ πέτρα ὡς θεμέλιος ἡμῶν, καὶ κεφαλὴ γωνίας, καὶ λίθος ἀκρόγονος, καὶ ὅτι πέτρα πάλαι ταύτην ἐμιμεῖτο τὴν τράπεζαν, ἡ τὸν πάλαι ποτέ ζουσα Ισραήλ. Νῦν δ' αὕτη τὸν νέον ἡμᾶς ποτίζει, οὐχ ὕδωρ, ἀλλὰ ζωῆς αἰωνίου παρέχουσα νάματα, τὸ ζῶν αἷμα τοῦ Λόγου. Διὰ δὲ τοῦ ἱεροῦ συνθρόνου, τὸν εἰς οὐρανοὺς ἐκ δεξιῶν τοῦ Πατρὸς σαρκωθέντα Λόγου καθήμενον. ια'. Τι αἱ βαθμίδες του βήματος. Διὰ δὲ τῶν ἀναβαθμῶν, τὴν ἑκάστου τῶν ἱερωμέ νων ἀνθρώπων καὶ τῶν ἀγγέλων τάξιν τε καὶ ἀνά βασιν. 274 9. Τίνα τυποὶ δὲ ἀρχιερεὺς εἰς τὸ θυσια στήριον εἰσελθών, Καὶ διὰ μὲν τοῦ ἀρχιερέως τὸν Ἰησοῦν. ιγ. Τί τὸ Εὐαγγέλιον καὶ σταυρὸς ἐν τῇ τρα πέζη κείμενα. ν τυποῖ καὶ τὸ ἱερὸν Εὐαγγέλιον, ἐπὶ τοῦ θυσία. στηρίου δρώμενον, καὶ ὁ σταυρός, τὴν θυσίαν αὐτοῦ δηλῶν. ιδ'. Διατί ὑπὸ τὴν τράπεζαν μαρτύρων λείψανα ἅγια. Τῇ τραπίζῃ δὲ ὑπόκειται τὰ ἱερὰ λείψανα τῶν μαρτύρων, ὡς τῷ Χριστῷ τῷ μεγάλῳ μάρτυρι τοῦ Πατρὸς ἀεὶ συμπαρόντων τοῖς πνεύμασιν. ᾿Αλλὰ καὶ ὡς θεμελίους τῆς Ἐκκλησίας τὸ θυσιαστήριον τούτους υπέχει· αἵματι γὰρ πρῶτον Χριστοῦ, εἶτα δι' αὐτοῦ καὶ τῷ τῶν μαρτύρων συνέστη.. μ'. Διατί ἡ ἁγία τράπεζα μύρῳ ἁγίῳ χρίεται. Κεχρισμένον δ' ἐστὶ τῷ μύρῳ, ὅτι τῆς ἐνεργείας πλήρες τοῦ Πνεύματος, καὶ τὸ ζῶν μύρον Ιερουρ. γούμενον ἔχει. ις'. Διατί ενδύματα έχει ταύτην καλύπτοντα. Αμφίοις δὲ περικεκαλυμμένον ἐστὶ καὶ κεκόσμη μένον, ὅτι καὶ τὰ ἐν αὐτῷ δυσθεώρητα καὶ οὐ πᾶσι ληπτά. ιζ. Διατί ὑπανίσταται. Καὶ ἐπηρμένον δὲ καὶ λαμπρότατον, ὡς θρόνος Θεοῦ. ιη'. Τίνας τυποῦσιν οἱ τοῦ βήματος. Διὰ δὲ τῶν εἰσιόντων ἐν τῷ βήματι τάξεων τὰς ὑπερκοσμίους δυνάμεις. δ. Τι τὸ θυμίαμα. Καὶ διὰ μὲν τοῦ θυμιάματος ἀπὸ τοῦ θυσιαστη ρίου ἀρχομένου την μεταδοτικὴν καὶ εὐώδη τοῦ Πνεύματος χάριν. κ. Τὶ τὰ φῶτα. Διὰ δὲ τῶν ἀναπτομένων φώτων, τὴν ἐγγινόμενον τοῖς ἁγίοι; ἀκατάπαυστον τοῦ Πνεύματος φωτισμόν. Καὶ ταῦτα μὲν ἡ Ἐκκλησία εἰκονίζει τῷ βήματι. 10. Quare sacra meusa e lapide. lapide-porro est altare, quia Christum refert, qui et petra nominatur, tanquam fundamentumn nostrum, et caput anguli, et lapis angularis; et quia petra, quæ olim profluentibus ex se aquis Israel potavit, hujus ipago fuit. Nunc enim nos novum Israel potat, non aquam scaturiens, sed æternæ vitæ fluenta præbens; vivum, inquam, Verbi sanguinem. Per sacrum vero consessum, Vero 'bum incarnatum, et in cœlis ad dextram Patris assidens. 41. Quid denotent gradus quibus ad bema ascenditur. Per gradus, cujusque sanctorum virorum et augelorum ordo ascensusrue. 12. Quænam designet episcopus ad altare ingrediens. Et per sacerdotem Jesus significatur. 13. Quid Evangelium et crux posila in altari. Quem et sacrnim Evangelium in altari,conspicuum; et crux sacrificium ejus indicat. 14. Quare sub allari sacra martyrum reliqui. Sub mensa deinde repositæ sunt reliquiæ martyrum, utpote quorum spiritus Christo magno martyri semper alsint. Praeterea tanquam Ecclesias fundamenta hos altare continet, qure primo Chris sti, Douten per iperio martyrum cunguine condits GAL. 15. Quare mensa sacra sacro unguento perfunditur. Unguento delibntu: est, quoniam plenitudineun eficientia Spiritug, et vivum unguentum quod saeri fcatur, habet. 16. Quare kabel stragula quibus circumvestitur. Stragulis autem circumvestitur et ornatur, quoniam quæ super eo funt, consideratu difficilia sunt, nec ab omnibus comprehendi queunt. 17. Quare edito in loco exster. Est autem editum spledissidimumque ut sollum Dei. 18. Quosnam designent qui in bemate sive sacrario sunt? Per ordines vero sacrarium ingredi solitorum, virtutes extra mundum, sive cœlestes, nobis suggeruntur, 19. Quid suffitus. Et per suffitionem ab altari inchoatam, commanicans sese, et fragrans Spiritus gratia. 20. Quid Lumina. Per accensa lumina, ĉa quæ est in sanctis perpetua ac indeficiens illuminatio. Atque hæc ab Ecclesia, per sacrarium imag nanda objiciuntur.

SYMEONIS THESSALONICENSIS ARΩΠΙΕΡ 21. Quid templi pars extra bema. Universim autem per totum templi tractum, terrestreu hunc mundum, ut supra diximus, aut eliam calum quod cernimus, cogitationi objicit. Quando enim ante templum preces facimus, cœli id loco habemus, et paralisi in Eden similitudinem gerit. 22. Quid vela ad portas narthecum. Quapropter etiam quibusdam velis in sacris monasteriis dum extra psallunt, templumn occluditur, quæ ingredientes abstrahunt; co declarantes Chritum ad nos usque descendisse, meliumque parietem maceriæ dissolvisse, dataque pace in cœ lum nos subvexisse. Quin etiam in crimina lapsi, id est pœnitentes, illuc intrare non audent. Et cum solemni ritu templum dedicamus; hujus rei typum quemdam exprimimas: at vero cum intus preces effundimus, et tremenda præ omnibus sacrificia porazimus: altare quidem velut alterin caelum habemus, templum vero, ut quod terrestria significet; conspicimus; ibidem enim omnes simul concurrunt, congreganturque. 23. Quid ambo sacer significet. Et certe qui est ante sacrarium suggestus, Japidis a monumento revoluti nos admonet, ubi etiam angelicam personam sustinentes diaconi et sacerdotes; illi quidem in misse officio, hi vero in laudibus, matutina Evangelia clara voce recitant. 26. Quid ornatus ac pulchritudo lenipli. Templi pulchritudo, creaturarum pulchritudinem docet. Lumina sublime ardentia, stellarum fulgores circulus (corona in medio ecclesiæ appensa) firmamentum imitantur. 23. Quid denotent quæ offeruntur (oleum, cera el suffimentum). Oleum autem, ceram, et thymiama offerimus." Illud ad divinæ misericordiæ expressionem; banc, ut quemadmodum illa ex floribus exstitit, sic nos et perfectam nostri oblationem, omniumque rerum nostrarun sacrificium quoddam, per ipsam insinuentus. Hoc autem, thysniama, inquam, in signum divinæ charitatis et fragrantiae spiritus, quæ se in omnes effundit. 26. Quinam significentur per sacerdotes. Ac sacerdotes quidem intra sacrarium divinos lymnos ordientes, primorum ordinum qui juxta Deum sunt, imaginem gerunt. 27. Quinam per reliquos clericos. Diaconi cum lectoribus et cantoribus psalmos et sacras Scripturas ordine excipientes, medios coelestium coetus, sive choros, subostendunt. 28. Quinam per populum fidelium. Populus universus de fide rece sentiens, cantica modulantibus proposito ac voluntate consociatur, Dei misericordiam provocans. Hic vero ultimam angelorum seriem declarat, cum quibus consistere maleficum, aut aliter quam par sit de κα'. Τι δηλοῖ ὁ ἔξω τοῦ βήματος ναός. Διὰ δὲ τοῦ καθόλου ναοῦ, τὸν περίγειον τοῦτον, ὡς φθάσαντες ἔφημεν κόσμων, ἢ καὶ τὴν ὁρώμενον οὐ ρανόν. "Οτε μὲν γὰρ πρὸ τοῦ ναοῦ τὰς εὐχὰς ποιούμεθα, οὐρανοῦ τάξιν φαμὲν καὶ τοῦ ἐν Ἐδὲμ παραδείσου τὴν θεῖον ἔχειν ναόν. κβ'. Τὶ τὰ τῶν ναρθήκων βηλόθυρα. Διδ. καὶ τὸ καταπετάσμασι τισιν ἐν ταῖς ἱεραῖς μοναῖς ἐν τῷ ἔξωθεν ψάλλειν διαφράττωσι τοὺς ναούς. Είκουσι δὲ ταῦτα ἐν τῷ εἰσέρχεσθαι, τοῦ τοιούτου δεικνύντος, ὅτι Χριστός κατῆλθε μέχρις ἡμῶν, καὶ τὸ μεσότοιχον τοῦ φραγμού λύσας, καὶ εἰρήνην δεδωκώς, εἰς οὐρανοὺς ἡμᾶς ἀνήγαγεν. ᾿Αλλὰ καὶ οἱ περιπεπτωκότες ἐγκλήμασιν οὐκ ἔνδρ τολμῶσιν εἰσελθεῖν. Καὶ τὴν τάξιν δὲ τῶν ἐγκαι νίων τελοῦντες, τοῦτο ποιοῦμεν. Ηνίκα δ' ἔνδον τές προσευχές ποιῶμεν καὶ τὴν φρικτὴν πρὸ πάντων ἱερουργίαν, τὸ θυσιαστήριον μὲν ὡς ἄλλον ἔχομεν οὐρανὸν, τὸν ναὸν δὲ ὡς τὰ περὶ γῆν σημαίνοντα. Ἐν αὐτῷ γὰρ ὁμοῦ πάντες καὶ προστρέχουσι καὶ συνίστανται, Θεῷ τε ἀναπέμπουσιν ἅμα τὰς εὐχάς. κγ'. Τί σημαίνει ὁ ἄμβων. Καὶ ὁ μὲν πρὸ τοῦ βήματος ἄμβων τὸν ἐκκυλισθέντα λίθον παραδηλοί τοῦ μνήματος, ἔνθα καὶ ἀγγελικὸν σώζοντες τύπον διάκονο! τε καὶ ἱερεῖς, τὸ θεῖον, κηρύσσουσιν Εὐαγγέλιον, διάκονοι μὲν τῇ δε ρουργίᾳ, ἱερεῖς δὲ τῷ ὄρθρῳ τὰ ἑωθινὰ λέγοντες. 275 κδ'. τι ἡ καλλογὴ τοῦ ναοῦ. Τοῦ ναοῦ δὲ ἡ ὡραιότης τὴν τῆς κτίσεως διδά σκει καλλονήν, καὶ τὰ μὲν αἰωρημένα φῶτα τοὺς ἀστέρας μιμεῖται· 5 κύκλο; δὲ τὸ στερέωμα. κε'. Τί δηλοῦσι τὰ προσφερόμενα. Ἔλαιον δὲ καὶ κηρὸν καὶ θυμίαμα προσάγομεν, τὸ μὲν εἰς θείου τύπον ἐλέους, τὴν δὲ ὡς ἐκ μυρίων ἀνθῶν συγκείμενον, εἰς ὀλοτελῆ ἡμῶν προσαγωγὴν, καὶ τὴν ἐκ πάντων θυσίαν. Τὸ δὲ εἰς τύπον τῆς θείας ἀγάπης, ἢ μεταδίδοται πᾶσι, καὶ τῆς εὐωδίας τοῦ Πνεύματος. κς'. Τίνας τυποῦσιν οἱ ἱερεῖς. Καὶ ἱερεῖς μὲν ἀρχόμενοι τῶν θείων ύμνων, τοῦ ιερού βήματος ἔνδοθεν, τὰς περὶ Θεὸν πρώτας εικονίζουσι τάξεις. κζ'. Τίνας οἱ λοιποί κληρικοί. Διάκονοι δὲ σὺν ἀναγνώσταις καὶ ὑμνῳδοῖς, τοὺς θείους τε ψαλμούς καὶ τὰς ἱερὸς Γραφάς κατά τι. ξιν διαδεχόμενοι, την μέσην τῶν οὐρανίων χορείαν ἐμφαίνουσι. κη'. Τίνας ὁ πιστός λαός. Λαὸς δὲ ἅπας, ὀρθῶς ἔχων περὶ τὴν πίστιν προς θέσει ψυχῆς, τοῖς μελῳδοῦσι συνάπτεται, τὸν ἀπὸ Θεοῦ ἐκκαλούμενος ἔλεον. Εμφαίνει δ᾽ οὗτος τὴν τελευταίαν τάξιν μεθ' ὧν οὐ θέμις συνίστασθαι ή κακεργάτην ἢ ἑτερόδοξον. Οὐ γὰρ κοινωνία φωτί

πρὸς σκότος. Εἰ δέ τις επιστραφείη τρὸς τὸ φῶς, hide sentientem, nefas est. Nulla enim societas τότε δεκτέος τοῖς τοῦ φωτός. Καὶ ταῦτα μὲν ὁ θεῖος τυποῖ ναός, εἰ καὶ ἔτι πλείω τούτων ἔστι νοεῖν τοῖς παρὰ Θεοῦ θεωρεῖν ἐσχηκόσι δύναμιν. Ο δέ γε ίςρεὺς προηγουμένως μὲν παρὰ τῇ θείᾳ Γραφῇ άγγελος Κυρίου παντοκράτορος λέγεται, καὶ ὡς τῶν θείων ἐξαγγελτικός, καὶ ὡς τῶν θελημάτων τοῦ Θεοῦ πληρωτής. Ἀλλὰ καὶ τὸν Ἰησοῦν εἰκονίζει τὴν γὰρ αὐτοῦ τῇ χειροτονίᾳ κέκτηται δύναμιν. κι'. Τίνα τυποῖ ὁ ἀρχιερεύς. Κα! πρό γε τούτου μᾶλλον ὁ ἱεράρχης, ὃς καὶ ἐπὶ τῆς καθέδρας καθῆσθαι γράφεται τοῦ Χριστοῦ, καὶ τὴν ἐξουσίαν αὐτοῦ πλουτῶν ἔχει, δεσμεῖν καὶ λύειν τῇ τοῦ Θεοῦ δυνάμενος χάριτι. Ο γὰρ ἱεράρχης τῆς τῶν ἀποστόλων τυγχάνει διαδοχής. "Οθεν καὶ ὡς τὸν Χριστὸν εἰκονίζων, ἐν τῷ μέλλειν ἱερουργεῖν, τὰ ἱερὰ περιβάλλεται άμφια, σημασίαν ἔχοντα πάνω τα καὶ θεωρίαν πνευματικήν. Περὶ ὧν καὶ κατὰ δύναμιν λέγομεν. Μικρὸν δὲ ἄνωθεν θεωρήσωμεν. λ'. Τίνες αἱ τάξεις τῶν ἐν τῷ βήματι χειροτονουμένων. Τῶν ἐν τῷ βήματι χειροτονουμένων εἰς τρεῖς τά ξεις διαιρουμένων, ἐπισκόπου, πρεσβυτέρου καὶ διακόνου, καὶ τοῦ μὲν φωτιστικού λεγομένου, δηλα δὴ τοῦ ἀρχιερέως, καὶ μεταδοτικοῦ τῶν θείων φώτων. Πάντες γὰρ λαμβάνουσι δι' αὐτοῦ, χειροτονίας μὲν καὶ σφραγίδας ἱερεῖς τε καὶ κλῆρος, καθιερώσεις τε ναοί, βάπτισμα δὲ καὶ ἄφεσιν καὶ ἁγιασμόν, μυστηρίων τε κοινωνίαν οἱ λαϊκο, & πάντα ὡς ἐκ πηγής φωτὸς τῆς ἐπισκοπικῆς εἰσι χάριτος. λα'. Τί τὸ τελεστικόν. Τοῦ πρεσβυτέρου δὲ λεγομένου τελεστικοῦ, ὡς χάριν έχοντος μόνον τελεστικὴν εἰς τὰς τελετάς, οὐ μὴν μεταδοτικήν. Βαπτίζει γὰρ καὶ ἱερουργεῖ, οὐ δύναται δὲ χειροτονεῖν, οὐδ᾽ ἄλλον ἐνεργεῖν ἱερέα, ἢ τῶν ὅσοι τάξεως μετέχουσιν ἱερᾶς. λβ'. Τὶ τὸ λειτουργικόν. Τοῦ διακόνου δὲ λειτουργικοῦ λεγομένου, ὡς ὑπη ρέτου τάξιν ἐπέχοντος, καὶ μή δυναμένου χωρίς ἱερέως τι πράττειν, δ δὴ τῆς ἐσχάτης ἀγγελικής ἐστι τάξεως, ἕκαστος αὐτῶν ἐκ τῶν τριῶν τούτων τάξεων, ἀναλόγως τῇ τάξει, περιτίθεται καὶ τὰ άμφια. Καὶ 276 διάκονος μὲν, ὅσα τὴν ἀγγελικήν τυποῖ τάξιν· πρεσβύτερος δὲ καὶ ταῦτα μὲν, ἐπειδήπερ καὶ τὸ τοῦ διακόνου χάρισμα πρότερον ἔλαβε, καὶ τὰ τῆς τελεστικῆς δὲ χάριτος, ἦν τὸ ἐπιτραχή λιον φανεροί. Ὁ ἱεράρχης δὲ, καὶ ταῦτα, καὶ ἔτι τὸ ὠμοφόριον, ὅ πα ίστησι σεσαρκωμένον τὸν τοῦ Θεοῦ Υἱόν. Διὸ καὶ τὴν στολὴν τὴν ἱερὰν ἐνδυόμεν νος, πρότερον το στιχάριον περιβάλλεται. lucis ad tenebras. Si quis autem ad lucem conversus fuerit, tumn his qui lucis sunt, acceplus erit. Et hæc quidem divinum templum ut in quadam elligie nobis exhibet; tametsi plura licet hinc illis intelligere, qui considerandi facultatem majorem a Deo acceperunt. Sacerdos præcipue in sacris litteris angelus Domini omnipotentis appellatur, ut qui divina præcepta annuntiet et divinam voluntatem impleat. Quin et Jesum repraesentat; ejus eum potestatem per consecrationem est adeptus. 29. Quis prafiguretur ab episcopo. Et amplius præ sacerdota pontifex, qui et în cathedra Christi sedere dicitur, et potestatis ejus copiam obtinet, ut Dei gratia ligare et solvere possit. Pontifex enim apostolorum est successor. Unde etiam tanquam Christi imago rem divinam facturns sacra vestimenta induit, quæ omnia significationem considerationemque spiritualem complectuntur: de quibus pro virili nostra dicemus. Paulo autem superius res omnis a nobis contemplatione resumenda est. 30. Quinam sint ordines qui in bemate sive sacrario ordinantur: Distributis in tres classes iis qui intra sacrarium ordinantur, episcopo, sacerdote, et diacono, horum episcopus dicitur illuminativus, utpote qui impertiendi luminis auctoritate pollet. Omnes eniin per eum accipiunt ordinis characterem, είve sacerdotes, sive clerici, ab eo dedicationes templorum Aunt ex eo baptismus, sanctificatio, peccatorum remissio, sacramentorum participatio in laicos omnes tanquam a fontis lumine gratia episcopali profluit. 51. Quid sit munus presbyteri telestici, qui baptizare et Eucharistiam consecrare potest, sed ordinare non potest. Presbyter autem dicitur initiativus, utpote qui solum alios initiandi gratiam habet in sacris mysteriis: non tamen hanc initiativam gratiam aliis communical et impertitur. Baptizat enim el consecrat; non tamen potest alios initiare ordinibus, nec aliun creare sacerdotem, aut quemcunque alium qui ordinis sacri sit particeps. 39. Quid liturgicum manus in diacono. Diaconus autem ministratorius dicitur, ut qui ministri locum teneat, et citra sacerdotem facere nibil possit: quod certe est ultimi ordinis angelici. Quisque horum trium ordinum pro ratio. ne sui status vestes induit. Diaconus quidem quæ angelicum ordinem referunt. Presbyter haec eadem habet, quandoquidem charisma sive gratiam prius accepit; et deinde initiativam vel sanctificativam adeptus est, quam quidem ejus stola indicat. Pontifex autem hæc, et insuper alia ornamenta, videlicet pallium, assumit, quod incarnatum Dei Filium considerationis oculo exhibet. Sacris ergo vestibus dum induitur, prius tunica amicitur.

25. Quid significetur per sticharium sive tunicam. Quæ utique tunica lucidum angelorum amictuni manifestat·; ita enim sæpins fulgenti veste îndutos angelos apparuisse novimus, ut et illum in monumento coopertum stola candida. Praeterea purum et ab omni inquinamento liberum sacerdotalem statum esse oportere docet, propter quem puritatem etiam sacerdos hac gratia dignus judicatur idipsumque testatur, cum, se induens, hæc verba pronuntiat: «Exsultabit anima mea in Domino: quia induit me vestimento calutis, s et quae sequuntur. 54. Quod diaconus et stichario utitur et orariο. Et diaconus, angelicum sortitus ordinem, ut dietum est, hoc amicitur, fertque in hutheris stolam diaconicam, quam nos orarium vocamus. 55. Quid orarium sive stola diaconi, quam in sinitro humero gestal. · Orarium quasi alas habet, et a materia puritatem, intellectualemque substantiam angelici ordinis sulimlicat. λγ΄. Τί δηλοῖ τὸ στιχάριον. Ο δη στιχάριον τὴν φωτεινὴν τῶν ἀγγέλων ἐμφαίνει περιβολὴν· οὕτω γὰρ πολλάκις φωτεινήν ἐσθῆτα περιβεβλημένοι ὤφθησαν ἄγγελοι, ὡς καὶ ὁ ἐν τῷ μνήματι λευκὴν ἐσθῆτα ἐνδεδυμένος. Αλλά καὶ τὸ καθαρὸν καὶ ἀμόλυντον εἰκονίζει τῆς ἱερατικής τάξεως, δι' ήν καθαρότητα καὶ ταύτης & ἱερεὺς καταξιοῦται τῆς χάριτος, καὶ ἔτι τὴν θείαν ἔλλαμψιν, ἣν διακονεῖ τοῖς πιστοῖς διά τε τοῦ Εὐαγγελίου καὶ τῶν λοιπῶν. Καὶ μαρτυρεῖ τοῦτο ἐν τῷ ἐνδύεσθαι λέγων, 'Αγαλλιάσεται ἡ ψυχή μου ἐπὶ τῷ Κυρίῳ· ἐνέδυσε γὰρ για ιμάτιον σωτηρίου, καὶ τὰ ἑξῆς. λδ' "Οτι διάκονος στιχάριον ἔχει καὶ ὡράριον. Καὶ διάκονος δὲ ἀγγελικὴν ἔχων, ὡς εἴρηται, τά ξιν, τοῦτο περίκειται· ἐπὶ τῶν ώμων τε φέρει δ καλοῦμεν ωράριον. λε'. Τι τὸ ωράριον. Τοῦτο δέ γε ὡς πτερὰ ὑπεμφαίνει διὰ τὸ ἀλλόν τε καὶ νοερὸν τῆς ἀγγελικῆς τάξεως. 56. Quare diaconus, cum communicat, oratio cin- λς'. Διὰ τί διάκονος τῷ ὡραρίῳ κοινωνών περιζών gatur. Quare, et Cherubim facies obvelantia imitans, ipse etiam infra nissarum solemnia, nli sacramentum percepturus est, præccingitur. Sed et in stala diaconica, Sanctus, sanctus, sanctus, scriptum gerit, quo ministratorius angelorum ordo exprimitur. νυται. Δι' οὗ καὶ τὰ Χερουβὶμ ἐκμιμούμενος περιστελ λόμενα τὰς ὄψεις. Καὶ αὐτὸς περιζωννύμενος, οἷον συστέλλεται ἐν τῷ μέλλειν μεταλαβεῖν. Ἀλλὰ καὶ ἐν αὐτῷ τῷ ὡραρίῳ τὸ Ἅγιος, ἅγιος, ἅγιος γε γραμμένον ἔχει· ὰ δὴ τὴν λειτουργικὴν διδάσκουσι τῶν ἁγίων ἀγγέλων τάξιν. 57 Quid significent undula in stichario sive tunica λζ'. Τι δηλοῦσι οι ποταμοὶ τοῦ ἀρχιερατικοῦ στι episcopali. Pontificis autem tunica desuper descendentia habet mina, quæ dicuntur, et gratiam docendi in ipso repræsentant. Nam et inter angelos non omnibus est idem ordo et gradus; sed ibi quoque alii inferiorum magistri sunt. Vocantur autem flumina propter vocem Salvatoris in Evangelio dicentis: Qui credit in me, flumina de ventre ejus fluent aquæ viræ. χαρίου. Τὸ τοῦ ἀρχιερέως δὲ στιχάριον ἄνωθεν κατιόντας τοὺς λεγομένους κέκτηται ποταμούς, τὸ διδασκαλι κὸν τῆς ἐν αὐτῷ σημαίνοντας χάριτος, καὶ τὸ διά φορον ἅμα τῶν ἐν αὐτῷ ἄνωθεν χαρισμάτων, δι' αὐτ τοῦ εἰς πάντας προχεομένων. Καὶ ἐν τοῖς ἀγγέλοις γὰρ οὐ πᾶσιν ἡ αὐτὴ τάξις, ἀλλὰ κἀκεῖσε τῶν ὁπου δεεστέρων εἰσὶ διδάσκαλοι καὶ μεταδοτικοὶ φωτισμό των. Ποταμοὶ δὲ λέγονται διὰ τὴν ἐν τῷ Εὐαγγελί τοῦ Σωτῆρο; φωνήν, λέγοντος, Ο πιστεύων εἰς ἐμὲ, ποταμοὶ γεύσουσιν ἐκ τῆς κοιλίας αὐτοῦ ὕδατος ζώντος. 38. Quid undula et pocula in episcopali mandya λη'. Τί οἱ ποταμοὶ καὶ τὰ χώματα του μανδύα. site palito. Hóc idem pontificio ostenditur mandya sive palhio. flumina quidem habet propter es quæ diximus: pocola vero pro typo veteris et novæ gratiæ, quæ etiam Aluminibus quasi innatant; quod non aliud sibi vult quam magistro, sive doctori, ex duobus Testamentis ad docendum, hauriendum esse. Et hoc quidem tudica significat. 39. Quid denotet stoka sacerdotalis. Stola vero sacerdotalis initiativam et e cœlo descendentem Spiritus gratiam,quenti subjicit. Ob hoc enim et pontifex, et sacerdos a capite illam induens: Benedisius Deus, inquit, qui effundit gratiam super sacerdotes suos. Unde aa Τοῦτο δὲ καὶ ὁ ἀρχιερατικός διδάσκει μανδύας, ποταμοὺς μὲν διὰ τὰ προειρημένα, πώματα δε, εἰς τύπον τῆς παλαιᾶς τε καὶ καινῆς ἔχων χάριτος. "Α δὴ καὶ ὑπεράνω κεῖται τῶν ποταμῶν, δηλοῦντος τοῦ τοιούτου, ὡς ἐκ τῶν δύο Διαθηκῶν τὸν διδάσκα λον χρὴ λαμβάνειν, καὶ τὰς διδασκαλίας ποιείσθαι, Καὶ τὸ μὲν στιχάριον οὕτω. λθ'. Τί δηλοῖ τὸ ἐπιτραχήλιον. Τὸ δέ γε ἐπιτραχήλιον τὴν τελεστικὴν καὶ ἄνω θεν κατερχομένην τοῦ Πνεύματος παρίστησι χάριν, Διὰ τοῦτο γὰρ ὁ ἀρχιερεύς τε καὶ ἱερεὺς, ἀπὸ παρο φαλῆς τοῦτο περιβαλλόμενος, Εὐλογητός, φησίν, ὁ Θεὸς, ὁ ἐκχέων τὴν χάριν αὐτοῦ ἐπὶ τοὺς ἀ

ρις αὐτοῦ. Ὅθεν καὶ τοῦτο πᾶς ἱερεὺς καὶ ἀρχιε- quilibet sacerdos utitur quando quamlibet ac ρεὺς εἰς χρήσιν ἔχει ἐπὶ πάτῃ ἱερᾷ τελετῃ. Αλλά καὶ τὸ ὑπαυχένιον εἶναι Χριστῷ τὸν ἱερέα δηλοί, ὑπ' ἐκείνῳ τελετάρχῃ τὰς τελετές οφείλοντα ἐνεργεῖν, καὶ τῷ τοῦ Χριστοῦ ζυγῷ ἐν ταπεινώσει καθυ ποκεῖσθαι, καὶ τὰ αὐτοῦ πράττειν μετ᾿ αὐτοῦ, καὶ μηδὲν χωρὶς αὐτοῦ, ὅτι καὶ χωρὶς αὐτοῦ οὐ δυνατὸν ποιεῖν τι. Πάντα γὰρ 277 δι' αὐτοῦ ἐγένετό τε καὶ γίνεται. μ'. Τι ἡ ζώνη. Η δέ γε ζώνη τὴν ὑπὲρ ἡμῶν διακονίαν δείκνυσι τοῦ Σωτῆρος, ἣν καὶ ἐνταῦθα διέπραξε, καὶ ἐν τῷ μέλλοντι πράττειν καθυπέσχετο δι' ἡμᾶς. «Περιζώ σεται ο γάρ, φησί, ο καὶ ἀνακλινεῖ αὐτοὺς, καὶ παν ρελθών, διακονήσει αὐτοῖς. ο 'Αλλὰ καὶ τὸ ἰσχυρὸν εἰκονίζει καὶ τὸ κραταιὸν τῆς αὐτοῦ δυνάμεως, καὶ ὅτι τὴν σωφροσύνην. Καὶ μετὰ τῆς ψυχῆς τοῦ σώ ματος τὸν ἁγιασμὸν ἐπὶ τῶν νεφρών κειμένη ή ζώνη, κἀπὶ τούτῳ μαρτυρεῖ τὰ λεγόμενα. «Εὐλογητός ο γάρ, φησίν, ε ὁ Θεός, ὁ περιζωννύων με δύναμιν, καὶ ἔθετο ἄμωμον τὴν ὁδόν μου, ο μα. Τί τὸ λεγόμενον ἐπιγονάτιον. ᾿Αλλ' ἐν τῇ ζώνῃ ὁ ἱεράρχης καὶ τὸ λεγόμενον ἐπιγονάτιον περιτίθεται εξαρτήσας. Ο τὴν κατὰ τοῦ θανάτου νίκην καὶ τὴν ἀφθαρσίαν τῆς ἡμετέρας φύλ σεω;, καὶ τὸ μέγα τῆς τοῦ Θεοῦ ἰσχύος κατὰ τῆς τοῦ πονηροῦ τυραννίδος ἐμφαίνει, γεγενημένην διὰ τὸ ἀναμαρτήτως ἐκ Παρθένου τεχθῆναι τὸν Κύριον, καὶ χωρὶς ἁμαρτίας ζῆσαι καὶ σταυρωθῆναι, καὶ τὸν τὴν G ἁμαρτίαν γεννήσαντα νικήσαι, τῇ ἀναστάσει τὸν πεσόντα διὰ τῆς ἁμαρτίας 'Αδάμ ἀναστήσαντα. Διδ καὶ σχήμα ρομφαίας ἔχει, καὶ ἐπὶ τῆς ὀσφύος ἐκε κρέμαται, ἔνθα τὸ δύνασθαι καὶ τὸ σωφρονεῖν τὴν ἄνθρωπον ἔχειν φασί. Καὶ τὰ λεγόμενα δὲ ἐν τῷ πε ριτίθεσθαι ῥήματα τοῦτο μαρτυρεί, λέγει γάρ, ο Πε ρίζωσαι τὴν βομφαίαν σου ἐπὶ τὸν μηρόν του, δυνατέ.ι Καὶ τ', ο Κύριος ἐνεδύσατο δύναμιν καὶ περιεζώσας το, ὁ τοῦτο διδάσκει. μθ'. Τί δηλοῦσι τὰ ἐπιμάνικια. Τὰ δὲ λεγόμενα ἐπιμανίκια. καὶ τὸ παντουργὸν τῆς ἐνεργείας εἰκονίζουσι τοῦ Θεοῦ, καὶ τὸ διὰ τῶν οἰκείων χειρῶν τὴν ἱερουργίαν τοῦ ἰδίου σώματός τε η καὶ αἵματος αὐτουργῆσαι τὸν Ἰησοῦν. Οθεν καὶ τὰ λεγόμενα ἐν τῷ ταῦτα περιβάλλεσθαι οἰκεῖν·. Η δε ξιά σου, Κύριε, δεδόξασται ἐν ἰσχύῖ. Καὶ τὸ, «Α' χεί ρές σου ἐποίησάν με καὶ ἔπλασάν με.» ᾿Αλλὰ καὶ τὰ ἐν χερσὶ δεσμὰ τοῦ Σωτῆρος, οἷς προσδεθείς, ἠπεί γετο πρὸς Πιλάτον, φασί τινε; τὰ ἐπιμανίκια εκτυ τοῦν. μγ'. Τι σημαίνει τὸ φαινόλιον. Τὸ ἱερὸν δὲ φαινόλιον τὴν ὑψηλοτέραν καὶ ἄνωθεν χορηγουμένην τοῦ Πνεύματος φαίνει δύναμίν τε καὶ ἔλλαμψιν. Υπερκειμένη γὰρ ἡ τῶν ἄνω τάξεων των μειζόνων λαμπρότης, ἀλλὰ καὶ τὴν περιέχουσαν πάντα προνοητικὴν καὶ παντουργικὴν καὶ ἀγαθουρPATROL. GR. CLV. tionem sacerdotalem aggreditur. Sed superhumerale quoque Christi sacerdotem demonstrat, qui sub isto antistite munere suo fungitur, et qui Christi jugo in humilitate submissus, quæ Christi sunt una cum ipso exsequitur, nihil autem sine ipso, sine quo ntique nihil feri potest. Omnia enim per ipsum facia sunt aut funt. 40. Quid cingulum. Mingulum nota est ministerii a Salvatore nostri causa suscepti; quo et functus est in boc sæcu³n, et in futuro propter nos Tuncturuin se pollicetur; ait enim: «Præcingct se, et faciet illos discumbere, et transiens ministrabit illis. Praeterea ejus po tentiæ robur magnitudinemque insinuat, necnon sapientiam. Et cum anima corporis sanctikentignem monstrat zona lumbos cingens, de quo prius dieta tetantur, ‹ Benedictus euim, inquit, Deus qui præcingit me virtute et viam meam applanarie in integritate. 41. Quid quod vocant supergennale. Cæterum pontifex insuper a zona dependens, supergenuale fert, quod victoriam adversus inorlem, nostræque naturæ immortalitatem, et vires Salvatoris contra maligni demonis tyrannidem robustissimas ostendit, in quantum Dominus sine peccato es Virgine natus est, sine peccato visit cruci affixus est et patrem peccati vicit, et resur rectione sua Adamum ob percata lapsum resuscitavit. Quamobrem et rhomplææ similis est, et iumbis alligatur, ubi hominis robur et intelligentiam sita prædicant. lioc ipsum verba, quæ in ciuetu adhibentur, manifestant. Dicit enim: ‹ Accingere rhomplura super femur tuum, Potentissime, quod illud, e Dominus accinxit fortitudinem, › inκόβοβ 42. Quid significent supermanicalia. Supermanicalia vero actionis divine omnia efficientis significantia sunt, et Jesum suis maribus sacrificium corporis et sanguinis sui pr se obtulisse: chi conveniunt quæ in iis superponendis recitantur: ‹ Dextera tua, Domine, -glorificata est in virtate.» Et: ‹ Manus tuæ fecerunt ine et plasmaverunt me. › Quin etiam vinculə ma. nuum Salvatoris, quibus ad Pilatum deductus est, quidam hæc supermanicalia exprimere asseruid. 43. Quid casuία. Jam vero sacra casula sublimiorem, et superne collatam Spiritus virtutem, et illustrationem, quæ majoribus ordinibus præfulgens providain ae omnipotentem benevolamque vim moustrat di viuam, per quara seruno ad nos usque pervenit,

qua Christus crucifixus et resuscitatus sumna et γὴν τοῦ Θεοῦ δύναμιν, δι' ήν κατῆλθεν ὁ Λόγος μέσ ima amplexus est. Imprimis saccum quo per ludibrium Salvator indutus est, idcirco et sacci formam habet; nec enim in eo sunt, quæ appllantur manica. Manifestius hoc exhibet, quo digniores pontifices vestiuntur, et sacens dicitur. Sed et reliqui pontifices casulam crucibus plenam induti (quæ et multicrucium vocari solet ) clare docent, quoniam passionis Domini signum est, se illum imitari; qui per passiouem et cruceni veram justitiam consummavit, et in veram Hibertatem, tyranno depulso, nos omnes asseruit. Propterea cum illud induit, dicit: Sacerdotes tui, Domine. induentur justitiam, et sancti tui exsultatione exsultabunt. Re vera enim justitia per crucem nobis exsultationem peperit. Et hæc sunt quibus diaconus et sacerdos ornantur, dempto tamen subgenuali: et hæc mysteria continent, prout a nohis videri potuerunt. σύνῃ τὴν ἀγαλλίασιν ἡμῖν ἐχορήγησε. Καὶ ταῦτα γονατίου μόνου χωρίς, καὶ τοιαῦτα τυποῦσιν, ὡς 44. Quid innuatur per humerale et quare illud sit ex lana? χρις ἡμῶν, καὶ τὰ ἄνω καὶ τὰ κάτω, σαρκωθείς και σταυρωθεὶς καὶ ἐξαναστὰς, δι᾿ ἑαυτοῦ συνῆξεν εἰς ἑαυτόν. Διὰ τοῦτο καὶ ἐξαιρέτως, ὃν ἐνεδύσατο ἐμπαιζόμενος ὁ Σωτὴρ ἐξεικονίζει σάκκον. Διὸ καὶ ὡς σάκκου τύπον ἐπέχει. Οὐδὲ γὰρ ἔχει τοῦτο & καλοῦσ μανίκια, τὸ περιεκτικὸν ἁπάντων δηλών. Αριγνό τερον δὲ τοῦτο παρίστησι καὶ ὁ ἐνδύονται οἱ ἔκκρι τοι τῶν ἀρχιερέων, σάκκος τοῦτο καλούμενον. Αλλά καὶ οἱ λοιποὶ τῶν ἀρχιερέων, τὸ φαινύλιον πλήρες σταυρῶν ἐνδυόμενοι, δ δὴ καὶ πολυσταύριον ὁ λόγος καλεῖν οἶδε, τοῦτο σαφῶς περιστᾷ, ὅτι τοῦ πάθους ἐστὶ τοῦ Σωτῆρος δηλωτικόν, κἀκεῖνον μιμεῖτα τὴν διὰ παθῶν καὶ σταυροῦ τὴν ἀληθῆ δικαιοσύνην τετελεκότα, καὶ τὴν ἀπὸ τοῦ τυραννοῦντος ἐλευθε ρίαν ἡμῖν παρεσχηκότα, καὶ πάντας ὁμοῦ σώσαντα. Διὸ καὶ ἐνδυόμενός φησιν, «Οἱ ἱερεῖς σου, Κύριε, ἐνδύσονται δικαιοσύνην, καὶ οἱ δτιοί σου ἀγαλλιάσει ἀγαλλιάσονται.» Οντως γὰρ ἡ διὰ σταυροῦ δικαιο μὲν ἅπερ ἐνδύεται διάκονός τε καὶ ἱερεὺς, τοῦ ἐπι ἡμεῖς ἰδεῖν ἐδυνήθημεν. Pontifex autem cum subgenuali et reliquis: super omnes gratiam habet. Speciatim vero pontifex Tontincalem ostentat potestatem, et sacrum pal lium induit: quod ex lana confectum, ante et retro humeros con vestit. Hoc sine dubitatione carnem a Verbo ex Virgine propter nos susceptam, humanæque naturæ assumptionem declarat. Ideo enim ex lana quoque teritur, quoniam erralicam manifestat ovem, quam in humeris detulit Salvator, naturam videlicet nostram: et quoniam ipse quoque agnus pro nobis occisus voralus est. Ipsa etiam verba quæ humeris eo circumvolvens dicit, mentem banc confirsant. Ait euim:: Sublata in humeros, Christe, batura, quæ erraverat: assumptus Deo et Patri illam obtulisti. › Et hæc quidem de sacris vestibus. 45. Quare detecto capite sacra faciant, exceplo Alexandrino patriarcha, episcopi et sacerdotes. Εt quod præstet non operto capite sacra celebrare. Aperto capite episcopi et sacerdotes Orientis omnes, excepto Alexandrino patriarcha, sacris funguntur-: non ob humilitatem aliquam, sed ob causam altiorem et longe diviniorem: videlicet, quam divinus Paulus ponit ac docet, Christum caput nostrum nominans, nos autem membra ipsius, et oportere nos Christum capul nostrum honorantes, caput inter orandum nudatum habere. Nec ob hoc tantum, sed quia etiam nudo capite, qui ordinatur, ordines suscipit. Atque ita quemadmodum ordinatur, ita et precari, et sacris operari debet. Et pontifex potissimum, quoniam et dum consecratur, a Deo tradita eloquia, sive sɔcrum. Evangelium, supra caput habet. Nec aliud quidpiam leguen, dum sacra facit, capiti imponere debet. Dicet tamen aliquis: Patriarcha ergo Alexandrinus gerens in capite sacruni, et 278 μδ. Τί σημαίνει τὸ ὠμοφόριον, καὶ διατί ἐξ ἐρίου. Ο Ιεράρχης δὲ σὺν τῷ ἐπιγονατιῳ καὶ τοῖς λοι ποῖς, ἐπεὶ πάντων ἔχει τὴν χάριν, ἐξαιρέτως δὲ καὶ τὴν ἀρχιερατικὴν δύναμιν, καὶ τὸ ἱερὸν περιτίθεται ὠμοφόριον. “Ο δὴ καὶ ἐξ ἐρίου ὂν, κύκλῳ περὶ τοὺς ὤμους ἔμπροσθέν τε καὶ ὄπισθεν περιβάλλεται. Τοῦτο δ' αὐτὴν εἰκονίζων ἐστὶν ἐναργώς, τὴν ἐκ Παρθένου δι' ἡμᾶς σάρκωσιν καὶ ἐνανθρώπησιν τοῦ Λόγου. Διὰ τοῦτο γὰρ καὶ ἐξ ἐρίου, ὅτι τὸ πλανηθὲν τυποί πρόβατον, δ ἐπὶ τῶν ὤμων ἔλαβεν ὁ Σωτὴρ, τουτο ἐστι τὴν ἡμετέραν φύσιν, καὶ ὅτι ἐκ τῶν οὐρανῶν κατελθὼν ἐσαρκώθη, καὶ ὅτι καὶ αὐτὸς ἀμνὸς ἐκλήθη σφαγιασθεὶς ὑπὲρ ἡμῶν. Καὶ αὐτὰ δὲ & φησι ῥής ματα ἐπ᾽ ὤμων ἑλίττων, τὴν ἔννοιαν βεβαιοί· φά σκει γὰρ, ο Ἐπὶ τῶν ὤμων, Χριστέ, τὴν πλανηθεί σαν ἄρας φύσιν, ἀναληφθεὶς, τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ προσήγαγες.» Καὶ ταῦτα μὲν περὶ τῆς ἱερᾶς στολῆς. με. Διατί ἀσκεπεῖς λειτουργοῦσι πλὴν τοῦ ᾿Αλεξανδρείας ἀρχιερεῖς τε καὶ ἱερεῖς· καὶ ὅτι κρεῖτ τον τὸ ἀπερικαλύπτως λειτουργεῖν. Απερικαλύπτῳ δὲ τῇ κεφαλῇ οἱ τῆς ᾿Ανατολῆς ἱεράρχαι πάντες καὶ ἱερεῖς, πλὴν τοῦ τῆς ᾿Αλεξαν δρείας, τὴν ἱερουργίαν τελοῦσιν, οὐ κατ' ἐλάττωσιν τινα, ἀλλὰ κατὰ λόγον υψηλότερον μάλα δὴ καὶ θειό τερον. "Ον ὁ θεηγόρος Παῦλος ὁποτίθησι καὶ διδά σκει, κεφαλὴν μὲν ἡμῶν τὸν Χριστὸν ὀνομάζων, μέλη δὲ ἡμᾶς αὐτοῦ, καὶ ὅτι δεῖ τιμῶντας ἡμῶν τὴν κεφαλὴν τὸν Χριστὸν ἀπερικαλύπτους ἔχειν τὰς χε φαλὰς ἐν τῷ προσεύχεσθαι. Καὶ οὐ διὰ τοῦτο μόνον, ἀλλ' ὅτι καὶ γυμνῇ τῇ κεφαλῇ τὴν χειροτονίαν ὁ χει ροτονούμενος δέχεται, καὶ οὕτως ὀφείλει ὡς ἐχειροτονήθη προσεύχεσθαι καὶ ἱερουργεῖν. Ο δὲ ἱεράρχης μάλιστα, ἐπεὶ χειροτονούμενος ἐπὶ κεφαλῆς ἔχει τὸ θεοπαράδοτα λόγια, ἤτοι τὸ ἱερὸν Εὐαγγέλιον, ούτ ἄλλο ἐπίβλημα ἔχειν ἐπὶ κεφαλῆς ὀφείλει ἐν τῷ ἱε ρουργεῖν τὰ θειότατα. 'Αλλ' ίσως ἐρεῖ τις, Καὶ λοιτὸν ἐπὶ κεφαλῆς ἔχων ὁ ᾿Αλεξανδρείας ἱερὸν ἐπικά

λυμμα, καὶ ἄλλοι δὲ πλείστοι κατὰ παράδοσιν ἀρχαίαν, alii quamplurimi ex veteri traditione, operto οὐκ εὐαγῶς ποιοῦσιν; Οὐ τοῦτό φημι, κἀκεῖνο μὲν γὰρ ἀρχαία πρὸς τοὺς ἐνεργοῦντας παράδοσις, ἀλλὰ νομικωτέρα μάλλον· ἔφερε γὰρ καὶ ὁ νομικὸς ἀρο χιερεὺς ἐπὶ τῆς κεφαλῆς κίδπριν, ἣν δὴ καὶ μίτραν ὠνόμαζον, καθὰ δὴ καὶ οἱ περιτιθέμενοι Ιεράρχαι τοῦτο φιλοῦσε καλεῖν. Ἴσως ἐξομοιοῦν ἔχουσιν αὐτὸ καὶ τῷ τοῦ Δεσπότου ἀκανθίνῳ στεφάνῳ, ἢ καὶ τῷ σουβαρίῳ τῷ ἐπὶ τῆς αὐτοῦ κεφαλῆς. Ἀλλ' ὅμως έπειδήπερ ἀποτίθενται τοῦτο καὶ οὗτοι εἰς ἀναγκαίους τῆς ἱερουργίας καιρούς, μαρτυρούσιν ὡς ἀναγκαιο τέρα ἡ τοῦ μακαρίου παράδοσις Παύλου. Η γὰρ εἰ κὼν τοῦ ἀκανθίνου στεφάνου διὰ τῆς κουρᾶς τῶν τριχῶν ἐν τῇ κεφαλῇ τῶν ἱερωμένων ἐκτυποῦται, τῆς ἱερᾶς σφραγίδος ἐνεργουμένης. Τοῦτο δὲ μᾶλλον οἱ τῶν μοναχῶν ἱερωμένοι δηλοῦσι σαφέστερον. ὡς στέφανον ἔχοντες ἐπὶ κεφαλῆς κεκαρμένον· δ καὶ ἔτι δηλοῖ τὸν στέφανον τῆς παρθενίας αὐτῶν. Το δέ γε σουδάριον τὸ εἰλητὸν εἰκονίζει. Διὰ τοῦτο γὰρ καὶ εἰλίσσεται καὶ εἰλητὸν οὕτω καλεῖται. Αναγκαιός τερον ἄρα τὸ ἀπερικαλύπτως προσεύχεσθαι καὶ ἰε. ρουργεῖν, καὶ μὴ ἀμελητέον τούτου, καὶ μᾶλλον ἐν τοῖς ἀναγκαίοις καιροίς. με. Τί τὸ κατελθεῖν ἐκ τοῦ στασιδίου τὸν 18ράρχην. Ο μὲν οὖν ἱεράρχης ἐν τῷ μέλλειν ἱερουργεῖν, κατελθὼν τοῦ θρόνου, ἐν ᾧ παρίσταται, τὴν πρὸς ἡμᾶς τοῦ Θεοῦ Λόγου δηλοῖ συγκατάβασιν. με. Τι τὸ ἐνδύεσθαι τὰ ἀρχιερατικά. Ἐνδυόμενος δὲ τὴν ἱερὰν στολήν, τὴν παναγίαν αὐτοῦ σημαίνει σάρκωσιν. μη'. Τί τὸ κατέρχεσθαι πρὸς δυσμὰς εἰς τὰς τοῦ ναοῦ πύλας. ' Κατερχόμενος δὲ ἄχρι καὶ τῶν τοῦ ναοῦ πυλῶν, τὴν ἐπὶ γῆς αὐτοῦ δηλοῖ παρουσίαν τε καὶ φανέρωσιν, καὶ τὴν μέχρι θανάτου καὶ ᾅδου κάθοδον. Τοῦτο γὰρ δηλοῖ τὸ προς δυσμάς 279 ἀπιέναι, καὶ μέχρι τῶν πυλῶν κατελθεῖν· Τῆς ἱερᾶς δὲ ἀρξαμένης λειτουργίας, τοῦ ἀρχιερέως τὸν καιρὸν δεδωκότος· οὐ γὰρ δυνατὸν χωρὶς αὐτοῦ τι διενεργεῖσθαι· οἱ μὲν Ιερεῖς ἔνδον λέγουσι τὰς εὐχὰς, τὰς οὐρανίους τυ ποῦντες τάξεις. μθ'. Διατί ψαλμοὶ ἐμοῦ καὶ τῆς χάριτος ὕμνοι. Ψάλται δὲ ψάλλουσι τὰ ἀντίφωνα, τῶν προφη τῶν ἐκτυποῦντες τὸν χορόν. Καὶ ταῦτα τρισσῶς διαιρούσι, τὴν Τριάδα τιμώντες, ψαλμικὰ μὲν προλέγοντες, συνάπτοντες δὲ καὶ ἐκ τῆς χάριτος ὕμνους. Καὶ διὰ μὲν τῶν ψαλμικῶν προκηρυχθεί σαν καὶ τοῖς παλαιοίς καταγγέλλουσι τὴν τοῦ Θεοῦ Λόγου σάρκωσιν, διὰ δὲ τῶν ἐφυμνίων αὐτὴν παρ ριστῶσι τὴν χάριν τετελεσμένην, καὶ τὸν τοῦ Θεο Υἱὸν σαρκωθέντα τε καὶ πάντα ὑπὲρ ἡμῶν ἐνερο γήσαντα. ν. Οτι πρώτον καλοῦμεν τὴν Θεοτόκον. Διὸ καὶ πρῶτον μὲν τὴν τοῦτον παρθενικώς τε κοῦσαν τιμῶντες, τὴν ὑπὲρ ἡμῶν αὐτῆς αὐτοῦσι μεσιτείαν. Δι' αὐτῆς γὰρ πρώτης καὶ μόνης σετώverum capite sacris operantes, non rite ac sancte faciunt. Istud non dico. Id si quidem etiam apud eos qui usurpant, antiqua traditio est, quæ nobis velut legalis recensetur, quando et legis sacerdos cidarim, quam et mitram vorabant, in capite gerebat. Quo eodem nomine pontifices eas gestantes, appellare consueverunt. Forsan et adæquare cam se dicent et Domini spineæ coronæ, ant suḍario quod fuit super caput ejus. Verumtamen cum rt hi eam ipsam congruenti sacrificii tempore deponaut; beati Pauli traditionem potius servandam hoc ipso testifcantur. Corona enimn spineæ imago, per tonsuram ordinatorum ut et por sigillum sacrum præfiguratur; quod monachi præcipue ordinati per coronariam tonsuram indicant. Sed virginitatem quoque eadem significat in vell modum adaptata. Hinc necessitas nobis oritur aperto capite diebus statutis precandi et sacra faciendi. 46. Quia significet quod ex cathedra descendit episcopus. Pontifex igitur, sacra facturus, de throne in quo apparet descendens, Dei Verbi ad nos code= scensionem figurat. 47. Quid, quod sacris vestimentis induitur. Indutas autom sacram stolam, sacratissimi ejus Incarnationem significat. 18. Quid quod ad occidentem portas ingreditur templi. Et ad portas etiam templi usque gradiens, ejusdem in terris præsentiam et manifestationem et ad mortem usque et inferum descensum animi oculis ingerit. Hoc enim sibi vult, quod occcasum versus, et ad portas usque deorsum procedit. Sacra vero missa inchoata, cum pontifex signwmn dederit, non enim potest quis sine cjus natu quidquam moliri; sacerdotes quidem intus orationes aggrediuntur cœlestium ordinum typum gerentes. 49. Quare simul concinantur psalmi et hymni de Dei in nos per Christum gratia. Cantores vero antiphona modulantur, prophetarum chorum figurantes, trifariamque illa distri - baunt, et ea quæ ex psalmis desun'pta sunt, præcinunt: tum vero adjungunt lymnos, qui gratiæ suavitatem sapiunt. Et psalmicis quidem illis prænuntiatam antiquis, quibus re vera prædicebatur, Dei Verbi incarnationem significant. Per versus vero resumptiorem, ipšamı gratiam ut consummatam et incarnatırım Dei Filium cuncta pro nobis operantem repræsentant. 50. Quod primum appellamus Deiparam. Proptereaque primo eam quæ illum incorrupta virginitate peperit venerati, illius per quam solam ac primam salvati sumus, pro nobis intercessio-

nem implorant, dicentes: Precibus Deiparx, σμεθα, ο Ταίς πρεσβείαις, λέγοντες, τῆς Θεοτόκου, serva nos, Salvator.» Σῶτερ, σῶσον ἡμᾶς. 51. Secundo loco sanctos. Sanctorum deinde memoriam agentes qui pro mysterio decertantes fidel, sanctissime consumM»- ti sunt, coram nobis conciliant supplicationes. 5. Tertio et postremo loco ipsum Salvatorem Nostrum. Salutis tandem nostræ auctorem et consummatorem Christum collaudantes, clara voce, Salva nos, Fīli Dei,» modulantur. 53. Quid denotet episcopus inferius slans extra bema sive sacrarium, et quid stantes.cum co diaconi. Postquam vero foris sacras perfecerit preces, pontifex sedet. Diaconi assistunt; qui non malo apostolorum, verum etian angelorum, quos Christus in mysteriis suis ministros habuit, locum leneul. 84. Quid significet prima sacerdotum egressio es bemale. et eorumdem cum episcopo duis Erangelium fertur ingressus. να'. Ὅτι δεύτερον τοὺς ἁγίους. Επειτα δὲ τῶν ἁγίων μεμνημένοι, οἱ τῷ μυστή ρίῳ ἐπαγωνισάμενος ἱερῶς τετελείωνται, καὶ τὰς αὐτῶν ἐπικαλούνται δεήσεις. να. Ότι τρίτον καὶ τελευταῖον αὐτὸν τὸν τω τήρα ἡμῶν. Ὕστερον δὲ τὸν τῆς σωτηρίας ἡμῶν ἀρχηγὸν καὶ τελειωτὴν Χριστὸν ἀνυμνοῦντες, μεγαλοφώνως, την • Σῶσον ἡμᾶς, Υἱὲ Θεοῦ, ἡ ἀναμέλπουσι. ν. Τι ἐκτυποῖ ὁ ἀρχιερεὺς ἔξω τοῦ βήματος καὶ κάτω ἱστάμενος, καὶ εἰ οἱ σὺν αὐτῷ. Τὰς ἱερὰς δὲ τετελεκὼς ὁ ἱεράρχης έξωθεν εὐχάς, ίσταται, οἱ διάκονοί τε συμπαρίστανται, οὐ τοὺς ἀποστόλους μόνον τυποῦντες, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἀγγέλους, τοὺς τοῖς αὐτοῦ μυστηρίοις καθυπουρ γήσαντας. νδ'. Τι σημαίνει ἡ πρώτη ἐκ τοῦ βήματος τῶν ἱερέων ἔξοδος, καὶ μετὰ τοῦ ἀρχιερέως διὰ τοῦ Εὐαγγελίου είσοδος. Sacerdotibus vero etiam et ipsis infra tribunalis septa orationes terminantibus et foras egressis, sancioFum angelorum in Christi resurrectione et ascensione descensus manifestatur. Ac dum pontifex inclina-s to capite cum sacerdotibus votum facit ut angeli sacra op'rantes occurrant, et caput in linans et erectus, Salvatoris resurrectionem significat. Hoc diaconus quoque in altum sublato Evangelio przdicans Christi resurrectionem agendo ac loquendo afta voce indicat, exclamando: «Sapientia, recti. › Tum præferuntur faees, et diaconi, bini iterumque bini, præcedunt, sacrunique Evangelium descendit manibus delatum; pontifex ipse hinc inde a dico - nis stipatus et sustentatus, deducitur: mox autem a tergo sacerdotes reliqui sequuntur. Ιεροί τε Εὐαγγελίου κατεχομένου, καὶ τοῦ τυμένου, ὄπισθεν δὲ ἐφεπομένων τῶν λοιπῶν 55. Quid illud: «Venite, adoremuɛ: › el quid denotent fausta, cum anlistes ingreditur, acclamationes. Et illud: Venite, Christumn adorenius: s clarissima voce cantant, et pontifici faustæ acclamationes funt ad resurrectionem et ascensionem Salvatoris in«licandas. Diaconus etenim sic voce γέγραπται, τοῦ Σωτῆρος. Ὁ μὲν γὰρ διάκονος, ὡς clarisona Christi resurrectionem prædicat; chorus atem sacerdotum et diaconorum, ut jam diximus, apostolos Domino præsentes, eumque intuentes, sanctissimosque angelos. Τῶν ἱερέων δὲ τοῦ βήματος ἔνδοθεν τετελεκήτων καὶ αὐτῶν τὰς εὐγὰς, καὶ ἐξεληλυθότων, ἡ τῶν θείων ἀγγέλων δηλούται κατάβασις ἐπὶ τῇ τοῦ Χρισ στοῦ ἀναστάσει καὶ ἀναλήψει· ὅτε καὶ ὁ ἀρχιρεὺς ὑποκλίνας τὴν κεφαλὴν σὺν τοῖς ἱερεῦσι, τοῦτο εὔχεται, ἀγγέλους συνεισιόντας καὶ συλλειτουρ γοῦντας εὑρεῖν. Καὶ ἐν τῷ κλἶναι τὴν κεφαλὴν, καὶ ἀναστῆναι, τὴν ἀνάπασιν πάσι φανεροί του Κυρίου. Τοῦτο δὲ κηρύττει καὶ ὁ διάκονος, τὴ Εὐαγγέλιον ἀνυψῶν, τὴν τοῦ Σωτῆρος ἔγερσιν καὶ αὐτὸς καταγγέλλων, καὶ μεγαλοφώνως ἐκβιῶν, • Σοφία, όρθοι, ο δι' ἔργων καὶ λόγων μαρτυρῶν τὴν ἀνάστασιν. Μετὰ τοῦτο δὲ εὐθὺς ὁ τύπος τῆς ἀναλήψεως· καὶ λαμπάδων μὲν προπορευομένων, τῶν διακόνων δὲ κατά συζυγίαν προηγουμένων, τοῦ ἀρχιερέως αὐτοῦ παρὰ διακόνων ἑκατέρωθεν, παρακρα ἱερέων. 56. Quid quod revertitur episcopus et sacrarium intral. Pontifex ΧΟΡΟ ipsum Dominum redivivumi discipulis apparentem, et in cœlum elevatum tiguraliter reddit. Quocirca totum templi tractum extra tribunal, terram; tribunal vero ipsum, calum referre docuimus. Unde et, ut David vaticinatur cum ascenderet Dominus in cœlum, illum deducebant augeli, et illud, «Tollite portas, clata ' νε'. Τί το, ο Δεῦτε προσκυνήσωμεν.» Καὶ τί ἡ τοῦ ἀρχιερέως ἐν τῇ εἰσόδῳ εὐφημία. Καὶ τοῦ, «Δεῦτε προσκυνήσωμεν Χριστώ, ο λίαν λαμπρῶς ἀδομένου, καὶ τοῦ ἀρχιερέως εὐφημουμέ νου, ἡ ἀνάστασις καὶ ἀνάληψις σημαίνεται, ὡς ἀνα εἴρηται, ἐκφωνήσας, τὴν τοῦ Σωτῆρος κηρύττει ἀνάστασιν· ὁ δὲ χορὸς τῶν ἱερέων καὶ διακόνων, ὡς προειρήκαμεν, τοὺς ἀποστόλους συνόντας τῷ Κυρίῳ καὶ τοῦτον ἐρῶντας, καὶ τοὺς ἱερωτάτους ἀγγέλους. 280 νς'. Τι τὰ ἀνέρχεσθαι τὴν ἀρχιερέα καὶ εἰς τὸ βῆμα εἰσέρχεσθαι. Ο δέ γε ἀρχιερεὺς αὐτὸν τυποι ἀναστάντα τὸν Κύριον, τοῖς μαθηταῖς τε ἐμφανισθέντα, καὶ ἀναλαμβανόμενον ἀπὸ γῆς πρὸς οὐρανούς. Διὰ καὶ τῆς γῆς τύπον εἴπομεν ἔχειν τὸν καθόλου έξωθεν ναόν, - οὐρανὸν δὲ τὸ ἱερώτατον βῆμα. Ὅθεν ὡς καὶ ὁ Δαβὶδ προφητεύει, καθάπερ ἐν τῷ ἀναλαμβάνεσθαι, προέπεμπον τὸν Κύριον ἄγγελοι, καὶ τὸ, ο Δρατε

Ξύλας, ο ἐβόων τοῖς ὑπεράνω, καὶ βασιλέα της δό- voce ad superiores clamabant, et regem gloriæ et ξης ὠνόμαζον, καὶ Κύριον καὶ κραταιὸν αὐτὸν ὡμο λόγουν. να'. Τί τὸ κλείεσθαι τὰ ἅγια θύρια, καὶ ἀνοίγεσθαι εἰσερχομένου τοῦ ἀρχιερέως. Οὕτω δὴ καὶ ἡ Ἐκκλησία ποιεί, μετά προπομ τῆς εὐφημοῦσα εἰσιόντα ἐν τῷ ἱερατείῳ τὴν ἱεράρ χην. Δί ἱεραί τε πύλαι τοῦ βήματος κλειόμεναι πρὸ τοῦ εἰσελθεῖν, καὶ ἀνοιγόμενες πάλιν ἐν τῷ εἰσέρχεσθαι, τοῦτο δηλοῦσιν. νη'. Τί τὸ θυμιάσαι κύκλῳ τὴν ἁγίαν τρα πεζαν. Εἰσελθόντος δὲ, καὶ κύκλῳ τὴν ἱερὰν θυμιάσαντος τράπεζαν, τοῦ Πνεύματος ἐκτυποῦται διὰ τούτου ἡ παρουσία· ὅπερ ἦλθε πρὸς ἡμᾶς ἐκ τῶν οὐρανῶν, πρὸς τοὺς οὐρανοὺς τοῦ Χριστοῦ ἀνεληλυθότος. να'. Τί δηλοῖ τὸ δικήριον, καὶ διατί σφραγίζει τὸ Εὐαγγέλιον. ᾿Αλλὰ καὶ δικηρίῳ τινὶ σφραγίζων ὁ ἱεράρχης τὸ - ἱερὸν Εὐαγγέλιον, τὴν διὰ τῆς ἐνανθρωπήσεως δηλεῖ ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ γῆς φωταύγειαν τοῦ διφυούς Ἰησοῦ, καὶ τὴν δι' αὐτοῦ ἡμῶν σωτηρίαν νοητήν τι καὶ αἰσθητήν. Τῇ γὰρ αὐτοῦ σαρκώσει ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος, οὐ μόνον. ἀνθρώπους διπλῶς, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἀγγέλους αὐτοὺς κατηύγασε, καὶ ὅτι ὁ σαρκωθεὶς αὐτός ἐστιν ὁ τοῦ Θεοῦ γιός. ξ'. Τι διδάσκει ὁ Τρισάγιος ύμνος. Ο δὲ Τρισάγιος ύμνος εὐθὺς λεγόμενος τὸ τῆς Τριάδος μυστήριον δείκνυσιν· ὅπερ ἡ σάρκωσις τοῦ ἑνὸς τῆς Τριάδος ἐκήρυξε τοῖς ἀνθρώποις. Διὰ γὰρ τοῦ σαρκωθέντος Λόγου τὸν Πατέρα καὶ τὸ Πνεῦμα ἐγνώκαμεν, ἀλλὰ δὴ καὶ τὴν συμφωνίαν καὶ ἔνωσιν ἀγγέλων τε καὶ ἀνθρώπων. Διὸ καὶ ἔνδοθεν οὗτος παρὰ τῶν ἱερέων, καὶ ἔξωθεν παρὰ κληρικῶν τε καὶ λαϊκῶν ᾄδεται· μία γὰρ ἡ Ἐκκλησία ἀγγέλων τε καὶ ἀνθρώπων διὰ τοῦ Χριστοῦ γέγονε. ξα'. Διατί πάλιν ὁ ἀρχιερεὺς τρικηρία σφραγί ζει τὸ Εὐαγγέλιον. Κηρύττων δέ γε τοῦτο καὶ ὁ ἀρχιερεὺς, τρικη ρίῳ πάλιν τὸ Εὐαγγέλιον σφραγίζει, τῆς Τριάδος ἐν τῷ Εὐαγγελία παραδηλῶν τὸ κήρυγμα, καὶ αὐτῆς ευχόμενος κρατύνεσθαι τοῦτο, ἄμπελον αὐτὸ καδῶν, ὡς τὸ τῆς ἀληθινῆς εὐφροσύνης πρόξενον, καὶ μετὰ τοῦ Θεοπάτορος ἐπισκοπῆς θείας ἀξιωθε και καὶ καταρτισμοῦ προσευχόμενος. ξ'. Τί δηλοῖ ἡ ἐν τῷ θείῳ συνθρόνῳ τοῦ ἀρχιε ρέως ἄνοδος· καὶ τί τὸ ἐκ τοῦ συνθρόνου διὰ τοῦ τριτηρίου σφραγίζειν. Ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ θείῳ ἀνελθών συνθρόνῳ, δ τὴ τὴν ἐκ δεξιῶν τοῦ Πατρὸς καθέδραν τοῦ Χριστοῦ ἐπιμαρτυρεί, κἀκεῖθέν τε τῷ τριχηρίῳ σφραγίζειν, διὰ τῆς Τριάδος τὸν ἁγιασμὸν ἡμῖν ἐπιβεβαιοί, καὶ ὅτι ὁ Χριστὸς εἰς τοὺς οὐρανοὺς ἀνεληλυθώς, την λάμψιν τῆς Τριάδος, ἦν τὸ φῶς σημαίνει, καὶ τὴν ευλογίαν ἡμῖν ἐβράβευσε. ξγ'. Τί τὸ καθῆσθαι ἐν τῷ συνθρόνῳ· καὶ εἰ τὸ, η Ειρήνη ἅπασιν, ν εἰπεῖν. Καθίσας δὲ τῷ συνθρόνῳ, τὸν Χριστὸν ἐκμιμούμενος συγκαθέδρους ἔχων καὶ τοὺς συνεπισκόπου; Dominum appellabant, eumque potentem confitebantur. 57. Quid quod sancia porla clauduntur et aperiuntur ingrediente episcopo. Ecclesia similiter facit, dum solemni pompa pontifici in sacrarium ingredienti faustum acclamət: et id portæ sacrarii“antequam veniat, clausæ, rursumque ad ejus introitum apertæ, significant. 58. Quid quod circulo anffitum facit circa sacram mensam. Cum vero ingressus circa sacram mensam thus adolet, ea cæremonia Spiritus sancti præsentia“ monstrat, qui post Christi ascensum cœlitus ad nos venit. 59. Quid significet duplex cereus, et quare Erangelium cruce episcopus signet. Verum et bicipiti cereo signans Evangelium pontifex, illuminationem a Jesu duplici natura constante in cœlo et in terra faciam per assunıptain ab eo humanitatem docet; Dei enim Verbi incar natio non tantum homines, verum etiam angelos illustravit, et quod incarnatus ipse sit Dei Filius, ma- *nifestavit. GO Quid Trisagii hymnus doceat. Ilymnus, ‹Ter sanctus,» qui mox sequitur mys'erium Trinitatis ostendit, quod incarnatio unius de Trinitate hominibus promulgavit. Per Verbum enim incarnatum Patrem et Spiritui cognovimus, ac præterea hominum et angelorum conspirationem atque consensum. Idcirco et intus a sacerdotibus, et foris a clericis et laicis cantatur; quandoquidem per Christum ex angelis et hominibus Ecclesia una evasit. 61. Quare episcopus iterum cruce siguel Evangelium cun cereo triplici. Quod et ipsum pontifex declarat, dumrursus tricipiti cereo Evangelium signat, et in eodem Trinitatis prædicationem contineri indicat, et ab ea hoc confirmari et stabiliri precatur, vitem appellaus veræ sapientiæ latricem et ut ad summam Ecclesie dignitatem eveheretur, supplicans. 62. Quid significet quod redit ad sacerdotum subsellia, et quod ex illis cruce signal cum cereo triplici. .Sed et ad consessum superius contendens (qui Christi ad dextram Patri sessionem notat) et iti tricipiti cereo signans, sanctificationem per Tuinitatem, in nobis productsm, et Christum ubi in coelos migravit, splen lorem Trinitatis (cujus typus est lumen) et benedictionent nobis tribuisse, confirmat. 63. Quid quod in subselliis sacerdotum zedel, et quid denotet formula, ‹ Pux vobis omnibus. › In sacro vero consessu accubans, Christum imitatur, confessoresque habet coepiscopos el sacer-

dules, apostolorum Agurani, et similitudinem καὶ ἱερεῖς, μιμουμένους τοὺς ἀποστόλους, «Ειρήνην ferentes, et pacem omnibus precatur, quod unionis concordiæque symbolum est. Christus enim est ‹ qui solvit inimicitias in carne sua, et fecit utraque unuin, quæ in cœlo et quæ in terris sunt,» inquit Paulus *. ἅπασι, ο λέγει. Καὶ τοῦτο δηλοί 281 τὴν ἕνωσιν. Χριστὸς γάρ ἐστιν ι ὁ λύσας τὴν ἔχθραν ἐν τῇ σαρκὶ αὐτοῦ, καὶ ποιήσας τὰ ἀμφότερα ἐν, τὰ ἐν οὐρανῷ, φησὶ Παῦλος, καὶ τὰ ἐπὶ γῆς. 64. Quare primo lectio ex apostole recitetur, ξδ'. Διατί πρῶτον ἀναγινώσκεται ὁ ἀπόστολος, deinde Evangelium. Deinde ad apostolorum missionem ad gentes, in memoriam nobis redigendam, apostolica scripta recitantur. 05. Quamobrem durantibus apostolicis lectionibus sedeant episcopi el sacerdotes, RUR autem diaconi. Sedent interim pontifices et sacerdotes dum leguntur illa, non tamen diaconi: quia et apostolicam gratiam ut et illi Evangelium publicent, adep· pti sunt. 66. Quare ante Evangelii lectionem concinatur ‹ Alleluia. › Ante Evangelium autem, «Alleluia hymnus decantatur, laudem Dei, divinæque graliæ adventum, qua Evangelii lectio est, nobis insinuat. 67. Quid per lectionem Evangelii significetur. Ipsa porro ejus recitatio, Evangelium post aseensionem Domini per universum mundum a disci. pulis aununtiatum monet. Quocirca et prius apo - stoli epistola, et deinde Evangelium legitur. Quia primum quidem corroborati sunt discipuli, postmodum orbem longe lateque pervadentes Evangelium disseminarunt. 68. Quare axle Evangelii lectionem fat suffitus. Ante Evangelium thymiama datur, propter datam ab eo Spiritus gratiam toti mundo. 69. Quard cum legitur Evangelium, episcopus humerale deponal. Dum Evangelium legitur, pontifex pallium deponit, servitutem suam erga Dominum demonstrans. Quoniam enim ille per Evangelium loqui cognoscitur, et tanquam praseus est, ipse tunc symialum incarnationis ejus gestare non audet, sed ab humeris sublatum diacono tradit. 70. Quare diaconus humerale complicatuin ferat manu, et triplicem cereuın teneat alque aule sanclu pra cedal. Diaconus illud dextra complicatum tenet, ipsi poutifici astans, et sacra dona præcedens. Item tricipitem cereum manu pontifex defert, per quod intelligimus Jesum conspectum iri în futuri sæculi contemplatione, qui pro nobis incarnatus et vulMeratus est; et cum unus de Trinitate sit, mus divinitatis suæ splendoribus illuminat. 71. Quid significet quod episcopus de subselliss sacerdotalibus descendit, et cum triplici cerev ter signaculum crucis fucil. Descendens tandem de cathedra pontifex, bencEphes. 11, 14.. εἶτα τὸ Εὐαγγέλιον. Ειτα τῶν ἀποστολικῶν ἡ ἀνάγνωσις λόγων, δ &ελεῖ τὴν τῶν ἀποστόλων εἰς τὰ ἔθνη ἀποστολήν. ξε'. Διατί ἀναγινωσκομένων τῶν ἀποστολικῶν, κάθηνται ἀρχιερεῖς τε καὶ ἱερεῖς, οὐ μὴν οι διάκονοι. Κάθηνται δὲ ἀρχιερεῖς τε καὶ ἱερεῖς ἀναγινωσκο μένων τούτων, πλὴν διακόνων, ότι και αυτοι τὴν ἀποστολικὴν χάριν ἔχουσι. ξς'. Διατί πρὸ τοῦ Εὐαγγελίου τὸ «Αλληλούια. Πρὸ τοῦ Εὐαγγελίου δὲ τὸ «Ἀλληλούϊα ο ύμνος· & δὴ αἶνον Θεοῦ καὶ ἐπιδημίαν δηλοί θείας χάριτος, ἤτες ἐστὶν ἡ τοῦ Εὐαγγελίου ἀνάγνωσις. ξζ. Τι σημαίνει ἡ τοῦ Εὐαγγελίου ἀνάγνωσις. Αύτη δὲ ἡ ἀνάγνωσις τὸ ἐν δλῳ τῷ κόσμῳ τοῦ Εὐαγγελίου κήρυγμα φαίνει, μετὰ τὴν ἀνάληψην τοῦ Κυρίου ὑπὸ τῶν μαθητῶν αὐτοῦ γεγονός. Διό καὶ πρῶτον μὲν ὁ ἀπόστολος, ἔπειτα δὲ τὸ Εὐαγγέ λιον κηρύσσεται. Οτι πρῶτον μὲν ἐνισχυθέντες εξαπεστάλησαν οἱ μαθηταί· εἶτα τὴν οἰκουμένην Ο περιδραμόντες, τὸ Εὐαγγέλιον ἐκήρυξαν. ξη'. Διατί πρὸ τοῦ Εὐαγγελίου θυμίαμα. Πρὸ δὲ τοῦ Εὐαγγελίου θυμίαμα, διὰ τὴν δεδο μένην ἀπὸ τοῦ Εὐαγγελίου χάριν τοῦ Πνεύματος ἐν ὅλῃ τῇ οἰκουμένῃ. Εθ'. Διατί τοῦ Εὐαγγελίου ἀναγινωσκομένου, ἀρχιερεὺς ἐκβάλλει τὸ ὡμοφόριον. Αναγινωσκομένου δὲ τοῦ Εὐαγγελίου ἀποτίθεται τὸ ωμοφόριον ὁ ἀρχιερευς, τὴν ἑαυτοῦ δεν εξαν ἐπιδεικνὺς τῷ Κυρίῳ. Ἐπεὶ γὰρ ἐκεῖνος διὰ τοῦ Εὐαγγελίου ὁρᾶται φθεγγόμενος, καὶ ὡς παρών - ἐστι, τότε τὴν εἰκόνα τῆς σαρκώσεως αὐτοῦ, τὸ ὠμοφόριον λέγω, οὐ τολμᾷ ἐνδεδῦσθαι, ἀλλ' ἐξελών τῶν ὤμων, δίδωσιν αὐτὸ διακόνῳ. p. Διατί ὁ διάκονος διπλώσας, φέρει τῇ χειρὶ τὸ ὡμοφόριον, καὶ τὸ τρικήριον δὲ κατέχει, καὶ τῶν ἁγίων προπορεύεται. ὓς καὶ κατέχει τοῦτο διπλώσας τῇ δεξιᾷ, τοῦ ἀρχιερέως μὲν πλησίον ἱστάμενος, καὶ τῶν ἱερῶν δὲ δώρων προπορευόμενος, δς δὲ καὶ τὸ τρικήριον τῇ χειρὶ κατέχει. Σημαίνει δὲ τοῦτο, ὡς ἐν τῷ μέλο λεντι θεωρία πάσιν ἔσται ὁ Ἰησοῦς, σεσαρκωμέν νο; καὶ τετρωμένος ὑπὲρ ἡμῶν, καὶ εἷς ὢν τῆς Τριάδος καταλάμπων ἡμᾶς ταῖς αὐγαῖς τῆς θεό τητος. απ'. Τί δηλοῖ τὸ κατελθεῖν ἐκ τοῦ συνθρόνου τὴν ἀρχιερέα, καὶ τριτηρίῳ σφραγίσαι τρίς. Κατερχόμενος δὲ ὁ ἀρχιερεὺς τῆς καθέδρας, τὴν

licet loco· separatus a nobis, remotus non est, el pro imperatoribus Deum clare rogans, ac post Evangelium tricipiti cereo populun signans, per Evangelium pium imperium, et sacerdotium constitutum ostendit, atque ut ita per gratiam Trinitatis permaneant, precatur. Siquidem ipse assistentiam nobis suam promisit, imo per secundum adventum affirmat. Magis vero sacrorum munerumi distributio pontifici et sanctis facta. ἐκ τοῦ οὐρανοῦ περὶ ἡμᾶς δηλοῖ τοῦ Σωτῆρος πρό- dictionem Salvatoris coelestem nobis impertit, qui μιαν και κηδεμονίαν, ὅτι καὶ ἀνελθών, ἡμῶν οὐ κεχώρισται. Διὸ καὶ ἐν τῇ ὑπὲρ τῶν βασιλέων εὐχή σφραγίζων μετὰ τὸ Εὐαγγέλιον τῷ τριχηρίῳ τὸν λαόν, τὸ συστῆναι τὴν εὐσεβῆ βασιλείαν διὰ τῆς αὐτοῦ ἱερωσύνης καὶ τοῦ Εὐαγγελίου ἐνδείκνυτι. Καὶ ταύτας εύχεται μένειν διὰ τῆς χάριτος τῆς Τριάδος. Ἐπεὶ καὶ μεθ' ἡμῶν εἶναι αὐτὸς ἐπηγγείλατο. ᾿Αλλὰ καὶ τὸ καταθῆναι τῇ αὐτοῦ δευτέρα παρουσίᾳ πάλιν αὐτὸν πρὸς ἡμᾶς τοῦτο μαρτυρεῖ. Ο καὶ φανερώτερον παριστᾷ ἡ τῶν ἁγίων δώρων ἀρχιερέως, καὶ διὰ τῆς τῶν ἁγίων εἰσόδου. 03. Τι τὸ προσελθεῖν τῷ θυσιαστηρίῳ, καὶ εἶ χεσθαι τὸν ἀρχιερέα. ἔνδοξος εἴσοδος. Δείκνυται γὰρ τοῦτο καὶ διὰ τοῦ 72. Quid quod idem accedit ad aliare el precatur. Ubi ad aram prodiit precationum opus inΤῷ θυσιαστηρίῳ δὲ προσελθών, τοῦ ἔργου ἄρχε καὶ τῶν εὐχῶν, δεικνὺς ἑαυτὸν ὑπηρέτην 282 cipit, seque mysterii ministrum demonstrat. τοῦ μυστηρίου. Ογ'. Τι τὸ τοὺς κατηχουμένους ἐκβάλλεσθαι. Κατηχούμενοι δὲ εὐθὺς ἀπολύονται, καὶ οἱ πι στοὶ μένειν παρακελεύονται. Ἐπεὶ ὁ καιρὸς οὗτος τὸν τῆς συντελείας δηλοῖ καιρόν. «Μετὰ γὰρ τὸ κηρυχθῆναι, φησί, τὸ Εὐαγγέλιον ἐν ὅλῳ τῷ κόσ μῳ, τότε ἥξει τὸ τέλος. Ἐπεὶ δ' ἐν τῷ τέλει ἀποστελεῖ, φησί, τοὺς ἀγγέλους αὐτοῦ, καὶ δια χωρίσουσι τους πονηροὺς ἀπὸ τῶν δικαίων, ο τουτο καὶ ἡ Ἐκκλησία ποιεῖ, καὶ βοᾷ μὲν ἐξέρο χεσθαι τοὺς κατηχουμένους, μένειν δὲ μόνους τοὺς πιστούς. "Οθεν καὶ νοεῖν ἔξεστιν, ὁπόσην ἔχειν ὀφείλουσιν οἱ πιστοί προσοχὴν περὶ τοῦ μὴ κοινωνεῖν τοῖς ἀκοινωνήτοις, καὶ μάλιστα τῶν ἄλλων οἱ ἱερεῖς. Εἰ γὰρ μὴ προσευχῆς κοινωνῆσαι θέμις, πολλῷ μᾶλλον θυσίας. · οδ'. Πῶς δεῖ τοῖς δώροις καὶ ὑπὲρ τίνων προσφέρειν μερίδας. Οἱ καὶ τῶν προδήλως ἁμαρτανόντων πιστῶν τὰς προσφοράς, ἕνεκα θυσίας, οὐκ ὀφείλουσιν ὡς ἔτυχε δέχεσθαι, ἀλλὰ πρότερον τὴν μετάνοιαν ἐκζητεῖν Κοινωνία γὰρ γίνεται τῇ προσφερομένῃ μερίδι, καὶ οὐ χρὴ τοὺς ἀναξίως ἔχοντας τῆς θυσίας κοι νωνεῖν. Οίδα δὲ ὅτι καὶ ἐνταῦθα φιλονεικοῦσί τινες, πῶς λέγομεν ἐξέρχεσθαι τοὺς κατηχουμένους, μὴ όντων κατηχουμένων;. Ὡς οὖν καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις πλανῶνται, μὴ εἰδότες τας Γραφάς, μήτε τὰ τῆς Εκκλησίας μυστήρια, καὶ ἐν τούτῳ ὁμοίως. Αεὶ γὰρ ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ εἰσὶ κατηχούμενοι, καὶ πρῶτον μὲν τὰ τῶν πιστῶν ἀβάπτιστα πάντα βρέφη, ἅτινά τεχθέντα, εὐθὺς εὐχὰς δεχόμενα ἱερὰς, οὔ πω πιστὰ γεγενημένα, μηδὲ τέλεια τῷ βαπτίσματι, κατηχούμεναί εἰσι. Τοίνυν ὑπὲρ αὐτῶν καὶ πάντοτε μὲν εὐχόμεθα, καὶ ἐν τῇ ἁγίᾳ δὲ Τεσσαρακοστῇ ὑπὲρ τῶν πρὸς τὸ ἅγιον φώτισμα εὐτρεπιζομένων εὐχὰς καὶ αἰτήσεις ποιούμεθα. Δεύτερον δέ, κατηχουμένους ἔχομεν τοὺς ὑπ' ἀσεβών κρατηθέντας, καὶ τὴν μὲν πίστιν κατέχοντας ἐν καρδίᾳ, μελετ τῶντας δὲ ἀποστῆναι τῶν ἀσεβῶν, καὶ τῇ Ἐκκλησᾳ προσελθεῖν· καὶ ἔτι τοὺς προσελθόντας μὲν, ὅτι κατηχουμένους δὲ, καὶ μήπω τετελεσμένους τῷ θείῳ μύρῳ. Τρίτον δὲ κατηχουμένους ἔχομεν τοὺς • Matth. xxiv, 14. 73. Quid quod catechumeni exisse jubentur. Catechumeni vero illico dimittuntur, solique fideles. manere jubentur: quoniam tempus hoc con: summationis tempus repraesentat. Ait enim: «Postquam prædicatum fuerit Evangelium in toto mundo, tunc veniet consummatio. Cum in fine miserit angelos suos,, inquit *, «et separaverit maJos de medio justorum,» Hoc et Ecclesia agit, dum clamans catechumenos exire, fideles tantum remanere præcipit. Unde etiam perspicere licet quantum fideles sibi cavere debeant ne communicant cum iis quibuscum nulla potest esse communio. ac præsertim sacerdotes. Si enim nefas est communicari in precibus, quanto magis sacrificio! 74. Quomodo oporteat dona et pro quibus particulas de hostia sacra offerre. Qui etiam palam peccantium fidelium oblationes, utcunque cas præsentari contigerit, propter sacrificium non debent temere admittere, sed pœnitentiam prius requirere. Ex oblata enim particula fit communio, et sacrificio indignos eo participare nefas. Scio equidem quosdam de deo nobiscum dis☛ ceptare quod de catéchumenis loquimur, qui revera haud exsistunt. At errant, Scripturas et Eeelesiæ mysteria ignorantes; semper enim Ecclesia cale chumenos babet, et præsertim infantes fidelium imbaptizatos, qui post ipsum partum sacras prec s recipiunt et post fidem acceptam et baptismum administratum catechumenoruin numero accensentur. Pro hisce igitur quadragesimali tempore et Pente costes festo preces facimus. Secundo, catechumeni sunt. qui ab impuris retinentur; ab iis autein rece dere et Ecclesiæ tidem amplecti nituntur • porro ii qui ad Ecclesiam accessuri nondum sacro (11)- guento imbuti sunt. Tertio sunt catechumeni, qui homicidii aut alius gravis accusantur criminis, et quibus ad sacra mysteria accedere non licet, sed audientium numero tantum inscripti sunt benevolentia Patrum, Prius enim et bi ipsi excommnunicati fuerant.

ἐγκλήμασι περιπεπτωκότας., ή φόνου, ἢ ἑτέρου τινός χαλεποῦ ἁμαρτήματος. Οἷς οὐκ ἐξῆν ἐστι τῶν μυστηρίων κοινωνεῖν· ἀλλ' ἡ ἀκρόασις μόντ, συγκεχώρηται αὐτοῖς τῶν θείων λογίων. Καὶ τοῦτο δ' ὕστερον ἐγεγόνει φιλανθρωπίᾳ τῶν Πατέρων· πρότερον γάρ, ὡς οἱ κανόνες φασίν, ἐξωθοῦντο καὶ αὐτοί. 75. Quamobrem episcopus lavet se antequam sacra οε'. Διατί πρὸ τῆς εἰσόδου τῶν ἁγίων ἀπονίπτε ingrediatur. Cum divina dona proponenila sunt, prius in conspectu omnium manus lavat pontifex, indicans hac caremmia, se liturgiam purum et nulli reprelin sioni affinem aggredi, et quod absque omni peni tus sorde, mundis rebus accedere oportet; et quantum in kominís potestate est, purissimis mysteriis subministrare. βαι 76. Quomodo divinorum donorum ingressus faι cum pompa ac splendore. Post hæc veneran la doua cum comitatu et pompa splendida circumferuntur, lectoribus, diaconis, sacerdotibus, cum cereis et sacris vasis præeintibus ac sequentibus illudque ultimum Christi adventum, ut diximus, in que cum gloria accessurus est, manifestat. hico et pallium cruce insignitum precedit, quod signum Jesu, et ipsum Jerum de eœlo ostensum iri præfigurat. Quod mox ordine sequuntur diaconi, qui angelorum ordinem referunt, Secundum veniunt qui dona sacra portant, post quos et reliqui omnes: et qui in capite sacrum velum portant, quod nudi et mortui Jesu imaginem habet. 77. Quare sacerdotes qui una ingrediuntur, oreut pro episcopo, et regui Dei faciant the lionem. & Hi templum gressu obenetes, et populo bene precati, ad altare ingrediuntur, dum aki omnes pro pontifice vota precesque deprommit, nec tuin alterius rei quam regni Dei men:inerunt. Bæg antem omnia docent, quomodo in five mundi apparente Salvatore, post malorum condemnationem ‹ a Deo recessum, non alia crit hæreditatis fidelibus - quam regnum Dei. Regnum autem Dei est ipse Christus, et dispensationis ejus contemplatio, cujus mysterium in eo cognoscitur, quod se humiliavit usque ad mortem, quod pro nobis occisus est, quod occisum illius divinum et viviſicum corpus ad vulnera inspicienda exhibuit, et immortalitatem adeptum contra mortem triumphum nobis largitum est, ex vulneribus suis incorruptionem et vitam et divinitatem nobis com angelis impertiens, alimentum ac potum, ac vitam et lumen ipsum, panem vitæ, verum lumen, Vitas aternam, qui est Christus L.sus. Quare ingressus ille solemnis, et secundum adventum Salvatoris, et sepulturam ejus ante oculos ponit: quoniam ipse erit, ut diximus, duem in faturo sæculo, contemplabimur, vitam in cœlo jucundam, quam latro quoque in cruce præsensit dicens: ● Memento mei, Domine, in regno tuo. › 78. Quare fideles in magno introitu coram sacerdotibus procidant, Inclinant autem, atque etiam in genita procumται ὁ ἀρχιερεύς. Μελλόντων δὲ τῶν θείων προτίθεσθαι δώρων, πρότερον ἀπονίπτεται πάντων ἐνώπιον ὁ ἀρχιερεὺς, δηλῶν αὐτοῦ τὸ καθαρὴν περὶ τὴν ἱερουργίαν καὶ ἄληπτον, καὶ ὅτι δίχα τύπου παντός, ὡς δυνατόν ἀνθρώπῳ, προσέρχεσθαι τῷ καθαρῷ δεῖ, καὶ τοῖς αὐτοῦ καθαρωτάτοις εξυπηρετεῖν μυστηρίοις. ις'. Πῶς μετὰ λαμπρότητος ἡ τῶν θείων δώρων γίνεται είσοδος. Ἡ δὲ τῶν τιμίων δώρων μετὰ ταῦτα δορυφορία καὶ εἴσοδος μετά λαμπρότητος γίνεται ἀναγνω στῶν, διακόνων, Ιερέων, μετά σκευῶν ἱερῶν, προ πορευομένων, έφεπομένων, ὅτι τοῦτο τὴν τελευ ταίαν ἐμφαίνει παρουσίαν Χριστοῦ, ὡς εἴπομεν, ἐν ᾗ ἐλεύσεται μετά δόξης. Διὸ καὶ ἔμπροσθεν μὲν τὸ ὠμοφόριον Ερχεται τὸν σταυρὸν ἔχον, ο δηλοῖ τὸ ἀπ᾿ οὐρανοῦ σημείον μέλλον φανῆναι τοῦ Ἰησοῦ, καὶ αὐτὸν τὸν Ἰησοῦν· μεθ᾿ 8 καὶ οἱ ἑξῆς διάκονος, τῶν ἀγγέλων ἐπέχοντες τάξιν· εἶτα καὶ οἱ τὰ θεῖα δώρα κατέχοντες, μεθ᾽ οἷς οἱ λοιποὶ πάντες καὶ οἱ ἐπὶ κεφαλῆς τὸ ἱερὸν κατέχοντες Επιπλον, δ γυμνὸν ἔχει καὶ νεκρὸν εἰκονισμένον τὸν Ἰησοῦν. 283 οζ'. Διατί ὑπερεύχονται τοῦ ἀρχιερέως οι εἰσερχόμενοι των ιερωμένων, τῆς βασιλείας μεμνημένοι τοῦ Θεοῦ. Οὗτοι οὖν περιδραμόντες τὸν ναὸν καὶ ἐπευξάμε να τῷ λαῷ, εἰσέρχονται τὸ θυσιαστήριον, τοῦ ἀρε χιερέως πάντες ὑπερευχόμενοι, ὅτε καὶ οὐχ ἑτέρας εὐχῆς, ἀλλὰ τῆς βασιλείας μέμνηνται τοῦ Θεοῦ, Ταῦτα δὲ πάντα διδάσκει, καὶ ὡς ἐν τῷ τέλει μετά τὴν τῶν πονηρῶν ὑποχώρησιν, καὶ τὴν αὐτῶν ἐκ τοῦ Θεοῦ ἀλλοτρίωσιν, τοῦ Σωτῆρος ἐπιφανέντος, οὐκ ἄλλο ἔσται κληρονομία τοῖς πιστοῖς ἢ ἡ τοῦ Θεοῦ βασιλεία. Βασιλεία δὲ Θεοῦ αὐτὸς ὁ Χριστός, καὶ ἡ θεωρία τῆς οἰκονομίας αὐτοῦ, τὸ 'μέχρι θα νάτου ταπεινωθῆναι, τὸ σφαγῆναι ὑπὲρ ἡμῶν, τὸ ἐσφαγμένον ἐκείνου τὸ ζωοποιόν καὶ θεῖον σώμα καθορᾷν, τὰς τρώσεις ἐπιδεικνύμενον, τὸ ἀπαθανατισθὲν μὲν καὶ κατὰ τοῦ θανάτου ἡμῖν τὴν νίκη, βραβευσαν, ἐκ τῶν ὠτειλῶν δὲ τὴν ἀφθαρσίαν καὶ τὴν ζωὴν καὶ τὴν θέωσιν μετὰ τῶν ἀγγέλων ἡμῖν παρεχόμενον, καὶ τροφὴν καὶ πόσιν καὶ ζωὴν καὶ φῶς, αὐτὸν τὸν ἄρτον τῆς ζωῆς, τὸ ἀληθινὸν φως, τὴν ζωὴν τὴν αἰώνιον, τὸν Χριστὸν Ἰησοῦν ὄντα. Δι ή είσοδος αὕτη ἅμα καὶ τὴν δευτέραν σημαίνει παρουσίαν τοῦ Σωτῆρος, καὶ τὴν ταφήν, ὅτι αὐτὸς ἔσται, ὡς εἴρηται, ἡ ἐν τῷ μέλλοντι θεωρία, βασιλεία τι καὶ ἀπόλαυσις, ἦν καὶ λῃστὴς ἐπὶ τοῦ σταυροῦ φωτισθείς, προέγνω καὶ προεκήρυξε λέγων, ο Μνή σθητί μου, Κύριε, ἐν τῇ βασιλεία σου.» ογ'. Διατί προσπίπτουσι τοῖς ἱερεῦσιν ἐν τῇ μεγάλη εἰσόδῳ πιστοί. Προσπίπτουσι δὲ πάντες τοῖς ἱερεῦσιν οἱ πιστοί,

Ο καίως, τὸ μὲν, τὰς εὐχὰς αὐτῶν ἐξαιτούμενοι, καὶ hunt fdeles omnes ante sacerdotes, ac jure quidem, partim ipsorum preces, et sui tu missa memoriam cogitantes, partim divina dona venerantes. Quanquam enim sacriticata nondum sunt, in altari tamen propositionis Deo dicata fuere, et sacerdos illic ea Deo obtulit et in sublime altare deportari acceptarique precatus est. Quamvis igitur cousecratione nondum consuminata sint, verum ut consecrentur disposita fuere et Deo dicata, et typi Dominici corporis et sanguinis sunt. Qui igitur at Cain nobis ut Abelį invident et contra sanetos invehuntur, abeant in mulain crucem et Dei judicium nietuant. Non enim nos ante divina dona ut idola prosternimur; absit! sed donis quæ Deo cnm precibus offeruntur, licet nondum sanctificata sint, μνησθῆναι τούτων ἐν τῇ ἱερουργίᾳ δεόμενοι, τὸ δὲ, τ.μῶντες τὰ θεῖα δῶρα. Εἰ γὰρ καὶ μήπω ἱερουρ γήθη, ἀλλ' ἐν τῇ προθέσει ανετέθησαν τῷ Θεῷ, καὶ ὁ ἱερεὺς ἐκεῖσε εὐχὴν ἀνέφερε, καὶ προσδέξασθαι ταῦτα εἶπεν ἐπὶ τὸ ἄνω θυσιαστήριον· εἰ οὖν καὶ μήπω τετελεσμένα, ἀλλὰ πρὸς τὸ τελεσθῆναι ἡτοιμασμένα εἰσὶ, καὶ ἀνάθημα Θεῷ καὶ ἀντίτυπα του Δεσποτικοῦ σώματός τε καὶ αἷματος. Οἱ κατὰ τὸν Κάϊν οὖν διαφθονούμενοι τῷ ᾿Αβιλ ἡμῖν ἀλαζόνες, καὶ ὑπερηφάνως κατὰ τῶν ἁγίων φερόμενοι ἐντραπήτωσαν, βλασφημοῦντες, καὶ τὸ ἀπὸ Θεοῦ κατάκριμα φοβηθήτωσαν. Οὐ γὰρ εἰδωλολατροῦμεν ἡμεῖς τοῖς θείοις δώροις προσπίπτοντες! άπαγε ἀλλὰ τοῖς ἀνατεθειμένοις τῷ Θεῷ δι' εὐχῶν δώροις, και μήπω τετελεσμένοις, τὴν τιμὴν ἀπονέμομεν, ώ; ἡγιασμέ- honorem tribuimus ut sanctificandis per preces, νοις τῇ προσαγωγή, ὡς ἀφιερωμένοις διὰ θειοτάτων εὐχῶν, ὡς ἀντιτύποις εὖσι τοῦ σώματος τοῦ Χρι στοῦ καὶ αἵματος. Οἱ δὲ λέγοντες ταῦτα λοιπὸν τὰ προσαγόμενα παρ' αὐτῶν, ὡς εἴδωλα πρὸ τῆς Κυτριακῆς φωνῆς μετὰ τὰς ἄλλας εὐχὰς ἔχουσι. Καὶ ποίαν έξουσιν ὅλως ἀπολογίαν οἱ τὰ ἀνατεθειμένα ἐν τῇ προθέσει δώρα τῷ Θεῷ εἴδωλα (φεῦ!) όνομά. ζοντες, καὶ τῶν δυσσεβῶν Εἰκονομάχων χείρονες οὗ τοι; Ὅτι αἱ μὲν θεῖαι εἰκόνες ἅγιαι μὲν ὡς μορφώ ματα τῶν ἀληθινών, τὰ δῶρα δὲ ἀνατεθειμένα θεῷ, καὶ εἰς τὸ γενέσθαι σῶμα καὶ αἷμα Χριστοῦ προσεγόμενα. Εἰ οὖν ταῖς ἱεραῖς εἰκόσι τιμὴν καὶ προσκύν νησιν ἀπονέμειν ὀφείλομεν, πολλῷ μᾶλλον αὐτοῖς τοῖς δώροις, ἀντιτύποις οὔσιν, ὡς ὁ μέγα; φησὶ Βαφίλειος, καὶ πρὸς τὸ γενέσθαι προσαγομένοις σώμα καὶ αἷμα Χριστοῦ. Καὶ διὰ τὰ θεῖα δὲ σκεύη χρή υποπίπτειν τοῖς ἱερεῦσιν, εἰ καὶ ἐξ αὐτῶν κενά τινα ἐν αὐτοῖς ἱερουργουμένων. ut typis corporis ac sanguinis Dominici. Qui vero dicunt oblationes ipsorum sicui idola aute vocem Domini post cæteras preces liabent. Qualem porro veniam merentur qui oblationes Deo factas ilola eheu! nominaut et impiis leonomacbis pejores sunt?, Divinae eniun inagines sacra quidem sunt ut formnm veritatis; item dona Deo oblata utpote in corpus et sanguinem Christi transmutanda, Si ergo sacris imaginibus honorem venerationemque tribuimus, quanto magis ipsa doua, quæ, ut magnus Basilius dicit, antitypa sunt et oblats, ut Christi corpus et sanguis flant. Quin et propter ipsa saora vasa sacerdotibus procidendum est, licet et quædam ex eis vacua sint; omnia enim propter divina dona in ipsis consecrata, sanctificationem participant. ᾖ. Αγιασμοῦ γὰρ πάντα μετέχει, τῶν θείων δώρων ου. Διατί καὶ ἱερὰ κενὰ σκεύη ἐν τῇ εἰσόδῳ οἱ G 79. Quare sacerdotes in ingressu eliam vacua sacra ἱερεῖς κατέχουσιν. Καὶ τοῦτο δὲ οὐ θαυμαστὸν, εἰ κενά τινά ἐστιν. Εἰς τιμὴν γὰρ τῶν θείων δώρων ταῦτα τὰ σκεύη κατέχουσι, καὶ ἵνα οἱ θ' ὁρῶντες, οἵ τε ἐγγίζοντες, ἁγιάζωνται πάντες. vása teneant. Nec mirum si quædam inania sint. In honorem quippe sacrorum donorum hæc portant, atque ut tumvidentes ea, tum appropinquantes sanctifcentur omnes. π. Διατί καλύπτεται τὰ θεῖα δῶρα ἐν τῇ ἁγίᾳ 80. Quamobrem divina dona in sacraments oble τραπέζῃ. Ἐπιτιθέμενα δὲ τὰ θεῖα δῶρα τῇ ἱερᾷ τραπέζῃ, καλύπτεται, ὅτι οὐ τοῖς πᾶσιν ἐξ ἀρχῆς 284, γνωαμένος ὁ Ἰησοῦς, καὶ ὅτι σωματωθείς, οὐδ' οὕτω τοῦ κρυφίου τῆς αὐτοῦ θεότητος καὶ τῆς προνοίας ἐξέστη· ἀλλ' ἀκατάληπτός ἐστι καὶ ἄπειρος ἀεὶ, καὶ τοσοῦτον μόνον γινώσκεται, ὅσον αὐτὸς ἀποκαλύ TIL. τα'. Διατί ὁ ἀρχιερεὺς εὐχὴν παρὰ πάντων ἐξαι· τοῖται. Εὐχὴν δὲ παρὰ πάντων αἰτεῖται ὑποκλίνας έχυ τὸν ὁ ἀρχιερεὺς, ἐπιγινώσκων καὶ αὐτὸς ἑαυτὸν, καὶ πρὸς τὸ ἔργον φρίττων καὶ ὑποστελλόμενο;, καὶ τὸ ἀποστολικὴν πληρῶν τὸν «Εξομολογεῖσθαι ἀλλή λεῖς τὰ παραπτώματα, καὶ, ο Ὑπὲρ ἀλλήλων εὔχε · σθαι· ο οὐδὲ γὰρ αὐτὸς ἑαυτῷ θαῤῥεῖ, άνθρωπος τε λῶν καὶ αὐτός. gantur. Imposita autem altari' sacra - dona cooperiuntur, quia non omnibus ab initio coguitus fuit Jesus; et licet corpus assumpsisset, non tamen ab abscondita sua divinitate ac providentia discessit; sed incomprehensus et infinitus est semper, lantumque duntaxat cognoscitur, quantum ipse ravelat. 81. Quare preces ab omnibus exposcal episcopus. Preces autem prono capite petit ab omnibus pontifex, agnoscens et ipse semetipsum, et ad opus istud tremcus ac parens, illudque apostolicum imjlns, < ui coníneamur alterutrum peccata, et ut oremus pro invicem. › Non enim fidit sibi, cum ipse quoque howo numieretur.

Et.Quid denotel, quod post ingressu.n cruce signet πι'. Τί δηλοῖ τὸ σφραγίσαι μετὰ τὴν εἴσοδον τῷ populum cum cereo triplict. Signal vero populum postquam, votis sacerdotum imploratis, illa impetraverit. Precatur enim pro populo et ipse omnium preces admittit. Quanıobrem non, cDomine miserere, populus dicit, sed, • Ad multos annos, Domine;, quasi rogaus ut feliciter procedat in sacrificio, et in ea functione ælatem longius extendat. 85. Quare sacre fores post crucis signaculum occludantur. Ingresso eo, januæ clauduntur, quod mysteria ab omnibus videri non deceat, verum ab iis solum qui sacerdotio sunt initiati. Præterea quomodo inter augelus est ordo, primi ehim divina claritate sine medio fruuntur; secundi per priauos, et postremi per medios (ut celesti præditus sapientia docet Dionysius), sic item in Ecclesia est videre. Pontifex enim sine medio ad divinam meusam accedit: sacerdotes autem et sacrorum ministri, per ipsum. Per sacerdotes deinde et niinistros in tremendæ communionis sacrorumque hyumorum societatem populus venit. 84. Quare sanctum recitetur Symbolum, et osculum impertiatur. Post primam vero precem sacro Symbolo dicto, fit salutatio, quoniam per sinceram Trinitatis conlessionein, et unum de Trinitate incarnatum, inter nos uniti sumus, ipsaque confessio cum angelis μας consociavit. Εt quia diligere debemus invicem, quando et Christus per charitatem pro sacrificio oblatus est: et communicaturum illi ira vacantem esse oportet. Et quia in futura vita omnes amici, nullus ibi inimicus erit: procul enim iuimici inde ejicientur.. 85. Quare divina dona oblecta maneant donec Sym bolum absolutum fuerit. Sacrum vero velum super donis donec Symbolum compleatur tenent, quoniam omnia de Jesu pure confiteri oportet: ac ita demuin sine integumento ipsum intueri convenit. Post hæc pont.fex sacrificans altari astat, et divina laudans opera atque pro omnibus gratias agens ad archangelos aggregatur. 86. Quomodo Trisagius hymnus intra el extra vema decantetur. Victorialem cum iis bymnum acclamat, Sanclus, sanctus, sancius, quem etiam populus cantu et clamore excipit, ostenditque in futuro sæculo æqualem nos laudem cum angelis persoluturos, el unionem cum illis habituros. Deinde pontifex laudato divinorum operum omnium maximo, Unigeniti incarnatione, rursumque præclarissimo opere dispensationis ejus, morte scilicet pro nobis oppetita, ad recolenda mysteria progreditur, et ad sancta verba, quæ Salvator ipse sacrificans protnlit, clare pronuntial: «Accipite, comedite, hoc est corpus meum;» et: «Bibile ex hoc omnes, hic est enim sanguis meus, etc. Postmodum gratiis actis τρικηρίῳ τῶν λαόν. Σφραγίζει δὲ τὸν λαὸν, μετὰ τὸ λαβεῖν τὴν ἀπὸ τῶν ἱερέων εὐχὴν, εὐχόμενος μὲν καὶ ὑπὲρ τοῦ λαοῦ, οἷονεὶ δὲ καὶ αὐτὸς παρὰ πάντων εὐχὴν ἐξαιτούμε νος. Διὸ καὶ οὐ τή, «Κύριε ἐλέησον, ο φησὶν ὁ λαὸς, ἀλλ' • Εἰς πολλὰ ἔτη, Δέσποτα, ο εὐχόμενο! πως εὐοδωθῆναι τοῦτον ἐν τῇ ἱερουργία, καὶ διαμένειν ἱερατεύοντα ἐπὶ πολύ. πγ'. Διατί κλείονται μετὰ τὸ σφραγίσαι τὰ ἅγια θύρια. Εἰσελθόντος δὲ κλείονται αἱ θύραι, ὅτι οὗ ταῖς πᾶ σιν ὁρᾶσθαι ἄξιον τὰ μυστήρια, ἀλλὰ μόνοις τοῖς τῆς ἱερωσύνης ενεργοῖς. ᾿Αλλὰ καὶ ὡς τάξις ἐν τοῖς ἀγγέλοις, καὶ γὰρ ἀμέσως ἐκεῖσε οἱ πρῶτοι μὲν τοῦ θείου μετέχουσι φωτός, οἱ δεύτεροι δὲ διὰ τῶν πρώτων, καὶ οἱ τελευταῖοι διὰ τῶν μέσων, ὡς ὁ σοφὸς τὰ θεῖα φησὶ Διονύσιος, οὕτω καὶ ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ ἔστιν ἰδεῖν. Ο μὲν γὰρ ἱεράρχης ἀμέσως τῇ ἱερᾷ προσεγγίζει τραπέζῃ, οἱ δέ γε ἱερεῖς καὶ λειτουρ γοὶ δι' αὐτοῦ. Διὰ δὲ τῶν ἱερέων και λειτουργῶν τῆς φρικτῆς κοινωνίας καὶ τῶν ἱερῶν ὕμνων οἱ τοῦ λαοῦ μετέχουσι. πδ. Διατί τὸ ἱερὸν λέγεται Σύμβολον καὶ ὁ ἀσπασμός γίνεται. Μετὰ δὲ τὴν πρώτην εὐχὴν, τοῦ ἱεροῦ λεγομένου Συμβόλου, ὁ ἀσπασμὸς γίνεται, ὅτι διὰ τῆς ὀρθῆς πρὸς τὴν Τριάδα ὁμολογίας καὶ τὸν ἕνα τῆς Τριά δος σεσαρκωμένον ἡμῖν ἡ δ.ωσις γέγονε. Καὶ αὕτη ή ὁμολογία ἡ τοῖς ἀγγέλοις ἡμᾶς, ἐνώσασα, καὶ ὅτι ἀγαπᾶν ἀλλήλους χρὴ, ὅτι καὶ Χριστὸς δι' ἀγάπην ἱερουργήθη· καὶ τὸν μέλλοντα κοινωνεῖν αὐτοῦ, οὐ μετὰ μήνιδος δεν παρίστασθαι. Καὶ ὅτι πάντες ἐν τῷ μέλλοντι φίλοι, καὶ οὐδεὶς ἐκεῖσε ἐχθρός. Οἱ γὰρ ἐχθροὶ πόρρω βέβληνται. πε'. Διατί μέχρι τοῦ τελεσθῆναι τὸ Σύμβολον τὰ θεῖα δῶρα περικαλύπτεται. Κρατοῦσι δὲ τὸ ἱερὸν κάλυμμα ἐπὶ τῶν δώρων, ἕως ἂν τὸ ἱερὸν ἐκπληρωθῇ Σύμβολον, ὅτι χρὴ πάντα τὰ περὶ τοῦ Ἰησοῦ καθαρῶς ἀνομολογήσαι, καὶ οὗ τως ἀπερικαλύπτως ἰδεῖν αὐτόν. Μετὰ ταῦτα μὲν οὖν ὁ ἱεράρχης ἱερουργών παρίσταται, καὶ τὰ θεία ἀνυμνῶν ἔργα, καὶ ὑπὲρ πάντων εὐχαριστῶν, μετά τῶν ἀρχαγγέλων ἐνοῦται. πς'. Πῶς ὁ Τρισάγιος ύμνος ᾄδεται ἔσωθέν το · καὶ ἔξωθεν. Καὶ τὸν ἐπινίκιον ἀνακράζει σὺν αὐτοῖς ὕμνον, τό, ο Αγιος, ἅγιος, ἅγιος, ο Τοῦτο καὶ ὁ λαὸς έχει βοᾷ, δεικνὺς τὴν ἐν τῷ μέλλοντι ἴσην αἴνεσιν ἡμῶν μετὰ τῶν ἀγγέλων, καὶ τὴν μετ' αὐτῶν ἔνωσιν. Εἶτα τὸ μέγιστον πάντων τῶν ἔργων τοῦ Θεοῦ ἀνυμνήσας ὁ ἱεράρχης, τὴν τοῦ Μονογενοῦς ἐνανθρώπησιν, καὶ τὸ μέγιστον πάλιν ἔργον τῆς οἰκονομίας αὐτοῦ, τὴν ὑπὲρ ἡμῶν θάνατον, εἰς τὴν ἀνάμνησιν τῶν μυστη ρίων χωρεῖ. Καὶ τοὺς ἱεροὺς ἀνακράζει λόγους, οὓς εἶπεν αὐτὸς ἱερουργῶν ὁ Σωτὴρ, ο Λάβετε, φάγετε, ταῦτό ἐστι τὸ σῶμά μου· ν καὶ, ο Πίετε ἐξ αὐτοῦ πάντες, τοῦτό ἐστι τὸ αἷμά μου,» καὶ τὰ ἐφεξῆς. Επειτα ὑπὲρ πάντων εὐχαριστήσα;, καὶ ὑπὲρ πάν

των τα δώρα προσαγαγών, την θείαν ἐπικαλεῖτα: pro omnibus, donisque etiam oblatis pro omnibus, εἰς ἑαυτὸν καὶ τὰ προκείμενα δωρα χάριν τοῦ Πνεύ ματος· δι' ἧς καὶ ταῦτα τετελε ὡς σφραγίδι σταυροῦ καὶ 285 ἐπικλήσει τοῦ Πνεύματος, τὸν ζῶντα εὐθὺς βλέπει προκείμενον Ἰησοῦν, καὶ τοῦτὸν αὐτὸν ἀληθῶς ὄντα τὸν ἄρτον καὶ τὸ ποτήριον. Αὐτοῦ γὰρ αὐτὸ ὁ ἄρτε; τὸ σῶμα, καὶ αὐτοῦ αὐτὸ τὸ ἐν τῷ ποτηρίῳ αἷμα καὶ τὸ παγκόσμιον θύμα, καὶ τὸ κοινὸν ἱλαστήριον, καὶ ἡ ζῶσα τρυφὴ, καὶ ἡ ἀπέραντος εὐφροσύνη, καὶ ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν, καὶ τὸ μόνον ὄντως ἀγαθὸν, πρόκειται τοῖς πᾶσιν ἐν τῇ θείᾳ τραπέζη. Διὸ καὶ ὑπὲρ πάντων ὁ ἱεράρχης θαρρούντως εὔχε ται. Θαῤῥεῖ γὰρ τὸν φιλάνθρωπον καὶ ἀνεξίκακον καθορῶν προκείμενον τεθυμένον, καὶ ἀνυμνεῖ, καὶ ὑπὲρ ἁπάντων εξαιτείται, καὶ τῶν ἀπελθόντων ἁγίων μέμνητα πω. Διατί καὶ τῶν ἁγίων καὶ τῆς παναγίας Θεοτόκου ἐν τῇ ἱερουργίᾳ ὁ ἀρχιερεὺς μέμνηται. Εξαιρέτως δὲ τῆς τοῦτον παρθενικῶς τεκούσης Θεομήτορος κέρης, μαρτυρῶν καν τούτῳ, ὡς τοῖς ἁγίοις ἠνώθημεν, καὶ διὰ τοῦ θύματος τούτου καινωνοὶ ἐκείνων ἐσμεν, καὶ ὅτι παῤῥησίαν οὗτοι πρὸς τὸν φιλοῦντα καὶ φιλούμενον ἔχοντες, ισχύουσι καὶ ἡμᾶς αὐτῷ καταλλάξαι τε καὶ ἐνῶσαι. πή. Απάντησις κατὰ τῶν βλασφήμως λεγόν των, πῶς τῇ εὐχῇ πιστεύομεν τελειοῦσθαι τὰ θεῖα δῶρα. 'Αλλ' ἐνταῦθα τῶν μὴ ὀρθῶς φρονούντων τινές, ἐν τῇ ἐπικλήσει τοῦ Πνεύματος καὶ τῇ τελειώσει τῶν δώρων οἷον διαπορούντες, μᾶλλον δὲ ἀνθιστά μενοι τοῖς παραδεδομένοις υπό τε τοῦ Σωτῆρος και τῶν ἀποστόλων αὐτοῦ, ἔτι τε καὶ τῶν διαδόχων τού των θεοφόρων Πατέρων, φιλονεικοῦσι, λέγοντες, πῶς οὐκ ἀρχούμεθα τοῖς κυριακοῖς μόνοις ρήμασιν ἐπὶ τῇ τελειώσει τῶν θείων δώρων, ἀλλὰ τῇ εὐχῇ θαῤῥοῦμεν ἡμῶν; Οὗτοι οὖν τήν τε ἐπίκλησιν ἀθετοῦσι τολμηρῶς καὶ βλασφήμως τοῦ θείου Πνεύ ματος, καὶ τὴν αὐτοῦ ἀπαρνοῦνται (ρεῦ!) δύναμίν τε καὶ ἐνέργειαν, ἣν τοῖς ἀποστόλοις αὐτὸς ὁ Σωτὴρ καὶ ἐπηγγείλατο δοῦναι, καὶ ἐδωρήσατο, δι' ἧς καὶ ἱερουργοὶ οὗτοι καὶ ποιμένες κεχειροτόνηνται, ἐπελθόντος αὐτοῖς τοῦ παναγίου Πνεύματος, καὶ ταῖς πυρίναι; γλώσσαις τὴν αὐτοῦ ἐνθεμένου ἐν αὐτ τοῖς δύναμιν, δι' ἧς καὶ τὴν ἱερουργίαν, καὶ τὰς χειροτονίας διὰ τῆς ἐπιθέσεως τῶν χειρῶν, καὶ τὰ δέματα καὶ θαυμάσια εξετέλουν. Καὶ γὰρ οὐ τὸ ἁπλῶς εἰπεῖν, Ποίησον τὸν μὲν ἄρτον τοῦτον τίμιον σώμα τοῦ Χριστοῦ σου, καὶ τὰ λοιπὰ, τὸ δύνασθαι ἔχει μόνον καθ' αὐτό· ἀλλὰ τὸ μετὰ τοῦ Πνεύματος τὸν ἱερέα εἰπεῖν, τουτέστι μετά τοῦ χαρίσματος, μετὰ τῆς δυνάμεως δηλαδὴ τῆς ἱερωσύνης. Καὶ δῆλον ἐκ τούτου· εἰ γὰρ μυριάκις εἴποιεν τὰς Δεσποτικὰς φωνὰς καὶ πᾶσαν θείαν ἐπίκλησιν, εἴτε βασιλεῖς πάντες ἢ ἀσκηταί, εἴτε πάντες εὐλαβεῖς, μὴ ἱερωσύνην ἔχοντες, εἴτε ἅπαντες ὁμοῦ οἱ ἐν ὅλῃ τῇ γῇ πιστοί, οὐδὲν πλέον ἔσται, μὴ ἱερέως παρόντος, divinum sibi auxilium et super dona proposita gratiam Spiritus implorat, per quam, et his signo crucis, invocationeque Spiritus consecratis, continuo viventem Jesum et hunc eumdem, qui vere est panis et poculum, ante se positum videt. Ejus enim hoc verbum est: Panis est corpus. Εt ejus item hoc: Quod in calice est, sanguis est: et pro universo mundo hostia, communeque, propitiatorium, et vivæ deliciæ, infinitaque lætitia, et regnum cœlorum, et solum re vera bonum, in sarra mensa mortalibus universis proponitur. Quocirca etiam pro omnibus pontifex fidenter precatur. Concipit enim fiduciam benignum et patientem coram se positum pro sacrificio intuens. Laudat ideo et omnium nomine, eum obsecrat, sanctorumque hominum qui ex bac vita migrarunt, memoriam facit. 87. Quamobrem sanctorum et sanctissimæ Deiparæ “in sacræ missæ celebratione episcopus facial mentionem. Ante alios Virginis Dei matris, que ipsum klauso utero peperit: testans et in hoc, nobis cum sanctis societatem intercedere, et per istud sacriGeium nos illorum consortes esse, qui f·luciam apud diligentem et dilectum habeant, qua nos ei reconciliare et unum cum eo efficere queant. 88. Responsio adversus eos qui blaspheme affis - mant nos credere quod precibus divina dona perficiuntur. Jam vero insani quidam viri Spiritus sancti invocationi et donorum distributioni contraeuntes doctrin: a Salvatore, nec non ejus apostolis horumque" successoribus divinis Patribus traditæ resistunt inquirentes, cur in donorum distributione non declaratione Dominica contenti simus, sed að preces recurramus. Ili utique temerario ac blasphemando Spiritus sancti iuvocationem abolent, ejusdemque, eheu! virtutem atque cooperationem respuunt, quam Salvator ipse apostolis se communicaturum esse promisit, ac revera communicavit; per quam etiam sacerdotes ac pastores nostri cliguntur Spiritu sancto in linguis ignitis super eos descendenle; per quam deinceps sacerdotes electi manuum impositione, per quam sanationes miraculosæ peractæ sunt. Non enim locutio simplex: Fac panem hunc corpus pretiosum Christi tui, etc. per se sufficit: sed oportet ut sacerdos il, auxiliante Spiritu, id est, cum gratia sacerdotio inherente proloquatur. Fac enim ut omnes reges aut omnes fideles per totum orbem terrarum verba Salvatoris millies proclament; si sacerdotio investiti non sunt, nil profciunt, nec ullum consecrationis effectum habent ab iis sic oblata, nec corpus et sanguis Christi transsubstantiatur. Non igitur homo aliquis, sed Deus est qui per sacerdotem operatur, Spiritus sancti gratia interveniente; ita ut quidquid sacerdos dixerit, virtute sacerdotalis dignitatis operetur.

*35 flac autem virtus Dei est nec a quocunque fakell καὶ οὐδαμῶς ἱερουργημένα ἔσται τὰ παρ' ἐκείνων προτεθέντα, οὐδὲ σῶμα καὶ αἷμα Χριστοῦ· ὥστε οὐκ ἄνθρωπος, ἀλλὰ Θεός ἐστιν ὁ διὰ τοῦ ἱερέως ἐνεργῶν, ἐπικαλουμένου τὴν χάριν τοῦ Πνεύματος. καὶ ὅπερ ἂν εἴπῃ ὁ ἱερεὺς, ἐνεργόν ἐστι τῇ τῆς ἱε ρωσύνης δυνάμει. Αὕτη δὲ Θεοῦ ἐστι δύναμις, ήν οὐ πᾶς κέκτηται πιστὸς, ἀλλ' ὁ τὴν χειροτονίαν τοῦ ἱερέως μόνος δεξάμενος, καὶ πᾶσα εὐχὴ αὐτοῦ τε λειοποιός θείᾳ χάριτι. Καὶ ὁ μὴ τοῦτο πιστεύων οὐδὲ δεχόμενος οὔτε βάπτισμα ἆρα, οὔτε μύρων τ:- λετήν, οὔτε χειροτονίαν ἱερατικῶν τάξεων, ούτε λύσιν εγκλημάτων, οὔτε μὴν σχήματος μοναχοῦ ἱερὰν εὐχὴν παραδέχεται, καὶ ἀπίστου οὗτος ἐγγὺς, καὶ ἑαυτὸν τῆς μοίρας ἐξάγει τῶν Χριστιανῶν. Πάντα γὰρ ταῦτα δι' εὐχῶν τελεῖται τῶν ἱερατικῶν. σε possidetur, sed solus in dignitate sacerdotali constitutus, cujus etiam preces gratia divina intercedente effectuin habent. Quod qui non credit, ant qui baptisma et chrisma et ordinem sacerdotalem nut remissionem peccatorum ant babitum monachalem accepit, et super quem initiatio non est pronuntiata, is hddleli similis et haereditatis Christianae expers est habendus. Omnia siquidem ista per proces a sacerdotibus fusas perficiuntur. l:aque si baptizamus, secundum doctrinam traditam in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti laptizamus, baptizandwin any Trinitatis invocativne initiantes. Sed illa sola invocatione quam Salvator docuit, non contenti, crucis signo et insuffatione, præceptis ac maniatis additis, olei con- περ οὖν βαπτίζοντες καθά παρελάβομεν, εἰς ὄνομα secrati chrismate et sanctæ Trinitatis invocatione recens baptizatum purificamus, et aquam baptisunalem signo crucis et Spiritus sancti sanctificamus et unguento adhibito sacro preces pronuntianius crucis signo signantes. Post baptismum deinde baptizatum et oleo sancto unctum precibus sacris fortificamus, Theophaniorum autem festo aquas consecratas precibus denuo sanctifcamus, 'ut et ea quæ quotidie consecrantur; sacerdotės enim Spiritu sancto intercedente virtutem “suam Paptizato communicarunt; nos autem pontificem elcrum aut sacerdotem per proses ecclesiasticas et sub Spiritus sancti invocatione admittimus, quia a linguis ignitis quæ in apostolos descenderunt, per Spiritus sancti gratiam et munificentiam virtutem emananten receperunt. Sic et nos panis et calicis in corpus et sanguinem Christi per proces sacerdotis transfigurationem plane credinus, persuasum babenlee crucis signo et piritus sancti invocatione et verbis Domini, Accipite, edite, et bibite ex eo omnes et facite ad meam commemorationem apostolis et eorum successoribus facultatem per preces operandi commissam fuisse. Idcirco ad Patrem conversus el incarnationem hymnis celebraus sacerdos, primo verba Christi divina alta voce repetit, quod suo ipsius nomine et nostrum omnium sacra facit secundum mandatum. Tu autem, quæsumus, Spiritum tuum et dona tua in nos effunde, et hæcce in corpus et sanguinem Christi, ut ipse voluit, el Spiritu sancto mediante transforma. Hæc dicens sacerdos crucis signo ter facto corpus et sanguiuem factum esse credit panem et calicem. Nunc autem. Christus sit consecrans et consecratus, offerens et oblatus, exhibens atque exhibitus sicut in m'agno legimus Adventu: Ut antem clarins bæc demonstremus: sacerdos dona. ron crucis signo signat dum dicit, Accipite, edite, bibite ex eo inner. Ad Patrem enim istas voces dirigit; quae dona, teste Basilio, antitypa evaserunt, ubi sacerdos post dona oblata dixit: Tua ex iuis et SpiTus sancti gratiam invocavit, quam advenisse credit post preces. Tum dona crucis signo siβαπτίζομεν Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος, τῇ ἐπικλήσει τῆς Τριάδος τὸν βαπτιζόμενον τελειοῦν τες, καίτοι γε οὐδὲ ταύτῃ τῇ ἐπικλήσει μόνῃ ἀρχον μεθα, ἣν παρέδωκεν ὁ Σωτὴρ, ἀλλὰ πρότερον μὲν καὶ σφραγίδι, και εμφυσήματι, 286 καὶ ἀποταγαῖς, καὶ συνταγαῖς καὶ εὐχαῖς, καὶ χρίσει ἐλαίου ἁγιαζομέτου σφραγίδι, καὶ ἐμφυσήματι, καὶ ἐπικλήσει τῆς ἁγίας Τριάδος, τὸν βαπτιζόμενον προκαθαίρομεν, καὶ τὸ ὕδωρ τοῦ βαπτίσματος σφραγίδι καὶ ἐπικλή σει Πνεύματος ἁγίου καθαγιάζομεν, καὶ τὸ μύρον δὲ τὸ ἱερὸν ὁμοίως εὐχαῖς τελειοποιοῦμεν ἀρχιερατι καῖς, καὶ σφραγίδι τοῦ σταυροῦ, καὶ μετὰ τὸ βάπτι σμα τὸν βαπτισθέντα καὶ χρισθέντα τῷ μόρῳ εὐχαῖς τελειοῦμεν ἱεραῖς, καὶ τοῖς Θεοφανίοις τὰ ἁγιαζό μενα ὕδατα εὐχαῖς ἁγιάζομεν, καὶ ἔτι τὰ καθ᾿ ἑκά στην ἁγιαζόμενα, τῶν ἱερέων τὴν ἰσχὺν κεκτημένων. ἀπὸ τοῦ βαπτισθέντος ἐν ὕδατε, ὅτι τὸ Πνεῦμα κατῆλθε, καὶ τὸν χειροτονηθέντα ἀρχιερέα ἡ ἱερέα δεχόμεθα ἀπὸ τῶν ἱερατικῶν εὐχῶν καὶ τῆς τοῦ Πνεύματος ἐπικλήσεως, ἅπερ πλουτούσι τὴν δύναμιν ἀπὸ τῆς ἐν εἴδει πυρίνων γλωσσῶν, ὡς εἰρήκαμεν, έν τοῖς ἀποστόλοις ἐλθούσης τοῦ Παρακλήτου δωρεάς τε καὶ χάριτος, οὕτω καὶ τὸ γενέσθαι τὸν ἄρτον καὶ τὸ ποτήριον σῶμα καὶ αἷμα Χριστοῦ, ἀπὸ τῶν ἱερα τικῶν πιστεύομεν σαφῶς ἐνεργεῖσθαι εὐχῶν, καὶ τελειοῦσθαι τῇ τοῦ σταυροῦ σφραγίδι, καὶ τῇ ἐπι κλήσει τοῦ ἁγίου Πνεύματος, τῶν Κυριακῶν φωνών, τον Λάβετε, φάγετε, καὶ πίετε ἐξ αὐτοῦ πάντες, και, Τοῦτο ποιεῖτε εἰς τὴν ἐμὴν ἀνάμνησιν, τοῖς ἀποστόλοις καὶ τοῖς τῆς χάριτος αὐτῶν διαδόχοις ἅπαξ τοῦτο παρασχουσῶν, δύνασθαι διὰ τῶν εὐχῶν ἐνερ γεῖν. Διὸ καὶ πρὸς τὸν Πατέρα ἐκδιηγούμενος, καὶ ἀνυμνῶν τὰ τῆς οἰκονομίας ὁ ἱερεὺς, πρώτον μεν τὰς τοῦ Χριστοῦ θείας ανακράζει φωνάς, καὶ ὅτι τοῦτο αὐτὸς παρέδωκε, καὶ ὅτι Διὰ τοῦτο προσφέ ρομέν σοι ταῦτα ὑπὲρ ἁπάντων, κατὰ τὴν αὐτοῦ ἐντολὴν, λοιπὸν δεόμεθά σου, σὺ τὸ Πνεῦμά σου ἐξαπόστειλον εἰς ἐμέ τε καὶ τὰ προκείμενα δώρα. Καὶ ποίησον ταῦτα σῶμα καὶ αἷμα αὐτοῦ, ὡς ἐκεῖ νος ἔφη, μεταβαλών τῷ ἁγίῳ σου Πνεύματι. Καὶ ἐν τῷ λέγειν, σφραγίζει. Καὶ τρὶς σφραγίσας, αὐτὸ τὸ σῶμα καὶ αἷμα πιστεύει εἶναι ὁ ἱερεὺς τὸν ἄρτον καὶ τὸ ποτήριον, ἐπεὶ καὶ αὐτός ἐστι Χριστὸς ὁ διὰ

τοῦ ἱερέως ἐνεργῶν ἅμα τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Πνεύ- gnat et surgens dona diviua conserrat dicendo: ματι, καὶ αὐτές ἐστιν ὁ προσφέρων και προσφερόμε νος, καὶ ἱερουργῶν καὶ ἱερουργούμενος, καὶ προσ δεχόμενος, καὶ διαδιδόμενος, ὡς καὶ ἐν τῇ τῆς με. γάλης εἰσόδου τοῦτο λέγομεν ἱερωτάτῃ εὐχή. Καὶ ἕνα σαφέστερον τοῦτο παραδηλώσωμεν, οὐδὲ σφρα γίζει τὰ δῶρα ὁ ἱερεὺς, ἐν τῷ λέγειν, Λάβετε, φάγετε, καὶ πίετε ἐξ αὐτοῦ πάντες διηγούμενος γὰρ ὡς ἔφημεν, ταύτας λέγει πρὸς τὸν Πατέρα της φωνάς, ἐπεὶ καὶ μετὰ ταύτας ἀντίτυπα τὰ δῶρα φησιν ὁ μέγας Βασίλειος. Ἀλλὰ μετὰ τὸ προσαγαγεῖν τὰ δῶρα, καὶ εἰπεῖν, Τὰ σὰ ἐκ τῶν σῶν, καὶ ἐπικαλέ σασθαι τὴν χάριν τοῦ Πνεύματος, τότε γὰρ πιστεύει παρεῖναι ταύτην διὰ τῆς ἱερατικῆς εὐχῆς, ἀναστὰς σφραγίζει τὰ θεῖα δῶρα, καὶ εἰρηκώς και, Ποίησον τὸν μὲν ἄρτον τοῦτον τίμιον σῶμα τοῦ Χριστοῦ σου καὶ σφραγίσας τὸν ἄρτον, Τὸ δὲ ἐν τῷ ποτηρίῳ τίμιον αἷμα τοῦ Χριστοῦ σου, καὶ τὸ ποτήριον σφραγίσας, τρίτον δὲ καὶ ἀμφότερα σφραγίσας, καὶ ἀνειπών, Μεταβαλὼν τῷ Πνεύματί σου τῷ ἁγίῳ, τὸ Ἀμὴν ἐπιλέγει, βεβαιῶν τὸ μυστήριον, καὶ θαρ βούντως ὁμολογῶν, ὡς σῶμα καὶ αἷμα τα προκείμενά εἰσι τοῦ Χριστοῦ, τῇ αὐτοῦ δυνάμει καὶ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Πνεύματος, καὶ οὐδὲν ἀνθρώπινον ἐκεῖσε, ἀλλὰ πάντα θείᾳ γίνεται χάριτι. Δὸ καὶ 4 προσάγων κεχειροτονημένος, καὶ τὸ θυσιαστήριον ἐφ᾽ ᾧ τὰ δῶρα, ἡγιασμένον, καὶ χωρὶς τούτων, τε λεῖται οὐδέν. Θεμέλιος μὲν οὖν ἐστι τῆς ἱερουργίας τὰ τοῦ Κυρίου, ὡς ἔφημεν, ῥήματα ἐξ ἀρχῆς, ἐνεργεῖ δὲ διὰ τῶν τοῦ ἱερέως εὐχῶν. Ὥστε οὐκ ἄνθρω• πός ἐστιν ὁ ἐνεργῶν, καθὸ ἄνθρωπος ὁ ἱερεὺς, ἀλλ ὁ Χριστὸς ἐν ἁγίῳ Πνεύματι, διὰ τῆς ἱερωσύνης τῶν ἱερέων. Καὶ ὥσπερ ἅπαξ ἔφη Θεός, Βλαστησάτω ἡ γῆ, καὶ ἐνεργόν ἐστι τὸ ῥῆμα καὶ ἀεὶ βλαστάνει ἡ γῆ, καὶ, Γενηθήτω φῶς, καὶ ἀεὶ φαίνει τὸ φῶς, οὕτω. Τοῦτο ποιεῖτε, εἰπὼν, εἰς τὴν ἐμὴν ἀνάμνησιν, ἀεὶ ἐνεργεῖ διὰ τῶν ἱερέων αὐτοῦ τὸ τῆ μα. Διὸ καὶ τὸ, Ποίησον τὸν ἄρτον τοῦτο 287 σῶμα Χριστοῦ, ἐνεργὸν διὰ τῶν ἱερέων ἐστὶ, καὶ διὰ τοῦτο μᾶλλον ἀλήθεια καὶ οὐ τύπος, σῶμα καὶ αἷμα Χριστοῦ τὰ ἱερουργούμενά εἰσιν, ὅτι αὐτός ἐστιν, ὡς προείρηται, ὁ διὰ τῶν ἱερέων ἐνεργῶν. Καὶ τοῦτο οὕτως αὐτὸς παρέδωκε γίνεσθαι, τὸ διὰ τῶν εὐχῶν Η ρουργεῖν. Ελαβε γὰρ τὸν ἄρτον, καὶ εἰς τὸν οἱ ρανὸν ἀνέβλεψε, καθά γέγραπται, καὶ τῷ Πατρὶ εὐχαριστήσας, έκλασε καὶ ἔδωκε τοῖς μαθηταῖς, λέγων, Λάβετε, φάγετε, και, Πίετε ἐξ αὐτοῦ, καὶ τὰ λοιπὰ ὁμοίως, ὥστε καὶ αὐτὸς αὐτὰ διὰ τῶν εὐχῶν ιερούργησεν οὐ χρείαν ἔχων εὐχῶν, Θεὸς ὢν παντο δύναμος, ἀλλ' ἐκ τούτου δεικνύς, ὅτι μία δύναμις τῆς Τριάδος, καὶ ἐν τῷ αὐτὸν αὐτουργεῖν, καὶ τὸν Πατέρα συνευδοκοῦντα ἔχει, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ Αγιον συνεργών, καθὰ καὶ ἐν τῇ αὐτοῦ θεία σαρκώ σει γέγονεν. Αὐτὸς μὲν γὰρ ἦν μόνος ὁ Μονογενής σαρκωθείς, ἀλλὰ καὶ ὁ Πατήρ εὐδόκησε, καὶ τὸ Πνεῦμα δὲ τῇ σαρκώσει συνήργησεν, ὡς καὶ ἡ πρὸς στὴν Παρθένην διδάσκει τοῦ ἀρχαγγέλου φωνή, ἐπεὶ καὶ μία ἡ τῆς Τριάδος δύναμις καὶ ἐνέργεια, καὶ οὐδὲν ὅπερ ὁ Υἱὸς σαρκωθεὶς ἐπτετέλεκεν, εἰς 8 μὴ Pač panem hanc corpus Christi pretiosum. Ubi deinde panem et in calice pretiosum tuum sanguinem ilerim iterumque sanctifcavit, et Spiritu sanctum invocavit, Amen adjicit, mysterium confirmando, et firmiter pronuntlat quod corpus et sanguis Christi presto sunt per ipsius ac Patris et Spiritus sancti operationem; nihilque humani intercedit, oinnia autem divina gratia peracta sunt. Idcirco quoque olerens sacerdos sanctus, sanetumque altare in quo sacrificium perficitur, sine quibus duobus sacra nulla funt. Igitur missæ fundamentum Domini verba sunt in cœna prolata et per preces sacerdotis operantia. Quare operat:8 sacerdos non ut homo, sed ut Christus in Spiritu sancto operatur per sacerdotalem dignitatem. Et sient Dens semel dixit: Germinet terra, el terra secundum divinam voluntatem germinare haud desinit; et Fiat lux, et lux semper Incet, sic illud: lloc facite in meam commemorationem, sent per in sacerdotis ore viget. Hinc illud: Fac pa - nem bune corpus Christi, in perpetuum in ore sacerdotis, operatur, et inde corpus et sanguis Domini consecratus veritas et non typus est, sicut ipse qui per sacerdotem operatur pronuntiavit. Sie igitur ipse exemplumn delit quomodo missam per preces celebrare debeamus. Accepit enim panem, et cœlum suspiciens et, ut scriptum legitur, gratiis Deo actis, fregit et dedit discipulis: Arcipite, dicens, et edite; el, Bilite ex eo, el que sequuntur, atque ita ipse, qui precibus opus non habet, utpote Deus omnipotens, per preces sacra instituit, demonstrans quod una virtus est Trinitatis et quod ipse in sacra operationė Patrem et Spiritum sanctum cooperatores habet, quod etiam in divina incarnatione apparuit. Ipse enim solus Unigenitus est incarnatus; sed Pater quoque conprobavit et Spiritus sanctus cooperatus est, sient elian archangeli allocutio ad Virginem ostendit. Una enim est Trinitatis virtus, et Filius incarnatus nihil fecit sine approbatione Patris aut sine cooperatione Spiritus sancti. Igitur qui preces sacerdotis in celebratione mysteriorum respuit, is nullas prorsus preces in se efficaces experitur; is non est Christianus, quippe qui, ut jam diximus, nec baptismum, nec chrisma, nec poenitentiam. neque oleum sacrum, nec pecentorum remissionem:g aut sacerdotium diviuum, aut vitam monastiram, aut ten plum sanctum, aut nuptias sacras, all quamcunque sanctificationem in se portat. Ha enim omnia per preces liturgicas effectum habent. Igitur qui talis est, nullas nec ante nec post missam dicat, Spiritus sancti gratiam nunquam invocet, nullam cum Christo communionem ineat. nec in baptismo nec in cæteris sacramentis Spiritus sancti invocet gratiam. Nuiquam· Ecclesize mysteria participet, ne sit Christianus. Si autem Christianum se dicit, si sacerdotis preces admittit, et voces mysticas accipiat ad Patrem effusas eɛ

sub Spiritus sancti iuvocatione prolatas, sicut καὶ εὐδόκησεν ὁ Πατήρ, ἢ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον μὴ Dominus præscripsit, Deo gratias dicendo, inter mysteriorum celebrationem. Id enium apostoli quoque facere visi sunt, gratias agentes et panem frangentes, sicul Patres Basilius et Chrysostomus tradiderunt. Qui autem resistunt, a Sua ipsorum liturgia reprehendendi erant, quia et ipsi iu corpus Christi sanguinem transformari dicunt, et dona benedicunt, et suo more contra divinam traditionem insuflant, non coulenti solis Donini verbis. Hi per nos nova introducant licebit. Nos antem traditiones receptas observantes, sicut Salvator ipse per apostolos Patresque tradidit, senetæ cominwnionis mysteria sub Spiritus sancti invocatione et per verba Domini et sacerdotum preces prolatas peragaiņus, et sic omnia divina sacramenta, sacerdote Numen implorente, celebremus, et crucis signo signati, omnia ad sanctum finem perductum iri secundum voluntatem divinamı credamus. Hæc hactenus. συνήργησεν. Οὐκοῦν ὁ τὰς ἱερατικὰς εὐχὰς ἀθετῶν ἐπὶ τῇ τελειώσει τῶν μυστηρίων οὐδ' ἄλλην ἐπὶ τῶν ἱερῶν ἀπασῶν τελετῶν τελεστικὴν εὐχὴν δέχεται, καὶ οὐ Χριστιανὸς οὗτος, ἐπεὶ οὔτε βάπτισμα, ὡς προειρήκαμεν, οὔτε χρίσμα, οὔτε μετά·οια, οὔτ᾽ ἔλαιον ἅγιον, αὔθ᾽ ἁμαρτιῶν ἄφεσιν, ἢ θείπν ἱερωσύνην, ἢ μοναδικόν σχήμα, ἢ ναὸν ἅγιον, ἢ τίμιον γάμον, ἢ τινὰ ὅλως ἁγιασμὸν παραδέχεται. - Ταῦτα γὰρ πάντα διὰ τῶν ἱερατικῶν εὐχῶν ἐνερ γεῖται. "Η τοίνυν μηδόλως εὐχὴν ἐν τῇ ἱερουργία 4 προλεγέτω ἢ ἐπιλεγέτω, καὶ διὰ τοῦτο μηδὲ τὴν χάριν ἐπικαλείσθω τοῦ Πνεύματος, ὡς ἂν μηδὲ κοινωνίαν ἔχῃ Χριστοῦ, ὁμοίως τε μήτ' ἐν τῷ βα πτίσματι ἢ ταῖς ἄλλαις τελεταῖς ἐπικαλείσθω τὴν χάριν τοῦ Πνεύματος, ἵνα μηδαμῶς ἔχῃ τῆς Ἐxκλησίας μυστήριον, μηδ' ὅλως εἴη Χριστιανός, Η Χριστιανός λέγων εἶναι, καὶ δεχόμενος τὰς τῶν ἱερέων εὐχές, καὶ τὰς τελεστικὰς ταύτας φωνές δεχέσθω, πρὸς τὸν Πατέρα τε οὖσας, καὶ τῇ ἐπικλή σει γινομένας τοῦ θείου Πνεύματος, ὡς παραδέδωκεν ὁ Σωτὴρ πρὸς τὸν Πατέρα ευχαριστήσεις, ὡς αἴρηται, ἐν τῷ τὰ μυστήρια ἐνεργεῖν. Ο καὶ οἱ ἀπόστολοι ποιοῦντες ἐδείκνυντο, εὐχαριστοῦντες ἅμα καὶ κλῶντες τὸν ἄρτον, καὶ οἱ Πατέρες παραδεδώκασι Βασίλειος και Χρυσόστομος. Οι ανθιστά μενοι δὲ καὶ ἀπὸ τῆς σφῶν λειτουργίας ἐξελεγχέσθωσαν. Εύχονται γὰρ καὶ αὐτοί, τὰ προκείμενα σῶμα γενέσθαι καὶ αἷμα τοῦ Χριστοῦ, καὶ εὐλογοῦσι τὰ δῶρα, καὶ ἐμφυσῶσι παρὰ τὴν θείαν πα ράδοσιν, οὐκ ἀρκούμενοι ταῖς τοῦ Κυρίου μόνον φωναῖς. Ἀλλ᾽ οὗτος μὲν πάντα καινοτομείτωσαν. · Ἡμεῖς δὲ τηροῦντες τὰς παραδόσεις ἃς παρελάβομεν, ὡς ὁ Σωτὴρ δι᾿ ἑαυτοῦ καὶ τῶν ἀποστόλων παρο έδωκε καὶ Πατέρων, τά τε μυστήρια τῆς φρικτῆς ἐκτελῶμεν κοινωνίας, τῇ ἐπικλήσει τοῦ θείου Πνεύ ματος, διά τε τῶν τοῦ Κυρίου βημάτων, καὶ τῶν ἱερατικῶν εὐχῶν, καὶ πάσας τὰς θείας τελετάς, τῇ προσευχή τοῦ ἱερέως ἐν θείᾳ ἐπικλήσει, καὶ τῇ τοῦ σταυροῦ σφραγίδι, τὴν τελείωσιν πιστεύωμεν δέχε σθαι κατὰ τὴν θείαν παράδοσιν. Αλλὰ τὸ περὶ τούτου μὲν ἀρκείτω. 89. Quid oratio Dominica doceat ostendatque. Ὁ πθ'. Τι ἡ προσευχὴ τὸ, ο Πάτερ ἡμῶν, διδάσκει Tandem ubi rogavit ut uno ore et uno animo Dean collaudemus, et misericordiam magni Dei Jesu Christi super nos invocavit: cœlesti Patri nos adoptandos, offert, orans uti per naturalem eius Filium a peccato purgati, secundum gratiam allii evadere, et qui Pater est coleslis, euin digne vòcare Patrem possimus. Hoc autem signum est futuræ concordiæ in futuro sæculo et unionis cum Deo in Spiritu sancto, per unigenitum ejus Filion. Unde pontifex pacem precatus, et gratiis artis, et Jesu invocato, nti se sanctorum partici pro faciat, et mereantur etiam cæteri per ipsum participes deri, postquam sacris absolutis, ad conmunionem devenit. 90. Quare episcopus humerali iterum sese induat, Pallium iterum assumit, declarans hac re, se pritis ministruın fuisse,`'êt sanctissimum illud ornamentum in so capessere veritum. Quoniam autein perfecto opere, et ad elevandum pauem, atque in partes dividendum, et ad capienditum aliisque distribuendum áccedit, necesse ext illının omnia diĻnitatis suæ sacra symbola induere. Et cum mutifcis praecipuum iuduncutum sit pallium, illud necessario assumit, et cum eo divinissimoτι καὶ δηλοῖ. Τέλος δὲ ὁ ἱεράρχης, στόματι ἑνὶ καὶ μιᾷ καρδίᾳ προσευξάμενος αἰνεῖν τὸν Θεὸν ἡμᾶς, καὶ τὰ ἐλέη τοῦ μεγάλου Θεοῦ ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐπικαλεσάμενος, πρὸς τὴν υἱοθεσίαν ἡμᾶς τοῦ ὑπερουρανίου Πατρὶς ἀνάγει, εὐχόμενος διὰ τοῦ κατὰ φύσιν Υἱοῦ κεκαθαρμένους κατὰ χάριν υἱοὺς γενέσθαι, καὶ ἐπιξίως καλέσαι ἡμῶν Πατέρα τὸν ἐπουράνιον. Τούτο δὲ δηλοῖ τὴν ἐν τῷ μέλλοντι ὁμοφροσύνην, καὶ τὴν πρὸς τὸν Θεὸν διὰ τοῦ Μονογενοῦς ἐν ἁγίῳ Πνεύματι Ενωσιν. Ὅθεν καὶ εἰρήνην ὁ ἱεράρχης επευξάμενος, καὶ εὐχαριστήσας καὶ τὸν Ἰησοῦν ἐπικαλεσάμενος, ώστε μεταδοῦναι αὐτὸν αὐτῷ τῶν ἁγίων, καὶ καταξιωθῆναι 288 δι' αὐτοῦ καὶ τοὺς λοιποὺς μετασχεῖν; ἐπεὶ τὴν ἱερουργίαν τετέλεκε, καὶ πρὸς τὴν κοινων νίαν ἔρχεται. 4. Διατί πάλιν τὸ ὡμοφόριον ὁ ἀρχιερεὺς ἐνδι δύσκεται. Λαμβάνει πάλιν τὴ ὠμοφόριον, δεικνύς, ὅτι πρῶτ τον μὲν ἐξυπηρετῶν ἦν, καὶ εὐλαβούμενος ἦν τὸ ἱερὸν ἐκεῖνο ἔνδυμα ἐνδεδῦσθαι, ἐπεὶ δ᾽ ἐτελέσθη τὸ ἔργον, καὶ ἀνυψῶσαι τὸν ἄρτον καὶ μελίσαι εἰς μέρη, καὶ μεταλαβεῖν καὶ μεταδοῦναι ἔρχεται, χρεία τὰ τῆς ἀξίας πάντα ἱερὰ σύμβολα ἐνδεδῦσθαι. Ἐπεὶ δὲ τοῦ ἱεράρχου ἐξαίρετον τὸ ὠμοφόρων ένδυμα, καὶ τοῦτο χρεία λαβεῖν, καὶ σὺν αὐτῷ τῶν θειοτάτων μεταλαβεῖν, Έν υσάμενος τοίνυν καὶ ἀνυψώσας τὴν

ἄρτον, καὶ, «Τα "Αγια τοῖς ἁγίοις» ἀνειπών, ἐκεῖνος rum se participem reddit. Indulus igitur et iu alμὲν πρὸς τὴν θείαν ἐκείνην τῆς ἱερᾶς τραπέζης ζῶσαν τροφὴν ἁγίους ἅπαντας καλεί, «Τα "Αγ:1, λέγων, ε τοῖς ἁγίοις.» κα'. Τί δηλοῖ τὸ, Εἰς ἅγιος, εἰς Κύριος, καὶ τί διδάσκει τοῦτο. Ὁ δὲ λαὸς ὁμοφώνως κράζει, «Εἰς ἅγιος, εἷς Κύριος Ἰησοῦς Χριστὸς, εἰς δόξαν Θεοῦ Πατρός. ο Τοῦτο δὲ Παῦλος φησί κηρυχθήσεσθαι ἐν τῇ τελει ταίᾳ ἡμέρᾳ, ὅτι ο κάμψει πάν γόνυ τῷ Ἰησοῦ, πᾶσα δὲ γλώσσα εξομολογήσεται, ὅτι Κύριος Ἰησοῦς Χριστὸς εἰς δόξαν Θεοῦ Πατρός.» Εκ τούτου τοίνυν κοινὴ πάντων ἔνωσις τῶν πιστῶν ἀνομολο γεῖται, καὶ ἡ συμφωνία παρὰ πάντων τῆς ἀνακηρύ ξεως τοῦ σαρκωθέντος Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, ἐς ἐπὶ πάντας βασιλεύσει, καὶ τῆς βασιλείας αὐτοῦ οὐκ ἔσται τέλος, ὡς γέγραπται. ᾿Αλλὰ καὶ πρὸς τὴν φωνὴν • Τὰ Ἅγια τοῖς ἁγίοις, ο τό, Εἷς ἅγιος, ο ἐν ἀπο κρίσει λεγόμενον, πρῶτον μὲν τὴν αὐτοαγιωσύνην καταγγέλλει τοῦ Θεοῦ, καὶ ὅτι παρ' αὐτοῦ πᾶσι τοῖς ἁγιαζομένοις ἐστὶν ὁ ἁγιασμός. Καὶ ταπεινώσεως δὲ ἐπέχει λόγον· Τίς γὰρ ἔσται, φηοὶ, καθαρὸς ἡμῶν, 4 τίς ἅγιος; Εἷς μόνος ἅγιος, εἰς Χριστός, δ; φι λανθρώπως ἡμᾶς ἁγιάσει. ιβ. Τί τὸ ἀνυψῶσαι τὸν θεῖον ἄρτον δηλοῖ. tum sublato pane, dictoque: Sancta sanctis, ille quidem ad sacrum sacræ mensææ et vivum alimentum sancios omnes vocal, dum dicit: Sancta sanctis. 91. Quid significet Unus sanctus, suus Dominus, et quid per hoc doceatur. Populus vicissim consona voce clamat: Unus sanctus, unus Jesus Christus in gloria Dei Patris. › Et hoc quidem, ut Paulus dicit, prædicabitur in ultima die, quando deau: flectetur omue genu, et omnis lingua confitebitur, quoniam Dominus Jesus est in gloria Dei Patris '.. Ex hoc igitur commut nis unio fidelium cunctorum publicatur, et consensus ab omnibus de prædicatione incarnati Dei Filii exhibetur: qui reguabit super omnes, et regni ejus non erit finis, ut scriptum est. Quin etiam ad˜vocem, ‹ Sancta saúctis,» quod respondetur, • Unus sanctus,» primum quidem ipsam Dei sancti - tatem qua ex semet sanctus est, et ab eo omnibus sanctificatis sanctitate profluere annuntiat, et bumilitatis causam complectitur: quasi dicatur, Quis nostrum mundus, aut quis sanctus est? Unus solus sanctus Jesus Christus, qui benigne nos sanctificabit. Τὸ δὲ ἀνυψῶσαι τὸν ἄρτον τὴν ἐπὶ τοῦ σταυροῦ δηλοῖ ὕψωσιν τοῦ Ἰησοῦ. Διὸ καὶ τὸ ποτήριον πρό κειται αὐτὸ τὸ ἀπὸ τῆς ἁγίας αὐτοῦ ῥεῦσαν πλευρᾶς – φέρον αἷμα καὶ ὕδωρ. κγ'. Διατί εἰς τέσσαρα μελίζει τὸν θεῖον ἄρτον, καὶ σταυροειδῶς αὐτὸν τίθησι. Τὸν μὲν οὖν ἄρτον εἰς τέσσαρα διαιρεῖ, καὶ σταυ ροειδώς ταῦτα τίθησι, καν τούτῳ ἐσταυρωμένον βλέπει τὸν Ἰησοῦν. Οὐδὲ γὰρ ἄλλη τις οὕτω θαυ μαστή θεωρία, ὡς τὸ τὸν ὑψηλὸν Θεὸν οὕτω θεωρεῖν ὑπὲρ ἡμῶν ταπεινόν. Τὴν ἄνω δὲ μερίδα λαβών, σταυροειδῆ τύπον δείξας τῷ ἄρτῳ ἐμβάλλει τοῦτον τῷ ποτηρίῳ, καὶ τῶν μυστηρίων ποιεῖται τὴν ἔνω σιν. ιδ. Διατί καὶ ζέον τοῖς μυστηρίοις εισάγει ύδωρ. Εἶτα καὶ ζέον ὕδωρ εγχέει τῷ ποτηρίῳ. Τοῦτο δὲ ποιεί, μαρτυρῶν ὅτι καὶ νεκρόν γεγονὸς τὸ Κυριακὰν σῶμα, τῆς θείας ψυχῆς αὐτοῦ χωρισθείσης, ζωοποιόν αὖθις ἔμενε, τῆς θεότητος μὲν οὐ διαιρε θείσης αὐτῷ, καὶ τῶν ἐνεργειῶν δὲ τοῦ Πνεύματος ἀπασῶν μὴ χωρισθεισῶν. Ἐπεὶ οὖν καὶ τὸ ζέον ὕδωρ ζωτικὴν τῷ θερμῷ παρέχεται έμφασιν, εἰσε άγεται τότε ἐν τῷ καιρῷ τῆς μεταλήψεως, ὡς ἂν τὰ χείλη τῷ ποτηρίῳ προσψαύοντες καὶ κοινωνοῦντες τοῦ αἵματος, ὡς ἀπὸ τῆς ζωοποιοῦ πλευρᾶς ἐκείνης πίνοντες διατιθώμεθα, τῆς θεότητος μὴ διαιρεθείσης, ἐκτυπούσης τοῦτο τῆς εἰσαγωγῆς καὶ προσψαύ σεως τοῦ θερμοῦ. Πῦρ γὰρ ὁ Θεὸς ἡμῶν γέγραπται. * Philipp. ", 11. 99. Quid denotat quod in. sublime dicinus panis altollitur. Panis vero elevatio Jesu in cruce elevationem declarat; idco et oculis calix objicitur, qui o sacro ejus latere sanguinem simul et aquam proMentem continet. 93. Quare in quatuor partes dividat episcopus sacrum panem, et ila illus ponal ut formam crucis rejerunt. Panem etiam in quatuor partes dividit, et in modum crucis componit, et in eo crucifixum Je suui contemplatur: nec enim sublimior potest esse contemplatio quam ejus, qui cum sit Dou.. excelsus pro nobis humilis factus est. Superiorem autem portionem, cuin ea, forma crucis expressa, in calicem immittit, mysteriorumque unioneui facit. 9. Quare aquam ferventem affundat mysteriis sive vino consecrato. Post ferventem aquam in calicem injicit, quod facit Listatus, etiam mortuum Domini, corpus, divinaque anima ab eo separata, nihilominus vivificum mansisse, divinitate nimirum operationibusque Spiritus universis ab eo neutiquam divulsis. Et quia aqua calida vitalem speciem ob calorem præbet, tempore communionis adhibetur; ut labris admotis et sanguini communicautes, ita aficiamur, quasi e vividco lllo latere libaremus. Nondum enim divinitas avulsa est, quod per introductionem et caloris contactum figuratur. Afferuntur hujus rei rationes, a summis viris alıæ quoque; verum ista nostra consideratio sufficiat,

ΤΗ Nam ut ex verbis ad hanc ferrealis aquæ inje· Εἰσὶ δὲ λόγοι πρὸς τοῦτο καὶ ὑψηλοτέρων ἀνδρῶν ctionem addi solitis Intelligere licet, hic quem diximus Ecclesiæ scopus est. Ait enim, sancti Spiritus. Fervor ἄλλοι, καὶ οὗτοι θαυμαστοί. Αλλ' ὑμῖν ἀρκείτω οὗτος ὁ λογισμός. Ὃς γὰρ ἀπὸ τοῦ ἐπαδομένου Επι νοεῖν, ἐν τῷ τὸ ζέον εἰπάγεσθαι, τοῦτό ἐστιν, δ εἰρήκαμεν, ὁ σκοπός τῆς Ἐκκλησίας, ο Ζέσις γὰρ Πνεύματος ἁγίου, ο φησίν. 93. Quare fervida aqua etiam in precanctifca- 289 κε'. Διατί καὶ ζώον ὕδωρ ἐν τοῖς προη tis adhibeulur, Imo vero etiam quod in præsanctificata caleus aqua iuditur, hoc liquidius declarat. Non enim. foret opus, si alius esset fnis, in dona immiuere, quan!equidem in perfecta missn jam ipsi calici Commista est, 96. Quod Salvatoris sacram actionem imitatur episcopus, quando punem in partes dividit. In multas vero particulas dividens panem pontifex, in eo Jesu Christi sacrificium imitatur. γιασμένοις εἰσάγεται. ᾿Αλλὰ καὶ τὸ εἰσάγεσθαι ζέον ἐν τοῖς προηγια σμένοις, τοῦτο καθαρώτερον δείκνυσιν. Οὐ γὰρ χρεία ἦν, εἰ ἄλλο; ὧν ἐτύγχανεν ὁ σκοπός, τὸ ζέον εἰσά γεσθαι ἐν τοῖς δώροις, τῇ τελείᾳ λειτουργία είσα χθέντος τῷ ποτηρίῳ. κς'. "Οτι τὴν τοῦ Σωτῆρος ἱερουργίαν μιμείται τὸ μερίζειν τὸν ἄρτον. Εἰς πολλὰ δὲ τὰς ἄλλας μερίδας διελών ὁ ἀρχιε ρεύς, κάν τούτῳ μιμούμενος τὴν ἱερουργίαν τοῦ • Fregit enim pauem, o scriptum est, e deditque Ἰησοῦ. «Εκλασε γὰρ τὸν ἄρτον, ο ὡς γέγραπται, discipulis suis. .97. Quomodo comanicent episcopi et sacerdotes. ·Primus ipse pani communicat, et tremendo ca- - lici participat. Neque enim illi alius porrigit, nisi forte quispiam ejus ordinis sit, pontifex ride licet. 98. Quid denotel, quod communicaturi sacerdoles exosculantur episcopi dexteram genamque. Deinde aliis omnibus manum el genam oscil• lantibus communionem impertitur, qua et carnis communicationem, etiam in futuro sæculo, cum Jesu indissolubili nexu futuram prædicat. Manus vero el gena osculum suscipiunt, illa quidem ut ministra et quæ tremenda illa tangit; hæc quia instrumentum sermonis est, unde preces fiunt, et propter charitatem communionemque in Christo; quod et confirurat id quod tune profertur; ‹ Christus in meɖio nostrum. › Sed et præterea quia în gena Dominus alapam sustinuit, ut et pontifes recordari inducatur, quanta humilitatis magistrum se exhibuit, nec ullo modo in tam divinis magnisque functionibus efferatur. 99. Quare sacerdotes in bemate sive sacrario mauitus et labris, Lici cochleario et extra bema su-kunt sacru mysteriu. Ubi porro ii qui de altari sunt juxta altare communicarunt, et ordini convenienter (ut et in futura vita futurum Paulus docet: «Unusquisque, inquit, in ordine suo *), manibus et ipsi divinu panem acceperunt et calicem libarunt. Postmoḍum etiam sanctissima dona populo cooperta exhibentur. Quod monet, non esse fas, ut diximus, omnes hæc aperta aspicere. Quod si quis ad coulmunionem est paratus, etiam hic cum religione ac timore accedens, non sine medio, sed e co- `chteari pontificía manu communicat. Postmodum Jaicis sancta exhibentur, ut adorent Dominam nostrumi qui Patri offertur et immolatur, et ut fideles •1 Cr. xv, 23. Ο · καὶ ἔδωκεν αὐτοῦ τοῖς μαθηταίς. ο Α'. Πῶς κοινωνοῦσιν ἀρχιερεῖς τε καὶ ἱερεῖς. Μεταλαμβάνει πρῶτον αὐτὸς τοῦ ἄρτου, καὶ μετ τέχει τοῦ φρικτοῦ ποτηρίου· οὐ γὰρ ἄλλος αὐτῷ μεταδίδωσιν, εἰ μή πού τις τῶν ὁμοταγῶν, ἀρχιε. ρεὺς δηλονότι Επ'. Τί δηλοῖ τὸ ἀσπάζεσθαι ἐν τῷ κοινων τοὺς ἱερωμένους τὴν τοῦ ἀρχιερέως δεξιών χεῖρα καὶ παρειάν. Εἶτα καὶ τοῖς ἄλλοις ἅπασι μεταδοὺς ἀσπαζομε νοις τούτου καὶ χεῖρα καὶ παρειαν, τὴν ἀπὸ τῆς σαρκὸς κοινωνίαν καὶ ἐν τῷ μέλλοντι ἀνακηρύττει τοῦ Χριστοῦ, καὶ τὴν μετ' αὐτοῦ ἀδιάσπαστον ένα σιν. Χεὶρ δέ γε καὶ παρειὰ τὸν ἀσπασμὸν ὑπεδέ χονται, ἡ μὲν ὡς ὑπουργὸς καὶ τῶν φρικτῶν ἁπτου μένη· ἡ παρειὰ δὲ, καὶ διὰ τὸ ὄργανον εἶναι τοῦ λόγου, ὅθεν αἱ προσευχαί, καὶ διὰ τὴν ἀγάπην και τὴν ἐν Χριστῷ κοινωνίαν, δ καὶ τὸ λεγόμενον βε Εαιι, ι Ο Χριστὸς ἐν μέσῳ ἡμῶν.» ᾿Αλλὰ καὶ διὰ τὸ κατὰ κόρξης τὸν Κύριον υπενεγκεῖν ράπισμα, ὡς ἂν εἰς ὑπόμνησιν ἀγηται ὁ ἀρχιερεὺς, οίας τα πεινώσεως ὁ δεσπότης διδάσκαλος γέγονε, καὶ μὴ κατά τι ἐν τοῖ; οὕτω θείει; καὶ μεγάλοις ἔργοι; επαίρηται 10. Διατί οἱ μὲν ἱερωμένοι ἐν τῷ βήματι χερσί καὶ χείλεσι λαμβάνουσι τα μυστήρια, ἔξωθεν δὲ καὶ διὰ τῆς λαθίδος οἱ λαϊκοί. Τῶν δὲ τοῦ βήματος ἐν τῷ βήματι μετασχόντων, καὶ ἀναλόγως τῇ τάξει, ὡς ὁ Παῦλος καὶ ἐν τῷ μέλο λοντι διδάσκει, ο ἕκαστος, ο λέγων, ι ἐν τῷ είχες τάγματι, ο ταῖς χερσί τε νκαὶ αὐτῶν τὸ θεῖον ἄρτον δεδεγμένων, καὶ τοῖς χείλεσι του ποτηρίου μετα λαθόντων, ὕστερον τὰ ἀγιώτατα δώρα περικεκ2λυμμένα καὶ τῷ λαῷ δείκνυται. Τοῦτο δ' ἐμφαίνει, ὅτι οὐ θεμιτόν, ὡς είρηται, ἀπερικαλύπτως ὁριν ταῦτα πάντας. Εἰ δέ τις πρὸς κοινωνίαν ἱκανὸς, καὶ οὗτος προσιών μετ᾿ εὐλαβεία; καὶ φόδου, οὐκ ἀμέ σω; τούτων μετέχει, ἀλλὰ διὰ τῆς λαβίδες ἀρχιερα τικῇ χειρὶ κοινωνεῖ. Ἔτι δὲ τῷ λαῷ τὰ ἅγια δείκνυ ται, ἵνα καὶ προσκύνησιν ἀπελῶσι πάντες τῷ ὑπὲρ

plane purificentur, et ut assistentes, et pro tempore absentes et per omnem terrarum orbem diffusi misericordiæ compotes fiant, et ut qui rite præparati sunt, indulgentiam nanciscantur. Quare omnis fidelis pro se et pro vivis ac mor. tuis preces faciat, Dominum ob oculos ponens qui præ omnibus sacrificium est factus et propiLiatorium; et quilibet, dum dona diviua nonstrantur, cum metu ac desiderio, detecto capite, cœlestia dona oculis lustret, et cum tremore et cowmoto animo genua flectal donec sacerdos ¡Ha auferat ex tabernaculo. Nemo autem gravi illo temporis momento indolens esto; Christus enim ipse præsens est, et in calice sanctissimum ejus corpus et sanguis prostant. Quodcunque enim tum aliquis petierit in sancto ejus nomine, accipiet, sicut Salvator ipse pronuntiavit. Hanc adora tionem cum timore in ingressu præsanctificatorum exsequi debemus, verum Christum credentes eum quem sacerdos in capite gerit. ἡμῶν καὶ ἱερουργηθέντι καὶ τεθυμένῳ καὶ τῷ Πατρὶ per adorationen et communionem aspectumque προσενηνεγμένῳ, καὶ διὰ τῆς προσκυνήσεως καὶ εὐχαριστίας και δ εως καθαγιασθῶσι μὲν ὁλικῶς οἱ πιστοὶ, τύχωσι δὲ ἱλασμοῦ οἵ τε παριστάμενοι, οἵ τε κατὰ λόγον ἀποδημούντες, καὶ οἱ ἐν παντὶ τῷ κόσμῳ πιστοί, καὶ ἔτι οἱ προτελειωθέντες εὐσεβῶς καταξιωθῶσιν ἀνέσεως. Διὸ καὶ ὑπὲρ ἑαυτοῦ πᾶς πιστὸς εὐχέσθω, καὶ τῶν αὐτοῦ τότε ζώντων τε καὶ τεθνεώτων, καθορών διαλλακτὴν αὐτὸν δεικνύμενον τὸν Δεσπότην, καὶ ὑπὲρ ἁπάντων γεγενημένον θυσίαν καὶ ἱλαστήριον. Καὶ σὺν φόβῳ παντὶ καὶ πόθῳ, τῶν θείων δεικνυμένων δώρων, πᾶς πιστὸς ἀπερικαλύπτῳ τῇ κεφαλῇ πρὸς τὰ θεῖα δῶρα δράτω, καὶ μετ' εὐλαβείας καὶ τρόμου προσκυνείτω, καὶ προσευχέσθω ὑπέρ τε ἑαυτοῦ καὶ τῶν αὐτοῦ, καὶ πάντων πιστῶν, ὡς εἰρήκαμεν, ἕως ὁ ἱερεὺς θυμιάσας απενέγκῃ ταῦτα ἐν τῇ προθέσει. Καὶ μηδεὶς κατὰ τὸν φρικτὸν ἐκεῖνον καιρὸν ἀμελείτω. Αὐτὸς γάρ ἐστιν ἐμφανιζόμενος ὁ Χριστὸς, καὶ ἐν τῷ πο τηρίῳ αὐτὸ τὸ πανάγιον αὐτοῦ σῶμα καὶ τὸ θειότα - τον αἷμα. Καὶ ὅπερ ἄν τις τότε εύξαιτο μετά πίσ στεως, εὑρήσει ἐν τῷ ἁγίῳ αὐτοῦ ὀνόματι, καθώς περ εἶπεν αὐτός. Ταύτην τὴν μετὰ φόβου προσκύ νησιν καὶ τὴν προσευχὴν καὶ ἐν τῇ εἰσόδῳ τῶν προηγιασμένων τελεῖν ὀφείλομεν, ὡς αὐτὸν 290 τὸν Χριστὸν ὁρῶντες ἐπὶ τῆς κεφαλῆς τοῦ ἱερέως κρατούμενον. β. Τι σημαίνει τὸ θυμιᾷν ὕστερον τὰ μυστήρια καὶ τὸ, ο'Υψώθητι ὁ Θεὸς, ο ἐπιλέγειν. Καὶ οὕτω τὴν τοῦ Θεοῦ κληρονομίαν καὶ τὸν περνύσιον λαὸν ἐπευξάμενος ὁ ἀρχιερεὺς, άπεισι θυμιών τὰ δῶρα, ἐπιλέγων, ὅσα τὴν ἀνάληψιν τοῦ Σωτήρος δηλοί, καὶ τὴν μετά ταύτην δόξαν τοῦ κη ρύγματος αὐτοῦ ἐν πάσῃ τῇ κτίσει, οἱονεὶ διαλεγόμενος τῷ Σωτήρι, καὶ λέγων, ὅτι, Σὺ κατῆλθες μέχρις ἡμῶν, καὶ καθ᾿ ἡμᾶς ὤφθης, καὶ εἰς οὐρανοὺς ἀνελήλυθας, καὶ ἀναληφθεὶς, τῇ δόξῃ τῆς σῆς δυνάμεως πεπλήρωκας πᾶσαν τὴν γῆν, δι' ἧς και ἡμεῖς ἱερουργοῦντές σου τὰ μυστήρια, καὶ μετέ χομέν σου, καὶ μεθ᾿ ἡμῶν διηνεκῶς ἔχομέν σε. Ἐπὶ τούτοις, τῶν ἱερῶν δώρων ἐν τῇ προθέσει ἀπενε χθέντων, διακόνου μὲν τὸν δίσκον ἐπὶ τῆς κεφαλῆς, ἱερέων δὲ ταῖς χερσὶ τὰ ποτήρια κατεχόντων, αὐτὸς εὐχαριστήσας, καὶ τὰς χεῖρας νιψάμενος, έξεισι τὸ καλούμενον ἀντίδωρον ἀντιδιδοὺς τῷ λαῷ. ρα. Τί ἐστι τὸ καλούμενον ἀντίδωρον, καὶ ἡ τούτου δόσις. Ἐπεὶ γὰρ τὸν Χριστὸν, ὡς εἴπομεν, ὁ ἀρχιερεὺς εἰκονίζει, αὐτὸν δὲ καὶ ἱερούργησε καὶ μετέσχε, καὶ τοῖς ἱερωμένοις μετέδωκεν, ἁγιασμοῦ δὲ χρεία μετασχεῖν καὶ τὸν λαὸν, ὅσος μὲν ἀπὸ τῶν προσευχῶν ὁ ἁγιασμὸς καὶ τῆς φρικτῆς ἱερουργία;, νητῶς τοῖς πιστοῖς μετεδόθη. Ἐπεὶ δὲ καὶ δι᾿ αἰσθη τῶν τινων ὡς σῶμα περικειμένοις τὴν ἁγιασμέν ἔδει λαβεῖν, διὰ τοῦ ἀντιδώρου γίνεται. Τοῦτο δὲ ἡγιασμένος· ἐστὶν ἄρτος ἐν τῇ προθέσει προσενε χθεὶς, ἐξ οὗ τὸ μεσαίτατον ἐκβληθέν, καὶ ἱερουργη θῆναι προσενεχθέν. Οὗτος ὕστερον, ὡς καὶ τῇ λόγχῃ σφραγισθεί;, καὶ θεῖα δεξάμενος ῥήματα, ἀντὶ τῶν δώρων τῶν φρικτών δηλαδή μυστηρίων, τοῖς· μὴ μετασχούσι τούτων παρέχεται. Οὕτω ποιήσας, καὶ PATROL. GR. CLV. 100. Quid significet quod post mysteria fil suffitus. additurque: «Exallure Deus. Atque ita super hæreditate Dei et copioso ejus populo oratione fusa, abit pontifex donis suffitar adhibens et adjiciens, quæ Ascensionem Domini, et in posterum gloriam prædicationis in tolo mundo significant; veluti sic Salvatorem alloquens: Tu usque ad nos lescendisti et inter nos visus es, et in coelum ascendisti, te assumpto, gloria virtutis tuæ omnem terram implevit, per quam et nos sacrificantes tua mysteria, et participanus te, et quotidie ac perpetuo habemus te. Post hæc, sacris donis ad prothesin delatis, diacono quidem discum in capite, sacerdotibus autein manibus calices tenentibus, ipse gratiis aegis, el manibus lotis, egreditur, panemque benedictum populo distribuit. 101. Quid sit panis benedictus, et quod ille vice Eucharistia datur iis, qui ad sacram coMIKUnionem sunt imparati, Quoniam enim pontifes Christum, ut docuimus, exprimit, ipsum et sacrificavit, et participavit, et viris sacris initiatis impertivit; sanctificationem etiam participare opus est populum, quanta quidem a precibus el a tremendo sacrificio, intellectuali modo sanctificatio a fidelibus commuuicari potest. Et quoniam sensibilībus quibusdam rebus, ut corpore lectos sauctificationem nos recipera oportebat; id maxime pane benedicto præstatur. Ille autem est panis sanctificatus, super quo in propositionis mensa preces fuas sunt, ex quo media pars exsecta, precibus consecrata el. Ilic postea ut lanceola signatus, et divinis verbis super se factis, loco tremendorum doporum (sa24 Digilized by Google

cramentorum videlicet iis qui non communi- εὐλογίαν ἐπτυξάμενος τῷ λαῷ ὁ ἀρχιερεὺς, τέλος carunt distribuitur. Quod pontifex ubi fecit, ἐπιτίθησι τῇ ἱερᾷ τελετή. et populo bene precatus est, missæ finem imponit. Ac nos quidem missæ sacratissimæ arcana fusius explanare volebamus; sed cum id intelligentiæ nostræ tenuitas prohibeat, et summi ac divini quidam viri pro excellenti cognitione sna de bis conscripserint, eo vos mittentes, condicescinus. Qum vero attulimus, non ea ipsi excogitavimus, sed ex Patribus et pietatis doctoribus præcipuis, qui de his sublimia scripserunt, occasionem disserendi habuimus. Erat in animo et ea quæ fiunt in prothesi enucleare; verum quia de bis similiter lidem explicaverunt, nos verba facere nibil est necesse: pauca tamen quædam quæ ad prothesin spectaut subjicinus. Secundium traditionem primum quidem sacerdos panem offert, deinde mistionem et unionem calicis adjungit. 102. Quam rationem habeant particula de sacra hostin in honorem sacræ Virginis.et pro sanclis viventibus ac mortuis oblatæ Deo, et quid illæ conferant. Post etiam particulas offert Deo, aliam quidem in honorem Matris Domini, quasdam vero pro sanctis et reliquas pro vivis et defunctis fidelibus. Quæritur itaque, quam vim habeant islæ particula et utrum in corpus Domini transmutentur; et quid iis conferant pro quibus offeruntur. Sermo quidem a Patribus ad nos usque pervenit, parti- c culas oblatas utilitatem multam conferre, locum euim tenent personarum earum pro quibus offerantur; sacrificiumque quoddam est pro ipsis Deo oblatum, sient et sacerdos inter offerendum inquit: • Suscipe, Domine, sacrificium istud. Quæ igitur pro sanctis offeruntur, ad gloriain eorum-et honorem, ad augmentum dignitatis, et ad divini luminis receptionem majorem valent. Quæ autem pro fidelibus sunt, pro mortuis quidem, ad peccatorum remissionem et divinæ gratiæ conjunctionem prosunt. Quæ vero pro vivis, si cum poenitentia bene vitam dispensaverint, ad pœnarum levamen, ad peccatorum condonationem, ad vitæ æternæ spem conducunt. Nam et sanctis Incrementum gloriæ sacrificio illo accedit et fidelibus, ut dictum est, divinæ misericordiæ distributio impenditur. 103. Sacerdotem oportere altendere pro quonam particulam· sacram offerat. Sed quan:um est utile hoc opus, si pro dignis administretur, tam periculosum et damnosum, si pro his qui quantum în homine est, dignos sege non præstant. Particula enim cujusdam nomine sancto pani adjacens, quando consecratur et corpus Christi ßit, continuo sanctificationis et ipsa fit particeps, in calicem vero missa sanguini unitur; quare et animæ pro qua oblata est gratiam confert, et tunc intelligibilis fit cum Deo conjunctio et communio, Et si quidem auima illa e numero 'Ημεῖς μὲν οὖν καὶ διεξοδικώτερον ἐβουλόμεθα τὰ τῆς ἱερωτάτης τελετής ερμηνεύσαι. Αλλ' ότι καὶ ἀδρανὴς ἡμῶν ὁ νοῦς, καὶ τῶν μεγίστων καὶ θείων ἀνδρῶν τινὲς ἀξίως αὐτῶν τῆς ὑψηλής γνώ σεως συνεγράψαντο, ἐκεῖσε παραπέμποντες ὑμᾶς, σιγῶμεν ἡμεῖς. Ἀλλὰ καὶ ὅσαπερ είπομεν, οὐκ ἀπ᾽ ταυτῶν εἴπομεν, ἀλλὰ ἀφορμᾶς ἔχοντες ἐκ Πατέ ρων, καὶ τῶν τῆς εὐσεβείας μάλιστα διδασκάλων, οἱ περὶ τούτων υψηλοφρόνως εδίδαξαν. Ἐμέλλομεν καὶ περὶ τῶν ἐν τῇ προθέσει διαλαβεῖν· ἀλλ' ἐπειδὴ καὶ περὶ τούτου ἐκείνοις ἡρμήνευται, οὐ χρεία λέ γειν ἡμᾶς. Μικρόν τι μόνον περὶ τῶν ἐν τῇ προθέσ σει ὑπομνήσαι δέον ᾠήθημεν, ὅτι κατὰ τὴν περὶ τούτου παράδοσιν προσφέρει μὲν πρῶτον τὴν ἄρτον ὁ ἱε ρεύς, ἔπειτα δὲ τὴν ἕνωσιν τοῦ ποτηρίου ποιεῖται. ρι. Τίνα λόγον ἔχουσιν αἱ προσαγόμεναι με ρίδες, καὶ κατὰ τί λυσιτελοῦσι. Είτα καὶ μερίδας προσφέρει τῷ Θεῷ, τὴν μὲν εἰς τιμὴν τῆς τοῦ Κυρίου Μητρός, τὰς δὲ λοιπὰς ὑπὲρ τῶν ἁγίων, καὶ ἑτέρας υπέρ τε ζώντων καὶ κεκοιμημένων πιστῶν. Ζητείται τοίνυν, τίνα αἱ μερίδες ἔχουσι δύναμιν, καὶ εἰ εἰς τῶμα μεταβάλλοντας Δεσποτικὸν, καὶ τίνα συνεργίαν τελοῦσι τοῖς ὑπὲρ ὧν προσάγονται. Εστι τοίνυν λόγος, παρὰ Πατέρων εἰς ἡμᾶς ἔχων, ὡς αἱ προσαγόμεναι μερίδες πολλήν ποιοῦσι τὴν λυσιτέλειαν· ἀντὶ γὰρ τῶν προσώπων εἰσὶν ὑπὲρ ὧν προσάγονται, καὶ θυσία ἐστὶν ὑπὲρ αὐτῶν προσφερομένη Θεῷ, καθὰ καὶ ἡ ἱερεὺς οὕτως ἐν τῷ προσάγειν φησί, ο Πρόσδεξαι, Κύριε, τὴν θυσίαν ταύτην, ο Εἰσὶ τοίνυν αἱ μὲν ὑπὲρ τῶν ἁγίων προσαγόμεναι εἰς δόξαν αὐτῶν καὶ τιμὴν καὶ ἀνά βασιν τῆς ἀξίας καὶ τοῦ θείου φωτισμού παραδοχὴν μείζονα· αἱ δὲ ὑπὲρ τῶν πιστῶν, κεκοιμημένων μὲν, εἰς λύτρωσιν ἁμαρτιῶν, καὶ θείας χάριτος ἕνωσιν, ζώντων δὲ, εἰ μετανοίᾳ μόνον τὴν ζωὴν ἐξοικυνομοῖεν, εἰς δεινῶν ἀπαλλαγὴν, εἰς ἁμαρτημάτων ἄφεσιν. 291 εἰς ζωῆς αἰωνίου ἐλπίδα. Καὶ τοῖς ἁγίοις γὰρ ἀνάβασις γίνεται διὰ τῆς θείας Ιερουρ γίας, καὶ τοῖς πιστοῖς, ὡς εἴρηται, θείου ἐλέους χορηγείται μετάδοσις. ργ'. Ότι δεῖ προσέχειν τὴν ἱερέα ὑπὲρ τίνος την μερίδα προσάγει. Αλλ' ὅσον τὸ ἔργον ἐπωφελὲ;, γινόμενον ὑπὲρ τῶν ἀξίως προσφερόντων, τοσοῦτον ἐπικίνδυνον καὶ ἐπιβλαβὲς ὑπὲρ τῶν μὴ ἱκανῶς ἐχόντων ὡς δυνατὸν ἀνθρώποις γινόμενον. Η μερὶς γὰρ ἡ ὑπέρ τινος προσαχθεῖσα, ἐγγὺς τοῦ θείου ἄρτου κειμένη, ἐν τῷ ἐκεῖνον ἱερουργηθῆναι καὶ σῶμα γενέσθαι Χριστοῦ, εὐθὺς ἁγιασμοῦ καὶ αὕτη μετέχει. Εἰσκομισθεῖσα δὲ καὶ τῷ ποτηρίῳ ἑνοῦται τῷ αἵματι. Διὸ καὶ τῇ ψυχῇ, ὑπὲρ οὗ προσήχθη, παραπέμπει τὴν χάριν. Γίνεται οὖν κοινωνία νοητή, καὶ εἰ μὲν τῶν εὐλα

βείας μεταποιουμένων ἐστὶν, ἢ τῶν ἡμαρτηκότων pietatem colentium est, aut carum quæ peccave μὲν, μετανενοηκότων δὲ, ἀοράτως, ὡς ἔφημεν, τῇ ψυχῇ τὴν κοινωνίαν· τοῦ Πνεύματος ὁ ἄνθρωπος δέχεται. Πολλάκις δέ γε καὶ σωματικήν εὑρίσκει, ὡς ἐμάθομεν τὴν, ὠφέλειαν. Εἰ δέ τις τὴν ἁμαρτίαν διενεργῶν εἴη, καὶ ταύτης μηδὲν ἀφιστάμενος, ἀνεπιτηδείως ἔχων πρὸς τὴν κοινωνίαν, εἰς κατάκριμα ἑαυτῷ ἔσται καὶ ἡ ὑπὲρ αὐτοῦ θυσία. "Οθεν καὶ προς εκτέον ἐστὶ, μὴ λαμβάνειν τὸν ἱερέα παρὰ παντὸς τοῦ βουλομένου προσφοράν, μηδὲ προσφέρειν ὑπὲρ τοιούτων, οἱ τὴν ἁμαρτίαν ἀνέδην διενεργοῦσι, μή ποτε καὶ αὐτὸς αὐτοῖς συγκατακριθῇ. Εκ τούτου δὲ καὶ πειρασμοί και θλίψεις παρέπονται, «Διὰ τοῦτο γάρ, φησίν, ο ἐν ἡμῖν πολλοὶ ἀσθενεῖ; καὶ ἄρέω στοι καὶ κοινῶνται ικανοί. Χρὴ δὲ καὶ τὸν ἱερέα ἐν τοῖς οὕτω μεγίστοις τοῦ Θεοῦ ἔργοις ἑαυτῷ προσέχειν, καὶ ἑαυτὸν ἀνακρίνειν, ὡς γέγραπται, προσεκτικόν τε εἶναι ὡς δύναμις. Εἰ γὰρ περὶ τῶν ἄλλων οὗτος ἀσφαλίζεσθαι χρείαν ἔχει, πολλῷ μᾶλλον περὶ ἑαυτοῦ· καὶ εἰ δ᾽ ἐσθίων καὶ πίνων ἀναξίως, ἤτοι κοινωνῶν μόνον, κρίμα ἑαυτῷ ἐσθίει καὶ πίνει, πολλῷ μᾶλλον ὁ ἀναξίως ἱερουργών. Διὰ τοῦτο πάσῃ δυνάμει προσέχωμεν ἑαυτοῖς οἱ ἱερατεύειν λαχόντας, καὶ παντὶ τρόπῳ καθαρότητος ἐπιμελώμεθα καὶ ἀμνησικάκου τρό που. Ταπείνωσις δὲ καὶ ἀγάπη ἡμῶν αὐξανέσθω ταῖς ψυχαῖς (ταῦτα γὰρ τὰ ἔργα τοῦ ἱερουργουμένου ὑφ' ἡμῶν), ἵνα καὶ ἐν τῷ νῦν αἰῶνι ἀξίως αὐτοῦ μετέχοντες, κάν τῷ μέλλοντι τῆς αὐτοῦ καταξιωθῶμεν ἀνεκφράστου καὶ αἰωνίου κοινωνίας, χάριτι καὶ φιλανθρωπίᾳ αὐτοῦ τοῦ Χριστοῦ τοῦ Υἱοῦ τοῦ ζῶντος Θεοῦ· ᾧ πρέπει δόξα σὺν τῷ ἀνάρχῳ αὐτοῦ Πατρὶ, καὶ τῷ ἁγίῳ καὶ ζωοποιῷ Πνεύματι, νῦν καὶ ἀεὶ, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. 1.Cor. xi, 50. runt, poenitentiain tamen egerunt, invisibili ra tione, ut diximus, communionem Spiritus susci pit. Saepe autem, ut experientia probavimus, corporalem quoque utilitatem invenit. Quod si peccata perpetrare solitus sit ille, nec ab iis abstineat, cum ad communionem non sit idoneus, sacrificium pro eo oblatum in damnationem illi cedet. Unde cavendum sacerdoti, ne ab eo oblationem accipiat, neve pro talibus offerat, qui abjecto omni pudore peccata committunt, ne forte cum ipsis damnetur. Ex hoc autem et tentationes et tribulationes sequuntur: Idcirco, inquit Paulus, inter vos multi infirmi et imbecilles, et dormiunt multi 9. ' Necesse est porro et sacerdotem in maximis hisce operibus sibi attendere et dijudicare semelipsum, ut scriptum est, et adilibere cautionem pro viribus. Si enim circa alios esse providum oportet, multo amplius circa se. Et si manducans et bibens indigne, id est, communicans tautum, judicium sibi manducat et bibit, multo magis qui indigne sacrificat. Quod cum ita sit, quantum possumus attendamus, qui sacerdotii sortem nacti sumus, et omni modo puritatis et injuriarum oblivionis curam habeamus. Ilumilitas et charitas in animabus nostris augeatur (hæc enim sunt facta ejus qui a nobis consecratur), ut et in præsenti sæculo digne ipsum participemus, et in futuro ejus inef fabilem et æternam communionem nereamur gratia et benignitate ejusdem Christi Filii Dei vivi, quem decet gloria cum principii experte ejus Patre, et sanctissimo et vivifico Spiritu, nunc et semper, et in sæcula sæculoruin. Amen,