ORATIO I. AD JOANNEM FILIUM ORATIONES VII ETHICO-POLITICA. A'. Λόγος προτρεπτικὸς εἰς λόγους, καὶ περὶ ἀρετῆς καὶ ἀγαθοῦ ἄρχοντος. Τοῦ καλῶς ἐπίστασθαι λέγειν οὐδὲν ἂν γένοιτο λυσιτελέστερον ἄρχουσιν ἐθέλουσιν ἀγαθοῖς εἶναι, νοῦ τε βάρος ἔχουσι, καὶ πρὸς τὸ κοινῇ συνοῖσον ὁρῶσι, τῶν τε ἀγαθῶν ἐρῶσι, καὶ μηδὲν τῆς ἀληθείας προτιμῶσι. Τοῦτο τουτοισὶ τοῖς ἀνδράσι κρεῖττον ἀτεχνῶς ἢ πλουτεῖν, καὶ τοὺς τοῦ Κροίσου θησαυ ροὺς εἰς ἀσφαλείας λόγον πολὺ νικῶν, ἰσχυρότερον τῆς Ξέρξου πολυχειρίας, σφενδόνης Γύγου της μυθικῆς σὺν τῷ καλῷ βιαιότερον· καὶ ὅλως τούτων ἀνυσιμώτερόν τε καὶ τιμιώτερον, ὅσον οὐδ᾽ εἰπεῖν ἂν εἴη τῶν εὐχερῶν. Σκοπῶμεν δὴ τῶν εἰρημένων ἀνδρῶν ἕκαστον, καὶ τί ποτε δεδύνηνται κατορθώσαι, δι' ὧν γε νενομίκασι μέγα τι καὶ γενναῖον δυ νήσεσθαι δεδρακέναι. Έπειτα τὸν λόγοις εὐδόκι μον τουτοισὶ παραβάλωμεν, ὄντα γε καὶ τἆλλα τοιοῦτον ἄρχοντα, οἷον εὐθὺς ἐπροοιμιασάμεθα. Καὶ γὰρ τῇδέ πη διακρίνοντας, οὐκ οἶμαί γε ῥᾳδίως ἡμᾶς ἐξαμαρτήσειν τῆς ἀληθείας. Ὁ μὲν οὖν πολὺς ἐκεῖνος χρυσὸς τὸν ἐπ' αὐτῷ μέγα φρονοῦντα Κροί σον ψευσθέντα τῶν ἐλπίδων ἀπέφηνε, καὶ γέγονεν ἄντικρυς αὐτῷ συκίνη ἐπικουρία ἡ ἐπὶ χρήμασιν ἐλπὶς, ούτωσὶ νεκροῖς κειμένοις δι' ἀχρηστίαν. Καὶ μὴν καὶ διὰ τοῦτον ἀπόλωλε πρὸς τῷ μηδὲν κατ ωρθωκέναι τῶν κατ᾽ ἐλπίδα. Καινὸν δὲ οἶμαι μηδὲν, μηδὲ ἀπεικός, εἰ περιέστηκεν αὐτῷ πρὸς τούν αντίον ή δόξα, μηδαμῶς ἐπ' ἀρετῇ, ἀλλ' ἐπὶ μετ τάλλοις τεθαρρηκότι. Ταυτὶ γὰρ τοῖς χρωμένοις αὐτοῖς, ὡς χρὴ, μετ᾿ ἐπιστήμης ἀνδρὶ πρεπούσης δοκεῖ τι κάλλιστον εἶναι τῷ βίῳ τούτῳ. Εἰς τοῦτ' αὐτῷ δὲ μόνον ἐρῶσι, τὸ θησαυρίζειν, καὶ εὐδαι μονίαν καὶ τέλος τοῦτο νομίζουσιν, ὑπηρέτης άπωλείας ὁ πλοῦτος, καὶ μεγίστων ὀνειδῶν αἴτιος. Ο δέ γε καὶ πρὸ τοῦ Θεοῦ τὸ θησαυρίζειν οἶμαι τιθεὶς, καὶ εἰς μόνον τὸν χρυσὸν ἀνηρτημένος ὑπάρχων, χρυσὸν ἐκεῖνον τὸν ἐοικότα λίθοις, τοῖς ὑποκεκαλυμμένοις συχνοῖς ὕδασιν, οἱ πρὸς οὐδὲν ὀνήσουσιν, εἰ μή που καὶ γένοιντο ναυαγίων αίτιοι, Αλαζονεύσατο πᾶν ἀνύσειν. Τοὺς γὰρ τῆς ψυχῆς ὀφθαλμοὺς ἀμβλυώττων ὁ Κροῖσος τῷ τῆς φιλαργυρίας νοσή ματι, πορρωτέρω τῶν παρὰ πόδας κειμένων οὐκ ἐδύνατο βλέπειν. Οθεν δὴ καὶ τὸ κατορωρύχθαι που λὺν αὐτῷ χρυσὸν σωτηρίαν, καὶ τρυφήν, καὶ βασιλείαν ἐνόμιζε. Καὶ πολὺς ἦν διὰ τοῦτο κατὰ πάντ των επαιρόμενος, καὶ μηδαμῶς κοιμώμενος, μηδὲ κραιπαλῶν οίνῳ, μονονού παρεφθέγγετο· καὶ ταῦ η Oratio hortatoria ad eloquentiæ studia, deque virtuts ac bono principe. Qui boni esse principes volunt, et mentis aliquod pondus habent, qui publicam spectant utilitatem et bonarum reruın amantes, nihil veritate ducunt antiquius, iis nulla res usui magis esse potest, quam recte loquendi scientia. Potius enim hoc eis est, omnem extra controversiam, quam opum copiæ; præsidii plus habet quam Crœsi regis thesauri; plus roboris, quam immensus ille Xerxis exercitus: plus virium, cum honesto, quam Gygis illa fabulosa pala: denique tanto his et efficacius et majoris est pretii, quantum ne dicendo quidem explicari facile possit. Εt consideremus sane quenlibet horum, quos diximus, quæque vis earuin rerum fuerit, quibus illi rebus se patrare magnuin quoddam ac nobile facinus posse putarunt. Deinde nostris hisce commendatum orationibus ad eos comparemus, principem catera quoque talemn, qualen statim ab initio delineavimus. Quippe si hocquodam modo examen instituatur, haud facile nos a vero aberraturos arbitror. Ingens igitur illa vis auri, ma - gnos ob eam gerentem animos Cræsum exspectatione sua frustratum elusit, quamque spem posuerat in pecunia, quæ nulli quod esset usui, mortua quasi jacebat, ea plane ficulnum ei præsidium fuit. Imo propter hoc ipsum aurum, præterquam quod nibil eorum perfecit, quæ spe destinaverat, etiam periit. Neque vero norum aut absurdum, mca quidem sententia, rem aliter cecidisse, quam illius erat opinio,qui fiduciam non in virtute, sed metallis collo - caverat. Nam illa recte utentibus, ceu par est, eaque cum prudentia, quæ virum decet, pulcherrimum vitæ hujus ornamentum esse videntur. Qui vero solam thesaurorum collectionem respiciunt, eamque tuin felicitatem, tum finem ipsum statuunt, iis opes ad in- «teritum serviunt, infamiaeque maximæ causam pra bent. Δι Crasas ille noster, qui majorem congeren darum opum, quam ipsius, ut arbitror, Dei rationem habebat, et a solo pendebat auro, illo inquam auro, quod iis erat simile lapidibus, qui profundis in aquis abditi, nullam ad rem sunt utiles, nisi fortasse naufragiis ut occasionem præbeant, omnia se perfectaram gloriabatur. Nam quod oculis animi ca cutiret, ob avaritiæ morbum, reniotiora, quam quæ ante pedes erant sita, prospicere non poterat. Que febat, ut immensam auri vim defossam, pro salute

pro deliciis, pro regno duceret. Ob hanc causaın ad- τά γε, πρὸς ἄνδρα διαλεγόμενος ᾧ γε πρὸς εὐδαι· versus omnes nimium quantum tumeus, nec ullam capiens quietem, nec vino se inebrians tantum in sermone delirabat: et illo quidem cum viro colloquens, qui veram ad felicitatem aurum non nisi pro Indibrio habebat, etiamsi quis integra saxa in aurum conversa, ejus ad pedes abjecisset. Erat bic Atheniensis ille legislator, cui nomen Solon, quem homines admirabantur Athenis illis aureis, quæ plenæ id temporis admirabilibus viris erant. Et qui non æquum erat, omnes illum admirari? Nam inter tot præclaros et egregios viros, qui referti copia plurium honestarum bonarumque rerum essent, unum aliquem quocunque modo cæteros anteisse, parum abest, quin fidem superare videatur. Hic tamen et inter illos, secundum Deum, venerabilis erat, non quod aurum possideret, ac suppeditaret. Non enim abundlabat auro, nec argentum habebat in pretio, nim si recte colligeretur,et melius expenderetur, et in loco utrumque fleret. Quippe nec ipse, nec illi quos dicto audientes habebat, tantopere putabant expetendas illas auri massas, quarum sane mancipium cum Croesus esset, pro domino se gerebat. Unde nec curæ Soloni fuit, ut artem aliquam civibus suie inveniret, qua omnino ditescerent: non hanc metallicam, nec illam, opinor, cui ab auro conficiendo. nomen est datum. Non has ob res vir optimus ab op• timis viris, maximus a maximis habebatur, et nunc quoque cunctis fuisse videtur: sed quod præter alia multa præclaraque facta, quæ præcesserant, leges bonas civibus omnimodo bonis tulerit. Tanto vero præstiteruut opere priscis legibus ab ipso facta, quanti venit æstimandum, quod hæ postremæ fue- ·rint, et æternum civitati duraverint. Nam visæ sunt illis, quibus erant late, publicis ipsorum ornamentis, quanquam ea civitatum aliarum ornamenta superarent, longe illustriores, ipsaque arce, quam muni. tiorem cæteris ubique terrarum existimabant, insigniter munitiores, longo denique intervallo rebus illis, quibus se jactabant, meliores. In hunc ergo modum Solon sapientiæ culmen attigit, quod ea præ quovis auro in pretio haberetur. At Croesus adeo tenulentus ex illo vitio suo, animadvertere non poterat, qualis ille vir esset, et apud qualem hominem gloriaretur. Quos cnim vitium hoc semel occupat, corum animis quamdam sui perpetuam sitim instil. Jat: quam illud ipsum, quod percipitur, nunquam non magis ac magis augens, uti materies ignem et flammam, mentes correptorum hoc morbo vitiat, quippe teri nequit, ut qui æger est animo, mente sanus sit. Id etiam Croeso usuvenit. Argumento est, quod Solonis ad ipsum monitus consiliaque respuerit, quæ vel Ulysses, vel Nestor, vel quivis alius, civili sapientia longe cæteris præstans, merito reveritus, meo quidem judicio, fuisset, ac suismet decretis andeposuisset. At Crœsus non ita; sed tantum non ridere senem, spesque de pecuniis prorsus inutilibus conceplas, cl vanas quidem, ducere potiores admonitionibus reapse aureis, quæque salutis et gloriæ paran. μονίαν τὴν ἀληθῆ γέλως ἦν σαφής ὁ χρυσός, εἴ τις δὴ καὶ λίθους ὅλους τέχνῃ χρυσοῦς ἐργασάμενος, φέρων ἐπίθει τούτῳ πρὸ τῶν ποδῶν. Νομοθέτης ᾿Αθηνῶν οὑτοσὶ, Σόλων προσαγορευόμενος ἦν, ἐν ταῖς χρυσαῖς ᾿Αθήναις θαυμαζόμενος, θαυμαστών τῷ τηνικαῦτα γεμούσαις ἀνδρῶν. Καίτοι πῶς οὐκ ἄξιον πάντας θαυμάσαι; Τὸ γὰρ ἐν τοσοῖσδε καλοῖς τε καὶ ἀγαθοῖς ἀνδράσιν, ἐμπεπλησμένοις πολλών καλῶν τε καὶ ἀγαθῶν, ἕνα τινὰ καθ᾽ ὁτιοῦν τοὺς ἄλλους ὑπερελάσαι μικροῦ δεῖν κινδυνεύει παρέ χειν διαπιστεῖν. Ἀλλ᾿ οὗτός γε καὶ ἐν αὐτοῖς μετὰ τὸ θεῖον σεβάσμιος, οὐ τῷ χρυσὸν κεκτήσθαι καὶ χορηγεῖν. Οὐδὲ γὰρ ἦν ἐκείνῳ πολὺς χρυσός, οὐδέ με προύργου ταργύριον, εἰ μὴ καλῶς ἀθροίζοιτο, και κρεῖττον ἀναλίσκοιτο, καὶ ἑκάτερον σὺν τῷ καιρῷ γίγνοιτο. Οὔτε γὰρ αὐτῷ τἀνδρὶ, οὔτε μήν τοῖς πειθομένοις αὐτῷ, οὕτω περισπούδαστον ἦν τὰ τοῦ χρυσοῦ ψήγματα, ὧν ὁ Κροῖσος δοῦλος ὤν, ἡγεῖ το κύριος εἶναι. "Οθεν οὐδὲ μηχανὴν ὁ Σόλων ἐξεζήτησεν εύρηκέναι τοῖς πολίταις τοῖς αὐτοῦ πρὸς τὸ δυνηθῆναι χρηματίζεσθαι πάντα τρόπον· οὔτε ταύτην δή φημι τὴν μεταλλικήν, οὔτε μὴν τὴν ο μαι χρυσοποιικὴν καλουμένην. Οὐκ ἄρα διὰ ταῦτα ἄριστος ἀρίστοις, καὶ μέγιστος μεγίστοις ἀνὴρ ἀν δράσι νομίζοιτο, καὶ νῦν γε πᾶσιν ἔτι δοκεῖ· τῷ δὲ νόμους ἀγαθοὺς ἐπὶ πολλοῖς τε καὶ καλοῖς έφθα κόσι πολίταις πάντα ἀγαθοῖς τεθεικέναι. Τοσούτῳ δὲ ὑπερήλασαν τους πρεσβυτέρους οι παρὰ τοῦδε γεγενημένοι, ὅσῳ τελευταίους αὐτοὺς γενέσθαι, καὶ διαιωνίσαι τῇ πόλει. Ἔδοξαν γὰρ τοῖς, δι᾿ οὖς ἐγένοντο, κόσμου μὲν τοῦ παρ᾽ αὐτοῖς δημοσίου, καίτοι γε πλεονεκτοῦντος τῶν ἐν ἄλλαις πόλεσι, κομιδή περιφανέστεροι· αὐτῆς δὲ ἀκροπόλεως, τῆς αὐτοῖς νομιζομένης ασφαλεστέρας τῶν ἅπανταχοῦ γῆς, ὑπερφυῶς ἀσφαλέστεροι· καὶ ὅλως γε βελτίους τῶν, οἷς ἐφρόνουν, πολλῷ τῷ μέσῳ. Οὕτω μὲν οὖν οὗτος ἀνὴρ προΰδη πρὸς ἄκρον σοφίας, τῷ τιμᾶσθαι ταύτην παντὸς χρυσίου· οὕτω δὲ μεθύων τῷ πάθει Κροῖσος, οὐχ οἷός τ' ἦν αισθάνεσθαι, οἷος ὢν ἐκεῖ νος τυγχάνει, καὶ πρὸς οἷον ἐπεδείκνυτο. Τουτί γὰρ δήπου τὸ πάθος ὧν ἂν καθάπαξ κρατήσεις, τούτων ταῖς ψυχαῖς ἐντήκει ἑαυτοῦ διηνεκή τινα δίψαν· ἦν τὸ μετεχόμενον ἀειδήποτε προσαύξον, ὡς ὕλη πῦρ τε καὶ φλόγα, ταῖς τῶν ἑαλωκότων φρεσὶ λυμαίνεται. Οὐ γὰρ ἔστι νοσοῦντα τὴν ψυχὴν ὑγιῶς ἔχειν τὰς φρένας. Ταυτὶ καὶ Κροίσῳ συμβέβηκε. Καὶ δηλοῖ τὸ διαπτύσαι τὰς πρὸς αὐτὸν τοῦ Σόλωνος παραινέσεις, καὶ τὰ βουλεύματα· ἃ κἂν Οδυσσεύς, κἂν Νέστωρ, κἂν ὁστισοῦν ἐπὶ σοφία πολιτικῇ πολὺ τῶν ἄλλων διενεγκών, ησχύνθη τε οἶμαι δικαίως, καὶ τῶν ἰδίων δογμάτων προὔθηκεν 'Αλλ' ὁ Κροῖσός γε οὐχ οὕτως· ἀλλὰ μονονού κατ εγέλα του γέροντος, καὶ πολλῷ βελτίους ἦγε τὰς ἀπὸ χρημάτων ὅλως ἀχρήστων κενὰς ἐλπίδας νου· θεσιῶν χρυσῶν τῷ ὄντι, καὶ σωτηρίας ἀφορμάς, καὶ δόξης παρεχομένων. Οὕτως εάλω τοῦ χρυσοῦ, καὶ τόνδε μόνον θαυμάζων ἦν, ἕως ἐκ τῆς πείρας αὐτῆς μεμάθηκε, καὶ ἐπέγνω ἑαυτὸν ἐξηπατημέν

ORATIO I. clus in potestatem erat, idque solum admirabatur, donec ipsa didicit experientia, seque deceptum cognovit. Nec multum, opinor, temporis intercessit, cum mortuum illud aurum fecit, ut eum nullo jam cum fructu pœniteret tum erroris de auro sui, tum profeciorum ab amentia verborum, quibus, castiganti non obtemperans, usus fuerat. Qui enim heri nudiusque tertius se propter opes magnifce jactabat, attollens supercilia, summisque pedum digitis incedens, et ad coelum usque cervicem porrigens, lolusque tumens adversus homines se meliores, quo lempore cum Sulone Atheniensi colloquebatur: hic ipse post breve tempus, ut arbitror, propter illus ipsos metallorum acervos alta voce plorare conspectus est, Solonis illius Atheniensis recordatus, cum ignis in eum insiliret, et quod in opibus fiduciam collocasset, objurgaretur a Cyro, qui subditorum benevolentiam, et præsidii loco, et thesaurorum, et quarumvis rerum, quibus et incolumitas et prosperitas regia continetur, animi magnitudinem comparaverat. Quin et ilia re, quodnam esset tum sapientiæ, tum opum discrimen, apparuit. Nam propter opes is, qui cas possidebat, exustus fuisset: at Solonis nomen obiter expressum, e flammis hominem eripuit. Quippe non salutis impetrandæ causa Solonis nomen Cræsus ingeminabat, sed quod magnopere virum admi - raretur, quo tempore lignis impositus jacebat, cum eisdem concremandus. Videbat enim sapientiam Soνον. Οὐδὲ χρόνος, οἶμαι, πολὺς, καὶ ὁ νεκρὸς ἐκεῖ- dæ rationes suppeditarent. Usque adeo ab auro redaνος χρυσὸς μετάμελον αὐτῷ παρέσχεν ἀνόνητον καὶ τῆς περὶ τόνδε πλάνης, καὶ τῶν ἀπονοίας ῥη μάτων, οἷς ἀπειθῶν τῷ σωφρονίζοντι κατεκέχρητο. ὺς γὰρ χθὲς καὶ πρότριτα διὰ τὸν πλοῦτον ἐκόμπαζεν, αἴρων ὀφρύν, καὶ ἀκροβατῶν, καὶ τὸν αὐτ χένα τείνων εἰς οὐρανὸν, ὅλως επαιρόμενος κατά τῶν αὐτοῦ βελτιόνων, Αθηναίῳ Σόλωνι διαλεγόμε νος, οὗτος αὐτὸς μετὰ βραχύν τινα χρόνον, οἶμαι, δι' αὐτοὺς δὴ τοὺς σωρούς τῶν μετάλλων ὤφθη γε κλάων μετὰ βοῆς, Αθηναίου μεμνημένος Σόλωνος, ὁπηνίκα πῦρ ἐξάλοιτο κατ' αὐτοῦ, καὶ διὰ τῷ πλού τῳ θαῤῥεῖν, ὀνειδίζοιτο παρὰ Κύρου, τοῦ τὰς εὐνοίας τῶν ὑπ' αὐτῷ, καὶ φρουράν, καὶ θησαυρούς, καὶ ὅτῳ ἂν βασιλεὺς σώζοιτό τε καὶ εὖ πράττοι, μεγέθει φρονήσεως κεκτημένου. ᾿Αλλὰ μὴν κἀκείνως γέγονε δῆλον τὸ τῆς σοφίας καὶ τοῦ πλούτου διάφορον. Δι' ἐκεῖνον μὲν γὰρ ὁ κεκτημένος αὐτὸν ἐκέκαυτο· τοὔνομα δὲ τοῦ Σόλωνος αὐτὸν ἐῤῥύσατο τῆς φλογός, κατὰ πάρεργον ῥηθέν. Οὐ γὰρ δὴ πρὸς σωτηρίαν ἐβόα Κροῖσος τὸ, Σύλων, Σύλων, ἀλλ' ὡς μάλα γε θαυμάζων τὸν ἄνδρα, ὅτ᾽ ἐπὶ τῶν ξύλων ἐφήπλωτο, τούτοις συγκανθησόμενος. Τώρα γὰρ τὴν ἐν ἐκείνῳ σοφίαν καὶ προφητεύουσαν· ἔξεστι δέ σοι καθαρώτερον γνῶναι τὰ περὶ τῶνδε, ἐάν γε Η βουλομένῳ διεξελθεῖν, εἰ τίς τε ἄλλος περὶ τούτων ἱστόρηκε, καὶ τὰς Ηροδότου Μούσας. Ταυτὶ μὲν οὖν ἡμῖν ἀρκούντως ἡμῖν ἔχει, ὅσα καὶ σοφίαν μι κρὸν ὑμνῆσαι, καὶ ἐξελέγξαι τὸν πλοῦτον μηδὲν ἀλη Οὡς ὄντα, εἰ μὴ δι' ἕτερόν τι συνάγοιτο, καὶ δι' lonis etiam vaticinandi vi præ:litam. Εt hæc quidem ἐκεῖνο πάλιν σκορπίζοιτο, καὶ τοῖν εἰρημένοιν ἑκάτερον οὐ διὰ θυμὸν, οὐδ᾽ ὀργήν, οὐδ᾽ ἐπιθυμίαν μὴ σώφρονα, ἀλλὰ λόγῳ γίγνοιτο. Δοκώ γάρ μοι είρηκέναι τοσοῦτον ἔνεκα τοῦ προκειμένου σκοποῦ, ὅσον ἐξ ὀνύχων, φασί, καὶ ἐκ τοῦ κρασπέδου, νοῦν ἔχουσι λέοντα καὶ ὕφασμα αρκέσειεν ἂν εἰδέναι. Οἷον γάρ τις δρος μοι φαίνεται τουτὶ τὸ τελευταῖον ῥηθὲν τοῦ καλῶς τε θησαυρίζειν, καὶ μή. "Οθεν ὕστατον τοῦτο φράσας περὶ τοῦ πλούτου τε ἁπλῶς, καὶ τοῦ τρόπου βασιλέως Λυδῶν, τοῦ περὶ αὐτῶν ἀπαλλάττομαι λόγου. clarius cognoscere poteris, si perlegere tum alios volueris historicos, tum Herodoti Musas. Nobisista sane sufficiant, quibus et sapientia paucis laudata sit, et ostensum reapse nihil esse divitias, nisi alterius rei causa colligantur, et ob eamdem rursum dispergantur: atque horum utrumque non per iracundiam, nec iram, nec cupiditatem parum honestam, sed cum ratione fiat. Quippe tantum a nobis de re proposita dictum arbitror, quantum mente prælitis satis sit agnoscendum ex unguibus, quod aiunt, et lacinia, tum leonem, tum pannum. Nam mihi quidem hoc postremo loco dictum videtur esse quasi lex quædam rectæ collectionis thesaurorum, vel secus institutæ. Ideoque supremum hoc tam de divitiis simpliciter, quam de Lydorum regis ingenio prolocutus, amplius de eis dicere supersedeo. Δεῖ δέ που τόνδε μεταγαγεῖν ἐπὶ τὴν Ξέρξου 1- Traducenda vero ad ingentem Xerxis exercitum. στρατιὰν τὴν πολλὴν, τὴν φρίττειν παρασκευάσασαν δύναμιν, καὶ πάντα σείσασαν πέρατα, τῇ φήμῃ τε καὶ ταῖς ἀπειλαῖς· ἡ δὴ σκηπτοῦ τινος δίκην ἐπενεχθεῖσα πολλαχοῦ γῆς, ἔνθα μὴ ἦν ἀρετή, οἷα μὲν ἐδίδου θαῤῥεῖν τῷ συνειλοχότι ταύτην λαμπραῖς ἐλπίσιν; οἷον δ' ἔπειτα παρέσχε μετάμελον ἀνάνητον; Εἰκότως. Ἐκ μὲν γὰρ ἁπλῶς τῶν κατορθω μάτων μείζω παρείχε τεκμαίρεσθαι τῶν ἤδη γεγε νημένων· ὅτι δὲ ταυτὶ τῆς τύχης, οὐκ ἀρετῆς ἦν, τοὺς κατὰ ταύτης επαιρομένους οὐκ ἀληθεῖς γε μάντεις ἀπέφηνε. Πῶς γὰρ ἂν κρατήσειεν ἀρετῆς τύχη, ἢν μὴ τὸ θεῖον ὀργίζηται και περιορᾷ; Καὶ τοῦτο γέγονε δῆλον, οὐχ ἧττον μὲν καὶ τοῖς προλα βοῦσι κατορθώμασι τῶν Ἑλλήνων· μάλιστα δὲ και oratio, et ad illas copias, quæ fama pariter ac minis omnes fines et trepidare compulerunt et conquassarunt: quæque in complura terræ loca fubminis in morem delatae, ubi nulla virtus crat, quantum illi fiduciæ, quæso, suppeditabant, qui eas splendida quadam spe collegerat? quantum penitentiæ deinceps inutilis attul:runt? Et merito quidein; nam simpliciter ex rebus prospere gest s majora præteriis conjicere dabant. Sed quoniam illa fortunæ, non virtutis erant, idcirco superbientes adversus hanc, vates minime veraces exstiterunt. Quo enim pacto fortuna virtutem vicerit, nisi Deus iratus sit, et conniveat? quod sane manifesto paruit tum de superiorum temporum faci-

noribus Græcorum egregiis, tum vel maxime, quan- τάδηλον γέγονεν, ἡνίκα δὴ τοῖς 'Αθηναίοις προσέ βαλεν ἡ Περσικὴ πᾶσα δύναμις δριμὺ μὲν σφόδρα, καθάπερ λέων Ελάφοις, ἔπειτ' ἐχρῆτο τοῖς ποσὶν ὡς ἀπὸ λεόντων φυγοῦσα δίκην ἐλάφων, τῶν μηδ' ὑλακὴν ἐνεγκεῖν δυναμένων. Εμαθε δὴ τότε καλῶς ἐξ ὧν με ἐπεπόνθει βασιλεύς, ὡς οὐ τὸ πλῆθος, ἀλλ' ἀρετὴ τὸ νικῶν ἐστι πανταχῆ· καὶ οὐ χρὴ τοῖς ἀγαθοῖς, κἂν ὦσιν εὐαρίθμητοι, τοὺς πολλοὺς πιο ραθεῖναι, εἰ δὴ καὶ πάντων ἑξῆς κρατήσαιεν τῶν τερμάτων. Καὶ γάρ τοι καὶ πενία μετ᾿ ἀρετῆς το μιωτέρα τῶν πλούτῳ κομώντων ἐκείνης ἄνευ· καὶ οἱ ἐξ ἀσήμων παῖδες τὸν τρόπον τοῦτον διαφερόν τως λαμπρότεροι τῶν σεμνυνομένων ἐπ᾿ εὐγενείᾳ· καὶ ὅλως τὰ σὺν ἀρετῇ καὶ λαμπρά· τὰ ταύτης δὲ μὴ μετέχοντα τοὐναντίον. ᾿Αλλὰ σκοπῶμεν ἀκρι βῶς, εἰ δοκεῖ, στρατιὰν ἥττω δεικνῦσαν ἀριθμὸν ἅπαντα, εἰ βούλοιτό τι; ἐκείνην ἐξαριθμεῖν, ἢ τῷ ῥᾳδίως εἰς ἔθνη πάμπολλα εἰσκωμάσαι δεδυνῆσθαι, ὕστατον πάντων εκώμασε κακίστῃ μείρᾳ ἑαυτῆς εἰς γῆν ἀνθρώποις τρέφουσαν, ὕστερα πάντα θε μένους τοῦ καλοῦ καὶ τῆς ἀρετῆς. Αὕτη δὲ ἡ της λικαύτη καὶ τοσαύτη δύναμις, ἡ πᾶσα τῆς ᾿Ασίας ἰσχὺς, μᾶλλον δὲ ᾿Ασία πᾶσα, εἰ μὴ καὶ Λιβύη προσήν, ἢ πεζεύειν θάλασσαν αὐτῇ προσῆκον ἡγεῖτο, καὶ πλεῖν ἡ πείρους οὐκ ἀπηξίου, πόλεσί τε ἀριθ μεῖσθαι μεδίμνων δίκην ἐξεύρισκε, καὶ τοσόνδε τοῖς καινοῖς ἐφιλοτιμεῖτο, ὡς μικρὸν πάνυ νομίζειν, εἰ μὴ μόνοις τουτοισὶ τῆς ὑφ᾽ ἡλίῳ κρατήσειεν (Εσεσθαι γὰρ τῶν αἰσχίστων, εἰ καί τινος αὐτῇ πολέμου δεήσειε πρὸς οὐστινασοῦν τῶν ἁπάντων, ἢ καὶ πρὸς πάντας ἑξῆς ἀνθρώπους)· αὕτη τοίνυν ή πληθὺς ἡ βαρβαρική, ἧς λογισμός ἅπας ήττητο, ὀλι γων πάνυ στρατιωτῶν ἡττηται, πολλῶν γε μέντοι γερῶν ἀξίων. Αθηναίων οὗτοι παῖδες, οὓς πολλῶν τε καὶ λαμπρῶν τετυχηκότας στεφάνων τοῖς πάλαι χρόνοις, καὶ τοῖς ἐγγὺς, ὅπλων ἐμπειρίᾳ καὶ γενναιότητι, οὐδ᾽ ὁ τηνικαῦτα πόλεμος ἐκείνων ἐστές ρησε. Πολλῷ μὲν οὖν καλλίσσι καὶ μείζοσι τῶν φθασάντων αὐτός γε τούτοις εὖ ποιῶν ἐκόσμησε κεφαλήν. Εδει γὰρ αὐτὸν καλλίω καὶ μείζω τῶν πρὸ αὐτοῦ γεγενημένον ἁπάντων, ἑαυτῷ τε καὶ τοῖς ἀριστεύσασι παρέχειν ἆθλα κατάλληλα, αι δούμενον μὲν φιλοτιμίαν τὴν ἀληθῆ, γενναιό της λαμπρυνομένην ἐπιεικώς, αἰδούμενον δὲ ἀνδρίαν ὑπερφυά, σωφροσύνῃ μὲν μεγίστῃ κε κοσμημένην, φρονήσει δὲ ὁμοίᾳ τὸ κατ' αὐτὴν ἐπιδεδειγμένην, καὶ ἀεὶ σὺν τῷ δικαίῳ πεζευομένην ἅμα γε ταῖς ὑπ' αὐτὰς ἀρεταῖς. Τὸ γὰρ δὴ μερικώτερον ἀνάγκαις πάσαις περιληφθήσεται τῷ γενικω τέρῳ καὶ συγγενεῖ. Οὕτω δὴ πρὸς πᾶσαν ἀρετὴν έχοντες ᾿Αθηναῖοι, ἐτίμων μὲν εἰρήνην, πρὸ τοῦ πλέθρα πάμπολλα γῆς κερδάναι· τοὺς δὲ ὑβρίζοντας καὶ πλεονέκτας ἀνθρώπους οὐ μόνον τῆς σφετέρας αὐτῶν γῆς, καὶ τῶν πατρίων ἠθῶν, ἀλλὰ καὶ παντὸς ἠμύνοντο τοῦ Ἑλληνικοῦ. Καὶ ταῦτα δὴ ποιοῦντες διατετελέκασι μετά πόσης οίει μετριότητος, πόρρω θεν μὲν ἠργμένης ἐκ τῶν προγόνων μετά πάσης προηγησαμένης πλεονεξίας τῶν ἀγαθῶν, κατιούσης δὲ δικαίως, ὥσπερ τις κλήρος, χρηστοῖς ἐκγόνοις, do universæ copiæ Persicæ Athenienses adortæ sunt, admodum illæ quidem acriter, ut cervos leo solet; sed mos in pedes sese conjicientes, quasique cervorum more leonibus terga dantes, qui ne Jatratum quidem ferre possunt. Tum vero de iis, quæ passus est, recte rex didicit, non multitudiem, sed virtutem ubique vincere, nec cum bonis, etiamsi pauci sint, multos esse con parandos, licet omnes ordine lines in ditionem redigant. Nam et conjuncta cum virtute paupertas lis est honestior, qui absque virtute divitiis abundant, et obscuris nati parentibus hoc modo longe sunt clariores il'is qui ob nobilitatem sese jactitant. In universum denique conjuncta cun virtute, clara sunt: et secus, virtutis expertia. Sed consideremus accurate, si placet, exercitum omni numero superiorem, si quis eum recensere velit; qui quoniam facile complures ad gentes irruere potuit, omnium postremo, pessimo fato suo, terram adiit alentein homines, qui honesto ac virtuti cuncta postponebant. Her vero tales ac tantæ copia, totum Asiæ robur, vel universa polius Asia, siquidem et ipsa quoque Libya non aderat, quæ sibi convenire putabant, ut per mare pedites incederent, terrasque solidas et continentes navigiis transjicerent, et urbibus nuinerari medimnorum in morem repererunt, et inusitatis rebus usque adeo stuebant, ut pusillam ducerent, si non his solis omni subjecta soli terra potirentur (turpissimum namque fore, si vel bello esset opus adversus quoscunque mortales, aut adversus omnes pariter): hæc ergo multitudo barbarica, qua inferior omnis erat cogitatio, a pancis admodum victa militibus est, sed qui digni multis essent præmiis. Erant hi Athenienses, quos armorum peritia, et animi fortitudine, multis atque claris politos coronis, tum priscis, tum proximis temporibus, ne id quidem prælium iisdem spoliavit. Imo longe pulchrioribus et majoribus, quam illæ priores fuerant, hæc eis benefaciens pugna caput ornavit. Par enim erat, ut quod præ1.um pulchrius atque majus fuisset aliis omnibus, antea pugnatis, id tam sibi, quam militibus, qui rem præclarissime gessissent, consimilia quoque praemia donaret: ob reverentiam partim vera magnanimitatis, quæ insigni generositate splende. ret; partim fortitudinis eximiæ, quæ et modestia maxima esset ornata, et consimili prudentia conspicua, semperque justitiæ comes, cum virtutibus eis subjectis. Nam quod particulare est, a magis generali et cogualo necesse est ccmprehendatur. In hunc modum affecti erga omnem virtutem Athenienses, pacem pluris faciebant, quam multorum terræ jugerum acquisitionem: simulque Persas, injuriarum auctores et avaros, non a solo tantum suo patriisque sedibus; verum tota quoque Gracia depellebant. Et hæc sane facere non desiere summa cum moderatione, quæ cepisset olim ab ipsis majoribus cum præcedente bonis in rebus

ORATIO 1. χρηστοὺς ζηλοῦσι γονέας. Ηδεσαν γὰρ, ὡς ταυτησί omni excellentia, meritoque velut hærealitas " μὴ παρούσης οὐδ᾽ ἅπαν τὸ τῆς ἀρετῆς χρῆμα οἷόν τε συνοίσειν ἀνθρώπῳ· περὶ ἧς γε μετριότητος ἐροῦμέν τι προύργιαίτερον κατὰ σχολὴν μετὰ τοῦ καιρού, συναιρομένου τοῦ κρείττονος. Νῦν δὲ τῶν προκειμένων ἐχώμεθα. Εδει μὲν οὖν, εἰ καὶ πάντας ἐλελήθει βαρβάρους τὸ τῆς ἀρετῆς περιόν, αὐτὸν γοῦν βασιλέα μὴ λεληθέναι, μηδὲ νομίζειν πλήθει κρατήσειν προαιρουμένων πολέμῳ πίπτειν πρὸ τοῦ δεδέχθαι τι τῶν αἰσχρῶν. Έδειξε γὰρ ὁ χρόνος τούς ἄνδρας τούσδε πολλῷ γε κρεῖττον ἀσπαζομένους τὸ μεθ᾽ ὅπλων ἀγωνιζομένους τεθνάναι ὑπὲρ τῶν σφίσι διαφερόντων, ή τινὲς ἀσπάζονται πανηγύρεις τρυφή καὶ ῥᾳθυμίᾳ προσηλωμένοι. Ὁ δὲ τῇ τῶν εὐτυχημάτων κραιπάλῃ, καὶ τῇ μανίᾳ τῶν αὐτῷ προσδοκω μένων κατορθωμάτων καθάπερ κῦμα τύπτειν ἠξίου, εἶπον ἀνέμοις παρὰ τὸ δόξαν αὐτῷ· οὕτω κάνταῦθα νενόμικς (θρασύτητος ἀκρασία) καπνοῦ τι μέρος ἀρκέσειν αὐτῷ τοῦ ἐν τῇ ψυχῇ πυρὸς ζέοντος, λέγω δὴ τοῦ παρὰ λόγον θυμοῦ, πασευδεί τους "Ελληνας ανα λῶσαι. 'Αλλ' ἡ τῆς ἀκαίρου φιλοτιμίας ὑπερβολὴ οὐδὲν ἐκείνῳ τιμῆς ἀπένειμε· πρὸς δὲ τοὐναντίον σαφῶς αὐτῷ τὴν προσδοκίαν ἀντέστρεψεν. Ὁ γὰρ τῇ βροντῇ τῆς φήμης τὰ τῶν πολλῶν κυκήσας φρο νήματα, καὶ τούτους δείξας καλινδουμένους πρὸ τῶν ποδῶν αὐτοῦ, φθάνοντας τὰ τοῦδε προστάγματα, ἀκονητὶ καὶ τὴν Ἑλλάδα προσκτήσασθαι φανταζό μενος, καὶ παμπληθεὶ τὸ Ἑλληνικὸν καθάπερ παι δάς τινας ἑλεῖν, παῖδάς γε τῶν θρυπτομένων ἐπ' ἀγορᾶς, καὶ προσεχόντων ἀθύρμασι, καὶ μηδενὸς G γοῦν γεγευμένους προσήκοντος ἀνδράσιν ἐπιτηδεύματος, ἀλλ' ἐν γε τοῦτο μεμαθηκότας, ὀρχεῖσθαί τε καὶ ἀκκίζεσθαι, γυναικώδεις καὶ τὴν φύσιν, καὶ τὴν γνώμην, καὶ τὴν παιδείαν ὑπάρχοντας· ὁ σοβαρός, καὶ ὑπερνεφῶν, καὶ γεγαυρωμένος, ὁ τοσαῦτα ἐμβατεύων εἰς τὰ ῾Ελλήνων πράγματα, ὅσα καὶ τὴν τῶνδε γῆν τοῖς σατράπαις διανέμειν εἰς ἀρχὴν, ὥσπερ ἂν εἰ ταύτην πάλαι προείληφεν· ὁπόσον οἴκο θεν σπουδῇ ἐπὶ τὴν Ἑλλάδα γῆν ἔτρεχεν, όνειρο που λήσας τὰς ἐκεῖ νίκας, καὶ τὰ ἀπὸ τῶν ἐχθρῶν ἐγερ· θησόμενα τούτῳ τρόπαια, τοσοῦτον ἄνω ποταμών παλινδρομῶν ἀνεδείκνυτο, οὐδὲ γοῦν αὐτὴν τὴν πρώτην οιός τε γενόμενος ὑπενεγκεῖν προσβολήν. Οπό σον γὰρ δὴ τὴν ταχίστην ἐπ' ἐκείνους ήλαυνε, του σόνδε τούτους αἰσχρῶς διέφευγε, σῶμα καὶ γνώμην καὶ ψυχὴν πρὸς τοὐναντίον ἅπαν τραπεῖς, καὶ πᾶσιν ἦν ἀφόρητος τῇ σπουδῇ. Ἐπεθύμησε γῆς Περαίδος, ἐπεθύμησε τοῦ ταύτης καπνού, κατὰ τὸν Ομήρου πλανώμενον Οδυσσέα. "Αν ᾖ τι χεῖρον καὶ καπνοῦ, φίλον αὐτῷ δέξασθαι, εἰ μόνον εἴη τῶν οίκοθεν. Ως ἔγωγε οἶμαι τὸν ἄνδρα τοῦτον ὧδε μεταβαλεῖν, ὥστε χαίρειν εάσαντα στεφάνους τε καὶ θρίαμβον, καὶ τὴν ἐκ τῆς νίκης πᾶσαν λαμπρότητα, μηδὲν θαυμά ζειν ἕτερον πλὴν φυγῆς, ἀνδραπόδοις οὐκ ἂν πρε πούσης. Οθεν οὐδ᾽ ἀπεικός, εἴ τις ἔδωκεν ἐκεῖνον ἰδεῖν τὰς ἐν τῇ γυναικωνίτιδι κόρας, στέργειν κατὰ κόρρης τυφθήσεσθαι παρ' αὐτῶν ἕνεκα τῆς γυναι χώδους αὐτοῦ φυγῆς. Τῷ γὰρ αὐτίκα τετράφθαι τὴν ψυχὴν, καὶ τοὺς λογισμούς, καὶ τοσοῦτον ὄῤῥωδεῖν, PATROL. GB. CLVI " dam devoluta esset ad posteros frugi, frugi paren – lùm æmulatores. Norant enina, si hæc nou adesset ne quidem universam virtutis vim homini prodessa posse: de qua moderatione studiosius aliquid per olium, divino juvante numine, suo tempore profe remus. Nunc iis, quæ proposita nobis sunt, iusistamus. Licet ergo, quæ virtutis præstantia sit, omnes ignorarent Barbari; regem ipsum id saltem ignorare non oportuit, neque putare futurum, ut hominum copiis eos in potestatem redigeret, qui bello cadere mallent, quam turpe quid admittere. Quippe tempus ipsum declaravit, his viris longe fuisse charias, st armati, pro rebus suis di micantes, oecumberent, quam aliis, voluptati et ignaviae deditis, grati laderum festi dies esse 20leant. Xerxes vero prosperorum successuum crapula quasi quadam impulsus, et furore profecto de spe gerendarum feliciter rerum, veluti mare prius verberari jusserat, quod ventis præter voluntatem suam cederet; ita putabat hic quoque (o intempe • rantem audaciam) paulum fumi de igne qui ejus in animo fagraret, de iracundia rationis experte. dico, Græcis funditus absumendis suffecturum. Sed nimia vis absurdi studii nihil ei peperit honoris, ac diversum potius exitum spel dédit. Nam qui rumoris tonitru complurium perturbaverat animos, eoque redegerat, ut imperata ipsius anticipantes, ad pedes ejus sese prosternerent; dum absque labore se Græciam quoque diuioni adjectarum imaginatur, totamque Græcorum nationem capturum, ceu pueros quosdam, qui delicias in foro facerent, et ludicris intenti essent, nec ullum aliquod opus virile degustassent, sed tantummodo saltare didicissent, ac lascivire, nec non muliebres et ingeniis essent, et animis, et educatione: feros, inquam ille, supraque nubes elatus, atque superbiens, qui tanto cum fastu Græcorum in bona pedem inferebat ut eorum terram quoque satrapis suis cum potestate tenendam distribueret, ac si pridem illam occupasset; hic ergo, quanta cum festinatione domo profectus, Græciam cursu petebat, ubi victorias ipse sibi somniaverat, statuendaque de hostibus tropæa, tanta vicissim cum properatione repetebat adversos amnes, cum ne primum quidem conflictum sustinere potuisset. Nam quantopere versus hos impetu celeberrimo pergebat, tantopere vicissim ab illis turpi discedebat fuga; jam alius plane tam corpore, quam judicio animoque factus. Omnibus ob festinationem intolerabilis erat. Desiderabat terram Persidem, fumum ejus exemplo vagabundi Ulyssis illius Homerici desiderabat. Etiam si quid fumo deterius, admittere gestiebat, modo domi versaretur. Quo fit, ut equidem arbitrer, hunc virum adeo fuisse mutatum ut coronis et triumpho, atque omni victoria splendore. valere justis, aliud nihil quam ‘ugam, ne quidem mancipia decentem, admiraretur. Nec absimile vero, si quis eum puellis gynæcei spectandum exhi –

39° buisset, æqui bonique facturum fuisse, si vel ab ὅσον ἐνόμιζε φοβεῖν, ἡγεῖτή οἱ μὴ δεῖν ποδῶν προς eis fuge muliebris causa colaphos acciperet. Nam quia subito mutatus erat animus, una cum eogitationibus, jamque tantum metuebat, quanHum antea se terroris incutere putabat: non ad Lugiendum domum egere se pedibus arbitrabatur, nec equis, vi cursus ipsos cervos superantibus, sed alis simpliciter, et earum quidem avium, quæ leviLale cateras excedunt. Saris homini strenuo, Hellespontum vel rate transjicere, quod natare non posset. Usque adeo de alio in aliud, et in contrarium potius mutatus erat: nam qui densa navium coacta copia, et accurata earumdem commissura, ceu ponte quodam tale tantumque mare constraverat, quod ex Asia in Europam eadem uti transjectione, cum caeteris ante se recusaret; majore cum animi dejectione, atque humilius transfugit, quam vel ipsa mancipia, vel calones faciant, nunquam respiciendo, cursum illum suum semper urgens. Optabat, arbitror, nequaquam amplius insequentum nanus evadere,'deque cæteris omnibus leviter sollicitus erat. Ilve ipsum persequebatur, ut aufugeret, ut terga daret, ut versus orientem solem itinere contento, nec intermisso pergeret; ut non dormiret, non quiesceret, nusquam subsisteret. Nam charam illam prius Europam qui putas id temporis oderat? Inter currendum mente domi totus erat, domum clamabat, domum cursu tendelat, manus in anteriores dirigens, eisque vim magnam adhibens, tantum non pugnos ingerebat. Eosdem voce, quasi flagello, con- c citabat, quod nulla prorsus re contentus acquiescerct, quæ non eadem ipsum hora in patriam quasi fuudæ jactu transferre posset. Unde flebat, ut cum eos ob singulare in cursu studium admirari deberet qui a tergo ipsummet adeo festinantem relinquerent, contrarium potius ageret, eosque graviter accusaret. Quippe celeritatem eorum ipsius ad fugam alacritas pro tarditate quadam habebat. Semper exhortabatur comites cursus, nec in eo se supervacaneum aliquid facere animadvertebat. Non enim illi ferendum ullo modo putabant, si non eumdem cum rege cursum conficerent, quos idem cum illo metus in errorem impulisset, quique prorsus ab initio fugæ se cum eo dedissent. Si qui nequirent consequi, eos ad corvos abire jubens, sua se vir strenuus persona dignum quid agere putabat: nam totus erat in fuga, lolas lasaverat habenas; alius rei nullius, quanı temporis rationem habebat. Quin etiam pro campestri, per montuosum; pro arenoso, per saxeum; pro levi, per iter asperum obliquumque tendebat. Diem pro nocte ducebat, noctemque profundlam pro clara Juce. Αt qualis vir, obsecro? qui calentę meridie, coelo sudo, campum æquabilem et planum, nec ulla re molestumn, gradatim ac tarde, præ magnificentia fastuque, vix alioqui transiret. Atqui modo si comedendum esset, aliudve quid rei necessariæ faciendum, id, siquidem urgeret, equidans, credo, faciebat. Usque adeo præ formidine mentem velut amiserat, nec ullam vel honesti, vel τὴν οἴκαδε φυγήν, μηδ' ἵππων αἰσχυνόντων ἐλάφου; ἀρετῇ δρόμου, ἀλλὰ πτερῶν ἀτεχνῶς, καὶ τούτων ὀρνέων ἐκείνων, τῶν ἐπὶ κουφότητι τῶν ἄλλων πλεονεκτούντων. Ηγάπα ἂν ὁ γεννάδας σχεδια διαδῆνα: τὸν Ἑλλήσποντον, ὡς οὐκ ἐνὸν αὐτῷ νήχεσθαι. Ο τως ἀφ' ἑτέρου πρὸς ἕτερον, μᾶλλον δὲ πρὸς τούναν. τίον μετέβαλεν. Ὁ γὰρ νεῶν συνόδῳ πάνυ πυκνῇ, καὶ ἀκριβεῖ γε τούτων προσαρμογῇ τὴν τοσαύτην καὶ τοιαύτην θάλατταν γεφυρώσας, οὐκ ἀξιῶν τὴν ἐξ Ασίας πρὸς τὴν Εὐρώπην διάβασιν τὴν αὐτὴν αὐτῷ γενέσθαι τοῖς πρὸ αὐτοῦ μικροπρεπέστερόν τε καὶ ταπεινότερον τῶν ἀργυρωνήτων και σκευοφόρων δε δίδρασκεν, ἀμεταστρεπτὶ τὸν δρόμον ἀεὶ ποιούμενος. Ηύχετ' ἂν, οἶμαι, διολισθῆσαι τῶν οὐκέτι διωκόντων αὐτὸν τὰς χεῖρας, καὶ περὶ τῶν ἄλλων πάντων κούφη τις ἦν ἐκείνῳ φροντίς. Αὐτό γε τοῦτο διώχων ἦν, τὸ ἀποδιδράσκειν, τὸ φεύγειν, τὸ τὴν πρὸς ἕω πορείαν σύντονόν τε καὶ ἄληκτον αὐτῷ γίγνεσθαι, τὸ μὴ καθεύδειν, τὸ μὴ ἠρεμεῖν, τὸ μὴ ἱστασθαι. Τὴν πρὶν γὰρ φίλην Ευρώπην πῶς οίει τότε μεμίσηκεν; Ολον οἶκοι τὸν νοῦν εἶχε θέων, οἴκαδ᾽ ἐβόα, οἴκαδε τὸν δρόμον εἰργάζετο, τείνων τώ χεῖρε τοῖς πρόσω, καὶ μονονού κονδυλίζων τουτουσί, κομιδῇ βιαζόμε νος. Ην αὐτοὺς καὶ τῇ βοῇ καθάπερ μάστιγι προσε λαύνων, τῷ μηδενὶ τῶν πάντων ἀρκεῖσθαι, ὁ μὴ δύναμιν ἂν εἶχεν αὐθωρὸν αὐτὸν διασφενδονῆσαι πρὸς τὴν πατρίδα. Οθεν δέον τούτους θαυμάζειν τῆς ἐπιμελείας του δρόμου, ὅτι δὴ καὶ τοῦτο εἶχον κατόπιν τὸν οὕτως ἐπειγόμενον, ὁ δὲ καὶ τοὐναντίον σαφῶς ἐποίει, καὶ διαφερόντως αὐτοὺς ἐμέμφετο. Τὴν γὰρ αὐτῶν ταχυτητα βραδυτητά πως ἀπέφαινεν ἡ πρὸς τὴν φυγὴν προθυμία. Διεκελεύετο μὲν ἀεὶ τοῖς αὐτῷ συνθέουσι, παρέλκον τι καὶ περιττὸν οὐκ αἰσθανόμενον ποιῶν. Οὐ γὰρ ἀνεκτόν γε πάντως αὐτ τοῖς μὴ τὸν αὐτὸν ἀνύειν δρόμον τῷ βασιλεῖ, τῷ ἴῳ τούτῳ φόβῳ παρατραπεῖσι, καὶ παντελῶς τὴν πρώ. την σὺν αὐτῷ σφᾶς αὐτοὺς ἐκδεδυκόσι τῇ φυγή. Τοὺς δ' οὐκ ἀρκοῦντας ἀκολουθεῖν, τούτους δ' ἐς και ρακας ἀποπέμπων, ἄξιον καί οἱ προσῆκον πράττειν ὁ γενναῖος ἐνόμιζεν. Ὅλος γὰρ ἦν τῆς φυγῆς, ὅλα; τὰς ἡνίας ἐφεῖς, ὁρῶν εἰς μόνον τὸν καιρὸν, καὶ μὴ πρὸς ἕτερον βλέπων. ᾿Αλλὰ μὴν ἀντὶ πεδίου τὴν ὀρεινὴν, ἀντὶ δὲ ψαμμώδους τὴν λίθων γέμουσαν, ἀντὶ δὲ λείας ὁδοῦ τὴν τραχεῖαν καὶ σκυλιὰν ήλαυν, τὴν νύκτα μὲν ἡμέραν λογιζόμενος, αὐτὴν δὲ σκο τομήνην ἀκτῖνα μάλα ἀστράπτουσαν· καὶ ταῦτα, τίς ποτ' ἀνδρῶν; ὁ μεσημβρίας σταθερᾶς, αιθρίας οὔτ σης, πεδίον ὁμαλόν τε καὶ λεῖον, καὶ μηδέν τι δυςχερές, σχολῇ καὶ βάδην ὑπὸ μεγαλοπρεπείας κ. τύφου μόλις πορευόμενος. Καὶ μὴν δεἦσαν φαγεῖν, ἤ τι τῶν ἐπάναγκες πράττειν, ἐλαύνοντα γε οἶμαι τὸ κατεπείγον αὐτὸν ἐργάζεσθαι. Οὕτω τοι δειλίᾳ τὰς φρένας ὥσπερ ἀπόλωλε, καὶ οὐδὲν αὐτῷ περὶ τοῦ καλοῦ τε καὶ καθήκοντος ἔμελεν. Οὕτω πάντη λογισμῶν ἀπεπταικώς τηλικώδε σχήματι προσηκόν των, πρὸς τῷ μηδόλως αἰσχύνεσθαι οὐδ᾽ ὑπελογίζετο τῶν δεινῶν οὐδὲν, οὐ πῦρ, οὐ θῆρας, οὐκ ὄλισθον, οὐ βόρβορον, οὐ σκόπελον, οὐ κρημνὸν, οὐ λιμόν,

ORATIO I. ვიკ οὐκ ἀδοξίαν αὐτήν. Πάντα ἑορτὴν ἡγεῖτο τὰ δυσ- decori rationem habbat. Usque adeo prorsus a χερή· πάντα πανήγυριν τὰ δεινά. Μηδὲν πλην cogitationibus, tantae majestati convenientibus, Αθηναίων φοβερὸν; μηδὲν φευκτὸν ἄνευ αὐτῶν. Μόνοις τούτοις πάντας δεῖν πρωτείων πάντως παι ραχωρεῖν ἐπὶ τῶν ἁπάντων· καὶ τοὺς τοῦτο πράττοντας μηδαμῶς αἰσχύνεσθαι. Τί χρὴ πολλὰ λέγειν; Σεμνὰ μὲν πάντα τὰ ἄκοσμα, κέρδος δὲ ζημίαν πᾶσαν ἐνόμιζεν, εἰ σῶς ἐπαναστρέψειεν οἴκαδε· οὔχουν ἠρυθρίασεν, ἕτερος παντάπασιν ἐξ ἄλλου πάντη φαινόμενος. Οὐδ᾽ ἡγε το χαλεπὸν, εἰ ὁρῷτο χείρω πάσχων ἐκείνων, & μικρῷ πρόσθεν ἠπείλει τοῖς, ὑφ' ὧν ταῦτ᾽ ἔπασχε. Καίτοι τί ποτ' ἂν αἴσχιον εἴποις τῆς οὕτως ἐς ἄκρον μεταβολῆς, οὕτως ἀθρόον γεγενημένης; Γένος βατράχων μηδενός δε διττομένου οὐκ ἐς βυθὸν καταδύονται, ὡς ἀφανι σθῆναι τοῖς τέλμασιν. Οὗτος δὲ ἠνέσχετο πάσχων, ὁ μηδενὶ τῶν πώποτε γεγενημένων ἀνθρώπων ταῖς παρ' ἑαυτοῦ φαντασίαις ἐξισούμενος, ὅπερ οὐδ' οι πτῶκες ποιοῦσιν· ἔφευγεν, ἔτρεχεν, οὐκ ἠρέμει, μηδὲ τὸν διώκοντα βλέπων, ἢ σκιὰν ὁρῶν ἐκείνου, ἢ φωνῆς ὅλως ἀκούων. Ἴσως γε παρεμυθεῖτο τὸν ἄνθρωπον ταῦτα πάσχοντα, οἶμαι δὲ καὶ προτρεπε πρὸς τὴν ἀνυπέρβλητόν τε καὶ ἀπαράβλητον έκτροπῆν, τὸ τοὺς συναλαζονευομένους αὐτῷ πρότερον τότε συμφεύγοντας ὁρᾷν οὐδὲν ἐκείνου σχολαίτερον. Πάντων γὰρ προύργου γέγονεν αὐτοῖς ἡ πρὸς τὸν οἶκον ἐπάνοδος. Ταύτης οὐκ ἂν ἠλλάξατο βασιλεὺς εὐδ᾽ ὧν χωρὶς οὐκ ἂν ἠξίου τὸ πρὶν βιῶναι. Ταύτης πάντα δεύτερα ἦγε καὶ βασιλείαν αὐτὴν, κλῆρον δικαιότατον, ἐκ πατρὸς αὐτῷ κατελθοῦσαν, μεγίστην οὖσαν. ὡς γὰρ ἔοικεν, ο φόβος ψυχῆς κρατήσας καθάπαξ δεινόν τι ταύτης ἐλάσαι πᾶν ἀγαθὸν, εἰ. μὴ σὺν λόγῳ τοῦτο προσκτήσαιτο τῷ γιγνομένῳ καὶ πρέποντι, εἶτα καὶ χρόνῳ τούτῳ συγγένοιτο, ὃς ἂν περιόδοις καὶ μήκεσιν αὐτῇ γε τοῦτο προστήξας καὶ παγιώσας, ἀμετάβλητον ἀποφήναι. Πείθει δει λία τρώσασα νοῦν, ἀκράτῳ φόβῳ κατασχεθέντα, ῥᾳδίως ἀνταλλάττεσθαι μεγάλων καὶ πάνυ λαμπρών φαῦλα καὶ γελοῖα πράγματα, καὶ τὰ δυσχερεία; μεστά, καὶ μισητέα, καὶ βδελυκτά, ὡς τὰ τούτοις ἐναντία, σὺν εὐφροσύνῃ δέχεσθαι, πρὸς μόνην ἀποβλέποντα τὴν τοῦ λυποῦντος ἀπαλλαγήν. Τουτί παθὼν βασιλεὺς, βασιλείαν μὲν αὐτὴν παρὰ φαῦλον θέμενος, τὸ προσκυνείσθαι μικρὸν ἡγούμενος, μια κροῦ καὶ ὑπὸ πάντων ἐθνῶν παρ' οὐδέν τι λογιζό- immodica correptam formidine, facili eam momenμενος τὸ ὑπὸ τὸν ὑπ' αὐτὸν μονονου καὶ ἴσα Θεῷ θεραπεύεσθαι, ἑορτῶν τε ἀλογήσας καὶ πανηγύ ρεων, αἷς ἔχαιρε, βασίλειά τε καὶ λουτρά, καὶ παραδείσους ἐκείνους περιιδών, ἃ καὶ τοῦ παντὸς προετίμα, οἶμαι δὲ καὶ νήσων ἐκείνων, ἃς τοῖς μάκαρσιν ἀπένειμαν οἱ τότε παραπαίοντες, ἀσφοδελῶν τε λειμώνων, καὶ Ἠλυσίου πεδίου, καὶ τῶν τοιού των ἁπάντων, τὴν ἰδιώτου μοῖραν ἐπῄνει, καὶ στέργειν ἕτοιμος ἦν δουλείαν, και πάντα φέρειν, μόνον εἰ σώζοιτο. Λίθων δὲ ἐκείνων τῶν πολλῶν τε καὶ καλῶν, καὶ μεγάλων, οἷς ἐκεκόσμητο, καὶ πλατίνου τῆς χρυσῆς, καὶ δὴ καὶ τύφου παντὸς ἐπιλελησμένος, ήσπάζετο τε πενίαν, καὶ προτίθει σχήματος μόνον οὐκ ἀθανασίαν αὐτῷ παρέχοντος. destitutus, præterquam quod nullius eum rei puderet nec periculi quidquam ad animum revocabat: non ignem, non feras, non ruinam, non cenum, non scopulum, non præcipitem locum, non famem, non ipsam infamiamn. Omnia molesta pro festo, dira pro ludorum celebritate ducebat; nihil ei formida - bile, præter Athenienses; nihil exceptis illis, fugiendum his solis omnes omnino debere primas, in rebus omnibus, concedere; nec id facientibus ullo modo pudori esse posse. Quid multis opus est? omnia indecora pro honestis, omne damnum pro lucro ducebat; modo salvus domum reverteretur. Itaque non erubescebat, quod alium prorsus ex alio se faetum ostenderet; nec grave putabat, si hominum in oculis etiam deteriora pateretur, quam quæ paulo ante minabatur iis, a quibus hæc patiebatur. At vero quid dici turpius hac inulatione possit extrema, tam subito facta? Ranæ, si nulla res terrorem incutiat, in altum se non demergunt, ut abditæ palude nusquam appareant, Hic vero, qui nulli mortalium, qui unquam exstiterunt, imaginationibus ex se conceptis par erat, id facere sustinuit, quod ne lepores quidem faciunt, fugiebat, currebat, non quiescebat, cum nec persequentem cerneret, nec umbram ejus videret, aut vocem ullam audiret. Fortasse consolabatur hominem hæc perferentem, atque etiam incitabat, credo, ad summam et incomparabilem hanc insaniam; quod eos, quos autea socios habuerat arrogantiæ, nunc nihilo se seguiores fugie socios conspiceret. Nam nihil eis erat antiquius, quam uti domum redirent. Cum hac reversione rex nec illa commutasset, absque quibus antea ne vivere quidem voluisset. Huic omnia postponebat, ipsumque adeo regnum, jure debitum ei patrimonium, quod amplissimum a patre acceperat. Nimnirum metus, uti videtur, si semel animum occupaverit, admirabilem vim habet ex eo pellendi omne bonum; in consentanea decenteque ratione id animus acquirat, eique tempus ad aliquod adsit: quod ubi spatiis quibusdam intercedentibus, animo bonum ipsum infixerit, solidumque fecerit, immutabile redditur. Trepidatio si mentem vulneraverit, to impellit, ut cum magnis et valde splendidis rebus vilia ridiculaque commutet; ac plena difficultatis, odioque et exsecratione digna, veluti si his contraria forent cum voluptate, solam molestæ rei propulsationem spectans, suscipiat. lioc cum huic quoque regi accidisset, regnum ipsum vilipendens, adorationem parvifaciens, qua prope cunctis a gentibus colebatur; pro nibilo ducens, quod suis a subditis ei cultus prope divino par exhiberetur; neglectis et solemnitatibus et ludorum celebritatibus. qu.bus alioqui delectabatur, regiasque cum lavacris et paradisis aspernatus, quæ cuivis rei præferre solebat; itemque, mea sane opinione, illas ipsas insulas, quas eorum temporun deliri bomines beatis

' attribuerunt, cum herbosis illis pratis, el Elysio Καὶ μὴν εἰκότως ἄν τις εἴποι κἀκεῖνο, ὅτι δὴ καὶ campo, et aliis hujusmodi omnibus: privati hominis sortem laudabat ac servitutem tolerare paratus erat, omniaque ferre, modo salvus evaderet. Gemmarum vero, quibus et multis, et pulchris, οι magnis ore natus erat, aureæque platani, et fastus omnis oblitus, paupertatem amplectebatur, eique majestati anteponebat, quæ ipsi tantum non immortalitatem largiebatur. Nec abs re quis dixerit, eum, quo tempore nemó non ipsi assentando blandiebatur, futurum putasse ut immortalitatis quoque propter regnum particeps fieret. Id enim semper in melius tum cura, tum virtute sua provehens, loco pontis et gradus ad speratam immortalitatem sibi fore credebat, atque hanc vicissim, post longam in terris conorationem, regni præmium. Sed feri non poterat, ut animo mutatus mentem immotam retineret: itaque mox et regnum, et quidquid ejus esset generis, ut augustæ rei nomen regno conciliaret, memoria exclusit; quæque regno jucunda inessent, existimata cæteroquin ab ipso tam ambrosia, quam nectare potiora, prorsus e cogitationibus ejecit; quodamque modo illius pristine stolidæque insanane quidem meminerat, ut equidem arbitrer, si quis de regno, deque regni bonis, ad eum id temporis disseruisset, et molestissimum ei futurunı, et fortasse reprehensionem quoque subiturum fuisse. Atqui prius, cum ab omni sobrietate prorsus alienus esset, et admittebat, et amplectebatur, et largiter remunerabatur, si qui eum pari cum diis cœlitibus et coelesti gratia perfruentibus honore coluissent. Sedenim de prioribus ad contraria traductus, non jam pristinus ille Xerxes erat, qui hæc tum agebat, celebris, inquam, ille, magnus, audlas, elatus, insolens, qui parum aberat, uti quidem apparebat, quin cum ipso Deo certamen susciperet, sed alius ab illo quondam Xerxe, planeque diversus. Nam ex pœnitentia, quasi si-grave caput esset, oculos in terram defigere, non illius erat superbiæ prioris, cui primis ab annis inoutritus erat, et absque qua ne temporis quidem momento conspici poterat. Itaque materie Xerxes idem manens (nam fieri naturæ mutatio nequibat), formá extreme mutata, cunctis maximam de se præbebat admirationem: non philosophando, non moderate se gerendo, (quonam id pacto?) sed vice versa, quod philosophiam, moderationis magistram, non degustasset. Ab ca destitutus, in vicissitudine rerum adeo se inhoneste gessit, ut et polypos obscuraret et chamæleontes, meras præ se nugas faceret. Nam heros iste, vel qui potius ipsos anteire se putabat beroas, animo lum dejectiore quam Irus ille mendicus erat. Sic ad abyssum ex æthere decidit, tam saperciliis, quam tumiore spirituque dejectis; cum leonina pelle, ferocia quoque deposita: tamn absolute denique mutatus ex alio in alium, vitam ut ipse suam odisset, amentiæque ac vanitatis pristinæ pœnas ipse quodammodo de seipso sumeret, quamquam animo illa puro spontaneoque non faceret. ταύτης ἐνόμιζεν, ἡνίκα παρὰ πάντων ἐκολακεύετο, μεθέξειν διὰ τὴν βασιλείαν. Εσεσθαι γὰρ αὐτὴν ἐκείνῳ, ἐπιδιδοῦσαν αἰεὶ πρὸς ἄμεινον, ἐπιμελείας τῆς αὐτοῦ καὶ ἀρετῆς εἶνεκα, γέφυραν καὶ κλίμακα τῆς ἐλπιζομένης ἀθανασίας· καὶ αὐτήν γε πάλιν γέρας τῆς βασιλείας μετὰ μακρὰν τὴν ἐνθάδε διατριβήν. Αλλ' οὐκ ἐνῆν τραπέντα ψυχὴν τὴν γνώ μην ἔσχειν ἀκίνητον· ὥστε τὴν μὲν βασιλείαν εύο θύς, καὶ ὅ τι περ σεμνὸν αὐτὴν ἀποφαίνοι χρῆμα, ἐξέωσε τῆς μνήμης· τὰ ταύτης δὲ ἡδέα και τερ πνά, ἅπερ ἂν οἶμαι τοῦτον προτιθέναι καὶ ἀμβρο σίας καὶ νέκταρος, τῶν λογισμῶν διεώσατο τελέως· καὶ ἀμωσγέπως οὐδὲ ἐμέμνητο τῆς πρὶν ἐμπλήκτου παραφορᾶς. Ώ; ἔγωγε οἶμαι, εἴ τις αὐτῷ περὶ βασιλείας καὶ τῶν ἐκείνης ἀγαθῶν τηνικαῦτα δια λέγοιτο, κἂν ἐπαχθέστατος δόξαι, και που καὶ ἐπι τίμησίν τινα παρ᾽ αὐτοῦ δέξασθαι. Καίτοι καὶ ἐδέχετο, καὶ ἡσπάζετο, καὶ συχνοῖς ἡμείβετο τών ροις, οπότε παντελῶς ἀσωφρόνιστος ἦν, εἴ τινες ἐκεῖνον ἐτίμησαν ἴσα τοῖς ἐν οὐρανῷ πολιτευομένοις, καὶ τῆς αὐτόθι χάριτος ἀπολαύουσιν. 'Αλλ' οὐχ ὁ πρώην Ξέρξης ἦν, μετενηνεγμένος ἐκ τῶν προτέρων πρὸς τἀναντία, ὁ ταῦτα τότε διαπραττόμενος, ὁ πολὺς, ὁ μέγας, ὁ θρασὺς, ἡ ὑπερόπτης, ὁ ὑβριστής, ὁ κινδυνεύων, ὥς γε ἐφαίνετο, καὶ πρὸς τὸ θεῖον ἤδη κεχρῆσθαι τισιν ἀμίλλαις, ἀλλ᾽ ἕτερός τις τοῦ πάλαι Ξέρξου, καὶ πάντη ξένος. Τὸ γὰρ δὴ πρὸς γῆν κύπτειν μεταμελείᾳ τὴν κεφαλὴν βαρυνόμενον οὐκ ἦν τῆς προτέρας υπεροψίας, ᾗ γε σύντροφος ἐκεῖνος, καὶ ἧς χωρὶς οὐδ᾽ ἐν ἀκαρεῖ τοῦ χρόνου τοῦτον ἦν θεαθῆναι. Ωστε τὴν ὅλην ὁ αὐτὸς Ξέρ ξης μένων (οὐ γὰρ ἐνῆν τὴν φύσιν μεταβαλεῖν), τὸ εἶδος ἄκρως ἀμείψας, πάντας γε παρείχε θαυμά ζειν, οὐ φιλοσοφῶν, οὐ μετριάζων, πόθεν; τούναν τίον μὲν οὖν, ὡς μὴ γεγευμένος φιλοσοφίας, μετριάζειν διδασκούσης. Ταύτης γὰρ οὗτος ἔρημος ὤν, οὕτως ἀκόσμως ἐχρήσατο τῇ μεταβολῇ, ὡς ἀποκρύψαι ταύτῃ πολύποδας, καὶ λῆρον ἅπαντας ἀποφῆναι τοὺς χαμαιλέοντας. Καὶ γὰρ ο ήρωος ού τοσί, μᾶλλον δὲ 5 καὶ τούτους αὐτὸς παριὼν τοὺς ἥρωας, ὡς γε ᾤετο, καὶ Ἴρου τότε τοῦ πένητος ταπεινότερον ἐφρόνησεν. Οὕτως ἐξ αἰθέρο; προς ἄβυσσον ἀποπέπτωκε, κατενεγκών μὲν τὴν ὀρρών, κατενεγκὼν δὲ ὄγκον καὶ φρόνημα· δίψας μὲν τὴν λεοντήν, ρίψας δὲ ἐμβρίθειαν· καὶ ὅλως οὕτω μεταβαλὼν ἀκριβῶς πρὸς ἕτερον ἐξ ἑτέρου, ὡς μισῆσαι τὸν αὐτοῦ βίον, καὶ δίκας αὐτὸς παρ' αὐτοῦ τρόπον δή τινα λαμβάνειν τῆς προτέρας ἀπονοίας καὶ μα ταιότητος, εἰ καὶ μὴ γνώμῃ καθαρᾷ καὶ ἐθελουσίῳ ταῦτ' ἔπραττεν. ἂν δὲ ἐν τῷ σχήματι, καὶ ποιῶν & κἂν ᾖσχύνετο δοῦλος, ἀλλόκοτόν τι τέρας ἐφαίνετο. Τιμὰν γὰρ δὴ τὸ μέτρον, ὡς δεῖ, καὶ προσ έχειν ἑαυτῷ μηδεπώποτε μεμαθηκώς ἐδ᾽ ἀνὴρ, εξώκειλε μετατραπεὶς ἐξ ὑπερηφανίας καὶ ὕβρεως εἰς ταπεινότητα δούλοις πρέπουσαν, ἄκραν ἐξ ἄκρας, σὺν ἀκοσμίᾳ. Οὕτως ἅπαν βάρβαρον καὶ ἀπαίδευτον, εἰ μὲν εὐπραγεί, τοῖς τα πεινοτέροις ἀφόρητον· εἰ δ᾽ ἀσθενήσειεν αὐτῷ τό γε παρέχον

ORATIO I. ὑβρίζειν, ῥᾳδίως οἴσει καὶ δούλων σκώμματα. Καὶ Cumque regia dignitate praeditus esset, eaque δὴ καὶ οὗτος βασιλεὺς, τοιοῦτος μὲν τὸ γένος ὢν, faceret, quæ vel mancipium aliquod pudore præpeκαὶ τῆς ὡς ἀληθῶς παιδείας ἀμέτοχος, μόνης τῆς ditum non commisisset; prodigiosum quoddam ἐπιθυμίας τοῦ σώζεσθαι γεγονώς, τὰ τοιαῦτα χαλεπά monstrum esse videbatur. Nam quod vir bie nioνενοσήκει, καὶ ἐναντιώσεσιν ἄκραις ἐνεπεπτώκει. dum, ceu par est, amplecti, suique rationem laΟ γὰρ οὐκ ἦν βιωτὸν, εἰ μὴ δωροφοροῖτο και Dere, numquam didicisset: de superbia petulan. προσκυνοῖτο, παρά τε τῶν ἀστυγειτόνων, καὶ τῶν tiaque summa summam ad abjectionem, mancipiis αὐτοῦ πάντων, τῶν τε πέριξ τῆς Περσίδος, καὶ τῶν convenientem, cum dedecore exorbitavit. Ita quidποῤῥωτάτω καθημένων ἐθνῶν, οὗτος αὐτὸς δή quid barbarum et expers est doctrinae, si prospeγυμνωθεὶ; τῷ πολέμῳ πάσης, ὡς εἰπεῖν, τῆς οὐ ritate fruatur, intolerabilem in modum erga buσίας, ἔπειθ' ἑκὼν ἀπεβάλετο ὅπλα τε ἐκεῖνα τὰ miliores se gerit, sin ille quasi fons insolentiæ deλαμπρά, καὶ βασιλικὴν σκευὴν ἅπασαν, ὡς εἶναι bilitetur, vel mancipiorum ludibria facile feret. Sic ταύτῃ κουφότερος, καὶ ῥᾷον δύνασθαι φέρεσθαι ἐφ' et iste rex, tali prognatus genere, veræque doctrinæ ἵππων, μάλα κομιδή ταλαιπωρησάντων συντόνῳ ignarus, duntaxat incolumitatis studio ductns, Lau δρόμῳ. "Η πού γε καὶ ὄνειδος ὑπήνεγκεν ευχερώς gravibus laboravit vitiis, et in extreme dissidentia παρὰ τῶν αὐτοῦ, εἰς οὓς οὐδ᾽ ἂν ἠξίου συχνῶς ὁρᾷν, incidit. Nam vivendum sibi non arbitrabatur, visi βεβλημένος ὑπὸ τοῦ τύφου. Οὕτω πως αὐτῷ τὰ deferrentur ad eum munera, nisi adoraretur et a πρὶν εἰς τοὐναντίον ἀντέστραπται. Τὸ γὰρ περὶ τῇ Gwitimis, et suis omnibus, tam circa Persiden unψυχῇ δεδιέναι τοιοῦτον ἄνθρωπον ὄντα ἔπειθε φέρειν dique sitis, quam remotis longissime gentibus: ἡδέως, ὅ τι ἂν ἐνθυμηθῇ τις ἀηδὲς, καὶ λυπεῖν, καὶ hic ipse nudatus in bello cunctis, prope dixerim, δάκνειν δυνάμενον. Επειθεν ἐφίεσθαι ψιλὸν ὀφθη - facultatibus, mox et arma illa splendida cum omni και τοῖς οἴκοι μένουσι, καὶ τοῦθ᾽ ἡγεῖσθαι λαμπρή ormatu regio libens abjicit; ut levior esset ac faci - τερον τῶν πώποτε γεγενημένων αὐτῷ λαφύρων· lius ab equis gestari posset, qui contento cursu μεθ' ὧν γε Σούτοις επανερχόμενος (πῶς ἄν τις graviter affligerentur. Nonnunquam et probra εἴποι τὴν ἐπὶ τούτοις τελουμένην αὐτῷ μανίαν;) suorum facile tolerabat, quos antea præ fastu sæpe οὐκ ὀλιγάκις ἐθριάμβευεν, εὐφημούντων καὶ κρο- ae quidem intueri dignabatur. Usque adeo pristinus τούντων τῶν ὑπαντώντων, καὶ πάντα δὴ ποιούντων ei status ad longe diversuîn rediit.Nam quod animæ: αὐτῷ, μικροῦ δεῖν ἴσα Θεῷ. Τὸ γὰρ σφόδρα εὐτυ vitæquæ suæ vir talis metueret, idipsum ei persna - χεῖν ἀρετὴν ἰδίαν λογισάμενος, καὶ τῷ παρὰ τὸ debat, ut libenter ferret, quidquid acerbitatis. εἰκὸς εὖ πράττειν, μηδ' ἐπωστιούν αἰσθανόμενος G animo quis conceperit, quidquid afferre molestiam τῆς ἑαυτοῦ μαλακότητος, ἀλλὰ κατορχούμενος, εἴ et mordere potest: persuadebat, ut nudus ab iis τινες μὲν εἶεν κρείττους αὐτοῦ, πλήθει δὲ τοσαύτης conspici cuperet, domi qui inanserant, idque duδυνάμεως ή τους γένοιντο, τελχίνι δαίμονι φθονερώ ceret illustrius omnibus, quæ unquam adeptus κατακεχρημένοι, ὥσπερ τις γίγας, ἢ Ἡρακλῆς, ἢ fuerat, spoliis: quibuseum Susa revertens (quibus. ἐξ Ολύμπου κατιών, ἐπιεικῶς· τῶν ἄλλων κατά obsecro verbis insanium quis explicet, qua in his φρονῶν, οὐδὲν ἦν μέγα καὶ σεμνὸν, ὁ μὴ πρέπον ulebatur?) non modice triumphare solebat, acclaἐνόμιζεν ἑαυτῷ. ᾿Απονοίᾳ γὰρ ἐσχάτῃ κατασχεθείς, mantibus et plaudentibus iis, qui occurrebant, tanὑψοῦ τὴν κεφαλὴν αἴρων, ὁπόση δύναμις ἦν αὐτῷ tunque non ei cuncta deo paria deferentibus. Quol καὶ μονονού πετόμενος θέλων φαίνεσθαι, καθήμενος enim magnam prosperitatem pro virtute sua duce« ἐπὶ τοῦ βασιλείου θρόνου, τὰς καθημέραν τηλι- ret, et ob successus immodicos suam ipse moltiκάσδε τιμὰς, ὑπὲρ τὴν ἀξίαν οὖσας, μήτε τῶν τοῦ tiem non sentiret, sed proculcaret meliores se σώματος αὐτοῦ πλεονεκτημάτων, μήτε μὴν τῶν τῆς quidem vires, tantarum tamen copiarum multituψυχῆς τοπαράπαν ἐνόμιζεν ἀπᾴδειν. Τὸ γὰρ δὴ dini cedentes,et ab infesto invidoque dæmone illusos: Γνῶθι σαυτὸν λῆρον ἄντικρυς ἡγεῖτο, ἢ οὐδὲ quasi gigas quispiam, vel Hercules, vel ex Olympo ἀκήκοεν, οὐδ᾽ ἐβούλετο. Τὴν γῆν μὲν γὰρ ᾔδει πα qui descendisset, insigniter alios contemnens, nihil τῶν, (πῶς γὰρ ἂν ἡγνόει καὶ τοῦτο;) τὴν δὲ κορυφήν magnum, nihil augustum erat, quod se decere non αὐτοῦ οὐ πολὺ τῆς οὐρανίας σίμαι δοκεῖν ἀψίδος arbitraretur. Extrema namque correptus amentia, ἀπολελείφθαι. Ταυτὶ γὰρ δίδωσι νοεῖν ὁ βίος τοῦδε quantis poterat viribus in sublime caput attollens τἀνδρός. Εἶεν δή τούτων γὰρ ἴσως ἅλις. tantumque non volare videri volens, quotiens in regio solio consideret, quotidianos illos ac tantos honores, qui supra dignitatem ipsius essent, omnino corporis animique sui dotibus eximiis competere putabat. Quippe verbum illud, Nosce teipsum, pro fabula prorsus habebat: vel nec audierat, nec audire volebat. Norat ille quidem, se calcare terram, (quo enim id pacto nesciret;) sed verticem, credo, suum opinabatur ab illo caelesti fornice non multum alesse. Nam ut hæc de co cogitemus, ipsa homninis vita facit; ac sit ita sane, nam de his fortasse satis. Ωρα δ' ἂν εἴη καὶ τὸ τοῦ Γύγου κατόρθωμα παραγαγόντας εἰς μέσον, βασάνῳ τοῦτο προσαγαγεῖν. Οὗτος τοίνυν ποιμὴν μὲν ἦν την τύχην, Αυδῶν δὲ τύραννος γέγονε στροφή σφενδόνης, ὡς γέ φασιν, εἰ τέως γε τὸν μύθον μὴ ἀτιμάσαιμεν. Tempus autem fuerit, ut egregium illud Gygis facinus in medio productum, examini sislamus. Erat igitur hic fortum et conditione quidem opilio, sed Lydorum tyrannus factus est, idque per inversionem palæ, ceu perhibent; siquidem fabu!am

Ipsam non repudiabimus. haque merito pale qui- Οὐκοῦν τὴν ἐπὶ τῇ σφενδόνη μηχανήν θαυμάσαιμεν dein illius artem admirabimur, si'quis banc Lydiam fabulam, ceu quiddam verissimum, admittendam concesserit: at eum, qui bac arte rem peregit et confecit, nunquam beatum, si recte pronuntiare volumus, nunquam magni faciendum arbitrabimur. Quamobrem istuc? Quod ipsius machinæ perfectio non proprie bonum, nec beatum, nec admirandum quid esset mente præditis. Nam quod a virtute non est, nec bonum est proprie: quod inanimæ quoque res universæ clamabunt. Qui virtutis exsors est, etiamsi potitus regno, quod ipsas ultra Gades se porrigat, omnes opes, omnia mancipia colleggrit, et omnia, quæ in hac vita jucunda sunt; ac bis deinde fruendi tantum sibi concesserit temporis, ο quantum libitum fuerit: nugæ istæc virtute præditis. Quidquid enim vel gestum est, vel percipitur, si cum virtute, bonum: sin aulem, contrarium. At Gyges virtute non adeptus est tyrannidem, quod sane vel hinc paret: nihil enim virtuti commune cum tyrannide, nec tyrannide oppressorum boua cum voluntate, præesse tyrannus potest. Quinamn istuc? Quia vi coactis imperat. Ubi autem vis, ibi voluntas abest. Quo fit, ut invento quodain et arte Gyges in potestatem gentis unius corpora redegerit, etiam invitæ; nec hominum supra vicinos fortium, nisi contrarium quoque dicendum est: hoc vero nec honestum, nec durabile, quol oppressi lyrannide, illam ad conditionem inviti pervenerint. Quanquam et absque his, τὰς τῶν τυραννηθέντων γνώμας κερδάναι, ὅσον καὶ quæ dicta sunt, si quis accurate rom considerabit, minime Gyges rex hominum fuit; siquidem voluntas. auimni est; animus autem proprie est homo. At ille, qui tyrannus esset, tantum aberat, ut oppressorum voluntates lucrifaceret, quanto magis consentaneum erat, eum in odio esse omnibus, insidiis eorum omnino peti. Ilæc scilicet illa tyranmidis bona sunt, quæ cum ea simul et nascuntur, et augescunt quovis modo; et quando cum ea dissolvuntur, in foedissimum quiddam desiuunt. Enimvero si orationis hujus forma atque ratio simpliciter historiæ texendæ potestatem nobis concederet, multo rectius quam modo narrationibus institutis probare possem; et eum qui magnam in auro 6duciam ponit, et qui se ferro ac populorum collectione magnopere jactat, et qui fretus est machinis, quique solis his auimum adjicit, et si quis horum similis est; eum, nisi virtus adsit, falli atque decipi. Verum quoniam hoc ab initio non instituimus, sed tantum uti per comparationes probaremus, iis principibus, qui boni esse velint, ad perficiendum, quæ cupiant, nihil sapientia melius esse: instituto nostro convenire duximus, si nec omnes tales in medium produceremus, ne theatro molesti essemus, ineffabilem quemdam numerum proferendo; nec citra modum his eorum historiis uteremur, ne quod propositum a nobis est, in narrationum infinitarụm quasi mare delatum, naufragium faceret. Ac recte quidem ad exitum id, quod ab initio volebamus, ἂν δικαίως, εἰ δοίη τις τὸν Λύδιον τοῦτον μῦθον ώς ἀληθέστατον δέξασθαι· τὸν δὲ δὴ περάναντα καὶ κατωρθωκότα τῇ μηχανῇ, οὐκ ἄν ποτε δίκαια ποιο οῦντε; εὐδαίμονα νομίσαιμεν καὶ ζηλωτόν τινα εἶναι. Διὰ τί; Οτι τὸ τῆς μηχανῆς ἀποτέλεσμα οὐ κυρίως ἀγαθὸν, οὐδὲ εὐδαιμον, οὐδὲ ζηλωτόν γε νοῦν ἔχουσιν. Ο γὰρ οὐκ ἐξ ἀρετῆς οὐδὲ ἀγαθὸν κυρίως, εἰ δὴ καὶ τὰ ἄψυχα πάντα τοῦτο κεκράξον ται. Κἂν ὁ ταύτης άμοιρος, ἄρξας εἴ τι καὶ Γαδεί ρων ἐστὶν ἐπέκεινα, ἀθροίσῃ μὲν πάντα πλοῦτον, ἀθροίσῃ δὲ ἀνδράποδα, καὶ πάντα τὰ τοῦ βίου τερπνά· εἶτα ἑαυτῷ πάντα δῷ καρποῦσθαι χρόνον ὁπόσον βούλει, λῆρος τοῖς μετέχουσιν ἀρετῆς. Τὸ γὰρ πεπραγμένον, ἢ μετεχόμενον, εἰ σὺν ἀρετῇ, καλόν· εἰ δὲ μή, τοὐναντίον. Ο Γύγης δὲ οὐκ ἀρετῇ τετυράννηκε. Καὶ τοῦτο δῆλον αὐτόθεν. Οὐ γάρ ἐστιν οὐδὲν κοινὸν ἀρετῇ πρὸς τυραννίδα, οὐδ᾽ ἔνι τυραννεύοντα γνώμῃ τῶν τυραννουμένων τοῦτο ποιεῖν. Πῶς; Οτι βιαζόμενος ἄρχει. Καὶ ἵνα βία, ἄπεστι γνώμη. Ωστε σωμάτων κεκράτηκε μηχανή τινι καὶ τέχνῃ ἔθνους ἑνὸς, καὶ μὴ βουλομένου καὶ τούτων οὐ γενναίων ὑπὲρ τοὺς γείτονας, εἰ μή τις εἴποι καὶ τοὐναντίον. Τοῦτο δὲ οὔτε σεμνόν, οὔτε μόνιμον, τῶν τυραννηθέντων ἀκόντων εἰς τοὺς ἐλθόντων. "Ανευ δὲ τῶν εἰρημένων, εἰ ἀκριβῶς θεωρήσει τις, ἀνθρώπων Γύγης οὐ βεβασίλευκεν· εἴπερ ἡ γνώμη μὲν ψυχῆς, κυρίως δὲ ἄνθρωπος ή ψυχή. Ἐκεῖνος δὲ τύραννος ὢν τοσοῦτον ἀπέσχε τοῦ et ἀκόλουθον ἦν παρὰ πάντων αὐτὸν μισεῖσθαι, καὶ ἐπιβουλεύεσθαι πάντα τρόπον. Ταῦτα δὴ τὰ τυραννίδος ἀγαθὰ, καὶ τῇδε συμφυόμενά τε καὶ συνεπι διδόντα τὴν πάντα τρόπον, καὶ τελευτώντα πρὸς αίσχιστόν τι, σύναμα ταύτῃ διαλυόμενα. Οὐ μὴν ἀλλ᾽ εἰ τὸ σχῆμα τοῦ λόγου καθαρῶς ἐπέτρεπεν ἱστορεῖν, εἶχον ἐλέγξαι τοῖς διηγήμασι πολλῷ γε βέλτιον ἢ νῦν, ὡς ὅ τε χρυσίῳ πάνυ θαῤῥῶν, ὅ τε σιδήρῳ μέγα φρονῶν καὶ λεῶν ἀθροίσματι, ὅ τε μηχαναῖς ἐλπίζων, καὶ τουτοισὶ ψιλοῖς ἐγχειρῶν, καὶ εἴ τις τούτοις ἐφάμιλλος, μὴ προσούσης ἀρετῆς. ἐξηπάτηται. Ἐπεὶ δὲ νῦν οὐ προηγούμενον τοῦθ' ἡμῖν, ἀλλ' ἀποδεικνύναι πειρᾶσθαι ταῖς παραθέ σεσιν, ὡς ἄρχουσιν ἐθέλουσιν ἀγαθοῖς εἶναι πάντων ἄμεινον ἂν εἴη σοφία πρὸς τὸ περαίνειν, ἃ βού λοιντο· ἡγήμεθα μάλα συμβαίνειν τῷ προκειμένῳ σκοπῷ μήτε πάντας ἀγαγεῖν εἰς μέσον τους γε τοιούτους, ἵνα μὴ τὸ θέατρον ἀποκναίσωμεν, ἀμύθη τόν τινα ἀριθμὸν παρεισάγοντες, μήτ' ἀμέτρως χρήσ σασθαι ταυταισὶ ταῖς κατ᾿ αὐτοὺς ἱστορίαις, μή ποτε πρὸς πέλαγος διηγημάτων ἀπείρων τὸ προκείμενον ἡμῖν ἐμπεσόν, ναυαγήσῃ. Καὶ δὴ καλώς μοι δοκεῖ συμπεπεράνθαι τὸ καταρχὰς ἡμῖν βούλημα. Ως γάρ τι παράδειγμα λαβόντες ἤδη τοὺς ἄνδρας τούτους, [ἐκ] τῶν ὁμοίων αὐτοῖς ἁπάντων, καὶ τὰς ἱστορίας τὰς περὶ τούτων ἱκανῶς ἀφο σιωσάμενοι, πᾶσαν τα περιεργίαν παρέντες, κατά καιρὸν ἀπαλλαττόμεθα, ὡς ἐμέ γε περί τούτου νομίσαι. Καὶ γάρ τοι μεμιμήμεθα ὀρθῶς δια1

ORATIO I. πραξάμενοι τοὺς ἀργυρογνώμονας, οἷς γε ἔθος ἐκ deductum mihi videtur. Postquam enim viros los ce velut exempla sumpsimus omnium, eis similium, memoriæque de ipsis prodita, satis attigimus, omissis, quacunque supervacanea forent: opportune, velut equidem arbitror, desistimus. Etenim recte fecimus, qui argenti examinatores iinitati sinus: quibus est in more totum ex parte agnoscere qua sane brevi docendi via debere nos esse contentos arbitror. Si enim illis, qui rebus omnilus longe ceteros anteire visi sunt, manifesto splendor is al sacri nihil, quod aiunt, tandeni rediit, ac nonnullis in contrariam quoque partem cecidit, idque propierea, quod non sincere, nee recte virtute sectarentur multo minus inferiores alii, propter opes, et populi dominatum, et in servitutem ab se, quacunque tandem arte, redactos homines invitos, vere beati esse videbuntur. Quapropter omissis litstoriis, quas percipere de iis potes, qui eas ex professo tractant, conandum probis est, ut cum his viris optimum illum virum comparemus, quem statim ab initio peculariter nobis proposuimus, prudentem inquam, et bonum, et sapicnten. Talis ergo rex, ant princeps omnino quorumdam, forti et constanti præditus animo, quique subjectos imperio suo sic diligit, uti debet, et videre cupit eos in illis versantes, quibus meliores eorum animi reddantur; omnique ratione quærit, quibus rebus bene de ipsis mereri possit; ac deinde verbis etiam eos, et eloquentiæ vi fectit; ut ab omnit prorsus. τοῦ μέρους τὸ πᾶν εἰδέναι. Καὶ οἶμαι χρῆναι ἀγα πᾶν τῇ μεθόδῳ ταύτῃ. Εἰ γὰρ οἱ τοῖς ὅλοις ἔδοξαν πολὺ τοὺς ἄλλους παρενεγκείν, τούτοις ἀτεχνῶς τὸ λαμπρὸν τετελευτήκει πρὸς οὐδὲν ἱερὸν, φασὶ, τισὶ δὲ καὶ πρὸς τοὐναντίον, τῷ μὴ γνησίως μηδὲ καλώς τὸ τῆς ἀρετῆς μετιέναι χρῆμα, σχολῇ γ᾽ ἂν ἄλλοι τῶν ἐλασσόνων ἀληθῶς ἂν δόξαιεν εὐδαίμονες εἶναι τῷ πλουτεῖν, καὶ πλήθους ἄρχειν, καὶ ἐξ οἱασδήτινος μηχανῆς σφίσι γε αὐτοῖς δουλοῦσθαι μὴ βουλομένους ἀνθρώπους. Ὥστε δεῖ τῶν ἱστοριῶν ἀφέμενον, ἅτε καὶ παρόν σοι ταύτας εἰδέναι παρὰ τῶν προύργου τοῦτο πεποιηκότων, πειραθῆναι τουτοισὶ τοῖς ἀνα δράσι παραβαλεῖν ἐκεῖνον δὴ τὸν ἄριστον ἄνδρα, δν ἐξ ὑποθέσεως ὑπεθέμεθα καταρχὰς εὐθύς· λέγω δὴ τὸν φρόνιμον, καὶ ἀγαθὸν, καὶ σοφόν. Ο γοῦν τοιοῦτος βασιλεύς, ἢ ὅλως ἄρχων τινῶν, ἐῤῥωμένως ἔχων τὴν ψυχὴν, καὶ ὡς χρὴ φιλῶν ὧν ἄρχει, θέλων τε αὐτοὺς ὁρᾷν ἐν οἷς ἂν γένοιντο τὴν γνώμην ἀμείνους, καὶ ζητῶν ἅπαντα τρόπον, δι' ὧν εὖ πείσονται παρ' αὐτοῦ· ἔπειτα καὶ τῇ δυνάμει τῶν λόγων πείτων αὐτοὺς, μήτ' ἀλαζονείας το σύνολον μήτ' είρωνείας απτόμενος (ἄμφω γάρ κακώς ὡς εἴη μὲν οἷός ἐστιν, ἐθέλοι δ' ὅπερ ἐθέλει· ὁ δὴ τοιοῦτος οὐδένα λήσει τῶν ἀγαθῶν, ὡς ὧν γε τυγχάνει τὰ πρὸς αὐτ τοὺς καὶ πατὴρ, καὶ οἰκονόμος, καὶ φίλος, καὶ κυβερ νήτης, καὶ ποιμὴν, καὶ ἰατρὸς, καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα. Εσται μὲν γὰρ αὐτοῖς σωτήρ, ἔσται δὲ παντοίως ὠφέλιμος, ἐν ἅπασι καιροίς τε καὶ περιστάσεσ:, γινώσκων μὲν τὸ πᾶσι συνοῖσον βέλτιον πάντων ἐκεί- arrogantia, sic etiam dissimulatione alienus (eteνων, θέλων δὲ αὖ τοῦτο σφίσιν, ἢ σφίσιν αὐτοῖς ἐκεῖ. και· πρὸς δὲ τὸ πρᾶναι τὸ δόξαν βέλτιον εἶναι ἐπιστήμην κεκτημένος, σπουδῇ καὶ εὐφυΐα συνειλεγμένην, ἣν οὐ ῥᾳδίως ὑπερβαλεῖ οὐδ᾽ ἡ τῶν ἁπάντων ὁμοῦ, λέγω δὴ τῶν ὑπὸ χεῖρα, ἀκριβέστατα συγκροτηθεῖσα πρὸς ἔν τι χρήμα. "Ωσθ' ὑποληπτέον ἡμῖν ἂν εἴη, ὅπερ ἀναγκαῖον νοῦν ἔχουσι. Τί τοῦτο; Ὡς ἄρα τἀληθῆ πεπεισμένους τοὺς ἀρχομένους περὶ τοῦ ἄρχοντος, ὅτι καλός τε καγαθός ἐστι, καὶ τὰ κατ' αὐτὸν, καὶ τὰ κατὰ τούσδε, οὐδὲν ἂν εἴη τὸ προσιστάμενον μεθέξειν αὐτοὺς πολλῶν τε καὶ μεγίστων ἀγαθῶν. Ταυτὶ δὲ λέγω περὶ χρηστῶν τε καὶ ἐπιεικεστέρων ἀνθρώπων. Τὸν γὰρ Ἰούδαν, καὶ τοὺς τοιούτους, οὐδ᾽ ἡ τοῦ Σωτῆρος ἀρετὴ, ἢ οὐρανοὺς nim utrumque malumn est), ut sit, qualis est; et quod vult, velit: talis, inquam, bonorum latere neminem: potest, quin quod attinet ipsos, et pater sit, et administrator, et anicus, et gubernator, et pastor, et medicus, et ejusmodi omnia. Nam et servator eis erit, et utilis omnimodo, quovis tempore, quibusvis casibus: quod et profutura universis melius, quam ipsi omnes, intelligat; et magis hæc eis evenire cupiat, quam ipsi sibimiet ipsis optent: ad perficiendum autem id, quod melius esse visumi fuerit, ea præditus sit prudentia, tum studii, tum ingenii vi collecta; quam non facile vel accuratissime in unư™m conflata simul omnium peritia, subditorum inquam, superaverit. Quapropter id nobis ἐκάλυψε, κατὰ τὸν προφήτην, ὠφέλησεν. Οὕτω δὴ est existimandum, quod existimare mente preχωροῦν τὸ πρᾶγμα, μηδ' ἑτέρῳ τοῖν πεδοῖν παραχω λεῦον, οὐ βραδέως καταντήσει πρός τι χρηστότερον πέρας. Καὶ τοῦτο λέγω, οὐ μαντευόμενος, οὐδὲ προφητεύων. Τὸ μὲν γὰρ Τειρεσίου τοῦ πάλαι, τὸ δὲ Δαβὶδ βασιλέως. Ἐμοὶ δὲ θάτερον μὲν μὴ γένοιτο (οὐ γὰρ Θεῷ φίλον), θάτερον δὲ μέγιστον μὲν, ἀλλ' οὐδὲ δεικνύναι χρὴ, ὡς ὑπὲρ ἡμᾶς. Δῆλον γάρ. Οὐ μὴν ἀλλ᾽ οὐδὲ τεκμαιρόμεθα τοῦτο, ὡς οἷόν τε εἶναι ἐξηπατής σθαι. Πολλὰ γὰρ ἂν τοιαῦτα συμβαίη τοῖς διισχυριζωμένοις περὶ τοῦ πράγματος ἀπὸ τεκμηρίων. Αλλ' ἀνάγκῃ λογισμῶν τοῦτο λέγομεν. Καὶ σκοπείτω τις αιδί. Δυοῖν γὰρ πάντως θατέρῳ κακῶς πράξουσι πλ λει, (τῷ γὰρ δὴ κατ' ἄμφω νοσῆσαι, οὐδὲ κακῶς πρᾶξαι περιέσται· ἀλλὰ τὴν ταχίστην ἀπολωλένα: ) diti necessario debent. Quid istuc? Si vere sint persuasi de principe subditi, quod præstans sit et egregius, cuum suis, tum ipsorum in negotiis, nihil esşe impedimento, quo minus et multoru n, et maximorum bonorum compotes fiant; atque hæc de bonis et modestis hominibus pronuntio. Nam Judæ, atque aliis talibus, ne ipsa quidem Servatoris virLus, quæ colus operuit, ut prophetae verbis utar, profuit. Hoe modo si res procedet, nec alterutru pede claudicabit; nequaquam lente bonum ad 0nem perveniet: quod equidem nec ut hariolus, nee ut propheta dico. Nam istud illius prisci Tiresi fuerit; hoc Davidis regis. Mihi vero nolim alterum illud contingere, quod acceptum Dzo non sitt

alterum vero maximum sane quiddam est, sed su- ἢ τῷ μὴ προνοίας χρηστῆς ἀπολελαυκέναι χρηστῶν pra nos esse positum, ne indicari quidem debet, ἀρχόντων, ἢ τῷ τοῖσδε ἀπειθεῖν βεβουλεύσθαι. Το cum perspicuum sit. Nec item de conjecturis colli- μὲν οὖν πρῶτον παγχάλεπον, ἄρχοντα παντάπασιν gimus, ut falli possimus, Evenire namque talia ἀγαθὸν εὑρεθῆναι· τὸ μέντοι δεύτερον μικροῦ καὶ queunt iis, qui de re quapiam ex conjecturis aliquid ἀναγκαῖον ἂν εἴποιμεν, ἀγαθῷ γινωσκομένῳ τῷ ἄρο affirmant. Adducti vero rationibus necessariis hoc χοντι ἀγαθοὺς ὄντας πείθεσθαι τοὺς ὑπ' αὐτῷ τεταγ dicimus: ac in hunc sane modum consideratio in- μένους. Εἰ γὰρ πρὸς τοὺς ὑπὸ χεῖρα πατρός, καὶ stituatur. Đuæ res aunt, quarum rerum alterutra φίλων, καὶ κυβερνήτου, καὶ τῶν τοιούτων ἐπέχει τάInfelices urbes erunt (quippe si vitiis ambobus la- ξιν, πῶς οὐχ ἔξει πεπεισμένους αὐτοὺς, εἰ καλώς forent, ne supererit quidem eis, ut infelices sint; ταῦτ᾽ εἰδεῖεν; Καὶ γὰρ πάντως ποιμένι, καὶ ἱππο sed erunt quamprimum perdita); vel si fructum φορεῷ, καὶ βουκόλω, έψεται εξηγουμένῳ, ὅπως ἂν providentia bonæ, bonorum principum, non per- πορεύοιτο, τὰ παρ' ἐκείνου προνοίας ἀπολαύσοντα ceperint; vel si eis parere non volueriut. Ac pri- ζωα. Καὶ κυβερνήτης, καὶ ἰατρὸς, καὶ ὅλως εὐεργέ mum quidem illud est perdifficile: bonus ut om- της, εὖ μάλα πάντως πείσουσιν, οἷς γε σωτῆρες nino princeps inveniatur. Alterum vero prope ne- ἐφάνησαν. Δηλονοτιὴ καὶ τυφλῷ, φησὶν ὁ κωμικός, cessarium quoque dixerimus; ut principi, qui esse ἀφ' οὗ σε νῦν ὁ σοφιστὴς ἄρτι πρὸς ἕτερα βιβλία μετ bonus agnoscitur, subditi et ipsi boni obtempe- ενήνοχεν, ὡς ἂν μὴ δι᾽ ἁμαρτίαν αντικρούσῃ τὸ rent. Nam si erga subditos et patris, et amicorum, Θείον, εὖ τὸ τοιοῦτον ὑπήκοον πείσονται παρὰ τοῦ et gubernatoris, et aliorum hujusmodi locum obti- τοιούτου δεσπότου. Καὶ τεύξονται με εὐδαιμονίας net: quo̟ pacto non cos dicto audientes babebit, ἀληθεστάτης, μακροῖς ἱδρῶσι καὶ πόνοις, οὐχ ἥκιστα modo hæc de ipso recte norint? Omnino namque δὲ καὶ κινδύνοις τοῦ σὺν αὐτοῖς ὑπὲρ αὐτῶν ἀγωνι pastorein, et equarium, et armentarium, quocun- ζομένου, καὶ σὺν ἐπιστήμῃ τὸ σκάφος ἄγοντος. Οὕτω que perrexerit, itineris ducem sequentur, quæcun- γὰρ πρὸς ἀγαθοὺς ὑπηκόους ἀγαθὸς ἄρχων ἔχων, que auimalia ipsius providentia curaque fruitura καὶ τούτους βλέπων ανηρτημένους αὐτοῦ τῷ νεύματι, sunt. Iţidem et gubernator navis, et medicus, et βουλομένους τε αὐτῷ καὶ εὐχομένους τὰ κάλλιστα, quicunque bene de aliis meretur, omnino persua- τί οὐκ ἂν ἐργάσαιτο τῶν καλῶν; πῶς οὐχὶ deudi vim ad eos habebunt quos servant. Nimirum καὶ ἑαυτῷ, καὶ τοῖς πειθομένοις αὐτῷ, μεγίστων αι vek cæco paret, inquit comicus ille, a quo te recens τιος ἀγαθῶν ἀναγκαίως ἂν γένοιτο, τὴν ὀρθὴν πρὸς præceptor tuus alios ad libros traduxit; futurum, τὸ συνοῖσον αὐτῷ χωροῦντι ἐφεπομένων ἁπάντων; uit tales subditi, si Deus alicujus peccati causa non c Τίς οὐκ ἂν ἀγάμενος αὐτὸν τῆς γενναιότητος καὶ τῶν obstiterit, ab ejusmodi hero perbenigne tractentur τρόπων τοῦ γε παντός τιμήσαι, εἰ μὴ σφόδρα μαςet verissima beatitate potiantur; idque diuturnis tum νοιτο; Ωστε πρόδηλον αὐτοῖς τὸ εὐδαιμονεῖν. Δεῖ δὲ, sudoribus, tum laboribus nec minus periculis illius, οἶμαι, πρὸς τοιαῦτα, καὶ πᾶς ἐρεῖ, αἰτιᾶσθαι μὲν qui cum eis certamina pro eis suscipit, ac navim ἀρετήν, ἧς ἀπούσης, προΰπτον κακὸν ἡ δοκοῦσα εὐηperite moderatur. Quippe si bonus princeps, erga μερία· τοῖς γὰρ οὐκ ἀξίοις τὸ εὐπραγεῖν οὐκ ὠφέλι bonos subditos, hoc modo sit affectus: eosque vi- μον· αἰτιᾶσθαι δὲ τοὺς λόγους οὐχ ἧττον ἢ τὴν ἀρε deat a suo nutu pendentes; ac principi tum cupien- τήν. Οίδε γὰρ οἱ πείθοντες ἀπολαύειν τῶν ἐκείνης tes, tum optantes faustissima quæque; quid non ἀγαθῶν. Ὡς είγε τούτο μή βούλοιντο, οὐδ᾽ ὠφελήσονille rei præclare perfecerit? quo pacto non et ipsi ται παρ' αὐτῆς, μή μετασχόντες τῶν αὐτῆς ἀγαθῶν· sibi, et imperio parentibus, maximorum bonorum πῶς γὰρ ἄκοντες; Ωστε δεῖ τὴν ἀγαθὸν ἄρχοντα, auctor exstiterit; siquidem illum ad id quod pro- καὶ ἀγαθῶν τινων προϊστάμενον, καὶ τὰ περὶ λόγους futurum sit, recta gradientem via, cuncti sequan - ἀγαθὸν εἶναι, ἵν' ἔχοι πείθειν αὐτοὺς, ἐφ᾽ οἷς ἂν βέλο tur? Quis non ob generosum animum, et mores, τιον εἴη πράττειν· ἵνα μὴ χρηστὸς μὲν εἴη, χρηστῶν eum suspiciens, in pretio supra res omnes habue- δὲ ἄρχῃ, ἀφηνιάζοντας δ' ὅμως ἔχων αὐτοὺς, καὶ μὴ rit, nisi valde insaniat? evidentissime denique pa- είκοντας οἷς γνοίη πρὸς τὴν σφετέραν αὐτῶν ὠφέ ret, hos beatos esse. Arbitror autem ipse, nec quisquam inficiabitur, causam borum ad virtutem referendam; absque qua sit, apertum malum erit, quæ felicitas esse videtur. Indignis enim res pro- · speræ nocumento sunt. Neque minus eloquentiæ wudiis hæc sunt accepta ferenda quam virtuti. Nam ea sunt, quæ mortatibus porsuadent, ut virtutis (rui bonis velint: quippe si lioc facere nolint, nibil ex virtute commodi percipient, bonorum ejus minime participes facti: quo enim hoc pacto cadat in invitos? Quamobrem bonus princeps, et qui bou this aliquibus praest, etiam præceptis eloquentis recte instructus esse debet, ut suos impellere persuadendo possit ad ea quæ facere præstabit: ne λειαν, οὐδὲν ἐκείνους ὀνήσῃ· ἐπεὶ καὶ παῖδες ἰατρῶν, ἔστων δὲ τὴν τέχνην ἀγαθοὶ, εἰ μὴ καὶ δεξιοί τινε; εἶεν, καὶ εἰδεῖεν ὅπως πείσουσι τὰ παρ' ἐκείνων τέχεσθαι φάρμακα, οὐδένα που τῶν πάντων ὠφελήσουσι. Δεῖ γὰρ, οἶμαι, προηγεῖσθαι δόξης μὲν χρηστῆς πειθώ, ταύτης δὲ δύναμιν λόγων, εἰ μέλλοι τις ἀπό τινος ἀναγκαίως ὠφελήσεσθαι, δυναμένου τοῦτο βρά σαι, καὶ προσέτι θέλοντος. Ωσθ' οἱ λόγοι καὶ πειθούς, καὶ τοῦ δοξάζειν ἀγαθὰ ἀγαθὸν ὑπήκοον περὶ ἀγαθῶν ἀρχόντων, αἴτιοι σαφῶς ἀναπέφανται· καὶ εἶεν ἂν χρυσίου, καὶ πολυχειρίας, καὶ μηχανῆς, ἄστα δὴ πρὸς σύγκρισιν ἡμῖν το καταρχὰς παρετέθη, ἀμεί νους πρὸς ὠφέλειαν ἄρχουσι. Καὶ ὁ νῦν ἡμῖν διαζωγραφούμενος ἄρχων, εἰς τὰ τῆς ψυχῆς αὐτοῦ πλεο-

-ORATIO II. νεκτήματα τὰς ἀγαθὰς ἐλπίδας ἔχων ανηρτημένας, bonus quidem ipse sit, et bonis imperet, at mililo κρείττων που πάντως ἂν εἴη τῶν ἐπὶ ταῖς ἔξω δυνά- minus contumaces experiatur, nec imperium detroμε τον επερειδομένων, ὅπερ ἐξ ἀρχῆς ἡμῖν εἴρηται. ctantibus in iis quæ ipsorum commodis servitura Καλόν σοι τοίνυν, ὦ φίλτατε, ἀρετῆς ἐπιμελούμενον, prospicit, quidquam utilitatis afferat. Nanket meμηδ' ὁπωστιοῦν ἀμελεῖν τῶν λόγων, όντων τε ἁπλῶς dici, licet arte præstantes sint, nisi sit etiam quæχρηστῶν, καὶ πρὸς τὰ χρηστὰ συνεργούντων ὡς dam iu eis dexteritas, artemque norint, qua perοὐδ᾽ ἂν ἐν οἷμαι τῶν πάντων. Οὐ μὴν ἀλλ᾽ εἴπερ σοι suadeant, ut ab eis exhibita medicamenta sumanτὰ εἰρημένα καλῶς γε ἔχειν ἴσω; δοκεῖ, ἔχου τῶν tur, ex omnibus fortasse nemini proderunt. Arbiκαλῶν δεδογμένων, μηδ' ἀτιμάζειν, ἅπερ θαυμάζεις. tror enim, ante bonam opinionem præcedere debeὉ γὰρ ἐπαινῶν τι χρῆμα, εἶτ᾽ ἀμελῶς πρὸς αὐτὸ re persuasionem; hanc vero facultatem eloquentiæ διακείμενος, καὶ μὴ θηρεύειν ἐθέλων τοῦτο σπουδή præcedere si quidem aliquis ab aliquo commodi τε πάτῃ, καὶ παντὶ τρόπῳ γραφὴν ἀνοίας αποίσεται, quidpiam necessarió percipere debeat, qui ejus imκαὶ ὀφλήσει γέλωτα παντὶ δικαίῳ νοῦν ἔχουσιν. pertiendi tam facultatem quam voluntatem habeat. Quamobrem clare patet, ab eloquentiæ vi tum perspasionem, tum opinionem bonam bonorum subditorum de bonis principibus proficisci, atque hanc et auro, et magno exercitu, et machina, quæ a no bis instituendæ causa comparationis in medium ab initio sunt allata, principibus usu suo longe præ stare. Itidem qui nunc a nobis pictura quasi quadam expressus est princeps, cuin ipsius bonæ spes ab egregiis in eo dotibus animi pendeant; omnino præstantioris erit qui facultatibus extrariis innituntur, quod ab initio diximus. Itaque recte facies, charissime fili, si ita virtuti studeas, ut eloquentiæ studia nullo modo negligas; quæ et simpliciter utilia sunt et ad res utiles atque bonas plus aijumenti quam ulla res alia, mea quidem opinione, adferunt. Nec non si, quæ dicta sunt, recte tibi dicta videntur, amplectere decreta præclara, nec quæ admiraris, negligito. Nam qui rem aliquam laudat, ac deinde negligenter eain curat, nec omnino studio atque ratione persequitur, antentive motam auferét, et a mente præditis optimo jure ridebitur. ἡ *Οτι τὸ μὲν ἀγαθὸν πᾶσι φιλούμενόν ἐστι φυσι κῶς· ὁ δὲ κακὸς καὶ ἑαυτῷ μισητός. Φιλούμεν δὲ καὶ τὸ κακὸν ἔστιν ὅτε, ἀγαθὸν κἀκεῖνο νομίζοντες. Καὶ περὶ εὐδαιμονίας καὶ ἀρετῆς. Εγώ νομίζω, καὶ πάντας οἶμαι τῇ δόξῃ ταύτῃ συνθέσθαι, μὴ μόνον τὸν σπουδαῖον καὶ ἀγαθὸν, ἀλλὰ καὶ τὴν φαῦλον καὶ πονηρὸν ἄνθρωπον, μισοπόνηρον καὶ φιλόκαλον εἶναι αὐτῇ τῇ φύσει· κἄν τις εἰς του σοῦτον κακίας ἐξενεχθῇ, ὡς μὴ περαιτέρω προβῆναι δύναθαι, ἅτε δὴ πρὸς τοῦσχατον αὐτῆς ἀφιγμένος, καὶ ἑαυτὸν τῆς πονηρίας βδελύττεσθαι τὸν τοιοῦτον· μᾶλλον δὲ καὶ τοῖς ἀλόγοις καὶ ἀναισθήτοις ἀγαθήν εἶναι τὴν φύσιν, ἐξ ἀγαθοῦ τὸ εἶναι λαβοῦσαν. Καὶ τοῦτό ἐστι τὸ θρυλλούμενον, ὡς ἄρα πάντα εφίεται τοῦ ἀγαθοῦ τε καὶ συγγενούς. Εἴη δ' ἂν τοῦτό γε πάντων μὲν ἀρχὴ καὶ ὑπεράρχιος φύσις, πάντων δὲ δημιουργός, καὶ συνέχουσα, καὶ εὖ ποιοῦσα δύναμις, ὁλκῇ τινι γνησιότητος, καὶ ὑπεροχῆς, καὶ ἀγαθω σύνης πρὸς ἑαυτὴν ἐπισπωμένη τὸ πᾶν· ἐθέλει γάρ τῷ πεφυκότι κινούμενον τὸ δημιουργηθέν τε κα! ποιηθὲν μὴ μακρὰν εὑρίσκεσθαι τοῦ δημιουργοῦ τε καὶ ποιητοῦ. Τὸ γὰρ ὁθενοῦν ἐπὶ τὴν πρώτην αἰτίαν ἀνατρέχειν φιλεῖ, καὶ τοῦ προνοουμένου καὶ συνέ χοντος μηδαμῶς ἀφίστασθαι τὸ χωρὶς αὐτοῦ μὴ δυνάμενον περιεἶναι· καὶ τὸ ἧττον εἶναι παρὰ τῷ κρείττονι, βαθμοῦ καὶ τάξεως μείζονος τεύξεσθαι προσδοκῶν· καὶ κοινωνεῖν τοῦ θειοτέρου τὸ ὑλικώτε ρον· ὅπως ἂν τῇ μετουσίᾳ λαμπρύνοιτο. Καὶ ὅλως τὸ τοῖς ὅλοις ὑποδεέστερον οἶκοθεν ἐπείγεται τρέ χειν παρὰ τὸ προσθεῖναι καὶ τελέσαι δυνάμενον. Ως γὰρ δὴ ταῖς πρὸς Θεὸν ἐγγύτησί τε καὶ οἰκειώσεσι τὸ περιεἶναι καὶ σώζεσθαι γίνεται, καὶ μετέχειν ἀγαθοῦ· τὸν ἴσον τρόπον ταῖς διαστάσεσι καὶ τοῖς ORATIO II. Quod bonum esɩ ab omnibus næturaliter diligi, Hlominem malum etiam ipsi sibi odio esse. Nonnunquam vero et id, quod malum est, diligimus; quia bonum esse putamus. Itemque de felicitate deque virtute. Ita equidem sentio, et opinioni meæ neminem nou assensurum arbritror; non virtute modo predituni et bonum, sed etiam vitiosum ac improbum bominem, ipsa natura tum improbitatem odisse, tum honesti studio teneri: ac licet aliquis ad eamı vitiositatem abreptus fuerit, ut ulterius progredi nequeat, qnasi qui ad metam ejus extremain pervenerit, tamen hominem ejusmodi seipsum ob inprobitatem abominari: imo vel brutis ac sensus expertibus naturam bonam esse, quæ substantiam sulam a bono sit consecuta. Atque hoc illud est vulgo celebratum, omnia boni cognatique desiderio duci. Quod sane bonum, universorum illud principium fuerit, et posita supra principium omne matura, potestas illa creatrix omnium, omuia continens, benefica; et quæ omnia quadam illecebra cognationis, eminentiæ, bonitatis ad se rapit. Nanı sic natura comparatum est, ut quod creatum est et factum, motu suo non longe abesse ab opifice conditoreque velit. Etenim quavis res, unde unde sit, ad causam primam recurrere gaudel: nec ulla modo a prospiciente sibi seque continente vult abes se, quod absque illo salvumn esse nequit: et quod iuferins est, esse cum præstantiori cupit, a quo gradum et locum ampliore n se consecuturum sperat et particeps esse divinioris, quod e crassiore materia constat, ut ejus fruitione splen - didius evadat. Ad summam, quidquid omnino tenuius est, ex sese currere studet ad id quod adji -

ciendi et perficiendi facultatein habet. Ut enim ex χωρισμοῖς τὸ διεφθάρθαι, καὶ μηκέτ' εἶναι. Τὸ δὲ αἱpropiore ad Deum accessu et familiaritate salutem " τον θαυμαστή τις ἁρμονία τῶν αἰτιατῶν τε καὶ γεet incolumitatem, cum boni participatione, consequimur, eodem modo per sejunctionem ac diremp. tum interimus, et in nihilum redigimur. Ejus rei causa est admirabilis quædam harmonia rerumo a causa profectarum et conditarum, cum ipso auclore et conditore: ineffabilis, ratione communicationis et elusione bonitatis; nunquam rumpenda, propter auctorem vinculi et unionis magnitudinem. Eadem jam paulum intelligitur, dum spiritni contemplanti lutum obstat; sed purius im'nortalitate per resurrectionem donatis patefiet. Quapropter amorem mereri dico, non modo bonum illud infinitum et fulgur illud pulchritudinis, clegantir, gratia, quod ipsi natura inest, verum eliam quidquid pulchritudinis est ac boni particeps, propter supremum illud bonum, supremamque pulchritudinem, ac nostræ cum ea naturæ cognationem. Nam propter communen relationem et affectioneni, ut ita dicam, ad primum illud, omnemque supra perfectionem positum bonum, omnia et bona fiunt, et diliguntur, mutua quadam affectione sibi devincta, Quæ enim alicui rei simplici cognata sunt, corum et invicem quædam est cognatio. Cognata vero diligi, ne verbis quidem opus est, ut probetur. Omnes ergo bonos, et a bono, et ad bonum conditos, unum al scopum tendere dico (nunc enim ad iustitutum revertor ), qui est, amare bonum, et quidquid tale non est, odisse: honestum sectari, quodque affactum est aliter, fugere. Saepe vero contrarium quodque contingit: quippe nonnunquam et malum diligimus, quodque bonum est quasi fagimus, non quod aliquis agnitum bonum, quod bonum quatenus est bonum adversetur, aut malum diligat, quatenus malum est, cum malum esse sciat (quonam id pacto? minime sane), sed quia quod maJum est bonum esse putat. Naturam namque proba - vimus ex bono et bonam esse, quodque cognatum est, quarere, quidquid alienum, fugere. Licet autem vere sic comparata res sit, tamen homines plerosque videas deteriora præ melioribus eligentes ac facilius a bonis ad mala quam a malis ad bona transeuntes: quique illos et admirantur et beatos prædicant, horum sortem miserantur qui reapse bona non recte degustarint, sed habitum malorum acquisierint, et ex eorum inebriatione continua ne quidem ad sobrietatem redire sincere possint; imo hac ipsa quoque liberati temulentia, rursus ad offendendum parati sint, ob eam,qua adhuc detineantur, crapulam et profectas ex gravedine vertigines. lidem et pravos homines bonos esse putant et miseros felices: quippe judicio falluntur, nec eðrum scopus cum scopo rectam ferentium sententiam, in judício de honesto et bono consentit. Apud illos enim qui fuci dicuntur (eos autem inselligo qui res secundas pro felicitate ducunt ), omnium hi felicissimi cæterorumque mortalium praestantissimi julicantur esse, quibus prosperisit, γονότων πρὸς τὴν αἴτιον καὶ πεποιηκότα, ἄῤῥητος μὲν τῷ τρόπῳ τῆς κοινωνίας καὶ τῇ τῆς ἀγαθωσύνης ἐκχύσει, ἄῤῥηκτος δὲ διὰ τὸν συνδήσαντα, καὶ τὸ πολὺ τῆς ἑνώσεως· ὀλίγον ἄρτι γινωσκομένη, τοῦ πηλού προσισταμένου τῷ θεωροῦντι πνεύματι· φανησομένη δὲ καθαρώτερον ἀπαθανατισθεῖσι διὰ τῆς ἀναστάσεως. Φιλητὸν γοῦν εἶναί φημι οὐ μόνον γε τὸ ἄπειρον ἀγαθὸν, καὶ τὴν ἀστραπὴν τοῦ κάλλους, καὶ τῆς ὡρας, καὶ τῆς χάριτος, ἥτις ἐκείνῳ ξυμπέφυκεν, ἀλλὰ καὶ πᾶν, ᾧ μέτεστι καλοῦ τε καὶ ἀγαθοῦ, δι᾿ αὐτὸ τὸ υπεράγαθον καὶ ὑπέρκαλον, καὶ τὸ πρὸς αὐτὸ τῆς φύσεως ἡμῶν συγγενές. Διὰ γὰρ τὴν κοινὴν ἀναφο Ράν τε καὶ σχέσιν, ὡς ἄν τις εἴποι, τὴν πρὸς τὸ πρῶτον καὶ ὑπερτέλειον ἀγαθὸν πάντα ἀγαθύνεται καὶ φιλεῖται, ἔχοντα πρὸς ἄλληλα σχετικῶς. Τὰ γὰρ ἁπλῷ τινι συγγενῆ καὶ ἀλλήλοις ἂν εἴη. Τὸ δὲ φιλεῖσθαι τὰ συγγενῆ οὐδὲ λόγου δεῖται δεικνύναι. Πάντας μὲν οὖν τοὺς ἀγαθοὺς, καὶ ὑπ' ἀγαθοῦ, καὶ ἐπ' ἀγαθῷ δημιουργηθέντας, εἰς ἕνα λέγω τείνειν σκοπὸν (ἤδη γὰρ ἐπάνειμι), τὸ φιλεῖν τὸ ἀγαθὸν, καὶ μισεῖν τὸ μὴ τοιοῦτον· καὶ διώκειν τὸ καλὸν, καὶ τὸ ἄλλως ἔχον φεύγειν. Συμβαίνει δὲ καὶ τοὐναντίον πολλάκις. Καὶ γὰρ φιλοῦμεν τὸ κακὸν ἔστιν ὅτε, καὶ τὸ ἀγαθὸν ὥσπερ φεύγομεν· οὐχ ὅτι τις τὸ ἀγαθὸν ἐγνωκώς ὃν ἀγαθὸν, ᾗ ἀγαθὸν ἀποστρέ φ:ται· ἢ φιλεῖ τὸ πονηρὸν, ᾗ πονηρὸν, του τον αὐτὸ ἐπιστάμενος, πόθεν; πολλοῦ γε καὶ δεῖ· ἀλλ' ὅτι τὸ κακὸν ἀγαθὸν ἡγεῖται. Η φύσις γὰρ ἡμῖν ἀποδέδεικται ἐξ ἀγαθοῦ τε καὶ ἀγαθὴ, καὶ τὸ συγγε νὲς ζητοῦσα, καὶ τἀλλότριον ἅπαν φεύγουσα. Πλήν καὶ οὕτως ἐχούσης τῆς ἀληθείας, ἴδοις ἂν τοὺς πολ δοὺς τῶν ἀνθρώπων τὰ χείρω τῶν κρειττόνων προαιρουμένους, καὶ ῥξον ἀπὸ τούτων εἰς τὰ κακὰ μεταβάλλοντας ἢ ἐξ ἐκείνων εἰς ταῦτα· κἀκείνους μὲν ζηλοῦντας, καὶ μακαρίζοντας, τούτους δὲ ταλανίζοντας, τῷ μὴ καλῶς γεγεῦσθαι τῶν ἀληθῶς ἀγαθῶν, ἀλλ' ἐν ἕξει τῶν κακῶν γεγενήσθαι, καὶ τῇ συνεχεῖ τούτων μέθῃ μηδὲ νῆψαι καθαρῶς δύνασθαι· ἀλλ' ἐπειδὰν καὶ ταυτησὶ τῆς μέθης ἀπαλλαγεῖεν, προσ κόπτειν αὖθις ἑτοίμους εἶναι διὰ τὴν ἐπικρατοῦσαν ἔτι κραιπάλην, καὶ τοὺς ἐκ τῆς ἑωλοκρασίας Ιλίγγους. Οὗτοι καὶ τοὺς φαύλους ἀνθρώπους ἀγαθοὺς νομίζου σιν εἶναι, καὶ τοὺς ἀθλίους εὐδαίμονας. Σφάλλονται μὲν γὰρ περὶ τὴν ψῆφον, οὐ συνάδει δὲ κἀκείνων ὁ σκου πᾶς, τῷ τῶν ὀρθῶς ποιουμένων τὰς ἀποφάσεις περ τὴν τοῦ καλοῦ τε καὶ ἀγαθοῦ κρίσιν. Παρὰ γὰρ τοῖ; καλουμένοις κηφῆσι, λέγω δὴ τοῖς τὴν ἑαστώνην τι θεμένοις εὐδαιμονίαν, οἶδε τῶν πάντων εὐδαιμονέστ:- ροι κρίνονται, καὶ πάντων ἀνδρῶν ἄριστοι οἷς ἂν τοῖς ὅλοις εὐπράττουσιν εὐμαρῶς τὰ τῇδε φέροιτο πάντα" καὶ εἶεν μὲν ἀπηλλαγμένοι φροντίδων, ἐσθιουσῶν τὰς ψυχὰς σητῶν οὐδὲν ἧττον, εἰ τούτοισί που συγγένοιντο συνεχῶς· εἶεν δὲ πραγμάτων ἐκτὸς, ἀποκναίειν δυναμένων καὶ νοῦν, καὶ σῶμα· καὶ τοῦ μὲν πονεῖν ἄγουστοι· ὁ βίος δὲ αὐτοῖς τρυφή, και πλέον οὐδέν. Μέγα δὲ κἀκεῖνο νομίζουσιν, ὅτι θαυματοποιούς, καὶ μέμους, καὶ έρχηστάς, σμήνη το κολάκων, καὶ ὑβρι

ORATIO II. στῶν ἔθνη, καὶ παρασίτων ἐσμὸν, καὶ τοὺς ἄλλους tale fruentibus, universæ res hujus vitæ commode τοὺς τοιούτους εὖ ποιεῖν δύνανται οἱ παρ' αὐτῶν θαυ succedunt; quique liberi sunt et immunes a curis, μαζόμενοι, ἀπὸ τοῦ πλουτεῖν τὸ δύνασθαι κεκτημένοι. non minus animos depascentibus, quam tinex soleant, si frequenter eis adhæreant; immunes a negotiis, quæ mentem et corpus cruciare possunt; expertes laborum, eaque fruentes vita, quæ nihil sit aliud quam meræ delicia.Magnum et illud quidpiam esse putant, quod præstigiatores, et mimos et saltatores, et adulatorum examina, et flagitiosorum nationes, et parasitorum gregem, et alios tales afficere beneficiis possint, qui eis admirationi sunt, cum id præstare queant, quia divitiis abundant. η Αὗται μὲν οὖν αἱ κρίσεις τῶν φαυλοτέρων περὶ τὸν ἀνθρώπινον βίον, καὶ οὕτω τὴν εὐδαιμονίαν ὁρίζονται· ἐλεεινὸς δὲ ἄνθρωπος, καὶ ταλανίζεσθαι δίκαιος τουτοισὶ τοῖς μοχθηρία συζῶσιν οὗτος δυκεῖ, ᾧ μὴ πράττειν ἔξεστιν, οἷς ἂν ἡσθείη διαπαν τὸς, ἢ πενίας οὐ συγχωρούσης, ἢ τῆς ἤδης παρακμασάσης, ή τινος τῶν θύραθεν συμπτωμάτων ἀπείργοντος. Παρὰ δὲ τοῖς ἡμιφαύλοις, ὡς ἄν τις εἴποι, καί τινος φιλοτιμίας μετέχουσι, τῶν τῇ τρυφῇ καὶ βαθυμία προσηλωμένων μακαριώτερος δήπου φαίνεται ὁ διὰ χορούς ἀνδραπόδων, καὶ οἰκετῶν πλήθη, καὶ τὴν ἄλλην τῶν πραγμάτων αφθονίαν, καὶ πολύ · ἀργύριον ἀφειδῶς ἀναλισκόμενον, τῶν ἐχθρῶν ἀνώτερος γινόμενος, καὶ τῇ δυνάμει τουτων κατορχούμενος, κατὰ ῥοῦν αὐτῷ χωρούντων τῶν βουλευμάτων, δι' ἡντιναοῦν φοράν τε καὶ τύχην, ἢ τὸ μὴ γενναίον ίσως ἔχειν ἀντίπαλον. Οὐ γὰρ ἐκ τῆς γνώ μῆς τῶν εὐρνούντων, καὶ τοῦ γενναίου σφίσι φρο νήματος, οὐδ' ἐκ τῆς πολλῆς ἀνδρίας, καὶ τῆς του σαύτης φρονήσεως, καὶ τῆς περὶ τὰ πρακτέα σπου δῆς τε καὶ γενναιότητος, καὶ συλλήβδην τῆς λοιπής ἀρετῆς· οὔχουν οὐδ᾽ ἀπὸ τῶν πράξεων, καὶ τοῦ τρόπου· οὐδ᾽ ἀπὸ τῆς ὕλης τῶν ἀνὰ χεῖρας πραγμάτων· οὐδ᾽ ἐκ τοῦ τὴν ἀνταγωνιστὴν βασανίζειν, ὅπως ἀρετῆς τε καὶ ἐπιστήμης, ἢ φαυλότητος καὶ ἀπαιδευσίας μετέχει· ἀλλ' ἐκ τῆς ἐκβάσεως μόνης τουτοισὶ τὰ πράγματα κρίνεται, τὴν ἀρετὴν μετ τροῦσι τοῖς εὐτυχήμασιν, ἄκροις (δ φασι) δακτύλοις τῶν πραγμάτων εφαπτομένοις. Κἂν οὕτω τὴν σαυ τοῦ ψυχὴν ἀσύγκριτον ἀποφήνῃς, ὡς εἶναι μὲν τῆς Νέστορος καὶ Σολομῶντος φρονιμωτέραν, εἶναι δὲ τῆς ᾿Αχιλλέως καὶ Σαμψὼν ἀνδρειοτέραν, γέμουσαν τε ἀρετῶν, ὧν ἤρκεσεν ἑκάστη κοσμῆσαι τὸν κεκτη· μένον· κἂν οὕτω τὰ πρακτέα διενεργῆς, ὡς φοβήσαι μὲν ἐναντίον, εὐφρᾶναι δὲ φίλον, θαυμάσαι δὲ πάντας· ἔπειτα τῆς τύχης ἀντιπιπτούσης, ἢ πε νίας πειραθῇς, ἢ τῆς ὑπαρχούσης ἐκπέσῃς δόξης, ή τινος ήττων ὀρθῇς (πολλὰ δὲ ἂν γένοιτο τοιαῦτα περὶ τὸν εὔριπον τόνδε βίον, καὶ γέγονε τις πολλάκι: κρείττων ἀνδρὸς σπουδαίου καὶ νοῦν ἔχοντος, μηδ' ἀνδριᾶσιν ἐοικὼς ἀπεξεσμένοι; εἰς εἶδος ἀνο διες γενναίου), ὁ εὐήθης, ὁ δειλός, ὁ μιαρός, ἀκήκρας παρὰ τῶν ὡς ἀληθῶς τοιούτων ἀνθρώπων, οἱ δή τινα θαυμάζοντες κατορθοῦντα, καὶ τῆς γενναι τητος ἀγάμενοι σφόδρα, καὶ ἐγκώμια μακρά κατ' αὐτοῦ δημιουργοῦντες, οστράκου (φασί) μεταπεσόντος, μεταβαλόντες, κακίζουσι μεθ' ὑπερβολῆς οὐ μεταβεβλημένον τὴν ἀρετὴν, δν μικρὸν πρόσθεν ἐπήνουν, καὶ ὅτι μὴ καὶ οὐρανίου; αὐτῷ τιμάς ὁ πονέμειν ἐξὸν ἦν αὐτοῖς, ἐδυσχέραινον. Πένθους δ᾽ ἄξιον τοῦτον κρίνουσιν, ὃς ἂν δόξης ἔρημος γέHæc eorum qui cæteris sunt praviores, de vita humana judicia sunt, atque ita felicitatem definium. lisdem in omni nequitia vitam exigentibus homo miser et miserabilis esse videtur, qui ea peragendi facultatem non habet, ex quibus semper voluptatem caperet, vel inopia non permittente, vel ala.is amisso flore, vel extrario casu quodam impediente. At vero semipravis, uti quis eos appellaverit, qui que gloriæ quadam cupiditate ducuntur, is esse voluptariis et ignaviæ deditis beatior existimatur, qui mancipiorum gregibus, et copiis servorum, et cætera rerum abundantia, multoque argento largiter expenso, suis superior hostibus evadit, et potestatem eorum proterit, consiliis prospere cedentibus casu quopiamn, vel forte fortuna, vel quod alversarium fortasse parum strenuum habeat. Non enim ex indolo strenuitateque prosperis utentium successibus, nec magna fortitudine, nec prudentia, nec in agendis rebus vel studio, vel industria, nec reliquis (ut summatim dicam) virtutibus: non etiam ex factis, atque moribus; nec de materie negotiorum quæ in manibns sunt, nec de adversarii exploratione, quanam in virtute ac scientia, vel socordia et inscitia sit præditus, sed ex eventu solo de rebus statuunt, dum virtutem ex successibus, metiuntur, et extremis (quod aiunt) digitis res altingunt. Licet animum tuum adeo positum omnem extra comparationem probes, ut animo Nestoris atque Salomonis prudentior sit, et Achillis ac Samsonis animo fortior, iisque refertus virtutibus, quarum quælibet ornando possessori suo sufficeret: licet agenda sic perficias, ut adversario terrorem incutias, voluptatem parias amico, omnes in admirationem tui rapias: sed mutata deinde fortuna, vel in paupertatem incideris, vel partam gloriam amiseris, vel victus ab aliquo fueris (qualia multa in hac volubili vita evenire possunt, in qua sæpius accidit, ut hominem tum virtute, tumn mente præelitum vineat aliquis, ne statuis quidem sculptis ad formam strenui viri respondens), et stultum, et timillum, et impurum illi te appellabunt homines, qui reapse tales sunt, quique res præclaras gerentem aliquem admirantes, et strenuitatem valde suspicientes, prolixasque landes homini condentes, testa (quod aiunt) conversa mutati, supra modum male tractant minime mutatum virtute virum, quem paulo ante laudabant, et quod honores ei caelestes deferre non possent, noleste ferebant. Iidem lugendum censent eum qui gloriam amittit, non illam verissimam, et durabilem, et una cum spiritu hinc migrantem, sed hanc vanam, qu

MANUELIS PALFOLOGI que potius esse gloria videtur qnam sit, et cum f νοιτο, οὐ τῆς ἀληθεστάτης δὴ, καὶ μονίμου, καὶ corpore dissolvitur, si bene duret; aut etiam non raro ante hominem ipsum, sic ferentibus eventis rerum, avolat, vel potius infinitis modis in contrarium cadit. Arbitrantur sane virtutem sese colere, dum eam affectant ambitiosius, ideoque nullo modo fortunae, sed virtuti strenuitatem attribuunt. Verum factis ipsis ostendunt, minime se bonis a viris gesta virtuti accepta ferre, sed fortunæ totum imputare; adeoque dum simpliciter prospero cursu navigationis utentem magnum ducunt, non eum qui perite navin moderatur, in errore versantur. νο:. Καὶ τὸν ἁπλῶς εὐπλοοῦντα μέγαν ἡγούμενοι, οὐχὶ Sedenim bunc in modum hi sentiunt, ac non abs re quidem, ut qui nec egregii viri sint, nec egregie boni rationem intelligere queant propterea quod eorum mens ulterius quam oculi penetrare non possit, imo, verius ut loquar, ne quidem apparentia sinċerius atque purius inspiciant. At vero boni et cordatiores in universum electioni voluntatis et institutioni rectæ felicitatem attribuunt. Nam prosperis vel uti, vel non uti successibus, nequaquam princeps quasi cogitatio, veram tendens ɔd beatitatem, ab eis esse putatur: quando majore prosperitatis parte vitiosi potius quam præstantes et egregii viri fruuntur. Nimirum beatus animi respectu beatus est. Animus vero per virtutem in statu suo permanet, vel ad eum redit. Virtus autem nostra iu potestate nostra electione sita est. Quemadmodum ergo qui malus esse vult, necessario fit malus (nam per ipsum velle statim fit: velut in oratione proxime sequente clarius explirabitur ), sic etiam qui bonus esse vult (veşum enim velle comitatur et ipsum opus), non poterit non fieri bonus. Qgapropter si boni viri, mea quidem opinione, de vita et virtute sententiam ferre deberent, prorsus illum hominem ne quidem exsistere debere dicerent, qui virtutis est expers. Qui autem bonus esse vult, necessario bonus evadet; tametsi fortunam minime propitiam experiatur, ubique tam ipsi quam conatibus ejus obstanten. Nam quod bonum est, non fortuuæ, non casus, ault temporis aliorumve talium fructus est, sed virtnds et arbitrii liberi, quod impediri re nulla potest. Non enim haberet electionem, nec libertatem suam, quod animum attinet, si præpediri ab aliqua re pouset. Sed tamen bonis quoque viris, gloriam acquisitam amittere, videtur esse de rerum earum numero quibus abborremus. Quippe dolorem afferre, quasique mordere potest eos qui buic adhuc vitæ copulati sunt, cujus præcipua diguitas in occasionibus quærendi honesti nominis est sita. Gloriam vero et honestum nomeu intelligo, at Alexandri, ut Cyri, ut his similium, quorum nomen, jam olim exstinctis corporibus, oblivioni non est traditum. Etenim illa gloria, quæ duravit hactenus, fructus quidam erat certaminumn et laberum, et magnanimitatis in iis declaratæ rebus, in quibus necesse erat ut sese præstarent viros, qui p συναπερχομένης ἐνθένδε τῷ πνεύματι ταυτησὶ δὲ τῆς κενῆς, τῆς μάλλόν γε δοκούσης ἢ ὑπαρχούσης, καὶ συλλυομένης τῷ σώματι, οπόταν γε καὶ εὖ - διαρκέσῃ, ἢ καὶ προαφιπταμένης αὐτοῦ πολλάκις τοῖς ἀπὸ τῶν πραγμάτων συμπτώμασι· μᾶλλον δέ που καὶ τρεπομένης εἰ; τοὐναντίον μυρίοις τρό ποις. Οίοντας μὲν οὖν ἀρετὴν μετέρχεσθα: τῷ φιλοτιμεῖσθαι. "Οθεν τὴν τύχην οὐδαμῶν, τὴν δ' ἀρετὴν αἰτιῶται πρὸς γενναιότητα. Φαίνονται δὲ οἷς πράτ τουσιν, ἥκιστα μέν τι νέμοντες ἀρετῇ τῶν πεπραγμέ νων χρηστοῖς ἀνδράσι, τῇ τύχη δὲ τὸ πᾶν λογιζόμε τὸν σὺν ἐπιστήμῃ τὸ σκάφος ἄγοντα, οὕτω πλανώνται. Ἀλλ᾽ οἶδε μὲν ὧδε εἰκότως, ἅτε μὴ γενναῖοι, μηδὲ γενναίως τἀγαθὸν, ὅποι ἔχει, διακρίνειν οἷοί τε ὄντες, τῷ μὴ περαιτέρω τῆς ὄψεως τὴν σφῶν διάνοιαν διικνεῖσθαι δύνασθαι, καὶ τό γε ἀληθές στερον φάναι, μηδὲ γοῦν αὐτὰ τὰ φαινόμενα θεω ροῦντες ὑγιέστερόν τε καὶ καθαρώτερον· οἱ δ' ἀγαθοὶ καὶ νουνεχέστεροι τῶν ἀνδρῶν τῷ ὅλῳ τε καὶ τῷ παντί, τῇ προαιρέσει καὶ τῇ παιδεύσει τὴν εὐδαι μονίαν λογίζονται. Τὸ γὰρ εὑρεῖν τε καὶ μὴ οὐ προηγουμένη φροντὶς πρὸς τὴν ἀληθῶς εὐδαιμο νίαν αὐτοῖς νομίζεται· ἐπειδὴ καὶ τὸ πολὺ τῆς εὐ ροίας κακία μᾶλλον ἢ καλοκαγαθία καρποῦται. Ο δὲ εὐδαίμων διὰ τὴν ψυχὴν τοῦτ' ἂν εἴη. Η δὲ ψυχὴ διὰ τὴν ἀρετὴν ἐν τῷ κατ' αὐτὴν μένει, τ Επανέρχεται. Ἡ δ' ἀρετὴ τῶν ἐφ' ἡμῖν, καὶ τῆς προαιρέσεως. Καθάπερ οὖν ὁ βουλόμενος κακὸς εἶναι ἀναγκαίως γίνεται (αὐτῷ γὰρ τούτῳ, τῷ θέ λειν, εὐθὺς γίνεται· ὡς ἐν τῷ ἐφεξῆς λόγῳ ῥηθή σεται καθαρώτερον), οὕτω καὶ ὁ ἀγαθὸς βουλόμενος εἶναι (τῷ γὰρ ἀληθῶς θέλειν ἔπεται καὶ τὸ ἐνερ γεῖν) οὐκ ἔσθ' ὅπως οὐ γενήσεται. Ὥστε εἶπεν ἂν, δεἦσαν (ἐμοὶ δοκεῖν) περὶ ζωῆς τε καὶ ἀρετῆς γνώμην δοῦναι τοὺς ἀγαθοὺς ἄνδρας, ὡς ἔδει μηδὲ τὴν ἀρχὴν γενέσθαι τὸν ἄνθρωπον, ὅτῳ μὴ μέτεστιν ἀρετῆς. Ὁ δὲ ἀγαθὸς βουλόμενος εἶναι πάσαις ἀνάγε καις γενήσεται, κἂν οὐκ εὐμενους πειράται τῆς τύχης, προσισταμένης οἱ πανταχῆ, καὶ τοῖς ἐγχει ρήματι. Τὸ γὰρ ἀγαθὸν οὐ τύχης, οὐδέ τινος συμπτώματος, ἢ καιροῦ, καὶ τῶν τοιούτων, καρπός ἐστιν, ἀλλ᾽ ἀρετῆς τε καὶ αὐτεξουσιότητος, ᾗ γενέσθαι εἰργόν τι τῶν πάντων οὐδέν ἐστιν. Οὐδὲ γὰρ ἂν ἦν ταύτῃ προαίρεσις, οὐδὲ αὐτεξούσιον, ὅτα γε εἰς τὴν ψυχὴν φέρει, ὄντος γε τοῦ κωλύσοντος. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τοῖς ἀγαθοῖς ἀνδράσι τὸ τὴν παρ οὖσαν δόξαν ἐζημιῶσθαι ἔν τι τῶν φευκτῶν εἶναι δοκεῖ. Λυπῆσαι γὰρ δυνάμενον καὶ δοκεῖν τους συμπεπλεγμένους τῷδε τῷ βίῳ· οὗ τό γε σεμνότε ρον ἀφορμαὶ εὐκλειαν φέρουσαι. Δόξαν δὲ καὶ εὐκλειαν λέγω τὴν ᾿Αλεξάνδρου, τὴν Κύρου, τὴν τῶν τοιούτων, ὧν οὐκ ἐν λήθῃ γέγονε τούνομα, πάλαι τῶν σωμάτων λυθέντων. Εκείνη γὰρ ἡ δόξα, ἡ διαρκέσασα μέχρι δεύρο, καρπός τις ἦν ἀγωνισμάτ των, καὶ τόνων, καὶ πολλοῦ φρονήματο;, ἐφ᾽ οἷς ἐχρῆν δεικνύναι τὸν ἄνδρα μήτε φιλοσώματον όντα, μήτε χρήμασιν ἐπτοημένον, μήτε ἡδοναίς κεχηνότα, μήτε μὲν αὐτὸ τὸ ζῆν εὐδοξίας προτεθέντα. Ταῦτα

ORATIO II. Οι κλάδοι τῆς ἀρετῆς, ἡ τοῖς μετασχοῦσιν αὐτῆς neque corporibus parcerent, nec opes admirarenγνησίως εἰκότως ἂν τηρήσειε τῶν ἱδρώτων τοὺς καρποὺς ἀθανάτους, αυτή γε πρῶτον οὖσα τοιαύτη. Χρήμα γὰρ ἀθάνατον, Ανδράσι τοίνυν ἀγαθοῖς, οἷς γε ἡ ἐπιθυμία τὸ ζῆν εὖ, προσούσης με σοφίας καὶ γνώσεως, τὴν ἐπιθυμίαν αὐτοῖς καλῶς περᾶναι δυναμένων, εὐχε ρῶς τὸ συγγενὲς καὶ τὸ μὴ τοιοῦτον γνωρίζεται. Τοῖς δὲ μὴ μετέχουσιν ἀγαθοῦ καὶ ἡ τοῦδε γνῶσις οὐκ εὔκριτος. "Οθεν δν αὐτοὶ μακαρίζουσιν, ἄθλιον ἐκεῖνοι ἡγοῦνται· καὶ 8 ζηλοῦσιν ἐκεῖνοι, φεύγουσιν οἶδε. Είεν. Πολλῶν δὲ θρήνων ἄξιος τούτοις φαίνεται ἐκεῖνος μάλιστα πάντων, ὁ μήτε ὧν ἀγαθὸς αὐτὸς, καὶ τοῖς πολλοῖς λυμαινόμενος, καὶ δι' ἐντελέχειαν πράξεων μοχθηρῶν μήτ' ἐθέλων χρηστὸς γενέσθαι, μήτε δυνάμενος ἀμείψαι τήνδε τὴν ἕξιν πρός τι τῶν ἐπαινουμένων τε καὶ καλῶν. Οὗτος και μιδή κακία σύντροφος ὤν, παρὰ μὲν τῶν ἐλεεῖται· λέγω δή, τῶν οὐκ ἐλέους ἀξίων, ἀλλ' ἐγκωμίων • παρὰ δὲ τῶν μισεῖται· τῶν μισητέα διαπραττομένων, καὶ μισούντων ἑαυτοὺς, εἰ καὶ παράδοξον εἰπεῖν. Ο γὰρ καθάπαξ πονηρὸς ἄνθρωπος πρὸς τῷ τοῖς εἰδόσιν αὐτὸν μισεῖσθαι καὶ διαβάλλεσθαι καὶ ἑαυτῷ μισητός ἐστι, τρόπον δή τινα μισήσαντι τῷ συνειδότι τὴν βδελυρίαν. "Απας γὰρ ἄνθρωπος τὸ πονηρὸν, ὡς ἀλλότριον (ἡ γὰρ κακία θύραθεν), οὐ δύναται μὴ μισεῖν· ὥσπερ καὶ τὴν ἀρετὴν, ἐπειδὲν αὐτὴν καλῶς καταμάθῃ ἀγαθὸν καί οἱ γνήσιον, οὐ δύναται μὴ φιλεῖν. Ο τοίνυν μοχθηρία συζῶν ἀτόπως ἄγαν διάκειται, ταῖς γνώμαις δίχα τεμνό μενος, καὶ κινδυνεύει τὸ κατ' αὐτὸν αἰνίγματι ἐοικέναι, φιλεῖ τε γὰρ ἅμα αὐτόν, τῷ μὴ τὴν φύσιν ἀρνήσασθαι δύνασθαι, καὶ τρόπον ἕτερον μισεῖ διὰ τὴν φαύλην προαίρεσιν, καὶ ζωὴν μετάμελον ἐκεί νῳ παρεχομένην Έλκει διηνεκώς. Τὸ γὰρ μὴ κατὰ καιρὸν χάριεν λυπεῖν ἀνάγκη μετέπειτα. Λήξαντι γὰρ ἀκολουθεῖ τοὐναντίον, κατὰ Πλάτωνα. Καὶ τοῦ ἡδέος τὸ λυπηρὸν διαρκέστερον. Ἐκεῖνο μὲν γὰρ τῷ βίῳ τούτῳ συντελευτᾷ, ἣν ἐπὶ μήκιστον ἔλθῃ χρόν νον· τὸ δὲ λυποῦν συμπαραμένει τῇ ψυχῇ. Οὕτως ἀσύμφορον τὸ κακὸν, λέγω δὴ τὸ τοῖς κακοῖς ἡμᾶς αὐτοὺς ἐκδιδόναι. Εἰ μὴ γὰρ ἐμαυτὸν ἐκδοίην τοῖς οὐκ ὀνήσουσιν, οὐκ ἂν ἐκεῖνα δύναιτο βλάπτειν. Ο μέντοι χρηστὸς ἄνθρωπος φιλεῖ μὲν καθαρῶς αὐτὸν τῆς περὶ τὰ πράγματα γνώμης, ἡδόμενος δὲ διατελεῖ ἡδονὴν σὺν τῷ καλῷ τοῖς τῆς εὐθύτητος τρό ποις. Οὐ διαιρεῖται τοὺς λογισμού;, ὥσπερ ὁ φαῦλος ἐκεῖνος· ἀλλ᾽ ἔστιν ὁ αὐτὸς ἀεὶ, καὶ ἑαυτῷ, καὶ τοῖς εἰδόσι σύμφωνος ων. Οἷς γὰρ θαυμάζουσι τοῦτον, τὴν δόξαν αὐτῷ πιστοῦνται. Καὶ μὴν ὁ πάντα ἀγα θὸς φθόνου μὲν ἀνώτερος ἔστηκε, μίσους δὲ ἐκτός ἐστι, καὶ οἱανοῦν ἀπέχθειαν παρ᾽ οὐδέσι κέκτηται τῶν σωφρονούντων ἀνθρώπων· ἀλλ᾽ ἔχει πάντας ἑξῆς ἐκείνους καὶ βουλομένους καὶ εὐχομένους αὐτῷ τὰ κάλλιστά τε καὶ τιμιώτατα διὰ τὴν τῆς ἀρετῆς τελειότητα, ή τε τούτῳ γίγνεται κόσμος, καὶ ὑφ' οὗ τὸ ἴσον αὕτη λαμβάνει. Καὶ τὸ δὴ μέγιστον καὶ Ο tur, nec voluptatibus inhiarent, nec vitam ipsamı bonestæ famæ anteponerent. Ea vero virtutis rami quidam sunt, quæ germane se potitis non abs re sudorem fructus immortales conservaverit, cum ipsa prius sit ejusmodi. Virtus enim res immortalis est. bonis ergo viris qui bene vivere cupiunt, accedente sapientia et doctrina, quæ recte hoc ipsorum desiderium ad finem optatum perducere possunt, facile quod cognatum est, aut secus, agnoscitur. At qui participes boni non sunt, iis hæc agnitio parum facilis est et expedita: quo fit ut quem ipsi beatum prædicant, hunc illi miserum putent; et quod illi admirantur, hi fugiant. Ac sit ita sane. Multis autem lacrymis dignus bis omnium maxime videtur esse, qui nec ipse bonus est, et multos corrumpit, ac propter facinorum vitiosorum assiduitatem, neque fieri vult bonus, neque mutare hunc habitum in laudabilem ac præclarum potest. Hie vitiositati prorsus innutritus, ab his commiserationein impetrat (de illis loquor, qui non miseratione, seul laudibus digni snut), illis in odio est, qui odio nimirum digna peragunt, ac seipsos oderunt, licet hoc dictu quiddam novum sit et insolens. Homo namque prorsus improbus, præterquam quod iis quibus est notus, in odio est et reprehenditur, etiam ipse se notto quodam odit, cum ejus couscientia sceleritatem olio persequatur. Omunis enim hom quod improbum est, velut alienum quiddam (nam extraria vitiositas cst), non potest non odisse: sicut et virtute, posteaquam recte cognoverit eam esse bonum quiḍpiam, sibique cognatum, non potest non amore prosequi. Qui ergo vitiositatis est velut io contubernio, miro quodam et absurdo affectus est modo, cum sententiis animi bifariam scindatur: adeoque parum abest, quod ipsum attinet, quin æni‐ gmati similis sit. Nam simul seipsum et diligit, cum naturam inficiari nequeat, et alio modo quodam odit, voluntatis pravæ causa; vitamque perpetuo pœnitentiam ei parientem exigit. Nam quod bonum non est, quo tempore peragitur, id deinceps dolorem fignat necesse est; postquam enim desiit, diver. sum sequitur, ut ait Plato. Εt dolor voluptate durabilior est. Haec enim cum hac vita desinit, si maxime diuturnum tempus attingat; at vero dolor cum ipso durat animo. Usque adeo noxium est quod malum hoc est, vitiis nosmet addicere: quippe nisi meipsum addicerem non profuturis, illa me lædere nullo modo possent. Bonus autem vir et diligit sincere seipsum, propter id de rebus judicium, quo præditus est, et voluptate perpetua fruitur cum honesto, nec sine recti ratione; non illius Improhi more cogitationibus dividitur, sed semper idem est, atque tam secum ipse quain cum iis, quibus est nolus, consentit, quippe dum hominem illi admirantur, opinionem ejus confirmant. Quin etiain omnino bonus ille supra omnem positus est invidiam, et odio caret, nec inimicitias ullius probi ac modesti hominis experitur: sed omnes bones erga

καὶ τοῖς ἀνδράσι τοῖς ἀγαθοῖς, ἀλλὰ δὴ καὶ τοῖς κακοῖς. Καὶ τοῦτο οὐ θαυμαστόν. Καθάπερ γὰρ ὁ πονηρὸς ἄνθρωπος καὶ ἑαυτῷ μισητός ἐστι διὰ τὴν κακίαν, τουτονὶ τὸν τρόπον ὁ ἀγαθὸς καὶ ὑπὸ τῶν φαύλων φιλεῖται, φανεὶς ἐκείνοις οἷός ἐστιν. Αδύ– να τον δὲ κρυβῆναι πόλιν, επάνω όρους κειμένην. Ο γὰρ Θεὸς τὴν ἀρετὴν οὐκ ἀνεπίδεικτον συγχωρεί μένειν· αὐτήν τε, οἶμαι, τιμῶν, καὶ τὸν αὐτῆς τρό φιμον, καὶ πρός γε ἔτι παρακαλῶν εἰς τὸ ἀγαθὸν ἅπαντας. Αναγκάζει γὰρ πάντα τρόπον, ἵν᾿ ἐμπλήσῃ δαιτυμόνων αὐτῷ τὸν οἶκον, ὡς μηδένα στε ρηθῆναι τῆς καλῆς θοίνης. Καὶ μὴν εἰ ἀνεπίδει κτος ἦν ἡ ἀρετή, οὔτ᾽ ἂν ὅλως ἐφιλεῖτο, οὔτ᾽ ἂν έθαυμάζετο παρ' οὗτινοσοῦν τῶν ἁπάντων· ὥσπερ καὶ χρυσὸς λαμπρός, τῇ γῇ φυρόμενος ἔτι, καὶ διαφανής τις λίθος, ἐν σκότει κείμενος. Μάλλον δὲ οὐδ᾽ ἂν εἶ; εἶχεν ἐξ ἐκείνης τὸ παράπαν κερδάνα! τι, μηδαμῶς ἐπιδεδειγμένης. Αρετὴ γὰρ ἀνενέρ γητος ἀμωσγέπως άκοσμος. "Οτι καὶ καλῶς ἡρμοσμένης λύρας οὐδὲν ὄφελος, τοῦ τὰς χορδάς μετ' ἐπιστήμης κινήσοντος μηδαμῶς ὄντος. Καλὸν μὲν γὰρ ἡ ἀρετὴ, καλὸν δὲ ὁ ταύτης ἐργάτης· δεῖται δὲ ἀλλήλων ἑκάτερα, κατὰ τὴν τῆς ἀξίνης τε καὶ χειρὸς εἰκόνα. Τοῦτο δέ ἐστι κυρίως ἡ ἀρετή, τὸ δι ενεργούμενον ἀγαθὸν κατά γε γνῶσιν, καὶ πρόθεσιν, καὶ ἔξιν· καὶ ἐνάρετος ἀνὴρ δ τὴν ἀρετὴν νομίζων πάντων ἄριστον εἶναι, καὶ φιλῶν τὸ ἄριστον, καὶ ποιῶν ὅ γε φιλεῖ, καὶ ἡδέως τοῦτο πράττων. Οὗτος εύδαίμων ὡς ἀληθῶς· οὗτος ζηλωτὴς εὖ φρονοῦσι· τοῦτ᾽ ἀνὴρ, τοῦτο τελειότης ἡ παρ' ἡμῖν, ἡ μακαριότης τοῦ τῇδε βίου· ὅτι σεμνὸν, ὅτι μέγα. Καὶ εἰ ταῦτα ἀληθῆ, πῶς οὐ μέγα ἄνθρωπος, κατὰ τὴν Γραφὴν, ἀγαθοῖς ἔργοις χαίρων; Καὶ τοὐναντίον φαῦλόν τι, ὁ τὴν κακίαν ποιούμενος ἑαυτῷ βίον· ῶν μὲν ἀπεχθανόμενος και βδελυκτὸς τοῖς εἰδόσιν αὐτὸν ἅπασιν, ἂν δὲ καὶ τοὺς λογισμοὺς κεκτημένος ὥσπερ ἐλέγχους, καὶ τὸ συνειδὸς δικάζον ἀδέκαστά τε καὶ ἀπαραίτητα. Οτε τοίνυν ταῦθ' οὕτως ἔχει, δηλονότι πέτυχε ἅπας ἄνθρωπος εἶναι μὲν μισοπό νηρος, εἶναι δὲ φιλόκαλος· καὶ συμφώνω; ἔχουσιν ἅπαντες, ὅτι καλὸν ἡ ἀρετὴ, καὶ κακὸν ἡ πονηρία. Περὶ δὲ τὰς κρίσεις διαμαρτάνουσι, καὶ διαιρούν ται τοὺς βίους, ἐνίων ἡγουμένων τὸ κακὸν ἀγαθὸν εἶναι, τῷ τὰς κακίας ταῖς ἀρεταῖς παραπεπηγέναι, καὶ τῷ τὰ φαυλότατα μετέχειν ἀγαθοῦ, ὡς θεόθεν ὑπηργμένα. "Οπερ ἀπατᾷ τοὺς πολλοὺς, καὶ τοὺς μὴ προσέχοντας θέλγει, καὶ πρὸς τὴν αὐτῶν ἀπώ λειαν ἔλκον, παρασύρει τε καὶ λωβάται, καθάπερ ἡμῖν εἴρηται καταρχὰς εὐθύς. se sic alectos habet, ut ei tum optima, tum hone- ὑπερφυές, φιλούμενος ἐστιν οὗτος οὐχ ἑαυτῷ μόνον, stissima quæque velint et optent, ob perfectionem virtutis, quæ ut illi ornamento est, sic et ipsa vid císsim ab eo par ornamentum accipit. Quod denique maximum et insigne quiddam est, non Iric a se ipso tantum diligitur, et bonis viris, verum etiam malis; nec id sane mirum.Quemadmodnm enim homo pravus etiam ipsi sibi est odio propter vitiositatem, eodem modo bonus ab improbis quoque diligitur, cum ab eis talis esse conspicitur qualis est. Nequit autem fleri ut situm supra montem oppidum abscondatur. Non enim permittit Deus ut in occulto virtus patefacta nemini maneat, cum ut ipsam honore afficiat, ut equidem arbitror, et alumnum ejus, tum ut omnes ad bonum excitet. Cogit enim modis omnibus ut domum suam convivis repleat, ne ab illo eximio quisquam epulo exclusus alsit. Atqui si virtus aliis patefieret, nec diligeretur a quoqnam, nec admirationi esset, instar splendentis auri, quod adbuc terræ permistum est, el gemma pellucide, in tenebris sitæ: imo potius ex ea, nequaquam in medium producta, nemo prorsus lucri quidquam capere posset; quippe virtus inefficax omni caret ornamento, quando ne lyræ quidem recte instructæ ullus est usus, si nemo sit qui chordas perite pulset. Nam egregia res virtus est, egregium quiddam virtutis cultor; sed alterum alterius indiget, ad manus atque dolabræ similitudinem. Est autem proprie virtus bonum quod a sciente ac prudente ex animi proposito et habitu perfci- c tur; itidemque vir præditus virtute, qui virtutem existimat esse rem omnium præstantissimam, quodque præstantissimum est, diligit, et quod diligit, facit ac libenter quidem facit. Hic revera beatus est, hic recte judicantibus admirabilis. Hoc est esse virum; hoc nostra est perfectio, hoc hujus. ce vitæ beatitas, quoniam augustum quiddam, quoniam magnum. Quæ si vera sunt, quo pacto non eximium quiddam est homo, sacrarum ut Litterarum verbis útar, qui bonis se factis oblectat, ac vicissim, pravum quiddam, qui vitiositatem pro ipsa ducit vita, cum invisus sit et abominabilis omnibus qui eum noverunt, et suasmet cogitationes habeat velut indices, ipsamque conscientiam, incorrupte severeque judicantem? fleecum ita sint, nimirum a natura sic omnis homo comparatus est ut improbitatem oderit, et bonesti studio teneatur; omnesque consentiunt, virtutem esse rem bonam et improbitatem, malaın. In judicando vero falluntur, diversaque vivendi genera constituunt, dum aliqui quod malum est, bonum esse propterea putant, quòd vitia virtutibus adbæreant, ac pessimæ quoque res boni participes sint, velut a Deo conditæ: quod sane complures decipit, animumquæ non advertentes demulcet, ac pelliciens ad ipsorum interitum transversos rapit et depravat, quemadmodum ab initio statim a nobis est indicatun. ORATIO III. De electione, deque voluntario, tum quot malus non natura nec extrinsecus, sed suamel ipse çulpa sit maius. Satis, opinor, ostensum est quod propositum nobis erat, finemque sibi convenientem assecuta Περὶ προαιρέσεως καὶ ἑκουσίου· καὶ δει οὐκ ἐκ φύσεως, οὐδὲ ἔξωθεν ὁ κακὸς, αὐτὸς ἀλλ' ἑαυτῷ αἴτιος γίνεται. Δέδεικται μὲν, ὡς ἡγοῦμαι, τὸ προκείμενον ἡμῖν ἱκανῶς, καὶ πέρας ὁ λόγος εἴληφε προσῆκον αὐτῷ·

ORATIO IL. ἔτι δὲ λοιπὸν φάναι, διατί οἱ μὲν τοῦτο, οἱ δὲ Λ oratio. Restat, ut exponamus quamobrem de quibusdam e nobis hoc fiat, illud ex aliis, cum tamen unius dignitatis et naturæ simus. Ac dicimus học fieri solius electionis ratione. Nam qui bonus esse vult, quodque bonum est sectatur, illi nihit omnino esse impedimento potest quominus sit bonus. Nec ei qui non evasit in virum bonum, justa superat excusatio. Nam hoc volenti contingit. Quanquam enim multa dira graviaque, velut ex se ultraque venientia, nos adoriuntur, tamen nullum ex eis adeo violentum atque lyrannicum fuerit, ut etiam in voluntatem nostram imperium exerceat; nam cæteroqui nobis ipsa libertas voluntatis everteretur, sicut in oratione hac præcedente dictum est. Quod si animi electio nullo laboret vitio, nec prorsus in servitutem redacta sit, quodcunque tandem malum acciderit corpori, minime nobis erit impedimento quominus boni simus. Argumento sunt virorum,sanctorum scammata, quæ omnem violentiam superarunt. Itidem quod dico, confirmat et id quod ei contrarium est: quippe non sponte quod bonum est facere, nulla facientes corona donat. ltaque vel invitum facere, vel nolentem aliquid pali neque nos bonos neque malos eficit. Nimirum volu.tale spontanea, quæ nostra est in potestate, nec provenit extrinsecus, nec unde unde ingeritur, quisque bonus et non bonus efficitur; adeoque ros ab electione tota pendet. Sed tamen qui malus esse τull, statim voluntate fit malus; etiamsi nihil mali peragat, quippe satis fuerit ad hoc ut sit malus quodl a bono remotus esse velit. Atque hoc rationi consentaneum puto: nam malum ipsum ex absentia boui omnino videtur exsistere, quasique constat privatione tantummodo, non habitu. At vero vir bonus, cum quod bonum est perfectum sit (Deus enim bonus est, in quo nihil imperfecti), non velle modo debebit, sed ulterius quoque progredietur, et virum factis ostendet, rebus ipsis comprobans, esse verum in co velle, minimeque fucatum: nam cæteroqui bonus videbitur, cum omnino non sit bonus. Nequaquam certe, qui boni esse student, quod bouum est imperfecte debent amplecti, sed vegetum in eis et acrem ad bonum esse oportet impetum, et alacritatem et voluntatem; simulque factis ἐκεῖνο γινόμεθα, μιᾶς τιμῆς καὶ φύσεως ἠξιωμένοι. Καὶ φαμέν, διὰ τὴν προαίρεσιν μόνην. Τῷ γὰρ ἀγαθῷ ἐθέλοντι εἶναι, καὶ τἀγαθὸν διώκοντι, οὐδέν τι τῶν πάντων κώλυμα ἔσται, ὡς μὴ εἶναι ἀγαθῷ. Αλλ' οὐ δικαία παραίτησις τῷ μὴ σπουδαίῳ γεγεντ μένῳ. Εκὼν γὰρ εἶναι οὐ γίγνεται. Εἰ γὰρ καὶ πολλὰ ἡμῖν ἐπιφύεται τῶν δεινῶν, ὥσπερ αυτόματα καὶ αὐτόμολα· ἀλλ᾽ οὐδὲν αὐτῶν ἂν εἴη οὕτω βιαιότατον καὶ τυραννικώτατον, ὡς καὶ τῆς θελήσεως ἡμῶν ἄρξαι. Εἴη γὰρ ἂν ταύτῃ γε δή πως ἀνῃρημένον ἡμῖν καὶ τὸ αὐτεξούσιον, ὡς κὰν τῷ πρὸ τοῦδε ἡμῖν εἴρητας λίγῳ. Τῆς δὲ προαιρέσεως μὴ νοσούσ σης, μηδὲ δουλωθείσης καθάπαξ, κἂν ὅ τι πάθοι κακὸν τὸ σῶμα, οὐδὲν ἡμῶν ἐμποδὼν ἔσται, ὥστε ἀγαθοῖς εἶναι. Καὶ δηλοῖ τὰ τῶν ἁγίων σκάμματα νενικηκότα πᾶν βίαιον. Συνίστησι δέ μοι τὸν λόγον καὶ τοὐναντίον. Τὸ γὰρ ἀκουσίως καλὸν ποιεῖν οὐ στεφανοί τοὺς ἐργαζομένους. Τὸ τοίνυν ἄκοντα ποιεῖν, ἢ πάσχειν τι μὴ βουλόμενον, οὔτε ἀγαθούς ἡμᾶς, ἀλλ' οὐδὲ φαύλους ἐργάζεται· τῷ δ' ἑκουσίῳ θελήματι, ὅπερ ἐστὶ τῶν ἐφ' ἡμῖν, καὶ οὐκ ἠργμένον ἔξωθεν, οὐδ᾽ ἐπαγόμενον ὀθενοῦν, ἀγαθὸς καὶ μὴ τοιοῦτος ἕκαστος γίνεται. Ωστε τὸ πᾶν ἐκ τῆς προαιρέσεως. Πλήν ὁ φαῦλος θέλων εἶναι, γέγονεν εὐθὺς τῇ θελήσει, κἂν μηδὲν ἐργάσηται τῶν καὶ κων. Αρκέσειε γὰρ ἂν εἶναι κακὸν, τῷ θέλειν ἀπεῖναι τοῦ ἀγαθοῦ. Καὶ τοῦτο εὐλογον οἶμαι. Καὶ γὰρ αὐτὸ τὸ κακὸν τῇ ἀπουσίᾳ τοῦ καλοῦ ὑπάρχειν πάντως δοκεῖ, καὶ οἱονεὶ συνίσταται στερήσει μόνῃ, οὐχ ἕξει. Ὁ δὲ ἀγαθὸς ἀνὴρ, ἐπειδὴ τὸ ἀγαθὸν τέλειον (ἀγαθὸς γὰρ ὁ Θεὸς, ἐν ᾧ μηδὲν ἀτελὲς), οὐ στήσεται μέχρι τοῦ θέλειν, ἀλλὰ καὶ περαιτέρω προβήσεται, καὶ δείξει τὸν ἄνδρα αὐτοῖς ἔργοις, συνιστῶν τοῖς πράγμασιν, ὡς τὸ θέλειν ἀληθὲς ἐν αὐτῷ, μηδεμίαν κιβδηλότητα κεκτημένον. "Αλλως γὰρ ἂν δόξειεν ἀγαθὸς, οὐκ ἔστι δὲ πάντως. Δεῖ δὴ τοὺς ἀγαθοὺς εἶναι σπουδάζοντας μηδαμῶς πρὸς τἀγαθὸν ἐλλιπῶς ἔχειν· ἀλλ᾽ εἶναι μὲν ἀκμάζου σαν ἐν αὐτοῖς καὶ ὁρμὴν τὴν πρὸς αὐτό, καὶ προσ θυμίαν, καὶ βούλησιν, εἶναι δὲ καὶ τρόπον δεικνύν τας αὐτοῖς τοῖς ἔργοις ἀδελφὸν τῇ προαιρέσει, ἵνα μὴ τῷ κρείττονι χωλεύωσι μέρει. "Ωστε τὸ βού λεσθαι μόνον οὐχ ἱκανὸν ἀγαθοὺς ἀποφῆναι. Αλλ' εἰ μὲν ἀληθές τε καὶ καθαρὸν εἴη, ἀρκέσειεν ἂν εὖ ipsis mores instituto animi germanos probare deφρονοῦσιν ἀγαθοὺς ἐργάσασθαι, Καὶ τὸν ἀγαθὸν βουλόμενον εἶναι, τοῦτον δὲ μὴ εἶναι, ἀδύνατον. Εψεται γὰρ καὶ τὸ ἐνεργεῖν. Ο δὲ κακὸς βουλόμενος εἶναι ὁ λόγος δὲ ἡμῖν οὐ περὶ μελαγχολών των καὶ τετυφωμένων ἀνθρώπων) αὐτῷ τῷ βεβουλεύσθαί τε καὶ θελῆσαι αὐτίκα γέγονεν ἀτεχνῶς ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτοῦ, φησὶν ὁ Σωτήρ. Εἴη γὰρ ἂν τοῦτό γε, ὥσπερ ἂν εἰ τὰ κακὰ ουτος αὐτὸς προκαλεῖτο, καὶ προσερχομένοις ὑπήντα, καὶ χερσὶν ὑπτίαις ὑπεδέχετο. Τὸ γὰρ ἐμβλέψαι πρὸς τὸ ἐπιθυμῆσαι, τοῦτό ἐστιν ἄντικρυς τὸ θέλειν εἶναι κακόν. bent, ne parte poliori claudicent. Unde colligitur, solum velle non sufficere ad hoc ut boni efficiamur, sed si verum sincerumque velle sit, satis habebit ellicacitatis, ut homines sanos ac prudentes bonos efficiat: et hoc modo qui bonus esse vult, fieri non potest quin bonus evadat, nam et ipsa facta subsequentur. Qui autem vult esse malus (loquimur autem non de hominibus insanis et lymphaticis), ipsa consultatione ac voluntate malus statim factus est dubio procul in corde suo, quemadmodum ipse Salvator ait. Etenim hoc perinde fuerit atque si mala ipsemet arcesseret, et accedentibus occurreret manibusque supinis ea susciperet. Nam in hoc aspicere, ut concupiscas, id vero prorsus est malum esse velle. Αλλ' οὐδὲ ἐκεῖνο ἀνέγκλητον, ἔχειν μὲν ἐν νῷ τὸ Nec illud quoque reprehensione caret, babere

quidem in animo bonum, sed adeo fragile esse, ut & ἀγαθὸν, εἶναι δὲ οὕτω σαθρὸν, ὡς τοῖς ἐπιχειρήσου hane boni cogitationem subvertere conaturis idipsum facile factu ostendatur: vel e contrario non esse paratum að resistendum fortiter rei nocituræ, nec factus ostendere quæ nostra in potestate sint et electione, plus habere viriam quam omnia quæ extrinsecus intenduntur. Nam si quis bonum simpli. citer ita velit, cumque deinde faciis praestandum est, seguiter ac negligenter affectus sit, is vero longe remotus a perfectione non amplius est in bono, quod sane perfectum est. Sedenim quonam hoc pacto facile possim efugere, dicet aliquis. Nam res eæ quæ per voluptates nobis imponunt et Mandiuntur, omnino non mediocre robur habent, uți de rebus ipsis cognoscere licet. Alius enim aliis capitur, qu: ntacunque animi contentione utatur; nec quisquam omnibus est superior. Ne quidem ipse dico, pos3e mala facile vitari, sed non nisi masimo tamn studio quam tulerantia, quantum bomini fas est. Idque adeo veruni est, ut licet ei mali quid aliquando acciderit, non propterea sit malus. Atenim, dicit aliquis, complura quasi quodam fuco nobis imponentia, nosque demulcendo fallentia, fortassis evitavero, si perpetuis ne certaminibus addixero: verum si res admodum mordares, et extremum in modum violentas tamque natura formidabiles, ut animos etiam sola sui recordatione concutiant, per quas uxores, liberos, charissima quæque, vitam ipsam amittimus: hæ res igitur si vehemente cum inipetu irruant, quonam c' eas pacto semper sustinuero, nec omnino cessero, quocunque duxerint, vinctorum in morem subsequens? Hujusinodi denuo nobis objiciens quispiam fortasse protulerit. At hæc vicissim a viris ex præscripto rationis et fortitudinis viventibus, audiet: Neque tu quidquam sentis, neque dicis, cujus vel per somnum oblati viram ratione præditum, et animo forti, non merito puduerit, et cujus causa non poenas experrectus ipse de seipso sumpserit. Nam qui reapse viri sunt, nihil neque potentius neque formidabilius existimant eo qui revera potens est ac, formidabilis, sicuti nec amantibus pudice quidquam amabilius et desiderabilius revera pulchro et bono. Quippe dira quidem ejusmodi sunt et plus quam dira, Quin etiam demus, ut territare ac volgus hominum percellere vehementer possint, et omnia plane bona præsentia cum ipsa vita resistentibus adimere, tuas ut tibi superlationes illas omnes concedamus, non tamen, etiamsi talia sint (quanquam plura quoque, si voles, demnus), æquiparanda cum animo verissimaque gloria veniunt, quorum causa vel ipsam vitam, qui sapit, multa cum alacritate profuderit. Par enim istud res alias universas nimium quantum excellit et superat. At illa gravia, quæ tu commeinorans exhorrescere videbaris, etiamsi quis irruere confertim extrema cum acerbitate concesserit, tamen nec animo deCrimentum afferunt, si quidem ei non etia: vehementer conducunt, nce infamiam conciliant, si σιν αὐτῷ τὸν λογισμόν περιτρέψαι εὔκολον αὐτοῖς ἀναδείκνυσθαι· ἢ τοὐναντίον, μὴ εἶναι ἕτοιμον ἀνο τιστῆναι γενναίως τῷ βλάψοντι, καὶ δεῖξαι τοῖς ἔργοις, ὡς ἰσχυρότερα τὰ ἐφ' ἡμῖν καὶ τῆς προαιρέ σεως τῶν ἔξωθεν ἐπαγομένων ἑξῆς ἁπάντων. γάρ τις ἐθέλει τὸ ἀγαθὸν οὐτωσὶν ἁπλῶς, ἔπειτα δεῆσαν πράττειν, ὁ δ᾽ ὀλιγώρως διάκειται καὶ ἡμε λημένως, πολὺ τῆς τελειότητος ὑστερῶν, οὐκέτ' ἔστιν ἐν τῷ ἀγαθῷ, ὅ γε τέλειον. Ἀλλὰ πῶς ἂν ταῦτα ῥᾳδίως διαφύγοιμι; φησί. Τοῖς γὰρ διὰ τῶν ἡδονῶν ἐξαπατῶσι καὶ ὑποσαίνουσι πράγμασιν οὐκ ἀγεννής τις πάντως ισχύς, ὡς ἀπὸ τῶν πραγμάτων ἔχομεν γνῶναι. Αλλος γὰρ ἄλλοις αλίσκεται, κἂν ὁπόσον θέλῃ φιλοσοφείν. Καὶ οὐδεὶς τῶν ὅλων ἀνώτερος. Οὐδὲ ἐγὼ ῥᾳδίως φημι, ἀλλὰ σπουδῇ καὶ καρτερία μεγίστῃ τὰ κακὰ διαφεύγειν δύνασθαι, ὅσον ἀνθρώπῳ δυνατόν· καὶ τοσοῦτον, ὥστε εἴ που καὶ ὁλοίη παι θών, μὴ διὰ τοῦτο κακὸν εἶναι. ᾿Αλλὰ τὰ μὲν πολλά, φησί, τῶν φενακιζόντων τε καὶ κηλούντων διολι σθῆσαιμ᾽ ἂν ἴσως, ἐμαυτὸν δεδωκώς διηνεκέσιν ἀγῶσι· κομιδῇ δὲ πράγματα δακνηρά, βιαιότατα μὲν ἐς ἄκρον, οὕτω δὲ φύσει φοβερά, ὡς καὶ δονεῖν τὰς ψυχὰς αὐτῇ καὶ μόνῃ τῇ μνήμῃ, δι' ὧν γυναί και, παῖδας, τὰ τιμιώτατα, αὐτὸ τὸ ζῆν ζημιούμεθα, εἰ μετὰ σφοδρᾶ; κωμάσεις ῥύμης, πῶς ἂν ὑποσταίην ἀειδήποτε, ἀλλὰ μὴ παντάπασιν είξαιμι, καὶ οὗπερ ἂν ἀγάγοι, δεδεμένοις παραπλήσιον ἐφεψοίμην; ἐρεῖ τις ἴσως τοιαῦτα ἀνθυποφέρων. ᾿Ακούσεται δὲ παρ' ἀνδρῶν ἐν λόγῳ ζώντων καὶ γενναιότητι· Οὐδὲν οὔτε φρονεῖς, οὔτε λέγεις, δ μὴ κἂν ὄναρ ἰδὼν ἀνὴρ μετο έχων λόγου καὶ γενναιότητος, ησχύνθη τε πάνυ διο καίως, καὶ δίκην γε την γιγνομένην εξεγειρόμενος παρ' αὐτὸς αὐτοῦ εἴληφε. Τοῖς γὰρ ὡς ἀληθῶς ἀνδράσιν οὐδέν τι δυνατώτερόν τε καὶ φοβερώτερον τοῦ ὄντως δυνατοῦ τε καὶ φοβεροῦ· ὥσπερ οὐδὲ τοῖς ἐρῶσι σωφρόνως ερασμιώτερόν τε καὶ ποθεινότερον τοῦ ὄντως γε καλοῦ τε καὶ ἀγαθοῦ. Δεινὰ μὲν γὰρ, καὶ πέρα δεινῶν τὰ τοιαῦτα· ἔστων δὲ καὶ καταπλῆξαι καὶ κατασεῖσαι σφόδρα δυνάμενα τοὺς πόλη λούς, καὶ ζημιῶσαι, πάνθ' ἑξῆς μετὰ τοῦ ζῆν τὰ παρόντα τοὺς αὐτοῖς ἀνθισταμένους, ἵνα σου τῶν ὑπερβολῶν μηδεμίαν ἀφελώμεθα· οὐ μὴν τοιαῦτά γε ὄντα (ἔστων δὲ καὶ πλείω, εἰ βούλει), ἀντάξια δή πουθεν ψυχῆς καὶ δόξης ἀληθεστάτης, δι' ἅ γε καὶ τὸ ζῆν αὐτὸ δοίη τις ἂν εὖ φρονῶν μετὰ πολλῆς προθυμίας. Αὕτη γὰρ ἡ ξυνωρὶς τοῦ παντὸς ὑπέρο κειται μετά μακρᾶς τῆς ὑπερβολῆς. Ἐκεῖνα δὲ τὰ δυσχερή, & σύ γε λέγων ἐδόκεις φρίττειν, κἂν ἀθρόα δοίη τις εἰσκωμάσαι μετὰ δριμύτητος ἄκρας, οὔτε βλάπτει τὴν ψυχὴν, εἰ μὴ καὶ σφόδρα ὀνίνησιν, οὔτ᾽ ἀδοξίαν προξενεῖ, εἰ μὴ καὶ λαμπρῶς στεφανοί. Ολως δὲ τὰ λυπηρὰ εἰς ἑαυτὰ στρεφόμενα, ὡς τὰ πολυφλοίσβοιο θαλάττης κύματα, διαλύεται. Εἰ δὲ καθάψαιτο καὶ μακρὸν μεθ᾽ ὅσης ἄν τις εἴποι σφοδρότητος καὶ πλεονεξίας, ἀλλὰ πᾶσα ἡ παροῦσα ζημία τῆς ἤδη τρεχούσης ἐστὶν ἡμέρας, εἰ δὲ βούλες γε στιγμῆς· καὶ ἐν ἀκαρεῖ γίνεται, ἣν ἀκριβῶς τις σκοπήσῃ τὰ περὶ τῶνδε. Καὶ συλλαμβάνονται μου

VRATIO III. ταυτησὶ τῆς ἐννοίας, οἵ τε σοφοὶ τῶν παλαιοτέρων, quidem non splendida potius corona donaut. Ipsa καὶ τῶν καθ᾿ ἡμᾶς ἱεροί τινες ἄνδρες. Ακήκοας δέ τι καὶ παρ᾽ ἡμῶν περὶ τούτων σαφέστερον εἰρηκότων ἐν τῷ ἐξηκοστῷ δευτέρῳ τῶν πρὸς σέ μοι κε φαλαίων. Ἡ δὲ τούτων δὴ τῶν λυπηρῶν δύναμις ἢ τὸ φοβῆσαι προσδοκίαις ἐστὶν, ἢ τὸ παρόντα δακεῖν· καὶ τὸ μέγιστον κακὸν ἀφελέσθαι καὶ τὸ ζῆν. Καὶ όταν τοῦτο γένηται, τότε πλέον οὐδέν τι δέδρακεν, * δ πάντως ἔπεισιν αὐτόματόν τε καὶ ἀπαραίτητον. Δεῖ γὰρ γυμνούς γεννηθέντας γυμνοὺς καὶ ἀπιέναι, κατὰ τὴν Ἰὼβ ἐκείνου φωνὴν, τὴν ἄχρι νῦν ὑμνουμένην. Μᾶλλον δὲ οὐδ᾽ αὐτὸ συμπεριφέρειν τὸ σῶμα δυνάμεθα, ἐνθένδε μεταστάντες· ἀλλὰ καὶ τοῦτο λοιπὸν ἀνάγκη, ἄχρις οὗ καιρὸς ἐπαναλαβεῖν, ἀποδοῦναι γῇ τῇ μητρί. Οἷς οὖν ἀδρόμος σύντονος έπειγόμενος εἰς φθορὰν, καὶ ταύτην ἴσως αὐτίκα μάλα γενησομένην, τούτοις τί μόνιμον, τί σταθηρόν, τί πάγιον; Πῶς ἂν ἤ τι τῶν λυπηρών εὖ φρονοῦσι μέγα δόξειεν, ἤ τι τῶν ἡδέων προυργιαίτερον ψυχῆς καὶ δόξης, ἀθάνατα διαμενούσης ἐξ ἀγαθῶν ἔργων; Καὶ τοίνυν κατὰ τῶν ἀνθρώπων ἐκείνων οἷστισι γνῶσις καὶ φρόνημα, παιδαρίοις παραπλήσια (τοῖς τῶν ἀντιλεγόντων δ' ἐντεῦθεν χρήσομαι λόγοις), οὐκ ἀγεννής τις πάντως ἰσχὺς, ὡς ἀπὸ τῶν πραγμάτων ἔχομεν γνῶναι. Αλλος γὰρ ἄλλοις ἁλίσκεται. Ωσθ' ὁ τὰ τοιαῦτα λέγων έχει με συνᾴδοντά τε καὶ συμφωνοῦντα ὅσα γε πρὸς τοὺς τοιούτους ἀνθρώπους· οὐ μὴν καὶ πρὸς τοὺς βουλομένους ἀγαθοὺς εἶναι. Τοῖς γὰρ μὴ ῥᾳδίως ἁλίσκεσθαι προαιρουμένοις, μηδ' εὐχερῶς ἐθέλουσι καταπίπτειν, μηδὲ τὸ κρεῖττον τῆς ψυχῆς καὶ ὑψηλότερον μέρος τῇ συζυγίᾳ τῇ κατωτέρῳ καταδουλοῦσθαι (τὸ ἐπιθυμητικόν τε λέγω καὶ θυμικόν, & προσῆκεν ὑποκεῖσθαι καὶ ἡνιοχεῖσθαι τῷ λόγῳ), παιδιά τις ἄντικρυς καὶ γέλως ἔσχατος ὅλως, ἅπαν δεινὸν δεδιττόμενον, καὶ ὅ τι παρεκτρέπει μορμολυττόμενον ὁδοῦ καὶ ψήφου τῆς ἀλη θοῦς. Τοῖς γὰρ δὴ κατ' ἄνδρας ἀμύνεσθαι βουλομέν νοις, καὶ πάντων αίσχιστον οἰομένοις, μὴ τοὺς ὑπὲρ τοῦ καλοῦ καὶ τῆς ἀρετῆς ἱδρῶτάς τε καὶ πόνους ὑφίστασθαι, ὥστε μή προδοῦναι καταπατεῖσθαι τὴν τῆς ψυχῆς εὐγένειαν, εἰκόνος οὔσης τοῦ πλάσαντος, πῶς οὐκ ἔσται πάντων περιγενέσθαι, τὸν Θεὸν συλλήπτορα κεκτημένοις; vero tristia, plane in seipsa conversa, instar du etuam turbulenti maris, dissipantur. Quod si diu pungendo mordeant, tanta cum ingentis impetus vehementia, quanta verbis a quoquam exponi potest, tamen illa tota calamitas præsens diei modo currentis est: vel si mavis, puncti temporis; adeoque momento accidit, si quis accurate res ipsas consideraverit. Atque hanc sententiam meam comprobant tum illi prisci sapientes, tum de nostris saņeti quidam viri. Præterea de his aliquid audivisti clarius expositum a nobis quoque sexagesimo se. cundo illoruın capitum quæ ad te perscripsimus. Vis autem horum tristium in eo sita est, ut exspactatione terreant, vel ut praesentia mordeant, maximumque malum est, si vitam adimant: quod quidem ubi factum est, nihil rei majoris effecere quam quæ tum sponte sua, tum inexorabiliter omnino taudem supervenire solet; quippe nudos in lucem editos etiam nudos migrare necesse est, secundum illud Jobi verbum quod hactenus celebratur. Imo vero ne corpus quidem ipsum cum hinc discedimus, una nobiscum abducere possumus, sed illud quoque necesse est terræ matri tradamus, usque duni resuimendi tempus appetat. Itaque qui contento cursu ad interitum properant, eumque confestim fortasse secuturum, quid habent durabile, quæso, quid stabilis, quid solidæ rei? Quo pacto vel triste quidpiam mente præditis magnuin videri possit, vel jucundum aliquid videri prius atque potius animo et gloria bonis ex factis æternum durante? Igitur adversus illos homines qui tali sunt intelligentia præditi et animo qualis puerulorum est (utar autem verbis eorum qui nobis contradicunt), non omnino delle robur horum est, ut ipþis ex rebus cognoscere licet. Alius enim aliis capitur. Qui hæc dicit, me sibi plane consen - tientem habet, quod ejusmodi quidem homines attinet, verum non illorum quoque respectu qui boni esse volunt. Nam qui nolle se facile capi suis cum animis constituunt, nec ad labendum proclives esse volunt, neque partem animi præstantiorem et subli - miorem geminis illis inferioribus in servitutem addicere (de vi tumn concupisceudi, um irascendi, loquor, quas esse rationi subjectas et ab eadem gubernari convenit), iis extremus plane ludus atque jocuses', quidquid rei diræ terrorem infert, quasique larva quadam formidinem incutiens, ab itinere judicioque vero abducit.Etenim qui viritem in modum se propugnare volunt, omniumque turpissimum ducunt, non honesti virtutisque causa sudores atque labores sustinere, ne culpa sua proteri pedibus animi nobilita:em patiantur, qui Conditoris ipsius est simulacrum, quo pacto non illi superiores omnibus evaserint, cum Doum auxiliatorem habeant? ᾿Αλλὰ τούτων μὲν ἅλις, φησί· συνεπεράνθη γὰρ ὡς ἐχρῆν, οἶμαι· τὸ δὲ κατ' ἄγνοιαν καθαράν, ἢ ἀπάτην θύραθεν ἐπιγιγνομένην, ἢ τὸ βιασθέντα εξ και πολλῇ καὶ ἀκαταμαχήτῳ δυνάμει εἴη ἂν ἀκού στον ἀτεχνῶς, καὶ ποιεῖ τὸ ἁμάρτημα παντελῶς ἀνέγκλητον. Τοῦτ᾽ ἂν ἴσως εἴποι τις πρὸς τὰ εἰρη μένα. Καὶ ἀκολούθως οἶμαι ῥηθὲν, ἀναγκάζει πάντως ἡμῖν τὸν λόγον διελεῖν, καὶ παραδοῦναι σαφέστερον, οὐ περὶ τῆς προαιρέσεως μόνον, ἀλλὰ καὶ τί ποτ' ἐστὶν ἐκεῖνο τὸ καθαρῶς ἐκούσιον, καὶ τί τὸ ἐναν PATROL. GR. CLVI Sed de his jam satis, dixerit aliquis. Est enim ita conclusum quemadmodum oportebat, opinor. At vero quod ex ignorantia mera fit, aut per accedentem extrinsecus fraudem; vel si quis vi coactus magnæ ac inexpugnabili potestati cesserit, id sane dubio procul involuntarium fuerit, ipsumque delictum omni culpa liberaverit. Hoc fortasse quispiam dixerit ad ea que indicata sunt. Cumque mea sane opinione convenienter dicuum sit, omnino nos cogit ut oratiouem partiamur, et magis perspicue

disseramus, non de electione tantum, verum etiam τίον, καὶ ποῖον αὖθις ἐπίμικτον καὶ ἀμφιβέεπές, και τίσι ταῦτα γίγνεται τρόποις, καὶ τί τούτων ποιοῦν τες, τίνων ἐσμὲν ἄξιοι, καὶ τίσι θαυμαζόμεθα, καὶ τίσι μισούμεθα, καὶ τίσιν ἐλεούμεθα, τῶν ὁπωσδήποτε παρ' ἡμῶν γινομένων. Πλὴν εἰ τοῦτο ποιήσαιμι, εἰς ἄπειρον ὁ λόγος ἐξενεχθείς, εξ οἶδ' ὅτι τὴν νεότητα ἀποκναίσας, ιλιγγιά» προξενήσει. Τ γὰρ κατὰ μέρος πειρᾶσθαι φράζειν, ὅσαπερ ἐνδέ χεται συμπεσεῖν τῷ πολυμόρφῳ καὶ σκηνικῷ ταδε βίῳ, καὶ ὅσαπερ ἡμῖν αὐτὸς δείκνυσι, πυκνὰ τὸ προσωπεῖον ὑπαλλάττων, καὶ μονονουχί δραματο ποιῶν, ἄλλοτε άλλων παρεμπιπτόντων, διαφόρων ἀφορμῶν καὶ προσώπων ἕνεκα, καὶ προσέτι τῶν καιρῶν παντοδαπῶς μεταβαλλομένων, ὥστε μηδὲ συγχωρεῖν ταυτὰ νοεῖν διηνεκῶς περὶ τὰ αὐτὰ πράγ ματα, παντελῶς ἂν εἴη ἔξω τοῦ προσήκοντος, οἶμαι. Δόξομεν γὰρ φιλοσοφείν φιλοτιμεῖσθαι μᾶλλον, ἢ σὲ πρὸς ἦθος παιδεύειν· ἡ μὲν γὰρ ἀκολουθία τοῦ λόγου καταναγκάζει διαιρέσεις τε πολλὰς καὶ ὑπου διαιρέσεις δεικνύναι, καὶ βαθμοὺς πολλοὺς ποιείν, καὶ οἱονεί τινα τούτων κλίμακα ἀποφῆναι· φοβεῖ δὲ μάλα τὸ πλῆθος καὶ τὸ πολὺ τῶν ἀναγκαίων εἰρῆσθαι πέλαγος. "Οθεν δὴ τὸ προύργου λέγειν περὶ τῶν τοιούτων εἰς μήκος Αριστοτέλους, καὶ Πλάτωνο;, καὶ τῶν ἄλλων τῶν τοιούτων εἶναι νομίσας, τούτους αὖ πάλιν ἐάσω τά γε τοιαῦτα φιλοσοφείν, ὅτ᾽ οὐδὲν ἔστιν εἰπεῖν ἐντινοῦν ἐκείνων ἄμεινον. Ἡμεῖς δὲ μόνον ὡς ἔνεστιν ἀφοσιωσάμενοι τὰ περὶ τῶνδε, εἶτ᾽ ἐπὶ τὰ πρόσω χωρήσομεν. Καὶ γὰρ καὶ τὸ σχῆμα τῆς ὁμιλίας, καὶ ἡ τοῦ λόγου καταρχές ὁρμὴ, εἴργει τοσοῦτον ὑπερεκτείνεσθαι, πάσαις ἐπόμενον ταῖς παρεκδρομαί;, κἂν ἀναγκαῖαι τὸ κατ' αὐτὰ; λέγεσθαι. Αρκτέον δὴ καὶ πειρατέον, ὡς οἷόν τε, διὰ βραχέων ἀποδοῦναι τὸν λόγον. non sinit, ut omnibus obliquis velut excursiosint explicatu. Incipiendum igitur, operaque danda quid tandem illud pure voluntarium sit, quidve huic contrarium; et rursus quodnam mistum ac in utramque partem propendens: et quibus hæc nodis fiant, et quodnam horum agentes, quid mereamur, quibus rebus admirationem, quibus odium nobis conciliemus, que commiserationem impeirent, a nobis quoquo modo facta. Verum si hoc instituamus, in infinitum provecta oratio faciet, ut affecta (sal scio) molestia quadam juventus hæreat. Nam particulatim exponere velle quæcunque multiformi scenicæque huic vitæ contingere possunt, et quæcunque nobis eadem ostendit, dum larvam frequenter inmulat, tantumque non fabulam quasi quanidam exhibet, alias aliis incidentibus, diversarum occasionum et personarum causa; cum ipsorum quoque temporum adeo variæ sint vicissitudines, ut eadem perpetuo nos de rebus iisdem cogitare nullo modo permittant: id vero, mea quidem sententia, prorsus huc non quadraverit. Etenim ambitiose potius philosophari velle videbimur quam te ad virtutem instruere. Nam ipsa quidem oratio-˙ nis series multas ostendere divisiones et subdivisiones cogit, gradusque plures facere, quasique scalam quamdam horum exhibere: sed deterret copia, magnumque pelagus eorum quæ necessario dicenda veniunt. Quamobrem de his prolixe dis_ serere, quidquid est operæ pretium, Aristotelis et Platonis et aliorum talium esse statuens, eos ipsos de rebus hujusmodi philosophari sinam, quando Beri nequit ut quisquam de his rectius atque melius eis disserat. Nos vero duntaxat obiter, prout fieri licebit, his quasi delibatis, ad ulteriora deinde progrediemur. Nain et ipsa hæc docendi ratio, et princeps orationis institutum, tantopere nos evagari nibus insistamus, quamvis ipsæ per se necessariæ pro viribus ut res tota brevibus exponatur. Delicta partim ex ignoratione perfecta proficiscuntur, eaque sane fuerint a qua vis tum pœna, tum reprehensione immunia; partim a scientibus et prudentibus admittuntur, et accurata voluntate; quæ probationis haud egent, qua ostendatur, esse prorsus ea voluntaria, cum a pura electione animi proficiscantur. Nam ejusmodi manifesto voluntaria sunt; nec quidquam prohibet quo minus et vice versa dicatur, quidquid voluntarium sit, ad electionem pertinere. Non enim ubique requirendum est id quod ex altera parte respondet, nam quæ latius patent, una cum partibus suis et ipsa tum considerantur, tum sese offerunt: at in partibus non itidem, quod universalius est. Tale vero quiddam esse tam voluntarium quám electionem, visum est exercitatis in hoc genere viris, iisque tum plane bonis, tum virtute præditis. Aiunt enim, electionem non esse idem quod voluntarium, sed partem ejus. At in voluntaria subtiliter existimabuntur, quæcunque putat aliquis neminem sanum prorsus debere velle; quam quidem ob causam nec amal ea, nec facere cupit, imo vero pro insigni lucro ducit quod nihil sibi cum eis unquam Τῶν ἁμαρτημάτων τὰ μὲν ἔστι κατ' ἄγνοιαν παν τελῆ, καὶ εἶεν ἂν ἐλεύθερα δίκης ἡστινοσοῦν καὶ μέμψεως· τὰ δὲ ἐν γνώσει γινόμενα καὶ κατὰ βού λησιν ἀκριβῆ, ἅτινα οὐ δεῖται δεικνύναι κατασκευῆς, ὡς ἄρ᾽ ἑκούσια παντελῶς, ἅτε προαιρέσεως ακραι φνοῦς ὄντα. Τὰ γὰρ δὴ τοιαῦτα σαφῶς ἑκούσια· καὶ οὐδὲν κωλύει τὸ μὴ καὶ τὸ ἔμπαλιν εἶναι· λέγω τὸ καὶ πᾶν ἐκούσιον τῆς προαιρέσεως γίνεσθαι. Οὐ γὰρ πανταχοῦ τὸ ἀντιστρέφον ἀπαιτητέον. Τὰ γὰρ ἐπισ πλέον καὶ συνθεωρεῖται καὶ συνεισφέρεται τῷ σφῶν αὐτῶν μέρει· τὰ μέρη δὲ οὐκέτι τῷ καθολικωτέρω, τοιοῦτον δὲ τὸ ἑκούσιον καὶ ἡ προαίρεσις ἔδοξε τοῖς περὶ τὰ τοιαῦτα ἐσχολακόσιν, ἀνδράσι πάντα ἀγαθοῖς καὶ σπουδαίοις. Εἶναι μὲν γὰρ τὴν προαίρεσιν οἱ ταυτὸν τῷ ἑκουσίῳ, ἐκείνου δέ τι μέρος. 'Αλλ' ἀκριβῶς μὲν ἀκούσια νομισθήσεται, ὅσα δή τις οὐχ ἡγεῖται θελητὰ τοπαράπαν εἶναι τοῖς εὖ φρονοῦσι· καὶ διὰ τοῦτο οὔτε φιλεῖ, οὔτε πράττειν αὐτὰ βούλεται· ἀλλὰ καὶ πολύ τι κέρδος νομίζει τὸ μηδὲ συγγεγονέναι τουτοισι μηδαμῶς μηδέποτε, μηδὲ καθ' ήντιναοῦν φαντασίαν, ἢ γοῦν ἐπίνοιαν λογισμών. Ην δέ τι πράττειν ἀναγκασθῇ μηδὲν ὅλως βουλόμε-

ORATIO III. νος πολλῇ περιουσία δυνάμεως, σφόδρα βιαζομένου ullo modo commercii fuerit, ne per imaginationem τοῦ πράγματος ἢ προσώπου, λυπεῖται μὲν, χωροῦντος τοῦ δεινοῦ, ζητεῖ δὲ τρόπον ἅπαντα λύσιν τοῦ · χαλεποῦ· καὶ πάντα λίθον (φασὶ) κινεῖ, καὶ μηχα νὰς ἐπὶ μηχαναῖς, καὶ ἀνιᾶται μηδὲν ἀνύων· καὶ διόρθωσιν λαβόντος τοῦ τυραννοῦντος ἤδη κακού, πῶς οἴει, πόσον ἥδεται; πόσον χαίρει; σκιρτών φαιδρῷ τῷ προσώπῳ, καὶ σαφῶς τοῖς ὅλοις αὐτὸν δεικνύς, ὡς ὅτι μὴ καὶ θᾶττον ἀπήλλακται, δυσχε ραίνει· καὶ τοῦ παντὸς ἂν εἴη τιμῶν τήν γε πρὸς τοῦτο φέρουσαν ταχυτῆτα· ὡς ἄν τι τούτων ἀπῇ, οὐκ ἔστιν ἀμέμπτους ἀναφανῆναι, εὔμενουν κἂν εἴ τι προβάλλοιντο, ἀνθ' ὧν οὐκ ἄρτιον παρ' αὐτῶν τὸ προσῆκον γίγνεται. Καὶ ταῦτα μὲν περὶ τοῦ ἀκουσίου· περὶ δὲ τοῦ ἑκουσίου φαμέν, ὡς οὐ μόνον & ποιοῦμεν εὐφραινόμενοι, εκούσια, ἀλλὰ καὶ ἐκεῖνα πάντως, ἃ οὐ θέλομεν ποιεῖν, δι᾿ ἄλλην δὲ ἡδονὴν ἡμῖν αὐτοῖς ἐπάγομεν. Καὶ γὰρ τὸ πράττειν τινὰς ἐκεῖνα, ἔστω δὲ, βίᾳ μεγίστῃ καὶ τυραννίδι, ἅπερ ἂν αὐτῆς ἀπούσης οὐκ ἂν ἔπραττον, οὐκ ἔστιν ὅμως ἄκοντας πράττειν, ἀλλὰ τοὐναντίον ἑκόντας περι φανῶς, εἴπερ εκόντες ἑαυτοὺς εἰς ταυτηνὶ τὴν βίαν εἰσήγαγον, τὴν ἀρχὴν τοῦ βιασθῆναι οἴκοθεν αὐτοὶ παρεισαγαγόντες. Καὶ γένοιτ᾽ ἂν ἐκεῖθεν καταφανές. Ο γὰρ τυράννω μισθοῦ δουλεύων, εἰδὼς ὡς ἔστιν ἀνάγκη πράττειν τὸ τούτῳ δόξαν, ἢ μετ' αι σχύνης καὶ πληγῶν ἀφαιρεθῆναι τὸ ζῆν· ἔπειτ' άνελεῖν ἀθώους, λωποδυτεῖν, ἱεροσυλεῖν, πᾶν ἀνόσιον ποιεῖν, ὑπ' ἐκείνου βιαζόμενος τοσοῦτον, ὡς καὶ τὸ ξίφος ἐπιτειόμενον αὐτῷ καθορᾷν δυοῖν ἕνεκα, ἢ τοῦ ταῖν χεροῖν ἀποσφάξαι τοὺς ἀδίκως τῷ τυράννῳ μισουμένους, καὶ πάντα πράττειν τὰ ἄθεσμα, ἢ τοῦ τοῖς αὐτοῦ μολυνθῆναι τὸ ξίφος αἵμασιν· ὁ δὲ μισεῖ μὲν μάλα τὸν φόνον (δεδόσθω γάρ), πράξει δ᾽ οὖν ὅμως τὸν φόνον, καὶ τὸ ἄγος ταῖν χεροῖν ἐνεργήσει πῶς οὐχ έκών γε δήμιος ὁ τοιοῦτος γέγονε; Καὶ μὴν καὶ ἕτερον ἔγωγε ήκηκόειν, ἔγε μὴ πάνυ διέστηκε τοῦ πρὶν ἡμῖν εἰρημένου, εἰ μὴ τῷ πολλῷ χεῖρον εἶναι ἐκείνου· καὶ δόξει μὲν, εὖ οἶδα, καινὶν τὸ πρᾶγμα, ἀληθὲς δὲ ἰσχυρίζετο εἶναι ὁ τοῦτο λέ γων. Ελεγε γὰρ ἐπιθυμῆσαί τινα ἀπὸ θυμοῦ του πρῶτον ἀρξάμενον, εἰς τὸν αὐτοῦ μείζονα ἐξυβρίσαι· καὶ δεδιὼς τὸ ὑπερέχον τἀνδρὸς, οὐκ ἐτόλμα. Εξευρε δ' ὅπως ἐξοίσει εἰς παραφορὰν ἑαυτὸν καὶ θρασύτητα ἀκάθεκτον, Εμφορηθεὶς γὰρ ἀκράτου πολλοῦ, ἐπὶ τῷ τὰς φρένας διαφθαρήναι, καὶ ταύτῃ γε θράσος λαβεῖν, καὶ τὸν μὲν προὔχοντα τιμῇ ταῖς ὕβρεσιν ἀποπλῦναι, ἔχειν δὲ ἀναχώρησιν, τὴν εἴτ᾿ ἀναισθησίαν, είτε βακχείαν φίλον τινὶ λέγειν, πράττει μὲν τὸ δόξαν ἀδεῶς, παρήνεγκε δὲ πολλῷ πάντα ἐμβρόν τητον καὶ τετυφωμένον. Δίκας δ᾽ εἰσπραττόμενος τῆς ἀναισχυντίας μετὰ τὴν μέθην καὶ τὴν κραιπά λην, κλαίων καὶ οἰμώττων ᾐσθάνετο κακῶς μὲν ὄνο τως βεβουλευμένος, κακῶς δὲ μάλα τολμήσας. Ο γοῦν τοιοῦτος ἄνθρωπος οὐκ ἄν σοι δόξῃ πάροινος εἶναι, τοῦτ' αὐτὸ βουλῇ καὶ γνώμη γεγενημένος; Πάνυ μοι δοκῶ, καὶ πάντας οἶμαι συνθέσθαι τῇ δόξῃ ταύτῃ. Οὐχ οὗτος δὲ μόνον, οἶμαι, ὁ προύργου τὸ προπηλακίσαι ποιησάμενος, εἶτ᾽ ἐπὶ τῇδε μεθυσθῆναι quidem quamcunque vel cogitationum mentisque conceptionem. Quod si quid omnino non volens facere coactus fuerit, nimia vi potestatis adductus, vel re, vel persona quapiam acriter cogente, dolor equidem afficitur ob mali progressum, sed quovis modo rei molestæ finem quærit, omnemque lapidem (quod aiunt) movet, ac molitiones molitionibus cumulat sed nihil profcere dolet: postquam denique malum illud vim afferens jam emendatum est, quantum putas voluptatis percipit? quantum lætitiæ? dum fronte hilari exsultat, et plane rebus omnibus declarat, permolestum sibi accidere, quod citius non liberatus sit, magnoque supra res omnes in pretio celeritatem eo perducentem habet; quippe si horum aliquid absit, reprehensione carere nequeunt homines, etiamsi causas proferant ob quas oflicium perfecte non faciant. Et hæc quidem de involuntario. De voluntario vero dicimus, non ea modo quæ cum lætitia facimus esse voluntaria, sed omnino et illa quæ facere non volumus, sed alterius voluptatis causa nobis ipsi arcessimus. Et enim aliquos ea facere coactos (ut id sane demus) vi tyrannideque maxima, quæ si vis abes set, non faceret; non id profecto invitos est facere, sed vice versa volentes haud duble: siquidem volentes in hanc se vim præcipitarunt, cum ipsimet ex sese principio coactionis occasionem præberent: quod quidem vel hinc apertissime patuerit. Qui tyranno mercedis causa servit, cum norit necessario sibi faciundum quod ipsi visum fuerit, vel cum ignominia et verberibus amittendam vitam, si deiule innocentes occidere,grassari, sacrilegia committere, nihil non impii peragere tyranni jussu usque adeo cogatur, ut etiam gladium obvibrari sibi duas ob causas videat, vel ut injuste tyranno exosos suis ipse mauibus jugulet, omniaque nefaria faciat, vel at ipsiusmet sanguine gladius inquinetur, interin. ipse vehementer a cæde (concedatur enim hoc sane) abhorreat, ac nihilo minus caedem commiuat, et ma-. nibus suis piaculum tale peragat, quo pacto non is sponte sua carnifex factus est? Equidem et aliund exemplum audire memini, quod ab exposito non multum distat, extraquam quod illo longe pejus est. At res quidem ipsa, sat scio, nova et insolens esse videbitur; sed qui eam narrabat, veram esse constanter aiebat. Queindam enim commemorabat, ' exorsum ab ira, cupivisse contumelia majorem se virum afficere, cumque viri formnidaret eminentian, non id ausum facere, tandem invenisse rationem qua raperetur ad insaniam et indomitam quamdanı ferociam. Multo enim mero repletus, ut mentis vim perderet, atque hoc modo sibi conciliaret audaciam, quo tum eminenti honore viro contumelias aspergeret, tum effugii loco haberet suum illunı sive stuporem sive acchationem quis dicere mavult; peregit intrepide quod decreverat, cum quidem longe quemvis insanum atque lymphaticum superaret. Post illam temulentiam et crapulam, cum

penas impudentiæ lueret, plorans et ululans sen- θελήσας ἀλλ' ὁ καὶ μὴ τοῦτο βουλόμενος, πολλάκις tiebat malum se revera consilium inisse nec minus δ᾽ οὖν μεθυσθεὶς, καὶ μετὰ τὴν μέθην υβρίσας, εἶτα improbe ſerociisse. Talis igitur homo non in vino πάλιν χρώμενος τῇ μέθῃ καθάπερ πρὸ τοῦ, πάροιtibi videbitur immodestus esse, cum volens ac sciens νος ἂν εἴη καὶ ὑβριστής. Εἰ γὰρ καὶ καθ' ἣν προε id factus sit? Mihi quidem prorsus ita videtur, et πηλάκιζον ώραν, μικροῦ δεῖν ἔξω φρενῶν ὑπῆρχε, huic opinioni meæ neminem non assensurum arbi- κατακλυσθέντος τε καὶ ὑποβρυχίου γεγενημένου του tror. Neque tantum hic, mea quidem sententia, νοῦ τῷ οἴνῳ· ἀλλὰ τῇ προφάσει τῆς ὕβρεως ἐκὼν qui studio voluit injuriam inferre alteri, atque hoc προσέδραμε πάντως, καὶ τὸν κρατῆρα καὶ τὴν φιά animi proposito sibimet ebritatem sua sponte arces- λην αὐτὸς ἐνέπλησε, καὶ τῷ στόματι προσενήνοχε siit, verum etiam qui hoc quidem non vult, sæpius ταῖν χεροῖν, καὶ ἔπιεν, οὐ μάλα διψῶν, οὐδ' ὅσον tamen inebriatus, atque post ebrietatem illatis inκορεσθέντα παῦσαι τὴν δίψαν, ἀλλ' ὅσον εἰς μανίαν juriis, mox rursus, itidem ut ante, semet inebriat, τε καὶ παραφορὰν, ἱκανὸν ἔδοξεν. Ὥστε τὸ πᾶν εἰρet immodeste vinolentus est et insolens. Quamvis γάσατο γνώμῃ. Καὶ ὁ τὸ σπέρμα παρασχών, αὐτὸς enim ea bora qua injuriam intulit, prope de potes- τῶν φύντων αἴτιος. Πάντων γὰρ ὁμοῦ τῶν τελῶν, tate exierat, mente vini diluvio quasi quodam obruta καὶ τῶν ἐκβάσεων ἀπισῶν, καὶ ἁπλῶς τῶν ὅλων submersaque, tamen per occasionem injuriæ, vo- περάτων, τὰς ἀρχὰς καὶ τὰς ὑποθέσεις αἰτιατέον lens ad vinum accurrit, et craterem atque pateram ἂν εἴη. Εἰ γοῦν ἐπὶ τῶν ἁπάντων ο λόγος οὗτος, implevit ipse, manibusque admovit ori, ac bibit, πολλῷ γε μᾶλλον ἐπὶ τῶν λόγῳ τετιμημένων. Καὶ non valde sitiens, nec quantum satiato sedandæ siti ταῦτα μὲν περὶ τῶν σαφῶς ἑκουσίων καὶ ἀκουσίων, sufficeret, sed quantum ad insaniam et mentis alienationem satis esse videretur; de quo colligitur, ex animi sententia rem peractam. Sic qui semen suppeditat, auctor est rerum nascentium. Nam causæ knium pariter omnium, et omnium eventuuin, omniumque simpliciter extremitatum, ad principia et occasiones sunt referendæ. Quamobrem si omnibus in rebus hæc obtinet ratio, multo inagis in ornatis ratione locum habet. Et hæc quidem dicta sunto de iis quæ manifesto voluntaria sunt et involuntaria. Cæterum de non voluntariis (ita loquitur Aristoteles, qui sic appellavit in utramque propendentia partem, et quæ non omnino pure vel voluntaria vel involuntaria sunt) hoc dico.Mentionem vero faciam rei cujusdam prius expositæ,ad fundamentum eorum quæ dicentur. Nam quia prius dixi, quædan nobis .ex animi sententia voluntateque accurata fieri, quædam plane non ita, distincte de his quoque disserendum est. Hoc enim modo clarior erit oratio. Sunt ergo non pauca, nec honesta, nec bona, quæ voluntarie quidem flunt, sed cum qualia essent non intelligeretur; alia vero funt illa quidem a sciente prudente, non tamen ex animi per se moti ut ita dicam, proposito; atque rursus hæc bifariam dividuntur. Aut enim a nobis ipsis funt, liberam potestatem ea vel peragendi vel non peragendi babentibus (de quibus dici non convenit, quod jaun ante declarata satis arbitrer), aut extrinsecus imponuntur a quocunque, par voluntati robur habenta; ac deinde perpetrantur a nobis, haud perpeIraturis si vis maxima non adbiberetur. Hæc vero ποιὸν εἶναι, εἰ δὲ βούλε: γε, καινοτομῆσαί τι σμι sint sane mista voluntaria, si quis nobis quoque licentiam lugendi vocabula permittit, vel potius paulum quid in hisce vocabulis innovandi. Nam quæ vi nobis imponuntur, et a nobis deinde peraguntur, mista sane fuerint, ac non voluntaria, sicut est dictum, cum non in alterutram omnino partem, sed in utramque propendeant. Quotquot ergo nequaquam ex se aliquid attulere, de quo necessitas vel að patiendum, vel faciendum aliquod malum cogens, sequeretur; si deinde malum ultro quodpiam irruerit, idque violentissimum prorsus omnemqne tyrannidem superans, et quod calamitatem non contemnendam minetur, ac vitam, plane non permittentem, ut optabilis videri vita possit; atque ipsi causam afferre Περὶ δὲ τῶν οὐχ εκουσίων ('Αριστοτέλους δὲ τοῦτο φωνή· οὕτω γὰρ ἐκάλεσε τὰ ἀμφιῤῥεπῆ καὶ μὴ παντελῶς καθαρεύοντα τοῦ τε ἑκουσίου καὶ ἀκουσίου) ἐκεῖνο λέγω. Μνησθήσομαι δέ τινος τῶν προει ρημένων εἰς ὑπόθεσιν τῶν ῥηθησομένων. Ἐπεὶ γὰρ ἔφθην εἰπὼν, ὡς κατὰ γνῶσιν καὶ βούλησιν ἀκριβῆ, τινὰ παρ' ἡμῶν γίγνεται, καὶ ἕτερα πάντως οὐχ οὕτως, δεῖ καὶ ταυτὶ διελεῖν. Ταύτῃ γὰρ συμβήσε ται καθαρώτερον εἰπεῖν. Ἔστι τοίνυν οὐκ ὀλίγα τῶν οὐ καλῶν οὐδὲ ἀγαθῶν κατὰ βούλησιν μὲν πεπραγ μένα, ὁποῖα δ᾽ ὄντα τυγχάνει, μή γινωσκόμενα. Ετερα δὲ γινόμενα μὲν ἐν γνώσει, οὐ μὴν κατὰ προαίρεσιν αὐθόρμητον εἴποι τις ἄν. Καὶ ταῦτα πάλιν τέμνεται δίχα. "Η γὰρ παρ' ἡμῶν αὐτῶν γίνεται, κυρίων ὄντων ταῦτα ποιῆσαι, καὶ μή, περὶ ὧν οὐ γιγνόμενον λέγειν (ἀποδέδοται γὰρ ἱκανῶς, οἶμαι)· ή θύραθεν ἐπάγεται ὑφ᾽ ὁτουοῦν, τὴν ἰσχὺν ἐράμιλ λον ἔχοντος τῇ βουλήσει, εἶτα παρ᾽ ἡμῶν πράττεται, οὐκ ἂν πραττόντων, οὐκ οὔσης βίας μεγίστης. Ταυτί δ' ἂν εἴη μιξοεκούσια, εἰ δίδωσί τις καμὲ ὀνόματος κρὸν δυνηθῆναι περὶ τὰ ὀνόματα ταῦτα. Όσα γὰρ πρὸς βίαν ἡμῖν ἐπάγεται, εἶτα παρ' ἡμῶν πράττε ται, μικτὰ ἂν εἴη καὶ οὐχ ἑκούσια, ὥσπερ εἴρηται, μὴ πρὸς θάτερον ὁλοσχερῶς τῶν μερῶν, ἀλλὰ πρὸς ἑκάτερον τὴν ῥοπὴν ἔχοντα. Οσοι τοίνυν οὐδαμῶ; εἰσήνεγκαν τι παρ' ἑαυτῶν πρὸς τὸ τὴν ἀνάγκην ἐλθεῖν, τὴν ἢ παθεῖν αὐτοὺς, ἢ πρᾶξαι τι κακόν ἀναγκάζουσαν, ἔπειτ᾽ αὐτόκλητόν τι δεινὸν ἐπέλθοι, βιαιότατον ὅλως ὃν καὶ τυραννικώτατον, συμφοράν τε ἀπειλοῦν οὐχ ὑπεροπτέαν δοκοῦσαν, ἢ βίον, όλω; οὐκ ἐπιτρέποντα, τὸ ζῆν εὐκτέον ἡγεῖσθαι, ἔχοντες καὶ πρόφασιν προβαλέσθαι διόρθωσιν οὐκ ἔχουσαν, συγγνώμης γε τῆς γιγνομένης ἐπιτεύξονται, ἔστι δ' ὅτε καὶ ἐλέους ἀξιοῦσθαι δίκαιοι· λέγω, ἐπειδὰν

ORATIO III. τὸ ὑπὲρ τούτων παραιτούμενον μέγα ᾖ, καὶ μονον- babeant cur nulla sit emendatio, venian sane ευχὶ κοινῶς ἁπάντων ἑξῆς κρατῇ. Τὸ γὰρ ἕνα που, convenientem impetrabunt, et nonnunquam commiseratione quoque digni censebuntur: tum, inquam, cum quod eos excusat, magnum quiddam est, tantumque non universos superat. Nam unum forte, vel alterum quempiam, cæteros antecelluisso: id vero non facit ut hi reprehensionem mereantur; non enim is, qui hostes infinitos prope fugit, idcirco mox timidus habebitur, quod alius quis mori maluerit, quam fuga sibi consulere. Probat idem hoc quoque, Paupertate pressis, aut morbo quopiam sie allicis, ut alimenta quotidiana nullo modo conse qui possint, veluti qui victum manibus suis parare nequeant, si post famem propemodum intolerabilem mendicare conentur, succensebit nemo, qui molestus esse volet, sed nemo non potius condolebit, cui quidem ipsa natura cognita sit, et communis illa sors mortalium; quique nec illud ignoret, esco futurorum eventus obscuros, idque solum in eis perspicuum et manifestum, futurum ut omnia misceantur, et instar rolæ sursum deorsum volvantur. Quin etiam si quis in prælio nocturno filium suum interfecerit, eum tantum abest ut odio persequatur homo mente præditus, ut etiam, mea quidem sententia, dignum magna commiseratione censeat. Quod si breviter aliquid de ambiguis hisce delictis est dicendum, sicut ab ignominia et reprehensione liberare solent, quæ paulo ante de involuntario dicta sunt a nobis, ita contraria quoque καὶ δύο, ὑπὲρ ἅπαντας φανῆναι, οὐ ποιεῖ τούτους μεμπτέους. Οὐ γὰρ ὁ φυγών μυρίους τῶν πολεμίων δειλὸς εὐθὺς κριθήσεται, εἴ τις δὴ τεθνάναι κέκρικε πρὸ τοῦ τῇ φυγῇ χρήσασθαι. Δείκνυσι δὲ κἀκεῖνο. Τοῖς γὰρ πενίᾳ πιεζομένοις, ή τινι νόσῳ τετρυχω μένοις, ὥστε μηδαμώς δύνασθαι τὰς γοῦν ἐφημέρους τροφὰς πορίζεσθαι, ἅτε τὸν βίον μὴ δυναμένοις ἀπὸ τῶν χειρῶν ποιεῖσθαι, ἂν μετὰ λιμόν τινα ὀλίγου δεῖν ἀφόρητον ἐπαιτεῖν ἐπιχειρῶσι, νεμεσήσει μὲν οὐδεὶς τῶν σωφρονούντων ἀνθρώπων, συναλγήσει δὲ καὶ πᾶς τις, ός γε τὴν φύσιν ἐπίσταται καὶ τὴν τύχην κοινὴν οὖσαν ἀνθρώποις, μηδὲ ἐκεῖνο ἀγνοῶν ὡς ἔστι γε τὸ μέλλον ἀτέκμαρτον, καὶ τοῦτο μόνον αὐτοῦ σαφές, τὸ πάντα μέλλειν αὐτὸ κυκᾷν, καὶ στρέφειν ἄνω καὶ κάτω, τροχού τινος δίκην. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τὸν ἐν νυκτομαχίᾳ τὸν υἱὸν ἀποκτείναντα οὐχ ὅπως ἄν τις μισήσειεν εὖ φρονῶν, ἀλλὰ καὶ πολὺ λοῦ ἐλέους ἄξιον ἡγήσαιτ' ἂν, οἶμαι. Καὶ εἰ δεῖ συντόμως εἰπεῖν περὶ τουτωνὶ τῶν ἀμφισβητησίμων ἁμαρτημάτων, ὥσπερ αἰσχύνης καὶ μέμψεως ελευ θεροῦν πέφυκε τὰ ἔναγχος ἡμῖν εἰρημένα περὶ τοῦ ἀκουσίου, οὕτω καὶ τὰ ἐναντία τὸ ἐναντίον ποιεῖν εἴωθε, καὶ τὸν ἐργαζόμενον ταῦτα πολλῶν κακῶν ὑπεύθυνον ἀποφαίνει. Οὐ μὴν ἀλλ' ἐπειδὰν κἀκεῖνο συμβῇ, ἀπεῖναί τι τῶν ἀθωοῦν πεφυκότων, ὀλίγου δεῖν τὸ βίαιον ὡσπερεί θελήσεως νομισθήσεται· του σοῦτόν γε τῆς πλάστιγγος πρὸς τὸ ἑκούσιον, οἶμαι, ῥεπούσης, ὁπόσον τι τῆς γνώσεως ἢ τῆς προαιρέ- contrarium facere consueverunt, et perpetrantem σεως μίξομεν τοῖς ἐφ' ἡμῖν πράγμασιν. Εφ' ὅσον γὰρ ἂν τὸ θέλειν καὶ τὸ γνῶναι ἡμῖν παρείη, ἐπὶ τοσοῦτον παρέσται τὸ ἀπολύον αἰτίας. Συμβαίνει δὴ (καλὸν γὰρ οἶμαι συναγαγεῖν τὸ μὲν ἐν γνώμῃ, καὶ βουλῇ, καὶ προαιρέσει γιγνόμενον, οὗ καὶ ἡ ἀρχὴ παρ' ἡμῶν ἐστι, καὶ τῆς ἡμετέρας δυνάμεώς τε καὶ ἐξουσίας, τοῦτο εἶναι τὸ παρ' ἡμῖν ἐκούσιον ἀκρι βῶς· τὸ δὲ κατ' ἄγνοιαν παντελῆ, τοῦθ᾽ ὑπάρχειν ἀκούσιον καθαρῶς· καὶ τὸ μὲν καλόν τε καὶ ἀγαθὸν ἀκουσίως γιγνόμενον, τοῦτο εἶναι τὴν ἀρετήν· τὸ δ' ἐναντίον παντάπασι τῷ καλῷ ἑκουσίως γιγνόμενον, τοῦτο εἶναι τὴν κακίαν. Καὶ καθόσον μὲν τῆς γνώ μης τὸ πεπραγμένον οὐκ ἔστι, τοσοῦτον μηδ' εἶναι ἁμάρτημα· ὁπόσον δέ γε ταύτης ἐστὶ, τοσοῦτον καὶ κολάσεως ἄξιον. Τὸ γὰρ δὴ σμικρὸν κακόν, γνώμῃ διαπραττόμενον, μέγα ἂν, δικαίως παρενέγκαι τῇ καθαυτὸ ποιότητι, καὶ τὰ πολλῷ μεγέθει τοῦτο παρ ενεγκόντα, ἐπειδὰν ἀκούσια ταῦτ' ἐπέλθῃ. Καὶ γίνεται πως εἰς μέμψεως λόγον τὸ βραχὺ τῇ προαι· ρέσει γιγνόμενον, κακὸν μεῖζον μεθ᾽ ὅτης ὑπερβο-· λῆς, τοῦ ἀκουσίως ἡμῖν συμβαίνοντος, κἂν ὅτι μέσ γιστον εἶναι τοῦτο δοκῇ. ea multis malis obnoxium reddere. Nec non si et ¡Hud usuvenerit, ut aliquid eorum absit quæ hominem culpa liberare solent, propemodum id quod vi factum est quasi voluntati tribuetur, tantumden luce, ut arbitror, ad voluntarium inelinante quantum sane tum scientiæ, cum electionis animi rebus in nostra potestate positis admiscebimus. Quatenus enim voluntas et animi sententia nobis adfuerit, eatenus et liberatio a culpa aderit. Sequitur ergo (nam recte facturos nos arbitror, si tandem quasi colligamus ), quod ex animi sententia, et voluntate, et electione fit, cujus etiam principium in nobis est, nostræque tum facultatis, tum potestatis, id uti sit nostrum illud accurate voluntarium; quod autem per ignorationem prorsus, id uti pure sit involuntarium: itidem quidquid honesti et boni sponte fiat, id uti virtus sit; quod autem sponte fiat honesto modis omnibus contrarium, id uti sit vitium. Quatenus etiam id quod peractum est ab animi sententia profectum non sit ut eatenus ne pro delicto quidem habeatur; quatenus autem inde profectum, ut eatenus et pœna sit dignum. Quippe malum aliquod exiguum, quod ex animi sententia peragitur, satis magnum fuerit ut qualitate sua superet etiam multo se majora delicta quæ præter voluntatem eveniunt. Adeoque vituperii ratione, pusillum malum per electionem animi admissam, insigniter majus efficitur eo quod præter voluntatem nobis accidit, etiamsi hoc ipsum esse maximum videatur. Ωστε τὸ πᾶν ἐκ τῆς προαιρέσεως, καθάπερ ἐξαρχῆς ἡμῖν εἴρηται· καὶ ὁ κακὸς οὔτε ἐκ φύσεως, οὔτε ἔξωθεν, ἀλλ᾽ ἑαυτῷ αἴτιος. Δυοῖν γὰρ θάτερον Quamobrem tota res ab electione ac instituto animi pendet, velut a nobis ab initio dictum est: quique malus est, nec natura, uec extrinsecus est

malus, sed culpa sua. Nam e duobus alterutrum ἀναγκαῖον, ἢ οἴκοθεν, ὥσπερ ἔφημεν, ἢ μηδαμῶς Recessarium est, vel ut ex se, ceu diximus, vel nequaquam quisquaın omnium sit malus. Et quonam pacto, dicet aliquis, ipse sibi malorum auctor exstiterit homo qui sapere videtur? Quia bonum tantopere non diligit quantopere diligi meretur, sed malis gaudet. Atque hoe nemini mirum esto. Non enim homines eligendo malum quatenus malum, pre bono; vel præ puleberrimo turpissimum, quatenus turpissimum; vel etiam noxium, præ conducibili; de bonis mali efficimur. Quo enim idl pacto? Nequaquam vel stultissimos omnium, qui unquam exstitere, mortalium arbitror ea laborasse cæcitate. Nimirum ex impostura et errore malum hoc originem suam trahit, cumque loco radicis et irrigationis inscitiam et vecordiam habeat, postquam diuturnitate temporis alitur, et longius porrigitur, itaque solidatur ut retundere quod melius est possit, tum deinde difficulter ab iis qui semel occupati sunt, profligari potest. Nihil enim ueque deterius, neque difficilius emendatu, quam si ab aliquo vitio juvenum præsertim animi sint præoccupati. Nam ut occupati persistant in malis, jucundum est ac facile; sed ut eadem exuant, ac mutentur, id vero laboriosum ac difficile, vixque opus animni generosissimi fuerit. Atque hoc modo͵ fieri equidem arbitror, ut major pejorum quam bonorum vis sit; et qui ab initio bonus, non semper ejusmodi reperiatur, sed ad malum transeat, ipsa natura semper in eodem statu permanente. Quæ cum ita sint, manifesto patet, quemque sibimet auctorem malorum esse. Quod quidem ita consideremus. Qui scire quod bonum est potest, verum scire non vult: aut vult ille quidem, sed non tantum quantum sufficeret: aut adgnoscit bonum, et praeclare quidem, sed malum non fugit: aut recte faciens, fugit, at non duobus (quod aiunt ) pedibus, nec continuo, sed interdum victor, interdum victus conspicitur, modo levioribus vitiis superior, modo inferior (quippe de vehementioribus et potentioribus malis, fortasse ne dicendum quiden erit),quo pacto non bic ipse procul dubio reum se malorum facit, dum affectione sua propendet ad ea quæ nocere possunt, omnibusque modis se captu facilem eis præbet; cumque in promptu esset ut ea vitaret, nullum adbibendo stu-. dium capitur, existimans esse facile quiddam ac leve, bono se subtrahere pravisque rebus adhærere? Quin etiam hoc quodam modo mibi rem inspicito. Si quis malum, quod levissimum esse putetur, in animum subdole primum irrepens, admiserit ob speciem boni quam præselert, lautum non emissa voce promittens, facile futurum, ut qui periculum ejus facere voluerit, rursus illo liberetur; deinde semel deceptus hic homo quasi fuco quodam, paulatim progrediens seipsum rebus pessimis dediderit, quorum in numerum, obsecro, referetur? Non eorum qui ex animi instituto mali funt? lla sentire convenit, opinor: nam alioquin εἶναι κακὸν μηδ' ἂν ἕνα τῶν πάντων. Καὶ πῶς ἂν γένοιτο, φησίν, αἴτιος ἑαυτῷ τῶν κακῶν δοκῶν γε δή πως σωφρονεῖν ἄνθρωπος; Τῷ μὴ φιλεῖν τὸ ἀγα - θὸν, ὅσον ἄξιον, ἀλλὰ τοῖς κακοῖς χαίρειν. Καὶ τοῦτο μηδείς θαυμαζέτω· οὐ γὰρ τῷ αἱρεῖσθαι τὸ κακὸν ᾗ κακὸν πρὸ τοῦ ἀγαθοῦ τοὺς ἀνθρώπους, ἢ πρὸ τοῦ καλλίστου τὸ αἴσχιστον ᾗπερ αίσχιστον, καὶ μέντοι καὶ τὸ βλάπτον πρὸ τοῦ συνοίσοντος, ἐξ ἀγαθῶν γινόμεθα τοὐναντίον. Πῶς γάρ; Ου μοι δοκοῦσιν οὐδ' οἱ πάντων εὐηθέστεροι τῶν πώποτε γεγενημένων ἀνθρώπων τοῦτ᾽ ἂν νοσῆσαι τὸ νόσημα. Ἀλλ᾽ ἐξα πάτῃ τε καὶ διαμαρτία τουτὶ τὸ κακὸν φύεται· ῥα ζαν δὲ καὶ ἀρδείαν ἔχον τὴν ἀπαιδευσίαν καὶ ῥᾳθυ μίαν, τῷ χρόνῳ δήπου τρεφόμενον, καὶ ἐπεκτει νόμενον, καὶ πηγνύμενον πρὸς ἀντιτυπίαν τοῦ κρείτ τονος, δυσαπάλλακτον τοῦ λοιποῦ γίνεται τοῖς ἤδη κεκρατημένοις. Τοῦ γὰρ προειλήφθαι ψυχὰς, καὶ μάλιστα τὰς νέων, υπό του πάθους, οὐδὲν ἂν γένοιτο χεῖρον, οὐδὲ χαλεπώτερον εἰς διόρθωσιν. Ἐμμεἶναι μὲν γὰρ τοῖς κακοῖς τοὺς προειλημμένους ήδύ τε καὶ εὐχερές· τὸ ἀπαλλάξαι τῶν κακῶν καὶ μετα βαλεῖν ἐπίπονόν τε καὶ δυσχερές, καὶ μόλις ἂν γένοιτο γενναιοτάτης ψυχῆς ἔργον. Καὶ τοῦτον οἶμαι τὸν τρόπον τῶν ἀμεινόνων τὰ χείρω πλεονεκτεῖν, καὶ τὸν ἀπ' ἀρχῆς ἀγαθὸν οὐκ ἀεὶ τοιοῦτον εὑρίσκε σθαι, ἀλλὰ καὶ εἰς κακὸν μεταβάλλειν, διαμενούσης ἀεὶ τῆς φύσεως ἐν ταυτῷ. Καὶ εἴ ταῦθ' οὕτως ἔχει, πρόδηλον ὡς αἴτιος τῶν κακῶν ἕκαστος ἑαυτῷ γι νεται. Σκοπῶμεν δέ. ρ γε ἔξεστιν εἰδέναι τἀγαθὸν, ὁ δ᾽ οὐ βούλεται ἢ βούλεται μεν, οὐχ ὅσον δὲ ἱκανόν· ἡ γινώσκει μὲν αὐτὸ ἔστω δὲ πάνυ καλῶς, οὐ φεύγει δὲ τὸ κακόν ἢ φεύγει μὲν εὖ ποιῶν, οὐ μὴν δὲ καὶ δυσὶ ποσὶν, ὅ φασιν, οὐδὲ συνεχῶς, ἀλλ' ἄλλοτε μὲν ὁρᾶται κρατῶν, ἄλλοτε δὲ κρατούμενος· καὶ ποτὲ μὲν κρείττων τῶν κουφοτέρων παθῶν, ποτὲ δὲ ἥττων (περὶ γὰρ τῶν ἐμβριθεστέρων καὶ ἐπικρα τεστέρων κακῶν ἴσως οὐδὲ χρὴ λέγειν)· πῶς οὐχ ὑπεύθυνος οὗτος ἑαυτῷ τῶν κακῶν ἀτεχνῶς γίνεται, ρέπων τῇ παρ' ἑαυτοῦ διαθέσει πρὸς τὰ δυνάμενα βλάπτειν, καὶ πᾶσι τρόποις ἑαυτὸν εὐάλωτον ἐκεί νοις παρασκευάζων, καὶ παρὸν διαφυγεῖν, ὁ δὲ τῷ μὴ σπουδάζειν ἁλίσκεται, εὐχερὲς καὶ κούφον ἡγούμενος καθυφεἶναι τοῦ καλοῦ, καὶ προσηλώσθαι πράγμασι φαύλοις; Ἀλλ᾿ ἄθρει δή μοι καὶ τῇδε. Εάν τις τὸ κουφότατον κακὸν εἶναι νομιζόμενον, ὑπούλως καταρχὰς εἰσκωμάσαν εἰς τὴν ψυχὴν, δέξηται, ἅτε καλόν φαινόμενον, καὶ μονονουχί φωνὴν ἀφιέν, ὑπισχνούμενον ὡς ἀπαλλάξεται ῥᾳδίως ὁ τούτου πεῖραν λαβεῖν ἐθελήσας, ἔπειθ' οὗτος ἄνθρωπος φενακισθεὶς, ὁδῷ βαδίζων ἑαυτὸν ἐκδῷ τοῖς χειρ:- στοις, τίσιν ἐγγεγράψεται; Οὐ τοῖς μετὰ προαιρέ σεως κακοῖς γεγονόσιν; Οὕτω μοι δοκεῖ πρέπειν. *Αλλως γὰρ πάντα ποιοῦντες τὰ κακὰ, πάντες ἂν ἦμεν ἀνεύθυνοι. Ἐπεὶ οὐδεὶς ἐργάζεται τὸ κακὸν ἄρτιον ἐξαρχῆς· ἀλλ' ἀπὸ σμικρῶν καὶ φαύλων ἀρ χόμεθα, σμικρὰν καὶ φαύλην ζημίαν νομίζοντες ὑποστήσεσθαι, καὶ καρπώσεσθαι ἡδονὴν, καὶ ἐπανήξειν ταχέως εἰς τὴν προτέραν κατάστασιν. Εἶτα

ORATIO III. ἁλισκόμεθα, εἰς προὖπτον, ὡς εἰπεῖν, κίνδυνον ἡμᾶς ones omnia mala perpetrantes, ab omni culpa, αὐτοὺς ἐκδιδόντες, ἐκεῖνα δήπουθεν πράττοντες, ἅπερ εἰ ἦμεν ἐλεύθεροι τῶν ἤδη κρατούντων πα θῶν, ᾔσχυνόμεθα ἂν ἀκοῦσαι. Τὰ γὰρ κουφότερα δοκοῦντα τῶν φαύλων ἔργων εὐχερῶς πράττομεν, Εξαπατώσης τινὸς ἐλπίδος, δεικνύσης τὴν διόρθωσιν ἐν χεροῖν εἶναι, καθάπερ ήδη προείρηται. Οὐκ ἔστι δὲ τοῦτο, οὐκ ἔστιν· ἀλλὰ τοὐναντίον ἅπαν ἐστί. Μετὰ γὰρ τὸ σμικρὸν ὑπενδοῦναι, ολιγωρήσαντες τοῦ καθήκοντος, ὑπὸ τῶνδε τῶν δεινῶν κηλούμενοί τε καὶ τυραννούμενοι συνεχῶς, τῶν σωζόντων λο γισμῶν ἐκτρεπόμεθα, οὐδὲ γοῦν τῶν ἄκρως ὑπερβολῶν φειδόμενοι· ἵνα δὲ καὶ τὴν ὑπερβολὴν τῶν κακῶν εἴπω, τῷ τοῖς ἀνοσίοις χρῆσθαι φιλοτιμούμεθα, καὶ ἐφ᾽ οἷς ἐχρῆν αἰσχύνεσθαι, ἡμεῖς δὲ πάν τως καὶ σεμνυνόμεθα, κατὰ τοὺς μελαγχολία κει κρατημένους. Εἰκότως. Τὸν γὰρ τοῦ προσήκοντας ἐκτραπέντα, καὶ πράγμασι λυμαινομένοις σφόδρα τὸν νοῦν καθάπαξ ἑαυτὸν ἐκδεδωκότα, οὐκ ἀπεικός τετυφλωμένους ἔχοντα τοὺς λογισμούς παραπαίειν, ὅπουπερ ἂν πορεύοιτο καὶ βαδίζοι. "Αρ' οὕτως ἔχον τες ἄνθρωποι λίαν ολιγώρως περὶ τὰ δέοντα, εἶτά τι πάσχοντες ἢ ποιοῦντες, ὅπερ ἐν μοίρᾳ τῶν οὐ και λῶν, ἀκοντές σοι δόξομεν ὑπὸ εὐθύνας εἶναι; Ούτ δαμῶς· οὐδὲ γὰρ συμβαῖνον τῇ φρονήσει, κἂν οἴπω γε εἰς ἄνδρας τελῇς. Εἰ γὰρ δὴ καὶ ἔρχεται πρὸς ἡμᾶς τὰ πάθη μετὰ πολλῆς, ὡς ἄν τις εἴποι, τῆς σκηνῆς καὶ τῆς ὑποκρίσεως, ἀλλ' αὐτό γε τοῦτο ἡμᾶς οὐ λέληθε πάντως, ὡς ὁπούλως ἔρχεται, καὶ εἰς τὰς ψυχὰς καταμικρὸν ὑπεισδύεται. Καὶ τὴν ἀρχὴν εἰσδύντα δουλοπρεπῶς, ἔπειτα κατάρχει δεσποτικῶς· καὶ ὁ τὸ τέλος εἰδὼς, καὶ τὴν ἀρχὴν οὐχ ὑποσοδῶν, δικαίως ἂν εὐθύνοιτο καὶ περὶ τοῦ τέλους. immunes essemus; quippe nemo malum facit quod ab Initio perfectum sit et integrum, sed ab exiguis et quæ parvi momenti sunt ordimur, exiguum ac leve damnum facturos nos existimantes, voluptatemque percepturos, et celeriter ad pristinam conditionem reversaros. Deinde capimur in prævisum ut ita dicam, periculum nosmet ipsos dantes, eaque committentes quæ, si a vitiis illis essemus immu - nes quæ jam rerum in nobis potiuntur, vel audire pudori nobis esset. Nam vitiosa facta, quæ leviora videntur, facile perpetramus, decipiente nos spe quadam quæ correctionem esse in manibus osten - dit, quemadmolum jam ante dictum est. Verum minime res ita comparata est, sed plane contrarium Bin modum. Posteaquam enim pusillum remisimus neglecto officio, malis illis continuo nos demulcen tibus, et in potestatem ac servitutem redigentibus, a cogitationibus saluti consulentibus ita deflectimus, ut ne ab iis quidem, quæ extreme nimia sunt, abs❤ tineamus. Atque uti malorum exsuperantiam indicem, usum scelestorum in laude ponimus, et ob ca quorum nos pudere debebat, plane gloriabundi nosmet ostendamus, eorum more qui melancholia laborant. Nec abs re. Nom qui ab officio deflexit, rebusque mentem valde corrumpentibus seipsum semel addixit, eum consentaneum est in illa cæcitate cogitationum, quocunque tandem pergat iterque dirigat, a recta via deflectere. Num ergo nos homines usque adeo negligentes in omni officio, si quid deinde vel patiamur vel faciamus alienum ab honesto, inviti culpam sustinere tibi videbimur? Nequaquam. Non enim apud prudentem hoc habere locum potest, etiamsi virilem ecdum ætatem attigeris. Nam quanquain accedunt ad nos mala multo, ut sic loquar, cum apparatu scenico et simulatione, tamen ipsi nequaquam ignoramus ea subdole ac fraudulenter accedere, paulatimque nostros in animos irrepere: cumque servilem in modum initio irrepsere, deinceps heriliter imperium exercent. Jam qui finem perspectum habens, principium non arcet, is etiam merito culpam tinis præsti-. terit. Itaque manifesto verum esse paret, opinor, hominibus universis, quæ mala putantur, si vere mala sint, ab animi electione primam originem ducere sin ab electione non proficiscantur, prorsus ea ne quidem exsistere. At vero mala mortalom Αληθὲς οὖν, οἶμαι, φανεῖται πᾶσιν ἀνθρώποις, ὡς τὰ δοκοῦντα κακὰ, εἰ μὲν ἔστιν ἀληθῶς, ἐκ τῆς προαιρέσεως τὴν ἀρχὴν ἔχει· εἰ δὲ οὐκ ἔστιν ἐκ προαιρέσεως, οὐδὲ ὑπάρχει το σύνολον. Ἀλλὰ μὴν τὰ κακὰ τὸν θνητὸν περιπολοῦντα φαίνεται κόσμον, κατὰ τὸν Πλάτωνα. Ὥστε ἀναγκαῖον εἰς ταῦτα αἰ- hunc obire mundum palam est, quemadmodum τιᾶσθαι τὴν προαίρεσιν μόνην, οὐ τῷ αἱρεῖσθαι τὸ κακὸν πρὸ τοῦ ἀγαθοῦ τοὺς ἀνθρώπους, ἀλλ' ἀπάτῃ τε καὶ διαμαρτίᾳ, ὡς δὴ διὰ πλειόνων ἐν τοῖς πρόσ σθεν εἴρηται παρ' ἡμῶν, καὶ νῦν αὖθις εἰρήσεται. Αγνοια δή τις, ἄγνοια τὸ κακὸν, εἰ δεῖ συντόμως εἰπεῖν. Χρὴ δὲ τουτὶ τὸ κατ᾽ ἄγνοιαν σαφέστερον ἀποδοῦναι· μή ποτε δόξωμέν τισιν ἡμῖν αὐτοῖς περιπίπτειν, ἀνθ' ὧν ἀπεφηνάμεθα τὰ κακὰ τῆς προαιρέσεως μόνης εἶναι, ἔπειτ᾽ αὖθις λέγομεν, Αγνοια τὸ κακόν. Οὐκ ἔστι δὲ τοῦτο πάθος, οὐκ ἔστιν ἐνταυθοί, κἂν δοκῇ, εἰ μὴ παντάπασιν ἄγροικος ἐγώ. Καὶ δὴ συμβιβαστέον ὡδὲ τὸν λόγον, οὐδὲ πρὶν ἀσύμβατον ὄντα τοῖς γε καλῶς θεωρήσασι. Φημί γοῦν τὸ κατ᾽ ἄγνοιαν ἁμαρτείν διττόν γε δήPlato scripsit. Quapropter necessarium est ut eorum causam ad animi solam electionem referamus, non quod malum præ bono mortales eligant, sed quod impostura et error interveniant, quemadmodum pluribus antehac a nobis est indicatum, jamque rursus exponetur. Ignorantia sane malum, ignorantia quadam est, si paucis explicari res de bet; atque hoc verbum ignorantia nostrum dilucidius declarandum est, ne quibus ipsi nos evertere videamur, quasi pro eo quod mala solius animi electionis esse pronuntiavimus, nunc dicamus, malum esse ignorantiam. Non est autem hoc vitium, non est hic, tametsi videatur, nisi prorsus ego rudis ac imperitus sum. Et concilianda

sane oratio est hoc quodam modo, nec ante sibt πουθεν εἶναι. Καὶ θάτερον μὲν συμβαίνει, τῷ ὑπερ repugnans, si qui recte rem considerarint. Aio igitur peccatuin ex ignorantia duplex esse, quorum utrumque contingit ex eo quod res ignoratæ superent vel communiter humanam naturam et scientiam, et dexteritatem, vel particulatim facultatem alicujus qui hoc illudve didicerit aut cognoverit. Verbi gratia, ignoranius pariter om1.es cœli naturam et magnitudinem, et quæ supra cœlum sunt et quæ sub terra. Rursus quidam sic comparatus non est ut orator esse possit, vel in extenso fune saltare oculis obligatis linteo, quemadmodum facere nonnullos videmus. Ex his quæcunque supra non posita sunt, de iis ut dicamus nținime necesse est. Quippe vel cæco manifestum est, uti proverbio fertur, ea nec esse nostra in potestate, nec ignorantiæ nomine nos teneri. Quæcunque vero ab aliquibus ignorantur, aliquibus nota sunt, ea paret esse nostra in potestate. In quibus omnibus haud equidem arbitror communem naturam et notitiani, et scientiam, et dexteritatem ullo modo culpandam, sed quorun:- dam inscitiam et contemptum ejus quod præelarum et bonum est. Quippe nec instructum esse doetrina nec rérum egregiarum studiosum, sed profutura ignorare, illa, inquam, quæ nostri similibus ignota non sunt, id vero plerumque facit ut quis in excolendis bonis moribus et causis cognitionis negligens sit: de consilio loquor et doctrina, quæ prodesse se præditis potest; itemque de tali studio, quale sat idoneum sit ad efficiendum meliorem animum nostrum, dum rebus ex omnibus optima colligit. Jam si de imperitia neglectuque collectionis eorum quæ potiora sunt, optimorum ignoratio provenit: ex hac autem ignoratione deterioris electio: ipsum vero judicium, si animi electionis est: si electionem denique probatum est, partem esse voluntarii: sequitur id quod malum est oriri ex ignoratione, oriri ex inscitia negligentiaque, oriri ex inconsulta, quadam amentia et instituto animi, atque esse voluntarium. Quippe si exorsi ab ignoratione, quæ verticis instar est, ad resolutionem accedamus, per intermedia quasi progrediendo, ad animi dubio procul electionem atque voluntarium perveniemus, quæ vere sunt radix malorum. Nos autem ab initio non de hominibus mente alienatis instituimus dicere, sed de iis duntaxat quibus animi salva est electio, et incorrupta prudentiæ vis restat. Neque vero culpa ac reprehensioni subjectus erit, qui non omnia novit, tametsi sapit; nec pœna dignis ascribetur, si non aliis omnino viribus par sit: uti nec is qui parem cum iis cognitionem non habet, qui cognitionis causa sunt admirationi. Nam qui peritiam nequit extremam assequi, quæ viris eximiis duntaxat obtigerit, quotquot bonoruin ad verticem modis omnibus soli conscendunt, nullius idcirco criminis erit. Quippe crimini nobis datur, non quod naturam nostram excedit, nec quæcunque per vitæ na、 βαίνειν τὰ ἀγνοούμενα ή κοινῇ τὴν ἀνθρωπείαν φύσιν, καὶ ἐπιστήμην, καὶ δεξιότητα· ἡ τὴν τινός που δύναμιν μερικῶς, πρὸς τὸ τοῦτο ἢ ἐκεῖνο ματ θεῖν ἢ γνῶναι. Ως ὁμοῦ μὲν πάντες οὐκ ἴσμεν ούτ ρανοῦ τε φύσιν καὶ μέγεθος, τά τε ὑπὲρ τόνδε, καὶ ὑπὸ γῆν. Ο δεῖνα δὲ οὐ πέφυκεν εἶναι μητορικός, ἢ ἀρχεῖσθαι ἐπὶ σχοίνου τεταμένης, οθόνῃ δεδεμένος τοὺς ὀφθαλμούς, ὥς τινας ὁρῶμεν ποιοῦντας. Καὶ ὅσα μὲν ὑπὲρ ἡμᾶς, ἀλλ' οὐδὲ λέγειν περὶ τούτων ἀνάγκη, καὶ τυφλῷ γὰρ δῆλον, φασίν, ὡς οὔτ᾽ ἐστὶ τῶν ἐφ' ἡμῖν, οὔτε λόγον τῆς ἀγνοίας ὀφείλομεν Στα δ' ὑπὸ τῶν ἀγνοεῖται, καὶ ὑπὸ τῶν γινώσκεται, δῆλον ὡς ἔστι τῶν ἐφ' ἡμῖν. Εἰς & δὴ πάντα τὴν κοινὴν φύσιν, καὶ γνῶσιν, καὶ ἐπιστήμην, καὶ δεξιότητα, οὐδ᾽ ὁπωστιοῦν μοι δοκῶ· τὴν δὲ τινῶν ἀπαιδευσίαν καὶ καταφρόνησιν πρὸς τὸ καλόν τε καὶ ἀγαθὸν αἰτιατέον ἡμῖν ἐστι. Τὸ γὰρ μήτε περ παιδευμένον εἶναι, μήτε σπουδαῖον, ἀλλ' ἀγνοεῖν τὰ συνοίσοντα, λέγω δὴ τὰ τοῖς ὁμοίοις οὐκ ἀγνοού μενα, ἐκ τοῦ ὀλιγώρως ἔχειν πρὸς τὰ χρηστότερα τῶν ἠθῶν, καὶ τὰ τῆς γνώσεως αίτια, ὡς ἐπιτοπολύ γίνεται· βουλήν τε λέγω, καὶ μάθησιν, ὠφελῆσαι δυναμένην τοὺς κεκτημένους, καὶ δὴ καὶ τηλικαύ την σπουδήν, οπόση τὴν ψυχὴν ἡμῖν πέφυκε βελτίω ποιεῖν, συλλέγουσαν τὰ βέλτιστα πανταχόθεν· καὶ εἰ ἐκ τοῦ μὴ μανθάνειν τε καὶ συλλέγειν τὰ χρηστότερα τὸ ἀγνοεῖν τὰ βέλτιστα γίγνεται· τῷ δὲ ταῦτα ἀγνοεῖν τὸ χεῖρον ἐλέσθαι συμβαίνει· ἡ δὲ κρίσις προαιρέσεως· τὸ δὲ προαιρεῖσθαι τοῦ ἐκουσίου δέδεικται μέρος· τὸ κακὸν ἔστι μὲν δι᾽ ἄγνοιαν, ἔστι δὲ δι' ἀπαιδευσίαν τε καὶ ὀλιγωρίαν, ἔστι δὲ δι' ἀβουλίαν τε καὶ προαίρεσιν, ἔστι δὲ ἑκούσιον. Εἰ γὰρ ἐπὶ τὸ ἀναλύειν ἔλθοιμεν, ἐκ τῆς ἀγνοίας ἀρξάμενοι, ἵπερ ἡ κορυφή, διὰ τῶν μέσων ὁδεύον τες, εἰς τὴν προαίρεσιν σαφῶς καὶ τὸ ἑκούσιον κατα αντήσομεν & δὴ ῥίζα τῶν κακῶν ἐστιν ἀτεχνῶς. Ο λόγος δὲ ἡμῖν ἐξαρχῆς οὐ περὶ παραφρονούντων ἀνθρώπων, ἀλλὰ περὶ τῶνδε μόνον, οἷς τὸ προαιρε τικὸν ἐν ὑγείᾳ, ἀλωβήτου τοῦ φρονεῖν μένοντος. Οὐ μὴν δ; ἂν μὴ πάντα γνῷ, εἰ καὶ σωφρονεῖ, ὑπὸ αἰτίαν καὶ μέμψιν ἔσται, καὶ τοῖς γε δίκην δηλουσιν έγγε γράψεται, ἣν μὴ πάντ' ἐκείνοις ᾖ τὴν ἰσχὺν ἐφάμιλ λος. Ούκουν οὐδ᾽ ὁ μὴ γινώσκων ἐν ἴσῳ τοῖς θαυ μαζομένοις ἐν γνώσει. Ο γὰρ μὴ δυνάμενος έφι κέσθαι πρὸς ἐμπειρίας ακρότητα, ἥτις ἂν ἐξῃρημένοις ἀνδράσι γένοιτο, μόνοις ἀνηγμένοις εἰς τὴν τῶν καλῶν κορυφὴν πᾶσι τρόποις, οὐκ εἰς ἐνοχὴν καταστήσεται. Εγκλημα γὰρ ἡμῖν οὐχ ὅπερ ὑπερβαίνει τὸ πεφυκὸς τὸ ἡμέτερον, οὐδ' ὅσα γε μὴ δέ δωκεν ἡμῖν ὁ βίος μαθεῖν, οὐδ᾽ ἅπερ οὐκ ἐπέτρεψε καιρὸς, ἢ σύμπτωμά τι καὶ τύχη· ἀλλὰ δι' ἐκεῖνα μόνον ἀποδώσομεν εὐθύνας ἑξῆς ἅπαντες, ὅσαπερ ἐξὸν ἡμῖν εἰδέναι ἢ μαθεῖν, τῇ τε οίκοθεν σπουδή, καὶ τῇ παρ' ἑτέρων διδασκαλία, ἡμεῖς δὲ μήτε είν δέναι σπουδάσομεν πόνοις ἡμετέροις, μήτε μαθεῖν ἐθελήσομεν παρὰ τῶν εἰδότων. Τοὺς γὰρ τοιούτους οὐ παραιτήσεται τὸ ἁμαρτεῖν κατ' ἄγνοιαν. Εστι γὰρ οὐ φύσεως, οὐδέ τινος τῶν θύραθεν συμπτωμά

ORATIO IV. των, ἀλλὰ προαιρέσεως ἔγκλημα. Η μὲν γὰρ φύσις strae rationem discere nobis haud licuit, aut quæ ἐν ὄρος μένει, καὶ παραιτήσεται πρὸς Θεὸν καὶ temporis opportunitas haud concessit, vel casus et τοὺς ἀνθρώπους, καὶ τὴν ἑκάστου συνείδησιν, ἐὰν sors aliqua: sed omnes prorsus de iis tantummodo μὴ ἐνῇ ποιεῖν τὰ καὶ τά· ἡ δὲ προαίρεσις δύναιτ' ἂν rationem reddituri sumus, quæ cum scire vel diμεταβεβλῆσθαι. καὶ πεποικίλθαι. Διὸ τοὺς μὲν ἀγ scere liceat, tam studio proprio quam aliorum inγέλοις, τοὺς δὲ δαίμοσιν αὐτοῖς ἐγγεγράφθαι ποιεί structione, nos neque laboribus nostris cognoscere καὶ διὰ τοῦτο τὰ αὐτὰ παρὰ μὲν τῶν ἐνεργεῖται, studuerimus, neque discere voluerimus ab iis qui παρὰ δὲ τῶν οὐδαμῶς. Καὶ δὴ καὶ παρὰ τῶν αὐτῶν ea norunt. Tales namque nullam exeo sunt habituri τοτὲ μὲν ἄγαν θαυμάζεται, τοτὲ δὲ τοὐναντίον. Καὶ excusationem, quod per ignorantiam deliquerint. ταῦτ' ἀνδρείας οἶμαι ψυχῆς, ἡ γυναικώδους καὶ Est enim hoc non naturæ, nec alicujus extrinsecus μαλακῆς, μὴ πονεῖν προαιρουμένης, ἐφ᾽ οἷς προσῆ accidentis rei, sed electionis animi crimen. Quippe κεν. Η φύσις δὲ πᾶσι κοινὴ, καὶ τὰ ταύτης ἡμῖν natura quidem suos intra limites manet, ac nos erga κοινά· καὶ ὑπὲρ αὐτῆς οὐδεὶς ούτε στεφανώσεται, Deum, et homines, et suam cujusque conscientiam οὔτε φεύξεταί τινα δίκην. Λέγω δὲ φύσιν νῦν τὴν purgabit, si haec, vel illa, facere non poterimus: ἐν τῷ καθόλου είδει θεωρουμένην, τὸν καθόλου άν animi vero electio mutari variarique posset. Eain θρωπον, τὴν ἀνθρωπότητα πᾶσαν. Αἱ γὰρ ἐν ἐκά ob causam facit ut alii cœtibus angelorum, alii maστοις διαφοραὶ οὐ πρὸς τὴν φύσιν ἀναφέρονται, ἀλλὰ lis geniis aggregentur. Eadem de causa res eædemn γνώμη γίνονται πάντως πολλαῖς τε καὶ πολυειδέσιν ab his efficiuntur, ab illis non efficiuntur. Quin αἰτίαις. Ὥστε ὧνπερ κύριος ἕκαστος καλῶς τε καὶ etiam eisdem modo sunt admirationi, modo secus. μὴ διαθεῖναι, περὶ τούτων δὴ καὶ μόνον ὀφλήσει Atque hæc vel ab animo forti, vel a muliebri et δίκην δικαίως, οἶμαι, μὴ διατεθεὶς τυχόν, ὥσπερ molli proficisci puto, qui laborem in iis in quibus ἐχρῆν τε καὶ ἔδει. Εεν. Δεῖ δὲ, οἶμαι, τὸ πᾶν εἰ debebat, suscipere recusat. Natura vero communis πόντας συντεταγμένως τε καὶ συντόμως, ἐνταῦθα est universis, et quæ illius sunt, itidem nobis comστῆσαι τὸν λόγον· καὶ φαμὲν δι' ἄγνοιαν μὲν τὸ munia: nec ejus nomine quisquam vel coronam κακὸν γίνεσθαι, ἑκούσιον δ᾽ ὅμως εἶναι, καὶ προαι- adipiscetur, vel tanquam reus accusabitur. Et naρετικής τινος γνώμης καὶ οἰκείας διαθέσεως. Ωστε turam nunc appello, quæ in universa specie conδὴ κακῷ γεγονότι γνώμῃ τὸ τῶν καλουμένων περι- sideratur, hominem universalem, totun) genus huστάσεων ἅπαν άθροισμα, καὶ πᾶσα τούτῳ πρόφασις, manum; nam quæ discrimina sunt in singulis, ea καὶ παραίτησις, καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα, ψιλή τις ad naturam referuntur, sed omnino de animi senσκήψις· καὶ οὐδὲν ἱερὸν, οὐδὲ ὑγιές, οὐδὲ πειθούς tentia profciscuntur, et multis ac multiformibus ἄξιον. Μόγις γὰρ τῷ μαινομένῳ καὶ παραπαίοντι causis. Quapropter in quibus libera cnique facul συγχωρητέον, τῷ καθαρῶς ἀκούσιον ἁμαρτάνοντι. tas est recte vel secus sese gerendi, corum duntaΚαὶ εἰ μὴ εἰκῇ δοκοῦμεν λογίζεσθαι καὶ κατασκευά xat nomine, mea quidem opinione, merito damnabiζειν, τῆς ἀληθείας ὁ λόγος ἔχεται, καὶ οὐδ᾽ ἑαυτῷ tur, si forte non affectus ita fuerit uti par erat. Ac περιπέπτωκε. Ταῦτα δὲ ἡμῖν ἔδει δειχθῆναι, καὶ sit ita sane. Cæterum cum res luta composite viaγέγονε κατὰ τὴν ἡμετέραν ἰσχύν. que compendiaria sit exposita, inhibendum hie cursum orationis arbitror; adeoque dicimus, per ignorantiam quidem fleri quod malum est, sed nihilo mínus esse voluntarium, et ab electionem habente animi sententia propriaque affectione profi cisci. Quo fit ut qui de animi sui sententia malus factus est, ei circumstantiarum, quas vocant, congeries omnis, omnis tum occasio, tum excusatio, cum omnibus aliis talibus, nudus modo prætexto; ft, nec quidquam sacri, nec sani, nec cui fides adhiberi debeat. Vix enim furioso ac deliranti est ignoscendum, qui pure præter animi voluntatem delinquit. Ac si quidem non frustra ratiocinari et argumentari videmur, veritati consentanea est oratio, nec ipsa semet evertit. Erant autem hæc nobis demonstranda, resque pro viribus a nobis est confecta. ΛΟΓΟΣ Δ'. Περὶ ἡδονῆς· ὅτι κρεῖττον ἂν ἦν μηδὲ τὴν ἀρχὴν συμπαρεῖναι τῷ βίῳ τούτῳ. ᾿Αλλὰ γὰρ γιγνόμενόν ἐστι καὶ προσῆκον, μηδὲ τὴν ἐνίων περὶ τῆς ἡδονῆς δόξαν ούτωσὶ παραδρα μεῖν ἐθελῆσαι. Νομίζω γὰρ τούτους τε ἐξαμαρτάνειν τοῦ γε ὀρθοῦ λογισμοῦ, καὶ ἡμῖν ἀνάγκην εἶναι, τα γε δοκοῦντα περὶ ταυτησὶ λέγειν, σήν τε χάριν καὶ ὠφελείας ἕνεκεν τῶν ἐντευξομένων ἴσως τῷ λόγῳ. Δοκοῦσι τοίνυν ἔνιοι τῶν ἀνθρώπων, οἶμαι δ' ὅτι καὶ τῆς μοίρας τῶν δοκούντων οὐ φαύλων εἶναι, οὕτω γε τυραννικὴν καὶ βασιλεύουσαν εἶναι τὴν ἡδονὴν, ὡς ὑπ' ἐκείνης ἅπαντας άγεσθαι αἰχμαλώτων οὐδὲν ἄμεινον. Εἶτα διισχυρίζονται οὐκ ἀγαθὸν, οὐδ᾽ ὠφέλιμον ταύτην εἶναι τῷ δὲ τῷ βίῳ· τοὐναντίον μὲν ORATIO 1V. De voluptate: quod eam præstaret ab hac vila prorsus abesse. Sedenim æquum ac rationi consentaneum est, nec opinionem quorumdam de voluptate silentio præteriri. Nam equidem arbitror et hos a recla sententia aberrare, et a nobis necessario requiri ut quid nobis de hac videatur, cum tua causa, tum utilitatis eorum qui fortassis hanc orationem pellecturi sunt, exponamus. Opinantur ergo quidam homines, et eorum quidem e numero qui minime viles et contemnendi videntur, usque adeo tyrannicam et imperiosam esse voluptatem ut ab ea capείvorum in morem universi trahantur. Deinde contanter asserunt, eam vitæ mortalium: nec bonam,

nec utilem esse, sed e contrario maluin quoddam, οὖν μεθ᾽ ὑπερβολής κακόν τι μέγα, καὶ λυμαινόμε nimium quantum, quodque prorsus universis nocumento sit. Ac si qui eos interrogent, quamobrem isluc? Quoniam, inquient statin, et mores corrumpit, et multos ob virtutem admirabiles de bonis, interveniente mutatione, malos efficit. Quanquam convenire potius arbitror, ut quæ adversus eam proferuntur, pluribus exponamus. Audent ergo dicere, quod ad ipsum quoque Deum se porrigit, melios res habituras, si voluptas plane nulla foret, nec huic adesset vita, nec prorsus exsisteret. Quippe vitam humanam, inquiunt, perturbatione doloreque non exiguo replet, magnamque nostris animis acerbitatem offundit: nam voluptatis causa multarum magnarumque rerum consequendarum libidine ducimur, iisque nos confestim potituros speramus. Etenim ex cupiditatis vehementia nobis in manibus esse putatur, quod ex diametro sæpenumero consistit. Et quodlibet horum ad voluptatem maximam suffecturum existimatur. Interim paucis et exiguis, et vix quideın, potimur, quæ ipsa quoque languide nos et pusillo spatio temporis exhilarant. Nec minima nos afficit molestia, quod talia se nobis exhibeant. Quæ quidem omnia merito sic eveniunt: nam concupiscere facilius est omnibus in rebus quam adipisci; et ipsæ res cum jam adsunt, spebus inferiores atque viliores apparent. Itidem multum spe sua frustrari atque decipi, molestum est. Quæ sane 'quanquain nobis accidant, non tamen nos extricamus, sed voluptatem quærentes studio quanto dici maximo potest quotidie, singulis horis, quitusvis molitionibus, modis omnibus; mox ubi plarimum a scopo aberramus, ringi nos omnino necesse est. Atque hoc malum, cum continuo nobis arcidat, quod si quis servitutem appellaverit, recte sane loquetur: licet optanda libertas sit, et expelenda studiose immunitas, nos tamen rei demul. centis investigatione detinemur, et priori studio studium aliud ardentius semper adjungimus. Ac videtur quidem certe dirum hoc nobis esse malum, ignavamque vitam omnes vituperamus, ac voluptatibus esse deditum, meram vocamus insaniam; sed interim non facile sanam ad mentem redimus, nec sponte nostra desistimus ab hac insania quæ voJuntaria jure nuncupatur. Quo enim pacto non illæc manifesta fuerit insania, si mali nomine nosmet jactemus, ejusque vestigiis insistendo nobismet placeamus, cum potius erubescentes vultu quasi tecto retrocedere deceret? Jam quod maxime omnium reprehendi meretur, ne damno quidem affecti sapimus, quod tamen et stultis Hesiodus attribuit cum ait, stultum aliquid perpessum sapere. Quod sane verbum cum prudenter esse prolatum visum fuisset, ac sæpius usurparetur; tandem condirinatum paulatimque progrediendo in proverbium abiit. Atqui rem plane non perficiendam molimur, si libidinem et cupiditatem animi cohibere cogitemus; quod sane nemini omnium ignotum esse arbitror. Nimirum ut crudelis alicujus et inexorabilis heri, νον ἑξῆς ἅπασι. Καὶ εἴ τινες αὐτοὺς ἔροιντο, διατί; Οτι, φήσουσιν εὐθὺς, τά τε ήθη διαφθείρει, καὶ πολλούς θαυμαζομένους ἐπ' ἀρετῇ ἐξ ἀγαθῶν εἰς φαύλους μεταβάλλει. Μᾶλλον δὲ προσήκειν ἡγοῦμαι διὰ πλειόνων ἐκθέσθαι τὰ κατ' αὐτῆς λεγόμενα. Τολμῶσι τοίνυν εἰπεῖν, δ καὶ εἰς Θεὸν ἀνατρέχει, ὡς ἦν ἂν κρεῖττον μηδόλως εἶναι, μηδὲ παρεῖναι τῷδε τῷ βίῳ, μηδὲ τὴν ἀρχὴν ὑφεστάναι τὴν ἡδονήν. Τὸν γὰρ ἀνθρώπινον βίον ταραχῆς καὶ ἀθυμίας πολλῆς ἐμπι πλησι, καὶ πολλὴν τὴν ἀηδίαν τῶν ψυχῶν ἡμῶν κατέχει. Διὰ γὰρ τὴν ἡδονὴν πολλῶν μὲν καὶ μεγάλων ἐπιθυμοῦμεν τυχεῖν· αὐτίκα δὲ μάλα ἐλπίζομεν αὐτ τῶν τεύξεσθαι. Ἀπὸ γὰρ τοῦ σφόδρα ἐθέλειν, ἐν χεροίν εἶναι νομίζεται τὸ ἐκ διαμέτρου πολλάκις δν, καὶ τούτων ἕκαστον εἰς μεγίστην επαρκέσειν ὑπολαμβάνεται τέρψιν. Ολίγων δὲ, καὶ σμικρῶν, καὶ μόλις ἐπιτυγχάνομεν· καὶ τούτων αὖ πάλιν ἀδρανές τι καὶ πρὸς ὀλίγον ἡμᾶς εὐφραινόντων. Οὐχ ἥκιστα δέ γε λυπεῖ καὶ τὸ φανῆναι τοιαῦτα. Εἰκότως δὲ ταῦ τα πάντα. Τὸ γὰρ ἐφίεσθαι τοῦ τυχεῖν εὐχερέστε ρον ἐπὶ τῶν ἁπάντων· καὶ τῶν ἐλπίδων αὐτὰ τὰ πράγματα ἐλάττω καὶ φαυλότερα παραγενόμενα φαί νεται. Καὶ τὸ πολὺ διαμαρτεῖν τῆς ἐλπίδος ἀνιαρόν. Καὶ ταῦτα δὴ πάσχοντες, οὐδαμῶς ἀπαλλαττόμεθα· ἀλλὰ ζητοῦντες ήδεσθαι ὁπόσῃ τις ἂν εἴποι σπουδῇ, ὁσημέραι, ὅται ὧραι, πάσαις μηχαναίς, πᾶσι τρό ποις, ἔπειτα πάλιν τοῦ σκοποῦ το πλείστον διαμαρτ τάνοντες, πάσαις ἀνάγκαις ἀσχάλλομεν. Καὶ συνε χῶς ἡμῖν τούτου τοῦ δεινοῦ γιγνομένου, η δουλείαν τις εἰπὼν, ὀρθῶς γε πάντως ἐρεῖ, δέον ὃν ἐλευθερίας ἐφίεσθαι, καὶ ἀπαλλαξείοντας εἶναι· ἡμεῖς δὲ τῇ ζητήσει τοῦ τότε θέλγοντος κατεχόμεθα, καὶ τῇ προ τέρᾳ σπουδῇ ἑτέραν θερμοτέραν ἀεὶ προστίθεμεν. Δοκεῖ μὲν οὖν δεινὸν τὸ πάθος, καὶ κακῶς τὸν ῥᾷθυμον πάντες λέγομεν βίον, καὶ σαφῆ μανίαν ἀπο καλοῦμεν τὸ ταῖς ἡδοναῖς ἐκδεδόσθαι· οὐκ ἂν δ᾽ εὐ κόλως σωφρονισθείημεν, οὐδ' ἂν ἐχόντες παυσαίμεθα ταυτησὶ τῆς ἑκουσίου μανίας δικαίως ἂν κεκλημέ νης. Πῶς γὰρ οὐ μανία σαφής, ὅταν σεμνυνώμεθα τῷ κακῷ, καὶ τῷ κατόπιν αὐτῆς ἰέναι φιλοτιμώμεθα, πρέπον ὃν ἐρυθριῶντας καλύπτεσθαι καὶ ὑποχωρεῖν; Τὸ δὲ πάντων σχετλιώτατον, οὐδὲ γοῦν παθόντες για νώσκομεν, δ καὶ νηπίοις δέδωκεν Ἡσίοδος· Παθών γάρ τε νήπιος, ἔγνω. Καὶ τὸ ἔπος ὑγιὲς δόξαν, καὶ συνεχῶς λεγόμενον, ἔπειτα χρόνῳ παγὲν, ὁδῷ βαδίζον, εἰς παροιμίαν ἐξελήλυθε. Καίτοι παντελῶς ἀνήνυτα πονοῦμεν, στῆσαι τὴν ἐπιθυμίαν ζητοῦντες. Καὶ τοῦτο οἶμαι μηδένα λεληθέναι τῶν πάντων. Ωσπερ δέ τινος ὁμοῦ τε ἀπαραιτήτου δεσπότου, ξίφος ἐπισείοντος, καὶ τὰ καὶ τὰ ἐπιτάττοντος, οὐκ ἔνεστιν ἀπειθεῖν· οὕτως εἴκειν πάντας ἀνάγκη καὶ τρέχειν, ὅποι ἂν ἡ ἡδονὴ νεύσειεν. Ἐφεστῶτος γὰρ τοῦ πάθους, καὶ διακελευομένου τῷ ὑφορμῶντι τοῦ παρ' ἡμῖν πεφυκότος πρός τινος ἀπόλαυσίν τε καὶ μετοχὴν τῶν δοκούντων ἐφετῶν εἶναι, καὶ πρὸς ἑαυ τὰ μεθελκόντων, ἔτι δὲ προσαπειλοῦντος λυπήσειν, εἰ μὴ κατανεύειν ἐθέλοιμεν, οὐδὲν ἂν εἴη λοιπὸν διαπράξασθαι, ἢ ἐφέπεσθαί τε καὶ ἄγεσθαι, κατὰ τοὺς

ORATIO IV ἀπὸ τοῦ χείλους δεδεμένους τῶν ἵππων, καὶ στρε- qui gladium vibrat, et hac atque illa facere jubet, βλουμένους τινὶ ξύλῳ. Πρὸς γὰρ δὴ δάκνον ἤδη παρ imperium recusare non licet, ita cedere cunctos et ρὸν (δάκνεται γὰρ ὁ ἐπιθυμῶν αὐτῷ τῷ ἐπιθυμεῖν), currere necesse est quocunque voluptas innuerit.` καὶ πρὸς ἀπειλὴν κακῶν (ἀπειλεῖ γὰρ τὸ ποθούμε- Quippe cum malum ipsum nos urget, et appetentem νον ἀποπνίξειν, εἰ δὴ παντελῶς ἀποσταίη), καὶ πρὸς naturæ nostræ partem exhortatur ad fruitionem ac βίαν ἡδονῆς (τί γὰρ ταυτησὶ βιαιότερον;), καὶ πρὸς participationem alicujus eorumque videntur expeπαράκλησιν καλῶν φαινομένων (ὥσπερ γὰρ αὐτόμα tenda, et al se pertrahunt ac invitant, et præterτα πάντα είκει τῇ τῶν καλῶν θέα), καὶ συνελόντα ea dolorem allaturum se minatur ni velimus adεἰπεῖν, πρὸς ὁρμὴν τῆς φύσεως ὑπὸ τοσούτων έφελ- nuere, nihil quod agamus aliud restat quam ut seκομένην, τίς οὕτω σιδηροῦς, τίς ἀδάμας, ὡς μέλο quamur, et ducamur illorum equorum more quí λειν ἑδραῖος φανήσεσθαι, ἀλλὰ μὴ καταπεσεῖσθαι, καὶ labro constringuntur et ligno quodam torquentur. διαπαντὸς κεῖσθαι βουλήσεσθαι, τὴν διόρθωσιν παν Nam að ið quod jam præsens mordet (quippe morτάπασιν ἀπογνούς; 'Αλλ' δ δὴ χαλεπώτερον καὶ πα- sum quemdam sentit is, qui appetit, eo ipso quod ραμυθίας ἀνώτερον, καὶ ἀνίατον κακὸν, τί μὴ λέγω; - appetit) et ad ipsas malorum minas (uam enecatuΕπειδὰν γὰρ καὶ τύχωμεν τῶν ἡδέων, καὶ τὴν ἀγα rum se minatur id quod expetitur, si omuino non θὴν νομίσωμεν τύχην ἡμᾶς ἐπιδεδημηκέναι, μόγις impetretur) et ad voluptatis vim (quid enim illa δὲ, καὶ διὰ χρόνου, ταχέως ἄγαν ἀφίπταται, καὶ λυ violentius) et ad invitationem eorum quæ speciem πεῖ τῷ ἀφεστάναι πολλῷ γε μάλλον, ἢ εὐφραίνει τῷ bonorum habent (oninia namque sponte sua cedunt παρεῖναι. Εἰ δ᾽ ἐπιμήκιστον διαρκέσει χρόνον, λυπεῖ iis quæ pulchra videntur), ut summatim denique diτῷ κόρῳ. Πλησμονή γάρ, ἔφη τις, τῶν γε τοιούτων cam, ad impetum natura, quem tot res impellunt, ἁπάντων. Εἰκὸς δ᾽ ἂν εἴη, τῆς δόξης μετατραπείσης quis adeo ferreus fuerit quisve tam adamantinus, εἰς τοὐναντίον, ἀπὸ τῆς πείρας, μείζω τὴν λύπην ut stabilem se declaraturus sit, ac non collabi poεἶναι τῆς εὐφροσύνης· καὶ τῆς φθασάσης ἡδονῆς τὸν tius, et perpetuo jacere velit, onini prorsus emenἐπιγεγονότα κρατῆσαι μετάμελον, καὶ πλεονεκτηθῆ- datione desperata? Jam quod etiam gravius, et omναι καὶ ἡττηθῆναι ταύτην ἐκείνου. Τὸ γὰρ ἡδὺ μετὰ nein extra correctionem positum, malumque prorτὸν κόρον ἀνιαρόν, ὡς εἰρήκαμεν· καὶ ἀλγύνει μᾶλ sus insanabile, cur non proferam? nam cum rebus λον τὸ ὑπερβάλλον τῆς πλησμονῆς, ἡ παραμυθεῖται jucundis potiti sumus, jamque putamus bonam adl τὸ μέτριον τῆς τρυφῆς· καὶ λυπεῖ τὸ διαρκέστερον nos accessisse fortunam, vix id quidem et longo τῆς ἀπουσίας, ἢ χαρίζεται ἡ παρουσία, ὡς τάχιστα temporis intervallo, celeriter admodum avolat, et ἡμᾶς παρατρέχουσα. Ὥστε τὸ τέρπον, ἑνί τῳ μέρει discessu suo longe majori nos dolore affcit quam χαριζόμενον τῷ παρεῖναι, διττῶς ἡμᾶς ἀνιᾷ, τῷ præsens exhilaret. Quod si longissimo temporis spa μὴ παραγεγονέναι ταχέως, καὶ τῷ κόρον ἐμποιεῖν, tio duret, ipsa sui satietate molesta est. Nam uti ἐπειδὰν ἐλθὸν ἐπιμείνῃ· εἰ δὲ μὴ, τῷ ταχέως ἀπαλ- quidam dixit, hujusmodi rerum omnium salielas λαγῆναι καὶ ἀφεστάναι· καὶ ἐν ἑκάστῳ δὲ τούτων est. Consentaneum autem fuerit, opinione diversam πλέον τὸ δάκνον ἢ ἐν τῷ τέρπειν τὸ χαριζόμενον. in partein mutata, ex ipsa quidem experientia, dolorem lætitia majorem esse, ac voluptate quæ præcessit, subsecutam pœnitentiam esse superiorem, et ab hac illam longo ex intervallo vinci. Quod enim est volupe, post satietatem, ceu diximus, molestum ac ta∙diosum esse solet, majoremque dolorem affert illa nimia saturitas quain voluptas modica delectet: absentiæ denique diuturnitas plus tristitiæ nobis ingerit quam boni præsentia largiatur, celerrime nos prætervecta. Quo fit, ut quod delectat, unica tantumn re grati quid nobis faciens, dum adest, molestia vicissim duplici afficiat, tuin quod citius non accesserit, tum quod sui satietatem gignat, ubi delatum ad nos, diutius durat: sin autem, citius saltem abscedendo. Atque in quolibet horum plus est quod mordeat quam in delectatione quod gratum sit, ο Καὶ ταῦτα μὲν περὶ τῶν ἐλπιζομένων ἡμῖν ἡδέων, ἢ τῶν μὴ πάντη βεβαίων, εἰ καὶ παρεῖεν· περὶ δὲ τῶν ἤδη παρόντων συχνόν γε δήπουθεν χρόνον, καὶ διὰ τοῦτο νομιζομένων μηδέποτε μεταβήσεσθαι, ἀλλ᾽ ἔσεσθαί γε ἑδραίων τῇ παρεκτάσει παντὸς βίου, τί ἄν τις εἴποι; Εἰ γάρ τι τούτων ἀποβαλεῖν τοὺς κεκτημένους συμβαίη (συμβαίνει δὲ συνεχῶς), βαβαὶ ὅσον ἀφόρητον, καὶ πεῖθον, τὴν ζημίαν μὴ φέροντας, διαφθαρήναι τῇ λύπῃ! Ωστε τὸ τῆς ἡδονῆς χρῆμα εἰς τοὐναντίον ἡμῖν περιίσταται, καὶ δι' αὐτὴν ὡς τὰ πολλὰ τὸ λελυπεῖσθαι συμβαίνει. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τὸ φθονεῖν ἠδικηκόσιν οὐδὲν, πλὴν ὅτι μᾶλλον ἡμῶν τρυφᾷν δύνανται, εἶχε βούλοιντο, τοῖς ἰδίοις ἀγαθοῖς καταχρώμενοι, σαφῶς ἐκεῖθεν ἡμῖν ἐπιγίγνεται. Σφόδρα γὰρ ζηλότυπον τὸ φιλήδονον, καὶ νομίζει ζημιοῦσθαι ταῖς ἑτέρων ἀπολαύσεσι. Τουτὶ δὲ τὸ πάθος Et hæc quidem de iis rebus jucundis quæ in exspectatione positæ sunt, vel de non omnino certis, licet adsint. At vero de iis quæ longo jam tempore nobis adsunt, ideoque nunquam abscessura putan tur, sed stabilia futura, quousque se vita porrexe rit, quiduam aliquis dicat? quippe si contingat, ut borum aliquid amittant, qui possident; et coutingit hoc sane frequenter) babæ quam ea res ipsis intolerabilis accidit, quamque graviter hortatur, ut eam jacturam non ferentes, interitum sibi dolendo arcessant. Quo fit ut voluptas in contrarium nobis cadat, et per eam plerumque contingit ut tristitiam esperiamur. Quin etiam ipsum invidere mortalis bus, qui nulla re nos læserunt, nisi quod majorem quam nos deliciis utendi facultatem habent si velint, bonis suis abutendo, mauifesto nobis ex eodem

fonte proficiscitur. Nam gravi laborant invidia, qui σφόδρα γε λυποῦν ἐστιν, ὃν ἂν σχέτλιον λοι. Οιμώτα voluptarii sunt, aliorumque delicias pro detrimento suo ducunt. lloc autem vitium vehementi afficere dolore solet, si quem miserum hominem occupaverit. Eflicit enim dupliciter ut ploret, nec res aliorum secundas æquo animo ferens, et suas deflens ærumnas. Multi etiam sanguinem illorum libenter hauserint, quibus invident, nec ipsas naturæ leges reveriti, nec ubique gentium latas; quæ communiter unicum quiddam præcipiunt, amorem scilicet proximorum, licet aliis quibusdam non paucis rebus inter se discrepent. Quin etiam si quis amore motus, cupiditati ac libidini nostræ non admodum honestæ obstiterit, ei cum maximæ sint habendæ gratiæ, nos maledictis molesti sumus, et hominem discerpere volumus, adeoque parum abest quin devorare cupiamus vere diligentem, et eain ob causam multa erga nos libertate utentem, diversum, quam par erat, agentes. Consimiliter et illi qui libere nos admonet, amore impulsus, et qui timidiuscule hoc idem facit, irascimur, quod admonitiones fortasse non libenter admittamus. Imo si quis nobis duntaxat suspectys sit, quasi libidini nostræ resistat, quid non ille miser a nobis mali feret, modo id perficere possimus, maximumque tam ipsi quam rebus ejus damnum dare? Perfacile vero suspectus habetur etiam is qui nequaquam talis est, nec ejusmodi rei sibi conscius, ob quam voluptas illa suspicax apud nos eum criminatur et traducit. Nam qui voluptatibus inhiat, apud eum pu- c tari debet et amicum, et optimum plane virum peti calumniis facile posse; quippe morbus hic hominem magnopere excæcat, neque permittit ut ratio rectam sententiam ferat. Præterea nonnunquam nobis minime grave est, aurum et injuste et extra virtutis præscriptum colligere, quo parare voluptati accomodata possimus. Nam qui voluptatum mancipium est, necessario pecuniis indiget; et cui collectio pecuniarum in primis est cura, omnia cupiditati ditescendi postponit; quod equidem infinitorum malorum originein esse arbitror. Quin et illud malum nobis accidit. Pleraque mancipiis convenientia facimus corum obtinendorum causa quæ jucunda sunt; itidemque mordacia quædam perferimus. Sæpius et impudenter adversus eos agimus, πάντες ἴσμεν, ἀκόλουθα δ᾽ οὖν τοῖς ἡγησαμένοις. quos ne quidem intueri conveniebat, nec unquam id ausi fuissemus facere prius quam iste nos morbus in servitutem redegisset. Jam et illud omnino constat, iracundiam ex frustratione cupiditatum masci. Atque uti rigandi materiem nemini præbeamus, hoc tantum dicere sufficit, vel iracundiam in universum, vel majori ex parte propter voluptates exsistere. Et bæc quidem omnia perniciosa esse scimus omnes, illisque consentanea quæ præcesserunt. Etenim quibus voluptas pro fine ducitur, iis illa facile persuadet, ut absurda quævis audentes, omnia molesta graviaque perferant, tametsi valde noia sint et opinionem famamque non bonam concilient. Quod si æquum est, potiorem ubique vim τειν γὰρ διπλῇ προξενεῖ, τάς τε τῶν ἄλλων εὐτυχίας οὐ φέροντα, καὶ τὰς οἰκείας οδυρόμενον δυστυχίας. Πολλοὶ καὶ τῶν αἱμάτων τῶν ὑπ' αὐτῶν φθονουμένων ἡδέως ἂν πίοιεν, οὔτε τοὺς τῆς φύσεως αἰσχυνόμενοι νόμους, οὔτε τοὺς ἀπανταχοῦ γῆς κειμένους, ἔν τι κοινῶς ἐπιτάττοντας, τὴν τῶν πλησίον ἀγάπην, καν πολλοῖς τισιν ἑτέροις πρὸς ἀλλήλους διαφέρωνται. Καὶ μὴν εἴ τις φίλτρῳ κινούμενος, ἐμποδὼν ἡμῖν γέν νοιτο τῆς ἐπιθυμίας, οὐ πάνυ τοι καλῆς οὔσης, δέον αὐτῷ μεγίστην εἰδέναι τὴν χάριν· ἡμεῖς δὲ τοῦτον κακίζομεν, καὶ διαῤῥῆξαι ζητούμεν, μικροῦ καὶ κατεσθίειν ἐπιθυμοῦμεν τὸν ὡς ἀληθῶς φιλοῦντα, καὶ διὰ τοῦτο χρώμενον πολλῇ τῇ πρὸς ἡμᾶς παρῥησίᾳ, τοὐναντίον ἢ προσῆκεν ἡμῖν ποιοῦντες. Οργιζόμεθα δὲ ὁμοίως καὶ τῷ παρρησίᾳ πολλῷ τῷ φίλο τρῳ, καὶ τῷ μεθ᾽ ὑποστολῆς παραινοῦντι· ἴσως τῷ μὴ δέχεσθαι τὰς παραινέσεις ἡμᾶς ἡδέως. Καὶ μὴν εἰ μόνον ὑποπτευθείη προσίστασθαί τις τῶν πάντων τῆς ἐπιθυμίας ἡμῖν, τί οὐκ ἂν ὁ δυστυχής παρ' ἡμῶν πάθοι, ἐνὸν ἡμῖν τοῦτο πρᾶξαι, καὶ κομιδή κακῶς αὐτὸν καὶ τὰ αὐτοῦ διαθεῖναι; Εὐχερῶς δὲ ὑποπτεύεται καὶ ὁ μηδαμῶς ἂν τοιοῦτος, μηδὲ συνει δὼς αὐτῷ τι τοιοῦτον, ὁποῖον τὸ τῆς ἡδονῆς ὕποπτον αὐτὸν ἡμῖν διαβάλλει. Τῷ γὰρ πρὸς τὰς ἡδονὰς κε χηνότι εὐδιάβολος καὶ φίλος, καὶ εἴ τις πάντα άγαθὸς ἐκείνῳ νομίζοιτο. Τυφλοί γὰρ μάλα τὸ πάθος, καὶ οὐκ ἐξ τὸν λογισμὸν ὀρθὴν ἐξενεγκεῖν ψήφον. Καὶ μὲν δὴ καὶ χρυσίον ἀθροίζειν καταδεχόμεθα, ἀδίκως τε καὶ ἀγεννῶς ἔστιν ὅτε, ὡς δυνηθῆναι κτήσασθαι τὰ πρὸς ἡδονὴν ἐπιτήδειά. Ο τε γὰρ δοῦλος τῶν ἡδονῶν ἀναγκαίως δεῖται χρημάτων, καὶ ὁ τὸ χρηματίζεσθαι προύργου θέμενος πάντα δεύτερα να μίζει τοῦ πλουτεῖν· ὅπερ αἰτιὸν ἐστιν ἀπείρων, οἱ μαι, κακῶν. Οὐ μὴν ἀλλὰ κἀκεῖνο πάσχομεν τὸ δει· νόν. Πυκνὰ τὰ δούλοις πρέποντα πράττομεν, καὶ δάκνοντά τινα φέρομεν τῶν ἡδέων ἕνεκα. Καὶ ἀναι σχυντοῦμεν πολλάκις, εἰς οἷς οὐδ' ἀναβλέψαι προς ἧκεν, οὐδ᾽ ἂν οὐδέποτε ἐτολμῶμεν πρὸ τοῦ δουλε θῆναι τῷ πάθει. Καὶ μὴν πάντη που δῆλον τὸν θυμὸν ἐκ τῆς ἀποτυχίας τῶν ἐπιθυμιῶν φύεσθαι. Καὶ ἵνα μή τισι δῶμεν ὕλην φιλονεικεῖν, ἀρκεῖ τοσοῦτον εἰς πεῖν, ὡς ἢ τὸ πᾶν τοῦ θυμοῦ, ἢ τὸ πλέον, διὰ τὰς ήδονας γίγνεται. Καὶ ταυτὶ μὲν ἅπαντα ἀσύμφορα Οἷς γὰρ δὴ τέλος ἡ ἡδονὴ, ῥᾳδίως γε τούτους πείθει, πάντα τολμῶντας τὰ ἄτοπα, πάντα τὰ δυσχερή φέρειν, κἂν ὦσι λίαν ἐπιβλαβῆ, καὶ δόξης οὐκ ἀγα θῆς πρόξενα. Καὶ μὴν εἰ δίκαιόν ἐστι πανταχοῦ τά ληθὲς κρατεῖν, οὐδὲ ἐκεῖνο σιωπητέον. Τὸ γοῦν ἡδύ τε καὶ χάριεν ἐν ταῖς ἐλπίσιν ἔχομεν. Τοῦτο γὰρ ὡς τὰ πολλὰ γίγνεται. Τὰς δὲ διὰ τὰς ἡδονὰς λύπας αὐτοῖς καρπούμεθα τοῖς πράγμασι. Συμβαίνει δὲ καὶ τοῦτο πολλάκις. Μᾶλλον γὰρ εὐφραινόμεθα ταῖς ἐλπίσιν, ἢ ἐπὶ τῶν πραγμάτων αὐτῶν ἐλθόντες. Ως εἴ τις εἴποι ματαιότητα καὶ λογισμὸν οὐτωσὶν εἶναι τοῦτο δὴ τὸ παρ' ἡμῶν διωκόμενον, οὐ παντάπασ τῆς ἀκριβείας ἐκπέπτωκε. Τὸ δὲ ἐναντίον οὐχ οὕτω. Τὸ μὲν γὰρ ἡδύ που παραγενόμενον ὀψὲ καὶ χρόνον

ORATIO IV. μήκεσι, καὶ περιόδοις ἐκτεταμέναις, μονονού προσ- veritatis esse, ne id quidem silentio prætereundum αγορεύσαν, ὥσπερ ἀπέπτη. Καὶ τὸ προσδοκώμενον σβέννυται, πρὸ τοῦ φανῆναι τελέως. Οὕτω ταχὺ πρὸς ἀπαλλαγὴν, καὶ οὐδὲν ἱερὸν, φασί. Τὸ δὲ ἀλγύνον τε καὶ λυποῦν νιφάδων μὲν δει δίκην, σύνεστι δὲ διαρ κέστερον, εἰσδύεται δὲ βαρύτερον, προσίσχεται δὲ ἀκριβέστερον, καὶ τοσοῦτον ἔπειτα μετὰ δριμύτητος τὸ ἑαυτοῦ ἐπιδείκνυται, καὶ τὸ ἑαυτοῦ ποιεῖ, ὁπόσον οὐδεπώποτε τὸ πάντων ἥδιστον ἐχαρίσατο. Οὐ μὴν ἀλλ᾽ εἰ μὴ παράδοξον λέγειν, κὰν αὐτῷ τῷ ἡδεσθαι αὐτοῦ γε πάλιν ἕνεκα τοῦ ἡδέος ἀνίας ὅσης μετέχου μεν, ἣν ἀκριβῶς θεωρήσωμεν; Οὐδὲ γὰρ οἶμαι λεληθέναι τὴν ψυχήν, ὡς τῷ ἡδεῖ τὸ λυπηρὸν ἀναγ καίως ἀκολουθεῖ, κατὰ τὸν ᾿Αρίστωνος Πλάτωνα. Οὕτω τοῖς ὅλοις πλεονεκτεῖ τῶν τῆς ἡδονῆς τὰ τῆς λύπης. Καὶ φενακιζόμενοι πάντες οι βαθυμότερον ζῆν αἱρούμενοι, ἄλλα μὲν διώκομεν, ἄλλοις δὲ ἁλισκόμεθα· ὅπερ ὁρῶμεν πάσχοντας τοὺς ἄγαν λίχνους τῶν θηρευομένων ιχθύων. Εὐφρᾶναι γὰρ ἐθέλουσι τῇ τρυφῇ τὸ στόμα καὶ τὸν λαιμόν, ἀντὶ δὲ τούτου περιπείρουσιν αὐτὰ τῷ σιδήρῳ. Τοσοῦτον ἡμῖν περιίσταται πρὸς τοὐναντίον ἡ ἡδονή. Οὕτως διὰ πάντων ἡμῖν λυμαίνεται τὸ πρὸς τὴν τρυφήν κεχηνέναι. Καὶ ἵνα τὸ πᾶν εἴποιμι, ὑπὲρ συχνῆς ἡδονῆς καὶ παθεῖν πᾶν ὁτιοῦν, καὶ πάνθ᾽ ὁμοῦ διαπράξασθαι πρόθυμοι πάντες εσμέν, μηδὲ τὸ τυχὸν ὑπὲρ τῶν δεόντων καταδεχόμενοι φέρειν. Καὶ τέλος, εἰ διὰ τοσούτων ἀνιαρῶν καὶ τηλικούτων κακῶν χρόν νῳ καὶ μόγις αὐτὴν κτησαίμεθα, λαμπράς γε δὴ τὰς ἀμοιβὰς εὐθὺς ἡμῖν ἀποδίδωσι. Γίγνεται γὰρ παραίτιος καὶ φθόνου παρὰ τῶν ἄλλων, καὶ νοσημάτων ἡμῖν πολλάκις, καὶ τὰ μυρία δεινά. Οὐ γὰρ πρὸς τὸ βέλτιστον ἀφορᾷν ἡμᾶς συνωθεῖ, ἀλλὰ πρὸς τὸ θέλγον ἁπλῶς. Τοσαῦτά τε καὶ πλείω τυχόν παρὰ τῶν πολλοῖς τισι βέλεσι βεβλημένων ὑφ᾽ ἡδονῆς διαβαλλόντων αὐτὴν ἔστιν ἀκούειν· οἱ τοὺς ἐναντίους ἀκούοντες λόγους, παντοδαπὰς ἐπάγουσιν ἀντιθέσεις, τυραννικώτατον πάθος αὐτὴν καλοῦντες, καὶ παντοδαπών θηρίον, καὶ ἅμα ἔφαλον, ὡς οὐδ' ἂν ἐν τῶν ἁπάντων. Δόλοις γὰρ αἰεὶ χαίρει, ἐν οἷς καὶ μᾶλλον πᾶσι λυμαίνεται· ὡστερεὶ γὰρ διαζωγραφούντες αὐτὴν, Υποδύεται, φασί, τὸ προσωπεῖον πάνυ πυχνὰ τοῦ καλοῦ τε καὶ συνοίσοντος. Καὶ τι ἂν πρῶτον εἴποιμεν; τί δὲ ὕστατον; τί δὲ μέσον τῶν ἐκείνῃ πρὸς ἡμᾶς γιγνομένων; Πῶς ἄν τις ὅλος γλῶσσα γενόμενος, τοὺς ἐκείνης τρόπους, τὰς μηχα νὰς, τὰς πλοκάς, τὰς ποικιλίας ἐξείποι; Πειρᾷ μὲν ἅπασι τρόποις ἡ δυσμενής (ὡς γὰρ ἔμψυχον αὐτὴν νῦν πως εἰς μέσον ἐξοίσομεν )· γοητεύει δὲ πῶς οἴει; Δελεάζει δὲ κακοηθείᾳ ἐσχάτῃ· καὶ πᾶσι γίνεται πάντα, πρὸς ἀνατροπὴν τῶν χρηστοτέρων ἠθῶν. Σύμβουλος αὐτόκλητος ἔπεισι, καὶ τὴν ῥᾳστώνην θαυμάζουσα, κακίζει πάνθ' ἃ δίδωσιν ἀγῶνα σώμασ: καὶ ψυχαῖς, νοσοποιὰ ταυτὶ καλοῦσα. Τῇ τε γὰρ σαρκί, τῷ τε πνεύματι, συχνήν τινα ζάλην καὶ τα ραχὴν ἐμποιεῖν αὐτὰ λέγει, καὶ μυρίαν τρικυμίαν ἐπάγειν, καὶ διηνεκή μαρασμὸν ἐργάζεσθαι. Δοκεῖ δὲ πάνυ πιθανή, ἀπὸ τοῦ τὰ εὐχερῆ παραινεῖν τὴν ἰσχὺν ἔχουσα. Κολακεύει μάλα δουλοπρεπώς. Διακε venit. Quidquid jucundum et gratum est, in spe tantum habemus; nam hoc plerumque solet usuvenire: dolores antem, quos voluptatum cansa toleramns, reipsa percipimus. Sæpenumero et illud accidit; plus enim ex spe gaudii capimus, quam cum ad ipsas res pervenimus. Quamobrem si quis dixerit, et vanitatem et nudam hoc modo cogitationem esse, quod tantopere persequimur, non omnino ab accurata rei discussione aberraverit. Quod autem huic e contrario respondet, ita non habet. Nam quod volupe est, cum sero landem, et post longa temporis spatia, quosdamque diu protractos ambitus,, accessit, nobis tantum non quasi compellatis, avolat: et quod exspectatur, prius exstinguitur quam perfecte conspiciatur. Tanta ejus in abscedendo celeritas, adeo nihil est sacri, quod aiunt. At quidquid dolorem affert atque molestiam, et nimborum instar pluit, et adest diuturnius, et gravius penetrat, et adhæret accuratius, tantaque deinceps cum acerbitate vim suam declarat et officium facit, quantum ne juenndissima quidem res unquam delectationis obtulit. Imo, si quidem non hoc insolens est prolatu, in ipsa delectátione quantam rursus ipsius jucundæ rei causa molestiam percipimus, si accurata consideratione utamur? Nec enim, opinor, ignbtum est animo, necessario voluptatis comitem esse dolorem, secundam Platonem, Aristonis filium. Usque adeo voluptatem rebus omnibus superat dolor. Necron universi, qui molliorem vitam eligimus, impostura quadam ludifcati, alia quidem persequimur, at aliis capimur, id quod accidere videmus in piscatione gulosis et avidis quibusdam piscibus: etenim cibo delicato et os et gulam oblectare volunt, sed vice versa g11lam affigunt hamo. Tantopere nobis diversam in partem voluptas recidit. Sic per omnia noxium nobis est, deliciis inhiare. Atque uti rem totam aperiam, plerarumque causa voluptatum ad perpetiendum quidvis, omniaque suscipienda, prompti et alacres sumus omnes, cum pro iis quæ recta et æqua sunt ne tantillum quidem perferre sustineamus. Denique si tantis molestiis tantisque malis tandem, et vix quidem eam acquisiverimns, præclaras scilicet vices confestim nobis reddit. Nam et invidiam nolis aliorum conciliat, et morbos quoque nonnunquam, et infinita quædam mala. Non enim ad id quod optimum est respicere nos compellit, sed simpliciter ad id quod delectat. Tam multa sane atque plura licet ab iis audire, qui multis a voluptate petiti læsique telis, eam criminantur. Iidem si rationes contrarias audiant, varias vicissim objectiones inferunt, dum eam violentissimum morbum appellant, variamque belluam, et ita subdolam, ut aliarum omnium nulla. Nam semper fraudibus et imposturis gaudet, quibus in primis esse noxia cunctis solet. Etenim eam pictura quasi quadam exprimentes, frequenter admodam, inquiunt, honesti atque utilis larvam induit; '

ιστάμενον, ὡς μὴ ῥᾳδίως ἐς τὰ ἐναντιώτατα μεταπηδᾷν. Οὐκ οἶδεν ερυθριν. Αισχύνης οὐδὲ μέμνηται· τί γὰρ ἀναιδείᾳ πρὸς αἰσχύνην κοινόν; 'Ατρεμείν οὐχ οἷα τε· οὐδὲ γὰρ πέφυκεν. Ηρεμίαν, ήσυχίαν, γαλήνην, εἴ τι τοιοῦτον, οὐδαμῶς ἐπίσταται· οὐδὲν γὰρ ὅλως μεμάθηκε. Κροκοδείλους, λέοντας, πᾶν θυμῷ κρατούμενον, ἢ λύττη κατεχόμενον, πᾶν αἱμοβόρον, ἅπαν κεντρότυπον, ἰοβόλον, δάκνον ἀνίατα, τῇ θηριωδίᾳ παρήνεγκεν. Ατίθασόν ἐστι, καὶ ἀνήμερον, καὶ καταλλαγὰς ἀποσείεται· οὐ γὰρ ἀγαπ πᾷ τὸ ἴσον ἔχουσα σπείσασθαι. 'Ανθ' ὧν βιαζομένη κατὰ ταυτὸ καὶ ἐξαπατῶσα, πολλοὺς εἶναι τι δύο κοῦντας μέγα εἰς γενναιότητα, καὶ παρὰ πάντων et quid primum, quid ultimum, quid medium prole- λεύεται φιλικῶς. Δεσποτικῶς ἐπιτάττειν οὐκ ἐπαιrenus ex iis quæ nobis ab ea proveniunt: Quonam σχύνεται. Οὐδὲν αὐτῇ κώλυμα, οὐκ είργον, οὐ προσaliquis pacto, totus in linguam mutatus, et arles ejus, et molitiones, et dolos, et versulias exposuerit? Modis omnibus infesta bellua sollicita (lubet cnim illam velut auimatam in medium proferre), eademque quibus non præstigiis utitur? Malitia 1 quadam extrema inescat. Fit omnibus omnia, mores ut bonos evertat. Sponte sua, vocante nemine, se consiliariam offert; admirataque mollitiem, probris incessit omnia quæ corporibus et animis certamen aliquod imponunt, dum ea morbifera nuncupat. Ait enim illa tam carni quam spiritui crebram quamdam tempestatem ac perturbationem suscitare, peneque vim infinitam fluctuum inferre, perpetuæque tabis causam esse. Simnul ad persuadendum esse aptissima 5 θαυμαζομένους ἐπ' ἀρετῇ, κατήνεγκεν αὐτῇ προς60videtur, cum ex eo robur habeat quod ad facilia factu cohortetur. Admodum servilem in modum adulatur, monet amice, quo minus heriliter imperet, pudore nullo præpeditur. Nihil est impedimenti, nihil quod arceat, nihil quod obstet, quo minus ad diversissima facile transiliat. Erubescere non novit, verecundiæ ue quidem meminit: quid enim impudentiæ cominune cum verecundia? Quiescere nequit, nec enim hoc ejus natura fert. Nullam nec quietem, nec olium, nec tranquillitatem, nec aliud tale agnoscit: nihil enim omnino didicit. Crocodilos, leones, quidquid iræ non moderatur, vel furore detinetur, omnem, sanguinariam belluam, stimulo fungentem, venenosamn, insanabili morsu lædenten αὐτοῖς ῥᾳθυμίας, ὅσον ἀμελέστερον τὰ κατ᾿ αὐτοὺς feritate superat. Nec mansueferi, nec cicurari pou test, et reconciliationes aversatur. Non enim pacisci conditionibus æquis amat. Quapropter dum simul et vi et fraudibus utitur, multos qui magni esse propter animi generositatem videntur, et ob virtutem omnibus admirationi sunt, impetu primo dejecit ac vicit. Quod si non everterit conatu primo neɛ in morem torrentis abripuerit, magnam ipsa tolerantiam præstat, et singulari diligentiæ nisu Flurimum delectatur; adeoque in iis quæ contra nos molitur. indefessam se gerere videtur. Nam ipsum; illud vehementer velle non permittit, ullos uti labores sentiat. Vix tandem, et elapso multo tempore, fortissimis athletis cedit. Vidit aliquando quis eam primas concessisse pugilibus, et illis quidem pugilibus qui sudores et labores in certaminibus susceptos nihili penderent: non quod ipsa fortitudinem victoria potitorum reverentia quadam prosequeretur (quid enim commune pudori cum eo quod ruboris et pudoris expers est?), sed ut eis occasionem ignaviæ præberet, ad reddendum negligentiores in constituendis rebus suis, quasi jam ill:e prius molestæ res essent e medio sublatæ. Quibus ita peractis, mox de improviso irruens, mentis suæ cogitata facilius perficit.Id ex ipsa manifestum est experientia: quippe post illas inducias belli (tibet autem imagini semel institutæ adhuc inhærere, si visum ei sit opportunum esse' tempus ad faciun - dum impetum remque tentandam, statim ex imλῇ, καὶ ἐξήλεγξε. Κἂν οὐ καταστρέψῃ τῇ πρώτη πείρᾳ, καὶ παρασύρῃ χειμάρρου δίκην, ἀλλ᾽ αὐτὴ καὶ καρτερίαν πολλὴν ἐνδείκνυται, καὶ τῷ πονεῖν ἄγαν τέρπεται. Καὶ ὅλως γε δοκεί τις εἶναι ἀκάμα τος εἰς τὰ καθ' ἡμῶν. Τὸ γὰρ δὴ σφόδρα ἐθέλειν οὐ δίδωσι τῶν πόνων αἰσθάνεσθαι. Μόγις που καὶ διὰ χρόνου τοῖς γενναιοτάτοις τῶν ἀθλητῶν ὑπενδίδωσιν. Εώρακε τις αὐτὴν πρωτείων πύκταις παρ' χωρήσασαν, πύκταις ἐκείνοις, οἷς ἱδρῶτές τε καὶ πόνοι παρ' οὐδὲν νομίζονται διηγωνισμένοις· οὐ τῷ ταύτην αἰδεσθῆναι τὴν ἀνδρίαν τῶν κρατησά των (τί γὰρ δὴ κοινὸν αἰδοῖ πρὸς ἀπηρυθριακής τι καὶ ἀναίσχυντον; ), τῷ δὲ παρασχεῖν καιρὸν διαθεῖναι παρασκευάσαι, ἅτε δὴ τῶν ἐνοχλούντων ἠφανισμένων. "Οθεν ταυτί διαπραττομένη, ἔπειτ' ἐξ ἀφανοῦς εἰσβάλλουσα, ῥᾷον ἀνύει τὰ κατὰ νοῦν. Δῆλον δὲ ἀπὸ τῆς πείρας. Μετὰ γὰρ τὴν ἀνακωχὴν τοῦ πολέμου (ἀνθέξομαι δὲ τῆς εἰκόνος ἔτι ), δόξαν εὔκαιρον προσβαλεῖν καὶ ἀποπειράσασθαι, ἀπρό πτω; εὐθὺς ἐφίσταται· καὶ ἐπεισπεσοῦσα δριμύτε ρόν πως καὶ μανικώτερον, τό γε εἰς ἐκείνην ἧκον, πάντ' ἐργάζεται τὰ δεινά· ἐκείνη γὰρ, ὡς ἔοικεν, οὐ δέδοικε τοὺς πολλάκις αὐτῆς κρατήσαντας. Οὐκ ὀῤῥωδεῖ τοὺς νενικηκότας, οὐ τους μακράν τινα δίκην ταύτην εἰσπράξαντας τῆς εἰς ἐκείνους ταύ της μανίας· ἀλλὰ τὸ πίπτειν συνεχῶς παιδιὰν λο γιζομένη, ὀρθὴ ταχέως εὑρισκομένη, τοῖς αὐτοῖς καὶ πάλιν ἐπιχειρεῖ, ὥσπερ μηδαμῶς ἡττηθεῖσα. Καὶ καθάπερ ἐπὶ τῶν ἀθυρμάτων οἱ παῖδες, εἰ εθι σμῷ τῶν συναθυρόντων καταβληθείεν, πρὸς πάλιν αὖθις ἀνίστανται, καὶ ἑτοίμως ἔχουσι συμπλακήναι τοῖς κατενεγκοῦσι πολλάκις· καὶ ἥδε οὐδὲν κορέννυται καταβεβλημένη, ἀλλ᾽ αἰεὶ τοῖς συμπλοκαίς ἐπαγάλλεται τῶν συνεχῶς καταπαλαιόντων. Η; ὀφελόν γε καὶ ἡμεῖς τὸν ἴσον τρόπον ἠνύομεν τους πρὸς ἐκείνην ἀγῶνας. Οὕτω γὰρ φιλονεικεῖ πρὸς τὰ καθ' ἡμῶν, ὡς μηδὲ βιωτὸν ἡγεῖσθαι, ἐὰν μὴ ἐξῃ καὶ τοὺς κρείττους ἄγειν περιφανῶς ὥσπερ ἀνδράποδα. Κἂν ὑπενδῷ τις μικρὸν πρὸς τὰς ἐκεῖ νης ὁρμάς, ἢ νεῦσαί τι πρὸς καταλλαγάς δόξῃ, του τὶ τὸ μικρὸν ἁρπάσασα, τὸ πᾶν εὐθὺς ὄνειροπολεί, καὶ μελετά τινα δόλον πρὸς τὴν τῶν ἡμεληκότων

ORATIO IV. καθαίρεσιν, καὶ τῶν ἐν σπονδαῖς γεγονότων κρατή- proviso advenit, et acrius ac furiosius irruendo, quod ipsam attinet, omnia dira perpetrat. Non enim illa metuit eos, uti quidem videtur, qui sæpius eam superarunt. Non victores reformidat, non eos qui de ipsa diuturnum sumpsere supplicium furoris in se prius exerciti, sed ipsum illud continuo succumbere pro ludo ducens, statim erecta rursus eosdem adoritur, quasi si nequaquam victa fuisset. Ac velut in ludicris pueri, si colludentium impulsu prosternantur humi, rursus ad luctam resurgunt, paratique sunt cum iis manum conserere, qui sæpius eos quoque prostrarunt: sic et ista minime prostrata satiatur, sed eorum congressibus qui eam continua colluctatione superant, semper oblectatur. Utinam quidem nos quoque consimilem in modum adversus ipsam suscepta certamina perſiceremus. Nam ea contentione contra nos utitur, ut ne vivendum quidem statuat, si non etiam præstantiores aliis mancipiorum in morem trahere pa - lam possit. Quod si quis ad ejus assultus vel paulum cesserit, aut nonnihil adnuerė visus sit pacificationi; hoc ipso pusillo arrepto, statim summam rei somniat, et fraudem aliquam meditatur ad eversionem negligenter se gerentium; quique cum ea pacti sunt inducias, eos ipsos in potestatem redigere cogitat. Nee magni putat referre quo id pacto fiat. Unde nullum non rudentem, nullum non lapidem movet: cujus quidem generis omnia proverbia recte quis, opinor, de molitionibus ipsius protulerit. Superat enim procul dubio quidquid in mentem alicui venire perversum possit et ad malitiam ingeniosum. Sine denuntiatione bellum no. bis infert, vulnerare prius volens quam conspiciatur. Prælium nocturnum amat, ut sopitos aggrediatur, ut hostem, prius quam gladius nullatus sit, antevertat. Quo enim illa pacto ignoraverit quanti æstimari debeat anticipatio repente facta? Nam ejus admiranda vis est in percellendis etiam fortissimorum animis. Tametsi leve quiddam accidat, plus tamen habebit virium ad illos quoque terrendos qui non facile terreri solent, quam quod prævisum est, recordes turbet. Nam parvum quiddam præter exspectationem formidabilius est magno quod exspectatur. Tenebras amat, illunemque noclem. Caligine crassa delectatur, quæ oculis inspectabile reddit quod aspectabile est. Equidem illam delectari congressibus siderum clarissimorum arbitror, ut hoc modo corpore lunæ inter oculos et solem semet interjiciente, radii vim suam erga nos exercere nequeant. Ad summam, charum est voluptati quidquid in causa est ut clam nos afficere detrimento possit. Admodum enim ei familiare est, quasique cum illa hoc adolevit, ut clam telum emittat ac quidquid sauciaturum sit, id quidem emittat, quo letale se vulnus infligere posse speret. Clam denique contra nos omnino facit omnia, cum facere potest, nec aliquod impedimentum est. At in facinore si deprehendatur antequam rem peregerit, mox in contrarium sese vertit, et palam σαι θέλει. Καὶ περὶ τοῦ πῶς, ὁ λόγος αὐτῇ βραχύς. Οθεν πάντα δὴ κάλων, ἅπαντα λίθον· καὶ τοιαύτην ἅπασαν παροιμίαν εἴποι τις ἂν οἶμαι δικαίως περὶ τῶν ἐκείνης μηχανημάτων. Παρήνεγκε γὰρ ἀτεχνῶς, ὅτου ἄν τις ἔχοι μνησθῆναι δυστρόπου τε καὶ εὐμηχάνου πρὸς κακουργίαν. Ακήρυκτον μὲν ἡμῖν ἐπάγει τὸν πόλεμον, τρῶσαι βουλομένη πρὸ τοῦ φανῆναι· νυκτομαχίαν δὲ φιλεῖ, ὡς καταδαρθάνουσιν ἐπιστῆναι, ὡς φθάσαι τὸν πολέμιον πρὸ τοῦ γυμνῶσαι τὸ ξίφος. Πῶς γὰρ ἂν ἐκείνην διέλαθε, πό σου τιμᾶν ἄξιον τὸ καταλαβεῖν αἰφνιδίως; Καὶ γάρ ἐστι τοῦτο δεινὸν καὶ γενναιοτάτων ψυχὰς κλονῆσαι. Κἂν ᾖ τι κούφον τὸ προσπεσόν, μᾶλλον ἂν ἰσχύσεις θροῆσαι καὶ τοὺς οὐκ ἂν ῥᾳδίως τοῦτο παθόντας ἢ τι γινωσκόμενον τοὺς ἀγεννεστέρους. Τὸ γὰρ παρὰ προσδοκίαν μικρὸν ἐκπληκτικώτερον μεγάλου προσ δοκωμένου. Ἐρᾷ τοῦ σκότους, νυκτὸς αὐτῆς ἀσε λήνου. Ομίχλη χαίρει παχείᾳ, ἀόρατον δράσεσι τὸ ὁρατόν γε ποιούσῃ. Συνόδοις οἶμαι ταύτην ἀγάλλε σθαι τουτωνὶ τῶν λαμπροτάτων ἀστέρων, ὡς ταύτῃ γε τοῦ σώματος τῆς σελήνης, τῶν ὀφθαλμῶν καὶ τοῦ ἡλίου μεσολαβοῦντος, μὴ δύνασθαι τὸ ἴδιον τὰς ἀκτῖνας πρὸς ἡμᾶς ἐργάζεσθαι. Συλλήβδην, ὅπερ αἴτιον τοῦ λεληθότως δύνασθαι βλάβην ἡμῖν ἐμποιῆ. σαι τὴν ἡδονὴν, φίλον αὐτῇ. Εἰωθὸς γὰρ μάλα καὶ σύντροφον ἀφεῖναι μὲν λάθρα βέλος, ἀφεῖναι δὲ πᾶν τὸ πλῆξον· ἀφεῖναι δὲ, δ δίδωσιν ἐλπίζειν μάλα δυνήσεσθαι καιρίαν τρῶσαι πληγήν. Καὶ ὅλως πάντ' ἐργάζεται κρύφα τὰ καθ᾿ ἡμῶν, ἐπειδὰν ἐξῇ ποιεῖν, καὶ οὐδὲν προσίσταται. "Αν δὲ φωραθῇ πρὸ τοῦ πρᾶξαι, πρὸς τοὐναντίον αὐτίκα τρέπεται, καὶ ἀναίδην πάντα ποιεῖ, καὶ ἀναισχυντεί φανερῶς, καὶ ἀναισχυντοῦσα παῤῥησιάζεται, ἢ εἴ τις ἐπὶ πράγμασι πολλὴν ἔχουσι φιλοτιμίαν. Καὶ λοιπὸν κινεῖ τὸ δόρυ παρὰ πάντων ὁρωμένη, καὶ κοντὸν ἀφίησιν ἐπὶ στόμα, καὶ λίθους ταῖν χεροῖν ἀμφοτέραιν, καὶ τὴν Ηρακλέους ἐπισείει κορύνην. Εστι δ' ὅπου ταύτην καὶ καταφέρει κεφαλῆς παντάπασιν ἀφυλάκτου. Εἴτά που καὶ τὰς ἡνίας ἐφεῖσα, θρασέως ἄγαν ἐπιπηδᾷ, καὶ πειρᾶται φθάσαι τὴν συμπλοκὴν, καὶ ἐλεῖν αὐτοβοεί. Οὕτω γε τρόπων οὐκ ἀπορεῖ, πρὸς τὸν σκοπὸν αὐτῆς συντεινόντων. Καὶ τὸ δὴ φοβερώτερον πάντων, καὶ μονονού ταῖς ψυχαῖς ἀπόγνωσιν ἐμποιοὖν· νῶτα γὰρ δοῦσά ποτε, ἀπράκτων τῶν ἐγχειρη μάτων αὐτῇ φανέντων ἑξῆς ἁπάντων (μόνου γὰρ ἂν εἴη Θεοῦ τὸ παντελῶς ἀήττητον ), οὐ καταπίπτει, οὐκ ἐμελεῖ, οὐκ ἀπαγορεύει, οὐδὲ μακρὰν ἀφίστα ται, ἀλλὰ περινοστεῖ, καὶ ἐπιβουλεύει, πῶς οἴει; πόσῃ σπουδῇ; οὐ δὴ λήγει ῥάπτουσα δόλους, οὐδὲ λήξει γέ ποτε, οὔμενουν οὐδ᾽ ὁπωστιοῦν. Οὐδὲ γὰρ ἀπογινώσκει, καν ὅ τι πάθοι· οὐδ᾽ ἱλιγγιᾷ ταῖς ἀποτυχίαις, κἂν ἀριθμοῦ κρείττους γένοιντο. Παρατηρεῖ δὲ τοὺς καιρούς, και, ὅταν θύραθέν τι δεινὸν ἐπέλθοι, τότ τε καὶ ἥδε κινεῖται, έρμαιον ἡγησα μένη τὸ συμπεσόν. Ἐπεὶ καὶ μύες, καὶ αίλουρος, καὶ πᾶν τοιοῦτον κλεπείστατον, λύκοι τε καὶ ἅπαν ἁρπακτικὸν, ταραχῇ καὶ ζάλη χαίρει, καὶ ῥαγδαίοις ὑετοῖς, καὶ ἀστραπαῖς, καὶ βρονταῖς ἐξαισίοις, καὶ ὅτα τρικυμίαν ψυχαῖς ἐντή-

impudenter ac improbe facit omnia, qua quidem κει, ὡς τηνικαῦτα ῥᾳδίως δυνάμενα κακουργεῖν, impudentia majorem sibi licentiam libertatemque, sumit, quam alius in rebus honestissimis faceret; atque ita deinde in omnium conspectu hastam quatit, et in os jaculum dirigit, ambabusque manibus saxa projicit, et clavam Herculis vibrat, nonnunquam hanc etiam in caput omnino non nitum demittit. Secundum hæc laxatis habenis, audacter admodum insilit, et antevertere congressum nititur, hostemque primo impetu capere. Usque adeo non desunt ei rationes, ad destinatum ipsi Gnem scopumque pertinentes. Quod denique præ cæteris formidabilius est, animosque modo non ad desperationem adigit, interdum licet terga dederit, omnesque conatus ejus irriti fuisse visi fuerint (quippe solius Dei fuerit, prorsus invictum esse) non tamen corruit, non curam abjicit, non animum despondet, non procul abscedit, sed obambulat et insidiatur; quo putas pacto? quo studio? fraudes nectere non'dėsinit, nec unquam nec ulla ratione desinet. Non enim desperat, quidquid ei tandem accidat. Nec ob repulsas et spei frustrationes hæret, tametsi veniant prope innumerabiles. Momenta temporum observat, et cum extrinsecus dirum aliquid accesserit, tunc et ipsa sese commovet, eumque casum pro insperato lucro ducit. Nam et mures, et feles, et quidquid ejus est generis furaeissinum, itemque lupi et quodvis rapax animal, perturbatione tempestateque gaudent, et vehemenἅτε δὴ βλεπόντων εἰς ἕτερα τῶν τὰ αὐτῶν φυλαττόν των. Ιταμότης ἐν ταῖς ἄρκτοις καὶ τοῖς τοιούτοις. Τί δὲ ἡ ἀποφράς αὕτη; Οξυθυμία παρὰ τοῖς τίγρι σι, καὶ εἴ τι τούτοις ἐφάμιλλον. Ἐν ταύτῃ δὲ τίς πραότης; Υπουλά τινα θηρία • ταυτὶ δὲ λέγω τὰ εὐα τελέστερα, κερδὼ, καὶ πίθηκοι, καὶ τὰ τοιαῦτα. Πολλῷ γε ταῦτα ὑπερηκόντισεν ἡ ἡδονὴ πρὸς τὸ ὑφαλον. Χαμαιλέων γίνεται, Πρωτεὺς ἄλλος. Ζηλοὶ πᾶν τὸ κακόηθες καὶ μεταβάλλειν αὐτίκα δυνάμενον. Καταγελᾷ πρὸς τὸ ἀπατᾷν τῶν σοφωτέρων εἰς τοῦτο, ἐναλίων θ᾽ ἅμα, καὶ πτηνῶν καὶ τετραπόδων ἁπάντων. Εἰ τ: τῶν ὅλως αἰσθητικῶν ἐπὶ τὴν ὑφήλιον ἐξύμνηται εἰς πονηρίαν καὶ κακοήθειαν, λῆρος ἐκείνῃ νομίζεται εἰς ἑαυτὴν ἀποβλεπούσῃ. Μόνον γὰρ τοῦτο θαυμάζει, & δή λογικὴν ψυχὴν ἀπατῆσαι δύναται τὴν ταχίστην. Τὸν ὄφιν ἴσως αἰσχύνεται ὡς πάλαι τοῦτο δεδυνημέ νον. Πλὴν καὶ τούτου μοι δοκεῖ ἰσχυροτέρα ή ηδονή. Δυοῖν γὰρ ὄντοιν, δι᾽ ἃ πεπτώκασιν οι προπάτορες. τὸν ὄφιν λέγω, καὶ τὸν καρπὸν, πρῶτόν τε αἴτιον δ καρπὸς καὶ μείζον, ὡς γέ μοι φαίνεται. Τοῦ καρποῦ γὰρ μὴ παρόντος, μηδὲ τὰς ὄψεις ἐφελκομένου πρὸς τὴν ἑαυτοῦ θέαν καὶ κατανόησιν, τί ποτ' ἂν εἶχεν ὁ ὄφις δρᾷν; τί καὶ παραινεῖν; τί καὶ συμβουλεύειν; Τούτου δὲ ἀποστάντος, εὐχερῶς ἂν εἶχον κλαπῆναι τῇ ὡραιότητι τοῦ καρποῦ οἱ τῷ θηρίῳ πιστεύσαντες, σαθρά τινα παραινέσαντι. Οὔτε γὰρ φθονεῖν εἰκὸς ἦν τὸν πεποιηκότα τῷ πλάσματι, καὶ τὸ Θεὸν γενέσθαι τὸν ἐκ πηλοῦ καρποῦ τινος μεταλήψει. Παντε λῶς ἀπίθανον. Ὡραῖος δὲ ἦν καρπὸς, καὶ γοητεύειν μάλα δυνάμενος, καὶ χρηστὰς ἐπαγγελίας προτεί νων τοῖς αὐτοῦ μεταληψομένοις. Ως γὰρ εὐφρανεί τῷ στόματι προσφερόμενος, καὶ ὅλως ἔσται τῶν ὡραίων πάντων ἡδίων. Καὶ οὐδὲν ὑπέσχετο ξένον, οὐδὲ καινὸν, οὐδ᾽ ἀπίθανον, ἀλλ' οἰκεῖον ἔργον τελέσειν, καὶ εὐχερές, καὶ γιγνόμενον. Τὸ γὰρ δὴ καλὸν εἰς ὄψιν οὐ θαυμαστὸν, εἰ ὑποληφθείη φανήσεσθαι βέλτιον τῶν ἄλλων εἰς γεῦσιν. Ὥστε πρὸς τὸ πεπτω κέναι τοὺς ἐξ ἀρχῆς οὐκ ὀλίγα συνεβάλετο καὶ ἡ ἀπὸ τοῦ καρποῦ ἐλπισθεῖσα ἡδονή. tibus pluris, et fulgoribus atque tonitruis immanibus, et aliis, quibus animi fuctuant, quod id temporis exercere maleficia sua facilins possit, að alia respicientibus illis qui ceteroquin ab eis sibi cavent. Truculentia quædam in ursis est aliisque talibus, at quid de ista detestabili dicemus? Acris est in tigribus, et si quid his par, iracundia; at in hac quænam est mansuetudo? Bestiæ quædam subdolæ sunt, de vilioribus istis loquor, ut vulpes sunt, ut simiæ, ut`aliæ tales. Quod fallacias attinet, longe quidem has voluptas superat. Chamaleontem induit, alius quidam Proteus est. Quidquid perversum est, subitoque formam aliam asciscere potest, æmulatur. Quidquid in fallendo vafrum est inter animalia marina pariter et volueria, quadrupedaque universa, irridet. Quidquid omnino sensus particeps in orbe soli subjecto pravitatis et mollitiæ nomine nobilitatum est, ab ipsa seipsam respiciente pro re nauci ducitur. Hoc enim solum admiratur, quod animam ratione præditam celerrime fallere potest. Serpentem fortasse reveretur, quæ olim hoc potuit. Imo vel hoc ipso valentior mihi voluptas esse videtur: nam cum duæ res sint quas ob res parentes illi primi fuere lapsi, serpens, inquam, et fractus, meo quidem judicio, princeps majorque causa lapsus in fructu fuit; quippe si fructus non adfuisset, nec oculos ad se spectandum invitasset, quidnam, obsecro, serpens efficere potuisset? að quil hortari, quid consulere? Vicissim tamen venustate fructus illecti fuissent, qui usæ tam imbecilli cohortatione belluæ crediderunt. Nec enimvero consentaneum erat, Opificem figmento suo invidere, et formatum è luto, percepto fructu quodam Deum evasurum, plane fidem non merebatur. At fructus venustus erat, ac valde blandiri poterat, et eximia quædam illis polliceri, qui eum perceptuți essent: puta, si aðmoveretur ori, futurum ut voluptatem afferret, planeque venusta cuncta dulcedine superaret. Neque quiddamn alienum, aut insolens aut abhorrens a vero; sed id præstitarum se pollicebatur, quod sibi proprium esset, et facile et consentaneum. Quod enim aspectu pulchrum est, id supra res cæteras si gustatui quoque placiturum quis opinetur, minime mirumi. Quapropter ad lapsum primorum parentum non parum momenti de fructu quoque sperata voluptas attulit. ille Verum hoc etiam modo voluptatem mihi consiΑλλ' άθρει μοι καὶ τῇδε τὴν ἡδονὴν, καὶ πόση

ORATIO IV. τις ἡ ταύτης ἰσχὺς καθ' ἡμῶν ἐστιν εἰς τὸ ἀπα- dera, quodque sit hujus adversum nos in decipiendo τῶν, εἰς τὸ πείθειν, εἰς τὸ βιάζεσθαι. Πολλῷ γὰρ εἶναι χαλεπωτέραν φημὶ πρὸς ἡμᾶς ἄδη ἢ πρὸς τοὺς προπάτορας πάλαι. Η γὰρ τοσοῦτον εἰργάσατο πρὸς τοὺς μηδαμῶς μηδεπώποτε ὑπ' ἐκείνης κρατηθέντας, ὡς δὴ καὶ σχεῖν ἡττηθέντας αὐτοὺς, ὥσπερ ἡμεῖς τὰ ἀνδράποδα, τί ποτ' ἂν καὶ δράσεις πρὸς ἡμᾶς, τοὺς ὑπὸ τῶν αὐτῆς, ὡς εἰπεῖν, αἰχμαλώτων φύντας, καὶ πρὸς τὸ χείριστον ἐληλακότας τῇ παρὰ τῶν φυσάντων διαδοχῇ; Ωσθ᾽ ἡ ταύτης δύο ναμις, καὶ ἡ τῶν παθῶν, ἐξαρχῆς κρατήσασα τῶν πρώτως γεγονότων ἀνθρώπων, ἔπειτα διὰ τῶν μέ σων κατιοῦσα πρὸς τοὺς ἐσχάτους, ῥᾷον ἔχει τού τοις ἐμπαίζειν ἢ τοῖς πρὸ αὐτῶν γεγονόσι. Τὰ γὰρ ἀνθρώπεια πάθη πολεμίων σώζουσι σχῆμα, οἷς τὸ κρατῆσαι καταρχὰς τῶν ἀνθισταμένων μετὰ μεγί στων γίνεται τῶν κινδύνων. Εἰ δ᾽ οὖν ἅπαξ γένοιτο τῶν ἀντιπάλων περιγενέσθαι, οὐκέτι φαίνεται χα λεπὸν τοὺς αὐτοὺς φοβεῖν, καὶ τρέπειν, καὶ δεικνύναι νῶτα διδόντας, καὶ τὴν δειλίαν ταυτηνὶ μετὰ προσθήκης παραπέμπεσθαι τοῖς ἐκγόνοις. Ωσθ᾽ ἡ ταύτης καθ᾿ ἡμῶν δύναμις μείζων ἐστὶ καὶ δραστικωτέρα ἢ πρὸς τοὺς ἡμετέρους προγόνους, καὶ ἔτι πρὸς τοὺς ἐκείνων, ἕως ἂν εἰς τοὺς προπάτορας ἐπανέλθοις. ᾿Αλλὰ μὴν ἐκείνη γε πρὸς τοῖς εἰρημέ νοις, λέγω δὲ τὴν ἡδονὴν (καὶ ἔτι γὰρ ἀντέχομαι τῆς εἰκόνος), τοὺς τῶν ἰατρῶν ὑποκρίνεται παῖδας. Παραινεῖ τὰ πρὸς ὑγίειαν, ἵνα δῷ τῷ σώματι σφρι γαν, καὶ τὸν τῆς ψυχῆς παραλύσῃ τόνον. Κἂν ἀποσοβηθῇ, κἂν ἀποκρουσθῇ, κἂν ῥάβδον δέξηται κατὰ κορυφῆς, καὶ ταυτί, καὶ τὰ τοιαῦτα λῆρος αὐτῇ· κἂν διαπτύσῃς αὐτὴν, καὶ τοῦτο μυριάκις, συχνοῖς τισι πάττεις ῥόδοις. Ολως οσάκις ὑβρισθῇ, τοσαυτ τάκις αὐτὴ προσβάλλει. Φιλοτιμεῖται τὴν ὕδραν παρενεγκεῖν· καὶ τοῦτό γε μεθ᾽ ὅσης ὑπερβολῆς; "Αν τμηθῇ τὴν κεφαλὴν, πολυκέφαλος εὐθὺς ἀναφαίνεται. Κἂν ἡττηθῇ κατακράτος, καὶ τρόπαιόν τι ἐξ αὐτῆς ἐγείρῃ μάλα λαμπρὸν εἰρήσθω γάρ μοι καὶ τοῦτο τὸ ὑπερβάλλον), ἐκείνη δὲ τὸ καθ᾽ αὑτὴν χαλεπωτέρα πειρᾶται φαίνεσθαι. Κἂν ἀλήτης γένηται καὶ φυγάς, κἂν πρὸς ἀνύδρους πορευθῇ τόπους, πάλιν ἐπανέρχεται ἑαυτῆς πολλαπλασίων, κατὰ τὴν εἰκόνα ἐκείνην τοῦ ἀκαθάρτου πνεύματος. Ούκουν γε διαλιμπάνει ταυτὶ ποιοῦσα, καὶ ἔτι χείρω. Οὕτως ἀναιδὲ;, καὶ ἀναίσχυντον, καὶ μανικὸν, καὶ κακόη θες. Πάντα πράττει σὺν ιταμότητι. Κυνὸς ὄμματ' ἔχει, κραδίην δ' οὐκ ἐλάφοιο, ἀλλ᾽ οἷς πολὺς ὁ κατ τος ἑνὶ στήθεσσι πέλει. Πρὸς ἔν τι βλέπει, πρὸς ἐν ὁρᾷ, τὸ καταπαλαίσαι τοὺς ταυτησί φανέντας ἀμείνους. Φιλονεικεῖ τὴν ἦταν ἀνακαλέσασθαι, καὶ πολλῷ τῷ περιόντι γενέσθαι, κρείττων ἐκείνων, οι γε κρείσσους ταύτης ἐγένοντο. Τούτων δεύτερα πάντα τίθησι, καὶ εἰ κατορθώσεις μόνον, οὐδὲν ὑπολογίζεται τῶν δεινῶν, οὐ τῶν φοβερῶν, οὐ τῶν λυπηρῶν, οὐ τῶν αἰσχίστων πάντων ὁμοῦ. Καίτοι τί λέγω αἰσχίστων; ὅπου γε καὶ τούτοις ἐγκαλλωπίζεται, καὶ μᾶλλον χαίρει δι' αὐτῶν ἢ τούτων ἄνευ κρατῆσαι. Αξιον δὲ κἀκεῖνο λεχθῆναι· τηνικαῦτα λύπην ἐντίθησι ταῖς ψυχαῖς, ὁπηνίκα γε ἐχρῆν PATROL. GR. CLVI. persuadendo, cogendo robur. Quippe nobis illam esse infestiorem aio quam olim majoribus illis nostris. Nam quæ Lnium eficere potuit adversus eos qui ab ipsa necdum unquam victi fuerant, ut eos itidem in potestatem redactos haberet, uti nostra nos mancipia, quid non designet in nos, qui ex ipsius: (ut ita dixerim) captivis nati sumus, et pessiniam ad conditionem, ex eorum qui nos progenuerunt, successione redacti? Quo fit, ut tam ipsius quam vitiorum vis, ab initio superatis hominibus illis primum conditis, deinde per intermedios ad extremos descendendo progressa, facilius his illudere possit quam ipsorum majoribus. Humana namque vitia speciem quamdam hostium præseferunt, quorum de adversariis victoria non visi maximis periculis constat. Verum si semel usuveniat ut superiores inimicis evadant, non jam difficile videtur amplius eosdem et territare, et avertere, et cogere terga dare, atque hanc formidinem ad posteros etiam cum accessione quadam transmittere. Quam. obrem vis illius adversus nos major est et efficacior, quam adversus nostros proavos, et illorum itidem majores, donec ad ipsos generis primos auctores ascendendo pervenias. Enimvero præter ea quæ dicta sunt, medicos illa, voluptas inquam“ (adiue enim imagini nostræ inhæreo), initatur. Operam valetudini dandam monet, ut corpori occasfonem lasciviendi præbeat animique contentionem relaxet. Quamvis abigatur, 'quamvis repella - tur, quamvis in caput fustis impingatur, tamen et hæc et alia talia nihili facit. Quamvis eam conspuas, et millies quidem, nihil agis aliud quam quod rosas in eam crebras spargis. Quoties contumehiis affecta fuerit, toties impetum in nos ipsa facit. Hydram ipsam vincere nititur, at quanta quæso cum exsuperantia? Si caput ei præcidatur, confestim multiceps conspicitur. Si maxima vi superata fuerit, ac tropæum de ea valde splendidum statuatur (liceat enim hoc quoque mihi per superlationem effari), tamen quod ipsam attinet, infestiorem se declarare conatur. Licet vagabunda fiat el fugitiva, licet ad inaquosa loca pergat, tamen ita revertitur, ut se ipsam numero vincat, secundum illam immundi spiritus imaginem.Neque tamen et hæc et deteriora quoque facere desinit, adeo quiddam inverecundum et impudens, et ſuriosum, et malignum est. Insolenter omnia facit. Caninos quidem oculos habet, at cor non cervi- a num, sed corum quibus iræ vis ingens est in pectore. Unum hoc intuetur, unum hoc respicit, ut se fortiores ac superiores prosternat. Damnum accepium redintegrare contendit, et illis longe superior evadere qui prius eam devicerunt. His omnia postponit, quæ si duntaxat feliciter obtineat, nihil omnino dirum reputat, nihil formidabile, nihil triste, nihil vel fœdissimum veretur. Et quid ego de fœdissimis loquor? quando in eis ipsa sibi placet, magisque per ea quam absque eis potiri

$59 meretur indicari. ἐστεφανωμένους ἡμᾶς χορεύειν. Ηττηθείσης γὰρ αὐτῆς, παιάνας ᾄδειν προσήκον, καὶ σκιρτᾷν μετά φαιδρότητος. Ἡμεῖς δὲ τέως λυπούμεθα, καὶ άτο πόν τι πάσχομεν πάθος, λύπην ἀπὸ νίκης καρπού μενοι. Μᾶλλον δὲ οὐκ ἄτοπον πάσχομεν. Δεῖ γὰρ διορθώσασθαι τὸ ῥηθέν. Οὐ γὰρ διὰ τὸ νικῆσαι λυπούμεθα (ἦν γὰρ ἂν ταύτῃ τὸ πάθος περιφανῶς ἀλο λόκοτον), ἀλλ᾽ εἰς τὴν ταύτης λύτταν τὴν καθ' ἡμῶν, καὶ τὸν ἀνείκαστον θυμὸν, καὶ τὴν ἀπαρά μιλλον ἔριν ὁρῶντες, καὶ ὡς πάντα ἂν γένοιτο, καὶ πάντα πάθοι ῥᾳδίως, πρὸς τὴν ἡμετέραν και θαίρεσιν ἀφορῶσα, οὐ μᾶλλον εὐφραινόμεθα, ή δι καίως ἀσχάλλομεν. Ισμεν γάρ, ἴσμεν αὐτὴν μηδα μῶς γε λήξουσαν μάχης τῆς πρὸς ἡμᾶς. 'Αεὶ γὰρ δήπου καὶ πολεμήσει, καὶ συμπλακήσεται φανερῶ; μετὰ τὴν ἧτταν δεινότερον. Αλγοῦμεν τοίνυν τῷ δέει τῶν ὑφορωμένων πραγμάτων, ἃ δὴ ταύτην ἔγνωμεν παρεξομένην διηνεκώς, ἢ χαίρομεν τῷ νεκ κηκέναι. Πάντες γὰρ τοῖς φθάσασι τὸ μέλλον με δικαίως τεκμαίρονται. lætitia sit ex victoria parta. Nam nemo non jure victoria gaudet. Illud etiam Tunc animis dolorem indit, cum nos coronatos tripudiare par erat. Cum enim ipsa superata et ovare nos æquum sit, et cum lætitia exsultare, nos e diverso tristes sumus; adeoque novuin et insolens quiddam nobis usuvenit, qui mœrorem cen fructum quemdam victoriæ reportemus. Vel potius novi nihil nobis accidit. Corrigendum est enim quod diximus. Quippe non propterea dolemus quod victoria potiti simus (nam hoc modo nobis plane monstrosum quiddam contingeret), sed furorem hujus contra nos, et atrocem iram, et incomparabilem si cultatem intuentes, quodque fieri de se quidvis, quidvis facile pati vellet, dum nostrum spectat interitum, non tam læti sumus quam jure ringimur. Scimus enim, scimus eam finem 'pugnæ contra nos minime facturam. Nimirum semper illa bello nos petet, et aperte atque acrius manum victa conseret. Itaque præ formidine suspectarum rerum, quas nobis illam perpetuo scimus exhibituram, in dolore majori versamur quam de iis quæ prius evenere quod futurum est conjicit. Hactenus de voluptate dictum esto, quandoquidem ulterius progredi non oportet. Nam mihi quidem videtur, nec eum qui de hac verba faciat, facile hoc assequi posse, ut accurate rem perficiat; nec prolixitatem vitare volentem, quæ de hac dicenda veniunt, explicare dilucide posse. Saltem hoc unum cæteris adjiciendum est. Multiforme quoddam fit monstrum, variis vultibus nimium quantum fallens ac nocens: atque uti minora prætermittam, invenias voluptatem, si ab origine naturam ejus exploraveris, interitus procurandi causa varie transformatam. Hæc nimbis igneis olim Sodomitis pluit; hæc telluris abyssos aperuit, ipsumque cœlum, ut etiam natura rationis expers inundaretur aquarum diluvio, quamvis, ut natura nostra, rea non esset. Expende mihi, quæso, Judæos illos qui in solitudine prostrati occubuerunt; ubique facinorum ejus vestigia videre licet, ne rursus his recensendis immoremur. Hoc autem in ea pessinsum quod, cum hæc nota nobis sint, tamen eam relinquere non possimus, licet id valde velimus; vel e contrario, cum fortasse possimus, nolumus. • Quapropter ea natura voluptatis est, ut in utramque partem malum sit et detrimentum certissimum, illis inquam, qui non præditi sunt animo firmo ac stabili et variarum rerum experientia, et institutione præclara, et mente vitiis haud inquinata, et indole gloriæ cupida, et voluntate seipsam excitante, ac´semper ad pulcherrima quævis et optina proclivi, quæque satis omnino virium habeat ad intelligendum quæcunque divinam ad virtutem ceu principes causæ nos deducunt; nec minus cupiditatis, ad perseverandum in iis quæ pulcherrima esse atque optima cognoverunt. Quinam ergo tanti viri fuerint, ut quæ nimia sunt, recto voluptatis usu vitare potuerint? Perpaucos hujusmodi nos inventuros arbitror, qui quidem ipsi cæteros longo post Εως ὧδε τὰ περὶ τῆς ἡδονῆς ἔσται, ἐπεὶ μὴ δεῖ περαιτέρω. Οὔτε γὰρ ἐς τἀκριβὲς ἐλθεῖν μοι δοκεῖ ῥᾴδιον εἶναι τὸν περὶ ταύτης λέγοντα, οὔτε τὸ μῆ κος θέλοντα φεύγειν, τὰ κατ' αὐτὴν καθαρῶς εἰπεῖν δυνηθῆναι. Πλὴν ἐκεῖνό γε μόνον ἐπιλεκτέον· που λύμορφόν τι γίγνεται τέρας, παντοδαπαῖς ἰδέαις παράγουσα, καὶ λυμαινομένη πόσον δοκεῖς; Καὶ ἵνα τὰ ἐλάσσω παρῶ, εὕροις ἂν τὴν ἡδονὴν, τὸ κατ' αὐτὴν ἄνωθεν ἐξετάσας, ἀπωλείας ένεκα παντοδαπὴν γεγονυίαν. Αὕτη τὰς νιφάδας τοῦ πυρὸς σέ ποτε Σοδομίταις, ἀβύσσους γῆς ἀνέῳξε, καὶ αὐτ τὸν τὸν οὐρανὸν, ὡς κατακλυσθῆναι καὶ φύσιν ἄλο γον, οὐκ ἐνεχομένην, ὥσπερ ἡ ἡμετέρα. Σὺ δέ μοι λογίζου τοὺς ἐν ἐρήμῳ πεσόντας τῶν Ἰουδαίων. Τα ταύτης πανταχοῦ κατορθώματα, ἵνα μὴ καὶ αὖθις διατρίβωμεν καταλέγοντες. Τὸ δὲ ταυτησί χείριστον, ὅτι ταῦτα γινώσκοντες οἱ ἄνθρωποι, οὐκ ἀπαλλαγῆναι δυνάμεθα, σφόδρα θέλοντες· ἡ τούναντίον ίσως δυνάμενοι, οὐ βουλόμεθα. Ωσθ' έκασ τέρωθεν κακὸν, καὶ ἀπαραίτητον βλαβερὸν ἡ ἡδονὴ πέφυκεν εἶναι· λέγω δὲ πάντως ἐκείνοις, τοῖς μὴ βεβηκός τε καὶ πάγιον κεκτημένοις φρόνημα, καὶ πεῖραν πραγμάτων παντοδαπῶν, καὶ παιδείαν ἀγα θὴν, καὶ νοῦν ἀθόλωτον πάθεσι, καὶ τρόπον δόξη; ἐρῶντα, καὶ ὅλως γε θέλησιν αὐτοκίνητον, καὶ ἀεὶ τὴν ῥοπὴν κεκτημένην πρὸς ὅ τι κάλλιστόν τε καὶ βέλτιστον, εἰ μὲν δυνάμεως ἔχουσαν γνῶναι, ὅσα αἰτιώτατα πρὸς τὴν θείαν ἀρετὴν ὄντα τυγχάνει, εὖ δὲ βουλήσεως μένειν ἐφ' οἷς καλλίστοις καὶ ἀρίστοις ἔγνωσαν οὖσί. Τίνες οὖν ἂν εἶεν τοσοῦται, ὡς διαφυγεῖν τῆς ἡδονῆς τὰς ὑπερβολὰς δυνηθῆναι τῇ γιγνομένῃ γε ταύτης χρήσει: Ολίγοι μοι δου κοῦσιν εὑρεθήσεσθαι, καὶ οὗτοί γε παρενεγκόντες τοὺς ἄλλους πολλῷ τῷ μέσῳ. Οτε γὰρ τὸν ὀφθαλμόν τῆς ψυχῆς τυφλοί, καὶ μαλακίζει τὸν ταύτης τόνον ἡ τῆς ἡδονῆς ἴυγξ, πῶς οὐ τὸ ταύτης επαγωγόν τε καὶ θέλγον μονονου καὶ φύσεως ἰσχυρότερον; και

ORATIO V. εἰ ταῖς ὑπερβολαῖς τῶν ἡδίστων κάκιστοι γινόμεθα sc intervallo reliquerunt. Nam cum illecebra voluπάντες ἄνθρωποι (οὐ γὰρ ἔστιν, οὐκ ἔστιν αὐταῖς platis oculum animi excæcat, ejusque contentioχρωμένους, ἀγαθοὺς εἶναι), τὸ δὲ μέτριον ἄριστον nem molliendo frangit, qui fieri potest ut insignis πανταχοῦ, τοσοῦτον δὲ χαλεπὸν, καὶ μάλιστά γε ejus in pelliciendo demulcendoque vis non ipsa ἐνταῦθα, ὁπόσον ἄρτι δεδήλωκεν ἡμῖν ὁ λόγο· πῶς prope natura sit fortior? Ac si pessimi evadimus οὐκ ἄντικρυς κακὸν τῷ βίῳ ἡ ἡδονὴ, δι᾿ ἣν παρα- universi mortales per ea quæ jucundissimis in rebus καλούμεθά τε καὶ βιαζόμεθα πρὸς τὰς ἐκείνης ὑπερ- nimia sunt (nequit enim, nequit omnino fieri ut βολὰς, δι' ἂς γε δήπου τῶν καλῶν καὶ τῶν ἀγαθῶν, qui hæc sectantur boni sint), et si quod medium τῶν τε νῦν, τῶν τε μελλόντων ἐκπίπτομεν ἅπαν- est, optimum id quidem est ubique, sed tanta cum τες; "Ην ἄρα κρεῖττον τοιαύτην οὖσαν τὴν ἡδονὴν, difficultate conjunctum, præsertim in re proposita, ὁποίαν γε ἡμῖν διαγράψας ὁ λόγος ἔδειξεν, οὐκ quanta non ita pridem a nobis est indicata, quo ἀκριβῶς μὲν οἶμαι παντάπασιν, ὡς δ᾽ οὖν οἷόν τε pacto non vere noxia vitæ voluptas est, per quam ὑπῆρξεν ἐκείνην διατυπώσασθαι, μηδαμῶς ταύτην et invitamur et cogimur ad ea quæ in hac nimia εἶναι, μηδὲ παρεῖναι τῷδε τῷ βίῳ, μηδὲ τὴν ἀρχὴν sunt, ob quæ quidem ipsa tam præsentis quam fuὑφεστάναι, καθαπερεί καταρχάς εἴρηται. Οὕτω τις turæ vitæ bona omnes àmittimus? Nimirum volu νὲς τῶν σοβαρῶν μὲν ἄλλως καὶ ὑπερόγκων, πρὸς ὢ ptatem, quæ talis sit qualem nobis eam quasi pictuδὲ τὴν ἄκοσμον τρυφήν πάντων ἑξῆς ἐπιλανθανό ra quadam hæc exhibuit oratio, non omnino quidem μενοι, ἑαυτούς γε κρύπτειν ἐθέλοντες, μηδὲ κρί. accurate, arbitror, quatenus tamen illain expri νειν ἐπιστάμενοι πρεπόντως οἶμαι τὰ πρέποντα, mere licuit, plane nou esse præstabat, nec huic τὴν ἡδονὴν διαβάλλουσι, λόγους τε προτείνοντες, adesse vitæ, nec prorsus exsistere, quemadinodum καὶ εἰκόνας πλάττοντες, τάλλα μὲν ἴσως οὐκ ἀγενab initio dictum fuit. Hoc modo nonnulli, severi νῶς, πρὸς ἔν τι δὲ βλαβερῶς, ὡς ἂν ἔγωγε φαίην. quidem alias et inflati, sed cum ad infionestam Τῆς γὰρ σφῶν αὐτῶν κακίας αἰτιῶνται μὲν αὐτοὺς voluptatem ventum est, omnium obliviscentes, οὐδαμῶς, ἡ μικρόν τι, σοφὸν ποιοῦντες, τὴν δὲ dum occultare sese cupiunt, nec rectum ferre ἡδονὴν κατὰ πάντα, μηδὲ Θεοῦ φειδόμενοι, ὡς προϊών judicium norunt, voluptatem criminantur, et ratioὁ λόγος δηλώσει. Τοῦτό μοι δοκεῖ κάκιστον εἶναι nes prætexendo,et imagines quasi quasdam fingendo: τῶν αὐτοῖς εἰρημένων. Οὕτω πάντες μὲν σοφοὶ idque cæteroqui fortasse non instrenue, verum πρὸς τὴν ἡμετέραν αὐτῶν ἀπώλειαν, ὅσοι δὴ τὴν unius rei respectu nocenter, ut equidem sentio: ῥαθυμίαν, ὅσοι τὴν ῥαστώνην αὐτὴν τοῦ καλοῦ προσ quippe seipsos vitiositatis suæ nomine nequaquam κρίνομεν, καὶ τὸ αὐτίκα ἄλυπον τῶν ἐσύστερον με- vel paulum saltem culpent, astute id quidem: ad γίστων ἀγαθῶν προτιμῶμεν· οἱ δὲ πολλοὶ τῶν voluptatem vero referunt omnia, ne Deo quidem τοιούτων οὐδὲ πείθειν ἑαυτοὺς δύνανται, ὡς ὤφθη parcentes, uti progressa ulterius oratio docebit. Hoc γέ τις ἀνθρώπων, κρείττων τῶν ἡδονῶν. Ἀπὸ γὰρ mihi pessimum esse videtur ex omnibus quæ ab ipsis τῶν ἡμετέρων ὡς ἐπιτοπολὺ τἀλλότριον κρίνομεν, καὶ prolata sunt. In hunc modum omnes nostram ad τὸ ὑπὲρ τὴν ἡμῶν ἀνδρίαν ἀναφανὲν ὑπὲρ τὴν τῶν perniciem arguti sumus, quotquot ignaviam, quotὅλων είναι νομίζομεν. quot ipsam desidiam honesto anteponimus, et momentaneam doloris vacuitatem potiorem quam secutura deinceps maxima bona ducimus. Ex eorum. dem numero complures ne persuadere quidem sibi possunt, ullum unquam hominem conspectum fuisse, qui voluptatum vim pervicerit. Nam de nestris aliena plerumque judicamus, quodque supra fortitudinem nostram exsistit, omnium superare fortitudinem putamus. Περὶ ἡδονῆς· ἀντίθεσις εἰς τὸν πρὸ τοῦδε λόγον. Ταυτὶ μὲν οὖν τὰ παρὰ τῶν μεμφομένων τὴν ἡδο νήν· ἐγὼ δὲ ταύτῃ πειράσομαι βοηθεῖν, δίκαια νομίζων ποιεῖν· καὶ ὅπως, ἤδη φανεῖται. Ἐπειδὴ γὰρ περὶ τῆς ἡδονῆς οἱ μὲν οὕτως ἔχουσι γνώμης, οἱ δὲ ἄλλως· καὶ τινὲς τελέως ἐκτρέπονται τῆς ὀρθῶς ἐπὶ τἀληθὲς φερούσης, κακόν τι καὶ ἀσύμφορον ταύτην εἶναι νομίζοντες· οὗτοι δὲ ἠπάτηνται, ὡς ἔγωγ' ἂν Ισχυρισαίμην πάνυ θαρρούντως· πῶς οὐκ εἰσακτέον αὐτοῖς βοήθειαν, ὅτη δυνατή; Εἰ γὰρ τὸ πλανᾶσθαι λίαν κακὸν, τὸ δὲ πλανωμένους ὀρθοῦν πειρᾶσθαι, βοηθεῖν αὐτοῖς ἐστι, καὶ τὸ βοηθεῖν τοῖς ὁμογενέσιν εἰς δύναμιν ἅπασι χρέος κοινόν· καλὰ καὶ δίκαια ποιεῖ ὁ τὰ εἰκότα ἀμύνων τῇ ἡδονῇ, καθ' ὅ γε μέρος οὐκ ἔδει πολεμουμένη. Ο γὰρ ταύτῇ βοηθῶν βοηθεῖ τοῖς πλανωμένοις, καὶ ἀποδίδωσι χρέο; πᾶσι τοῖς ἀνθρώποις ὀφειλόμενον. Ωστ᾿ ἐμοὶ ORATIO V. De voluptate; qua præcedens oratio refellitur. mæc ergo sunt quæ in medium a voluptatem vituperantibus adferuntur. Ego vero opem ei ferre conabor, quod jure me id facere putem, cujus quidem instituti ratio mox apparebit. Cum enim de voluptate horum sit hæc sententia, illorum alia · cumque de recto ad veritatem itinere nonnulli plane delectant, dum eam'esse analum quoddam et rein noxiam arbitrantur, quos equidem in errore versari confidenter admodum affirmaverim, cur non cis succurramus, quantis sane viribus licebit? Nam si valde malum est hallucinari, et hallucinantium correctionem moliri, opem eis est ferre; proque viribus opem ferre generis conjunctione devinctis, si debitum quoddam est, præstandum communiter universis, nimirum honeste ac juste facit, qui consentaneis rationibus eatenus voluptatein defendit

quatenus oppugnari non debebat. Nam qui huic fert τοῦτο προσήκει οὐ μόνον ὥσπερ τοῖς ἄλλοις, ἀλλὰ opem hallucinantibus succurrit, et æs alienuin mortalibus universis debitum dissolvit. Quapropter hoc meæ persona convenit, non ita duntaxat ut aliis, verum etiam duplici cum accessione: partim ratione dignitatis, partim tua quoque causa, propter quem in hoc certamen descendi, licet ipsa temporis ratio prorsus id mihi non concederet; nisi quis dicere velit, nullumanos tempus a suscipiendis utilitatis tuæ causa laboribus arcere merito posse. Libet antem nonnullos errore quodam ita liberare, nt jam quasi præmunire auditores studeamus, ne alium in crrorem incidant, cum ex iis quæ paulo ante protulimus, tum quæ dicturi modo suinus. Nam fortasse quidam, non recte quidem illi, sed cogitaverint tamen, quasi voluptate superiorem ostentare mejpsum volens ac nequiter insolescere, tractandum hoc argumentum susceperim. Itidem si quæ simpliciter a nobis dicuntur iniqua cum susceptione acceperint, una opinione non recta 811per aliam cumulata, nobis illi quidem nihil damni dabunt, (quid enim?) at ipsi magis nocere sibi nullo modo poterunt. Quippe non modo non sana - buntur, verum etiam morbo graviore proculdubio corripientur; quod ipsum emendatu difficile fuerit. Itaque rationem ipsius decori hoc primum a vobis poscere putavi, viam uti nobis repurgaremus ipsi, qua deinceps incederemus. Singulos igitur et universos qai orationes hasce lecturi sunt, scire vulumus, non ostentandi causa nos hæc proferre, nec studio declarandi, nos esse strenuos et voluptatis contemptores, has orationes instituisse. Car enim istuc, nisi forte mens mihi perierit, et ipse mei prorsus oblitus sim? Nemno enim me magis, opinor, expertus est intemperantiæ tela; nec adeo vulneκαὶ μετὰ διπλῆς τῆς προσθήκης· τοῦτο μὲν διὰ τὸ σχῆμα, τοῦτο δὲ καὶ διὰ σὲ, δι᾿ ὄν γε δήπουθεν ἐμαυτὸν εἰς τουτονὶ τὸν ἀγῶνα καθῆκα, μηδὲ τοῦ χαιροῦ παντάπασιν ἐπιτρέποντος· εἰ μή τις ἂν τοῦτο φαίη, ὡς οὐδεὶς ἂν εἴρξῃ καιρὸς δικαίως τους επ' ὠφελείᾳ τῇ γιγνομένους ἡμῖν ἀγῶνας. Βούλαμαι δέ τινος πλάνης ἐλευθεροῦν ἐνίους, ἤδη πειρώ μενος προασφαλίσασθαι τοὺς ἀκροατάς, ὡς μὴ πειραθείεν ἑτέρας πλάνης, ἔκ τε τῶν ἄρτι λεχθέν των, κἀκ τῶν ἤδη ρηθησομένων. Ἴσως γὰρ ἄν τι νες οὐ καλῶς μὲν, ἐνθυμηθείεν δ' οὖν ὅμω;, ὡς ὑπὲρ ἐκείνην δεῖξαι βουλόμενος ἐμαυτὸν, καὶ κατ κοήθως ἀλαζονεύσασθαι, τουτονὶ τὸν λόγον ἐνεστησάμην. Καὶ εἰ τὰ παρ' ἡμῶν ἁπλῶς λεγόμενα μεθ' ὑποψίας ἀδίκου λάβοιεν, δόξαν τινὰ οὐκ ὀρθὴν ἐφ' ἑτέραν δεξάμενοι· ἡμᾶς μὲν οὐδὲν παραβλάψουν, (τί γάρ;) σφᾶς δὲ αὐτοὺς, οἶμαι, οὐδὲν ἂν ἔχοιεν ὅ τι μεῖζον ἀδικήσαιεν. Οὔτε γὰρ ἐαθήσονται, ἀλλὰ καὶ προσνοσήσουσιν ἀτεχνῶς, δ δὴ χαλεπὸν εἰς διόρθωσιν. Πρέπειν οὖν πρῶτον ᾠήθην τὴν ὁδὸν ἡμῖν καθᾶραι, ἔπειτ᾽ ἐπ᾿ ἐκείνης βαδίσαι. Ίστω τοίνυν ἕκαστος, καὶ πάντες ὁμοῦ, ὅσοι τοῖς λόγοις ἐντεύξονται, ὡς οὐ κατ᾽ ἐπίδειξιν λέγομεν, οὐδ' ἡμᾶς αὐτοὺς γενναίους ἀποφῆναι βουλόμενοι, καὶ τὴν ἡδονὴν διαπτύοντας, τουτωνὶ τῶν λόγων Αμά μεθα. Πόθεν; εἰ μὴ καὶ τὰς φρένας ἀπολωλέκειν, καὶ ἐμαυτοῦ παντάπασι λήθην ἔλαβον. Οὐδεὶς γὰρ οἶμαι μᾶλλον ἐμοῦ τῶν τῆς ἀκρασίας πεπείραται βελῶν, οὐδὲ τραυματίας, ὡς ἐγώ, ἐκεῖθεν ἀπελήλυ θεν. Έγωγε καλῶς ἐμαυτὸν ἐπίσταμαι, ὡς οὐδ' ἐπίσταμαι γε καλῶς, ὅσον ἐνδέω τοῦ τιμᾷν ἐν ἅπασι τὴν συμμετρίαν. Ωστ' οὐχ ὑπὲρ ἐμαυτοῦ, ἀλλ᾽ ὅπως ἂν δυνάμεως ἔχοιμι, ὑπὲρ ὠφελείας ἁπλώς ἐρῶ. ribus, ut ego, confectus ab ea discessit. Recte meipsum equidem novi, sicute diverso recte non tenco quantopere a cultu medcrationis omnibus in rebus absim. Quare non mea, sed pro ratione virium mearum, simpliciter utilitatis causa disseram. Aio igitur voluptatem esse bonum quiddam iis qui boni esse velint, et recte ac honeste ea utentiJus, rem plane bonam ac honestam, vitæque conserratriceni, nec ullius conciliatricem mali, siquidem nos ita velimus. Ac oportebat illam profecto et exsistere, et vita mortalium adesse, et cum auiniaiorum vitia spatio porrigi. Nam orationi proxine banc pracedenti, quæ contra voluptatem est habita, plane jam contraria pronuntio: quæ si vera sunt (et sunt saue vera, quemadmodum mox nobis læc compendio quodam ostendet oratio, si divinum nacta favorem fuerit), argumentum omne confectum erit, probatumque, voluptatein esse rem honestam et optimam. Αtque adeo vel unum quiddama brevissimum, mea quidem sententia, suffecerit. Quippe si consideraverimus, eum qui reapse bonus est, hanc aninatorum nature inserisse; quodque cujus auctor ipse est, id neque malum, neque rejiculum esse queat, sed potius contrario valde sit bonum et expetendum, parebit omnino, voluΦημὶ οὖν εἶναι τὴν ἡδονὴν ἀγαθὸν τοῖς ἀγαθοῖς ἐθέλουσιν εἶναι, καὶ τοῖς καλῶς τε καὶ σεμνῶς χρω μένοις αὐτῇ καλόν τι καὶ σεμνὸν ἄντικρυς, τῷ τε βίῳ συστατικὸν ἡμῖν, καὶ μηδενός γε πρόξενον τῶν κακῶν, εἴγε ἡμεῖς βουλόμεθα. Καὶ ἔδει γε αὐτὴν ὑφεστάναι καὶ παρεῖναι τῷ βίῳ τούτῳ, καὶ συμπα ρεκταθῆναι τῇ τῶν ἐμψύχων ζωῇ: Τὰ γὰρ ἐναντία φημὶ τῷ πρὸ τοῦδε κατ' αὐτῆς εἰρημένῳ λόγῳ. Καὶ εἰ ταῦτα ἀληθῆ (ἔστι δὲ, ὡς ἡμῖν ὁ λόγος διὰ βραχέων αὐτίκα δείξει, εἰ τῆς θείας ροπῆς ἀπολαύοι), τὸ πᾶν τῆς ὑποθέσεως είργασται, καὶ καλὸν καὶ βέλτιστον τὸ τῆς ἡδονῆς ἡμῖν ἀποδέδεικται χρῆμα. *Εν δή τι πάνυ βραχύτατον ἀρκέσειεν ἂν, οἶμαι. Εἰ γὰρ δὴ τοῦτο σκοπήσαιμεν, ὡς ὁ τῷ ὄντι ἀγαθὸς τῇ τῶν ἐμψύχων φύσει ταύτην ἐνέσπειρε, καὶ οὗπερ ἐκεῖνος αἴτιος, οὐκ ἂν ποτ' εἴη τοῦτο κακήν, οὐδ' ἀπόβλητον, ἀλλὰ τοὐναντίον σαφῶς καλόν τε σφή δρα καὶ αἱρετόν· φανεῖται πάντως ἡ ἡδονὴ ἀγαθόν τι καὶ καλὸν καθ' αὐτὴν οὖσα, κατὰ τὴν ἐπαγγελίαν τοῦ λόγου. Οτι δὲ θεόθεν ἡ ἡδονὴ, οὐδενὸς οἶμαι ptatem per se rem bonam et honestam esse, quod δεήσεσθαι λόγου. Ἐπειδὴ γὰρ τὰ πάντα ἡμῖν ἐκ

ORATIQ V. Θεοῦ, ὡς δὲ καὶ πᾶσι τοῖς οὔσι, καὶ τοῦτό γε δόγμα quidem de hac nostra pollicebatur oratio. Esse κοινόν· κοινὸν καὶ τοῦτο γένοιτ' ἂν, οἶμαι, δόγμα, ὡς ἡ ἡδονὴ καλὸν, καὶ δῆλον αὐτόθεν. "Η γὰρ οὐκ ἔστι τὸ τῆς ἡδονῆς χρήμα, ή παρ' οὗ τὰ πάντα, κἀκείνη. Αλλ' ἔστι γε πάντων ἡ ἡδονή. Θεόθεν ἄρα. Καὶ τἀκεῖθεν ἀγαθά. Αγαθὴ ἄρα. Οὐ τοίνυν σαι πλειόνων οἶμαι δεήσει, πρὸς τὴν τῆς ὑποσχέσεις ἔκτισιν. Οὐ γὰρ ἔστιν, οὐκ ἔστιν ἄνδρα πιστὸν διακαι στόμα τολμήσαι προς τοὐναντίον. Οἶμαι δὲ μηδ' ἄπιστον, ἔχοντά γε νοῦν διακρίνειν, και λογιζό. μενον, τὰς ὑπερβολὰς καὶ τὰς παραχρήσεις τοῖς οὐ καλῶς χρωμένοις εἶναι· τῆς δὲ ἡδονῆς τὴν σύστασιν αὖθις εἶναι τῇ συμμετρίᾳ τῆς μεταλήψεως. Ωστε ἔξεστιν εἰπεῖν, Πρὸ τοῦ βαδίσαι ἔφθασας· ὅ τινι τῶν θείων ἀνδρῶν εἴρηται, ὑπερβολὴν εἰς ταχυτῆτα θέλοντι δεῖξαι. Οἶμαι δέ τινας τῶν παρόντων σαφέστερον ἐθέλειν ἀκοῦσαι, καὶ χρῆναι τούτοις παρ ραμυθήσασθαί μοι δοκεῖ, ὅσον ἱκανόν. "Οθεν δὴ διὰ πλειόνων ἐκθέμενος τὸν λόγον, ὀρθῶς γε ἔχον δείξω τὸ δόγμα, ἀνάγκαις, οἶμαι, πρεπούσαις. Καίτοι δοκῶ μοι λίαν σαφές κατασκευάζειν ἐπιχειρεῖν. Και λὸν δὲ ὅμως εἰπεῖν καὶ τὸ καθ᾽ αὑτὸ συνιστάμενον ἀπὸ τῶν ἤδη ῥηθέντων διὰ κοινῆς (ὡς εἰπεῖν) ένα νοίας καὶ ἀξιώματος, ἔτι καὶ μᾶλλον συστῆσαι καὶ τῇ τῶν λόγων ἀκολουθίᾳ ἐν διαφόροις ἐπιχειρήμασι. Τὸ γὰρ δυοῖν συνιστάμενον, δύο δή τινας (ὡς εἰπεῖν) ἔχον πίδας, εδραιότερόν που τοῦ δι᾽ ἑνὸς ὡς ἐξ ἡμισείας πως βεβηκότος, ὥσπερ ἐφ' ἑνὶ ποδί. Εἰ δὲ καὶ πλείοσιν ἐπερείδεται, πολύ γε τοῦτ᾽ ἄμει νον. Καὶ δὴ σκοπῶμεν ὡδι. Αρξόμεθα δ' αὖθις ἐκ τῶν προτέρων. Θεμέλιον γὰρ ἄλλον οὐδεὶς δύναται θεἶναι παρὰ τὸν κείμενον, ἔφη Παῦλος. Καὶ ὁδῷ βαδίζων ὁ λόγος, Θεοῦ συναιρομένου, συντόμως τὸ γιγνόμενον ἀποδώσει, ἀποδείξας μὲν ἐκεῖνα, ὧν μὴ δειχθέντων, οὐκ ἂν ἀρκούντως ἔχειν τὰ ῥηθησόμενα δόξαι· σιωπήσας δὲ πολλὰ, & καὶ μὴ λεχθέντα φυγή τοῦ κόρου, οὐκ ἂν ἐνέγκαι ζημίαν, οἶμαι, τῷ προκειμένῳ σκοπῷ. vero voluptatem a Deo, nullius egere probationis arbitror. Nam cum omnia nobis, sicut et rebus universis, a Deo tributa sint, quod quidem communi receptum est sententia, sequitur, et hoc commune quasi quoddam esse placitum, voluptatem esse rem bonam, idque vel hinc perspicuum est: vel enimn nulla voluptas est, vel a quo cuneta sunt, ab eodem et ipsa. At vero voluptas est omnium: a Deo igitur. Quæ autem a Deo, bona sunt: bona igitur. Nou ergo tibi pluribus, opinor, opus erit all persolutio nem rei promissæ. Non enim licet, non licet homini fideli diversam ut in partem audeat os aperire; imo nec inβdeli, mea quidem opinione, modo merte, quæ judicium ferre possit, præditus sit; et cogitet, quæ ninia sint, una cum abusibus, ad eos esse referenda qui non recte utantur; voluptatis autem ipsius quasi fundamentum, in perceptionis moderamine consistere. Quo fit ut dicere mihi liceat: Antequam iter occiperes, pervenisti; quod divinus quidam vir dixit, nimiam quamıdamı celeritatem volens ostendere. Arbitror autem quosdam hic præsentes dilucidius hæc audire cupere; quibus equidem gratificandum, dum satis eis fiat, puto. Quamobrem pluribus omnem rationem explicans recte comparatam esse sententiam, necessariis et convenientibus, ut arbitror, argumentis probabo Quanquam rem valde perspicuam astruere mihi velle videor, nihilominus bonum est hæc explicare. quodque per se consistit ex iis quæ jam dicta sunt, per communem, ut ita dixerim, notionem atque sententiam, magis etiam consentaneis rationibus probare, diversa per argumenta. Nam quod rebus duabus constat, duos quosdam, nt ita dicam, pedes habens, quodammodo stabilius est eo quod per unum aliquid, velut ex semisse, quasique pede duntaxat uno consistit. Quod si etiam pluribus fuleitur, longe id quoque melius est. Et consideratio sane nostra hoc quodam modo instituatur. Ordiamur autem rursus ex antecedentibus; quippe fundamentum aliud poni nequit quam quod jactum est, ut Pauli verbis utar. Et ipsa oratio vía quadanı rationeque progrediente, opitulante Deo, compendiarie quod rectum erit exponet: demonstrati$ illis, quibus non probatis, haud satis bene constituta quæ dicentur videri queant, multisque silen· tio præteritis, quæ tametsi vitandi tædii causa prɔlata non fuerint, nullum tamen proposito scopo detrimentum, opinor, attulerint. Εἰ γοῦν ἡ φύσις τῶν ὄντων παρὰ Θεοῦ, καὶ ἡ ἐπιθυμία πᾶσι τοῖς ζώοις ἐνέσπαρται, καθάπερ καὶ προείρηται, καὶ οὐκ ἔστιν ἔξωθεν τὸ ἐπιθυμεῖν, οὐδὲ ὑστερογενές, οὐδ᾽ ἐπίκτητον, ἀλλ' ἔμφυτός τις δύναμις τῆς ψυχῆς, καὶ ἀχώριστος, καὶ μέρος γέ τι ταύτης (εἰ βούλει λέγειν) τῆς τριμερούς τε καὶ ἀμεροῦς (λέγω δὲ νῦν περὶ τῆς λογικῆς τε καὶ ἡ με-. τέρας), δηλονότι ἀγαθὸν ἡ ἐπιθυμία, ἅτε δὴ παρά Θεοῦ τῇ ψυχῇ δεδομένη οὐχ ἧττον ἢ τὰ ἀδελφὰ αὐτῆς μέρη, τὸ λογικόν τε καὶ θυμικόν. Καὶ εἰ τοῦτο δοίη τις, ἀγαθὸν εἶναι τὴν ἐπιθυμίαν (δώσει δέ γε πᾶς τις, οἶμαι, οὐκ ἂν αὐθάδης τε καὶ ἀλλο κοτος), ἀγαθὸν καὶ ἡ ἡδονὴ φαίνεται, δι' ήν τε ἔστιν ἐπιθυμεῖν, καὶ ἧς χωρὶς οὐδὲ τὴν ἐπιθυμίαν αὐτὴν εἰκὸς ἦν δήπου τῇ ψυχῇ ξυμπεφυκένα: τὴν πρώτην, Si ergo natura rerum a Deo est, et appetitus cunctis animantibus insitus, sicut et ante dictum est, nec appetendi vis aut extrinsecus alicunde provenit, aut urla posterius est, aut ascititia, sed innata quædam et inseparabilis animi facultas et pars quædam ejus, si quidem ita loqui voles, qu:: tripartita pariter et partium expers est (loquor autem modo de anima rationis participe ac nostra), sequitur, appetitum esse rem bonam, veluti qui a Deo non minus animo tributus sit, ac partes ipsius germanæ, ratiocinatrix et irascens. Ac si quidem aliquis dederit, appetitum esse rem bonanı (dabit autem quilibet, opinor, qui neque contumax, neque insolens erit), parcbit et voluptatem esse rem bonam, propter quam appetimus, et absque qua

ne ipsum quidem appetitum ab initio naturam Μάτην γὰρ ἂν παρὰ τὴν ἀρχὴν τὸ ἐπιθυμεῖν ἐγεanimo indituram fuisse, consentaneum est. Frustra enim ab initio tributus nobis fuisset appetitus, si non et ‹ illud exstitisset, in quo animus hac etiam In parte posset in nobis efficax esse. At frustra faetum aliquid esse a Deo, tam dietu quam cogitatu, nefarium fuerit. Sequitur ergo, vel animum a Deo non esse factum, (quis autem et animo præditus, et mentis particeps, hoc dixerit?) vel esse credendum, voluptatem animo divinitus tributam. Cum enim prolatum sit, ne appetitum quidem esse debuisse, si plane nihil exsisteret, in quo appetitus se id esse quod est recte declarare posset, perspicuum prorsus est omnibus, nulla si voluptas esset, nec appetitum omnino exsistere debuisse, quippe manifestum est, appetitum latitiae voluptatisque causa moveri. Nec enim est aliud quidpiam, cujas hic causa moveri possit. Quapropter appetitu in hnne modum abolito, deque medio sublato, nec animus ipse remanserit. Etenim fieri nequit, ut animus aliqua re sua spoliatus, in 20 permanere statu, quo conditus fuit, possit; quod sane de contrario paret. Nam neque consentaneum est, neque fieri potest, ut animus aliquid extrinsecus assumat, quo magis sit animus. Ideoque nec alterum feri potest, ut aliquid scilicet amittat. Nam utrumque consimiliter absurdum est. Etenim animi erga se invicem, quod ipsam attinet substantiam et 。ortum primum, æqualiter et eodem affecti sunt modo. Nequit igitur animus animo, vel etiam se ipso, naturam quod attinet, aut deterior, aut melior fieri; ideoque nec assumere quidpiam extrinrecus, nec suum aliquid amittere potest. Nam si recte affectus erit per se animus, ubi vel suum aliquid amiserit, vel quiddam extrinsecus assumpserit, perspicuam est, eum recte affectum non esse, si suo in statu maneat. At vero dum in eo manet, in quo conditus ab initio fuit, in summo bono manet. Ergo manifestum est omnibus, futurum, ut tunc magis male sit affectus (loquor aulem ex bypothesi), cum aliquid extrinsecus assumpserit aut suum amiserit. Nam assumendo nimius evadet; deficiendo quamdam quasi mutilationem sustinebit. Atqui si animus integer ac bonus inveniri posset, appetitu destitutus, superduus et turpis " esset ex appetitus accessione; sin illum nunc pulchrum et integrum videmus, perspicue manifestum erit, turpissimum et imperfectum fore, partis ademptione facta. Quippe contraria contrariis non minus demonstrantur quam similia similibus. Neutrum igitur horum contrariorum cum bono congruet, de amissione loquor et assumptione. Imo potius perspicue necessarium est, utrumque animo infestum esse, tam accessionem scilicet quam detractionem, ut neque superfluum aliquid assumat, neque mutiletur quod integrum est. Quamobrem hoc explicato, fieri scilicet haud posse ut animus incolumis sit absque appetitu, eadem ratione probatum arbitror, nec appetitum γόνει, οὐκ ὄντος ἐκείνου, ἐν ᾧπερ ἂν εἶχεν ή ψυχὴ καὶ κατὰ τόδε τὸ μέρος ἐνεργὸς ἡμῖν εἶναι. Μάτην δέ τι παρὰ Θεοῦ γεγονέναι βλάσφημον εἰπεῖν ἢ νοῆσαι. Συμβαίνει δὲ ἢ μηδὲ τὴν ψυχὴν ἐκ Θεοῦ γεγονέναι, (δ τίς ἂν εἴποι, ψυχήν τε ἔχων, καὶ νοῦ μετέχων;) ἢ καὶ τὴν ἡδονὴν τῇ ψυχῇ θεόθεν εἶναι πιστεύειν. Ἐπειδὴ γὰρ δέδεικται, ὡς οὐδὲ τὴν ἐπιθυμίαν ἐχρῆν εἶναι, οὐδενός τινος ὅλως ὄντος, ἐφ᾽ ᾧπερ ἂν καλῶς ἐπεδείκνυτο αυτό γε τοῦτο οὗτα ἐπιθυμία, δῆλον ἂν εἴη πᾶσιν ἑξῆς, ὡς καὶ τῆς ἡδονῆς μηδαμῶς οὔσης, οὐδὲ τὴν ἐπιθυμίαν γε Εδει τοπαράπαν συνεστηκέναι. Πρόδηλον γὰρ ὡς ἡ ἐπιθυμία δι' εὐφροσύνην καὶ ἡδονὴν ἔχει τὴν κ!ο νησιν. Οὐ γὰρ ἔστιν ἕτερόν τι τῶν πάντων, ὑπὲρ οὗ δήπουθεν αὕτη ἂν κινηθείη. Οὕτω δὲ τῆς ἐπισ θυμίας ἀρθείσης, καὶ παντελῶς ἐκ μέσου γεγενήμένης, οὐδὲ τὸ τῆς ψυχῆς χρῆμα παρέμεινεν ἄν. Οὐ γὰρ ἔστι τὴν ψυχὴν ἀφαιρεθεῖσαν τι τῶν αὐτῆς, ἐν ᾗ γέγονε καταστάσει μεῖναι. Δῆλον δὲ ἐκ τοῦ ἐναντίου. Οὐδὲ γὰρ εἰκὸς, οὐδὲ ἐνδεχόμενον, προσο λαβεῖν τι θύραθεν τὴν ψυχὴν, ὥστε καὶ μᾶλλον ψυ χήν γενέσθαι. Οὐκοῦν οὐδὲ θάτερον δυνατόν ἐστι, τὸ ἀποβαλεῖν φημι. Ομοίως γὰρ ἑκάτερον άτοπον. Δἰ γὰρ ψυχαὶ καὶ πρὸς ἀλλήλας, καὶ πρὸς αὐτὰς, ἴσως ἀειδήποτε καὶ ὡσαύτως ἔχουσιν ὅσα κατὰ τὴν οὐσίαν αὐτὴν, καὶ τὸ ἐξαρχῆς εἶναι. Ούκουν με ψυχῆς ἢ χείρων, ἢ βελτίων, οὐδὲ ἑαυτῆς ποτε, κατά τὴν φύσιν γενέσθαι οξός τε, οὐ τοίνυν οὐδὲ δέξασθαι τι τῶν θύραθεν, οὐδ᾽ ἀποβαλεῖν τῶν οἰκείων. Εἰ γὰρ ἁγιῶς ἔξει γε τὸ καθ' αὐτὴν ἡ ψυχή, ἢ ἀποδαλουσά τι τῶν αὐτῆς, ἢ καὶ ἔξωθεν προσλαβοῦσα δῆλον, ὡς οὐχ ὑγιῶς ἂν εἶχεν, ἐν τῷ καθ᾿ αὐτὴν μένουσα. ᾿Αλλὰ νῦν γε μένουσα ἐφ᾽ ᾧπερ τὴν ἀρ χὴν ἐγεγόνει, ἐν τῷ ἄκρῳ τοῦ καλοῦ μένει. Ὥστε πᾶσι φανερὸν, ὡς τότε μᾶλλον κακῶς ἔξει (ἐξ ὑπου θέσεως δὲ λέγω), ὅταν τι τῶν θύραθεν ἐπιδέξηται, ἢ τῶν ἰδίων ἀποβάλῃ. Τῇ μὲν γὰρ προσλήψει ὑπερο βαλεῖ· τῇ δὲ ἐλλείψει ώσπερεί τινα πήρωσιν ὑποστήσεται. Καὶ μὴν, εἰ ἦν τὴν ψυχὴν ἀκεραίαν καὶ καλὴν εὐρεθῆναι, τῆς ἐπιθυμίας ἀπούσης, περιττή πως καὶ αἰσχρὰ γένοιτ' ἂν τῇ τῆς ἐπιθυμίας προσθήκῃ. Εἰ δὲ νῦν αὐτὴν καλὴν καὶ ὁλόκληρον ὁρῶμεν, εὔδηλον ἂν εἴη σαφῶς, ὡς ἦν ἂν αἰσχίστη καὶ ελλιπής τῇ τοῦ μέρους ἀφαιρέσει. Τὰ γὰρ ἐναντία τῶν ἐναντίων ἀπόδειξις οὐχ ἧττον ἢ τὰ ὅμοια τῶν ὁμοίων. Τοιγαροῦν τῶν ἐναντίων οὐδέτερον τῷ καλῷ συμβήσεται· τὴν ἀποβολήν φημι καὶ τὴν πρόσλη ψιν. Μᾶλλον δ' ἀναγκαῖον σαφῶς ἐστι καὶ πολεμίως ἔχειν ἑκάτερον τῇ ψυχῇ, δηλαδὴ καὶ τὴν προςθήκην, καὶ τὴν ἀφαίρεσιν· ἵνα μήτε περιττόν τι προσλάβῃ, μήτε πηρωθῇ τὸ ὁλόκληρον. Οὐκοῦν ὡς τοῦτο γέγονε δῆλον, μὴ οἷόν τε εἶναι τὴν ψυχὴν διαμένειν ἐπιθυμίας χωρὶς, τὸν ἴσον, οἶμαι, δέδει κται τρόπον, μηδὲ τὴν ἐπιθυμίαν συνίστασθαι δυνα τὸν εἶναι, τῆς ἡδονῆς μηδαμῶς οὔσης. Ωστ᾽ οὐδὲ ταύτης ἀπούσης οἷόν τέ ἐστι διασώζεσθαι τὸ τῆς ψυχῆς χρῆμα, εἴπερ τῇ μὲν ἡδονῇ τὴν ἐπιθυμίαν, ταύτῃ δὲ τὴν ψυχὴν ὁ λόγος γε ἡμῖν ἔδειξε συναι

ORATIO V. ρουμένην. Ταυτὶ δὲ εἴρηταί μοι καὶ κατεσκεύασται, ἐν ᾗ τουτ' φανερόν, ὡς ἄρ᾽ ἐμπέφυκε τῇ ψυχῇ διὰ τοῦ ἐπιθυμητικοῦ μέρους ἡ ἡδονὴ, οὖσά γέ τις δύο ναμις αὐτοῦ οὐσιώδης καὶ ἀχώριστος παντελῶς. ὥστ᾽ ὅπερ ὑπισχνούμεθα δείξειν, ἀγαθὸν εἴληφε τέλος, Θεοῦ συναιρομένου, βραχέσι λόγοις. Εἰ δὲ καὶ πλειόνων ἦν χρεία, ἐξῆν γε δήπου καὶ τοῦτο μετὰ πολλῆς τῆς ῥαστώνης γενέσθαι. Πέφυκε γὰρ τάληθὲς οἴκαθεν πηγάζειν τὰς ἀφορμὰς τῆς ἑαυτοῦ συν στάσεως. Ἐπεὶ δὲ ἅλις ἔχει τὰ περὶ τούτου, καὶ δέδειχται ἡ ἡδονὴ ξυμπεφυκυία μὲν τῇ ψυχῇ, θεόθεν δὲ αὐτὴ δεδομένη, ἀγαθὴ δὲ ἀναγκαίως (τὰ γὰρ ἐκ Θεοῦ τοιαῦτα· φέρε καλὴν αὐτὴν ἀποδείξωμεν καὶ ἀπὸ τῶν πραγμάτων αὐτῶν μετὰ λογισμῶν, ἣν οἷοί τα γενώμεθα τοῦτο ποιῆσαι. G consistere posse, si nulla voluptas sit; ideoque si ea nulla sit, nec animus ipse salvus esse poterit, quandoquidem appetitum cum voluptate, cum appetitu animum quoque tolli e medio probavimus. Hæc autem a me dicta sunt et constituta, ut mianifestum sit, innatam esse voluptatem animo per ejus partem appetentem, quæ substantialis et inseparabilis omnino facultas illius sit. Adeoque bonum ad finem perductum est, adjuvante Deo, paucis sane verbis, quod ostensuros as pollicelamur. Quod si pluribus opus esset, etiam id perquam facile præstare possemus. Ea namque veritatis est natura, ut occasiones et causas stabiliendi seipsam ex se quasi fonte quodam profundat. Sed quia res satis est explicata, probatumque, voluptatem animo a natura inditam ac divinitus nobis concessam, adeoque necessario bonam esse (sunt enim ejusmodi quæ a Deo proficiscuntur), age, de ipsis etiam rebus eam bonam demonstremus, non sine ratiocinationibus, si quidem id facere poterimus. Πολλαχόθεν μὲν οὖν ἔσται καταφανές, ὡς δύναται ἡ ἡδονὴ καθαρεύουσα κακῶν εὑρεθῆναι, εἴ τις γε ἐκείνῃ χρῷτο, ὡς δέον χρῆσθαι. Τὸ γὰρ, οἶμαι, ἐφίεσθαι καὶ ἐπιθυμεῖν τῶν ὡς ἀληθῶς ἐφετῶν καὶ ἐπιθυμεῖσθαι δικαίων, καὶ ταῖς ἀπὸ τούτων αὖθις ἡδο ναῖς ἐπαγάλλεσθαι, οὐδεμίαν γε δικαίαν δέξαιτ' ἂν μέμψιν, όπου γε καὶ τοὐναντίον πολλοὺς ἐπαίνους. Ὑφ᾿ ἡμῶν γὰρ ζητουμένη ἡ ἐπισυμβαίνουσα τοῖς ζητουμένοις δι' ἐκεῖνό γε καὶ μόνον, δ τῇ φύσει δέο δοται ζητεῖν ἐξαρχῆς εὐθὺς, δηλονότι τὸν Θεὸν, τὴν ἀρετὴν, τὴν ἑαυτῆς σύστασιν, πῶς οὐκ ἂν εἴη δικαία ἡ ἡδονὴ ἀγαθὴ νομίζεσθαι, καὶ καλούς εργαζομένη τοὺς αὐτῆς σωφρόνως μετέχοντας; Αὐτίκα γοῦν ἐν ταῖς ἐπουρανίαις δυνάμεσιν, ἐν αἷσπερ οὐκ ἐνδέχε ταί τι τῶν οὐκ ἀγαθῶν εἶναι, εὕροι; ἂν ἀμφότερα καὶ τὴν ἐπιθυμίαν φημί, καὶ τὴν ἡδονήν· Εἰς & ἐπιθυμοῦσι, φησίν, ἄγγελοι παρακύψαι. Καὶ ἀπέραντος, καὶ ἄληκτος καλεῖται ἡ ἡδονὴ, ἢ τοῖς ἀσω μάτοις ἀεὶ σύνεστιν. Αὕτη παρὰ τῶν ἁγίων ἀνδρῶν καὶ τρυφή, καὶ εὐφροσύνη προσαγορεύεται, καὶ εἴ τι τοιοῦτον. Αὕτη καὶ δικαίων ψυχαῖς συνέσται διηνε κῶς, ἐντεῦθεν λαβούσαις τῆς ἡδονῆς τῆς ἐκεῖ τὸν καλὸν ἀῤῥαβῶνα. Εἰ δέ τις μέγα νομίζει τὸ τὴν αὐ τὴν τοῖς ἀσωμάτοις τρυφὴν ἡμᾶς ἔχειν, καὶ ἀπολαύειν τῶν ἐκείνοις ἀπολαυστῶν μετὰ τὴν ἐνθένδε ζωήν, ἀκουσάτω γε κἀκεῖνο, ὡς καὶ ἐνταῦθ᾽ ἡμῖν ἔξεστι τούτου μετέχειν τοῦ ἀγαθοῦ. Τοῖς γὰρ εἰσάπαξ καθαροῖς, ἢ κεκαθαρμένοις, χάρις ἐκεῖθεν ἐπι φωτᾷ, ᾗ γε μέλλουσι συνεἶναι τὸν πάντα χρόνον, εἰ καὶ ἀδρανέστερόν πως καὶ ἀμυδρότερον ἐνταυθοί – τοῦτο γίνεται. Διὰ γὰρ τὸ ἐπιπροσθοῦν ἤδη σώμα τῇ τῆς ψυχῆς θεωρίᾳ καὶ τὰ ἀπὸ τοῦδε πάθη, καὶ τὰς διὰ ταῦτα φροντίδας, οὐδὲν ἂν δήπου καθαρῶς τῶν θεωρητῶν θεωρήσαιμεν, ἢ τῶν ἐφετῶν ἀπολαύ σαιμεν. Τοῖς γε μὴν ἀϊδίοις μηδενὸς τοιούτου παρενοχλούντος καθαρώτερον ἐφεῖται ἐπιθυμεῖν καὶ εὐφραίνεσθαι τὰ ἐπιθυμητά γε καὶ εὐφραντά, ταυτό δ' εἰπεῖν τὰ ἡδέα. Οθεν ἀεὶ μὲν θεωροῦσιν ὡς ἔνεστι τὸ βασιλικὸν κάλλος, καὶ τῆς ἐκεῖθεν ἀστραπῆ, κοινωνοί γίνονται, καὶ τῆς θαυμαστῆς ἀπολαύουσιν ὥρας. Κόρον δὲ οὔτε ἔλαβον, οὔτε λήψονται. Μακά De multis ergo parebit, posse voluptatem inve niri, quæ immunis sit a vitiis, si quis ea sic utatur quemadmodum uti oportet. Nam, ut equidem arbitror, ea tum appetere, tum concupiscere, quæ vero sunt optabilia meritoque concupiscenda, quæque de his voluptates exsistunt, iis delectari, nullam id quidem justam reprehensionem meretur, si non e diverso multas potius laudes. Quippe si voluptas a nobis ea quæratur quæ rebus investigandis ultro accedit, et propter hoc solum quod statim ab initio natura datum est, ut quæratur, puta Deum, virtutem, suimet conservationem: quonam pacto non istæc jure bona ducatur esse voluptas, quæqua bonos efficiat, quotquot eam rite percipiunt? Primum in ipsis copiis cœlestibus, in quibus fleri nequit ut aliquid non bonum exsistat, utraque licet invenire, tam concupiscentiam dico quam voluptatem, nam perscriptum legimus: Quæ inspectare angeli cupiunt. Itidem Anis expers dicitur ea voluptas quæ istis corporum expertibus semper adest. Huic sancti viri et deliciarum, et lætitiæ, aliaque nomina tribunat. Ilæc et justorum animis æternum aderit, cum in altera vita præclarum voluptatis cœlestis arrhabonem acceperint. At si quis magnum aliquid esse ducit, quod easdem cum ineorporeis delicias labituri nos simus, et post hanc vitam iis fruituri, quibus illi fruuntur, is velim de nobis audiat, in bac quoque vita nos ejus boni participes esse posse. Nam semel puris aut repurgalis ea contingit gratia, qua omni sunt avo fruituri, quamvis hoc et imbecillius quodam modo et imperfectius in bac vița flat. Etenim propter cor. pus illud nostrum, quod jam in contemplatione animi quasi luminibus obstruit, et propter ortos inde morbos sequentesque deinde sollicitudines, nec res contemplandas pure contemplari, nec expetendis frui possumus; æternis autem cum nihil tale molestum sit, purius et expetenda expetere, tlætitiam parientibus, hoc est jucundis, oblectari permittitur. Ideoque semper regiam illam venustatem pro viribus intuentur, ac profecti indidem

fulguris participes efficiuntur, admirandaque pul- ριον οὖν ἂν εἴη ταύτην ἡμᾶς ἐθέλειν καρποῦσθαι chritudine fruuntur. Eosdem nec ulla cepit upτὴν ἡδονὴν, καὶ διώκειν οπόση δύναμις, ὅσα πρὸς ἐκείνην μόνην ἐνάγει. Καὶ εἴ τις δ᾽ ἂν ἑτέρα σώφρων φανείη, μεθεκτὴ ἂν εἴη τοῖς σώφροσι. Σωφρόνως γὰρ τοῖς σώφροσιν ή σώφρων μεταληφθήσεται. Καὶ ὅσαπερ ἔξεστι ποιεῖν τῶν οὐκ εἰς εὐθύνας ἡμᾶς ἀγόνο των, ἀλλ᾽ εἶεν μὲν εὐφρόσυνα, εἶεν δὲ ὠφέλιμα, καὶ οὐδὲν αὐτοῖς προσίσταται τῶν ἐν αἰτίᾳ καὶ μέμψει, καλά τε δή που, καὶ ἀγαθὰ, καὶ ἐπαινετὰ τοῖς γε νοῦν ἔχουσι. Τοιοῦτον γὰρ τὸ χρῆμα τῆς ἡδονῆς· οἷς ἂν μεμετρημένως συγγένοιτο καὶ σωφρόνως, πρὸς τῷ μηδαμῶς ἐκείνους λυπήσαι, ἢ κατά τι ζητ μιῶσαι, ἐχαρίσατό τε καὶ ὤνησεν ἢ ἐνταῦθα, ἢ ἐκεῖ, ἢ καὶ ἐν ἀμφοτέραιν ταῖν ζωαίν. quam, nec capiet satietas. Itaque beati erimus si voluptatis hujus fructum percipere velimus, lotisque viribus ca persequi, quæcunque nos ad illam solam ducunt. Quod si alia quoque voluptas esse molerata visa fuerit, ea moderatis itidem frui licebit; nam cum moderata sit, a moderatis moderate percipietur. Ac quæcunque sic facere licet, ut nulla nos obligent culpa, sed lætitiam afferant et utilitatem, nec impedimentum aliquod vituperio dignum habeant, ea vero et honesta, et bona et laudabilia mente præditi ducunt. Nam ejusmodi quiddam voluptas est: quotquot ea moderate sobrieque usi fuerint, præterquam quod illos nulla molestia, nullo detrimento [afficit, etiam aliquid gratæ atque utilis rei vel in hac, vel in altera, vel in utraque vita præstat. Quamobrem voluptas, uti nos probaturos affirmabamus, bona res est. Quod si alicui noxia fuerit, ad ipsius hoc abusum referatur, qui modum non servet aut servare nolit. Debent enim illi qui ex præscripto rationis vivere cupiunt, omni abusu repudiato, tantum voluptatis per sensus omnes percipere, quantum implendæ necessitati satis est, nee ulterius progredi. Quippe si male quis utatur (malum autem, quidquid nimium), non quod recte nobis utendum datum est, sed intemperantia pariter, et is qui male utitur, culpandus venit. Itaque si me quis uti consiliario velit, vitia sibi propria voluptati attribuat nemo. Nam equidem magno redimerem, si voluptatis causa nulla mihi sustinenda culpa foret: quippe mihi præ cæteris omnibus hoc expediret. Nunc ita minine res habet, sed contrariuin potius in modum. Etenim si voluptati culpam scribere liceret, quoties peccamus, atque ita nos omni liberari negotio, ne unus quidem ex iis qui punientur omnino plecteretur. Imo vero si vel hoc locum haberet, ut ii merito excusarentur qui per intemperantiam peccant, tanen ne sic quidem malum hoc leve foret. Nam malum aliquod designanti, hoc ipsum malum est, taunetsi nullas det pœnas, nec eo nomine teneatur. Enimvero mihi conduxerit ad tribunal judicis haud sisti, ut causam male gestorum dicam. Cum enim Davidem ipsum audiamus obsecrare judicem illum, ne secum experiri judicio velit, quis, quæso, tam audax est ut non ad ipsam duntaxat judicii mentionem contremiscat? Optandum esset illis voluptatis mancipiis (adversarium modo meum compello) ut ita res esset affecta, quemadmodum tu dicebas, nimirum ut ea vis voluptatis foret, ut illos omnino deliros esse probaret, qui ejus excessus vitare cupiant. Sed admodum vercor ne alia veritatis sit ratio quam quidam arbitrantur; nam esse rem plane diversa ratione comparatam aio, quippe vis ejus illa tyrannica merum est delirium, modo quis ita velit. Atque hoc illud est quamobrem justus ille judex pœnas a nobis exigat, quoties illam mandatis ipsiu● anteponimus. Etenim si vis ejus invicta foret, cum in animos irrumpit, nec supplicium de nobis Deus ' Ωστε καλὴ ἡ ἡδονὴ, ὡς ἰσχυριζόμεθα δείξειν. Εἰ δὲ κακή τινι γένοιτο, τῇ ἐκείνου ἂν γένοιτο παρα χρήσει, καὶ τῷ μὴ τιμᾶν τὸ μέτρον, ἢ μὴ βούλε σθαι. Δεῖ γὰρ τοὺς λόγῳ τὴν αἱρουμένους, πᾶσαν παράχρησιν διαπτύσαντας, τοσοῦτον καρποῦσθαι τῆς ἡδονῆς διὰ πασῶν τῶν αἰσθήσεων, ὅσον τὸ ἐνδέον ἀναπληροῦν, καὶ μὴ περαιτέρω χωρείν. Ἐπεὶ εἰ χρῷτό τις κακῶς (κακὸν δὲ ἡ ὑπερβολή), οὐχὶ τοῦ καλῶς πρὸς χρῆσιν ἡμῖν δεδομένου, τῆς δ' ἀκρασίας καὶ τοῦ χρωμένου γίνεται σαφῶς τοῦγκλημα. Μηδεὶς οὖν τὰ οἰκεῖα κακὰ, ἐμοὶ συμβούλῳ χρώμενος, ἀνατιθέτω τῇ ἡδονῇ. Πριαίμην γὰρ ἔγωγε πολλοῦ τὸ μὴ μέλλειν εὐθυνεῖσθαι τῆς ἡδονῆς ἕνεκα. Ἐμοὶ γὰρ μᾶλλον τῶν πάντων συνήνεγκεν ἂν τοῦτο. Νυνί δὲ τοῦτο οὐκ ἔστιν, ἀλλὰ τούναντίον ἐστίν. Εἰ γὰρ ἦν τὴν ἡδονὴν αἰτιᾶσθαι, ὅταν ἁμαρτάνωμεν, καὶ ταύτη γε πραγμάτων ἡμᾶς ἀπηλλάχθαι, οὐδ᾽ ἂν εἷς δίκην εἰσεπράττετο τῶν εἰσπραχθησομένων γε πάν τως. Οὐ μὴν ἀλλ' εἰ καὶ τοῦτό γε ἦν, παραιτεῖσθα! γε δικαίως τοὺς δι' ἀκρασίαν ἁμαρτάνοντας, ἦν μὲν ἂν οὐδ᾽ οὕτω κούφον τὸ δυσχερές· τῷ γὰρ ἐργαζο μένῳ τὸ πονηρὸν αὐτό γε τοῦτο 'κακὸν, κἂν μὴ δῷ τινα δίκην, κἂν οὐ καταστῇ πρὸς εὐθύνην· πλὴν ἐμοὶ συνήνεγκεν ἂν τὸ μὴ τῷ βήματι τοῦ κριτοῦ παραστῆναι, ὥστε δίκην ὑποσχεῖν τῶν οὐ καλῶς περ πραγμένων. Οτε γὰρ ἔστιν ἀκούειν αὐτοῦ Δαβίδ, τὸν κριτὴν παραιτουμένου, ὡς ἂν μὴ πρὸς εὐθύνας ἐκείνῳ γένοιτο· τίς οὕτω τολμηρός ἐστιν, ὡς μὴ καὶ τῇ μνήμῃ τῆς δίκης μόνῃ κλονεῖσθαι; "Ερμαιον ἂν ἦν τοῖς τῆς ἡδονῆς δούλοις (ὁ λόγος δὲ πρὸς ἀντιλέγοντα), εἰ τὰ ταύτης, ὡς σύ γε τῂς, εἶχε λέγω δὴ τὸ δύναμιν ἔχειν τοιαύτην τὴν ἡδονὴν, ὥστε καὶ τοὺς βουλομένους διαφυγεῖν τὰς ἐκείνης ὑπερβολάς, ἀποδεικνύναι ληροῦντας. Η που δὲ μέγα δέδοικα, μὴ οὐχ, ὥς τισι νομίζεται, τἀληθὲς εἴη. Εναλλάξ γὰρ ἔχειν τὸ περὶ ταύτης ἐγώ φημι. Τὸ γὰρ τυραν νοῦν αὐτῆς λῆρος, εἰ βούλοιτό τις. Καὶ τοῦτ' ἔστι τὸ ποιοῦν τὸν δίκαιον κριτὴν εἰσπράττειν γε ἡμᾶς δίκην, ἐπειδὰν ἐκείνην θῶμεν πρὸ τῶν αὐτοῦ προσταγμάτων. Ἐπεὶ, εἰἦν τὸ ταύτης ἰσχυρὸν αήττητον, εἰς τὰς ψυχὰς εἰσκωμάταν, οὔτ᾽ ἂν δίκην ἀφ' ἡμῶν ἐλάμβανεν ὁ κρίνων Θεός, εἰ δι' ἡδονὴν παρευδοκι μεῖτο τὸ ἐκείνου θέλημα, οὔτ᾽ ἂν τὴν ἀρχὴν ἡμᾶς

ORATIO V. κατ' ἐκείνης πλιζε ταῖς θαυμασταῖς τε ἐντολαῖς καὶ ille judex noster sumeret, voluntatem ipsius voluπαραινέσεσι. G platis causa reprobantibus, nec ab initio nos, adversus illam admirabilibus mandatis et admonitionibus armasset. Assentior equidem priori orationis parti, volnplatem esse vitium longe violentissimum, nec expressam illius imaginem reprebendo: non enim abhorret ab illius ratione ac more. Verum non adversus omnes pariter homines tantam illa vim obtinet, quantam orator iste statuit, sed duntaxat in eos qui fortiter ejus impressionibus band resistunt. Quod sane vel binc paret: quoties enim acri cum impetu viros adoritur, instar fluctus alicujus objeclam molem, de maximis lapidibus arte singu lari compactam, ferit, irritoque conatu dissipatur. Alterorum vero animos ubi semel expetendarum rerum varietate cepit, nihil restat alind quam ut ipsa imperet, illi pareant, ad quodcunque vel turpissimum ablegaverit, quasi quoddam ad pelagus Atlanticum, ultra Gades situm, planeque immeusum. Nam illos auimos et trabit et suffocat, torrentium in morem, qui vehemente pluvia cum impelluntur, ob acrem et formidabilem impetum vel solo strepitu horrorem incutiunt. Satis enim manifestum est in quale barathrum incidamus quoties illi animi parti qua vis appetens continetur, frena plane laxamus. At illorum qui virtutis et rationis armis muniti sunt, neminem ullo pacto telum ipsius vulneraverit. Nam qui viri sunt, eos scire debes moderatam ac necessariam voluptatem opportune percipientes, istam effrenem et uom necessariam ridere, quod nibil in eo sacri sit, quoties et varietatem induit, et arte quadam vero sutiaque corporis sensibus quidquid et pulcherri mum et jucundissimum est, objicit, atque horum adjumento corroboratur, et superior evadit, nisi res istas sensiles rite percipiant, et jucundissimis curn ratione semet oblectent. Quo fit ut tota res in nimio posita sit, et copia modique neglectu, quæ sane nostrum sunt crimen, uti supra quoque dictum est, non uti tibi videtur. Nam tu quidem, o bone vir, teipsum culpa liberare videris, et intemperantiam extenuas, ac motum voluntarium pro Σύμφημι δέ γε τῷ λόγῳ τῷ καταρχάς, ὡς ἄρ' ἔστιν ἡ ἡδονὴ τυραννικώτατον πάθος, καὶ τὴν περὶ ταύτης εἰκόνα οὐδαμῶς μέμφομαι. Οὐδὲ γὰρ ἀπά δει τοῦ ταύτης τρόπου. Οὐ μὴν δὲ κατὰ πάντων ἑξῆς ἀνθρώπων τοσαύτην κέκτηται δύναμιν, ὁπόσης ὁ λέγων ἐβούλετο· μόνον δὲ τῶν οὐ γενναίως ἀνθισταμένων ταῖς αὐτῆς ἐφόδοις καὶ προσβολαῖς. Δη λον δέ· ἀνδράσι γὰρ προσπεσοῦσα φορᾷ δριμεία, κῦμά τι πρόβολον ἔπαισε μεγίστοις λίθοις εἰς ἔν το καθηρμοσμένον ἀρίστῃ τέχνῃ, καὶ διελύθη, μηδὲν ἐσχύσαν· ἐκείνων δὲ τὰς ψυχὰς τῇ ποικιλίᾳ τῶν ὀρεκτῶν καθάπαξ ἀνῃρημένη, ὡς μηδὲν εἶναι λοι πὸν, ἢ τὴν μὲν ἐπιτάττειν, τὰς δ' εἴκειν, εἰς ὅ τι χείριστον αὐτὰς παραπέμποι, καὶ οἱονεὶ πρὸς τὸ πέλαγος τὸ ᾿Ατλαντικὸν, τὸ πέρα Γαδείρων, τὸ ἄπλετον. Καὶ γάρ τοι ταύτας τὰς ψυχὰς καὶ παρασύρει, καὶ ἀποπνίγει, χειμάρρων δίκην, ἐξ ὑςτοῦ καταφε ρομένων πάνυ ραγδαίου σφοδρᾷ τινι βύμῃ καὶ φορ βερᾷ, δούπῳ καὶ μόνῳ ποιούντων φρίττειν. Δῆλον γὰρ εἰς οἷον ἐμπίπτομεν βάραθρον, ὅταν τὰς ἡνίας ὅλας ἀφῶμεν τοῦ ἐπιθυμητικοῦ τῆς ψυχῆς μέρους. Πλὴν ἀλλὰ τῶν ἀρετῇ καὶ λόγῳ καθωπλισμένων οὐδ᾽ ἂν οὐδένα τρώσεις τὸ ἐκείνης ὁπωσοῦν βέλος. Ως οἴ γε ἄνδρες, εὖ ἴσθι, τὴν σώφρονα καὶ ἀναγκαίαν ἡδονὴν σὺν τῷ καιρῷ καρπούμενοι, ταυτησὶ τῆς ἀκολάστου, τῆς ὑπὲρ χρείαν, καταγελῶσιν, ὡς εὐ. δὲν ἱερὸν οὔσης, ἐπειδὰν παντοδαπὴ μὲν γένηται, προτείνῃ δὲ σὺν μηχανῇ τε καὶ ποικιλίᾳ πᾶν ὁτιοῦν κάλλιστόν τε καὶ ἥδιστον ταῖς τοῦ σώματος αἰσθήσεσι, δι' ὧν ἰσχύει καὶ περιγίγνεται, εἰ μὴ κοσμίως˙ αἰσθάνοιντο τουτωνὶ τῶν αἰσθητῶν, καὶ τοῖς ἡδίστοις ἡδύνοιντο μετὰ λογισμοῦ. Ὥστε τὸ πᾶν τῆς ὑπερβολῆς, καὶ τοῦ πολλοῦ, καὶ τῆς ἀμετρίας. Καὶ ταῦθ' ἡμέτερον ἔγκλημα, καθάπερ καὶ προείρηται, οὐχ ὡς αὐτῷ σοι δοκεῖ. Σὺ μὲν γὰρ, ὦ τάν, ὡς ἔοιχε, σαυτὸν αἰτίας ἐλευθεροῖς, καὶ τὴν ἀκρασίαν οὐδὲν λογίζῃ, καὶ τὴν ἐθελούσιον κίνησιν παρ᾽ οὐδὲν τίτ θης· μόνην δὲ τὴν ἡδονὴν ἄνω καὶ κάτω στρέφεις, · αἰτιώμενος ἁπλῶς πρὸς ἅπερ ἄν ποτέ σοι πραχθείη εἰς αὐθάδειαν καὶ τέρψιν. Καὶ παραινώ σοι φείδε nihilo ducis: voluptatem vero solam sursum deor σθαι τῶν τοιούτων κρίσεων, καὶ μακρὰν ἀπέχεσθαι τουτωνὶ τῶν λογισμῶν, πόρρω που καὶ τούτων ὄνα των τῆς ἀληθείας. Ποιεῖν γὰρ παραπλήσιον, ὥσπερ ἂν εἰ φάρμακον ἔδει σε πεπωκέναι, ὑπὸ ἰατρῶν ἀρίστων ἐσκευασμένον, εἶτ᾽ ἀκαίρως αὐτὸς χρησάμενος τῷ φαρμάκῳ, πρὸς τούναντίον ἐκβάντος σοι τοῦ βουλήματος, ἀφεὶς σαυτὸν ἐπιπλήττειν, σὺ δὲ διαβάλλεις τὸ φάρμακον, καὶ τοὺς ἐκεῖνο σοφῶς κει ράσαντας. Οὐ μόνον δὲ τὰ παρὰ τῶν ἰατρῶν, ἀλλὰ καὶ πάνθ' οἷς χρώμεθα, εἰ χρῷτό τις οὐ καλῶς, οὐδὲ μετὰ τοῦ προσήκοντος μέτρου, βλαβερὰ ἂν γένοιτο πάντα τρόπον ἢ αὐτίκα, ἢ μετέπειτα, ἢ καὶ ἀπ' ἀρχῆς ἄχρι τέλους. Τοῦτο δὲ οὐκ ἔστιν, ἐφ' ὅτῳ οὐκ sum volutans, simpliciter ad eam refers, quæcunque contumaciæ ac libidinis explendæ causa unquam abs te gesta sunt. Quibus a judiciis ut abstinens, longeque cogitationes hujusmodi repellas, moneo, quauiο et ipsæ longe a veritate absunt. Nam perinde facis ac si, cum hauriendum tibi pharmacum esset, optmis a medicis paratum, tu intempestive pharmaco asus, eventu voluntati tuæ eontrario subsequente, objurgatione tuimet ipsius omissa, pharmacum accuses et eos qui docte id miscuerant. Neque tan tum pharmaca medicorum, sed etiam omnia quibusutimur, si quis haud recte utatur, neque cum modo conveniente, quin noxia futura sint, vel statim, vel in posterum, vel etiam a principio usque“ ἐπὶ τῶν ἁπάντων. Ἐπεὶ καὶ πῦρ τῇ παραχρήσει ad finom, fieri nulla ratione potest, Nec ulla est res, ἔστιν. Οὐκ ἄρ᾽ ἡ ἡδονὴ τὸ κακὸν, ἀλλ᾽ ἡ παράχρησις

in qua non idem hoc usu veniat. Non ergo voluptas & κακὸν, καὶ ἅπαν χρῆμα. Αὐτὰ γὰρ ταῦτα τὰ ἀναγmalum quid est, sed abusus in rebus universis, quandoquidem et ignis abusu malos est, et aqua, et res omuino qualibet. Haec enim ipsa cæteroqui necessaria, et absque quibus nemo salvus et incolumis fuerit, perinde ac noxia natura res, interimunt si ultra quam par sit fluant magna eum abundantia. Dic, obsecro, mihi, quid luce, quid aere melius? Si tamen et his abutamur, magnuin quoddam fit malum, itemque nobis accidit quod iis qui horum minime participes sunt; nam utrisque cala mitas intoleranda contingit, tam nobis quam illis. Et quonam id pacto, dicam. Radius, res omnium jucundissima, præbet oculis ut actu videndi vim habeant, et rebus aspectabilibus præbet ut conspieiantur id esse quod sunt. Nain et quæ pulchra sunt, et ipse oculus, potestate duntaxat id essent quod natura sunt, pulchra nimirum, et oculus, si beneficium suum radius ipse non præstaret; sed si quis hunc totum oculis immediate exceperit, facile vivendi facultatem amittet. Atqui si longo tempora radius oculis nullus illuxerit, nihil inde detrimenti eis acciderit; verum si supra modum in eos irruerit, mox inopinatum quiddam accidit, quando quod jucundissimum nobis est, in doloren desinit, et per quem videre possumus, per eumdem videndi usum amittimus. Jam absque aeris usu ne brevissimo quidem tempore durare possumus, ut interim non dieam, mox interitura universa, ni circumfusus aer esset. Verumn si et ille gravius nos allaverit, et ingente cum impetu sic interna penctraverit per aures, per nares, per os, ut eum omnino nec emittere, naturali viscerum calore fervefactum, nec recentem, qui calorem insitum refrigeret, attrabere alque intromittere possimus, facile omnes perierimus. Sic omnia bona sunt quæ rite fiunt, nec absque hoc quidquam. Nam et membra corporis, et quæcun· que usibus horum serviunt, per se bona sunt et ad bonum facta. Quin etiam conditionem suam nioderatione servant; nam solo excessu, vel defectu illius, quod fieri par erat, tam ipsa membra quæ agunt, quam quæ per ea efficiuntur, esse mala putantur, cum nequaquam sint. Etenim quod nimium est, quodque parum, ubique nocet, uti jam ante dictum est. At illa per istæc instrumenta nonnunquam fiunt, nonnunquam ratione matèriæ, quæ instrumentis, hoc est membris, agendi vim suppeditat; nonuunquam ex ipsius animi sententia. Non tamen illa quis jure vituperaverit, opinor, in ulla re: nec enim materies, quæ expers est animi, culpanda venit, nec membra, sed novens istæc animus, qui are bitratu suo movetur, ad meliora quidem cuín a ratione gubernatur, ad deteriora vero cum brutas ad partes magis propendet. Quamobrem de duobus alterum sequetur, vel ut minime sit accusanda voluplas, quoties modus a nobis negligitur, progressis ulterius quam par fuerat: vel ut idem eodem modo de creatis universis fiat; imo potius, creatis omissis, Creatorem ipsum cavillemur. Nam qui nosioκαῖα, καὶ ὧν χωρὶς οὐδ᾽ ἂν οὐδεὶς διασώζοιτο, ὥσπερ τὰ φύσει βλάπτοντα διαφθείρει, ἣν ὑπὲρ τὸ δέον συνεπισρεύσῃ μετὰ πολλῆς τῆς ὑπερβολῆς. Τι μὲν, εἰπέ μοι, φωτός, τί δ᾽ ἀέρος βέλτιον; ἀλλὰ ἂν καὶ τοῖσδε παραχρησώμεθα, μέγα τι γίγνεται κακόν, καὶ ταυτὸν τοῖς οὐ μετέχουσι τούτων πάσχομεν. Αφ'ρητον γὰρ ἀμφοῖν τὸ δεινὸν ἡμῖν τε κἀκείνοις. Καὶ πῶς; ἐγὼ λέγω. Ακτίς, δ πάντων ἥδιστον, παρέχει μὲν τοῖς ὀφθαλμοῖς ἐνεργείᾳ τὸ ὁρᾶν ἔχειν, παρέχει δὲ τοῖς ὁρατοῖς αὐτὸ τοῦτ᾽ εἶναι καὶ φαίνε σθαι. Μόνῃ γὰρ ἂν ἦν δυνάμει τὰ καλὰ καὶ ὁ ὀφθαλμός, αὐτὸ τοῦθ' δ πεφύκασι, καλὰ καὶ ὀφθαλ μὸς, μηδαμῶς που τῆς ἀκτῖνος τὸ ἑαυτῆς χορηγούς σης. Αλλ' εἴ τις ταύτην ἀμέσως ὅλην τοῖς ὀφθαλ μοῖς δέξατο, ῥᾳδίως ἂν τὴν ὀπτικὴν ἀπολέσει δύναμιν. Καίτοι συχνόν τινα χρόνον τοῖς ὀφθαλμοῖς μὴ φανείση;, οὐδὲν ἂν τούτοις βλάπτον ἐπεγένετο. Ὑπὲρ δὲ τὸ μέτρον συγγεγονυίας, αὐτίκα καὶ για γνεται παράδοξον, εἰ τὸ ἥδιστον ἡμῖν τελευτήσειεν εἰς λύπην, καὶ δι' ἣν ὁρᾶν ἔστι, δι' αὐτὴν καὶ τὸ ὁρᾶν ἀπολέσαιμεν. 'Αέρος μέντοι χωρὶς οὐδὲ γοῦν βραχύτατον χρόνον ἔνεστιν ἡμᾶς διαρκέσαι· ἐῷ γὰρ τέως εἰπεῖν, ὡς καὶ πάντα ἂν εὐθέως ἀπόλωλε, μὴ περιχυθέντος ἐκείνου. Ἀλλ᾿ ἂν καὶ οὗτος φορτικώς τερον ἡμῖν ἐπιπνεύσῃ, καὶ μετὰ ῥύμης ὅτι πολλῆς ἐπιδιαδράμῃ τἄνδον διὰ τῶν ὤτων, διὰ τῶν μυκτή ρων, διὰ τοῦ στόματος, ὡς μὴ δυνηθῆναι το σύνολον ἐκπέμψαι μὲν αὐτὸν, ὑπερζέσαντα τῇ φυσικῇ τῶν σπλάγχνων θερμότητι, σπᾶσαι δὲ καὶ ἀντεισαγαγεῖν νεαρώτερον, ψύξοντα τὴν ἔμφυτον θέρμην, εὐχερᾶς ἂν ἅπαντες ἀπολώλαμεν. Οὕτω πάντα ἀγαθὰ, μετά καιροῦ πεπραγμένα, καὶ οὐδὲν ἄνευ τούτου. Καὶ μέλη γὰρ τοῦ σώματος, καὶ ὅσοις χρῆται ταυτί, ἀγαθὰ τὸ καθ᾽ αὐτὰ, καὶ ἐπ᾿ ἀγαθῷ γέγονε. Καὶ μέντοι γε καὶ σώζει τὴν τάξιν τῇ συμμετρίᾳ. Μόνη γὰρ πλεονεξίᾳ ἢ ἐνδείᾳ τοῦ καθήκοντος τά τε ένεργοῦντα μέλη, καὶ τὰ δι' αὐτῶν ἐνεργούμενα, νομί ζεται κακὰ εἶναι, μηδαμή μηδαμῶς ὅντα. Τὸ γὰρ πλεονάζον, καὶ τὸ ἐλλεῖπον, τοῦτ᾽ ἔστι τὸ βλάπτον ἀπανταχοῦ, ὡς ἔφθη γε τοῦτο ῥηθέν. Ταῦτα δ᾽ ἔστι μὲν διὰ τῶν ὀργάνων τούτων ἐνίοτε γιγνόμενα, Εστι δὲ διὰ τὴν ὕλην, ἢ παρέχει τοῖς ὀργάνοις, τουτέστι τοῖς μέλεσιν, ἐνεργεῖν· ἔστι δὲ διὰ τὴν ἐν τῇ ψυχῇ γνώμην. Οὐ μὴν ἐκείνοις μέμψαιτ' ἄν τις, οἶμα: δικαίως ἐπ᾽ οὐδενὶ τῶν ἁπάντων. Οὔτε γὰρ τὴν ὕλην ἄψυχον οὖσαν, οὔτε τὰ μέλη, ἀλλὰ τὴν κινοῦσαν ταῦτα ψυχήν· ἡ κινείται προαιρέσει ἐπὶ τὰ βελτίω μὲν, λόγῳ κυβερνωμένη, ἐπὶ τὰ χείρω δὲ, πρὸς τὸ ἀλογώτερον τὴν ὁρμὴν ἔχουσα. Ωστε δυοῖν θάτε ρον ἢ μηδὲ τὴν ἡδονὴν διαβλητέον ἂν εἴη, παρ' ἡμῶν ἀτιμασθέντος τοῦ μέτρου, ὡς περαιτέρω τοῦ γιγνομένου προβεβηκότων, ἢ καὶ πᾶσαν ἐξῆς τὴν κτίσιν τὸν ἴσον τρόπον. Μᾶλλον δὲ ταύτην ἀφέντες, τὸν ποιητὴν διασύρωμεν. Ο γὰρ τῶν βλαπτόντων δημιουργός αἴτιος ἄντικρυς τῶν κακῶν, ἅπερ ἀναγ καίως ἂν παρ' ἐκείνων γένοιντο. Καίτοι εἰ διὰ τὰ βλάπτοντα αὐτὴν αἰτιασόμεθα, δίκαιόν ἐστι παμε πληθὲς καὶ δι' αὐτὰ τὰ βλαπτόμενα ἐκεῖνον αὖ απ

ORATIO V. τιᾶσθαι, τοιαῦτα παρ' αὐτοῦ γεγονότα, ὡς μὴ τὸ rum conditor est, haud dubie malorum est auctor, βλάπτον τε καὶ κακὸν οἷά τε εἶναι ἐκκρούσασθαι. Εἰ δὲ τοῦτο ἄτοπόν σοι δοκεῖ, καὶ οὐκ ἂν δέξαιο λέγειν (καλὰ γὰρ ἅπαντα φήσεις τὰ ἐκ Θεοῦ), ἄτοπον καὶ τὸ τὴν ἡδονὴν διασύρειν, ὑπὲρ ἀγαθοῦ σοφῶς ἡμῖν δεδομένην. Οὐδὲν γὰρ ταύτης ἀπούσης εἶχεν ἂν συνἔστασθαι τῶν ἐν αἰσθήσει τε καὶ ζωῇ. Πάντα γὰρ ἐπίπονα, τὰ τῇ ζωῇ βοηθοῦντα· κἂν ἀφέλης τὸ ἡδύ, οὐδὲν ἐκείνων ἐφάψεται οὑτινοσοῦν, πόνον ἔχοντος. Συνίστησι δέ μου τὸν λόγον τὰ καθ' ἡμᾶς πράγματα. Ἡμεῖς γὰρ οὔτ᾽ ἐσθίομεν, οὔτε πίνομεν, τῆς ἡδονῆς μὴ προτρεπομένης. Καὶ τὸ θαυμάσαι δίκαιον, ἐπειδὲν ὑπερκορεῖς τῶν τροφῶν γενώμεθα, καὶ τὰ ἤδιστα πάντα ἀποστρεφόμεθα, καὶ μᾶλλον ἂν ἐλοίμεθα πληγὰς τῷ σώματι δέξασθαι ἢ τῷ στόματι τροφήν. Εἰ δὲ καὶ τὸ παρ᾽ ἡμῖν ὀρεκτικόν τε καὶ ἐλκτικών τοῦ πεφυκότος παρεκτραπήσεται, παραινούντων μὲν Ιατρῶν, παρακαλούντων δὲ φίλων, πάντα ποιούντων τῶν συγγενῶν, οὐδεμία μηχανή γένοιτ᾽ ἂν ἱκανὴ, οὐδὲ φόβος, ὡς ἀναπεῖσαι δυνηθῆναι ταῖς τῶν κηδομένων παραινέσεσιν εἶξαι. Ἀλλ᾽ εἰδότες ὡς τε θνηξόμεθα, εἰ μὴ λάβοιμεν τροφήν, ἡμεῖς δὲ θνήσκομεν μὴ λαβόντες. quæ necessario scilicet ab illis funt. Atqui si eum propter noxia culpabimus, plenissime justum est, eumdem et læsorum nomine culpari, qui talia condiderit, ut quidquid noxium atque malum est repellere nequeant. Sin istud absurdum tibi videtur, qui tale quid proferre non sustineas (nam omnia facta divinitus bona esse fateberis), etiam absurdum est voluptatem criminari, plane boni causa nobis concessum. Etenim absque hac, nihil sensu nihil vita præditumn constare posset. Sunt enim omnia laboriosa quæ vitæ opitulantur, ac si quidem voluptatem abstuleris, laboriosum omnino nibil altingent. Atque hanc orationem meam res ipsæ more talium confirmant. Nos enim neque comedimus, neque bibimus, nisi voluptas incitet. Εt quod admirationem meretur, cum ciborum nos ceperit satietas, etiam jucundissima quælibet aversamur, ac verbera corpore mallemus excipere quam ore nutrimentum. Quod si etiam vis in nobis appetens et attrabens a nativo statu deflexerit, monentibus medicis, hore tantibus amicis, cognatis omnia facientibus, tamen nec ars suffecerit ulla, nec metus, ut ægro persuaderi possit, monitionibus illorum, qui curam ejus gerant, cedendum esse. Imo tamnetsi nobis moriendum norimus nisi cibum sumpserimus, tamen eo repudiato potius mortem oppetimus. Οταν τοίνυν οὕτως ἔχῃ τὰ τῶν λογικῶν πράγε ματα, ὁ ἰχθὺς, καὶ τὸ πτηνὸν, καὶ ὁ ἵππος πῶς ἄν τι δέδρακε μοχθηρὸν ἢ ἐργῶδες, μὴ τῆς ἡδονῆς εἰς τοῦτο παρακαλούσης; Ἐσθίει γὰρ τὸ ἄλογον οὐχὶ τοῦ ζῆν ἕνεκα (πόθεν; πολλοῦ γε καὶ δεῖ), ἀλλ᾽ ότιπερ τρεφόμενον ήδεται, ἡδὺ ποιοῦντος τοῦ λαιμοῦ φυσικῇ τινι διαθέσει τὸ δι' αὐτοῦ πρὸς τὴν γαστέρα καταπεμπόμενον. Επισυμβαίνει δὲ αὐτῶν τὸ ζῆν ἀπὸ τῆς τροφῆς. Καὶ τὴν ἴσον πάλιν μίγνυται τρόπον. Οὐ γὰρ ἵνα μὴ τὸ γένος ἐκλείψῃ, ἀλλ' ὡς κηλούμενον ὑπὸ τῆς ἡδονῆς, ἐπειδὰν ἡγήσηται μὲν ἔνδεια, οὐ φθάσῃ δὲ πλησμονή. Ωστε ἔξεστιν εἰπεῖν εἶναι τὴν τῆς ἡδονῆς σύστασιν ἐν τῷ μέσῳ ἐνδείας καὶ πλησμονῆς χρόνῳ ἐπὶ παντὸς ἐφεξῆς πράγματ τος. Καὶ μὴν οὐ μόνον διὰ τὴν ἐμὴν ἡδονὴν εὖ ἔχει τὸ γένος ἡμῖν, ἀλλὰ καὶ διὰ τὴν ἐνυπάρχουσαν τοῖς ἀλόγοις. Ἐπεὶ γὰρ ταῦτα δι' ἡμᾶς γέγονε, διὰ δὲ τὴν ἡδονὴν αὐτὰ διασώζεται, φαίνεται σαφῶς καὶ ἡ τῶν ἀλόγων εἰς ἀγαθὲν ἐκβεβηκυία τῷ ἡμετέρῳ βίῳ. Τὰ γὰρ ἔξωθεν ἡμῖν συνεργοῦντα ἐκεῖθεν βέλτιστα ἔχει. Τις ἂν εἴποι τὰς παρ' ἐκείνων ἡμῖν τροφάς, τὰς περιβολάς; τἄλλ᾽ ὅσ᾽ ἀμέσως ἐκείνοις χρώμεθα, στελλόμενοί τε μακρὰς ὁδοὺς, καὶ ἐμπου ρευόμενοι, πολεμοῦντες, καὶ θηρεύοντες, καὶ γεωρ γοῦντες; καὶ τὰ ἐκ τῆς γεωργίας συλλέγοντες, τά τε ἄλλα, καὶ ὧν χωρὶς οὐκ ἔστι καλῶς ἡμᾶς πράτο τειν; οἰκίας λέγω, νεώς, λιμένας, πόλεις αὐτάς. Ωστε καλῶς ἡμῖν εἴρηται καὶ τὸ περὶ τῆς ἡδονῆς τῆς ἐν τοῖς ἀλόγοις. Ἐπειδὴ γὰρ τὴν αὐτάρκη καὶ ἀπέριττον ζωὴν ἀπωλέσαμεν, καὶ διὰ τοῦτο πολλῶν δεόμεθα, τούτων δὲ τὸ πλεῖστον μέρος ὑπηρετεῖ τέ καὶ δίδωσιν ἡμῖν παρ' ἑαυτῶν τὰ ζῶα, αὐτὰ δὲ ταῦτα τῇ ἡδονῇ διασώζεται, κομιδή σαφές γίνεται, ὡς καὶ τῇ τούτων ἡδονῇ ὁ βίος ἡμῖν συνίσταται και Cum igitur ratione præditorum res ita comparata sint, quonam pacto piscis, et avis, et equus, laboriosum vel operosum aliquid fecerit, non incitante ad hoc voluptate? Comedit enim, quod rationis expers est, non ut vivat (undenam istuc? minime quidem certe, sed quia de nutrimento voluptatem percipit, dum gula naturali quadam affectione suave reddit id quod per eam in alvum demittitur. Simul ex eodem hoc nutrimento id quoque consequitur, ut vival. Consimili modo et Venere utitur. Non enim hoc eo facit ne genus ipsum deficiat, sed quia voluptate demulcetur, quoties inopia quidem præcesserit, ad satietatem vero necdum perventum fuerit. Quamobrem dicere licet, in omnibus omnino rebus, consistere voluptatem in eo tempore quod inter inopiam et satietatem velut intermedium est. Neque tantum voluptatis nostræ causa recte affectum est genus humanum, verum etiam illius causa voluptatis quæ brutis animantibus inest. Quoniam enim illa propter nos facta sunt, et propter voluptatem conservantur, apparet manifesto, brutorum quoque voluplatem vitæ nostræ bono esse. Nam quæ extrinsecus nobis opem ferunt et conducunt, ex voluptate quam optime sunt affecta. Quis explicare dicendo possit, quæ ab illis alimenta, quos amictus habeamus, aliaque in quibus eis immediate utimur, dum itinera longa facimus, et mercaturas exercemus, et bella gerimus, et venamur, et agros colimus, et fructus agriculture colligimus, cum cæteris, absque quibus bene nobis esse nequit, domos dico, templa, por- ¡us, ipsa oppida? Quamobrem hoc quoque de voluplate quæ brutis inest, recte a nobis est pronuntiatum. Nam quia vitam illam copiose sibi ipsi sufficientem ct simplicem amisimus, ideoque pluribus indigemus

quorum maximam partem ex sesc nobis suppeditant κοσμεῖται· ἧς ἀναιρεθείσης καθάπαξ, ἀναιρεῖται animalia, quæ ipsa quoque voluptate conservantur, sane quain perspicuum efficitur, etiam ipsorum voluptate vitam nostram conservari atque ornari: qua prorsus abolita, nihil dubium est, aboleri quæ bruta sunt, unaque cum eis aboleri quæ ratione præditorum vitæ sunt necessaria, nec aliud superat nisi ut ærumnosam lubricamque vitam agamus. Et quid ego dico? Brutorum omnino vitæ vita nostra similis esset, si ea de medio sublata forent; imo, si dicere liceat, multo miserius quam ipsa sine ipsis viveremus; nam ipsorum bene vivere nihil est aliud quam ita vivere sicuti nunc vivunt. At vita nostra male affecta foret si vivendi ratio nostra belluinæ responderet, sublatis e medio scilicet iis quæ nostra causa facta sunt. Nec id tacendum: cum duplex sit voluptas, ab utraque commodum aliquod percipere licet. Nam et illa voluptas (loquor autem de inhonesta et turpissima, quæ a bonis male audit, quasi caput quoddam vitiorum), si quidem nos velimus, delicias nobis æternas et sobrias cum gloria conciliaverit. Quo fit ut in utramque partem voluptas iis qui volunt emolumento sit. Si bona est, hoc ipso prodest; sin mala, et insidiatrix, quod cum talis sit, nihil perfecerit. Nam si hastam in nos illa contorserit, quæ nos accurate recteque munitos attentione tolerantiaque conveniente reperiat, præterquam quod nihil ullo modo nocuerit, etiam maxime profuerit iis quibus insidias struebat. Quippe μὲν σαφῶς τὸ τῶν ἀλόγων γένος, συναναιρείται δὲ αὐτοῖς τὰ πρὸς τὸν λογικὸν βίον ἡμῖν ἐπιτήδεια καὶ ὁ λοιπόν, επίμοχθόν τινα βίον και σφαλερόν Έλκει τὸ γένος ἡμῖν. Καίτοι τί λέγω; Τῷ τῶν ἀλό γων άντικρυς βίῳ ὁ καθ' ἡμᾶς ἂν ἐῴκει, αὐτῶν ἐκ μέσου γεγενημένων· ἐὰν δὲ ἐξῇ μοι καὶ τοῦτ' εἰσ πεῖν, πολλῷ κἀκείνων ἐλεεινότερον ἂν ἐξῶμεν ἄνευ ἐκείνων· ὅτι τὸ μὲν ἐκείνων εὖ ζῆν τοῦτ᾽ ἔστι, τὸ ζῇν ὡς νῦν· ἡμῖν δὲ ἂν εἶχε κακῶς ὁ βίος, θηρίοις ἑοικόσι τῇ πολιτείᾳ τε καὶ τῇ διαγωγῇ, ἅτε δὴ τῶν δι' ἡμᾶς γεγενημένων ηφανισμένων. ᾿Αλλὰ μὴν οὐδὲ ἐκεῖνο σιωπῆς ἄξιον· διπλῆς γὰρ οὔσης τῆς ἡδονῆς, ἔστι καὶ παρ' ἑκατέρας ὠφεληθῆναι. Καὶ γὰρ καὶ αὕτη ἡ ἡδονὴ (λέγω δὲ νῦν τὴν ἄσεμνον, τὴν αἰσχί στην, ἡ παρὰ τῶν χρηστοτέρων κακῶς ἀκούει, ὡς ὅ τι περ κεφάλαιόν ἐστι τῶν κακῶν), είγε ἡμεῖς βου λοίμεθα, γένοιτ' ἂν ἡμῖν πρόξενος αἰωνίων και των φρόνων μετὰ δόξης ἀπολαύσεων. Ὥστε καθ' ἑκάσ τερον μέρος ἡ ἡδονὴ λυσιτελεῖ τοῖς βουλομένοις. Εἰ μὲν ἀγαθή ἐστιν, αὐτῷ γε τούτῳ· εἰ δὲ κακὴ καὶ ἐπίβουλος, ὅτι οὗσά γε τοιαύτη, οὐδὲν ἤνυσεν. Εἰ γὰρ ἐκείνη καθ' ἡμῶν ἀκοντίσει τὸ δόρυ, εὕροι δὲ ἡμᾶς τὸ δόρυ ἀκριβῶς τε καὶ καλῶς πεφραγμένους προσοχῇ καὶ καρτερίᾳ τῇ γιγνομένῃ, πρὸς τῷ μηδαμῶς μηδὲν παραβλάψαι, ἡ δὲ καὶ ὤνησεν ἐς τὰ μάλιστα, οἷς γε επεβούλευεν. Οταν γὰρ τὸ ταύτης ὅπλον ἀφεθὲν ἀντικρουσθῇ στερρότητί τε θώρακος καὶ ἀσπίδος, ὧν ἐστι τεχνίτης ἡ ἀρετὴ, καὶ τῇ ἑαυ cum emissum ab ea telum in soliditatem thoracis G τοῦ φορᾷ ἀντεπιστρέψῃ πρὸς τὴν ἐκπέμψασαν, ἐκεί et scuti, quorum artifex virtus est, impactum ſuerit, impetuque suo reflexum ad eam quæ emiserat, vulnus ipsa quidem accipit letali verbere, nobis autem invíta suppeditat, ut marcescente nunquam corona exornati, deliciis nullum finem habituris fruamur. Et merito id quidem. Nam si cornu contra nos voluptas extulit, et stimulum mortis acquim sivit, propter gulositatem nostram, quam ex illa prima intemperantia velut hæreditate consecuti suanus, sequitur eos qui per continentiam semet immunes ab insatiabili libidine declaraverint, merito coronandos vitaque fruituros immortali cum deliciis ·tali vitæ congruentibus. Nec abs re Deus hoc faciet: nam si poenas ab iis exigit qui vixerunt intemperanter, multo magis ei convenit, justa bonis præmia dare, qui necessitatibus modum constituere norunt, et a re quavis has superante semet abstinent, cum delicias hi nullas admirentur, haud affecți erga quidvis promiscue quod ultra necessitatem boni speciem habet. Denique secundum expositas hactenus rationes, existimare convenit, voluptatem his bonam esse, illis e contrario malam. Nam qui malo feruntur impetu, navium in morem, instrumento suo carentium, utcunque libidinem appetitus alllare contigerit, iis haud dubie formidabilis hostis est, et andax pariter atque subdolus, et infinitis artibus eos tentans quibuscum pedem conserit, adeoque simpliciter illorum omnium formam retimeus, quæcunque simulacrum illud voluptatis illoνην μὲν ἐργάζεται τραυματίαν πληγῇ καιρίᾳ, ἡμῖν δὲ ἄκουσα χορηγεῖ, ἀγήρῳ στεφάνῳ κεκοσμημένοις, ἀγήρω τρυφῆς ἀπολαύειν. Εἰκότως. Εἰ γὰρ τὸ κέρας ἔσχηκεν ἡ ἡδονὴ καθ᾿ ἡμῶν, καὶ θανάτου προτεκτήν σατο κέντρον, διὰ τὸ λιχνῶδες τὸ παρ' ἡμῖν, ἐκ τῆς ἀρχῆθεν ἀκρασίας κληροδοχούμενον· οἱ δι᾿ ἐγκρα τείας ἐλεύθεροι τῆς ἀπληστίας ἀναφανέντες δια καίως στεφανώσονται, καὶ ζωῆς μεθέξουσιν ἀθανά του, καὶ τρυφῆς οὐκ ἀπαδούσης τῇ ζωῇ. Δίκαιος ἂν εἴη Θεὸς τοῦτο πρᾶξαι. Εἰ γὰρ δίκην γε εισπράτ τει τοὺς ἀκρασία συζήσαντας, πολλῷ γε μᾶλλον αὐτῷ προσήκει τους γιγνομένους μισθούς διδόναι τοῖς ἀγαθοῖς, εἰδόσι μέτρα θεῖναι ταῖς χρείαις, καὶ παντὸς τοῦ ὑπὲρ ταύτας ἀποπηδῶσιν· ὡς οἵδε οὐκ ἑπτόηνται περὶ τὴν τρυφὴν, διακεχυμένως ἔχοντες, πρὸς ὅ τι ἄν που τῶν ὑπὲρ τὴν χρείαν καλών φανείη. Κατὰ δὲ τοὺς ἤδη ῥηθέντας λίγους προσήκει νομίζειν τὴν ἡδονὴν τοῖς μὲν ἀγαθὴν εἶναι, τοῖς δὲ τοὐναντίων. Τοῖς μὲν γὰρ κακῶς φερομένοις κατά τὰ ἀνερμάτιστα πλοία, ὡς ἄν ποτε τύχῃ πνεῦσαι τὴν ἔφεσιν, ἀντικρις πολέμιός ἐστι φοβερός, θρασύς τε ἅμα καὶ ὕφαλος, μυρίαις τε πειρώμενος μηχαναῖς οἷς συμπλέκεται, καὶ ἁπλῶς ἐκείνων πάντων διασώζων τὸν τύπον, ὅσαπερ ἡ ταύτης εἰκὼν ὑπὸ τῶν γραψάντων αὐτὴν ἡμῖν ἔδειξεν. Ἐξ ὧν δὴ πάνω των συνάγεται, ὡς τὸ νικῆσαι πρόδηλον ἔχει τῆς εἰκόνος πρωτότυπος, ἀνθ' ὧν γε πρὸς ἀντίπαλον ἀποδύεται εὐεπιχείρητον καὶ νωθρόν· τοῖς δὲ λόγον ποιουμένοις τῆς ὡς ἀληθῶς ζωῆς, καὶ μόνης προσ

ORATIO V. ηκούσης ἀνθρώποις, ζωσί τε προσήκοντι σχήματι, rum opera nobis ostenlit, quibus pictura quasi καὶ λογισμῷ τὰ κατ᾿ αὐτοὺς ἰθύνουσι πράγματα, quadam exprimebatur. Ex quibus omnibus gane ἀγαθήν τε εἶναι καθ' αὐτὴν, καὶ αὐτοῖς πρόξενον ἀγαθῶν μεγίστων, τὸν τῇδε βίον ἀμείψασι, προσέτι δὲ καὶ ἡδονῆς ἀληθεστάτης τε καὶ μονίμου μετά δόξης γιγνομένης τῷ τότε βίῳ. Ως τά γε παρόντα ἀγαθὰ, καὶ λαμπρότης ἅπασα, καὶ ἡ ἡδονὴ, καὶ ἡ δόξα, ψευδώνυμά τινά ἐστι καὶ μικρὰ, καὶ μόγις που τῇ χρεία συμπαραμένοντα. Καὶ πάντα δὲ ἐκεῖνα, ὅσα ζητητέα ἡμῖν ἐστιν, οὐ μᾶλλον γε αὐτῶν ἕνεκα ἢ ἑτέρων τοιαῦτ᾽ ἂν εἴη. Οἷς γε σύστοιχών ἐστι καὶ τὸ τῆς ἡδονῆς χρῆμα. Νομίζομεν δὲ καλόν εἶναι, ἐνταῦθα τὸν λόγον κεφαλαιώσαντας, ὥσπερ ἐν συμπεράσματι ἀποδοῦναι. colligitur, ipsam voluptatem, cujus imago repra- 4 sentabatur, manifesto victricem esse propterea quod cùm adversario superatu facili et ignavo in certamen descendat: cum aliis, qui veræ vitæ, quæque hominibus sola competit, rationem habent, et convenienti cum dignitate vivunt, resque suas ratione moderantur, bona per se sit, et maxima bona conciliet, ubi de hac vita migrarunt, prætereaque voluptatem verissimam ac durabilem, cum gloria vitæ secuturæ convenienti, pariat. Nimirum præsentia bona, splendor universus, voluptas, gloria, vana quædam nomina sunt et res exiles, quæque vix ad usum necessitatemque durant, omniaque adeo, quæcunque nobis quærenda sunt, non tam sua causa quain aliorum, talią sunt, quorum serie voluptas quoque continetur. Recte vero nos facuros arbitror, si capitibus orationis ad summam hoc loco revocatis, velut in conclusione rem explice_ mus. Aio igitur et animum et omnes ejus partes, uti quis eas appellaverit, omnesque facultates, a Deo esse. Cur enim non sint? Itidem cum a Deo sint, esse res egregias et bonas; nam hoc omnino neressarium est. Rursus appetitum quoque cum adjectione partis suæ perfectum constituat animum, hac ipsa de causa bonum esse; nam quod imperfectum, bonum esse nequit. Eamdem esse rationem voluptatis, quæ vitam nostram fulcit, et per quam vis appetens in nobis est efficax, nec quasi si inortua jaceret, potestate duntaxat vim suam obtinet. Quæ cum ita sint, et ad finem perducta quæstione jam sit demonstratum, voluptatem esse rem bonam, cum alias ob causas, tum quod a Deo tam rationis quam sensus participi naturæ sit concessa, quid tu tandem ais, qui voluptatem simpliciter criminaris? Namn si quidem ipse siles, dicam ego tibi postremum quod lubenter audies. Confirmatis equidem suffragio meo rationibus tuis, quibus imaginem voluptatis breviter expressisti, unum hoc duntaxat abrogo quod adversus omnes earn tantum posse arbitraris, ut vanum prope sit omne studium mortalium qui certamen adversus eam saspicere velint. Saltem si hæc tibi quoque videntur, et si putas veluptatem superfluam, inhonestam, omnino noxiam, valentem quidem esse in iis quorum in eligendo vis animi debilis est, at invalidam in illis qui recte res æstimare possunt, et quæ ducunt esse boñía facere volunt, æquum te geres, opinor, at ex parte scilicet moderatus sis, exemplum meum imitatus, qui nec omnem orationem tuam laudo, nec in omnibus reprehendo. Atqui si tuis ego assentiar ex sernisse, tuque vicissim in meis idem feceris, alter alteri consentire deprehendemur, qui pulcherrimam, et bonan, et utilem prædicemus ac pronuntienus eam voluptatem quæ necessaria, quæ decens ac honesta sit; viceque versa non honestam, nec bonam, nec utilem, quæ modum excedat et expers sit decori: qui denique voluptate non opportune nec moderate. utantur, cos non a voluptate, sed seipsis detrimentum accipere, cum seipsos abusibus dedant, quan, Εἶναι μὲν οὖν φημι τὴν ψυχὴν, καὶ πάντα τὰ αὐ- Β΄ τῆς μέλη, ὡς ἄν τις εἴποι, καὶ τὰς δυνάμεις, παρά Θεοῦ. Πῶς γὰρ οὔ; εἶναι δὲ καλὰ καὶ ἀγαθὰ, ὡς ἀπὸ Θεοῦ. Τοῦτο γὰρ πάσαις ἀνάγκαις. Καὶ τὴν ἐπιθυμίαν αὖ πάλιν, ἅτε τὴν ψυχὴν τελειοῦσαν τῷ παρ' ἑαυτῆς μέρει, καὶ κατὰ τοῦτο ἀγαθήν· τὸ γὰρ ἀτελὲς, οὐ καλόν. ὡς δὲ καὶ τὴν ἡδονὴν ἔχειν, ή τε τὸν βίον ἡμῖν συνίστησι, καὶ δι᾽ ἦν τὸ ἐπιθυμητι κὸν ἐνεργόν ἐστιν ἐν ἡμῖν, καὶ οὐχ ὡς νεκρὸν εὐ τωσὶ κείμενον, δυνάμει μόνον τὸ ἑαυτοῦ κεκτημέ νον. Καὶ ἐπειδήπερ ταῦτ᾽ οὕτως ἔχει, καὶ τὰ τῆς ζητήσεως τέλος ἴσχει, καὶ ἀγαθὸν τὸ τῆς ἡδονῆς ἡμῖν ἀποδέδεικται χρῆμα τῶν τε ἄλλων ἕνεκα, καὶ ὡς ἀπὸ Θεοῦ δεδομένον τῇ τε λογικῇ καὶ αἰσθητική φύσει· τί δὴ φῂς ὁ τὴν ἡδονὴν ἁπλῶς διαβάλλων; Εἰ γὰρ σιωπᾷς, αὐτὸς ἐρῶ σοι τελευταῖον ἐγώ, ὅπερ ἂν ἡδέως ἀκούσαις, οἶμαι. Εγώ σου τους λόγους ἐπικυρώσας, δι' ὧν σὺ τὴν εἰκόνα τῆς ἡδονῆς μια κροῦ συντόμως ἀνεζωγράφησας, ἐν γέ τι μόνον ἀποκυρῶ, τὸ κατὰ πάντων τοσοῦτον νομίζειν αὐτὴν δύνασθαι, ὡς μικροῦ μάταιον εἶναι πᾶσαν άνθρωπίνην σπουδήν, ἐθελόντων πρὸς ἐκείνην ἀγωνίζεσθαι. Εἰ γοῦν καὶ αὐτῷ σοι ταῦτα δοκεῖ, καὶ τὴν ἡδονὴν νομίζεις τὴν ὑπὲρ χρείαν, τὴν ἄκοσμον, τὴν πάντα ἐπιβλαβή, δυνατὴν μὲν ἀσθενοῦσι τὴν προαίρεσιν, ἀσθενῆ δὲ δυναμένοις ὀρθὰ λογίζεσθαι, καὶ ποιεῖν ἐθέλουσιν, ὁ λογίζονται· εὐγνωμον, οἶμαι, ποιήσεις, ἵν᾿ ἧς ἐκ μέρους ἐπιεικῆς, ἐμὲ πρὸς τοῦτο μιμούμενος, οὔτε πάντα σοι τὸν λόγον ἐπαινοῦντα, καὶ οὐ πρὸς πάντα μεμφόμενον. Καὶ μὴν, εἰ ἔγωγε τοῖς σοῖς συμφαίην ἐξ ἡμισείας, καὶ σὺ ταυτό γε πράξαις πρὸς τάμα, συνάδοντες ἀλλήλοις εὑρεθησόμεθα· καλλίστην μὲν, καὶ ἀγαθήν, καὶ ὠφέλιμον, τὴν ἀναγκαίαν καὶ κοσμίαν ἡδονὴν ἀνακηρύττοντές τε καὶ ἀποφαίνοντες· τὴν δὲ πλεονάζουσάν τε καὶ ἄκοσμον τοὐναντίον οὐ καλὴν, οὐδὲ ἀγαθήν, οὐδ᾽ ὠφέλιμον· καὶ τοὺς αὐτῇ γε χρωμένους οὐκ ἐν καιρῷ, οὐδ᾽ ἐν μέτρῳ, μὴ παρ' αὐτῆς, ἀλλ᾽ οἴκοθεν τὴν βλάβην δεχομένους, ὡς σφᾶς αὐτοὺς ἐκδεδωκότας ταῖς παραχρήσεσιν. Ἐπεὶ καὶ πάντα τοῦ βίου τὰ ἀγαθὰ εἰς κακὸν ἂν, ὡς εἰπεῖν, μεταβάλοι, εἴ τις γε

doquidem omnia quoque vitæ lona in malum, ut ita παρὰ τὴν χρείαν αὐτοῖς χρῷτο. "Αγε οὖν, εί σοι dixerim, mutata transeunt, si quis illis præter necessitatem utatur. Age igitur, siquidem ita tibi videtur, verbis tandem in unum coeamus, quando ra… tiones nostras eodem tendere arbitror. Nam quæ voluptati tu tribuis, exsuperantiam scilicet excessumque rebus in omnibus quorum fruitio expetitur, ea vicissim ego nostra esse aio. Quamobrem verbis, non sententiis dissidemus. Tibi quidem si quod bonum est, appellare voluptatem placet, et eamdem abusum dicere, non dissentiam; saltem et ipse mihi concedito, moderatam ut voluptatem esse rem bonam profitear. δοκεῖ, συμβῶμεν ἅμα τοῖς λόγοις. Τοὺς γὰρ λογι σμοὺς ἡμῖν εἰς ταυτὸν εἶναι νομίζω. γὰρ σὺ φῂς τῆς ἡδονῆς εἶναι, τὴν ὑπερβολὴν καὶ τὴν πλεονεξίαν, ἐπὶ τῶν ἀπολαυστῶν πάντων, ταῦτ' ἐγώ φημι ἡμέ τερα είναι. Ωστ᾽ ἐν λόγοις ἡμῖν ἡ διαφορὰ, οὐ τοῖς λογισμοῖς. Αλλ' εἴ τί σοι καλὸν δοκεῖ τοῦτο καλεῖν ἡδονὴν, τὴν δ᾽ αὐτὴν παραχρησιν, οὐ διοίσομαι. Μόνον δός μοι καὶ αὐτὸς ἀγαθὸν τὴν σύμμετρον ήδονὴν λέγειν. ORATIO VI. Peccatum esse quiddam longe pessimum. Neminem vero desperare debere nec de seipso, nec de altero, sed judicare seipsum, et non alterum; nec eos odisse qui deliquerunt, sed miserari; deque pœnilentia, et providentia Dei, et dilectione, et in homines clementia. ΛΟΓΟΣ "Οτι ἡ μὲν ἁμαρτία τὸ πάντων χείριστον· δεῖ δὲ μηδένα ἀπογινώσκειν, μήτε ἑαυτὸν, μήτε ἕτερον, κρίνειν δὲ ἑαυτὸν, καὶ οὐχ ἕτερον· καὶ τοὺς ἡμαρτηκότας οὐ μισεῖν, ἀλλ' ἐλεεῖν καὶ περὶ μετανοίας, καὶ τῆς τοῦ Θεοῦ προ ·νοίας, καὶ ἀγάπης καὶ φιλανθρωπίας. Hactenus de voluptate disseruimus, ut quidem licuit, institutamque de hac orationem exhibuimus. Ac sit sane, non prorsus ut a decori ratione recesserimus, sed visi saltem simus auditoribus nostris mediocriter prospere navigationem susceptæ traclallonis absolvisse. Caterum debere nos arbitror, ratione hujus omni explicata, siquidem officium facere velimus, etiam de desperatione disserere. Nam ex intemperantia voluptatibus abutente peccata nostris in animis emergunt; de frequenti peccato desperatio exsistit, quam deinde major alia comitatur; atque ita dum malum ipsum progreditur, necesse tandem est in infinitum porrigi, extremumque vulnus animis infligi, dum lues semper in deterius tendit, minus ut ea liberari liceat. Multos admodum voluptas prostratos subegit, multos eliam vulneribus affecit. Ac nonnulli, quod in anim mam suum viriliter certare non induxissent, ne primam quidem ejus aggressionem sustinuere, sed captivi plane facti, spectatorum sibilis explosi sunt. Deinde cum voluissent, non modo cladis acceptæ labem abolevere, verum etiam debitis victoriæ coronis redimiti fuerunt. At vero quotquot ense desperationis laesi sunt, eorum nenio curari potest: letalis enim ista plaga est nec ulla ratione sanabilis. Quamobrem ipsa poscit necessitas, quod aieLam nodo, ut cum hactenus de voluptate disserue- νῦν εἰπεῖν· καὶ βοηθῆσαι, οπόση δύναμις, εἰ κιν rim, nunc de desperatione verba faciam, proque viribus opem illis feraın qui desperationis iu periculo versantur. Quippe si de voluptate non recte sentientes, haudquaquam silentio transeundi erant, uti nec a nobis est factum, multo minus arbitror existimaturum aliquem, non illis opem ferendam, qui eo sunt periculo constituti, deterius ut quiddam ipsis accidat. Nam ex alio quodam errore diuturno plures, ex assidua desperatione revocatus est nemo. Nec vanum aliquid moliri nos arbitramur, nec in hoc conatu nostro quidquam esse vel tumoris vel audaciæ. Nam æquum esse censemus, ut minime silentio morbuin illum prætereamus, qui procul dubio perniciem illis affert, quibus ad aliquod tempus adΠερὶ ἡδονῆς προδιαλεχθέντες, ὡς οἷοί τ' ἦμεν, ἀποδεδώκαμεν· τὸν περὶ ταυτησὶ λόγον· καὶ εἴη γε μὴ παντελῶς τοῦ πρέποντος ἀποπεπτωκέναι, ἀλλὰ μετρίως γοῦν καλῶς τὸν περὶ τῆς ἐγχειρήσεως πλοῦν δόξαι τοῖς ἀκούσασιν ἡνυκέναι. Δεῖν δὲ ἡμᾶς οἶμαι, περὶ ἐκείνης διεξιόντας, καὶ περὶ ἀπογνώ σεως διαλέξασθαι, εἰ μέλλοιμεν ποιεῖν τὸ προσῆκον. Ἀπὸ μὲν γὰρ τῆς τῶν ἡδονῶν ἀκρασίας τὰ ἁμαρτήματα εἰς τὰς ἡμετέρας ψυχὰς κατασκήπτει· ἐκ δὲ συχνῆς ἁμαρτίας ἀπόγνωσις· καὶ ἐξ ἐκείνης ἑτέρα μείζων· καὶ οὕτω γε προβαῖνον τὸ κακὸν, ἀναγκαῖον εἰς ἄπειρον ἐκταθῆναι, καὶ τὴν τελευ ταίαν πληγὴν τὰς ψυχὰς δέξασθαι, χωρούσης γε ἀεὶ τῆς λύμης ἐς τὸ δεινότερόν τε καὶ δυσαπαλ λακτότερον. Ἡ ἡδονὴ πολλοὺς μὲν πάνυ κατήνεγκε, πολλοὺς δ᾽ αὖ εἰργάσατο τραυματίας. Καὶ ἔνιοι, τῷ μὴ κατ' ἄνδρας ἀγωνίζεσθαι προῃρῆσθαι, οὐδὲ τὴν πρώτην εἰσβολὴν ἐκείνης ὑπέστησαν, ἀλλ᾽ αἰχμά λωτοι καθάπαξ γεγονότες, παρὰ τῶν ὁρώντων ἐσυ ρίττοντο. Έπειτα θελήσαντες οὐ μόνον τὴν ἀπὸ τῆς ἥττης αἰσχύνην ἀπετρέψαντο, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἀπὸ της νίκης στεφάνους ἀνεδήσαντο. Τῶν δὲ βεβλημέ νων τῷ ξίφει τῆς ἀπογνώσεως οὐκ ἔστιν οὐδένα θεραπευθῆναι. Καιρία γὰρ ἡ πληγὴ καὶ οὐδαμῶς Ιάσιμος. "Ωσθ' ὅπερ εἶπον, ἀναγκαῖον ἐμοὶ γίνεται, περὶ ἡδονῆς προδιαλεχθέντι, καὶ περὶ ἀπογνώσεως δυνεύουσί τινες ἀπογνῶναι. Εἰ γὰρ τοὺς περὶ τῆς ἡδονῆς οὐ τὴν γιγνομένην ἔχοντας δόξαν, οὐκ ἔδει παραδραμεῖν, οὔχουν οὐδὲ γέγονε, σχολῇ γ' ἂν, οἷμαι, τοῖς κινδυνεύουσί τι χεῖρον παθεῖν οὐ συλ ληπτέον ἂν δόξαι. Πολλοὶ μὲν γὰρ ἀπὸ μακράς τινος ἄλλης πλάνης, οὐδεὶς δ᾽ ἀπὸ συχνῆς ἀπογνών σεως ἐπανῆκε. Δοκοῦμεν δὲ μηδὲν εἰκῇ βούλεσθαι, μηδὲ μετέχειν ταυτηνὶ τὴν ἐγχείρησιν ὄγκου τινὸς ἢ θρασύτητος· εἶναι γὰρ γιγνόμενον, μὴ σιγῇ παραδραμεῖν ἐκείνην τὴν νόσον, ἥτις οἷς συγγένοιτ' Αν τινα χρόνον, τούτους ἀτεχνῶς διαφθείρει. Δεῖ δ' ἐπιθεῖναι τῷ θραύματι κατάλληλον, οἶμαι, φάρμα κον, εἰ μέλλοιμεν αὐτὸ καταστέλλειν τε καὶ ἰᾶσθαι· ἀλλὰ μὴ προσπαροξύναι τοῖς ἐναντίοις, οίκοθεν

ORATIO VI. ὀργῶν καὶ φλεγμαίνον. Καὶ ἁπλῶς δὲ πᾶσιν ἑξῆς hæserit. Imponendum autem vulneri conveniens οὕτω γε βοηθητέον ταῖς γνησίοις βοηθείαις, καὶ οὐκ ἀπηδούσαις τοῦ χρήζοντος τῆς παρ᾿ ἡμῶν συμμα χίας. "Αλλως γὰρ ἂν εἴη μηδὲ ἐγχειρεῖν ἄμεινον βλάψαι γὰρ ἂν, οὐκ ὀνήσαι τοὺς ὑφ' ἡμῶν γε δήθεν βοηθουμένους. Οὐ χαλεπὸν δὲ οἶμαι εὑρεῖν τὸ κατάλληλον τοῦτο φάρμακον. Χορηγεῖ γὰρ εἴκοθεν αὐτὸ ἡ τοῦ Σωτῆρος φιλανθρωπία, ἡ μόνη πάντων Ιατρὸς τῶν γε τοιούτων ἀῤῥωστημάτων· ἧς τὰ ἁμαρτήματα τῶν ἀνθρώπων τοσοῦτον ἔλαττον ἔχει, ὅσον οὐδ᾽ ἔστιν ἐνθυμηθῆναι. "Ωστ' ἀπὸ βαλβίδος, φασί, τὸ ζητούμενον ἡμῖν εἴρηται. medicamentum puto, siquidem id sedare velimus ac sanare, non per se tumens et æstuans magis etiam contrariis exacerbare. Simpliciter autem cunctis hoc modo succurrendum nativis remediis, et a quibus ille non abhorreat, auxilio qui nostro indiget. Nam cæteroqui præstiterit, nihil nos omnino moliri, quippe detrimentum, non emolumentuin acciperent. quibus adhibere remedium vellemus. Nec inventu difficile conveniens illud medicamentum arbitror. Etenim id ex sese suppeditat ipsa Salvatoris erga nos clementia, quæ sola cunctis hujusmodi morbis medetur, et qua tanto sunt inferiora mortalium delicta, quantum ne cogitando quidem concipi potest. Quapropter ab ipso limine, quod aiunt, inventum nobis est quod quærebamus. At enim ille, dicet aliquis, avulsus est de subliΑλλ' ὁ δεῖνά γε, φησίν, ὕψους ἀπεῤῥάγη, καὶ κατηνέχθη, καὶ γέγονέ τ: πτῶμα δεινὸν ἅπασι τοῖς mi, deorsumque lapsus, ac ruinae spectaculum τοῦτον ὁρῶσι. Καὶ τί ταυτὶ πρὸς τὸ ἀπογνῶναι; Βουληθῆναι δεῖ μόνον, καὶ πρὸς τῷ ἀπονίψασθαι τὰ κακὰ καὶ πτηνών ἂν τάχιον ἐπ' αὐτὴν τὴν τῶν καλῶν ἀνέλθοι κορυφήν. Λέγω δὲ βούλησιν νῦν τὴν διὰ τῶν ἔργων μαρτυρουμένην· οὐ γὰρ ἔστιν, οὐκ ἔστιν ὡς ἀληθῶς, θελήσαντας, ἀποτυχεῖν τοῦ σκο ποῦ. Ἐκ γὰρ τοῦ μὴ βούλεσθαι καθῆναι τὰ τῆς ψυχῆς παθήματα επιμένειν εἴωθεν ἡμῖν· ὡς ἂν ἀντιστῶμεν γενναίως, οὐδὲ τὴν ἀρχὴν εἰσχωμάζει. Τό τε γὰρ γεγονέναι, τό τε διαμεμενηκέναι κακούς, καὶ αὖ τὸ ἀγαθοὺς εἶναι, καὶ διαρκέσαι, οἴκοθεν σαφῶς τοῖς ἀνθρώποις. Οὐ γὰρ ἔστι, καλοὺς ἐθέλον τας εἶναι, τινὶ τῶν θύραθεν βιασθῆναι κακούς γενέσθαι· οὐδὲ φαύλους γεγονότας διὰ κακίστην προαίρεσιν, εἶτα μὴ διορθωθῆναι, τοῦτο θελήσαντας. Καὶ εἰ τοῦτό γε ἀληθὲς, εἴρηται το φάρμακον, καὶ ἡ τῆς ἀπογνώσεως ὑπεχώρησε νόσος. Ναι, φησίν· ἀλλ᾽ οὗτός γε ὁ σχέτλιος τραυματίας γέγονε πάντων ἑξῆς τῶν παθῶν· καὶ πολλάκις ἰαθεὶς, πολλάκις πάλιν τέτρωται. Καὶ πῶς ἂν ἔχοι διορθωθῆναι; Μή ἀπογνῶμεν τὸν ἄνθρωπον. "Αν γὰρ ἡ καιρία μὴ παραγένηται, τὴν ἀπόγνωσιν λέγω, ἰάσιμόν γε τὸ πάθος τοῖς βουλομένοις τὴν ἰατρείαν ἀσμένως δέξασθαι. Εἰ γὰρ μὴ τοῦτον τὸν τρόπον εἶχε τὰ καθε ἡμᾶς, οὐδ' ἂν εἰς πάντως ἐσώθη. Ως γὰρ οὐδεὶς ἀγαθὸς, κατὰ τὸν θεῖον χρησμόν, οὐδ᾽ ἁμαρτίας ὄντως ἐλεύθερος, κἂν ὑπερβάλλῃ πολλῷ τοὺς ἄλλους εἰς ἀρετήν. Δεήσει τοίνυν ἅπασι τοῦ φαρμάκου του τους· καὶ τούτου καταλλήλου τετυχηκόσι, τὸ εὐεκτεῖν culum, ita nec reapse quis immunis a peccato, taεὐθὺς ἔπεισι. Κἄν τις ἀνθρώπων ὑπερελάσῃ πολλῷ τῷ μέτρῳ ὁμοῦ τοὺς ὄντας καὶ γεγονότας ἐπὶ κακία βεβοημένους, θρήνων μὲν ὅτι πολλῶν ὁ τοιοῦτος ἄξιος ὡς ἀληθῶς γέγονεν, ὅτι καλὸς καὶ ἐπ' ἀγαθοῖς δημιουργηθεῖς, ὁ δὲ πολλῶν ἑκὼν κακῶν τὴν ἑαυ τοῦ ψυχὴν ἐνέπλησεν, ὡς οὐδεὶς ἕτερος. Πλὴν καὶ οὗτός γε αὐτὸς, ἂν ἐραστής μανικώτατος τῆς ἰδίας διορθώσεως γένηται, εἰ μὲν ἀπογνῷ, ευήθης, μᾶλ λον δὲ ἀνόητος, την φιλανθρωπίαν τὴν ἄπειρον, ἁμαρτίας πέρας ἐχούσης, ήττω νομίσας. Εἰ δὲ Θεῷ θαῤῥήσας ουτοσί, τῶν μὲν κακῶν ἀποσταίη, ἀνθέ ξεται δὲ τῶν καλῶν ὅση δύναμις, οὐδὲν κωλύσει τοῦτον ἐπανιόντα, τὴν προτέραν κατάστασιν ἐπαναλαβεῖν, ἢ καὶ πολλῷ παρελθεῖν· εἰ δὴ καὶ ὑπερβολή triste factus universis. Quid istæc ad desperationem? Voluntate duntaxat opus est animni, qua fet, ut ablutus a vitiis etiam supra volucrum celeritatem ad ipsun; bonorum culmen ascendat. Voluntatem vero nunc eam dico quæ testimonia factorum habet; quippe fieri nequit, nequit omnino feri, ut qui voluerint, scopum non attingant. Nam quia sanari nolumus, idcirco in nobis animi vitia durare consueverunt: quippe si resistamus fortiter, prore sus in animos ea non pervadunt. Etenim ut ſlant et maneant mali, itidemque ut boni sint ac perseverent in bono, dubio procul ex sese mortales habent. Nam fieri nequit ut qui boni esse volunt, ab extranea re quapiam cogantur evadere mali, nec ut ii qui electio ne animi pessima mali facti sunt, deinde non emendentur, si quidem ið voluerint. Atque hoc sane si verum est, inventum est medicamentum, jamque morbus ille desperationis victus abscessit. Sane vero, inquiet aliquis: at miser iste factus est omnibus plane vitiis obnoxius, swpiusque sanatus, multaties eadem expertus est vulnera; quonam igitur feri pacto possit ut emendetur? Nequaquam de homine desperemus. Quippe si letale vulnus haud adsit (desperationem autem intelligo), sanabilis morbus. est in iis qui medicinam lubenter admittere volunt; quippe si non in hunc modum comparatæ res nostræ forent, nec unus omnino salvus evasisset. Ut enim nemo bonus est, secundum illud divinum orametsi longe cæteris virtute præstet. Quapropter universis hoc medicamento, pœnitentla inquam, opus erit: quod si qui tale nacti fuerint quale debet esse, ΠΙΟ recta valetudo recuperatur. Etiamsi quis multis modis et eos qui nunc suut, el qui fuerunt ex vitiositata celebres, superaverit, multis ille quidem lacrymis revera dignus, quod cum et bonus et ad bona conditus, sponte sua pluribus animum vitiis, quam alius quisquam, impleverit: sed nihilominus idem, modo studio quodam insano correctionem suam sitiverit, si quidem desperet, stolidus est, vel amiens potius, qui divinam illam benignitatem infinitam peccato finem habente putet inferiorem: sin collocata in Deum fiducia

resilierit a malis, et bonis adhsserit omnibus viri- τισι δόξει τὸ εἰρημένον. "Αν ἁμαρτίας παρατηρή bus, nihil erit impedimento quin reversus pristinum statum recuperet, vel etiam longo superet intervallo; utut hoc prolatum a nobis nonnulli ni. mium putabunt. Si delicta observaveris, quis sustinebit? inquit ille '. Peccata quis intelliget"? item, Si nos peccasse negaverimus, ipsum mendacem facimus '; item, Nemo bonus, nisi solus Deus '. Ει per diversas Litteras sacras, si quæsieris, ejusmoli multa reperies. Venit, ut vitam habeamus, et superfluum habeamus. Item, Si confiteamur percata nostra, fidus ct justus est, ut peccata nobis remittat *. Nam dedit eum Pater ad ignominiam, et cruciatum, et mortem, proiis qui obnoxii perpetiendis illis erant, ut quisquis in eum credit, non pereat *; item, Sanquis ipsius expiat nos ab omni peccato'. Quamobrem quoties nos ipsos el quæ nostra sunt aspicimus, justum est, omnes desperare, quando perscriptum legimus: Ne intres in judicium cum servo luo, quoniam justus in conspectu tuo non deprehendetur eorum quisquam qui vivunt; at cum Deum ejusque clementiam intuemur, nemini desperandum aio, qui salvus fieri saltem velit. Nam Deus et diligit Eum quem manibus propriis de luto finxit, quod ipsum quoque prius e nihilo produxerat; et omnes salvos Meri vult propter bonitatem suam; quam ob causam et homo factus est, et pro nobis passus, cum pariter et nostri similis esset et passionis expers. Et quidem ejusmodi fuere cruciatus, ut vel sola recordatione sui cunctorum in animis nimium quantum pavoris et horroris excitare queant. Itaque si vult Oiuues deri salvos, qui ponitentiam egerint; quacunque vero vult, potent: nihil ergo deest iis qui constituti sunt in peccatis, ad hoc ut salvi fiant, quam ut resipiscere velint et pœnitentiam factis ostendere. Quonam igitur pacto non mente destitutus est, qui de illorum salute desperat, qui propter se quidem factaque sua desperarunt, at nibilominus in bona spe vivunt propter ipsum Salvatorem et eos cruciatus quos ille perpessus est, in crucem pro nobis actus? Quamobrem nemo, qui sperat in ipsum, sua de salute desperet. Nou enim ipse nostro more facta nostra judicabit, nec in judicio suo humanæ justitia benignitatisque, sed propria rationem habebit, nihil nunc aliud a nobis postulans nisi rectam penitentiam; quam ipsam respiciendo nostram utilitatem non propter se requirit, nam quæ prodiciscuntur ab inutilibus, ipsi minime fuerint utilia. Nos vero prorsus in nihilum statim redigeremur omnes, si quis opain mutuam e medio tolleret. Quo fit ut, si quis accurate justitiam et clementiam nostram consideraverit, et cum justitia clementiaque Salvatoris comparaverit, equidem arbitrer, illum nostris ne justitiæ quidem et clementiæ nomen concessurum. Quod sane in huue modum contemplemur. Nobis hæc amplissimæ clemen- σης, τίς ὑποστήσεται; φησί. Κα', 'Αμαρτήματα τις συνήσει; καὶ, Ἐὰν εἴπωμεν, ὅτι οὐχ ἡμαρ τήκαμεν, ψεύστην ποιοῦμεν αὐτόν. Καὶ, Οὐδεὶς ἀγαθὸς, εἰ μὴ εἷς ὁ Θεός. Καὶ ἀνὰ πᾶσαν τὴν Γραφὴν εὔροις ἂν πολλὰ τοιαῦτα ζητήσας. Αλλ' ἦλθεν, ἵνα ζωὴν ἔχωμεν, καὶ περιστὸν ἔχωμεν. Και, Ἐὰν ὁμολογῶμεν τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν, πιστός ἐστι καὶ δίκαιος, ἵνα ἀφῇ ἡμῖν τὰς ἁμαρτίας. Δέδωκε γὰρ αὐτὸν ὁ Πατήρ εἰς ὕριν τε καὶ πάθος, καὶ θάνατον, ἀντὶ τῶν ὑπόχρεων ταῦτα παθεῖν, ἵνα πᾶς ὁ πιστεύων εἰς αὐτὸν μὴ ἀπόληται. Καὶ, Τὸ αἷμα αὐτοῦ καθαρίζει ἡμᾶς ἀπὸ πάσης ἁμαρτίας. "Ωσθ' ὅταν εἰς ἡμᾶς αὐτούς καὶ τὰ καθ᾿ ἡμᾶς βλέπωμεν, δίκαιον πάντας ἀπογινώσκειν (Μὴ γὰρ εἰσέλθῃς εἰς κρίσιν μετὰ τοῦ δούλου σου, ὅτι οὐ δικαιωθήσεται ενώπιόν σου πᾶς ζῶν)· ὅταν δὲ εἰς τὸν Θεὸν καὶ τὴν ἐκείνου φιλανθρωπίαν, μηδένα λόγω των θελόντων σωθῆναι. Φιλεῖ τε γὰρ ἂν ἔπλασε χερσὶν ἰδίαις ἀπὸ πηλοῦ, προϋποστήσας καὶ τοῦτον ἐξ οὐδενὸς, καὶ πάντας θέλει σωθῆναι δι' οἰκείαν ἀγαθότητα, ἐφ᾽ ᾧ καὶ γέγονεν ἄνθρωπος, καὶ πέπονθεν ὑπὲρ ἡμῶν, ὁ καθ' ἡμᾶς τε, καὶ ἀπαθής. Καίτοι τοιαῦτα τὰ πάθη, οἷα καὶ μνημονευόμενα μένον, Εκστασιν καὶ φρίκη» μυρίαν ταῖς τῶν ἁπάντων ψυχαῖς ἐντήκειν. Ει τοί νυν θέλει πάντα; σωθῆναι μετανοήσαντας, δύναται δ' ὅσαπερ θέλει· οὐδέν τι δήπου λείπεται τοῖς ἐν ἁμαρτίαις πρὸς τὸ σωθῆναι, ἢ τὸ θελῆσαι μετα νοῆσαι, καὶ ἔργα δεῖξαι τῆς μετανοίας. Πῶς οὖν οὐκ ἔξω φρενῶν ἐστιν, ὁ τὴν σωτηρίαν ἀπογινώσκων, τῶν ἀπεγνωκότων μὲν δι᾿ ἑαυτοὺς καὶ τὰ; πράξεις, χρηοταῖς δ᾽ οὖν ὅπως ζώντων ἐλπίσι δι' αὐτόν γε τὸν Σωτῆρα, καὶ ἅπερ οὗτος πέπονθεν ὑπὲρ ἡμῶν σταυρωθείς; Μηδεὶς οὖν εἰς ἐκεῖνον ἐλπίζων, ἀπογνῷ τὴν ἑαυτοῦ σωτηρίαν. Οὐδὲ γὰρ ὁμοίως ἡμῖν ἐκεῖνος κρινεῖ τὰ ἡμέτερα, οὐδὲ ἀνθρω πεία δικαιοσύνῃ τε καὶ φιλανθρωπία· ἀλλὰ τῇ ἰδίᾳ κρινεί, μηδέν τι παρ' ἡμῶν ἀπαιτῶν νῦν ἢ τὴν γιγνομένην μετάνοιαν, πρὸς τὸ ἡμῖν λυσιτελές ἀφορῶν· οὐ δι' ἑαυτὸν καὶ ταύτην ἐπιζητῶν. Οὐδὲ γὰρ τὰ τῶν ἀχρείων γένοιτ' ἂν αὐτῷ χρήσιμα. Ἡμεῖς δὲ πάντες ἑξῆς φροῦδοι ἂν εὐθὺς ἐγενόμεθα, εἴ τις ἂν ἀφείλετο τὴν παρ᾽ ἀλλήλων βοήθειαν. "Ωστ' εἴ τι ἀκριβῶς θεωρήσειε τὴν ἡμετέραν δικαιοσύνην τε καὶ φιλανθρωπίαν, καὶ παραθείη ταῖς τοῦ Σωτῆρος, μηδ' ἂν οἶμαι τοῦτον ἐθέλειν δικαιοσύνην τε καὶ φιλανθρωπίαν ταύτας δὴ ἡμετέ ρας ἀποκαλεῖν. Σκοπῶμεν δέ. Ημῖν τις νόμος φι λανθρωπία μεγίστῃ κείμενος, ἀποδεδωκόσι τἀδίκημα συγγινώσκειν. Κἂν μὴ δυνηθῇ τις ἐκτίσαι, πληγαί καὶ πέδαι, καὶ δεσμωτήριον, καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα. Καί που καὶ θάνατος ἔπεισι, τῷ τὰ δεινῶς πιέζοντα τὴν τῶν πιεζομένων νικάν δύναμιν. Καὶ σιωπῶ τὰς ὕβρεις, τὰς λοιδορίας, πᾶν ὅ τι φέρον αἰσχύνην, πολλῇ περιουσία θυμοῦ γιγνόμενον· ὰ τοῖς ταλαι • Peal. CXXIS, 3. • Psal. xvii, 13. 1 Joan. 1, 10. * Marc. x, 18 * I Joan. 1, 9. 11 Joan. 1, 7. • fsal. cxL11, 2. • Joan. II,

ORATIO VI. πώροις εκείνοις πολύ τι δακνηρότερα φαίνεται η tim lex est ut eis qui satisfecerint Injuriam condeσφαγῆς αὐτῆς καὶ θανάτου· εἰ μή τινες εἶεν ἐκε!- nemus. Quod si quis persolvere nequiverit, adsunt νων τῶν κάτω κύπτειν μεμαθηκότων, ἐπειδὰν καὶ verbera, compedles, career, omniaque hujusmodi βάπισμα κατά κόρρης δέξαιντο. Οὕτω τὰ ἡμέτερα alia: nònnunquam et mors sequitur, cum quæ diφιλάνθρωπα καὶ δίκαια, οὐδὲν οὐ μέγα οὐ καθα- riter premunt, oppressorum vires superent. Taceo ρόν· ἀλλὰ μικρά τινα, και συγκεχυμένα, καὶ πρὸς contumelias, convicia, quidquid ignominiam affert, múlta cum iracundiæ vehementia factuin: quæ res τὸ ἡμῶν αὐτῶν συνοῖσον ἀφορῶντα μᾶλλον ἢ τὸ miseris illis ipsa cæde ac morte longe mordaciores πρὸς οὓς γίγνεται. Θεοῦ δὲ γένοιτ' ἂν, οἶμαι, δια καιοσύνη τε καὶ φιλανθρωπία τὸ μεταμελομένους videntur, nisi de numero sint eorum qui vultum ἡμᾶς ὡς δεῖ, ἐφ᾽ οἷς γε εξυβρίσαμεν εἰς τὸν αὐτοῦ νόμον τῇ παραβάσει τῶν ἐντολῶν, εὐθὺς αὐτὸν δέ χεσθαι, καὶ μὴ ζητεῖν τιμωρήσασθαι, εἰ μὴ τὴν hil neque magnum neque purum est, sed exile quiltΙσόρροπον ἐκείνῳ τιμὴν ἀντεισενεγκεῖν δυνηθείημεν ἐπεὶ καὶ ἄλλως τοῦτο ἀδύνατον. Τὸ μὲν γὰρ εἰς Θεὸν ὑβρίσαι εὐχερές· τιμῆσαι δέ γε τοῦτον ἀμή χανον. Διατί; Οτι καὶ τὸ τιμῆσαι τοῦτον ἐκεῖθεν ἡμῖν. Ὥστε καὶ τὸ δυνηθῆναι ποιῆσαί τι τῶν δόξαν Θεῷ νομιζομένων προσφέρειν γένοιτ' ἂν εἰκότως ἡμῖν οὐκ ἐκκοπή τινος χρέους, ἀλλὰ προσθήκη. Ολως δὲ τὰ τῶν ἐλαχίστων πρὸς τοὺς μεγίστους, εἰ μὲν ἀτιμίαν εἰσφέρει, ἔστω δὲ μικρά τις αὕτη καὶ φαυλοτάτη, δόξειεν ἂν μεγίστη καὶ περιφανεστάτη· ἦν δὲ καὶ πᾶσαν εἰσενέγκοι τιμὴν μεθ' ὅσης ἄν τις βούλοιτο τῆς ὑπερβολῆς, οὐ δύναταί τι προσθεῖναι δόξης. Ο δὲ Θεὸς ὢν ἀγαθὸς, δέχεται τὸ προθυμεῖσθαι ταύτην εἰσφέρειν, ὥσπερ ἂν εἰ ἐδυνάμεθα τοῦτο πράξαι. Προθυμουμένων γὰρ ἡμῶν τὸ χρέος ἅπαν ἐκτίσαι, εἰ ὑπερνικῴη τὸ ὀφειλόμενον τὴν ἡμετέραν ἰσχύν, οὐδὲν τοῦτο λογίζεται. Οὐδὲ γὰρ δεῖται παρ' ἡμῶν οὐδενὸς, ἢ ὧν ἐσμεν κύριοι. Πῶς οὖν εἰκὸς κολασθήσεσθαι τοὺς σφᾶς αὐτοὺς ἐπιρρίψαντας εἰς τὴν ἐκείνου φιλανθρωπίαν διὰ καθαρᾶς μετανοίας; καίτοι παρέλκον εἰπεῖν, καθα ρὰν μετάνοιαν. Οὐ γὰρ ἔστι μετάνοιαν εἶναι τὴν μὴ παντάπασι καθαρὰν οὖσαν· ὅτι δι' αὐτῆς καὶ θαιρόμεθα. Καὶ πῶς ἂν εἴη καθαίρεσθαι τῷ μὴ καθαρῷ; Ἔστι μὲν οὖν μετάνοια τὸ μεταγνόντας ἐπὶ τοῖς πεπραγμένοις, καὶ δεικνύντας τὴν μετά νοιαν ἔργοις, παρὰ τὸν δυνάμενον σώζειν τρέχειν ἐξ ὅλης τῆς καρδίας σου, καὶ ἐξ ὅλης τῆς ψυ χῆς σου, καὶ ἐξ ὅλης τῆς ἰσχύος σου, φησὶν ὁ παλαιός νόμος. Ὁ δὲ Θεὸς οὕτως ἐστὶν ἀγαθὸς, ὡς καὶ τὴν ὁπωσούν μεταμέλειαν ἐπιεικῶς δέχεσθαι. Εἰς γὰρ τὸ θέλειν ἀφορᾷ, καὶ τὸ δυνατὸν, ὁ φιλάνθρωπος, ὡς προείρηται. Πρόσεστι δὲ κἀκεῖνο τὸ ἀγαθόν: Επειδὰν γὰρ ἡμεῖς ὀλίγον τι προεισενέγκωμεν τῆς ἀγαθῆς θελήσεως, αὐτίκα πως ἡμῖν παραγίγνεται ἡ τοῦ Θεοῦ ῥοπὴ, καὶ τὸ τελέως θε λῆσαι παρ' αὐτῆς δίδοται. Καὶ τί λέγω, ἐπειδὰν προεισενέγκωμεν; ὅπου γε καὶ μὴ βουλομένους ἐνάγει πρὸς τἀγαθὸν ὁ δημιουργὸς ἅπασι τρόποις, ἄνευ μέντοι τοῦ βιάσασθαι, ὡς οὐ προσῆκον ταύτῃ γενέσθαι. Ἡ γὰρ τῆς ψυχῆς θεραπεία ἰατροῦ μὲν δεῖται μόνου Θεοῦ· ἔστι δὲ καὶ τῶν ἐφ' ἡμῖν. Δεν γὰρ τέως αἰσθέσθαι τῆς ἀρρωστίας, καὶ τὸν ἰατρὸν εἰδέναι, καὶ πρὸς ἐκεῖνον ἐθελήσαι δραμεῖν, τούς γε ὑγείας εφιεμένους. Ωστε οι πειραθησόμενοι τῶν κολάσεων (ὁ λόγος δὲ νῦν οὐ περὶ τῶν πιστῶν μόνον) αἴτιοι σφίσιν αὐτοῖς αὐτοί γε πάντως, οὐχ ὁ PATROL. GR. CLVI demittere didicerunt, etiam cnm alapas acceperint. Sic nimirum clementia justitiaque nostra nidam et confusum, potiusque nostrum ad commodum spectans quam illorum quibus exhibetur. At Dei justitia clementiaque fuerit, opinor, ejusmouli, mox uti nos resipiscentes, ceu decet, ob admiss: nequiter in ipsius legem per ipsam mandatorum viola:ionem, recipiat, minimeque poenis afficere velit, si parem ac respondentem ipsi honorem i cissim exhibere non possimus: quippe cæteroquin etiam hoc fieri nullo modo potest. Nam facile quidem est, Deum offendere, sed eumdem honore afficere nullo modo possumus. Quamobrem? Quod ab ipsomet nobis conceditur, ut eum honore afficiamus, quo fit ut ipsum illud posse quid facere, quod ad Dei gloriam cedere putetur, haud abs re non pro dissolutione debiti, sed accessione sit habendum. In universum vero, quæ a minimis erga maximos funt, si quidem infamiam adferunt same quam pusillamet minimi momenti, pro maxima splendidissimaque haberi solet: sin omnis oblatus fuerit honos, etiam cum qualibet exsuperantia, nihil hoc adjicere gloriæ potest. Deus vero, qui bonus est, etiam cupiditatem exhibendi` honoris ita probat et admittit, atque si rem ipsam præstare possemus. Quippe cum nos æs alienum omne dissolvere cupimus, si maxime quod debetur facultates nostras superet, pro re momenti nullius id ipse ducit; nec enim a nobis quidquam desiderat, nisi quod nostra sit in potestate positum. Quina'n ergo consentaneum sit, illos pœnas daturos qui seipsos per puram pœnitentiam totos in eum rejecerint? Atqui supervacaņeum est puram dicere pœnitentiam; nam fieri nequit ut sit pœnitentia, quæ omnino pura non sit: per hanc enim purifcamur, et quo pacto fieri purificatio per rem non puram possit? Enimvero pœnitentia est, resipiscentes de almnissis et factis poenitentiam ostendentes, ad cum currere qui servare potest, idque toto corde tuo, toto animo totisque viribus tuis, uti lex prisca loquitur. Dei vero ea bonitas est, ut etiam qualem qualem pœnitentiam bemigne recipiat. Nam cum clemens sit, ipsum velle respicit et quod nostris est positum in viribus, ceu diximus. Præterea bonum illud etiam accedit: nam eum nos primi vel paulum bonæ voluntatis attuleri. mus, confestim Dei nobis adest impulsio, per quan perfectum velle nobis tribuitur. Et quid ego dico, cum primi nos attulerimus? quando etiam non volentes opifex ille rerum modis omnibus ad bonum

impellit, absque coactione tamen et violentia, quod Θεός. Συγχωρεῖ δὲ τοῦτο γενέσθαι οὐ διὰ τὸ δίita rem fieri minime conveniat. Animi namque sa- καιον μόνον, ἀλλ' ἔτι καὶ συμφέρον τι λανθάνον μίγνυ nasio medico quidem indiget solo Deo; sed interim ται ταῖς κολάσεσιν. Ἡ γὰρ δὴ περὶ ἡμᾶς ἐκείνου rerum ex earum est numero quæ a nostra voχρηστότης πανταχόθεν ἀναγκάζει ταυτὶ πιστεύεις. luntate pendent. Oportet enim primum habere sensum imbecillitatis suæ, deinde nosse medicum, et ad eum currere velle, si qui valetudinem integram desiderant. Quapropter illi qui pœnis afficiendi sunt (neque nunc de fidelibus tantum loquor), ipsimet omnino sibi pœnarum auctores sunt, qui sane permittit hoc fieri, non justitiæ suæ causa tantum, sed etiam quod aliquid tacitæ utilitatis admistum sit ipsis pœnis. Nam hoc uti credamus, omnino nos ipsius erga nos bonitas cogit. Quare si hæc ita se habere videntur (videntur autem omnino), quonam pacto fas sit ut de homine vel pravissimo atque pessimo in hac vita quis desperet, cum medelam is in manibus habeat, salutarem illam pœnitentiam, sicut et supra dictum a nobis est? Et quando Salvator ipse nobis promittit, se mox invocantibus adfuturum, adeoque inaspectabiliter adest, et manifesto ad salutarem hanc voluntatem juvat omnes qui hoc ab eo flagitant, quis obsecro, nisi vehementer insaniat, recte vel de jacentibus in ipso malorum gurgite desperaverit unquam, si soli misericordiæ potestatique Adentes illius qui gratis servat, resipiscant? Quamobrem de nullis omnino desperandum, nisi qui magna quadam insania de seipsis desperarunt. Nam propter acervum multiplicium peccatorum desperare, stultum omnino fuerit, donec vitam hanc præsentem nou deposuerimus. Nam velle Deum misericordia notum uti potestate sua pro iis qui eum invocant, satis, opinor, consentaneum est: idem si quid facere voluerit, in eo perficiunde viribus ut destituatur, fieri nullo modo potest. Nibil igitur iis qui hærent in peccatis, ad hoc deest, ut salvi fiant, quam ut germanam agere pœnitentiam velint: quippe qui Jonam e ventre belluæ atque imo maris eripuit, idem bos quoque de ventre hostis et imo vitiositatis fundo extrahere potest. Atqui Jouæ conservatio prodigium quoddam erat, neque necessario requirebatur ut Deus id faceret; non enim certe fagitabimus ab eo, quæcunque potest, eadem ut omnia facial, verum uti prostratis a peccato, qui deinde corrigi velint, manum ipse porrigat, haud dubie necessarium est. Quamobrem? Quoniam istuc ipse facturum se promisit, dum ad petendum, et quærendum, el pulsandum hortatur universus. Non enin ut illa quidem faciamus nos adhortatus est, at quid inde sit eventurum tacuit, cogitationibus nostris in ambiguo relictis, sed illud ipsum quoque nobis ostendit, cum petitioni adjicit impetrationem, quæsitioni inventiouemn, quodque fores aperiendæ sint ad illorum qui pulsant ictus. Itaque promissun hoc gratia est, cujus certior persolutio quam omnium inter bomines debitorum. Nam nos sane quod attinet, qui multis axi sumus vitiis, ac non raro quidem resipiscimus, verum plerumque justam ad persolutionem nimis imbecilles sumus, consentaneum est, neque gratiam, neque debitum exsolvi, quando malum hoc etiam accedit. Quippe cum nonnunquam id præstare possemus quod decebat, præstare non volumus. At ista locum in Deo non habent: non Deus, Εἰ οὖν δὴ ταῦτα δοκεῖ (δόξειε δ᾽ ἂν πάντως, που καιρὸν ἔχον ἐστί, τὸν ἐνταυθοί φαυλότατον καὶ χεί ριστον ἀπογνῶναι, ἐν χεροῖν τὸ φάρμακον ἔχοντα, τὴν σώζουσαν μετάνοιαν, ὡς κάν τοῖς προλαβοῦσιν ἡμῖν εἴρηται; Ἐπεὶ δὲ καὶ ὁ Σωτὴρ ἡμῖν ὑπισχνεί ται, ἐπικαλουμένοις εὐθὺς παρέσεσθαι, καὶ πάρεστιν ἐκ τοῦ ἀφανοῦς, καὶ βοηθεῖ φανερῶς πρὸς τὴν σωτή ριον ταύτην βούλησιν πᾶσι τοῖς αὐτὸν ἐκζητοῦσι τίς, εἰ μὴ σφόδρα μαίνοιτο δίκαιος ἂν εἴη ποτὲ καὶ τοὺς ἐν αὐτῷ τῷ βυθῷ τῶν κακῶν κειμένους ἀπογινώσκειν, ἐλέῳ μόνῳ θαῤῥοῦντας, καὶ τῇ δυνάμει τοῦ προῖκα σώζοντος μεταμελομένους; "Ωστ' οὐδένας γε τῶν πάντων ἀπογνωστέον ἡμῖν ἂν εἴη, εἰ μὴ τοὺς σφᾶς γε αὐτοὺς ἀπεγνωκότας πολλῇ μανίᾳ. Διὰ γὰρ σωρὸν ἁμαρτημάτων παντοδαπών εύηθες παντάπασιν ἀπογνῶναι, ἕως ἂν μὴ τὴν παροῦσαν ζωὴν ἀποθώμεθα. Θελήσαι μὲν γὰρ τὸν Θεὸν ὑπὸ ἐλέους κινούμενον τῇ δυνάμει χρήσασθαι ὑπὲρ τῶν αὐτὸν ἐπικαλουμένων ἐπιεικῶς εἰκός ἐστιν, οἶμαι· ἀτονῆσαι δέ ποτε θελήσαντά τι διαπράξασθαι παντάπασιν ἀδύνατον. Οὐδὲν ἄρα λείπεται τοῖς ἐν ἁμαρτίαις πρὸς τὸ σωθῆναι, ἢ τὸ θελήσαι γνησίως μετανοήσει. 'Ο τοίνυν καὶ τὸν Ἰωνᾶν θηρὸς γαστρὸς ἀναρπάσες, καὶ θαλαττίου βυθοῦ, δύναται καὶ τουτουσὶν ἀνελ κύσαι τῆς τε γαστρὸς τοῦ ἐχθροῦ, καὶ τοῦ τῆς κακίας βυθοῦ. Καίτοι τὸ τοῦ Ἰωνᾶ θαῦμα ἦν, καὶ οὐκ ἦν ἀνάγκη τοῦτο ποιῆσαι. Οὐ γὰρ ἀπαιτήσομεν αὐτὸν, ὅσα δὴ καὶ δύναται, ταῦτα ποιεῖν ἅπαντα. Τὸ δὲ τοῖς καταβληθεῖσιν ὑπὸ τῆς ἁμαρτίας, ἔπειτα θελή σασιν ἐπανορθωθῆναι, χεῖρα ὀρέγειν σαφὴς ἀνάγκη. Πῶς; Ὅτι τοῦτ' αὐτὸς ἐπηγγείλατο, ἐν οἷς αἰτεῖν τε καὶ ζητεῖν, καὶ κρούειν ἅπασι παραινεῖ. Οὐ γὰρ δὴ πρὸς ταῦτα μὲν παρακέκληκε, τὸ δὲ ἀπὸ τούτων ἐκβησόμενον σεσίγηκεν, ἐν ἀδηλία τους λογισμούς ἀφείς· ἀλλὰ καὶ τοῦτο ἡμῖν ἔδειξε, προσθεὶς τῇ μὲν αἰτήσει τὴν δόσιν, τῇ δὲ ζητήσει τὴν εὕρεσιν, καὶ τὸ τὰς θύρας ἀνοιγήσεσθαι μέλλειν τοῖς τῶν κοπτόντων κρούμασι. Χάρις μὲν οὖν τὸ ἐπάγγελμα, πάνω των δὲ τῶν ἐν ἀνθρώποις ὀφλημάτων ἀσφαλεστέραν τὴν ἀπόδοσιν ἔχει. Ἐφ' ἡμῶν μὲν γὰρ τῶν προσηλωμένων πολλοῖς πάθεσι, καὶ μεταμελομένων μὲν οὐκ ὀλιγάκις, πρὸς δὲ δικαίαν ἔκτισιν ἀδυνατούντων πολλάκις, εἰκός ἐστι καὶ χάριν καὶ όφλημα μὴ ἀποδοθῆναι. Ἐπεὶ καὶ τοῦτο γίγνεται τὸ δεινόν. Δυνά μενοι γὰρ ἔστιν ὅτε τὸ πρέπον ἐργάσασθαι, οὐ βολ λόμεθα. Ἐπὶ δὲ Θεοῦ τὰ τοιαῦτα χώραν οὐκ ἔχει. Οπου γὰρ Θεὸς ὁ ἐπαγγελλόμενος, οὐκ ἔσθ' ὅπως οὐκ ἐκτελέσει, καὶ δῷ ταῖς ὑποσχέσεσι τέλος ίσχειν ὥστ᾽ οὐδεὶς ἐν ἀπογνώσει, εἰ μὴ ὁ ἀπογινώσκειν νομίζων άξιος εἶναι. Μηδεὶς οὖν ταῦτα γινώσκων

ORATIO VI. καὶ σωφρονῶν, ἐμοὶ πειθόμενος, ἀπογνῷ· ἀλλ᾽ ἢ nam ubi Deus est qui promittit, feri non potest quin τρυφάτω ταῖς ἀγαθαῖς ἐλπίσι ζῶν, ἐν ἀγαθοῖς ἀεὶ πράξεσιν, ἢ περὶ τὴν ἐνδεκάτην ἐλθὼν εἰς τὸν και λὸν ἀμπελῶνα, ἐκδεχέσθω προῖκα λαβεῖν, ὅσον δικαίως δέδοται τοῖς βαστάσασι τὸ βάρος τῆς ἡμέρας, καὶ τὸν καύσονα. Ἐγὼ τοὺς πάντας ὑπερελάσας ἐπὶ κακοῖς, οὐκ ἐμαυτὸν ἀπογνώσομαι· καὶ διὰ τοῦτο, οὐδ᾽ ὀντινοῦν τῶν ἁπάντων· ὡς ὄφελόν γε καὶ σὲ τὸν ἄπταιστον, ἵνα μὴ κρίνων τοὺς ἄλλους, αὐτὸς κριθῇς, καὶ καταδικάζων ἀπαραίτητα, αυτό γε τοῦτο πάθῃς ὑπὸ Θεοῦ, κατὰ τὸν ἐκείνου χρησμόν. Εἰ γὰρ ἑαυτὸν οὐ δίκαιον ἀπογνῶναι, οὔμενουν ού δένα τῶν πάντων, οὐδ' ἂν ὑπὸ πάντων ἀπογινώ σκηται· πῶς ἂν τίς δικαίως τοὺς ἄλλους, μήτε τὰ ἐκείνων πλημμελήματα ἀκριβῶς εἰδὼς, ὡς τὰ οἰκεῖα κακά, μήτε τὴν τότε διάθεσιν τῆς ἐν ἑκάστῳ ψυχῆς, ἢ τἄνδον, ἢ τὰ θύραθεν αὐτοῖς ἐπισυμβαί νοντα πράγματα; Καὶ διὰ ταῦτα ὁἱ τῶν ἀνδρῶν ἄριστοι οὔτ᾽ ἀπογινώσκουσι τοὺς οὐκ ἀπογνόντας, οὔτ᾽ εὐχερῶς κατακρίνουσι. Τοῦτο γὰρ κεκρίκασιν εὔλογον εἶναι, σφᾶς μὲν αὐτοὺς κατακρίνειν, ἐπειδάν που τοῦ προσήκοντος παρεξέλθωσι, μακρὰν ἐλαυνο μένης ἅπασι τρόποις τῆς καθ' ἡμῶν λυττώσης ἀπογνώσεως· τοὺς δὲ ἑτέρους κρίνειν ἐὰν τὸν Δημιουρ γόν, ᾧ μηδὲν τῆς κτίσεως ἄβατον. Κριτικὸς γὰρ ἐνθυμήσεων καὶ ἐννοιῶν καρδίας, ὁ μακάριος ἔφη Παῦλος. Μὴ κρίνετε, φησὶν ὁ Σωτὴρ, καὶ οὐ μὴ κριθῆτε. Μὴ καταδικάζετε, καὶ οὐ μὴ καταδικασθῆτε. Τούτων τοίνυν τῶν φωνῶν διαπαντὸς μεμνημένοι, οὐδ᾽ ὄντινοῦν κατακρίνουσιν, οὐδὲ μισοῦσιν. Απαγε 1 οὐδὲ γὰρ τοσοῦτον ὁμόσε χωρήσουσι κατὰ τῆς κοινῆς φύσεως, κἂν ὅ τι πάθῃ διὰ προαιρεσιν· ἀλλὰ τὴν μὲν μοχθηρίαν βδελύξονται, τοὺς δὲ ἁμαρτάνοντας δακρύσουσιν· δ ποιεῖν ειώθαμεν, μέλους ἡμῖν σηπομένου πονήρῳ ἔλκει, ἢ ἡνίκα τις νοσεῖ τῶν μάλιστα συνήθων καὶ συγγενών. Ειδότες δὲ καὶ τὸν Χριστὸν ὑπὲρ τῶν σταύρωσάντων εὐξάμενον, καὶ διὰ πάντων ενάγοντα πρὸς μετάνοιαν τὸν ὀλίγοις ἀργυρίοις αὐτὸν πεπρακότα, τὸν προδεδωκότα, τὸν φιλήματι παραδεδωκότα, τὸν, κἂν ὅ τι γένηται, διαμενοῦντα κακόν· ταῦτα δὴ καὶ τὰ τοιαῦτα πρὸ ὀφθαλμῶν ἔχοντες, καὶ κήδονται τῶν ἡμαρτηκότων, καὶ πειρῶνται θεραπεύειν τὸ λυποῦν, καὶ γίνονται, καὶ πράττουσιν ἅπαντα πρὸς τὴν τοῦ κακοῦ λύσιν, καὶ χαίρουσιν ἀνύοντες, καὶ ἀνιῶνται μηδὲν περαίνοντες· εἰκότως. Εἰ γὰρ μετὰ τὴν πολ Τὴν ἐπιμέλειαν, καὶ τἀλεξιτήρια φάρμακα, τὸ διενοχλοῦν χωρεῖ, δέος ἐστὶν οὐ μικρὸν, μὴ ὑπερνικήσαν τῷ χρόνῳ, εἰς τοὺς τῆς ἀπογνώσεως βυθοὺς τὰς τῶν ἑαλωκότων ψυχὰς παραπέμψῃ, πρὸς οὓς οὐδείς πω κατελθὼν ἐπανῆκεν. Οὕτως οἱ ἀκίβδηλον τὴν ἀρετὴν κεκτημένοι. Αλλ' οἷς γε ταύτης μέτεστι μὲν, νενοθευμένης δ' οὖν ὅμως, τοὺς ἐν ἁμαρτίαις κατειλημα μένους οὐχ ὡς σχετλίους δακρύουσιν, οὐδ᾽ ὡς νοσούσι τούτοις ἀμύνουσιν, οὐδὲ παρερχόμενοι τὰ συνοίσοντα διδάσκουσι, καὶ περινοστούντες ζητοῦσιν ὀθενούν βοήθειαν τούτοις εἰσαγαγεῖν· ἀλλ᾽ ὡς ἐκραγέν τι • Matth. v, 1. idem perficiat et ad finem prómissa pérducat. Itaque de nemine desperandum, nisi se dignum arbitretut de quo desperetur; eaque decausa nemo, qui novit hæc et sapit; mihi si parere velit, desperet, sed vel bona spe fretus gestiat, bonis in operibus vitam semper exigens, vel in egregiam illam vineam veniens ad undecimam horam, gratis exspectet accipere quantom jure datum est iis qui et onus et æstum diei tulerunt. Ego qui vitiis omnes antegressus sum, de me ipse non desperabo; et eandem ob causam, nec de quoquam omnium. Quod utinam tu quoque, qui lapsus es expers, facias, ne judicans alios, ipse juliceris, et inexorabiliter damnans, quod est in oraculo, itidem a Deo damneris. Nam si de seipso quemquam desperare haud par est, nec etiam dè quòquain dinnino, non si maxime de eo desperent universi, quonam pacto de aliis jure quis desperaverit, quorum nec accurate delicta sic novit, ut mala propria, nec ejus temporis animi affectionem in quolibet, aut res vel intus vel extrinsecus eis accidentes? ideoque viri præstantissimi nec desperant de iis qui non desperarunt, nec facile condemnant: nam hoc rationi consentaneum esse judicant, seipsos quidem uti damnent, sicubi præter officium fecerint, longe interim remota modis omnibus furente contra nos desperatione, at vero judicium de aliis ut opifici rerum permittant, cúi nihil in rebus creatis est incognitum, quippe facultatem judicandi de cogilationibus et conceptis cordis habet, ut beatus ille Paulus inquit. Non judicate, ait Salvator, et non judicabimini '. Quapropter horum dictorum semper memores, neminem condemnant, nec odio prosequuntur. Absit ut hoc faciant. Non enim tantopere contra naturam communem quasi pede collato pu. gnabunt, licet ei quidvis accidit ex ipsius animl proposito, sed vilium quidem ipsum abominabuntur, peccantes vero deflebunt: quale quiddam facere consuevimus, cum ulcere malo membrum aliquod nostrum putrescit, vel quis maxime familiaris aut propinquus ægrotat. lidem cum norint Christum e· tiam pro iis deprecatum, qui éum in crucem egerunt, et omnibus illum modis ad resipiscendum invitan◄ tem, qui paucis ipsum nummis argenteis vendiderat, qui prodiderat, qui osculo tradiderat, qui deuique, quidquid tandem fieret, malus tamen permansu rus erat: hæc igitur, et hujusmodi cum ante oculos habeant, et solliciti sunt de iis qui deliquerunt, et ægritudinem sanare conantur, omniaque funt et agunt mali levandi causa, atque uți re succedente gaudent, ita si nihil perficiant, dolent. Ac merito quidem: nam si post adhibitam curam diuturnam salubriaque remedia, malum ulterius serpat, non parum verendum est, ne cum paulatim prævaluerit, in desperationis vortices correptorum animos deturbet, in quos præcipitatus nemo unquam emersit. Ita se gerunt illi qui germanam minimeque vitiatam vir♥

MANUELIS PALEOLOG tutem possident: at qui participes quidem illius μέλος τοῦ ὅλου σώματος, καὶ νεκρὸν, καὶ ἔωλον γεγενημένον, ἀπαγορεύουσί τε καὶ ἀπορρίπτουσι, σπάραγμα κυσί τε καὶ κόραξιν· ἡ τό γε οἰκειότερον φάναι, βρῶμα δαίμοσιν· sunt, sed adulteratæ corruptæque, deprehensos in peccatis non ut miseros deflent, nec ut ægris subveniunt, nec prætereuntes profutura docent, aut obvagantes opem undecunque conquirunt, quam eis ferant, sed veluti membrum quoddam a corpore. toto avulsum, et emortuum marcidumque jam factum, abdicant atque rejiciunt, canibus et corvis dilacerandum, vel uti magis proprie loquar, malis geniis devorandam. Poeta quidem diceret, Ipsos autem canibusque avibusque. cunctis obtulit in prædam. At quos homines, obsecro? quorum vel hostis misertus fuérit, humique jacentibus manum porrexerit. Imo mortuos etiam homines honoribus afficere consuevimus, et multa eis justa necessario persolvimus: ab eisdem membrum quoque abcissum, ac quocunque modo mortuum, nonnunquam ab illis ipsis qui resecuerunt, et commiserationem, et sepulturam consequitur: quarum sane legum meminisse multo magis oportebat in iis qui et vivi sunt et ægri, quam in illis qui omnis opis sensu carent. At isti præclararum in hac parte legum obliviscuntur, ubi multo maxime illarum meminisse debebant, etiamsi cæterarum omnium obliviscerentur; non eo duntaxat quod ita rationem habituri vivorum essent ac plerumque sanabilium, verum etiam propterea quod hi morbo laborent minante non corpori mortem, quam obire necessario cogimur, accedentein sponte sua, perque resurrectionem abolendam, sed animo, cujus æterna mors est, cum et ipse sit lernus; auiui namque mor- c tom intelligere debemus esse diremptum a Deo. Quod si Deus vera vita est, qui prorsus Deo spo< liati sunt animi, veram vitain amiserunt, ad quam reditus omnino nullus esse potest. Cæteroqui vero corpus ubi mortuum fuerit, ut cum eo moriatur animus fieri non potest. At ubi tristissimam illaı mortem oppetierit animus, etiam corpus ipsum post resurrectionem quasi mortuum et miserum modis omnibus erit: nam quo pacto res aliter habere se possit, cum id quod ipsum corpus ¡vivificat, veram vitam, quæ Deus est, aniserit? Eadem est et demonum ratio; nam eos, qui veram vitam amiserunt, non fas est mutatis animis ad eam redire: quod quidem illis si superesset, consimiliter fieri posset, ut emendati vita illa quoque potirentur. Quamobrem mors animi res est omnium maxime formidabilis, et qui morbo laborant ad malum hoc tendente, non mente præditis esse odio debent, sed misericordiam potius mereri. Ac par quidem erat dubio procul, ut qui et virtutem et vitiositatem, quasique ambo istae promiscue possident, adversus cæteros sese non efferrent ob unam illam partem meliorem, nec vitiositatis causa vultum in terram deligerent. At isti contrario, quam par erat, modo se gerunt. Nam propter virtutis portionem, tantum non ipsum coelum somniantes, graves ac intolerabiles sunt, cæteros pro nihilo ducentes, ipsam vero vitiositatem, quæ iu eis est, nec recte agnoscunt, cum ab ea mens ipsorum corrupta sit, e' agnitam pro re levi ducunt, ... Αὐτοὺς δὲ ἐλώρια τεύχε κύνεσσιν, οἰωνοῖσί τε πᾶσιν. εἶπεν ἂν ὁ ποιητής. Καὶ ταῦτα, τίνας; οὓς καν ἐχθρὸς ἠλέησεν ἄνθρωπος, καὶ χεῖρά γε κειμένοις ὥρεξεν ἄν. Καίτοι καὶ νεκροὺς ἀνθρώπων ἔθος τιμάν, καὶ πολλὰ τὰ νομιζόμενα ἐπ' αὐτοὺς ἀνάγκη τελεῖν· καὶ μέλος δὲ αὐτοῖς τμηθέν, καὶ ἀποθανὸν καθ' οίονδήτινα τρόπον, καὶ ἐλέους, καὶ ταφῆς, καὶ παρ' ἐκείνων αὐτῶν ἔστιν ὅτε τῶν ἀποτεμόντων αὐτὸ τυγχάνει. Καὶ ἔδει γε μεμνήσθαι τῶν νόμων τούτων πολλῷ γε μᾶλλον ἐπὶ τῶν ζώντων τε καὶ νοσούν των, ἢ τῶν μηδαμῶ; αἰσθανομένων ἡστινοσούν βοηθείας. Οἱ δὲ ἐνταῦθα τῶν καλῶν ἐπιλανθάνονται νόμων, ἔνθα πάντων μάλιστ᾽ ἐχρῆν μεμνήσθαι, καν εἰ πάντων ὁμοῦ τῶν ἄλλων ἐπιλανθάνοιντο· οὐ μόνον ὅτι ζώντων ἐπιμελήσονται καὶ [ασίμων ὡς ταπολλά, ἀλλ' ὅτιπερ καὶ νόσον οὗτοι νησοῦσιν, ἀπειλοῦσαν οὐ τῷ σώματι θάνατον, ὃς καὶ ἀναγκαῖος ἡμῖν ἐστι, καὶ ἔπεισιν αὐτόματος, και ποτε λυθήσεται τῇ ἀναστάσει· ἀλλὰ τῇ ψυχῇ, ἧς ἀθάνατος ὁ θάνατός ἐστιν· αἰώνιος γάρ. Ψυχῆς γὰρ θάνατον δεῖ νοεῖν τὸ κεχω ρίσθαι Θεοῦ. Καὶ εἰ ὁ Θεός ἐστιν ἡ ἀληθινὴ ζωή, αἱ τὸν Θεὸν καθάπαξ ζημιωθεῖσαι ψυχαὶ τὴν ἀλη θινὴν ζωὴν ἀπέβαλον· εἰς ἦν γε πάλιν ἐπανελθεῖν ἀμήχανον παντελῶς. Χωρὶς δὲ τούτων ἀποθανόντι μὲν τῷ σώματι οὐκ ἔνεστι συναποθανεῖν αὐτῷ τὴν ψυχήν τῆς δὲ ψυχῆς τεθνηκυίας τὸν οἴκτιστον ἐκεῖνον θάνατον, καὶ τὸ σῶμα μετὰ τὸ ἀναστῆναι ώσπερ εὶ τεθνεὸς καὶ ἄθλιον παντάπασιν ἔσται. Πῶς γὰρ οὔ; τοῦ ζωογονοῦντος αὐτό, τὸ κυρίως ζήν, λέγω δὴ τὸν Θεὸν, ἀπολωλεκότος. Οὕτω καὶ οἱ δαίμονες. Τὴν γὰρ ἀληθινὴν ζωὴν ἀπολέσαντας, οὐκ ἔνεστιν ἐπανελθεῖν εἰς αὐτὴν μεταγνόντας. Ὡς εἰ καὶ τοῦτο περιῆν, ἦν ἂν ὁμοίως διορθωθέντας, καὶ τῆς ζωῆς ἐκείνης τετυχηκέναι. Ο τῆς ψυχῆς ἄρα θάνατο; τὸ φοβερώτατόν ἐστιν ἁπάντων· καὶ οἱ νόσον γε νοσοῦντες εἰς τοῦτο φέρου · σαν τὸ δεινὸν οὐ μισητέοι νοῦν ἔχουσιν, ἀλλ' ἐλέους ἄξιοι. Ην μὲν οὖν, οἶμαι, προσῆκον ἐπιεικῶς τοὺς κεκτημένους μὲν ἀρετὴν, κεκτημένους δὲ κακίαν, καὶ οἷον ἀναμίξ ἄμφω, μὴ τῶν ἄλλων κατεπαίρεσθαι διὰ τὸ χρηστότερον μέρος τῆς δὲ κακίας ἕνεκα κάτω κύπτειν, οἱ δ' ἐναλλαξ ἐργάζονται τὸ προσῆκον. Διὰ γὰρ τὸ μέρος τῆς ἀρετῆς, μονονοὺ τὸν οὐρανὸν ἐνει ροπολοῦντες, βαρεῖς εἰσι καὶ ἀφόρητοι, μηδὲν τοὺς ἄλλους εἶναι νομίζοντες· αὐτὴν δὲ τὴν κακίαν τὴν ἐν αὐτοῖς οὔτε καλῶς γινώσκουσιν, ὑπ' ἐκείνης γε τὰς φρένας βεβλαμμένοι, καὶ παρὰ φαῦλον ἄγουσιν ἐγνωσμένην. Καὶ οὐδὲ αἰσθάνονται ταῦτα πάσχοντες. Ην δὲ τοῖς αὐτοῖς ἐκείνοις ἁλῷ τις ἕτερος πάθεσι,

ÓRATIO VI. καὶ αὖθις ταῖς αὐταῖς ἀρεταῖς φανῇ κεχρημένος, αἱ Aimo me quidem sentiunt hæc sibi accidere. Sin aliμὲν ἀρεταὶ ἐν λήθῃ· ψῆφος δέ τις κατ' αὐτῶν μετὰ σκωμμάτων ἐξενήνεκται. Καί τοι, τί πολλά φημι πάθη; ἂν γὰρ ἐλεγχθῇ τις δουλεύων ἑνὶ τῷ πάθει καὶ μόνῳ, καὶ τούτῳ γε τῶν κουφοτέρων είναι δοκούντων, εὐθὺς ἀκήκος παρ' αὐτῶν, Ὁ σχέτλιος, ο τάλας, πολλὰ ἕτερα. Καὶ ὦ σύ, ποίαις κολάσεσιν ὧν ὑπεύθυνος, οὐ καταποντίζεις σεαυτόν; Ου τοίνυν ἀπαλλάττονται, πρὸ τοῦ τὸν ἄνθρωπον δεῖξαι μυρίων ὄντα κολάσεων άξιον, ῥητορεία θαυμαστῇ πρὸς τοῦτο χρώμενοι. Είτε γὰρ νωθεία τίς ἐστι τὸ διαβαλλόμε νον, είτ' ὀλιγωρία πρὸς τἀγαθόν, ἡ ὅ τι περ ἂν τῶν δπωσοῦν οὐ καλῶν, ἐξαίρουσιν αὐτὸ μεθ᾽ ὑπερβολῆς· τὰς δ' ἐνυπαρχούσας αὐτῷ ἀρετὰς, καν τῶν ἄγαν δυσπορίστων, καὶ δυσκατορθώτων ὦσιν ἀνθρώποις, νενοθευμένας οἶδε καλοῦσι διὰ τὴν τῆς κακίας ἐπιμιξίαν. Εἶτα πῶς ἐκεῖνος μὲν κακὸς, ὁ ἀμφιῤῥεπής, σὺ δ᾽ ἐκείνῳ πάντα ὢν καὶ τὴν ἀρετὴν, καὶ τὴν πονηρίαν εφάμιλλος, βέλτιστος ἂν εἴῆς, καὶ ἀγαθός; "Η γὰρ κἀκεῖνος ἀγαθὸς, ὅμοιός σοι· ἢ καὶ σὺ πάντως κακός, ἴσος ὢν ἐκείνῳ τῷ παρὰ σοὶ καταδίκῳ. Καὶ μήν, καν τούτῳ πλεονεκτεῖς εἰς τὸ πονηρὸν, ὅτι μισεῖς οὐ μια σούμενος, καὶ κατακρίνεις ἐκείνους, ὑφ᾽ ὧν οὐ πάσχεις αὐτὸς τὰ ἴσα. Ἀλλ', ὡς ἔοικεν, ευχερέστερον πρὸς τὰ κακὰ ῥέπομεν, ἢ πρὸς τἀναντία τούτοις. Τὰ μὲν γὰρ τῶν ἄλλων ὀξέως ὁρῶμεν· πρὸς δὲ τὰ οἰκεία κακὰ οὔτε ὀφθαλμὸν ἔχομεν, οὔτε οὖς, οὔτε γνῶσιν· οὔτε μὴν ἐθέλομεν ἔχειν. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ἔτερον ἔστιν ἰδεῖν ἐν ἡμῖν γινόμενον, οὐδὲν ἄμεινον τοῦ προτέρου, εἰ μὴ καὶ πολλῷ χεῖρον. Τὰ μὲν γὰρ τῶν ἄλλων πλεονεκτήματα ὡς ἐπιτοπλείστον οὐδὲ γινώσκόμεν. Πολλὰ δ', ὧν ἀφεστήκαμεν, ὅσῳ καὶ τῶν Ηρακλείων στηλῶν τὰ ὑπερβόρεια μέρη, ἡμῖν αὐτ τοῖς ἀνατίθεμεν· καὶ τὴν ὀφρὺν ὡς μάλιστα ἀνασπῶντες, κρατεῖν δοκοῦμεν καὶ οὐδὲ μετὰ τῶν ἀνθρώπων εἶναι νομίζομεν, ἀλλ' ἐν οὐρανοῦ τινι μοίρα· καὶ ὁ δὴ χείριστον πάντων, αὐτὴν δὴ τὴν κακίαν, τὴν ἐν ἡμῖν, ὑπὲρ τὰς τῶν ἄλλων ἴσως ὑπάρ - χουσαν, ἀρετὴν προσαγορεύομεν· καί που καὶ πειρώμεθα ταύτην ὑπὲρ τὰς τῶν πάντων ἀποδεικνύναι. Οὐ μήν γε μέχρι τούτου Ιστάμεθα, ἀλλὰ καὶ φθο νοῦμεν τοῖς ἀγαθοῖς ἀνδράσι, καὶ τὰς ἐκείνων ἀρε τὰς κακίας ἀποκαλοῦμεν. Πρόσεστι δέ τι καὶ βδελυκτὸν, τὸ μηδὲ ἐρυθριν, ἀλλὰ καὶ ἀναΐδην οὕτω χωρεῖν, ἐφ' οἷς ἐχρῆν ἐγκαλύπτεσθαι, ὥσπερ ἂν εἴ τις ἀνὴρ ποιῶν ἐκεῖνα παῤῥησιάζοιτο, δι' ὧν ἂν έμελλε στεφανωθήσεσθαι· καὶ ἐοίκαμεν σοφοῖς εἰς τὸ κατακρίνειν τοὺς ἄλλους· τὰ δὲ καθ᾿ ἡμῶν αὐτῶν ἐπιμελῶς πράττοντες, οὐδαμῶς αἰσθανόμεθα· οὗ τί ποτ' ἂν χεῖρον φανείη; "Οπου γὰρ ἀσύμφορόν τε καὶ βλαβερὸν ἐν ἴσῳ τὰ ἡμῶν αὐτῶν, καὶ τὰ τῶν ἄλλων ἁμαρτήματα κρίνειν (οὐδεὶς γὰρ οἶδε τὰ τοῦ ἑτέρου· καὶ ἕκαστος τὸ ἴδιον φορτίον βαστάσεις, ὅταν τοῖς μὲν ἄλλοις βαρέως ἐπικεώμεθα, καὶ ὦμεν ἀπαραίτητοι δικασταὶ μικρὰ τοῦ γιγνομένου παρεξελθοῦσι, τὰ δ᾽ ἡμέτερα κακά, οὐδὲ φορητὰ τυχὸν ὄντα, μετεγκεντρίζωμεν εἰς πλεονεκτήματα, πῶς οὐχ ὥσπερ ἐξεπίτηδες τὰ καθ' ἡμῶν αὐτῶν πράττομεν; * Galat. vi, 5. us quispiam in eadem inciderit vitia, et vicissim virtutibus iisdem semet exercuerit, ipsæ virtutes oblivioni traduntur, et adversus eos sententia plena cavillis profertur. Et quid ego plura dico vitia? Nam si quis convictus fuerit uni tantummodo servire vitio, quodque levius etiam esse videatur, statinı ab illis audit, Miser ille, infelix ille, aliaque plura talla; item, O tu, qualium reus suppliciorum non teipsum damergis? itaque non desinant prius quam ostenderint, hominem sexcenta meritum supplicia. Quam ad rem admirabili facundia quadam n'untur; nam sive ignavia est quæ crimini datur, sive seguities ad bonum, vel quidvis aliud quocunque modo non bonum, nimium quantum rem illam extollunt et amplificant; quæ vero sunt in eis virtutes, quam vis admodum sint acquisitu difficiles, quamvis eas homines assequi vix possint, tamen vitiatas hi vocant. propter vitiositatis admistionem. Et quonain ille pacto malus est, in utramque quasi parten propendens: tu, qui ei per omnia par es, sive virtutem, sive pravitatem spectemus, egregius sis alque bonus? Aut enim et ipse bonus, qui tui similis, aut to quoque malus omnimodo qui abs te condemnato par es. Quin etiam in hac parte superas illum alterum pravitate, quod odio prosequaris, cum ipse non sis illi odio, quodque damnes eos qui ti - bi par pro pari non referunt. Sed, uti videtur, facilius ad mala quam bona proclives sumus. Nam acute aliorum vitia cerniinus, in nostris nec oculum habemus, nec aurem, nec ullam intelligentiam, ac ne quidem habere volumus. Immo videre est et aliud quiddam nobis accidere, nihilo melius illo priore, sl non malto quoque deterius est. Nam quæ in aliis eximia sunt, plerumque non agnoscimus: at multa, longius a quibus absumus quam a partibus Hyperboreis Herculeæ columuæ, nobis ipsi vindicamus, elatoque maxime supercilio, nos aliis superiores esse putanius, ac ne quidem inter homines esse nos arbitramur, sed quadam in parte cœli: quodque omnium pessimum'est, ipsam vitiositatem quæ in nobis est, vincentem aliorum fortasse vitia, virtutem appellamus, ac nonnunquam pro. bare conamur hanc supra virtutes omnium positam esse. Ne hic quidem insistimus, sed bonis etiain viris invidemus, eorumque virtutibus nomina viciorum indimus. Simul abominabile quiddam admistum est, quod ne qnidem erubescamus, sed impu· denter adeo progrediɔmur in iis quorum nos pudere debebat, quasi si quispiam sese licentius gerat, ea designans ob quæ coronam sit promeriturus: adeoque similes sapientibus sunius, in coralemnate dis aliis, at interim non persentiscimus, a nobis ea studiose fieri que contra nos ipsos sint. Quo sanc quid videri deterius possit? Nam cum malum sit atque noxium, nostra et aliorum peccata paria facere (nam aliena nemo novit; item, Onus quisque suum portabit³), quoties aliis graves sumus, et inex-

orabiles nosmet judices in eos gerimus, qui paul- Δοκοῦσι δή μοί τινες ἀνθρώπων δεινόν τι πάσχειν, lum ab officio deflexerunt, nostra vero vitia, fortasse ne toleranda quidem, factis eximiis inserimus, qui non data velut opera facimus ea quæ contra nos ipsos sunt? Nimirum nonnullis mortalibus accidere mihi triste quiddam videtur, qui zeli vitio laborent, non secundumn scientiam'. Nam crudelitate commoveri videntur, et inhumanitate odii plena, dum vitiis obnoxios oderunt et aversantur quos et miserari debebant, et uti corrigerentur operam dare: quippe, meo quidem judicio, potiore in parte claudicant, qui dum odere malos, recte faciunt, at dum odere negliguntque quod ejusdem est naturæ, contrariam in partem peccant. Atqui oportebat eos, propriorum delictorum me- p mores (quæ fortasse multa magnaque fuerint) prætereaque temperamenti hujus essentiam communem intuentes, neque novum quid ducere, si quis lapsus sit, neque voluptatem quasi quamdam capere de mala quod cognato acciderit. Nam nullo modo se præbere mitem in eos qui cum ejusdem naturæ sint, miseri facti sunt, virtutis esse nequit. Atque equidem scire nequeo, sitne durities ista nimia religiosum aliquid, ac non contrarium potius; imo potius recte novi, non esse in hac religiosi quidquam, sed plane contrarium potius. Quippe morsum aliquem sentire delinquentium causa, justum est et consentaneum, quoɖamque modo delictis eorum eruditos, modestiores elici non exsultare, nonovare, non gaudere, quasi si alia natura foret quæ lap sa sit. Enimvero arbitror equidem his contra quam par erat agentibus, hoc etiam absurdi acciɖere: cogitare nimirum eos, aliis labentibus, pudore suffusis, dira quædam incurrentibus, se meliores ac splendidiores habitos iri tam apud Deum quam mente præditos judices. Atqui plane contrarium quidvis hic de eis est existimandumn: Geri scilicct tales multo se ipsis deteriores. Quippe cum insidet animo invidia, non admirationem ejusmodi vitium meretur, imo quale sit iis barathrum invidia, qui sunt in hoc vitium præcipitati, cuivis perspicuum est. Nimirum oportebat eos suis edoctos malis, ígnosere prono ad lapsum luto atque massæ, quæ quidem exsistit, ex compositione pugnaque quatuor elementorum quæ invicem sibi æternum repugnant: ideoque Paulus etiam ea mibi tantum non tragice descripsisse videtur, cum elementa dixit ærumnosa. Hi vero tam puri sunt, ut etiam præclarum Eliæ zelum malo quodam studio vincere gestiant, cum meliore non liceat. Sedenim uti sane voluerint, afecti sint, nos eos haudquaquam judicemus; non enim grassando Christi tribunal invademus. Quod si nostram in hac parte sententiam admittere dignabuntur, saltem neminem omnium condemment, quandoquidem veniam dare nolunt. Non enim usque adeo ferociant, ut ab illis se vitiis immunes putent, quibus servire vident eodem ortos luto atque tempe- • | Rom. x, 2. νοσοῦντες ζῆλον, οὐ κατ' ἐπίγνωσιν. Καὶ γὰρ ὠμό. τητι κεκινῆσθαι, καὶ ἀπανθρωπία γεμούσῃ μίσους, ἐν οἷς μισοῦσι τους φαύλους ὄντας, καὶ ἀποστρέ φονται, δέον αὐτοὺς ἐλεεῖν, καὶ διορθούσθαι πειράσθαι. Οἶμαι γὰρ χωλεύειν αὐτοὺς τῷ κρείττονι μέρει, εἰ τὸ μὲν εἶναι μισοπόνηροι, καλῶς τε καὶ εὖ ποιοὖσι· τῷ δὲ μισεῖν τε καὶ παρορἂν τὸ ὁμοφυές, τἀναντία. Καίτοι περ ἐχρῆν αὐτοὺς τῶν ἰδίων μετ μνημένους παραπτωμάτων (εἶεν δ' ἂν ἴσως πολλὰ καὶ μεγάλα), εἶτα καὶ εἰς τὴν κοινὴν οὐσίαν ὁρῶντας ταυτομὶ τοῦ κράματος, μήτε τι ξένον νομίζειν, εἰ πέπτωκέ τις, μήτε ὥσπερ ήδεσθαι τῷ δεινόν τι περ πονθέναι τὸ μάλα γνήσιον. Τὸ γὰρ μηδ' οπωστιούν ἐπικάμπεσθαι ἀθλίοις γεγονόσιν ὁμοφυέσι μὴ οὐκ ἀρετῆς ᾖ. Ταύτην ἐγὼ τὴν ὑπερβολὴν οὐ δύναμαι καλῶς συνιδεῖν, εἰ θεοφιλής τις οὖσα τυγχάνει, ἀλλὰ μὴ πᾶν τούναντίον. Μᾶλλον δὲ οἶδα καλῶς, ὡς οὐ θεοφιλής τις οὖσα τυγχάνει, ἀλλὰ καὶ σαφῶς τοῦ ναντίον. Δάκνεσθαι μὲν γὰρ ὑπὲρ τῶν ἁμαρτανόντων γιγνόμενόν ἐστι καὶ προσῆκον, καὶ γίγνεσθαί πως σωφρονεστέρους, τοῖς ἐκείνων παραπτώμασι και δευομένους· οὐ σκιρτᾷν, οὐ παιανίζειν, οὐχ ἥδεσθαι, ὥσπερ ἄλλης φύσεως ούσης τῆς πεπτωκυίας, ἀλλ' οἶμαι τούτους τοὐναντίον ἢ προσῆκε ποιοῦντας, καὶ τοῦτο πάσχειν τὸ ἄτοπον. Λογίζεσθαι γὰρ, τῶν ἄλλων ἐκπιπτόντων, αἰσχυνομένων, δεινὰ πασχόν των, ἀμείνους δόξειν καὶ λαμπροτέρους παρὰ θεῷ τε καὶ κριταῖς νοῦ μετέχουσι. Καίτοι τοὐναντίον ἅπαν ἐστὶ περὶ αὐτῶν ἐνταῦθα λογίσασθαι. Γίνε σθαι γὰρ καὶ ἑαυτῶν πολλῷ χείρους τούς γε τοιούτους. Φθόνου γὰρ ἐγκαθημένου ταῖς ψυχαῖς, εξ ζήλου τὸ τοιοῦτον κακόν· καὶ οἷον βάραθρόν ἐστι τὸ φθονεῖν τοῖς εἰς ἐκεῖνο κατενεχθεῖσι παντί που δῆλον ἂν εἴη. Ἐχρῆν μὲν οὖν αὐτοὺς συγγινώσκειν ἐκ τῶν ἰδίων. κακῶν, ολισθηρῷ πηλῷ καὶ φυράματι ἔχοντι τὴν ὕπαρξιν συνθέσει τε καὶ διαμάχη στον χείων τεττάρων, ἀντικειμένων ἀθάνατα. Διὸ καὶ Παῦλός μοι δοκεῖ μονονουχι ταυτί τραγῳδεῖν, ταλαί πωρα φήσας στοιχεῖα. Οἱ δὲ τοσοῦτόν εἰσι καθαροί, ὡς καὶ τὸν καλὸν Ἠλιοὺ ζῆλον κακῷ τινι φιλοτιμεῖο σθαι παρενεγκεῖν, ὡς οὐκ ἐνὸν ἐν βελτίονι. Αλλ' οὗτοι μὲν, ὡς ἄν ποτε βούλοιντο, διακείσθων· ἡμεῖς δὲ αὐτοὺς οὐκ ἄν ποτε κρίνοιμεν. Οὐ γὰρ τὸ Χριστού καθαρπάσομεν βῆμα· εἰ δ᾽ ἀξιώσαιεν δέξασθαι τὴν ἡμετέραν εἰς τοῦτο γνώμην, μηδένα γε τῶν πάν των κατακρινέτωσαν, οπόταν γε μὴ βούλωνται συγ γινώσκειν. Μὴ γὰρ θρασυνέσθωσαν ἐς τοσοῦτον, ὡς νομίζειν ἑαυτοὺς ἐλευθέρους παθῶν ἐκείνων, οἷς δουλεύοντας ὁρῶσι τοὺς ἐκ τοῦ αὐτοῦ πηλοῦ τι καὶ κράματος, εἶπεν ἄν τις θεῖος ἀνήρ. ᾿Αλλὰ γὰρ καὶ τοῦτο δεδόσθω, καὶ εἴησαν μηδοτιοῦν πεπλημμελη· κότες, μήτε μείζον, μήτε ἐλάχιστον. Τίνι καὶ θαρρή σουσιν, ὡς ἄρα κἀπὶ τοῦ μέλλοντος φυλάξουσί τε τὰ ἤθη, καὶ διαμενοῦσιν ἐν τοῖς καλοῖς; Τίς μάντεων; τις προφήτης συμπαραμενεῖν αὐτοῖς ἄχρι τέλους τὴν ἀρίστην πολιτείαν ἐμήνυσε; Καὶ μὴν οἱ θαυ

ORATIO VE. μαζόμενοι δι' ἀρετὴν σχεδὸν ἅπαντες οὐχ άπαντα ramento, divini ut hominis cujusdam verbis ular. Sed διέφυγον, & φυγεῖν ἔδει. Οἱ μὲν γὰρ τούτου, οἱ δὲ ἐκείνου, ὁμοῦ δὲ πάντες πάντων ἐπειράθησαν ἐν μέρει, ὡς γνοίεν ἅπαντες σφᾶς αὐτοὺς, ἄνθρωποί τινες ὄντες. Ωστε παιδός ἐστι καὶ παραφρονοῦντος διισχυρίζεσθαι τινα ἐκεῖνα διαφυγείν, ὧν οἱ πάντες ἑάλωσαν. Εἰ γὰρ ὁ θειότατος Παῦλος οὐδὲν μὲν ἑαυ τῷ συνήδει, ἐδεδίει δὲ τὴν ἄγνοιαν, καὶ ἔλεγεν· Οὐκ ἐν τούτῳ δεδικαίωμαι· πῶς οὐ τρέμειν ἅπαντας χρή, δεδιότας, μή τι καὶ λελήθασι σφᾶς αὐτοὺς, καὶ ἐν ᾧ δοκοῦσιν ἑστάναι, κεῖνται; τοῖς γὰρ αὐτοῦ πάλιν χρήσομαι. Ἐκεῖνος εἰς τρίτον μὲν οὐρανὸν ἀναβέβηκεν· ἦν δ᾽ οὖν ὅμως ὑπωπιάζων αὐτοῦ τὸ σῶ μα, καὶ δουλαγωγών, ᾗ φησι, μήπως ἄλλοις κηρύ ξας, αὐτὸς ἀδόκιμος γένηται. Τίς οὖν οὕτω θρασύς ἐστι; τίς εὐήθης, ὡς περὶ τῶν ἀδήλων ἀλαζονεύσασθαι, καὶ θαῤῥῆσαι πάγιος μένειν παντί καιρῷ καὶ συμπτώματι; Ο βίος οὗτος ὁδός ἐστι· καὶ ἔχει μὲν ὀλίσθους ὅτι πολλούς, ἔχει δὲ προσκόμματα· καὶ πλάναι τούτῳ φύονται συχναί, πολλὰ τὰ προσιστάμενα κεκτημέναι. Καὶ εἴη ἄν σοι καλὸν, οἶμαι, τὸ μηδὲν σαυτῷ συνειδότι μετὰ τοῦ Παύλου φθέγξασθαι· Οὐκ ἐν τούτῳ δεδικαίωμαι· καὶ τῶν μὲν ὄπισθεν ἐπιλανθάνεσθαι, τοῖς δ᾽ ἔμπροσθεν ἐπεκτεί νεσθαι· καὶ κατὰ τῶν ἀδελφῶν μὴ θρασύνεσθαι, μηδὲ κατεπαίρεσθαι, μηδὲ ἀπογινώσκειν αὐτούς· ἀλλ' ἐὰν καὶ τὰ σαυτοῦ, καὶ τὰ ἑτέρων κρίνειν ἐκεῖνον, ᾧ τὴν κρίσιν πᾶσαν δέδωκεν ὁ Πατήρ. Η γὰρ ἐναν τία τούτοις ὁδὸς, μὴ οὐχ αὕτη ᾗ ὀρθὴ πρὸς ἀρετὴν, εἶπεν ἂν Πλάτων. enim hoc etiam eis concedatur. Sint expertes omnis omnino delicti, tam majoris quam minimi. Quanamı re freti putabunt se in posterum quoquo mores eosdem conservaturos et in bonis perseveraturos? quis aruspex, quis vates perduraturam cum eis optimam illam vivendi rationem ad finem usque significavit? Atqui propemodum universi qui propter virtutem in admiratione sunt, non abstinuerunt ab omnibus quæ vitare debebant. His enim hoc, istis illud, omnibus autem omnino aliquid accidit, ut universi agnoscerent sese homines esse.Quare pueri est atque deliri hominis, affirmare quemquam, ea se vitaturum, quibus obnoxii fuerunt omnes. Nam si divinissimus ille Paulus nullius quidem rei sibi conscius erat, sed pililominus ignorantia su metuebat, ideoque dicebat, Non in hoc sum justificatus', quo pacto non contremiscendum universis, veritis ne quid ipsis ignotum sit, et in eo jaceant in quo se stare putant? Rursus enim Paulinis verbis utar; in tertium ille coeluin ascenderat, nihilominus corpus suum suggillabat inque servitutem redigebat, ul ipsemet loquitur³, ne qui aliis prædicasset, ipse rejiculus fieret. Quis igitur autlax adeo, quis adeo stolidus, ut gloriari de incertis velit, atque fiducia.concepta putare stabilem se mansurum quovis tempore a'que casu? Hæc vita quoddam est iter in quo complures et lubrici lapsus et offendicula sunt, itidemque frequentes in eo exsistunt errores qui nulla continent impedimenta. Atque adeo bonum tibi fuerit, opinor, ut ipse tibi nullius rei conscius, cum Paulo dicas, Non in hoc sum justificatus, utque, præteritorum oblitus, in iis quæ ante pedes sunt enitaris, et adversus fratres neque ferocias, neque temet efferas, neque de iis desperes, sed tam de tuis quam alienis illum ferre judicium sinas, cui Pater omne judicium dedit. Nam si quod est iter his contrarium, id videndum, ne non rectum sit ad virtutem, uti Plato sane loqueretur. Ἀλλὰ τί ταῦτά φημι; ὅπου καὶ εἰκῇ τοῖς ἀδελ φοῖς ὀργιζόμεθα πολλάκις, καὶ οὐδαμῶς αὐτοῖς προ τείνομεν δεξιὰν κάτω κειμένοις, καὶ δεομένοις τῆς παρ' ἡμῶν βοηθείας. Φοβερὸς ὁ λόγος οὗτος· Ἀπὸ τοῦ στόματός σου κρινῶ σε, πονηρὲ δοῦλε. Ἐπειδὰν γὰρ κἀκεῖνοι γένωνται ἐκείνων τῶν κακῶν ἥττους, ἃ δὴ τοῖς ἄλλοις προφέρουσι (γενήσονται δὲ ίσως, σάρκα περικείμενοι, καὶ τὸν κόσμον τοῦτον οἰκοῦντες), τι ἂν πράξαιεν; τι ἂν φαίεν, λόγον εἰσο πραττόμενοι τῆς ἑαυτῶν πονηρίας; Νὴ τὸν Σωτήρα, συγγνώμην αἰτήσονται. Οὐκ ἔνι τοῦτο, οὐκ ἔνι· ἀλλ'. ὧν τοῖς ἄλλοις ἐτίμησαν, τούτων καὶ αὐτοὶ πειραθήσονται· εἰ δὲ μή, ποῦ τις ἂν θείη τὸ δίκαιον μέσ τρον ἐκεῖνο, τὸ πεπιεσμένον τε καὶ σεσαλευμένο», καὶ ὑπερεκχυνόμενον, ὅπερ ἀποδώσουσιν εἰς τὸν κόλπου ἡμῶν; Πᾶς τις ἀκριβῶς γινωσκέτω. Αὐτὸς γὰρ ὁ κριτὴς ἀπεφήνατο, ὡς Ἐὰν μὴ ἀφῇ τις οὐκ ἀφεθήσεται αὐτῷ· καὶ τὴν δικαίαν δίκην οὐ φεύξεται. Καί τοι τί μέμνημαι τῆς δικαίας ἐνταῦθα δίκης; αὐτὸς γὰρ ἑαυτὸν κατακρινεῖ ὁ τοῖς ὁμοίοις ὁμόσε χωρῶν. Καὶ ἡ γὰρ συνείδησις ἔλεγχος γίνεται ταῖς ψυχαῖς, καὶ οὐδὲ ῥᾳδίως, οἶμαι, παραιτείσθαι ταυ παισὶ συγχωρεῖ. Ἐπεὶ καὶ πᾶσαν ἔφθησαν πρόφασιν 1 1 Cor. 1, 4. 1 Cor. 15, 27. • Luc. XIX, Atenim quid istæc ego profero, quando etiam temere fratribus sæpenumero irascimur, nec humi jacentibus opemque nostram requirentibus allo modo dextram porrigimus? Terribile verbum istuc: Ex ore judico te, serve improbe ³. Nam cum aliqui malis etiam illis succumbunt, quæ aliis objiciunt (et succumbent sane, cum carne vestiti sint atque hoc in nundo degant ), quid agent, obsecro, quid dicent, improbitatis propriæ rationem reddere jussi? Per ipsum Salvatorem veniam poscent. Non poterit autem hoc feri, non poterit: sed prout aestimaverunt alios, itidem et ipsis accidet: nam absque eo sit, quonam referenda justa istæc censura, depressa, quassata, superinfundendo abundans, quam nobis in sinum reddent? Quilibet animum accurate advertat. Nam judex ipse pronuntiavit, nisi quis remiserii, futurum ut ei non remittatur *, utque justam poenam non effugiat. Et quid ego just prene mentionem hic facio? nam ipse seipsum condemnabit qui sui similes oppugnat; etenim animos ipsa coarguit conscientia, nec facile, meo quidem judicio, ullam iis excusationem concedit, quando prius omnem prætextum amisere, qui ipsos purgare posset: 22 * Matth. xviit, 50.

quippe pronuntiatæ adversus pares sententia, qnu- Α' ἀποβεβληκυῖαι, τὴν ὑπὲρ σφῶν παραιτησομένην. Αξ rum judices ipsi non sunt, crudelitatis, ut opinor, plenæ, omne perfugium ad prætextus eis adimunt, prolatumque decretum ab ipsis adversus alios os els obstruit. Nam dum judicas alium teipsum, inquit Apostolus, condemnast. Admittis enim eadem ipse, quijudicas. At qui servum illum alienum nullo unquam modo judicare debebas, si saperes, extraquam in his in quibus potestatem ab iis, quibus conveniebat, accepisti, nimirum a Deo et Ecclesia. Qui fit autem ut ipse sibi persuadeas, non resurrectarum aliquando miseruín ¡llum qui lapsus est? Nam et uti resurgat a lapsu, et uti non amplius cadat, non tuæ facultatis est ac potestatis, sed omnium rerum opificis, et ejus qui jacet, arbitrii. Neque vero non consentaneum est, illum resurrecturum et immunem a malis futurum, cum perpetiendo didicerit quæ fugienda, quæ noi. Hoc etiam mihi crede tibi dicenti, qui alios temere condemnas. Ne tua quidem ipsius scire potes, nedum ea quæ universorum sunt hominum. Quamobremn praestaret, in nostra nos mala potius quam prosimorum intentos esse. Quamvis enim detur, scire sos accurate boni malive quippiam a nobis factum, tamen nec ipsius meti qualitatem, cujusmodi sit, nec magnitudinem omnino perspicimus; unde fit, ut ex parte jam cognoscamus. Cum autem appetierit ipsa perfectio, tunc particulare illud abolebitur, oti Paullas, divinum illud caput, locutus est 3. Imo ne nostra quidem nobis nota facultas est, et quonam pacto alienam recte cognitam habere possimus? Nam quisque c suum portabit onus, ut eumden Apostolum dixisse scimus. Hoc autem est ostendentis, quod secundum cujusque doctrinam, et prudentiam, et vitam, et institutum, et ipsius temporis cursus atque Casus, omniaque pariter ea quæ extrinsecus accidunt rerum Opifex atque Donninus singulis imponel onus, et judicabit, et ad ista respiciens vitæ rationem accuratam exiget. Nam cui multum datum est, ab eo multum etiam exigetur*, inquit vivas illé sermo, et efficax, et omni acutior ancipiti gladio, et penetrans usque ad divisionem animilet spiritus, commis. surarum et medullatum. Nam judex est cogitationum mentisque conceptorum, cui nulla creatorum pars est ignola, sed omnia nuda supinaque *, sacris γὰρ κατὰ τῶν ὁμοίων ἀποφάσεις, ὧν οὐδὲ κριταὶ καθεστᾶσιν, ὠμότητος οὖσαι πλήρεις, τὴν ἐπὶ τὰς προφάσεις ἀνα: ροῦσι καταφυγήν· καὶ ἡ παρ' αὐτῶν γε ψήφος κατὰ τῶν ἄλλων ἐκφερομένη, εμφράσει τούτοις τὸ στόμα, ἐν ᾧ γὰρ κρίνεις τὸν ἕτερον, σεν τὸν (φησί) κατακρίνεις. Τὰ γὰρ αὐτὰ πράσσεις ὁ κρίνων. Τὸν γοῦν ἀλλότριον οἰκέτην ἐκεῖνον μηδι μως μηδέποτε κρίνειν, εἰ σωφρονοίης, εἰ μὴ πρὸς ἅπερ εἴληφας ἐξουσία», ἀφ᾽ ὧν προσῆκε, δηλονότι τοῦ Θεοῦ, καὶ τῆς Ἐκκλησίας. Πόθεν δὲ καὶ σεαυτὸν πείθεις, ὡς οὐκ ἀναστήσεταί ποτε πεπτωκὼς ὁ σχέσ τλιος ουτοσί; Τό τε γὰρ τῆς πτώσεως αὐτὸν ἀναστῆναι, τό τε μηκέτι πεσεῖν, οὐ τῆς δυνάμεως τῆς σῆς, καὶ τῆς ἐξουσίας, τῆς δὲ τοῦ πάντων δημιουρ τοῦ, καὶ τῆς προαιρέσεως τοῦ κειμένου. Οὐκ ἀπει κὸς δὲ τοῦτον καὶ ἀναστήσεσθαι, καὶ μηκέτι πειραθήσεσθαι τῶν δεινῶν, τῷ πεπονθέναι μεμαθηκότα, ἅττα δὴ φευκτέα καὶ μή. Πείθου μοι κἀκεῖνό σου λέγοντι, τῷ τοὺς ἄλλους εὐχερῶς κατακρίνοντι· οὐδὲ τὰ σαυτοῦ γινώσκειν οἷός τε εἶ, μήτοι γε τὰ πάντων ἀνθρώπων. Ωστε βέλτιον ἂν ἦν, εἰ τοῖς ἰδίοις μᾶλλον προσείχομεν, ἢ τοῖς τῶν πέλας κακοῖς. Ὁπόταν γὰρ καὶ γνοίημεν ἀκριβῶς ἡ καλόν τι πρά ξαντες, ἢ τούναντίον· ἀλλ᾽ οὔτε τὴν τοῦ ἔργου ποιό τητα, οἷα τίς ἐστι, παντάπασιν ἴσμεν, οὔτε τὴ μέσ γεθος. Ωστε ἐκ μέρους γινώσκομεν. Ὅταν δὲ ἔλθῃ τὸ τέλειον, τότε τὸ ἐκ μέρους καταργηθήσεται, εἶπεν ἂν ἡ θεία κεφαλὴ Παῦλος. Οὐ μὴν ἀλλ᾽ οὐδὲ τὴν ἡμῶν αὐτῶν δύναμιν ἐπιστάμεθα. Καὶ πῶς ἂν τὴν τῶν ἑτέρων καλῶς δυναίμεθα γνῶναι; "Εκαστος γὰρ τὸ ἴδιον φορτίον βαστάσει, τὸν αὐτὸν ᾿Από στολον ἴσμεν λέγοντα. Τοῦτο δέ ἐστι δεικνύντος, ὅτι κατὰ τὴν ἑκάστου παιδείαν, καὶ φρόνησιν, καὶ βίον, καὶ ἐπιτήδευμα, καὶ τὰς τοῦ καιροῦ φοράς τε καὶ τύ χας, καὶ μὲν δὴ καὶ τὰ θύραθεν ἐπισυμβαίνοντα πάντα ἐπιθήσει τὸ φορτίον ὁ Δημιουργός και Δεσπό της, καὶ κρινεῖ, καὶ ἀπαιτήσει πρὸς ταῦτα βλέπων, τῶν βεβιωμένων τὴν ἀκρίβειαν. ῇ γὰρ ἐδόθη πολὺ, πολὺ καὶ ζητηθήσεται, φησὶν ὁ ζῶν τε λόγος καὶ ένεργὴς, καὶ τομώτερος ὑπὲρ πᾶσαν μάχαιραν δίστομος, καὶ διικνούμενον ἄχρι μερισμοῦ ψυχῆς τα καὶ πνεύματος, ἁρμῶν τε καὶ μυελῶν. Κριτικός γὰρ ἐνθυμήσεων καὶ ἐννοιῶν καρδίας ὦ μηuti cum Litteris loquamur. His adductus equidem Ο δὲν τῆς κτίσεως ἄβατον, ἀλλὰ γυμνὰ καὶ τεmihi persuadeo, licet universi mortales orti ab Adamo, ad mundi usque finem, in iisdem sive bonis sive malis versentur, non tamen eadem consecuturos, sed cuique tam prænium quam supplicium tale continget, ut aliorum nulli respondeat. Atque hoc scilicet plures istæ mansiones sunt, de è quibus Salvator locutus est”. Quapropter hoc am- ✓ plectendum potius, ut dimissa curiositate inquirendi in delicta fratrum, veluti quæ supra perccptionem humanam posita sint, propria examinemus inala, nostraque cum nobis ipsis comparemus, non cum nostris aliena: quod sane si faceremus, a ve- * Rom. 11, 1. * 1 Cor. xii, 9. • Galat. vi, 5. ξιν, 2. τραχηλισμένα τὰ πάντα, κατὰ τὴν Γραφὴν φάναι, Ἀπὸ δὴ τούτων εναγόμενος, ἐμαυτὸν πείθω, ὡς εἰ καὶ πάντες οἱ ἐξ ᾿Αδάμ ἄχρι τέλους τοῖς αὐτοῖς εἴ:' ἀγαθοῖς, εἴ τε φαύλοις χρήσαιντο, οὐ τῶν αὐτῶν ἐπιτεύξονται· ἀλλ᾽ ἑκάστῳ καὶ τὸ γέρας, καὶ τοῦ· ναντίον, τοιοῦτον δήπουθεν ἔσται, ὡς μηδενὶ τῶν ἄλλων άρ όττειν. Καὶ τοῦτό ἐστιν αἱ πολλαὶ μοναὶ, &ς & Σωτ: ρ είρηκεν. "Ωστ' ἀγαπητὸν ἂν εἴη, τὰ τῶν ἀδελφῶν ἀφέντας πολυπραγμονεῖν ἁμαρτήματα, ὡς ὑπὲρ ἀνθρωπίνην κατάληψιν, τὰ οἰκεῖα βασανίζειν κακα, καὶ ἡμῖν αὐτοῖς τὰ ἡμέτερα, παρατιθέναι, οὐ τοῖς ἡμετέροις τὰ τῶν ἐτ ρων. Καὶ εἴη γε τοῦτο * Luc. XII, 48. • Hebr. IV, • ibid. 13. * Joan

ORATIO VI. ποιοῦντας, μὴ πολὺ τῆς ἀληθείας διαμαρτάνειν. ritate non procul aberrarenms. Nos vero contra- ᾿Αλλ' ἡμεῖς γε τοὐναντίον. Ἐπὶ γὰρ τῶν ἀλλοτρίων ὀξυδορκοῦμεν, ἐπὶ δὲ τῶν ἡμετέρων κακῶν ἀμ - βλυώττομεν. Οἱ γὰρ πολλοὶ τῶν ἀνθρώπων, φησὶν ἡ χρυσῆ Γλῶττα, τῶν μὲν ἰδίων ἁμαρτημάτων συνήγο ροι γίνονται, τῶν δ' ἀλλοτρίων κατήγοροι. Καὶ διὰ τοῦτο ἐν ἡμῖν πολλοὶ ἀσθενεῖς, καὶ ἄῤῥωστοι, καὶ κοιμῶνται ἱκανοὶ, ὡς ἡ τοῦ Παύλου φωνή· ὃς δὴ καὶ τοῦτό φησιν ὑψηλότερόν τι κατασκευάζων· Εἰ ἑαυ τοὺς διεκρίνομεν, οὐκ ἂν ἐκρινόμεθα. Κρινόμενοι δὲ ὑπὸ τοῦ Κυρίου, παιδευόμεθα, ἵνα μὴ σὺν τῷ κόσμῳ κατακριθῶμεν. ὑμᾶς, ὁπόσον ἀγαθόν ἐστιν ἡ αὐτομεμψία; Τὸν καταδίκης ἄξιον αἰτίας έλευ θεραῖ. Οὐ γὰρ ἂν ἐκρινόμεθα, φησί. rium sequimur. Nam in alienis acutum cernimus, ad nostra vitia cæcutimus. Etenim plerique mortales, inquit aurea istec lingua, suorum peccatorum patroni, alienorum accusatores fiunt, eaque propter mulți sunt inter nos infirmi et ægroti, pluresque consopiti dormiunt, uti Paulus ait'; qui quidem et hoc adjecit, sublimius quiddam astruens: Si nos ipsos dijudicaremus, non judicaremur. Cum autem judicamur a Domino, castigamur in eum finem ne cum mundo condemnemur'. Viden' quantum bonum sit sui ipsius accusatio? condemnationis reum culpa liberat. Non enim judicaremur, ait. Non ergo, mi clarissime (nam ad te modo revertor), curiose pervestigemus an quid ab aliquo mali factum sit, Laconicarum canum instar, quæ narium odoratu feras indagant, et sagacis idcirco naris a Sophocle appellantur; neque nos ipsos pro justis habeamus, quos recte vixisse putemus, ne cum mundo condemnemur, aut Dei virgam experiamur, si maxime mile supplicium divinitus inpetremus. Tunc enim Deus erga peccantes veuti filios sese gerit, cum ipsemet castigatoris in eos munere fungitur. Itaque bonum est illos qui deliquerunt, castigationis medicinam consequi, set optimum, non lapsos illa non indigere, eaquepropter expedit in uosmet ipsos duntaxat allentos nos esse, quemadmodum Litteræ sacræ hortantur, · Μὴ τοίνυν, ὦ φίλτατε (πρὸς σὲ γὰρ αὖθις ἐπαναστρέφω), εἴ τψ τι πέπρακται τῶν κακῶν, πολυπραγμονῶμεν, ὥσπερ αἱ τὰ θηρία ρινηλατοῦσαι Λάκαιναι κύνες (εὔρινας ταύτας εἶπεν ἂν Σοφοκλῆς), μήθ' ἡμᾶς αὐτοὺς δικτιῶμεν, ὀρθῶς δοκοῦντες βεβιωκέ ναι· ἵνα μὴ σὺν τῷ κόσμῳ κατακριθῶμεν, ἢ τῆς ῥάβδου. πειραθῶμεν τοῦ Θεοῦ, ὁπόταν δὴ καὶ τύχω μεν εὐμενεστάτης τῆς θείας δίκης. Τότε γὰρ ὥσπερ υἱέσιν ὁ Θεὸς τοῖς ἁμαρτάνουσι χρῆται, ὅταν παιδευτὴς αὐτὸς τοιούτοις γίγνηται. Καλόν μὲν οὖν περ πλημμεληκότας τοῦ τῆς παιδείας τυχεῖν φαρμάκου· ἄριστον δὲ μὴ πταίσαντας, ἐκείνου μὴ δεηθῆναι. Καὶ διὰ ταῦτα καλὸν ἡμᾶς ἡμῖν αὐτοῖς καὶ μόνοις προσέχειν, ὡς ἡ Γραφὴ παραινεῖ, καὶ μὴ πλημμε. λούντων τῶν ἀδελφῶν κατεπαίρεσθαι· μὴ δὴ κάρφος ὁρῶμεν ἐν τοῖς τῶν πέλας ὀφθαλμοῖς, φέροντες την δοκὸν ἐν τοῖς ἡμετέροις· μᾶλλον δὲ οὐδὲ τὸ κάρφος οἷόν τε βλέπειν ἐστὶ προσθοῦσαν ἔχοντας τοῖς ὀφ θαλμοῖς τὴν δοκόν. Χωρὶς δὲ τούτων κριτὴς ὁ πλάσας, οὐχ ἡμεῖς· καὶ καιρὸς τῆς κρίσεως οὐχ ὁ παρών, ἀλλ' ὁ μέλλων. Μὴ γοῦν τἀλλότριον ἁρπάζωμεν, μᾶλλον δὲ τὸ τοῦ Θεοῦ, εἰ θέλομεν ἔχειν τὸ ἴδιον· μηδὲ πρὸ τοῦ τέλους τούς γε δοκοῦντας εἶναι κακούς ταλανίζωμεν, ἡμᾶς δ' αὐτοὺς μακαρίζωμεν, κἂν ὦμεν ἐφ' οἷς οἱ μακάριοι. Εως γὰρ ἄν τις ζῴη, οὐκ οἶδεν ὅπη λήξεται τὰ κατ' αὐτόν. Ὁ δὲ μακάριος ἀνὴρ, οὐκ ἐκ τῆς ἀρχῆς, οὐδ᾽ ἀπὸ τῶν μέσων, ἀλλ᾽ ἀπὸ τοῦ τὴν ὁδὸν καλῶς διανῦσαι καθίσταται. Πολυπλασιάσω τὸν λόγον, πολὺ τὸ πάθος κρατοῦν ὁρῶν. Δεῖ γὰρ καρτερώτερον διαμάχεσθαι τοῖς τῶν ἐχθίστων ἰσχυροτέροις. Οἱ γὰρ τὰ οἰκεῖα οὐκ ἴσμεν, καὶ πολλῷ γε μᾶλλον τὰ τῶν ἑτέρων ἡμεῖς καὶ κατακρίνομεν, καὶ ἀπογινώσκομεν, καὶ εὐχερῶς μισοῦμεν τοὺς ἀδελ φούς, ἐπειδὴν ἁμάρτωσι, χεῖρον αὐτῶν πολλάκι; διακείμενοι. Ο δὲ Θεὸς αὐτοὺς οὐ μισεῖ. Κἂν πᾶσαν τι; τὴν ἁμαρτίαν ὑπερελάσῃ τῶν πώποτε γεγενημέ νων ἀνθρώπων, προσθήσω δ' ὅτι καὶ πάντων τῶν ἄχρι τέλους γενησομένων, οὐκ ἔσθ' ὅπως μισούμενον ἐκείνῳ γένοιτο. Ἐν γὰρ τῷ τῶν ὅλων Θεῷ, πόρρω που παθῶν ἑστηκότι πάντων ἑξῆς, πῶς ἂν μίσος εὔ μοι τις, ὃ δὴ κράτιστόν ἐστιν ἐν τοῖς τῶν παθῶν χείροσι; Σκοπῶμεν δὲ καὶ φυσικῷ τινι τοῦτο λόγῳ. 1 1 Cor x1, 30. * ibid. * 1,32. loc est, Chrysostonius. nec adversus fratres delinquentes efferri, ne festucam in oculis proximorum cernamus, cui trabem in nostris ipsi gestemus: vel potius ne festucam quidem cernere possumus, dum trabem luminibus oculorum officientem gerimus. Præter hæc vero et judicii temjudex est is qui condidit, non nos; pus, non hoc præsens, sed futurum. Alienum ergo ne rapiamus, vel quod ipsius Dei potius est, si quidem obtinere quod nostrum est, volumus; nec eos qui esse mali videntur, ante finem vitæ pro miseris habeamus, nos ipsos interim beatos ducentes, licet beatorum loco res nostræ sitæ sint. Quam enim diu quis vivit, quem res ipsius exitum sint habituræ nescit. Virum vero beatum non ex prinapio nec de mediis, sed ex itinere tolo recte confecto et absoluto, constituimus. Lubet uti ora, tione prolixiore, cum ipsius morbi magnas esso vires videamus. Acrius enim pugnandum adversus eos qui robustiores sunt inter hostes. Nos enim, qui ne propria quidem novimus, multoque minus aliena, et condemnamus fratres, et de iisdem de· speramus, et odiis eos facile prosequimur, ubi peccant, cum sæpius ipsi pejus affecti simus. A↓ Deus illos nequaquam ɔdit. Etiamsi quis omne peccatum superaverit, hominum qui unquam exstiterunt, addam etiam omnium qui ad finem usque mundi futuri sunt; fieri tamen nequit illius ut

vdium incurral: Nam in universitatis hujusce Deo, Επειδὴ γὰρ ὁ Θεὸς ἀγάπη ἐστὶ, κατὰ τὸν φίλον qui prorsus ab omnibus immunis est animi morbis et affectibus, quo pacto quis odium invenerit, quod inter pejores animi morbos excellit? Atque hoc sane naturali etiam modo quodam consideremus. Quippe cum Deus sit dilectio, secundum charum illum apostolum, quid esse Deo commune cum odio possit? Neque vero mihi arguta velim istæc objicias, quod scilicet ab initio malos vel hominem miserari consentaneum sit, at eos qui virtutis. ex præscripto vixerint, deinde vero ad vitia cursu quasi quodamn se contulerint, ne ipsum quidem Deum. Etenim verum est hos illis deteriores esse; nam illi ne norunt quidem accurate viam ducentem ad id quod optimum, nec bonorum aliquem gustum perceperunt, quo adducti ea magnopere appetant. Quae sane non contemnendam eis excusationem pariunt. At hi bonis in operibus a pueris exerciti sunt, et ad senectam usque virtutis in exercitiis vitam exegerunt: deinde bonis, quibuscum vixerant, quæ pro deliciis habuerant, instar alicujus piaculi rejectis, nibili turpitudinem facientes, nihili vitium quodque damnum ex eo provenit, servitutem erga voluptates divina cum gratia 'commutarunt, ideoque multo pejores illis facti sunt, qui ab initio boni non fuerant. Verum non ob hasce causas benigno quoque Deo sunt in odio. Sedenim persuaderi mihi non patior, inquiet adversarius, non hos abominabiles esse Deo, qui mala odit, cum pessimo consilio de bonis in malos mutati sint. Quandoquidem enim hi miseri non odio tantum, sed abominationi quoque sunt et cognatis, et amicis et parentibus (opinor ipsis et Mberis, et hominibus deinceps universis, propter vitiositatein solum et pravitatem, multo sane magis merentur ut invisi Deo sint, omnium causa: nam ei qui in luto volvitur, quodnam consortium quæve societas cum Deo fuerit? Etenim non puro, ceu vir quidam eximius ait, purum attingere, nequaquam fas fuerit. Iuno vel hoc etiam modo perspicuum est, quod dictum fuit: nam qui hostiliter affectus est adversus aliquem summopere dilectum, itidem et erga diligenten affectus erit. Quod ipsum e contrario patet: qui enim amicum tuum amat, etiam tibi sit amicus necesse est. Sic igitur et isti virtutem odio prosequentes, acceptam Deo, sponteque sua cursu ad malum delati, non jam amplius grati sunt Deo, sed dubio procul invisi. Non recte, vir optime, conclusisti; nam propositianes quidem ipsæ veræ, sed conclusio divinis in rebus, ad propositiones minime quadrare deprehendetur. Nostris enim de rebus recte talia dicuntur. Quæ vero Deum spectant, de iis sane nobis et loquendum et cogitandum ex ipsius dignitate. Fuerit autem ex Dei dignitate, nullam ut unquam oderit, quem ipse suam ad imaginem manibus propriis formarit. Non enim instituto animi mutato, naturam quoque suam inutavit, ut.maxime lapsus Bit. Quin et illi homines qui pravitatem oderunt, codem modo mihi se gerere videntur. At quorum Απόστολον, τί ποτ' ἂν γένοιτο κοινὴν τῷ Θεῷ πρὸς τὸ μῖσος; Καὶ μή μοι τὰ σοφὰ ταῦτα, ὅτι τοὺς μὲν εξαρχῆς φαύλους κἄν τις ἐλεήσεις τῶν ἀνθρώπων· τοὺς δ' ἀρετῇ συζήσαντας, εἶτα τοῖς κακοῖς προς δραμόντας, οὐδ' ὁ Θεός. Εστι μὲν γὰρ ἀληθὲς, ὡς οὗτοι χείρους ἐκείνων. Ἐκεῖνοι γὰρ οὐδ᾽ ἴσασιν ἀκριβῶς τὴν ἐπὶ τὸ βέλτιστον φέρουσαν, οὐδὲ ἐγεύσαντο τῶν κακῶν, ὥστε καὶ διαφερόντως τούτων ἐρᾷν. Καὶ ταῦτα τούτοις γίνεται οὐ παντελῶς τις φαύλη παραίτησις. Οἱ δ᾽ ἐκ παίδων ἐπειράθησαν τῶν ἀγα θῶν ἔργων, καὶ μέχρι γήρως σὺν ἀρετῇ τὸν βίον διήνυσαν. Έπειτα τὰ ἀγαθὰ, οἷς συμβεβιώκεσαν, οἷς ἐτρύφων, ὥσπερ τι ρίψαντες ἄγος, παρ' οὐδὲν μὲν θέμενοι τὴν αἰσχύνην, παρ' οὐδὲν δὲ τὸ κακὸν, καὶ τὴν ἀπὸ τοῦδε βλάβην, τὴν πρὸς τὰς ἡδονὰς δουλείαν τῆς τοῦ Θεοῦ χάριτος ἠλλάξαντο. Καὶ διὰ ταῦτα πολύ τι χείρους γεγόνασι τῶν οὐκ ἀγαθῶν ἐξαρχῆς γεγονότων. Οὐ μήν γε τούτων ἕνεκα καὶ τῷ φιλανθρώπῳ Θεῷ μισητοὶ καθεστᾶσιν. 'Αλλ' οὐ πεί· θομαι, φησί, μὴ εἶναι τούτους, βδελυκτοὺς τῷ μισοπονήρῳ Θεῷ, ἐξ ἀγαθῶν εἰς πονηρούς μεταβεβλημέ νους κακίστῃ γνώμῃ· ὁπόταν γὰρ οἱ κακοδαίμονες οὗτοι μισητοὶ καὶ βδελυκτοὶ γίνωνται καὶ συγγενέσι, καὶ φίλοις, οἶμαι δ' ὅτι καὶ γονεῦσι, καὶ παισὶ, καὶ πᾶσιν ἑξῆς ἀνθρώποις, διὰ μόνην τὴν φαυλότητα καὶ τὴν πονηρίαν· πολλῷ γε δικαιότεροι, μισεῖσθαι τῷ Θεῷ πάντων ἕνεκα. Τῷ γὰρ βορβόρῳ καλινδουμένῳ, τις ἂν εἴη μετοχή ή κοινωνία πρὸς Θεόν; Τῷ γὰρ μὴ καθαρῷ, φησί τις μάλα ἀνὴρ, ἐφάπτεσθαι τοῦ καθαροῦ μὴ οὐ θεμιτόν εἴη. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ κατὰ τόνδε τὴν τρόπον δῆλον ἂν εἴη τὸ εἰρημένον. Ὁ γοῦν ἐχθρῶς διακείμενος τῷ τινι διαφερόντως φιλουμένῳ καὶ τῷ φιλοῦντι πάντως ἂν εἴη· καὶ δῆλον ἐκ τοῦ ἐναντίου. Ο γὰρ φιλῶν σοι τὸν φίλον καὶ αὐτῷ σοι φίλος σαφής δήπου γίνεται. Καὶ οὗτοι τοί νυν μισοῦντες τὴν ἀρετὴν, φίλην οὖσαν τῷ Θεῷ, καὶ τῷ κακῷ προσδεδραμηκότες εκόντες, οὐκέτι φίλοι τῷ Θεῷ, ἀλλὰ σαφῶς ἐχθροί· οὐχ ὑγιῶς, ὦ βέλτιστε, συνεπέρανας. Α' γὰρ προτάσεις ἀληθεῖς· τὸ δὲ συμπέρασμα ταῖς προτάσεσιν ἐπὶ τῶν τοῦ Θεοῦ πραγμάτ των οὐ συνάδον εὑρεθήσεται. Εἰς μὲν γὰρ τὰ καθ' ἡμᾶς πράγματα ὀρθῶς ἂν ἔχοι τοιαῦτα λέγειν· ὅσα δὲ εἰς τὸν Θεὸν ἥκει, ἀξίως δήπουθεν αὐτοῦ καὶ λεκτέον ἡμῖν ἂν εἴη, καὶ νοητέον, ἄξιον δ' ἂν εἴη θε τὸ μηδέποτε μισεῖν, δν κατ᾿ εἰκόνα ἑαυτοῦ ταῖς ἰδίαις χερσὶν ἔπλασεν. Οὐ γὰρ δὴ μεταβαλὼν τὴν προαίρε σιν, καὶ αὐτὸ τὸ εἶναι μετέβαλεν, ώς μάλιστα ήμαρ τηκώς. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ οἱ μισοπόνηροι τῶν ἀνθρώπων οὕτω μοι δοκοῦσι ποιεῖν. "Οσοι δὲ τὴν ἐναντίαν ἔχουσι γνώμην, καὶ τὴν κακίαν μὲν οὐδαμῶ;, τοὺς δ' ὑπὸ ταύτης κεκρατημένους σφόδρα μισοῦσι, δέον γε αὐτοὺς ἐλεεῖν ὑπὲρ τοὺς ἄλλους ἅπαντας, μὴ μᾶλλον μισεῖσθαι δίκαιοι, ἡ οὓς ἀδίκως οἶδε μισοσιν; Ἀντὶ γὰρ τοῦ τὴν αἰτίαν μισεῖν τῆς ἐκείνων ἐκτροπῆς, καὶ ζητεῖν ἐπιμελῶς, τὴν μὲν πρόφασιν τῶν κακῶν ἀνελεῖν, τὴν δὲ ῥίζαν ἀνασπᾶσαι τῶν τοιούτων παθημάτων, καὶ τοῦ νοσοῦντος φείδεσθαι, ὁπωσδήποτε νενόσηκεν, οἱ δὲ πρὸς τἀναντία ὡς τα

ORATIO VI πολλὰ ῥέπουσι. Τούτων μὲν γὰρ οὐδένα λόγον, ἢ σμι- diversa sententia est, quique non vitium, sed inκρὸν ἴσως ποιοῦνται· καὶ δηλοῖ τὰ τουτοισὶν εἰργα σμένα· τὸν δὲ ταῖς ὕβρεσι πλύνουσι, καὶ κωμῳδοῦσι, πῶς οἴει; διὸ και σχέτλιοι γίνονται οι τούτους γε μισεῖν κρίναντες δι' ἡντινοῦν αἰτίαν ἢ πρόφασιν. Τοσοῦτον γὰρ οἶμαι ἐνδεῖν τὰ παρὰ σοῦ εἰρημένα τούτους ἀποφῆναι δικαίους μισεῖσθαι, ὅσον καὶ δεικνύειν σαφῶς τοῦ ἐλεεῖσθαι ἀξίους ὄντας. Εἰ γὰρ ἑκόντες, ὡς σὺ φῂς, τὴν ἀπὸ τῆς ἀρετῆς εὐδαιμονίαν διέπτυσαν, καὶ τοῖς πεπυρωμένοις τοῦ πονηροῦ βέλεσιν ἑαυτοὺς περιέπειραν, δι' ὧν ὁ τῆς ψυχῆς ἐπεισέρχεται θάνατος, πῶς οὐ πάντα πάντων ἐλεεινότεροι, καθάπερ καὶ τῶν ἄλλως φονευθέντων οἱ αὐτόχειρες; καὶ τούτων αὖθις, οἱ δῆθεν σώφρονες; Τὸ μὲν δὴ τοιαῦτα πάσχειν ἄκρως δυστυχεῖν ἐστι· τοὺς δὲ τοιούτους δακρύομεν. "Αξιά γε τὰ τούτων κακά, ὄντα δυστυχίας μεστά, οὐ μόνον γε οὐ μισητέους αὐτοὺς δεικνύναι, ἀλλὰ καὶ προγενεστερα μίση λύειν, εἰ δὴ καὶ πολλά τινα πρὸς αὐτούς ποτε ταῦτα ἦν. Εἰ δὲ καὶ ὑπὸ ἐνίων μισοῖντο οἱ τὸν βίον ἀναλί σκοντες ἐν οὐκ ἀγαθοῖς ἔργοις (εἶδον γὰρ ἐγώ τινας καὶ γονεῦσι μισουμένους, ὡς φαύλους ὄντας), μὴ διὰ τοῦτο κακῶς νομίσῃς, ὡς ἄρα δεῖ καὶ τὸν Θεὸν πολλῷ γε μᾶλλον αὐτοὺς μισεῖν, ἅτε μισοπόνηρον ὄντα. Ο γὰρ Θεὸς τὴν πονηρίαν μισῶν, εὕρεμα οὖσαν τοῦ πονηροῦ, εἰ δὲ βούλει, βδελυττόμενος, καὶ τὴν ἀρετὴν φιλῶν, οἰκείαν οὖσαν αὐτῷ, τὸ μὲν ἀνά ρετον φιλεῖ, τὸν δὲ πρὸς αὐτὸν πεπτωκότα τὴν τῆς κακίας βυθὸν οὐ μισεῖ, ἀλλ' ἐλεεῖ· καὶ οὐκ ἀποστρέφεται, ἀλλὰ τὴν αὐτοῦ πραγματεύεται σωτηρίαν G ἅπασι τρόποις. Τοσούτῳ δ' οὐ προσῆκε νομίζειν, ὡς καὶ τῷ Θεῷ μισητοί καθεστᾶσιν, ὅσοι διὰ τὴν ἐν σφίσι κακίαν, ἐν ἀνθρώποις ἔχουσι μέσος, όσωπερ καὶ τοὐναντίον εὔλογον εἶνα:· λέγω δὴ τὸ τυγχάνειν αὐτοὺς ἐλέους. Τὸ γὰρ δὴ σφόδρα τούτους μισεῖσθαι παρ' ὧν ἥκιστ' ἐχρῆν, τοῦτ' ἔστι τὸ τὸν Θεὸν παρασκευάζον πρὸς αὐτοὺς εὐμενέστερον βλέπειν. "Ωσθ' ἡ τῶν γνησίων ἀποστροφὴ ἐλέους τούτοις πρόξενος γίνεται τοῦ παρὰ Θεοῦ, αὐτῷ γε τούτῳ, τῷ μὴ δο κεῖν δικαίοις τούτου τυχεῖν. Ο γὰρ τοσοῦτον ἀφεστηκὼς τῶν αὐτῷ προσηκόντων, ὁ ἐλεεινὸς καὶ μηδαμῶς ἐλεούμενος, ἀλλὰ τοὐναντίον μισούμενος τε καὶ ἀπογινωσκόμενος, ὡς μηδὲ τῆς ἀνωτάτω φιλανθρωπίας άξιος κρίνεσθαι παρ' αὐτῶν, πῶς οὐκ ἔστι δίκαιος ἐλέους τυχεῖν παρὰ Θεῷ κριτῇ; ὥς φησὶν ὁ Θεὸς διὰ Ἡσαΐου τοῦ προφήτου προς Ἱερουσαλήμ· Οτι διὰ τὸ εἶναί σε εγκαταλελειμ μένην, καὶ μεμισημένην, καὶ οὐκ ἦν ὁ βοηθῶν σοι. Εἰ δὲ δὴ καὶ δίκην αὐτοὺς ἀποτιννύναι προσῆκε, μάλα γε πολλὴν οἶδε ἔτισαν τουτοισὶ τοῖς ἐπαχθέσι κριταῖς. Καὶ τὸ ποιοῦν τὴν ὑπερβολήν, ὅτι καὶ οἱ παρ' αὐτῶν λαμβάνοντες ταύτην ἀδι κοῦντες λαμβάνουσιν, οὐδαμόθεν ἂν αὐτοῖς προσήκον αὐτοὺς κατακρίνειν. Θεοῦ γὰρ μόνον τοῦτό γε. Μᾶλλον δ᾽ εἴ τις ἀκριβῶς ἐθέλει σκοπεῖν, ἡ σφῶν αὐτῶν συνείδησις καὶ τότε σφᾶς γε κρινεῖ. Οὐ μήν γε ὑπὸ πάντων ἑξῆς μία τούτοις ἐξενήνεκται ψή φος. Οἱ γὰρ τὴν ὀρθὴν βαδίζοντες πρὸς τὸν εὐδαίμονα βίον τούτους δή τους παρὰ τῶν πολλῶν μισου- fectos vitio vehementer odere, cum eorum supra 'cæteros omnes misereri deberent, an non magis hi digui sunt odio quam quos injuste ipsi oderunt? nam pro eo quod causam exorbitationis illorum odisse debebant, et diligenter operam dare, malorum ut occasionem tollerent, et morborum hujusmodi radicem evellerent, laborantique parcerent, quicunque tandem morbus esset, in contrarium hi plerumque tendunt. Nam nullam quidem horum rationem vel exiguam fortassis habent, quod ipsorum sane facta declarant: at hominem ipsum quibus, obsecro, contumeliis afficiunt et insectantur? Quapropter et ipsi culpabiles funt qui quacunque de causa vel prætextu, illos odio sibi persequendos statuerint. Tantum enim abesse puto, ut quæ abs te prolata sunt, hos odio dignos esse demonstrarint, ut etiam perspicue probent, eos coniniserationen mereri. Nam si volentes, ut 'tu quidem ais, provenientem ex virtute felicitatem respuerunt, ac semet ignitis illius maligni telis transfixerunt, per quæ animi mors ingreditur, quo pacto non omnino miseriores sunt omnibus, sicut et alio quodam modo necatis ii qui manus ipsi sibi afferunt? et rursus his qui mente sani sic pereunt? Nimirum talia pati, extrema infelicitas est, et hujusmodi sane lacrymis deflemus. Nam mala ipsorum, plena miseria, non modo eficere possunt, nullis ut odiis persequendi censeantur, verum etiam odia priora, et multa quidem, olim in eos suscepta, quaunt exstinguere. Quod si maxime quibusdam odio sunt qui vitam în operibus non bonis exigunt (nam vidi quosdam ego, quos ipsi parentes olissent,tanquan malos) πon propterea parum recle putaveris, multo magis esse necesse, Deus ut ipsos oderit, qui pravitatem odit. Quippe Deus dum pravitatem odit, quæ maligni illius inventum est, vel potius abominatur, et virtutem diligit, quæ ipsi peculiaris est virtute quidem præditum amat, sed interim eum qui ad imnum vitiositatis gurgitem decidit, non odit, sed miseratur,non adversatur, sed in ejus salute procuranda modis omnibus occupatur. Usque adeo vero putandum non est, Deo quoque illos odio esse, quicunque propter vitiositatem suain hominum odia experiuntur, ut etiam contrarium rationi sit consentaneum, misericordiam videlicet eos impe trare: nain quia vehementer exosi sunt iis quibus minime debebant; hoc ipsum est, quod Deum provocat, ut clementius cos respiciat. Quapropter cognatorum odiuin el aversatio Dei misericordiam ipsis conciliat, et eo · quidem ipso quod indigni videantur qui eam impetrent. Nam qui ab officio tantopere discessit, miser pariter ac nulli miserabilis, sed e contrario potius exosus et pro deplorato habitus, ut ne suprema quidem illa clementia diguus ab eis judicetur, eum quo pacto non æquum est apud Deum judicem misericordiam consequi? quemadmodum Deus ipse për Isaiam vatem Hierosolymam alloquitur: Prop'erea

quod deserta sis et exosa, nec habeas qui tibi opitu- μένους διὰ τὴν οὐκ ἀγαθὴν πολιτείαν ἐλεοῦσί τε, letur. Quod si etiam pœnam eos luere par erat, sane quam amplam gravibus hisce judicibus luerunt, Quodque nimium quantum rem auget,qui penas ab eis exigunt, per injuriam exigunt, cum nequaquam ipsis conveniat ut eos condemnent, nam id soli Deo competit. Vel potius, si quis accurate rem spectare velit, ipsorum hominum conscientia judicii quoque tempore de ipsis sententiam feret. Neque vero ab omnibus una prorsus in hos sententia lata dici potest: nam qui beatam ad vitam recta gradiuntur via, illi erga uos multis exosos propter rationem vitæ non bonam, et insigni miseratione tanguntur, et maximam eis curam impendunt, dum eorum ad emendationem respiciunt, et altius sublimiusque longe quam alii rem considerant. Quare, ceu dictum a nobis, digni sunt qui favorem atque curam Dei judicis impetrent, non molo propter illos immauiores qui non juste judicant, verum etiam propter eos qui hac humanitate atque clementia utuntur; quando non par est, ab ipsorum bonitate superari positam illam extra finem omnem bonitatem; atque huic rationi contradicet nemo. Qu'ppe si optimi homines omnia gravia ſacile perferunt, modo istos emendare liceat, quid illam infinitam honitatem atque clementiam de his statuere ac velle putas? An homo purus et labis expers, eamne bonis quidem viris paria facere concedis? Nimirum vis eam fortassis, imitantem quorumdam pravitatem (non enim tuam dico), crudelitate quadam uti, et contra quam appellatur, id agere quod ei minime convenit. Atenim hoc in ipsam non cadit, sed noris eam bis opem undecunque Laturam, omneque praestituram adjumentum, in plentem id quod ad ipsam spectat. Quod si perseverabunt ipsi in malis, multo magis Deus in bonitate clementiaque sua persistet; inficiari namque seipsum non potest. Quapropter is qui vere curam nostri gerit, et vere bonus est, non erga hos, et aliquando, erga illos vero, nunquam: sed semper, et erga omnes, quod suum est facere non desinet, eritque per omnia prorsus hoc ipsum quod a natura est, bonus et curam gerens omnium. Servat omnes, quod in ipso est, eo perducens omnibus modis, ut resipiscant et serventur, absque violentia tamen et coactione, quod et supra dictum est. Quippe nunc quidem venit, non ut judicet, sed ut servet mundum. Quod si non jam ipse judicat, sed judicii tempus exspectat, cum omnia nostra magis quain nos ipsi, norit, tu, qui et tempus anticipas, et officium judicis usurpas, cumn nec tua recte agnoscas mala, nec illorum quos danınas, quo pacto non facinus invisum Deo perficis? Quorum te quis in numerum referet? non omnino stolidorum? quippe si judicandi facultatem nactus a Deo, judicandos ipse oppugnares,ne sic quidem ea faceres ob quæ admirationi esses illi qui judicauli potestaten fecisset. Is enim benignus etproþitius est erga ingratos et malos. At cum abs te ipso potestatem hanc sumpseris, siquidem ei nonnihil admisceres humanitatis atque clementiæ, tamen nec ita πῶς οἴει; καὶ μεγίστης ἀξιοῦσι κηδεμονίας, πρὸς τὴν αὐτῶν διόρθωσιν ἀποβλέποντες, βαθύτερόν τε ἅμα καὶ ὑψηλότερον πολὺ τῶν ἄλλων διανοούμενοι. Ωσθ' ὅπερ ἔφην, ἄξιοι φειδούς τυχεῖν καὶ κηδεμο νίας παρὰ Θεῷ κρίνοντι οὐ μόνον γε διὰ τοὺς ώμου τέρους ἐκείνους, τοὺς οὐκ ἐν δίκῃ δικάζοντας, ἀλλὰ καὶ διὰ τοὺς τῇ φιλανθρωπία χρωμένους· ὡς οὐ προσῆκον παρελθεῖν τὴν αὐτῶν χρηστότητα, την ἐπέκεινα παντὸς πέρατος. Καὶ πρὸς τοῦτό γε οὐδεὶς άντερεῖ. Εἰ γὰρ οἱ βέλτιστοι τῶν ἀνθρώπων πάντα ἂν ῥᾳδίως ὑποσταῖεν τὰ δεινά, εἴ γε ἐξῆν ἐκείνους ἐπανορθώσασθαι ἡ ἄπειρος χρηστότης τε καὶ φι λανθρωπία τί σοι δοκεῖ περὶ τουτωνὶ διαγνώναι τε καὶ θελῆσαι; Η πού γε ὁ καθαρός τε καὶ ἀναμάρ τητος, οὐδὲ γοῦν ἐν ἴσῳ τῶν ἀγαθῶν ἀνδρῶν διαπράξασθαι ταύτην δίδως; Ἴσως γε ταύτην ἐθέλεις, τὴν τινῶν μιμησαμένην φαυλότητα (οὐδὲ γὰρ λέγω τὴν σὴν), ὠμότητί τινι χρήσασθαι· καὶ τοὐναντίον Η κέκληται, παρὰ τὸ εἰκὸς αὐτῇ πράττειν. Αλλ' οὐκ ἐκείνη γε, ἀλλὰ πολλαχόθεν, εὖ ἴσθι, καὶ βοη θήσει τούτοισι, καὶ παρέξει συνδρομὴν ἅπασαν, τό γε εἰς ἐκείνην ἦχον ἀποκληροῦσα. Κἂν ἐπιμένωσιν ἐκεῖνοι τοῖς κακοῖς, πολλῷ γε μᾶλλον ὁ Θεὸς ἐν τῷ χρηστὸς εἶναι. Αρνήσασθαι γὰρ ἑαυτὸν οὐ δύναται. Ο γοῦν ἀληθῶς κηδεμών τε καὶ ἀγαθὸς οὐ πρὸς τοὺς μὲν, καὶ ποτέ, πρὸς δὲ τοὺς οὐδέποτε, ἀλλ᾽ ἀεὶ, καὶ πρὸς τοὺς πάντας, τὰ αὐτοῦ διατε λέσει ποιῶν· καὶ ἔσται διὰ πάντων ἑξῆς αὐτό γε τοῦθ' ὅ πέφυκεν εἶναι, ἀγαθὸς καὶ κηδεμὼν ἅπασι. Καὶ τὸ ἐκείνου μέρος ἅπαντας σώζει, διὰ πάντων αὐτοὺς ἐνάγων ἐπὶ τὸ μετανοῆσαί τε καὶ σωθῆναι, ἄνευ μέντοι τοῦ βιάζεσθαι, ὅ μοι καὶ πρότερον εξρηται. Ὡς νῦν γε ἧκεν, οὐχ ἵνα κρίνῃ, ἀλλ᾽ ἵνα σώσῃ τὸν κόσμον. Εἰ δὲ ἐκεῖνος οὐκέτι κρίνει, ἀλλὰ τὸν καιρὸν ἀναμένει, πάντα τὰ ἡμέτερα μᾶλλον ἡμῶν ἐπιστάμενος· σὺ καὶ τὸν καιρὸν προαρπάζων, καὶ τοῦ κριτοῦ σφετεριζόμενος σχήμα, μήτε τὰ σαυτοῦ καλῶς ἐπιγινώσκων κακὰ, μήτε τἀκείνων, οὓς κατακρίνεις, πῶς οὐκ ἔργον θεομιτὲς ἐκπληροῖς; Τίνος δὲ καὶ θήσει σε τις μερίδος; οὐ τῶν παντάπασιν ἀνοήτων; Εἰ γὰρ καὶ παρὰ Θεοῦ τὸ κρίνειν εἰληφώς, αὐτὸς ὁμόσε ἐχώρεις τοῖς κρινομένοις, οὐδ' οὕτω πάντως ἔπραττες ἄν, δι' ὧν ἂν εἶχες θαυμάζεσθαι παρὰ τοῦ δόντος τὸ κρίνειν, ἐκεῖνος γὰρ χρηστός ἐστιν ἐπὶ τοὺς ἀχαρίστου; καὶ πονηρούς. Ἐπεὶ δὲ καὶ παρὰ σαυτοῦ τοῦτο εἴληφας, εἰ μὲν ἐκίρνας τούτῳ φιλανθρωπίαν, ἦν μὲν οὐδ᾽ οὕτως ὅσιον, οὐδ᾽ ἀγαθόν σοι τὸ τόλμημα· πόθεν; πολλοῦ γε καὶ δεῖ· οὐ γὰρ δεῖ ληίζεσθαι τὰ τοῦ Θεοῦ τοὺς ἀνθρώπους ἐπ᾿ οὐδεμιά προφάσει φιλανθρωπίας· εἶχες δ' οὖν τι παραιτεῖσθαι πρὸς τὸν οἰκτίρμονα καὶ φιλάνθρωπον, ἅτε δὴ ποιῶν ἐκεῖνα, οἷς αὐτό; εἴωθε χαίρειν. Νυνὶ δὲ μή τε παρὰ Θεοῦ τὸ κρίνειν λαβὼν, καὶ ὁμόσε χωρών, κατ' ἄμφω ταναντία φαίνῃ ποιῶν. Εἶτα σὺ μὲν τῆς οὐ σίας διαρπαγείσης, ἢ καὶ πολλοστοῦ τινος ταύτης μέρους, ἔστω δὲ καὶ ὑπὸ τῶν φιλτάτων αὐτῶν, οὐκ ἂν ἐνέγκαις, ἀλλ' ἐβόησας εὐθὺς, Τὸν πατραλοίαν,

ORATIO VI. τὸν ἄσωτον· ἐπὶ δὲ τῶν τοῦ Θεοῦ οὐδὲ γοῦν τὰ ἴσα facinus aliquod pium aut bonum faceres. Quo enim δίδως, ἀλλὰ κακῶς διακείμενος καὶ τὰ πρὸς αὐτὸν, pacto? multum quidem abest. Non enim hominibus καὶ τὰ πρὸς ἀνθρώπους, τίνα ἂν ἕλοιο ψῆφον παρὰ τοῦ ca rapere fas est, quæ Dei sunt, ullo tum praetextu cleΘεοῦ δέξασθαι, ἢ καὶ παρὰ τῶν ἀνθρώπων αὐτῶν; Οὐ mentiæ. Nihilominus aliquid erga misericordem τὴν συμπαθῆ; οὐ τὴν ἡμερον; οὐ τὴν πολλῶν οἰκτιρ illum et clementem Deum excusationis haberes, μῶν γέμουσαν; Ἀλλὰ σὺ μὲν ἴσως καὶ σεαυτὸν velut ea faciens quibus ipse delectari consuevit. μισήσεις· παρὰ δὲ τοῦ φιλανθρώπου Θεοῦ οὐκ ἔνι σε Nunc cum nec a Deo judicium acceperis, et alios opτοῦτο παθεῖν· οὔκουν οὐδὲ παρὰ τῶν ἐπιεικεστέρων pugnes utrorumque ratione, contraria te facere ἀνθρώπων. Δεινὸν γὰρ ὄντως, δεινὸν, εἰ ἄ σοι νῦν προ declaras. Deinde tu quidem, direptis facultatibus φέρουσιν ἕτεροι, πανταχῆ τὸ αὐστηρὸν ἐπαινοῦντι, tuis, aut earum exigua parte, atque adeo vel ab αὐτά γε ταῦτα πάθοιεν ἐκεῖνοι, ἐπὶ τὸ σοὶ δικάζειν amicissimis tibi nequaquam id tuleris, sed confeἐλθόντες. Ο τοίνυν ἐν ἀνθρώποις ὁρῶν φιλανθρωπίας stim parricidam et perditum hominem clamas: at ἴχνος καὶ τὸ βραχύτατον οὐ τὰ εἰκότα φρονήσει niis, ad Deum quæ pertinent, ne paria quidem περὶ τῆς ἀνεξερευνήτου μεγαλειότητος, εἰ μὴ παρα- concedis, sed male tam erga ipsum quam homines πλήξ τις εἴη, καὶ τῶν τὰς φρένας ἀπολωλεκότων; temet gerens, quamnam obsecro, ferre sententiam a Deo vel ipsis hominibus velis? Non humanam, non mitem, non misericordiæ plenam? Enim vero tu quidem fortassis ipsi tibi eris odio, verum a benigno et clementi Deo nequit hoc tibi contingere, atque adeo nec ab hominibus paulo modestioribus. Nefarium namque, nefarium reapse foret, si quæ tibi nung objiciunt alii, severitatem in omnitus laudanti, ea vicissim et ipsis acciderent tecum disceptantibus. Qui ergo vel minutissimum clementiæ vestigium in hominibus perspicit, an non consentanea ratione de illa inscrutabili majestate sentiet, nist vešantis sit, et eorum e´numero qui mentem amiserunt? ᾿Αλλ᾿ ἡμεῖς, ὦ φίλτατε, πᾶσι τοῖς τοιούτοις χαιρειν εἰπόντες, τὸν προκείμενον ἡμῖν ἐξεργαζώμεθα λόγον. Οὐδεὶς ἀπόβλητος τῷ δημιουργῷ· οὐδεὶς ἐν λήθῃ τοῦ προνοοῦντος πάντων ἑξῆς· οὐδεὶς ἐν μίσει τοῦ ἀπαθοῦς, οὐκ ἐν ἀμελείᾳ τινὶ, οὐκ ἐν οὐδενὶ τῶν τοιούτων. Πᾶς ἐν φροντίδι τοῦ κηδεμόνος· πᾶς ἐν ἀγάπῃ τοῦ τοῦτ' αὐτὸ καλουμένου· εὐπρόσδεκτος πᾶς δοτισοῦν, μεταμεληθείς ποτε τῶν κακῶν. Εἰ δὲ καὶ τοὺς πάντας παρήνεγκε τις ἐπὶ κακοῖς, τὸν δὴ τοιοῦτον εἰκότως χρησίμην ύλην εἴποι τις ἂν γεγενῆσθαι τῇ τοῦ Θεοῦ χρηστότητι καὶ φιλανθρωπίᾳ πρὸς ἑαυτῆς ἐπίδειξιν. Οὕτω καὶ παῖδες Ιατρῶν, καὶ πάντες οἷς ἐπιστήμη, δυνάμει μὲν ἀγαθοί· ἣν δὲ καὶ ἡ ὕλη παρῇ, τότε λοιπὸν καὶ ἐνεργεία την ἐπιστήμην δεικνύντες, τοῦθ᾽ ὅπερ εἰσὶν, ἀγαθοὶ πᾶσι φαίνονται· καὶ ἡ ὑπερβολὴ τοῦ θαύματος παρ' αὐτοῖς, οἱ διορθοῦνται τὸ χαλεπώτερον. Τοῦτ᾽ ἄρ᾽ ἡ μείζων ἐπίδειξις τῆς ἀνεικάστου φιλανθρωπίας, τὸ τὸν σκεῦος χρηματίσαντα τῆς τοῦ Θεοῦ χάριτος, εἶτα σκεύος γεγονότα τῆς ἐνεργείας τοῦ πονηροῦ διὰ κακίστην προαίρεσιν, ἄγγος πλῆρες ἀναδείξαι τῆς φιλανθρωπίας ἐκείνης, ἧς ἡ πρὸς πάντας ἔκχυσις, τὴν ὠκεανοῦ παρατρέχει, ὅσον οὐχ ἥδε χει μάρρους. Τολμήσειε δ' ἄν τις, οἶμαι, τοῦτον εἰπεῖν καὶ ἐκλογῆς εἶναι σκεῦος, καλῶς γε διαστέλλων ἀπὸ τοῦ Παύλου. Ἐκεῖνος μὲν γὰρ τοῦτο ἐκλήθη, δι' ἣν ἐδέξατο χάριν ὑπὲρ τοῦ τῆς πίστεως κηρύγμα τος· τοῦ γὰρ βαστάσαι, φησί, τὸ ὄνομά μου ἐνώπιον ἐθνῶν, καὶ βασιλέων, υἱῶν τε Ισραήλ οὗτος δὲ τὴν κλῆσιν ταύτην δίκαιος ἂν εἴη κληθῆ ναι, ὡς μηδενὸς ὄντος ἑτέρου ἐπιτηδειοτέρου τὸν ἔλεον δέξασθαι τοῦ Θεοῦ. Πολλὰ μὲν γὰρ τὰ σκεύη ἐν τῇ μεγάλῃ οἰκίᾳ, φησὶ τὸ σκεῦος τῆς ἐκλογῆς, οὐ πάντα δὲ πρὸς τὴν αὐτὴν, ἀλλ᾽ ἕτερά γε πρὸς ἄλλας χρείας ητοίμαστό τε καὶ κατεσκεύαστο. Καὶ πρὸς μὲν μύρου δοχὴν ἀλάβαστρά τα καὶ τὰ τοιαῦτα, καὶ ἐκ τουτωνὶ τῶν περιμαχή¹ Il Tim. 11, 20. Sedenim nos, o charissime, omnibus hujusmodi valere jussis, orationem institutam perficiamus. Neminem rerum opifex ille rejicit, neminis obliviscitụr qui omnibús prospicit; nemo exosus est animi perturbationum experti, nec ab eo negligitur, něc aliud quid ejusmodi experitur: nemo non ejus cura continetur, qui curam omnium gerit, nemo non ejus dilectione continetur, qui hoc ipsum nomen babet. Acceptabilis illi quivis, a vitiis aliquando qui resipuerit. Quod si quis omnes etiam vitiis superarit, eum non ab re factum quis dixerit idoneam materiam bonitati clementiæque divinæ, ut in sese declaret. Sic etiam medici, et omnes scientia præditi, boni quidem esse possunt, verum si el materies adsit, actu quoque scientiam probantes, id quod sunt, omnibus esse boni videntur. Et admirationem illi longe maximam merentur, qui diff• cilius aliquid egregie perficiunt. Atque hæc sane maxima declaratio inæstimabilis est et infinite illius clementiæ, quod eum, qui divinæ instrumentum esse debebat gratiæ, posteaque instrumentuni efficacitatis maligni illius instituto pessimo factus est, vas plenum ejus clementiæ declarat, cujus in omnes effusio majore vincit copia fluxum oceani' quam tujus undæ torrentes superant. Et quidem hujusmodi hominem recte quis, opinor, ausit dicere vas etiam electionis esse, si eum a Paulo recte distinguat. Paulus enim hoc nomine vocatus est ob eam gratiam quam prædicandæ causa fidei acceperat. Ut gestes, inquit Deus, nomen meum coram gentibus, et regibus, et filiis Israelis. Hic vero appellationem hanc merito consequitur, cum nemo sil alius magis idoneus ad excipicndam Dei misericordiam. Nam vasa quidem multa sunt in ampla domo, inquit vas illud electionis, non omnia vero ad eumdem, sed ad alios usus alia parata sunt atque confecta'. Unguenti pro receptaculo, alabastra, et hujus ge-

MANUELIS PALEOLOG1 neris alia, deque metallis eximiis alia facta: rur- των μετάλλων ἕτερα· πρὸς δὲ τὰς χρείας τὰς και sus ad usus inferiores, vasa illis ipsis congruentia. Sunt autem et alia vasa quædam ad ignominiam, nihilo materie inferiora dignioribus illis. Atque hæc omnia fiunt illius justo judicio, qui vasa possidet. Et sit sane vir bonus, electus a Deo, quasí pretiosum quoddam vas, ad excipiendam ipsius gratiam. Qui vero malus factus est, ac deinde per resipiscentiam eo reversus quo debebat, aliis omnibus est capacior illius misericordie, quæ a clementia provenit. Ignominiosa denique vasa fuerint, opinor, illi qui et vitam in infidelitate malisque dogmatibus exegerunt, et quibus unum hoc perpetuo cordi erat, ut vitiose viverent, non etiam, ut resipiscerent, quando qui pessima peregerunt, ac deinde cum pœnitentia de hac vita migrarunt, non in ignominia sunt apud Deum, sed maximo etiam pretio, ut appareat, ait Paulus, principatibus atque potestacibus multipliciter varia Dei sapientia '. Et adjecis. set omnino clementiam quoque, si opus id facto fuisset Atque hæc quidem in hunc modum exposita sunto. Nobis autem sane præstat, alterius lustrationis non egere, sed intra primam consistere. Quemadmodum Gregorius ille Theologus ait, quando et perpetuo sanos mañere præstat, quam morbo correptos sanari. Nam et hoc valde malum est, ut Idem ille pronuntiavit, pro peccato emendationem remetiri. Enimvero fervidis opus est lacrymis, et totis enitendum viribus, ut morbus vitiositatiś exuatur: cum incertum omnino sit an finis emendationem sit laturus. Bona tamen in spe sint, etiam qui quantumvis gravi quodam morbo laborant, seipsis in Deum, qui omnium medicus est, rejectis, et allata sanationis cupiditate. Atque hac condidenter aio, respiciens ad inexsuperabilem illam bonitatem, ad ejus erga nos dilectionem, quæ supra modum et mentem, et rationem, et omnem cogitationem stupore complet, ad divinæ denique voluntatis atque naturæ iminutabilitatem. Nam Geri nequit ut ex hoc in illud immobilis naturæ mutetur amor, utque duæ res acciclant Deo, peni tentia et motus; quippe divinum illud numen immobile est, et quæ ab eo fiunt, omnis expertia sunt poenitentiae. Non igitur ipsa illa bonitas, et clementia, et ipsa charitas, odio prosequetur unquam, et aversabitur sibi tanto dilectum opere, quantum ne cogitari quidem potest. Non affectionem aliquam experietur, qui affectionis omnis expers est, et apud quem nulla mutatio vel mutationis adumbratio est, uti divus ille Jacobus loquitur, cujus et illa vox est: Deus malorum expers est, et ipse neminem tentat ‘. Humanum hoc malum est, immutari scilicet et odisse prius dilectos. Etenim plerique homines testa, quod aiunt, inversa, confestim movemur, et quorum causa facile vel mortem oppe. tiissemus, pro iis poscente necessitate nec obolum solvimus. Nam mitto dicere, quosdam esse, qui vel sanguinem eorum lubenter haurirent. Causa 1 Ephes., 15, 10. Jac. 1, 13. τωτέρω τὰ ταυταισὶ κατάλληλά τε καὶ συμβησό μενα. Εστι δὲ καὶ ἄλλα σκεύη πρὸς ἀτιμίαν, οὐδὲν κατὰ τὴν ὕλην ἐλάττω τῶν τιμιωτέρων ἐκείνων. Καὶ ταῦτα γίνεται πάντα, κρίσει δικαίᾳ τοῦ κεκτημένου τὰ σκεύη. Εἴη δ᾽ ἂν ὁ μὲν ἀγαθὸς ἀνὴρ ἐκλελεγμένος τῷ Θεῷ, ὥσπερ τι σκεῦος τίμιον πρὸς τὸ τὴν αὐτοῦ χάριν δέξασθαι· ὁ δὲ κακὸς γενόμενος, εἶτ᾽ ἐπανελθὼν διὰ μετανοίας ἐφ' ὅπερ ἔδει, τῶν ἄλλων πάντων χωρητικώτερος τοῦ τῆς φιλανθρωπίας ἐλέους. Τὰ δὲ ἀτιμότερα σκεύη εἶεν ἂν, οἶμαι, ἐκεῖνοι, οἵ τε τὸν βίον διήνυσαν ἐν ἀπιστίᾳ καὶ δόγμασιν οὐ καλοῖς, καὶ οἷς τὸ ζῆν ἐν τοῖς κακοῖς ἔργον ἦν διηνεκές, τὸ δὲ μεταμεληθῆναι οὐκ ἔτι· ὡς οἱ τὰ χείριστα μὲν διαπραξάμενοι, εἶτα μετανοίᾳ συναπελθόντες, οὐκ ἐν ἀτιμίᾳ παρὰ Θεῷ, ἀλλὰ καὶ ἐν χρείᾳ μεγίστῃ· Ἵνα φωνῇ, φησὶ Παῦλος, ταῖς ἀρχαῖς καὶ ταῖς ἐξουσίαις ἡ πολυποίκιλος σοφία τοῦ Θεοῦ. Εἶπε δ᾽ ἂν πάντως, καὶ ἡ φιλαν θρωπία, δεῆσαν εἰπεῖν. Καὶ ταῦτα μὲν τῇδε· ἡμῖν δὲ ἄρα βέλτιον μὴ δευτέρας δεηθῆναι καθάρσεως, ἀλλὰ στῆναι μέχρι τῆς πρώτης, κατὰ τὴν τοῦ Θεολόγου φωνήν. Εἰ δὴ κἀκεῖνο βέλτιον, μένειν ἐν ὑγείᾳ διηνεκώς, ἢ ἰαθή ναι νοσήσαντας. Καὶ γὰρ κἀκεῖνο πάνυ δεινὸν, ὡς ὁ αὐτὸς ἀπεφήνατο, ἀντιμετρεῖν ἁμαρτία διόρθωσιν. Δεῖ μὲν οὖν δακρύειν θερμῶς, καὶ τὴν τῆς κακίας ἀγωνίζεσθαι νόσον, ὅση δύναμις, ἀποδύσασθαι· ὡς ἄν γε πάντως άδηλον, εἰ μενεῖ τὴν θεραπείαν τὸ τέλος. Πλὴν ἐν ἀγαθαῖς ἐλπίσι καὶ οἱ δεινόν τι νο σοῦντες, ὁπόσον βούλει, Θεῷ τῷ πάντων Ιατρῷ σφᾶς γε αὐτοὺς ἐπιρρίψαντες, καὶ τὸ προθυμεῖσθαι θεραπευθῆναι εἰσενεγκόντες. Καὶ ταῦτα λέγω θαρ φούντως, εἰς τὴν ἀνυπέρβλητον ὁρῶν ἀγαθότητα, εἰς τὴν πρὸς ἡμᾶς ἐκείνης ἀγάπην, ὑπερεκπλήτ τουσαν καὶ νοῦν καὶ λόγον, καὶ πᾶσαν ἔννοιαν, εἰς τὸ τῆς θείας βουλῆς καὶ φύσεως ἀμετάτρεπτον. Οὐ γὰρ ἐκ τούτου πρὸς ἐκεῖνο ὁ τῆς ἀκινήτου φύσεως Έρως μετατεθήσεται, καὶ πάθοι δύο ταυτὶ Θεός, μεταμελόν τε καὶ κίνησιν. Τὸ θεῖον γὰρ ἀκίνητον, καὶ τὰ αὐτόθεν ἀμεταμέλητα. Οὐ τοίνυν ἡ αὐτοαγαθότης τε καὶ φιλανθρωπία, καὶ αὐτοαγάπη, μια σήσει γέ ποτε καὶ ἀποστραφήσεται τὸν αὐτῇ του σοῦτον πεφιλημένον, ὅσον οὐδ᾽ ἐνθυμηθῆναι οἷόν τε. Οὐ πειραθήσεται τινος πάθους ὁ ἀπαθής, παρ' ᾧ οὐκ ἔνι παραλλαγή, ἢ τροπῆς ἀποσκίασμα, κατά τὸν θεῖον Ἰάκωβον, ὃς δήπου καὶ τοῦτό φησιν Ὁ Θεὸς ἀπείραστός ἐστι κακῶν. Πειράζει δὲ αὐ· τὸς οὐδένα. ᾿Ανθρώπινον τουτὶ τὸ κακὸν μεταβεβλῆσθαι τε καὶ μισεῖν τοὺς πρὸ τοῦ πεφιλημένους. Οἱ γὰρ πολλοὶ τῶν ἀνθρώπων, ἐστράκου (φασὶ) μεταπεσόντος, εὐθὺς κινούμεθα· καὶ δι' οὓς ῥᾳδίως ἂν ἐτεθνήκειμεν, οὐδ᾽ ὀβολὸν ὑπὲρ αὐτῶν χρεία; καλούσης καταβαλλόμεθα. Ἐὼ γὰρ λέγειν κἀκεῖνο, ὡς καὶ τοῦ αἵματος αὐτῶν ἡδέως ἄν τινες πίοιεν. Καὶ τὸ αἴτιον πάνυ σαφές. Οὐ γὰρ δι' αὐτοὺς ἐκείνους, οὕς γε φιλοῦμεν, οὐδὲ διὰ τὸν Χριστὸν καὶ τὰς ἐν τολὰς αὐτοῦ, καὶ τὸ ἀγαθὸν αὐτό, ἀλλ᾽ εἰς τὸ δοκοῦν

ORATIO VI. λυσιτελὲς ἀφορῶντες, καὶ τὸ ἡδὺ, πάντα πράττομεν. quidem ipsa valde perspicua est. Non enim pro Οθεν δὴ καὶ τῆς ἀγάπης, ὡς ἔοικεν, οὐκ ἀληθευού- pter illos ipsos quos diligimus, neque propter Chri σης, εἰ καί τι λήψονται παρ' ἡμῶν οἱ δεόμενοι τῶν stum et ejus mandata, neque ipsius boni causa, φίλων, ἢ προτέρων ἕνεκα δωρεῶν τοῦτο γίνεται, ἢ sed id quod expedire videtur, et voluptatem intuenἐλπιζομένων ἑτέρων. Ταῦτα δὴ τὰ τὴν φιλίαν ἡμῶν tes, omnia facimus. Quapropter et ipsa charitas, συνιστώντα, εἴ γε καὶ φιλίαν ταύτην καλεῖν χρή, uti videtur, cum vera non sit, etiamsi quid a noἀλλὰ μὴ καπήλοις τισὶ πρέπουσαν ἐμπορίαν. Τὰ bis egentes amici accipiant, tamen hoc vel præceγοῦν καθ' ἡμᾶς, καὶ ἡμέτερα, τοιαῦτα καὶ οὕτως dentium vel positorum in spe munerum, causa fit. ἔχοντα. Ο δέ γε πλάσας ἡμᾶς Θεὸς χαίρει τῷ δι Hæc sunt illa scilicet amicitiam quæ nostram staδόναι μᾶλλον, ἢ ἡμεῖς λαμβάνοντες. Καὶ οὐδὲ λή biliunt, si quidem appellanda est hæc amicitia, ac ψεταί ποτε κόρον εὐεργετῶν, ἀγαθότητι κινούμενος. non potius decens caupones quæstus. In hunc moΟὐ γὰρ, ἵν᾽ ἐκείνῳ προσγένηταί τι ἀπὸ τῶν αὐτοῦ dum res nostræ comparatæ sunt. At ipse, qui nos δημιουργημάτων, οὐδὲ ὡς ὑπαρξάντων ἐκείνων finxit, Deus, largiendo magis delectatur quam nos ἡστινοσοῦν χάριτος· πῶς γάρ; διὰ δὴ ταῦτα οὐδὲ accipiendo. Nec unquam benefaciendi satietas eum τὴν ἀγάπην ἐκείνου τὴν πρὸς ἡμᾶς τῶν ἐνδεχομέ capiet, qui ad hoc bonitate sua impellitur. Non enim νων ἔστι κινηθῆναι. Ἐπειδὴ γὰρ εἰς τὸ ἀγαπᾶν τε hoc ideo facit, ut ei suis a creatis aliquid accedat, καὶ εὖ ποιεῖν τὸ κινοῦν οὐδέν ἐστιν ἕτερον ἢ ἡ ἄπει- nec quod illa prius aliquod in eum beneficium conρος ἐκείνου χρηστότης τε καὶ ἀγαθωσύνη· ταύτην tulerint: quo enim id pacto? quibus sane de causis, δὲ πᾶσα ἀνάγκη ὡσαύτως ἔχειν, καὶ τὴν αὐτὴν nec ipsius erga nos amor ut loco moveatur aut εἶναι· φανερὸν ἅπασι γίγνεται, ὡς ἔσται καὶ τὰ mutetur, confieri potest. Nam cum nulla res alia πρὸς ἡμᾶς ἐξ ἐκείνου, ὁποῖόν τί ἐστι κἀκεῖνο τὸ sit quæ ipsum ad amandum et benefaciendum imκινοῦν. Καὶ τοῦτο παντί που δῆλον. Εκ περιουσίας pellat quam infinita benignitas ejus atque bonitas, δὲ νῦν ἐρῶ. Οταν γὰρ τὰ τὴν ἀγάπην ἡμῖν κινοῦν eam vero plane necesse sit eodem affectam modo τα, μηδ' οπωστιοῦν κινηθῇ, τότε καὶ ἡμεῖς δηλονότι et eamdem esse: manifesto patet omnibus, et illa παντάπασι παγίως ἱστάμεθα ἐν τῷ ἀγαπᾶν. Καὶ εἰ que in nos ab ipso proficiscuntur, talia fere, quale ἐφ' ἡμῶν τοῦτο γίγνεται πολλῷ, γε μᾶλλον ἐπὶ quiddamest id quod eum impellit, atque hoc perspiΘεοῦ. Ἐπεὶ δὲ ἡ τοῦ Θεοῦ πρὸς ἡμᾶς ἀγάπη οὐκ cuum cuivis est. Dicamn auem aliquid ex superia Εξωθέν ποθέν ἐστι πάντως, ἀλλ᾽ ὑφ᾽ ἑαυτῆς κινεῖ- cuo. Quippe cum ea quæ amorem in nobis excitant ται· ἀνάγκη ταύτην ὡσαύτως ἔχειν τὸν πάντα χρό- plane non amplius impulsa motaque fuerint, taue νον, καὶ τὰ πρὸς ἡμᾶς ἐξ ἐκείνης τῷ ταύτης ὕψει etiam nos scilicet in amore velut immoti subsi tiμᾶλλον συμβαίνειν ἢ τῇ ἡμετέρᾳ φαυλότητι. Διὰ mus. Quod quidem in nobis si usuvenit, multo ma- «ῦτο καὶ προτείνει πᾶσιν ἑξῆς πρὸς τοῖς ἄλλοις gis in Deo. Verum quoniam Dei erga nos amor non ἀγαθοῖς ὁ Σωτὴρ κἀκεῖνον ἀφθόνως τὸν θησαυρὸν, extrinsecus alicunde proficiscitur, sed a seipsu moὃν ἐκεῖνος ἀφίκτο φέρων ἐξ οὐρανοῦ. Καὶ τὸ εἰς vetur, necesse est eum semper eodem affectum esse ἐκεῖνον ἧκόν, οὐδείς πω τῶν ἀνθρώπων εστέρηται modo, et quæ in nos ab eo proficiscuntur, magis τῆς τηλικαύτης εὐεργεσίας· ἀλλὰ ῥεῖ τὸ ἀγαθὸν, καὶ ipsius convenire sublimitati-quan; vilitati nostræ. ἐκχεῖται πανταχοῦ τῆς οἰκουμένης ἁπάσης, καὶ Ideoque Salvator ille noster, præter alia bona, cunἔξεστι τοὺς πάντας προῖκα πλουτεῖν, καὶ ἀκονιτί ctis et illum thesaurum jugiter offert quem ipse de τῶν ἀγαθῶν ἐμφορεῖσθαι· ἔδωκε γὰρ αὐτοῖς, φησὶν, colo descendens secum attulit. Et quidem quod ἐξουσίαν τέκνα Θεοῦ γενέσθαι. Εἰ δὲ τἀγαθόν τις ipsum attinet, nulli hominum unquam tantum beὁρῴη ἐπ' αὐτὸν ὥσπερ αὐτομολοῦν, εἶτα διαπτύει neficium denegatnın fuit, sed fluit hoc bonum, et τοῦτο καὶ ἀποστρέφεται, οὐ λογιστέον το γκλημα τῷ ubique terrarum efunditur, omnibusque gratis diγε διδόντι τὴν χάριν, ἀλλὰ τοῖς μηδὲ τὴν ἀρχὴν tescere licet ac absque labore bonis satiari. Dedit δεξαμένοις, ἢ καὶ μετὰ τὸ λαβεῖν ἀτιμάσασι καὶ enim eis, inquit, potestatem evadendi in filios Dei. παρωσαμένοις, οὕτω μὲν ὃν ἀγαθὸν, οὕτω δὲ μέγα, Jam si quis bonum ipsum cernens ad se sponte και προσέτι μόνιμον, καὶ ῥᾳδίως ἐπιδιδοῦν, εἴ τις quasi sua venire, mox illud respnat et aversetur, τοῦτο βούλοιτο. non imputanda illi culpa, qui beneficium dedit, sea iis qui prorsus id non acceperunt, aut postquam accepissent, cum ignominia repulerunt, rem adeo bonam, adeo magnam, et præterea durabilem et augescentem facile, si quis hoc velit. Καὶ τοίνυν ὁ τοιοῦτος Δεσπότης, καὶ τὸν τὴν μετ γάλην δοκὸν ἐκεῖνον, καὶ τὸ κάρφο; ἔχοντα τὸ μι κρὸν τῶν γὰρ ἐξαρχῆς μνησθήσομαι λόγων) οὐ περιόψεταί ποτε, ἀλλὰ πάντα πράξει καὶ πραγμα-· τεύσεται ὑπὲρ τῆς αὐτῶν σωτηρίας. Γίγνεται γὰρ παντοδαπὸς ἐπίκουρος ἡμῖν, καὶ νῦν μὲν τοῦτο τὸ φάρμακον, νῦν δὲ ἐκεῖνο προσάγει. Καὶ τοῖς μὲν φλεγμαίνουσι τῶν τραυμάτων τὰ τῆς παραμυθίας προσάγει· τὰς δὲ σηπεδόνας ἐκκόπτει, τὴν ἐπὶ τὰ χείρω νομήν συστέλλων. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ μέμψεται Talis ergo Dominus nec illum magna cum trabe, nec alterum exili cam festuca (lide eaim ante dicta repetere) aspernabitur unquam, sed on nia pro ipsorum salute faciet atque mulietur. Variis enim modis ac rationibus nobis opitulatur, ac modo quidem hoc medicamentum, modo illud adhibet. Si quæ vulnera suppurantia tument, ea mitigat: putredines exsc indit, ut quo minus in pejus serpant, impediat. Quin etiam saepius objurgabit agrotos, et castigatione, si sit opus, coerce

€19 bit. Nonnunquam et severioribus remediis utetur, γε πολλάκις τοῖς ἀῤῥωστοῦσι, καὶ ἐπιπλήξει τούτους cum bonitate clementiaque sibi familiari. Non volet illis esse male, quos de nihilo condidit, inanibusque propriis formavit, sed eis perpetuo benefaciet, ac per omnia, dextra inquam et sinistra, ut' divus ille Apostolus loquitur, sive recte vivant, sive secus. Quemadmodum scilicet et pluviam et solem eis suppeditat, rursus etiam ipsorum utilitatem spectans, ad tempus aliquod eadem inhibet. Ad summam, non una via, sed multis ac diversis, perque res contrarias nonnunquam, ad unum nos finem perducit, ut recte vivere possimus. Et quo pacto consentaneum esset, aliter eum agere, qui pro universis est mortuus, crucem sustinuit ac nuditatem, rem malefieis destinatam, quique dcdecus et ignominiam omnino non curavit, infinitaque sustinuit, ad infaitani inventa contumeliam, illis solis competentem, qui ca ipsum affecerunt? Hæc ergo cum cognoscamus, auditores, quotquot adestis, illum omnium stolidissimum judicemus, qui facile condemnat, oblitus supremæ illius clementiæ, bonitatis incomparabilis, inexsuperabilis benignitatis, et ejus, qui peccatum omue sustulit, et mortis ab eo pro nobis obitæ, probrorum, cruciatuum, injuriarum, et quæcunque tunc comitata sunt absurdam iracundiam sceleratorum, ex invidia cædem ipsius sitientium, ut cavilli, atroces injuriæ, maledicta, sputa, alapse, nulla non illusionum species, atque etiain corona contumelia, caputque feriens calamus. Nimirum destillabattune e beataşſarie divini capitis, vulnerati, mea quidem sententia, tam a calamo quam a spinis, de quibus salutaris illa nobis corona mauibus homicidarum contexta fuit. Babæ, quanta fecit I quanta sustinuit! et quidem pro inimicis, pro condemnatis bominibus: propter quos et homo factus est, e muliere natus, et carnem ae paupertatem postram suscepit, quo pati posset; ut nos liberaret a cruciatu et malis æternis animi pariter atque corporis, quibus universum genus hominum obnoxii, multorum magnorumque causa delictorum eramus. Hæc autem omnia demonstrant ipsius erga nos amorem quendam ineffabilem, et supra mentis intelligentiam positum. Poterat enim cœlum incoleus, nequaquam assumpta natura nostra, verbo duntaxat ac nutu liberære genus nostrum e diaboli vinculis ac tyrannide, nosque per omnia beneficiis afficere. Itidem pati non potuisset, non factus ejusdem nobiscum substantiæ particeps. Verum ut amorem erga nos, prob quantumil ostenderet, non contentus uno, nimirum ut nobis benefaceret, etiam alterum adjecit, cruciatus videlicet propter nos suos, quos carne passus est. Nam talé quiddam est verus amor facit ut amans continere se non pos - sit, quin propter dilectum patiatur. Atque hoc mibi caput demissionis et societatis erga nos Salvatoris nostri videtur esse. Nam si hunc amorem in hominibus etiam invenire licet, neque Dei tantum causa, sed hominum quoque, mortuos scimus aliδεῆσαν. Καί που καὶ τοῖς αὐστηροτέροις βοηθήματα χρήσεται μετὰ τῆς συνήθους αὐτῷ χρηστότητος και φιλανθρωπίας. Οὐ δὴ θελήσει κακῶς ἔχειν, οὓς ἐξ οὐκ ὄντων παρήγαγε, καὶ ταῖς ἑαυτοῦ χερσὶν ἔπλα σεν· ἀλλ' εὖ ποιήσει τούτους διηνεκώς διὰ πάντων, τῶν τε δεξιῶν φημι καὶ ἀριστερῶν, κατὰ τὸν θεῖον ᾿Απόστολον, ὀρθῶς βιοῦντας καὶ μή· ὥσπερ ἀμέλει καὶ ὑετὸν καὶ ἥλιον τούτοις παρέχει. Καὶ αὖθις γε πρὸς τὸ συμφέρον αὐτῶν ὁρῶν, ἐπὶ καιρόν τινα ταῦτα ἐπέχει. Καί ὅλως οὐ διὰ μιᾶς ὁδοῦ, ἀλλὰ πολ λῶν τε καὶ διαφόρων, καὶ πραγμάτων ἐναντίων ἔστιν οὔ, πρὸς ἔν τι τέλος ἡμᾶς ἐνάγει, τὸ ζῆν ὀρθῶς δυνηθῆναι. Καὶ πῶς ἂν ἄλλως εἰκὸς ἦν πράττειν, ὃς ὑπὲρ πάντων ἀπέθανε, σταυρὸν μὲν ὑπομείνας καὶ γύμνωσιν, πρᾶγμα κακούργοις διωρισμένον, αἰσχύνης δὲ παντάπασιν ἀλογήσας, καὶ μυρία πρά γματα ὑποστὰς πρὸς ὕβριν μυρίαν ἐξευρημένα, μή νοις ἐκείνοις πρέποντα τοῖς ἐξυβρίσασιν εἰς αὐτόν; Ταῦτ' οὖν γινώσκοντες, ὦ παρόντες, πάντων εὐχ θέστερον τοῦτον κρίνωμεν, τὸν εὐχερῶς κατακρίνον τα, ἐπιλανθανόμενον τῆς ἀνωτάτω φιλανθρωπίας, τῆς ἀνεικάστου ἀγαθωσύνης, τῆς ἀνυπερβλήτου χρησ στότητος, τοῦ τε ἀναιρέτου τῆς ἁμαρτίας ἀπάτης, καὶ τοῦ δι' ἡμᾶς ἐκείνου θανάτου, τῶν ὀνειδῶν, τῶν παθημάτων, τῶν ὕβρεων, καὶ ὅσα τότε παρηκολούθησε τῷ παραλόγῳ θυμῷ τῶν φονώντων ἐκ τοῦ φθό νου καθαρμάτων, σκώμματα, προπηλακισμοί, βλασ φημίαι, ἐμπτυσμοί, ῥαπίσματα, ἅπαν ἐμπαιγμῶν εἶδος· καὶ δὴ καὶ στέφανος ὕβρεως, καὶ κάλαμος κατὰ κορυφῆς παίων. "Η που κατέσταξε τοῦ μαχαρίου τότε προσώπου τὸ τῆς θεϊκῆς κεφαλῆς αἷμα, τρωθείσης,οίμαι, καὶ τῷ καλάμῳ, καὶ ταῖς ἀκάνθαις, αἷς ὁ σωτήριος ἡμῖν χερσὶ τῶν ἁλαστόρων ἐπλάκη στέφανος. Βαβαί, ὅτ' ἔπραξεν! ὅσ᾽ ὑπέστη! ὑπὲρ ἐχθρῶν, ὑπὲρ κατακρίτων ἀνθρώπων· δι' ου; καὶ γέγονεν ἄνθρωπος, ἐκ γυναικὸς γεννηθείς, σάρκα καὶ πενίαν τὴν ἡμετέραν καταδεξάμενος, ὑπὲρ τοῦ παθεῖν δυνηθῆναι· ἵν᾿ ἡμᾶς ἐλευθερώσῃ πάθους, καὶ δεινῶν ἀθανάτων ὁμοῦ ψυχῆς τε καὶ σώματος, ὧν τὸ γένος ἅπαν υπόχρεω ἦμεν, ἀντὶ πολλῶν καὶ μετ γάλων ἁμαρτημάτων. Ταῦτα δὲ πάντα δείκνυσι τὴν εἰς ἡμᾶς ἀγάπην αὐτοῦ, ἄῤῥητόν τινα καὶ ἀκατανόητον οὖσαν. Εδύνατο μὲν γὰρ, τὸν οὐρανόν τε οἰκῶν, καὶ μηδαμῶς ἀναλαβόμενος τὸ ἡμέτερον, καὶ λόγῳ μόνῳ, καὶ νεύματι, τῶν τοῦ διαβόλου δεσμῶν, καὶ τῆς τυραννίδος, λύσασθαι τὸ γένος ἡμῖν, καὶ διὰ πάντων εὐεργετεῖν· παθεῖν δὲ οὐκ ἂν εἶχε, μὴ τῆς αὐτῆς ἡμῖν κοινωνήσας οὐσίας. Τὸ δ' οὖν εἰς ἡμᾶς ἐπιδεικνύμενος φίλτρον ὅσον; Οὐκ ἠρκέσθη γι θατέρῳ, λέγω δὴ τῷ εὖ ποιεῖν, ἀλλὰ καὶ θάτερον προσέθηκε, τὰ δι' ἡμᾶς ἐκείνου παθήματα διὰ τῆς σαρκός. Τοιοῦτον γὰρ ὁ ἀληθὴς ἔρως. Οὐκ ἀνέχεσθαι ποιεῖ τὴν ἐρῶντα, εἰ μὴ διὰ τὸν ἐρώμενον πάθοι. Καὶ τοῦτό μοι δοκεῖ τὸ κεφάλαιον εἶναι τῆς πρὸς ἡμᾶς τοῦ Σωτῆρος συγκαταβάσεώς τε καὶ κοι νωνίας. Εἰ γὰρ ἐν ἀνθρώποις ἔστιν εὑρεῖν τουτονί τὸν ἔρωτα, καὶ οὐχ ὑπὲρ τοῦ Θεοῦ μόνον, ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ ἀνθρώπων χαίροντές τινες τεθνᾶσι πολλὰ πα

ORATIO VI. θέντες, πῶς οὐκ ἂν ἁρμόσετε τοῦτο τῷ τῆς ἄκρας quos cum voluptate, multa prius perpessos, quo ἀγαθότητος ἔρωτι; Διὰ πολλῶν μὲν γὰρ καὶ ἄλλων Αδύνατο τρόπων σῶσαι τὸν ἄνθρωπον ὁ Σωτήρ, ἔσωσε δ' οὖν σαρκωθείς, πρέπον ἂν οὕτω γενέσθαι, πολυ λῶν μὲν ἔνεκα καὶ μεγάλων, μάλιστα δὲ τῆς πρὸς ἡμᾶς ἀγάπης αὐτοῦ, ὑπερφυοῦς οὔσης. Καὶ ταῦτ' εἰδὼς πᾶς ἐστισοῦν τῶν προβάτων ἐκείνων, ἃ δὴ τῆς αὐλῆς ἐστι τῆς δεσποτικής, σκιρτάτω χαίρων καὶ φαιδρυνόμενος. Ἂν μὲν γὰρ ᾖ τῇ μάνδρα συνδιαιτώμενος, καὶ πληρῶν τὸν ἀριθμὸν τῆς θρυλλουμένῆς ἑκατοντάδος (εὖ γὰρ ποιῶν ὁ λόγος ἡμᾶς ἐνήγαγεν ἐπὶ τὴν παραβολὴν ἤδη ταύτην), ὑπ' αὐτοῦ ποιμένος ἀχθήσεται, τοῦ καλοῦ τε, καὶ τὰ πρόβατα κτησαμένου πολλῷ τιμήματι. Καὶ γὰρ αὐτὸς ὑπὲρ αὐτῶν τὴν ψυχὴν τέθεικε, καὶ τὸ ἴδιον ἐξέχεεν αἷμα, καὶ ἑαυτοῦ τὸν τρόπον τοῦτον πεποίηκεν, οὐδέποτε καὶ πρὶν ὄντα ξένα. Τί γὰρ καὶ παραδραμεῖται τὴν αὐτοῦ δεσποτείαν; τριπλῆ γὰρ πάντων δεσπότης οὗ τός ἐστι· τῷ παραγαγεῖν καὶ δημιουργῆσαι, τῷ προ νοεῖν τε καὶ εὖ ποιεῖν, τῷ δύνασθαι καὶ νεύματι διαφθεῖραι. Τὸ δὲ μυστήριον γέγονε τὸ φρικτόν, ἵν' ᾗ τὸ φύσει προσὸν αὐτῷ καὶ γνώμῃ βασιλευόμενον. Εἰς τοῦτο γὰρ οἶμαι φέρειν τὸ, Ο Κύριος ἐβασί λευσε. Τὸ γὰρ βασιλευόμενον μὲν, ἄκον δὲ, δι' ἄγνοιαν τοῦ δημιουργοῦ, νυνὶ τῆς ἐπιγνώσεως ἐπισ λαμψάσης τῷ κόσμῳ, αυτομολεῖ τε, καὶ ζητεῖ τὸ βασιλεύεσθαι παρ' αὐτοῦ. Ὅστις μὲν οὖν τὴν τοῦ ποιμένος φωνὴν οἶδε, καὶ ἀκολουθεῖ κατ' ίχνος που ρευομένῳ, ἐν χλοερᾷ τῇ πόᾳ κατασκηνώσει, καὶ ἐπὶ ὕδατος ἀναπαύσεως ἐκτραφήσεται· καὶ οὐ φοβηθήσεται κακά, οὐδ' ἂν τύχῃ πορευόμενο; ἐν μέσῳ σκιᾶς θανάτου. Ἐὰν δὲ πλάνης πειραθῇ, καὶ ἀπολωλός ποτε γένηται (άνθέξομαι γὰρ τῆς παραβολῆς), οὐδ' οὕτω τέως ἀμεληθήσεται· ἀλλὰ σπουδῇ ζητηθήσεται, καὶ εὑρεθὲν ἐπὶ τῶν ὤμων ἀχθήσεται, καὶ τοῖς μὴ πεπλανημένοις ὁμοταγὲς ἔσται. Καίτοι καὶ μειζόνως χαίρει τῷ ἑνὶ τούτῳ ἢ τοῖς πολλοῖς ἐκείνοις, τοῖς ἐν τῇ μάνδρα, τοῖς ἀεὶ σὺν αὐτῷ μένουσιν. Αὐτὸς τοῦ το είρηκε. Συνίστησι δὲ τὸν λόγον καὶ αὐτοῖς πράγμασι. Τοσοῦτον γὰρ ἐπεδείξατο φίλτρον πρὸς τὸ πλανώμενον, ὡς ἀφεῖναι μὲν ἐκεῖνα τὰ πολλὰ, ἐπὶ δὲ τὴν τοῦ ἑνὸς ζήτησιν ἐξελθεῖν· οὕτω τὴν αὐτοῦ σωτηρίαν τοῦ παντὸς ἡγεῖται ἀξίαν εἶναι. Καὶ δηλοῖ τὸ μηδενὶ τὸ πρᾶγμα τοῦτο πιστεῦσαι. Οὐ γὰρ πολλοὺς μισθωσάμενος ἔπεμψεν, οὐδὲ ἀνέθηκε τισι τὴν τοῦ ἔργου ἐπιμέλειαν, οὐ δούλοις, οὐ φίλοις, οὐ τοῖς ἀγγέλοις αὐτοῖς, ἀλλ᾽ ἑαυτῷ γε μόνῳ τὸ πᾶν ἐθάβοησε· παιδεύων ἡμᾶς, οἶμαι, οὐ μόνον πράττειν & χρὴ, ἀλλὰ καὶ τῷ βελτίονι τρόπῳ· καὶ μήτε δόξαν τὴν φθειρομένην, μήτε τρυφήν, μήτ' ἀσφάλειαν, τοῦ και λοῦ καὶ πρέποντος προτιθέναι. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τὴν ὑπερβολὴν τῆς ἀγάπης ταύτῃ δεικνύς, ἣν πρὸς ἔκαστον ἡμῶν οὗτος ἔχει, τὴν εἰς ἀλλήλους σφόδρα ἀνάπτει. Τοσοῦτον γὰρ ήκμαζεν ἐν αὐτῷ τὸ τοῦ ἑνὸς φίλτρον, ὡς ἅπαν ὄρος, πᾶν ἄλσος, πᾶν ἄβατον, βάσιμον αὐτῷ φαίνεσθαι, καὶ μάλα κούφον νομίζειν ἀχθοφορεῖν, ἵν' αὐτὸ τὸ πλανηθὲν τοῖς πλείοσι συναριθμηθῇ. Εἴποι τις ἂν, οἶμαι, θαυμάτας τοῦτο τὸ ἔργον, ὡς ἡ μὲν ζήτησις ἀναγκαία, καὶ τὰ ἐν αὐτῇ PATROL. GR. CLVI. pacto non idem hoc illius supremæ bonitatis amori competierit? Quippe multis aliis etiam modis hominis saluti consulere Salvator poterat, et tamen cum servavit, assumpta carne, quod ita rem confieri deceret, cum plures et magnas ob causas, tum imprimis ob ipsius erga nos amorem eximium. Atque hoc cum norit quilibet earum ex oviam numero quæ hujus ad heri stabulum pertinent, lætus et hilaris exsultet. Nam si caula non relicta, notum illum centenarium numerum implet (recte jam enim ad eam similitudinem ipsa nos invitat oratio), ab ipso pastore ducetur, illo, inquam, pastore bono, quique magno suas oves pretio comparavit. Etenim ipse pro cis animam suam posuit, et proprium sanguinem effudit, atque hoc modo snas fecit, quæ ne prius quidem unquam erant aliena. Quid enim ipsius effugere dominium possit? Triplici namque ratione Dominus est omnium: quod in ortum produxerit et condiderit,, quod curam gerat et benefaciat, quod etiam nutu perdere possit. Incarnationis vero tremendum mysterium contigit, ut quod natura ipsius erat, sponte se regno ejusdem subjiceret. Huc enim illa spectare verba puto: Dominus regnavit. Nam quod recto subjectam erat, invite tamen, propter ignorationem ipsius Opificis, nunc postquam ejus agnitio toti mundo illuxit, sua sponte accedit et regno ejus contineri cupit. Quisquis ergo vocem pastoris novit, et vestigiis præeuntis insistit, in viridi gramine commorabitur et ad requietis aquam pascetur: nullis a malis sibi metuet, ne quidem si eum in medio letalis umbræ contingat iter facere. Quod si aberrando deflexerit, ovisque perdita factus fuerit (inhærebo namque similitudini propositæ), me sic quidem negligetur, sed studiose perquiretur, et humeris imposita perferetur, ac cæteris, quæ non aberraverint, aggregabitur. Imo majorem ex hac una voluptatem pastor percipit quam de pluribus illis in caula commorantibus et semper apud cum manentibus. Hoc ipsemet dixit et orationem suam factis comprobat. Tantum enim amorem erga ovem, quæ erat perdita, demonstravit, ut illis pluribus amissis, ad hanc unam inquirendam exiret, adeo salutem hujus pretii quantivis ducit; estque hoc ipsum indicio quod nemini rem hanc commiserit. Quippe non plures pretio conductos ablegavit, nec curam operis hujus aliquibus imposuit: non servis, non amicis, non angelis suis, seul sibi soli totam rem credidit, nos, ut equidem opinor, erudiens, non tantum ut ca faciamus quæ oportet, sed etiam meliorem in modum, utque nec evanescentem gloriam, nec voluptatem, nec fecuritatem, honesto atque decoro anteponainus. Præterea, cum hac ratione suum in nos singulos amorem, nimium quantum, demonstrat, vehementer amorem erga nos mutuum accendit. Nam in ipso tantus unius erat ovis amor, ut omnem montem, saltum omnem et quidquid inaccessum, pro pervio duceret, ipsam

γε ζητοῦντα· τί δὲ ἦν τὸ κατεπείγον, μετὰ τὴ εὑρε θῆναι τὸ πρόβατον, οὐκ ἄγεσθαι κατὰ τὰ πολλὰ, ἀλλ᾽ ἐπὶ τῶν ὤμων κομίζεσθαι, καίπερ τοσαῦτα πιο ρεσχηκός πράγματα μόνον τῶν ἄλλων προβάτων; Καὶ δοκεῖ τοῦτο δεικνύναι, ὅσον περὶ πλείστου ποιεῖται τὴν ἡμετέραν ἀσφάλειαν. Προσέτι δὲ κἀκεῖνο μαθεῖν ἔξεστιν ἀπὸ τούτου, ὅτι τὸ πλανώμενον εύρε θὲν πολὺ τετριχωμένον ὑπῆρχεν ἐκ τῶν τῆς πλάνης, οἶμαι, κακῶν· καὶ ἦν οἷον μὴ δύνασθαι ῥᾳδίως ἐπα νέρχεσθαι, ἀλλὰ τῆς τοῦ ἀγαθοῦ ποιμένος δεόμενου ἐπικουρίας εἰς τοῦτο. Ισως οὐδὲ πρόθυμον ἦν τοσού τον πρὸς τὴν ἀρίστην ἐπάνοδον· ἡ γὰρ ἂν ἐχρῆτη τοῖς ποσὶν, ὅσον οἷόν τε. Ἐπειδὴ δὲ τοῦτο μανθάνομεν οὐδὲ γοῦν σμικρόν τι βαδίσαν. δόξειαν ἂν εἰκότως ἔτι πως τοὺς λογισμοὺς δίχα τεμνόμενον εἶναι. Η γὰρ συνήθεια τὸ κακὸν πολλάκις ἡδὺ ποιεῖ, καὶ διὰ ταῦτα ὁ θέλων τοῦτο σωθῆναι, ἐπὶ τῶν ὤμων κομίσ ζων, τοῖς ποσὶν ὑπὲρ ἐκείνου προθύμως κέχρηται. Καὶ ἁπλῶς πρὸς ἅπαντα, ἅπερ ἐχρῆν μὲν ἐκεῖνο, οὐκ ἦν δὲ δύναμις ταῦτα πράττειν, οἶκοθεν αὐτὸς συνεισφέρει. que gestationem oneris minime gravem putaret, χαλεπὰ ἀκολούθως ἔπεισι, καὶ δεῖ πως φέρειν τόν modo deperdita per errorem ovis ad cæteras rediret. Fortasse quis, opinor, dixerit, factum hoc admiratus, oveui necessario quæsitam, et in quærendo molestias non abs re obitus, quodamque modo tolerandas quærenti fuisse. Verum quæ res ursit ut inventa ovicula non more vulgari duceretur, sed in humeris portaretur, quanquam sola cæteras inter oves negotii tantum exhibuisset? Nimirum hoc ipso demonstrari videtur, pastorem hunc plurimi securitatem nostram facere. Præterea licet hinc etiam illud æstimare, quod scilicet errabunda ovis inventa, de ipsis obvagationis incommodis afflicta graviter fuerit et eum in modum affecta, ut non facile reverti posset, sed auxilio boni pastoris ad hoc indigeret. Fortasse nec alacris, uti debebat, optimam ad reditionem erat, nam cæteroqui pedibus usa pro virili fuisset. Ideoque cum cognoscamus, eam ne paulum quidem progressam, non abs re videri possit, cogitationes ejus adhuc quasi bifariam fuisse divisas. Nam consuetudo malum sæpe jucundum reddit, ac propterea qui oviculam servare volebat, in humeris illam portans, pedibus ipse suis alacriter usus pro ea fuit: ad omnia denique simpliciter, quæ illa` quidem præstare debebat, sed minime poterat, operam ipse suam confert. Quilibet ergo resipiscentia fretus, ampla cum spe bonum að hunc pastorem accedat, qui et drachmam illam perditam quæsivit, ejusque reperiundæ causa valde laboravit, et cum eam recuperasset, tanti dedit indicia gaudii, quantum ne illi quidem percipiunt qui bona quadam fortuna thesauros inter fodiendum reperiunt, licet auri magna copia sit, et pauperes hi quidem, at gravi avaritiæ morbo labo⚫ rantes; accedat, inquam, ad euin qui ferre non potuit, ut Blius ille prodigus domum veniret, quando adventantem autem acceperat, sed ad conspectum illius et occursum prodiit, eumque multo cum honore excepit, et frequenti complexuuin iteratione quemdam admirabilem in illum amorem ac desiderium declaravit, et ob ejus salutem, celebritatem quamdam communem instituit: ad eum accedat, qui nequaquam abominatus est scortum illud nobile, quod ipsum et aspiciebat et contrectabat, purosque pedes ejus exosculabatur, et multis eosdem rigabat lacrymis, ac vicissim magno pietatis studio capitis sui capillis cas abstergebat. Et tamen per istæc omnia, quibus tunc castum illum amorem recte declarabat, cum prius libidine dagraret, multos perdiderat, et fortasse qui aliquid esse viderentur. Nihilominus hanc ipse non repulit, nec impudentem ac procacem appellavit, sed illi quoque Pharisæo prætulit qui magna in opinione virtutis erat, ac laudes denique quasdam ei tribuit. Idem et publicani humilitatem, si quidem ita erat appellanda propriorum malorum agnitio, pluribus ipsius delictis opponens, magis eum justificatuine templo deduxit, quan alterum, qui recte quidem vixerat, sed actæ præclare vitæ causa superbiebat. Ezechiæ lacrymas admittit, et conversionem filii ejus, consimili modo factam, velut aliorum opera eximia libenter Πᾶς τις οὖν τῇ μεταγνώσει θαῤῥήσας, προσιέτω μετὰ λαμπρῶν τῶν ἐλπίδων τῷ καλῷ τούτῳ ποιο μένι, τῷ καὶ τὴν ἀπολλυμένην δραχμήν ζητήσαντι, καὶ κομιδή μογήσαντι πρὸς τὴν εὔρεσιν ἐκείνης καὶ χαρὰν ἐνδειξαμένῳ τοσαύτην, ἡνίκα ταύτην ἐπανε κτήσατο, ὅσην οὐδ' οἱ θησαυροὺς ἐν τῷ ὀρύττειν εδο ρίσκοντες ἐξ ἀγαθῆς τινος τύχης, ὁπόταν ᾗ καὶ τὸ χρυσίον ἀδρὸν, καὶ οἶδε τῶν πενήτων μέν, μακράν δὲ πάνυ φιλαργυρίαν νοσούντων· τῷ μηδ' ἀναμεί ναντι τὸν ἄσωτον οἴκαδ᾽ ἐλθεῖν, ἐπειδήπερ ἔγνω τοῦτον ἐρχόμενον, ἀλλὰ καὶ πρὸς τὴν ἐκείνου θέαν τε καὶ συνάντησιν ἐξελθόντι, καὶ ὑποδεξαμένῳ τοῦτον πολλῇ τιμῇ, καὶ ταῖς συχναίς περιπλοκαῖς θαυμα στὸν ἐνδειξαμένῳ τὸν πρὸς ἐκεῖνον ἔρωτά τε καὶ πόθον, καὶ κοινὴν πανήγυριν τὴν ἐκείνου σωτηρίαν ποιησαμένῳ· τῷ μηδαμῶς βδελυξαμένῳ τὴν ὀνομα στην τότε πόρνην, ὁρῶσάν τε αὐτὸν, καὶ ἀπτομένην αὐτοῦ, καὶ τοὺς ἀχράντους πόδας καταφιλοῦσαν, καὶ συχνὸν τὸ δάκρυον αὐτῶν καταχεύουσαν, καὶ ταῖς θριξὶ τῆς κεφαλῆς ἐξ αὐτῶν ἐκμάττουσαν τοῦτο ὑπὸ πολλῆς εὐλαβείας. Καίτοι διὰ πάντων ἐκείνων, οἷς τὸν σώφρονα ἐκεῖνον ἔρωτα καλῶς ἐπεδείκνυτο, ἀκολασταίνουσα το πρὶν, τοὺς πολλοὺς ἀπώλεσεν, ἴσως δ' ἂν καὶ τῶν δοκούντων εἶναί τι. Ὁ δ' οὐκ ἀπεσείσατο ταύτην, οὐδὲ ἀναιδὴ προσεἶπε καὶ ἱταμόν· ἀλλὰ καὶ τοῦ Φαρισαίου προὔθηκε, τοῦ πολλοῦ νομιζομένου τὴν ἀρετὴν, καὶ κατ' αὐτῆς ἐγκώμιά τινα είρηκεν. Οὗτος δὲ καὶ τοῦ τελώνου τὴν ταπείνωσιν, εἴγ' ἐχρῆν οὕτω καλεῖν τὴν τῶν ἰδίων κακῶν ἐπίγνωσιν, ἀντιτιθεὶς τοῖς πολλοῖς ἐκείνου πλημμελήμασι, κατήγαγεν αὐτὸν ἐκ τοῦ ἱεροῦ δεδικαιωμένον ὑπὲρ τὸν και λῶς μὲν βεβιωκότα, μεγάλα δὲ φρονήσαντα τῷ και λῶς βιοῦν. Δέχεται τοῦ Ἐζεκίου τὰ δάκρυα, καὶ τοῦ παιδὸς αὐτοῦ τὴν ἐπιστροφὴν ὁμοίῳ τρόπῳ γεγενη μένην ὡς ἄλλων ἀριστείας ἡ μενίσατο. Τὴν γὰρ

ORATIO VI. ἐσόρροπον ἔκτισιν ζητεῖ τῶν ἁμαρτημάτων ἐκ τῆς accepit: quippe luitionem delictorum velut aquiliπροαιρέσεως τῶν μετανοούντων· τὰ δὲ ἔργα κατὰ δύναμιν, ὡς κἀν τοῖς φθάσασιν εἴρηται. Ως ἂν μηδαμῶς ἐξῇ συνεισενεγκεῖν καὶ ταῦτα, ἀρκέσει τού τῳ καὶ γνώμη μόνη. Οὕτω τοι καὶ τὸν λῃστὴν αὐτ θημερὸν ἐδέξατο, μᾶλλον δὲ καὶ αὐθωρὸν, εἰ δὲ βού λει γε, καὶ ἐν ἀκαρεῖ, ὁμολογίᾳ στόματος μόνῃ, δι' ὴν οὐδὲν ὑπέστη δεινὸν, οὐδ᾽ ἦν εἰκὸς φοβηθῆναι. Τί γὰρ καὶ πλέον ὧν ἔπασχε, καὶ αὐτῆς τῆς ἀποφάσ σεως τοῦ θανάτου; Αλλ' ἐπειδὴ φωνῆς ἦν Κύριος τότε μόνης, ταύτην πιστῶς εἰσενηνοχὼς, αὐτὸν ἑκέρδανε τὸν παράδεισον, ἆθλον μακαρίοις αφωρισμένον· ὅν γε οἱ προπάτορες ἀπώλεσαν, οὐχ ὅτιπερ ἐξήμαρτον εἰς τὸν εὐεργέτην, ἀλλ' ὅτιπερ ἀπέγνωσαν τῆς σφῶν αὐτῶν σωτηρίας. Εἰ γὰρ μὴ τοῦτο ἦν, οὐκ ἂν Ἀδὰμ ἐπὶ τὴν γυναῖκα, ἐκείνη δὲ ἐπὶ τὸν ὄφιν, τὴν τῆς παραβάσεως αἰτίαν ἀνετίθεσαν· ἀλλ᾽ ὡμολόγουν μὲν τὸ κακὸν, προσήγγελλον δὲ ἑαυτούς, καὶ ἀπῄτουν τὴν διόρθωσιν ἀπὸ παντὸς τρόπου. Αλλ' ἵνα μὴ τῇ χρείᾳ τῶν λόγων ὁ χρόνος οὐκ ἐξαρκέσῃ, τὰς ἀβύσσους τῶν τοιούτων ἐρευνῶν, τὰ μὲν πολλὰ τῶν ἐπὶ τοῦτο φερόντων παρίημι, ὅτε καὶ τοῖς εἰρημένοις αὐτοῖς ἀρκούντως οἶμαι δεδείχθαι, hren requirit, ex instituto animni resipiscentium; opera vero, pro viribus, uti supra quoque dictum est: quæ sane si nequaquam simul afferre liceat, ipsa duntaxat voluntas ei sufficiet. Sic et latronem illum eodem die recepit, vel potius eadem bora, vel si mavis, in momento temporis, per solam confessionem oris, propter quam nihil perpessus est mali, nec formidați quidquam par erat. Quid enim illi metuere majus poterat quam quæ tunc perpetiebatur et ipsa mortis sententia? sed quia vocis tunc solius dominus erat, ea fideliter collata, paradisum ipsum lucratus est, præmium beatis destinatum: quem parentes illi primi anisere, non quod adversus benefactorem suum deliquissent, sed quod de salute sua desperassent. Nam absque hoc fuisset, non Adamus in uxorem, illa rursus in serpentem, transgressionis culpam contulissent, sed confessi dilictum, seipsos reos fecissent omnique modo emendationem flagitassent. Verum ne orationis usui tempus ipsum hand sufβcial, dum hujusmodi rerum abyssos iuvestigo, complura, quæ huc spectant omnitio, quando per hactenus indicata satis ostensa puto quae ab initio proposita nobis erant. Hoc quidem universis consuluero, et imprimis mihimet ipsi, ut in resipiscentia et lacrymis ad eum curramus, qui peccatores að resipiscendum invitat; sitientes ad aquam vivam; fessos et oneratos dolore pondereque peccati, ad commodum jugum et onus leve; ad cum qui animis nostris malorum remedia non modo gratis et absque pretio suppeditat, verum etiam si qui ea recipiant, gratiam habet; qui non domi manens, exspectabat opis impetrandlæ causa venturos, aut saltem aliquem se vocaturum et arcessiturum, eorum medicorum more qui succurrere laborantibus possunt, sed ipsemet semper prodiens, in transitu eos qui ope ipsius indigerent, invitabat, hortabatur, participes omnis boni reddebat; et postquam omnibus benefecisset, mox ab eis discedebat, ue præmium invitus acciperet. Quodnam illud? Ipsorum cum plausu faustam acclamationem. Itaque leti pariter omnes simus. Nam illis qui creuiderunt in eum, peccata non imputantur ', inquit apostolus Paulus. Lane vero gratiam semel quidem nobis ipse baptismus tribuit, sed tribuit et resipiscentia succurrens illi lavacro, quoties ea germane qui usus fucrit. Itaque bonus est ipse tam bonis quam non bonis. Et quo pacto nou omnes lætos esse convenit, qui talem Dominum habeamus qualem ostendit oratio, vel potius qualem nulla possit ostendere oratio, ne quidem si coeant in unum omnes et angelorum et hominum linguæ? Sed tamen unum aliquid est quod non abs re dolorem illis affert, qui ex peccato resipuerunt, et illius infinitæ clementiæ participes facti sunt. Quid istuc? Quod recordantur in qualeni erga se lagitiose se gesserint. Et quid essent, obsecro, si μοι σκοπὸς ἦν ἐξαρχῆς· ἐκεῖνο δ᾽ ἂν τοῖς ἅπασε συμβουλεύσαιμι, καὶ πρὸ πάντων ἐμαυτῷ, προσδραμεῖν ἐν μετανοίᾳ καὶ δάκρυσι τῷ καλοῦντι τοὺς ἁμαρτωλοὺς εἰς μετάνοιαν, τοὺς διψῶντας ἐπὶ τὸ ζῶν ὕδωρ, ἐπὶ τὸν χρηστὸν ζυγὸν καὶ τὸ φορτίον τὸ ἐλαφρὸν τοὺς κοπιῶντας καὶ πεφορτισμένους πόνῳ καὶ ἄχθει τῆς ἁμαρτία;· τῷ ταῖς ἡμετέραις ψυχαῖς παρο εχομένῳ ταλεξιτήρια τῶν κακῶν οὐ μόνον προίκα καὶ ἀμισθί, ἀλλὰ καὶ χάριν γινώσκοντι, εἴ τινες αὐτὰ δέξαιντο· ὃς οὐκ ἐξεδέχετο μένων οἴκοι τους. ἀφιξομένους ὡς αὐτὸν ὑπὲρ θεραπείας, ἢ γοῦν τὸν καλέσοντα καὶ μεταπεμψόμενον κατὰ τοὺς τῶν ἰ τρῶν νόμους, τουτωνὶ τῶν δυναμένων ἀμύνειν· ἀλλ᾽ αὐτὸς ἀεὶ παρερχόμενος, τους χρείαν ἔχοντας αὐτοῦ προὐκαλεῖτο, παρεκάλει, μετεδίδου παντὸς ἀγαθοῦ, καὶ εὖ ποιῶν γε πάντας ἑξῆς, εὐθὺς αὐτῶν ἀπηλλάττετο, ἵνα μὴ μισθὸν ἄκων λάβοι. Τίνα δὴ τοῦτον; Τὴν ἐκείνων εὐφημίαν μετὰ κρότων γιγνομένην. Χαίρομεν τοίνυν ὁμοῦ πάντες. Τῶν γὰρ εἰς ἐκεῖνον πεπιστευκότων οὐ λογίζεται τὰ ἁμαρτήματα, ὁ ἀπόστολος Παῦλος εἶπε. Ταύτην δὲ δήπου τὴν χάριν p δίδωσι μὲν ἅπαξ τὸ βάπτισμα, δίδωσι δὲ ἡ μετάνοια, ἐκείνῳ με βοηθουμένη τῷ λουτρῷ, ὁτάκις ἂν τις γνησίως ἐκείνῃ χρήσαιτο. "Ωστε ἐκεῖνος ἀγαθὸς καὶ τοῖς ἀγαθοῖς, καὶ τοῖς μὴ τοιούτοις. Καὶ πῶς οὐ πάντας χαίρειν δεῖ, τοιοῦτον ἔχοντας δεσπότην, οἷον ὁ λόγος ἡμῖν ἔδειξε; Μᾶλλον δὲ οἷον οὐδ' ἂν εἶ; ἔδειξε λόγος, οὐδ᾽ ἂν συνῆλθον ὁμοῦ καὶ τῶν ἀγγέ λων, καὶ τῶν ἀνθρώπων αἱ γλῶσσαι. Οὐ μὴν ἀλλ' ἔστιν ἄν τι καὶ λυπεῖν ἄξιον τοὺς ἐξ ἁμαρτίας μετανοήσαντας, καὶ τῆς ἀπείρου φιλανθρωπίας τετυχη κότας. Τί τοῦτο; Τὸ μεμνῆσθαι, εἰς οἷον ὄντα πρὸς αὐτοὺς ἐξυβρίκασι. Καὶ τί ἂν ἦσαν, μὴ τοῦτο πρά- • Rom. V.

μεταγνώσει τῶν ἔργων, καὶ τῇ πρὸς τὸ ἀγαθὸν νεύ σει, ίλεώ τε πεπείρανται τοῦ ὑπ' αὐτῶν ὑβρισθέντος, καὶ τοσοῦτον εὖ πεπόνθασι παρ' αὐτοῦ, ὁπότον ἂν εὔξαιντο, πόσης ἂν ἠξίωντο τιμῆς, μὴ μολυνθέντε; τὴν πρώτην; Εἰ δ᾽ ἔνεστι κἀκεῖ τὰς τούτων ψυχὰς λύπην ἡντινοῦν ὅλως ἴσχειν, τοῦτ᾽ ἂν οἶμαι τὸ πλῆς τον, ὅτι τὸν σφόδρα φιλήσαντα ἐλύπουν ἁμαρτάνουσαι, καὶ τοῖς κακοῖς μολύνουσαι ἑαυτάς. Καὶ διὰ ταῦτα τοῖς πᾶσιν ἂν παραινέσαιμι, καὶ πρό γε πάν των τῇ ἐμαυτοῦ ψυχῇ, μὴ ταύτα πράττειν ἡμᾶς ἐθέλειν, δι' & δεήσει πολλῶν δακρύων καὶ στεναγ μῶν, ἐπὶ τὴν ἀρίστην ὁδὸν ἐπιστρέψασιν· ἀλλ' ἐκείνων ἔχεσθαι, οἷς ἂν εἴη καθαρῶς ἤδεσθαι, τῷ σε καθαρῶς βιοῦν, τῷ τε ἐλπίζειν τεύξεσθαι, αίω νίων ἀπολαύσεων, ὁ ὀφθαλμὸς οὐκ οἶδε, καὶ οὖς οὐκ ἤκουσε, καὶ ἐπὶ καρδίαν ἀνθρώπου οὐκ ἀνέβη, κατὰ τὸν θεῖον Απόστολον. Ενταῦθα δέ μοι τὸν λόγον οἰομένῳ δεῖν καταλῦσαι, ειρήσεταί τι περὶ τῆς ἀνωτάτω φιλανθρωπίας, βραχὺ μὲν πάνυ, και λῶς δ' οὖν ὅμως τὸ πᾶν δεικνύον, ὡς ἔμοιγε παρίστατα:, τοῦ σκοποῦ. hoc non fecissent? Nam qui non pie vixerunt, ac ξαντες; Οἱ γὰρ οὐχ ὁσίως βεβιώκεσαν, έπειτα τῇ deinde resipiscentes ex istis facinoribus, ipsa propensione ad bonum propitium experti sunt Deum ab se læsum, tantunque boni ab eo consecuti, quautum optarant, quem impetrassent honorem, obsecro, si plane polluti non ſuissent? Quod si fieri potest ut in altera quoque vita eorum animi dolorem ullum omnino sentiant, hoc ecs mea quidem opinione punget, quod vehementer amanti molestiam peccando crearint seque vitis ipsi polluerint. Quapropter universos equidem monuerim et ante omnes meum ipsius animum, ne committere velimus, propter quæ multas profusuri simus lacrymas atque gemitus, ubi viam ad optimam reversi fuerimus, sed ut illis inhæreamus, de quibus pura percipi voJuptas possit, pure nimirum vivendo, sperandoque nos potituros æternis illis voluptatibus: quæ scilicet oculus neminis aspexit, nec auris audivit, inque cor hominis non penetrarunt, ut divus ille ApostoJus loquitur. Cum autem hic orationi nostræ finem imponendam censeam, dicam aliquid de summa illa clementia, breve quidem illud admodum, sed recte tamen omnem rei scopum, mea sane sententia, commonstraturum. Aio Dei nostrum erga genus clementiæ, quæ prorsus est infinita, non posse quidquam æquiparari vel cum ea comparari, nedum lapsus hominum, qui omnino lines suos habent. Quod cum ita sit, nequaquam divinæ clementiæ suffecerit, ad accuratissimum sui specimen, abolevisse delicta universorum hominum, qui videlicet in Deum revera spem suam collocarunt: nullo, inquam, modo, non si contingere posset, ut illa millies majora seipsis fierent. Non pertingit hominis mens ad aliquid eorum, de Deo quæ considerantur, nec propinquo ab illis intervallo abest. Quidquid ergo magnum est et augustum, sive nomen, sive res, aut quidcunque tandem fuerit, quod mentis potestate naturaque formari et percipi possit, id ostensum est infra perceptionem accuratam clementiæ Salvatoris esse positum. Ipsi gloria, cum Patre sanctoque spiritu, in sacula tribuatur. Amen. ORATIO VII. De humilitate, atque etiam ex parte, de dilectione. Postremum caput ex iis quæ tibi a nobis ad excolendum mores laudabiles tradita sunt, de humilitate disserebat. Itaque non abs re postrema quoque sic a nobis instituatur oratio, ut in ejusdem virtutis prædicatione cum illo consentiat. Quin etiam illa in oratione, qua te ad eloquentiæ stadia cohortabar, obiter quasi quiddam de moderatione disserebam, ipso nos orationis impetu secum abripiente. Intelligere vero potui, fuisse tunc arrectas illorum aures, qui aderant, velut existimantium se illo de bono prolixius aliquid audituros. At ego tunc quidem eis non gratificabar, ne temere quasi transversus age1 1 Cor. 11, 9. Λέγω δὴ τῇ τοῦ Θεοῦ περὶ τὸ γενος φιλανθρωπία, ἀπείρῳ γε παντάπασιν οὔσῃ, μὴ δύνασθαί τι τῶν πάντων ἐξισωθῆναι, ἢ γοῦν ἐκείνῃ παραβληθῆναι, μήτοι γε τὰ πταίσματα τῶν ἀνθρώπων, ὧν ἐστι περ περασμένα τὰ πάντα. Καὶ ὅτε τοῦθ᾽ οὕτως ἔχει, οὔτ δαμῶς ἀρκέσειεν ἂν αὐτῇ πρὸς τὴν ἑαυτῆς ἀκριβε στάτην επίδειξιν τὸ τὴν ἁμαρτίαν ἀνῃρηκέναι πάντωνἀνθρώπων, δηλαδὴ τῶν εἰς Θεὸν ὡς ἀληθῶς Αλπικότων· οὔμενουν οὐδαμῶς, οὐδ᾽ εἰ δυνατὸν ἦν αὐτὴν μυριάκις ἑαυτῆς μείζω γενέσθαι. Οὐ νοῦς ἀνα θρώπινος ἐφικνεῖται πρός τι τῶν περὶ Θεὸν νοουμέν νων, οὐδ' ἐγγύς. Πᾶς οὖν ὁ μέγα τε καὶ σεμνὸν εἴτε πράγμα, εἴτε τ' όνομα, ἢ ὅ τι ποτ' ἂν καὶ εἴη, νοῦ καὶ ἐξουσίᾳ καὶ πεφυκότι πλασθῆναι τε καὶ νοηθῆναι δυνάμενον, εἴσω πίπτον δείκνυται πρὸς ἀκριβῆ και τάληψιν τῆς τοῦ Σωτῆρος φιλανθρωπίας. Αὐτῷ ἡ δόξα ἅμα τῷ Πατρὶ, καὶ ἁγίῳ Πνεύματι, εἰς τοὺς αἰῶνας. Αμήν. Περὶ ταπεινοφροσύνης· ἐκ μέρους δὲ καὶ περὶ ἀγάπης. Τῶν κεφαλαίων τ᾽ ὕστατον, ἅ σοι παρ' ἡμῶν ἀποδέδοται εἰς ἠθῶν σπουδαίων ἐπιμέλειαν, περὶ ταπει νοφροσύνης διελέγετο. Εἰκότως ἂν οὖν γένοιτο καὶ ὁ τελευταῖος ἡμῖν λόγος οὗτος, ἐκείνῳ συμφθεγγό μενος, τῷ τὴν αὐτὴν ἐκείνῳ ἀρετὴν ἐξυμνεῖν. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ πρὸς λόγους σε προτρέποντι λόγῳ εἶπόν τι ὡς ἐν παρέργῳ περὶ μετριότητος, βία τοῦ λόγου παρενεχθείς. Συνῆκα δ' οὖν ποιήσας μετ έωρον τὴν ἀκοὴν τῶν παρόντων, ὡς νομιζόντων ἀκούσεσθαί τι μακρότερον περὶ τουτους τοῦ καλοῦ. Ἐγὼ δὲ τότε μὲν αὐτοῖς οὐκ ἐχαρισάμην, ὡς μὴ ἐκφεροίμὴν ὅποι ἀντύχοι· ἀλλ' ἐχώρουν, ἐφ' ὅπερ ἔδει, τοῦ

ORATIO VI. προκειμένου μόνου ἐχόμενος, καὶ ὑπισχνούμενος ἐρεῖν rer; sed pergebam, quo res ipsa vocabat, instituto μετὰ τοῦ καιροῦ. Καὶ δή μοι τελεσθέντος τοῦ πρὶν διαύλου, ὥρα κάκείνοις χαρίζεσθαι, καὶ σοὶ τὸ δέον ἀποπληροῦν· τὸ δὲ ὕστατον εἰπεῖν περὶ τῆς πάντα ἀγαθῆς ταπεινοφροσύνης οὐ κατὰ τύχην γέγονεν, ἀλλ᾽ οὕτω δόξαν ἀκόλουθον εἶναι. Ἐπειδὴ γὰρ ἐν τοῖς κεφαλαίοις ἐκείνοις, καὶ ἐν τοῖς πρὸ τοῦδε λό γοις ἔπλαττον μέν σου τὴν φύσιν, ὡς ἄν τις εἴποι, ἐπήλειφον δὲ τὴν γνώμην πρὸς τὰ βελτίω, καὶ τὸν ἔρωτα τῶν ἀγαθῶν ἔργων ενετύπουν διὰ πάντων ἐν ταῖς τῆς ψυχῆς σου δυνάμεσιν· ὁ δὲ τὰ καλὰ κτησάμενος πάντα οὐδὲν ἑαυτὸν ὤνησεν, εἰ μὴ καὶ τὴν τα πεινοφροσύνην προσεκτήσατο, ὡς οὖσάν γε ταύτην μόνην μάλιστα πασῶν ἀρετῶν λαμπτῆρά τε, καὶ φύλακα τῶν ἀγαθῶν πάντων. Οτε τοίνυν ταῦθ' οὕτως ἔχει, έδει με δήπου περὶ τῶν ἄλλων εἰπόντα, οἷς ἂν γένοιο ἀνήρ τε καὶ βασιλεὺς ἀγαθὸς, τελευτῶν καὶ περὶ τῆς καλλίστης τῶν ἀρετῶν ταυτησὶ διελθεῖν. Επεί τοι καὶ σαφῶς ἐστι κατὰ πολὺ χαλεπώτερον τό γε φυλάξαι τἀγαθὰ καὶ διασώσασθαι μέχρι τέλους τοῦ τὴν ἀρχὴν ταῦτα κτήσασθαι. Καὶ ταύτην τὴν γνώμην εἶπε μέν τις τῶν πάλαι θαυμαζομένων ἐπὶ σοφίᾳ (Δημοσθένης οὗτός ἐστιν, οὗ μετὰ μνήμης ἀγαθῆς ἡ διὰ μέσου πᾶς χρόνος διατετήρηκε του νομα)· ἐφάνη δὲ ἐκ τῶν πραγμάτων ἀληθεστάτη, καὶ οὐδ' ἂν εἷς ἔχοι πρὸς αὐτὴν ἀντερεῖν. Οὐ χρὴ δὲ οἶμαι θαυμάζειν, εἰ καθῆκα ἐμαυτὸν εἰς ὃν ἐχρῆν ἀποδιδράσκειν ἀγῶνα. Οὐ γὰρ ἐξ ἀπονοίας κατενεχθέντες τὰς φρένας ἀπολωλεκότες ἐσμὲν, ὡς καὶ τοῖς ἀδυνάτοις ἐπιχειρεῖν, καὶ οἴεσθαί γε γλώτταν ο χαμαίζηλον δύνασθαί τι περὶ ἐκείνης προσῆκον εἰπεῖν, τῆς ὑψοῦ μὲν πετομένης, ὑψοῦ δὲ ἐπιτρούσης ἐκείνους, οι τἀγαθὸν ἐργαζόμενοι, οὐκ ἴσασιν ἐπαί ρεσθαι. Οὐ τοίνυν ἢ τὸ μέγεθος τῆς νῦν ἐγχειρήσεως, ἢ ἐμαυτὸν ἀγνοῶν, ἐνταῦθα τόλμης ἐξελήλυθα. Οὐδὲ γὰρ Φαῖδρον ἀγνοῶ, εἰ μὴ καὶ ἐμαυτοῦ ἐπιλέλησμαι, κατὰ τὸν ᾿Αρίστωνος Πλάτωνα. Σύ δέ μοι πάντως, ὦ φίλτατε, καὶ τὸ περὶ σὲ μέγα φίλτρον, ὑπόθεσίς μοι τοῦ τολμήματος ήδη πως γέγονε. Σὲ μὲν γὰρ εἰ μὴ ἴδοιμι πάντα ἀγαθὴν ἄνδρα, οὐδὲν τῶν ἐν τῷ βίῳ τερπνῶν ἡγησαίμην ἄν ποτε τῶν τερπνῶν εἶναι. Τὸ φίλτρον δέ γε τοσοῦτον, ὅσον με καὶ παροτρῦναι πράγμασι παντάπασι μείζοσιν ἢ κατὰ τὴν ἡμετέραν ἰσχὺν ἐγχειρεῖν. Τοῦτό μοι τὸ φίλτρον εἰργάσατο τούς τε λόγους του τουσὶ τοὺς πολλούς, καὶ τὰ πρὸς σὲ κεφάλαια συν ἐπιστολαῖς. Τοῦτο καθ᾽ ὑπερβολήν, μεθ' ἑαυτῆς τὸ εύλογον ἔχουσαν, βιαζόμενον, εἰς τοῦτό με πραγ μάτων ἐξήνεγκεν, εν καιροῖς οὐ συγχωροῦσι τὸν ἐπὶ τῶν οἰάκων καθήμενον, ἄλλοσέ ποι τοὺς ὀφθαλμοὺς τρέπειν ἢ πρὸς μόνας τὰς τῶν κυμάτων ἐπιφοράς. nostro duntaxat inhærens, ac promittens ea de re suo me tempore dicturum. Nunc absoluto priere curriculo, tempus ipsum fagitat, et illis oti gratificer, et ex officio tibi quoque satisfaciam. Quod autem de bumilitate, re prorsus optima, postremo loco dicamus, non fortuito factum est, sed quod ita consentaneum nobis visum esset. Cum enim in istis capitibus, et in orationibus hanc præcedentibus, naturam tuam finxerim, ut ita loquar, ac voluntatem ad meliora velut athletam ungens excitaverim, omnibusque modis in animi tui facultatibus amorem bonorum operum impresserim; at ille bonis omnibus acquisitis, eum will sibi fructus attulerit, si non et humilitatem compararit, uti quæ sola po. tissimnum sit lumen virtutum universarum, bonorumque custos omnium: hæc ergo cum ita sint, sane par erat nt qui do cæteris disseruissem, per quæ tam in virum quam regem bonum evaderes, postremum etiam de hac pulcherrima virtute peṛtractarem. Quippe dubio procul difficilius est serpe numero, custodisse bona et ad finem usque conservasse quam eadem ab initio acquisivisse. Quam sane sententiam protulit quidam, qui olim sapientiæ nomine in adiniratione erat (Demosthenes, inquain, cujus nomen honesta cum recordatione conservavit tempus id omne quod inter ipsum ætatemque nostram intercessit), deque rebus ipsis apparuit, eam esse verissimam, cui nemo contradicere possit. Neque vero mirandum, opinor, in id me descendisse certamen quod fugere debebam. Quippe non impulsi temeritate, mentem amisimus, ut ea conemur quæ præstari nequeant, humilemque linguam putemus aliquid illa virtute dignum proferre posse, quæ in sublimi volat, et in altum attollit eos qui quod rectum est cum peragant, animis tamen efferri nesciunt. Non, inquam, vel conatus ipsius magnitudinem, vel meipsum ignorans, huc audaciæ progressus sum. Nec enim ignoro Phædrum, nisi meimet ipsius oblitus sim, secundum filium Aristonis Platonem. Nimirum tu, charissime fili, et eximias erga te meus amor, audacis hujusce facinoris causam mihi præbuit. Nam nisi te per omnia virum egregium videam, nihil in vita jucundum volupe mili unquam fuerit. Ainor vero tantus est, ut ad tenῷ γὰρ λαοί τ' ἐπιτετράφαται, καὶ τόσσα μέσ μηλες εἶπεν ἂν ὁ ποιητὴς, οὐ ῥᾳδίως δύναται οἷς ἂν ἐθελήσεις χρῆσθαι. Αἰ γὰρ ὑπὲρ τῶν κοινῶν ἀσχολία:, πρὸς ἑαυτὰς τὸν νοῦν ἐπιστρέφουσαι, ὥσπερ τινὰ δεσμώτην πεδοῦσα: τοῦτον, ἀσφαλῶς διακατέχουσι. tandum res omnino viribus nostris majores impellere potuerit. Hic amor et complures hasce orationes, et illa mihi capita, cum epistolis, elaboravit: hic me nimia vi quadam urgens, cum qua conjun - cta probabilis esset ratio, ad has abripuit commentationes, et illis quidem temporibus quæ minime permittunt ut qui sedet ad clavum alio convertat oculos quam solos ad impetus procellarum. Nam is, Cui populi commissi, et talia tantaque curæ, quemadmodum poeta loqueretur, non facile quibus vult uti potest. Etenim occupationes pro republica mentem ejus ad se retrahentes, quasique vinctum aliquem pedicis constringentes, accurate detinent,

σεις τὰς ἀεὶ κατεπειγούσας ἀνάγκας. Πολλῶν δὲ δντων καὶ μεγάλων τῶν περὶ ταπεινοφροσύνης προει ρηκότων καὶ ἐν τοῖς πάλαι, καὶ ἐν τοῖς νῦν, οὐδεὶς οὐδέπω τὸ πᾶν εἴρηκε. Καίτοι τοῖς παρ' ἑαυτῶν λέ γοις πῶς οἴε: ταύτην ἐκόσμησαν; Αλλ' ήδε τοῖς ἀγγέλοις συνδιαιτωμένη, μετὰ πολλῆς τῆς ὑπερβο λῆς ὑπέρκειται τῶν κατ' αὐτῆς ἐγκωμίων. Ισμεν τοίνυν ἐκείνους μὲν καλῶς εἰπόντας, εἴ τις εἰς τὴν τῶν ἀνθρώπων καὶ τὴν τῶν λόγων ἰσχὺν ἀπίδοι ἴσμεν δὲ καὶ ταύτην τὴν ἀρετὴν πολὺ κατόπιν τῆς προθυμίας ἀποδεικνῦσαν τούς γε περὶ αὐτῆς τι λέγειν ἐπιχειροῦντας. Ωστε φανερὸν ἡμῖν γίγνεται, μὴδ᾽ ὀντινοῦν δυνήσεσθαι τὸν κατ' ἀξίαν εἰπεῖν. Αρετῇ γὰρ οὔσῃ καθ' αὐτὴν οὕτω καλῇ, οὕτω λαμπρᾷ, οὕτω πάντα ἀγαθῇ καὶ βελτίστῃ, τίς ἂν ἐξισωθείη ποτὲ λόγος; Οὐ μήν γε διὰ τοῦτο προσέκει σιγὴν τοὺς ἅπαντας ἄγειν, ἀλλὰ τοὐναντίον ἅπαν λέγειν τε καὶ συνεισφέρειν τὸ κατὰ δύναμιν. Τάχα τις περὶ αὐτῆς καὶ τῶν οὐκ εἰς λόγους εὐδοκιμούν των ἐρεῖ μὴ πάμπαν ἀπᾄδον τοῦ ταύτης ὕψους· καὶ ἄλλος αὖθις ὁμοίως· καὶ πάλιν ἕτερος ἴσως. Οὐ γὰρ ἀπεικὸς τὸν δεῖνα ἑνί τῳ μέρει ταύτην κοσμῆσαι ὑπὲρ τοὺς μείζους. Εἶδον τουτί γιγνόμενον ἐπὶ τῶν ἁπάντων, καὶ τετυχηκότα θηρίου μὴ πάνυ θαυμαζίμενον ἐπὶ τοξικῇ, ἄμεινον οἶμαι καὶ Τεύκρου, καὶ Ιδα τοῦ παλαιοῦ, καὶ εἴ τις ἄλλος ἐπὶ τοῖς τόξοις μεγίστην κέκτηται δόξαν. Ωστε δεῖ τοὺς ἅπαντας συνεισφέρειν, ὅταν τὸ πᾶν ἐνδείξασθαι τὰ τῶν μει ζόνων οὐκ ἐξαρκῇ· κἂν προσθῶσιν ἕκαστος τὰ παρ' ἑαυτῶν, καὶ συνενεχθῇ τὰ πάντων ὡς ἐξ ἑράνου, καὶ ἔν γε δόξη στόμα τὰ τῶν εἰπόντων, ἔλθοιεν ἂν ἐγγὺς οἱ περὶ ἐκείνης εἰπόντος τοῦ λέγειν ὅλως ἄξιον περὶ ταυτησὶ δόξαι. Συμβαίνει δή τι δοκεῖν αίνιγμα τὸ περὶ τήνδε γιγνόμενον. Οὐ γὰρ τῷ ἀξίως θαυμάσαι, μεγί στην ταύτην οὖσαν ἐμφαίνουσιν, ἀλλ᾽ οἷς γε πάντες ὁμοῦ τοῦ προσήκοντος ἐπαίνου διαπίπτουσι, τὸ μηδένα δύνασθαι λόγον ἐφικέσθαι τοῦ ταύτης ὕψους δεικνύουσιν. Ωστε σαφῶς αινίγματι ταῦτα ἔοικεν, εἰ δὴ τοῖς μὴ γιγνομένοις ἐπαίνοις τὸν γιγνόμενον στέφανον ἑαυτῇ περιτίθησι. Καὶ τοίνυν παραιτού μεθα τοὺς ἀκροατάς, μηδὲν δυσχερὲς ἐντεθυμῆσθαι περὶ ἡμῶν, μηδὲ προπετείας γραφὴν ἡμᾶς γράψα σθαι, οἱ προσθυμήθημεν εἰπεῖν περὶ τοσούτου πράγ Et pedicas atque vincula merito quis existimaverit, Πέδας δ' ἂν οἶμαι καὶ δεσμὰ δικαίως πας τις νομί opinor, urgentes illas perpetuo rerum diffenitates. Cum autem plures et magni viri, tam priscis quam nostris temporibus, orationes ante nos de humilitate habuerint, nemo tamen unquam omnia dixit. Atqui suis illam orationibus quain egregie putas ernarunt? Tamen cum angelis ea degens, nimiopere supra laudes omnes quæ ipsi tribuuntur sila est. Scimus igitur illos præclare locutos, si quis et ipsorum hominum et orationum vim specter, sed iidem scimus et hanc virtutem eos qui aliquid de ea dicere conantur, cupiditati suæ minime pares declarare. Quamobrem manifesto patet, neminem id assecuturum, ut ex dignitate de hac disserat. Quippe virtutem per se tam egregiam, tam splendidam, tam omnino bonam et excellentem, quænam æquare possit oratio? Nec tamen idcirco silendum universis, sed prorsus e contrario dicenda conferendaque in medium, quæcunque proferri possunt. Fortasse quispiam non celebris orator de ea quid dixerit ab ejus eminentia non alienum, 'et alius rursum, similiter, iterumque fortassis et alius. Nain a ratione non abhorret, aliquem una in parte magis illam ornaturum quam alios illo præstantiores. Vidi equidem hoc rebus in omnibus evenire, nec non cum feram nactum, qui non admodum arte sagittandi excelleret, ac felicius quidem vel ipso Teucro et lda prisco, et si quis alius arcu maximam adeptus est gloriam. Quapropter omnes conferre debent cum declarandæ rei loli majorun orationes non sufficiunt, ac siquidem sua quisque adjecerit, et congesta fuerint omnium dicta, quasi per collectam quamdam, ipsorumque oratorum ora visa fuerint os unum esse, fortasse propius accesserint, de ea qui fisserunt, ad hoc, ut omnino quiddam ea dignum dicere videantur. Et quidem usuvenit, ut ænigmati consimile sit, hanc circa virtutem quod accidit. Non enim illam ex dignitate admirando, maximam esse declarant, sed dum pariter omnes eam convenienter laudare nequeunt, nullam orationem posse sublimitatem hujus assequi, ostendunt. Quo fit ut omnino sint hæc ænigmati similia, siquidem per non convenientes laudes convenienti corona se redimit. Ideoque rogatos auditores volumus, ne quid acerbius de nobis cogitent, neve temeritatis nos ματος, οἱ τὴν ἰσχὺν ἀδρανή κεκτημένοι. Παραιτεί accusent, qui tanta de re disserendum cogitaverimus, cum vires in nobis sane tenues sint; nam recte nos excusant quæ prius diximus. Et cætero qui jure facta a nobis hanc excusationem arbitror. Etenim primum id quod compulit nos ut in hoc pelagus nosmet immitteremus, acres ad persuadendum vires habet, ut audacter rem aggrederemur, et omnem laborem atque periculum pro levi ac tolerabili duceremus. Fecit enim hoc amor filii, tum virtute præstantis, tum sceptrum in manibus gerentis. Deinde considerandum hoc quoque venit. Non enim ostentationis causa certamen hoc suscepimus, nec eo spectabamus ab initio, quod admirationi nobis esset humilitas (non enim ea nostris laudatioται γὰρ καλῶς τὰ προειρημένα. Καὶ ἄλλως δὲ σὺν τῷ δικαίῳ τὴν νυνὶ παραίτησιν γεγενήσθαι μοι φαίνεται. Πρῶτον μὲν γὰρ τὸ συνελάσαν ἡμᾶς εἰς τοῦτ᾽ ἀφεἶναι τὸ πέλαγος δεινόν τι πείθειν τολμαν, καὶ πάντα πόνον καὶ κίνδυνον κούφον ἡγεῖσθαι καὶ φορητόν· παιδὸς γὰρ φίλτρον, καὶ ἀγαθοῦ, καὶ σκήπτρον ἔχοντος ἐν χερῶν· ἔπειτα καὶ τοῦτο σκοπεῖν δεῖ. Οὐ γὰρ δὴ κατ' ἐπίδειξιν πρὸς τουτονὶ τὸν ἆθλον ἀπεδυσάμεθα, οὐδὲ τὸ θαυμάσαι τὴν ταπεινοφροσύνην οὕτως ἁπλῶς ὁ σκοπός ἡμῖν ἐξαρχῆς ἦν (οὐδὲ γὰρ δεῖται τῶν παρ' ἡμῶν ἐπαίνων ἐκείνη γε) ἀλλ' ὅπως αὕτη γένοιτο τῷ παιδὶ φίλη, καλλίστη τούτῳ φανεῖσα· καὶ ζητηθῇ, διὰ τὸ φιλεῖσθαι· καὶ εὑρεθῇ που πάντως αὐτῷ, σπουδαίως ταύτην ἐχνεύ

ORATIO VII. αντι· καὶ ἡ κτῆσίς γε αὐτῆς χαρίεσσά τις γένηται nibus indiget), sed ut alio chara tat, visa ei pul καὶ ἡδίστη διὰ τὴν μετὰ σπουδῆς ζήτησιν· καὶ φυλαχθῇ φιλοπόνως τῶν εἰρημένων ἕνεκα πάντων. Τοῦ γὰρ ὡς ἔτυχεν εὑρεθέντος οὐδὲ πολύ τι δάκνον ή λυπηρὸν ἡ στέρησις καθίσταται, εἰ καὶ ταχὺ μετα σταίη, ὅ γε καὶ συχνῶς φιλεῖ γίγνεσθαι. Κἂν ᾖ τὸ κτῆμα πνευματικὸν, πτηνοῦ τινος δίκην πολλάκις ἀφίπταται τῆς ψυχῆς, καὶ οὐδὲ αἰσθάνεται ὁ μὴ σὺν πόθῳ κτησάμενος, δεινόν τι πεπονθώς. Εἴη δέ σοι τῷ φιλτάτῳ κατὰ τὰς ἐλπίδας ἐκβῆναι τὰ παρ' ἡμῶν εἰρημένα. Καὶ εἰ δόξαιμεν ἡμεῖς μήτε τὰ δέοντα εύκ ρηκέναι περὶ ταυτησὶ τῆς ὕλης εἰπεῖν, μήτε μὴν τὰ εὑρεθέντα καλῶς ἁρμόσα: πρὸς ἄλληλα, μήτε εἰρηκέναι ταῦτα τον κόσμῳ, ὥστε ἐῤῥωμένως ἔχειν ἐφ' οἷς πόλλ' ἐμόγησα, Ομηρικῶς εἰπεῖν· οὐ μόνον πράως οἴσομεν, ἀλλὰ καὶ χάριν ἀνοίσομεν τῷ τοιαύτην δεδωκότι σοι χάριν, ὡς ὠφελεῖσθαι δύνασθαι πανταχόθεν, καὶ οἷς οὐκ ἂν ἕτερος. Ἡμῖν δ᾽ ἐνταῦθα γενομένοις τοῦ λόγου ἔκνος τις ἐπέρχεται θαυμαστὸς, καὶ ἀποπηδᾷν παραινεῖ εἰς τὴν ἡμετέραν αὐτ τῶν δύναμιν ἀφορῶσι, καὶ τὸ τοῦ πράγματος μέγε. θος. Ενταῦθα γὰρ τὸ δυσχερὲς οὕτω νικῶν ἐστι μεθ' ὑπερβολῆς, ὡς οὐδὲν ἕτερον. Λύει τε γὰρ τόνου ψυχῆς, καὶ χαυνοί τοὺς λογισμούς, καὶ τὴν διάνοιαν ἔκλυτον ἀποφαίνει. Τίς γὰρ οὕτω παῖς ἐστιν, ἢ πόρρω που του δέοντος ὑπὸ θράσους ἀκαθέκτου παρασυρείς, ὡς οἴεσθαι γλῶτταν γήϊνον εἰς ὕψος ἀναβήσεσθαι τῆς ταπεινοφροσύνης; Τί δὲ καὶ εἰπὼν περὶ ταύτης οὕτω μεγαλοπρεπούς οὔσης, εγγύς που τοῦ προσήκοντος εἰρηκέναι δόξει; Οὐδὲν γὰρ οἶμαι σεμνὸν, ἢ μέγα, ἢ λαμπρόν, μεθ' ὅσης δύναταί τις ὑπερβολῆς εἰπεῖν, ὅ μὴ ἂν πρὸς τοὐναντίον περιστῇ τῷ βουλομένῳ ταύτην κοσμεῖν, τὴν ἀέριον, τὴν αἰθέ ριον, τὴν οὐράνιον, τὴν ὑπερουράνιον, τὴν ἐν τοῖς κόλποις τοῦ Πατρὸς νῦν οἰκοῦσαν, εἴπερ ὁ Σωτὴρ ἡμῖν, ὁ θησαυρὸς ἐκείνης ἁπάσης, ὑπερουράνιο; ἀληθῶς, καὶ ἐν τοῖς τοῦ Πατρός ἐστι κόλποις. Ἔστι γὰρ πᾶσα ἀνάγκη, ὅπουπερ ἂν ὁ Χριστὸς εἴη, ἐκεῖ καὶ ταύτην εἶναι διηνεκῶς. Καὶ ἦν ἀμέλει ἐν αὐτῷ ὁ ταύτης ἔρως ὑπερφυῶς καὶ πρὸ τοῦ καθ᾿ ἡμᾶς ἐκεῖνον γενέσθαι. Εἰ μὴ γὰρ τοῦτο ἀληθὲς, οὐκ ἂν αὐτὸς ἡμῖν ἐπεδήμησε μετὰ τῆς σαρκός, κλίνας μὲν τοὺς οὐρανοὺς, κατὰ τὸν προφήτην, μηδαμῶς δὲ χωρισθεὶς τῶν πατρικῶν κόλπων· οὐδ' ἂν ὑπήνεγ κεν ὑπὲρ ἡμῶν ἅπαντα, ἃ καὶ τοῖς δούλοις ού φορητά. Ωσθ' ὅπερ εἶπον, ὑπερουράνιον ἀποδίδεικται τὸ χρῆμα τῆς ταπεινοφροσύνης. Δῆλον δὲ καὶ κατ' ἐκεῖνον τὸν τρόπον. Ὑπὲρ γὰρ τοὺς οὐρανοὺς ἀναβεβηκυία, τὸν ὑπερουράνιον ὡς ἡμᾶς κατήγαγε μᾶλλον δὲ αὐτῷ συμπαρομαρτούσα, ὅπουπερ ἐκεῖ νος, κἀκείνη. Εἴ τις μὲν οὖν σκοπήσειεν ἀκριβῶς, καὶ ἀπὸ τῶν προοιμίων αὐτῶν εὑρήσει ταύτην ἥτις ἐστὶ, καὶ εἰς οἵαν γέ τινα τὴν ὑπεροχὴν ἀναβέβηκεν· ἡμεῖς δὲ μακρότερον περὶ αὐτῆς ἤδη λέγωμεν, ἵνα καὶ διὰ πλειόνων αὐτὴν κοσμήσαιμεν. Τὸ γὰρ πλείοσι φανὲν μᾶλλον φιλεῖσθαι δίκαιον μᾶλλον καὶ φιλεῖται. et qualem ad eminentiam ascenderit. Nos autem ornemus; quod enim pluribus apparet merito diligendum, magis etiam diligitur. Τὸ θεῖον τοίνυν καὶ πολυύμνητον χρῆμα ἡ ταπει Humilitas ergo, divinum quiddam multisque celocherrima; et quæratur, quoniam chara sit; et om» nino inveniatur ab.co, studiose hanc indagante; et acquisito ejus grata sit et jucundissima, propter indagationem studiosam; et diligenter custodiatur, propter omnia nunc indicata. Nam ejus quod inventum est fortuito,' non admodum mordax est aut molesta privatio, tametsi celeriter amittatur quod sane frequenter fieri solet. Ac siquidem res spiritualis fuerit, avis instar ex animo sæpius avolat; quique non eam cum desiderio comparavit, ne sentit quidem aliquid grave sibi accidisse. Opto autem ut tibi longe mihi charissimo, ex animi voto eveniant quæ a nobis dicta sunt. Nos quidem si nec invenisse videbimur quæ de hac materia dici par erat, nec inventa recte coagmentasse, nec ea cum dignitate concinnitateque exposuisse, robur ut aliquid habeant scilicet, in quibus equidem multum laboravi, ut Homerico verbo utamur: non solum id commode feremus, verum etiam illi gratiam habebimus, qui talem tibi concessit gratiam, ut enalumentum rebus ex omnibus capere possis, et iis quidem unde nihil alii fructus accesserit. Cæterum progressis nobis ad hanc orationis partem, formido quædam admirabilis se offert, quasique resiliendu:n ab instituto monet, siquidem et vires nostras et rei magnitudinem spectare velimus. Quippe tanta difficultas bic nimiopere'regnat quanta vix`alia fuerit. Nam et animi contentionem laxat, et cogitationes frangit, et mentem languidam reddit. Quis enim adeo puer est, vel effreni quadam audacia tam procul extra decori limites abreptus, ut linguam terrenam ad humilitatis sublimitatem conscensuram putet? quidnam de hac in medium proferens, quæ sane tal magnifica est, ex dignitate dixisse videbitur? Nam nihil, opinor, tam augustum, vel magnum, vel splendidum abs quoquam dici potest, quod in contrarium non cadat ei qui hanc ornare velit, acriam, alleriam, coelestem, ultracce estem, in sinu Patris nunc habitantem: siquidem omnis humilitatis thesaurus, Servator ille noster, revera ultracœlestis est, et in sinu Patris commoratur. Quippe necesse est omnino ut ubicunque Christus est, ibidem et hæc perpetuo sit. Et erat dubio procul in ipso hujus anor eximius etiam priusquam nostri similis fieret. Nam si absque hoc fuisset, ad nos cum carne non venisset, inclinatis quidem cœlis, uti vates loquitur, at nullo modo patris a sinu avulsus, neque pro nobis omnia pertulisset, nec mancipiis toleranda. Quo fit ut humilitatem, ceu dictum est, rem cœlestem esse, sit demonstratuin; quod sane vel hoc etiam modo perspicuum est. Nam cœlos ipsos supergressa, ultra cœlestem illum ad nos deduxit, vel potius comitans cum, ubicunque scilicet ipse est, ibidem et ipsa. Quod si quis accurate rem specta - verit, de ipsis exordiis, quaenam hæc sit, inveniet, prolixius de ea nunc disseramus, ut pluribus eam

bratum laudibus, nulla non parte venusta et incom- νοφροσύνη, πολλαχόθεν οὖσα κοσμία, καὶ σὺν ἀμπ parabili cum pulchritudine circumiens, omnes ad se pertrahit, et in amorem sui pellicit prudente quadam cum insania, licet ista duo vocabula, prorsus invicem sibi contraria, coire non posse videantur; quod equidem opinor minime mirum videri debere, pam omnino complura in hac, quæ repugnare sibi videntur, coeunt, sicut et in illo vitio quod huic adversum est, nimirum in elatione. Quippe vocabulo quidem tenus haec sublimis est, cum nihil ea sit humilius nec magis aflixum humo, quandoquidem et illorum quibus adest animos dejicit et ad infimum usque baratbrum ablegat. Indicio sunt ea quæ Pharisæum illum deturbavere, perpauca sane verba, gratiarum quidem actionem erga Deum continentia, propter eam virtutem qua praeditus esset, sed iii. dem et superbi quidpiam complectentia, quod tacite mistum (uti quis dixerit ) gratiarumn illis actionibus æquis et justis esset. Modestiæ vero inest quidem ipsum nomen humilitatis, qua appellatione quid esse demissius potest? sed in sublimi habitans, suscitat de terra inopem, deque stercore pauperem erigit. Atque huic orationi meæ testimonio est, quod publicano divinitus contigit. Quare vel insanissimus amor in hac ut summa cuin prudentia coeat, fieri potest. Nam quæ in ea sunt omnia, quasi nova et hominum ab opinione abhorrentia videntur. Quin et hoc novum quiddam esse arbitror. Cum enim hæc in iis quibus chara est, si quidem velint, exsistere soleat, contrarium illi vitium nolentes occupat, quolquot eo laborant. Quippe tantum abest ut id nobis inesse velimus, ut etiam extrema nos affici putemus injuria, si quis superbiæ nos deditos dicat. Cæterum volenti mihi de proprietatibus hujus etiam prolixius disserere, quod istuc quoque convenire dicenti de humilitate videretur, interim alia quædam ad animum accidit cogitatio, quæ potior esse visa fuit. Quippe cogitabam, non instituendam esse de hoc vitio longiorem orationem, cum paucis officio satisfacere liceat. Etenim dum laudationem humilitatis conteximus, elationis quoque vituperationem perdicimus. Nam cum læ sibi repugnent invicem, elian repugnantia sunt de iis quæ dicuntur. Unan enim ornare, probris est alteram afficere. Similiter et vice versa, vituperium unius certa laus est allerius. Humilitas ergo, quam ornare decrevimus, animis exigit vitia, saneque mirabilia quædam elicit cum fidelibus adest, et malis geniis ut exitialis, sic eorumdem expultrix est. Copias illas caelestes, quæ circa Deum sunt, in statu suo conservat: non enim in ista luce permansissent, si ab eis ipsa recessisset. Argumento est quod lapsus sit Lucifer, ob splendorem nimium animo supra dignitatis conditionem elato. Hoc ipse telo vulneratus, idem adversus nos quoque continuo torquet, contra quosvis id serviturum sibi putans quam quidem opinionem suis ex malis haurit. Et est sane telum hoc alio quovis nocentius, uisi objecta huic modestia, viu ejus irris σ χάνω κάλλει περιιοῦσα, πρὸς ἑαυτὴν ἐφέλκεται πάντας, καὶ ποιεῖται ἑαυτῆς ἐραστὰς μετά μανίας σώφρονος, εἰ καὶ τῷ ὀνόματε τούτω, ὄντε ἐναντίω καθάπαξ, δοκεῖ μὴ δύνασθαι συνελθεῖν. Καὶ τοῦτο, οίμαι, οὐ χρὴ θαυμάζειν. Πολλὰ γὰρ πάντως ἐπ' αὐτῇ τὰ ἀντικεῖσθαι δοκοῦντα συνέρχεται· ὥσπερ καὶ τῇ πρὸς αὐτὴν ἐναντίως διακειμένῃ κακίᾳ, την ἔπαρσιν λέγω. Ηδε μὲν γὰρ ἐκ τῆς κλήσεως ὑψηλή, ἧς οὐδὲν ἂν γένοιτο ταπεινότερον, οὐδὲ χαμερπέστερον, ὅπου καὶ οἷς γε σύνεστι, καταβάλλει τὰς του των ψυχάς, και παραπέμπει πρὸς τὸ κατώτατον βάραθρον· καὶ δηλοῖ τὰ Φαρισαῖον ἐκεῖνον κατενεγκόντα βραχέα ῥήματα, εὐχαριστίαν μὲν ἔχοντα πρὸς Θεὸν διὰ τὴν αὐτῷ συνοῦσαν ἀρετὴν, ἔχοντα δέ τι καὶ ὑπερήφανον, μεμιγμένον εἴποι τις ἂν λεληθότως ταῖς γιγνομέναις εὐχαριστίαις· τῇ δὲ μετ τριότητα πρόσεστι μὲν τὸ τῆς ταπεινώσεως όνομα, καὶ ταυτησὶ τῆς κλήσεως τί καὶ ἂν γένοιτο κατωτέρω; ἀλλ᾽ ὑψοῦ τὴν οἴκησιν κεκτημένη, ἐγείρει μὲν ἀπὸ γῆς τὸν πένητα, ἀπὸ δὲ κοπρίας ἀνίστησι τὸν πτωχόν. Καὶ μαρτυρεῖ μοι τῷ λόγῳ τὸ παρά Θεοῦ πρὸς τὸν τελώνην γεγενημένον. Ωστε καὶ τὸν μανικώτατον έρωτα μετὰ σωφροσύνης ἀκροτάτης ἐπὶ ταύτης συνελθεῖν οὐκ ἀδύνατον. Δοκεῖ γὰρ εἶναι τὰ αὐτῆς ώσπερεί παράδοξα πάντα. Καὶ μὴν καὶ τοῦτό γε καινὸν οἶμαι. Ταύτης γὰρ ἐπιδημούσης τοῖς φίλοις, ἂν ἐθέλωσιν, ἡ ἐξ ἐναντίας κακία μὴ βουλομένοις τοῖς ταύτην ἔχουσιν ἐπεισέρχεται. Το σοῦτον γὰρ ἀπέχομεν ταύτην ἐθέλειν ἡμῖν παρεῖναι, ὅσον καὶ τὰ ἔσχατα προπηλακίζεσθαι νομίζο μεν, εἰ ὑπερηφανία κεκρατημένους ἡμᾶς τις εἴποι. Βουλομένῳ δέ μοι μακρότερον λέγειν καὶ περὶ τῶν ταύτης ιδιωμάτων (ἐδόκει γὰρ καὶ τοῦτο προσήκειν τῷ περὶ ταπεινοφροσύνης λέγοντι ἐπῆλθεν ἕτερος λογισμὸς ἐν τῷ μεταξύ, καὶ ἔδοξεν ἐπικρατέστερος εἶναι. Ο δὲ λογισμὸς μὴ δεῖν ἐπεκτείνεσθαι περὶ ἐκείνης λέγοντας, παρὸν συνεσταλμένως εἰπόντας, τὸ δέον ἀποπληρώσαι. Δι' ὧν γὰρ δήπου τὸν ὑπὲρ τῆς ταπεινοφροσύνης ἐξυφαίνομεν ἔπαινον, καὶ τὸν κατὰ τῆς ἐπάρσεως ἐξεργαζόμεθα ψέγον. Ἐπειδὴ γὰρ αὗται ἀντίκεινται, καὶ τὰ περὶ αὐτῶν λεγόμενα δηλονότι. Τὸ γὰρ τὴν ἑτέραν κοσμῆσαι καταισχύναι τὴν ἑτέραν ἐστίν. Ὡσαύτως δὲ καὶ τὸ ἔμπαλιν. Ο γὰρ τῆς ἑτέρας ψόγος τῇ ἑτέρᾳ σαφὴς ἔπαινος για νεται. Η τοίνυν ἡμῖν προκειμένη κοσμεῖσθαι τὰ μὲν πάθη τῶν ψυχῶν ἐξελαύνει, θαυματουργεῖ δὲ και μιδή πιστοῖς ἀνδράσι συνοῦσα· καὶ γίνεται τοῖς δαίμοσιν ὀλέθριός τις καὶ ἀποτρόπαιος. Τὰς περὶ Θεὸν δυνάμεις ἐν τῷ καθεστηκότι τηρεῖ. Οὐ γὰρ ἂν διέμενον ἐν τῷ φωτισμῷ, αὐτῆς ἐκείνων διισταμένης. Καὶ δείκνυσι τὸ πεπτωκέναι τὸν ἑωσφόρον ἀπὸ τῆς ἄγαν λαμπρότητος, ὑπὲρ τὸ σχῆμα φρονήσαντα. Τούτῳ τῷ βέλει τρωθεὶς αὐτὸς, καὶ καθ' ἡμῶν ἀφίησιν αὐτὸ συνεχῶς, νομίζων ἔσεσθαί οἱ κατὰ παντὸς, ἐκ τῶν ἑαυτοῦ κακῶν τὴν δόξαν ταύ της λαμβάνων. Καὶ μέντοι γε καὶ βλάπτον ἐστὶν ὡς οὐδὲν ἕτερον, ἐὰν μὴ τὸ μέτριον προβληθέν

ORATIO VII. ἄπρακτον αὐτὸ δείξῃ. Ὥστε ἡ μὲν ἔπαρσις καὶ τοὺς tam reddat. Quamobrem elatio ipsos etiam angelos ἀγγέλους ἀπόλλυσι· τὸ δὲ ταύτης ἐναντίον τὸ μέσ τριον ἀναγκαίως τἀναντία διαπράξεται, καὶ ἐπανασώσει τοὺς ἀνθρώπους τῷ πλάσαντι, ὧν τοὺς προγόνους ἀπώλεσεν ἡ ἐξεναντίας τῇ ταπεινοφροσύνῃ κακία. Ἰσοθεῖαν γὰρ φαντασθέντες, ἐκπίπτουσι μὲν ἐκεῖνοι τοῦ παραδείσου καὶ τοῦ Θεοῦ, τὸ δέ γε τού. τοις συμβὰν ἀκολούθως καὶ τοῖς ἐξ αὐτῶν ἐπισυμε βαίνει παισίν. 'Αλλ' ἐπὶ νύσσαν τὸν πῶλον. Η τοίνυν ταπεινοφροσύνη καὶ τῆς Αἴαντος ἀσπίδος ἀμεί νων προβεβλημένη. Ην μὲν γὰρ κἀκείνη τοιαύτη, βύρσαις ἑπτὰ κατεσκευασμένη, οἷα τὰ τῶν πολεμίων βέλη μηδὲν ὄντα δεῖξαι. Οὐ μὴν κἀκεῖνο παρ εἶχε θαῤῥεῖν, ὡς ἄρ᾽ οὐδὲν ἔσται μηχάνημα, τὸ δυνησόμενόν ποτε ταύτην βλάψαι. 'Η δὲ ταπεινοφρο σύνη, μονοειδής τις οὖσα καὶ ἁπλῆ τῇ ψυχῇ δύναμις, εἴτ' οὖν ἔξις, διασώζει τοὺς αὐτὴν κεκτημέ νους, ἀφ' ὅσων ἂν φοβερῶν ἐνθυμηθῆναι οἷόν τε. Οὐ μόνον δὲ τοῖς εἰς αὐτήν γε τεθαρρηκόσι πάντ' ἂν γένοιτο τὰ προειρημένα, ἀλλὰ καὶ πάντες ἑξῆς οἱ καρποί, οὓς οἱ τῆς ἀρετῆς φέρουσι πόνοι, εἰ σύν αὐτῇ καὶ καλοὶ, ἄνευ δὲ ταύτης οὐκέτι· ὅτε καὶ λυμήνασθαι δύνανται τοῖς μὴ μετὰ τῆς πρεπούσης μετριοφροσύνης αὐτοὺς τρυγώσιν. Οὐ μὴν ἀλλ᾽ ἐστὶ καὶ μοχλὸς αὕτη, παντάπασιν ἀνεπιχείρητος κλέπταις. Τοὺς δ' ἐπιβουλεύοντας πάντα τρόπον ἀναγκάζει σωφρονεῖν καὶ μὴ βουλομένους, ἀπόγνω• σιν αὐτοῖς ἐμποιοῦσα. "Αρπαξί τε καὶ λῃσταῖς, καὶ πᾶσι τοῖς τοιούτοις ἀναιδεστάτοις, οὐδὲ πειρᾶσθαι δίδωσιν ἀφελέσθαι τὸ μετὰ μετριοφροσύνης τιν. κτηθέν. Λῆρον ἄντικρυς σαφῆ καὶ γέλωτα ἀποφαίνει πᾶσαν μηχανὴν κατ' αὐτῆς εὐρημένην τὴν πάντα χρόνον. Σήμαντρον μὲν ἀκριβές ἐστι, σφραγὶς δὲ πάνυ θαυμαστή, εγκεκολαμμένη καλῶς ἐς βάθος. Ολως δὲ τῶν εἰρημένων ἁπάντων διασώζουσα τύ πον, ἀσφαλίζεται τοὺς θησαυρούς τοὺς ἐξ ἀγαθῶν συλλεγέντας ἔργων, ἀποσοβοῦσα τοὺς κακουργεῖν ἔργον ἔχοντας ἅπασι τρόποις. Καὶ μὴν κακείνως Αν τις ἔχοι θαυμάσαι. Εστι γὰρ οὐ μόνον τούτων, οἷς ἐξασφαλίσαιτ᾽ ἄν τις αὐτὸν καὶ τὰ ἑαυτοῦ πάντα, εἰκών τις μάλα εμφερεστάτη, ἀλλὰ δὴ καὶ τῶν ἀνθρώπων ἐκείνων, οἱ περὶ τοὺς τυραννεύοντας ίστανται καταπεφραγμένοι, ἅπαν ὅπλον ἔχοντες ἐν χεροῖν, ὡς ἂν γενναίως ἀμύνεσθαι δύναιντο, εἴ τινές ποτε κατ' αὐτῶν ἔλθοιεν. Καὶ ἥδε γὰρ τοῖς δαίμοσιν, ἐπειδὰν ἐπέλθωσι καθ᾿ ἡμῶν, ἀντεπερχομένη, οὐκ ἐῇ τούτους ληίσασθαι τὰ ἐξ ἀρετῆς ἡμῖν περι γενόμενα κέρδη. "Ην καλῶς εὑρεθῇ ταυτί συμπεφορημένα ἐν ταῖς καλαῖς ἀποθήκαις τῆς μετριότητος, λῆρος αἱ ἐκείνων προσβολαὶ καὶ μέθοδοι. Απέκρυψε μὲν ὑπασπιστὰς ἡ ταπεινοφροσύνη, τοὺς ἀκριβῶς τὴν τάξιν διατηρήσαντας, εν καιροῖς οὐ συγχωροῦσιν ἀτρέμας ίστασθαι ὑπερηκόντισε δὲ δορυφόρους, οἷστισι φιλοτιμία παρενεγκεῖν θερμότητα σε ψυχῆς, καὶ συχνῇ πείρα πολέμου, ὁρμὴν λεόντων καὶ δύναμιν. 'Αφῆκέ τε κατόπιν τὸ τάγμα, οἷς γε καθεύδειν οὐκ ἔξεσιν, ἔχουσι σχῆμα φυλάκων. Καὶ εἰ δεῖ τὸ πᾶν συνελόντα εἰπεῖν, ὅλῳ τε καὶ τῷ παντὶ ὑπερήλασεν, ἀττα ἂν ὑπερμαχήσειεν οὐτινοσούν πράγματος, perdit, at ei contraria modestia necessario diversum efficiet, hominesque salvos opifici sao restituet, quorum primos parentes oppositum humilitati vitium perdidit: quippe cum apudanimos suos æqualitatem cum Deo quamdam imaginati fuissent, ipsi quidem excidere tam paradiso quam Deo. Quod autem eis accidit, idem consimili mo·to posteris etiam ipsorum usuvenit. Verum ad metam equus agitor. Hunilitas ergo, telis istis objecta, vel ipsum Ajacis clypeum superat. Nam et ille de boum tergorilus septem ita confectus erat, ut hostium tela nullius esse momenti declararet. Neque tamen eam præbere fiduciam poterat, ut quis sibi polliceretur, se nullo unquain commento lædi posse. Humilitas vero, cum uniforinis sit ac simplex animi sive facultas, sive liabitus, se praditos a quibusvis formidabilibus, quæcunque mentis cogitatione concipi possunt, servat. Neque tantum hac fretis hactenus indicata contingunt omnia, sed omnes omnino fructus, quos exantlati virtutis labores ferunt, si quidem conjuncti cum hac fuerint, boni erunt: sin autem, non amplius boni;- quandoquidem et noxij possunt illis esse, quotquot eos non conveniente cum mo:lestia decerpunt. Eadem et repagulum quoddam est quod omnino fures attentare nequeunt. Insidiatores vero modis omnibus cogit, ut etiam nolentes modesti sint, dum in eis desperationem excitat. Raptoribus, latronibus, et universis talibus, longe impudentissimis, ne id quidem concedit, ut auferre tentent, quod cum moderatione ‘ab aliquo est acquisitum. Ad meras plane»ugas, îerumque risum redigit, quidquid adversus eam commenti quovis tempore excogitatur. Signaculum accuratun est, sigillum admirabile, recte atque alte incisum. Denique formam indicatorum omnium retinens atque conservans, thesauros ex bonis collectos operibus in tuto collocat; cos abigens, qui modis omnibus hoc unum agunt, ut stellionum more damnum dent. Quin etiam hac ratione quis illam admiretur. Non enim horum duntaxat, quibus securitati suæ, rerumque suarum omnium, prospicere quis possit, aptissima quædam imago est: sed illorum etiam hominum, qui muniti rerum potientes circumstant, nullum non genus armoru manibus tenentes, ut fortiter vim propulsare queant, si qui bos invaserint. Nam hæc quoque malis geniis nos adorientibus occurrens, non sinit, ut illi nobis eripiant ea Incra, quæ ex virtute consecuti sumus. Quippe si hæc recte congesta fuerint in egregias illas apothecas et horrea modestiæ, nil nisi nugæ sunt ipsorum aggressiones et artes. Obscurat vet illos protectores humilitas, qui locum suum accurate tuentur, et illis quidem temporibus, quibus intrepide stare non permittitur: satellites superat, qui auimi calore bellandique usu assiduo vincere leonuNE: impetum atque vires student: legionarios a tergo relinquit, quibus dormire non licet, excubitorum officio fungentibus. Si denique tota res explicand

brevibus est, in universum praestat omnibus, quæ- σφόδρα μὲν περιποθήτου τοῖς κεκτημένοις, περιμα cunque propugnare quamcunque rem possunt, valle gratam acceptamque possidentibus, et cujus adipiscendæ causa cæteri omnes strenue pugnant. Quin etiam si fieri posset ut animus purpuram sumeret, atque hoc modo adversus vitia regnum obtineret: non hoc aliter futurum arbitror, quam ipsam humilitatem induendo. Quamobrem dicere fa est de hac disserenti, esse dubio procul longe neliorem illis, quæ ad securitatem hominum inventa sunt, et eandem eximium in modum eos ornare, quibus adest; omneque virtutum agmen proprietate sua, vique nativa, singulari cum maje state ac magnificentia cohonestare. Itaque non abs re virtus hæc, quam prædicamus, indicalas lactenus appellationes omnes recipit. Imo si fieri posset, ut appellationes quæcunque honestæ, quæcunque bonæ, quæcunque gratæ, excogitarentur, et modestiæ tribuerentur: fortasse quidem is, qui hoc faceret, rem non levem peregerit; at humilitati, quæ Salvatoris ipsius est quasi collactanea, minime magnum aliquid contulerit; non enim quod alicui magnum, idem et universis magnum. Usque adeo vincit omnia ipsius sublimitas et magnitudo, quæcunque vel securitatis, vel pulchritudinis, vel honestatis significationem habentia vocabula vel sunt, vel erunt, vel excogitari possunt. Quonam igitur hanc pretio quis redimens, non egregium quæstum fecerit? aut quam virtutem aliam quis ista dicere præstantiorem possit? Quod si quis etiam cunctis hanc anteponere velit, is mea sane sententia jure non reprehendetur. Ego quidem hanc virtutem ut cæteris diguiorem, ita dilectioni parem arbitror. Nec abs re dixerit aliquis, has adeo cognatas esse, ut propemodum idem quiddam iis esse videri possini, quorum mens perspicacius res sublimiores penetrat. Quippe dilectio principium est ipsius virtutum circuli: molestia vero finis. Circulorum vero principia et fines idem sunt. Quin etiam cum principium sinit, et finis, ac propterea de relatorum ad aliquid numero: propter hanc quoque rationem omnino separari non potuerunt, atque nbi dilectio, ibidem erit et modestia; similiterque vice versa. Quapropter hoc quoque perspicuum. μα προσγένοιτό ποτέ τινι τῶν ἀνθρώπων. Τῆς γὰρ Nam ubi non adest una, ibi et alteram abesse necessario sequitur. Ideoque nequit horum alterutrum vel esse, vel cogitatione comprehendi, quidquid sane fiat, si alterutrum vel non sit, vel mente non percipiatur. Quare si absit humilitas, etiam abest dilectio. Si vero par istud absit, ne quidem universum corpus virtutum aquirere quis unquam potest. Nam si neque principium, neque finis exsistant, etiam intermedia cuncta fortassis hoc habere possunt, ut esse sibi videantur; non aufem ut revera sint. Consequitur ergo, dilectionem abesse, si modestia non adsit; eaque conjunctione si cəreamus, nullam homini virtutem reliquam esse: quæ sane si absint, nec virtutis esse particeps, quod secundum virtutem factum videatur. χήτου δὲ κομιδή πᾶσιν ἄλλοις. Οὐ μὴν ἀλλ᾽ εἶχε ἕνα εστι ψυχῇ περιβεβλῆσθαι πορφύραν, καὶ ταύτῃ βασιλεῦσαι κατὰ παθῶν, μὴ ἂν ἑτέρως οἶμαι τοῦτο γενέσθαι, ἢ τὴν ταπεινοφροσύνην αὐτὴν ἐνδύσασθαι. Ωστε ἔξεστιν εἰπεῖν, περὶ ταύτης διαλεγόμενον, ὡς ἔστι μὲν ἀτεχνῶς πολύ τι κρείσσων ἐκείνων ὧδε τῶν εἰς ἀσφάλειαν ἐξευρημένων ἀνθρώποις, ἔστι δὲ οἷς ἂν προσῇ ὑπερφυῶς τούτους κοσμοῦσα, καὶ τὸ τῶν ἀρετῶν ἅπαν σύνταγμα μετά πολλής σεμνότητος καὶ μεγαλοπρεπείας φαιδρύνουσα τῷ ἑαυτῆς ἰδιώματι καὶ τῷ πεφυκότι. Εἰκότως ἂν οὖν δέξαιτο ἡ νῦν ἡμῖν ὑμνουμένη τὰς περὶ αὐτῆς εἰρημένας προσηγορίας ἀπάσας. Οὐ μὴν ἀλλ᾽ εἰ κἀκεῖνα δυνατὸν ἦν, ἴσας σεμνάς, ὅσας ἀγαθὰς, ὅσας προσφιλεῖς, ἐξευρηκέναι καὶ προσδιδόναι τῇ μετριότητι, ἴσως μὲν ὁ τοῦτο ποιήσας κατώρθωκέ τι τῶν οὐ ῥᾳδίων· τῇ δὲ τῷ Σωτήρι συντρόφῳ, ἵν᾿ ἀντὶ πάντων τοῦτ᾽ εἴποιμι, οὐδὲν προσήνεγκε μέγα. Οὐ γὰρ δὴ τὸ μέγα τινὶ μέγα ἂν εἴη καὶ πᾶσιν. Οὕτως ἅπαντα νικᾷ τὸ κείνης ὕψος καὶ μέγεθος, ὅσα πρὸς ἀσφάλειαν, καὶ φαιδρότητα, καὶ καλοκαγαθίαν προσρήματα ή ἔστιν, ἢ γενήσεται, ἢ νοηθῆναι οἷά τε. Τίνος οὖν ἄν τις ταύτην ὠνησάμε νος, μὴ πάνυ καλῶς ἐμπορεύσαιτο; "Η ποίαν αν τῶν ἀρετῶν ἐρεῖ τις ταύτης ἀμείνω; Εἰ δε καὶ πα σῶν τινι φίλον ταύτην προθεῖναι, ὁ δὲ τοιοῦτος οὐκ ἂν δικαίως οἶμαι δέξαιτο μέμψιν. Ἐγὼ δὲ ταύτην τὴν ἀρετὴν μείζω μὲν τῶν ἄλλων ὑπολαμβάνω, ἀγάπῃ δὲ ὁμότιμον. Εἶποι δ' ἄν τις ταύτας οὐκ ἀπεικότως οὕτω πως ἔχειν γνησίως, ὡς μικροῦ ταυτὸν εἶναι δόξαι, οἷς γε θεωρητικώτερον ὁ νοῦς ἐμβατεύει τοῖς τῶν πραγμάτων ὑψηλοτέροις. Αρχὴ γὰρ δήπουθεν ἡ ἀγάπη τοῦ τῶν ἀρετῶν ἐστι κύκλου· ἡ δὲ μετριότης τὸ τέλος. Καὶ τῶν κύκλων αἱ ἀρχαὶ, καὶ τὰ τέλη, ταυτόν. Οὐ μὴν ἀλλ' ἐπειδήπερ ἀρχὴ καὶ τέλος, καὶ διὰ τοῦτο τῶν πρός τι, εἶεν ἂν καὶ διὰ τοῦτον τὸν λό γον παντελῶς ἀχώριστα, καὶ ἵνα ἡ ἀγάπη, καὶ τὸ μέτριον. ὡς δὲ καὶ τὸ ἀνάπαλιν· ὥστε κἀκεῖνο σπο φές. Ἵνα γὰρ οὐ πάρεστιν ἡ ἑτέρα, καὶ τὴν ἑτέραν ἀπεῖναι τῶν ἀναγκαίων. Οὐκ ἔστι τοίνυν θάτερον εἶ ναι, ἢ νοηθῆναι, κἂν ὅ τι γένοιτο, θατέρου γε μὴ ὄντος ἢ νοουμένου. "Αν οὖν ἀπῇ τὸ ταπεινὸν, καὶ τὸ τῆς ἀγάπης ἄπεστι χρῆμα. Ταύτης δὲ τῆς ξυνωρί δος ἀπούσης, οὐδ᾽ ἂν οὐδὲ τῶν ἀρετῶν ἅπαν σύστη Et hæc quidem in hunc modum esse comparata, de iis constat quæ dicta sunt. Seire vero debemus, ἀρχῆς καὶ τοῦ τέλους μηδαμῶς ὄντων, καὶ τὰ διὰ μέσου πάντα τό γε δοκεῖν μεθ᾿ ἑαυτῶν ἴσως ἔχουσιν, οὐ τὸ ἀληθῶς εἶναι. Συμβαίνει δὴ τὴν μὲν ἀγά πὴν ἀπεῖναι, ἂν μὴ παρῇ καὶ τὸ μέτριον· ταύτη; δὲ τῆς συζυγίας ἡμῖν οὐκ οὔσης, μηδεμίαν ἀρετὴν ἀνθρώπῳ προσεῖναι· καὶ τῇ τούτων αὖ ἀπουσίᾳ μηδὲ ἀρετῆς μετέχειν τό γε δοκοῦν πεπράχθαι κατ' ἀρι τήν. Ὅτι μὲν οὖν ταῦτα τῇδε, δῆλον ἤδη γέγονεν ἐπ τῶν εἰρημένων· δεῖ δὲ ἡμᾶς τὴν μακαρίαν ἀγάπην

ORATIO VII. κρηπίδα και θεμέλιον ἀσφαλὲς εἰδέναι, ερηρεισμέ- beatam illam dilectionem esse crepidinem et funνην ἐπὶ τῆς πέτρας, αὐτοῦ Χριστοῦ· ρίζαν τε τῶν damentum certum, innixum petræ, nimirum ipsi ἀγαθῶν ἑξῆς ἁπάντων, διικνουμένην ἐς βάθος μέγα, καὶ ὕψος ὄντως ἀνεξερεύνητον, εἴπερ τὰ μὲν τοῦ Θεοῦ τοιαῦτα· ἡ δὲ τοσοῦτον ἐν τῷ Θεῷ, ὅσον καὶ αὐτοαγάπην ἐκεῖνον λέγεσθαι. Καὶ εἰ δεῖ τὸ πᾶν εἰ. πεῖν, σειρᾷ μὲν ἔοικεν ἄντικρυς τὸ τῶν ἀρετῶν ἄθροισμα, καὶ ἀλλήλων ἔχονται πᾶσαι, ταυτησὶ δὲ μόνης ἐξήρτηνται τῆς ἀγάπης. Ωστε πάντα ἂν ἀρμόσεις τὰ μέγιστα, καὶ βέλτιστα, καὶ κάλλιστα, καὶ τίμια, καὶ σεμνά, εἴ τις ἀγείρας καὶ συνελών, αὐτῇ γε ταῦτα προσοίσει. Οὐδὲν γὰρ οἶμαι, οὐδὲν τῶν ἀγαθῶν ἑξῆς πάντων, ὅπερ ἂν ἀπᾄδον εἴη τῶν ἐκείνῃ γε προσόν των ἰδιωμάτων· ὥσπερ οὐδ᾽ ἔστι τῶν ἁπάντων, είγε τῆς μερίδος τῶν ἀγαθῶν ἐστιν, ὅπερ μὴ πάνυ συμβήσεται τῇ τῆς ταπεινοφροσύνης ἀκρότητι. Οὔσης οὖν ἐκείνης ὅ τιπερ κεφάλαιον τῶν καλῶν, οὐδέν που ταπεινότερον ὅμως τὸ τῆς μετριότητος μέγεθος του τῆς ἀγάπης ὕψους καὶ ἀξιώματος. Καὶ γάρ ἐστι καὶ καθ᾿ αὐτὴν ἀγαθὸν ἡ ταπεινοφροσύνη, καὶ θησαυρός ἀποδέδεικται τῶν συνειλεγμένων ἡμῖν καλῶν ἐκ τοῦ τῆς ἀγάπης εὐθέων πτόρθων. Ὥστε ἐξ ἀμφοῖν ἀρι στη. Είτε γὰρ ὡς τέλος αὐτὴν θεωρήσαιμεν, οὐδὲν αὐτῆς ἄμεινον· εἴθ᾽ ὡς πρὸς τὸ τέλος αὐτῇ χρηται μεθα, οὐκ ἔστιν ἀποτυχεῖν τοῦ σκοποῦ. Ἀγαθή γάρ ἐστι καθ᾽ αὐτὴν, ὡς εἰρηνική τε καὶ πραοτάτη, ὃ δὴ Θεοῦ ἐστιν ἴδιον. ᾿Αγαθὴ δὲ αὖ καὶ ἄλλων ἔνεκα πλείστων καὶ διὰ τοῦτο θησαυρός πάντων ἑξῆς τῶν καλῶν καὶ εἴρηται, καὶ ἔστιν· ἐπειδὴ ταύτης χωρίς παντελῶς ἀδύνατον ἢ διαρκέσαι χρηστόν τινα άνθρω. πον ὄντα, ἢ καὶ τὴν ἀρχὴν γεγονέναι. Ισμεν δὲ αὐτὴν καὶ τοῦτο χορηγούσαν ἡμῖν τὸ καλόν. Πρὸς γὰρ τὸν εἰρηνικώτατον καὶ πραότατον κηδεμόνα τε καὶ δεσπότην ἡμᾶς τὴν ταχίστην ἀναβιβάζει. Ταύτην γὰρ ἐκεῖνος ὑπερφυῶς διανύσας, ἐξ ἀγάπης ἀμηχά νου κινηθείς, ἡμᾶς ἐκ τοῦ βαράθρου τῆς γῆς ἀνήγα γεν εἰς τὸν οὐρανὸν, ἑπομένους αὐτῷ κατ' ίχνος. Εἰ γὰρ τὴν αὐτὴν ἐκείνῳ χωρήσει τις ἀσφαλῶς, πῶς οὐ ῥᾳδίως αὐτὸν καταλήψεται; οὗ τί μακαριώτερον γένοιτ' ἄν; καὶ διὰ ταῦτα, ἐὰν παραδῶ τὰς σάρκας μου, ἵνα καυθήσωμαι, ἀγάπην δὲ μὴ ἔχω; οὐδὲν ὠφελοῦμαι. Καὶ γινώσκειν παρὰ τοῦ Σωτῆρος δεδίδαγμαι, τοῦ ἔργοις με το μέτριον μᾶλλον ἢ λόγοις διδάξαντος, δοῦλον ἀχρεῖον ἐμαυτὸν, ὅταν εὑρεθῶ πληρῶν καὶ πάντα τὰ ἐκείνου προστάγματα. Οτι μὲν οὖν οὕτως ἔχει τὰ τῆς ἀγάπης και μετριότητος, δῆλον. Εἰ δὲ δὴ καὶ τοῦτο χρεών ἐστι, συνελόντας ἡμᾶς εἰπεῖν ὡσπερεί κεφαλαιωδέστερον, ἑκατέρας τουργον καὶ τὸ ἴδιον ἔστι μὲν ἡ ἀγάπη, μήτηρ τε ἅμα, καὶ τροφὸς, καὶ ῥίζα, καὶ κρηπὶς ἄντικρυς τῷ τῶν ἀρε τῶν συστήματι, ἀρχή τε τοῖς ὁδεύουσι πρὸς ἀρετὴν ἅπασι, καὶ πλάστης, καὶ ἀλείπτης, ὡς ἄν τις εἴποι, καὶ ἀπαξαπλῶς πᾶν τοιοῦτον, οὗ χωρὶς οὐκ ἔνεστι γενέσθαι τι τῶν χρηστῶν ταῖς ἡμετέραις ψυχαῖς· ἔστι δὲ ἡ ταπεινοφροσύνη ο ονεί τις ὁδὸς, καὶ πέρας, καὶ ὅ τι περ ἂν γένοιτο ἢ νοοῖτο ἔρεισμα καὶ φυλα Christo, radicemque bonorum omnium, pertingentem ad magnam profunditatem, et altitudinem reapse non perscrutabilem, siquidem quæ Dei sunt talia sunt; et ipsa usque adeo in Deo est, utis ipsissima quoque dilectio nuncupetur. Ad summam, catenæ consimilis est virtutum coetus; et ut omnes invicem cohærent, sic a sola dilectione pendent. Quamobrem huic omnia congruerint maxima, et oplinia, et pulcherrima, et veneranda, et augusta; si quis ea collecta, congestaque, huic attribuerit. Nullum enim, opinor, nullum omnino bonum est, quod iis a proprietatibus diserepet, quæ huic arlsunt: sicuti nec omnino quidquam est, modo bonorum a societate non excluditur, quod non insigniter bu. militatis eminentiæ supreme conveniat. Cum igitur ipsa caput et vertex quasi quidam bonorum sit, non tamen humilior est modestia magnitudo, quam dilectionis eminentia sit atque dignitas. Est enim et per se bonum quoddam humilitas, et ostensum est, hanc esse thesaurum bonorum a nobis de rectis dilectionis ramis collectorum. Quamobrem utraque ratione præstantissima est. Nam sive illam ut finem consideraverimus, nihil ea melius: sive tanquam ad finem ea fuerimus usi, aberrare a scopo non possumus. Est enim et per se bona, tanquam pacifica et mitissima, quod sane Deo proprium est: et bona rursus, alias plurimas ob causas; ideoque thesaurus bonorum omnium et appellatur, et est: quandoquidem absque hac fieri nulla ratione potest, ut homo vel bonus esse perseveret, vel bonus onimino Gat. Eamdem scimus hoc quoque boni nobis suppeditare. Nam ad summe pacificum mitissimumque curatorem ac dominum nostrum quam celerrime nos sustullit. Hujus enim ille cursum cum mirifice complesset, amore motus imnienso, nos e terræ barathro subduxit ad coelum, vestigiis ejus inherentes. Nam si quis eodem cum illo secure pergat itinere, quo pacto non ad eum facile perveniet? quo sane quid accidere beatius homini possit? ideoque si tradam carnes meas, ut comburar, dilectionem vero non habeam; nihil inde consequor emolumenti. Et edoctus a Salvatore sum, qui modestiam factis potius quam verbis me docuit, ut meipsum agnoscam inutilem servum, étiam cum mandata ipsius omnia me implesse constiterit. Enimvero hanc tum dilectionis, tuin modestiæ rationem esse, manifesto paret. Quod si autem a nobis et hoc requiritur, ut breviter quasique summatim utriusque tam officium, quam proprietatem exponamus; dilectio quidem mater est pariter, et nutrix, et radix, et crepido totius virtutum corporis, atque principium pergentibus ad virtutem universis, et formatrix, et unctrix, uti quis dixerit, et simpliciter nihil non ejusmodi, absque quo boni quidpiam nostris in animis exsistere nequit. Humilitas vero quasi via quædam est, ct Guis et quodcunque vel esse, vel cogitari possit

fulcrum, accuratumque praesidium bonorum omni- κτήριον ἀκριβὲς πάντων ἑξῆς τῶν καλῶν, λῆξίς τε um, virtulumque terminus, et requies, qt portus salutaris, et locus tutus, ultra quem progredi longius minime fas est, sed victores hic firmiter insistentes, spe reconditorum sibi præmiorum semet oblectent. Quin etiam hac ratione velut in æquilibrio par istud est. Quemadmodum enim si dilectio non adsit, nihil boni fieri potest: ita si absit humilitas, nulla dilectionis bona nobis salva manebunt, sed confestim quasi dilapsa peribunt, instar hibernorum florum, quorum splendor diu non durat, et fragrantia exilis est, et fructus intempestivus, si maxime proveniat ac maturescat, perexiguus est ac ingratus, neque durare potest. æc, ut equidem opinor, proprietatibus barum congruerint. Quid autem eis commune sit, cognoscere si cupias: id mea sane sententia hoc ipsum imprimis fuerit. Esse mihi videntur alæ illius egregiæ columbæ, nimirum Spiritus, quas et Davides optavit, ut avo - laret ac requiesceret. Sed reprehendent fortasse nos quidam, ut qui metum dilectioni non præposuerimus. Aiunt enim diviņi doctores, pios viros incipientes ad virtutem tendere, a metu supplicii, tanquam a carceribus, progredi; deinde per alias pergendo cogitationes, ad amorem quemdam admirabilem reconditarum fruitionum pervenire, alque hunc in modum deposito metu, amorem erga τῶν ἀρετῶν, καὶ ἀνάπαυσις, καὶ σωτήριος λιμήν, καὶ χωρίον ἀσφαλὲς, οὗ γε δεῖ μὴ περαιτέρω χωρεῖν, ἀλλ᾽ ἑδραίους ἱσταμένους ἐνταῦθα τοὺς ἀριστέα; εὐφραίνεσθαι ταῖς ἐλπίσι τῶν ἀποκειμένων αὐτοῖς γερῶν. Καὶ μὴν καὶ κατὰ τόδε ἰσύῤῥοπός ἐστιν ἡ ξυνωρὶς αὕτη. Ως γὰρ τῆς ἀγάπης ἀπούσης, οὐδὲν ἂν δήπου τῶν ἀγαθῶν γένοιτο, οὕτω καὶ τῆς ταπει νοφροσύνης ἀφεστηκυίας, οὐδὲν ἡμῖν παραμενεί τῶν τῆς ἀγάπης καλῶν, ἀλλὰ αὐτίκα οιχήσεται καταῤῥυέντα περὶ αὐτὰ, κατὰ τὰ χειμερινὰ τῶν ἀνθέων, ὧν οὐκ εἰς μακρὸν ἡ λαμπρότης, καὶ τὸ εὐῶδες ἀδρανές· καὶ ὁ μὴ σὺν ὥρᾳ καρπὸς εἴ που γε καὶ γένοιτο, καὶ τελεσφορήσει, εξίτηλος τις καὶ ἀηδὴς, καὶ διαρκεῖν μὴ δυνάμενος. Ταυτί μὲν οὖν ἁρμόσειεν ἂν οἶμαι ταῖς ἐκείνων ἰδιότησιν· ὁ δὲ κοινόν ἐστιν αὐτοῖς, είγε ζητοίης μαθεῖν, ἐκεῖνο ἂν εἴη μάλιστα πάντων, ὡς ἔμοιγε παρίσταται περὶ τῶνδε. Δοκοῦσί μοι πτέρυγες εἶναι ἐκεῖναι τῆς καλῆς περιστερᾶς, δηλαδὴ τοῦ Πνεύματος, ὧν ὁ Δαδ.δ ἐπεθύμησεν, ὡς πετασθῆναι καὶ καταπαῦσαι. Αλλ ἴσως γέ τινες ἡμῶν ἐπιλήψονται, ὡς μὴ τῆς ἀγάπης προτεθεικότων τὸν φόβον. Επειδή φασιν οἱ θεῖοι δι δάσκαλοι, ὡς οἱ εὐσεβεῖς ἄνδρες ἀρχόμενοι προς ἀρετὴν ἀνάγεσθαι, ἀπὸ τοῦ τῆς κολάσεως φόβου, ὡς ἀπὸ βαλβίδος, ὁρῶνται. Εἶτα δι᾿ ἄλλων ὁδεύον τες λογισμῶν, καταντῶσιν εἰς θαυμαστόν τινα ἔρωτα τῶν ἀποκειμένων ἀπολαύσεων. Καὶ ταύτῃ γε Deum apprehendere. Quippe nequeunt ambo pari- c τὸν φόβον ἀποθέμενοι, τῆς πρὸς τὸν Θεὸν ἀγάπης ter adesse, sed ex eis alterum loco cedere necesse est, siquidem alterum adesse debeat. Hæc igilur illi, de hisce duobus disserentes, adeoque longe plura pulchrioraque tradunt. Ego vero reprehensuros illos orationem fortasse nostram, verbis hujus. modi compellavero. Heus tur, bone vir, hoc etiam considerandum venit. Mihi propositum erat ab initio, de virtutibus, et earum inter se cognatione quiddam quasi perfunctorie disserere, non de affectibus loqui. Et quia metum scio non laudabilem affectum esse per se, licet ad optima quæque cooperetur, ai secundum Deum sit; minime referendum inter virtutes censui, quapropter non abs re silentio præteritus est. Itaque Deo te juvante in suscipiendis pro virtute certaminibus (nam illum venire tecum in partem laborum necesse est, si quid egregie sis prastaturus) cæteris præditus virtutibus, et exorsus a dilectione mordicus inhæreto modestiæ; quæ quidem hoc tibi tribuel, ut vere bonus factus, in bonis perseveres, talisque sis ac videaris, qui capite suo recipere dignus sit et servare curonas bonis viris repositas, et quidem expertes interitus; quarum materiem laudatissima dilectio suppeditat, et quas cæteræ virtutes contexunt, modestiaque capitibus illis, quibus conveniunt, imponit. Quo fit, ut solam inter virtutes omnes modestiain demonstratum sit eam esse, quæ corona nos redimit. Modestiam vero appello, in sublime quidem attollentia facere, sed interim valde modes!e ἐπιλαμβάνονται. Οὐ γὰρ ἔστιν ἄμφω παρεῖναι, ἀλλ' ἀναγκαῖον ὑποχωρῆσαι τὸ ἕτερον, εἰ μέλλει παραγίνεσθαι θάτερον. Ταυτὶ μὲν οὖν ἐκεῖνοι, τὰ περὶ τοῖνδε φιλοσοφοῦντες, καὶ πλείω καὶ καλλίω πολλῷ τῷ περιόντι διδάσκουσιν· ἐγὼ δ' ἂν εἴποιμι ταῦτα πρὸς τοὺς ἐπιληψομένους ίσως τοῦ λόγου. Αλ' τῶν, σκοπεῖν κἀκεῖνο χρή. Ο γὰρ ἐμοὶ σκοπὸς ἐξ· αρχῆς περὶ ἀρετῶν καὶ τῆς εἰς ἀλλήλας γνησιότητος εἰπεῖν τι, καὶ ἀφοσιώσασθαι ἦν, οὐ περὶ παθῶν λέγειν. Καὶ ἐπειδήπερ τὸν φόβον πάθος οὐκ ἐπαινετὸν οἶδα τὸ καθ' αὐτὸν, εἰ καὶ συνεργεῖ πρὸς τὰ βέλτιστα κατὰ Θεὸν γινόμενος, οὐκ ἐν τῷ χορῷ τῶν ἀρετῶν τοῦτον ἠξίωσα τάξαι. Εικότως οὖν σεσίγηται διὰ ταῦτα. Θεοῦ σοι τοίνυν συναιρομένου πρὸς τοὺς ὑπὲρ ἀρετῆς ἄθλους (δεῖ γὰρ ἐκεῖνον μερίτην εἶναι σοι τῶνδε τῶν πόνων, εἰ μέλλεις τι κατορθώσειν), ἔχων τὰς ἄλλας ἀρετὰς, ἐκ τῆς ἀγάπης ἀρχόμενος, ἀπρὶξ ἔχου τῆς μετριότητος, δι᾿ ἣν ἂν σχοίης ὡς ἀληθῶς ἀγαθὸς γενόμενος εναπομείναι τοῖς ἀγαθοῖς, εἶναί τε τοιοῦτος καὶ δοκεῖν, οἷος ἂν δέξασθαι τῇ κεφαλῇ καὶ τηρῆσαι τοὺς τοῖς ἀγαθοῖς ἀνδράσιν ἀποκειμένους στεφάνους, ἀφθάρτους ὄντας· ὧν τὴν ὕλην μὲν παρέχει τὸ τῆς ἀγάπης πολυθρύλλητον χρῆμα, αἱ δὲ ἄλλαι ἀρεταὶ τούτους πλέκουσι, τὸ δέ γε μέσ τριον ἐπιτίθησιν αἷς ἂν ἁρμόσεις κεφαλαίς. Ωστε καὶ μόνη τῶν ἀρετῶν στεφοθέτης δέδεικται ή μετ τριοφροσύνη. Λέγω δέ μετριοφροσύνην τὸ ποιεῖν μὲν τὰ ὑψοῦντα, φρονεῖν δὲ πάνυ μέτρια· καὶ με γάλα πράττοντα, μηδαμῶς ἐπαίρεσθαι· καὶ τὴν εἰς

ORATIO VII. £46 ύψος πορείαν ποιούμενον, δοκεῖν ἑστάνα: μετὰ τῶν ἡ de se sentire; magnaque præstantem, nequaquain efferri animo: in sublime denique pergentem, cum infimis stare videri: non quod nullius operis boni nobis conscii simus, a nobis peracti (quo enim id pacto?), sed quod recte sciamus, virtutes ipsas nostris factis sublimiores esse. Hoc enim arbitror esse humilium, non ut mala designans, et multis digna lacrymis, oculos dejiciant, el supercilia non attollant. Nam eum, qui sic affectus sit, magnifice de se sentire, me mente quidem præditi fuerit, opinor. Nec item illud vel modestum fuerit, vel κάτω· οὐ τῷ μηδὲν ἑαυτῷ συνειδέναι καλῶς ποιοῦντι (πῶς γάρ;), ἀλλὰ τῷ καλῶς εἰδέναι υψηλοτέρας οὖσας τὰς ἀρετὰς τῶν ἡμετέρων ἔργων. Τοῦτο γὰρ οἶμαι ταπεινοφρόνων, οὐ τὸ φαῦλα πράττοντας και πολλῶν ἄξια θρήνων, κάτω που κύπτειν ἐθέλειν, καὶ μὴ τὴν ὀφρὺν ἀνασπἦν. Τὸ γὰρ δὴ μεγάλα φρο-. νεῖν οὕτως ἔχοντα οὐδὲ νοῦ μετέχοντος ἐστιν, οἶμαι. Αλλ' οὐδὲ ἐκεῖνό γε μέτριον, οὐδὲ ἀγαθὸν, τὸ ποιεῖν τὸ ἀγαθὸν ἢ μηδαμῶς ἐπιστάμενον, ἢ μὴ καθαρά προαιρέσει. Τὸ μὲν γὰρ πάντως ἄγνοια· τὸ δέ τις βία ποιεῖ. Τούτοιν δὲ οὐδέτερόν ἐστιν ἀγαθόν· οὐκοῦν bonum, facere scilicet boni quidpiam vel non inοὐδὲ μέτριον· ἐπεὶ τὸ μέτριον ἀγαθόν. telligentem, vel instituto animi non puro, nam alterum, ab ignoratione, alterum a vi quadam proficiscitur. Horum vero neutrum bonum est, ideoque nec modestum, quia bonum est, quod modestum. Αλλ' ἐρεῖς, ὦ φίλτατε, πρὸς ἡμᾶς, δίκαιον γὰρ, ὡς τὴν ταπεινοφροσύνην πολὺ θαυμάσας, δ δεῖ θαυ μάζειν τεθαύμακας. Υψώσας δὲ ταύτην ὑπερφυώς, πολὺν τὸν ταύτης ἔρωτα καὶ πρὶν ἐντετηκότα μου τῇ ψυχῇ, πολλῷ γε μᾶλλον νῦν ηὔξησας. Τοῖς γὰρ δὴ παρὰ σαυτοῦ λόγοις ἐργάσομαι (πῶς δοκεῖς;) ταύτης μανικώτατον εραστήν. Οὐ μήν γε διὰ ταῦτά μοι φαίνῃ τὸ δέον ἅπαν ἡμῖν ἐκπλήσας. Χρὴ γὰρ προστιθέναι τοὺς τρόπους, δι᾿ ὧν ἂν γένοιτο σαῖς εὐχαῖς τὸν πλοῦτον τοῦτον ἡμᾶς πλουτῆσαι. Δοκεῖ γάρ μοι δυσπόριστος κομιδῆ καὶ τοῖς μετὰ σφο δροῦ τινος ἔρωτος τοῦτον θηρᾶται περινοστοῦσιν. Οὐ γὰρ τῷ ἐρᾶν τε καὶ ζητεῖν ἀναγκαίως ἔπεται καὶ τὸ τυγχάνειν τῶν ἐρωμένων· ἀλλὰ πολλὰ μὲν τῶν πραγμάτων οὐκ εὐχερῶς εὐρίσκεται τοῖς ζητοῦ. σιν· ἔν:α δέ τ.σι παραγίνεται, μηδ' ὀντινοῦν ὑπο στᾶσι πόνον. Ἐπὶ δὲ τὸν καὶ μάλισθ' ὅταν ᾖ τῶν καλλίστων, οὐχ οὕτω φιλεῖ γίγνεσθαι, ἀλλ' ὅσῳ ζητητέα δοκεί, τοτούτῳ καὶ δυσπόριστα. Χρεὼν εἶναι σοι τοίνυν ὑπολαμβάνω, ὅπως ἂν κτησαίμην ταύτην, φράζειν. ᾿Αλλὰ σοὶ μὲν, ὦ 'γαθὲ τοιαῦτα λέγοντι τὸ γιγνόμενον εἰρήσεται· καὶ ἅπερ ἂν εὐξαίμην περὶ σοῦ, ταῦτα πράξεις· τουτὶ δὲ τὸ γιγνόμενον χαλετὸν ἐμοὶ λέγειν. Καὶ εἶχόν γε δεικνύναι τὸ δύσκολον πολλοῖς τισιν οἶμαι τρόποις. Τὸν κόρον δὲ βουλόμε· νος φεύγειν, ἐρῶ τοσόνδε. Επέ τις μέγας ἀνὴρ, Ἰω άννης τούνομα (ἦν δὲ τῶν ζώντων τῷ Θεῷ, καὶ οὐχ ἑαυτοῖς) τριβόλῳ ἐοικέναι τὴν ὑπερηφανίαν. Καὶ δὴ προσαγορεύσας αὐτὴν ταύτῃ, εἶτα καὶ καλῶς εἰπὼν, ἔδειξεν. Εφη γὰρ ἐρῶ δὲ τὸν ἔκείνου σκοπὸν, οὐ τὰ ῥήματα)· "Αν πράξω τι τῶν καλῶν, ἐκείνη παρ ελθοῦσα κροτεί, καὶ μετὰ βοῆς ἐξαίρει τουργον ἐκεῖνο. "Ην δὲ καὶ τῶν οὐ ῥᾳδίως κατορθουμένων ᾗ τὸ πραχθὲν, ὑπὲρ ἀνθρώπους με πάντας τίθησι· κἂν ἀποκρουσθῇ τὴν πρώτην, οὐκ ἀφίσταται· καὶ πολλάκις ἡττηθεῖσα, επανέρχεται χείρων ἑαυτῆς, πῶς οἴει; ἅπαν ὕφαλον μεθ' ἑαυτῆς ἔχουσα. Ταῖς γὰρ ψυχαῖς τῶν ἐξ ἀγαθῶν ὑψωθέντων ἔργων, εἶτα μηδὲν ὑψηλὸν ὑπὲρ αὐτῶν φαντασθέντων, ἀλλὰ με:- νάντων ἐφ᾽ ᾧπερ ἔδει, λεληθότως ὑπεισέρχεται, καὶ ἡσύχως τὸ ζιζάνιον ὑποσπείρει, ἴσως που καὶ καθευ δούσαις αὐταῖς ἐκ τῆς πολλῆς καὶ συντάνου νήψεως. Λέγω δὲ ζιζάνιον νῦν τὸ ὑπολογίσασθαι τἀληθὲς, ὡς p ' Sedenim fortasse nos, charissime fili, verbis hu jusmodi compellabis, et merito quidem: magnopere nos admiratos scilicet humilitatem, id admiratos esse, quod admirationem mereatur. Eamdem eximie dum extulerimus, magnum ejus amorem prius etiam insitum animo tuo, nunc insigniter auxisse. Rationibus enim meis electum, ut hanc insanissimo quodam amore depereas. Non lamen idcirco nos tibi videri satis omnino fecisse. Quippe, necessario modos etiam adjiciendos, quibus modis confieri possit ex animi tui votis, ut opes hasce consequaris. Nam videri tibi valde difficilem haruin adquirendarum rationem, etiam iis, qui vehemente cum desiderio circumeunt, ut eas consequantur. Quippe desiderium et inquisitionem non necessario comitari rerum exoptatarum adeptionem: sed res plerasque difficulier a quærentibus inveniri, nonnullas aliquibus contingere, nul'um omnino laborem perferentibus. In illis autem, quæ præsertim pulcherrimæ sint, non sic evenire solere: sed quanto magis quærendæ videantur, tanto esse acquisitu dificiliores. Quamobrem videri tibi necessarium, ut quo pacto hanc comparare possis, exponam. Indicabitur tibi, strenue fili, qui hujusmodi profers, quod indicari conveniet. Tu quod in votis est mihi de te, facies; mihi quidem certe difficile dictu, quod dicendum venit. Et poteram sane difficultatem hanc multis, opinor, modis ostendere: sed vitandi tædii studio, tantum proferam. Dixit quidam vir magnus, cui nomen Joannes (erat autem eorum e numero, qui Deo vivunt, non sibi), tribulo similem esse superbiam, et quidem hac ei primum appellatione indita, deinde recte ab se verbum hoc prolatum ostendit. Nam si quid, inquit, boni fecero (scopum autem ipsius indicabo,[non verba), mox illa prodiens applaudit, et cum clamore factum extollit. Quod sane si præstitu difficile fuerit, omnes me supra mortales collocat. Ac siquidem initio fuerit rejecta, non desistit: et sæpius quoque victa, pejor seipsa multis modis revertitur, nihil non subdoli secum afferens. Nam animos illorum, qui bonis ex operibus eminentes facti sunt, ac deinde nihil sub lime de seipsis concipiunt, sed intra limites sese

MANUELIS PALMOLOGI continent, clanculum subit, taciteque lolium in ἄρ᾽ οὐδὲν ἐν αὐταῖς ὑπερήφανον, ἐπειδὴ τὴν ὑπερeis serit, fortasse dormitantibus ob nimis assiduam ηφανίαν ἀπεκρούσαντο. Τουτὶ δὲ ὑπερήφανον μάλιvigilantiam. Lolium autem nunc appello, quod se- λιστά γε και μικροῦ δεῖν κρεῖττον εἶμαι, ἢ ἰαθῆναι cum ipsi reputant, nullam inesse sibi superbiam: οἷόν τε εἶναι. Τοῦ γὰρ ταπεινοῦσθαι νομίζειν τὸν quandoquidem superbiam repulerint. Hoc autem, ὑπερηφανίαν νοσοῦντα τί χεῖρον; Η πῶς ζητήσει vel in primis superbum quiddam est: propeque τὴν ἴασιν ὁ μηδὲ πάσχειν ὑπολαμβάνων; Ὥστε καν gravius arbitror, quam ut sanari possit. Quid enim ταπεινωθῶ, πάλιν αἴρομαι· εἰδὼς, ώς τεταπεινωμαι· deterius, quain si humilem se putet, qui superbiæ καὶ ὑπερφρονήσας, οὐδὲ αἰσθάνομαι· κἂν γνῶ τὴν morbo laborat? Aut quo pacto medicinam quæret, ὑπερηφανίαν εὐθὺς, καὶ ἀποσοβήσω μάλα μισήσας qui mali nihil se pati suspicatur? Quo fit ut tamet- καὶ τῆς ὑπερηφανίας ἐμαυτὸν μέμψωμαι, οὔτ᾽ ἀγνο si sim factus humilis, rursum tamen extollar; ήσω πάλιν ταπεινωθείς, καὶ ἐπαινέσω ἐμαυτὸν quandoquidem me humilem factum novi. Adeoque κατορθοῦντα. "Α δὴ παθών, ὡς μὴ ὤφελον, ὅθεν ήρα ne sentio quidem elato me animo esse. Licet ela- ξάμην ὥσπερ ἐν κύκλῳ κατήντηκα. Ὥστε τρίβολος tionem statim agnoscam, eamque valde perosus abi- ἐστιν αὕτη, καὶ τὸ κέντρον δριον ἔχει, καὶ χαλεπὸν gam, ac meipsum propter hauc reprehendam: ta- διαφυγεῖν καὶ τοὺς πολύ τι βάρος νοῦ κεκτημένους. men rursus humiliatum me non ignorabo, meque Καὶ πολλοὺς ἂν εἶχον μάρτυρας ἀναστῆσαι τοῦδε recte agentem collaudabo. Atque hæc mihi cum τοῦ λόγου, αὐτοὺς ἐκείνους τους βεβλημένους τώδε accidunt (utinam quidem ne fierent), unde fueram τῷ κέντρῳ. Σαφὲς δὲ ἂν τὸ πρᾶγμα καὶ πρόδηλον, exorsus, velut in circulo revertor. Quamobrem tri- οὐ κατασκευαστέον εἶναι δοκεῖ, ἄλλως τε καὶ πρὸς σὲ bulus est superbia, stimulumque fursum erectum δυσπόριστόν τινα πλοῦτον τὴν ταπεινοφροσύνην προς habet, quem dificulter evitare possunt, etiam qui ειρηκότα. 'Ακτέον δὴ τὸν λόγον ἐπὶ τὸν τρόπον, ᾧ magno mentis pondere sunt præditi. Cujus quidem ἄν τις πράξας τὸ ἀγαθὸν, διαφύγοι τὸ περὶ αὐτοῦ δου orationis testes producere multos ex iis ipsis pus- ξάσαι τι μέγα, καὶ τὰ μέτρια φρονήσας, μὴ ὑψωθε sem, qui hunc stimulum experti fuere. Sed cum ναι, δ καὶ χαλεπώτερον δέδεικται τοῦ προτέρου. res ipsa perspicna sit et manifesta, nullius egere probationis videtur, præsertim apud te, qui antea dicebas, humilitatem esse divitias acquisitu difficiles. Itaque traducenda erit ad modum oratio, que quiz efûciens quod bonum est, evitare possit, ne magnam de se concipiat opinionem; et ut modeste de se sentiens, non efferatur; quod etiam esse demonstratum est illo priore difficilius. ·Arbritror igitur, unam quamdam hanc viam esse, quæ nos ad humilitatem evehat: ut recte facta scilicet ad Deum ipsum referamus. Nequit enim, nequit omnino fieri, nobis ut ipsis, quæ facta spat, adscribentes, cogitationibus hoc vitio superiores evadamus. Opinio namque de recte factis dubio procul in nobis maxima superbiæ occasio est, uti jam ante docsimus. Tantum vero malum hoc est, ut etiam Chrysostomus alicubi docuerit, ciira controversiam melius esse, non facere boni quidpiam pœnæque se maximæ reum ducere, quam opera præclara facientem putare, se supra omnes esse positum. Quamobrem actiones bonas imputet Deo, non sibi, qui modestus esse cogitat. Hæc opinio immunis est ab omni errore, ac veritati summe innititur, posita pariter extra pericula et tela quæ contra nos versula torquet elatio. Nec enim decipit, nec in periculum venire potest, qui cuicunque vero fretus est. Quid autem magis verum, quam existimare, Deum esse largitorem bonorum omnium, et ab eodem universos mortales bona consequi Argumento est, quod a Salvatore discipolis est dictum: Sine me nihil potestis facere. Quod same verbum ut esse verissimum demonstretur, loc unum dicere sufficit, a Salvatore prolatum esse. Non rationibus opus erit mihi nec priscorum, nec recentium; quibus hanc sententiam, cell veram, probare liceret. Non exemplis utar, non syl. logismis. Nihil omnino perquiram, quod hac in parte mihi patrocinaretur, si res ita posceret. Nam ubi veritas ipsa velut oraculo quid decernit, mera Δοκῶ τοίνυν μοι μίαν τινὰ τὴν ὁδὸν εἶναι, τὴν ἐπὶ τὴν ταπεινοφροσύνην ἀναβιβάζουσαν· τὸ πρὸς τὸν Θεὸν δηλονότι τὰ καλῶς πραττόμενα ἀναφέρειν. Οὐ γὰρ ἔστιν, οὐκ ἔστιν ἑαυτοῖς τε ἀναγράφειν τὰ πεπραγμένα, καὶ λογισμοῖς κρατῆσαι τοῦδε τοῦ πάν θους. Τὸ γὰρ κατορθῶσαι νομίσαι γίγνεται σαφώς ἡμῖν ὑπερηφανίας μεγίστη πρόφασις, ὡς ὁ λόγος ἤδη διδάξας ἔφθη. Τοῦτο δὲ τοσούτῳ κακὸν, ὥστε καὶ τὸν Χρυσορρήμονα που διδάξαι βέλτιον σαφῶς εἶναι μὴ πρᾶξαί τι τῶν καλῶν, καὶ ὑπὸ δίκην ἑαυτὸν μεγίστην ὑπολαμβάνειν, ἢ κατορθοῦντα οἴ:3θαι πάντων ἑξῆς ὑπερκεῖσθαι. "Ωστε λογίζεσθαι χρὴ τὰς ἀγαθάς πράξεις τῷ Θεῷ, καὶ οὐχ ἑαυτῷ, εἰ μέλλει τις μετ τριάζειν. Αὕτη ἡ δόξα καθαρεύει μὲν πλάνης ἀπάσης, ἔχεται δὲ τῆς ἀληθείας ἐς ἄκρον, κινδύνων δὲ ἐκτὸς ἔστηκε καὶ βελῶν, ἅ καθ᾿ ἡμῶν ἀφίησιν ἡ πολυμήχανος ἔπαρσις. Οὔτε γὰρ ἀπατηθῆναι, οὔτε κινδυνεῦσαι οἷόν τε, τὸν ἐφ᾽ ὁτιοῦν ἀληθεῖ θαρρή σαντα. Τί δὲ ἀληθέστερον τοῦ δοξάζειν εἶναι μὲν πάντων τῶν ἀγαθῶν δοτῆρα τὸν Θεὸν, εἶναι δὲ πάν τας ἀνθρώπους ἐκεῖθεν δεχομένους τἀγαθά; Καὶ δη λοῖ τὸ τῷ Σωτῆρι πρὸς τοὺς μαθητὰς εἰρημένον· Χωρὶς ἐμοῦ οὐ δύνασθε ποιεῖν οὐδέν. Απόχρη εἰπεῖν ἡμᾶς τὸ τὸν Σωτῆρα τοῦτ᾽ εἰρηκέναι, προς τὸ ἀληθέστατον τὸν λόγον ἀποδεικνύναι. Οὐ δὴ δεήσει μοι λόγων, οὔτε παλαιῶν, οὔτε νέων, οἷς ἂν ἦν συστῆσαι τοῦτο τὸ δόγμα, ὡς ἀληθές. Οὐ παραδείγ μασι χρήσομαι, οὐ συλλογισμοῖς· οὐδὲν ἐπιζητήσω τῶν πάντων, ὃ συνηγόρησεν ἄν μοι πρὸς τοῦτο δεῖσαν. Οπου γὰρ ἡ αὐτοαλήθεια χρηματίζει, ἄντικρυς βλασφημεῖν ἐστιν ἐπιχειρεῖν ἀμύνειν τῷ ἐκείνης λό-

ORATIO VII. γῳ. Εκείνοις γὰρ βοηθητέον ἡμῖν ἐστιν, οὓς ἂν blasphemia est, orationem ejus tueri velle. Nimirum γνοίημεν δεομένους τῆς παρ' ἡμῶν συμμαχίας, έλα λιπῶς καθ' ὁτιοῦν ἔχοντας πρός γε τὸ σφίσιν αὐτοῖς ἐπαρκεῖν. Θεῷ δὲ τίς ἀσθένεια, ὡς δεῖσθαί που τῆς παρ' ἡμῶν βοηθείας; ᾿Αλλὰ γὰρ καὶ τοῦτο παρέλε κον οἶμαι, τὸ καὶ τοῖς ὀλίγοις τούτοις ἐνταῦθα χρήσασθαι λόγοις. Τις γὰρ οὐκ οἶδεν, ὡς εἰ μὲν ἀνθρώ πινον, οὐ καλόν; εἰ δὲ Θεοῦ, καὶ καλόν; Λέγω δὲ ἀνθρώπινον μὲν τὸ τῆς τοῦ Θεοῦ ῥοπῆς παντάπασι ψιλόν ἄν· Θεοῦ δὲ τὴν ἐκείνου πρὸς ἡμᾶς εὐδοκίαν. Τὸ γὰρ ἐγκαταλελείφθαι, καὶ τῆς ὀργῆς αὐτοῦ πειραθῆναι, ἡμέτερον. Οὐδὲ γὰρ ἔργον Θεοῦ. Ἐκεῖνος γὰρ ἀπείραστός ἐστι κακῶν, πειράζει δὲ οὐδένα, κατὰ τὸν ᾿Αδελφόθεον. "Ωστε τὸ καλῶς ποιεῖν ἀτεχνῶ; παρὰ Θεοῦ τοῖς ἀνθρώποις, τὸ δὲ κακῶς ἐξ ἀνθρώ πων, καὶ τῆς προαιρέσεως μόνης. Καὶ εἰ κάλλιστόν ἐστι τὸ ἐπὶ ταῖς ἀγαθοῖς πράξεσι ταπεινοφρονεῖν, σαφῶς καὶ τοῦθ᾽ ἡμῖν πολλῷ γε μᾶλλον, ὡς ὄν γε μεθ᾽ ὑπερβολῆς ἀγαθόν. Καὶ ἐπεὶ ταυτὶ ξυνδοκεῖ (πῶς γὰρ οὔ;), οὐ δεῖ τὸν κατορθοῦντα ἐπαίρεσθαι. Εἰ γὰρ ἐφ' ἡμῶν τῶν ἀνθρώπων οὐδεὶς ἂν μέγα ποτὲ φρονήσειεν ἀριστεύσαντος ἑτέρου (πόθεν; πολύ λοῦ γε καὶ δεῖ), πῶς ἂν εἴη δίκαιον ὑψηλοφρονῆσαι, τοῦ Θεοῦ κατωρθωκότος δι' ἡμῶν τὸ ὑπὲρ ἡμῶν; 'Αλλ' ἐρεῖ τις ἴσως αρπάσας τό, Δι' ἡμῶν, ὡς ἄρα τι καὶ τὸ ἡμέτερον συνεισφέρει. Συνεισφέρει μὲν, ὦ τᾶν, Οὐδὲν δὲ ἔχεις, φησὶν, ὃ οὐκ ἔλαβες. Τὰ γὰρ πάντα ἐκ Θεοῦ. Καὶ αὐτός ἐστιν ὁ ἐνεργῶν ἐν ἡμῖν καὶ τὸ θέλειν καὶ τὸ ἐνεργεῖν ὑπὲρ τῆς εὐδοκίας. Καὶ, Εν αὐτῷ καὶ ζῶμεν, καὶ κινού· α μεθα, καὶ ἐσμέν. Καὶ ὅλως αἴ τε ψυχαί, τά τε σώ ματα, καὶ αἱ κατὰ Θεὸν πράξεις, καὶ ὅπερ ἂν μετέχον εἴη χρηστοῦ τινος, οὐδαμόθεν ἀτεχνῶς, ἢ παρὰ Θεοῦ τοῖς ἀνθρώποις. Ὥστε καὶ τὸ συνεισφερόμε νον, καὶ αὐτὸ τὸ συνεισενεγκεῖν προθυμεῖσθαι, θείο θεν ἡμῖν. Καὶ δεῖ γε ὑπὲρ τούτων εἰδέναι χάριν, οὐχὶ ὑψηλοφρονεῖν. Καὶ τί ταῦτα λέγω; ὅπου καὶ τοῦ διὰ μαρτυρίου θανάτου τὸν Θεὸν αἰτιατέον ἐστί, καὶ τὴν μεγίστην, αὐτῷ καὶ ὑπὲρ τούτου χάριν εἰδέ ναι ὀφείλομεν, εἴ τις ἀκριβῶς σκοπήσειε, καὶ οὐκ οἰητέον τούτου χάριν αὐτὸν ὀφειλέτην ἡμῖν καθιστά ναι. Τὰ γὰρ πάντα ἐκ Θεοῦ, καθὼς οἱ πρόσθεν ἡμῖν σαφῶς ἀπέδειξαν λόγοι. Εἰ γὰρ τῷ ῥήτορι δοκεῖ εἶ να: τῶν φύντων αἴτιον τὸν παρασχόντα τὸ σπέρμα, καὶ ὁ λόγος ἦν, οὐ περὶ Θεοῦ, ἀλλὰ περὶ ἀνθρώπων πῶς οὐχὶ τῶν ἐν ἡμῖν ἀγαθῶν πάντων τὸν Θεὸν αἰ. τιατέον; ὄντα μὲν δημιουργόν, δντα δὲ κηδεμόνα, καὶ ταμίαν, καὶ δοτῆρα πάντων ἑξῆς τῶν εἰς ἡμᾶς ἀεὶ γινομένων.Οὐ μὴν ἀλλ' ἔν γε ἔτι λείπεται βέλος τοῖς ὑπερηφανίαν νοσοῦσι· καὶ τοῦτό γε ὕστατον μὲν (κεκένωται γὰρ αὐτοῖς ἡ φαρέτρα) οἷον δὲ παρα έχειν ἐλπίζειν, ὡς ἄρα τρώτειεν ἀφεθέν. Οὐκοῦν κἂν τοῦτο τοῖς προλαβοῦσιν ἀκολουθῆσαν, μηδὲν ἰσχύσαν φανῇ, ἀλλ᾽ ἄπρακτον εξενεχθῇ τοῖς καθ' ἡμῶν ἁλιεῖσιν, εἴη ἂν ὁ λόγος οὗτος καλῶς ἡμῖν συμπεπερασμένος. Καὶ δὴ τὸ βέλος ἐκείνοις, τὸ φά σκειν οἶμαι τοιάδε, ὅτι τὰ μὲν ἀνθρώποις ἐξειρ γασμένα, εἰ μὲν παραθείη τις ταῖς ἀπὸ τοῦ Θεοῦ χάρισιν, οὐδὲν ὄντα εὑρήσει. Αλλω; γάρ, οὐκ ἂν illi nobis defendendi sunt, quos intelligimus indigere nostro auxilio, viribus aliqua parte deficientes, 1 quo minus opem ipsi sibi ferre possint. At in Deo quænam est imbecillitas, nostre ut opis indigeat? Enimvero supervacaneum et illud arbitror, quod eliam perpaucis hisce verbis hoc loco simus usi. Quis enim ignorat, si quid humanum sit, non esse bonum? sin Dei, bonum esse? Humanum autem id appello, quod auxilio Dei plane destituitur: divinum vero, ipsius erga nos propensionem. Quippe deseri, aique iram ipsius experiri, nostrum est. Nequit enim Dei hoc opus esse. Nam Deus malorum expers est, et neuninem tentat, quemadmodum frater ille Christi loquitur. Unde colligitur, opera bona dubio procul in hominibus a Deo proficisci: mala vero ab hominibus, et animorum duntaxat instituto. Ac si pulcherrimum quiddam est, in egregiis factis humiliter sese gerere: non dubium est, hoc ipsum quoque nobis a Deo multo magis concedi, cum eximium bonum sit. Atque his necessario cum assentiri cogamur, qui res præclaras agit, animo non debet efferri. Nam si nos inter homines nullus unquam propterea magnifice de se senseri¹, quod alius egregie se gessit (quo enim jure? nullo certe); quinam fuerit æquum sublimia nos de nobismet sentire, cum Deus per nos utile nobis opus efficit? Sed dicet fortasse quispiam, rapto illo verbo nostro, Per nos; hoc ipsum scilicet, etiam nostrum aliquid secum inferre. Sane vero ita est, o bone. Sed nil habes, inquit Apostolus, quod non accepisti. Ex Deo namque omnia. Deus est, qui efficit in nobis, et ut velimus, et ut perficinmus, pro sua in nos propensione. Item: In ipso et vivimus, et movemur, et sumus. Ad summam, aninos, et corpora, et actiones Deo gralas, et quidquid boni particeps est, nusquam aliunde mortales habent quam a Deo. Quapropter et quod a nobis confertur, et ipsa cupiditas conferendi, divinitus nobis conceditur. Quorum sane causa sunt habendæ gratiæ, non superbiendum. Et quid hæc profero? quando etiam mortis obitæ in martyrio causa referri ad Deum debet, maximæque illi habendæ propterea gratiæ, si quis accurate rem consideret; nec idcirco putandum, nostro in ære Deum esse. Nam 2 Deo proficiscuntur omnia, quemadmodum antehac clare probavimus. Quippe si oratori videtur eorum, quæ nata sint, ad illum referenda causa, qui semen suppeditarit, uți quidem non de Deo, sed hominibus loquitur: quo pacto non omnium bonorum in nobis Deus auctor habendus? qui et opifex noster est, et curatn nostri gerit, suppeditat atque largitur omnia, quæcunque perpetuo nobis obveniunt. ¡Enimvero telum adhuc unum restat superbiæ morbo laborantibus, et postremum id quidem (nam exhausta ipsorum est pharetra), quod tamen spem aliquam præbeat, quasi vulnus sit inflicturum, si emittatur. Itaque si hoc etiam secutum præcedentia, nullas habuisse vires et

paruerit, sed irritum ceciderit iis, a quibus in nos ἦσαν, ὅ γε καλοῦνται, χάριτες. Εἰ δὲ δὴ τὰ μὰ πρὸς τὰ δεῖνος, καὶ τἀκείνου πρὸς τὰ σὰ, καὶ ὅλως τὰ ἡμέτερα πρὸς ἄλληλα συγκριθείη, πολύ τι τὸ διάφορον ἐν τουτοισὶ θεωρήσομεν. Ἐπεὶ τὰ μὲν εἰς γέενναν, τὰ δὲ χρηστότερα πρὸς αὐτὸν ἀναβιβάζει τὸν χῶρον, ἐν ᾧ φαιδρότης ἐστὶν ἄληκτος, καὶ μακαρίων χορὸς περὶ τὸν Σωτῆρα. Οὐ τοίνυν τῶν ἐνδεχομένων ἐστὶν, ὁτιοῦν με ἐργασάμενον, μηδ' ὁτιοῦν γε προς ἐκείνου παθεῖν. Εἰ γὰρ κακόν, κύψω πρὸς γῆν· εἰ δὲ καλόν, ὑψωθήσομαι. Ἐπειδὴ γὰρ πάντες ἐσμεν ἐξ ἑνὸς φυράματος, χειρὶ μιᾷ τῇ τοῦ Θεοῦ πεπλασμέ νοι πρὸς ἔν τι εἶδος· εἶθ᾽ οἱ μὲν ἐοίκασι πτηνοίς, καὶ πολιτείαν ἀγγελικὴν ἐπιδείκνυνται, οἱ δὲ μετά τῶν ἔφεων ἔρπουσι, καὶ ὑπερακοντίζουσι τὴν αὐτῶν πρὸς τοὺς ἀνθρώπους μανίαν· ὅταν ταῦτα τοῦτον ἔχῃ τὸν τρόπον, καὶ οἱ μὲν ὦσι κακοὶ, οἱ δὲ τὴν ἐν· αντίαν ἐκείνοις τρέχωσι, πῶς εἰκὸς ἴσα φρονεῖν τοὺς οὐκ ἴσα πράττοντας; "Ων γὰρ ὁ βίος διέστηκεν, οὐδ' ἂν αἱ γνῶμαι συνέλθοιεν. "Ωστε καὶ οἱ πρὸς τὰ κακὰ κεχηνότες, καὶ οἱ τῶν καλῶν ἐρασται, σφᾶς γε αὐτοὺς ἐπιγνώσονται, οἱ μὲν τῶν ἀγαθῶν ἀνδρῶν χείρους, οἱ δέ γε κρείττους ἐκείνων ὄντας, ἀπὸ τῶν ἔργων. Τουτὶ δ᾽ ἐστὶ τοὺς μὲν ταπεινοῦσθαι, τοὺς δ' αίρεσθαι. Πῶς γὰρ ἄλλως; Ἐγὼ δὲ ταῦθ᾽ ἃ σὺ φῇς, ὁ διαμαχόμενός μου τῷ λόγῳ, ἀγεννῆ παντάπασιν οὐκ ἂν εἴποιμι· μὴ πάνυ δὲ συνάδειν πρὸς τὸ ζητούμενον ἅπαντα. Ὅτι μὲν γὰρ διαφέρει πολλῷ τῷ μέσῳ τὰ τῷ δεῖνι πεπραγμένα πρὸς τὰ τοῖς ἄλλοις, καὶ ὅτι τὰ βελτίω καλόν τόν γε ποιοῦντα ἐργάζεται, καὶ αὖ ὁμοίως κακὸν τὰ χείρω, παντί που δήλον. Καὶ τοῦτο δὲ ἀληθὲς, ὡς ἐπιγινώσκουσι σφᾶς αὐτοὺς οἱ τοιοῦτοι· καὶ ὅτι τοὺς μὲν ἡ γέεννα, τοὺς δ' ὁ χορὸς ἐκδέχεται τῶν μακαρίων ἀνδρῶν. Τὸ δὲ ἐκ τούτων συμπέρασμα, ὡς τοῦτ᾽ ἐστὶν ἐπαίρεσθαι καὶ ταπεινοῦσθαι τὸν ἄνθρωπον, τὸ εἰδέναι ἑαυτὸν ὄντα ἀγαθὸν ἢ κακὸν, οὐκ ἀναγκαῖον εἶναί φημι, ἔν τισιν ευρίσκηται, συχνῇ τινι δουλεύουσι πλάνῃ. Εἰ γὰρ ἀναγκαῖον τουτί, καὶ καλῶς συνεπεράνθη σοι τὰ προτεταγμένα, οὐδαμῶς ἦν ταπεινοφροσύνην εὑρεῖν ἐν οὐδενὶ τῶν ἀνθρώπων. Πάντες γὰρ ἐπίστανται σφᾶς αὐτοὺς καλόν τι πράξαντας, ἡ κακόν. Καὶ εἰ τοῦτ᾽ ἦν ἐπαίρεσθαι τοὺς ἐν ἀρετῇ ζῶντας, τὸ σφᾶς αὐτοὺς ἐπίστασθαι, ᾗ σὺ φῇς· πάντες οι γε σώφρο νες ἑαυτοὺς ἐπιγνώσκοντες πάντως ἂν μέγα ἐφρόtorquetur: recte scilicet oratio nostra perducta ad fuem erit. Telum autem hoc ipsorum: est, quod dicunt, si quis ab hominibus facta cum divinis gratiis conferat; deprehensurum, ea nihil esse. Nam ceteroquin non essent, quod appellantur, gratia scilicet. At si mea cum alterius, et quæ illius sunt, cum tuis, adeoque nostra inter se comparata fuerint: magnum, inquiunt, discrimen in his perspicicmus. Quædam enim, ad gehennam; uti quæ bona sunt, ad eum deducunt locum; in quo lætitia finis expers est, et circa Salvatorem chorus ille beatorum. Itaque fieri nequit, ut quidcunque tandem fecero, nihil ex eo mihi contingal. Quippe si malum peregero, vultum ad terram demiltam: sin boni quidpiam, animo efferar. Quoniam enim ex una massa sumus omnes, una Dei manu ad unanı speciem formati; deinde vero volucribus aliqui similes, angelicam vitam exhibent, aliis inter angnes humi repentibus, eorumque fnrorem adversus homines superantibus: hæc ergo cum in hunc comparata sint modum, et hi quidem sint mali, diversum aliis iter sectantibus, quinam consentaneum est, paria de se sentire, non paria facientes? Quorum enim diversa vita est, eorum nec animi sunt eodem affecti nrodo. Quapropter et qui vitiis inhiant, et qui amant bona, seipsos agnoscent, illi quidem viris bonis inferiores, hi vero malis se meliores, idque de factis ipsis. Hoc autem nihil est aliud, quam illos animis dejectis, hos elatis esse. Nam quomodo res aliter habere se possit? Ego vero hæc quæ abs te proferuntur, oppugnante meam orationem, non omnino quidem nullius esse momenti dixerim, sed omnia non admodum ad id, quod quæritur, quadrare. Nam magnopere hujus facta differre a factis aliorum, et bona facientem, bonum elici; similiterque malum, qui mala faciat; cuivis est perspicuum. Etiam illud verum est, tales a seipsis agnosci; quodque bos gehenna, illos beatorum hominum chorus excipiat. Sed quod ex his concluditur, nimirum hoc ipsum esse vel efferri hominem, vel animo dejici, quod sese vel bonum, vel malum esse norit; id aio non necessarium esse, licet in aliquibus deprehendatur, errori non levi servientibus. Nam si νουν, καὶ τὸ τῆς ταπεινοφροσύνης ἐξαπόλωλε χρῆnecessarium hoc foret, ac recte conclusa essent abs te, quæ præcessere nequaquam inveniri ullo in homine ulla posset bumilitas. Norunt enim omnes, a seipsis vel boni quid factum, vel mali. Et si hoc esset efferri animis eos, qui virtutem colunt, quod seipsos norint,uti tu quidem dicis: omnes sane prudentia præditi seipsos adgnoscentes, omnino magnifice semet efferrent, adeoque de medio tolleretur omnis humilitas. At vero nec ipse ignoras, humilitatem atque modestiam in non paucis inveniri, qui mortalibus in corporibus vitam propemodum incorporeis convenientem repræsentant. Quamobrem falsa tua conclusio est, ac præterea prorsus absurda. Nam si alios quidem μα. Ἀλλὰ μὴν οὐδὲ αὐτὸς ἀγνοεῖς, ὡς τὸ ταπεινόν τε καὶ μέτριον ἐν οὐκ ὀλίγοις εὑρίσκεται τῶν ἐν θνητοῖς τοῖς σώμασι τὴν ἀσωμάτοις πρέπουσαν πολιτείαν ὀλίγου δεῖν ἐπιδειξαμένων. Ὥστε σοι ψευδὲς τὸ συμπέρασμα, καὶ προσέτι παντάπασιν ἄτοπον. Εἰ γὰρ τοὺς μὲν ἡ κόλασις διαδέχεται, τοὺς εξαρχής φημι φαύλους, τοὺς δ' ἀρετῇ συζήσαντας, εἶτ᾽ ἐπιγνόντας ἑαυτοὺς ἐναρέτους, οὐκ ἔνεστι τα πεινοφρονεῖν, τούτους δ' αὖ πάλιν ἐγγράψεις μετά τῶν φαύλων· οὔτε ταπεινοφροσύνην ἔστιν εὑρεῖν ἐν τῷ βίῳ, οὔτ᾽ ἐν ἀνθρώποις τὸν σωθησόμενον. Ἐπεὶ τῆς ταπεινοφροσύνης μηκέτ' οὔσης, οὐδ' ἂν εἷς δήπουθεν τῶν ἀνθρώπων ἐσώζετο, ὡς ἔξεστιν εἰδέναι σαφῶς ἀπὸ τῶν πρὶν εἰρημένων. ᾿Αλλὰ

ORATIO VI. μὴν οἱ σεσωσμένοι καὶ τὸν τῶν ἄστρων ἀριθμὸν τῷ supplicium manet, ab initio malos scilicet, alius πλήθει παρεληλύθασι. Καὶ σὺ αὐτὸς εἴρηκας, ὡς τοὺς μὲν φαύλους ή κόλασις, τοὺς δ᾽ ὁ χορὸς ἐκδέχεται τῶν μακαρίων ἀνδρῶν. Ὥστε σου καὶ ταῖς θέσεσι διαμάχεται, οἷς γε δοκεῖς αὐταῖς ἐπαμύνειν, και γίγνεται πάντοθεν σαφές, ὡς ἔστιν ἀγαθὸν ποιεῖν, καὶ μὴ ὑψηλοφρονείν. Ατοπον ἄρα σοι τὸ συμπέρασμα καὶ κατὰ τόνδε τὸν λόγον. Εἰ δὲ καὶ πολλούς ἂν ἔχοις τοὺς συναιροῦντας, ἀλλ' οὐδέν σοι πρὸς βοήθειαν ἡ τούτων συμμαχία. Αὐτοὶ γὰρ οὗτοι τυγχάνουσιν οἱ ἐγκεκλημένοι τῷ νυνὶ λόγῳ. ὥστ᾽ οὐκ ἔξεστιν ἐκείνους συλλήπτοράς σοι τῶν λόγων εἶναι. Τὸ πάθος μέντοι, τοιαῦτα λέγων, κράτιστον ἀπέφηνας· πρὸς ὅ γε καὶ αὐτό; σοι ταῦτα φρονῶ· οὐ μὴν ἀήττητον παντελῶς τοῦτ' ἂν ἔγωγε φαίην, ὅτε μηδ' αὐτὸς ἀπέδειξάς γε αὐτὸ εὐλόγῳ κρατοῦν δυνάμει· οὐκ ἄρ᾽ οὐδὲ τοὺς ὑπ' αὐτοῦ κρατουμένους, αθώους γε όντας σὺν δίκῃ. Η γὰρ ἂν ἐκράτει πάν των ἑξῆς. autem addictos virtuti, qui deinde se virtute præditos agnoverurit, humiliter de se sentire non est possibile, atque los rursus inter malos refers: nec inveniri humilitas in vita poterit, nec inter homines qui salvus fiat. Humilitate namque sublata, nec unus quidem mortalium servaretur, uti perspicue de prius indicatis cognoscere licet. Αt vero qui servantur, etiam siderum numerum multitudine sua superant. Εt ipsemet dixisti, malos supplicium, saluti destinatos beatorum hominum,cotam excipere. Quo fit, ut tuismet cum_thesibus ea pugnent, quibus illas tueri te putas: et undequaque pareat, posse aliquem facere, quod bonuni sit, et tamen non esse animo elato. Quamobrem hac quoque ratione absurda est tua conclusio. Quod si multas habes, qui tecum faciunt: non tamen eorum so cietas tibi præsidio est. Nam illi ipsi sunt, qui hắc oratione accusantur; quare fieri nequit, ut dietįs tuis aliquid opis afferant. Cæterum hujusmodi proferens, ipsius sane vitii maximas vires demonstrasti: qua în parte tibi et ipsemet assentior. Non tamen invictum prorsus id equidem dixerim quando nec ipse probasti, quod vi jus'a vineat; nec quod ab co victi, merito culpæ sint expertes. Nam și res ita comparata foret, omnes omnino vinceret. Εἶεν. Σ' δέ γε, πάντων ἐμοὶ φίλτατε, εἰ μέν τίς σου ποτε τῶν πλησίον, τὸ τῷ Θεῷ φίλον ποιεῖ, σοὶ δὲ μὴ τοῦτο πράττοιτο, ταπεινοφρόνει καὶ πένθει δεῖ γὰρ εἰδέναι τῇδε σαυτὸν οὐκ ἐθέλοντα καλὸν εἶ και· ἦν δὲ τοὐναντίον δρα, βαθύμως ζῶν καὶ ἡμελη μένως, σοῦ γε τἀγαθὰ πάντα πράττοντος, μὴ ὑψη λαφρύνει. Οὐ γὰρ διὰ τὴν ἐκείνου κακίαν σπουδαίος c αὐτὸς γέγονας, ἀλλ᾽ ἁπλῶς διὰ τὰς πράξεις. Και τοῦτο δῆλον ἐντεῦθεν· οὐ γὰρ στεφανούσθαι γίγνεα ται τοὺς ἀνθρώπους ἀπὸ τῆς τῶν πέλας καταπτώ σεως, ἀλλ' ἐκ τῶν ἰδίων κατορθωμάτων. Φαίνεται τοίνυν μὴ οἷόν τ' εἶναι τούτους πρὸς ἀλλήλους παρ εξετάζεσθαι, ὅσοι πρὸς τὴν ὑπερηφανίαν ἀπεδύσαν το. Τοὺς γὰρ ἀθλητάς ἐκείνους, οἷς τὸ γέρας κάτι νης, καὶ ὧν ἡ πάλη προς αἷμα καὶ σάρκα, εἶπεν ἂν Ο θείος Απόστολος, εἰκός ἐστι καὶ παραβληθῆναι και τῶς ἀλλήλοις. Δείκνυσι γὰρ τὸν εὐδοκιμηκότα ὑπὲρ τοὺς ἄλλους πλεονεκτήματά τινα, ἐπιδεδειγμένα τοῖς ὀφθαλμοῖς τῶν ἐρώντων ρώμη σώματος φημί, καὶ γυμνάσια, καὶ πεῖρα τῶν γε τοιούτων αγωνισμάτων, "Ην δὲ καὶ τὸ ἀκριβὲς μὴ παντάπασι τῇ Atque hactenus hæc. Tu vero longe mihi cha rissime fili, si quis aliquando proximus tuus rem Deo gratam facit, te non faciente, humilem te geras. ac deleas. Nam hinc agnoscere debes, nolle te bonum esse. Sin ille contrarium facit, sororditer ae negligenter virens, te omnia bona peragente, care animo ciuraris. Non enim propter illius viLiositatem egregius ipse vir faetus es, sed simpliciter ob facta tua. Atque hee vel inde perspicuum est. Nam corona non potiuntur homines ex lapsu proxini, sed ex suis egregiis factis. Apparet igi tur, non posse fieri, ut inter se comparentur, qui certamen adversus superbiam suscipiunt. Illes enim atbletas, quibus olea præmium, et qui cupi sanguine careque celluctantur, ut Apostolus sanc Ιequeretur, verisu.ile est recte inter se couferri. Quadam enim dotes singulares, exposite spectatorum oculis, eum demonstrant, qui supra cateros exreilit: ut corporis robur, et exercitationes, et in hajusmodi certaminibus experientia. Οuod si etiam non omnino accurate lata sententia fuerit, non ψήφῳ παρῇ, οὐ λίαν ἐπικίνδυνον τὸ ἁμάρτημα· οὐ admodum periculosus hic error est. Non enim asiγὰρ λυμαίνεται ταῖς ψυχαῖς, ολίγην δέ τινα δόξαν καὶ σβεννυμένην αὐτίκα ἢ χαρίζεται τοῖς οὐκ ἀξίοις ἴσως λαβεῖν, ἢ ὑποστερεῖ τυχόν, οἷς ἀποδοῦναι ταύ την προσῆκεν. "Οσοις δ' αὖ τὸ πολεμεῖν πρὸς τὰς ἀρχὰς ἐστι, καὶ τὰς ἐξουσίας, τούτους δὲ πῶς ἄν τις ἔχει, καὶ πρὸς τίνας ὅλως παραβαλεῖν; πότερον πρὸς τοὺς ἀποδυσαμένους εἰς τὸν αὐτὸν αὐτοῖς ἄθλον, ἢ πρὸς ταυτασί τὰς καθ᾿ ἡμῶν παραταττομένας δυ νάμεις; Αλλ' ἔμοιγε δοκεῖ μηδ' ἐπωστιοῦν εἶναι τῶν γιγνομένων, δοξάσαι θάτερον τοῖνος γενέσθαι οἷόν τε εἶναι. Εχθίστους μὲν γὰρ ἐκείνας ἡμῖν, τὰς πονηρὰς λέγω δυνάμεις, εύλογον νοεῖν τε καὶ λέγειν· ἀνταγωνιστῶν δὲ τόπον ἐπέχειν αὐτὰς πρὸς ἡμᾶς οὐσ δαμώς. Οὔτε γὰρ δόξης ἐρῶσιν, οὔτε εἰς τὸ γέρα: PATROL. GR. CLVI mis exitium affert, sed exiguam quamdam gloriam et quæ statim exstinguitur, vel indignis fortasse tribeit, vel iis adimit, quibus erat aftribuendis. Qui vero bellum gerunt adversus principatus çt polesiates, eos quonam pacto quis, et cum quibus ' omnino compararet? utrum cum illis, qui cum eis idem in certamen descendunt, an cum, pugnantibus adversus nos potestatibus? Mibi sane vi letur, nequaquam convenire, ut existimemus, alterutrum horum locum habere posse. Nam malas illas potestates non abs re nobis quidem infestissimas et cogitare possumus, et dicere: sed æmuli nostri nullo esse modo possunt. Nec enim gloriam expetunt, nec praemium spectant: sed interitum r

stum simplicher desiderant, et injuriis inferendis gaudent, non ut honoribus potiantur. lidem ex obseuro nobiscum colluctantur, ac tela jaciunt: nos autem invicem decertaules, alter ab altero conspicimur. Itaque formidabile tellum cum eis geriuus. Non contentio, non certamen est, non utrisque proposita sunt præmia. Imo declaratis victoribus in hisce puguis, nobis quidem præmio cedit splendor et immortalitas: at illis horum loco gehenna, tenebræ, ignis exterior. Itideın nec inter homines quosdam certamen aliquod spirituale suscipitur, de policitia dico, de humilitate, de aliis talibus: nec probabili ratione fieri potest, ut adversarii vet æmuli vocentur. Quamobrem? Multas quidem ob alias causas, maxime vero, quod in conatibus edendi praclara facinora nec obstant invicem sibi, seseve cunctis rationibus oppugnant, ut æmuli et adversarii facere solent: et præterea sæpius opem totis viribus invicem sibi suppeditant. Ergo non consentaneum est rationi, ex comparatione spiritualium cujuslibet operum, præstantissimum athletam inveniri. Quo enim id pacto? Imo si fleri hinc posset, non lac ratione deri debebat, ut, inquam, fidem et munerarii, et athletæ, et julices essent, se sese justificarent in prejudiciumn proximo rum: sed jndicaturum de athletis, alium quemdam mortebat esse, qui primum in solio consideret, wc deinde præciperet, ut illi certamen au-picarentnr. Tu vero, bone vir, utrique sufficere vis officio. Sedes ut tunerarius, nemine præter teipsum ad hoc invitante; certamen adversus eum suscipis, qui contra te non accinctus est; tuis ipse manibus, cum Fastu quodam, caput tuum corona rediinis; nec animadvertis, quod turpissime teipsum ornes, siquidem ornatus appellart debet, quo seipsum quis extra omnem decori et æqui rationem ornat, ac non mera potius dehonestatio. Quis, obsecro, dignum se putet, ut muhet atque coronet auimos hominum sibi cognatorum? quod soli Deo competere nemo nou fatebitur. Nam judex in corporeis et externis cerLminibus ille fuerit, opinor, qui talium experientiant nactus est accuratam, multoque majorem, quam ii qui decertant. Hæc enim opinio facit, ut ad judicis ille solium perveniat. In spiritualibus autem et inaspectabilibus, solus Servator et munerarius et τε καὶ κριτὴς ὁ Σωτὴρ ἐστι μόνος. Καὶ ἀποδεικνύὁρῶσιν· ἀλλὰ τῆς ἡμῶν ἁπλῶς καταστροφῆς ἐφίες ται, καὶ τῷ ὀβρίσαι χαίρουσιν, οὐ τῷ τιμηθῆναι. Καὶ οἶδε μὲν ἐκ τοῦ ἀφανοῦς πυκτεύουσί τε καὶ βάλλουσιν· ἡμεῖς δ᾽ ἀλλήλοις δρώμεθα ἀνταγωνιζό μενοι. Πόλεμος τοίνυν φοβερὸς μεταξὺ ἡμῶν τε κάκείνων ἐστίν. Οὐκ ἔρις, οὐδ᾽ ἀγὼν, οὐδ᾽ ἆθλα ἀμφοτέροις προτεθειμένα. Καίτοι, καὶ φανεῖσιν ἀμεί. νοσιν ἐν ταῖς πρὸς ἀλλήλους διαμάχαις, ἡμῖν μὲν ἆθλον λαμπρότης τε καὶ ἀθανασία, ἐκείνοις δὲ ἀντὶ τούτων γέεννα, καὶ σκότος, καὶ πῦρ ἐξώτερον. Οὐκ - ουν οὐδέ τισι τῶν ἀνθρώπων πρόκειται πνευματικός τις ἀγών, περὶ σωφροσύνη; λέγω, καὶ ταπεινοφροσύνης, καὶ τῶν τοιούτων· οὐδ᾽ ἔνεστιν αὐτοὺς εὐλόγως ἀντιπάλους καλεῖν. Διατί; Πολλῶν μὲν ἕνεκα καὶ ἄλλων, μάλιστα δὲ ὅτι τοῖς αὐτῶν ἐγχειρήμασι πρὸς τὸ κατορθῶσαι οὔτε ἀντιπίπτουσιν ἀλλήλοις καὶ διαμάχονται πάντα ποιοῦντες, δ τοῖς ἀντ αγωνισταῖς ἐστιν ἔργον· καὶ προσέτι συνεργούσι πολλάκις, ὁπόση δύναμις. Οὐκ ἄρα λόγον ἔχον ἐστὶ ἀπὸ τῆς τῶν πνευματικῶν ἔργων παραθέσεως τῶν ἑκάστῳ γινομένων τὸν ἄριστον ἀθλητὴν εὐρεθῆναι πῶς γάρ; Οπότε δὲ καὶ τοῦτο ἐνῆν, οὐκ ἐχρῆν ταύτῃ γίγνεσθαι· λέγω δὴ τὸ τοὺς αὐτοὺς καὶ ἀγω νοθέτας, καὶ ἀγωνιζομένους, καὶ κριτὰς εἶναι, καὶ δικαιοῦντας ἑαυτοὺς κατὰ τῶν πλησίον· ἀλλ᾽ ἔδει γε τὸν κρινοῦντα τοὺς ἀθλητὰς ἑτερόν τινα εἶναι· καὶ καθίσαι πρῶτον ἐπὶ τοῦ θρόνου, εἶτ᾽ ἐπιτρέψαι τούτους ἐνάρξασθαι. Σὺ δ᾽, ὦ 'τᾶν, ἀρκεῖς καὶ ἀμφοτέροις τοῖς σχήματι· καὶ κάθῃ μὲν ἀγωνοθέτης αὐτόκλητος, διαγωνίζῃ δὲ πρὸς τὸν οὐκ ἀποδυσάμε νον ἐπὶ σὲ, περιτίθης δέ σου τῇ κεφαλῇ τὴν στέ φανον ταῖς σαυτοῦ χερσί, σεμνυνόμενος· καὶ οὐκ αἰσθάνῃ σαυτόν κοσμῶν αίσχιστα πάντων ἀνθρώπων, εἴγε καὶ κόσμον δεῖ καλεῖν, ᾧ γέ τις ἑαυτὸν κοσμεί ἔξω τοῦ προσήκοντος καὶ τοῦ γιγνομένου, ἀλλὰ μὴ προπηλακισμὸν ἄντικρυς. Καί τοι, τίς ἄξιον ἡγήσαιτ' ἂν αὐτὸν εἶναι, εὐθύνειν τε καὶ στεφανοῦν ψυ χὰς ἀνθρώπων ὁμογενῶν; ὅ δὴ μόνῳ τῷ Θεῷ προς έχειν πάντες ἂν φαίεν; κριτής μὲν γὰρ ἐν τοῖς σαρκικοῖς ἀγῶσι καὶ φαινομένοις ἐκεῖνος ἀν, οἶμαι, γένοιτο, ὁ πεῖραν ἔχων τῶν τοιούτων ἀκριβῆ, καὶ πολλῷ τῶν ἀγωνιζομένων ἀμείνω· αὕτη γὰρ ἡ δίξα τοῦτον ἐπὶ τὸν τοῦ κρίνειν θρόνον ἀναβιβάσει· ἐν δὲ τοῖς πνευματικοῖς καὶ μὴ φαινομένοις ἀγωνοθέτης ~ judex est. Quod sane demonstrare velle, supervacaneum fuerit. Etenim vel czco paret, uti proverbio dicitur. Atque hæc cum divus sciret Apostolus, hujusmodi verba protufit: Non audemus vel approbare, vel comparare nosmet ipsos cum quibusdam, qui seipsos commendant. Itaque nihil melius, neque tutius factu, quám si judicium de universis soli Salvatori permittamus, nec nosmet inter nos ipsi comparemus. Et quoniam mea sane sententia, modis oinnibus demonstratum est, néminein elato esse debere animo, ficet eorum in numero sit,.qui ad suprema pervenere, licet ad ipsos omnis virtutis fines accesserit; klemque recte pronuntiatum a nobis esse, quemlibot sana præditum mente fassurum arbitrer: καὶ τοῦτο πειράσθαι περίεργον. Καὶ τυφλῷ γὰρ δ' λον, φασί. Καὶ ταῦτ᾽ εἰδὼς ὁ θεῖος ᾿Απόστολος ἐκεῖνον ἀφῆκε τὸν λόγον· Οὐ τολμῶμεν ἐγκρῖναι ἡ συγκρῖναι ἑαυτούς τισι τῶν ἑαυτοὺς συνιστανύντων. Ὥστε καλόν τε καὶ ἀσφαλὲς μόνῳ τῷ Σω τῆρι διδόναι τὸ πάντας κρίνειν, καὶ μὴ ἀλλήλοις ἡμᾶς αὐτοὺς παρεξετάζειν. Έπεὶ δ᾽ ὡς ἔγωγ' ἂν φαίην, διὰ πάντων ἀποδέδεικται, μηδένα δεῖν ὑψ λυφρονεῖν, εἰ καὶ τῶν ἐς ἄκρον ἀφιγμένων, καὶ πρὸς αὐτὰ τὰ τέρματα πάσης ἀρετῆς εἴη, καὶ τοῦτ' ἂν οἶμαι πᾶς ὀστισοῦν ὑγιαίνων ὑγιῶς ἔχειν ὁμολογήσειεν· ἵστημι τὸν λόγον ἐνθάδε, τοσοῦτον ἐπειπών Καν ώσι λίαν σπουδαίοί τινες ἄνθρωποι, μήτε τῶν ἄλλων καταγελάτωσαν, μήθ' ἑαυτοὺς νομιζέτωσαν

EPILOGUS. ἀγαθοὺς εἶναι· Ο γὰρ ἀνακρίνων με, φησίν, ὁ Λ finen hic dicendi facio, bcc uuo duntaxat adjecto: Θεός ἐστιν· ὅς οἶδε μὲν τὰ πάντων ἀκριβῶς, οὐ δίδωσι δὲ τὰ γέρα, εἰ παρελήλυθέ τις τοὺς ἄλλους τρέχων· ἀλλ᾽ οἷς γε εξεγένετο καταλαβεῖν ἐκεῖνον τὸν χῶρον, ᾗ τὰ βραβεῖα ἔστηκε, καὶ ἐπὶ τοῦ βασ σιλείου θρόνου καθήμενος ὁ Σωτὴρ ἡμῖν στεφοθέτην ἑαυτὸν τοῖς ἀριστεῦσι παρέχει. Αὐτός σου τὴν φίλην κεφαλὴν, ὦ συμβασιλεῦ τε καὶ παῖ, οὐ μόνον ἐν ταυθοί στεφανώσαι, ἀλλὰ κἀκεῖ, τῷ καλῷ στεφάνῳ τῶν μακαρίων· ὑπὲρ οὗ καὶ τοὺς πολλοὺς, οὐκ οἶδα δ᾽ εἰ καὶ καλοῦς, ἀγῶνας τούτους ἐνεστησάμην. in altera vita, serto illo beatorum egregio: cujus au aliquo cum operæ pretio, suscepi. ΕΠΙΛΟΓΟΣ ΕΠΙΣΤΟΛΙΜΑΙΟΣ. - Tametsi magna præditi virtute ŝint homines aliqui, non tamen vel alios derideant, vel seipsos egregios putent. Nam, ut ille ait, qui me judicat et examinat Deus est; qui arcurate novit omnium facta, nec iis præmia tribuit, qui alios cursu praetergressi sunt: sed quibus ad eum pervenire locum contigit, ipsa ubi præmia consistunt, et ubi Servator ille noster in regio considens solio, seipsum coronatorem victoribus exhibet. Is charum caput tuumn, o regni consors et fili, non hic tantummodo coronet, sed etiam ergo con plures hosce quiden; labores, sed haud scio EPILOGUS EPISTOLARIS. Hæc a nobis, charissime fili, tua nunc causa dicta sunt; quodque nos ad dicendum impulit, eximius in te noster amor est. Quippe ni tantus esset, non me propter utilitatem tuam ad hoc certamen accinxissem, nec ad Gnen uaque perdurasset islæc alacritas, tanto cum vigore conjuneta: sed vel initio statim, pluribus obstaculis me urgentibus, vel ip so fortassis in medio, difficultatibus sane continuis emergentibus, resiliissem. Opto autem, ut hoc urili certamen et jucundum, et exantlatis dignum laboribus experiar; uti quidem eventus recte respondebit, modo tu velis. Quippe si tu monitus nostros, et quæcunque comprehensa sunt istis orationibus, ad ornandum mores tuos,aspernari qon decreveris, sed honestam et nostri, qui te genuimus, et eorum a quibus ipsi prognati sumus, et tuimet ipsius, et omnnium magistrorum rationem habueris in hoc uno, ne spebus illis deterior evadas, quas de te puerilibus adhuc ludicris intento fovebant omnes, optima qua:que sibi vaticinando pollicentes: hæc igitur, adjuvante Deo, si contigeriut; et quod nibi reliquum est vi:20 sane quam jucundum efficies, et mercedes mihi splendidas persolves, non pro hisce dico sudoribus, etiam pro eo, quod natus ex nobis sis, et regium in morem educatus, et institutus, et in honore habitus, et simpliciter adeo, pro universis a me tua causa fa - clis, quae fortasse nec pauca sunt, nec levis momenti. Et quidem sunt istæc illum, quem dixi, eventumi habitura, si exspectationi nostræ satisfeceris. SaΤαῦθ᾽ ἡμῖν, ὦ φίλτατε, σὴν χάριν εἴρηται νῦν, καὶ τὸ πεῖσαν εἰρηκέναι φίλτρον ὑπερφυές. Εἰ μὴ γὰρ τοσοῦτον ἦν, οὐκ ἂν ὑπὲρ τῆς ὠφελείας τῆς σῆς πρὸς τουτονὶ τὸν ἀγῶνα ἀπεδυσάμην, οὐδ' ἂν διήρο κεσέ μοι τὸ προθυμεῖσθαι μετὰ τοσαύτης ἀκμῆς ἄχρι τέλους· ἀλλ᾽ ἢ τὴν πρώτην ἂν εὐθὺς ἀπεπήδων, συχνῶν μοι τῶν προσισταμένων ἐπικειμένων, ἢ περὶ τὰ μέσα που, ἀλλεπαλλήλων τῶν δεινῶν φυομένων· εἴη δέ μοι τὸν ἄθλον τοῦτον ἡδὺν γενέσθαι, καὶ τῶν πόνων ἄξιον· δ καλῶς ἐκβήσεται, σοῦ γ' ἐθέλοντος. Εἰ γὰρ αὐτὸς τὰς παραινέσεις ἐκείνας, καὶ ὅσα δὴ τοῖς λόγοις τούτοις ἐμπεριείληπται πρὸς τὴν τῶν ἠθῶν σου διακόσμησιν, οὐκ ἀτιμάσαι βου λεύσαι, ἀλλὰ τιμήσεις μὲν ἡμᾶς τοὺς γεγεννηκά τας, καὶ τοὺς ἐξ ὧν ἡμεῖς ἔφυμεν, τιμήσαις δὲ σαυτὸν καὶ τοὺς παιδευτὰς ἅπαντας, ἑνί τῳ τούτῳ καὶ μόνῳ, τῷ μὴ χείρω τῶν ἐλπίδων φανῆναι, ἃς δὴ πάντε; ἔτρεφον περὶ σοῦ γε τὰ βελτίω μαντευόμενοι, ἔτι τὰ τῶν παίδων ἀθύροντος· εἰ τοίνυν ταῦτα γένοιτο συναιρομένου Θεοῦ, τό τε λοιπὸν τῆς ἐμῆς ζωῆς ἡδὺ (πῶς οίει;) κατασκευάσεις, καὶ λαμπρούς μοι τοὺς μισθοὺς ἀποδώσεις; οὐχ ὅπως τουτωνὶ τῶν Ιδρώτων, ἀλλὰ καὶ τοῦ παρ' ἡμῶν φύναι, καὶ τοῦ τραφήναι βασιλικῶς, καὶ πεπαιδεύσθαι, καὶ τετιμῆσθαι, καὶ ἁπλῶς τῶν ὑπὲρ σοῦ μοι πεπραγμένων ἑξῆς ἁπάντων, οὐκ ὀλίγων ἴσως ὄντων, οὐδὲ σμικρῶν. Ταυτὶ μὲν οὖν ᾗπερ᾽ ἔφην ἐκβήσεται, εἰ κατά τὰς ἐλπίδας ἡμῖν ὀφθήσῃ. Οφθήσῃ δὲ πάντως, εἰ τοῖς ὑπὲρ σοῦ λεγομένοις τούτοις ὑποτετάχθαι θε λήσαις καὶ δείξαις ἔργοις αὐτοῖς τὸν ὡς ἀληθῶς tisfacies autem omnino, siquiden lis tua causa pro- ' ὑπακούσαντα. Κἂν τοῦτο γένοιτο τἀγαθὸν, καὶ τῇ τῶν τρόπων ἀρετῇ μὴ καταισχύνης μου τὰς εὐχὰς καὶ τὰς παραινέσεις, εὖ οἶδ' ὅτι καὶ Θεῷ καὶ τοῖς ἀνθρώποις προσφιλής ἔσῃ, καὶ τὸ βασιλεύειν ἀνθρώ - πων ἀνθρώπῳ ὄντι, δ δὴ δυσχερές ποιεῖ τὸ ὁμοφυές, μάνα ἄν σοι γένοιτο πάντως, καὶ πρὸς καλὸν καὶ εύκλειαν ἀποδήσεται. Ο γὰρ γονεῦσι πειθόμενος δηλονότι καὶ Θεῷ. Τῷ δὲ τοιούτῳ ἄρχοντι δικαίως, ἂν οἱ ὑπ᾽ αὐτὸν πείθοιντο. Τὸ δὲ τούτους ἄγεσθαι κατὰ τὸν ἐκείνου σκοπὸν πᾶν ἀγαθὸν ἐργάζεται· ὥσπερ οὖν καὶ τοὐναντίον τὸ μὴ πείθεσθαι. Μὴ δὴ τηνάλλως ἡμᾶς ἀποφήναις τοὺς ὑπὲρ σοῦ λόγους τούτου; ἀναλωκότας, μηδὲ ζήτει τοῦθ' εὑρεῖν ἐν ἐμοὶ, στὸ ποιῆσαί τέ φημι καὶ διδάξαι. Ισμεν γὰρ ἡμᾶς sed latis obtemperare volueris, et factis ipsis reapse te parere probaveris. Quod sane bonum si mihi contigerit, ac morum virtute vola monitusque meos non confaderis: tan ipsi Deo, sat scio, quan hori nibus amabilis eris; et tuum, qui homo es, it be mines imperium, quod generis cognatio difficile reddit, omnino facillimum experieris, præterquam quod exitus etiam ipsius præclarus et gloriosus erit. Nam qui parentibus, idem et Deo paret. Tali vero principi non abs re subditi quoque parebuni. Et obsequium subditorum, ipsius instituto parentiam, nullius non origo boni est; sicut et contrarium accidit, si non obtemperent. Cave quæso COINmiseris, ut absque fructu orationes hasce confece-

vimus: nec in me præstationem eorum, que trado αὐτοὺς οὐκ ὄντας γε τοιαύτης δυνάμεως. Εξεστι δέ " cum docendi ratione conjunctam, reperire cogites. Nam scimus ipsi, nos ea facultate destitui. Nihilominus auctoritati erga te meæ concessuru est, uti de rebus illis disseram, adeoque persuadeam; quibus a rebus equidem longe absum. Nec enim tibi fas est, iis hand obtemperare, quæ a nobis tradita sunt. Nam si præcepta priscorum sacerdotum ac Pharisæorum aspernari non licebat, uti qui Mosis in cathedra se lebant, quamquam nihil eorum, quæ docebant, facerent: multo magis decet, obtempevare te mihi, qui quod profuturum est tibi trado, licet idem ipse non recte faciam. Nam et ipse in throno sedeo, præcepta tibi modo proponens, tanto priscis illis præstantiora, quanti venit æstimandum, quod illa veteris, hæc nova sint legislationis atque gratia. Vel si hoc mavis, illa legalem ad umbra:n, had nostra veritatis ad prædicationem pertinent. Itidem hoc solium in quo nunc ipse sedeo, præstantius est ito prisco longoque intervallo id superat, cum solii divini (si quidem hoc non nimnis audacter dicitur) simulacrum sit. Nam ut de alia quadam auctoritate, quæ aliquid`eminentiæ habeat, nihil dicam, pater filio princeps est atque dominus, ex ipsa natura. Pari ratione Deus quoque nobis et princeps eἰ. Dominus est. At declaretur same res aliquanto manifestius. Quid igitur erga nos Deus? non opifex? non pater? non rex? non provisor? von doctor? Hæc omnia, te sane quod attinet, mihi quoque competunt. Quamobrem ego quidem cen dictum c est, in eo Cherono sedeo, qui troni divini sinmfacrum est: at isti sacerdotes atque Pharisæi, Mosis in cathedra sedebant. Ea vero longe nostra inferior est. Nolim antem me quisquam temeritatis ´damnes, vel arrogantian Non enim meipsum cam Mose, qui Deum adspexit, comparo: (cur istuc facerem? absit:) sed simpliciter ipsas cathedras. Et consideremus rem subtilius, si placet. Quippe tametsi divinitus utrique traditum sit imperium, mihi dico, et Musi: (nam et ille dux fuit, atque efoctor. At istrec omnino proveniunt a Deo, quandoquidem ab illo potestas omnis, secundum Aposto lum:) regnum tamen ducis imperio praestantius est, et hujus temporis doctrine priscis illis longe sunt · perfectiores, uti quæ pendent a novo fadere, quod ῃ legem perficit. Eaque propter in te mihi quæ auctori- · tas est, non solum auctoritatem sacerdotum aç Pharisæorum erga populum Judaicum superat, verum ipsius etiam Mosis erga illos universos eminentiam, Quod si maxime dicamus, Mosem fuisse prophetam, nus vero multitudine delictorum obsitos: tamen paternitas certius quiddam est iis qui sunt patres, quam vaticinandi donum illis, qui eo sunt præditi. Nam hoc quidem a multis velut avolavit, illa vero fieri nequit at exstinguatur, ideoque Moses, uti qui non ad tilios diɛsereret, persuadere nihil potuit, cum quidem et vaticinaretur, et prodigia quædam faceret. At erga patres inobedientia reperitur ilia quidem, sod rarius, et in hominibus famosis, non qui men- μου τῷ πρὸς σὲ σχήματι τούτῳ καὶ περὶ ἐκείνων λέγειν, καὶ μάλα πείθειν, ὧν γε καὶ μακρὰν ἀφε!- στήκειν. Οὐδὲ γὰρ θέμις ἀπειθεῖν σε τοῖς δεδογμέν νοις. Εἰ γὰρ τοῖς πάλαι ἱερεῦσι καὶ Φαρισαίοις οὐκ ἀπειθεῖν ἔδει, ὡς καθεσθεῖσιν ἐπὶ τῆς Μωσέως και θέδρας, καίτοι μηδὲν ἐργαζομένοις ὧνπερ ἐδίδασκον, πολλῷ γε μᾶλλον πρέπον ἐστίν, ἐμοί, σοι τὸ συνοῖσον λέγοντι, πείθεσθαι, εἰ δὴ καὶ μὴ τοῦτο και λῶς πράττοιμι. Κάθημαι γὰρ δὴ καὶ αὐτὸς, νυνί σοι παραινέσεις προτείνων, τοσοῦτόν γε ἀμείνους τῶν τότε, ὅσον αἱ μὲν τῆς παλαιᾶς, αἱ δὲ τῆς νέας εἰσὶ νομοθεσίας καὶ χάριτος· εἰ δε βούλει γε, σκιᾶς ἐκεῖναι τῆς νομικής, αἱ δὲ παρ᾽ ἡμῶν αὗται τοῦ τῆς ἀληθείας κηρύγματος ἔχονται. Ἡ δὲ δὴ καθέδρα, ἐφ' ἧς ἔγωγε νῦν, κρείττων ἐκείνης τῆς πρεσβυτέ ρας, καὶ πολλῷ τῷ περιόντι νικῶσα, ἅτε δὴ τὴν τοῦ Θεοῦ (εἰ μὴ τολμηρὸν εἰπεῖν) εἰκονίζουσα. Καὶ γὰρ χωρίς τινος ἄλλου σχήματος ὑπεροχὴν ἔχοντος ἄρχων ὁ πατὴρ ἐστι τῷ παιδὶ, καὶ δεσπότης, ἐξ αὐτ τῆς τῆς φύσεως. Ταῦτα δὲ ἡμῖν ὁ Θεός. Εἰρήσθω δέ πως καὶ φανερώτερον, Τί οὖν δὴ τὰ τοῦ Θεοῦ πρὸς ἡμᾶς; οὐ δημιουργός; οὐ πατήρ; οὐ βασιλεύ;; οὐ προνοητής; οὐ διδάσκαλος; Ταυτὶ δὲ πάντα κἀμοι πρόσεστιν, ὅτα τὰ πρὸς σέ. Ωστ' ἐγὼ μὲν, ὅπερ εξ που, ἐπὶ τοῦ θρόνου κάθημαι, τοῦ τὸν Θεὸν εἰκονί. ζοντος, οἱ δὲ ἱερεῖς τε καὶ Φαρισαῖοι ἐπὶ τῆς Μω σέως καθέδρας. Αὕτη δὲ τῆς ἡμετέρας ελάττων. Και μου μηδεὶς καταγνώτω τόλμης, μηδ' αυθαδείας. Οὐ γὰρ ἐμαυτὸν πρὸς τὸν θεόπτην συγκρίνω (πόθεν; ἅπαγε), τὰς δὲ καθέδρας ἁπλῶς. Καὶ σκοπῶμεν ἀκρι βέστερον, εἰ δοκεῖ. Εἰ γὰρ καὶ θεόθεν ἀμφοτέροι; τὰ τῆς ἀρχῆς, ἐμοί τε λέγω καὶ τῷ Μωρῇ (καὶ γὰρ κἀκεῖνος ἡγεμὼν καὶ διδάσκαλος· ταυ:ὶ δὲ πάντως ἐκ τοῦ Θεοῦ, ἐπεὶ καὶ πᾶσα ἐξουσία, κατὰ τὸν ᾿Από στόλου)· ἀλλ' ἡ βασιλεία ἀμείνων ηγεμονίας, αν το νυνὶ διδαχαὶ τῶν παλαιτέρων πολλῷ τελεώτεραι, ἅτε δὴ τῆς νέας Διαθήκης ἐξηρτημέναι, τῆς τελειούτης τὸν νόμον. Ὥστε τὸ πρὸς σέ μου σχῆμα πολλῷ προέχει οὐ μόνον τοῦ τῶν ἱερέων και Φαρισαίων, προς τὸν τῶν Ἰουδαίων λαὸν, ἀλλὰ καὶ τῆς τοῦ Μωσέως ὑπεροχῆς τῆς πρὸς ἐκείνους ἅπαντας. Εἰ δὲ καὶ προφήτης ἦν ὁ Μωσῆς, ἡμεῖς δ᾽ ἐν πλήθει παραπτω μάτων· ἀλλ' ἡ πατρότης βεβαιότερόν τι χρήμα της κεκτημένοις ἢ τὸ προφητεύειν τοῖς ἔχουσι. Τοῦτο γὰρ πολλῶν ἀπέπτη, ἐκείνην δὲ οὐχ οἷόν τε μετα πεπτωκέναι. Διὰ δὴ ταῦτα, ὡς μὴ πρὸς υἱέας ὁ Μωσης διαλεγόμενος, οὐδὲν ἔπειθε, καὶ ταῦτα προσ φητεύων καὶ θαυματουργών. Πατράσι δὲ ἀπειθεῖν ἔνι μέν, σπάνιον δὲ, καὶ βεβυημένων ἀνθρώπων, οὐ νοῦν καὶ τρόπους ἀγαθοὺς κεκτημένων. Ἀλλὰ ταυ την τὴν ὑπεροχὴν καὶ τὸν θρόνον· οἶσθα μὲν, εν οἶδα, καλῶς. Νουνεχής τε γὰρ ἀνὴρ, καὶ ἀπὸ τῆς εὐλαβείας καὶ στοργῆς τῆς πρὸς τοὺς γεγεννηκότας ἡμᾶς, λογίσασθαί σε τὸ εἰκὸς, εὐχερές ἐστιν, οἶμαι. Αμήχανον δ' οὖν ἀκριβῶς εἰδέναι, ὅσον ἡ πατρότης ἐστὶν υἱέσι, τὸν μηδέπω γεγονότα πατέρα. Τῷ γὰρ τῶν πραγμάτων γεγεῦσθαι βέλτιον ἐκεῖνα γινώσκο μὲν ἢ τῷ λογισμοῖς ἐξετάζειν. Δοίη το: δὲ Θεὸς και