MANUELIS CHRYSOLOR.E MANUELIS CHRYSOLORÆ EPISTOLÆ. Ι. Eruditissimi viri Manuelis Chrysoloræ epistola ad Joannem imperatorem, qua veteris ac novæ Roma comparatio continetur. De quibus prolixius ad te referendum erat, optime imperator, ea aliis litteris perscripsi, quas una cum hisce ad te perlatum iri puto: quin imo eum multa quidem jam ante hinc ad te scripserim, et non pauca etiam nuperrimis litteris, placuit tamen et bæc subjungere voluptatis, non utilitatis gratia: quam non exiguam me percipere sentio, dum mea seripta sacræ tuæ Majestati offero. Materiam vero præsentis scriptionis ex hac urbe capiam, quam antea quidem ex aliorum relationibus admirabar: sed nunc ex ipsa inspectione multo eam magis admirandam judico, quam ex iis quæ de illa narrantur simpliciter aliquis conjiciat. Et sane maxima de ea referuntur, non ab iis solum qui vernacula lingua hisce de rebus scripsere, sed etiam a nostris ferme omnibus, maxime a viris doctis, qui in ea versati fuere: ita ut alii quidem orationes integras, alii libros de ejus laudibus, ut nosti, reliquerint. Alii autem paucis verbis maxima de ea dixerunt: quale et hoc Sophistæ illius tibi ad. modum chari et familiaris, quod in epistola quadam brevi verborum ambitu maximum de ea pronuntiat, bisce verbis, si recte memini, in principio epistole usuis: Pac nostri memoriam serves, postquamn Romam pervenisti, atque istiusmodi vides, qualia aute non videras; non terram illam, sed cœli particulam esse tibimet ipsi persuadens. Non enim mirum est nos tui meminisse. Nam dum semper in ¡isdem, neque ulla in re nova versamur amicos respiceremus. A'. Τοῦ λογιωτάτου Μανουήλ Χρυσολωρά ἐπιστολή πρὸς τὸν Ἰωάννην βασιλέα, ἐν ᾗ σύγκρισις τῆς παλαιᾶς καὶ νέας Ρώμης. Αριστε βασιλεύ, ἃ μὲν ἔδει διὰ πολλῶν πρὸς τὸ σὸν κράτος ἀνενεγκεῖν, ἐν ἄλλοις γέγραφα, & καὶ αὐτὰ εἰκὸς ἀφίξεσθαι μετὰ τῶν παρόντων, μᾶλλον δὲ πολλὰ μὲν πρότερον ἐντεῦθεν γέγραφα· οὐκ ὀλίγα δὲ εὐθὺς πρὸ τούτων. Εδοξε δὲ ὅμως καὶ ταῦτα προσθείναι ἡδονῆς, οὐ χρείας ἕνεκεν· ἦν οὐ μικρὰν οἶδα καρπούμενος ἐκ τοῦ τοὺς ἐμοὺς λόγους πρὸς τὴν σὴν θειότητα ἀναφέρειν. Υλην δὲ τῶν παρόντων λόγων ἀπὸ τῆς πόλεως ταύτης λήψομαι, ἣν πρότερον μὲν ἀπὸ τῶν ἱστορουμένων περὶ αὐτῆς ἐθαύμαζον· νῦν δὲ ἀπ' αὐτῆς τῆς ὄψεως γενέσθαι θαυμασιωτέραν, ἢ ὡς ἄν τις ἁπλῶς εἰκάσειεν ἀπὸ τῶν λεγομένων περὶ αὐτῆς κρίνω. Καίτοι εἴρηται μὲν ἀληθῶς μέγιστα περὶ αὐτῆς, οὐ μόνον παρὰ τῶν τῇ πατρίῳ φωνῇ περὶ τούτων συγγεγραφότων, ἀλλ᾽ ἤδη καὶ παρὰ τῶν ἡμετέρων σχεδόν πάντων, καὶ τῶν ἑλλογίμων, ὅσοι κατ' αὐτὴν γεγόνασιν· ὥστε τοὺς μὲν λόγους ὅλους, τοὺς δὲ βιβλία, ὡς οἶσθα, εγκώμια αὐτῆς καταλιπεῖν. Αλλοι δὲ ἐν βρο χέσι μέγιστα περὶ αὐτῆς εἰρήκασιν· οἷον καὶ τὸ τοῦ σοφιστοῦ ἐκείνου τοῦ πάνυ φίλου καὶ οἰκείου, ὅπερ ἐν ὀλίγῳ μέγιστον ἐκεῖνος ἐν ἐπιστολῇ πρό; τινά φησι περὶ αὐτῆς, οὕτω πως εὐθὺς ἐν ἀρχῇ τῆς ἐπισ στολῆς, εἰ καλῶς μέμνημαι τῶν ῥημάτων αὐτῶν, λέγων "Αρα μέμνησαι ἡμῶν εἰς 'Ρώμην ἀπηρκώς, καὶ θεώμενος, οἷα οὐ πρότερον πείθων τε σαυτὸν ὡς οὐκ ἔστι γῆ αὕτη, ἀλλ' οὐρανοῦ μέρος τι. Ημᾶς μὲν γάρ σου μεμνήσθαι θαυμαστὸν οὐδέν. Εν γὰρ τοῖς αὐτοῖς ἡμεῖς καὶ οὐδενὶ καινῷ καταφρονοίμεν ἂν τῶν φίλων. Atque hæc ad Græcum vel Syrumi, civemque suum scripsit: nomen enim ipsum non satis recordor; cum tamen Antiochiæ pulchritudinem cum ab aliis multis, tum ab eodem auctore celebrari audimus, ea oratione qua patriæ suæ laudes commemorat, cui ab eadem nomen imposuit. Quin et alius cjusdem civitatis, nunc vero etiam cœlorum civis, cujus os atque lingua ab auro cognomen accepere, plurima passim de ea prædicat: vel ad eorum aliquem qui Asiam eo tempore incolebant: in qua Rhodus tuuc erat et Smyrna, et pulcherrima orbis terrarum signa. Erat quoque in eadem Ephesium - Dianæ templum, et colossus Rhodius, et in Halicarnasso Mausoli sepulcrum, quorum omnium aut plerorumque reliquiæ tum adhuc conspiciebantur, Καίτοι πρὸς Ἕλληνα δήπου ταῦτα ἔγραφεν, ἢ Σύρον, καὶ αὐτοῦ πολίτην· οὐ μέμνημαι γὰρ καλῶς τοῦ ὀνόματος ἐκείνου· ἀκούομεν δὲ τὸ τῆς ᾿Αντιοχείας κάλλος παρὰ πολλῶν τε ἄλλων, καὶ αὐτοῦ δὲ ἐκείνου, ἐν οἷς ἐπὶ τοῦ ὁμωνύμου ταύτῃ λόγου ἐγκώ μια τῆς πατρίδος γράφει. Καὶ ἄλλος δὲ αὐτῆς που λίτης, νῦν δὲ καὶ τῶν οὐρανῶν πολίτης, οὐ τὸ στόμα καὶ ἡ γλῶττα ἔτυχον τῆς ἀπὸ τοῦ χρυσοῦ προσηγο ρίας, πλεῖστα πολλαχοῦ λέγει περὶ αὐτῆς· ἡ προς τινα τῶν τὴν Ασίαν τότε οἰκούντων, ἐφ᾿ ἧς Ρόδος ἦν τότε καὶ Σμύρνα, καὶ τὰ ἀγάλματα τῆς οἰκου μένης. Γεγόνασι δὲ ἐν ἐκείνῃ καὶ ὁ ἐν Ἐφέσῳ τῆς Αρτέμιδος ναός, καὶ ὁ ἐν τῇ Ρόδῳ κολοσσός, καὶ 3 ἐν 'Αλικαρνασσῷ τοῦ Μαυσώλου τάφος, ὧν πάντων ή τινων ἔτι λείψανα ἑωρᾶτο. Εἰ βούλει δὲ, θῶμεν

$5 EPISTOLA AD JOANNEM IMP. ἐκεῖνον ἐξ Αἰγύπτου καὶ Λιβύης εἶναι, ἐφ' ἧς ἀκοιo. aut si velis ex Ægypto vel Libya eum fuisse ponaμεν τὴν ᾿Αλεξάνδρου πόλιν, καὶ τῶν ὑμνουμένων θεαμάτων τὰς ἑκατομπύλους Θήβας ἐκείνας καὶ που ραμίδας γεγενήσθαι· ὧν τὰς σκιὰς ἀκούομεν ἰδόν τινῶν ἡμερῶν ὡς εἰπεῖν εἶναι, ἀνίσχοντος τοῦ ἡλίου καὶ δυομένου· καὶ ὧν μιᾷ καὶ τῇ σμικροτάτῃ λέγε ται τὴν Μέμφιν αὐτὴν καὶ τοὺς περιοίκους πάντας τόπους ἐξ ἐκείνων τῶν χρόνων ἔτι καὶ νῦν πρὸς πᾶσαν οίκοδο ὴν ἴσα καὶ λατομίαις χρῆσθαι, καὶ μὴ ἐπιλείπειν· μᾶλλον δὲ πόλεις ὅλας καὶ συνοικίας, ὥς φασιν, ἐξ αὐτῆς οἰκοδομούντες, μόλις βραχύ τι μέρος ἐκείνης ἀνηλωκέναι. Εἰκὸς δὲ ἦν ἐκεῖνον, ὅστις ποτὲ ἦν, πλέοντα εἰς Ρώμην καὶ διὰ τῶν νήσων καὶ τῆς ῾Ελλάδος ἀναχθῆναι· καὶ πρότερον δὲ εἰκὸς ἦν αὐτὸν τὴν Ἑλλάδα ἰδεῖν, καὶ τὸν τῆς ῾Ελλάδος τότε ὀφθαλμόν, τὰς Αθήνας λέγω. Η τινα ἔδει τοῦτον τῶν ἀπὸ τῆς Ἑλλάδος εἶναι· καὶ τοῦτον οὐ τῶν πολλῶν καὶ ἀθεάτων ἢ ἀνηκόων τῶν τοιούτων, ἀλλὰ τῶν πεπαιδευμένων, πρὸς οἷον ἐκεῖνόν τε γράφειν εἰκὸς ἦν, καὶ αὐτὸν τοῖς τοιούτοις θεάμασι καὶ ταῖς τοιαύταις ἀποδημίαις χαίρειν. Τί τοίνυν ἄρα ἦν ἐκεῖο, ὅ τοῦτον τοσοῦτον ἔμελλεν ἐκπλῆξαι; ὥστε τῆς Ἑλλάδος καὶ τῶν ἐν αὐτῇ θεαμάτων ἐπιλαθέσθαι, θεώμενον οἷα οὐ πρότερον, καὶ αὐτῆς καὶ τῶν ἐν αὐτῇ φίλων καταφρονῆσαι· πείθειν τε αὐτὸν ὡς οὐκ ἔστι γῆ αὐτὴ, ἀλλὰ οὐρανοῦ μέρος τι; Είρηται οὖν, ὅπερ εἶπον, παρ' ἀμφοτέρων τῶν γλωσσῶν τούτων μέγιστα περὶ αὐτῆς. Οἶμαι δὲ καὶ τοὺς βαρβά ρους αὐτοὺς, ὅσοι μὴ γραμμάτων παντελῶς ἄμοιροι, πλεῖστα περὶ αὐτῆς ἔχειν ἐν συγγραφαῖς. 'Αλλ' ἐγὼ ᾤμην ταῦτα παρ' ἐκείνων πρὸς ὑπερβολὴν λέγεσθαι· νῦν δὲ ὁρῶ μηδὲν πρὸς ὑπερβολὴν εἰρῆσθαι τοιαῦτά εἰσι τὰ ὁρώμενα. Καίτοι μεμένηκε μὲν οὐδὲν σχεδόν σῶον ἐν αὐτῇ, οὐδ᾽ ἂν εὔροις τι ἀθῶον παντάπασιν ἐπηρείας, τῶν μὲν αὐτομάτων ὑπὸ χρόνου κατερ ῥυηκότων, τῶν δὲ χερσί τινων βεβιασμένων. Συμ6:6ηκε γὰρ καὶ ταύτῃ, ὅπερ καὶ τῇ ἡμετέρᾳ πόλει, αὐτὴν ἑαυτῇ ἀντὶ μετάλλων καὶ λατομιῶν εἶναι, καὶ ὅπερ ἐπὶ τοῦ παντὸς τούτου λέγομεν, αὐτὴν ὑφ' ἑαυτῆς τρέφεσθαι καὶ ἀναλοῦσθαι. Κέκμηκε δὲ ὡς εἰπεῖν ἐν πᾶσι· φαίνεται δὲ ὅμως καὶ ἐν αὐτοῖς τοῖς ἐρειπίοις καὶ κολωνοίς, οἷα ἐξ ἀρχῆς γέγονε, καὶ τὸ τῶν οἰκοδομιῶν μέγεθος καὶ κάλλος. Τί γὰρ οὐκ ἦν τῶν ἐν αὐτῇ καλόν; Καὶ οὐ μόνον συγκείμενα καὶ συνεστηκότα ἦν ἄρα καλὰ, ἀλλὰ καὶ διαιρεθέντα καλὰ fuerit, tum structurarum magnitudo et pulchritudo. mus: in qua Alexandrinam civitatem, et inter celebriora spectacula Thebas illas centum portis inclytas ac pyramides fuisse audimus: quarum umbras sole exoriente et occidente fere ad aliquot dierum iter projici aiunt: et quarum una eaque minima ipsam Memphim atque omnia vicina loca jam inde ab illo tempore et adhuc nostra ætate ad quamcunque structuram non secus ac lapidicinis uti referunt, ita tamen ut nunquam deficiat, quin imo integris, ut aiunt, civitatibus vicisque ex ea exstructis, vix exiguam ejus particulam consumpsere. Verisimile autem erat, quicunque dea mum fuerit, illum com Romam navigaret, insulas ac Græciam obiisse. Nec a vero abhorret eum jam· antea Græciam perlustrasse, et Græciæ tunc temporis ocellum, Athenas. Vel ex ipsa Græcia oriumdum esse oportebat; neque illum de vulgo aliquem, qui bujusmodi nec vidisset nec audivisset unquam, sed quemdam ex eruditioribus, cum quo litterarum commercium ei intercederet, et qui ipse ejusmodi spectaculis atque itineribus delectaretur. Quidnam ergo illud erat quod adeo eum posset percellere, ut Græciæ rerumque in ea visu dignarum oblivisceretur, videns qualia ante non viderat, et ipsam, et relictos in ea amicos contenweret, ac sibimet persuaderet non terram illam, sed coeli particulam quamdam esse? quare in utraque, ut dixi, lingua, maxima de ea prodita fuerunt. Quin et Barbaros ipsos, quotcunque littera rum non plane expertes sunt, plurima de illa in scriptis habere existimo. Sed ego qui hæc ad byperbolem ab iis dici putaban, nunc nihil supra quam res habet dici video: talia sunt ea quæ videntur. Licet nihil ferme integrum salvumque in ea remanserit, nec quidquam omnino ab injuria immune reperire liceat: cum alia quidem sua sponte præ temporis vetustate collapsa, alia violentas quorumdam manus experta fuerint. Nam et huic urbi idem quod nostræ accidit, ut ipsa sibi metallorum ac lapicidinarum loco esset: et quod de universo loc dicimus, ipsa a seipsa nutriretur et consumeretur. Defecit autem ferme in omnibus: nihilominus in ipsis etiam ruinis ac ruderibus apparet, qualis principio φαίνεται· οἷον σώματος όλου καλοῦ, χεὶρ ἢ ποῖς, ἢ κεφαλὴ καλή· καὶ μεγάλου σώματος ἕκαστον τῶν μετ λῶν μέγα. Οὐκ ὀλίγα δὲ αὐτῶν καὶ τῷ πλείστῳ μέρει μεμένηκε. Καὶ πολλὰ δὲ τῶν ἐν τῇ Ἑλλάδι γεγονό των, ὡς ἔνεστιν ἀπὸ τῶν ἐν αὐτοῖς γραμμάτων ἰδεῖν, ἐν αὐτῇ δείκνυται· κίονες καὶ λίθοι περιφα νεῖς, καὶ στῆναι καὶ ἀγάλματα, καὶ ἀνδριάντες, καὶ γράμματα πλεῖστα Ἑλληνικὰ τοῦ καλλίστου καὶ ἀρχαίου τύπου. Πολλὰ δὲ καὶ τῇδε ἐν αὐτῇ παρ' Ελλήνων γέγονεν, ὡς ἔξεστιν ἀπὸ τῶν ἐπιγραφῶν ἰδεῖν· καὶ φαίνεται τούς τε πολίτας αὐτῆς, ὡς παρὰ τῶν ἱστοριῶν ἀκούομεν, σφόδρα τοῖς Ελληνικοῖς ἥδεσθαι, καὶ πλείστους τῶν ἡμετέρων "Ελληνας ἐν αὐτῇ γενέσθαι. Quid enim in ea non pulchrum fuit? Nec solum integra et conjuncta pulchra erant, sed disjecta quoque ac divisa pulchra apparent. Quemadmodum in integro corpore pulchro manus vel pes, vel caput pulchrum est; et in magno corpore unumquodque membrum magnum. Sed non pauca horum etiam maxima sui parte remanserunt: tum multa eorum quæ in Græcia olim exstitere, ut ex inscriptionibus videre licet, in ea visuntur: columne, lapides eximii, statue, signa, imagines, plurinæque inscriptiones Græcæ, pulcherrimæ ac veteris nota. Multa quoque hic in ipsa urbe a Græcis facta fuere, ut ex inscriptionibus videre est. Et cives ejus, ul ex historiis cognoscimus, vehementer rebus Græcis fuisse delectatos, plurimosque nostrorum Græcorum in ea vixisse apparet.

MANUELIS CHRYSOLORE Verum non opes solum et dexteritatem, atque artificium, aut si velis magnitudinem ac majesta· tem, tum etiam prudentiam, splendorem, et luxum atque profusionem urbis ex hisce statuarum, columnarum, sepulcrorum atque ædificiorum reliquiis perspicere licet: sed et superstitionem ejus et magnanimitatem, et ambitionem, tum sententiam, victorias, atque universam felicitatem, item imperium, dignitates et armorum peritiam.Name non solum sublimes aqueductus e longinquo adventantes videre licet, et murorum crassitiem, tum porticus, regiasque ædes, et curias, et fura, et thermas, et theatra ob numerum, et magnitudinem atque pulchritudinem conspicua: verum et templa splendida multa et frequentia, alia aliis cognomninibus insignita: item fana, signa, imagines, delubra et statuas veterum illorum et illustrium virorum, ob merita erga civitatem ex publico positas, uti etiam virtutis monumenta, arcusque triumphales in triumphorum et pomparum illarum memoriam constructos: quibus prælia ipsa, m121cipia, spolia et meniorum expugnationes insculpta sunt. Sacrificiorum prætera, victimarum, altarium et donariorum sculpturas. Ad hæc tam navales quam pedestres et equestres pugnas, et ut ita dicam, quodcunque tandem pugnæ instrumentorum armorumque genus: item subactos principes, Medos forte vel Persas, vel Iberos, aut Gallos, Assyriosve suo quemque habitu: gentesque subactas et triumphantes de iisdem impera - tyres. Item currus et quadrigas cum aurigis, tum G stipatores ac subsequentes satellites, nec non anrecedentia fpolia omnia tanquam viva in efigiebus videre, et quid unumquodque fuerit ex adjunctis litteris dignoscere licet. Ut manifeste queat perspici, quibus armis, quoque habitu olim uterentur, quibus magistratum insignibus, quibus acieruin instructionibus et pugnis, queisque urbes obsidendi et castra metandi modis: quibus denique ornamentis et quo amictu militiæ vel domi, in comitiis, vel in senalu, vel etiam in foro: in terra, in mari iter facientes, vel navigantes, sive operi faciendo, siye corpori exercendo intenti, sive ludos spectantes, sive in concionibus, sive in officinis, idque secundum diversus nationum ritus.Quos dumn Herodotus aliique nonnulli historici explicant, magnum operæ pretium fecisse videntur.Sed in hisce omnia iis temporibus sese habebant, quæque apud diversos populos lebant, videre licet: ita ut accurata quædam historia sit: vel potius non tam þistoria, quain ocularis, ut ita dicam, inspectio et præsens cognitio rerum omnium quæ tunc temporis contigerunt: et sane imitationis ar- ∙tificium cum ipsa rerum natura certat et contendit, ita ut videaris integrum hominem, urbem, equum aut exercitum videre, vel loricam aut gladium vel armaturam integram: yel etiam captos, fugientes, ridentes, fentes, commolos, vel iratos. Tum præter hæc omnia uncialibus litteris ascriptum: Seuatus # Οὐ μόνον δὲ τὸν πλοῦτον καὶ τὴν πολυχειρίαν, καὶ τὴν τέχνην, εἰ δὲ βούλει τὸ μέγεθος καὶ τὸ ἀξίωμα, ἔτι δὲ τὸ φρόνημα καὶ τὴν φιλοκαλίαν καὶ ἀδρότητα καὶ πολυτέλειαν τῆς πόλεως, ἔστιν ἀπὸ τῶν λειψάνων τούτων τῶν ἀνδριάντων, καὶ κιόνων, καὶ τάφων, καὶ οἰκοδομῶν ἰδεῖν, ἀλλὰ καὶ τὴν δεισιδαιμονίαν αὐτῆς, καὶ τὴν μεγαλοψυχία», καὶ φιλοτιμίαν, καὶ τὴν γνώμην, καὶ τὰς νίκας, καὶ τὴν πᾶσαν εὐδαι μονίαν, καὶ ἡγεμονίαν, καὶ ἀξίαν, καὶ τὴν ἐν τοῖς όπλοις πεῖραν. Οὐ γὰρ μόνον ἀγωγοὺς ὑδάτων αερίους ἔξεστιν ὁρᾷν πόρβωθεν ερχομένων, καὶ τειχῶν ὄγκον, καὶ στοῶν, καὶ βασιλείων, καὶ βουλευτηρίων, ἔτι δὲ ἀφορῶν, καὶ βαλανείων, καὶ θεάτρων πλῆθός τε, καὶ μέγεθος, καὶ κάλλος, ἀλλὰ καὶ νεώς περιφανείς πολλοὺς καὶ συνεχεῖς, ἄλλους ἀπ᾿ ἄλλης προσηγο ρίας ὠνομασμένους, καὶ ἱερὰ, καὶ ἀγάλματα, καὶ ἀνδριάντας, καὶ τεμένη, καὶ στήλας τῶν παλαιῶν ἐκείνων καὶ περιφανῶν ἀνδρῶν, εἴ τις ὑπὲρ τῆς πόλ λεώς τι είργασται, ἐκείνοις παρὰ τοῦ δημοσίου 18νομένας, καὶ ἀριστεῖα, καὶ γεφύρας θριαμβικάς, εἰς ὑπόμνημα τῶν θριάμβων ἐκείνων καὶ τῶν πομπῶν πεποιημένας, αὐτῶν τῶν πολέμων, καὶ τῶν αἰχμα λώτων, καὶ τῶν λαφύρων, καὶ τῶν τειχομαχιῶν εγκεκολαμμένων, ἔτι δὲ ἱερείων ἐν αὐταῖς καὶ θυ σιῶν καὶ βωμῶν γλυφὰς καὶ ἀναθημάτων. Πρὸς δὲ τούτοις ναυμαχίας, καὶ πεζομαχίας, καὶ ἱππομα χίας, καὶ πᾶν εἶδος, ὡς εἰπεῖν, μάχης, καὶ μηχάνη μάτων τε καὶ ὅπλων, καὶ τοὺς ὑπηγμένους δυνάστας Μήδους τυχόν, ἢ Πέρσας, ή Ιβηρας, ἢ Κελτοὺς, ἢ Ασσυρίους, κατὰ τὴν αὐτῶν στολὴν ἑκάστους καὶ τὰ δεδουλωμένα γένη, καὶ τοὺς θριαμβεύοντας ἐπὶ τούτοις στρατηγούς, καὶ τὸ ἅρμα, καὶ τὰ τέθριππα, καὶ τοὺς ἡνιόχους καὶ τοὺς δορυφόρους, καὶ τοὺς ἑπομένους λοχαγούς, καὶ τὰ προϊόντα σκύλα, ἅπαντα ὡσανεὶ ζῶντα ἐπὶ τῶν εἰκόνων ἔστιν ἰδεῖν, καὶ συνεἶναι τί ἕκαστον ἦν διὰ τῶν ἐν αὐτοῖς γραμμάτων· ὥστε δύνασθαι σαφῶς ὁρᾷν τίσι μὲν ὅπλοις, τίσι, δὲ στολαῖς ἐχρῶντο τὸ παλαιὸν, τίσι δὲ ἐπισήμοις τῶν ἀρχῶν, ὁποίαις δὲ παρατάξεσι, καὶ μάχαις, καὶ που λιορκίαις, καὶ στρατοπέδοις· τίσι δὲ ἄρα ἢ θέσεσιν, ἢ περιβολαῖς, εἴτε ἐπὶ στρατείας, εἴτε οἴκοι, εἴτε ἐν ἐκκλησίαις, εἴτε ἐν βουλευτηρίῳ, εἴτε κατ' ἀγορὰν, εἴτε ἐν γῇ, εἴτε ἐν θαλάττῃ, εἴτε ὁδοιποροῦντες, εἴτε πλέοντες, εἴτε πονοῦντες, εἴτε ἀσκοῦντες, εἴτε θεώ. μενοι, εἴτε ἐν πανηγύρεσιν, εἴτε ἐν ἐργαστηρίοις, καὶ ταῦτα καὶ τὰς τῶν ἐθνῶν διαφοράς. Τον ἕνεκα ἐκθεὶς Ηρόδοτος καὶ ἄλλοι τινὲς τῶν ἱστορίας συγκ γραψαμένων δοκοῦσί τι προύργου πεποιηκέναι. Αλλ ἐν τούτοις, ὥσπερ κατ' ἐκείνους τοὺς χρόνους ὄντα, καὶ ἐν διαφόροις έθνεσι γινόμενα πάντα ὁρᾷν ἕξε στιν· ὥστε ίστορίαν τινὰ πάντα ἁπλῶς ἀκριβοῦσαν εἶναι· μᾶλλον δὲ οὐχ ἱστορίαν, ἀλλ᾽ ἵν' οὕτως εἴπω, αὐτοψίαν τῶν τότε ἁπλῶς ἀπανταχοῦ γενομένων πάντων, καὶ παρουσίαν. Η γε μὴν τέχνη τῶν μια μημάτων ἀληθῶς ἐρίζει καὶ ἁμιλλᾶται πρὸς τὴν τῶν πραγμάτων φύσιν, ὥστε δοκεῖν ἄνθρωπον, ἵππον, ἢ πόλιν, ἢ στρατὸν ὅλον ὁρᾷν, ἢ θώρακα, ἢ ξίφος, Η πανοπλίαν, καὶ ἢ ἁλισκομένους, ἢ φεύγον τας, η γελώντας, ή κλαίοντας, ἢ κινουμένους, Η

EPISTOLA AD JOANNEM IMP. ὀργιζομένους. Ἐπὶ πᾶσι δὲ τούτοις γράμματα με- Populasque Romanus, Julio Casari forte vel Tito, γάλα λέγοντα, Ἡ βουλὴ τῶν Ῥωμαίων καὶ ὁ δῆμος, Ἰουλίῳ εἰ τύχοι Καίσαρι, η Τίτῳ, ἢ Ουεσπασιανῳ ἀρετῆς καὶ ἀνδραγαθίας ένεκεν, νικήσαντι ἀπὸ τῶν δεινῶν, ἡ φυλάξαντι τὴν πατρίδα, ἢ ἐλάσαντι τοὺς βαρβάρους, ή τι τοιοῦτον ἕτερον τῶν ἐπαινουμένων, Τί δὲ τοὺς παλαιοὺς ἐκείνους, Μελεάγρους, καὶ Αμφίονας, καὶ Τριπολέμους, εἰ δὲ βούλει, Πέλοπας, καὶ Ἀμφιάρεως, καὶ Ταντάλους, καὶ εἴ τι τοιοῦτον ἕτερον ἐπὶ τῆς μυθικῆς καὶ ἀρχαίας ἐκείνης τῆς Ελληνικῆς ἱστορίας λέγεται; Μεσταὶ μὲν τούτων ἐδοί, μεστὰ δὲ μνήματα καὶ τάφοι παλαιῶν, μεστοί δὲ οἰκιῶν τοῖχος· πάντα τῆς ἀρίστης καὶ τελεωτάτης τέχνης, Φειδίου τινὸς, ἢ Λυσίππου, ή Πραξιτέλους, ἢ τῶν ὁμοίων ἔργα. Ωστε ἀνάγκη διὰ τῆς · πόλεως ιόντι ποτὲ μὲν πρὸς τοῦτο, ποτὲ δὲ πρὸς ἐκεῖνο έλκεσθαι τῷ ὀφθαλμῷ· ὅπερ συμβαίνει τοῖς ἐρωτικοῖς τούτοις, καὶ τὰ ζῶντα κάλλη θαυμάζουσι, καὶ περιέργως θεωμένοις. Ο γε μὴν τῶν τειχῶν κύκλος, ἤ γε μὴν τῆς ὅλης πόλεως θέσις, τὸ δὲ τοῦ αστείων, καὶ τῶν ἐπαύλεων τῶν ἐν αὐτοῖς χάρις. ant Vespasiano, ob rem bene et fortiter gestam: vi. ctis hisce vel illis populis, vel ob patriam servatam, vel ob Barbaros profligatos, aut aliud hujusmodi præclarum facinus. Sed quid priscos illos Meleagros, Amphionas et Triptolemnos, aut si velis Pelopas et Amphiaraos, et Tantalos dicam et quidquid hujus generis fabulosa et vetusta Græcorum historia commemorat? Hisce viæ omnes plenæ sunt, plena autiquitatum monumenta et sepulcra, pleni ædium parietes. Omnia præstantissimi et absolutissimi artificii, Phidiæ cujusdam aut Lysippi, vel Praxitelis, similium ve opera. Adeo ut per urbem ineedendo nunc huc nunc illuc oculo traharis: quod amore captis et vivam pulchritudinem cum admiratione curiose contemplantibus contingit. Acoedit mœnium ambitus, et totius urbis situs, tum etiam amnis fluentuin, et agrorum atque suburbiorum quondam et villarum in iisdem amœnitas. ποταμοῦ ῥεῦμα, ἡ δὲ τῶν ἀγρῶν καὶ τῶν πρὸν προσ Ην δὲ οὐδὲ λιμένων ἄμοιρος ἡ πόλις, οὐδὲ νεω Sed nec portuum navaliumque expers hæc urbs ρίων ἢ νεωσοίκων, τῶν μὲν εἴσω τειχῶν, τῶν δὲ ἐπὶ fuit quorum alia intra monia erant, alia in ipsis ταῖς ἐκβολαῖς αὐταῖς τοῦ ποταμοῦ, τῶν δὲ ὀλίγῳ Auvii ostiis, alia proxime sub urbis mœnibus: quaπρὶ τῶν τειχῶν, ὧν ἔτι καὶ νῦν λείψανα ὁρᾶται· & rum adhue reliquiæ visuntur: quarum demolitionem καὶ τὸ καθελεῖν οἶμαι ἔργον ἂν ἦν ὁμοῦ πᾶσι τοῖς quoque omnibus nostri sæculi principibus difficiνῦν λεγομένοις δυνατοῖς, εἰ χρὴ δυσχερές λέγειν, ὅ lem futuram existimo, si difficile vocandum sit ubi τις ἂν εἴποι ἀδύνατον. Η γε καὶ θυμηδίας καὶ ψυ quis rem factu impossibilem dicit. Quin etiam voluχαγωγίας, ἔτι δὲ γυμνασίας τῶν πολιτῶν ἕνεκεν καὶ ptatis et oblectamenti gratia, tum ob civium quoque ναυμαχίαις εἴσω τειχῶν ἐπ' αὐτῆς τῆς πόλεως exercitium naumachiis intra mœnia in ipsa civitate ἐχρῆτο, οὐ λέγω ἐπὶ τοῦ ποταμοῦ, ἀλλ᾽ ἐπὶ πελά utebatur, nou dicam in flumine, sed in mari aut lacu γους τινὸς ἢ λίμνης, ἔνδον τῆς πόλεως ἐπ' αὐτὸ τοῦτο quodam intra civitatem ad hoc præparato. Atque. πεποιημένης. Καὶ ἦν, ὥσπερ γυμνάσια, καὶ θέατρα ut certaminum,et gladiatorum, pugnarumque cam ἀγώνων, καὶ μονομαχιῶν, ἔτι δὲ θηριομαχιῶν, καὶ feris et currulium ludorum gymnasia et theatra erant, Ιπποδρομιών, οὕτω καὶ τριηρομαχιών. Ωστε ἀλη ita etiam ubi triremes confligerent. Ita ut vere θῶ; ἐξεῖναι λέγειν, Οὐδὲν ἄλλο ἡ Ῥώμη τὰ τῇδε, affirmare liceat quod alius quidem veterum no- · ὅ τις ἕτερος τῶν ἡμετέρων καὶ παλαιῶν εἶπε περὶ strorumque de ea dixit: nihil tum temporis fuisse αὐτῆς. Τὰ μὲν οὖν ἀρχαῖα τοιαῦτα ἦν· τὰ δὲ νεών præter Romam, et antiqua quidem hujusmodi fueτερα, καὶ τὰ ἐπὶ τῆς ἡμετέρας καὶ ἀληθοῦς θρη- re: recentiora autem et quæ ad nostram veramσκείας τί ἂν λέγοι τις; ἢ οἷα εἰκὸς τὰ ἐκ τοσαύτης que religionem spectant, quis dicere poterit? vel · μὲν ἀφθονίας λίθων τοιούτων καὶ ὑλῶν, τοιαύτης δὲ quæcunque ex tanta lapidum hujusmodi et materia· τέχνης τότε ἀνθούσης, τοσαύτης δὲ φιλοθείας καὶ rum copia, et florente tum temporis præstantia artis εὐσεβείας πεποιημένα; τῶν μὲν τῶν ἀρχαίων μετ tum ex tanta pietate et devotione facta fuere? cum τασκευασθέντων, τῶν δὲ ἐξ ἀνιέρων καὶ βεβήλων alia quidem antiquitatis monumenta ad novas struἱερῶν ἁγίων γενομένων, καὶ ναῶν θείων ἐξ εἰδω- cluras transferrentur: alia autem ex profanis et λείων. Πόσοι μὲν ἀποστόλων ναοί; πόσοι δὲ μαρού ρων; πόσοι δὲ ὁσίων καὶ ἁγίων; πόσοι δὲ γυναικῶν θείων καὶ παρθένων; Τά γε μήν σώματα τούτων, καὶ τὰ λείψανα, είτε καθόλου, είτε κατά μέρη, καὶ εἴ τι πρὸς ὑπόμνησιν αὐτῶν λέγεται, καὶ τὰ πρὸς ἔνδειξιν τοῦ ἀνθρωπίνου τοῦ κοινοῦ δεσπότου, τίς ἂν δύναιτο καταλέγειν; Φαίη τίς ἂν σορὸν ἁγίων λειψάνων, ἢ ἁγιασμάτων θησαυρὸν ἁπλῶς εἶναι τὴν · πόλιν. Ωσθ' ὅπερ ἐκεῖνος, οὗ κατ' ἀρχὰς ἐμεμνήμην, εἶπε τότε, δικαιότερον ἐπὶ τῶν καιρῶν τούτων οὐρανοῦ μέρος ῥηθῆναι δύνασθαι διὰ τούτους τοὺς ἐνοικοῦντας. immundis sanctorum ædes, et ex fanis idolorum veri Numinis templa fierent. Quot enim apostolurum templa sunt? quot martyrum? quot sancto… rum et beatorum? quot divarum mulierum el vir ginum? tum vero corpora eorumdem reliquias, sive integras, sive particulis divisas, et quidquid ad ipsorum memoriam, et communis bumani generis gloriam commemoratur, quis enumerare poterit? Sane reliquiarum sanctarum conditorium, et rerum sacrarum thesaurum hanc urbem paucis verbis quis appellaret. Ut quod ille, cujus initio memini, tun dixit, id meliori jure hisce temporibus dici queat, cam cœli partem esse ob hujusmodi IncoJas.

MANUELIS CHRYSOLORE Sed ista quidem prætermitto. Duo autem luminaria, vel soles, aut coelos integros Dei gloriam enarrantes, Petrum, inquam, et Paulum, quorum reliquiæ hic sitæ sunt; et ad quorum monumenta hæc scribo, quis digne admirabitur? quid de t0tius orbis ad eosdem, veluti communes quosdam præfectos, ducesque, aut prasides concursu dicatu? Miraculum profecto est videre ab Hispania, sive Iberia et Gallia, insulisque Britannicis, et si quæ ulterius versus occidentem vel aquilonem distent: tum etiam ex Germania, Sarmatia et Pannonia, nonnullos vero etiam ex Græcia et Asia et quibuscunque aliis ex locis (quis enim omnes enu· merare posset?), non viros solum cujusvis ætatis et professionis, sed et feminas per tam longinqua itinera, per tot pericula et labores; per frigus, lutum, pulverem, æstumn et molestias huc venienles, ut arcam et loculum, et conditorium aposto. lorum, idque eminus et per cortinas ac cancellos adorent. Ut pulveri, ac solo, et circumambientibus lapideis ferreisque claustris faciem et capita apponentes, servatores dominosque, et, ut dixi, soles orbis terrarum eos prædicent. Ut post tot annos ob prædicationem veritatis, et ab errore ac tenebris conversionem gratias agant, idque in ea urbe, et in illo imperio, ubi ipsi hæc prædicantes mortem oppetiere, ubi a veritatis adversariis tanta superstitio, tantusque error introductus fuit, quantus ex idolis, statuis templisque ipsorum demonstrari potest. Unde edicta contra Christianos per totum orbem ferebantur, et carnifices in eosdem immittebantur. Ubi alio quidem in loco Neronis impii illius homicide, alibi vero Diocletiani, alibi Maximiani persecutorum collapsæ jam dejeclæque ædes, et mutila, ac semifractæ statuæ visuntur. Sed hæc quidem monumenta, licet imperatorum, et qui istos aliquando sistebant judicio, et ut mancipia traclabant, cursim prælereunt: et quid dico præterire? quin potius infestis calcibus proterunt, et pugnis feriunt, atque, ut dixi, nutilant, conspuunt et sub. vertunt: hisce autem pauperculis et peregrinis, vel potius servis ac subditis illorum, professione vitæque instituto, aulæorum tectoribus et piscatoribus quam maximo gaudio et voluptate, aut si malis, cum percussione pectoris, et devotione, lacrymis. - ὥσπερ εἶπον, καὶ καταπτύουσι, καὶ ἀνατρέπουσι que capita inclinant servatores, ut dixi, et præsides, nec præsentium tantum atque terrenorum dominos, sed et cœlorum janitores eos vocantes, et sibi, amicis, et familiaribus, atque orbi universo salutem exposcentes. Illi autem edito et conspicuo in loco lapillis tesselatis, vel marmoribus coloribusve, quin etiam argento mero atque auro ad antiquam speciem majori forma magnifice efformati sedent, tanquan reges vel principes, aut communes omnium domini, claves ligandi solvendique potestatis · symbolum gerentes, signumque virtutis et auctoritatis ejus qui potestatem illam dedit. Εt populi quidem Romani, aut Julii Caesaris, vel Augusti, vel cujuscunque alterius monumenta etiam hic in ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν ἐῶ· τοὺς δὲ δύο φωστῆρας, ἢ ἡλιους ἢ οὐρανοὺς ὅλους, τὴν τοῦ Θεοῦ δόξαν διηγουμέ νους, Πέτρον φημὶ καὶ Παῦλον, ὧν τὰ λείψανα ἐνταῦθα κεῖται, καὶ ὧν ἐπὶ τῆς μνήμης ταῦτα γράφω, τίς ἂν ἀξίως ἀγαθείη; τί δὲ τὴν εἰς τούτους ὥσπερ εἰς κοινούς τινας σατράπας καὶ ἡγεμόνας, ἢ ὑπάτους, συνδρομήν πάσης τῆς οἰκουμένης; Θαῦμα ὄντως ἔστιν ἰδεῖν ἀπὸ Ἱσπανίας καὶ Ἰβηρίας, καὶ Γαλατίας, καὶ τῶν Βρετανικῶν νήσων, καὶ τῶν ἔτι δυτι χωτέρων εἴ τινες εἶεν ἢ ἀρτικωτέρων, ἔτι δὲ ἀπὸ Γερμανίας καὶ Σαρματίας, καὶ Παννονίας, τινὰς δὲ καὶ τῶν ἀπὸ τῆς ῾Ελλάδος καὶ ᾿Ασίας, καὶ τῶν όθεν οὖν ἄλλοθεν (τίς γὰρ ἂν οἷός τ' είη πάντας καταλέ γειν;) οὐκ ἄνδρας μόνον πάσης ηλικίας τε, καὶ τέχνης, ἀλλὰ καὶ γυναῖκας ἤδη διὰ τοσούτων μὲν ὁδῶν, τοσούτων καὶ κινδύνων, διὰ τοσούτων δὲ πό νων, καὶ ψύχους, καὶ πηλοῦ, καὶ κόνεως, καὶ πνίγους, καὶ ταλαιπωριών, δεῦρο ἀφικνουμένας, ἵνα τὴν λάρνακα, καὶ τὴν θήκην, καὶ τὴν σορὸν, καὶ ταῦτα πόρρωθεν καὶ διὰ καταπετασμάτων καὶ κιγκλίδων τῶν ἀποστόλων προσκυνήσωσιν· ἵνα θέντες ἐπὶ τῆς κόνεως, καὶ τοῦ ἐδάφους, καὶ τῶν περιφραττόντων λίθων, καὶ σιδήρων τὰ μέτωπα, καὶ τὰς κεφαλὰς, σωτῆρας αὐτοὺς, καὶ δεσπότας, καὶ ἡλίους, ὥσπερ εἶπον, τῆς οἰκουμένης ἀναφθέγξωνται· ἵνα μετά τοσαῦτα ἔτη τοῦ κηρύγματος χάριν αὐτοῖς τῆς ἀλη θείας, καὶ τῆς ἀπὸ τῆς πλάνης, καὶ τοῦ σκότους ἀπαλλαγῆς ὁμολογήσωσι, καὶ ταῦτα ἐπὶ τῆς πόλεως ἐκείνης, καὶ τῆς ἀρχῆς ἐκείνης, ἐν ᾗ ταῦτα ἐκεῖνοι λέγοντες ἀπέθανον. Ενθα τοσαύτη γέγονεν ἡ περὶ τῶν ἀντία τῶν ἀληθῶν δεισιδαιμονία τε καὶ πλάνη, ὅση παρὰ τῶν ἐπὶ τούτοις εἰδώλων, καὶ ξοάνων, καὶ ναῶν δύναται δείκνυσθαι. "Οθεν τὰ κατὰ τῶν Χριστιανῶν ἀπανταχοῦ τῆς οἰκουμένης δόγματα ἐφέροντο, καὶ οἱ κατὰ τούτων δήμιοι ἐπέμποντο. Ὅπου ὧδε μὲν Νέρωνος τοῦ σφαγέως ἐκείνου, ἀνοσίου, ἐνταῦθα δὲ Διοκλητιανοῦ, ἐκείνῳ δὲ Μα ξιμιανοῦ τῶν διωκτῶν καταπεπτωκότες ἤδη καὶ κατασκαφέντες θάλαμοι, καὶ λελωβημέναι, καὶ ἡμιῤῥαγεῖς στήλαι ὁρῶνται. ᾿Αλλὰ ταύτας μὲν, καὶ ταῦτα βασιλέων γενομένας, καὶ αὐτούς ποτε παι ραστησαμένων, καὶ δουλευσαμένων, παρατρέχουσι καὶ τί λέγω παρατρέχουσι; μᾶλλον μὲν οὖν λαξ ἐνάλλονται, καὶ πὺξ παίουσι, καὶ περιῤῥηγνύουσιν, ‚ καὶ τούτοις δὲ πένουσι, καὶ ἀλλοδαποῖς, μᾶλλον δὲ δούλοις, καὶ ὑπηκόοις ἐκείνων, τὴν πολιτείαν καὶ τὸ ἔθνος γενομένοις, σκηνοποιοῖς καὶ ἁλιεῦσι, μεθ' ὅσης ἂν εἴποι τις τέρψεως καὶ ἡδονῆς, εἰ δὲ βούλει στερνοτυπίας, καὶ εὐλαβείας, καὶ δακρύων κλίνουσι τὰς κεφαλὰς, σωτῆρας, ὅπερ εἶπον, καὶ προστάτας, καὶ οὐ τῶν παρόντων καὶ γηίνων κυρίους μόνον, ἀλλὰ καὶ τῶν οὐρανῶν πυλωρούς ἀνακαλούμενοι, αὐτοῖς τε, καὶ φίλοις, καὶ οἰκείοις, καὶ τῇ οἰκουμένῃ πάσῃ παρ' αὐτῶν εὐχόμενοι σωτηρίαν. Οἱ δὲ κάθηνται ἐκ περιωπῆς ἄνωθεν μεγάλοι μεγαλωστί ψηφίσιν ἢ λίθοις ἢ χρώμασιν, ἔτι δὲ ἀργύρῳ μόνῳ καὶ χρυσῷ εἰς τὸ ἀρχαῖον εἶδος τετυπωμένοι, ὥσπερ βασιλεῖς τινες, ἢ ἡγεμόνες, ἢ κοινοὶ πάντων δεσπόται κλεῖς

EPISTOLA AD JOANNEM IMP. ἔχοντες, σύμβολον τῆς δυνάμεως τοῦ δεσμεῖν, καὶ patria ipsorum plurimis incognita, pristini decoris λύειν, καὶ σύμβολον τῆς ἰσχύος, καὶ ἀξίας τοῦ δε- fore amisso, passim collapsa jacent. Horum auδωκότος. Καὶ τὰ μὲν τοῦ δήμου τῶν Ῥωμαίων, ή tem forent vigentque per orbem universum. τὰ Ἰουλίου Καίσαρος, ἢ Αὐγούστου, ἢ οὑτινοσοῦν ἄλλου, κἀνταῦθα ἐπὶ τῆς αὐτῶν πατρίδος ὑπὸ τῶν πλείστων ἀγνοούμενα ἀπήνθηκε πανταχοῦ, καὶ ἀποῤῥύη· τὰ δὲ τούτων διὰ πάσης τῆς οἰκουμένης ἀνθεῖ καὶ θάλλει. Μέμνημαι δὲ τῆς· ἐν Λονδινίῳ τῆς Βρετανικῆς ἐπ' αὐτῆς τῆς ἔξω θαλάττης, καὶ ὠκεανοῦ, δεύτερον ἔτος τουτὶ ἐμοῦ, καὶ τῶν σὺν ἐμοὶ παρόντων, καὶ θεωμένων γενομένης αὐτοῖς πομπῆς καὶ πανηγύρεως παρὰ τῶν ἐκεῖ. Καίσαρα δὲ τὸν πρώτως ὑπαγαγό μενον αὐτοὺς, καὶ οὗ φρούρια ἔτι καὶ νῦν ἔστιν ἐκεῖ, τὸ μὲν ἐπὶ τῆς διαβάσεως, τὸ δὲ ἐπ' αὐτοῦ τοῦ τό που, ἀγνοοῦσι. Καὶ ἔγωγε οἶμαι, καὶ ἐκεῖνα πάντα, καὶ τὴν τῆς Ῥώμης ἀρχὴν, καὶ τὴν τῶν αὐτοκρατό ρων μοναρχίαν καὶ ἡγεμονίαν, καὶ τὴν τῶν ἐθνῶν ὑπακοὴν διὰ ταῦτα γεγονέναι, ἵνα ταῦτα ἀκολουθήσῃ. Τί δὲ χρὴ τὴν ἀξίαν τῶν ἀποστόλων καὶ τὴν ἀπονεμομένην αὐτοῖς εὐλάβειαν, καὶ τιμὴν ἐν αὐτοῖς ἐκεί νοις, καὶ τοῖς σώμασι, καὶ τοῖς τάφοις αὐτῶν θαυ μάζειν καὶ ὁρᾷν; Εξεστι γὰρ τοῦτο ἐρᾶν τε καὶ θαυμάζειν, καὶ ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τῆς Ἐκκλησίας, καὶ ἐπὶ τοῖς πολλοστεῖς μετ' ἐκείνους δι' αὐτούς· οἶμαι γὰρ μηδέποτε ἐπὶ τῆς ἀρχῆς τῆς Ρώμης ἐκείνης, λέγω τῆς παλαιᾶς, τοσαῦτα θεσπίσματα τῶν αὐτοκρατόρων ἐκείνων, καὶ τοῦ δήμου καὶ τῆς βουλῆς, καὶ διὰ τοσούτου μέρους τῆς οἰκουμένης φοιτᾷν, ὅσα καὶ ὁταχοῦ νῦν παρὰ τῆς Ἐκκλησίας. Εἰσὶ δὲ οἱ θεσπίζοντες ἀεὶ καὶ οἱ κύρια ποιοῦντες διὰ τῶν σφραγίδων αὐτά, αἱ εἰκόνες, καὶ αἱ κεφαλαὶ Πέτρου καὶ Παύλου, οὐκέτι δυναμένων λέγειν· Αργύριον ἢ χρυσίον οὐκ ἔστι μοι. Τίς δ' ἂν ἀριθμήσειε τὰ παρ' αὐτῶν διδόμενα; Δίξω μὲν ἴσως τισὶ λέγειν ὑπερβολὰς, οἶμαι δὲ συνελθούσας ὁμοῦ πάσας τὰς ἐγνωσμένας ἡμῖν ἀρχὰς ἐκ τῶν ἀπονενεμημένων αὐταῖς ἐξ ἔνους, καὶ ἃ κύριοι κατὰ νόμον διανέμειν, μή τοσαῦτα δοῦναι δύνασθαι. Διδόασι δὲ ταῦτα ὁ Πέτρος καὶ ὁ Παῦλος. Καὶ ἀνάγκη δὲ ταῦτα διδόναι· οὐδ' ἂν ἐκεῖνα κατασχοιεν ἑαυτοῖς οἱ ταῦτα διαδιδόντες. Ανάγκη δὲ καὶ τοῖς ἀπὸ Πέτρου και Παύλου, καὶ τοῦ κλήρου τούτων διανέμειν. Καὶ οἱ τε λαμβάνοντες δοκοῦσι παρὰ δεσποτῶν λαμβάνειν· οἵ τε διδώντες ὡσὰν κύριοι διδόασιν. Εστι δὲ οὐδεὶς ὁ ἀντιλέ γων, πλὴν εἴ τινες κατὰ τὸ δεδόσθαι, ἢ μὴ δεδόσθαι, καὶ τίνι δεδόσθαι ἀλλήλοις ἀμφισβητοΐεν. Καὶ τοῦτο δὲ αὐτὸ δι' ἐκείνους αὖθις ἐπικρίνειν, καὶ τῶν γενο μένων παρ' αὐτῶν αὐτοὺς εἶναι κριτὰς καὶ ὁριστάς· πολλάκις δὲ καὶ τῶν παρ' ἄλλων γινομένων εἰς αὐτ τοὺς τὴν ἔφεσιν διαβαίνειν. Τί δὲ τὰς πνευματικὰς δόσεις, τί δὲ τοὺς τῶν φυλῶν κριτάς; Εστι γὰρ ὁρᾷν κατὰ γλώσσας ἐπὶ τοῦ ναοῦ τῶν ἀποστόλων ἐνταῦθα μὲν καθήμενον ἐπὶ θρόνου τὸν ἀκούοντα τοὺς ἀπὸ τῶν Βρετανικῶν νήσων ἐπ᾿ αὐτῷ τούτῳ ἥκοντας ἐξομολογουμένους· ἐνταῦθα δὲ τὸν τοὺς ἀπὸ Ἰβηρίας ἢ Γαλατίας· ἐκεῖ δὲ τὸν τοὺς ἀπὸ Δαλματίας ἢ Δακίας· αὐτοὺς δὲ ἐπὶ τῶν ὁδῶν, ἡ ἐπὶ τῆς πόλεως, ἢ ἐπὶ τῆς ἐκκλησίας συμμιγείς, άλλους ἄλλην φωνήν 1 Act. 111, 6. Et memoria hic repeto pompain et solemne festum, quod Londini in Britannia, ipsius externi ma ris oceanique insula, ante biennium, ne ac comitatu meo præsente et spectante, ab ejus loci incolis hisce apostolis celebrabatur. Cæsarem vero qui primus eos subegit, et cujus castella adhuc ibidem exstant, alterum quidem ad trajectum, alterum vero dicto in loco ignorant. Atque ego quidem existimo et ista omnia, et Romanum imperium, et imperatorum monarchiam ac principatum, gentiumque subjectionem propterea exstitisse, ut haec dein e sequerentur. Quid vero apostolorum gloriam et venerationem atque honorem in ipsis corporibus eorumque sepulcris eis exhibitum admirari et contemplavi attinet? Id enim ex imperio et principatu Ecclesiæ, et propter principes hosce in longa successorum serie videre et admirari licet. Nequaquam enim sub imperio veteris illius Romæ tot imperatorum edicta, tot plebiscita et senatusconsulta per tantam orbis terrarum partem prodiisse existimo, quot nune longe lateque ab Ecclesia prodeunt.Ea autem semper obsignant et confirmant sigillorum loco effigies et capita Petri et Pauli; qui dicere janı anıplius nequeunt: Argentum et aurum non est m≥hi'…» Quis vero opes ab ipsis collatas enumerare poterit? Videbor forte nonnullis rem nimium verbis extollere: puto tamen omnes orbis principes, quatquot ad nostram notitiam pervenere, simul junctos ex consuetis suis reditibus bonisque, quorum distribuendorum potestas jure ad ipsos spectat, non posse tantum conferre. Conferunt autem hæc Petrus et Paulus et conferre necessum est nec servate sibi vellent qui ea conferunt. Necessum autemi est Petri et Pauli successores eorumque familiam hæc distribuere. Εt qui ea accipiunt, tanquam a dominis accipere videntur: conferentes aulein tanquam domini conferunt. Nec quisquam contradicit.: nisi quod nonnulli de rata aut irrita collatione invicem litigent. Et hoc ipsum rursus illos dijudicare, et erum quæ ipsi fecere, judices ac definitores esse oportet; sæpius autem et ab iis quæ alii constituere, provocationem ad eos fieri. Quid autem spirituales largitiones, quid nationum julices commemorem? Nam in templo sanctorum apostolorum pro lingua - rum diversitate cernere licet hic quidem sedentem in throno, et auscultantem confessiones eorum, qui ex Britannicis insulis hanc ipsam ob causam accesserunt: isthic eorum qui ex Hispania vel Gallia: alibi vero qui ex Dalmatia vel Dacia advenere. Hos autem in plateis, vel per urbem, vel in ecclesia promiscue alios aliam voccmn proferentes audias.

MANUELIS CHRYSOLORÆ Quocirca non tune solum apostoli super duodecim 4 προϊεμένους. Καὶ οὐκ ἄρα ἐπὶ δώδεκα μόνον θρόνων + thronos sedebant, juxta Christi promissionem, judicantes duodécim tribus Israel: sed et hoc tempore illi in multis thronis judicum instar sedent, judicantes orbem terrarum: nee solum in primitiva Ecclesia, sed nunc quoque sua cuique lingua loquuntur, ita ut intelligi queant. Quin etiam decreta et constitutiones sanctorum apostolorum quaquaversum, ut dixi, foras prudeunt: et huc undequaque non solum multorum dierum, sed et mensium itinere confluunt nemine persequente, accusantes semetipsos, quod Plato in Gorgia eos, quijusti evadere cupiunt, facere præcipit, ut sententia istorum recepta injunctam poenam opere expleant. Nihil enim de iis dico, qui ex præcepto inde ab ullimis terræ finibus vel ultro accurrunt, vel inviti pertrahuntur. Quis vero non obstupescat, dum in publico consistorio papam responsa dantem et oracula fundentem audit? quis non admiretur dum ista videt? Sed quid plura de his dicere attinet? Id vero qnod de apostolorum reliquiis dicebam, quantum huic urbi conferant, videre licet ex Commentarijs Chrysotomi in Epistolam Pauli ad hos ipsos Romanos, si recte memini, sub finem, ubi vir non solum ore, sed et animo vere aureus, totum sermonem et aureum illud scriptum concludens, veluti divino furore concitatus, bis terve et sæpiusexclamat, Culperem videre urbem illam, Romam scilicet, in qua hæc et alia de apostolis corporumque eorum sepultura et praesentia referuntur: cuperem illos pedes, cuperem nanus, cuperem capita videre. Nec cessat, instar eorum qui impotenti amore laborant, singula membra recensere, et sexcenties eadem dicere. Sed hæc quidem nunc missa faciamus; neque enim litterarum modus tam prolixum sermonem ·admittit: et qualiacunque tandem dixerimus, nihil de lis pro dignitate dixisse videbimur: tum vero pauca duntaxat principio dicturus eram: sed uon observavi mé longius modum excessisse. Hæc autem velut appendicem litterarum mearum animi oblectandi gratia scribere volui: præsertim cum in tuis ad me litteris id quoque inter alia positum repererim, quod parum scribam. Hasce autem litteras dare festino, ne antequam Venetias perveniant, ejus civitatis triremes jam discesserint. Sed profecto in hujusmodi re id longe difficillimum est, recte incipere, et bene finire; nam tota res extremitatibus definitur, et formai inde accipit. Et multi ut nesciunt unde incipiendum, ¡ta neque ubi fuis imponendus sit, quos, postquam cceperint, semper loqui necessum est. Ego autem tanto temporis spatio isto modo apud celsitudinem tuam silui, ut cœpta vix tandem iterum oratione cito desinere nequeam. Sed ut in præteritis intermissæ orationis silentio, ita nunc loquacitati meæ ignosces. Sed cum hujusmodi rebus apud te expositis finis necessario faciendus sit, nolo tamen propterea nostræ τότε οἱ ἀπόστολοι καθίσονται, κατὰ τὴν ἐπαγγελίαν, κρίνοντες τὰς δώδεκα φυλὰς τοῦ Ἰσραήλ· ἀλλὰ καὶ νῦν οὗτοι κάθηνται ἐπὶ πολλῶν θρόνων, ὥσπερ τινὲς δικασταί, κρίνοντες τὴν οἰκουμένην. Καὶ οὐκ ἐπὶ τῇ; ἀρχαίας Εκκλησίας μόνον, ἀλλὰ καὶ νῦν κατὰ τὴν αὐτῶν φωνὴν πᾶσι συνετά φθέγγονται. Καὶ ἔξω τε, ὡς εἶπον, πανταχόσε τὰ τῶν ἀποστόλων ψηφίσματα καὶ θεσπίσματα διαφοιτᾷ. Καὶ δεῦρο πανταχόθεν ἔρχονται πολλῶν ἡμερῶν, ἤδη δὲ καὶ μηνῶν δὲν μηδενὸς διώκοντος αὐτοὺς, κατεροῦντες μὲν ἑαυ τῶν, ὁ Πλάτων ἐν Γοργίᾳ τοῖς βουλομένοις καὶ μέλο λουσι δικαίοις εἶναι παραινεί, δεξόμενοι τὰς ἐκείνων ἀποφάσεις, καὶ πληρώσαντες τὰς ἐπιτιμίας. Εῶ γὰρ τοὺς ἐκ προσταγής πόρρωθεν ἀπὸ τῶν ἐσχατιῶν τῆς οἰκουμένης τρέχοντας ἢ ἀγομένους. Τίς δ' οὐκ ἂν ἐκπλαγείη τοῦ πάππα ἀκούων ἐν κοινῷ συνεδρί χρηματίζοντος καὶ χρησμῳδοῦντος; τίς οὐκ ἂν θαυ μάσεις ταῦτα ὁρῶν; ᾿Αλλὰ περὶ τούτων τί χρή πλείω λέγειν; "Ο δὲ ἔλεγον, ὅσον ἐστὶ τὰ τῶν ἀποστόλων λείψανα τῇ πόλει ταύτῃ, πάρεστιν ἀπὸ τῆς Εξηγήσεως τοῦ Χρυσοστόμου ἐν τῷ τέλει τῆς πρὸς αὐτοὺς τούτους τους Ρωμαίους, εἰ καλῶς μέμνημαι, Παύλου Επιστολῆς ἰδεῖν, ἐν ᾧ τὸν ὅλον λόγον, καὶ τὸ χρυσοῦν σύγγραμμα ἐκεῖνα ὁ χρυσοῦς ὄντως οὐ τὸ στόμα μόνον, ἀλλὰ καὶ τὴν ψυχὴν ἀνὴρ ἐκεῖ. νος καταπαύει, ἐν οἷς ὥσπερ ἐνθουσιῶν δὶς καὶ τρὶς καὶ πολλάκις λέγει, Ἐβουλόμην τὴν πόλιν ἐκεί νην ἰδεῖν, τὴν Ῥώμην λέγων, ἐν ᾗ τὰ καὶ τὰ, περι τῶν ἀποστόλων καὶ τῆς τῶν σωμάτων αὐτῶν ἐν αὐτῇ ταφῆς καὶ παρουσίας φάσκων. Εβουλόμην τοὺς πόδας ἐκείνους, ἐβουλόμην τὰς χεῖρας, βουλόμην ἐκείνας τὰς κεφαλὰς ἰδεῖν. Καὶ οὐ παύεται, ὥσπερ οἱ δυσέρωτες, κατὰ μέλη διεξιών, καὶ μυσ ριάκις ταυτὰ λέγων. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν ἐῶμεν ἤδη· οὔτε γὰρ κατ' ἐπι στολὴν τοσαῦτα λέγειν, καὶ ὅσα ἂν εἴποιμεν, οὐδὲν ἂν περὶ τούτων εἴημεν πρὸς ἀξίαν εἰρηκότες· ἄλλως τε ἠρξάμην μὲν ὡς ὀλίγα ἐρῶν, ἔλαθον δὲ ἐμαυτὸν σφόδρα ἐκβὰς τοῦ μέτρου. Οἷα δὲ ἐπιθήκην τῶν ἐμῶν γραμμάτων τοῦτο ποιούμενος, θυμηδίας τινός χάρ ριν, ταῦτα ἐβουλήθην γράψαι· μάλισθ' ὅτι ἐν τοῖς τοῖς πρὸς ἐμὲ γράμμασι πρὸς τοῖς ἄλλοις καὶ τοῦτο εὗρον ἐγκείμενον, ὡς ὀλίγα επιστέλλω. Σπεύδω δὲ ταῦτα δοῦναι, μὴ πρὸ τῆς εἰς Βενετίαν αὐτῶν ἀφίξεως αἱ τριήρεις τῆς πόλεως εκείνης φθάσωσιν ἀναχθεῖσαι. 'Αλλ' ὄντως ἐν παντὶ πράγματι ἐκεῖνό ἐστι μᾶλλον δύσκολον, οἰκείως τε ἄρξασθαι, καὶ δεόντως τελευτῆσαι. Καὶ τὸ ὅλον δὲ ἁπλῶς τοῖς ἄκροις ὁρί ζεται καὶ μορφὴν λαμβάνει. Καὶ πολλοὶ ὥσπερ ὅθεν δεῖ ἄρξασθαι οὐκ ἴσασιν, οὕτως οὐδ' ὅπου δεῖ τέλος ἐπιθεῖναι. 'Ανάγκη δὴ τούτους ἀρξαμένους· ἀεὶ λα λεῖν. Ἐγὼ δὲ καὶ τοσοῦτον χρόνον τὸν τρόπον τοῦτον πρὸς τὸ σὸν ὕψος ἐσιώπησα, ὥστε μόλις ποτέ αύθις ἀρξάμενος οὐ δύναμαι ταχέως λῆξαι. Συγγνώση δέ μου ὥσπερ ἐν τοῖς φθάσασι τῇ κατὰ τὸν τρόπον τοῦ τον μέχρι τινός τοῦ λέγειν σιωπῇ, οὕτω νῦν τῇ που λυλογία. Αλλως 10 καὶ περὶ τοιούτων πρὸς σὲ λέγοντοῦ ἀνάγκη γε μὴν τέλος ἐπιθεῖναι. Οὐ βούλομαι δὲ

EPISTOLA AD JOANNEM IMP. ὅμως διὰ τοῦτο τὴν ἡμετέραν πόλιν ἀδικήσαι. Αδι- civitati injuriam facere. Facerem vero, si in hisce κοίην δ' ἂν αὐτὴν ἐν τούτοις λήξας. Ἐγὼ γὰρ ταῦτα ὁρῶν, ὅσα ἐν οἰκοδομίαις καὶ αὐτοφυέσι κάλλεσι καὶ χειροποιήτοις εἶπον, ἄγαμαι μὲν τῆς ποτε μεγαλοπρεπείας καὶ δυνάμεως τὴν πόλιν, καὶ χαίρω ἐπὶ τούτοις μάλιστα ότι σφόδρα ὅμοια τοῖς παρ' ἡμῖν ὁρῶ. Καὶ αὐτὴ δὲ, ὡς οἶσθα, ἡ τινῶν ὁμοιότης μόνη τρέπειν πέφυκεν, ὅταν τινὰ σφόδρα ὅμοια ὁρῶμεν· μάλιστα όταν υἱὸν πατρὶ, ἢ θυγατέρα μητρὶ, ἢ ἀδελ φοὺς ἀλλήλοις βλέπωμεν ἐμφερεῖς εἶναι· καὶ τού τους μᾶλλον εἰ τύχοιεν ἡμῖν ὁπωσοῦν προσήκοντες. Καὶ νομίζω δὲ ἐπὶ τῆς ἡμετέρας εἶναι, καὶ τοῦτο δὲ οὐκ ὀλίγον, δ τρέπειν δύναται ἄνθρωπον, μάλιστα φιλόπατριν, τῶν οἰκείων ἀποδημοῦντα. Οἶμαι γὰρ μηδεμίαν πώποτε θυγατέρων μητρὶ οὕτως ἀκριβῶς, ὥσπερ ἐκείνην ταύτῃ, ὁμοίαν γεγενῆσθαι. ᾿Αλλὰ καὶ τούτων τοιούτων ὄντων (οὐ φθόνος γὰρ οἶμαι μητρὶ θυγατρὸς ἐπαινουμένης· ὥσπερ αὖ οὐδὲ τοὐναντίον δίκαιον θυγατρὶ φθόνον ἐγγίνεσθαι μητρὸς ἐγκωμιαζομένης), ἡγοῦμαι νικῆσαι τὴν ἡμετέραν. Τὰς πα λαιὰς γὰρ ὡς ἔνεστι παραβάλλω. Τί γὰρ ἐν ταύτῃ εἴτε τῶν φυσικῶν, εἴτε τῶν τεχνητῶν γέγονεν, ὁ μὴ καὶ παρ' ἡμῖν; καὶ τὰ λείψανα δὲ αὐτὰ τοῖς λειψάνοις ὅμοια. Εἰ γὰρ καὶ ἐπί τινων αὕτη δοκεῖ πλεονε κτεῖν, ἀλλὰ καὶ τούτοις αὖ ἔχομεν ἡμεῖς ἕτερα αντι τιθέναι. Πολλὰ δὲ γέγονε καὶ ἔστι παρ' ἡμῖν, ἃ μὴ καὶ παρ' αὐτῇ. Καὶ πλείω δὲ ἀληθῶς ἐπὶ τὸ βέλτιον προήνεκται: Εἰκότως αὕτη μὲν γὰρ πρὸς οὐδὲν παράδειγμα τὸ ὅλον ὡς εἰπεῖν ἴδιον ἀφορῶσα, ἀρκεῖτο τῇ κατὰ πάντων ἁπλῶς ὑπεροχή. Εκείνη δὲ πρὸς – παράδειγμα ταύτην βλέπουσα, καὶ ὥσπερ πρὸς ἀρχέτυπον, ὡς ἔστιν ἀκριβῶς ἰδεῖν ταύτην, γινομένη, πολλὰ πρὸς βέλτιον καὶ λαμπρότερον προήνεγκεν. Εργα δὲ ἀνθρώπων ἄλλοις ἀμιλλώμενα δύνανται ἐπὶ τὸ κάλλιον προβαίνειν· καὶ κάλλη δὲ γονέων κάλλεσι τέκνων ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ πρὸς τὸ βέλτιον συμ βάλλεται, καὶ μεγέθεσι μεγέθη, μάλιστα, ὡς ἀκούο μεν, μητέρων, οὐκ ἐπ' ἀνθρώπων, ἀλλ᾽ ἤδη καὶ ἐπ' ἄλλων ζώων. Οὐδὲν τοίνυν θαυμαστόν, οὕτω μὲν μεγάλην, οὕτω δὲ ἄρα καλὴν οὖσαν, μείζω καὶ καλο λίω τετοκέναι· καὶ τοῦτο δὲ τῆς μητρὸς αὖ ἔπαινος γίνεται. Καὶ τὰ τῆς μητρός αὖ κάλλη προστίθησι τοῖς τῆς θυγατρὸς, καὶ οὐκ ἔστιν ἄλλην παρ' ἄλλην, ἀλλ' αὐτὴν τρόπον τινὰ παρ' ἑαυτὴν, τὴν νέαν παρὰ τὴν ἀρχαίαν Ῥώμην παραβάλλειν. Ὥστε οὐ χρὴ κακοὺς διαιτητὰς ἐν τοῖς τοιούτοις γίνεσθαι, ἡμᾶς μάλιστα, οἳ καὶ τῶν ἐκείνη; ἀγαθῶν καὶ τῶν ταύ της κληρονομούμεν, τῆς μὲν υἱοὶ τῆς δὲ υἱωνοι τυγχάνοντες. Ἀλλὰ δεῖ μᾶλλον ἐπ' ἀμφοτέραις καλ λωπίζεσθαι, ὥσπερ οἱ τὴν αὐτῶν εὐγένειαν πρὸς πλείους ἔχοντες ἀναφέρειν, καὶ οὐ γονεῖς μόνον μετ γάλους καὶ καλοῦς, ἀλλὰ καὶ προγόνους τοιούτους ή ἐγγὺς, ἴσως δὲ καὶ ὑπερέχοντας δυνάμενοι καταλέγειν. Γονεῦσι δὲ αὖ εὐχῆς ἔργον, ὥς τις ἔφη, παίδων ἡττᾶσθαι, ὥστε δίκαιον ἡμᾶς ἐν τούτοις ὑποπτεύειν. Λέγω τοίνυν καλὴν μὲν σφέδρα καὶ ὡραίαν γενέσθαι τὴν μητέρα· καλλίω δὲ πολλοῖς ἦν θυγατέρα· μήτε μὴν ταύτην προσήκειν ἄλλης μητρόπολιν καὶ desinerem. Ego enim oculis hæc perlustrans, quæ de structuris et nativis ac arte paratis ornamentis dixi, admiror equidem priscam illius urbis magnificentiam et potentiam, et iisdem delector; præsertim quod iis quæ apud nos exstant, perquam similia esse videam; scis enim vel solam quarumdain rerum similitudinem delectationem conjunctam babere, ubi quædam persinillima videmus, praser. tim dum filium patri, vel filiam matri, aut fratres sibi invicem similes esse conspicimus; idque multo magis, si nos propinquitate quadeni contingant. Existimo autem nostram urbem habere, et ea quidem non pauca, quæ delectare aliquem possint, præsertim hominem patriæ amantissimum, dum a suis peregre abest. Neque enim ullam unquam filiam matri adeo per omnia similem fuisse arbitror, quam illa huic. Et hæc licet ita se habeant (nullam euim matri invidiam suboriri puto, dum filia laudatur: ut ecoutra filiam matris laudibus invidere iniquum est), nostram tamen palmam obtinere existimo: nam veteros quantum licet inter se comparo. Quid enim vel natura, vel ars in hac urbe produxit, quod et apud nos non exsisteret? tum reliquiæ ipsæ reliquiis similes. Si qua enim in re hæc excellere videatur, nolis quoque non desunt alia quæ iis opponamus. Na‹n multa apud nos fuere, et sunt quoque hodie, qu in ea pon reperias: tum vero plurima in melins provecta fuere. Idque non immerito.'Hæc enim ad nullum omnino proprium exemplar respiciens iul salis habebat, ut cæteras omnes excelleret: illa autem hanc exempli instar intuens, et veluti ad primarium exemplar, ut satis superque perspicere licet elaborata, multa et meliora et splendidiora produxit. Nɔin hominum opera ubi cum aliis certant pulchriora evadere possunt: et parentum pulchritudo pulchritudinem liberorum, ut et magnitudo magnitudinem, majorem ut plurimum producit: quod in natribus presertim, non hominum duntaxat, sed et aliorun animantium fieri audimus. Quocirca non mirandum ●st, si cum ea magnitudine et pulchritudine sit prædita, majorem et pulchriorem produxerit. Hæc enim matris laus est, sicut vice versa matris pulchritudo tiliæ pulchritudinem auget. Nec aliam cum alia, sed ipsam quodammodo cum semetipsa, novam scilicet Romam cum veteri comparare licet: ita ut iniquos in hujusmodi rebus arbitros esse nequaquam oporteat, præcipue nos, qui et illius et hujus bonorum participes sumus: illius scilicet Glii, hujus nepotes. Sed utraque nobis gloriandum est; quemadmodum illi solent qui nobilitatem suam ad plures referunt, nec parentes solum magnos pulchrosque, se: et majores atque cognatos istiusmodi, aut fortassis etiam meliores possunt recensere. Parentibus autem maximopere exoptandum est, ait ille, uta liberis vincantur, quod in his quoque nos suspicari oportet. Quocirca admodum quidem pulchram et foring. sam matrem esse aio: filiam tamen multo pulchriorem, ut nec isti alterius petropolim et matrem,

MANUELIS CHRYSOLORE nec huic alterius coloniam filiamque esse, nec un- μητέρα είναι, μήτε ἐκείνην ἄλλης ἀποικίαν καὶ θυσ quam, sicut modo dixi, tanta in matre et filia, quanta in hisce, similitudo fuerit. Ita ut hujus pul chritudo, instar ignis aut radii aliunde accensi, ab illa acceperit augmentum. Nam si nihil aliud nobis dicendum suppeteret, situs ille versus utram ¡ue continentem, Europam dico et Asiam, et connexio septemtrionalis et meridionalis maris, ita ut hiuc continentium, isthinc æquorum, vel potius utrorumque beneficio orbem terrarum gentesque illius, tanquam communi quodam vinculo conjungat, rursumque a se invicem secludat ipsa velut ad portas sita, quibus, quæso, id non utile solum et pulchrum, sed etiam regium non videretur? Nam portus meo judicio cæteris totius orbis magnitudine et securilate antecellens, omnium ubivis locorum contextarum triremium naviumque capax: tum quod tota, ut ita dicam, mari et continenti circumcirca ciugitur, ita ut eadem et continens undique, et insula item terrestris simul atque maritima sit. Monium quoque corona revera et ambitus, qui nescio an ulla in re Babyloniis cedere possit: et turrium in iisdem frequentia, magnitudo et altitudo; ita ut quælibet earum si vel sola esset, præ quavis alia integra structura admirationem spectatoribus incutere queal: cum vel sola graduum quibus conscenduntur magnitudo, crassities et structura admiratione digna sit: tuin vero mœnium, portæ turriumque in illis eminentium splendor: et pro mœnibus antemurale, quod solum alteri civitati pro securo munimento sufficeret: tum adhuc fossarum egestio et structua, earumque latitudo et profunditas, et aquæ in iis tem copia: ut qua tantum parte ea deerat, isthic quoque illius beneficio urbs maritima videatur: quemadmodum vice versa, qua parte maritima est, propter insulas vicinas continenti adhærere videatur; ut quod de Atheniensium civitate quidam dixit, cam et præternavigari et circumnavigari pedibusque circuiri posse, hæc etiam gemino ambitu circueatur, eademque nihilominus propter aquæ copiam maritima sit; hæc, inquam, omnia quid reliquum faciunt quo superari a quoquam possint? quin potas quo saltem accedi de proximo possint et exæquari? Interiora autem urbis mœnibus et exemplari ad quod principo exstructam fuisse dixi, et metropoli matrique tum conditoran, gloriæ et potentiæ omnino respon.lebant. Duæ enim potentissimæ prudentissimæque geutes, quarum altera tune temporis imperium obtinebat, altera paulo ante obtinuerat, omni artium et ambitionis deliciarumque genere excellentes, Romani, inquam, et Græci conjunctis studiis hauc perfecerunt, atque ea in re et reliquarum gentium omnium et suorum opera ac ministerio fuerunt usi. Et principio quidem locum urbi condende elegerunt dignum sane et urbe quam animo moliebantur el imperio, ut in ea residentes totum terrarum orbem commode regere possent. Elegerunt igitur hanc non solum ad orbis universi gubernationem, γατέρα· μήτε μὴν ἐν μητρὶ καὶ θυγατρί, ὅπερ ἔφην, ὅσην ἐν ταύταις ποτὲ ὁμοιήτητα γενέσθαι· τό γε μὴν ταύτης κάλλος, ὥσπερ τινὸς πυρὸς ἢ ἀκτῖνος ἔξαψιν, ἀπ' ἐκείνης ἐπίδοσιν εἰληφέναι. Εἰ γὰρ μηδεν ἕτερον λέγειν ἔχομεν, ἀλλ' ἡ πρὸς ἀμφοτέρας τὰς ἠπείρους, τήν τε Ευρώπην λέγω καὶ ᾿Ασίαν, θέσις, ἀλλ' ἡ συνάφεια τῆς τε ἀρκτώας καὶ μεσημε βρινῆς θαλάσσης, ὥστε τῇ μὲν διὰ τῶν ἠπείρων, τῇ δὲ διὰ τῶν θαλασσῶν, μᾶλλον δὲ δι' ἀμφοτέρων, ὥσπερ ἐν κοινῷ τινι συνδέσμῳ συνάπτειν καὶ κλεβειν αὖθις ἀπ' ἀλλήλων, ὥσπερ ἐπὶ πυλῶν ἱσταμένην, τὴν οἰκουμένην, καὶ τὰ ἐπὶ ταύτης ἔθνη, τίσιν οὐκ ἂν δόξεις μόνον χρήσιμον καὶ ὡραῖον, ἀλλὰ καὶ βασιλικὸν εἶναι; "Ο γε μὴν λιμήν, νικῶν, οἶμαι, τοὺς ἀπανταχοῦ μεγέθει καὶ ἀσφαλείᾳ, πάσας ἂν τὰς ἀπανταχοῦ πώποτε γενομένας τριήρεις καὶ ὁλκάδας οἷός τε ὢν δέξασθαι· τὸ δὲ κύκλῳ καθ᾽ ὅλην ὡς εἶν πεῖν ἑαυτὴν θάλασσάν τε καὶ ἤπειρον πανταχόθεν ἔχειν, ὥστε τὴν αὐτὴν πάντη τε ἤπειρον καὶ νῆσον εἶναι, πρόσγειόν τε τὴν αὐτὴν ἅμα καὶ πελαγίαν· ὁ δὲ τῶν τειχῶν στέφανος ἀληθῶς καὶ κύκλο; οὐκ οἶδα ἐν τίνι δυναμένων λείπεσθαι τῶν Βαβυλωνίων· ἡ δὲ τῶν ἐν αὐτοῖς πύργων πυκνότη; καὶ τὸ μέγεθος καὶ ύψος, ὥστε ἕκαστον, εἰ καὶ μόνος ἦν δήπου, καθ' ἑαυτὸν ἀντ᾿ ἄλλης τινός ὅλης οἰκοδομής δύναθαι βαῦμα παρέχειν τοῖς θεωμένοις. ἂν δὴ καὶ μόνων τῶν ἀναγουτῶν εἰς αὐτὰ κλιμάκων ἄξιον εἶναι θαυ μάται τὸ μέγεθος, καὶ τὸν ὄγκον καὶ οἰκοδομὴν· α! δὲ τῶν τειχῶν πύλαι καὶ ἡ τῶν ἐν αὐτοῖς πύργων λαμπρή. της τὸ δὲ πρὸ τοῦ τείχους τεῖχος ἕτερον, ἑτέρᾳ πόλει μόνον ἂν ἀντὶ ἐρύματος ἀσφαλούς ἀρκέσαν· ἡ δὲ τῶν ἐπὶ τούτοις τάφρων διωρυχὴ καὶ οἰκοδομὴ, καὶ τὸ τού των εὗρός τε καὶ ὕψος, τὸ δὲ πλῆθος τῶν ἐν αὐταῖς ὑδάτων· ὥστε ᾧ μέρει μόνον ἐλείπετο, καὶ ταύτῃ δοκεῖν πελαγίαν τὴν πόλιν εἶναι διὰ τούτων, ὥσπερ αὖ ἐν ᾧ μέρει πελαγία φαίνεται, πρόσγειον διὰ τῶν νήσων· ὥσθ' ὅπερ είπέ τις περὶ τῆς ᾿Αθηναίων πόλεως, καὶ παραπλεῖν αὐτὴν δύνασθαι καὶ περιπλεῖν, καὶ πεζεύειν, ταύτην δὲ δίχα πεζεύειν, καὶ αὖθις πελαγίους εἶναι διὰ ταύτης, τίνι δύναται καταλιπεῖν ὅλως ὑπερ βολήν; μᾶλλον δὲ τίνι συγχωρήσαι δύναται ἐγγὺς αὐτῆς ἐλθεῖν ἢ ἐξισωθῆναι; Τά γε μὴν ἔνδον ἦν ὄντως ἄξια τῶν τειχῶν καὶ τοῦ παραδείγματος πρὸς ὁ τὴν ἀρχὴν, ὡς εἶπον, γέγονε καὶ τῆς μητροπόλεως, καὶ μητρὸς, καὶ τῆς ἀξίας, καὶ δυνάμεως τῶν οἰκισαμένων. Δύο γὰρ τὰ δυνατώτατα καὶ φρονιμώτατα έθνη, τὸ μὲν τότε ἄρχον, τὸ δὲ εὐθὺς ἄρξαν πρὸ ἐκείνου, καὶ πάσῃ τέχνῃ, καὶ φιλοτιμίᾳ, καὶ ἁβρότητι κοι μῶντα, Ῥωμαῖοί τε καὶ Ἕλληνες, συνελθόντα, ταύτην πεποιήκασι, καὶ πᾶσι δὲ τοῖς ἄλλοις ἔθνεσ', καὶ τοῖς ἐκείνων εἰς αὐτὴν ἐχρήσαντο πρὸς ὑπηρε σίαν. Καὶ πρῶτον μὲν ἐξελέξαντο τόπον ἔδαφος τῇ πόλει, ἄξιον τῆς μελλούσης πόλεως, ἣν ἐβάλοντο κατὰ νοῦν, καὶ τῆς ἡγεμονίας, ὅπως ἐπὶ ταύτης καθήμενοι ἔχωσιν εὐφυῶ; κυβερνᾷν πᾶσαν τὴν οἰ κουμένην· ἐξελέγοντο δὲ ἄρα ταύτην οὐ μόνον πρὸς κυβέρνησιν τῆς οἰκουμένης πάσης, ἀλλὰ καὶ ἐκ πά

EI EPISTOLA AD JOANNEM IMP. σης, ὡς εἰπεῖν, τῆς οἰκουμένης, ἅτε κύριοι ταύτης sed etiam ex orbe universo. tanquam ejusdemn Doὄντες, καὶ μὴ ἀγνοοῦντες δ κατ' ἀρχὰς τῇ Ῥώμη καὶ πολλαῖς ἄλλαις τῶν πόλεων ἐνδόξοις ἀπὸ τύχης γενομέναις οὐ συνέβη. ᾿Αλλὰ κατ' ἄλλας τύχας αἰτίας ὡς ἔτυχεν ἄλλαι ἀλλαχοῦ γενόμεναι, εἶτα αὐξηθεῖσαι, οὐ δίκαιον ἔκριναν ἐκλιπεῖν αὐτὰς καὶ τὴν οἴκησιν πρὸς τὸ βέλτιον ἀμείψα:· ἀλλὰ τὴν μὲν ἀπὸ τῆς τέχνης ὡς οἷόν τε ἦν ἐπήνεγκαν παραμυ θίαν, τοῖς δὲ ἀπὸ τῆς χώρας καὶ τῆς θέσεως ἠγάπησαν. Ενιαι δὲ καὶ διὰ τέλους ἠνέσχοντο παρά τῆς φύσεως τοῦ τόπου ἀηδιῶν πολλῶν· ὥστε μὴ πᾶσιν εἶναι καλὰς, ἀλλὰ τοῖς μεγίστοις ἐλαττοῦσθαι, ὅπερ καὶ ἐπὶ τῶν κατ' ὀλίγον αὐξανομένων οἰκιῶν συμβαίνει. Η δὲ ἡμετέρα πρῶτον αὐτὸ τοῦδαφος, ὡς εἶπον, τοιοῦτον κρινόντων, καὶ αἱρουμένων ἔσχε κατ' ἐκλογὴν, οἷον ἔπρεπε πρὸς πᾶσαν τέρψιν τε καὶ χρείαν, καὶ ἀξίαν τῇ μελλούσῃ τῆς οἰκουμένης ἄρξειν εἶναι. Οτι δὲ καλῶς ἔκριναν δείκνυται καὶ ἡμῖν νῦν ἀπὸ τῆς πείρας. Εἶτα τὰς ἁπανταχόθεν τέχνας εἰς καλλωπισμὸν αὐτῆς συνήνεγκαν, εὐθὺς πλούσιοι πλουσίως, καὶ μεγάλοι μεγάλως, καὶ βασιλεῖς βασιλικῶς οἰκοδομοῦντες. Πῶς δὲ ἔμελλον ἀπὸ τοιαύτης πόλεως, καὶ τοιούτων οἰκιῶν ἐλθόντες φαύ λως καὶ σμικροπρεπώς οἰκήσειν; Οι δεύτεροι δὲ ἀεὶ ἐμιμοῦντο τους προτέρους, ὅπερ ἐπὶ τῶν οἰκο δομιῶν μάλιστα συμβαίνει. Προπαρεσκεύασε δὲ ἄρα ἡ φύσις αὐτοῖς καὶ τὴν πρὸ τῶν θυρῶν εὐθὺς μαρ μαρινὴν νῆσον πρὸς τὰς οἰκοδομίας, ὥσπερ εἰ δυΐα, οἷα πόλις καὶ παρ' οίων ἔμελλεν ἐκεῖ κτι σθήσεσθαι, καὶ τὴν ὕλην καὶ τὴν ἀποσκευὴν πρὸς τὸ ἐκείνης κάλλος, καὶ τὸ ἀξίωμα συμβαίνουσαν προαποτιθεῖσα. Τοῖς δὲ ἄρα οὐκ ήρκεσε τοῦ λευκοῦ μαρμάρου οὐδὲ τῶν ἀπὸ Θετταλίας, καὶ Πάρου, καὶ Πελοποννήσου λίθων τούτων τῶν ποικω λων, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ ᾿Αραβίας, καὶ Αἰγύπτου, καὶ Λιβύης, καὶ Μαρμαρικῆς, καὶ αὐτῆς τῆς διακεκαυ μένης τὰ πρὸς οἰκοδομὴν ταύτης πρύττοντο· ὥστε ἐπήξαντο μὲν εὐθὺς οἰκίας οἷαι ήρκεσαν ἂν πόλει; εἶναι τῷ μεγέθει, ἐδείμαντο δὲ ναούς, στους ἀπιστεῖσθαι ἀνθρωπίνῃ τέχνῃ καὶ παρ' ἀνθρώπων γεγενῆσθαι, ἤδη καὶ τῆς εἰς Θεὸν εὐσεβείας συμβαλλομένης, καλῶς τοῦτο ποιοῦντες. Εἰ γὰρ τῶν ἱεροσύλων καὶ άθεων γεγόνασι τοσοῦτοι καὶ τοιοῦτοι, ποίους τινὰς καὶ πόσους ἐχρῆν εἶναι τοὺς τῶν τὸν ἀληθῆ Θεὸν σεβόντων; καὶ εἰ τοῖς δαιμονίοις παρὰ τῶν ἐκείνοις δουλευόντων δεδόμηται καὶ προσήνε κται τοιαῦτα, τίνα ἔδει τῷ Σωτῆρι χαριστήρια τῆς ἀπ' ἐκείνων ἀπαλλαγῆς προσενεχθῆναι; 'Αλλ' ἐῶ ταῦτα. Ἐν δὲ σκεπαστούς καὶ φρακτους δρόμους διὰ πάσης ποτὲ τῆς πόλεως δεικνυμένους· ὥστε ἐξεῖναι ἄνευ πηλοῦ καὶ ἀκτῖνος πᾶσαν διιέναι. ᾿Αφίημι δὲ μονολίθους κίονας, πύργον, ἢ φρούριον ἕκαστον αὐτῶν καλῶς εἶναι δυναμένους. Παραλείπω δὲ στοὰς, καὶ στηλῶν βάσεις, καὶ πυραμίδας. Αφίημε δὲ βασιλείων ἄλλων κατ' ἄλλα μέρη τῆς πόλεως πλῆθός τε καὶ μέγεθος, καὶ κάλλος, καὶ θέατρα, καὶ στρατήγια, καὶ ἀγωνιστήρια, καὶ γυμνάσια, καὶ ἱπποδρόμους· ἔτι δὲ νεώρια, καὶ προχώσεις τειχών καὶ ὅρμων, καὶ διωρυχὰς, καὶ τοὺς προβεβλημένους PATROL. GR. CLVI. mini, nec ignorantes quid urbi Romæ multisque aliis celeberrimis civitatibus, quæ fortuito cœperunt, in principio non obtigerit. Nam cum aliæ aliis in locis diversos ob casus causasve exstitissent, auctæ deinceps iniquum judicarunt deserere sedem suam, et in melius mutare: sed quantum licuit remedium ab arte adhibuerunt; loci autem situsque qualitatem boni consuluerunt. Aliæ vero multas incommoditates ex loei natura provenientes perpetuo sustinuerunt, ita ut non omni commoditatum genere abundarent, sed maximis destituerentur: quod etiam in ædibus quæ sensim ampliores funt, contingit. Nostra autem urbs primo solum ipsuın, ut dixi, hujusmodi nacta est ex libere dijudicantium eligentiumque arbitrio, quale ad omnem deletationem et commodum, dignitatemque ei quæ orbis ¡inperium habitura esset, conveniebat. Nec falsos fuisse etiam experientia ipsa nobis jam ostendit. Deinde omnes artes ad exornandam eam contule. runt divites statim sumptuose, magnates magnifice, et reges regie ædificantes. Quomodo enim homines ex tali urbe talibusque ædibus profecti incommode et sordide habitare potuissent? posteriores autein semper imitabantur priores, quod in structuris præcipue feri solet. Quapropter natura Maimou ream insulam ante januas ipsas ad ædificandum eis præparavit, veluti non ignara qualis urbs quibus· que auctoribus isthic excitari debebat: et mateiamatque apparatum ad pulchritudinem dignita· temque ejus necessarium jam aute se ponens. At illi nequaquam contenti marmore candido, et Thessa - licis Pariisque, et Peloponnesiacis îllis variegatis lapidibus, etiam ex Arabia et Ægypto, tum er Libya et Marmarica, quinimo ex ipsa torrida mundi regione ad hujus exædificationem saxa erui curabant. Ita statim fundabant domus, quæ ob magnitudinem oppida integra esse poterant. Templa autem hujusmodi struepant, ut humana arte et ab hominibus structa vix credas. Quod cum ΕΚ pietate in Deum fuerit profectumn, recte ab ipsis factum fuit. Si enim sacrilegorum atque impiorum hominum tot ac talia fuerint, quotnam et qualia eorum esse oportebat qui verum Numen colunt? et si damoniis a suis cultoribus hujusmodi edificia exstructa atque oblata fuere, quænam Servatori nostro grati auimi monimenta offerenda erant quod ab iisdem nos liberasset? Sed omitto hæc, omitto etiam tecta et operta ambulacra, quæ per omnem urbem quondam ostendebantur, ita ut totam sine luto vel æstu liceret peragrare. Omitto etiam columnas ex uno solidoque saxo, quarum singulæ turrim vel castellum aliquod nou male constituere possent. Transeo porticus, bases statuarum et pyramides: prætermitto regiarum ædium in diversis urbis partibus multitudinem, magnitudinemque et pulchritudinem, item theatra, castra, pratoria, circos, gymnasia, hippodromos: ut et navalia et moles manibus portubusque objectas: tumn fossa,

MANUELIS CHRYSOLOR.E et fundamentorum ac murorum substructiones us- τῶν θεμελίων καὶ τῶν τειχῶν ἀπὸ τῆς θαλάττης que ad mare porrectas, et opportunas ex quavis parte navibus recipiendis stationes: quin etiam turres in medio maris et profundo pelago, et in ipso reciprocantium fluctuum vorticoso æstu, et in turribus hisce dulces aquas. Præter hæc sublimes et pensiles per murorum arcus aquaram ductus, quos fluvios aērios appellare possis, ex locis remotioribus ad aliquot dierum ttér, ut aiunt, perductos: tum per fossa obstantium montium dorsa. Omitto etiam receptacula et cisternas quibus aquæ istæ primum excipiuntur: quæ ad aquæ ductus maris vel stagni instar obtinent: quarum aliæ lectis adopertæ visum latent, aliæ in propatulo et apertæ scaphis navigari possunt. Earumque nonnullæ jam intus sub convexo fornicum, aliæ superius in tectis maximas arbores nutriunt, et vicimis agrorum vel hortorum vicem præstant. Ominto in cisternis illis columnarum et fornicum multitudinem: tum alios subterrancos et effossos canales qui totam urbem tabulati instar pensilem et subtus concavam elliciunt: itcmn cloacas et meatus pulicus: quae omnia etiam in hac urbe longe plurima exstant. Quid vero de balneis dicam: quorum vel mumerum si referam, fidem non invenero? tum aquarum copiam, que ex fontibus per ædes et publice per urbem derivatur? Quid de surburbiis? que, si magnitudinen spectes, aliquot dierum irinere extra urbem protenduntur: si pulchritudinem, λίθους, καὶ τοὺς ὑποδεχομένους ἐκ παντὸς μέρους γεωσοίκους, καὶ τοὺς ἐν μέσῳ τῆς θαλάττης, καὶ τοῦ πελάγους. καὶ τοῦ βυθοῦ, ἐπὶ τῆς δίνης αὐτῆς καὶ τῆς παλιομοίας πύργους, καὶ τὰ ἐν αὐτοῖς γλυ κέα ὕδατα, πρὸς δὲ τούτοις ἀγωγούς ὑδάτων, ὑπου γείους καὶ κρεμαστούς αὖ διὰ τειχῶν, ἀερίους που ταμοὺς λέγεσθαι δυναμένους, πόρβωθέν ποθεν ἐκ μακροτάτου διαστήματος ἡμερῶν ὁδὸν, ὥς φασιν, ἀφικνουμένους· καὶ τὰς τῶν μεταξύ παρεμπιπτόντων ὁρῶν διωρυγὰς, καὶ τὰς ὑποδεχομένας πρότερον τούτους δεξαμενάς, θαλασσῶν ἢ λιμνῶν λόγον προς ἐκείνους τότε γε ἐχούσας, τὰς μὲν καταστέγους καὶ ἀφανεῖς, τὰς δὲ ἀναπεπταμένας καὶ φανερὰς ὁλκάσι δυναμένας πλεῖσθαι· ὧν ἔνιαι νῦν αἱ μὲν ἐπὶ τοῦ κύτους ἔνδον, αἱ δὲ ἄνω ἐπὶ τῶν στεγών μέγιστα δένδρα τρέφουσι καὶ τοῖς ἔχουσιν ἀρκοῦσιν ἀντ᾽ ἀγρῶν καὶ κήπων εἶναι· καὶ τὸ πλῆθος τῶν ἐν αὐτ ταῖ, κιόνων καὶ ἀψίδων· ἄλλας δὲ αὖ ὑπογείους καὶ ὀρυκτὰς πᾶσαν τὴν πόλιν ὑπερῷον καὶ κρεμαστήν, καὶ τὰ κάτω διάκενον ποιούσας· καὶ τοὺς δημοσίους υπονόμους, & καὶ παρὰ τῇδε πλεῖστα. Τί δὲ περὶ λουτρών ἂν λέγοιμι, ὧν τὸ ἱστορούμενον ἐν αὐτῇ γε νέσθαι πλῆθος ἀπιστεῖται; καὶ τῶν ἀπὸ κρηνῶν ὑδά των, ἅ κατ' οἰκίαν τε καὶ διὰ τῆς πόλεως ἐχεῖτο; Τί δὲ περὶ τῶν προαστείων, τῷ μὲν μεγέθει ἡμερῶν ὁδὸν οὐκ ὀλίγων διατεινόντων, τῷ δὲ κάλλει, καὶ τῇ χρείᾳ, καὶ τῇ κατασκευῇ τοῖς ἐπὶ τῆς πόλεως κατά πᾶν εἶδος ἁμιλλωμένων; ᾿Απὸ γὰρ ᾿Αβύδου, καὶ Ση στοῦ, καὶ Ἑλλησπόντου μέχρι Θρακίου Βοσπόρου, καὶ Ἱερῶν, καὶ Κυανέων, εἴτε ἀπὸ τῆς ᾿Ασίας, εἴτε ἀπὸ τῆς Εὐρώπης κύκλῳ τὴν Προποντίδα, καὶ τὰς ἐν αὐτῇ κυκλάδας τῇ πόλει νήσους, καὶ τὸ κέρας τοῦ λιμένος, καὶ ὅσον ἄνωθεν μέχρι φάρου περιιοῦσι, συνεχή προάστεια ἦν τῇ πόλει· ὧν εἴ τις τοὺς ναούς καὶ τὰς οἰκοδομὰς βούλοιτο καταλέγειν, ἱστορίαν ἂν, καὶ ταύτην οὐ μικράν, ἀναγκάζοιτο συγγράφειν· καὶ αὐτὰ δὲ τὰ προάστεια, οὐκ ὀλίγῳ μέρει διὰ τοῦ μακροῦ λεγομένου τείχους ἀπὸ τῆς κάτω θαλάττης εἰς τὴν ἄνω καὶ τὸν Εύξεινον διήκοντος πόλις ἐγίνετο ὑπαρχία δυναμένη εἶναι, τῷ μεγέθει τοσαῦτα περικλείουσα, ὅσα ἐν ὁμοῦ πάσαις ταῖς ἄλλαις ἔργον εν ἴσως εὑρεῖν. Αὐτὸ δὲ τὸ μακρόν τεῖχος οὐ μακρόν μόνον, ἀλλὰ καὶ πλατὺ τεῖχος δικαίως καὶ ὑψηλὸν commoditatem et apparatum, cum ædifciis urbanis quovis gènere certant. Nam inde ab Abydo, et Sesto, et Hellesponto usque ad Bosporum Thracium, et Fana, insulasque Cyaneas, sive ab Asia, sive ab Europæ latere Propontidis ambitum, ejusque insulas circa urben sitas, tum etiam cornu portus, et quilquid inde ad Pharum usque protenditur, quis circuiverit, continua huic urbi suburbia erant.Quorum templa et ædificia (si quis enumerare vellet, illi historia, et ca quidem non parva texenda esset. Quin ipsa hæc suburbia non exigua sui parte per murum longum, ut vocant, ab inferiori mari ad mare · superins Pontumque Euxinum porrectum, in unam 'continuam urbem coalescunt: quæ integram posset constituere provinciam: quippe quæ magnitudine sua tantum in se complectitur, quantum in reliquis κατ' ἐπωνυμίαν ἡδύνατο καλεῖσθαι· τοσοῦτον μὲν omnibus simul reperire forsan haud facile esset. Ipse autem murus longus, non solum longus, sed eliam largus altusque murus jure posset cognominari: · cum talis ac tantus sit, ut si promiscue ex quibuscunque lapidibus Aluminumque glarea, et minutis petris constructus esset, utique admirationem mereretur. Sed ille hujusmodi saxorum mole conestat, et tali arte est exstructus, ut si vel ad paucas ´orgyas extenderetur, stuporem spectantibus haud mmerito afferret: quippe cum mons verius sit, quam murus. Adeo quidem ut si funis vel proje - c æ trabis instar pensilis esset convenientem longi- .tudini crassitiem obtineret: quæ quidem in istis, - ne disrumpantur, requiritur. Cum tamen murus ὄν, ὥστε εἰ καὶ τοῖς τυχοῦσι λίθοις, καὶ ταῖς ἀπὸ τῶν ποταμῶν καὶ χειμάρρων βώλοις, καὶ χερμαδίοις ἁπλῶς συνέκειτο, ἄξιον ἂν θαυμάσαι· τοιού τους δὲ, εἰ δὲ βούλει, τηλικούτους τους λίθους ἔχον, καὶ τοιαύτην τὴν δομησαμένην τέχνην, ὥστε εἰ καὶ ὀλίγων ὀργυιῶν ἦν, δικαίως ἂν παρασχεῖν ἔκπληξιν τοῖς θεωμένους ὄρος ἂν μᾶλλον ἢ τεῖχος· ὥστε εἰ κρεμαστὸν ἦν ὥσπερ τι σχοινίον ἢ δοκός διατεταμέ νον, ἀνάλογον τῷ μήκει τὸ πάχος εἶναι, ὥσπερ ἐν ἐκείνοις ζητεῖται πρὸς τὸ μὴ διαῤῥαγῆναι αὐτό τε καὶ τὸ τῆς πόλεως, ἢ μᾶλλον τὰ τῆς πόλεως, ὥσπερ εἴρηται, ἐπὶ τοσαύτης καὶ οὕτω δυνατωτάτης τότε ἀρχῆς, μεγαλοπρεπείας μᾶλλον χάριν, ὥσπερ ἄλλο τι τῶν κατὰ τὴν πόλιν θαυμαστῶν, γενόμενα ἢ

EPISTOLA AD JOANNEM IMP. χρείας. Οσῳ γὰρ ηττον μεγέθους τειχῶν τότε A΄ ille et reliqua urbis munimenta, quæ dixi, valili ac ἐδεῖτο, τοσούτῳ πλείω, ἔτι δὲ μείζω ταῦτα περιε βάλετο, οἰομένη πόλιν τε πρώτως ἀπὸ τῶν πειχῶν φαίνεσθαι, καὶ καλεῖσθαι, καὶ πρὸς τὸν ἅπαντα δὲ χρόνον, οὐ πρὸς τὴν παροῦσαν μόνον ἡλικίαν ταῦτα γίνεσθαι· ἐφ' οὗ πολλὰ κατ᾿ ἀνθρώπους δύνασθαι συμβῆναι· καὶ τῶν μεγίστων μὲν εἶναι τὸν παρὰ τῶν πολλῶν φθόνον, μεγίστας δὲ εἶναι καὶ τὰς μετ ταβολάς· ὥστε οὐ μόνον τῆς δυνάμεως τῶν πεποιηκύτων, ἀλλὰ καὶ τῆς εἰς τὸ μέλλον προνοίας καὶ φρονήσεως αὐτῶν μέχρι πολλοῦ σύμβολα διαμέ νειν. potentissimi imperii tempore, at cætera admiranda opera illius urbis, potius ad magnificentiam quamı usum exstructa fuerint. Quauto enim minus murorum magnitudine tunc indigebat, eo et pluribus et majoribus cincta fuit. Quippe cum crederent urbem primum ex muris apparere, nomenque inde accipcre et hosce non præsenti tantum ætati, sed ad omne futurum tempus exstrui: cujus progressn mulla hominibus evenire possint; in quibus multorum invidia vel præcipuum locum obtinet, tum etiam maximas rerum mutationes contingere, ita ut hæc non solum potentiæ conditorum, sed etiam providentiæ de futuris et prudentiæ argumenta quam diutissime superessent. Αλλ' οὐδὲ μνήματα, ἢ τάφους, ἢ στήλας, ἢ ἀντ δριάντας, ἐπὶ τῆς ἡμετέρας πόλεως ὄντας ἢ γενομένους βουλόμενος ἂν εἰπεῖν ἡπόρουν ἴσως· ἀλλ' ἐλάτο τω μὲν ἴσως ἔμελλον τῶν παρὰ τούτοις λέγειν, καλο λέω δὲ ἔνια καὶ περιφανέστερα πολλῷ τῶν τῇδε. Τί γὰρ ὁ τοῦ κτίστου μὲν καὶ πολιούχου βασιλέως τάφος, καὶ οἱ τῶν ἄλλων τῶν περὶ αὐτὸν ἐπὶ τοῦ βασιλικοῦ πολυανδρίου, δ μόνον θαῦμα ἦν ἰδεῖν, πολλοὶ μὲν κύκλῳ σωζόμενοι περὶ τὸν ναὸν τῶν ᾿Αποστόλων, πολ λοὶ δὲ ἤδη καὶ ἀπολωλότες, καὶ ἄλλοι δὲ ἀλλαχοῦ τῆς πόλεως ἐπὶ τῶν προνάων; Τί δὲ ἡ τοῦ νομοθέτου βασιλέως στήλη; Καὶ περὶ τοῦτον δὲ αὖ ἄλλαι στῆ. • λαι γεγόνασιν, εἰ μέμνημαι, πρὸς ἀνατολὰς πολλα! χιόνων ἐξαισίων ἀνεχόντων. Ότι δὲ καὶ ἄλλοι πλεία στοι ἐπὶ τῆς πόλεως τοιοῦτος ἀνδριάντες ἦταν, δείκνυται ἀπὸ τῶν φαινομένων βάσεων αὐτῶν, καὶ τῶν ἐν αὐτοῖς ἐπιγραμμάτων· ὧν ἄλλαι μὲν ἀλλαχοῦ, πλείσται δὲ ἦσαν ἐν Ιπποδρόμῳ· καὶ ἄλλας καὶ πλείστας εἶδον αὐτὸς πρότερον, ὡς νῦν οἶδα ἀφαι ρεθείσας. Εἰσὶ δὲ οἱ λέγουσι καὶ τὸν ἐπὶ τοῦ Ξηροῦ λόφου κίονα, καὶ τὸν ἀντικρύ τούτου πρὸς ἥλιον ἀνίσχοντα ἐπὶ τοῦ ἑτέρου λόφου, ἀπὸ ταύρου κεκλημένον, βάσεις σφυρηλάτων ἀργυρῶν ἀνδριάντων γεγενῆσθαι, τὸν μὲν τοῦ μείζονος, τὸν δὲ τοῦ ἐλάττονος, οὕτω γὰρ λέγονται, τοῖν Θεοδοσίοιν· οὓς πόσον ἐχρῆν γενέσθαι μεγάλους, καὶ τιμίους, καὶ καλοὺς, φαίνε ται ἀπὸ τοῦ κάλλους, καὶ τοῦ ὕψους, καὶ τῆς λαμ πρότητος, καὶ τῆς πολυτελείας τῶν κρηπίδων. Ταῦ τα δὲ ἐνθυμηθεὶς ἐμνήσθην μεταξὺ καὶ τῆς ἐπὶ τῆς αὐτῆς ὁδοῦ τε καὶ γραμμής προς δυσμάς γε νομένης ποτέ πύλης τῆς πόλεως, πύργους ὅλους ἢ φρούρια εἰπιόντα, είπερ οἷόν τε ἦν κινεῖσθαι, καὶ ὁλκάδας αὐτοῖς λέφεσι καὶ ἱστοῖς δυναμένης δέξα σθαι, καὶ τῆς ὑπὲρ αὐτῆς λαμπούσης στους πόρρω· θεν καὶ τοῦ μεγέθους τῶν ἐν αὐτῇ μαρμάρων ἔτι δὲ τοῦ πρὸ αὐτῆς κίονος, ὃς καὶ αὐτὸς στήλην ἀνεῖχε. Καὶ ὁ ἐπὶ τοῦ ἑτέρου δὲ λόφου, τοῦ ὑπὲρ τῆς οἰ κίας ἣν νῦν οἰκεῖς, κίων οὕτω καλούμενος, καὶ οἱ ἐπὶ τοῦ στρατηγίου, καὶ ὁ ἐπὶ τὰ δεξιὰ τοῦ ναοῦ τῶν ᾿Αποστόλων, καὶ πολλοὶ ἕτεροι, βάσεις ἀξίων αὐταῖς ἀνδριάντων ἦσαν. Τί γὰρ ἂν λέγοιμι περὶ τοῦ πρὸς δω ἐπὶ τῆς αὐτῆς πλατείας αὖθις εἰς ὕψος μήκι στον αἴροντος τὸν σταυρὸν πορφύρου κίονος, ἐπὶ τῆς αὐλῆς τῶν τοῦ μεγάλου Κωνσταντίνου βασιλείων αὐτοῦ πηξαμένου καὶ ἱδρυμένου, πάντας μὲν ἀνδριάν Quod si monumenta, sepulcra, columnas et statuas nostræ urbis commemorare vellem, quæ vel nunc exstant, vel olim fuere, fortassis nec hic na.. teries mihi deficeret; sed quamvis numero forte pauciora, quam hic sint, attamen nonnulla iis longe pulchriora et splendidiore commemorem. Nam quid Caesaris illius sepulcrum, quem conditorem ac tutelarein ca urbs agnoscit? quid vicina reliquorum monumenta eo loco ubi imperatorum sepulturæ visuntur? res vel solo visu admiranda: quorum non pauca adhuc supersunt circa æden SS. Apostolorum; multa quoque jam interierunt; alia etiam passim in templorum vestibulis exstant. Quid vero statua illius imperatoris qui legum auctor fuit? quam vicissim multa aliæ statue ab ortu, si recte memini, ma ximis columnis imposita undique cingebant. Sed et alias hujus generis statuas quamplurimas per uirbem exstitisse bases ipsarum et inscriptiones, quie adhuc visontur, ostendunt: quarum aliæ aliis in locis, sed plurimæ in Hippodromo exstabant. Quin et ipse olim multas alias vidi, quas nunc ablatas scio. Nec desunt qui columnam quæ in colle Xerolopho exstat, ut et alteram, quæ exadversum ad solem orientem, in colle qui a Tauro nomen habet, ductas ex argento statuas sustinuisse affirmant: quarum quidem altera majoris, altera minoris Theodosii fuerit, hisce enim nominibus vulgo distinguuntur. Quantas autem, quam pretiosas, et quam pulchrasi (28 fuisse oporteat, id vero ex basinm pulchritudine, altitudine, splendore et magnificentia apparet. Verum mibi hæe cum animo revolventi interim in memeriam venit porta urbis, quæ in eadem via, et in ea· dem linea versus occasum quondam exstabat; adeo ampla, ut turres integras et castra, si noveri potuis sent suo loco, navesque onerarias cum armamentis et malis recipere posset: tum etiam porticus supra eam longe lateque resplendens, et marmorum in ipsa porticu magnitudo: ut et columna ante portam, quæ et ipsa statuam olim sustinuit. Quin etiam pila in altero colle, qui ædibus tuis, in quibus nunc habitas, imminet: ut et ilæ quæ in strategio exstant; tum quæ ad dexteram SS. Apostolorum visi - tur, multæque aliæ dignæ convenientibus statuis bases fuere. Sed quid ego de porphyretica columna commemorem, quæ versus orientem in eadem re-.

MANUELIS CHRYSOLORÆ $3 πτῶν τούτων ἔργων, ἔχομεν δὲ πολλὰ, οἷον ἐπὶ τῶν περιγλύφων ἐκείνων κιόνων, ἀκριβῶς εἰς μίμησιν τῶν τῇδε πεποιημένων· ὅμως δὲ ὑπερβαλλομένων καὶ τῶν διὰ μέσου τούτων τῆς πορφυρίτιδος λίθου πεποιημένων ἀνδριάντων, ἐν θρόνοις ἐπὶ τριόδου και θημένων, οἷς ὄνομά τι κατὰ τούτους αγορανομίας καὶ ἀρχῆς ἐπιφημίζεται· καὶ ἄλλου δὲ ἐπὶ τῆς αὐτ τῆς ὁδοῦ μικρὸν ἐκ λευκοῦ λίθου ἢ μαρμάρου, ὑπὲρ κεφαλῆς τοῦ διὰ τῆς πόλεως χειμάρρου, δοκοῦντος εἰς ἀγκῶνα ἀνακεῖσθαι. Καὶ ἄλλα δὲ πολλὰ τοιαῦτα, ἃ μὴ ἔτυχον αὐτὸς ἰδὼν, ακήκοα δὲ ἐν τόποις τισὶν ἀποκρύφοις εἶναι. Ἐὼ γὰρ τοὺς πρὸ τῆς χρυσῆς πύλης. Ην καὶ αὐτὴν καὶ τοὺς ἐν αὐτῇ μαρμαρίνους πύργους τις ἂν ἀξίως δύναιτο θαυμάσαι, άθλους Ηρακλέους ἀρέστης καὶ θαυμασιωτάτης τέχνης, καὶ Προμηθέως βάσανον, καὶ τοιαῦτα ἔτερα ἀπὸ μαρμά ρου; Τοῦ δὲ μὴ καὶ πλείω τούτων ἔχειν αἴτιον τὸ τὴν πόλιν ἐκείνην τότε γεγενῆσθαι, ὅτε ταῦτα καὶ ἐνταῦθα διὰ τὴν θρησκείαν ἡμελεῖτο, φευγόντων, οἶμαι, τῶν ἀνθρώπων τὴν τῶν ξοάνων καὶ εἰδώλων ὁμοιότητα. Πῶς τοίνυν ἐκεῖνοι ποιεῖν ἔμελλον, ο ένα ταῦθα ἤδη πρότερον όντα καθῃρεῖτο; Εποίησαν δὲ καὶ ἐξεῦρον ἄλλα· τὰ διὰ τῶν πινάκων, καὶ εἰκόνων, καὶ γραφῶν, καὶ τὰ διὰ ψηφίδων λέγω, τέχνης δια τως λαμπροτάτης και μονιμωτάτης· ὰ καὶ διὰ τῶν ψηφίδων δήπου σπάνια ἐνταῦθα καὶ ἀληθῶς μόνης τῆς Ἑλλάδος, ἢ τῆς πόλεως ἐκείνης. Ἐπεὶ καὶ εἴ τι τοιοῦτον ἐνταῦθα ἢ ἀλλαχοῦ δείκνυται, ἐκεῖθεν τὴν ὕλην ἔσχε καὶ τὴν τέχνην. Ο νομίζω καὶ ἐπὶ τῆς ἀνδριαντοποιικῆς συμβῆναι· ἄρξασθαι μὲν καὶ ἐλε θεῖν τὴν ἀρχὴν ἐκεῖθεν, ἐπιδοῦναι δὲ θαυμασίως καὶ ἐνταῦθα. Ἴσως δὲ τοῦτο ἂν εἴποι τις καὶ ἐπὶ πολλῶν ἄλλων. gione exstat, et crucem editissimam sustinet: quæ τας, πάσας δὲ στήλας νικῶντος; ἐπεὶ καὶ τῶν γλυin area palatii Constantini Magni erecta et dedicata fuit, et caeteras statuas omnes, omnesque columnas superat? nam et cælati operis nɛagnam copiam habemus, quale in columnis illis circumcirca eſſi - giatis visitur, quæ accuratissime eflictæ sunt, ad imitationem earum, quæ hic exstant. Sed illud opus superant statuæ istæ, quæ ex lapide porphyretico factæ sellis ad trivium insident, et secundum aliquos agoranomia et principatus nuncupantur: tum etiam altera in eadem via, paulo supra caput rivuli, qui urbem perlabitur, ex candido lapide vel marmore, quæ cubito inniti videtur. Sunt et alia hujus generis multa, quæ ipse quidem non vidi, sed in locis quibusdam abditis exstare audivi. Nam eas quæ sunt ante portain auream omitto. Sed et ipsan hane portam, et inarmoreas illius turres; tum Herculis labores, et Promethei tormentum, alque alia hujus generis summa et admirabili arte in marmore expressa quis digne admirari poterit? Sed quod civitas illa non etiam plura istorum operum habeat, ejus læc est causa, quod tum condita fuerit, cum etiam hic propter religionem ista neglecta jacerent. Credo quod homines statuarum et signorum similitudinem aversarentur; quinam ergo isthic ea tum facturi essent, qua hic cum jam exstarent neglecta jacebaut? Fecerunt tamen et in venerunt alia: tabulas, inquam, imagines, picturas et les sellatjını sive musivum opus, artem revera pulcherfimam et maxime durabilem. Et hic quidem opera illa tessellata admodum rara sunt: quæ profecto solius Græciæ, aut potius illius urbis sunt propria: uam si vel hic vel aliis in locis tale quid visitur, et materiam et artein inde habuit. Quod etiam in re statuaria contigisse existimo; videlicet eam principio isthic coepisse et buc pervenisse: atlamen. et hic admirabile accepisse incrementum: quod fortassis etiam de multis aliis quis affirmare posset., Sed ut cætera quæ sine fabulis et exaggeratione de ista urbe cominemorari possent, omittam; templum illud, cui Sophiæ nomen a divina Sapientia conliter imposuit (nequaquam enim humanæ šapientiæ opus est), ubi quis contemplatus fuerit, · quænam alia post hæc commemorare, vel mirari poterit, vel quorum deinceps poterit meminisse? Neque enim post homines natos simile quid fuisse, vel unquam futurum existimo. Unde et ipse postquam ejus memini, omuem deinde orationem de bisce rebus omiuam. Neque enim quidquam pro rei diguitate de illo dici potest; et postquam ejus memimeris, nihil amplius ulla de re dicere licet. Nam ubi hoc animo tecum consideras, ibi nihil aliud cogitari potest. Sed de illo, ut dixi, pro dignitate quidquam diel nequit; et si quis dicere inciperet, plus temporis illi quam cæteris oinnibus impendere cogeretur, nec tamen quidquam ut par est diceret. Sed et hoc libenter concedam, neutiquam tamen neque in fine orationis, neque obiter, nec sine certo consilio ut superiora dicendum erat. Verum si nec statim a principio, et certo consilio, neque alteri consilio intenti ullam templi illius partem verbis describere possumus, utique ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν, ὅπερ εἶπον, ἐῶ· ἐῶ δὲ καὶ τἄλ λα, ὅσα τις ἀμύθητα καὶ ἀνυπέρβλητα λέγειν δύ ναι το περὶ ἐκείνης· ἀλλὰ ναὸς ἐκεῖνος, ᾧ καλῶς ποιῶν ἐκεῖνος τοὔνομα τῆς τοῦ Θεοῦ Σοφίας ἐπεφήμισε (ἔστι γὰρ ὄντως οὐκ ἀνθρωπίνης σοφίας έργον), τίνα ἰδόντα βάσει ἕτερα τοῦ λοιποῦ λέγειν, ἢ θαυμά ζειν, ἢ ἑτέρων τοῦ λοιποῦ μεμνῆσθαι; Οἶμαι γὰρ μήτε γενέσθαι, μήτε μὴν γενήσεσθαί ποτε ὅμοιον το κατ᾿ ἀνθρώπου;· ὅθεν δὴ κἀγὼ τούτου μνησθείς, ἐάτω λοιπὸν πάντα τὸν περὶ τούτων λόγον. Οὔτε γὰρ περὶ αὐτοῦ ἔστιν ἄξιόν τι τοῦ πράγματος εἰπεῖν, ούτε τούτου μνησθέντα ἔξεστιν ὅλως λοιπὴν περὶ οὐ τινοτοῦν λέγειν. Τοῦτό τε γὰρ κατὰ νοῦν βαλόμενον οὐκ ἔστιν ἕτερον διανοηθήναι. Καὶ περὶ αὐτοῦ δὲ, ὡς εἶπον, πρὸς ἀξίαν τι λέγειν όπωσοῦν ἀμήχανον· καὶ ἀρξάμενον δὲ δεήσει πλείονα περί τούτου χρόνων ἢ περὶ τῶν ὑπολοίπων πάντων ἀναλῶσαι, καὶ τέλος μηδὲν ὅμως ἄξιον εἰπεῖν. Ἐγὼ δὲ καὶ σπεύδω, ώς εἶπον, ταῦτα δοῦναι. Οὐκοῦν ἔδει πρὸς τῷ τέλει τοῦ λόγου, οὐδὲ ἐν παρέργῳ, καὶ οὐκ ἄνευ προνοία, ως περ ἐπὶ τῶν προειρημένων, ἀλλ᾽ εἰ καὶ ἐξ ἀρχῆς εὐ θὺς καὶ μετὰ προνοίας, καὶ μηδὲν ἄλλο προστησάμε ναι ηδυνήθημεν τ: τῶν ἐκ ἐκείνῳ ἐπιδείξασθαι, εἶχο

EPISTOLA AD JOANNEM IMP. μεν ἂν σφόδρα ἀγαπήσαι. Τίνος γὰρ λόγου ύψος ἢ hoc ipsum quam clarissimum nobis esse debet μέγεθος ἐξισώσεται τῷ ἐκείνον ύψει καὶ μεγέθει; ποῖον δὲ κάλλος τῷ κάλλει; ποῖον δὲ λόγου ἀξίωμα τῷ ἀξιώματι ἐκείνου; ποία δὲ ἁπλότης, ἵν' οὕτως εἴπω, τῇ ἁπλότητι; τίς δὲ δεινότης βημάτων και ποικιλία παρισώσεται τῇ ἐκείνου ποικιλίᾳ; τίς μὲν λέξεων ἀκρίβεια τῇ τῶν ὑλῶν διὰ πάντων ἀκριβεία καὶ ὑπεροχῇ; τίς δὲ συνθήκη τῇ ἐκείνων ἁρμονία καὶ συνθήκῃ; οὗ καὶ ἔν τι μέρος ἢ μέριον λέγω τὸ σμικρότατον ἀπολαβόντες, οὐκ ἔχοιμεν ἂν εἰπεῖν ἀξίως. Οὔτε γὰρ τας πύλας μόνον καὶ τὰς ὁδοὺς, οὔτε τούδαφος, οὐ τὰ πρόθυρα καὶ τὰ πρὸ τῶν πυλῶν κάλλη, οὐ τοὺς κίονας, οὐ τὰς ψηφίδας, οὐ τὰς τῶν τοίχων μαρμαρώσεις, οὐ τὴν τελον, οὐ τὸν ἐν αὐτῇ χαλκόν, οὐ τὴν μόλυβδον, οὐ τὸν σίδηρον, οὐ τὴν σάπφειρον, οὐ τὸν χρυσόν, οὐ τὴν ὕελον αὖθις τὴν ἐν ταῖς ψηφίσιν, οὐκ ἄλλο ὁτιοῦν μέρος ἀκριβῶς δυ ναίμεθα καταλέξαι. Τί τοίνυν ἄν τις περὶ τῶν λίθων καὶ τοῦ ὅλου σχήματος, καὶ τῆς ὅλης οἰκοδομῆς καὶ τοῦ πλάτους, καὶ τοῦ ὕψους, καὶ τῆς ὀροφῆς λέγοι; ἦν οὐ μόνον ὡς ἔχει λέγειν, ἀλλ᾽ οὐδὲ ὁρᾷν δυνάμεθα· μᾶλλον δὲ ὁρῶντες, ὅπως ἔστηκεν ἀπιστοῦμεν. Ὥσπερ γὰρ τὴν οὐρανοῦ σφαίραν θαυμάζομεν στρέφεσθαι ἐφ' ἑαυτῆς, οὕτως ταύτην τὴν ἀμίμητον καὶ οὐρανίαν ἀψίδα καὶ ὀροφὴν, ὅπως τὴν ἀρχὴν γέγονε καὶ ἔστηκεν ἀποροῦμεν. Καίτοι πλεῖστον τοῦ μεγέ θους τῆς ὄψεως ἀνάγκη τὸ ὕψος ἀφαιρεῖν, μᾶλλον δὲ καὶ αὐτοῦ τοῦ ὕψους· ὅμως ἀμήχανον τὸ τῆς ὑπερβολῆς φαίνεται· ὥστε μή μόνον τὸν τοσοῦτον ὄγκον, καὶ τὴν τοιαύτην κατασκευήν θαυμάζειν, ἀλλὰ καὶ τοὺς τοσοῦτον ἔργον ἀπ᾿ οὐδενὸς ὁμείου παραδείγματος εἰς νοῦν βαλλομένους, καὶ διανοηθέντας, καὶ νομίσαντας δυνατὸν εἶναι ἀληθῶς εἰς ἔργον προελθεῖν, καὶ διαπραξαμένους. Ο φημὶ μὲν περὶ τοῦ ὅλου ἁπλῶς ἔργου, μάλιστα δὲ φημὶ περὶ τῆς ὀροφῆς, ἦν ἀνάγκη τὸν ἀρχιτέκτονα ἐκεῖνον εὐ Οὺς ἀπὸ τῶν θεμελίων, μᾶλλον δὲ καὶ πρὸ τῆς τῶν θεμελίων αὐτῶν καταβολῆς, ὡς νῦν ἔχει, διανοηθης ναι, καὶ θαῤῥῆσαι συστῆνας δύνασθαι· 8 νῦν ἐρώμε νον ἀπιστεῖται. Σφόδρα ἐκεῖνον εἰκὸς τῇ τέχνῃ, καὶ ταῖς ἀναλογίαις ταῖς κατ' αὐτὴν πιστεῦσαι· σφόδρα δὲ εἶναι γεωμετρικὸν ἢ μηχανικόν· καίτοι τί λέγω; ἐκεῖνο γὰρ τὸ ἔργον οὐ τὴν ἐκείνου μόνον, καὶ τῶν άλλων δεμησαμένων, ἀλλὰ καὶ τὴν τοῦ ἀνθρωπίνου γένους, καὶ τὴν τοῦ ζώου τούτου ἁπλῶς ἀγχίνοιαν καὶ μεγαλουργίαν τοὺς ὁρῶντας δύναται ποιεῖν θαυ μάζειν· ὅτι τοσοῦτον αὐτῷ φύσει, ὅπερ οὐκ ἄν τις πρότερον ᾠήθη, ἐπινοίας, καὶ μεγαλονοίας, ἢ ἀξίας, καὶ δυνάμεως περίεστιν. Οἶμαι γὰρ οὐδὲν τῶν χει ροκμήτων τούτων ἔργων παρ' ἀνθρώποις ὅμοιον οὐδ᾽ ἐγγὺς γενέσθαι. Πολλὰ δὲ καὶ τῆς φύσεως καὶ τῆς διανοητικῆς σοφίας ἐν αὐτῷ δείκνυται θαυμάσια. Τοῦτο τοίνυν τὸ τοσοῦτον καὶ τοιοῦτον ἔργον βέλτιον σιωπῇ θαυμάζειν· ἐπεὶ καὶ ἀπὸ τῆς ὄψεως ἢ τῆς μνήμης μόνης ἀνόους καὶ ἀφώνου; τοὺς ἐνθυμουμένους καὶ ὁρῶντας ποιεῖν δύναται· ὥσπερ ἀβλεπτεῖν συμβαίνει τοὺς πρὸς τὸν ἥλιον ἢ πρός τι τῶν λαμπρῶν ὁρῶντας. Καὶ περὶ τῶν ἐκείνῃ δὲ τῇ πόλει λειψάνων ἁγίων καὶ ἁγιασμάτων, & πλεῖστα μὲν ἐξ Cujusnam enim orationis sublimitas aut magnitudo illius altitudinem magnitudinemque adæquabit? quæ orationis elegantia illius pulchritudinem? qu'e majestas illius majestatem? quæ simplicitas, ut ita dicam, illius simplicitatem? que vis et varietas verborum ilius varietatem adæquabit? quæ dictionum eura et delectus illius accuratain per omnia perfectionem et excellentiam? quæ orationis structura illius proportionem et structuram? cujus si` vel unam partem aut minimam potius particulam sumanos, nequaquam digne describere possumns• Neque enim vel solas portas et aditus, non pavimentum, non vestibula, et portarum ornamenta, non columnas, non vermiculata tessellarum opera, non marmoreas parietum incrustationes, non vitrum, non as in iis consumptum, non planium, non ferrum, non sapphirum, non aurum, neque vitrum in tessellarum commissuris, nullam denique aliam partem accurate describere poterimus. Ecquid igitur de lapidibus, quid de tota figura et structura universa, quid de latitudine et altitudines quid de tecti fastigio aliquis dicat? Cujus structuram non soluin oratione, sed nec visu assequi valemus: quin potius oculis contuentes nobis ipsis persuadere non possumus quomodo subsistat. Nani ut cœli orbem in se ipso converti miramur, ita etiam qua ratione absis illa et contignatio inimita· bilis et cœlestis principio facta fuerit, et quomodo substiterit, dubitamis. Et quamvis necessum sit ut altitudo quamplurimum de magnitudine aspe eius, vel potius de ipsa altitudine subtrahat; autamen quantum cernitur immensum et vasinmi quid apparet; ita ut non solum tantam nolem talemque structuram aliquis miretur, sed et illos, qui nullo simili exemplo proposito tantum opus animo conceperunt, et mentis conceptum reipsa in opus produci posse existimarunt, et perfecerunt, Et hoc quidem absolute de toto opere intellign, sed præcipue de tholo: quem necessario architectus ile statim ab ipsis fundamentis, vel potius etiam ante jacta fundamenta talem qualis nunc est, animo concepit, et exstrui posse confidit. Quod nunc dum oculis cernitur fidem excedit. Et vero simile est hominem illum arti et proportionibus arti fciosis admolun fuisse confisun, tum etiam geometrica et mechanica seientia ſuisse instruetissimum. Et quid multis? unum hoc opus sufficit, unde non illius solum et reliquorum architectorum, sed totius humani generis et ingeniosi hujus aнimantis solertiam et magnificentiam admireris: cui tantum ingenii et tam vastas cogitationes, vel etiam tantuin dignitatis et potentiæ, quantum vix quisquam ante credidisset, naturæ beneficio suppetit. Ita enim existimo, nullum humane industrie opus ad hoc ipsum accedere, multo minus æquare: in quo etiam multa tam naturæ quam ingenii ac sapientiæ miracula apparent. Præstat igitur nos tantum ac tale opus silentio admirari: cum vel

MANUELIS CHRYSOLORE ἀοιδίμων βασιλέων ταῦτα συλλεξαμένων, πλείστων δὲ αὖθις ἐκεῖθεν, ὥσπερ ἀπὸ κοινής πηγής τινος, πανταχόσε διαδοθέντων, πολλὰ ἔτι καὶ νῦν μεμένη κεν, οὐδεὶς ὅλως, οίμαι, ἀγνοεῖ. ipsc aspectu vel etiam sola recordatione menten ἀρχῆς γέγονε, σπουδῇ πανταχόθεν τῶν κατὰ καιροὺς vocemque illis, qui vel animo, vel oculis contemplantur, adimere possit: quemadmodum ii cæcutire solent, qui solem vel aliam rem lucidam intuentur. Quin etiam de reliquiis sanctorum, et rebus sacris illius urbis, quæ quidem plurimæ a principio fuerunt, eo quod summo semper cum studio ab augustis- ⚫simis imperatoribus undequaque colligerentur, sed plurimis inde tanquam a communi quodam fonte ad alia loca transmissis nihilominus etiam nunc multæ supersunt, neminem omnino ignorare existimo. Cæterum nunc illud de utraque urbe dicam, sı quis antiquorum illorum opera spectet, tam in hac quam in nostra urbe, illum et voluptatem et utilitatem inde percepturum. Est enim quod mortəlium opera admireris, est vicissim cur contemnas el pro nibilo habeas: nam si quis ea spectans, urbis Romæ imperium et potentiam, tum etiam hominum illorum dignitatem, opera ac studia consideret, ac deinde videat, quem fineni ista omnia tandem babuerint: ita ut non solum ipsi, verum etiam potentia et Imperium, atque ipsæ civitates propemodum emoriantur (uam, ut ille ait, etiam civitates moriuntur); quo tandem loco ille res humanas reputaverit? quomodo ille vel secundis extolletur, vel deprimetur adversis? aut qua re magnopere gloriabitur? vel quid tandem ex rebus humanis magni faciet? Sæpius ego dum triumphales hasce vias transeo, reges ac principes cæterosque ex Armenia aut Perside, vel ex aliis remotissimis regionibus captivos isthac deductos animo recordor. Cogito etlam belli duces de ipsis triumphantes, et quis animus iis fuerit, quam voluptatem perceperint: econtra quo animo fuerint isti. Co¿ito astantem et circumfusam illius urbis multitudinem, et desuper ex ædibus spectantium turbam: ad hæc concentus instrumentorum, fremitum, acclamationes et plausus, et horum quidem de victoria in tam longinquis regionibus parta voluptatem, contra vero illorum atque amicorum in patria de clade ac tali spectaculo dolorem, et diversam, ut tum credebatur utriusque partis conditionem: atque ut hi miserrimi et infelices, illi felices et beati tam aliis quam sibimetipsis videbantur. Verum nunc omnia ista paria: omnia in pulverem reda. cta: neque magis Pompeii et Luculli quan: Mithridatis aut Tigranis fortunam noveris. Quin etiam domus ipsa, et statuæ, atque adificia in pulverem redacta: quæ in tantum adhuc supereminent, in quantum tellus, qua obruta teguntur, non ubique æqualis est, sed in tumulum attollitur. Multas quoque statuas horum felicium ac beatorum victorum una cum tropæis ac laureis in cœno et luto deje. clas ac provolutas cernere licet, alias compactas ac divulsas, non paucas caleis operisve tectorii, vel etiam lapidum vicem aliorum ædificationibus nunc præstare videas. At queis melior sors obtigit, illæ deperdita primogenia, ut Aristoteles vocat, lapidum forma, equum conscensuris gradum seu scal:ellum, vel muri crepidinem, vel aşimi.aut bovis præsepe efficiunt; disjecta plerumque, ut dixi, et confracte. Alias spiua et sentes, vel arbusta undique enaΑλλ' ἐκεῖνο λοιπὸν ἂν εἴποιμι περὶ ἀμφοτέρων» ὅτι παρὰ τῆς πόλεως ταύτης, ὥσπερ καὶ παρὰ τῆς ἡμετέρας, ἔστι μὲν τέρψιν σκοποῦντα τὰ τῶν παο λαιῶν ἐκείνων, ἔστι δὲ καὶ ὠφέλειαν κομίσασθαι, Καὶ ἔστι μὲν θαυμάσαι τὰ τῶν ἀνθρώπων ἔργα, ἔστι δὲ αὖ καὶ καταφρονῆσαι τούτων, καὶ τὸ μηδὲν αὐτὰ λογίσασθαι. Εἰ γάρ τις ταῦτα ὁρῶν ἐνθυμηθείη τὴν ἡγεμονίαν τῆς Ῥώμης, καὶ τὴν δύναμιν, καὶ τὴν ἀξίαν τῶν ἀνδρῶν ἐκείνων, καὶ τὰ ἔργα, καὶ τὰς σπουδάς· εἶτα όρῴη ταῦτα πάντα εἰς ἃ τετελευτήκασιν, ὥστε οὐ μόνον αὐτοῖς, ἀλλὰ καὶ τὴν δυναστείαν, καὶ ἡγεμονίαν, καὶ τὰς πόλεις αὐ τὰς σχεδὸν ἀποθανεῖν θνήσκουσι γάρ, ὥς που λέγει τις, καὶ πόλεις)· τί λοιπὸν ἂν λογίσαιτο τὰ τῶν ἀνθρώπων; πῶς δ᾽ ἂν εὐτυχῶν ἐπαρθείη, ή δυστυ χῶν ταπεινωθείη; ἐπὶ τίνι δ᾽ ἂν μέγα φρονήσαιτο; τί δ' ἂν τῶν ἀνθρωπίνων ὅλως περὶ πολλοῦ ποιήσαιτο; Πολλάκις τοὺς θριαμβικούς δρόμους τούτους ἐπιών, διανοοῦμαι μὲν τοὺς διὰ τούτων ἡγμένους ἄρχοντας ἢ δυνάστας, καὶ τοὺς ἄλλους αιχμαλώ τους, πολλάκις ἀπὸ ᾿Αρμενίων ή Περσών, ή τινων άλλων σφόδρα ἀφεστηκότων· διανοοῦμαι δὲ τοὺς θριαμβεύοντας ἐπὶ τούτοις στρατηγούς, καὶ εἶνα μὲν καρδίαν εἶχον οὗτοι καὶ ἡδονὴν, τίνα δὲ ψυ χὴν ἐκεῖνοι. Ενθυμοῦμαι δὲ τὸ περιεστὼς καὶ πεο ρικεχυμένον τούτοις τῆς πόλεως πλῆθος, καὶ τοὺς θεωμένους ἄνωθεν ἀπὸ τῶν οἰκιῶν, καὶ τὴν τῶν ὀργάνων συμφωνίαν, καὶ τὸν θροῦν, καὶ τὰς εὐφη μίας, καὶ τοὺς κρότους· καὶ τὴν τούτων μὲν ἐπὶ τῇ νίκῃ, καὶ οὕτως ὑπερορίῳ ἡδονὴν, ἐκείνων δὲ καὶ τῶν οἰκείων αὐτῶν οἴκοι τὴν ἐπὶ τῇ ἥττῃ καὶ τῇ τοιαύτῃ πομπῇ λύπην, καὶ τὴν νομιζομένην ἐν τούτοις τότε διαφοράν· καὶ ὅπως οὗτοι μὲν τρισάθλιοι καὶ κακοδαίμονες, ἐκεῖνοι δὲ εὐδαίμονες καὶ μακάριοι τοῖς ἄλλοις καὶ ἑαυτοῖς ἐδόκουν. Νῦν δὲ πάντα ἐκεῖνα ἐν ἰσότητι, πάντα δὲ ἐν κόνει· καὶ οὐ μάλλον ἂν γνοίης τὴν τοῦ Πομπηΐου, ἢ Λουκούλλου, ἢ τὴν Μιθριδάτου, ἢ Τιγράνου τύχην. Καὶ αὐτα δὲ αἱ οἰκίαι, καὶ αἱ στήλαι, καὶ αἱ οἰκοδομαὶ ἐν κάνει παρὰ τοσοῦτον ὑπερέχουσαι παρ' ὅσον ἡ δε ξαμένη ταῦτα γῆ οὐκ ἐσόπεδος, ἀλλ᾽ ἀνεστηκυία. Καὶ πολλοὺς τῶν ἀνδριάντων τῶν εὐδαιμόνων ἐκεί νων καὶ μακαρίων νικητῶν αὐτοῖς τροπαίοις καὶ στεφάνοις ἔστιν ἰδεῖν ἐν βορβόρῳ, καὶ πηλῷ καλινδουμένους, καὶ ἐῤῥιμμένους· ἄλλους δὲ ἐκρωτη μιασμένους καὶ διεσπαρμένου;· οὐκ ὀλίγους δὲ τίς τανον, ἢ κονίαν, ἢ τῶν οἰκοδομιῶν ἄλλως λίθους γενομένους· ὅσοι δὲ βελτίονος τύχης έτυχον, τὴν κατὰ ᾿Αριστοτέλην πρωτάρχειον τῶν λίθων εὐτυ χίαν ἀποβαλόντας, ἵππου ἐπίβαθρον πρὸς ἀναβα σιν, ἡ κρηπίδα τοίχου, ἡ ὄνου φάτνην, ἢ βος πλη-

EPISTOLA AD JOANNEM CHRYSOLORAM. tent, quæ ante in illustri et edito loco, ut omnibus conspicuæ essent, in Capitolio sive arce, vel in foro positæ fuerant: et qui hoc obtinuerunt, veluti rem seu prærogativam maximam adepti, se egregie res suas stabilisse existimabant. Neque ignoramus quantopere Pindarus in suis odis eos extollat, qui Isthmia, vel Neura, vel Olympia vicerant, quos ille diis pares et beatos prædicat: scilicet quod post tot et tantos labores apio, vel querna fronde, vel oleastro coronari meruissent. Sed honores statuarum nequaquam cum hisce comparari possunt adeo profecto ut quæcunque civitates aut homines, sive principes, sive privati, vel etiam reges ipsi veram et divinam virtutem non amplecuntur, apud eos revera vana sint omnia humana: quorum alia oblectamentum, alia solatium, pauca dolorem afferunt. Verum ego mihi in patria esse videor: atque ut eo magis mea opinione fruars illud quod in patria summum et jucundissimum habeo, tuum scilicet aspectum et alloquium, qua cunque ratione possum crebra tui recordatione et litteris ad te scriptis atque aliorum de te colloquiis mihi ipsi comparo. Lemque cum alias multis ac crebris litteris, tum hisce, ut vides, longissimis celsitudinem tuam sum allocutus. Ego vero sic non ροῦντας, ἐσπασμένους, ὅπερ εἶπον, τοὺς πολλοὺς scentia oculis subducunt. Infinitæ terra sepulta laκαὶ διεῤῥηγμένους. Τινὰς δὲ ἀκανθαι καὶ ῥάμνοι σινὲς, ἢ θάμνοι ἀνασχοῦται καὶ περισχοῦσαι οὐκ ἐῶσι φαίνεσθαι. Μυρίοι δέ εἰσιν ὑπὸ γῆς, πρὶν ἐπὶ λαμπροῦ καὶ μετεώρου, ὥστε τοῖς πολλοῖς φαίνεσθαι, ἐν Καπιτωλείῳ, ἢ ἐν ἀκροπόλει, ἢ ἐν ἀγορᾷ σταθεῖσαι. Καὶ ἐδόκουν οἱ τυχόντες τούτων, είτε τοῦ πράγματος, εἴτε τοῦ πρεσβείου λέγω, μεγάλου εὐμοιρῆσαι. Ισμεν δὲ οἷα περὶ τῶν νικώντων ἐν Ἰσθμῷ, ἢ ἐν Νεμέα, η Ολυμπία φησὶ Πίνδαρος ἐν ταῖς ᾠδαῖς, ισοθέους αὐτοὺς ποιῶν, καὶ μακαρίζων, καὶ ταῦτα μετὰ τοσούτους πόνους σελίνῳ, ἢ δρυ, Η κοτίνῳ στεφανουμένους. 'Αλλ' οὐ τοιαῦτα τὰ τῶν ἐπὶ στηλῶν· ὥστε, εἴτε ἐν πόλεσιν, εἴτε ἐν ἀνδράσιν, εἴτε ἐν ἄρχουσιν, εἴτε ἐν ἰδιώταις, εἴτε ἐν βασιλεῦσιν αὐτοῖς, ὅτι μὴ ἀρετῆς καὶ ταύτης ἀληθοῦς καὶ θείας ἔχεται, ἀληθῶς μάταια τὰ τῶν ἀνθρώ πων. Τούτων τὰ μὲν τέρπει, τὰ δὲ παραμυθεῖται, οὐκ ὀλίγα δὲ καὶ ἀνιᾷ. Δοκῶ δέ πως ἐπὶ τῆς πατρί δος εἶναι· καὶ ἵνα τὸ δοκεῖν τοῦτο πλέον γίνηται, ὅπερ ἐμοὶ μέγιστον καὶ ἥδιστον ἐν ἐκείνῃ, τὴν σὴν ὄψιν προσορᾷν, καί σοι προσλαλεῖν διὰ τῆς σῆς μνήμης, καὶ τῶν πρὸς σὲ γραμμάτων, καὶ τῶν περὶ σοῦ πρὸς ἄλλους λόγων, ὡς οἷόν τε, μηχανώ μαι· ὅθεν ἄλλοις τε πολλούς και συνεχώς, καὶ τού τοῖς, ὡς ὁρᾷς, μακρὰ πρὸς τὸ σὸν ὕψος διελέχθην. Νομίζω δὲ ἀεὶ καὶ τοὺς ὑπὲρ πατρίδος εἰργασμένους οὐ μόνον πράξαντας, ἀλλὰ παθόντας ὁτιοῦν ἀμοιβὴν αἰωνίαν ἔχειν. Ταύτης μοι τῆς ἀμοιβής μέμνησθε, βασιλεῦ. Καὶ εἴη τε αὐτός τε καὶ οἱ σοὶ τὴν ὑφ᾽ ἡλίῳ ἀρίστην γενομένην πόλιν σώζοντές τε καὶ πρὸς εὐδαιμονίαν ἐπανάγοντες. Συμπράτ τοιμεν δὲ καὶ ἡμεῖς ὑμῖν ἐν ταῖς ὑπὲρ αὐτῆς πράξεσι καὶ πόνοις, οἷα εἰκὸς δεσπόταις φιλανθρώποις καὶ ἀγαθοῖς ὑπηκόους εὔνους τὰ δυνατά. Ταῦτα γὰρ ἐμοὶ παρόντι τε καὶ ἀπόντι, καὶ ὁρῶντι, καὶ ἀκούοντι, καὶ ζῶντι, καὶ ἀποιχομένῳ ἔσται ἡδονή. Τὰ νῦν δὲ ἀνάσχου μου τῆς πολυλογίας, βασιλεῦ, Ερβωση. B'. Μανουήλ Χρυσολωράς Ιωάννη Χρυσολωρᾷ καί ρειν. Εμοί τε ἡδίων ἔμελλεν ἡ Ῥώμη φαίνεσθαι, γράμματα ἐν ταύτῃ πυκνὰ τῶν οἰκείων, καὶ τοῦ μάλιστα δεχομένῳ· ὑμῖν τε νομίζω καθ᾿ ἡδονὴν ἔσεσθαι, γράμματα ἐμὰ ἐντεῦθεν κομιζομένοις. Πρῶτον μὲν γὰρ καὶ μόνον αὐτὸ τῆς πόλεως του νύμα, ὅπερ κἀμοὶ πρότερον συνέβαινε, πᾶσιν, οἶμαι, τοῖς ἀκούουσιν ἡδονὴν φέρει· ἔπειτα ἐμὲ μὲν τῆς πατρίδος ἀποδημοῦντα, ἐν ἄλλῃ, καὶ αὐτῇ πατρίδι, καὶ ὁμωνύμῳ, διά γραμμάτων, δ μόνον ἄπεστι, συγγίνεσθαι τοῖς οἰκείοις· ἡμᾶς δὲ πολίτου καὶ οἱ κείου ἀφεστηκότος, ἐξ αὐτῆς τῆς μητροπόλεως ἐπι στολὰς λαμβάνειν, πῶς οὐκ ἂν δύναιτο, δικαίως τέρπειν; "Εγωγέ τοι ταύτην οσημέραι περιτών, καὶ νῦν μὲν τοῦτο ὁρῶν αὐτῆς, νῦν δὲ ἐκεῖνο νομίζω ἐπὶ τῆς ἡμετέρας εἶναι, καί ποτε λανθάνω ἐμαυτὸν τοσοῦτον αὐτῆς πόρρω διατρίβων. Όταν γε μήν sentio, eos qui pro patria laborem sustinent, sive ipsi negotia gerant, sive adversa patiamur, premium æternum reportaturos. Hujus præmii memineris, o imperator, et tu cam tuis urbem omnium suly sole praestantissimam servate, et ad felicitatem conducite. Nos quoque negotiorum et laborum pro patria socit et coadjutores erimus: ita ut clenentissimorum atque optimorum principum subditos ubicunque possunt optima voluntate esse convenit, Ea enim mihi tam præsenti quam absenti, tam videnti quam audienti, tam vivo quam mortuo suni→ ma voluptas erit. At tu, optime imperator, nune orationis prolixitati ignosce. Vale. Manuel Chrysoloras Joanni Chrysolóra salutem. Mihi quidem jucundior esse incipit Roma, ex quo p litteras crebras a familiaribus, et praesertim abs te, in hao civitate accipio; sicut vobis quoque volupę, fore arbitror, si a me quoque ad vos hinc missas receperitis. Et primo quidem ipsum urbis nomen, id quod mihi quoque accidit, in audientium auribus læte sonat. Quo pacto autem non uterque letemur? ego, cui apud exteros, licet in altera cognomine patria degenti cum familiaribus commercii̟. epistolaris unico solamine uti datur; tibi qui a me contribuli ex hac urbe missas accipis epistolas? Hanc quidem dum quotidie percurro, et modo hoc. modo illud oculis perlustro, in nostra mihi videor, quantumvis longe inde distanti, degere. Si quando ineditum escendo locum, collem aliquem puta, unle baec nostra quoque septemcollis audit, et totam sub

MANURLIS CHRYSOLORE pedibus sitam contemplor, non in Italia et Latio, επί τινος ὑψηλοῦ γενόμενος, ἀκούεις δὲ τοὺς ἐν sed in colonia aliqua me esse imaginans, domus αὐτῇ λόφους, ὅθεν καὶ τῇ ἡμετέρᾳ κατὰ μίμησιν nostra situm circumspicio, hortum pensilem, ry- ἑπτάλοφον καλείσθαι συμβέβηκε, πρὸς ὅλην αὐτὴν pressos et si quid aliud indicio esse potest, quæro, ἀπίδω, οὐκέτι οἴομαι ἐν Ιταλίᾳ καὶ Λατίῳ, ἀλλ' ἐπὶ et oculi fidem faciunt ei quod olim de paradisi situ τῆς ἐνεγκαμένης αὐτῆς εἶναι. Καὶ ζητῶ τὴν ἡμε auribus acceperam. Quid enim hic vides quod non τέραν οἰκίαν ἐν ᾧ μέρει τῆς πόλεως ἔστηκε· καὶ apud nostram quoque admirationem moveat? Tem- τὸν ἐν αὐτῇ κρεμαστὸν κῆπον, καὶ εἴ τι ἕτερον ἐκεί pla, porticus, lippodromi, palatia, theatra, statua νης γνώρισμα, καὶ τὰς ἡμετέρας κυπαρίττους. Καὶ quæ omnia mirum in modum e latomiis excisa, 8 πάλαι ήκουον προς παράδειγμα ταύτης, ἐκείνην transportata ante oculos nostros in aerem consur- τὴν ἀρχὴν γενέσθαι, νῦν ἀκριβῶς ὁρῶ. Τί γὰρ τῶν gunt! Addle marmoris varia genera, quæ speculo- ἐν ταύτῃ, ἁπλῶς εἰπεῖν, δ μὴ καὶ παρ' ἡμῖν γέ rum instar coruscant; imagines, stelas, statuas, γονεν; Οὐ νεῷ, οὐ ττοαί; οὐχ ἵππόδρομοι; οὐ βαobeliscos, quæ omnia et multitudine et opificio ex- σίλεια; οὐ θέατρα; καὶ ἐν αὐτοῖς δὲ τούτοις, οὐ cellunt; quibus si adjicís monumenta antiqua se- λίθοι καὶ κίονες περιφανεῖς, ἀπιστούμενοι, ὅπως pulcralia, hæc urbs illi nostræ præstare videtur. μὲν τὴν ἀρχὴν ἐκ τῶν λατομιῶν ἐτμήθησαν, ὅπως Porro ne silentio prætereamus opera circum parie- δὲ ἐκομίσθησαν, ὅπως δὲ ἠγέρθησαν; οὐ μαρμά tes musiva ab artificibus elegantissime elaborata, ρων παντυΐα γένη, κάτοπτρα ὑπὲρ πᾶσαν ὕλην δυ Apud nos quidem statuæ marmorez, sarcophagi, ναμένων εἶναι; οὐκ εἰκόνες, οὐ στῆλαι; οὐκ ἀνα elato opere e Græcia invecti, Phidiæ et Praxitelis δριάντες; οὐκ ἀβελίσκοι; ἐν ᾧ δὲ αὕτη, τῷ πλήθει opera sunt, ut ex summorum artificum nominibus τῶν ἀπὸ λίθων ἀνδριάντων λέγω, καὶ τῇ περὶ τού passim insculptis eolligere licet. Horum in con- τους τέχνῃ, καὶ τοῖς τῶν παλαιῶν τάφοις, καὶ τῆς spectu sape Synesii dictum mentem subii; qui in ἡμετέρας δοκεῖ πλεονεκτεῖν. ᾿Ανελθήσωμεν τὴν ἀπὸ epistola ad fratrem, ni fallor, e Græcia missa, ubi τῶν ψηφίδων ἐν τοῖς τοίχοις τέχνην, καὶ τὴν ἀπὸ Athenarum mentionem facit inter alia, Lyceum, τούτων ὥραν. Οπερ, ὥσπερ παρ' ἡμῖν τὸ τῶν λια dicit, vidi; vidi Porticum, Pacilen vidi, jam non θίνων ἀγαλμάτων καὶ τῶν περιγλύφων θηκών, Precilen; nam proconsul tabulas asportaverat. σπάνιον ἐν τούτοις, καὶ αὐτῶν δὲ τούτων τῶν ἀγαλο Ego ipse ibi litteras Græcas prisce originis mar μάτων, καὶ τῶν θηκῶν πλεῖστα ἀπὸ τῆς Ἑλλάδος, moribus insculptas vidi, quas quicunque viderit ex Φειδίου και Πραξιτέλους, καὶ τῶν ὁμοίων ἔργα, ὡς Athenis et reliqua Græcia huc advectas dicet. Sic ἔστιν ἀκριβῶς ἰδεῖν ἀπὸ τῶν ἐγκεκολαμμένων ἐν sexcentas reperio sculptures aut inscriptiones Gre-C αὐτοῖς γραμμάτων, τὸν τεχνίτην ἐπισκυμένων· cas, ut tumulum etiam qui Latine inscriptus hunc ὥστε πολλάκις ταῦτα ὁρῶν ἐνεθυμήθην ἐκεῖνο τὸ versum Graeco sermone exhibet, «Macte, Prisciane, τοῦ Συνεσίου. Ἐν τῷ πρὸς τὸν ἀδελφὸν, οἶμαι, ἐκεῖnemo immortalis. › Huc adde matronarum et liber- νος, οὐ γὰρ καλῶς μέμνημαι, ἀπὸ τῆς Ἑλλάδος tarum sepulcra, quæ lapicidarum lene famalorunι γράφων, καὶ περὶ τῆς εἰς ᾿Αθήνας ἀποδημίας διη nomina typis Græcis insculpta prae se forunt, de γούμενος, φησὶ μετὰ πολλά Εἶδον Λύκειον· εἶ quibus longum bie instituere sermonem absurdum δον Στοάν· εἶδον Ποικίλην, τὴν οὐκέτ᾽ οὖσαν Ποικί esset. id certe ab historicis memoria proditum le. λην. Ο γὰρ ἀνθύπατος τὰς σανίδας ἀφείλετο· καὶ gitur quod hæc urbs olim pon minus a Græcis quam πολλὰ καὶ αὐτὸς εἶδον ἐνταῦθα ἐπὶ μαρμάρων ab Italis habitata fuit; qui quidem maximam per γράμματα Ελληνικὰ τοῦ ἀρχαίου τύπου. "Α πᾶς tem Græce loqui sciunt, et sic dialecti communitate τις ἂν βεβαίως ἀπὸ τῶν γραφομένων εἴποι ἐξ effecerunt ut multi Græci hocce domicilium elege- ᾿Αθηνῶν αὐτῶν καὶ τῆς ἄλλης Ελλάδος δεῦρο κει rint. Et quia tandem incommodi generis diversitas κομίαθαι· καὶ ἄλλα δὲ μυρία εὑρίσκω ἐνταῦθα Ελafferre tum potissimum potuisset ubi utrarumque ληνικῶς γραφέντα καὶ τυπωθέντα, οἷον ἐφ᾽ ἑνὸς nationum unio res desiderata, necessaria erat; τάφου μετὰ πολλὰ Λατινικώς τετυπωμένα· ἔτι ubi præter mores eosdem idem quoque animus, ea- προσκείμενον Ἑλληνιστὶ τουτὶ τὸ ἔπος· Εὐψύχει, dem ambitio omnes ante jungebat! Id vero triste Πρισκιανέ, οὐδεὶς ἀθάνατος· καὶ γυναικῶν δὲ πιο dictu ac creditu quod plerique nesciant fidem Chri- λαιῶν μέχρι καὶ ἀπελευθέρων τάφους· καὶ λιθος stianam utrisque communem ideoque vinculum ξέων δὲ τῇ τέχνῃ σεμνυνομένων ἐπὶ τῶν μιμημάτ omnium antiquissimum ejus rei causam fuisse. Sed των αὐτῶν ὀνόματα γράμμασιν Ελληνικοῖς έγκεχαde his sermo non est hujus loci ac temporis. ραγμένα. ἂν λέγειν εἰς τὸ παρὸν πολλὰ μὴ γεSed iterum dicam, quod Roma mirum in mo- λοῖον ᾖ. "Οθεν φαίνεται, δ καὶ παρὰ τῶν ἱστοριῶν dum mihi placebit, si frequentes a vobis epistolas ἀκούομεν, τὴν πόλιν ταύτην τὸ ἀρχαῖον οὐκ ἔλατ accipiam, et quod vobis ipsis non minus gratum τον παρ' Ελλήνων ἢ παρ' Ιταλῶν οἰκεῖσθαι· μᾶλ er t, meas ad vos legere. Equidem jam huic officio λον δὲ καὶ αὐτοὺς τοὺς Ἰταλοὺς τῷ πλείστῳ μέρει satisfacio, imo plurimum satisfeci, ex quo buc Ελληνικῶς εἰδέναι φθέγγεσθαι· καὶ τῶν ἀπὸ τῆς veni; sed tuas quoque haud raras accipio. Vale. Ελλάδος πολλούς ταύτην αἱρουμένους οἰκεῖν, συνστὰ δύνασθαι λαλεῖν ἐκείνοις. Νῦν δὲ ὅτε ἔδει, καὶ ἀναγκαῖον ἦν μάλιστα ἡνῶσθαι, τί διέστησε τῷ Είδον τὸ Λύκειον, εἶδον τὴν Στοάν, Ποικίλην, τὴν νῦν οὐκέτ' οὖσαν Ποικίλην. Syn. epist. 155.

EPISTOLA AD DEMETRIUM CHRYSOLORAM. γένει; τί καὶ μετὰ τὴν ἐπιγενομένην οὐ τῶν ἠθῶν μόνον, ἀλλὰ καὶ τῶν ψυχῶν καὶ τῶν δοξῶν ομά νοιαν, τοσούτων συναγόντων αὐτούς; Εἰ δὲ βούλει, τοσούτου πράγματος τῆς εἰς Θεὸν πίστεως αὐτοὺς συνάπτοντος ἀγνοεῖν ἔπεισεν ἀλλήλους. Καὶ τοῦτο δὲ αὐτὸ τοὺς πλείστους ἀγνοεῖν αὐτῶν, ὅτι ἤνωνται ἐν τοῖς μεγίστοις, ὄντως ἄξιον στενάξαι. ᾿Αλλὰ περὶ τούτων μὲν οὐ τοῦ παρόντος καιροῦ λέγειν. “Ο δὲ ἔλεγον, ἐμοί τε γλυκίων ἡ 'Ρώμη πάντως φανήσεται, συχνά παρ' ὑμῶν γράμματα δεχομένῳ· καὶ ὑμῖν ἡδονὴν ἕξει, ἐντεῦθεν ἐμοῦ ἀκούουσι διαλεγομένου. Τὸ μὲν οὖν ἐμὸν αὐτὸς ἤδη ποιῶ, καὶ πεποίηκε δὲ ἐξότου δεῦρο ἀφίγμαι, διὰ πολλῶν. Ἐκδέχομαι δὲ καὶ τὰ παρ' ὑμῶν ἤδη διὰ πολλῶν. Υγίαινε. Γ. Μανουήλ Χρυσολωράς Δημητρίῳ Χρυσολωρά, ἀνδρῶν ἀρίστῳ καὶ περιφανεστάτῳ, χαίρειν. Αρα δύνασαι πιστεῦσαι περὶ ἐμοῦ, ὡς ἐγὼ τὴν πόλιν ταύτην περιών, κατὰ τοὺς ἐρωτολήπτους τούτους καὶ κωμαστὸς τοὺς ὀφθαλμοὺς ὧδε κἀκεῖσε περιφέρω, καὶ τοὺς τῶν οἰκιῶν τοίχους εἰς ὕψος, καὶ τὰς ἐν αὐταῖς θυρίδας περιεργάζομαι, εί τί που τῶν καλῶν ἴδοιμι παρ' ἐκείναις; Τοῦτο γὰρ νέος μὲν ῶν, ὡς οἶσθα, οὐκ ἐποίουν, καὶ τοῖς ποιοῦσιν ἐμεμφόμην. Νῦν δὲ ὠμογέρων ήδη γενόμενος, οὐκ οἶδ' ὅπως εἰς τοῦτο ἐξηνέχθην. Αίνιγμά σοι δοκῶ λέγειν· ἄκουε δὲ τὴν λύσιν τοῦ αἰνίγματος καὶ τῆς ἀπορίας· ἐγὼ γὰρ οὐ ζώντων σωμάτων κάλλη ἐν ἐκείνοις ζητῶν τοῦτο ποιῶ, ἀλλὰ λίθων, καὶ μαρ μάρων, καὶ ὁμοιωμάτων. Φαίης ἂν ἴσως τοῦτο εἶναι ἀτοπώτερον ἐκείνου, καὶ ἐμὲ δὲ πολλάκις τοῦτο λογίσασθαι ἐπῆλθε· τί δήποτε ἵππον μὲν ἢ κύνα λέοντα καθημέραν ζῶντα ὁρῶντες, οὐ πρὸς θαῦμα ἐγειρόμεθα, οὐδὲ τοσοῦτον αὐτὰ ἀγάμεθα τοῦ κάλε λου;, οὔτε μὴν τὴν ὄψιν αὐτῶν περὶ πολλοῦ ποιούμεθα, οὐδὲ δένδρον, ἢ ἰχθὺν, ἢ ἀλεκτρυόνα, ταυτό δὲ καὶ ἐπ᾽ ἀνθρώπων, τινὰ δὲ αὐτῶν καὶ μυσαττό μεθα, ἵππου δὲ εἰκόνα ὁρῶντες, ἢ βοὺς, ἡ φυτοῦ τινος, ἢ ὄρνιθος, ἢ ἀνθρώπου, εἰ δὲ βούλεί μυίας, ἢ σκώληκας, ἢ ἐμπίδος, ἢ τινὸς τῶν αἰσχρῶν τούτων, σφόδρα διατιθέμεθα ὁρῶντες τούτων τὰς εἰκόνας, περὶ πολλοῦ ποιούμεθα. Καίτοι οὐ ταῦτα δήπου ἀκριβέστερα ἐκείνων, ἄγε παρὰ τοσοῦτον ἐπαινεῖται, παρ' ὅσον ὁμοιότερα εκείνοις φαίνεται. Αλλ' ὅμως ταῦτα μὲν καὶ τὰ τούτων κάλλη παρατρέχομεν παρ ὄντα, ταῖς δὲ ἐκείνων εἰκόσιν ἐκπληττόμεθα· καὶ τὸ μὲν τοῦ ζῶντος ὄρνιθος ρύγχος όπως εὐφυής κέ καμπται, ἢ τὴν ὁπλὴν τοῦ ζῶντος ἵππου οὐ πολυπραγμονοῦμεν· τὴν δὲ χαίτην τοῦ χαλκοῦ λέοντος, εἰ καλῶς ἤπλωται, ἢ τὰ φύλλα του λιθίνου δένδρου, εἰ τὰς ἵνας παρεμφαίνει, ἢ τὴν τοῦ ἀνδριάντος κνήμην, εἰ τὰ νεῦρα καὶ τὰς φλέβας ὑποδείκνυσιν ἐπὶ τοῦ λίθου, τοῦτο τοὺς ἀνθρώπους τέρπει, καὶ πολλοὶ πολλοὺς ἂν ἵππους ζῶντας καὶ ἀκεραίους ἀσμένως ἔδωκαν, ὥστε ένα λίθινον τὸν Φειδίου ἢ τὸν Πραξι τέλους, καὶ τοῦτον εἰ τύχοι διεῤῥωγότα καὶ λελωβημένον ἔχειν. Καὶ τὰ μὲν τῶν ἀγαλμάτων καὶ ζωγραφιῶν κάλλη οὐκ αἰσχρὸν θεᾶσθαι, μᾶλλον δὲ καὶ εὐγένειάν τινα τῆς θαυμαζούσης ταῦτα διανοίας ὑποφαίνει· τὰ δὲ τῶν γυναικών κάλλη ακόλαστον καὶ αἰσχρόν. Τί δή τούτου τὸ αἴτιον; Οτι οὐ σωμάτ των κάλλη θαυμάζομεν ἐν τούτοις, ἀλλὰ νοῦ κάλλος τοῦ πεποιηκότος. Ότι καθάπερ κηρὸς καλῶς δια πλασθεὶς ἂν ἔλαβε διὰ τῶν ὀμμάτων ἐπὶ τοῦ φαν Manuel Chrysoloras Demetrio Chrysolore, viro optimo, illustrissimo, salutem. Nune putas me amantium atque bacchantium instar urbem hanc percurrèndo avidis oculis ædificiorum vestibula et portas perlustrare si quam forte meretriculam ibi reperiam? At hoc, ut bene novisti, nec dum adolescentulus essem, faciebanr, imo vituperabam quotquot id facientes obvios haberem. Jam vero, in limine senectæ constitutus, libidinis laqueis detineor. Ænigma me narrare dicis; sed ænigmatis solutionem ac discrimen exspecta. Scito enim quod non corporum viventium, sed tapfdum, marmorum, picturarum venustatem quærens id facio. Sed tu unum altero magis absurdum esso dicis; et revera ego ipse ita sæpius sensi. Visi enium, ut fit quotidie, equi aut canis aut leonis nullo medo forinam admiramur, ut nec arboris aut piscis, aut galli, aut hominis alicujus aspectus nos tangit. Alia e contra detestamur. Cum vero equi, aut bovis, aut plantæ, aut avis, aut hominis, imo muscr, vermis,culicis foedi imaginem videmics, semper animus aliquantisper movetur. Nee tamen bæc quæ mod● enumeravimus iis quæ naturaliter exsistunt veriora sunt. Attamen hæc licet pulcherrima nulla habito cura præterimus, ubi ab artifice picta videmus, slupemus. Avis vividæ ubi rostrum optime formatum aut equi ungulam viventis videmus, parum curamnus; sed perquam juvat videre leonis ænei jubam elegantem, aut arboris saxeæ folia, aut statike crus formosum, si nervi et venæ per lapidem ostenduntur; nec desunt qui plures equos viventes pro uno lapideo a Phidia aut Praxitele manufacto, etiamsi non integer, imo aliqua parte læsus fuerit, libentissime darent. Statuarum porro et tabularum pictarum· partes bene efformata's videre minime piget, inio spectantis animum notat egregium; feminarum corpora perquam formosa aspectare impudentis et lascivi est. Quid in causa est? Quod non corporum, sed artificis ingeniosi pulchritudinem in iis admiramur, qui ceram compactain in oculos efformat ut animi affectus affabre nunc in saxo, nunc in ligno aut ære, nunc per colorum mistionem indigitet; et quemadmodum uniuscujusque anima ideo corpus regit suum, ut tristitiam, gaudium, iram. visibiliter exprimat, sic lapidis naturam rebellem ac duram; sic avis et colorum varietatem artis ope tanta cum felicitate unit, ut animi affectus ibi sub oculos cadant; nam risum artifex, gaudium, iram, tristitiam pro voluntate aut