radiso Adamus manducaturus non erat, qua de causa permisit ei Deus ex omnibus paradisi plan tis comedere? e regione et tu illos interrogare po tes: Si protoplasti in paradiso carnaliter commi sceri non debuerant, qua de causa dixit illis Deus Cressita et multiplicamini et implete terram? Intellige igitur. Si enim coniedebant in paradiso juxta Do mini dictum, ut illi aiunt, carnaliter quoque invi cem conjungebantur profecto Missos igitur illos facito. Non erat in paradiso cibus sensilis et Auxus; neque mirare propterea. Sicut enim, Cre scite et multiplicamini, etiam illud: Ecce dedi hac omnia vobis in cibum, et cunctis besttis terræ, dietum est quidem in paradiso, postea vero actio ipsa con secuta est, postquam scilicet e paradiso expulsus fuisset. Secundum igitur divinum Acacium Cæsa riensem ita de hoc cibo sentire te dignum est. Non enim Adamo, tanquam ex omnibus vesci tunc opus haberet, de sensili alimento aliquid interea prascriptum fuit; sed, ut intelligere potes, postquam ejus indigus evasisset, quæque attingere oporteret, et quæ non. Nisi enim divina quædam permissio super conjugali coitu et rerum esculentaruin usu concessa fuisset, haud profecto deinde humanum genus multiplicari potuisset. Sed et hic advertere par est. Si enim etiam comedisse de vetita ¡Ha planta protoplastos sancta Scriptura sit, ne mirare propterea. Siquidem præcedens serate manifestis sime ostendit qualis natura Adamus a principio fuerit, et qualis cibi tunc indiguerit. Si enim, ut plerique existimant, sensilem attigit cibum, neces sario etiam cruriri. Si autem hoc, et ut luxe sine controversia naturæ ille fuerit reliquam est. Sed neque hoc erat, neque illud. Fames enim et sitis, labor, somnus et sudor, sicuti jam dictum est, post prævaricationem in humanam vitam irrepsere. Si igitur in paradiso fames ante peccatum non erat, quia neque corpus quod evacuaretur Adamo tune erat, quid alindnam reliquum fuit quod ibi hominem sensile alimentum attingere cogeret? Bene igitur præcedens oratio dicebat, aliis per alia sanctam nos Scripturam instruere, sicuti jam antevertentes ediximus. Unde ii qui dicunt, Adamum ante pre varicationem naturalibus perturbationibus obno Vide que adnotavimus inferius ad epist. 6. (*6) Aracius Cesariensis, Eusebii discipulus, e ejus in episcopatu successor, quam religione varius sium fuisse, cum secundum Domini vocem ex on nibus paradisi plantis vesceretur, nihil aliud sla tuunt quam principio Adamum corruptioni obno rium fuisse. Si vero ita res se liabebat, patet etiam eum natura mortalem fuisse. Sed quid hoc dicere opus est? Vibrant contra se ipsi gladium. Neque enim ignorant qualia ita de Adamo sentientibus premia sancta jam descripta synodus tribuat. Am plius igitur dubitare est absurdum. Si enim auto prævaricationem Adamus sensilem in paraliso ci bum comedebat, necessarium omnino est eos etiam, ct incons:ans, tam ingenio et scriptis voluminismus clarus, anno 340 floruit, et circa 366 naturæ con cessit.

pal. Si vero hine theologicum etiam illud dictum stodissemus, quod non eramus utique ſuissemus, im- mortalitate donati et Deo proximiores : ne turberis propterea, neque tu etiam multitudinis sermonibus abripiare. Aliunde siquidem theologici hujus dicti sententiam comprehendere potes. Si enim ambigui- divini Spiritus sacerdotibus adversatur. Ferendum Patres hoc uno theologico dicto obruantur, et pro nibilo reputentur, hæc etiam Theologo alibi dicen- te, corpus illul, Adani videlicet, ita perturbatio- tunc munimento, nulla veste opus naberet. Hoc pellabat ; a quo amplius omnimodis etiam signifca- admodum nullius indigum et immortale. Si enim et ejusmodi quædam magnus Gregorius dixisse com- inducere videatur, tamen progrediens se ipse inter- invidia mors in mundum ingressa est, et per fraudem clissime, invidia diaboli mors in mundum ingressa vixisse. Iļac enim de causa nullius operimenti indi- semus, si custodissemus mandatum. Nos enim (si- immortale vere fuisse, cum nullius indigeret, intel- dixerit? Et immortali immortalius nihil prorsus :

A quia neque mortali mortalius quidquam invenire est; et exinde dictum illud ita habens: Fuissemus utique, quod non eramus, si mandatum custodissemus, secundum aliam rationem, quæ ex Scriptura conse- quatur, nec procul cadat, ut indoctis, quemadmo- dum nos, videtur, accipere adducti sumus. Si au- mortalius, hoc etiam sine ulla coutradictione reci- piemus. Et enim quantum Deo quis appropinquat, milis corpore et spiritu evadit. Par est igitur et theologica dicta benigne accipere, et dicta reliquo- rum magistrorum honore prosequi, non autem aversari. Dicta enim sanctorum Patrum invicem collata benigne probare et laudabile est, et beatum, et Deo gratum omnino. Attende igitur. Si perseve- rassemus quod eramus, et præceptum custodissemus, quod non eramus fuissemus, hoc est, immutabiles et tim aversare. Si enim divinissimi angeli cam secun- dum propositum aliquid aliud prius essent, novis- sime, quod non erant, evaserunt : difficulter enim mabiles erant, sed non immobiles ad malum a prin- cipio; sed quoniam cum cadentibus angelis nullo pacto devoluti sunt, utpote qui mali illorum con- etiam immobiles ad malum evaserunt non natura, sed gratia, quemadmodum Damascenus etiam Juan- nes de hoc opinatur. lta igitur, vir sanctissime, etiam de prime hom proficiendi in bono potestatem habchat et ad pejus iterum a bono se convertendi. Si igitur et si datum sibi præceptum custodisset, ad immor · cipio non erat, hoc est immutabilis non secun- . dum naturam tantum, sed etiam secundum ipsam voluntatem. Hisce autem contradicere, non eɛt rationi consentaneum. Si enim peccare homo a principio in natura non habuit, a Deo siquidemi corruptionis expers immortalisque creatus est, in ipsa voluntate, ut diximus, perseverandi in bono honesto se convertendi. Si igitur datum sibi man- datum custodisset, quod a principio non erat, utique fuisset, habens, ut dictum est, etiam se- cundum voluntatem et immutabilitatem et impec- sitatis consummatione resurrecturus est. Et hæc dum tu es, et unum verbum, ut quod melius est inveniri possit, sufficit. tem concedunt nonnulli esse aliquid immortali im- tantum ad immortalitatem assurgit, et Deo persi - semper ejusdem propositi. Nec sermonem hunc sta- silii superiores contemploresque reperti, propterea mine cogitare te oportet. Etenim (90) manendi et ille serpentis consilii contemptor repertus esset, talitatem assurrexisset, et evasisset quod a prin- potestatem habebat, et in deterius iterum ab cabilitatem ; qualis erit ille homo, qui in univer- quidem sufficiant. Prudentibus enim, quemadme- (90) Cyrillus Alexandrinus lib. Contra Anthropomorph., cap. 2, arbitrii libertatem homini praes- riter asserit.

Ad eumdem. De gloria, et claritate, qua a prin cipio Adamus coruscavit. Si vero, et hoc discere expetis, vir sanctissime, qua gloria scilicet et claritate primus homo per prævaricationem exciderit, vox te Dominica do cebit, verbis, quæ proferimus, ita dicens • Tune folgebunt justi sicut sol.. Hinc enim, si ani mum intendimus, quod quæritur, reperiemus, et eo magis, quo sæpius aliis per alia sancta Scriptura nos instruit. Etenim cum ea, quæ spe ratur, gratia, non sit nisi regressus ad illam primam propter quam, ut Nyssenus Gregorius ait, justi tunc æque ac sol ipse fulgebunt, mani festum omnino est et humanam ab initio naturam nihil fuisse a solis splendore diversam. Nam re surrectio nihil est aliud quam eorum qui ceciderunt in integrum restitutio ob hoc enim ipsum et eadem ætale omnes, eademque specie ac figura, juxta primi illius hominis habitum re Burrecturi sunt, ut in Quæstionibus ad Antiochum magnus Athanasius affirmat. Hæc autem ita se habere, et tanto fulgore Adamum illum emicuisse a principio, quantum vex Dominica san tis illa die fore pronuntiat, ipse Dominus noster Jesus Chrietus in monte Thabore transfigu ratus multo manifestius ostendit; quemadmodum et hymnographi ili, et divini melodi, magnus vi delicet Cosmas et Damascenus Joannes decebant te sapienter. Dicunt eutin: • Cum c Adamo additum a peccato nigrorem expulisses, divina tua luce, Bervator, refulsisti, et archety pam illam imaginis illius primi (scilicet, Adami) * Matth. 45. L.ambecius, cod. CLIX, habet etc. Superiori epistola, col. 703. Epistola antecedenti. Epistola superiori, col. 711. Hac ratione inducti quidam, et Pauli ver bis ex alia parte in angustias coacti, putaverunt prius quidem hominem fuisse corpore animali in structum, sed cum in paradiso constitutus est, eum fuisse mutatun, sicut nos quoque in resurrectione mutabimur. Augustinus, lib. De Genes. ad lit., cap. 20. Consule superius col. 683, not. 48. Vide superius col. 689, no. 57. Lud. Thomassinus tom. Il Theolog. Dogmat. lib. 1, cap 20 § 2: • Beatam vitam olim egit bo mo, sed protoplastus tantum, non omnis: beatam vitam egere animæ primorum parentum, non om nino tamen corpore nudæ, sed immortali et quo dammodo spiritali corpore succinctæ; ut homo tum fere totus esset anima, et mens, quia et cor pus in naturam animæ trahebatur.» Ubi transfiguratus fuerit Jesus incertum δminino, quemadmodum et qua die, de quo Gly cas noster parte Annal. Cæterum montem il luin fuisse Thaborem antiqua est opinio, ut intel ligitur ex Hieronymo in Epitaphio Paulæ. Consu lendus Casaubonus Exercit. xv in Baron., § XV. Itinerariam tamen Burdigalense Christi transfigu. * Joanne Lamio interprete, rationem in monte Olivarum factam fuisse docet. Cosmas Jerosolymitanus, Majumæ episcopus, Jeannis Damasceni præceptor, qui scripsit hymnos 43 in præcipuas anni festivitates, et metricam enarrationem psalmorum omnium, et claruit anno 750. Vide Guil. Caveum, Lambecium, aliosque. Joannes quoque Damascenus carmina scripsit. Melius id onne de anima, et verius quam de corpore intelligitur, quod etiam Cyrillus Alexan drinus lib. advers. Anthropomorphitas, cap. 10, ar bitratur inquit, «Labefactavit diving imagi nis pulchritudinem; peccatum, sordibusque opple vit splendidam humanitatis faciem Satanas. Cate rum instaurator exortus est, qui id quod deprava tum erat pristinæ formæ restituit, nosque denuo in suam imaginem transformavit, ut divinæ ipsius naturæ characteres nobis conveniant per sanotifica tionem, et justitiam, vitamque ad virtutis normam bene compositam. ›

pulchritudinem qui excidit ille per transgressio c Id recte affirmat Glycas, nec in Hesychasta rum dogma prolabitur; illi enim perperam arbitra bantur, coelestem illum fulgorem, quo Christus transfiguratus coruscare visus est, increatum fuisse aliquid ex divina natura profluens. Horum partes propugnarunt in primis Gregorius Palamas, Isido rus patriarcha, Philotheus metropolita ileracleen sis, et postea patriarcha Constantinopolitanus, et Josephus Bryennius. Cæterum hunc errorem doctis voluminibus elucubratis impugnarunt Nicephorus Gregoras, Joannes Cyparissiotes, Demetrius Cydo nius, Manuel Galecas, et ipse Joannes Cantacuze nus, cujus adversus Palamam opus ms. in bibliotheca Laurentiana Florentiæ asservatur, quod olim publici juris facere, si Deus annuit, in animo habemus. Glycas vero radios qui ex Christi corpore emicabant, divinos appellare videtur, quod mirabiliter fulgerent, et ex divino Christi corpore procederent. Divinum est quidquid excellit, vel ad Deum quomodocunque pertinet. Hæresis Palamita rum xiv sæculo Græcam Ecclesiam infestam ha buit. Consule superius not. 48. Cyrillus quoque Alexandrinus lib. Adversus Anthropomorphil., opinatur illam Dei aspirationem, nem, quoniam plerisque omnibus ignota erat, in teipso mirabiliter demonstrasti. Propterea enim et ineffabili tuæ formæ mutatione immutatus es, cum velles ea ratione patefacere quali fuisset homo ante peccatum gratia dignatus, eamdemque te ¡lli iterum per geminæ naturæ cohæsionem resti tuisse. › Si enim et hoc statim manifestum esse non potuit, noluit enim continuo Israeli offensio nem - injicere, sed supra montem Thaborem, ut jam dictum est: nostram naturam tamen divinam jam evasisse deprehensum est, quod undique di vinos radios efunderet. Attende igitur. Si enim Servator, tanquam sol, in monte coruscans, quali utique et Adamus ille ab initio lumine ra diaret, luculenter ostendit, jam mirari non subit, si tanquam sol tunc justi fulgebunt. Etenim cum gratia, quæ speratur, regressus sit, ut jam dixi mus, ad primam illam vitam, consectarium quoque est et resurrecturos tunc justos, non secundum fi guram et speciem tantum, surrecturos esse pri mo Adamo persimiles, sed et secundum ipsam claritatem Hæc autem ita se habere, et tanto Adami fa ciem ab initio enituisse folgore, divinus etiam Anastasius Sinaita libro a se scripto, cui Dus vie Litulus est, perspicue ac dilucide ostendit, disse rens ibi hisce iisdem verbis ea quæ sequuntur ‹ Cum Adamum Deus in principio ad imaginem et similitudinem suam fecisset, ejus vultu sua iuspi ratione radium sancti Spiritus, et gratiam, et splendorem aflavit: obfuscavit vero illum omnino, dati eidem divini præcepti transgressio; quare et ipsius Selbi vultui eumdem fulgorem Deus poste rius indidit, manifestare volens ex hoc ipso fularis mortalibus, datam a se primo homini sua inspi ratione claritatem. Et audi quid de hoc dicat sam non nisi sancti Spiritus infusionem fuisse, nec il lam vult homini in animam cessisse: in quit, Spiritum enim homini insumatum, non ipsi in animam neque etiam in mentem cessisse, ut quidam existimant, hinc vi dere licet, etc. Alii tamen aliter censent, et Mi chael noster præsertim, cum in hisce epistolis, tuin parte Annalium de hominis creatione agens, ubi tamen Cyrillo ex parte saltem assentiri videtur. Augustinus lib. xiii, cap. 24: c Unde et illud par rum considerate quibusdam visum est, in eo quod legitur, Inspiravit Deus in faciem ejus spiritum vitæ, et factus est homo in animam viventem,» non tunc animam primo homint datam, sed eam quæ jam inerat, Spiritu sancto vivificatam. Movet enim eos quod Dominus Jesus posteaquam resur rexit a mortuis, insufflavit dicens discipulis suis * Accipite Spiritum sanctum. Unde tale aliquid existimant factum quale tum factum est, quasi et hic secutus evangelista dixerit, Et facti sunt in ar mam viventem. › Et deinde hanc opinionem late confutat. (a) Imo pro Palama adversus Barlaamum et Acindynum. In hujus opusculi analysi falsus est Baudinius, quod Lamuio fucum fecit. Vide tomum CLIV, rol. 693, ubi de hoc fusius egimus.

cta Scriptura : Vixit vero Adamus ducentis et triginta annis (6), et genuit filium juxta formam et imaginem suain, hoc est, juxta eam imaginem, et Splendorem quem habuit ab initio, et vocavit no- men ejus Sethum, quod dicitur, resurrectio: quo- niam vidit renovalam mirabilem illam formain, cujus causa ipsum homines qui eo tempore vive- bant (7) Deum appellavere. . Hæc eadem igi- tur prodere videtur etiam divinus ille Macarius Ægyptius. Etenim cum de illa gloria quam vultu suo Dei contemplator Moses coruscabat, et quam nemo poterat fixis oculis intueri, loqueretur, hæc duo etiam disseruit, qua scilicet gloria a princi- pio Adamus fuerit insignitus, et quam novissime justorum habiturus est chorus. Audi igitur ipsis- sima divini hujus viri verba, quibus in suis capi- tulis ita infit: Opinor autem glorificatum Mosis vultum formam esse et exemplum Hlius hominis, quem Deus suis manibus condidit. » Et iterum: Beatus Moses illa divini Spiritus gloria, quæ in ejus vultu refulgebat, specimen praebuit, quomodo in resurrectione justorum, corpora Sanctorum glorificanda sint. » Bellus igitur sermo ferebat re- surrectionem esse ad antiquam illam primamque vitam regressum. Præter ea vero quæ hactenus diximus, aliquid etiam aliud hujusmodi trausigu- ratus Servator ostendit, gloriam scilicet illam quam, cum secundo venerit, manifestabit; super quod fidem adhibe theologo Gregorio dicenti : • Veniet igitur cum corpore Christus talis qualis discipulis apparuit in monte, divinitate carnem longo intervallo superante s. Bene igitur dicebat insuper Dominus fore ut tanquam sol justi refulgeant. Cum enim splendo- rem ex Dominico corpore procedentem excepe- rint, ita ii tunc transformabuntur, et palam appa- rebunt, ut corpus quoddam pellucidum splendore solis illustratum. His magnus etiam Paulus con- cinens dicebat, tunc a Servatore nostrum bumile corpus ita transformatum iri, ut suo futurum sit corpori glorioso conforme. Quamobrem in his se ancipitem traducere baud dignum est. Si enim ab ipso initio Adamus, cum videlicet divinis fictus est manibus, tantam ex divino amatu claritatem re- cepit : elucet omnino hominem etiam a mortuis D resurrecturum, ejusdem fulgoris gloria, Spiritus vocatus est ab illius temporis hominibus Deus. › litteras et appellationes siderum prinos invenisset, cœlum translatum, inde micanti vultu, cum Domino redi- Græcus contextus juxta LXX habet, τριά- (7) De Enos id tradit Cyrillus Alexandrinus lib. aders. Anthropomorphitas, cap. 17: Ενώς, ὃς διὰ πολλὴν ἄγαν δικαιοσύνην ὠνόμασται παρὰ τοῖς τὸ Enos qui ol eximiam justitiam - Fidunt aulem bi illo Geneseos loco de Enos : Ηλπι- σε ἐπικαλεῖσθαι τὸ ὄνομα Κυρίου τοῦ Θεοῦ αὐτοῦ. Vulgata habet : c iste coepit invocare nomen Do- mini. Vulgata antiquior : • Captum est invo- cari nomen Domini, Alii vertunt: Coeptum est profanari nomen Dei. Cæterum de ipso Setho Gly- cas noster parte u Annalium, hæc habet : Ο μέντοι Σηθ ἔτη ζήσας ἐννιακόσια δώδεκα τελευτα, Θεό; εἶναι διὰ τὴν ἀρετὴν αὐτοῦ νομιζόμενος, καὶ διὰ τὸ πρῶτος εὑρηκέναι τὰ Εβραϊκά γράμματα και τὰς τῶν ἀστέρων ὀνομασίας. Οὗτος ὁ Σήθ γεννά τὸν Ἐνώς, καὶ αὐτὸν διὰ τὴν ἀρετὴν αὐτοῦ νομι Hic Sethus cum annos 912 vixisset, ζόμενον Θεόν. propter virtutem pro Deo habitus, quod Hebraicas Procreavit autem Enosum, qui et ipse pro Deo virtutis nomine haberi meruit., Cæterum hæc quæ de Setho Glycas habet, ex apocryphis et ha reticorum libris deducta videntur, ex quibus peliit etiain vetus chronicon quod narrat, Sethum in Moysis post colloquium isse. instar

vid ita de hoc ipso pronuntianti: Emilles Spiri tum tuum et creabuntur, et renovabis faciem terre. Attende igitur: cum enim supra monten Servator in seipso transformatus ostenderit, qua lem a principio Adamus pulchritudinem habuerit, el qualem justi olim accepturi sint, propterea divinus etiam Gregorius Nyssenus, æqualiter, di cebat, divinam imaginem ferre et ante peccatuur hominem et illum qui novissime a mortuis resurrec turus esset. sancti gratia, dignandum. Crede auten beato Da * Matth. x, 36. Epistola superiori. Ea omnia quæ in hac epistola Glycas disser tat languida et frigidíúscula sunt, atque etiam falsa manifeste. Falsum enim resurrectionein fore in eum tantunimodo statum in quo primus homo fuerat ante peccatum, restitutionem. Egregie de more Angustinus id demonstravit, ut supra qui den (not. 48) videre est. Verum audiamus illum ad rein pariter disserentem lib. vi De Genes. ad litte ram: «Hic occurrit, inquit, alia quaestio, quomo do renovemur, si non ad hoc per Christum reno vamur quod in Adam prius eramus? Quanquam enim multa non in pristinum, sed in melius reno ventur, ab inferiore tamen statu, quam quo erant antea, renovantur. Unde ergo ille filius mortuus erat et revixit, perierat et inventus est? Unde illi profertur stola prima, si non immortalitatem re cipit, quam perdidit in Adam? Quomodo autem perdidit immortalitatem, si corpus babuit animale? Neque enim animale corpus, sed spirituale erit, cum corruptibile boc induerit incorruptionem, et mortale hoc induerit immortalitatein...... Quo modo ergo, inquiunt, renovari dicimur, si non hoc recipimus quod perdidit primus homo, in quo om nes moriuntur? Hoc plane recipimus secundum quendam modum. Non itaque immortalitatem * Eodem interprete. Hæc autem omnia ita se habere, et gratia quæ speratur ad primam illam, ut sæpius diximus, vi tam esse regressum, ipse præ aliis Dominus osten dit. Cum enim redeuntem prodigum, obviis ulnis excepisset, et hæc insuper inquiebat: Induite eu:n stola illa priori Ne igitur amplius dubita priorem enim stolam dicens, dilucide signifcavit, nihil aliud esse resurrectionem quam eorum ceciderunt, in pristinum statum restitutionem Ad eumdem. Qua de causa diabolus per serpen tem, et non per aliud animal Adamum incesserit, et ex quo tandem constet, Adamum ab eo per ser pentem oppugnatum fuisse, cum Scriptura id ma nifeste non dicat: et an aliqua vere de causa Scriptura isthuc ipsum omnino celaverit. Quoniam Servatorem nostrum Jesum Christum audistis in Evangeliis dicentem: c Inimici homi mis domestici ejus',› quin ejusmodi bominum opera, et reges, et alii mortales adpetantur insi diis, dubitare non decet; siquidem et ipse callidus draco, serpentis instrumento usus, hominem primum decepit. Etenim, justa divinissimum Chry spiritalis corporis recipimus, quam nondum ha buit homo, sed recipimus justitiam, ex qua per peccatum lapsus est homo. Renovabimur ergo a vetustate peccati, non in pristinum corpus anima le, in quo fuit Adam; sed in melius, id est, in corpus spiritale, cum efficiemur æquales angelis Dei, apti cœlesti habitationi, ubi esca qua: cor rumpitur non egebimus. Renovabimur ergo spiritn mentis nostræ secundum imaginem ejus qui fecit nos, quam Adam perdidit. Renovabimur autem carne, cum hoc corruptibile induet incorruptionem, ut sit spiritale corpus, in quod nondum mutatus, sed mutandus erat Adam, nisi mortem etiam cor poris animalis peccando meruisset, etc. Cæterum Lud. Thomassinus, ut vidimus not. 97, corpus prope spiritale protoplasto Adamo vindicavit, et, quod omnem fidem exsuperat, claram apertamque in paradiso Dei visionem, ut videre est lunt. It Theolog. dogmn. cap. 7 et seqq.; unde ea Adami gloria decusque, et beatitas processisset, quan verbis explicare non est. Quod sequitur usque ad deest apud Lain becium Cod. theolog. CLIX. flac de causa di bolus serpens antiquus in sacris Litteris appellatur, ut Apoc lyps. xi, xI.

sostomum et Damascenum Joannem, erat a Tatov Xpuσóσtopov xal rdv Axumoxŋvòv "Twávyry principio serpens Adami familiaris et omnibus ei adblandientibus proximior, jucundis cum illo motibus congrediens, et omnem hinc delectatio nem excogitans. Si enim illum nunc abomina mur, et quantum possumus fugimus, non tamen hujusmodi erat serpens a principio, nec ejus tune, quemadmodum in præsentia evitabatur aspe‹ tus. Si enim isthuc ipsum forte fuisset, ipsa etiam Eva tunc temporis, colloquium exborrescens, sese ab eo penitus abscondisset, et non ita leniter ejus con fabulationem admisisset Reliquum igitur est ut Adamo serpens fuerit ab initio familiaris et omnibus qui ei adularentur proximior. Inimicum enim illum, nec aliud quidquam, fecit vox divina, cum dixit: Inimicitiam ponam inter te et mulie rem. Cæterum hæc inimicitia omnia amicitiæ fœdera dissolvit. Adami erat a principio serpens ami cus, et ideo diabolo visus est instrumentum aplis simum Vidit Adamum serpentis familiaritate gaudentem, et illum adulantem, multaque eorum quæ ab hominibus fieri consuerunt, imitantem, et eapropter per ipsum locutus est. Ita pariter qui dolos adversus aliquem meditantur, domesticos conveniunt, et sic nulla domi suspicionis e»usa exbis tente, insidias obumbrant ac tegunt. Loquitur igitur per ipsum, ut hinc suspicetur Adamus, cum prudens esset serpens, quod et Scriptura ipsa de illo testificatur, et ipsam hominis vocem imitari se potuisse et Dominis, ut benevolum, ea quæ Homilia 1x in Genesim. Isidorus Pelusiota, epist. 95 lib. III, pul chre disserit quo pacto initio omnes feræ Adamio subjectæ fuerint, ideoque etiam nomina eis impo suerit; posteaquam vero divinum mandatum trans gressus est, ipsius imperium mutilatum merito fuit. Vide superius epist. 2 Glycæ, not. 43. Au gustinus lib. xiv De civit. Dei, cap. 11, de dæmone loquens ait: Malesuada versutia in hominis sen. sus serpere affectans, cai utique stanti, quoniam ipse ceciderat, invidebat, colubrum in paradiso corporali, ubi cum duobus illis hominibus, ma sculo et femina, animalia etiam terrestria cætera subdita et innoxia versabantur, animal scilicet lubricum et intortuosis anfractibus mobile, ope ri suo congruum, per quem loqueretur, ele git, etc. Hujus rei rationem hanc affert Theodoretus interrogatione xxxiv in Genesim: Sed et ipsum animal quoque ad hominum utilitatem maledictio nem recepit. Itaque videntes serpentem repere ac volutari super terrain, maledictionis antiquæ re cordamur, et discimus quanta mala peccatum ar cessat, non solum his qui illud admittunt, sed et illis qui subserviunt.» Basilius homilia de paradiso: ‹ Ser peus tum non erat horrendus, sed mitis ac mansuetus, › etc. Eo magis autem id credibile videtur, quod etiamnum serpentes ab aliquibus cicurentur et circumferantur. Quod si veterum historiarum mo numenta evolvere luberet, exemplorum copia le ctorem obruere possem. Consulendi Pignor.us De mensa Isiaca., Spanhemius De usu et præst. teler. numism., et mea dissertat. De cistis mysticis. Pseudo-Abdias lib. v1: Livor autem angelo xal yet oux av ŋpę obtw thy abroυ ßoulhu mpcs bine natus est, quia vidit imaginem Dei in homine exstitisse: et quoniam homini possibile esset, ut in hac regione beata cum cunctis animantibus loquere tur. Hinc angelus qui ex se concepit invidiami, per potentiam angelicam serpentem ingressus, etc. Sic Plato quoque scripsit in Politico, aureo sæculo, cum rerum Saturnus potiretur, etiam cum bestiis bomines colloquia habuisse, quod et Eusebius re fert lib. x ponаpзaxeun;, cap. 9. Cajetanus asserit tentationem Evæ interna tantum suggestione peractam a demone, qui ser pentis nomine a Mose metaphorice significetur. In singularem vero aliam sententiam abiens Cyrillus Alexandrinus lib. 111 contra Julianum, opinatur, speciem duntaxat, et simulacrum serpentis Evæ a diabolo exhibitum fuisse, non veri serpentis corpus Dad tentationem assumptum. At veri serpentis or gano in tentatione mulieris diabolum esse usuni, reliqui Patres docent, ut Basilins et Chrysostomus Homiliis in Genesin, Theodoretus interrog. 32; Aug. lib. De Genes. ad litteram, cap. 27; lib. XIV De civ. Dei, cap. 11; Joannes Damascenus, lib. II De fide orthodoxa, cap. 10, ut de Beda, Ruperto, Thoma aliisque taceam. Recte quidem; sed perperam Talmudiste, qui fabulantur diabolum, accedentem ad Evam, us eam falleret, inequitasse serpenti, qui magnitu dine canelum æquaret. Maimonides in More Ne vochim. 11 magis, quam illud quod Josephus 'Ap Xatolor. tradit, serpentemn scilicet a principio voce usum et pedibus instructum fuisse, his autem a Deo in ipsum irato privatum deinde et ejus linguæ venenum inditum. Serpentem pedibus gradientem et miten lenemque fuisse etiam Basilius homilia De paradiso affirmat, Josephi, et libri qui Ach

haud profecto cum eis blande confabulatus fuisset, neque ita leniter illi ejus consilium admisissent. Hæc igitur causa fuit, juxta superius laudatorum oportet suggerere. Nisi enim ita res se habuisset, Patrum et magistrorum nostrorum opinionem, propter quam Malus ille serpente et non aliquo alio usus est instrumento ut protoplastos deciperet ¹ Il Cor. xi, 3. • Joan. vin, 44. • Sap. 11, 24. inscribitur sententiam seculus, quam ta men confutat Glycas noster parte 1 Annalium, Chrysostomi sententiam amplexus, qui censet serpentem olim orbibus quibusdam factarum infe rius convolutionum erectum extenso pectore velut inequitasse. Malus a multis appellatus cst diabolus, et sunt qui censeant bunc indicari, ubi in Oratione Dominica dicitur: Libera nos a malo, Paulinus, poem. Avi Non tulit hæc Malus ille diu, sed inhorruit atris Crinibus, et rabidis inflavit coila venenis, etc. Itaque et a Glyca nuncupatur. Memoriam hujus serpentis fraudis sunt qui velint apud ethnicos ipsos remansisse, adeoque in antiquis Græcorum mysteriis Eva vel Evoæ accla matum, et serpentem ostensum, ut tradit Clemens Alexandrinus in Protreptico, et constat etiam ex Plutarcho in Alexandro, Demosthene Euripide in Bacchantibus, Catullo, Virgilio, Nonno, Chalcidio, etc. Consule Phil. Bonarolium Dissert. in num. max. moduli, et Dissertation. meam De cistis mysticis. Sed et Pherecydes Syrius, dum At unde liquet, diabolum in serpente esse locu tum, cum id ullibi Scriptura non dicat? Vide enim et Paulum ipsum, cum serpentis meminis set, dicentem Timeo ne forte, ut serpens Evam sua calliditate seduxit '. › Unde igitur constat diabolum per serpentem ipsum esse locutum? Ipse Dominus e medio perplexitatem sustulit, ne quis peccatum in serpentem, et quidem s.lum, rejiciat. Judais enim, cum illi dixerunt. «Ex Deo sumus, dicebat: Si ex Deo essetis, Dei certe voluntatem faceretis nunc autem ex patre vestro diabola estis ille erat homicida ab initio *.» Hinc igitur aperte constitit, cum diabolus in ipso serpente locutus esset, id contexuisse ut morti homo suc cumberet Nisi euim res ita se habuisset, nun. quam ille, qui immortalis fuerat, mortalis evasis set. Et si minus his quæ dicuntur, fidem adhibe sapienti Salomoni, cum dicit: «Deus mortem non fecit, sed hominem in incorruptione creavit: invi dia autem diaboli mors intravit in mundum '. › Manifestissimum est igitur malum illum per ser pentem ipsum esse locutum: nisi enim ita esset, illum Dominus homicidam non appellasset. Et quandoquiden hæc ita se habent, qua de causa Scriptura solius serpentis mentionem faciens, ea quæ diabolum attinent, omnino reticuit? Propter inexplebam Judzorum idololatriæ inbianlium in saniam. Etenim ne cum didicissent, ut divinus Anastasius Sinaita ait, esse quasdam naturas materia minime constantes, hasce exinde divinis honoribus prosequerentur, neque de demonum, neque de angelorum natura Mosaicus liber disse ruit Si enim post tauta etiam miracula, vituli suum serpentem mali auctorem, com memorat, qui adversas acies in cœlo instruxerit, eadem exhibere videtur. Nam ita scribit Origenes lib. vi contra Celsum: c, Vide, an now iste, qui no bis impium errorem impingit ut ænigmata male intelligentibus, ipse manifeste fallatur, non intelli gens quod Mosaicæ litteræ, multo antiquiores vel Heraclito, vel l'herecyde, vel Homero etiam, nar rant de Malo illo qui de cœlo expulsus est. Nain serpens ille a quo Pherecydes suum denominavit Ophionem, qui fuit in causa ut primus homo ex Dei paradiso ejiceretur, etc. (23, Vide superius epist. 2. Vide superius epist. 2, not. 59. Eamdem rationem alert Michael noster parle 1 Annalium. Sunt autem qui autument ideo Mosen productionis angelorum non meminisse, quod ii ante mundum ateriatum et aspectabilem creati fuissent; nam hec sententia arridet Origeni, ho mil. 1 in Genesim, et x in Matthæum; Basilio ho mil. 1 in Hexuemeron; Gregorio Naziauzeno, Ora lione xxxvii et xLII; Severiano Gabalilano, oral. IV, De mundi opificio; Cæsario, dialog. 1, interr. 61.

Imaginem Deum appellaverunt, quid non utique fecissent, si invisibilium etiam naturarum cogni tionem habuissent? Hæc autem ita se habere liquet ex iis quæ Deus per prophetam Oseam ipsi Israeli locutus est: Ego Dominus Deus tuus, firmans coelum, et creans terram: cujus manus, militiam cœli creaverunt, et illud non revelavi tibi, ut ambulares post illa. Ob hoc ipsum et duorum lignorum in paradiso plantatorum diffe rentiam atque naturam Spiritus sanctus reticuit iisdem disquisitio. Ad honorabilem monachum dominum Joannem Aspioten. Quali natura hominum corpora a mortuis resurrectura sint, et an sensilem cibum tunc manducatura, ut quidam perhibent Dominus noster Jesus Christus, Dei Filius et Deus, ille qui carnem propter ineffabile.i suam misericordiam circumtulit, homo nostri instar ef fectus; qui propter nostram salutem ea omnia fecit et perpessus est quæ evangelica narrat histo ra; qui in crucem actus mortem obiit, et tertia die a mortuis resurrexit, illæ eorum qui dormie runt primitiæ, cum primogenitus mortuorum ex stitisset, manifste in semetipso demonstravit qua lia nostra corpora in illa resurrectione suscitanda sint Quare de his disputare non decet. Cla rum siquidem animum intendere volentibus exem plum perspicuumque proponitur. Vere enim cor ruptionis expertia, neque operimenti, neque cibi, neque potionis, neque rei ejusmodi alicujus, indiga resurgent Prudenter siquidem animadvertere est, et ipsum Domini corpus ejusmodi, ut evan gelica historia prodit, e sepulcro resurrexisse, oin nibús ibidem relictis sepulcrafibus exuviis. Si vero, prout dictum est, nudum e sepulcro Domini cor et dialog out, interrog. 123; Anastasio Sinaitæ, libro vi Hexaemeronis, et cap. 4; Zacha riæ Mitylena De mundi opificio," Joanni Da masceno, lib. 11 De fide orthodoxa, cap. 3, et lib. Ir, cap. 14. Ex Patribus Latiuis in eadem senten tia sunt Ambrosius lib. in Hexaemeron, cap. 5. et Præfat. in Psalmos; Hieronymus in cap. 1 Epistole ad Tilum; Cassianus collat. viii, cap. 3. Et qui dem si cavisset Moses angelorum creationem re ticendo ne idololatrie occasionem Judæis præberet, junquam naturæ angelicæ in suis voluminibus meminisset, quod quidem non facit. Epiphanius quidem heresi LXV, Theodoretus interrogatione it in Genes.; Basilius Seleuciensis oral. 1; Pro copius Gizæus Commentario in Genesin, Augustinus lib. ssu contra Faustum, cap. 10; lib. u De Gene si ad litteram cap 8, et lib. xt De civitate Dei, cap. 49. Sed et Julius Africanus, lib. i, cap. 2; auctor Commentarii in Genesin sancto Eucherio ascripti; Gregorius Magnus lib. xxxviii Moral., cap. 12; Rapertus abbas lib. 1 De Trinitate, cap. 10, et lib. 11 De glorificatione Trinitatis, cap. 3; Gennadius Massiliensis Ib. De dogmatibus ecclesiasticis, cap. 40; auctor Commentarior. in Psalmos, inter opera D. Hieronymi editorum, in Psalmnu u cxxvit; suetus in Apocalypsum, lib. v, cap. 12. Hugo Vi * Luden iuterprete. quare et sauctorum Patrum discors fuit de hisce ctorinus, tract. 11 Summe sententiarum; Thomas Aquinas, 1, 1, Q. LXI, art. 3, angelos una cuu mundo conditos fuisse existimant. Ipse quidem hanc litem meam non facio, Deo enim universita tem efficienti non aderam utpote qui sero ab eo dem in lucem eductus; sed si hæc posterior sell tentia probabilior est, ut Thomas etiam arbitratur, ipse crediderim potius, ideo Mosen de angelis initio Geneseos mentionem non fecisse, quod sibi tan tummodo aspectabilis et materiati generationem describere proposuisset. Quod si quis in contro versiam vocet, et dubitet, an angeli prorsus incor porei sint, opponere possem hanc opinionem jam fere ab omnibus hodie approbatam mibi quoque probari, quamvis tota fere antiquitas repugnare videatur, ut superius ostenditnus (not. 59). Sed s Augustini sententiæ inhærendum esset, angelorum sub lucis nomine mentionem a Mose fieri affirmare possemus, ut in ejus laudatis operibus et in Con fessionibus etiam videre est; et hanc secutus est quoque Rupertus abbas in citato opere. Horum multa disputat Glycas etiam part. I Annalium. Vide supra Epist. 3. Vide supra Epist. 2.

pus exsilivit, perspicuum omnino est illud amplius cujuscunque ejusmodi operimenti, prout in antecessuni, non indiguisse: quale utique et illud corpus erat quo ante pravaricationem Adamus instructus fuit. Si vero neque expers fuit illius, quæ divino munere conceditur, immortalitatis, corruptionis igitur expertes resurgent omnes, nihil ætate invicem et specie differen:es Neque hac de causa mirare, neque rem absurdam arbi trare: si enim diligenter expenderis quomodo bre via tritici grana, et exigua admodum, posiquam terræ mandata fuerunt, æquales spicas, et omnino similes proferunt, haud utique tanta de re dabi tabis, an ille scilicet qui maturis annis, et ille qui in incunabalis ante diem naturæ concessit, florenti æque integraque ætate in resurrectione revicturi sint secundum primum illum Adamnum qualis fuit ante transgressionem videlicet. Resurrectio enim nihil est aliud quam eorum qui ceciderunt, in integrum restitutio (31'), quemadmodum etiam tritici granum terra obrutum et putrescens, in eamdem spicam iterum vertitur, unde scilicet excidit. Et si minus his quæ dicuntur fidem habes, crede beato Paulo dicenti:: Seminantur in in fruitate, resurgunt in virtute'.» Quid hoc mira spiritali illa ætate, ‹ Emittes, enim inquit, spiri bilius? In virtute enim dicens dilucide ostendit Cum tuum et creabuntur:,, perfectos omnino omnes resurrecturos. ' 1 Cor. xv, 43. ' Psal. cin, 30. Judaei tamen somniaut homines vestibus, cum quibus sepulti fuere, vel a Deo recens creatis, indulos, resurreclurus esse, ut in traet. Sanhedrin, B. Jonathan m Cohel. Rabba, Talmud. Jerosol. Chilai cap. 9 videre est. Vide Augustinum a nobis inferius advo alumn. Vide superius epist. 2 et 3. (31°) Superius col. 715 A. Celeberrima comparatio a Paulo apostolo primum usurpata, et deinde ab omnibus eccle siasticis scriptoribus, et præcipue Athenagora De resurrectione. Tertulliano item De resurrect., Rul fino in Sy»bolum, et Joan. Damasceno pariter De resurrectione. De perfectione et decore corporum justo rui post resurrectionem, vide quæ late disputat Tertullianus De resurrectione carnis, Augustinus lib. xxn De civ. Dei, cap. 19 et 20, et Enchirid. cap. 90. Vile superius, epist. 2. Vide adnotata interius. In aliam it sententiam magnus Augustinus Lib. xiii De civit. Dei, cap. 22: • Corpora ergo Incorruptibiles igitur omnes resurgent, neque alimento, neque potione, ut diximus, utentes. Sedl ne fidem abroga his quæ dicuntur: si enim adhuc naturalibus passionibus subjicerentur, fami, in quam, ac siti, et aliis ut uno verbo dicam, quibus homo ob peccatum succumbere condemna tus est, igitur incorruptibiles a mortuis non esse resu recturos jure quis dicat. Juxta enim Daniasce num Joannem, impossibile est incorruptibilem permanere eum qui sensile alimentum partici pal Sed res profecto haud ita se habet justorum quæ in resurrectione futura sunt, neque ullo ligno indigebunt, quo fiat, ut nullo morbo vel senectute inveterata moriantur: neque ullis aliis corporalibus alimentis, quibus esuriendi ac sitlendi qualiscunque molestia devitetur: quoniam certo, et omni modo inviolabili munere immortalitatis induentur, ut nonnisi velint possibilitate, non ne cessitate vescantur. Quod angeli quoque visibiliter et tractabiliter apparentes, non quia indigebant, sed quia volebant et poterant, ut homin bus con gruerent, sui miuisterii quadam humanitate fece runt. Neque enim in pbantasmate angelos edisse credendum est, quando homines eus hospitio su sceperunt, quamvis utrum angeli essent ignoran tibus consumili nobis indigentia vesci viderentur. Unde est quod ait angelus in libro Tobie: «Vide batis me manducare, sed vestro visu nie vid ba Lis, a id est necessitate corporis reficiendi sicut vos facitis, me cibum sumere putabatis. Sed si forte de angelis aliud credibilius disputari potest, corte Ides Christiana de ipso Salvatore non dubitat,qui etiam post resurrectionem, jam quidem in spirt tah carne, sed tamen vera, cibum ac potum cum disc.puls sumpsit.

Si enim credimus universos homines corruptione superiores esse resurrecturos, responde jam, quid nam futurum sit, quod eos sensilem cibum su mere compellat (37)? Si vero secundum etiam angelorum similitudinem, ut divus Gregorius Nys senus ait, vivet in resurrectione homo (inquit enim: Et erunt omnes ut angeli Dei), quomodo ipsum cibi et potionis indigentem affirmamus? Impossibile hoc omnino, impossibile. Si enim ali mentis utimur in præsentiarum, ex eo est quod naturam ipsam habemus quæ nos compellit; sed, quemadmodum Nyssenus inquit, hoc tum ministe rio liberabitur homo, et æque ac angeli se habebit, sicut in Evangelio Dominus dicit. Sed Joannes quoque Damascenus in suo capite centesimo De resurrectione ita dicit ad verbum: «Seminatur corpus animale, crassum videlicet et mortale resurgit corpus spirit:le, quale fuit Domini corpus post resurrectionem, clausas januas pervadens, indefatigabile, nutrimenti, somni et potionis haud indigum. Vitam enim æqualem angelis in omnibus homo tunc vivet, juxta eum qui dicit: Et erunt omnes ut angeli Dei › Sed quid multis opus est verbis? Si Christum ipsum præ cunctis habere debemus, qui bona illa accepturi sunt, quæ oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascenderunt, aliam vivendi rationem, ut arbitror, paruicipare nunquam compellentur. Beatitatem vero illam, non sensiles epulas esse, sed intelligibilem potius ex ipsa visione lætitiam in sanctis excitatam, ipse Domi nus demonstravit cum ita dixit: «Pater, quos de disti mihi, volo ut ubi ego sum, etiam illi sint niccum, ut meam gloriam contemplentur.» Allen de igitur: non dixit, c ut participent, sed, cut contemplentur gloriam meam. Inde igitur demon stravit, ut aurea vérba fundens Joannes ait tale divinum dictum enarrans, omnem hanc requiem in Dei Filii contemplatione consistere Uti enim ii qui solis radios speculantur, aereque fruun tur, tenuissimam ex aspectu habent delectatio nem, ita quoque tunc erit. Etenim intelligibilis ibi ex contemplatione lætitia in sanctis, ut dictum est, excitabitur. Hoe ipsum utique consultum sta Bulit etiam divinissimus Joannes Damascenus de intemeratis Christi mysteriis verba faciens, et ea quæ sequuntur dicit:. Sancta hæc sacramenta si mulacra futurorum dicuntur, non quia vere non Superius col. 702. Tertullianus. De resur. carn. • Transituri in statum angelicum per indumentum illud incorru ptibilitatis, per substantiæ resuscitatæ tamen de Inutationem.» Rulinus Expos. in Symbol.: • e surrectionis ergo virtus angelicum hominibus con fert statum, ut qui de teira resurrexerunt, non iterum in terra cum quadrupedibus, sed in cœlo cun angelis, vivant.; Perperam igitur theologi quidam pertendunt gustus laciusque voluptatibus et ejusmodi deliciis beatos in cœlo etiam fruituros: et hinc exculcatur Cerinthi hæresis, et corum Chiliastarum, qui c homines postquam resurrexerint cum Christo in hoc mundo regnaturos, deliciis omnibus et volupta tibus affluentes, affirmant, de quibus vide Ensebiu Cæsariensem lib. in Histor. eccles., cap. 21et 50, et lib. vii, cap. 21, et Augustinuin lib. xix De civil. Dei, cap. 7, ut reliquos omittam. İline recte vir doctus Avicenna justorum secundum obitum felicitatem juxta Muhammedis placita exponens, in una Dei contemplatione eam collocat, et interpretatur, gar ille de sensibilibus voluptatibus v.detur ingerere. Vide ejus opus de Almahad.

per illa Christi divinitatem participamus, tunc vero intelligibiter per solum intuitum. Et in suo co- dem capite De resurrectione, talibus super hoc syllabis usus est : • Qui autem bona fecerint, ful- gebunt sicut sol in ipso Domino nestro Jesu Chri- sto, videntes ipsum, et visi, et indeficientis ex ipso lætitiæ fructum colligentes. Hæc autem ita se habere, et cibum et potionem ipsum esse Christum, et nullam ibi satietatem, qui ea come- dunt, habituros, ipse Dominus per prophetana ostendit ita dicens : • Qui comedunt ne, esurient ; et qui bibunt me, silient '. » A sint Chritsi corpus et sanguis (41), sed quia nunc Ne igitur in sensili alimento et poculo ancipitem te traducito. Si enim comedisse Christumn et bi- dies in terris XL commoratus est Dominus, quod bisse post resurrectionem divini libri testantur, non opus est ut super his torqueatur ingenium. Non enim naturæ lege comedebat, cum ejus caro jam spiritalis effecta esset (42), nec necessario quare- ret, quemadmodum prius, saturari; sed ea tantum de causa profecto ut apostoli certum et indubita- tum suæ a mortuis resurrectionis argumentum acciperent. Adhuc enim iis ex gaudio non creden- tibus, cum cibum sumpsisset coram illis mandu- cavit. Ne igitur de his dubita: neque ratiocinatio- nibus totum concede, Quomodo comedit, dicens, vel quo comesa secessere? Nihil hujusmodi dicite, cum exacle noveris quomodo illi a divino Abra- hamo hospitio excepti divinissimi angeli appositas epulas absumpsere. Unde et ad incorruptionem Domini corpus translatum mirabiliter ita resur- rexit, et lapide adbuc sepulcro super imposito, et sigillis ibidem suspensis, sed et clausis jamuis apostolis apparuit: crassitudine enim omni depo- sita, nulla re unquam ne ingrederetur vel egre- deretur, prohibebatur. Si vero formas clavornin ostendit, vel mortali manu contrectatus est, non ta men ob hoc ipsum admiratione te percelli par est. Vide enim quomodo et aureo eloquio manans Joannes de bis ipsis dubitans, et ejusmodi insuper difficultatem dissolvens aít, hoc ipsum factum esse ut aliorum infirmitati consuleretur. Tam subtile enim ac leve ut januis clausis intraret (43), cica- trices in se ferre dedecebat, utpote quod et qua- cunque erat crassitudine liberum. Hisce et divi- hunus. · Eccli. xxiv, 29. (41) Observa Damasceni et Glycæ fidem de vera Christi in pane eucharistico præsentia. (42) Glycas noster parte uit Annal. : Κατὰ γὰρ τὸν μέγαν ᾿Αθανάσιον, τοὺς μαθητάς ἐπιστηρίξει βουλόμενος ἡμέρας ἐνταῦθα ποιεῖ μ' ὀπτανόμενος αὐτοῖς ἔστιν ὅτε καὶ τὰ πρὸς εἰρήνην διαλεγόμενος, ὡτειλὰς ἐν τῷ θεοειδεῖ δεικνύων ἐκείνῳ σώματι, συνεσθίων αὐτοῖς ἅμα καὶ πίνων, οὐχ ὡς τροφῆς δεόμενος, ἀλλὰ πιστούμενος, καὶ τἄλλα πάντα ποιῶν ὅσαπερ εἴωθε τοὺς ἀσθενεῖς ἀσφαλίζεσθαι, etc. Nam de magni Athanasii sententia, propterea discipulos confirmare vellet. Idcirco se conspi- ciendum eis interdum præbet, amice pacificeque cum eis loquitur, cicatrices in corpore divino com- monstrat : comedit atque bibit una, catera deni- que facit omnia quæ ad confirmandos imbecilles aliquid afferre momenti possent. Sed vide quæ nos paulo superius ex magno Augustino protu- (43) Non tamen ob subtilitatem intrabat, sed ob divinám virtutem: intelligi enim non potest quo- modo s.ne partium disjunctione, subtile corpus, corpus alud densum ac sol dum penetrare possit. Adde quad eodem modo ex Virginis matris utero clause egressus est, licet crasso corpore circumda- tus, adeoque non corporis natura, sed divina virtute, id fieri credendum est,

nissimus Anastasius astipulatur, in suo De resur rectione libello ita ad verbum dissertans: «Clausis januis ingressus est Dominus, et discipulis manus ostendit: et illnd quidem secundum naturam fecit. Natura enim comparatum est, ut spiritale corpus solida qnæque, nullo prohibente, pervadat; hoc vero secundum dispensationem ostenditur, ut cor pus, quod perpessum fuerat, resurrexisse jam cre derent. Reliquum est igitur ut hæc facta fuerint, quemadmodum laudati divini Patres affirmant, ut resurrectio crederetur, et ut illum ipsum qui cru cifixus fuerat, et non alium, resurrexisse intelli gerent. His concinens et Dominus ipse discipulis inquiebat: «Videte manus meas, quia ego sum.» Si hæc autem ita se habent, absurdum omnino est proprio nos ratiocinio persuasos aliter evan gelica et divina dicta accipere; siquidem talia et cos ipsos in primis sancto Spiritu afflatos edisse rentes habemus. Sed quid multis hæc diducere oportet? Nisi, secundum aurea eloquentiæ flu mina fandentem Joannem, dicimus clavorum for mas discipulorum gratia certo consilio ostensas fuisse, necessarium omnino est affirmare, fore ut ex mortuis resurrecturi, quorum ipse Christus. primogenitus fuit, tunc ita resurgant quemadmo dum et terra defossi sunt in antecessum, sive nocumentum habentes, sive alio modo corpora detruncata ferentes Et spiritus quidem non erat Domini corpus, ut trepidi discipuli existima bant, secus enim coram illis non manducasset; non mulieres illæ ejus pedes exosculatæ essent; non ipse Dominus dixisset: «Spiritus carneni et ossa non habet, sicut me videtis habere'. Quamobrem spiritus quidem Domini corpus non erat, subtile vero pariter, et leve, et spiritale, utpote a sanctissimo Spiritu gubernatum. Nisi enim res ita se habuisset, haud equidem unius horæ spatio in diversis locis apparuisset; non heri visum et cognitum, inadspicuum hodie ignotumque fuisset. Cum enim, ut diximus, in corruptibile evasisset, corruptibilibus oculis facile nec videbatur nec cognoscebatur, sed quando tan tum ipse volebat, quemadmodum cum discipulis concedebat ut ipsum intuerentur. Et isthue ipsum est quod evangelista Joannes dicebat: «Manifesta sit Jesus semelpsum discipulis suis, cum d mor Auis resurrexisset. Manifestavit enim dicens aper te ostendit, cum a discipulis non aliter post re surrectionem visum fuisse quam si indulgentia quadam in eos uteretur, quam si in aliam 4 Luc. xxiv, 59. Integra omnino et perfecta justorum homi num corpora suscitanda e terra esse, docent pre ter alios, Tertull., De resurr. carn., el August., in lib. De civil. Dei. Secus et melius Augustinus hib. xni De ciu. Dei, cap. 20: • Caro spiritui servicus recte appel latur spiritualis, non quod in spiritum convertatur, sicut nonnuili pulant, ex eo quod scriptum est, Seminatur corpus animale, resurget corpus spi rituale; sed quia spiritui sumima et mirabili obtemperandi facilitate subdetur usque ad implen dam immortalitatis indissolubilis securissimam voluntatem, omni molestiæ sensu, omni corruptibi litate et tarditate, detracta. Conversus Deus, Non in aliam formam Vide Mieronymum et Platonem. Quod si hu..anam

formam converteretur. Secundum enim hoc ipsum evangelica historia ait apparuisse discipulis alia forma. Ostendit enim exinde spiritale corpus car nis oculis videri non posse, nisi in aliam formam mirabiliter convertatur. Immutatur enim ad ani mæ, quæ eo utitur, arbitrium, ut divinarum re rum consultissimus Anastasius affirmat, et ad necessitatem dispensationem. Si vero Christi sane tissimi corpus ejusmodi erat, a quo et omni bus nostris, corporibus illa resurrectionis gra tia donata est, (et profecto quomodo donata non est, si in occursum Domini per medias nubes rapientur aera?) de proposita questione te amplius dubitare dignum non est; et eo magis quod magnum Paulum ita dicentem audisti: ‹ Tranɛformabit tune nostrum humile corpus Servator, adeo ut ejus glorioso corpori conforme prorsus evadat.» naturam assumpsit, forma tanien Dei usque reman sit: nec Christus unquam, post carnem assumptam, formam mentitus esse in evangelica historia le gitur. Consule Augustinum lib. ×™× De civ. Dei, cap. 23. Hanc eamdem doctrinam Glycas noster parte 1 Annat. ingerit, Platonis sententiae, ut videtur, inhærens; ita enim scribit: pd Tool; sldévai EV AUTY TO BYXɛpaw. Prater hæc etiam illud te scire volo partem eam animi, quæ appetendi facul tatem continet, in jecinore sedem suam obtinere; alteram, qua irascendi vis continetur in corde; rationis denique domicilium in cerebro esse.» Et Aunal. pariter parte i cum unam tantum esɔe ani man demonstrasset, diversis eam facultatibus præditam recte ac sapienter affirmat, easque ita distribuit Ac pars quidem ejus illa, que vim irascendi continet, sedem in corde fertur obtinere; altera vero, qua concupiscimus, in jecinore; tertia, que rationis facultas est, in cerebro sita, per id omnibus sese declarat. › Hace quidem Platonis sententia, quam exponit lib. vi De Repub. et de qua Cicero 1 Tuscul. Quæst., et eleganter Claudianus De IV consulatu Honorii, ut Platonis enarratores omittam. Reprehendit in eodem loco Michael Apollinarium, Laodicea anti stitem, quasi duas animas in homine collocarit et partem brutam ac rationis expertem a rationali aut intelligente separaverit; Plotinumque simul damnat quod hominem mente, anima, et corpore, constare dixerit. Sed si probe res expendatur, eo rum sententia verbis tantum, non re, a nosira discrepat, et multi etiam veterum Patrum idem ac ill sensere: non enim plures animas inducebant, sed plures animæ partes vel facultates, quod et ipse Michael fa.it. Vult tamen hic ammam per omn.a Corpus enim hoc, divine vir, quo nunc circun damur, animale est, crassum scilicet et mortale, et naturalibus atque animalibus qualitatibus ¯ et potentiis gubernatum, et vitali quidem vivid catum, quæ in corde conspicitur, et per arterias inducentes et educentes nostram contineus vitam; et naturali, quæ in jecinore est, et quæ etiam nutritiva dicitur, quæque ob nascentes ibi dem venas totum irrigat corpus ae nutrit; membra diffusam toto corpore contineri, nec in aliqua tantum peculiari corporis parte residere, contra Aristo elem, qui eam in corde, et Platonem, qui in capite certisque sedibus posui!. Michael insuper Platonis vehiculatu seu substantiam me diam corpoream admittere in homine videtur; de qua tam multi legi possunt apud Platonicos el veteres Ecclesiæ Patres, ut Origenem, Hierony mum, aliosque, quos modo recensere non vacat. Recte admodum ac sapienter Glycas noster. arteriarum originem ex corde deducit, ut videre est apud Thomam Bartholinum libell. De arte riis. Quod autem eas ayovsas, educentes, el ¿o. Yousas, inducentes, dicat, humorum circulum quemdam inducere videtur, id quod mult.s ex antiquioribus quoque persuasum fuit, at auctori lib. De victus ratione; Hippocrati in medio libelli De ossium natura, et in time libri De natúra hu mana; auctori libri De alimento; Diogeni Apolloniati apud Aristotelem lib. in Histor. Animal.. cap. 2, et 1.b. De somno, cap. 3, et Platoni in Timæo. Et id quidem de sanguine præcipue intelligendum esse censet Jo. Walaus Epistola de motu chyli el san guinis, ad Thom. Bartholinum. Cæterum narari subit, cum hi omnes auctores aliquali, ut quibus dam videtur, motus sanguinis circularis cognitioni præluxissent, adeo per multa sæcula hanc homines doctos latuisse, ut proximiore tale tantum, Mi cuaele Serveto, Paulo Servita, Cæsalpino, Columbo, Guil. Harvæio tandem ducibus, in eam prospero quodam fato devenerint, et rem verissimam per spicue ac dilucide comprehenderint, ut laudata epistola Jo. Walaus et Jo. Bapt. Morgagnius V. C. epistola memoriæ prodiderunt. Non mirandum quidem si Glycas noster initia” venarum ex hepate deducit; id enim an tiquorum multis persuasum fuit, et inter nostræ ælati proximiores Th. Bartholino libello De venis, cap. 1. Et quidem quoad venam portæ et cavaní, ex qua cava omnes prope altæ vene per corpus propagantur, Paulo Barbette Anatom, pract, cap, 8; Jo. Munnicks De re anatom., et Mangelo, i Wallesium, Heurnium aliosque omittam. Nisi me rum videatur Glycam Aris.o:eli repugnare voluisse;

et ea quæ in cerebro, quæque etiam animalis ap pellatur, quod per nervos et musculos sensum omnium et metum suppeditet corpori Per ejusmodi enim animales virtutes ominis nostra vita consistit. Animale autem corpus, quemadmodum narravimus, se habere, atque ita ex fis constare, quæ præcedens sermo manifestavit, liquet etiamı ex ipsis operibus, neque minus ex ea comprehen dentibus in Evangelio secundum Marcum legitimis praceptis. Diliges enim, inquit, Dominum Deual tuum, ex tota mente tua,» etc. Cor enim dicens, et auimam, et mentem, differentes animæ vir tutes manifestavit: et illam vitalem, quam per cor indicavit: et illam naturalem, quam significa vit per animam; et rationalem illam, quam per mentem serino repræsentavit. Jubet enim omnui. ‹bus animalibus potentiis diligere Deum. Ita nunc corpus nostrum vivificatur, quamobrem animale eliam dicitur. Tunc vero hisce omnibus liberum, ut illud quod nulli corruptioni obnoxium jam eva sit, spiritale omnino erit, inedabili modo a san ctissimno Spiritu gubernatam atque dispositum. Inde etiam Paulus dicebat: • Seminatur corpus ani male, resurgit corpus spiritale.» Allende igitur ‹• Seminatur corpus auimale, › crassum videlicet ´et mortale: ‹ resurgit corpus spiritale, › hoc est, “tenue et love, et ætherium, et crassitie omni ac pondere liberatum, sed et a solo divino Spiritu ‘gubernatum, ut divus Isidorus Pelusiota ait. Nunc enim, etsi nobis Spiritus sanctus assistit, anima – tamen actionum dominium possidet; tunc vero hæc omnia aget juxta divini Spiritus leges, et hoc þest quod Paulus dicebat: «Seminatur corpus: mi anale, resurgit corpus spiritale.. Non enim dein ceps animalibus potentiis regetur, animale cuim qui lib. uit De part. animal., cap. 4, aperte docet venas ex corde tanquam fonte et principio derivari. At Glycas Aristotelis vestigiis ubique insistere sibi on proposuit, et Platoni frequentius inhærore videtur. Unum tantum insuper observandum majori proprictate quem dicturum fuisse venas e singulis corporis partibus etiam remotissimis ortum suum ducere, et ad cor usque pertingere, quæ verba sunt doctissimi Vieusseus De sanguine et corde in tom. 1 Bibliotheca anatomica Clerici et Mangeli. Gale rum fallitur etiam Glycas antiquorum fidem secuius, dum per venas sanguinem deferentes nutritionem fieri dicit; secus enim res se habere medici neote rici evicerunt, ut videre est apud laudatum Bartho limum De venis, cap. 1. Quans recte de nervis eorumque oficio locatus sit Glycas, ostendunt ea quæ habet de eo rum origine et usu Thom. Bartholinus libello De nervis, cap. 1: Principium, inquit, dispersa tionis, vel pars unde origo nervorum immediata, est medulla oblongata, pront partim est intra cranium, partim extra, in spina. Intra cranium oriuntur, quæ vulgo dicuntur a cerebro oriri, septem nervorum paria; in spina vero, triginta. Et hæc verissima sententia non tantum ex simili tudine substantiarum, medullaris et nervalis, ye rum etiam eculari experientia confirmatur. Ari stoteles voluit a corde oriri, quem sequuntur Alexander, Averroes et Aponensis, qui tamen dicunt fieri hoc mediante cerebro. Alii voluerunt nervos nihil esse aliud quam venas et arterias continuatas, et in nervos degenerantes, ut olm Praxagoras, et nostro seculo Cesalpinus, Reus nerus, Hofinannus et Martianus, sed minus bene Cum I. in cerebro arteriarumi nervorumque nulla appareat per anastomoses conjunctio. 11. Læsa vel secta in capite arteria convulsio inem non excitet. III. Distinctus nervorum in cerebro exortus, ut arteriarum in corde, videatur. Erasistratus putavit a dura matre prodire. Hodie cum Galeno statuunt medici complures, alios nervos oriri a cerebro, alios a medulla spi nali. Q:os omnes refutal Finis et usus est, facultatem animalem cum spiritu animali a cerebro acceptam instar cana liam afferre ad partes c I. Sensorias, ut oculos, aures; etc. II. Motorias, ut musculos ad motum. ‹ III. Ad omnes fere partes, ut in genere sen tiant et dignoscant quæ dolorein afferunt. Itaque nervi partibus inserti dant his vel solum sensum, vel solum motum, vel utrumque: nec ullus motus voluntarius aut sensus absque nervi fit opera; unde nervo inciso statim privatur illa pars sensu et motu, etc.» Atque ita quidem' ille.

eliam post resurrectionem diceretur Sed res De liis longe aliter disserit Tertullianus De fesurrect. carn.: • Prescribens, inquit, cnim adhuc easdem passiones obituram carnem, si eadem resurrectura dicatur, naturam adversis Dominum suum temere defendis, legem adversus gratiam impie asseris, quasi Domino non liceat et mutare naturam, et sine lege servare. Quomodo ergo legt mus: Quæ impossibilia apud homines, possibilia apud Deum? et: Stulta mundi elegit Deus, ul sapientia mundi confundat? Oro te si famulum tuum libertate mutaveris: quia eadem caro atque anima permanebunt, quæ flagellis, et compedibus, et stigmatibus obnoxia retro fuerant, idercone ålla eadem pati oportebit? Non opinor. Atqui et resuis albe mitore, et aurei ammuli honore, et pa ɩroni nomine, ac tribu mensaque honoratur. Per mitte banc et Deo potestatemi per vim demutationis illius conditionem, non naturam reformandi, dum et passiones auferuntur et munitiones conferuntur. Ita manebit quidem caro etiam post resurrectio uem, eatenus passibilis qua ipsa, qua eadem, ea tamen impassibilis, quia in hoc ipsum manumissa a Domino, ne ultra pali possit.» His astipulatur o xávo in libris De civitate Dei, ut intelligrie est ex aliter habet, aliter omnino. Quamobrem illud Spiritale tunc resurget, dicitur. Siquidem a solo sanctissimo Spiritu gubernabitur. Cæterum alius crit vitæ modus et ineffabilis, et qui ipsam intelligentiam exsuperat; non propter arterias, ut superius diximus, consistens, quia neque circa cor nostrum ingenitus erit tunc calor, ita qt propterea fomenti et refrigerationis indi feat. Si enim hoc esset, morbus etiam fortassis, alque mors ipsa consequeretur, siquidem hæc non sunt nisi respirationis vitia. Sed nihil hujusmodi ibi, nova illa constitutione nudequaque conve niente. Et persuadeat te illud grani exemplum, quo et Paulus usus est, cum exinde ostendere velict qualis erit tune nostrorum corporum con stitutio. Obruitur enim terra tritici vel hordei gra rum, nec amplius granum vides, sed longum calamum, sed spicas, sed messes. Alia forma est, alia natura, aliud „nowner. Quæ quidem omnia ex grano duxerunt originem, alia vero sunt pariter atque illud granum. Ita igitur et quoad corpora nostra videre crit: seminantur enim in corru. Mione, et in indiruitute, et in contumelia, ut ait Apostolus, resurgunt vero in gloria, in virtute, in incorruptione. Εt cum exinde essentiam possi deant, alio tamen insuper nomine quod qualit tem ten periemque consentur, Hæc igitur quidem confirmat etiam ille divinarum verum peritus Anastasiue hisce iisdem verbis in laudato libro disserians:. Et naturam quidem ipsius corporis resurgentis affirmate dicimus esse eamdem, ten periem autem nullo modo.. Εt constat ex iis quæ beatus Paulus dicit: «Seminatur corpus ani male, resurgit corpus spiritale.» Etenim aliud vere est secundum qualitatem et granum, et spica dam spiritalia tunc resurrectura esse corpora novimus; qualis vero horum figura erit, ut vir divinus laudatus ait, ignoranius. Nec tamen ob illis quæ sparsim ex eo protulimus: qui tamen Jib. xui, cap. 23, id quodde Spiritu vivificante ait Glycas, et ipse confirmat ex his verbis: Si autem Spiritus ejus qui suscitavit Christum a mortuis habitat in nobis, qui suscitavit Christum a mortuis vivificabit et mortalia corpora vestra per inhabitan Lem Spiritum ejus in vobis. Tunc ergo erit corpus in Spiritum vivificantem, quod nunc est in ani mani viventem. .(53) Non videtur Glycas sentire corpora eadem, ac modo suul, figura resurrectura esse. Error Ori genis fuit, eam futuram orbiculatam. Sed aliter sontiunt theologi eminentissimi, inter quos Tertui lianus lib. De resurrect. carn., de demulatione agens quæ in resurrectione futura est: Sic et Stephanus angelicum jam fastigium induerat, set non alia genua in lapidatione succiderant. Dominus quoque in secessu montis etiam vestimenta luce mutaverat, sed lineamenta Petro agnoscibilia ser vaverat. Ubi etiam Moyses et Elias, alter in imagine carnis nondum recepta, alter in veritate nonding defunctæ, eamdem tamen habitudinem corpus etiam in glɔr.a, perseverare docuerunt. ›

hoc ipsum mirari subit. Si enim a sanctissimo Spi ritu ea quæ nostram vitam attinent, constituentur (Emiles enim, dicit, Spiritum tuum et creabuntur), reliquum est ut nullius omnino talis instrumenti, quali hodie instruimur et vivificamur, egeamus. Si enim res ita se haberet, nostrum pariter cor pus animale etiam post resurrectionem appellare tur, ut ex præcedenti sermone jam constitit Sed nemo unquam isthuc ipsum dixerit, quicun que, quoad fieri potest, in penitam sanetarum Scripturarum intelligentiam descenderit. Vide enim quomodo Paulus, cum corpus illud spiritale ro casset, etiam adır rabile eo quod animale futu rain sit specie et figura, omnino manifestius indi cavit in iis quae ita disseruit: «dicet quis, Quali corpore mortui resurgent? Stulte, numquid quod seminas, corpus seminas, quod nascetur, et non nudum quodcunque tritici granum, vel alicujus alterius ejusmodi? Dens autem dat ipsi corpus, quemadmodum illi placuit.» Si quod aliud igitur quam id quod nunc seritur, tunc corpus excitabitur (etenim ipsum tunc Serva tor transformabit, ut Paulus inquit), ne quere ejus natura qualis futura sit. Nemo enim novit spi vitalis corporis qualitatem atque temperiem. Et quid multis verbis opus est? Si enim e signato so pulcro Domini corpus exivit, et clausis janasis in travit, nefas est ulterius de his vana animi con tentione perquirere. Fieri enim non potest, ut nos qui crassiori circumamicimur, tenuitatem illius c vel conjectura saltem assequamur. Ita quidem in tilia quoque sunt illa membra quibus humanum genus multiplicatur Quoniam enim neque nuptiæ ibi, seeundum) Domini effatum, neque usus ullus alius homines excitans etiam invitos ad id quod gravat deponendum, cuinain rei hæc unquam et qua ratione inservient? Atque ista quidem Pauli videntur esse dicentis, figuram bujus mundi præ terire, atque inde nobis significantis ea quæ pro pter transgressionem fabricata fuere, ad extre mum transitura llæc fabulosa tibi nequaquain 1 Cor. xv, 55-38. Adversus hæc omnia præcariter sapienterque disputat Tertullianus lib. De resurrect. carnis; cium enim hujusmodi objecta sibi opposuisset, respondet Ad hæc ergo præstruximus non oportere committi futurorum alque praesentium dispositiones, inter cessura cum demutatione: et nunc superstruimus, officia ista membrorum necessitatibus vitæ hujus eo usque consistere, donec et ipsa vita transferatur a temporalitate in æternitatem, sicut animale cor pus in spiritale, dum mortale istud. induit immor talitatem et corruptivum istud incorruptelam: et ipsa autein liberata tum vita a necessitatibus, libe rabuntur et membra ab officios. Nec ideo non erunt necessaria; licet enimn officiis liberentur, sed judi ciis retinentur, ut quis referat per corpus prout gessit. Salvum eum hominem tribunal Dei exigit. Salvum vero sine membris non quet eum, ex quorum non officiis, sed substantiis constat, etc. › Dignissima sunt quæ legantur, et quæ præce duut, et quæ subsequuntur: nos cnim ea brevitali consulentes omittimus. Vide infra epist. 6. Hæc profecto talia sunt, qualia, ut resurrectionis veritatem impugnarent, haeretici interrogabant apud Tertullianum De re surrect. Carn.: • Adeone auten eadem sperabitur, quæ intercidit? ut claudus et luscus, carcus et le prosus et paralyticus revertantur, ut rediisse Don libeat ad pristinum integri? Ut iterum talia pati timeant? Quid tum de consequentis carnis? Rur susne omnia necessaria illi, et in primis pabula atque potacula, et pulmonibus natandum, et inte stinis astuandum, et pudendis non pudendum, et omnibus membris laborandum? Rursus ulcera, et vulnera, et febris, et podagra, et mors redoplanda! Nim.rum hæc erunt vota carnis recuperandie, ite rum cupere de ea evadere. › Consule epistolam 6, ubi ostendere nequid quam contendit, inter alia sexuum discrimen propier peccatum inductum fuisse.

vileantur. Et ipse enim divinus Anastasius con git quemadmodum Deus omnino voluit.. quod nasciturum est, seminas, et quæ sequuntur. 1 Joan. xx, 25. Ex Pauli verbis multo melius Tertullianus dissertat. lib. De resurrect. carnis: «lloc ergo jam de exemplo seminis constet, non aliam vivificari carnen, quam ipsam quæ erit.mortua. Εt ita se quentia relucebunt. Nihil enim adversus regulam exempli licebit intelligi, ne quia sequitur: Quod seminas, non corpus quod futurum est seminas, idcirco aliul resurrecturum corpus, quam quod moriendo seminatur, existimes. Cæterum excidisti ab exemplo, neque enim frumento seminato, el in terra dissoluto, hordeum erumpit, et non idipsum genus grani, eademque natura, et qualitas, el forma. Denique unde si non idipsum? Et corruptela enim ipsum est, dum ipsum est. Non enim, et suggerit quomodo, Non quod futurum est corpus seminatur, dicens, sed nudum granum, si forte frumenti vel alicujus hujusmodi. Deus autem dat illi corpus prout vult, certe ei grano quod nudum seminari ait. Certe, inquis. Ergo salvum est cui dare habet Deus corpus. Quomodo autem salvum est, Saltum hoc infert dicens, omne nos alienum, quod propter peccatum sul.repsit, deposituros esse. Ne quere vero quali corpore resurgemus; figuramı enim et formam incorruptibilis et spiritalis cor poris nemo novit. Hac enim de causa beatus etiam Paulus eos qui hujusmodi curiose sectantur, optima. ratione quiescere faciens, Aliud quidem, dicebat, terre mandatur, aliud vero exinde mirabiliter sur Stulte enim, inquit, quod seminas non corpus, Clerun alius erit ibi vitæ modus, et ineffabilis, et humanæ intelligentie incomprehensibilis. Nullus erit tunc usus jecinoris et venæ cava, a quibus et per quæ nunc sanguis in omnia membra ac pattes ccrporis disseminatur: quia neque homines tune hujusmodi carne constabunt, crassa et fluxa. videlicet et ex quatuor humoribus conflata. Si enim et Dominus cum a mortuis resurrexisset di scipulis ita dicebat: ‹ Spiritus carnem et ossa non habet, sicut me videtis habere, ne turberis in te metipso, siquidem Dominus potius discipulis suis. ubique condescendebat. Si enim post resurrectio nem a mortuis carnem se ferre dicebat, cum bea-. tus Paulus pronuntiaverit: Amplius Christum secundum carnem non intelligimus; manifeste demonstravit plura Dominum dixisse et fecisse ut aliis condescenderet. Nisi enim res ita sc habuisset, haudquaquam certe in adeo tenui et spi ritali corpore cicatrices ostendisset. Sed interro, gabis: Quorsum isthæc indulgentia? Cum ipse a mortuis resurrexisset, Spiritum discipuli se videre opinabantur; prohibere igitur voluit ne Satanas ex hoc occasionem arripiens, Christum vere a mor tuis non resurrexisse insinuaret. Si vero Christus non resurrexit, neque ulla erit corporum resur rectio, et propterea coram discipulis suis comede bat, et in corpore corruptioni non obnoxio cica trices ostendebat, ita ut, cum reipsa caro non es set, caro esse, eum ita videre cupientibus, vidle retur. 4 Nisi enim videro, inquit, in ejus manibus formam clarorum, non credan '.. Attende igitur. si nusquam est, si non resurgit, si non idipsuga resurgit? Si non resurgit, salvum non est. Si nou est, et salvum accipere corpus a Deo non potest. Sedenim salvum omni modo constat. Ad quid ergo dabit illi Deus, prout vult corpus, habenti utique proprium corpus illud nudum, nisi ut jam nou nudum resurgat? Ergo additum erit quod corpori superstruitur: nec exterminatur illud cui superstrui Lur, sed augetur. Salvum est autem quod augetur. Seritur enim solummodo granum sine folliculi veste, sine fundamento spice, sine munimento aris.æ, sine superbia culmi. Exsurgit autem coza feneratum, compagine ædificatum, ordine stru dum, cultu munitum et usquequaque vestitum. Hæc sunt ci corpus a Deo aliul, in quod non abolitione, sed ampliatione, mulatur.» Vide superius not. 48, col. 737. Observa Glycam in Origenis.errasia yra dogmt pene prolabentem.

Ti . &ibg 6tt nob, sh &vabpayatzat Duy: xt$sptou t0jt0U map. A9vóst. Ti yàp àv $:32a:08n xa «à € 7" &gBápzip &&ysxv zb o0f,aavva. "O0sv &v &x03050uc. xal cà * o0fcstat. « "H yàp G£t); thv &ooxálud *tat.» "AX f colvuv eav Aóyo; ob bv "Hsatov, fv/xa. si pave, tob; ty 8s) k£(0v *fj á60a0, TovzpoU; Enpavi* vou iv vij 'Amoxa but ivtog- « Eitov xal fj 0312022 oix vaíou [lézpou &v c qovsos* « O$pavol xal «à &v a211] Épyo époío;* «'Avaxatvl yeh xai Mvet*y mel

(72) Qualis fuerit primi hominis conditio egregie • Hominem vero, cujus naturam quodammado me- diam inter angelos bestiamque condebat; u si Creatori suo tanquam vero Domino subditus D præceptum ejus pia obedientia custodiret, in con- sortium transiret angelicum, sine morte media bwatam immortalitatem sine ullo termino consecutus; superbe ac inobedienter usus offenderet, morti que post mortem supplicio destinatns. » Il:æc omnia mores vivendique rationem, non exteriorem figuram respiciunt, quod perperain censet Gly- qnos inter Leucius Charinus conjugia legitima i.nprobans, omnem generationem malam et a malo rsse affirmavit. in Actis Petri, Andrea, Joannis, Thomæ et Pauli, apud Photium cod. cxiv. Coñjugia etiam reprobavit Marcion, ut scribit Tertullianus I, adversus Marcionem. (74) flee opinio magno Augustino ne in mentem cum maris et feminat differentiam discrevit. Ut si antequam tale naturæ discrimen imponeret: «Cres- cite, dixit, et multiplicamini, haud utique ejus- moli generationis forma indigebamus, per quam bruta animantia generantur. Propterea David etiam, hominis miseriam querens, ‹Hei mihi, dicebat, qnal homo cum in honore esset, non intellexit, comparatus est junientis insipientibus, et similis factus est illis (72). Cum enim animalem hanc generationem natura accepisset, propter illam ad res materialas proclivitatem, beliuinus prorsus evasit, cum angelis antes æqualis honore fuisset. Hæc quidem igitur, vir sanctissime, Damasce- nas etiam Joannes confirmare videtur, disserens de primo bonține ca quæ sequuntur : ‹Cum vidisset transgressurum et corruptioni futurum obnoxium, successivam generis post peccatum propagatio- nen. » Eadem cum bis quæ protulimus, et aurer cloquentiæ fluvio manɔns Joannes dissertat. Capl- tibus enim, in quibus de nuptiis et virginitate egit, etiam hæc de hoc ipso loquitur: « Cum formasset Deus hominem, posuit eum in paradiso, et nulla Geri, et factus est, et neque sic nuptiz necessariz esse videbantur. Sed postquam mortis corruptio- nem excepere, et dolorem, et maledictionem, et la- boriosam vitam, tunc nupti:e supervenere. . Vides Ex inobedientia scilicet, ex maledictions, ex morte (73). Ubi enim mors, ili et nuptia. Propterea igitur novissime nuptiæ introiere ita ut si obediens Adamus permansisset, harum usus nullus fuisset. Etenim et sine his hominum multitudo prodire non prohiberetur (74). Si enim centum millia mil- lium angelorum Deo ministrant, et mille millium archangelorum eidem assistunt, et horum nemo ita scribit : «Quisquis autem dicit non fuisse coituros propter numerositatem sanctorum necessarium hominis fuisse peccatum? Nec Ambrosio quidem De Paradis., cap. 10 : . Et ideo quis ex viro solo poterat humani esse generis propagatio, pronuntia- vit Dominus non esse bonum solum esse lidminem. › est', Crescile et multiplicanini, et implete terram, quanquam nisi per concubitum maris et femin fieri non posse videatur, unde hic quoque mortalium corporum exstitit indicium, potest tamen dici alium modum esse potuisse in corporibus immortalibus', ut solo pie charitatis affectu nulla corruptionis concupiscentia filii nascerentur, etc. › Eadem habet libro De bono conjugii, cap. 1. Sed quantum non sisset, nuptiarum tamen fecunditate propagandum fuisse, quamque aliter sentientes exsibilet, aperte et multiplicaretur, virtute fromini adjecit, set * Psal. XLVM, 13. docet Augustinus lib. xii, De civ. Dei, cap. 21: si autein Dominum Deum suum libera voluntate addictus bestialiter viveret libidinis servis æterno- cas. (73) Frigida prope videtur Manichæis suffundi, Deus, qui omnia præsentit, mandatum eum esse produxit ex ipso feminam, adjutorium simile ei, al crat nuptiarum ratio. Oportuit adjutorem ipsi ex quo nuptias essc cœpisse necessarias ostendit ? quidem venerit, dum lib. πιν, De civit. Dei, c. 25, nec generaturos nisi peccassent, quid dicit nisi Libro tamen 111, De Genes. ad litter. cap. 21, ita scripsit Hipponensis præsul: «Nam illud quod dictum dubitet Augustinus, hominem, etsi justus perman- constat ex iis que late disputat lib. 13, De Genes. ad litt., capp. 3, 4, 5, 7, 8, 9.

ein hoc naturali infirmitate, in quam incidit post peccatum, omnino liberatum: «Oportet enim, inquit, corruptibile koc induere incorruptionem, et mortale induere immortalitatem; neque naris, neque lumi. narium, neque aliorum quorumlibet elementorum tunc illi opus erit. Et qui multa dicere necesse esl, et omnia singillatim enumerare? Dies et nox juxta circularem hanc solis conversionem tunc non erit neque enim noctis propter requiem corpus hoc unquam indigebit, neque iterum diei ad operatio nis susceptionem, siquidem omnibus, ut dictum est, que ei post peccatum contigere, liberum erit. Nisi enim hæcita se haberent, haud equidem apud ipsum Paulum animale quidem seminari diceretur, spi ritale vero deinde resurger.. Unde cum adeo pu rum resurrexerit, et sicut sol ol ineffabilem glo. riam omnino fulgebit, et magis quam illa mirum in modum splendescens. Neque ob hoc ipsum mi rere. Si enim vas vitreum, postquam solari radio impletum fuerit, totum statim vehementior ignis efcitur, et cum prope astantibus flammam com municat, quid dicendum erit de illis purissimis corporibus quan to ex Dominico corpore proce «!entem splendorem mirabiliter excipicnt (GG), et plusquam sol ipse prorsus fulgebuut? Neque inso litam omnino rem hanc existima. Si enim in erasso hoc et luteo corpore sanctorum non pauci iguis palam apparuere, quod illud e ad imaginem servavissent, et illæsum exinde ad primi illius Adami mensuras præoccupassent; multo magis eum et spiritualia illa, et tenuia, et levia, et ætheria, corpora excipient, plus quam sol ipse omninó sanctorum chorus tunc radiabit. Et crede magno Paulo ad verbum ita disserenti: • Transformabit tunc humile corpus nostrum Servator, ut suo evadat corpori glorioso conforme. › Et haec quidem de iis qui vitam Deo gratam hic vixere, suflicienter oratio demonstravit. De iis an tem qui tales non fuere, quid dicere oportet? Omues igitur corruptionis expertes resurgent sive justes dicas sive peccatores, tentia, et levia, et spiritalia, corpora gestantes, quia communiter pro omnibus mortuus est Christus. Different vero pari:er ad invicem ex diametro. Et quid multis verbis opus est? Sicuti in quibuslibet tritici vel hordei seminibus videre est: obruuntur enim æqua Fier utraque terra, et spicæ exinde decentes pul fulant: per qualitatem autem pariter differunt, non enim in tritici granum hordeum convertitur; sic et in corporibus ipsis manifeste quis videat. Om nes enim corruptionis expertes resurgent quia omnibus communiter incorruptio data est differentiam vero pariter, et non quamlibet qui Distinct. ALYIII. Petrus Lombardus, lib. Vide supra Epist. 111. Fulgentius lib. De fide ad Petrum: • Erit enim etiam iniquorum resurrectio, sed sine immu tatione, quam solis fidelibus et ex fide juste viven. Libus daturus est Deus. Hoc est enim quod`ait apostolus Paulus: • Omnes quidem resurgemus, Sed non omnes immutabimur. Ostendens autem justos divino munere commutandos, ait: Et nos immutabimur. Habebunt ergo iniqui cum justis resurrectionem caritis comuïunam; immutationis Bauren gratiam non habebunt, quæ dabitur justis. Quoniam a corporibus impiorum non auferetur cor ruptio, et ignobilitas, et indirmitas, in quibus se mnantur. Judacis quibusdam persuasum fuit, non omnes homines resurrecturos esse, sed justos (an tum bonosque Israelitas, ut Kimihi, Maimonidi, Abarbaneli, etc., qui suam sententiam juvari pu̟ taut ex Ps. 1, 6, et - Machab. vi. 14. Millenari autem impios, saltem a prima resurrectione, exclu debant, post quam justi mille annis cum Christe super terram regnaturi erant.

dem, ii qui mundati fuerint, habere comperientur. Ili enim qui lucis opera egerint, luce ple: i excita huntur; qui autem tenebrarum opera sibi conges serint, tenebris tunc obsiti erunt. Et. ut uno verbo dicam, tales jndicii die omnes resurgent, quales tempore obitus terra sepulti fuerint. Et hoc mani festans maximus Paulus dicebat: Unusquisque in suo ordine resurget '.. Talia ac tanta suffic iunt. Prudentibus enim viris, qualis tu es, et unum ver hum ad ejus, quod sufficit, inventionem satis est. Juxta enim sapientem Salomonem, ‹ Da causam sapienti, et sapientior erit» Aa eumdem Joannem Aspiotam. Adhuc et hoc quæritur, an cum maris et feminæ discrimine hominum corpora resurrectura sint. erunt, nec facierum figurarumque discrimen Circa ea de quibus, vir sanctissime, dubitasti, quomodo, quærens, a mortuis corpora hominum resurrectura sint, et quali figura, et an masculi et. feminæ discrimen in iis futurum sit, diu est quod hæsitatio non modica et inopia consilii nos tor quent, quandoquidem eæ nobis vires non suppe. tant, ut facile tibi super his respondere valeamus. Si enim et magnus ipse Athanasius, et divinus ille Anastasius Sinaites, et divinus Gregorius Ny、se nus, et sanctorum reliqui controversiam quæ io die a te proponitur, resolvere viderentur, tamen ejusmodi scrutari et super talibus concurrere pi grarenιur. Cur? Quia fere ab omnibus de iis am bigitnr quæ estra ecclesiastica traditionis Gnes evagari reputantur. Sed quia nos interim laudato rum sanc:orum dicta in medium tibi proferre co gis, ut quæ eorum vis, ėt quomodo ea accipienda sint, et quid nos ex illis colligamus, exinde co gnoscas, ecce nos, licet inviti, morem in hoc tibi gerimus. Et, si vis, ipsi in primis divinissimo Athanasio aurem præbe; in Capitibus enim ad Antiochum ita dicere deprehenditur: «Quemad modum Deus ab initio unum tantum hominem. fecit, ita in regeneratione unus homo omnes resur gemus; › hoc est euñcia bominis imago similis erit tunc imaginis, et dctionis, et magnitudinis, et Siguræ Adami. Propterea mas et ſemina, parvus et magnus, niger et flavus, in resurrectione non 1 1 Cor. xv, 25. Ideın finis ac epistola 2. Fuerunt nonnulli qui perperam arbitrati sunt, nuptias a Deo fuisse primis parentibus inter dictas, easque nomine arboris scientia: boni et mali significatas, ut Moses Bar-Cephas libro De Paradiso, et Aben-Ezra, cujus opinionis meminit August. lib. xt, De Genes. ad lite Nil autem magis ridiculum quam quod Glycas probare contendit, primum hominem nullo sexu creatum fuisse alio que modo quam conjugali satione, genus humanum multiplicandum fuisse, si Adamus non peccasset. Mirabilis Augustinus lib. De civil. Dei, capp. 21-20, nulla egregie preclare disputat, unde hujus sententiæ falsitatem facile est arguere. Nihil est enim unde suspicemur ind: ccus fuisse innocenti bus hominibus conjugali complexu copulari, cum nullum tum libidinis malum, peccato non admisso interventurum fuisset. Poterit cruditus lector fan data loca consulere; nam ipse prolixitatis metu haec tantum ex capite 21 adducere contentus sum Absit itaque ut credamus illos conjuges in para diso constitutos per hanc libidinem, de qua erube scendo eadem membra texerunt, impleturos fuisse quod in sua benedictione Deus dixit, ‹ Crescite et multiplicamini, et implete terram.» Post peccatum quippe orta est hæc libido: post peccatum eam natura non imprudens, anissa potestate, cui corpus ex omni parte serviebat, sonsit, attendit, erubuit, operuit. Illa vero benedictio nuptiarum, ut conju gati crescercnt, et multiplicarentur, et implerent

Mic igitur divimus hic vir perspicue demonstravit, ut nobis indoctis videtur, eo quod unus homo a principio productus est, in quo figurarum diffie rentia nulla erat; ad illum vero, quæ resurrectio nem attinent, respiciunt, ut jam dictum est; propterea nullum figurarum et facierum futurum esse in resurrectione discrimen.. Hæc autem ita se habere, et unum principio hominem a Deo productum fuisse, et ideo femi nam postea invectam, quod Adamus a sua perfec tione excidisset, divinus Gregorius Nyssenus manifestius ostendit, dum ita vir ille divinus du bitat disseritque: «Si ad Dei imaginem homo creatus est, quomodo eos masculum ſeminamque produxit?, Deinde vero hane dubitationem resol vens, qua` figura nostra corpora resurrectura sint subindicare videtur. Ait enim maris et feminæ discrimen non a principio ipso, cum scilicet pri mus ille homo productus est, sed tandem post imaginis conlitum opificio superinductum fuisse, quod quidem non Divinitati, sed ipsi est mutarum peculum nat:iræ persimile. Qua vero de causa hac facta, et quomodo illi a Deo adjutor datus; et cur maris et ſeminæ discrimen, quod quidem ad ani malia ratione carentia similitudine aecedit, illtum sit, laudatus hic vir luculentissime te docebit, bisce iisdem verbis ita disserians: Fingens Deus hominem, generaliter scilicet naturam, rem Deo similem, non numero paulatim crescentem esse volebat, sed una cum illius productione omne humanum genus intuebatur, etiam non post mula tum futuram hominis transgressionem, et e sublimi illa et angelier quali vita eum esse casurum. Ne igitur humanarum animarum multitudo, cum exci disset ab primo illo, secundum quem similiter et angeli in multitudinem excreverant, mutilaretur, curam augnemi naturæ illorum invicem imposuit, cum in peccatum prolapsi essent, pro præstanti illa angelica conditione, jumentorum proprium et irrationalem successionis ex invicem modum human nature inserens. Nam quia non ignora vit, ut dictum est, swum opificium, cum ex illa æquali cum angelis dignitate defluxisset, cum humilibus rebus communionem habitutum esse, propterea et propriæ imagini aliquid irrationa lis admiscuit. In divina enim'et beata natura nullum est maris feminæque discrimen. Irrationalis igitur structuræ proprietatem in hominem inſerens, non secundum nostræ creationis sublimitatem super abundantiam genert elargitur. Neque enim cum ad imaginem hominem produxit, tunc, qua cresceret erram, quamvis et in delinquentibus manserit, la men antequam delinquerent data est, ut cognosce. relor procreationem liliorum ad gloriam cennubii, non ad pœnam pertinere peccati. > Vide omnino alia capita in quibus ostendit quomodo sine libidine conjugale opus exerceri posset. Vide etiam quæ inferius adnotabimus. Homo non est image Dci quoad corpus, et Cyrillus Alexandrinus contra anthropomorphitas, et Isidorus Pelusiotes docent, etsi imago Dei alibi sita etiam in corpus quodammodo redundare cognosca tur, ut indicat Augustinus. Tertullianus eam Ib. De resurrect. carn. in vivacitate reponit, Augustinus lib. xit. De ciu. Dei, cap. 25, in ratione alque in telligentia, sicuti lib. iii, De Genes. ad liter cap 20.

et multiplicaretur, virtute fromini adjecit, set * Psal. XLVM, 13. Qualis fuerit primi hominis conditio egregie docet Augustinus lib. xii, De civ. Dei, cap. 21 Hominem vero, cujus naturam quodammado me diam inter angelos bestiamque condebat; u si Creatori suo tanquam vero Domino subditus præceptum ejus pia obedientia custodiret, in con sortium transiret angelicum, sine morte media bwatam immortalitatem sine ullo termino consecutus; si autein Dominum Deum suum libera voluntate superbe ac inobedienter usus offenderet, morti addictus bestialiter viveret libidinis servis æterno que post mortem supplicio destinatns.» Il:æc omnia mores vivendique rationem, non exteriorem figuram respiciunt, quod perperain censet Gly cas. Frigida prope videtur Manichæis suffundi, qnos inter Leucius Charinus conjugia legitima i.nprobans, omnem generationem malam et a malo rsse affirmavit. in Actis Petri, Andrea, Joannis, Thomæ et Pauli, apud Photium cod. cxiv. Coñjugia etiam reprobavit Marcion, ut scribit Tertullianus I, adversus Marcionem. flee opinio magno Augustino ne in mentem cum maris et feminat differentiam discrevit. Ut si antequam tale naturæ discrimen imponeret: «Cres cite, dixit, et multiplicamini, haud utique ejus moli generationis forma indigebamus, per quam bruta animantia generantur. Propterea David etiam, hominis miseriam querens, ‹Hei mihi, dicebat, qnal homo cum in honore esset, non intellexit, comparatus est junientis insipientibus, et similis factus est illis Cum enim animalem hanc generationem natura accepisset, propter illam ad res materialas proclivitatem, beliuinus prorsus evasit, cum angelis antes æqualis honore fuisset. Hæc quidem igitur, vir sanctissime, Damasce nas etiam Joannes confirmare videtur, disserens de primo bonține ca quæ sequuntur: ‹Cum vidisset Deus, qui omnia præsentit, mandatum eum esse transgressurum et corruptioni futurum obnoxium, produxit ex ipso feminam, adjutorium simile ei, al successivam generis post peccatum propagatio nen.» Eadem cum bis quæ protulimus, et aurer cloquentiæ fluvio manɔns Joannes dissertat. Capl tibus enim, in quibus de nuptiis et virginitate egit, etiam hæc de hoc ipso loquitur: «Cum formasset Deus hominem, posuit eum in paradiso, et nulla crat nuptiarum ratio. Oportuit adjutorem ipsi Geri, et factus est, et neque sic nuptiz necessariz esse videbantur. Sed postquam mortis corruptio nem excepere, et dolorem, et maledictionem, et la boriosam vitam, tunc nupti:e supervenere.. Vides ex quo nuptias essc cœpisse necessarias ostendit? Ex inobedientia scilicet, ex maledictions, ex morte Ubi enim mors, ili et nuptia. Propterea igitur novissime nuptiæ introiere ita ut si obediens Adamus permansisset, harum usus nullus fuisset. Etenim et sine his hominum multitudo prodire non prohiberetur Si enim centum millia mil lium angelorum Deo ministrant, et mille millium archangelorum eidem assistunt, et horum nemo quidem venerit, dum lib. De civit. Dei, c. 25, ita scribit: «Quisquis autem dicit non fuisse coituros nec generaturos nisi peccassent, quid dicit nisi propter numerositatem sanctorum necessarium hominis fuisse peccatum? Nec Ambrosio quidem De Paradis., cap. 10:. Et ideo quis ex viro solo poterat humani esse generis propagatio, pronuntia vit Dominus non esse bonum solum esse lidminem. › Libro tamen 111, De Genes. ad litter. cap. 21, ita scripsit Hipponensis præsul: «Nam illud quod dictum est', Crescile et multiplicanini, et implete terram, quanquam nisi per concubitum maris et femin fieri non posse videatur, unde hic quoque mortalium corporum exstitit indicium, potest tamen dici alium modum esse potuisse in corporibus immortalibus', ut solo pie charitatis affectu nulla corruptionis concupiscentia filii nascerentur, etc. › Eadem habet libro De bono conjugii, cap. 1. Sed quantum non dubitet Augustinus, hominem, etsi justus perman sisset, nuptiarum tamen fecunditate propagandum fuisse, quamque aliter sentientes exsibilet, aperte constat ex iis que late disputat lib. 13, De Genes. ad litt., capp. 3, 4, 5, 7, 8, 9.

ex successione, genitorilus, et pa:turitione, et fuit? Et quomodo non belluinus, si per ip conceptione natus est, multo magis homines sine conjugio fecisset, quemadmodum et illos primos, unde omnes homines descenderunt, effecit. Ita igitur laudati hi divinissimi viri ad verbum hæc disserentes nobis affirmare visi sunt, non secus ac divinissimos angelos hominum multitudinem pro ressuram fuisse, nisi ab illa honoris cum angelis requalitate homo voluntarie aberrasset, et longe se expulisset. Si vero illa ratione multiplicandi eranı, reliquum est ut nuptiis a principio, quem admodum dictum est, opus non fuerit. Quomodo enim, si post maledi tionem hæc, et post cain quæ ex morte procedit, corruptionem, introiere, ul linguam aureus affirmat? Si vero nuptiis opus non crat, reliquum est ut nec ca quæ ad nuptiarum consummationem confert, formatione. Quomodo enim, siquidem, ut Nyssenus ait, belluinus hic nuptiarum: modus novissime humanæ naturæ additus sum cum mutis animantibus similitudinem gerimus? Neque mihi hune sermonem gravem arbitrator. Habes enim divinum Isidorum Pelusiotam in suis Epistolis ita ad verbum disserentem: ‹ Si castita ten quidem spectes, angelis homo similis est; si vero conjugium, nihil differt a bestiis, quibus concubitus necessarius est, atque ita generis suc cessionem excogitare.» Benc igitur David hominis iseriam despicit. Brulis enim, ut dictum est, animantibus in eo quod generationem attinct, si milis factus est, et perturbationes lias. tristitiam, voluptatem, concupiscentiam, et quæcunque id genus alia, inde ad se ipsum attraxit Neque enim ipso initio bæc una cum ipsa humana natura creata fuere, quemadmodum in libris ad Thalas sium magnus Maximus asserit; sed co quod per fectione exciderit, haec, que parti natura ratione magis experti adnascuntur, superinducta sunt. Ves rum ad haec animum intendere par est. Flucet enim, cum primum illum hominem Deus produxit, teque conjugii rationem, neque quæ conjugium perficit, structuram fuisse Si enim principio feus per nuptias bominem multiplicari voluisset, quomodonam David isthuc ipsum quereretur, Hei mihi, dicens, quod homo, cum in honore esset, non intellexit, comparatus est jumentis insi pient bus, et similis factus est illis?. Vel si, ut angeli, multiplicari volebat cum, quem paulo mni nus ab angelis minuit, quidnam erat, quod eum cum hujusmodi structura produci compelleret, si quidem ad mutɔrum pecudum similitudinem pro duci tunc homo haudquaquam debebat. Qua de causa? Et ut divina in hoc intentio operibus ipsis manifestaretur, et louo pariter ipse culpari pos Superius epist 3. Hæc eadem quoque dis puta: et aliirmat part 1, Annal., ubi Gur voluptas concubitu et comestioni a Deo admista sit egregie disserit Cyrillus apud nostrum Glycam loco proxime laudato, id omnino necessarium estendens, ut homines ad scipsos servandos genusque propagandum blanda quadam illecebra potenter attraherentur. Ecs qui censent concubitum propter perr tum inductum fuisse, egregie confutaι 19. Ix, De Genes. ad litt. cap. 9.

set, si unquam ab anime quiete excidens ad bel luinam laue et irrationalem generationem devol veretur. Si enim una cum Adami productione et structura ipsa irrationalis producta fuisset, con tradictionis portam inde apertam videre erat In ipsum enim Deum culpa refunderetur, utpote i lum, qui Adamum ita constructum produxisscl Quamobrem hanc tune structuram una cum ille produci non oportebat, ut nobis quidem videtur. Si qui vero, eo quod omnia præsenserit Dous, ita bominem a principio construxisse pertendunt, recte hæc pertendunt, et corum sermonem recipi mus; dignus enim est, qui facile recipiatur; sed statim contra subinferimus, ita nos etiam diceu tes: Si secundum divinam præsensionein belluina have structura Adamo a principio data est, cur ຍາ mortalem etiam ipsum, et corruptioni obnoxium Deus non formavit, quandə torruptioni et mortalitati paulo post hunc subjiciendum intuebatur? Quidnam et Evam non statim pre duxit, eosque nuptiarum lege conjugavit, siquidem quod eventurum esset, non ignorabat? Cur et crassa carne eos a principio non induit, et cetera omnia produxit, ad quæ cos postea damnavit? Sed nibil hujusmodi fecit, ostendere cxide lens, quale manuum suarum opificium esse vellet. Propterea enim et solum ipsum produxit, et im² mortalitate honoravit, et augelorum instar multi plicari volebat. Propterea et animam ipsi, quae in telligentia præstaret, tribuit, immortalem eum in perpetuum esse volens, quemadmodum aurea lin gua conspicuus affirmat. Et non ista tantum, ve rum etiam terrenorum omnium regem Deus ho minem constituit Vide enim et leonem, pardalin ci subjects fuisse, et reliquas immanes. bestias ipsi servili figura astitisse. Addux't enim, inquit, animalia ad Adam, ut videret quo modo ca vocaret. › Ita igitur a principio et esse et viverę hominem Deus volebat. Sed propter imprudentiam et temeritatem, principatus ille di gnitatem præcidit, figurarum discrimini subjacet, et ex alio alius evadit. Et hoc divinus David signi ficans dicebat: «Homo cum in honore esset non intellexit, comparatus est jumentis insipientibus, et similis factus est illis. Si vero hæc ita se ha bent, absurdum omnino est tam inconsiderate illis sermonibus abripi, ex præsensione videlicet Deum hujusmodi forma instructum Adamum a principio produxisse; siquidem divinus Anastasius Sinaites, in suo De resurrectione libro, et hæc ipsa ad verbum dicere comperitur: «Du Ilec quidem Glyre opinio, sexum ullum principio in Adamo fuisse negantis, e regione stat erroris Rabbinorum, Samuel in Bereschil Rabbab, lapasse Ben-Israel Concilation. in Genesim, Mai monidis in More Nevochim, part. II, cap. 50, qui Adamum androgynum faciunt, asserunique quod ● Adam et Eva creati sunt sicut unus, ex tergo vel dorso conjuncti. Postea vero a Des divisi sunt, qui dimidiam partem accepit, et fuit Eva, et adducta ille est ad ipsum.» llec sententia ex Platone in Syn. posio petita esse videtur, cui perperam assensum praestitit Eugubinus iu Cosmopea; quanquam Plato mis fabellam ab divina historia non multum ablu dere censet Eusebius libro cap. 12. Vide Isiilorum Pelusiotam Epistola xcv L.D. III. Vide Epist. n et Epist. 17 nostri Glycα.

plex est natura nostra constructio, et hæc qui- dem cum Deo s militudinem habet; illa vero hoc figurarum discrimine distincta, quod landem opia- cio superinductum est. Et non hæc tantum, ve- rum etiam sanctam Scripturam vir hic divinus adducit, ut consultum hoc manifestius efficiat. Al enim Et fecit Deus hominem, ad imaginem Dei fecit illum. Secunda vero effectio : 4 Masculum et feminam fecit eos. Hæc autem ita se habere ex ipsis verbis liquido constat. Cum enim ibi ilie glixit : « Ad imaginem Dei fecit Hum, et huic dixit, 4 Masculum et feminam fecit eos, perspicue ostendit, aliam illam aliam hanc effectionem fuisse illam quidem, quæ Opificis liberalitatem exhibebat : Ad imaginem Dei fecit illum; hanc Aera, quae figurarum discrimen iuferebat : Mascu- lum et feminam fecit eos. Gravis hic quidem sermo videtur, sed eis, qui proprium) ratiociuium sequuntur : sacras enim Patrum scripturas scru- Lansibus dignus qui omnino recipiatur, quandoqui- dem clarus hic apertusque est. Et audi quid dicat divinarum rerum consultissimus Anastasius. Præ- dictis enim ‹et hæc insuper subdit multis declarare solens. id, quod dicimus : « Secunda creatio m12-, vis et femiuæ cst, superaddita opificio illi, quod primo candisum fuerat; ei videlicet quod ad Dei erat imaginem, in quo gurarum differentia non erat, quia neque in divina et benta imagine hu- jusmodi aliquid intelligitur. » Si vero hæc ita ha- Lent, rationi consentaneum non est dicere, ex præsensione Deum Adamum ejusmodi a principio construxisse. Siquidem secundæ creationis est hæc figurarum differentia, quam post primam effe. tio- aem, ut dictum est, Deus induxit : non enim quod eventurum esset ignorabat. Et attende, si vis, Joanni Damasceno de primo homme ita dicenti : • Cum videret, qui omnia præsentit, Deus, man- datum eum transgressurum, ct cerruptioni ob- noxium futurum, propterea feminam ex eo pro duxit; › ita ut nisi angelica vita excidisset, nun- quam hac profecto ligurarum diferentia superin- ducta fuisset, quia neque hac opus habuit, qui ad Dei imaginem factus fuerat, ad successivain generis propagationem, cúm ad iustarʼanglorum esset multiplicandus. Hujusmodi igitur formavit bominem Deus a prin- D cipio, et talem ipsi sublimem et angelicæ parem sortem lərgi us est Nec divina certe gratia mutata est ; quia non sunt obnoxia pœnitentiæ divina mu- acra. Sed, quae postea evenit hominis transgressio, et inducta per hanc condemnatio, ut jumentis ille insipientibus similis esset, effecit. Etenim nisi hoc fuisset, nisi talem condemnationem habuisset, co quod angelos dignitate æquiparans non intellexit, haud profecto ob hoc ipsum David lamentaretur, non magnus Maximus diceret juste humanam na- turam puniri per irrationalia illa Insignia, quæ ad se scicnter altrasil. liæc igitur belluina insignia divinissimus etiam Anastasius ait pellicce tunica integumentum consecuta esse. Non caim erat học

.. A intelligenti naturae ita cognatum, quemadmodum ratione carentibus animalibus. Sed novissime ea Deus addidit, puniens cum, qui quisnam antea es- set, et quali a principio honore a Deo dignatus fuerat, non intellexit. Sed propterea animus inten- dendus est. Si enim primus homo, ut jam nostra demonstravit oratio, propter temeritatem et stul- titiam similitudine cum brutis animantibus daina- tus est, quomodo reliquum sit, ut hanc illi a prin cipio affuisse dicamus, illi videlicet qui ad Dei imaginem conditus fuerat, intelligere omnino non possumus. Et eo magis, quod præscientia Deus condemnare non vult. Si cuim res ita se haberet, emmino atique, non formasset Adamum, non ei uti- que paradisum præparassel, ut ille qui sua præ- B scientiu eum in peccatum prolabentem videbat. Ostensum est igitur multimodis, ante peccaimin lrominem divinius quidam, subliniiuste fuisse: et quia ad Dei etiam imaginem ipsum productos fuisse sancta Scriptura nos docet. Postea vero cum ex æquali cum angelis honore dejectus est, jumentis evasit insipientibus similis. Et hac de causa beatus David lamentabatur, ο Hei mihi! diceus, quod Ironw cum in homore esset non intellexit, comparatus est jamentis insipi‹ntibus, et similis factus est illis. › Sed gravia hæc quidam existimant, et quæ procul a recla ratione ferantur. Bene insuper faciunt; verumtamen eos, ut dicant, rogamus, quodnam est maris et femine discrimen, et quo- modo illud ex irrational parte constans, ut Nysc- nus ait, propriæ imagini novissime admiscuit? quæ conditionis sublimitas quam prius Adam.us habebat? quis belluinus et irrationalis success onis ex invicem modus qui postea humanæ naturæ insi- tus est? quæ angelica excellentia, quam prins habebat ille, qui ad Dei imaginem factus fuerat? et quæ irritational's structuræ proprietas quæ ko. mini deinceps inducta fuit? quis honor ille de quo David queritur, et secundum quid jumentis insi- pientibus similis evasit, qui inde excidit homo? Dicant insuper nobis quid in causa fuerit, cur Deus, - postquam hominem ad im:ginem suamn, ut dictum est, produxisset, hoc figurarum discrimen subintro- duxerit. Hæc discere volumus. Consectaria enim exsistere non videntur, ut et nos quidem opinamur. Si enim volebat Deus ut angelorum instar genus humanum siue nuptiis permaneret, qua de causa feminam induxit, et adjutorium illam nominavit? Si vero simili cum jumentis ratione ipsum homi- nem degere volebat, quidnam solum ipsum ab initio formavit, et conditione quidem sublimi et angelis pari? Quomodo vero et ipse Dominus ad perfectionem id ducens, c Dimitte omnia, inquit, et vouiens sequere me. › Quænam est illa perfectio? et quale bujus tempus? Patet igitur ante feminæ - productionem, sublimiorem quamdam vitam homi nem vixisse. Si enim ab ipso initio masculum et feruinam fecit eos, cur Eva novissime processit, postquam Adamus videlicet förmatus fuerat; post-. •

ram rex causederat; postquam omnia sens ad ipsum adduxerat, postquam hare eilem subjecta fuerant; postquam ab ipso sua nomina acceperant? Quomodo post hæc omnia dixit Faciamus ei adjutorium si quidem femina a principio aderat? In quonam Adamo auxiliari vo Huisset, si animæ quiete et tranquillitate minime exciderat? Quando enim perfectio valure ab ipso jussa est, tunc ei adjutorium a Deo datum est. Qua de cansa? Ut bominum exinde genus multiplicare tur. Cælerum elucet, si obediens Adamus perman 8:sset, si ex pari cum angelis honore non se deje cisset, fore ut femine adjutorio minime-indigeret. Indiguit vero ut ille, qui ea ratione jam exciderat, qua angeli multiplicati sunt. Et hoc est, quod su perius Nyssenus dicebat: Propterea irrationalis ali quid propriæ imagini Deus admiscuit, hoc est, masculum et feminam fecit eos. Hoc enim sortis esse irrationalis divino Patri videtur, quandoquidem mihil tale in illa divina et beata natura reperitur, ut aliquam cum illa simil tudinem homo ex Lec ferre possit. Si igitur propter a recto tramite erro rem, maris et feminæ differentia a Deo proprise imagini admista est, elucet cumino hanc imagi nem hoc discrimine l.beram a principio fuisse. Si vero ita crasso modo sacra Littera dicit, Deum id b initio fecisse, now hinc tamen, ut arbitror, bac sermonis indulgentia ad defensionem abutendum est. Vide enim sermonem ad Judæos habuisse Dominum, cum attendentes ad illum interrogave runt an liceret viro quacunque de causa suam uxorem dimittere, adque eosdem ejusmodi minime sentire docentem dixisse: Masculum et feminam fecit a principio Deus;» et:. Quos Deus conjunxit, homo non separet.» Condescensionis hæc, ut arbi tro, verba sunt. Nisi enim ita esset, si secundum primam intentionem femina a Deo producta esset, non ipse Dominus deinde separationem ab illa quasivisset. Quod enim principio permisit, quo prodo seu te novissime veluit, Dimille omnia, dicens, et tollens crucem me scquere. Secundum veniam igitur femina: productio, secundum veniam nuptiae, quare lude provata sunt, ut linguam aures ait. Prater ea vero qua dicta sunt, divinissimus ctiam Cyril lus dicebat: Si secundum veniam nuptiae, ut beatus Paulus inquit, quomodo virtus esse polest quod venia curatum est? › Jure igitur nuptiæ non laudantur, quia virtus non sunt, siquidem ex ve nia. Neque hunc sermonem abjicito, Vide cuim Theologum etiam Gregorium nostram ex nuptis generationem nocturnam, et servam, et ægrotamn nominare, nec properea ipsi contradicimus. Si. enim honorabiles nuptiæ fuere, utpote quæ propter sobol.s susceptionem a Deo benedictæ fuere; si res est justa cum qui ita loquitur, inculpabilis. Si vero et uxorem duxeris, non peccasti, sed in pec Manes et Aquila Deum in hoc fuisse menda cem impre dixerunt, quod non adjutrix deinde, sed insidiatrix hommuni lemma fuerit, ulum in.peccalum inducens. (GLYCAS, part. 1 Annal.) Earlem Glycus, sed pressius breviusque dis serit part. 1 Annal.

A catis similiter habet nostra generatio progressum, perturbatione videlicet eam antevertente; quam obrem ægrotam eam et servam esse ille Theologas dixit. Confirmat hæc divinus etiam David ita di- cens : « In iniquitatibus conceptus sum, et in pec- catis concepit me mater mea. » Si enim haud ita res se habebat, si non animalem hanc vidit, et ir- ritationalem generationem ad quam ille, qui ad Dei imaginem factus fuerat, per prævaricationem deductus est, non utique adeo lamentaretur dicens : Homo cum in honore esset non intellexit, com- paratus est jumentis insipientibus, et similis factus est illis. Si vero hæc ita se habent, quid opus est dicere utrum antequam femina produceretur, ante- quam permitterentur nuptiæ, alia quædam` fuerit vitæ institutio, et altera eo lem modo corporis stru- ctura illi universitatis constitutioni, quæ prius fuit, conveniens, secundum quam angelis honore homo erat æqualis. Hæc autem ita se habuisse ante lapsum res ipsæ pro sermone te doceant. Cur enim Paulus virginibus et viduis ita manere per- misit, si ab initio Deus masculum et feminam fecit ? Quomodo conjuges nuptias interdum vo- luntarie solventes ab invicem separantur? Cur inedia se quidam affligunt, et cætero corporis ne- glectu? cum sexcenta hac edulia Deus, ut iis frue- remur, produxerit ? Liquet igitur cum ad antiquam illam vitam homines respiciant, et virginitatein servare, et nuptias interdum solvere, et inediam C amplecti, et omnem aliam alicuionem sustinere. Femina enim, ut dictum est, et nuptiarum nexus a principio non erat, cum Deus videlicet illum ho- minem ad imaginem suam produxit. Si hæc vero non aderant, neque omnino erat Agurarum diffe- rentia. Quomodo enim si post imaginis constru- clionem ut Nyssenus ait, hæc postremum figmento superædificata est? Attende igitur. Neque enin principio, ut diximus, ejusmodi differentiam Deus fecit, sed ipse sibi eam primus Adamus, cum per- fectione jam excidisset, novissime conciliavit. Ete- nim nisi transgressurus fuisset, nisi in corruptionem cadere periclitatus esset, haud utique, ut jam su- perius affirmatum est, figurarum, maris scilicet feminæque, discrimen locum habuisset. Opus erat igitur, o vir sanctissime, ut plerique tradunt, ut Adami ruina prius contingeret, et tunc femina produceretur, ut hinc ea, quæ dicuntur, facile recipienda videantur. Non est tamen igno- randum Evæ ex Adami latere productionem ho., mini in peccatum lapso necessariam omnino fuisse. Cujus rei gratia? Ne scilicet ipsa alterius nature censeretur propter figuræ diversitatem, et ut genera ad consensionem et concordiam adduceret, et na- ¡uralem quemdam amorem eis inderet (81). Erat PATROL. GR. CLVIII. (81) Glycas nostcr Annalium part. 1: Αναγκαῖον τῆς οὐσίας του Αδάμ, ὡς ἐντεῦθεν φίλτρον έντε- Augustinus, lib. x De Genes. ad liter. cap. 15: Quid ergo sibi vult eliam illud, quod mulier viri de latere facta est ? Ve- rum esto, propter ipsius conjunctionis vim commen- dandam hoc ita fier: oportuisse credamus. Cæterum Cajetanus hanc Evæ ex Adami costa productionem interpretatur et explicat, con- tolam αλληγορικῶς

insuper necessarium ut benedictionem ipsi parti- nuptiæ principium habuere. Quoniam igitur talis etiam antequam Adamus caderet, præveniens effe- cit. Post ejus enim lapsum creandi tempus amplius non erat; sed maledictio, et ira, dolor et moeror, vultus sudor in afflicta vita, pellicearum tunicarum amictus, et in terram reversio. Tali vero tempore costam auferre, Evam fabricare, et eis benedicere, que enim tunc benedictionis tempus, sed iræ et et antequam Adamus caderet, ex ejus costa Evam produxit, secundum veniam tamen omni- res se habuisset, non maximus ille Paulus dixisset : • Bonum est mulieren non attingere. » Ει batur, et nisi secundum veniam feminam tunc mulierem minime attingere suasisset? Hinc enim sublimem et angelicæ conditioni parem vitam bere, et sublimem angelicæque parem vitam ante speratur, manifestius ostendit. Neque admirere pro- est? Animum adverte igitur. Qualis enim Adami illius constitutio fuerit gratia, quam exspectamus, et nuptiarum lege ligamur hodie, non utique ab ipso principio hæc lex data est, sed per indulgen- tiam posterius propter lapsum a perfectione. Quam- ait. Si igitur ut dictum est, per indulgentiam ipsum femineus sexus inductus est, et nuptiæ datæ sunt, necessarium omnino est et præterire aliquando hæc omnia, et tales inveniri tunc ex mortuis resur- Athanasius ad Antiochum inquit. Sed et divinissi- ⚫ Omne alienum quod per peccatum in nos irre- ciparent, ut natura potens reperiretur, quando Evæ ædificatio festinabat, ut dictum est, Deus eam baud satis, ut arbitror, erat opportunum. Ne- maledictionis, et aversionis, et mortis. Terra enim, inquit, es, et in terram abibis. Propterea ut superius dictum est. Etenim, nisi ita quid opus est prolixiori sermone uti, quandoqui- dem qui a principio produxit, ille in Paulo loque- produxisset, haud posterius equidem per Paulum ostendit ante feminæ productionem aliam quamdam fuisse. Frop!erea enim alibi illam adducens dixit : • Qui potest capere capiat. > Hee autem ita se lia- feminæ productionem fuisse, constitutio illa, quæ C pterea si cælibatum in futura vita Dominus pro- mittit : Erunt, inquit,omnes ut angeli Dei (82). Qua- propter Nyssenus ait, eam esse ad antiquam et prio- rem illam vitam regressum; quid pluribus deducere oportet primum hominem, et ejus vitæ institutio- nem æquali fuisse honore cum angelis, et vitam angelicam vixisse, quemadmodum superius dictum aperte demonstrat, utpote quæ profecto ad priorem illam regressus est, ut jam prædiximus. Si enim obrem et coronis privatur ut linguam aureus. gentes, qualis erat primus ille Adam, ut magnus mus Anastasius ita de his loqui deprehenditur. psit, tunc deponemus. » Si vero hæc ita se habent de femina ipsa quid dicere oportet? Si propter hoc tra quem egregie disputat Natal. Alexander, tom. 1. Histor. Eccles. Prim. Elat, dissert. 111, art. 2. (82) Quid hæc verba significent exponit Augusti- nus, lib. xxii De Civil. Dei, cap. 17.

• 77% A producta est, propterea videlicet, quod homo jam transgressus fuerat, et corruptioni subjectus, ut Damascenus Joannes ait, omnino nihil aliud, quam quia habitus hic præteribit, quia per peccatum in nos irrepsit, et tales omnes resurgent, qualis erat primus homo, ille videlicet qui ad imaginem Dei factus fuit. Etenim nisi id fuisset, haud certe Nys- senus regressum esse dixisset ad antiquam et priorem vitam, illam constitutionem quam spera - mus. Ostensum est igitur ex multis Deum æquali honore cum angelis primum hominem finxisse, qui volebat etiam eum eodem modo ac illos mul- tiplicari. Propter transgressionem, quam sponte subiit, ut superius dictum est, talis inducta est condemnatio, mutarum scilicet pecudum similitudo. Nisi enim id fuisset, haud utique David lamentans : ‹ Hei mihi, dixisset, homo cum_in honore esset non intellexit, comparatus est jumentis insipienti- bus, et similis factus est illis. » Et respice, sodes, ad ipsum primum hominem. Nisi enim assimilatus fuisset per peccatum jumentis; nisi per inobedien- tiam irrationalis constitutionis proprietatem ad se ipsum attraxisset; nisi angelico illo indumento se exutum vidisset, et alium ex alio statim factum, haud utique tantum erubuisset; haud utique folia ficus consuisset; haud utique a Deo ita se abs- condisset. Et quomodo enim se non celaturus fuis - set? Sciunt omnes, qui ex illo genus deducunt, quanta verecundia illius fuerit magnitudo. Itaque ex condemnatione irrationalis hæc constitutio; et per hoc in ipsa etiam sola pudoris census circum - stetit. Sed hæc quidem peccatum conciliavit. Quo- niam vero ante lapsum, sermo jam antevertens declaravit angelicæ magnificentiæ proximum pri- mum illum hominem fuisse, qui ad imaginem vi- delieet Dei factus erat, exploratum omnino perspe- ctumque est etiam in universitatis consummatione talem futurum a mortuis excitatum. Resurrectio- nis enim gratia nihil nobis aliud pollicetur, quam eorum qui ceciderunt in pristinum statum resur- rectionem. Præter autem dicta etiam divinissimum Anasta- sium babemus his verbis disserentem : • Quoniam igitur in eo, qui ad imaginem Dei factus fuerat, non erat discrimen hoc, masculus videlicet et fe- mina: neque enim in divina et beata imagine hujus- modi aliquid concipitur : neque post resurrectio- nem tale aliquid reliquum requirere oportet; quo- niam transformabit tunc corpus humilitatis nostræ Servator. Si enim Nyssenus ait, Habitum irrationalis naturæ induit. post peccatum nos Deus, ex quo coilus et conceptio; partio, et sordes ; femina et nutrimentɑm, et tacitum ad perfectionem augmen- tum; florens alas, et senectus ; morbus et mors : manifestum omnino est nos esse iterum transfor- maturum, cum superinductam et irrationalem tuni-

cam exuerit, atque inde nos ab omnibus libera- verit, quæ inde participamus. Si enim habitus ille circa nos non erit juxta divum Gregorium, quo- modo nobis, quæ ejus propria sunt relinquentur? Cæterum transformabit nos, quando tunicam nobis ex brutis superinductam tandem destruet, et tales ostendet iterum, quales a principio finxit, quando scilicet primum illum hominem produxit. Ita quidem igitur, o sanctissime, eliam divinus Anasta- sius cum audisset magnum Paulun dicentem: • Transformabit tunc corpus humilitatis nostræ Servator; » Ad alia specie, dicebat, et altero habitu corpora ferenda tunc resurgenus; juxta similitu– dinem videlicet grani et spicæ. Sed ne metuas propterea. Vide enim et vere magnum Paulum ist- hue ipsum aperte nobis demonstrantem dixisse : Sed dicet aliquis de resurrecturis ex mortuis, quali corpore venient? Stulte, quod seminas, non corpus futurum seminas, sed nudum granum vel forte tritici, vel hordei, vel alterius alicujus hujus- modi; Deus autem dat ipsi corpus sicut voluit. › Ne timeas igitur, sed potius obsequere divinissimo Anastasio dicenti, transformatum, et transfigura- tum iri tunc corpus, et tale resurrecturum quale initio erat; non profecto tale, quale secunda factura ipsum construxit; causa enim ablata, propter quam horum habituum differentia inducta est, ne- cessarium omnino est et differentiam quæ accidit, tolli postremum, et tales omnes resurgere, qualis erat primus homo; ille videlicet, qui ad Dei ima- ginem conditus est. Hic et magnus Athanasius vi- dens ea, quæ resurrectionem attinent, ad illum re- spicere unum et primum hominem, ut supradictum est ; et secundum illum in regeneratione omnes re- surrecturos, ad Antiochum dicebat : « in resurrec- tione non est masculus et femina; non parvus et magnus; non niger et flavus; non variæ facies et habitus. Omnis enim hominis imago similis erit tunc Adami imaġini, et fictioni, et magnitudini, et habituï. › Si vero hæc ita se habent; si secundum primum illum hominem una specie et habitu" re- surgent omnes, ut inde nullum sit discrimen mas- culi et feminæ, parvi et magni, nigri et flavi, quid opus est adhuc loqui de illo habitu? Tacere nos. super his praestat, et neque ejus formationem, D qualis erit, curiosius inquirere, nec quomodo vo- cabimus. Si enim maris et feminæ discrimen non habet, omnino fuerit phænix, Arabs volucris, quæ splendidam in se ipsa primi illius Adami imaginem fert; ne dicam molestissimum vermem, talem quiescere nostram negotiositatem. An vero in resurrectione cognoscetur femina et mas, uno et eodem habitu omnibus resurgentibus, dubitare nos, procul a ratione recedit. Si enim, ut aurifluus Joannes ait, non hic notos tantum, sed eos quos nunquam vidimus, cum ibidem viderimus, cognoscemus; quemadmodum certe et Abrahamum

dives ; nisi enim cum cognovisset, quomodo nomine vocasset ? nemo utique impossibile, ut arbitror, judicabit, et hunc puerum, et hanc mulierem, el senem illum, invicens tum cognitum iri, etsi unius ætalis, uniusque figure resurgent. Neque enim ex insignibus et figuris ibi cognitio; sed perspicaci animæ oculo omnes ab omnibus cognoscentur, quem- admodum factori et fictori Dostro visum fuerit. Isthuc ipsum et divinissimus Anastasius manife- stius tibi sistet, et ita ait : « Et non ex insignibus cognitio tunc erit. › Sed neque genitalia hæc mem- bra ļum marem et feminam constituent; quia ne- que in Christo mas el femina, ut Paulus ìnquit. Si vero hæc ita habent et secundum magnum Atha- nasium unus homo in generatione omnes resurge- mus; una enim ætas apud omnes, una fictio, una species, unus habitus, et magnitudo una, super- Auum quidem fuerit figurarum discrimen perqui- rere. Si enim tale discrimen corruptio induxit, necessarium omnino est, incorruptione adveniente, hæc omnia cum corruptione præterire. Et ita qui- dem divinarum rerum peritissimus Athanasius. Quia per peccatum figurarum discrimen, et nuptia- rum initum. Ab initio enim nibil tale erat, siquidem bic homo multiplicandus, ut angeli, erat ; et inde fe- minæ auxilio non indigebat. Si enim inobediens Ada- mus noa apparuisset, nuptiarum quidem non eguisset, et reliquæ nuptiis necessariæ constructionis. Ad quid enim lae profuisset, si etiam sine nuptiis hominum multitudo provenire non vetabatur ? Præcedens sermo disseruit tibi de hoc apertis- sime. Si vero hæc ita habout, propter inobedien · tiam et corruptionem quæ ex morte est, nuptiæ principium habuere, ut Chrysostomus ait. Si post sublimitatem creationis, in hominem induxit Deus irrationalis constructionis proprietatem, ut Nyssenus ait. Si est secundæ creationis figurarum discrimen, juxta Sinaitem divinum Anastasium. Si secundum primum illum hominem, una specie et una figura omnes resurgent, ut magnus inquit Athanasius; siquidem maris et femine discrimen superfabrica- tum est posterius a Deo, propter eam causam, quam supra retulimus, quid oportet adhuc loqui super proposita quæstione? Hæc optamus discere. Si et magis Damascenus Joannes dictis adversari videtur. In quadragesimo quarto enim ejus capi- tum dogmaticorun et hæc de primo homine dicere deprehenditur : Hunc quidem hominem mascu- lum construxit Deus, eum suæ divinæ gratiæ par- ticipem faciens; adhuc vero et terrestrium omnium principatus. » Inde igitur adversari videtur. Primum enim illum hominem masculum a Deo creatum fuisse dicens, non despiciendam ambiguitatem nobis intulit. Si enim, ut magnus Athanasius ait, in rege- neratione omnes unus resurgemus, hoc est, similes primo homini juxta Gguram et actionem ; masculus vero a Deo productus primus ille, ut rerum divina-

rum peritus Joannes ait; quid oportet amplius lo- qui? an enim masculino habitu omnes resurgent, vel alia omnes fignra, ut Deus qui nos fluxit novit? Si et magis ibi masculum et feminam non esse ait, eo quod idem sit habitus : alias si habuit secundum masculum differentiam congenitam suæ substan- tiæ primus homo, videre erat statim et feminam ei coexsistere. Masculus enim propter feminam, et fes mina propter masculum, necessario facti sunt, et declarant hoc omnigena genera animantium. Nullum enim eorum e terra emersit sine conjugio. Neces- sarius enim erat concubitus ejus ad generis suc- cessionem ; quia noluit ut angelos et hæc multi- plicari. Sed hac quidem sublimiori carent mente, nt invicem confirmari possint; nos vero non tan- tum consilii inopes quidem, sed et in quibus ipse contra se veniens sibi ipsi contrarians bomo apparet. Ostendit enim in antecessum primum 110- minem a Deo fuisse productum masculum, divina gratia dignatum fuisse, terrenorum principatum esse consecutum, post ea vero et hæc ad verbum subdit : « Videns vero præsagus Deus transgressu- rum esse et corruptioni subjiciendum, produxit feminam ex ipso, adjutorium ipsi secundum ipsum, ad generis ex successione constitutionem. Propter - ea vero non parum dubitavimus; apparet enim, si minime corruptioni subjiciendus ille fuisset, femi- nam ex eo non producturum fuisse; si vero eam non produxisset, quomodo hominum multiplicatio facta fuisset?, Sed juxta angelos sine conjugio, nt C Nyssenus ait; et cujus gratia maris habitu produc- tum fuisse ab initio Adam ait, hæc discere exopla- mus. Divinus enim inde laudatis Patribus et sibi ipsi magis adversari deprehenditur. Nisi forte vo- cem masculum hic secundum aliam significationen accipi ab illo dicimus; hæc enim dictio significat aliquando et actuosum, et fortem, et perfectum, ut etymologia hujusmodi dictionis exhibet. Talem enim principio producens illum Deus, suæ divini- tatis ipsum participem effecit, et terrenorum om- nium principatum dedit. Attende igitur. Si enim et animalis hæc genera- tio hodie ; peccatum eam conciliavit. Et ne grave D id tuis auribus videatur, bunc sermonem paululum rursus assumam. Finxit enim hominem Deus, in paradiso eum collocavit, et neque nuptiarum apud eum ratio erat, neque adjutorio feminæ opus habe- bat. Si enim et formnans ipsum Deus videbat genus humanum quantum quidem número futurum esset; sed tamen secundum illum primum, nisi inobediens deprehensus fuisset, indubianter omnes quidem produci fuissent. Si enim futurum non ignorabat Dcus, sed ostendit quomode voluit; qualem indica- vit prius super homine intentionen? Propterea enim et solum ipsum produxit, et immortalitate bonoravit. Secundum illum igitur primnm, si ole- diens permansisset, genus omne humanum prolu-

• cendum erat; inobedientia enim cuncta inverti fecit. Tunc enim feminam produxit, nuptias in- vexit, et hanc animalem generationem conciliavit. In honore enim homo cum esset, ut divinus David dicebat, et non intelligeret, iusipientibus evasit, secundum generationem, jumentis assimilis; unde habituum et ætatum discrimen, morbique varii, in- tempestivæ mortes, et sexcentæ aliæ asperæ adver- sitates. Propter hanc animalem generationem, ut Nyssenus ait, et usque ad septen sæcula extendit vitam nostram Deus, in transitu præædestinatarum ad perfectionem animarum; et tunc positus fuit fluxus sui temporis motus. Ambigere igitur, ut arbitror, absurdum est, an una miate, et una figura secundum illum primum omnes resurgent. Resur- rectio enim nihil aliud est, quam in antiquum sta- tum eorum qui ceciderunt, restitutio. Non igitur in- fans, si infans mortuus fuerit, sed triginta annorum resurget : et qui centum annos natus occubuit, tri- ginta annorum ætate ipse excitabitur. Juxta æta- tem omnino illam, secundum quam producendi erant, si primus homo obediens permansisset. Ilac ratione et tota vita species quasdam habens sani- tatis invenietur, et talis semper æquis viribus non interibit. Et congruenter. Inæqualitatis enim hujus animalis hæc generatio causa fuit. Sed hæc omnia gratia resurrectionis curabuntur. Gratia enim que exspectatur regressus est ad illam, ut dictum est, priorem vitam. Si igitur eadem ætate, et eadem forma et habitu secundum unum et primum homi nem omnes resurgent, quia et secundum illum onnes, ut dictum est, producendi fuerant, nisi inobedientia ejus processisset, quid opus sit dicere super prædicta quæstione, responde. Nos enim etsi breve aliquid dicere addncti sumus, laudatos supe rius sanctos secuti fuimus; sed şupra nos horum comprehensio. . - Eidem. An oporteat attendere dicentibus, eos, qui resurrecturi sunt, homines tunc •se imvicem non cognituros; si vero cognoscent, an justi a peccato- ribus cognoscentur, non vero peccatores a justis. Si vero quis de futura tunc recognitione disce- re vult, an vere erit, et quomodo fiet, et an omnes ab omnibus cognoscentur, evangelica et divina ver la prius audiat ita dicentia: Et cum elevasset oculos dives in inferno, cognovit pauperem Laza- rum in sinu Abrahami sedentem, quare et dicebat, Pater Abraham, emitte Lazarum, etc., llinc igitur aperte ostensum est, nisi probe Lazarum et ipsum patriarcham cognovisset, eos nomine vocalurum non fuisse. Nec quis dicat id esse parabolam, sco- pumque incompertum, ac proinde manifestam ve- ritatem non circumferre. Divinæ enim Servatoris nostri parabolæ,juxta divinissimum Joannem Da- mascenum, rerum instantium et demonstratarum similitudines sunt. Ita enim res ab eis exhibentur, quemadmodum profecto aliquando futuræ sunt.

Hunc et Ecclesiae doctores occasionem inde arri- pientes de recognitione illa placitum inter se stabili- verunt. Si enim ex insignibus hic homines invicem se cognoscunt, ubi perspicax animæ nostræ oculus per peccatum offuscatus est, atque inde videre non potest, uti prius; sed ibi et sine signis. Una enim alas apud omnes, et forma una, ut Scripturae dicunt. Omnes ab omnibus cognoscentur, ut mox sermo tibi ostendet. Hic enim si eamdem et unam' omnes figuram haberent, non minima vitæ confu- sio contingeret. Cur? Quia discernendi facultatem mens nostra sanam adhuc, ut prius, non possidet. Infirmitatibus igitur nostris divina providentią opem ferens, et diversitatem corporum per dis- pensationem adesse nobis concessit, ut inde omnes ab invicem cognoscerentur: sed ibi, divine vir, nihil hujusmodi erit. Et si vis auro fluentem Joan- nem prius audi, hæc ita confirmantem et dicentem, quod non solum eos qui hic noļi nobis sunt, co- gnoscemus, sed eos quos nunquam vidimus. Ete- nim Abrahamum non vidisti, neque Isaacum, nẹ- que reliquos antiquos patres; sed videns ipsos in illo horribili et communi conventu, eognosces, et cum cognoveris dices : Ecce Abraham, ecce Isaac, ecce Jacob, ecce Petrus, et Paulus, et reliqui de- inceps. Et hujus rei gratia pe mirere, neque inso- lens id existima. Si enim illa, quæ in Dominica passione a mortuis resurrexerunt corpora, cum præfiguratio essent ultimæ et communis resurrec- tionis in sauctam civitatem ingressa sunt, et mullis apparuerunt, hoc est, cognita sunt; nisi enim co- gnoscenda fuissent, haud apparuissent utique ; eum autem apparuissent, simul cognita sunt. Et lec apud eos qui nullam habent rerum spectata- rum cognitionem. Nemo enim eorum, qui tunc adin- venti fuerunt, ut aurifluus invenitur dicere, in homilia 88 in sanctum Evangelium secundum Matthæum, de visu eos qui olim obdormiverunt, justos cognovit. Multo magis hujusmodi recognitio in illa vera et extrema resurrectione crit. Crassa enim hac carne, tenui et levi tunc et patriarchica effecta, perspicax animæ nostræ oculus apertissime non prohibebitur. Et persuadeat te primus ille Ada- mus. Cum enim a somno excitatus fuisset, et Evam il- lam vidisset, cognovit, et cum cognovisset, dicebat : ‹ Hoc igituros ex ossibus meis, et caro de carne mea. › Ne igitur fidem adhibere renuas iis quæ dicuntur. Tunc enim ad Adamum illum regrediemur. Si enim resurrectio nihil aliud est quam ad antiquum statum eorum qui ceciderunt, restitutio, necessario co- gnoscemus et quos nunquam vidimus fratres. Ete- nim in corpore uno omnes unum habemus caput Christurn. Necessario igitur cuncti eunctos eo- gnoscemus. Si enim et diversis temporibus geniti fuimus; sed omnium unus est pater Deus. Quare et convenire simul omnes a sæculo usque in finem conveniens; et efferri communiter patriarchico illo gaudio. Propterea enim et qui promissionem præceperunt, illi juxta magnum Paulum non de-

qui in Domino dormijerunt in hoc simul lælantur, magnus Athanasius ostendit ita dicens: Quod et hoc iis qui salvantur, largitur Deus usque ad com- munem resurrectionem, scilicet spiritaliter invicem conversari, et simul lætari; peccatores vero et hac consolatione carere. Neque enim, ut ait Damasce- nus Joannes, discernendi facultatem bi, sicuți sancti, possident. In illo vero communi theatro, sicuti actus omnium revelati sunt, ita et facies notæ omnibus astabunt, donec ab invicem disjun- gantur; et dimittetur quilibet in locum, quem sibi præparavit. Ab omnibus vero nos spectatum iri etiam magnus Maximus manifeste docet. In sua A lati sunt, ne sine nobis perfciantur. Si vero hac ita habent, quomodo universi ab universis non cognoscentur? Ne igitur amplius dubita. Commu- nem enim illam recognitionem et beatus Ephraem demonstrans dicebat: ‹ Tunc filii condemnabunt parentes, ut eos qui bona opera non fecerunt., Et- enim nisi cognoscent invicem, quomodo parentes a fliis ita condemnabuntur? Non hæc vero solum, sed et fratres ibi a fratribus cognoscentur, et maxi- mo propterea simul afficientur gaudio, et confirmat sermonem magnus Theologus Gregorius. In fu- nebri enim oratione in suum fratrem Caesarium, et hac disserens reperitur : « Tunc Cesarium vi- debo splendidum, gloriosum, exsulantem, qualis mili et secundum quietem visus est, fratrum cha- rissime. Quod vero non solum tunc, sed et modo, c enim oratione de tristitia que secundum Deum est, » et hæc ad verbum dissertat: • Tunc libri aperien tur (die judicii videlicet nostrorum operum, et ser- monum, et cogitationum, scripta. diligentissime continentes ea, per quæ omnium revelatio ſet eorum quæ a nobis facta fuerint in omni creatura, adeo ut inyicem in tantum omnium peccata omnia cognoscantur, quantum quilibet sua, librum suæ conscientia legens. Atque ita quidem divinissi- mus Maximus. Propheta vero Isaias manifestius, si animadvertis, placitum hoc te docebit. De qui- busdam enim in peccato mortuis verba facienɛ ita dicere deprehenditur: « Vernis corum non no- rietur, et ignis eorum non exstinguetur, et erunt in spectaculum omni carni. » Isthuc ipsum et illud evangelicum divinumque dictum indicavit habens : ‹ Pater tuus qui te videt in occulto, reddet tibi in manifesto. Hoc est coram omni creature. Juxta enim auriloquum Joannem, sive coronandus, sive condemnandus es, id tunc omnis caro cognoscet. Etenim quilibet sive justus, sive peccator cognos- cet tunc omnes, ut jam dictum est, et ab omnibus pariter ipse cognoscetur. Et hoc manifestius lin- guam aureus, in sua homilia 30 in Hexaemeron, ostendit. Dicit enim conversationem nostram, sew bona, seu mala est, ab omnibus ibi visum iri, qui ab Adamo videlicet usque ad consummationem fuerint. Et hoc est quod dicebat divina Littera : ‹ Pater tuus qui videt te in occulto, reddet tibi im manifesto. >

Bene igitur sermo superius dicebat, unumquem- A que wittendum esse in locum, quem sibi paravit, et justi quidein cum Deo et invicem. Et ita enim dicit maximus Paulus inquiens • Ubique cum Domino erimus. Peccatores vero in extèrioribus locis, qui et simul invicem, sed simul sine mutua cognitione. Εt hujusmodi enim consolatione pri- vantur. Rein autem ita habere, et peccatores simul invicem puniti nòn quidem videant se invicem majoris tormenti gratia, et ipsum aurifuentem audi. In Expositione enim Epistolæ ad Hebræos et hæc de hoc ipso disserit: In igne punitis tenebroso autem solus quilibet pati ex eo quòd neque videat, neque videatur. Si enim ignis, caliginosus tamen est, siquidem certe ejus efficientia illuminans justis Β distributa est. Bene igitur Propheta dicebat : « Vox Domini præcidentis flammam ignis. » Quia vero secun:lum divum Ephraem, et se invicem cognati videbunt, et manum porrigere non poterunt eis, contra quos inducta fuerit negatio, et ipse linguam aureus in secunda Epistola ad Corinthios manife- stissime ostendit dicens : • Omnia ibi incognita, etsi Noe sit, et Jacobus, et Daniel ; et si familiares · videant punitos, manum auxilii eis non porrigunt. Etenim continget ut et naturalis compassio tunc auferatur, ut inde perspicere sit justorum lætitiam. Et quomodo enim pura tunc lætitia non fruentar justi, siquidem et vindictam existimabunt injusto- rum punitionen ? » Et audi quid dicat Juliano pra- c varicatori magnus Christi martyr et certaminum victor Artemius : c Ultionem vero eorum, quæ mihi a te fiunt, tunc accipiam, quando ignis com- prehendet et perpetua punitio. » Et si his, quæ licuntur, non persuaderis, parabolæ divitis et La- zari crede. Vide enim quomodo Abrahamus ille misericors, et hospitum amans, a divite rogatus neque aliquantisper ignem concidit. Agitatum vide- bat divitem, et stilla ipsum dignatus non est. Ablata enim ibi fuerat omnino consuela bic patriarcha compassio. Unde inflexibilis adeo videbatur diviti et immisericors. De futura igitur tunc communi recognitione et sanctus Theodorus Studites latius dissertat. In 22 enim sua Catechesi et hæc de hoc ipso dispu- tat : • Verbis inutilibus certant quidam ad subver- sionem audientium, in regeneratione nos invicem haud cognituros esse, quando venerit Filius Dei judicare universa. Dicunt enim: Quomodo cum resurrexerint hotnines incorrupti cognoscent se in- tunc neque proximos videre permittitur. Videtur (84) Videtur adden ſum os.

A vicem, quando non Judaeus erit, nec Graecus? non Scytha, non Barbarus? non parvus et magnus ; non mas et femina; non niger et flavus; non ser- vus et liber? sed omnes angelorum similes erunt? Hujusmodi omnino impossibile ut cognoscant vel cognoscantur. Et ita quidem illi et sentiunt et dicunt. Nos autem contra stantes eis ita dicimus : Humanis ratiocinationibus addicti, adeoque non cognituros se invicem ibi pertendentes, primum ipsam repro- bant corporum a mortuis resurrectionem. Et mira- bilis res hæc tanta non est, ut ipsis videtur. Cor- pus enim quod diffluxit, corpus quod forte a bestia devoratum est, vel pisce vel volucri, quomodoite- rum in unum ipsi collectum fuerit et resurget? Et quo- modo ita dissolutum in priorem conditionem redierit? Sed apage, si vis, hujusmodi curiose scrutantes ; ani- males enim cum ipsi sint, juxta Apostolum Paulum, siquidem magnum dicere oportet, non capiunt spi- ritalia. Apage ipsos siquidem ita sentiunt. » Dico profecto, non cognoscere ibi se invicem, etiam ipsum futurum judicium evertere, ut laudatus vir divinus ait. Judicium enim cognitarum personarum consuevit esse, quemadmodum et scriptum est: • Arguam te, et sistam contra faciem tuam peccata tua. > fta ut nisi cognoscemus nos invicem, neque judicemur. Non judicati vero, non accipiemus digna iis quæ a nobis in vita facta fuerint. Quomodo vero et apostoli super duodecim sedibus sedebunt, duodecim tribus Israel judicantes, si non cognoscent quos judi- cant? Quomodo vero et beatus Job duplices filios reci- piet, si non cognoscet eos in regno cœlorum? Quoniam alios quidem hic recepit, alios vero in futuro sæculo se recepturum promissionem accepit. Non igitur, fratres, credentes credemus et nos resurrecturos, et nos cognituros in bis in quibus sumus; sed in immor- talitatis pulchritudinibus, quemadmodum et præ- dictum est. Primi enim nostri parentes in paradiso et ante transgressionem se invicem cognoscebant, cum corruptionis expertes essent; et post trans- gressionem corruptioni subjecti pariter se cognosce- bant. Unde credendum fratrem a fratre cognitum iri, et a patre filium, et maritum ab uxore, et ab amico amicum. Addiderim vero, et asccles ascelem co- gnoscet, et confessor confessorem, et martyr eum qui una certaverit, et apostolum coapostolus, et universi universos, ut omnium habitatio in Deo sit, qui cum omnibus bonis etiam se invicem cognoscere largitur. Seul et disponens eo tempore, quo peregrina- hatur divinus hic vir, et hæc ad verbum dicebat : « Si salutem consecutus fuero, non cessabo orare Don- num audacter pro omnibus vobis, exspectans singulos propter secessionema mundo spectare, et suscipere, et amplexari. Talem enim fiduciam habeo, quod ejus bonitas eodem tempore ut hic servabit cunctos nos in futuro sæculo, qui ejus præcepta servaverimus. › Quod vero cuneti cunctos cognoscemus et non justi justos tantum, ut quidam putant, et in sua

A versatio per omnia similis ; et te cum honesto The rasio resurrectionis locus excipiet, si illa vita ip- sum exhibere volucris. Ita et idem cum ipso ta- bernaculum habitabis, et simul conjungi iterum poteris per immortalia illa sæcula, non hac nu- ptiarum copula, sed alia multo meliori. Hæc enim corporum tantum est complexus; tunc vero animæ erit cum anima conjunctio exactior, et multo sua- vior ac præstantior. Si vero hæc ita habent, satius est ut taceamus et diligamus quæ scripta fuerunt, et non contraria sentiamus prophetis.Spi- ritus; ne forte et contra nos inferatur propheticus sermoʻqui dicit : ‹ Væ iis qui sibi ipsis sunt sapien- tes, et coram se periti. › Admodum venerando monacho domno Esaiæ. — Utrum justi proficere debeant scientia et gloria, vel non, post eam, quæ ibi erit, restitutionem. Primum quidem igitur de his dicere necesse est, divine vir, qualis videlicet conditio est, quæ ibi justis reservatur, et quomodo ipsorum quili- bet post hanc vitam requiescet. Ita enim et de capite hoc quæstio attendentibus evidentior fiet. Si enim et Servatorem nostrum Jesum Christum in Evangeliis dicentem audiamus, in domo Patris sui multas esse mansiones, non utique domici- Horum differentiam hac et illac excitatorum, et a justis hæreditate adeundorum, sed charisma- C tum proprietates evangelicus et divinus sermo Cœ- inde commemoravit. Caeterum charismatum di- scrimen est, una enim mansio, non multa. Quæ vero mansio illa, et unde justis charismata distri- buantur, ipse Dominus noster Jesus Christus cun- etis omnia tunc constitutus est. Ipse est mansio, et ineffabile justorum gaudium; ipse fruitio, ipse omnium resurrectio. Et id manifestum ex iis quæ Theologus Gregorius ita dicere reperitur : « Ca- terum ne amplius contemnam, quæ in baptismo confessus sum, ne illa beatitudine excidam. Hæc autem est Trinitatis expressior comprehensio. > Insuper et sanctissimus Barlaam, quid sit re- gnum cœlorum interrogatus, talem Joasapho illi responsionem dedit : « Ut ex Scriptura ipse didici, " contemplationi sancta Trinitatis proximum fieri, et revelata ſacie gloriam ejus intueri. » Ilinc et ab intelligibili quidem soli illustrabuntur omnes justi, et divinæ ilkus lucis participes fient, licet non ex æquo omnes, sed juxta suam pariter mun- ditiam quilibet. Sicuti enim sensilis hic sol com- munis ad spectaculum omnibus proponitur, et huic minus, illi vehementius radios suos emittit, sed pariter juxta oculorum dispositionem quili- bet et inde fulgorem recipit; ita et de illo inac- cesso splendore, et eis, qui ipsi inhærent, tunc fore crede. Juxta enim beatum Paulum transfor-

mabit tunc hoc nostrum humile corpus Servator, ut corpori suo conforme fat. Cæterum ipse lux est; ipse inelabile illud gaudium : ipse mansio- nes multæ; ipse sedes; ipse mensa; ipse cibus et potus, et omne, si quid aliud, quod suave sit. Ipse est bonorum illorum participatio, quæ oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascenderunt. Quid enim admirabilius et ineſſabi- lius quam per visionem ipsi ejus faciei astare? Norunt illi enarrabilem hanc et inauditam exsul- tationem, qui apud ipsos imperantes liberta- tem dicendi participant, qui continuo astant. Et quid multa diere oportet, et singula enume- rare? Ipse est omnium requies; ipse est punitio. Et exploratum ex iis, quæ Theologus Gregorius dicebat : « Sancta Trinitas omnibus tunc cogno- scetur, his quidem splendore, illis vero puni- tione. Et iterum : • Lux illic puris Dei visio, quam et regnum cœlorum nominamus; tenebræ vero mente excæcatis Dei alienatio. › Cæterum stant justi tune mirabiliter fulgore perfusi et ful- genes, ut corpus pellucidum splendorem sol:s excipiens. Stant ineffabilis illius lucis effusionis participes, juxta suam.quisque, ut dictum est, pu- ritatem. Stant, intelligibilem illam gloriam con- prehendentes, cujus participes fieri digni fuerunt, cujus nulla deinde satietas, nulla mensura, finis nullus. Sed ne peregrinam rem hanc existimato. Si enim incorruptibili regi astans satietatem Που novit spectaculi illius et conversationis, sed quan- tum ipse frnatur,' tantum desideret, et liceat ob eam deliciis afluere, multo magis is qui inef- fabili illa gloria impleri et deferri dignatus fuerit, Bene igitur hinc justi et gloria et cognitione proficere dicuntur; et audi quid dicat sanctissimus Joannes a Scala: «Quædam vero eorum, quæ facta sunt, ab eo, qui fecit, finem habuerunt, veluti imperium, regnum et divitiæ; virtus autem finem infinitum possidet, in qua proficientes nunquam quiescenus, non hoc sæculo, non futuro; luce lu- cem scientiæ accipientes. Juxta hanc igitur sun ptam demonstrationem manifestum est, quod neque intelligibiles substantias non proficientes ego dixe- rim; gloriam vero gloria semper magis excipere et scientiam, supra scientiam, definio, sicut dei- loquus et magnus dixit Dionysius. His igitur laudati Joannis, et divinissimi Damăsceni verba om- nino concinunt; dicit enim et ipse, potestatem habere angelos manendi, et proficiendi in bono, et non solumn angelos, sed et ipsum protoplastum hominem. Si igitur et primus ille Adam potestatem habuit persistendi et proficiendi in bono ; respiciunt vero pariter, quæ resurrectionem attinent, ad anti- quam illam et pristinam conditionem, ut Nyssenus divus Gregorius dixit; exploratum omnino est et

cedens sermo manifestavit. Et propterea ne mi- rere. Si enim et mysteria quædam tunc ut discant futurum est, quæ hic ob eorum tenuitatem com- prehendere non potuere, ut Theologus Gregorius ait, quomodo nou et scientiam supra scientiam dicat quis talibus non addi, ac proinde proficere ipsos, et iis, quæ antea possidebant, adjungere, per rerum hujusmodi doctrinam? si et magis nostra mens proficere consuevit disciplinis, ut ma- gnus Basilius inquit. Hoc certe placitum et om- nino magnus Paulus aperuit ita dicens : parte siquidem cognoscimus, et ex parte prophe- tamus; cum autem perfectio venerit, tunc ex parte evacuabitur; tunc cognoscemus sicut utique εt cogniti sumus. ipsos angelos scientia et gloria profcere, ut pre- < Ex Non igitur rationabile est amplius dubitare. Si enim iden Theologus Dominum, cum arcana illa dignis denudaverit, ali dicit juxta humanam le- gen; alimentum enim est doctrina etiam dicentis; quid oportet dicere de his, qui docentur? Et alen- tur omnino illorum documentis, et spiritalem ac- cessionem adjicient, ut præcedens sermo exposuit. Ita quidem, ita etiam supremis erit potestatibus: multa enim et hæc discunt, ut dividissimus Din- nysius inquit; et vide ante alia ipsa sex alis in- structa Seraphim quorum propheta Isaias spe- ctator fuit. Nisi enim divina gloria repleta fuissent, nisi identidem quibusdam scientiæ splendoribus fulgurassent, non utique mirabilitate perculsa suis s6 alis abscondissent ; non utique unum in alium intendens ita et clamare compelleretur : • Sanctus, sanctus, sanctus Dominus. » Hoc enim aurea verba fundens Joannes ait ineffabilis stu poris signum. Si vero hæc ita habent, ambiguum te traducere indignum omnino est, an sanctos secundum scien- tiam et gloriam continuo proficere divini Patres tradiderint. Incomprehensibilem enim aggredientes tunc intelligere quomodo ab hujusmodi impetu quiescent, et quonam modo adjicient terminum D aggressioni? Incomprehensibile tunc compreben- dere conantes, quomodo desiderii compotes s nl, si unquam progredientes cursus finem assequan- tur? Concupiscunt quidem ea, quæ ante habue- runt, et impetibus congruenter proficere putant quilibet; sed ad ipsum finem pervenire non pos- sunt. Quomodo enim ipsum totum comprehendere valebunt, cum sit omnimodis inaccessum et in- comprehensibile ? Sic persequuntur quidem, non autem comprehendunt, scientiam semper supra scientiam recipientes, et profectum supra profe- ctum. Sed superpleno exsistente co, quod compre- henditur, quomodo erit terminata hujusmodi.con- prehensio? Aliquando vero delationis ad ulteriora obliti fuerint, aliquando proficientes stabunt ali-

quando illa gloria delati satiabuntur. Sed et si & unquam satiati esse videbantur, amplius iterum ßitientes invenientur. Et tale quid eis contingere videtur quale iis, qui aliquam creaturarum per- dite amant. Desiderii enim ipsis succenditur flam- ma, non exstinguitur vero, siquidem eo, quod de- siderant, maxime frui non assequuntur. Et hoo est, quod saucta Scriptura divinum illum amorem exhibens dicit : « Qui manducant me, esurient, et qui bibunt me, sitient. » Hæc igitur sanctorum est ibi conditio. Inde profectus justis superadjicitur : inde scientia ipsis multipliciter superaugetur; inde justorum gloria multiplicari consuevit. Cur vero hæc? et cujus rei gratia nunquam proficientes stant ? Quia illum, qui superfuit et incompre- wensibilis est continere amplius desiderant. Ne igitur ambiguum te traducito, cum hujusmodi jam de hoc demonstrationes et tantas acceperis. Eidem. Utrum oporteat attendere dicentibus, corruptibilem esse paradisum, et post crucem non statim in eum introiisse latronem. Si autem et de ipso paradiso vis discere qua- lisque natura sit, et ubi hucusque steterit Dei ma- nibus a principio plantatus, alium inveni Mosen divinissimum, qui spiritu occulta resolvere pos- sit. Qui potuit quidem montem practicæ virtutis ascendere; intusque penetrare nubes arcani Scri- plurarum; conversari cum Deo prima luce, et inde splendorem accipere, manifesta facientem occulta et vulgata. Hunc inveni, et illum de paradiso inter- roga, ct disce. Nos enim, divine vir, indocti super ta- libus ac tantis cum simus, et sensum humi trahen- tes, quomodo sublimiorem omnibus aliis cogitatio- nem attingere audeamus ; quomodo vero et movere linguam omnino audeamus super his, quorum Spi- ritus sancti propheta nescio quomodo plura conti- cuit. Impossibile omnino, impossibile. Unde rece dere et nos decet, et plurima silentio transilire. Quid enim aliud fecerimus in his, in quibus non in- venimus scriptorem ductorem pariter et magistrum. Sed de more pariter ad tua mandata nos inclinan- tes, volentes nolentes, et quod inaccessum est jam audeamus; illa vix afferentes quæcunque hinc et inde in antecessum summis auribus excepimus; et interim divinissimum Joannem Damascenum de paradiso ad verbum ita loquentem audi : • Quo- niam Deus ex invisibili et visibili creatura homi- nem formaturus erat ad propriam imaginem et similitudinem, præcedenter veluti regiam consti- tuit, in qua degens beatam vitam duceret. Hæc autem est divinus paradisus Dei manibus in Edem plantatus, in oriente quidem universa terra subli- mius, positus, plantis semper virentibus comans ; odore plenus, luce afluens, cujusque spectaculi sensilis et pulchritudinis superans intelligen- tiam ; divina omnino regio, et dignum eo, qui ad imaginem Dei factus esset, habitaculum, in quo

• A bruterum animantium nullum versabatur; homo . vero tantum divinarum manuum opificium. › Et hæc quidem laudatus hic divinus vir de pa- radiso dissertat. Ex quibus licet animadvertenti ediscere, creaturam ipsum esse diviniorem, et hac corrupta natura superiorem. Nisi enim hoc esset, non utique Adamus ille in eo commorans exsultasset et lætaretur, non utique incorruptus incorruptibili degens beata vita frueretur. Hac autem ita habere, et locum illum hujusmodi esse, et ipse magnus Basilius manifeste demonstravit, etiam hæc dissertans: ‹ Ita et habitaculum homi- nis suæ propriæ manus opus fecit, locum omni creatura excellentiorem in circumspectabili posi- tum, tenebris inaccessum et ob sublimitatem maxime spectabilem ; non ibi procella, non turism», non grando, nou hiberna concretio; terra pinguis ac mollis, irrigua aquis fecundissimis. Sed quo- modo in conspectum tuum quæ in illa patria sunt adducam? Quomodo ex hoc exsilio in ipsam te re- vocem ? Disce igitur inde, o sacrum caput, qualis naturæ sit paradisus. Licet enim concedamus una cum aliis omnibus, etiam ipsum oceano, qui terram universam ambit, circumscribi, sicuti plures ar- bitrati sunt, tamen bac, quæ variatur, et qualibet hora immutatur, vita, praestantiorem esis:ima. Nisi enim hoc esset, non utique in loco circum- spectabili positus diceretur; non utique universa terra sublimior; non utique semper virentibus plantis et immortalibus exornatus. Ilæc autem ita habere, et hac terra sublimiorem esse paradi- sum, etiam divinarum rerum peritus Theodoretus indicavit ita dicens: • Ex universa igitur terra, veluti quendam excellentem locum, in Orient Deus cum elegisset Edem cognominatum, in ipso paradisum construxit; in quo cum vellet honorare hominem quem fecerat, eum habitare jussit. Αι· tende igitur. Apparet enim inde corruptionis ex- pertem fuisse paradisum. Nisi enim hoc esset, noul utique in ipso, cum bonore afficere vellet, homi- nem collocasset. Et hæc de omni sancta Scrip- tura, prodactum fuisse hunc corruptionis expertem attestante. Et quid oportet multa dicere? Corrup- tionis expers erat paradisus ; et si ambiente terram universam, ut dicunt, oceano circumscribebatur, debuit utique necessario generale illud diluvium et illum.una cum aliis corrumpere, ut corrup- tioni subjectum, siquidem tunc aqua, ut Scriptura ait, elevata est super universum quindecim cubi- tis. Exploratum igitur est hine, mutabili hac vita sublimiorem esse paradisum. Si vero hac vīla su- perior, manifestum est esse corruptionis expertem ; si vero corruptionis expers, necessarium omnino est, et omnes plantas, quæ in eo sunt, corruptione superiores esse. Si enim, ut quidam putant, cor- ruptioni et mutationi hæc subjiciebantur, et eum, qui in mutatione positus erat, gustasse sensilem c:bam omnino dicendum est. Et quid opus est · PATROL. GR. CLVIII.

multa dicere ? Si corruptibilis erat paradisus, non A utique divinissimus Ambrosius, et Christi martyr Justinus, turpe esse dixissent affirmare, divini Verbi inhabitantem divinitatem cum ipso justo la- trone in fluxum paradisum intrare; et beatum Paulum pariter in Auxo paradiso audrisse, quæ in tertio coelo non audivit. Sed ne huc et illuc animum tuum divide, nec alius paradisus temore ita quæratur abs te. Quem enim protoplasti transgressio clausit, hunc latronis pœnitentia mirabiliter aperuit. Tunc et flammeus gladius versatilis erat vere, et adeuntibus ibi trans- ilum prabens. Simul enim latere Dominus gla· dium excepit, sicuti linguam aureus dicit, et simul `versatilis apparuit flammeus gladius, et terga cun- clis monstrabat contra faciem primum occurreus. Β Ne igitur in coelis paradisum alium planta, neque latronem illuc mille. Clausum illum dimitte-fam- aneo gladio custoditum, in quo iransgressio facta est. Illuc etenim intravit latro, unde Adamus exi- vit. Ita inde, si oportet et parum aliquid gratis cari, proverbialis ille finis de diabolo dicens: «Quod facies, illud omnino passurus es. » Prævenit enim in paradiso facere Adami furtum, sed passus est posterius sibi latronem auferri. Juxta enim Do- mini vocem, colligavit quidem fortis vasa, et ejus rapina fuerunt. Unde igitur Adamnum excidere fecit per inobedientiam, illuc per pœnitentiam Dominus latronem introduxit. Ne ulterius igitur dubita. Neque ratiocinationibus irrationabilibus iuhærens enuntiatione, non mansione, puta latronem para- C disi esse habitatorem, et crede aurea verba fun- denti præ aliis Joanni, in Oratione in magnam Parasceven de his ita disserenti: «Duo hodie mira- cula Dominus actiones vocavit, et paradisum ape- ruit, et latronem in eum hodie induxit. » Attende igitur, bis enim hodie dicens ostendit manifeste ita vere a latrone paradisum inventum fuisse, ut vere ipsum Adamus perdidit. pavip. Ex tunc igitur sine ullo impedimento justi in ipsum paradisum introducuntur. Neque enim ad latronem tantum, sed etiani ad omnem sancti ani- mam confirmata est divina vox dicens: • Holie mecum eris in paradiso. . Nec propterea mirare. Sicut enim antiqua illa maledictio ad ipsum qui- dem primum hominem amandata est: • Terra enim, inquit, es, et in terram reverteris : » sed pa- riter cum inde initium accepisset in universum no- strum genus concessit; ita et in paradisum indu- cens divina vox, ab ipso latrone exordium sumit; per ipsum vero in omnem sancti animam pertrans- it; et sicuti non enuntiatio fuere tantum illa quæ contra Adamum gesta sunt, sed sermonem flagel- lum consecutum est; ita non serinones quidem nadi tantum hæc profecto quæ cum latrone gesta sunt, Si enim hoc censeamus, et injustus utique justus Deus reperiatur, siquidem Adamum, cum

A peccasset, tunc e paradiso eduxit; latronem vere, • · Č cum confessus sit, post maltum temporis illuc in- ducere sustinebat. Sed non ita res habet, non ita ; quia et justus Deus, et benignus erga homines. Εt si bis, quæ dicuntur, non persuaderis, ipsi ma- gne Athanasio et saneto Gregorio Dialogo fidein #thibe. Dicunt enim non solu ut in paradiso la- tronis animam degere, sed´ et omnes pariter cæte- roruin sanctorum anlmas. Ambiguam igitur in his se amplius traducere rationi consonum íión est. Nisi enim frøe esset; nist paradisum statim latro incoluisset, non utique Damascenus Joannes, et in inferno cum anima ditéret esse Deum, et in pa- radiso degere cum ipso latrone, sicut ille ei dixit : ‹ Hodie mecum eris in paradiso. › Ex tunc igitur sine ullo impedimento sancti in ipsum, ut supe- rius diximus, paradisum inferuntur; sed et áð colos adduci non probibentur, et hanc enim viani ipse Christus ostendit, juxta beatum På Inih, qui illuc præcursor ingressas ést. - Insuper si corruptioni obnoxius paradisus est; quomodo in ipso Adamum corruptionis expertent ab initio Deus collocavit? Cur vero et transgres- sum propterėaque in corruptionem incidentem versari illum in eo don sivit? Quomodo vero fliu a ex e lapsum velati deplorans Gregorias Theulo- σαs, loci illius recordatus et hæc dich: • Adamus precepti oblitus, simulque ligni vitae, et paradisi, et Dei, exsul fit ? » Manifestum igitur hive, neque corruptibilem a principio creatumi esse, neque una cuni corrupto Adanio corruptumn faisse, sicut ips.t creatura, quæ videtur. Si enim hoc esset, nʊa utique inde Adamus, cum peccasset, ejiceretur; uon Bammeus gladius custodire illum juberetur. Cur autem et cujus rei gratia non corrumpitur una cum hac creatura et ipse paradisus? Ut ad ipsum per- petuo respiciamus, ut continuas lacrymas feramus, et inde peccatum fugiamus, propter quod a beata illa vita longe projici condemnati fuimus. Super- vacanea est reliqua littera, quam nobis ostendis. Si enim id continet, paradisi hujus in quo trans- gressio facta est, usum adhuc nullum nos habere, siquidem in alterum habitaculum in cœlo ascen- dentes, ita figurate paradisum nominatum, quomodo in ipsam intuentes, ut Christi discipuli definierant, es antiquanı nostram veluti invocantes patriam, að orientem versi orationem fundimus ? Da super his responsum. Insuper si corruptibilis erat paradisus, et mutationem in tempore excipiebat, et putredini obnoxius erat; et corruptibilibus oculis videbatur, et pervius erat prætereuntibus. At non est hoc, gron est. Quia et ignotus hujusmodi erat ominu. Quomodo enim videre est in justo illo Enoch: trans- latum enim eum esse audimus, quo vero, et qua ratione, et quomodo hodie habet, non cognosci- inus, quïa ét a Scriptura tacetur: ita et de pařa - diso oportet te cogitare. Plantatum enim esse au- dimus in oriente; ubi vero, et quomodo, qualiter- que se habeat, quoad positum habitumque, nemini-

eorum, qui hucusque vixere, ut arbitror, cogni- tum est, quia et sanctissimus Spiritus hæc reti- cuit. Si corruptioni obnoxius erat paradisus, non utique justum latronem in ipsum Servator vocasset dicens : « Hodie mecum eris in paradiso. Quæ etenim retributio confessionis hujuscemodi ab eo in cruce factæ, in fluxum paradisum induci? Si corruptibilis erat paradisus, quomodo raptus in ipsum Paulus admirans, ibi edoctum arcane se esse ineffabilia illa verba pronuntiavit? Disce igitur et hic ut a contradictione cesses, corruptione supe- riorem paradisum fuisse. Nisi enini hoc erat, non utique justus Agonothetes, ut ait Theodoretus, his qui in virtutibus certant, præmium paradisum ita proposuisset. Non utique victrices martyrum ani- mas post lot ac tantos labores, ut requiescant ipse " reciperet. Corruptione autem superiorem esse pa- radisum et ipse magnus Athanasius in Quæstioni - bus ad Antiochum ita ait: Respectu fructuam autem qui apud nos sunt et paradisorum, ille cor- Tuptione omni sublimior est; respectu vero glo- ‹riæ futurorum bonorum, quæ oculus non vidit, et auris non audivit, et in cor hominis non ascende- runt, omnino minor est. . Sed et lrymnographus magnus Cosmas ita dicens, ‹ Lignum cum gußlas- set primus mortalium corruptioni inhæsit, spicue demonstravit corruptionis expertem esse paradisum. Si enim, sicuti dictum est, corruptioni, ·postquam lignum gustasset, Adamus inhæsit, ma- nifestum omnino est, aute hujusmodi libationem in C immortalibus locis domicilium-habuisse. per- Supra corruptionem igitur paradisus est, et ejus fructus omnes. Nisi enim ita res se haberet, nom utique divini Patres semper virentes dixissent ejus plantas et immortales. Si vero fructus incorrupt- biles, etiam præstantiores omnino sunt, quam ut edi possint. Si enim et sanctam Scripturam ita di- centem audisti: ‹ Ex omni ligno, quod in paradiso est, manducabis; › et non propterea offendere par est in hac Scripturæ indulgentia et crassitie; ne- que sensilem nranducationem divinis verbis hic significari putandum est. Cur enim fluxa mensa ap- ponatur, si juxta aurea verba fundentem Joannem protoplasti rebus omnibus corporalibus superiores erant ? Si enim corruptibilis creatus est a principio Adamus, et fluxi necessario indigebat alimenti, vel secundum cumciam sanctam Scripturam, incorrupti. bilis | Psductus est, neque ulla erat omnino indigen- tia fusorum fructuum, cum neque corruptibili uui mensa incorruptibilem rationi consonum sit. Ne igitur consitum Dei manibus paradisum fluxum exsistimato; neque secundum litteram tantum di- viua verba adi. Attente enim vide alios quosdam idipsum facientes in absurda ratiocinia delapsos fuisse. Hi enim corporalem esse Deum quemadmo- dum nos censuerunt; alii vero anima rationali bruta esse prædita opinati sunt, Deum scilicet au- dientes volucribus et piscibus bencdixisse. Mani- chæi vero post protoplastos, viros et feminas in

| ecclesiis nudus congregari-nomn detrecteennt ;. alii vero. alia hujusmodi malo consilio feeere, BHinc et vetustiores ecclesivsticorum expositorum, Phi- loque philosophus, €t apostolis contemporalis Pa- piss Hierapolitanus, Irensus Lugdunensis, Justi- nus marlyret philosophus, Clemeüsque Strama- teus, et Cappadoces. divini Gregorii," cum vellent evertere lurpissimas las cogitationes, et respicera siuub in divinius inspiratam Scripturam, sicul Paulus jubet, ea. quz paradisum: attinenl, owiia epírituliter contemplati sunt, vere eecononico- sua opera aggredientes. Sed magnum forte producis Basilium, aurca verba fündentem et divinum. Joannem, beatum ? Epiphanium, et divinissimum Cyrillum, et dieis ad. litterám omnia de paradiso exposuisse. Scimns loc eiiam nos, et non negamus. Sed vide divarum d:- vinaque cogitantium Patrum (eonomiam. Consi dera Davidieum illud dictum terminum inipsis re- cipieus, quod ait: « Sapiens vir disponet sermones 590g in judicio, » Cum enim reperissent exseerabi- lissimum Origenem in fabulosas trazgodias Hexac- meron per allegorías convertisse, et nibil ad lit- Leram intellexisse, et Adamum et paradisum im« torporales dixisse, reliqua vero omnia. spiritaliler accepisse; allegorias valere jubenles svas in IHesac- waeron lucubrationes seeundum lilteran, el s pienter omnmp, aecipere deliberaveru.t. Eleni , Reum non fieum vocaverant, eL ficum iterum 1 ' gnum comestionis, si quod audierunt lignum. « mestionis, in primam illam feminam inani iniei pretadione converterant. Cibum autem sensilem ah Adamo mandueatum non fuisse in paradiso, et ipse aurea verba lumdens Joannes, qui tanta. ju- dulgentia usus est, in suis homiliis iu Hlesaemeron mauifeste osteridit, ita dicens: « Vitam babuit raira- bilem Adamus; sicuti enim angelus aliquis, ita in wrra versalus est homo; corpore quidem eirca datus, exira vero corporales necessitates exsistens. » Si igitur corporalibrs necessitatibus superiur erat, quomodo.et qua raüone ad cibum transibat, nc- que per transpirationem suam carnem exhalaüs, neque ab ipsa na;ura compulsus, ut. summam ha- D bens passionum vacuitatem 1 Patet igitur liue alium quemdau cibum illum fuisse, quem paradisi pau lar praebebant Adamo, siquidem sensilis cibus. ipsa ejus, quod occulte efluit, repletio est. Et lee qui- dem itu habent, Ne. vero obiter ad disinam. Szri- piuram a:cedas, neque elige altendere. his magi- iris, illes v ro ineonsulte. despicere et aversari, Id euim periculo nou earet. Sed omnes zque stude conciliare buna vojuntate, ul eos qui uno eodciu- que Spiritu locuti sunt. Si vero et dissentire furta videntur, non doctores ipsos, sed tempura etres eausare, Lucrari enim et hi, justa; beatam Paulum, cunctos contendenteg, per Jispexsatioaen (86) Legendum videtur 2 Στρωματεῦς

rebus ipsis deferebantur. Attende igitur. Antiquio res quidem expositores, ut ait divinissimus, spiri taliter ea, quæ paradisum attinent, consideravere, cos qui fluxum paradisum dixere, et omnino sa pienter, e medio tollentes. Deiferi vero Patres, qui eis successere, sua opera secundum litteram ex posuere, stulli Origenis ineptias evertentes. Alii vero doctores inediam quamdam viam inierunt; el seque omnino furum et sensilem paradisum puta vere: si enim hujusmodi erat, non utique Dominus vitam in eo degere, tanquam aliquid esinium la troni, qui confessus erat, donavisset: neque rursus secundum futuram illam incorruptibilitatem et in mortalitatem, materiæ expertem, et spiritalem in totum, illum censuere: si enim tale quid erat, no ntique inde esse Nilotica Euphratiesque aqua di cerentur. Indeque duplicem divini Patres induxere paradisum, sensilem simul et spiritalem et spi ritatem quidem, qui justum latronem et beatum Paulum pariter excepit; seusilem vero iterum, quod serpenten), plantasque, et aquas, Adamqu que et Evam, in se continuisse, vere Mosaicus li Ler menoriæ prodidit. Eadem igitur est cause, propter quam Patres duplicem, ut dictum est, pa radisum arbitrantur. Hoc quidem placitum etiam Joannes Damascenus, in capite De paradiso, ręce pisse videtur. Ad verbum enim ita iþi disserit Quidam certe paradisum sensilem imaginati sunt, ali vero intelligibilem. Verumtamen mihi videtur quod, sicuti honio seasilis simul et intelligibilis conditus est, ita et hujus sacratissimus lucus sen silem, simul et intelligibilem et duplicem aspectum Labeat.» Allende igitur dik genter; quia et divinus kie vir unum et cumdem paradisum sensibilem si Bil et intelligibilem, et aspectum habere dupli cer, dicit. Talia igitur et tanta de paradiso lauḍatis supe rius Patrikes disputata suut. An vero incorrupi bilis bujusmodi fuerit, vel non, tuæ magnæ intelli gentiæ considerandum relinquo, cum tantum iis de more descripserim, qui hæc ignorant. Cur in ultimis temporibus Dominus incarnatus sit, et non multo prius in mundum venerit; si enim prius fecisset hoc, won wique ex ignorantia im mensus ille populus in impietate vitam finiisset. De hoc etiam invicto et sancto imperatore nostro dubitante, atque ita dicente: Si propter hominum sakıtem, humanam Dei Verbum natu ram adsumpsit, qua de causa non multo ante id fac tum est, ut et iHi omnes, qui ex ignorantia vitam Ilæc Epistola ex Gregorio Nyssene, Cyrillo Alexandrino el Joanne Damasceno conflata est. Vulcanius cum codicem harum Epistolarum recen'i manu scriptum valde corruptum habuisset, huic Epistolæ suas castigationes et conjecturas adjecit. Ilic imperator esse potuit Manuel Palaeologus, seu ejus suocessores Joannes vek Constantinus Pa. læologus; nam his temporibus fuisse Glycas mihi cum Allatio et Oudino videtur. Vide Thomasinum, tom. III Theol. Dogmal. tract. v, ubi hanc camdem qu estionem tractal.

& perator ipse foret non destitit. Præterea facinus improbissimum committere ausus est, genuini alii conjuge vitiata. Quod ubi rescivisset Ignatius pa triarcha, hominem semel atque iterum frustra monitum tandem adhibita commonefactione po strema sacris excludit. Tum vero Bardas furere, Ignatium gregi adiunere, Photium ejus loco sub stituere. Qualibus autem quantisque calamitatibus Ignatius opera Photii fuerit exagitatus, ut tandem sponte sua solium detrectare ac resignare videre tur, verhis explicari omuino non potest. Quippe radicitus ei dentes efracti sunt, ipse nudus iu longum exporrectus et sundapile cuidam luto commaculatæ inclusus, quæ abominabilis istius Copronymi cadaver continebat. Verum Deus hec non admodum dia toleravit. Quippe Photius ille mox solio dejectus est, Bardas misere vitam în terris suam clausit. Etenim cum moriturus esset, pro digia quaedam et ostenta perniciem hominis po tenderunt, nimirum ortus cometarum et inusitata somniorum visa. Nam per quietem Bardas ire sibi Magnam ad ecclesiam videbatur, ubi principem apostolorum Petrum in solio patriarchae sedentem cerneret, ad cujus pedles sanctissimus ille patrim archa Ignatius provolutus jaceret, ac vindictam eorum postularet facinorum quæ a Cæsare desi gnata in se fuissent; mox alicui gladium porrigi, quo Bardas membration dissecaretur. Neque mul tum temporis intercessit, cum Michaelus Burde potentiam reveritus hominem morte multatum e medio tollere cogitat. Itaque Bardas homines gladiis instructos contra se pergentes intuitus ad imperatoris se pedes abjicit. Verum per eosdem inde abreptus membratim in frusta conciditur, genitalibus hastæ suffixis et publice populo spectaculi causa exhibitis. Secundum hæc Michaelus, quod sobolem ex se naturaliter procreatam nullam baberet, uti Scy. litzes memoria prodidit, nec publicam rem admi nistrare per se satis idonce posset, Barda jam re bus humanis exempto, Basilium alii loco adoptat, et magistrorum dignitate ornatum paulo post etiam diademate cingit. Cum autem a Basilio quo que Michaelus ob ea reprehenderetur quæ nefarie patrabat, quo pacto et illumn e medio tolleret, sol licite cogitabat. Quid ergo rei molitur? hominem quemdam nomine Basiliscum, qucin afficere ho nore propterea cuperet quod aliquando majestatenr ipsius insigniter prædicasset ob quadrigarum so lertem indexionem, in medium productum pur pura induit ac diademate ornat, hujusmodi ad se natum verbis usus: c Jampridem, amici, oporte bat hunc virum a nobis ad honorem imperii spłen didissimum 294 potius evehi quam Basilium. llcirco mei me consilii factique poenitet. Quod quidem ubi fecisset, mox initium interitus Michac.i appetiit, præsertim cum intemperanter admodum polare now desineret, ac subditis crebra mala m liri. Nam praecipiebat his aures, illis nares, no nullis capita præcidi. Cum autem Basilius impe diret quominus ea perficerentur, fraude circum venire Michaelus ipsum instituit. Nam cuidam

Tempestive itaque in terram, ut dictum est, descendit Deus. • Cum enim, inquit Paulus, venit plenitudo temporis, einis't Deus Filium suum, › atque opportune remedia adhibet. Neque enim magno cum apparatu, atque` auctoritate Deus ad nos venit, neque divina potentia est usus, ita ut etiam invitas ad se traxerit gentes, quod neque arbitrii nostri libertatem ullo modo labefactare voluerit. Si enim hoc ita esset, fortasse prioribus temporibus homo factus fuisset, atque ita pro sua auctoritate salutem nostram operatus fuisset. At ne idcirco milti dixeris omnes, qui ante Chri stam fuere, culpa vacare: si enim anticipato hoc tempore factum fuisset, non ita ex ignorantia periissent, qui expertes fidei ex hac vita decesse runt. Nihil tale dixeris. Quotquot enim, ut Joan nes Damascerus ait, vitam laboriosissimam in exercitio pietatis duxerunt, etiam si imprudentes circa fidem aberrarunt, quique animo erant adeo obediente et grato, ut si vidissent atque audissent prompti paratique ad credendum fuissent; illi, crede, non perierunt. Nec immensos illorum labo res Deus suo fructu destitui permittet. Idcirco cum etiam in infernum ipse descendisset, et amplexi sunt hi prædicationem, et crediderunt. Qui vero cæcutientia ex malitia laborant, non solum manifeste obtueri non potuerunt, verum etiam tandem excæcati sunt intellectuali illo sole, ut diximus, illic coruscante. lloc ipsum ex cellens ille in rebus divinis Gregorius Magnus subindicans dixit: «Quocirca Dominus cum in interno apparuit, omnes servavit, vel etiam illic non credentes, ad credendum tamen paratos. › terra erant, annuntiavit pacem, atque iis quidem» Non hæc autem solum, sed et magnus Epiphanius in quodlam suo sermone, cujus initium: «Quid hoc? silentium multum, et hæc ad verbum disserit Quid igitur? omnes simpliciter salvat Deus pre sens? Non, sed eos qui et ibi crediderunt. Quid vero? deiis qui crediderunt vel omnino vita in impietate excessere, ad credendum autem parati erant: Ne que hac de causa dubita. Ilabes enim præ aliis etiam ipsum principem apostolorum ita de hoc dicentem: «Et his, qui in carcere erant spiriti bus veniens prædicavit, qui increduli fuerant ali quando.» Hinc itaquc etiam magnus ille Cyrillus impulsus dixit: ‹ Quemadınodum itaque cum iis qui in carne erant, cum carne versatus est Deus ita etiam animabus in inferno prædicavit, pro prium habens gestamen unitara sibi animanı. › Neque vero secius de his statuit divinissimus Da mascenus, dicens: «Quemadmodum iis qui in (96, Deerat in Codice Vulcanii, sed ipse ex conjectura supplevit. Codex Riccardianus habet Jo Vulcanii editione deerat usque ad xal Toutou Evexev, quod nos ex codice Riccar diano supplevimus. Codex Vulcanii legebat: Ipse recle cmcndans posuit: cum animad vertisset hunc locum mutuo acceptum fuisse a Cy rillo libro De Incarnatione Unigeniti, qui in La tina editione sic habet: Perinde atque iis qui adhuc in carne versantur; ita etiam animabus in animam sibi unitam. › Tamen codex etiam Riccar dianus la! et.

i qui crediderunt salutis auctor exstitit: inoledien teg vero incredulitatis arguit; ita etiam iis qui sunt in inferno. Optimo itaque ordine omnia dispensans, ita ut neque bonis per ignorantiam bonius ipsorum pereal, neque mali ullam omnino excusationem habeant, dicentes: Si scivissemus, credidissemus utique, prædicat etiam in iuferno, ut diximus, similiter atque iis qui in terris degunt; atque hinc extrahit, qui apti sunt beneque com. parati ad trahendum, et veluti illustris quidam princeps cum eis illiue ascendlit. Tamnetsi enim etiam omnibus communiter largitus est, suscita tus e mortuis, extremam illam resurrectionem, non tamen etiam omnes cum ipso venerunt ex inferno redeunte, soli vero qui crediderunt, ut inquit Gregorius Theologus. Ex bis itaque de monstratum est, quod et convenienti tempore homo factus sit, quodque nemo per ignorantiam perierit, siquidem, ut diximus, divinæ prædicationi obedientes fuerint Et nos quidem tale ad quæs tionem sive dubium responsum dedimus. Imperator vero omni prudentia plenus non ultra est refra gatus, quin potius summopere admiratus est Deum hoc rationibus ac modis ipsi cognitis dispensare. Sequentes epistolas 11, 12, 15 et 14 edidit Franciscus Fontanus, in Novis Eruditorum Deliciis, Fle rentiz, 1785. Duæ jam lucem viderant, altera ope Lamii tom. VIII Operum Meursii, p. 261; altera opera Dominici Becuccii, præpositi ecclesiæ S. Felicis ad Imam, qui eam una cuin Orthodoxis doamati bus qum SS. Apostoli exposuerunt vulgaverat Florentia, anno 1786. Hanc eandem sententiam Glycas defendit ac sustinet, ut part. Annal. auctoritatibus Petri apostoli, Gregorii Nazianzeni et Joannis Dama sceni in mediam adductis, sed Petrus et Gregorius ei concinere non videntur. Exsibilanda fortasse videbitur hujusmodi quæ stio nonnullis, quorum mos est naso omnia sus pendere acuto, nihilque rectum putare nisi quod ipsorum studiis ac convenit: attamen hi si didicerint non eadem semper ab omnibus pro bata fuisse philosophiæ scita, neque a SS. Ecclesiæ Patribus physica doginata, verum moralia exqui renda esse, non admirabuntur eorum placita de cœlo absona prorsus a nostris. Uno hemisplærio tantum coelum constare, tertamque nostrain planam, non sphæricam esse, omnes contenderunt penes antiquos, qui nullos antipodas esse censuerunt, veluti Eratosthenes Polybius, Strabo, Tzetzes in Chiliad., et Plutar chus in Dial. De facie in orbe luna, qui * Joanne Lamio interprete, EPISTOLA Admodum honorando Patri domino Gregorio Acro polita. Utrum cœlum rotundum sit et imme mobile, necne, juxta D. Chrysostomum Lingua aureum igitur, divinumque Joannem, occasione quasi sumpta, et a propheta Isaia `di cente: • Qui suspendit coelum quasi fornicem; et ab ipso quoque magno Paulo, qui tabernaculum prius appellat caelum, et deinde dicit: Quod fixit Dominus, et non homo; › immobile omne cœlum dicere, et hoc solum esse, quod desuper apparet, hemisphaerium neque ipsum spbari transversos agit antipodas asserentes, hisce verbis Cui quid non inest absurdi? nonue sequitur terram esse globum, que tot altitudines, profunda, inæqualitates habet? nonne habitari can ab antipodibus, qui instar tere dinum, aut steltionum imis corporum partibus sur sum obversis terræ adhærescant?..... Hoc vero est inferiora facere superiora, et omnia invertere, et quæ sunt usque ad centrum deorsum, quæ inɗra il Ind, sursum ponere. Praestat audire etiam Lucre tium hac de re ita canentem lib. i in fin. Illud in his rebus longe fuge credere, Memmi, In medium summæ (quod dicunt) omnia niti Atque adeo mundi naturam staré sine ullis.

cum esse, neque, dum suum dici noctisque iter peragit, circulatim ex oriente ingredi, et in occi dentem quiescere, ita ut exinde celeri hujus lar tione sol ipse conmoveatur; a nullo prorsus, qui sacris ipsins libris operam nəvarit, ignoratum est. Verumtamen non sine consilio, ut mihi videtur, ab aurea fundente verba hæc de cœlo exarata sunt; quamobrem pe mireris. Si enim maximus, Pau Aus hic ait: c Si cir umcillamini, Christus mibi vobis profuit: illic vero Timotheum circumci dens cernitur: et aliquando quidem inter Iudæos uɩ Judæus, aliquando inter legis, expertes ut legis fit expe:s, el alibi se Romanum cognominabat, cum ex Judaico genere vere derivaretur: quiq novi, si divinissimus Joannes quosdam, cœlorum molui allen lentes, et ex adverso de universitate ratiocinantes, corrigens, coelum semisectum dicat et imunobile (3)? Non sine consilio igitur sermo hic, uti diximus, a laudato Patre habitus fuit; doctoris enim more, etiam hic ad Apostoli exem plum omnes ad divinam, cognitionem perducere enitens. Chrysostomus, talem non habuit exacte orationis et sententiæ curam, qualem sane et in productione magni luminaris adhibuit, et in fac tara et fictione Adami, atque in ipsis intemneratis. Christi mysteris. Hico enim dicit, luminare. hoc productum esse, ut diem lucidiorem official; di eit, hominis corpus esse anima antiquius; sanctifi cationum autem mysticum sacrificium per vinum tautam fidelibus tradens, videtur, ut exinde impii Armenii in sua ipsorum, ut aiunt, hæresi validius confirmentur. Sed hæc quidem, economice ab aureis verbis Quente dicta esse confirmamus. Cur? Quia cæte Torwin, sanctorum Patrum concilium bæc, admşil Letibus, alternis: neque quoquam posse resolvi Summa atque ima, quod in medium sint omnia nixa, Ipsum si quidquam posse in se sistere credis Et quæ pondera sunt sub terris, omnia sursum Nitier, in terraque retro requiesse reposta. U per aquas quæ nunc rerum simulacra videmus, Et simili ratione animalia cuucla vayari Contendunt: neque posse e terris in loca cœli Recidere inferiora magis, quam corpora nostra Sponte sua possint in cœli templą volare. Uli cum videant solem, nos sidera noctis Cernere, et alternia nobiscum tempora cœli Dividere, et nocteis parileis agitare diebus. Sed, vanus, stolidis hæc omniu parturit error. Non unus Chrysostomus semisectum co∙lum asseruit, verum et martyr Justinus, qui in lib. Quæsl. et Respons. ad orthodor, cum questione 59 sibi olyecisset id est Si voctu sol occultatur, quomodo cœlum non probatur globus esse? respondet id intervalli log gitudine lieri, atque oculorum vitio. El Hoc est: Si citra controversiam nudia alia sunt quæ in eadem et æquali planitie, propter intervalli longitudinem, oculorum effugiunt obtutuin, velut navigia in mari, quorum alterum ab albero non cernitur, latitudine per summas aquas quasi circulo quodam visum circumscribente, quo minus ultra circumscribentem intendatur: quid mirum, si occultatio stellarumi per eandem causan fal?» Atque in solutione questionis 130, instar cameræ se habere cœlum contendit contra Græro rum philosophorum scila, et ab aquis quodammodo fulciri dicens Scilicet: Sustinent igitur caelum aqux, aquas autem terra, terram porro præceptum divi num. Quæ quina ut physicis pugnent nemo est qui non noverit. Consulto præterro Latinos Paires qui in eamdem sententiam pedibus ierunt, atque adeo Antipodas sustulerunt, inter quos Augustinus, De civit. Dei, Lb. xvi, cap. 9; Lactantius, De falsa sapient. philosoph., cap. 24, ac permulti alii, qu rum paradoxa satis superque refutasse visus is Mavrobius lib. i, in Somn. Scip., ubi adversam cer tamque sententiam tutatur.

A tere nequaquam compertum est. Sed maximus Joannes omnia h:æc, festinationi semper insistens, D. quam vehementiam motus remittere et coercere. optima ratione aggressus est. Aliter enim, nisi hujusmodi indulgentia in his beatum Joannem usum esse dicamus, ubi de hoc ipso cæterorum sanctorum Patrum dieta locabimus, vel quonain modo ipsa accipiemus ? Otique ergo, qui in une eodemque Spiritu locuti sunt, sibi invicem adver gari dicamus? Nequaquam omnina. Magno Basilio in primis, si̟ tibi lubeat, aurea præbe, qui Mosis dictum. exponens : ι. Εt factum est vespere, et mane dies unus, › hisce jiisdem verbis edisserit : « Viginti quatuor horarum mensura unius diei est intervallag; coeli igitur ex eodem in idem μας pune- tum una tantum die fit iterum restitutio. › Nullus ergo suæ indulgens opinioni hæc secundum philo- sophos magnum Basilium disseruisse, et exinde Spiritus doctrinam in capturam circumferre, af- Armet. Ipse enim vir divinae suspicionem præ00€- cupando expulit. Etenim in sexta in Hexaemeron homilia hæc infit: « Quoniam proponitur nobis in mundi constitutionem inquisitio, et contemplatio universitatis, non ex mundi sapientia initia babens, sed ex iis, quæ Deus non per ænigmala, sed in specie looutus, famulum suum edocuit; necesse ompino est ad illorum, quæ nobis proponuntur, cognitionem non inexercitatam mentem habere. › Quid plura ? Si theologia excellens magnus Gre gorius tunc cognoscere creationis rationes, et C simul cum Creatore intelligere, cum dejusmodi sex dies aggrederetur asserebat, es in ore hoc ferebat : quis tantum sibi ipsi confidat, ut aliquid amplius quam laudatus vir sentire simul et expo- nere speret ? Ne igitur dissentiamus, cum perspi- cue, unde et quomodo magni hujus viri opera comparata sint, intelligamus. Insuper vero quoque divinissimum Gregorium Nyssenum dicentem audi: ‹ Continere scilicet omnia in orbe cœleste corpus, mediam vero universi regionem gravia et deor- sum tendentia corpora tenuisse: terram autem et aquam a se invicem contineri, ot hanc, quæ in orbem circumfertur, substantiam ob motus veloci- talem terra discum circulatim ambire, et neque de sua basi dimoveri terram, neque ca!um un- . Hæc autem ita sese habere, mediamque universi regionem terram occupasse divinissimus Joannes Damascenus in capite de terra ita loquens mani- festissime significavit : « Inferior omnino et mi- nor cœlo terra est, et veluti punctum quoddam in hujus medio suspensum; » qua in re ambiguum se traducere alienum est. Vides enim et ea, quæ magnus Basilius habet ex hac intelligenia pen- dere; in laudata, enim homilia, ita ait: ‹ Nullus cât proximior, et nullus est remotior a sole, sed - qualiter hic omnibus, qui singulas orbis terrarum partes habitant, occurrit. » Hinc ergo manifestisși- Mum est, quod, si terra in universi medio non suspenderetur, neque profcito sol a nobis, ut

laudatus Pater inquit, æqualiter undecunque & distaret. Hæc igitur quidem et rotundum et immobile caelum perspicue ostendunt, et nulla de his responsio est. Si autem mihi prophetæ dictum objicias, scilicet: Qui suspendit cœlum quasi fornicem, ▸ et hinc in medio sectum et immo- bile cœlum esse deducas: exinde tibi et ego supersubstantialem omnino Deum figura humana et corporeum esse probo; pugillum enim et palmum propheta ipsi attribuit. Sed sicuti per hujusmodi verba, pugilum inquam, et palmum, parvam universe Dei potentiæ partem propheticns sermo figurate demonstravit; ita dicendo, « Qui. suspendit ccelum quasi fornicem, facilitatem artis, qua ex non exsistentibus omnia produxit, sapicntissime subindicavit. Εt hæc verba non sunt mea. Damascenus Joannes in capite de cœlo, de hoc opinans me edocet, dum ita disserit: Qui- dam sane hemisphaerium esse caelum opinati sunt, propterea quod David dicat: c Qui exten- dit cœlum tanquam pellem, › et Isaias que- que: «Qui suspendit caelum quasi fornicem. Et hac quidem hactenus. Caelum autem cir• cumferri ei cum eo simul circumferri ipsum solem, manifestavit quidem D. Gregorius Nys- senus divinum admirans opifcium, et ita lo- quens : ‹ Quis circumducit cœlum, ut sit luminare super terram ? » Non minus vero, quæ ad hoc attinent, magnus ipse Maximus edidit, dum expo- nit Veteris Testamenti bujusmodi dictum : « Stet sol contra Gabaon, et luna super valles Elom (4-5) ;) et veluti ineſſabilem Dei sapientiam et potentiam admirans, hisce iisdem verbis dicit: Solis et lum cursum inoffensum Deus continuit mirabili- ter, semper mobilem universi naturam efficiens iumobilem. » Quid hoc admirabilius ? Quid sphæ- rica universi natura evidentius? Hæc quoque magni Basilii cœlorum orbicularem vertiginem ostendentis : « Ne igitur, o homo, sine principio, quæ ceruntur, opinare ; neque cœlestia corpora, qua moventur, quoniam circulo te circumcurrunt, et circuli initium expedito nostro sensui captu facile non est, sine principio corporum se in or- bem noventium naturam existima. › Sed excel- lens theologia Gregorius non de gentibus philoso- plis, sed de luminibus verba faciens, hæc inquit : Novi et alterum lumen, circularem astrorum viam. » Si igitur semisectum est caelum, et hoc cst, quod desuper apparet hemisphærium; et si · infra terrain sol minime circumit, unde tandem, et

EPISTOLA stellæ peragent quomodo circularem cursum mauifuste demonstravit. Manifestissimum omnino Vides hic nostrum Glycam totum in eo versari ut Chrysostomum defendat quasi opportune de mun do ipse senserit, atque optime semisectum cœlum pronuntiarit, ut fati fortunæque errorem radicitus evelleret. Probe utentis ratione nunquain tamen erit commentum quodvis errore alio refutare, eo magis quod luculenter in sacris Scripturis circularis coeli mentio sæpius habetur, præcipue vero cap. xxiv Eccl., ubi dicitur Gyrum cœli circuivi sola, etc., Grace aptius et verius, scilicet circum duri, ruiundavi, conglobavi, et Isaiae cap. xL, Qui sedel super gyrum terræ, vel secundum Hebræos, Qui sedet super globum terræ. Si globus est igitur Hinc ergo manifestum est, non ut carteris Patribus adversantem, sel opportune divinissimum Joan nem locutum, simplicioribus persuadere conan tem, ue ab iis qui fortunam fatumque credunt, seduci se sinerent, neque suam ipsorum vitamı astrorum motibus ascriberent, adeoque ne abduce rentur a Deo el a recta sententia divellerentur, bæc magnum scribere non dedignatum fuisse. Quid Mura? Theologus ille magnus Dionysius in quarto suo capite, in quo de bono lumine disserit, hæc pariter de his manifeste edocet': «Cœli, dico, mirabilem motum, et circularem astrorum cursum, et ipsorum transgredientem transitum, et ex hoc in idem magnorum luminarium restitutioneni, secundam quam annos mensesque metiri consue vimus. › Hoc quoque sapientem Salomonem clam juauisse existimo, ubi dicit:» Sol ab austro surgit, et rotatur ad aquilonem, ita ut, cum cœlo et invitus circumactus, diein noctemque efficiat Posuit enimn, inquit, bæc in signa, et tempora, et dies, et annos; › saum enim transitum clam ab occidente faciens, apparens in oriente, et a signo in signum transiens, annum perficit. Annus enim nihil aliud est, quam ab eodem in idem signum iterum restitutio. Et si minus his, quæ dicuntur, saltem ipsi magno Basilio fidem adhibeas; in septiına enim bomilia hæc eadem edisserit. Expli cans quippe hoc laudatum dictum: «Et erunt in signa, in tempora, et in annos; et exinde qu. modo annum sol absolvat ostendens, hæc quoque subjicit: «Solaris autem annus est ab eodem in idem signum juxta solis motum restitutio. o llec aute. ita sese babere, et ad orientem ab occidente solem et lunam suum cursuni peragere, Dania scenus Joannes perspicue demonstravit, hisce iisdem verbis enarrans: • Solemn, et lunam, Marlem et Saturnum planetas appellarunt, quia adversus cœlum motum faciunt; nam cœlo et cæteris astris ex oriente in occidentem se moventibus, ipsi ab occidente in orientem motum habent. Hoc ex luna ad vesperam paulisper retrocedente cognoveri mus. › Si hæc ita se habent, ex lunæ reversionibus et reliqui planctæ, unde et quomodo moveantur, cum semper mobili cœlo sulem circumactum diei noctisque spatium perficere. Nam, nisi ex oriente in occidentem sol moveretur, si per diej noctisque terra, sane et antipodes erunt, rotundum erit cœ lum, non semi-ectumn. In hac itaque et alia texti monia_si_respexissent Chrysostomus homil. 14 et 27 in Epist. Pauli ad Hebr., Justinus Martyr, Basi lius bomil. 1, super Genes., Ambrosius, lib. 1 in Hexaemer., Lactantius, et alii innumeri, nunquam cœli rotunditatem negassent, ac vidissent eam nọn esse figmentum Græcorum a ratiocinando profectum, uti Elias Cretensis ad Orationem 7 Nazianzeni au tumavit, quod ex Scripturis ipsis probatur, quodque rationi consonum, quemadmodum Ptolemæus no vem argumentis ostendit cap. 3, lib. 1 edit. magn:w„. Aristot. Ηi Cal, tex. 22 et seq.

spatium suam faceret restitutionem, ubinam taudem solis circulus ille, qui annum complet ? Ad haec, quæsa, respondeant; neque enim ad dies tantum perficiendus sol constitutus est, sed et ad tempora ol annos, ut præcedens sermo jam- demonstravit. Talia ergo, tantaque testimonia habens, ne am- plius adversere, neque hujus beátisissimi insistens operibus, cæteros sanctos despicias. Etenim si anathemati subjicere videtur eos, qui cœlum non esse fixum,.et seinisectum aflirmant: non tamen reliquis sanotis Patribus obsistens, sed his adlıæ– rens, cum sententiam hanc Manichaicam et im- piam reddere conatus esset, hæc inquit : « Etenim hi, qui Manetis inhaerentes placitis agrotant, Do- minum ad animarum nostrarum salutem duodecim vasa fabricasse existimarunt, quæ per sphæras con- vera morientium animas attollerent, et in luna colle- carent (7), in fidem sua ipsorum vaniloquentia bujus incrementum et diminutionem adducentes. Fahu- lam hanc igitur, uti diximus, stirpitus evellere ni- tems, severior:bus quoque rationibus uti contendit in illos, qui calum rotundum et semper mobile aesc- runt. Et hæc sunt, quæ Chrysostomus ait, et hac ra- tione se babent. Solem vero infra terram subterlabi, ñon quidem transverse, ut quidam putant, et obscu- rum aerem efficere (nain si trausverse sol excurreret, adeo aer non obtenebraretur) manifestatum hoc quidem fuit ab ipso Theologo Gregorio in libro suo De Theologia ita dicente: «Diei conditor sol est supra terram, sub terra vero noctis est condi tor (8). » Non minus hoc et ab ipso Damasceno Joanne pertractatum fuit ; in capite enim de luce, igae et luminaribus lac ait: • Quarta die fecit Deus luminare majus, videlicet solemn, ad princi patus et potestates dici : per ipsum enim dies, efficitur; siquidem dies est, dum sol supra terram, nox vero dum infra terram lucet: et noctis interca- pedo est solis ab occidente usque in orientem sub terra cursus. › Eadem vero verbis hisce magnus B.- silius explanat; ad dictum enim habens, ‹ Et vocavit Deus luren diem, et tenebras noctem, hæc dicit: D ‹ Et nunc quidem post solis productionem dies est, cum a sole in hemisphærio supra terram lucente aer chæorum hac de re commenta, videbit sane bos nihil proprio censu protulisse, verum sonmiantium deliriis victas ommino manus dedisse. (8) Plutarchus ubi supra memorat a Platone non solem, verum terram dici instrumentum temporis dimetiendi, ex quo latius patet melius Platone.n sensisse de terra quam cæteros philosophos, cam καὶ φύλακα, καὶ δημιουργὸν αὐτὴν ἀτροπή νυκτὸς custodem et veracem ipsam καὶ ἡμέρας προσείπε, ει artificem noctis dieique dixit. Idem sensit et Empe- docles qui ait : Νύκτα δὲ γαῖα τίθησιν, υφισταμένη φαέεσσι. Noctem terra facit, dum lucem intercipit almam. (7) Quam dire a vero aberrarit Manes, et qua moustra, non placita, ejus asseclæ jactitarint, lic nostrum non est expendere; ea enim omnia possunt videri in Augustino, precipue in lib. : De høres., atque alibi, necnon in cæteris Patribus qui ea refu- tarunt. Animadvertendum tamen hic censuimus Manetem a veteri Platonicorum philosophia bau- sisse, animas post corporis mortem in lunam avo- lare, postquam fati lege ad tempus vagatæ fuerint in ea regione quæ terram et lunam interjacet. Ilac de re videndus Plutarchus in lib. De facie in orbe tunte, qui referens omnia Platonicorum somnia au- etor est nonnullos Elysios in luna æque ac Tartarum statuisse. Qui contulerit-Plutarchi librum, et Mani-

«illuminatur, nos vero est terra umbra, quae ch sole abscondito ft. scilicet. Vel enim iterum dixisse oportebat Hæc autem fta sese rabere, et quod min'ine suister terrant sol non carrat, acrein Hoa omnis obscurum esse, vel ex ipsis rebus cognoverimus. ta insula Britannia decem et neto herarum dies est, sex horarum vero nox; et non solum sex trorɔrum, sed ipsius tenebræ non omnino profun d, scilicet quale est, quod a nobis dicitur crepπ; eulum: solis enim fulgores in eos cadunt. Cur? Quia ipsa quare uncle sol proxime circumfertur, μropterea quod pars ipsius brevissima sub terra occulitor, et Britannorum per-picacissimi novin olare vident, et fere omnia oculis disceriunt. Hiɛe ergo ediscas, quod, si in nostro taniwin climate, et non sub terra sol transiret, sed prope hine et ¡¾ine circamferretur, nox profecto nox fron esgel, neque omnino proſundæ ipsius tenebræ, sed ejHR modi, quales præcedens sermo demonstravit; siqni dem terra universis solaribus radiis nequaynan op poneretur. Nox enim nihil aliud est quam terræ unt bra, ut ait magnus Basilius. Sole siquidem minime infra terram, sed prope ipsam circumeunte, ut supra dictum est, profundam fieri noctem omnino impossi bile. Cœlum autem semisectam non esse, nèque hoë solum, quot desuper apparet, juxta videlicet pro phetae dictum: • Qui suspendit caelum quasi forni cem,» dilucide, quæ dicta sunt, manifestant. Non minus vero ea, quæ ad hoc spectant, ex a‹ducendis animum intendentibus perdiscere facile est. In lau dato namque capite hæc hisce iisdem verbis. Dama scenus Joannes disserit: «Ter centum et sexaginta habet partes coelum, centum octoginta hemispl rium super terram, et quod sub terra est pariter cen tum octoginta.» Divinus quoque Anastasius Synaita cœlum in similitudinem sphæræ esse manifestissi me ostendit in suo sermone in Ilexaemeron, in quo, quæ a Deo sunt, supra naturam et artis rationem esse demonstrat, et ita infit: «Creavit Deus celum, hoc est sphæram, primum, deinde terram, centrumi Quivis dierum noctiumque vices, atque earum causas expenderit, noverit hic Glycam nostrum de solstitio æstivo loqui, quo tempore Britannia diu turno solis aspectu gaudet, ac pene noctem nescit, cum nec longius absit ab iis populis qui in maxime obliqua sphæra positi, a Plinio lib. iv, cap. 12, re feruntur, quasi qui ‹ serant matutinis, meridie me tant, occidente sole foetus arborum decerpant, no cubus in specus condantur.» Londini revera ma Fecit Deus terram, et coelum, centrum videlica 1, et tunc sphæram.» Nisi enim centrum fixum) esset, non utique anni circulus circumscriberetur. Ladent antem de cœlo et divina antea sapiens Origenes nobis dat aperte intell gere; evertens enim, qui illotis manibus accedunt ad enarrandam Scriptu et exinde humana forma præditum Deum putant, et hæc cateris addidit: Quomodo rotun ram, ximus dies, qui fit undecima mensis Junii, fere decem et novem horis constat, ac tunc temporis crepusculum pro nocte habetur, ea scilicet dubia lux, quæ ex refractione radiorum solarium in atmo sphæra exoritur, donec sol decimum octavum gra dum sub horizonte attigerit, ut peritiores asuo. nomi autumarunt. De crepusculis, ac de mthodo expendendæ longioris, breviorisque crepere Lucis vid. KEHL., dissert. 20.

dum semperque mobile calum sedes Dei esse po test?» Si autem hac ita se babent, ut præcedens sermo demonstravit, ne amplius repugues, neque hujusmoJi divinæ Scripturæ testimonia afferas; a supra enim laudato Apostoli dicto: «Quod fixit Dominus, et non homo, › nihil aliud significatum existima, quam certam cœli productionem, et coll stitutionem, et perpetuam illius conjunctionem, et concentum: nam si immobile esset calum propter firmitatem, qua a Deo fixum fuisse dicitur, lunanı quoque in eodem loco manere, non semper mobi lem esse, oportebat; siquidem fundamentis ædifi caverat firmis: «Lunam enim, dicit, et stellas, quas tu fundasti. Ex his ergo omnibus edisce, o sacrum caput, non sine consilio ab aurea verba fundente divino que Joanne de his disputatum esse. Nisi enim hoc esset, nonne laudatis sanctis Patribus adversaus crederetur? Impossibile quippe est ad invicem ali terunquam sentire, prout mihi videtur, qui in uno eodemque Spiritu locuti sunt. Adhuc et hoc quæritur, cum Deus prima die lucem crearerit, qua de-causa die quarta luminaria con diderit Aurea verba finidens et divinus Joannes in quinta ipsius in Hexaemeron homilia Mosaicum dictum enarrans quod ait:. Et fecit Deus luminaria magna, ɔ› non parvi momenti contradictionem indu cere videtur. Neque enim accuratius in hujusmodi rationibus immorari voluit; cum opportunitate temporis pari passu gradiens, ut videtur, sicuti etiam alias hoc fecisse repertus est, despicit, aliquando enim sedulitati parcit divinus hic vir. Nisi enim hoc esset, nullo modo ad verbum sic dicere visus esset, elementum hoc, scilicet solem quarta die conditum, ad hoc productum fuisse, ut lucidiorem faceret diem. Attende igitur; hinc enim apparet, aliud fuisse,quod prima die productum est lumen, et aliud solem istum, qui quarta die conditus est; primamque illam lucem subobscurio rem fuisse ea, quæ die quarta producta est. floc tamen omnino verum non est. Tunc enim ipsa producta est lucis essentia; ait enim: «Dixit Deus, Fi: lux, et facta est lus; s quarta vero non fur, Quæ quantaque dixerint tum veteres, tum recentiores philosophi de lucis ac solis natura, om uibus fis compertum sane est, qui vel ab ipso li mine physicas facultates salutarint, earumque hi storiam vel cursim perlegerint. Newtoni dogmatibus adhærentes, quibus lux idem est ac ‹ qualitas spe cifica, qua nobis corpora conspicienda objiciuntur, sol vero igneus globus, a quo continuo emanant radii lucis ad nos usque pervenientes perquam ocius, › innumera et in hac disputatione invenient quæ reprehendant. Newtono et nos ipsi studemus ob id tamen non vetamur quin et aliorum hypothe ticas sententias expendamus. Quapropter invidia notamn, credo, fugiam, si dixero non injucundam omnino, nec futilem hypothesim Wallerii, qua validis rationum momentis statuit de origine mundi, quaque contendit Mosem statis, naturæ legibus lo cutum cum universi historiam conscripsit, adeoque quamplurimos somnia et monstra de mundi origine protulisse, eo quia a Genesi descivere, ac proinde et ab ipsa natura.

sed solum lucis capacia vasa ad excipiendam prim mam illam lucem producta fueré. Videtur hic Justinum pene sentire cum Ari stotele qui lucem quid incorporeum antumavit, et discretuin a corpore; cum dixisset enim eam neque defurum corporis ullius, deliniens quidnam lux sit in lucido corpore, lucem esse ait scilicet actionem perspicui, qua perspicuum est. Newtoni tamen asseclæ, qui in omnibus expenden dis analytico fere more utuntur, adeoque rectissime quæque severe ad trutinam revocant, sententiaın hanc respuere conati sunt, nec immerito, uti et alias quæ certioribus experimentis pugnant. Mirum idcirco Wallerium nonnihil ab eis recessisse; is enim volens naturam solis exponere ait sane sol est corpus ignitum atque adurens, verum lumine donatum et perquam simplex; pars ipsa lucis, quam Deus prima die condidit, particulis te nuissimis constaus, ingenti ineffabilique coleritate donatis et maxima energia, quæ omnia unam lucem decent, et a quibus omne lumen, quivis terrestris motus, omniumque corporum vices et vigor pen dent.» Cui vacat adeat philosophi hujusce opus nec inelegans nec inventustuin. Non Apparet Theologum de uno lucis accidente Attende, si lubel, etiam reliquorum sanctorum Patrum vocibus, et exinde facile disces veritatem. Algue in primis philosophum ac martyrem Justi num audi, et de prima illa luce, et de in die quarta productis luminaribus ita sane disserentem: ‹ Pri mitus namque lumen omnino totum in aere diffu sum, neque æquabilem tenuit cursum, neque dei certum designavit spatium: contractum vero, nocti aditum dedit; ita ut verum plane sit aliud esse Jumen, et aliud quod lumen ipsum complectitur, solare corpus • Nec milii solem lucem aliam quam principem illam factam esse existimes; non enim, tanquam primaria illa ad universitatis illu minationem non sufficiente, sol conditus est, ut defunctum suppleret. Unum est igitur originarium lumen: sol autem corpus ipsi.efectum, in quo Jumen contractum ubique prorsus locorum jam inde ab initio diffusum feratur. Hoc etiam per corpus id horarum diei cursum absolute perficit, › Atguð hæc sane Justinus. Magnus vero Gregorius Theo logus in sna in novam Dominicam orationé học hisee verbis explanat: c Æternis igitur nullam aliud lumen quam seipsum præbuit. Quid enim se cundo lumine opus iis erat, qui maximum habe bant? Inferioribus autem atque humanis primam hnjos luminis vim protulit. Nec vero id organicum a principio, nec, mea quidem sententia, solare pro tulit, verun incorporeum et solis expers; sed postea ad orbem terrarum illustrandum soli tradi. tum est. › Patet igitur exinde quod ea!ux diem conficiens ante diem quartam eadem erat ac quæ die quarta injecta est solari disco, ut per hunc omnia illustraret. Quod vero hæc ita se habeant, et quod illa lux multo splendidior esset ea quæ nos hodie illu loqui, vocareque quodl Pseudo-Dionysius dixit, ubi forunan, uti scholastici aiunt, pro subjecto posuit. Et verba ipsius, que ad rem utique faciunt Scilicet Lus enim ea est, etsi tum forma certi corporis carebat, quam divinus ille Moses, primos illos etiain tres dies nostros definivisse ac distinxisse comme morat. > Etiam Latini Patres in ea fuerunt sententia, Deum lucem prius veluti accidentem sine subjecto creasse, attamen non lucidiores primos tres dies fuisse autumarunt, imo obtusiores. Tertullianus enim adversus Hermogenem ait: Deum sane con didisse lucem et expulisse tenebras, ‹ non statim vero lumen splendore solis implesse, et tenebras solatio luna temperasse.» D. Ambrosius vero u hunc lucis a sole separationem probabiliorem indi cet, testem adhibet quotidianam experientiam, qua dies solem antecedit et sequitur; et Augustinus, lib. 1 De Gen. ad litt., c. 11, ait: ‹ Potest et hoc dici auctum esse fulgorem diei sole addito, ut per'

aninat, aperte sane ostendit et Theodoretus de lac ¡psa luce dicens: ‹ Quod distribuit parva et magna. luminaria, ut convenientem oculis animalium splen dorem redderet; ni enim id factum esset, nec oculos habentia animalia lucis excessum ferre po tuissent.» Neque aliter vero et ipse magnus Basi lius de hoc ita disserens loquitur: Pulcher uti que sol est, scilicet solaris discus, in quo, veluti in quadam lucerna primigeniam hanc lucem re posuit, pulchre sane et aptissima symmetria. Ne que enim ipsius tenuitate ignis egreditur, et omnia adurit, neque ipsius crassitudine obtusiorem ad nos suam transmittit energiam.» Hoc idem et pro pheta Isaias subobscure aperiebat dicens: Tunc lunae lu nen erit ut lumen solis, et lumen solis erit septuplum «Ademptis enim et obscuratis ipsis discis, quoniam juxta evangelicam vocem, tunc» temporis astra concident, › talis necessario erit illa lux primigenia et pulchritudine quidem, et splen❤ dore, qualem ipse produxit a principio conditor ‘omnium Deus. Si enim innovari omnia decet juxta maximum Paulum dicentem Exspectatio nam ■ que creataræ-revelationem filiorum Dei exspectat, › consequens erit et lumen solis innovationem quam dam accepturam, et antiquum splendorem sumptu ram. Nisi enim hoc esset, nunquam propheta dice ret, solis lucem septuplam fore. Quod vero huc ita se habeant, et quod luminaria non lucem, sed discos ipsos dicat, quod die quarta condidit, ut ŝis primigenia illa lux veluti lampadibus excipere tur, et illustraret terram, et ab ipso magno Basilio pertractatum est de hoc apertins loquente; in sexta enim sua in Hexaemeron homilia ita infit Tunc enim ipsa natura lucis producta est; nunc autem hoc solis corpus eo conditum est, ut illi primoge nitæ luci vehiculum esset. Nam ut alia diversaque sunt et non eadem ignis et lucerna, et ignis quidem « illuminandi vim obtinet, lucerna vero idcirco facta est, ut egentibus moderatam lucem præbeat, sic et illi purissimæ, sinceræ immaterialique luci ceu vehiculum nunc ipsa luminaria sunt exstructa. Et divinissimus Joannes Damascenus in vicesimo primo suorum dogmaticorum capitum et de hac ipsa luce et de luminaribus disseruit: dicit enim» quod luminare idem non est ac ipsa lux, sed • Re ceptaculum lucis, in quo primigeniam banc lucem Deus imposuit. Et hi quidem sic. Divinissimus illam lucem minus fulgens dies, quam nunc est, fuisse credatur. Quæ omnia infirmant tum Glyeæ nostri, tum Theodoreti sententiam. Varias in sententias iere Scripturarum in terpretes, et Patres hoc Isaiæ effatum expendentes; neino tamen, quod sciam, sic detorsit ut noster Glycas. Si historiam inspiciamus, cui potissimum studendum est ut rite germauus seusus divini textus eruatur, propheta Judæos arguens quod contra præceptum Domini, diruta jam Hierosolyma per Nabuchodonosorem, et occiso Godolia, ut habetur Jeremia, ALII XLit et xLiv, fugerent in Ægyptum, promittit, cum resipuerint, Deum ipsis maximam daturum laetitiam, atque Scripturarum more ait quod sol et luna tunc temporis pene gestientes septuple clarius eis splendere videbuntur. Sic Esther II, dici tur e lux et sol ortus est;» et cap. viii. ‹ Judzis nova lux oriri visa est liberatis ab impio Aman. etc. Si vero velimus cum Patribus ac præcipue cam Hieronymo rem altius inquirere, dicemus tsaiz di etum illi utique tempori aptandum, in quo vasibes ira confractis ad interitum, divina majestas per clarioren totius machinæ cœlestis illuminationem, eternuin magis splendebit, id quod ex integro con textu liquido satis apparet; subdit enim prophets id futurum in die qua alligaverit Dominus values (cap. xxx, vers. 26).» populi sui, et percussuram plagæ eius sanaverit

A vero Anastasius altius desumens et ea quæ ad lucem illam, et ea quæ ad solareın discumspectant, ita inquit : • Quia enim Verbum, ipsum lumen in mundum venit, quod e lumine, cujus causa alia non exstat, reluxit, lumen quoque exemplum unio- nis istius esse volo. Consideret ergo mente sua ratio, originariam esse lucem, quam prima voce Deus per Verbum ipsum creavit : corpos`auten: solis, corpus humanum, cui inenarrabili ratione Verbum sit unitum. » Præterea audi et beatum . David ita prædictis concinentem ac dicentem : Laudate eum omnes stellæ et lumen. › Luminaria enim videtur aperte dicere, et de primigenia illa luce loqui, quæ die quarta ipsis injecta est, ut lucerent super terram. Ne amplius igitur de catero contra innitaris, neve aurea fundentem verba Joannem Inconside- rate inde tradncas, siquidem non sine consilio, ut antea innuimus, hæc explicata fuere; neque sine hoc apparente sole diem effici dicas : divinissino enim Joanni consentions ipse magnus Basilius, ita hoc liquido explanat dicens: Nunc quidem ex illo tum dies post solem factum, is aer est, quern sol ipse illuminat in nostro dum est hemisphærio supra terram relucen3, et nos, umbra est terrae, quæ diei sole se occultante succedit. Tunc vero fieba! dies, cui cedenti nox vicissim succedebat, non quidem secundum motionem solis, sed pri- migenia illa luce suum splendorem difundente, seque rursus contrabente, idque pro mensura Deo definita (15). Et facta est, inquit, vespera, et factus est mane dies unus.» Exinde ergo percipe quod quæ fecit diem, ea est ipsa primigenia lux quæ et in primo, et in quarto, et post quartum ; · antea quidem sine sole, postea vero indita soli, ut ex pluribus superius allatis demonstratum est. Admodum venerando monacho domo Esaiœ. Si secundum Dei imaginem mens nostra creata sil, quomodo eadem in altero quidem intelligens est, parentiis vers. 10, ubi ait . Ipse enim signa in cœlo firmavit, Stellas, quæ polissimum faciunda indicarent trice vertit : remus, si omnia quæ antiquitus philosophi de ani- in altero vero non intelligens; et qua de causa forma, ætate caterisque rebus omnes differunt inter se (16). Quod sane ad imaginem Dei mens nostra creata (15) Præstat audire Marium Victorem, qui lib. 1 in Genesi opera Conditoris enarrans perquam mira, ita de primæ lucis exórtu locutus ...cum lux immissa sûùperne Emicuit, dicente Deo, discretaque nigrum Umbra peplum retrahens summo discessit Olympo. Tum divina diem appellans prudentia lucem Indidit, et tenebris obscuræ nomina noctis. Sic facta una dies de mane ac vespero primo. Sic quartæ diei opus exponens canit: Jam tribus exactis molu succensa citato, In flammas, ignisque globum se cogere jussa est Solis prima dies, fundataque semina lucis Puniceos roseo sparserunt fomite crines. Quod vero ad ea quæ Moses protulit Deum lumi- Maria condidisse ut sint in signa, et tempora, etc., Animadvertendum idem sensisse et Aratum in Ap- Sidera dispertitus: providit vero ad annum Hominibus temporum, quo stata cuncta uascerentur. Vel ut Lugulinus lib. vit Philosophia cap. 14, πιο- Ille quidem cœlo defixit signa superno Partitis astris, stellas providit in annum, Quæ tempestates homines et signa docerent, Ut firma in terris essent certo ordine cuncia. (16) Ab insuta:o nostro aiuium profecto recede-

fuit, et quod ille divinus allatus animam nostram intellectualem mirum condidit in modum, a nemine omnium ignoratur. Inspiravit enim, scriptum est, in faciem ejus spiraculum vitæ, et factus est homo in animam viventem. Ex coque primum tempore conveniens quidem erat, ut homo pari conviveret dignitate, ut fere angelus, itaque inter´ hunc et illum nihil plane discriminis intercederet. Sed postquam Factoris obliti, quæ nostram exsupe rabant naturam, mente concepimus, atque inde angelica illa conditione indigni deprehend fuimas, ex eo tempore jure meritoque infelices naturalibus necessitatibus fuimus obstricti, ut hinc Hos male affecti, peccati memoriam vel nolentes haberemus, propter quod divinorum illorum dono rum privatione damnati fueramus. Hinc etiam, quod omnium primum est, ipse videlicet intelle ctus, convenit adhue hominibus' juxta ordinem na turalem. Neque mihi objicias sapientem Salomonem, quoniam et perrara hac sunt, ac de bis inquirere non oportet. Enimvero hujusce assertionis mihi tstes non supposititii sunt divinus Anastasius Sinaites, sanctissimus Joannes Climacus, atque ante ma somniarunt tantum referre in animo esset. Forte hoc ipsos deliros fecit, quod ejus penitus naturain ignoraverint, et nihilo tamen secius caco ethe quadam confingendorum systematum impulsi, omnia explanare contenderint etiam ignota. Utinam hoinines ætate posteriores alieno periculo feliciter sapientes facti causam errorum cavissent; verum hac ipsa nostra ætate, quot absurda philosophos, non barbam jactantes et luridas genas, sed de ca psula totos, et de gynæceo inconcinna effutire sy stemata audivimus f Non unus adhuc fere natura inæquas hominum animas videtur innuere, cum bardos et crasso aere natos cum brutis veluti sociat, dum Pythagoræ, Platonis, Plotini et sexcentorum bujusce furfuris hominum doginata exsibilat. Si sapientis sententia sci licet Animæ verissima cognitio ad universam phi losophiam conducit, et præcipue ad disciplinanı morum, quæ una hominem maxime decet, et si, ut ait Aristoteles id est, e cum mens non imperat, sed præter naturam se habet homo, tunc ordine per. verso temperaturam corporis anime potestates as sectantur, o cur non potius in eo versantur philo sophi et omnem operam navant ut expendant quid humana mens possit non per inane volitans, et qua ratione in pingui minerva natis sopitum suscitent ignem, et divinam, qua omnes gaudemus, aurain excitent at commoveant? Ex hoc Scripturæ testimonio nonnulli, prae cipue vero Manichæi et Origenis asseclæ, autuma runt humanam animam quamdam esse veluti divinæ substantiæ particulam et Dei omnino substantiam. Præstat hic audire Augustinum productionem ani mæ ex ipsa insufflatione perpendentem, lib. vit De Gen. ad litt. cap. 28, in line: • Verum de animna, inquit, quam Deus inspiravit homini suflando in ejus faciem, nihil confirmo, nisi quia ex Deo Sic est, ut non sit substantia Dei; et sic incor porea, ut non sit corpus sed spiritus, non de substantia Dei genitus, nec de substantia Dei procedeus, sed factus a Deo.» Et cap. 2: ‹ Cre dendum itaque, qit, animam sic esse a Deo tan quain rem quam fecerit, non tanquam de nator, cujus ipse est, sive genuerit, sive quoquo me protulerit... Ex ipso enim verbo sumavit in faciem ejus, satis apparet ita non esse. Cum eniin home sirat, anima utique ipsa subjacentem sibi naturan corporis movet, et de illa, non de se ipsa latum facit. Nisi isti forte tam tardi sint, ut nesciant iste reciproco halitu, quem de boc aere circumfuso dr cimus et reddimus, fieri etiam flatum cum voluntate suflantis. Hactenus Augustinus, cujus sententia calculo omnium Patrum confirmari videtur. Theo doretus præterea quæret. 25 in Gen. metaphorice accipiendam esse hanc Dei inspirationem innuit; respondens enim quæstioni quam sibi ipse fecerat scilicet, S ex insufflatione Dei creata est anima, erit alique anima ex substantia Dei? inquit, Hoc est: Extreme impietatis est et blasphemiæ hujusmodi sententia. Nam per hoe Scriptura divina facilitatein creandi demonsua vit. Præterea etiam ipsius animæ naturam obscure indicat: nempe ipsam esse spiritum creabilem, in visibilem et intellectivum, expertem crassitudinis ligere prius oportere pulmonem et musculos es corporeæ. Hoc autem animadvertendum est, intel comprimentes et constringentes, et palatum, el os, et innatam pulmoni arteriam, deinde hoc modo ir suflationem accipere. Si vero quod divinum id in corporeum, prout Deum decet intelligenda est in suflatio. Vide etiam Chrysostomum, hom. 15 in Gen., qui eadem pene habet quæ Theodoretus. In quacunque die comederitis ex eo, apo rientur oculi vestri, et eritis sicut dii, scientes be num et malum. › (Gen. cap. 11.)

bos magnus Basilius, ingenium pariter atque ela quentiam naturales piærogativas dictitantes: quare et hic quidem illum, alius vero aliuni ratione su pereminet atque intelligentia. c Permulti sane cum veteribus philosophis ea de causa errarunt in expendendis iis quæ ad ani raam spectan!, quia ejus cum corpore connexionein vix ac ne vix quidem intuebantur. Hinc profecto elefluxit quod menti vitio vertere conati sunt tot immania monstra quæ videntur in insipientibas vel amentia affectis, cuïn unum corpus, et ejus non rite compacta vel disposita organa causa sint et origo o:ninm animi, ut vocantur, morborum. Animi sententia, vel si mavis cogitatio non est utique ipsa animæ humanæ essentia, verum ipsius actio, uti motus non est essentia corporis, etsi ejus sit natu Ac propterea ne mireris, neque dicas: Quo modo ergo mens nostra ad imaginem Dei creata, ra tionalis, suæ libertatis compos, invisibilis, incom. prehensibilis, adde etiam incircumscripta, siquidem ad cogitationum imaginationem respectum habea-. mus, juxta divinissimum Cyrillum, non æqualiter omnibus data fuit; sed huic quidem major adest intellectus, ille vero mentis inopiam nactus est, ali identidem insaniunt? Mens enim vere una ca demque a Deo ad æqualitatem omnibus data est Faciamus enim, inquit, hominem ad imaginem nostram et similitudinem. › Talis tamen secundum organi structuram Organum autem mentis cere brum, etiam operationes ipsius manifestat. Quemad modum enim sensibilis hic sol splendidissimus qui deni a supremo Opifice creatus est, ut hinc orbem terrarum immenso splendore illuminet; attamen secundum aeris sive subtilitatem, sive crassitudi nem ad nos radios immittit; ita etiam mens nostra juxta instrumenti structuram suas elicit oper tiones Quod autem mentis nostre splendor ab hac corporea crassitudine obumbratus sit, vo luti a nebula sol, hæc postea conditio idem ma nifeste ob oculos exhibet; umle et alius alium ratione supereminet atque intelligentia. Ac pro pterea ne renitaris, neque propter inæqualitatens incuses Opificem. Talis enim inæqualitas omnibus bonorum distributionem comparavit. Nisi enim hoc ipsum fuisset, ad submissionem plures adigi profecto non possent, neque insipiens et impru dens sapienti subjiceretur. Et hæc sane natura præ stat secundum ordinem eorumdem, quemadmo dum dixit magnus Basilius, etsi divinum præce plum ipsa omnino comprehendit ab initio in uni versali omnium rerum creatione enuntiatum. Ac, si placet, iis quæ d'cuntur animum adveṛte. Dixit in principio Deus: Producat terra her bam; › ex eo itaque tempore non cessat terra singulis annis, veluti illius vocis nunquam qulita, et herbas concipere, et ad generationem ipsas di rigere. Verum divina licet obtemperet voci, n2 turaliter tamen suam exinde operationem facere non derelinquit. Atque more eorum qui mente præditi sunt, animadverte. Ubi enim saxosa - et ralis operatio, uti non semel ostendit Lockius. Qua propter a recto semper longe aberunt qui non ve ritatem sectantes, sed opinionem, uti animæ vitia reprebendunt quæ sunt corporis affectiones, summo Opifici infensi, qua inæqua lance bona hominibus distribuerit. Vide aptissimam qua Glycas noster utitur comparationem, ut æquali omnes donatos anima statuat et confirmet. Eadem fere usus est et Grego rius Nyssenus in suo sermone, ut ostenderet animam, etsi corpori unitam, inconfu sam tamen manere.

dura et resistens, talis omnino infructuosa est, et ad munus suum obeundum minime idonea: ubi vero pinguis et temperata, ibi herbarum copiam producit. Id ipsum videre est in utero muliebri Crescite enim, inquit Deus, et multiplicami ni.» Quare per mutuam conjugum conjunctionem in immensum hominum genus adaugetur. Sed quando intemperatus utcunque uterus inventus fuit, sterilis undequaque idem, et ad generatio nem minime idoneus omnino evasit. Ita igitur te sentire oportet super proposita quæstione. Si enim dixit Deus Faciamus hominem ad imaginem nostram; › imago autem Dei, nt superius dictum fuit, meus nostra est; altamen secundum organi affectionem suam quoque operationem repræsen tat. Quamobrem cum recte se habeat organum secundum natuṛam mens quoque operatur; cum autem idem utcunque corruptum sit, tunc et mens ad suas operationes non est idonea, etsi ipsa per se nihil accipiat detrimenti. Sicut enim in ci tharœdo, et in cithara animadvertere est organi sane harmoniam persæpe corruptam, ipsumque artis pe ritum et nihilo artem oblædentem; ita profecto et in mente nostra, et in ipso ins.rumento, per quod ea dem operari solet, immutabiliter feri existima Itaque mens quidem eadem est in omnibus, juxta solis imaginem, quoniam per divinam infla tionem creata fuit: organa autem diversa sunt, utpote quæ ex quatuor elementis.constructa. Juxta igitur ipsa, etiam mens operatur; neque am plius mirere. Multum enim utiliter, ut dictum est, quatuor elementis præcepit in principio Deus in unum coire et per hæc terrenum homi nem efficere. Hinc corporum nostrorum discri men, ut quam facillime ad invicem omnino di gnoscaptar. Nullam enim hucusque mens:lostra sanam adeo discernendi vim obtinuit, ut sine signis omnium rerum notionem consecuta sit. Ita Ita quilibet arte Strenuus Aonia citharam pulsare șonanţem Mobilibus digitis, chordasque animare loquaces,. El lenocinio blandi modulaminis aures Demulcere tuas, cithara sic pendet ab ipsa, Non ullos ut possit ea sine promere cantus. Nam si rupta silet, si qua temerata ruina est, Si chorde nimium tensæ, nimiumve remissæ. Amisere tonum, vel si una aut altera desit; Si caveam implerunt sordes hebetanique sonorem, Ecce manet citharœdus iners, frustraque peritus Aut nihil aut pravum canit, et nescire videtur. Ergo artem museam ipsa in testudine pones? Ac tibi propterea res una putabitur esse Organum et Organicus? Talis sic copula porro Corporis ac mentis. (Becuc.) Scilicet Aliud igitur temperamentum, et aliud anima est; nam instrumentum cum sit animæ corpus, siqui dem apte fabricatum comparatumque sit, tunc ope ratur anima, et ipsum apte commodeque tenet; sin minus aptum ad functionem fuerit, tunc rebus sane opus animæ fuerit. Etenim decertans cum ine ptitudine instrumenti, nisi valde evigilaverit, aber rat una cum ipso, veluti musicus aberrat cum pra vitate lyræ, nisi prius ipsam concinnaverit. His similia videre est et apud Platonem Platonicosque, quos adeas si lubet. Onues tum Græci tum Latini Patres, nec non veteres philosophi quatuor tantum coustare elementis quodque corpus sensere, et quam vere videant physici. Plato tamen et Aristotėles juxta Plutarchum, De plac. philosoph. lib. 1, cap. 3, dis crimen quoddam inter principia, et elementa in nuere contra Thaletem Milesium, qui pro eodem utrumque habebat, dicebantque Scilicet, Elementa quidem esse composita, principia vero neque compositame effecta. Vide philosophicas historias si tibi vacal, Praestat hic audire Nyssenum loco superius indicato, qui eadem pene habens quæ Glycas, ejus quodammodo dicta explanat, et illustrat inquit, oplasque rem maturius expendere.

que si eamdem et unam omnes Gguram haberent, «Quia juncta est anima dum corpori, › ait Lactantius, Div. inst. lib. vi. cap. 12, • contagio ejus ægrescit, et imbecillitas de societate fragili tatis redundat ad mentem. Lucretius vero, lib. ut De nat. rerum, ex corpore mentis actiones pendere ostendens ita aptissime canit Præterea gigni pariter cum corpore, el una Crescere sentimus, pariterque senescere mentem. Nam veluti infirmo pueri teneroque vagainr Corpore, sic animi sequitur sententia tenuis.. Inde ubi robustis adolerit viribus ætas, Consilium quoque majus, et auctior est animi vis. non minima, vitæ confusio contingeret. Infirmi‘a tibus igitur nostris divina Providentia opem fe. rens, hac elementorum commistione fieri conces sit et ipsam corporum diversitatem Hinc in telligentes, et non intelligentes, fortes et infirmi, audentes et timidi: bine malæ valetudinis, et bonæ sunt homines: alii longaevi, brevi morientes alii; et boc est quod dixit magnus Cyrillus: ‹ Permisit autem post casum Deus unumquemque suæ vitæ cursum implere, ut scientiam acquireret. › Cur vero concessit in principio Deus hæc fieri? Sane ut simul recordaremur primoris illius creationis atque inde ipsi temeritatem defleremus, simulque juxta ordinem æquabiliter omnia dirigerentur et hí quidem imperarent, illi vero inservirent, neque alius in alium propter qualitatein insur geret. Si autem hæc ita se habent, ne anylius divinam sapientiam scrutere, quia eadem im perscrutabilis est. Nam quæ videtur multis inæ qualitas, æqualem bonorum distributionem in omnibus mirabiliter elargitur. Ad eumdem. De ratione qua oportet contra Ju dæos respondere, cum magis ii distorquere conen tur Dei mysterium. Tale quid visus es, sanctissime vir, quale apis; dieitur enim quod ipsa cum futurum est ut in quirat principia mellis, non advolat ad rosam, non in lilio sedet, non quærit narcissum, non liyarin thum,nequo florem alium beneolentem ac suavissi mum; sed thy no tantum inhæret opus hoc factura admirandum et multis incredibile: seligit enim thymum, si quando contingat quod ipsum invenerit, et germen quod est et acre, nec odorum, omnibus bene spirantibus, et jucundissimis praefert, atque. inde universo orbi causam præbet mellis Eadem igitur ratione nunc quidem uteris et tu, qui potentes sermone reliquisti, divinis refertos notionibus, omnem ordine promentes Scripturani, et me interpellas idiotam et abjectum, nielleum que tibi cani carmen requiris, divinum scilicet et spiritale. Nescisne, Deo similis vir, quod non sane ego alter sum thymus, cui obstrepent apes, et qui mel ipsis tribuat nutritivum? Quod vero mel prædulce et sint et dicantur divina eloquia plane novisti, et habes prophetam, et regem Da videm dicentem: ‹ Quam dulcia gutturi meo elo quia tua, super mel ori meo (26)., Habes et sa Post ubi jam validis quassatum est viribus ævi Corpus, et obtusis ceciderunt viribus artus, Claudical ingenium, delirat lingugque mensque. De admirando apum opere permulti scri psere tum veteres, tum recentiores, earumque natu ram, sedulitatem, vires repetitis experimentis in dicarunt. Præter Plinium et Ælianum adeat cui vacat Ulyssem Aldrovandum, tom. De insectis, qui omnium antiquorum sententias refert, ad trutinam revocat, et refutat quæcunque veritatis momentis adversantur. Nonnulli codices habent

pientem Salomonem in divina institutione tropice sic sermoni colophonem imponentem: «Fihi, ede mel, ut dulce fiat guttur tuum. Verum enimvero nos et tacere melius et tergiversari tractationem, quam supra vires omnino audere putamus; quan doquidem et bajulatores videmus ons rejicere sar cinas, quæ non sunt borum viribus congruentes. Cæterum adsis mihi, et tuis votis fer opem, mi bique da sermonem, qui et congruus sit et ac commodus opportunitati: adsis, et sermonis viam sternens, facilem mihi reddas propositam disqui sitionem. Novi enim, o sacrum caput, quod prius forte petræ natura tuo emolliretur digito, quam rationibus cor Judæi. Iloc sciens et divinus Eze chiel ait: ‹ Usquequo domus Israel contentiosa est et duri cordis? Neque secius vero et ipse Deus hæc ad Mosem locutus est: • Populus duræ cervicis est: sine me, et iratus conteram ipsos. Si enim mirabilium quæ facta sunt in Agypto obliti, et ipsius Dei sunt obliti, et impe suerunt Aaroni dicentes: • Fac nobis deos, qui præcedant nos (27);, quis tandem sermo poterit eorum inflexibile cor emollire? Satius itaque pror sus erat ab ipsis averti, ac nullo eos dignari ser mone; 4 scctatorem enim, ait, hominem post unam vel alteram admonitionem devita. › Verum ne omnino tacite retrocedere, velut infirmi videa mur, ac p. de ne mendacium eo magis libere ut eɗutiant sinamus, de paucis nonnullis cum iis colloquemur, non sapientiam jactantes, neque ser nionis suasioni confisi, sed Scripturarum testimo niia omnia expendentes; licet et ista stulti, ut corum mala consuetudo est, perperam intelligen tes, suam ipsorum blasphemiam pro fundamento habere student. Sed hac quidem apud quosdam profanos et rerum divinarum inscios et male ex scilicet «Super mel et favum ori mea,» id quod et S. Augustinus animadvertit; in enarratione enim in psalmum cxvii eadem hæc verba expendens ait: Hæc est illa suavitas, quam Deus dat, ut terra nostra det fructum suum, ut bo num vere hene, id est non mali carnalis formidine, sed boni spiritalis delectatione faciamus. Melli au tem est sin.ilis aperta doctrina sapientiæ: favo vero occulta doctrina, quæ de abstrusioribus sacra mentis, tanquam de cellis cereis ore disserentis velut mandentis exprimitur: verum ori cordis, non ca:nis est dulcis.', Infandum prorsus atque immane hoc crimen, quod unum impietatis notam satis inurit Judaico populo, gloriam Domini Dei sui in similitudinem vituli comedentis fœnum insane mutanti, oblitoque beneficiorum quibus omnimode affectus fuit, dissi mulare studuerunt quamplurimi inter llebræos, vel paucos improbos reos agentes, vel ineptis fabulis incum facere iectoribus conati. Philo ipse disertis simus Judaeorum, lib. uni, De vita Mosis, rem ita nare ral Scilicet: «Cum Moses ascen disset montem proximum, ibique aliquot diebus remotis arbitris colloqueretur cum Deo, nonnulli inconstantes, tanquam orbati principe, absentiam Dejus verterunt in impietatis occasionem, oblitique Dei veri, cœperunt æmulari figurenta Ægyptia, facto juvenco aureo, ad imitationem animalis ejus regio nis sacratissimi: cui profana sacra faciebant, et choreas agebant inconditas, hyninos concinendo lamentis similes, et expleti mero congeminarunt temulentiam, vino pariter furentes et insania. Eadem pene habet in lib. De special. legib., ubi etiam tɩvkę nonnullos, atque hos vel Egyptios pro selytos, vel mancipia quædam tantum idololatriæ studuisse videtur innuere, contra sacræ Scripturæ Juculentissimum testimonium; in Hebraico enim, Chaldaico Græcoque textu habetur: «Universum populum abripuisse inaures aureas ab uxoribus et üliis, et ad Aaronem attulisse. Rabbini vero hi storiæ hujusce veritatem infirmare pro virili parte contendunt innumeris de more fabellis, uti videre est penes Lyranum et Abulensem.

ponunt, et objiciunt; quos et interlum, larvarum adinstar terrent, et mente percellunt, veluti in fantes si enim alicui docto aliquando commi sceri, et cum ipso utcunque sermocinari auderent, quinam statim evaderent, et quot mala effuge rent, quæ in se ipsis miseri nunc sentiunt! Quan quam lignum obliquum rectum facere difficilli mum est, vel omnino impossibile. Dic de cætero,o Judæe,quænam causa qua tantum temporis in servitute degis (29)? Ecce enim mille centum et ultra anni præterierunt, et ‹ dorsum vèstrum, › juxta Davidis vaticinium, ‹adhuc incur vatur.» Primum enim cum prophetas occidisti, quando mensam dæmoniis præparasti, cum tuos & lios et filias tuas amatoribus tuis obtulisti, in manus quidem inimicorum tradebaris, et captivus ducelaris correptionis gratia; sed rursus subsecuta est univer sorum vocatio. Postea vero quænanı causa, quare exterminatio tua tanta ætate fieret gravior, atque ingemiscens ac pavidus traduceres uti Cain profu gus omnein tuam vitam? Dic qua de causa peccatum tuum pro eo quod dimitteretur tibi majus factum est, cum et maximis dignus muneribus habebaris, quippe qui populi corruptorem et Deo parem se facientem optime de medio sustulisses? Dic sodes si quis vel multis sceleribus obstrictus regis inimi cum vita privaret, vel quomodocunque retinens vinctum ad regem duceret, beneficiis potius affi ceretur, quam gravibus subjiceretur suppliciis. G Respondeus quæso: quid Plinees justificavit (30)! Locus hic in codice d'iquantum corruptus, Permultis quam saepissime vexatos captivita tis doloribus et angustiis Judæos neminem latet, ac cuique comperta sunt infanda illa quæ duræ cervi cis populus pertulit in Ægypto, Babylone atque alibi, quoties posthabito Deo suo diis alienis litabat. Diu tius tamen non sivit unquam Deus illum servitute angi, imo semper resipiscentem de malo eripuit, hostesque ejus conterens fortiter pro eo pugnavit. Hisce innixi et nostræ ætatis Judæi sibi fucum fa ciunt, pietatisque simulato studio perfidiam ipsorum celant sæpe usurpantes illud Philonis lib. De legat. nd Caium Valeant igitur humana prasidia quæ nos dese runt, modo in animis spes firma maneat, Deum nobis servatorem non defore, qui sæpe gentem eripuit exitio.» Toto tamen aberrant colo; ipsi enim, ut ait Augustinus in Enarrat. Psal. LVIII Per omnes gentes dispersi sunt, testes iniquitatis suæ et veritatis nostræ, non ut quondam captivi alicujus populi frenum mordent, in ramis, nam que superbiæ præcisis, inserto, Deus ‹ miseri cordiam suam demonstrat oleastro.» Prophetam jam venturum Moses prænuntiaverat, illuinque, audienduin esse, et omnem animam quæ illum non audiret deletum iri de genere suo, monuerat: qua propter Eusebii sententia, lib. 1 Præpar. evangel. c. Continuo Judæi, postquam illum prophetam non acceperunt, nec sanctis illius verbis paruerunt, extremum pertulere interitum: qui quidem illorum casus iis oraculis, quæ de illis edita sunt, consen taneus accidit. Nam nec Christi legem, quæ Novo Testamento continetur, susceperunt; neque Mosis præcepta sine legis contemptu servare possunt. Quocirca in ipsius Mosis exsecrationem relapsi sunt: quando fieri nullo modo potest, ut quæ in legibus illius sunt posita, perficiant, quippe cum et ipsorum metropolis sublata sit, et Mosaica religio exclusa, quæ illic solum perfici concedebatur. De his vide etiam Clementemi Alexandrinum, Hierony num, Cyprianuin et Augustinum, ut nullos pre teream eadem ferme concinentes. Historian hanc quæ habetur Numerorum cap. xxv, transforinat Josephus Judaic. Antig. lib. iv, cap. 6, ubi longiori, quam forte par eral, oratione convicia congerit, quibus Moses im petitus fuit a procacissimo Zambri, quorumque nulla mentio in Scriptura. Primum enim fallitur cum dicit mulierem illam, quæ una cum Zambri pugione a Phinees confossa interiit, ejus uxorem esse, etsi alienigenam, non tainen scorium, ut sa cræ Litteræ testantur; deinde advocatam a Mose concioneın falso scribit, ut moneret populum ne diis alienis studerent, cum constet ipsum ad conci lium judices advocasse ut sontibus jus dicerent pœnasque de iis sumerent. Tertio ex ingenio tingit populum mussitantem exspectasse quo audacia Zarubri esset erasura, cum divinus scriptor teste

nonne Zambri justum homicidium? Quil Eliam ostendit zelatorem? Nonne justa adversus profanos sacerdotes indignatio? Quid Moysem verendum 'in Israel fecit et spectabilem? Nonne violenta in vitu Jum fabricantes irruptio? Quomodo denuo conscen dentem Sina, et secundas petentem tabulas non vacuis illinc manibus remisit illum Deus, veluti sanguinum hominem et cædis amantem? Quomodo vero et divinissimum Samuelem non redarguit, quando regem Agag interfecit (31)? Cæterum dic quæ tanta ira Dei contra te? Palam loquaris, neque in triviis tantum et inviis velis tuam nudare de mentiam. Apparet igitur ex multis, quod (Deus) multum diligit, et honoribus dignos censet mali gnitatem punientes. Si vero hæc ita se habent, quomodo et vos, uti ardentes zelatores, et decepto ris illius Christi interfectores, beneficiis ac donis non remuneratus est Deus? Manifestum igitur est quod verus Deus erat ille Christus a vobis cruci fixus; manifestum utique quod contra Deum manus injecisti, contra Deum dentes acuisti, ac propterea merito a Deo odio habitus, ab ejus vultu recedis, et per sæcula puniris. Neque mea sane bæc verba sunt; ipsum Deum audi per Jere miam dicentem: «Dereliqui domum meam, dimisi hæreditatem meam, quasi leo in silva dedit super me vocem suam, idcirco odivi ipsum. Verus Deus erat qui a vobis crucifixus est. Quod si dictis non credis, operibus saltem fdem adhibeas. Quοι primitus prophetæ, et justi per scelus e vivis sublati sunt, præcipites acti, cano volutati, saxis contusi, serris secti? et nihil eorum quæ sunt constitutum sibi ordinem dereliquit, nulla creatura ulla immuta tione affecta est. Verum crucifixo Christo, et lapides scissi sunt, et caliginem sol induit propter improbos servos; nihil enim patiebatur suum ipsius Dominum de ligno pendentem veluti nefarium videre tur turbam filiorum Israel ad fores tabernaculi ci tato pede confugisse Dominum deprecaturam, cum foedissimam scortatoris impudentiam intueri non posset. Cui vacat adeat Josephum ubi sup. et Phi Jonem, qui et ipse nonnihil à sacris Litteris rece dit. Agag, regem Amalecitarum contra Dei præ ceptum a Saule servatum, atque a Samuele in frusta concisum narratur lib. i Regum cap. 15. Rab bini plurimi toti in eo sunt, ut Saulis perperam im minuant scelus, minime animadvertentes quod nẩy scilicet Quidquid a Deo jubetur, id sane pium, ut ait Theo doretus, et Samuelem, veluti nimio zelo_abreptum redarguunt. Quid tamen insanius hisce deliramen tis? Inobedientiæ notam, avaritiæ et superbiæ quis a Saule deterget, cum ipsum Deum pœnituerit se eum constituisse regem, qui verba Dei opere non complevit, et pepercit Agag et optimis gregibus, et universis quæ pulchra erant? Post inobedientiæ cul pam › præterea, ait magnus Gregorius, trium phalem arcuin vel fabricam erigere, est mala agere, et de eorumdem malorum perpetratione superbire. Propheta vero quomodo arguendus divinis manda tis obtemperans? Chaldaicus pro odivi melius habet projeci; atque eam lectionem utpote rite accommodam ad innuendam Judæorum rejectionem, Patrum permulti secuti sunt. Merito sane obstupuit coelum super immane Judæorum facinus, et exhorruit terra vehementer. ait Theodoretus, in cap. 1 Interpret. in Isaiam, Concussa enim est terra inemor testimonii, et coelum, quia sursum exsistens sensum istum hominibus indere non poterat, gra-. dientem in ipso solem, radiis orbatum exhibuit, et tenebras contra impietatem testes produxit., Mira hæc quæ Christo moriente contigere et Phle gon Hadriani libertus refert lib. Chron. cap. 13, ubi inquit, Scilicet: c Quarto anno ducentesing secundæ Olympiadis magna et excellens inter om nes, quae ante eam acciderunt, delectio solis facts; dies hora sexta ita in tenebrosam noctem versus, ut stellæ in cœlo visæ sint, terræque motus in Bi

i. Nisi conditor esset qui patiebatur, non sane thynia Nicæ nrbis multas ædes subverterit: et Ju lius Africanus testatur eadem pene memorasse Thallum in lib. 111 suarum Historiarum. Mirum boc monstrum post hominum memoriam nulli secun dum permulti hinc inde imminuere toto marte co nati sunt, Scaliger præcipue et Gerardus Vossius, qui futilibus haud rationum momentis naturalem eclipsim fuisse ostendere contenderunt. Nostrum non est hic ea omnia recoquere quæ Calmetius, Serri et sexcenti alii qui in hanc arenam descen derunt, quosque adire potest cui libitum, retulere, ut miraculum astruant. nobisque sat erit innuisse veteres omnes Ecclesiæ Patres hoc usos esse veluti firmissimo argumento, ut ethnicorum, et Judæorum os obstruerent, et veritatis nostræ religionis fidem firmarent. Imo Lucianus ipse martyr, et Tertul lianus mirifice ostendunt eclipseos hujusce memo riam in veterum publica tabularia relatam; horum enim alter Nicomediæ coram præside: Annales vestros, inquit, consulite, et invenietis Pilati tem poribus, duin pateretur Christus, media die fugatum solem, et interruptam diem;: alter vero causam Christianorum defendens Apolog. cap. 21, ait ‹ Eodem momento dies, medium orbem signante sole, subducta est; deliquium pu'averunt, qui id quoque super Christo prædicatum non scierunt, et tamen eum mundi casum relatum in archiviis vestris habetis.» Vid. Natal, Alex. Histor. Ercles. sæcul. 1, cap. 5, § 3, et Paulum Baudrium in notis ad Lactantium, tom. II, pag. 546. (34-10) Achitophelis historiam ejusque prava con silia quibus quotidie urgebat Absalonem in David patrein suam habes i Reg. cap. 16, et 17, ubi pariter narratur quod ipse videns quod non fuisset factum consilium suum, stravit asinum, surrexitque et abiit in domum suam, et disposita como sua, suspendio interiit. Præstat tamen cum ipso et creata passa essent. De obscuratione quidem circa crucem jam prænuntiatum fuerat et Jsaiæ dicenti: Induam cœlum caligine, et veluti sac cum ponam amictum ejus, › Prædictum vero et ipsi Amos:: Occidet enin, ait, sol in meridie, et lux su per terram contenebrescet in die. › Quiddam etiam incredibilius adjungens propheta verbis: «Occidet sol in meridie, › ipsam scilicet horam, in qua crucifi sus est Dominus, ait: «llora enim erat quasi sexta. Sed dieta non admittis; deceptio lac, ac men dacium tibi videntur; hisce non credis, neque unquam credidisti; jampridem duro es corde jam ab initio incredulitate laboras: in eremo olim tantis perfruens bonis ac tantorum mi raculorum spectator factus, in hæc operante Deo non permansisti, sed singulis horis murmurabas, et tentabas Dominum dicens: «Si est in nobis Dominus, an non?, Et quod omnium maximum est, quærebas deos qui te præcederent. Sed quid oportet de mirabilibus disputare? Hanc ipsam, si lubet, in anno quinquies millesimo quingentesimo ab orbe condito factam apparitionem apud nos Domini et Salvatoris nostri Jesu Christi, affirmos nondum advenisse, et sic ostendes nos omnino vanitati studentes rerum. Sed tete ipsum ignoras, o contentiose, fastuose ac superbe; vestrum hoc consilium inane reddidit Dominus, uti quondam consilium Achitopl:elis (34-10) propter quo eodem audire etiam hac de re Theodoretum interpr. in Psal. vit, ita rem prorsus narrantem Fu giens beatus David nefarium et parricidam filium, adjutorem invenit Chusi, qui Absaloni persuasit, ne secundum Achitophelis consilium statim patrem persequeretur, sed ut prius cogeret omnem popu lum, ac dein contra parentem bellum moveret. Mærore igitur affectus, et admodum conturbatus Achitophel, eo quod consilium Chusi præstantius visum fuerat, factus sui ipsius homicida, suspendio vitam finiit. › Videsis etiam Josephum, Jud. Antiq. lib. vit, cap. 9, historiam hanc uberius referentem. Salianus in Annal. Eccles. Vet. Test. ad annum mundi 2980, tom. III, pag. 420, Num. xviii, profe rens verba versiculi 23, c. xvi, lib. n Reg. quæ sunt hujusmodi: Consilium autem Achitophel, quod dabat in diebus illis, quasi si quis consuleret Deum, sic erat omne consilium Achitophel, elogio donatum perperam putat Achitophelem a Scriptura, eumque, contra SS. Patrum Gdem, omniuni inter consiliarios regis prudentissimum vocat. Verum laudatur sane in Achitophel, ait Estius, solertia, non probitas, aut virtus veri nominis; et laudatur Achitophel eo modo quo Dominus apud Lucam villicum iniquitatis laudat, aitque filios hujus sæ culi prudentiores esse in generationibus suis, filiis lucis.

atque ille imprudentuæ laqueo suffocamini. Quando enim secundum carnem natus est, persuadet Cæsari Augusto describere universam terram ea sane de causa, ut Romanis codicibus inscripta quæ de eo facta sunt, fide digna essent apud posteros ac nota, et Judzorum exinde blasphemnantium os ob strueretur. Deus erat vere qui a vobis crucifixus est. Quare et immisericorditer veluti Dei interſector puniris. Quod si non hoc, et qua de causa peccato rum pœnæ a te exiguntur? Igitur non habes sane quod dicas; vita enim vestra irreprehensibilis; juxta leges ambulatis; danno expertes estis cujusque mali operis; vindi ces Dei et legis facti estis, et posterioribus bene fctis anteriora abluistis. Qua vero de causa fan diu suum ipsius gladium vibravit contra vos? Nonne idem ipse est qui per prophetam dicit: «Israel si in viis meis ambulasset, pro nihilo forte inimicos cjus humiliassem?» Quomodo ergo adeo conver sus est a vobis? quomodo preces vestras non au dit? Quomodo ipse per Isaiam manifeste dicit Cum extenderitis manus vestras ad me, avertam oculos meos a vobis; nianus enim vestre sanguine plena sunt?, Quid vero sibi vult hoc? Non susti neo, inquit, ego qui Pater sum Filii amans, manus vestras videre sanguine maculatas unigeniti Filii mei. Deus ergo vere erat et non deceptor, qui a vobis crucifixus est; non enim exstinctum est no men ejus, nec ipsa ejus doctrina, licet spirantibus ita opportuno, tempore ventis, præteriit, uti de Thcuda illo praestigiatore contigit, atque Juda Ga Non Judzi solum, verum quam plurimi etiam eorum qui reformatæ religioni nomen dedere impie oppugnare ausi sunt Lucæ divinum testimonium confirmantis Christum natum esse cum in Judæa census haberetur, ac somnia jactant, ut minus diis charis illudant. Hi itaque ut fidem sancti historici infirment primum aiunt falso ipsum scripsisse fa etam Judææ descriptionem a Romano præside; id enim nunquam sivisset sui juris impendio Herodes time temporis regni habenas pro suo moderans arbitratu. Verum quis ita in historiis jejunus qui nesciat non suo, sed beneficiario jure regnum Ju dææ Herodem tenuisse, cum ex Appiano ipso, l:b. v De civil. bell., noverimus Antonium Romanarum copiarum ducem reges permultos appellavisse od Pro suo arbitratu duntaxat, qui certum tributum pende rent, in quibus ipsum llerodem? Præterea et quem latent Romanæ victoriæ de Judæis jam ante relata, Pompeiumque lierosolyma occupata, Ju deos Romanæ reip. vectigales fecisse, uti præ cæ teris Josephus ipse lib. 1, De bello Judaico fusius ostendit? vero itaque longe aberrant qui ut vi deantur nodum in scirpo quærere inania effutiunt ut sibi quodammodo fucum faciant, nec animad vertentes quod aliquando uti Grae corum adagium monet, tenetur. Nec Bodinus nobis, lib. v De abdiis rerum sublimium arcanis objiciat neminem coactum fuisse censendi causa loca mu tare, adeoque omni procul dubio S. Josephum, et Mariam Matrem Christi iter non arripuisse ut dicto Cæsaris parerent, quemadmodum evangelista testa Tur; nanque in Romanis censibus professio om niño sequi debuit locum originis, ut colligitur ex l. Forma § 2 D. De censibus, et ex Ulpiano, lib. III, de censibus scribente: ‹ Is vero qui agrum in alia ci vitate habet, in ea civitate profiteri debet, in qua ager est agri enim tribatum eam civitatem debet levare, in cujus territorio possidetur; › idque satis astruitur testimonio Livii lib. xxxviii, cap. 27. et lil. xLit, cap. 9, narrantis Valerio Messala et Livio Salinatore coss. Campanos ex S. C. Rome censeri coactos fuisse, cum incertum esset ubi antea cen serentur; atque item C. Popilio Lenate, et P. Elio Ligure coss. cum Q. Fulvius Flaccus, et Aulus Po sthumius Albidus censores lustrum conderent, mi norem aliquanto invenisse numerum, quia Po sthumius cos. pro concione edixerat, qui sociorum Latini nominis ex edicto Claudii Cæsaris redire in civitates suas debuissent, ne quis corum Roma, sed omnes in civitatibus suis censerentur. › Blate rant igitur et somniant qui luce clariora tenebris conantur inepte offundere; census enim Romani imperii habitos esse ab Augusto Suetonius Tabn læque Ancyranæ testantur; testatur in hoc indubiæ sane Gdei Josephus, Antiq. Judaic. lib. xvi, cap. 1, ubi ait «Cyrenius interea a Cæsare in Syriam mittitur, ut jura populis red deret, facultatesque omnium censeret,, idque Deus fieri voluit, ne de Servatoris universorun adventu ambigeretur, ejus in censuales tabulas, ut moris erat, in publicum relato nomine, ut S. Justinus martyr, Tertullianus et Chrysostomus innuerunt. Plura de hoc censu et de censendi ritu vide penes Danielem Huetium, Demonstrationis evangelica cap. 9.

lilæo optime enim dictum erat Et porte De Theada bor, et de Juda Galaunite, quo rum hic meminit noster Glycas, et in Judæorum concilio Gamaliel legum doctor, uti habetur Actor. cap. v, praestat audire Josephum de altero lib. xx, Antiq. Judaic. cap. 2, in fin. ita narranten, de al tero vero lib. xvi, cap. 1 et seq. «Phado vero Judzam procurante, præ stigiator quidam nomine Theudas, collecta ingenti hominum multitudine, suasit illis, ut asportatis opibus, ducem se ad Jordanem usque flumen se querentur: quippe se prophetam esse aiebat, di remptisque imperio suo aquis fluminis, facilem se transitum ipsis præstiturum. Hujusmodi sermoni bus plurinros decepit, sed Phadus vesaniam illorum brevi compressit, missis adversus eos equitum tur mis, qui ex improviso illos adorti, partim occide runt, partim vivos comprehenderunt, ipse que etiam Theudas ab iisdem est captus, ejusque præcisum caput Hierosolymam retulerunt., Eamdem hanc historiam ex Josepho refert Eusebius Pamphil. Histor. Eccles. lib. u, cap. 11, qui dire vapulut a Scaligero, lib. De emend. temp. quod Theudam jilum de quo Lucas, eumdem esse putaverit ac Theudas fuit, de quo Josephus, adeoque ad Claudii imperatoris ætatein revocarit. Henricus tamen Va lesius in notis ad Eusebium, pag. 31 et seq. sen tentiam Scaligeri, et pene cognatam Casauboni ex pendit, atque ad trutinam revocans verba ipsa B. Laca ostendit nulla posse adduci ratione ut duos credat exstitisse Thendas, qui se prophetas esse mentiti, eodem prorsus uterque modo et decei annorum spatio, Judæos ad spem novarum reram concitaverint. Male itaque et Menochius et Tirinus qui in eadem fuere sententia in qua Scaliger. De Juda vero ex oppido Gamala exorto, et quartæ inter Ju dæos hæreseos Galilæorum auctore, hæc habet Jose pius inferi non prævalebunt adversus eam,. Vide ejus discipulos quomodo non sibimetipsis acquieverunt, quomodo non fugitivi abierunt, quomodo non alias per aliam viam recesserunt, quæ ejus erant, ve luti vana relinquentes. Demus illum vere non re surrexisse, sed noctu venientes discipulos ejus il lum furtim sustulisse, et tanquam purum hominem mortuum mansisse. Quis vero omniscios piscato res et idiotas fecit, ipsosque innumeris linguis in struxit? Quomodo inepti nimium non creditis, vi dentes prophetarum dicta rebus ipsis omnimode consona? • Effundam enim, ait Joel, de spiritu meo super omnem carnent, quæ videlicet credi derit; non enim tantum discipuli linguarum dono affecti sunt, verum et omnes qui ab illis veritatis lumine sunt illustrali. Dic, quis per ipsos hu Judas Gaulanites, adjuncto sibi Pharisæo Sadduco, sollicitabat əd defectionem poputos, censum nihil aliud quam ma nifestam servitutis professionem esse dictitans, et universam gentem ad tuendam libertatem adhor tans fore enim ut re bene gesta fortunis suis fruantur feliciter, et confirmati in earum possessione laudem quoque sibi parent fortitudinis: nec spe randum auxilium cœlestis Numinis, nisi etiam ipși rebus suis consulant. Accipiebantur hæc pronis vulgi auribus, ita ut accenderentur ad audendum aliquid. Census de quo hic loquitur Josephus idem est ac ille quem Augustus instituit in Judæa per Quirinium, et de quo verba fecit superius noster Glycas, nosque in notis. In Dogmatibus vero Judas ejusque assecla pene consentiebant cum Pharisæis, nisi quod constantissimo libertatis amore flagrabant, putantes unum Deum habendum dominum et prin- › cipem, uti videre est penes ipsum Josephum lor. cit.; Natalem Alexandr. tom. ll, Mist Eccles. Vet. Teslam. ubi de Hebræorum secuis; et Calmelium, Dissertat. de sectis, atque alibi, ut Bustorphium aliosque innumeros tum veteres tum recentiores præleream. Olim iis qui divinam prædicationem susce perant, et salutari baptismatis purgatione loti fue rant, evidenter datam esse spiritalis gratiæ opera tionem Actus ipsi apostolorum pluries ostendunt Justinus martyr in 11 Apologia pro Christianis, velmi firmissimum veritatis religionis argumentum pro fert, et Patres omnes Ecclesia: divinam hac in re economiam admirantur ac celebrant. Ook yap inquit Theodoretus in 1 Epistol. ad lo rinth. cap. xu, Neque enim feri poterat, ut qui dammo num fraudi, diutissime serviebant, et communi morbo laborabant, indoctis hominibus et inopibus tam facile crederent, et ab eis veritatem discerent, nisi divina gratia aperta omnino appareret, et fidei veluti pignora miracula præberet. Eadem videre est in Basilio, Chrysostomo, Augustino, Hieronymo, Leone Magno et aliis, quos adleat qui divinæ bonitatis thesauros admirari concupiscet.

jusmodi mirabilia patravit? Quis validos illos red dens, qui quavis re destituti erant, et consilii ino pes, omnem terram discurrere dedit, et cum lo quendi libertate nuntiare Evangelium? Optime de ¡is locutus est divinissimus Isaias: ‹ Quam spe ciosi pedes annuntiantium pacem!» Qui enim essent alii ubique pacem annuntiantes, et nationein quamque in unam fidem captivantes, nisi ubique currentes dicamus apostolos, quorum pedes spe ciosi ac valde pulchri? Ipsos enim propriis lavit manibus Dominus, paratos faciens ad prædicatio nem. Dic, quis per eos, veteres omnes sanctifica tiones cessare fecit, unamque firmavit in omnibus populis evangelicam legem? Nonne fortis in bello Christus hæc omnia prospere gessit? Neque mea sane hæc verba sunt; imo ipsum audi prophetam Amos dicentem: ‹ Et ait Dominus ad me: Ecce ego deponam trullam in medio populi mei Israel; non adjiciam ultra superinducere (eum, et demolientur altaria risus, et sanctificationes Israel desolal untur.» Quid hoc dilucidius? Altaria de structa videmus, sanctificationes Israel in desola tionem redactas. Quem denique alium noscamus oportet trullæ nomine designatum, nisi omnino in vincibili vi præditum Christum? Suo enim adventu, et altaria, et sanctificationes Israel dispersæ sunt. Optime vero Christum vocavit propheta adaman tem; quanta enim et qualia machinati sunt contra ipsum reges, duces et tyranni? operam tamen *perdiderunt; etenim in Christum veluti adamantem impingentes, invalidi omnes sunt deprehensi; al que ex hoc multo magis etiam nostra elucet prædi catio. Nonne [ais] revera vides Judæos, Æthiopas, Ismaelitas a sua ipsorum religione deficientes ad Christum transire? Quid dicis ad hæc? Cum essent valde contemptibiles, pauperes, perplexi, divitiis obviam processerunt. Assentior explicationi tuæ. Verum quomodo apostoli mundum universum con verterunt, et qua ratione? generis nobilitate, po tentia, sapientia persuasione sermonis, gloria, Ita prorsus Vulgata, quique eam secuti sunt pro trulla instrumentum illud intelligunt, quo fa bri murarii, tectoriis linendis complanandisque delutare solent, ut non solum, ait Henr. Stephanus, parietes pulchritudinem accipiant, sed et fortitu dinem contra injuriam imbrium et creberrimas tempestates; ac si Deus diceret: deponam omnem curam linendi muros Israelis, sinamque illos fun dilus corruere, ut Hieronymus, Remigius, Haymιο, Hugo, et alii senserunt. Lyranus vero, etsi Vulga tain et ipse sectetur, animadvertit tamen Hebræos legere: «Ecce Dominus stans super murum linea tum, et in manu ejus linea; › aitque: ‹ Accipitur hic linea pro chorda latomi, in cujus extremitate est plumbum, et cum qua considerat, si murus erigitur recte super fundamentum, et si invenit distorsionem, reducit eum ad rectitudinem; et per hoc designatur divina justitia tortuositatem culpæ emendans per pœnam; ideo sequitur: Ecce ego ponam lineam in medio populi mei, id est recti tudinem justitiæ meæ ejus peccata punientis Non adjiciam ultra pertransire cum, id est dis s:mulare ejus peccata absque punitione.» Septua ginta vero interpretes, quibus adhæret noster Gly cas, adamantem pro trulla dixere, quapropter au diendus Theodoretus, qui omnibus Græcis Patribus in hoc consentiens, ac de more Scripturæ dictum explanans ait Scilicet, Valislam e præduram plagam inferam, similemque adamanti, qui ex materiis quibusve durissimus est et valen tissimus. Non enim patiar imposterum, ut ab his admissa impietas abeat impunita: quin una cum ips's altaria idolorum delebo, et eorum festos dies cessare faciam; omne denique eorum regnum peni tus evertam.. Videsis Basilium et Chrysostomum, qui eadem pene edisserunt. Meruditos onmind, imno et rudes fuisse apostolus, veteres omnes Patres pleno ore docue runt, atque ex ipsorum rusticitate et imperitia,

al divitiis, substantis? Nihil tale erat in ipsis; sed qui non audierunt, cognoscent.. Talia igitur ac nudi quidem erant et inopes, indutique tantum una Spiritus virtute per quam universæ gentes at tractæ, et ad Christum accurrentes veterem suum errorem, et vanitatem condemnant. Audi sane Jeremiam dicentem: • Domine, tu robur meum, et refugium meum in die malorum; ad te gentes venient ab extreno terra, et dicent, quod con sectati sunt mendacium patres nostri idolis obee quentes, et non erat in eis adjumentum. Dic sodes, propheticus hic sermo respicitne Christum, an quempiam alium? Persuadéat vobis Sophonias Christum Dominum confiteri ita dicens: Apparebit Dominus ad omnes gentes, et disperdet omnes deos nationum, et adorabit eum quisque de loco suo. Quid præter hoc dicendum? Advenit Dominica hæc apparitio, necne? Dispersine sunt nationum dii, Jupiter, Apollo, Venus, Diana, an non? Appa ruit itaque Dominus super omnes gentes juxta So phonis vaticinium. Quis vero hic est, nisi Domi nus noster Jesus Christus? Ejus enim adventu om nes prorsus nationum dii corruerunt. Quod vero gentes neque scientes legem, neque prophetas au dientes, neque penitus exquirentes Dominum, data temporis opportunitate futurum erat ut accurre rent, et vere Dominum invenirent, patet hinc, quod Inventus sum a non quærentibus me, et non interrogantibus me apparui;» et rursus Quibus non annuntiatum est de me videbunt, et Spiritus qui ipsos afflavit mirandam vim prædicare non destiterunt. Neino tamen est qui nesciat nu gaces homines vitio vertissa Joanni Laminio et haereseus pene notan inarere studuisse eo quia rusticitatis et imperitiæ D. Joannem ar guisset nondum Spiritu sancto imbutum. Adeas ab solutissimum ejus opus de eru.litione apostolorum, tanta prophetarum dicta audientes Christi Serva toris apparitionem apertissime nuntiantium, quid præterea desipitis, in vanis prospicientes Christum, Antichristum sperantes? Surdi audite: Isaias enim Salvatoris prænuntians tempus, et a nullo alio propheta salvationem fieri posse, nisi a quodam Justo, hæc sane ait: ‹ Ipse veniet et salvabit nos. Tunc oculi cæcorum aperientur, aures surdorum audient, et claudus saliet ut cervus.» Facta sunt hæc, necne, cum apparuit Christus a vobis cruci fixus? Utquid ergo non creditis prophetarum dicta videntes in ipso Christo finem accipere? Quod vero futurum erat ut a vobis non crederetur Christi my sterium, propter miraculi excellentiam, olim osten dit Deus dicens: «Videte contemptores, et admi ramiui, et disperdimini, quoniam opus ego operor in diebus vestris: opus cui non adhibebitis fidem, si quis enarraverit vobis. › Optime vero dixit pro pheta: ‹ Ipse veniet, et salvabit nos; › quemad modum enim in principio Deus plasmans hominem uullo alio administro usus est, ita nunc corruptam imaginem renovans nemini reformationem commisit. omnigenæ eruditionis sacræ promptuarium, e quo veluti e penu haurire licebit quibus doctior flas el eruditior, nec non cognosces quanto rubore suf fundi debuere nrale feriati illi, qui maledicendi cacoethe quadam adacti tantum virum sunt injuria criminati.

Simillima jam demonstratis divinissimus Malachia A alta inclamans voce dixit: «Non est mihi voluntas in vobis, dicit Dominus, neque sumam sacrificiam de manibus vestris, quoniam ab ortu solis usque ad oc- casum nomen meum gloriosum est in gentibus, et in · omniloco sacrificium et oblatio munda offertur nomi- ni meo : vos autem ea contaminastis. » Facta sunt. hæc, an non? Offerturne incruentum et mundum sacrificium Deo in omni nationum loco, an non? Verum quid plura? Audiamus prophetam dicentem: • Ex Sion exibit lex, et Verbum Domini de Jeru- salem; et judicium faciet in medio nationum, et arguet populami multum. » Dicite ergo, quænam est lex exiens ex Sion, et quinam sunt qui eam receperunt? Nationes sane; ipsæ enim redargutæ sunt velut errantes a fide, et Christi legem recepe- runt, quam quidem discipulis dedit in Jerusalem, et per ipsos omnibus gentibus. . Ex Sion exibit · Tex ; › oportebat enim novam dari legem novo ex nationibus populo, quemadmodum Jeremias dicit : • Ecce dies veniunt, et feriam cum domo Juda foedus novum, non secundum pactum quod pepigi cum patribus eorum in diebus in quibus appre- hendente me manum eorum, eduxi illos de terra Ægypti. › Vel igitur dicant quæ lex data sit ex Sion, vel novam a Christo legislationem recipiant. Post enim resurrectionem ejus a mortuis, quem- admodum prophetæ prædixerant, ascendit ad caelos, et intonuit, hoc est, ipsum hoc Novum Testa- mentum per omanine sanctum Spiritum elargitus · est. Verum mihi dicis, quod si Dei Filius erat, vere eliam surrexit. Sed audi; si hoc factum fuit, con- tinuo debueras credere? Profecto non; qui enim iis quæ præcesserant non credidit, neque illas resurrectioni crediderit, et si in conspectu omnium factum id sit. Nonne vidisti Lazarum quatriduanum a mortuis resurgentem? Quomodo non credidisti? Quid hoc incredibilius, solem crucifixo Christo obtenebratum esse? Quid majus, mortuos resur- rexisse, petras scissas esse, et ipsum templi velum in duas partes divisum esse? Nonne omnium mira- culorum, ne ipsa quidem excepta resurrectione, hæc sunt maxime mirabilia? Quomodo horum signorum spectator factus non credidisti? Vere adimpletum est quod Isaias dixit : e Cor eorum impinguatum est: aures habent, et non audiunt ; habent oculos, et non vident. » De resurrectione quidem mortuorum quæ Christi Servatoris tempore contigit, a divinissimo propheta dictumn est: Cu- rabit et sanabit nos post duos dies; in die vero tertia suscitabitur, et vivemus in conspectu ejus. › Verum enimvero et hoc protendis mihi dicens : Quid hic novi? Si vester hic Christus signa cum fecerit populum nou parvum in errorem impulit ? Ecce enim et Maomethum signa multa fecisse discimus, atque inde non parvum populum dece- pisse. Si igitur Christus est Deus propter signa ab co patrata, Deus eodem prorsus niodo erit et Mao- meths. Sed audi, Maomethi signa, manifesta

innituntur deceptione, tum ob multa alia, tum maxime quod prophetarum nullus de eo quidquam prædixerit, dum ea quæ Christum spectabant vere omnino acciderunt, prout in prophetarum præno- tionibus habentur. Et adverte si libet dictis; ipsum enim rursus profero Sophoniam testem sermonis, qui ait: Apparebit Dominus ad omnes gentes, ac funditus perdet omnes deos nationum, et unusquis- que de loco suo adorabit ipsum. » Quis ergo appa- ruit ad omnes gentes, Christus an Maomethus? Uter horum deos nationum funditus perdidit, et unum Deum ab omnibus adorari, et ubique dis- posuit, Christus an Maomethus ? Responde, sodes, in quo finem habuit prophetia Sophoniæ, in Chri- sto, an in Maometho, vel alio quovis eorum qui fuerunt a sæculo? Verum non habes quid d'cas, nisi in ipso uno a vobis crucifixo Christo Dei Filio et Deo. Quod vero ea quæ ad ipsum pertinent, prophetæ olim prænuntiarint, manifestum exinde est, quod post ejus apparitionem nemo surrexit propheta, juxta ejus vaticinium. Lex enim et prophetæ usque ad Joannem; postquam enim venit prænuntiatus, atque ejus cognitum est mysterium, nulla amplius erat prophetæ utilitas. Et quid plura oportet dicere, omuibus prophetis Christi adventum magna voce prænuntiantibus? Admirabilis Daniel ipsum pene adventus manifeste designavit momen- tum. Qua vero hoc de causa ? Ne ab ignorantia pro- tracti nos homines, alterum pro altero Christum ad mitteremus. Marcidum ergo sane de Maomethe (16) problema, ο putris nente et inconstans. Verum ex difficultate in aliam translatus es viam, et evangelicorum verborum recordatus subjungis mihi dicens : Quomodo ipsum Deum mente cogitare potero, qui legisperito dicenti : . Magister bone, » . respondit: • Nemo bonus nisi solus Deus?, Et primum quidem a le peto: Quæ communicatio lucis eum tenebris?, Quomodo obniteris evange- licum sensum aperire, obductis velamine oculis tuæ mentis? Aufer velamen, et introspiciens videbis gloriam Domini: dictum est enim: « Revels oculos macos, et considerabo mirabilia de lege tua. Auferens ab ore tuo amariwdinem, gustabis evan- gelicum mel, et suavitate fruer's inenarrab li. Hæc verba scandalo tibi sunt, hæc nobis tn ipse objicis, Scilicet : « Judi interim in erro- Br taunis viris absolutissime concinnatam, ubi om- veniet. PATROL. GR. CLVIII. (16) Mahomethis doli et ambages quibus allicere studuit male feriatos homines cujusvis generis, maximeque concupiscentiæ ipsorum indulgentes omnimode, cuique jam compertæ sunt, neque in præ- sentiarum arridet coctum recoquere. Is certe utpote matre Judæa natus, Judæos in spem erexit putantes illum exspectatum Servatorem advenisse, atque ea de causa synagoga legatos ad ipsum laudatoresque mi- sit, pene regem sibi constitutura. Ita porro Cedrenus: Οἱ δὲ πεπλανημένοι Ἑβραῖοι ἐν ἀρχῇ τῆς παρου προσδοκώμενον Χριστόν· ὡς καί τινας τὸν ἀριθ ἀφεἶναί τε τὴν τοῦ θεόπτου Μωσέως, καὶ δέξασθαι τῆς σφαγῆς αὐτοῦ. rem abdueti, cum primum is exstitit, existimarunt illum esse Christum, quem exspectabant, adeo ut decem numero viri proceres ad eum sese contule- rint, desertaque Mosis, cui se videndum Deus præ- buerat, religione, ipsius superstitiosam impietatem amplexi sint, et usque ad ejus cædem ipsi adhæse- rini. » Qui plura cupit, adeat ipsum Cedrenus, Zonaram, et Damascenum penes antiquos, atque e recentioribus Historiam universalem a doctissimis nia fanda et infanda bujusce ψευδοπροφήτου in-

o demens et rixose. Ad ea vero quæ ad verbum enarrat Evangelium meum, nimirum; ‹ Ego el Pater meus unum sumus, et: «Qui vidit me, vi. dit et Patrem, et: e in principio erat Verbum;» quid respondebis non videns quod alicubi quidem veluti Deus edisserit, alicubi vero ut homo, nostram propter infirmitatem? quoniam et rete nisi undique sit absconditum, nunquam passerem capiet. Atque hac de causa ne addub tes: legisperitum enim nihil prorsus divinum mente concipientem de ipso, con gruenter vetuit ne ipsum appellaret bonum, ejus humi cubantem mentem sublevans, et quodammodo dicens: Si ad me venis, uti ad Deum, bonum ap pella, si vero ut ad hominem sublimem, ne dicas, propterea quod homines per gratiam participes fiunt bonitatis. Illud tamen: «Nemo bonus nisi solus Deus,» semper memor a tenes, et in medium pro fers; quæ vēro juxta Nathanaelem quando pro phetando seipsum Deum ostendit, et quæ secundum Caipham, quando veluti condemnatus ipsi astans, et juramentis ab ipso coactus Deum se'psum esse confirmavit, quomodo non consideras? quomodo in med um non profers? Simile quid pati mihi videmini navi in medio mari periclitanti causa va lentium ventorum. Quemadmodum enim ipsa vēntis obsistere non valens vela quidem remittit, eorum que sistit actionem, in ancorarum vero omnem reti maculis spem reponit; quid enim aliud agat cum ipsis viris in profundum pene demergenda? ita et vos difi. cultatum tempestate circumacti, omnem relinquentes – itineris rectitudinem, ad commenta semper confugi. tis, ut detrectando excusetis excusationes in peccatis. Sed de hisce satis dictum sit, non enim decet margaritas ante porcus projicere. Sed quoniam veluti canis oblatras Christum non esse Deum, con Itende et hoc dicendo quod Deus non nascitur, pannis non obvolvitur, non bibit, non sitit, non fatigatur; iterum vero dico tibi: Quoniam talia te scandalizant, utpote inanem prorsus ac mente mi norem, necesse est etiam omnino te circa incorpo ream atque incircumscriptam naturam scandalizari, et circumscriptam dicere et incorpoream, et nullo modo perfectum Deum existimare, quem vetus et divina annuntiat Scriptura; ipsi enim tribuit manus et pedes, et oculos et aures, et locales migrationes ‹ Descendens enim, ait, super Sodomam videbo utrum clamorem ipsorum compleverint, et quæ vis alia hujusmodi. Sed quemadmodum illic et Que noster hic Glycas habet de Nathanaele, vide in Evangelio Joannis, cap. 1, 45 et seq., ubi Christi divinitatis illustre profertur testimonium. Varias in partes vero Ecclesiæ Patres abiere circa Nathanaelem, quia plurimis e numero apostolorum eximitur, eo quia peritus esset in lege, dum ab aliis eumdem ipsum esse ac Bartholomæum putatur. Priorum agmen ducit S. Augustinus, qui conten dens ideo idiotas electos fuisse in apostolos a Christo, ne prædicatio eorum, et per eos conversio hominum, humanæ sapientiae tribueretur, Tractals VII in Joannem ait: Non solum primus invenitur in apostolis, sed nec medius, nec ultimus inter duc decim Nathanael, cui tantum testimonium perhibuit Filius Dei dicens: Ecce verus Israelita, in quo dołus non est. Rupertus autem, Estius et sexcenti alii pro babilibus nec futilibus rationum momentis ducti au tumant Nathanaelem fuisse nomen proprium apostoli Bartholomæi, filii scilicet Tholmæi, uti Hebræa vox sonat; nec in re adeo dubia, quæ OEdipo indiget, est qui nodum solvere valeat. Adisis prædictum Joɔnnis LaDii De eruditione apostolorum opus, ubi pluries de Nathanaele loquitur, et cum Augustino ipsum non cooptatum fuisse a Christo inter apostolos con Wall

demnisse et ceconomice propter nostram infirmita tem dicuntur, neque enim aliter divina noscer» possumus, ita et bic. Præterea audias: Deus plasmans hominem, physicam ei constituit legem; ut videns cœlum, terram, mare et omnia quæ in eo sunt, glorificet, ae veneretur opificem et condi❤ torein eorum ; ex pulchritudine enim, ait, et aui- plitudine conditarum rerum non incongrue ipsarum opifex dignoscitur. Quoniam vero vidit nus ex his minime profecisse in ejus cognitione, imo in quovis malo implicatos, alteram curationis speciem adhi- bet, et Moysen legislatorem statuit, et per opera nobis loquitur. Sed cum neque ex hoc facto quid- quam utilitatis ceperimus, non propter medici artem, verum propter vitæ nostræ improbitatem ; malum vero in dies augeretur, et morbus ingrave- sceret : alio validiori et mirifico utitur remedio, et per se ipsum ad nos venit: e lpse enim, Isaias ait; veniet, et salvabit nos, » ipse et non alius; exinas niens semetipsum, et apud nos agens ut homo, ut omnem a nobis auferat aními commotionem. Ne amplius igitur dubites, neque tarberis in te metipso carnalem audiens.generationem Dei, et quat hujusce carnalis generationis sunt propria, annun- tiante Isaia : « Ecce virgo in ventre concipiet, et pariet filium, et vocabunt nomen ejus Emmanuel; mel et butyrum comedet ; » et iterum : « Puer ma tus est nobis, filius datus est nobis, cujus princi- patus super humerum ejus, admirabilis consiha- rius, Deus fortis, pater futuri sæculi. » Si igitur natum filium, Deum fortetn dixit propheta, et fu- turi sæculi patrem, quomodo non Dei parens et virgo vocabitur; quæ filium hunc genuit? C- terum quid inania captas, ét in inanibus måle ope- raris? Quid dictiones invertis, et puellam pro virgine legis, cum magistro tuo et in hisce con- sentiens, Aquila, dico, desipienti? Nos circa di ctionem non rixamur, eadem enim puellæ atque virginis significatio juxta Deuteronomil traditioneni. Verum quid plura ? Nisi partum admirandum dica- mus, nisi mulierem virginem pueri matrem fuisse confiteamur, mentitur propheta signum dari dió cens Achaz a Deo. Sed quodnam hoc et quale est signum? Attende; si libet, Isaiæ; prophetiam lege D per ordinem ; quæ sibi constant ne detorqueas; in- ferioribus superiora conjuge: ac sic edisces my- sterii potentiam. Quando enim Achaz cogebatur a propheta ut peteret signum, cum dixisset : • Non petam, neque omnino tentabo Dominum, pheta iterum subdidit dicens: • Propter hoc ipse Dominus dabit vobis signum: ecce virgo in uterd concipiet. » Disce igitur ex hoc, quod signum da- tum Achaz nullum aliud est quam quod mulier quidem concipiet in ventre, sed alið quodam modo diverso et insolito. Si cuim signum novum est aliquid et inusitatum, partus etiam sane debet esse quid simile. Quod vero nascitur ex voluntaté viri, quando nimirum cum uxore conjungitur, vel etiam cum puella, nunquam sane signum; nequé pro-

ma- Emmanuel vocabitur quicunque rationis est com- pos ; commune enim hoc et familiare, et quotidie ac- cidit (18). Si igitur Achaz datum est sigmum a Deo, quemadmodum loquitur Isaias, mutatio dictionís mihil omnino confert tuæ distorsioni, cum debeat esse ét dici Virgo hujusce filii mater propter signi confir- mationem. Mitto dicere illud Davidis: Dixit ad me, Filius meus es tu, ego hodie genui te : » statim enim arripis verbum, et consueta tua utens litia, verbi notionem invertis, divinamque vocem in absurdum protrahis, quæ cum aperte ipsum Christum indicet, tu ad Davidem ipsam traducis ; et hæc plane noscens quod ipsi ubique nationum et locorum adorato Christo vox hujusmodi conveniat. Davidi enim in quadam tantummodo terræ parte se- denti et regnanti, neque in hæreditatem datæ sunt omnes gentes, neque fines terræ in possessionem. Verum hæc ita se habere et ipse Isaias post Davi- dem luculentius ostendit dicens: Et Sabæorum populi viri sublimes ad te transibunt, teque adora- bunt ac deprecabuntur, quia in te Deus est, et non est Dens præter te; tu Deus, et non vidimus. De quonam hæc dicit Deus? Ad quem venerunt ex badis lectissimi servi adorantes, et in ipso depre- eantes, nisi ad servatorem omnium Christum Dei Filium et Deum? Alque ita prorsus res sese ha- bent. Quoniam vero carpem induere sustinuit, eonsequens erat et naturalibus carnis passionibus illum affici, sine peccato tamen, in nullo enim (hæc contradicit: idque demonstrars Isaias aiebat: C • Peccatum non fecit, neque dolus inventus est in ore ejus. » Quinam igitur erit alius, de quo hujus modi pronuntiata est prophetia, nisi profecto Chri- stum ipsum dicamus Dei Filium, qui propter nos carnem ferre sustinuit? Etenim juxta sapientem Salomonem, « Nemo est qui non peccaverit. Adhuc tamen et hoc mihi objicis dicens : si futu- rum erat ut Dei Verbum carnem indueret, hæc pateretur et ageret, curnam de his apertius pro- phetæ non meminerunt, ne inde contradictioni es- sent obnoxia, et quæ de Christo sunt, petra fierent scandali ? Audi tamen : Deus prænoscens genus ve- D strum durum esse ac malum, et primogenitum Israelis filium spretum iri, subrogandumque ex gentibus (19) populum, obscure hac atque anig- ab Isaia apertissime in Virgine Matre completum doreti, tres in hoc plane consentiunt, ut de mundi Serva- tore intelligatur hic locus, nec est cur detineamur ab Hebræorum magistris, qui ut suis illudant som- nia jactant, et nugas inficetiores effutiunt. Vide cliam S. martyris Justini Dialog. cum Tryphone, ubi Judæos refutat quod lectionem germanam tex- tus invertere sint conati. ipsis habentur non modo eos spectant, verum et nos, imo cera res nos faciunt quod in bonaru (18) Optime hic Glycas noster Judaeorum perdi- diam exagitat; signum enim Achaz prænuntiatum mundus agnovit ; Σημεῖον γάρ, ut verbis utar Theo- καὶ σημεῖον μέγιστον, οὗτος ὁ τόκος και Sigouni scilicet, et signum maximumn ap- pellatur hic partus. » κός ἐστιν, ἀλλὰ γαμικὸς τόχος, πῶς τὸ κατὰ φύσιν ὁδεύον σημείον προσαγορεύεται : • Nemo autem signum vocat id quod singulis diebus con- tingit. Quod si non virgineus, sed ex connubio est partus, quomodo id quod secundum naturam de more fit, signum appellatur? › Omnes quidem Pa- (19) Satis haud unquamr quis par erit laudare divinam sapientiam, que utique attingens a fire usque ad finem voluit nos Judæorum spoliis diari, et suis ipsorum libris erudiri, ea enim quæ in olivam insert per Christi mortem, ut fructifice.

A malice per os prophetarum, prænuntiavit. Si enim At si quis eorum qui temere contradicere con- suam ipsius novisset dejectionem invidissimum, et plenum peccatis genus vestrum, igni forte devo- visset omnes libros, utpote scripta ea quæ contra seipsum facerent apud se habere minime perferens, maximumque inde damnum posteris attulisset. Ea igitur causa fuit, propter quam manifeste prophetici constituti sunt libri. Quod si dictis fidem non adhi- bes, auditum saltem præbeas prophetæ dicenti : ● Neque novisti, neque intellexisti, neque ab initio aperui aures tuasi scio enim quia prevaricans prac- varicaberis. Et nunc quidem, quia ex muliere na- scitur scandalizaris et refugis; in eremo autem, quando invisibilis nec carne amictus tecum versa- batur Deus, et mira illa nec opinata tui gratia operabatur, qua de causa superbiebas contra Deum? Quare contra Moysem sæviebas, ut pene ipsum la- pidibus peteres ? Cur benefactorem derelinquens in Ægyptum iterum redire contendebas? Responde. Dicendum igitur quod idem es, nec immutatus es, qui tunc duri cordis et benefactori infensus, idem nimirum et nune; tunc tentans Deum et di. cens: Estne in nobis Deus an non?, eadem et nunc in eum facis, quando propter nos homò factus 、st, cum deberes ei omnimode gratias agere ob hoc, cadem sanc ratione qua solemus corporalium in- Ormitatum medico, præsertim quando ad ægrotumI accedit assidue, neque ad suam ipsius dignitatemi respiciens, naturae morbi se aptat, et malos odores C tolerat, ut infirmo sanitatem restituat. Quodsi hac ita se habent, quid adhuc de divinissima Trinitate dubitas, quid non veneraris nec Spiritui credis? Sed unum Deum tantummodo prædicat Scriptura. Quid plura? Mitte Isaiam, præteri Davidem et omnem aliam Scripturam, per quam omnis vite principium Trinitas magna utique voce prædica- Lur (21). Ingredere in tentorium Abrahami, atque attente scrutare et quinam sint qui conspiciendos se ei præbuerunt, et quot numero, et quæ qualiaque ad ipsos locutus sit patriarcha. Quemadmodum enim perfectam habenti notionem Abrahamo tan- divina id de nobis est providentiae. Ne enim ex mus Deo, in adoptionem filiorum sumus vocati. Miram banc in nos Dei indulgentiam apte Justinus exponit im sua ad Græcos cohortatione, ac de sa- cris Libris nobis ab Judæis traditis sic loquitur : Εἰ δέ τις φάσκοι τῶν προχείρως ειθισμένων, μή ἡμῖν τὰς βίβλους ταύτας, ἀλλὰ Ἰουδαίοις προσή κειν, διὰ τὸ ἔτι καὶ νῦν ἐν ταῖς συναγωγαῖς αὐτῶν σώζεσθαι, καὶ μάτην ἡμᾶς ἐκ τούτων φάσκειν τὴν θεοσέβειαν μεμαθηκέναι λέγοι, γνώτω ἀπ' αὐτῶν sueverunt, nobis objiciat, non nostros hos esse, sed Judæorum libros, eo quod ad hoc usque tempus in synagogis eorum asserventur: et incassum nos jactare religionem ab eis hausisse dicat: is scire debet, ex rebus ipsis quæ in libros bosce sunt rela- tæ, non ad Judæos, verum ad nos Christianos do- ctrinam eorum pertinere. Nam quod etiam nunc apud Judeos religionis nostrae libri asservantur, Ecclesia eos proferentes, occasionem, quasi suppo- siti a nobis aut corrupti sint, maledictis nos inces- sere volentibus præbeamus, ex illorum synagoga proferimus; ut ex ipsis hucusque apud eos conser.. vatis libris ad nos nostramque doctrinam a sanclis viris edita jura liquido et manifesto pertinere ap- pareat. • Eadem videre est penes Chrysostomum, Augustinum, Hieronymum aliosque innumeros, quos adeas si vacal. (20) Antiquis illis Judais divinam Trinitatem compertain fuisse, apertissime docent omnes Ec-. clesie Patres, praecipue Augustinus, lib. 11, Πε Trinit. cap. 10, 11, 12; Epiphanius Salaminius

gram tres apparuerunt, et tanquam unus loculi gunt, sic et ille ad eos locutus est, o Declinate, dicens, Domine,ad me.» Quid hoc mirabilius? quid aptins ad parem in omnibus Trinitatem enuntian dam? Dicens enim Declinate pluraliter, differen țiam personarum aperuit; singulariter vero eņun țians Domine, unicam ipsarum naturam indicaviţ ft dominationem. Quod si Deum unum esse dicis, reliquos vero angelos, mirum in modum insaniens et ridendus mihi videris omnino. Quando enim da ļum est servis cam domino sedere? Quando vero Deo se conspiciendum præbente duos tantum an gelos ministrantes audivimus? Exinde igitur pari honore digna atque indivisa sancta Trinitas Abra hamo comperta est. Quid contra hæc dicis? Veluti camis iterum adversus veritatem latras dicens: Si in Trinitate Deus adoratur, curnam ab ipsis pro phetis de hoc nihil nuntiatum est Israeli (21)? Audi tamen, sodes. In Egypto quondam Israeli maximum demorato tempus, et multiplicem Ægyptiorum numinum re ligionem edocto, non temere qui omnia ad utilita fem ordinat Deus, Trinitatis dogmata tacuit, ne prætextu pluralitatis deorum in Ægyptiorum erro tem denuo prolaberetur: et hac de causa Trinitatis mysterium sapienter omnino et economice lum bravit. Si enim ab initio apertos ei sørmones hạc de rc protulisset, vix cohiberi potuisset Israel ne re giliret, et ad veterem se referret perditiqnem. Si enim et nihil hujusmodi audiens, ipsius tamen unius Dei quotidie obliviscebatur, prosequebaturque om pino Ægyptiacam impietatem, quid non fecisset, si extemplo Trinitatis auditor factus esset? Illos cosdem sibi visum fuisset, propter multitudinem plurimos deos videre, qui in Ægypto colebantur. lib. 1, Advers. hæres., et Cyrillus Alexandrinus non semel in libris, quos adversus Juliani calumnias conscripsit, quosque adire poterit qui adhuc du bitat. Audiendus vero præ cæteris Isidorus Pelu siola, qui ad Paulum quemdam scribens epi stola 143, lib. j, contendit adeo notionem sancta Trinitatis in Scripturis luculentissime indicatam fuisse, ut quivis inter Judæos recte inspexerit, hane doctrinam noverit, uti Philo, licet alio quin ingenti Judaicæ religionis zelo comprehensus. Scilicet: «Illud enim quod a Deo dictum est perpendens (Philo), Ad imaginem Dei fecit hominem, a veritate ipsa compulsus atque adactus est, ut Dei quoque Verbi divinitatem asse reret. Quid enim? Etiam si eum, qui eamdem cum Patre æternitatem habet, ac tempore omni subli mior est, secundum vocat (quod exactam veritatis doctrinam minime assequeretur), tamen alterius quoque personæ notionem habuit. Neque id boc duntaxat loco ipsi contigit, verum etiam cum illa verba, Deus et Dominus, exponere conatur, regiam Trinitatem hoc haberi dixit, ut et ea quæ omnino divisioni subjiciuntur, unitate ac singularitate supe ret, et ea quæ vere singularia sunt, copia vincal Atque ita veritas animum subegit, ut id aperte et dicere et litterarum monumentis consignare sit coactus. Vide etiam quæ hac de re memorat Joan. Lamius De recta Christianorum in eo quod mysterium divinæ Trinitatis attinet sententia non uno in loco. Multos Judæorum libros, quibus eorum res gestæ, decreta, opiniones continebantur, jam in Lercidisse, pluresque eorum qui ad nos usque pervenere, esse tantum eorum 442 prolixiori narratione narrata fuerant, nec non permulta ab antiquis conscripta, dedita opera omissa fuisse et consulto in arcanis habita, post Isaac. Vossium et eruditos plerosque ostendit Lo mius in opere de quo supra, lib. ut, cap. 7, validis simis utique rationum momentis. Quod Judæi vero caste quidem atque integre eas de Divinitate et Trinitate notiones, quibus patriarchæ et pro phetæ præditi fuere, noverint, sed parcius fortasse insinuarint, eo quia eorum natio ad insanum plu.

Præterea aliud est quod dicam. Quoniam Chri- stus hominem se ipsum, non tamen Deum, ut fateris, dicebat esse, cur ipsum crucifixerunt? At non oḥ hoc; quanam igitur de causa ? Utpote contra legem agentem et solventem Sabbata. At quomodo et qua ratione ? Dic, quæeso. Quia paralyticum Sabbato ire fecit, quia curram erexit, quia mortuum qua- triduanum excitavit. Sed in hisce quænam legis prevaricatio ? Jumentum e fovea educens in Sab batum prævaricari non dicitur, et contra legem peccat qui mortuum foetentem ad vitain revocat? Heu quam injustum judicium, beu quænam vestræ mențis seductio, ut præstantius a vobis vere brutis jumentum judicetur quam homo! Sed quid ita nordicus Sabbati honorem tueris, o miser et insą- ne? Antiquitus mandans Deus honorari Sabbatum, nullumque in eo a nobis opus patrari, si tamen octavus ab ortu pueri fuerit dies, solvere Sabba- tum, et consequenter ipsum circumcidere, manifeste ostendit, quod adveniente sub vespere octava dieį circumcisione, quæ quodammodo est sancta Domi- nica, ipsa enim post septimam, ex quo et octava vo catur, Sabbati honor dissolvetur. Circumcisio vero merito sane dicitur; in ipsa enim ex marţuis Do- minus noster Jesus Christus cum resurrexisset, et peccatum sublatum fuit, et dæmonum superbuş fastus contritus est. Verum quid plura? Qlịm Deuş Sabbati solutionem innuit per circumcisionem oc- tava die faciendam (23), ut jam superius diximus, :que ac per Jeremiam postea, cum nuntiavit novum fœdus constituendum. Ne graveris igitur, neque contra nos eristice pugnes, si una cum aljiṣ Sabbati etiam honor immutetur; novo enim cou- stituto federe, novæ etiam quædam constitutiones ejus esse debent. Novum vero prorsus illud Videlicet: Sapientissimus Deus rus vero Pelusiota in superius citata epistola rem enucleatius expendens ait : Εἰ δέ τις φαίη, est : • Quod si quis quærat quid- verbis hæc a principio prædicata fuerint, hoc illi responderim : primum quidem ac maxime, iis qui ditam fuisse, illud animadverfendum erit, quod quo- ostendit, quod Deus nunquam jussissel die ociavo rium deorum cultum prona esset, unde illos jure optimo Clemens Alexandrinus εἰδωλομανείς ap- pellat, Græci propemodum omnes Patres sen- sere, uti et noster Glycas. Theodoretus Ser- mone Therapeutices id præclare monet dicens: Ο πάνσοφος Κύριος οὐκ ἀργῶς ἅπαντα τὰ περὶ τῆς Τριάδος ἐξεπαίδευσε δόγματα, ἵνα μὴ πρόφασιν πολυθείας λάβωσιν εἰς τὴν τῶν Αἰγυπτίων ἐπιῤῥέ ποντες πλάνην. non utique illis aperte omnia Trinitatis mysteria tradidit, ne multitudinis deorum occasionem su- merent, ad errorem Ægyptiorum proni. Isido- D nam causæ sit, quamobrem non aperte et dilucidis prudenter et acute andiunt, claram et apertam esse hanc demonstrationem atque doctrinam, quem- admodum etiam erudito viro Philoni visa est. Atque ut etiam demus obscure et adumbrate tra- niam Judæis, qui ad plurium deorum cultum pro- pendebant, leges prascribebat, personarum discri- inen esse minime dixit, ne ipsi diversam quoque in personis naturam esse profitentes in idolorum cultum laberentur; verum de unius principatus atque imperii dogmate prius eruditi, personarum doctrinam paulatim addiscerent. Id quod de vili Judæorum plebe, sequioribusque temporibus, non de sanctis vetustisque ipsorum prophetis intelligen- dum est. (22) Eodem prorsus argumento ad Judaorum perfidiam coercendam, qui in circumcisione et Sab- bati religione tantummodo gloriantur, usi sunt quot- quot ex Patribus pro Christianæ fidei veritate pugnarunt. Præ cæteris tamen videndus martyr Justinus in dialogo, in quo Tryphonem exagitat, ubi latiori quidem oratione quam noster Glycas recens genitos circumcidi, sacerdotesque oblatio- nes offerre die Sabbati, si hujusce diei religio adeo servanda esset, uti minores carne, crassiores vero corde, et spiritu incircumcisi contendunt. Vide etiam ejusdem Responsionem ad quæstio- uem 27 ad oribodoros, in qua pene similia le- gere est.

est, quod nunc proponitur, non illud quod cum præterito idem et est et apparet. Hoc jam pa- tefaciens Dominus dixit: Feriam sane fœdus novum, non quale sancivi cum patribus vestris, educens ipsos ex Ægypto. Si itaque hæc ita se habent, et Sabbati solutionem par est videre, et circumcisionis immutationem, nec non et multa- rum aliarum legalium constitutionum. Si enim Mosaica illa et antiqua instituta ut semper perse- verarent futurum erat, et usque ad finem firma haberentur, non dixisset per Jeremiam recessura antiqua, et pro illis nova surroganda. Quodnam vero hoc novum fœdus sit, et in quo loco sancitum, Isaias te docebit dicens : « Ex Sion exibit lex, et verbum Domini de Jerusalem. Vide tamen Dei sapientiam. Tuam enim contumaciam prævidens et Β incredulitatem, per hunc quidem prophetam no- vum fœdus sanciendum ostendit, per illum vero ipsum quoque indicavit locum, in quo debebat hujusmodi legis constitutio firmari. Cæterum fru- stra adhæres Sabbati honori, frustra circumcisionem retines; foedus enim novum præstans Deus, hæc omnia abolevit. Cæterum data etiam pro signe circumcisione, quid tamen insolescis super ipsa? Quomodo vero in nos non circumcisos insurgis? Tu carne cir- cumcidi cogeris; ego autem circumcidor corde, ne maligna cogitem. Quod vero placita Deo sit hujus- modi circumcisio, audi quid dicat arguens Israelem per Jeremiam : c Omnes gentes incircumcisæ sunt C carne, domus vero Israel iucircumcisa est corde ; » non enim ipsa circumcisio præputii valet justificare. Ad patriarcham Abraham te refer, et vide ipsum fide tantum, non jain circuncisione justificatum : • Abraham enim credidit Deo, et reputatum est ei ad justitiam. Denique circumcisio lege constituta fuit indicii gratia, ut per hanc scilicet dignosce- rentur fideles tum cum inter gentes versarentur, et universorum Deum in memoriam revocarent. In fidem igitur dictorum ipsa te opera deducant. Quando Israel in eremo solus per quadrəginta an- nos processit, minime alteri genti commistus, ne- cessaria non erat circumcisio; qua de re incircum- cisi inventi sunt qui geniti fuerunt in eremo; postquam autem Jesu nave per Jordanem ipsos traduxit, divino mandato circumcisi sunt. • Fac enim, dixit Deus, lapideos gladios, et circumcide filios Israel. 3 Quanam de causa boc, et propter quid? Quia post transitum Jordanis futurum erat ut commiscerentur cum variis gentibus. Si igitur circumcisio perficit et sanctificat circumcisum, qua de causa in eremo non sunt circumcisi? Quia tunc non erat necessaria circumcisio Israeli, qui, ut diximus, solus erat, et penes se commorabatur. Exinde ergo discas, quod signum erat tantum cir- cumcisio separans Israelem a nationibus inter quas versabatur; atque hoc aperiens Dominus dixit: • Circumcidetur vobis omne masculum, et erit in signum fœderis inter me et vos. › Ne jactes igitur

carnalem circumcisionem, neque te eferas contra nos incircumcisos, itemque contra novum fœdus, ut dictum, est, nobiscum sancitum, antiquo sane sublimius et melius. Eadem his dicenda sunt et de ipsis animantium sacrificiis, quæ indifferenter mutuati sumus. Nova enim adveniens legislatio eas legis observationes prorsus abolevit, quæ tunc propter Israelis infirmi tatem, ut diximus, datæ fuerant. Ut enim ab in pietate Egyptiaca omnino coercerentur, et leges hujusmodi constituit Deus, et animantia omnia distinxit in munda et immunda ex quo occidi quidem jussit ab ipsis quotquot per Egyptum in ordine deorum reputabantur, eaque rursus lau Cuivis arridet animantium mundorum et immundorum enumeratio, Leviticum excurrat cap. ii et seq., necnon Deuteronomium cap. xi. Mulia sane in hoc somniarunt Rhabbini, qui pene sibi plaudentes, quasi ipsorum tantum sit omnia legis ad trutinam revocare, in multis hallucinantur, suis que fucum faciunt. Vide hac in re Seldenum et Menochium De republica Hebræorum. Si quis vero causam exquirere voluerit discriminis hujusce a Deo constituti, non aberraverit forte, si Judæorum quam immunda non tangi, quæ ibi in cibum consti tuta erant Israeli. Quod si immundos nos vocas, quia scilicet contra legein edimus porcum, lepo rem et cætera hujusmodi, omnino necesse est to etiam maximum inter prophetas Eliam ipsis sub jicere criminibus; se enim contulit ad alienige nan, ex ipsius mensa particeps factus est, in Car melo altare erexit in Sabbatis, longa itinera arripuit, ex immundo antmali corvo acceptum panem com edit. Quomodo vero bæc facta sunt, et qua de causa? Ut discas quod ante gratiam antiquum fœdus quæ leges erant destruxit. Si enim corvus immundus fuisset, quomodo ab ipso tantus vir Elias cibum accepisset? Quomodo vero Sampson, qui Nazarus eral et perfectioni legis subjectus, favum mellis comedisset, quem in mortuo leone confece runt apes? Quomodo fuisset ipsum sitientem per immundam et sanguine scatentem maxillam so latus Deus? Si porcus, leo mortuus, et maxilla asi næ, inımunda fuissent, quomodo per hæc servos suos Deus curavisset? Numquid legislator ipse quæ constituerat evertit? Non utique. Si lepus et por cus essent immundi, quomodo communem jai ab initio appellationem bonam accepissent? • Vidit enim, inquit, Deus ipsa, et dixit quoniam bona. Si igitur bonus erat lepus eo quia opus Dei, et valde bonus, eodem modo erit et postea. Ex multis igi tur compertum est, quod Israelis in malum pro clivitatem emendaturus Deus ejusmodi leges con stituit, et ejusmodi curationes adhibuit. Si enim Deo et carnium nidor jucundus, et sacrificia grața fuissent, non dixisset per Isaiam: • Qu's exquisivit hæc de manibus vestris? Si musicis etiam organis delectatus esset, non dixisset postea: «Amove a me sonitus cantationum tuarum.» Atque ut inge valetudini Deum maxime prospexisse dixerit; innu meris enim argumentis id potest ostendi. Nazaræi, qui juxta Hebraicæ vocis etymon idem sonant ac separati, ii dicebantur qui peculiari quodam voto et sanctimonie professione Deo in serviebaut. Qui plura cupis edeast præceleris Me nochium lib. De rep. Hebr. cap. 13; Lamy, Apparatum Biblicum, et Calmetium in Dissertatio nibus.

nue dicam, ni tu exquirens deos vim intulisses A Aaroni, ni choros instituisses circa vituľum : • Sedit enim, inquit, populus manducare et bibere, et surrexerunt ludere ; » non utique Deus litationi- bus te operam dare ac musicis organis jussisset. Effervescentem etenim morbum peritissimus no- scens medicus, non statim violentis utitur medica- mentis, non sectionibus vini morbi coercet, sed leniter potius ac placide mali circumstantias ex- pendit, ne diuturnior infirmitas fiat, et medicorum artibus intractabilis; data autem opportunitate tandem molliora et lenia relinquens cauterio utitur, et exinde sanitatem opportune restituit, Verum quid plura ? Cum ipse per Jeremiam dixisset : < Fe- riam novum fœdus, legis observationes prorsus abolevit, quas antiquitus in tui gratiam permiserat. Ita igitur te, qui tunc carnalis eras, carnali, ut diximus, munivil signo, scilicet circumcisione. Ne igitur nos, quippe incircumcisos, vocites immun- dos : incircumcisi quidem sumus, sed justificati ex fide, tanquam Abraliam, apud ipsum Chri- stum, et in tuto vivinus et vivemus; immorigerum vero genus vestrum, et habenarum de more impatiens, et deletum omnino est, juxta Mosis prædictionem, et penitus succubuit interitui. • Suscitabit enim, ait, Dominus Deus vester pro- phetam ex fratribus vestris, ut me, et quaevis anima non exaudierit ipsum, delebitur. Neque mihi dicas in Jesu Nave hanc prophetiam adimpletam esse; hic enim neque hujusmodi Dei apparitione dignus habitus est, neque factus est legislator ut ille, neque gratiam qualem dignatus Dei visione Moses invenit. Cæterum ex tunc pṛænuntiabatur meus Jesus C Salvator mundi, Christus vere et Dominus. • Sus- citabit Dominus Deus vobis prophetam ex fratribus vestris, ut me, scilicet mihi per omnia sinilem. Quemadmodum eniun ego propter infanticidam Pharaonem ab ipsis incunabulis in palustrem locum projectus fui, ita et ille propter infanticidam Hero dem in Ægyptum fugiet. Hoc autem et Isaias jaun ante vaticinatus est dicens: Ecce Dominus de- scendet super nubem levem, et veniet in Ægyptum, et commovebuntur simulacra Ægypti. Si igitur aliquis e medio Agypti idola sublaturus erat, atque ut illic uni ac soli Deo cultus haberetur, dispositu- vel invito adventum mei Christi admitte; hic enim vere contigit, neque est quod hisce contra- dici possit. rus, Hoc ipsum apertius patefaciens dixit: In die illa erit altare Domino in regione Ægyptiorum, et timebunt Dominum Ægyptii. Quemadmodum enim ego Ægyptium arena maris obrutum de me- dio sustuli, sic et ille malorum spirituum legio- nem in profundo maris una cum ipsis porcis abs- condet. Et merito sane ; ubi enim obscena vita, ibi utique el.dæmones. • Us me. Quemadmodum ego rixantes Israelitas concilians, gravis et fa- stuosus unicuique apparui, ac propterea in Æthio- piam abii fugiens, ibique populum duxi alienige-

nam, ita et ille a contribulibus rejectus, ad aliam gentem descendet, ad cœtum scilicet ex gentibus coalitum. Ut me.» Οuemadmodum ego a Deo missus sum ut populum ab Ægypto vin.licarem, sic et ille ab ejusdem naturæ Patre mittetur, ut mundum eruat a coliginoso quo detinetur errore el peccato. ‹ Ut me. › Quemadmodum enim ego elevatione manuum fugæ dedi Amalec, sic et ille manus extendens in cruce spiritualem Amaleç subvertet. • Ut me.» Quemadmodum enim ego, ne quævis sigillatim percurram, legislator populi et dux designatus fui, ita et ille novus legislator apparebit, Et omnis anima quæ ipsum non au dierit, disperdetur.» Εt haec quidem ita se habent. Τu vero adliuc obniteris contra veritatem, in commentariis tuis confidis, et ad Jesum Nave transfers hanc pro phetiam. Commentarium tuum non renuo; sed quomodo illud Isaia explicabimus, o miserrime et ærumnose? Poterisne et hanc ejus prophetiam repellere? Nullo modo certe. Ait enim Deus per ipsum ad Israel: Auferam quidem vos robore gladii mei, et qui fanulatur mihi, nomine novo compellabitur.» Dic, sodes, sustulit vos, an non? Famulantur Deo alii, necne? Hoc si tu minime confitearis, ipsum tamen novum nomen et cla rķus tuba insonat et contestatur. Vel igitur aliud novum indices nomen, vel illud Christianorum etiam invitus recognoscas; haud erit enim qui cogno men inveneṛit hoc recentius. Quod si hæc ita se babent, ecquid adhuc desipis? Quid frustra tem pora expendis, et ipsum exspectas unctum, cum neque ipse possis dignoscere, et quis sit ipse un ctus, et unde ipsi sit generationis origo? Forte is nudus homo? Attamen venturo prophetæ divinita tis indicia tribuerunt. Forte Deus homo? quid Merito sane Glycas noster Judaos hic arguit quod Scripturas distorqueant pro libitu; contra omnem veritatem etenim apertissimam hanc de Christo prophetiam explicant, et reditum ipsoruni plura? Ecce enim aliam divinitatis personam im prudens confiteris; non enim potes dicere pa trem, cum propheta dicat: < Puer natus est nobis, filius datus est nobis.» Tandem aliquando litteræ racemum exprimentes, bibite vinum cor hominis exhilarantem. Verum enimvero quoquomodo et adhuc con tra veritatem sentis, et Christum nondum adve nisse dicis, perfugium scilicet exquirens ex Isaia dicente: «Et tunc conflabunt gladios suos in vo meres, et vekabula sua in falces, nec gens levabit gladium in gentem, neque exercebuntur ultra ad prælium. Sed quid alios prophetas, qui lucu lentius annuntiarunt de Christo deque ejus adventu, rejiciens, hoc Isaiæ effatum utraque amplecteris ma nu, et quocunque circumfers, et imperitas animas pervertere contendis (25)? Advenit vere Christus ex Babylone ab Isaia his verbis prædici putant, falso tamen; ait Theodoretus,

justa Isaiae prædictionem, et quæ pacis erant A splendide oriri fecit; quomodo vero, audi. Adve- niens Christi lex, et omnes in unum congregans, et Judæos et gentes, ut ad invicem pacem habe- rent, velut simul sentientes in fide, fecit. Verum non assentiris dictis; atqui dicendis et invitus assentire. Romanum imperium multiplices disso- luturum dominatus, bellicis instrumentis contra se mutuo populos uti non sivit. Nonne vides, quo- modo, dum hæc prædicebantur, alter quidem in Jerusalem dominabatur, alter in Samaria, alter vero imperabat Moabitis Arabibus, alter Ascalone; facto autem in carne Domino, Romano imperio omes gentium principatus paruerunt? Huic igitur adacti omnes sese subjicere potestati, vel inviti ribus se penitus dedidere, bellica instrumenta a se longe abjicientes. Et hæc sane ita se habent. Si vere nondum pu- tas advenisse Christum, quia universalis pax non- dum constituta (26), quid non dicis neque Mosem juxta divinum imperium et ad Pharaonem ingres- sum esse, et Israelem eduxisse ex Ægypto? Cum enim Deus dixisset ad Mosem: Videns vidi aſfli- ctionem populi mei in Ægypto, et descendi ut li- berem eos, et ducam in terram bonam, in terram Quentem lac et mel; › id nondum factum est, ut ex historia discimus; quippe omues qui exierunt ex Ægypto prostrati fuerunt in eremo, ac nemo ex iis in terram illam ingressus est præter Chalebum filium Jephani, et Jesum filium Nave. Duorum igitur alterutrum respondendum, vel Deum men- tiri et seducere homines, vel tempus illud nondum advenisse, de quo Deus locutus est ad Mosem. Sed quemadmodum tunc volebat quidem Deus au- ferre Israelem ex angustiɗ qua premebatur, et deducere in terram quietis et in pacificam condi- tionem; effectum vero sortita non est ejus volun- tas, omnes enim in ereno animam ellarunt, post- quam in Deum murmuravere, postquam concupie- lege sancitum est mutuam dilectionem et charila. sibi inaniter plaudentes Judaeos, errarunt itaque et ad invicem pacem habuere, et agricultura labo λευόντων ἐπανισταμένων ἀλλήλοις• • Bella namque mutua fuerunt in uuiversa terra, regno illo mul- tas in partes diviso, et singularum gentium regi- bus contra se invicem insurgentibus. Ex Sion exiit lex qua Novum utique Testamentum innuitur, quod primis ibi datum est apostolis, ac per eos inde omnibus exhibitum est gentibus; et sub ad- ventum Dei Servatoris nostri Romanum prorsus foruit imperium, quod quidem multa alia regna destruens, omniumque obtinens principatum, ter- ræ marique pacem tribuit, quando scilicet ex Hic- ronymi mente, et Eusebii, Jano per Augustum tertium clauso, tutissima toto orbe pax fuit; gen- tesque Romano imperio subjectæ, addit Theodore- tus, κατ' ἀλλήλων· τῶν δὲ ἀπὸ γεωργίας ἅπαντες ἀπολαύ Non amplius bellicis contra mutuo utuntur instrumentis, sed agriculturæ bonis gaudent universe. Adisis etiam Justini martyris Dialogum cum Tryphone. (26) Ex hellis quæ quotidie inter ipsos Christia - nos populos geruntur, quæque omnino tollenda autumant Servatoris adventu Judæorum doctores Isaiæ vaticinio innixi, aliud aucupantur argumen- tum, ut nostram fidem infirmare pertentent, incas- sum tamen; litteram ènim occidere nos docemur, adeoque non Scripturarum vocibus, sed spiritui studeinus. Verbum Domini de Jerusalem exivit, et tem inter nos, veluti Novi Testamenti fdissimam tesseram adhiberi debere; verum si injuste aggre. diamur, non vetamur qu'n irritos inimicorum co- natus faciamus, nos nostraque tutemur. Praeter Lutherus, et Anabaptistæ, atque olim Manichei qui in cam gratis sententiam iere, nunquam a Christianis bellum geri posse etsi lacessitis, id quod et naturæ contrarium est et veritati, uti pluribus ostenderunt Tertullianus, lib. m Contra Marcion., Origenes, lib. v Contra Celsum ; Athanasius, lib. I De Incarnat. Verbi; et Irenaeus, lib. iv, cap. 67. De jure autem belli, quave ratione indicendum id sit et regendum adeas absolutissimum opus quod De jure belli H. Grotius nuncupavit.

circa vitulum, postquam Beelphegor sacrificaverunt, postquam nefanda alia quotidie perpetrarunt innu- mera: ita et nunc videns Deus affictionein qua afficiebatur populus serviens spirituali Pharaoni, et volens ipsum educere, non misit Mosem, non angelum, non legatum aliquem, sed ipsum Dei Filium unigenitum Dominum nostrum Jesum Chri- stum, quomodo Isaias dicit, ut universum mundum in unam fidem adducat, et sic ad pacem disponat. Et sane facta est, ipso adveniente, una fides in universo peue mundo, et pacifica constitutio. Si qui vero in innata cordis duritie, quemadmodum Judæi in deserto, persistentes non convenerunt, neque Christi̟, mysterium receperunt, et bac de causa pugnant, et gladlio cadunt, cadant, neque resurgendi modum inveniant malítiose dissidentes; non ob hoc vel prophetam mentiri dicamus, vel Christum nondum advenisse, uti superius demon- stratum est. Hæc igitur et alia hujusmodi per Jeremiam luculentius Dominus dixit: Et erit, quando gens bæc convertetur ut faciat malum, non inducam in ipsam omnia bona quæ locutus sum.»Vide cæterum, cordate, quod multa quidean promittit Deus propter suam bonitatem, quæ ta- men non implet propter nos et malitiam nostram, quemadmodum sane contigit secundo Israeli. Pro- mittens enim se illi daturum terram usque ad Euphratem, promissionem suam non adi.mplevit, eo quod ipsum viderit contra legem agentem. Ob- mutesce igitur, o impudens et ore audax, diens hæc verba, qumadmodum olini et malus Saulis spiritus obmutuit, Davidem audiens can- tantem. A runt Ægiptiacas carnes, postquam choros egerunt " Verum adhuc obsistis et dicis te habere pro- phetas, per quos restitutio Israeli prænuntiatur. Ego quoque hoc fateor, novi enim Isaiam, Eze- chielem, Oseam; verum enimvero te ipsum decipis ; etenim prænuntiata ab ipsis restitutio jam facta est et finem recepit; et quando andi. Captivus Babylo nem deductus es, regnum tuum dissolutum est, tem- plumigne vastatum est, septuaginta annis sacrificia cessarunt, terram que alienigenam habitasti ; sed re- vocatus iterumn inde, recepisti terrain tuam, et prio- ribus bonis frui datum est tibi. Ne exspectes igitur de cætero aliam restitutionem; nisi enim haberemus prophetas, per quos aeterna miseria et destructio Israeli prænuntiatur, nonnulla forte tibi spes super · esset. Statim itaque audi Jeremiam dicentem: • Quoniam oblitus est mei populus meus, frustra lībaverunt, et in viis suis dolore conficientur in sæ- culum.» Audi præterea; quando uxor Oseæ secundo concepit, et peperit dlliam, dixit illi feus : e Voca nomen ejus, absque misericordia, non enim adjiciam ultra misereri domus Israel, sed obliviscens obli- viscar eum. » Audi et ipsum Aggæum dicentem : • Locutus est ad me Dominus de ædificatione tem- pli, et erit gloria ejus novissima plus quam prima,

dicit Dominus. Quoniam igitur novissimam dixit, perspicue innuit et postremam, idem enim est novissima et postrema. Sicut enim non est prima prior, sic neque postrema posterior. Si enim secundam dixisset, haud abs re esset et tertiam ædificationein exspectare. Quoniam vero secundam, novissimam appellavit, aperte et postremam fore ipsam déclaravit. Erratis ergo reædificationem ex spectantes post hujusce destructionem. Præterea et divinum Amos habemus dicentem: ‹ Audite ser monem istum, quem super vos arripio cum la mentatione: Domus Israel cecidit, neque adji. ciet ut resurgat. Virgo Israel projecta est super terram suam, neque est qui eam suscitet. › Si igitur prophetis ita clare vociferantibus exspe clas revocationem, prophete isti mentiuntur, ma gis autem qui per ipsos locutus est Deus; quod quidem impossibile. Verum et rursus audi Je remiam de vobis dicentem: Et delebo ipsos gladio in conspectu inimicorum, et ponam civi tatem hanc in stuporem et in sibilum sempi. ternum, et edent carnes filiorum et filiarum suarum, et conteram civitatem hanc velut vas testæ, quod non poterit amplius restitui. › Ne contendatis itaque cæterum, o stulti, in solo sermone ac propter vestram resipiscentiam di vinam comminationem consistere. Si enim post salutarem Christi passionem et gladio gentium percussi cecidistis, et filiorum vestrorum carnes, juxta Josephi (27-28) historiam, vestium cibum fe eistis, confitendum est etiam contritionem vestram, secundum divinam enuntiationem, in sæcula per mansuram. Si vero hæc ita se habent, si ita lucu lenter et vere prophetæ de omnibus vociferati sunt, quomodo faciem tuam non abscondis, miser rime; quomodo et adbuc labra moves, et iu con tradictiones proruis? Quidnam vero et libros sic retines incassum, si nullum tibi lucrum exinde? Quidnam superbis ob ipsos, præsertim cum de te deque tuo genere dicat Deus: Disperdam sapien tiam sapientum, et intellectum prudentum irritum faciam? › Quidnam Moysem ore semper jactas? Quomodo te decoras ejus scriptis? Concede pro phetas apud nos Christianos remanere nos pecu liaris ejus populus sumus: • Vocabo enim, ait, non populum, populum meum; › nos magna illa gens, de qua Deus locutus est Moysi dicens: Sine me, ét iratus contéram ipsos, et constituam te super gentem magnam. Quid ais? Divinum hoc oracu lum electumne habuit, an non? Contritus es, ut vas figuli, necne? Necesse erat prorsus quod et Moyses super gentem hanc magnam constitueretur a Deo; quid vero majus gente nostra de Christi nomine nuncupata? Non enim est locus, non civi tas, non regio, in quibus non adoretur Christus. (27-29) limane hic prorsus innuitur facinus Maria Eleazari filiæ, quæ adacia lame lactentem Glium interemit, sibique in cibum constituit, non sine magno militum ipsorum horrore, uti habes apud Josephum, lib. vut De bello Judaico, cap. 8.

A Sed quid plura : Nisi radici pepercisset jam ab initio Deus, utpote quidem prævidens venturos ex ipsa speciosos fructus, evangelistas nimirum, apostološ, justos ac præ cæteris ipsam Christi et Servatoris nostri assumptam humanitatem, immi- sericorditer ex tunc omnem contrivisset Israelem. Atque hoc propheta aperte innuens dicebat : • Nisi Dominus reliquisset nobis semen, quasi Sodoma facti fuissemus, et quasi Gomorrha similes essemus, › perditioni scilicet integræ traditi fuis- semus. Gratia igitur, ut diximus, fructuum, radici ingrate tunc pepercit, be cum ipsa et illos rescin- deret; postquam vero fructus protulit, eam non amplius custodire sustinuit, sed immisericorditer demessuit. Cæterum dimitte prophetas, eorum frustra li- bros pervolvis, nullum enim tibi inde lucrum. Librum sigillis munitum nemo legit unquam. Quid adhuc ergo sciens tibimetipsi illudis? Nosce et qui sis, et in quam calamitatem incideris ; intellige a te præter alia ipsum quoque ablatum fuisse cogni- tionis thesaurum. Neque mea verba have sunt; Isaias tuus disertis utique verbis ad te clamat : d erunt vobis hæc verba uti sermones libri obsi- .Et gnati. • Impingualum etenim est cor tuum, gravi- ter auribus audisti, et ultro oculos clausisti. Et tibi quidem, olim intelligenti et sapienti, divina cognitio obsignata fuit; nobis vero, non intelligen- tibus nationibus, omnimode explicata fuit. Nec mireris; nos enim audivimus, nos etiam vidimus, nos intelleximus et veritatem novimus. Ac ni credis jam dictis, ipsi tuo rursus prophetæ cre- das ; dicit enim : . Et audient in die illa surdi ser- mones libri, et oculi cæcorum, qui in tenebris sunt et in caligine videbunt. Patet igitur quod a vobis quidem Judais cognitio recessit; nationes vero antea hebetes et insipientes in legis agni- tione prudentes faclæ sunt. • Quibus enim (ait) de me non est nuntiatum, et qui non audierunt, ipsi videbunt.» Primogenitus sane filius Israel fuit, promissiones primus accepit, verum ut parricida exsul factus est, atque exinde infelix a donis Dei merito excidit; quare commiserans eos propheta dicebat : • Divites pauperes. facti sunt et csurle- merito sane, panem enim vite interi- runt. . Ει mentes perpetua fame sunt devincti. Ne amplius itaque antiquum et gradum et honorem viudices ; inde enim elapsis, utpote diximus, nulla suppetit ratio ut illuc redeant. Cain primogenitus erat, nil tamen illi id profuit; etenim propter sanguinem Abelis et injustum homicidium quod in ipsum patravit, et a facie Dei recessit, et ex eo tempore geuens pavidusque factus est in omui vita. Pri mogenitus erat Esau, veruus-propter suam impro bitatem et ingluviem et ipsa primogeniti jura vendidit, et a benedictione decidit. Hac igitur et his similia quidem animadvertens, persuadearis et tu primogenitus vel invitus acquiescere casui, neque antiqua in memoriam revocare. Ne igitur

supercilium contrabas, neque manifesta quæque A ' facta oppugnes; primogeniti enim ipsa vox alte- rum docet flium mente concipere ; nisi alter ab initio constitutus esset filius a Deo, non utique Israel vocaretur primogenitus; nemo enim vocari potest primus, uti vides, nisi primum consectetur secundus; mutuam enini rationem inter se habent primus ad secundum, secundus ad primum. Ve rum adhuc labra moves, et ad alios sermones tendis nos tamen tacebimus; nemo enim ad surdi januam vel si validius pulset, unquam exaudietur. Divinus vero Amos pro nobis pugnabit dicens: Domus Israel cecidit, neque amplius adjiciet ut resurgat., Et hæc quidem hactenus, divinissime vir; plura enim scribere non possumus, multis, testis est Do- minus, animi dejectionis sagittis confixi ; ac nisi præ manibus haberemus sacras Scripturas, et exinde non parvam caperenuis animi erectionem, forte suspendio utentes, ipsam quoque vitam turpiter finiremus. Neque sane fabulam jam dicta putes; hoc enim ipsum et beatus David adumbrans dice- bat: Nisi quod lex tua meditatio mea est, tunc forte periissem in humilitate mea. »Ne igitur aspernemur lectionem; redeundum est enim unde paulo ante discessimus; Salomoni credamus dicen- t : • Sapiens fias, o fili, ut latetur cor tuum. Si enim Candacis ille adeo lectioni incumbebat, ut et per viam curru vectus prophetam Isaiam medita- r.tur, qua nos venia donabimur nec sustinentes domi libros videre? Quis Ethiopi illi munditiem ex divino lavacro conciliavit? noune lectio? Quis apostolum Philippum duxit? nonne in sermonibus ardor? Pudore nos afficiat ipse et legens et luce illustratus ; nos quoque thiopes in anima multam ex peccato rubiginem contraximus. Discamus non ulia ratione posse nos in tuto Geri, et alia veste vestiri. « Habent enim, ait, Mosem et prophetas. Ad lectionem igitur properemus, pulchram immu- tationem immutemus. Pro piscina libros habemus; pro Philippo anuntiatum ab co. Percurramus, si possibile est, universam Scripturam, ut et nos ipsos meliores reddamus, et blasphema nobis adversan- tium ora obstruamus. Si enim et arbores quasdam industria et arte a naturali malignitate sanatas no- D vimus, multo magis vulnera quæ ex præconcepta opinione contraximus, sanabit contraria Spiritus disciplina. Si semel et iterum legerimus et non in- teilexerimus, ne animum despondeamus, invale- scamus, invigilemus : «Prævenerunt enim, ait, oculi mei diluculo, ut meditarer elogia tua. » Quantum vero perseverare juvet, vidua illa docuit, quæ ju- dicem injustitia emollire potuit, petra duriorem. Meditemur, percontemur, nobis sapientiores adea- mus. 4 Si videris enim, inquit, pluriam, vade dilu- eulo ad ipsam. › Quod si ita semper fecerimus, si ita animæ nostræ solum quodammodo præparɔveri- mus, in eoque hujusmodi semina jecerimus, pro certo habeamus virilem quoque fructum nos alla-

EPISTOLA turos in Christo Jesu Domino nostro, cui gloria in saecula. Amen. Apoc. xxι, 1. (1)Hanc epistolam cum duabus sequentibus edidit C. F. Matilizius, Mosquæ, 1776, ex codice biblio thecæ typographiæ Synodalis. Interpretationem Venerandissimo in Domino fratri domno Joanni Tri cha. Quonam modo sit intelligendum illud quod in Apocalypsi divini evangelistæ Joannis inveni mus: Vidi cœlum novum et terram novam, e marc jam non est. Scire necesse est, quod in capite sexagesimo quinto Apocalypsis beati Joannis evangelistæ ' bæc etiam reperiuntur: «Vidi cœlum novum et terram novam, et marc jam non est. Animum igitur ad verte: minime enim cœli terræque inexsistentiam hfc declaravit, imo in melius instaurationem serm›› iste aperuit. Namque juxta magnum Paulum et ipsa creatura liberabitur a servitute corruptionis in li bertatem gloriæ filiorum Dei. Divinus etiam psal mista ita de cœlis loquens invenitur: «Mutabis eos et mutabuntur. Illud igitur quod veterascit instau rari, non essentiæ destructionem, sed vetustatis rugarumque ablationem exhibet. Et hæc quidem de cœlo et terra dixit, de mari vero non ita, sed quid? «Et mare jam non est.. Quæ enim est, quæso, maris utilitas, cum homines nec illud traji cere navigiis, nec per ipsum merces transportate ad longinquas terras cùrent? Hanc eamdem sen tentiam magnus aperit Basilius, Isaiæ verba profe rens hacce: «Qui dico profundo, Desolare, et omnia flumina tua arefaciam.» Et hæc quidem censuerunt qui divina Apocalypsis verba explanaverunt. Ma gnus Basilius in homilia tertia in Hexaemeron cla riorem adhuc de hoc sermonem habuit: Quare, inquit, cujusve gratia planitiei nostrae loca sint aquis circumscripta, maribus etiam immensis con stricta, nec non innumeris fluminibus perpetuo defluentibus irrigata? Ob inauditam sane illius sa pientiam qui contrariam igni naturam inexhaustam esse decrevit. Enimvero Creator universi novit quantum hujusce mundi subsistentiæ tempus fixerit proptereaque tantam ipse largitus est igni adustionem, ut ante tempus hoc perigaum succendi nequeat caloris æstu; quod tamen fiet, ubi aquæ omnes igne consummabuntur, juxta illud Isaiæ, universi Deum ita alloquentis: Qui dico profun do, Desolare, et omnia flumina tua arefaciam. › Sententia est: Si quidem desolari tunc profundum dixerit, arefieri vero in fluminibus et maribus aquas, mirari non decet, quod et ipse beatus Joan nes in Apocalypsi inter alia hoc dicat: Et mare jam non est. Nam desolari tunc profundum et Latinam addidimus. Edit. Respicit divisionem Andrea Cretensis, de qua vide editionem Novi Testamenti Millii.

mare jam non esse, nullo modo, ut equidem arbi- tror, discrepant. Quod si ita res sese habent, Scripturas vereri convenit, nee contraria scripto- ribus sacris opinari debemus. Sufficit enim disci- pulo, inquit, ut sit sicut magister. Venerandissimo monacho domno Charitoni. -- Utrum beatus Joannes evangelista morti concesserit, sive non. Minime nos fugit quod ille qui res gestas apo- stolorum memoriæ mandavit, et ipse magnus inter martyres Hippolytus, evangelica illa verba, ut vide. tur, audiverunt : « Si eum volo manere donec ipse veniam, quid ad te ? tu me sequere; › inter vivos beatum Joannem evangelistam versari prædicant, ipsumque Henoch et Eliæ consociant. Etsi enim multa quidem nos prætereant, attamen opera de ipso a viris supra dictis elucubrata, et magni feci- mus et idicimus ; proindeque Scripturas venerari, neque in controversias abire oportuit. Cum au- tem sancti viri haud pauci, alia alii de bis rebus opinentur, horum etiam sermonibus fidem et obse- quium præstare decet, siquidem sacris canonibus contradicere omnino non valemus. Nam si plurium sententiam prevalere sacri canones suadeant, a C nobis quoque illud ipsum admitti æquum est. Etsi enim divinus supra dictus Hippolytus inter Christi martyres enituerit, indeque ipsius opera a nobis recoli necesse sit, non idcirco sequitur, ut in omn- nibus his ei assentiamur, in primis si orthodoxo Ecclesiæ sensui oppugnat. Ecce enim, quod Anti- christum illum, cujus adventus, juxta Apostoli verba, in virtute satanæ fiet, cum potestate multa, et signis et prodigiis falsis, diabolum in libro de Perfectione vocat ; ac proinde, ex muliere virgine sponte natus est Christus, ita et ille quoad speciem, in mundo etiam habitasse et a semetipso tunc si- gua et prodigia fecisse dicit. Et talia quidem de Joanne evangelista, quod jam diximus, viris su- pra diçtis videtur. Disertus vero Joannes evange- ↓icum illud verbum supra dictum : Si eam volo manere donec veniam, quid ad te? tu me sequere, › nec de vita sua intellexit nec hujus interpretationem in hoc sensu fecit, sed, Tu quidem, Petre, me se- quere, › id est, Vade undique docens, et a Joanne discede; ipse vero hic maneat, donec abiero Ro- mana virga confringens eos qui me crucifixerunt. Præterea Ammonius sacerdos verbum illud evan- gelicum explanans, Si eum volo manere, donec ipse veniam, › longævam Joannis vitam indicare dicit. Tempere enin Trajani absque cruciatu mor- tuus est. Ad hæc etiam addit Apollinarius, quod ex ignorantia fratres inde deduxerant, quod non emoriturus est. Sanctus porro Joannes Damascenus

ita de eo loquitur: Mittentur Henoch et Elias, et corda patrum in filios convertent, et ab Antichri- sto peribunt. Evangelista tamen Joannis nullam mentionem facit; aut ipsius igitur oblitus est, cuni tantum Henoch et Eliam memorasse inveniatur, vel ipsum Joannem vivis non adnumerat. Sed me- gnus apostolus duos testes in Apocalypsi inducit qui ultimis diebus prophetabunt et signa facient per tres annos ac medium, hisce verbis: « Et dabo duobus testibus meis, et prophetabunt diebus mille ducentis sexaginta, amici saccis. » Per hos lestes Henoch et Eliam intellexerunt commentatores, alius vero in Apocalypsi non designatur. Et paulo post addit, ‹ Et inhabitantes terram gaudebunt super illos interemptos, et munera sibi mittent invicem : quoniam hi duo prophetæ cruciaverunt eos qui habitabant super terram; postea vero resurgent.› Aliunde Hippolytus historicus de apostolis loquens, beatum Joannem evangelistam, Nerone imperatore, ab exsilio revocatum fuisse testatur, ipsumque postea ita vitam finiisse, ut ejus reliquiæ nusquam ` sint repertæ. His consentanea Prochorus etiam tradidit. Dicit enim quod IH¡us jussu foveam effo- derant, in quam prolapsus moleque obrutus a nobis emisit spiritum. Cum haec postea civitatis incolis annuntiata essent, reversi locum vacuum invenimus. Sed divini Gregorii frater Cæsarius de hoc Cou- slantinopoli secrete interrogatus, dixit, ipsum Joan- nem in Evangelio suo de hoc aperte declarasse his C. verbis : . Exit ergo sermo inter fratres, illum di- scipulum non moriturum esse. Et non dixit ei Jesus: Non moritur; sed, Si eum volo manere donec ipse veniam, quid ad te ? tu me sequere. » Et jure id dixit, falsas eorum suspiciones redarguens, quod sæpius egit, studios ipsos vocans et duros corde. 1n epistula vero Polycratis successoris Ephesique archiepiscopi ad Victorem successorem magneque Rome archiepiscopum hæc etiain scripta sunt: Magna per Asiam elementa dormierunt, quæ ultimo die resurgeat. Philippus unus ex duodecim aposto- lis, qui Hierapoli una cum Gliabus suis dormivil; Joannes etiam qui supra pectus Jesu recubuit, Ephesi quoque dormiit. Magnus Athanasius, 4n li- p bro De resurrectione, Henoch et Eliam inter γίνος versari dixit, nec alium quemcunque ullo modo memoravit. Ipse etiam Gregorius Magnus Sermo- cinator Jacobum necatum esse dicit, Joannem vero in pace e vita decessisse. Divinissimus tandem Epbræm in sermone de secundo adventu duos tan- tum viros prænuntiatos, Henoch scilicet et Eliam, citasse reperitur. Et hæc quidem de beato evange- lista Joanne a Patribus supradictis tradita suni. Sive adhuc vivus Henoch et Eliæ consocietur, sive non, a sublimitate tua dijudicandum est, nee non ex more nescientium oculis subminiştrandum relinquo . In

Venerandissimo monacho domno Nectario. De Juda, utrum laqueo se suspenderit juxta evange- licam historiam, sive post hæc supersies, ut dicunt aliqui, aqua intercuti laboraverit, et ila mortuus sit. p Pappias historicus, qui Judam magnum impieta- tis signum per mundum incessisse dixit, ex Actuum libro materiam hauriens, lis principis apostolo- rum Petri verbis utfmendacii reus palam convinci- tur. Namque divinus ille apostolus stans in medio fratrum in cœnaculo, in quo juxta verbum Domini sedentes discipuli, exspectabant donec virtutem desuper induerentur, hæc inter alia de Juda dixit : • Judas emit agrum de mercede iniquitatis, et sus- pensus crepuit medius, et diffusa sunt viscera ejus, et innotuit omnibus babitantibus Jerusalem, quod appellaretur ager ille lingua eorum Haceldama, hoc est, Ager sanguinis. » Animum, quæso, attende. Si . enim juxta dictum Pappiam aliquantum temporis post suspendium superstes fuisset Judas, hunc sermonem non pronuntiasset princeps apostolo- rum Petrus, nisi diu post resurrectionem Chri- sti a mortuis. Si enim ille tum inter vivos nume- raretur, quo pacto de ipso ut mortuo beatus apo- stolus sermocinatur? Sin autem ab ipso agrum acquisitum esse in Actuum libro legitur, eumque suspensum miserabiliter cecidisse ruptum, noli ob hoc mirari, dicens, Si agrum emit, de necessario post suspendium vixit. Nisi enim superstes fuisset, agrum non emisset. Desine, quæso, talia sentire ac dicere, Minime enim a semetipso agrum ullo modo emisse invenitur, sed veluti in tertia de Actibus homilia disertus Joannes docuit, alii quidam agrum emerunt, ipse vero quoque utpote qui pretium agri solvit. C Namque principibus sacerdotum projecit argenteos, quos mercedem iniquitatis vocat : merito igitur bu- jus agri dominus dicitur. Ager vero ille campus figuli vocatur, qui etiam domus maledicta dicitur ; `tumulo enim nihil magis solitarium. Inde patet · quod ipse a semetipso agrum non emit. Etsi enim ¡iniquitatis mercedem, id est, triginta argenteos principibus sacerdotum Judas sponte projecit qui- ‘bus emptus erat ager (non licebat enim eos mitterc in corbouam utpote pretium sanguinis), quomodo vei unde Judas possedit agrum, cum ipse statim in templo projecta mercede iniquitatis laquee se suspenderit? Aliis ergo agrum ementibus, et ipse -emisse dicitur, ut supra demonstravimus. Quod

A si ita res se habent, evidenter erraverunt qui ob agri emptionem Judam post suspensionem vixisse contenderunt. Namque si Judam suspensum cre- puisse medium in Actuum libro narratur, ut supra diximus, exinde sibimetipsis contradicere videan- tur liber supradictus et ipsa sancta Evangelia; sed non adeo de his mirari decet. Etenim duo ista tune feri oportuit, ipsum videlicet laqueo e vita disces sisse, et diffusa procidisse viscera ejus, sicut sæ- plus scriptum est; siquidem fracto laqueo quo fue- rat suspensus, et sic ipso in terram delapso, me- dius crepuit, ut mirum veluti aliquod signum om- nibus appareret. Quis enim suicidam vel sepultura dignum habebit, vel alio quodam modo auxiliari volet? Ab hoc igitur disce, quod laqueo snspensus e vita discessit. Ecce enim quomodo Chrysostomus in octogesima quinta in evangelistam Matthæum homilia, de Judæ proditoris suspendio ejusque exitu disserens, nl amplius dicit; proindeque Judam postea superstitem non fuisse viro illi sancto visum est, ut plerique crediderunt. Idem divinus con- fitetur Nilus dicens: Quid Judæ profuerunt Christi monita, quid ejus miracula, cum postea laqueo e vita dicesserit? Hæc etiam confirmavit presbyter Ammonius, dicens, quod cum Christus ad inferos. descendisset, anima omnes, et ipsius Judæ anima, a vinculis solutæ sunt, omnes vero Christum non recutæ, sed tantum credentium animæ. Quapropter si post suspendium Judas superstes fuisset, quo- modo in inferis aniniam ejus ligatam invenisset Dominus ? Inde etiam vitam laqueo eum finiisse apparet. Sed tamen non hac ratione ad laqueum venit, ut quidam existimarunt, ut anteverteret Christum, et ad inferos descendens ab eo sibi eo. in loco veniam impetraret. Id enim nemo unquam admiserit, dummodo consilii compus sit. Qui ete- nim tantumdem corde obduratus est, et modis - omnibus de propria salute desperavit, quomodo aut quanain ratione in sese similia resolvebat? Quomodo meditabatur ad inferos descendere, ibi- que pœnitentiam agere? Insuper undenam ille au diit, aut quo id referente edidicit; descensu suo ad inferos Christum pœnitentiam illis qui ibi erant prædicaturum, eoque potissimum si audiat quotidie Prophetam dicentem : « In inferno autem quis con- fitebitur tibi? › Præter jam dieta, o sacratissime vir, quid de Juda Georgius Cedrenus chronographus r. ferat scire te, ut id quoque non te lateat, cupio. Tradit enim quod ab apostolis sollicitatus Judas ut accederet factique pœniteret, constanter recusave- rit, ideoque audiens Christum in cœlos ascendisse, in tantum tunefactus est, ut crepuerit medius, porro de propria salute desperantem, non apud in- feros de salute sperantem laqueo vitæ finem quæ- siisse, magnus Athanasius manifesto docuit in quæ- Et hæc quidem de hujus sententiæ inanitate. Eum (1) Ilec, ni fallor, sententia est Gregorii Nazianzeni.

Nunc vero in Leonis Allatii schedis Vallicellianis nonnullas quoque Michaelis Glycæ epistolas vel ser- INCERTI, UTRUM IN COELIS SINT ANIM. stionibus ad Antiochum hisce verbis : Nihil est de- speratione deterius qua correptus Judas sibi la- queum induit. Quod si res ita se habent, quomodo juxta Pappiam historicum Judas veluti magnum impietatis signum per mundum incessisset? Disce sacrum caput, non inconsulte, sed sedulo divinas legere Scripturas. De hoe enim Dominus dixit : « Scrutamini Scripturas; illæ enim sunt quæ testimonium perhibent do me. › Itaque hinc patet, quod nisi scrutati fuerimus Christum, id est veritatem, eum non invenie- Christus veritas. mus; veritas enim Christus, οι est. (MAL, Bibliotheca nova PP. tom. VI, p. 553.) Lectio vitæ Sanctorum, beatique eorumdem obitus, et in cœlum commigrationis impellit animum ed ●ptandum cœlorum regnum ac lætissima illa præmia, quæ Deus suis vere cultoribus præparavit. Attamen hanc spem suavissimam non modice infringit, vel certe debilitat, perniciosissima quorumdam Græcorum et falsa opinio, quod præmia (ideoque etiam supplicia) animarum usque ad mundi consummationem et corporum resurrectionem differenda sint. Palmaris hercle error, et jamdiu a sede apostolica, et ab acuME- nica synodo Florentina damnatus; quem tamen Thomas Burnetius Anglus renovare conatus est : cujns hominis statim importunæ lucubrationi magnus noster Muratorius nervos succidit. Nos in variis, que sparsim edidimus Græcorum scriptis, locos identidem lectoribus demonstravimus, qui hujus dogmatis veritati favent. Et quidem in Scriptorum Vet, tom, VII Latinum etiam anonymi veteris contra GræCOTILIN errorem libellum impressimus. mones obseruavimus, id est Græci hominis contra suos gentiles egregias disputationes; quibus multis argumentis, multioque Patrum et occlesiasticorum auctorum testimontis, animarum piarum corporibus solutarum haud differri præmia contendit atque demonstral; itemque ipsarum apud Deum pro nobis intercessionem, verum nostrarum notitiam et curam, et omnino sanctorum inter se necessitudinem, beatorum scilicet nobiscum, qui adhuc in terris peregrinamur, communionem. Ex Glycæ igitur tribus spistolis ab Allatio exscriptis, postremam longiorem ac præstantiorem prelo committimus : omissis prioribus, quarum parles seu fragmenta aliquot ipse Allatius protulit in sua de ecclesiasticis Græcorum libris dissertatione. Quin adeo Glycæ, quod delegimus scripto, fragmentum aliud quoddam anonymi auctoris praeposuimus; quod idem Allatius ex Vat. pal. codice 146, f. 60, 6, se exscripsisse, adnotavit ; in quo pariter fragmento prædictum dogma præclare defenditur. 1. Quod in cœlis sint justorum animæ, Gregorius Nyssenus testatur : Absit igitur a nobis queri, fratres, quando terrestria relinquimus: qui enim igitur hinc, ο (4) Alibi fere legitur καταβάλλειν.

A hine discedit, in cœlis regias sedes incolit : lec duo sunt elementa in tota creatione per transfu - sionem naturæ rationalis divisa, terra cœlumque ; Jeeus eorum qui in carne vitam sortiti sunt, terra; cœlum vero incorporeorum : omnino igitur necesse est alicubi nos vitam agere: donec auteni a terra transplantabimur, terræ omnes adhæremus; si vero inde recesserimus, in cœlum transmigrabi- mus. Non solum vero sese agnoscunt animæ, sed etiam multo melius quam cum vitam una per- agrent sibi invicem innotuerant; imo partici- pes effectæ inenarrabilis istius beatique nec non incomprehensibilis spectaculorum splendoris gou dis perfruuntur. Quod autem post corporis · junctionem operantur animæ, nos docet magnus vales Athanasius : hæc enim in sermone de idolis dicit ; « Si corpus ab anima movetur, sequitur ani- mam a se ipsa moveri, proindeque post corporis inhumationem ipsam denuo a se ipsa moveri : anima enim non moritur, sed ex ipsius discessione corpus moritur; quorum enim natura una, horum et operationes : quorum vero opus æquale, horum et merces. · D mens vertetur; quorum enim in carne Grmam 2. Ita, ut angeli, corporali soluta vinculo ascen- dit et descendit, et ad cæterorum commoda et utilitatem mittitur, ut sancta et benigna. Etenim omnis anima justa angelorum choris miscetur, et essultat : angelorum vero choris misceri, operatio. nis activæ figura est, minime vero inertiæ: sancto- rum enim animæ veritatis cultui ac pari cum angelis servituti sabjiciuntur; angelorum vero servitus per petuas Deo laudes canere et saera agere et mi- nistrare et mitti, infirmos adjuvare, errantesque manu ducere ; attamen nee sancti angeli, nec san- etorum animæ, absque Dei jussu, sub forma visi- bili aliquando apparent, imo item de peccatoribus qui magis peccaverunt quam ut veniam obtineant. Vir enim charitatis expers, cordis vero duritia plenus, debitorum reddita ratione nullo modo fratrum curam negligeret, ita ut rediens, a ne quitia ad virtutem consagainees a penis quoque futuris eximat. Licet enim justas pœnas pro debitis. dederint, non jam in amentiam ipsis pro pœna scientiam habuerunt, nedum priori agnitioni in- feriores ad clariorem adhuc cognitionem promo- ventur; imo quos pravarum actionum socios habuerunt suis consiliis una nemorari possunt : præterquam servus servum non emancipat, nec mortuus vivificare valet. Quod si obdormiens curarum diurnarum imagines in sommiis fert, rerumque a se actarnm meminit, ut magno Basilio videtur, ac de bis in somniis animae euus caeteris secumque confabulatur: postea expergefactus quæque oculis per somnum oblata ad memoriam revocat, multo magis anima post obitum corporis vinculis soluta doloribusque suis immunis, apertius sui ipsius memoriam majoremque cognitionem præ

«e ferens, rerum a se actarum clarius reeordobitur, «quam si adliuc in vita esset. 3... Et chori tres: quorum primus trinarius ordo, Throni, Clicrubim, Seraphim : hi. sunt loci quietis : hie quietis aqua Deus esi, supra solium glorie iedens pramiaque centupla reddens iis qui fru- €um ad perfeetam centupli mensuram tulerunt ; secundus, Dominatienes, Virtutes et. Potestatos - hi sunt virilescentes rcereationis. lori, hie placida Spiritus saneti gratia innumera przmia largiens bis qui ad mensuram sexagésimam fructum tule- yuni; tertius, Principatus, Archangeli, Angeli: hi sunt gplendidi divinique loci, ubi quietis taberna- eunlum, ecli novi novaque terra : hic est sol justi- tiw Cliristus Deus noster, justitis coronas largiens iis qui ad mensuram tricesimam ^winisterii ac retrihutionis freetum eentaplum Lulerunb : vir enim sauctus apud nos hierareliiam et. urdinem, veodestes inier. virtutes, in. proprium. luerabitr : eujus locum occupat im ecclesiastica apud mos hierarehia, ad liane po-t obitum evectus, et bujus dkeres effectus. quieseet, loeum ipsum sortitus, «larum Dei quietis domicilium. mich Moe Aic Lcd RR m. wd 4. Peeeatorum. animi teuebris, et. immunditiis ei stercore ab augelis ire ministris. fasdantur; atque his tenebris involutze, invite et eum te wore, et pavore et. metu ad inferos et in obseuros eareeres protruse inimundis spiritibus ut eustodi- bus (raduntur. Hic tenebrarum priueeps. alterni ignis üanumis captus includitur eum sociis suis. Scire necesse est quod mystica ollicia. et sacrificia pro his qui morlis peccatum commiserunt oblata frustranea sunt; his vero qui talia. non commise- rant maxime prosunL. Peccatum. mortale incredu- litas est, et desperatio, impeenitens cor, et blasplie- 1nia Spiritus sancti, et Christum. negare, et hxre- iieum ip aliqua haeresi mortuum esse. 5. Sed illud quoque scire necesse cst, quod quadraginta diuturni luctus dies tripliciter par- ilb sunt aposteli, im lerlia, mnonà el quadra- gesima, lta etiam Dominus ipse posb terlig diei resurrectionem seipsum discipulis. ostendit, jamuls clausis, et insulllavit dicens : Aceipite Spiritum sanctum : et post dies octo. ecce ilerum, yost resurrectionem intra octo dies, denuo apparuit eis. Evangelista. enim dum dixit, Post dies octo, resurrectionis diem non computavit qua inclusa novem numerantur. Seeundurm liane. rationem nos ex die sepultura ad nonam bis funeruni memoriam ayimus : pariter et de quadraginta, siquidem quadragesima die assumptus est. Dominus.

- Maxime venerando monacho et domestico domne Isaiæ.— Num adhibenda fides sit dicentibus, quod hinc profecta sanctorum animæ in aliquem quietis locum, non jam pro nobis preces faciunt, ac in conspectu Christi astantes nullo modo de terra curent : item de anima. Sancti hinc profecti, ut audivimus, nondum promi»siones propter nos acceperunt, juxta məgnum Apostolum, ne seorsim a nobis perficiantur : bo- norum vero ipsos manentium pignus obtinuerunt, secundum divinum Joannem Chrysostomum, vide- licet in conspectu Dei fiducialiter astare, pro nobis orare, et ad nos omne donum perfectumn desuper afferre. Quod autem hæc ita se habeant, ipsum Cyrillum dicentem audi: Rationalis anima etiam post corporis solutionem et vivit, et permanet, et similiter loquitur, et agit ; ita etiam, Deo jubente ob multam utilitatem in hanc vitam mittitur: etenim a seipsa motui accipiens, actu carere nequit. Hæc igitur etiam magnus Basilius his verbis affirmat : Procul dubio, sicut angeli, corporali soluta vinculo anima ascendit, atque descendit, et ob multorum utilitates mittitur; cum nos ipsarum patrocinium et protectionem deprecamur, aliquando ipsæ sponte nobis auxiliantur, aliquando ipsarum loco divini mittuntur angeli, aliquando etiam sancti Spiritus gratia, ut illi, mirabiliter apparet, siquidem sive sancti, sive angeli, utpote ipsi cuncti circumiserio pti una eademque hora variis in locis occurrunt. 2. Prætermitte ergo, si placet, magnum Athana- sium, nec eum aliis in opprobrium cita. Etsi enim ad Antiochum divinus ille vir talia scripsisse reperi- tur, nec huic tibi confidendum est, nec supra me- moratos sanctos viros calumniari licet: fortasse enim præteriit quod apud Antiochum plera- que sint adulterata, et quod bono frumento etiam quædam spuria sunt immista? Si placet, præcipua lege, quibus de communi hominum sensu edo- ceris, et ibi forte veritatem facile noveris. Absit enim adeo nos insanire, ut ipsum magnum Athana- sium orthodoxæ Ecclesiæ doctrinæ aliquando repu- gnare dicamus. Præterea divinus ille vir magni Basi- lii meminisse videtur, nec non Isidori Pelusiotæ, a quo melius adhuc audire licet, quod præcipua loca adulterata sunt; si enim ita se res non haberet, prior ætate posterorum meminisse sane non posset 3. Quod autem hæc ita se habeant, et quod san- cti hinc profecti, non in aliquo loco, uti plerique solent, circumscribantur, sed magna cum fiducia coram Deo astent, Salvatorem ipsum nostrum Je- sum dicentem audi : • Pater, quos dedisti mihi, volo ut ubicunque sum ego, et isti mecum sint, ut gloriam meam videant. Imo vero maximus Paulus ita dixisse invenitur : ‹ Cupio dissolvi et •

esse cum Christo. . Quid ad lac, o sacrum caput, quis dixerit? Quodsi igitur hinc profectæ san- ctorum animæ coram Christo astant et ipsius glo- riam, uti ipsi expetierunt, aspiciunt, quare non pro nobis legatione fungantur ? quare non ctiam in delicta nostra propitium ipsum nobis reddant? Si enim Moyses ille, Domini conspectu insignitus, tam proximus Dei astabat, ut vivens ore ad os, et facie ad faciem cum ipso colloqueretur, ac pro Israel in- considerate his verbis exoraret : « Si dimittis ipsis, Domine, dimitte ; si non, me quoque cum ipsis trucida : › cur non et ipsos qui in Domino vitam deseruerunt, Deique magis proximi effecti sunt, pro nobis Deum deprecari dicamus? Nonne qui coram ipsis regibus astant, dduciæque participes – sunt, ipsis rationem reddunt etiam de reis quos aliquando pœna liberant ? 4. Et quis hæc negare poterit ? idque dum san- ctus Theodorus Studita discipulis suis tempore quo peregre viyebat, hæc dicebat : Cum inde profectus apud Deum gratiam iuvenero, pro vobis deprecari non desinam. Quod autem hæc ita se habeant, etiam theologus Gregorius in funebri sermone de Basilio magno clare ostendit, de divino illo viro dicens : Et nunc quidem in cœli sedibus versatur, ad sanctuarii penetralia, in facie Dei pro nobis orans. Et de his noli mirari, nec dicere: Quomodo isti omnino jam corpore soluti, in corporibus vitam C degentium adhuc recordantur? Si enim dives ille flammis gehennæ combustus, adeo vitam anteactam secum volveret, ut et paternæ domus meminerit, ac fervide pro fratribus oraverit, 'dicens: Pater Abraham, mitte Lazarum in domum patris mei, habeo enim quinque fratres, ut testetur illis, ne paria patiantur, nec et ipsi veniant in hunc locum tormentorum : quare non inde profectas sanctorum animas et ipsas harum quæ supra terram manife- stius recordari non dixerimus, Deumque ardentiuș deprecari pro quibus volunt? 5. Nec mihi objicias hæc de divite in parabola dici, nec inde sane veritatem dari ; habes enim et ipsum magnum Basilium qui parabolam istam re- cipit, dicentem: Quodsi enim et justas pœnas pro debitis dederint qui juxta hunc divitem egerunt, non jam in amentiam ipsis pro pœna mens vertitur : quorum enim in carne firmam scientiam habuerunt, priori agnitioui inferiores non apparent, imo cla- riorem visionem habebunt. Nou igitur objicias, quod coram Christo aștent nunc sanctorum ani- nis, beato Paulo dicente, ut supra dictum est, • Cupio dissolvi, et esse cum Christo. » Et în paradiso morantur: ipsi enim beato latroni et cuique sancto dicit Dominus: «Hodie mecum eris in paradiso; sed insuper et ipsum ingredi coelum non prohibentur. Hanc enim viam ipse se-

super ingressus. Si enim res ita se non haberet, Apostolus ipse præcursorem non vocasset: etenim præcursor aliquorum et est et dicitur præcur- sor ac veluti haud fortuito casu et in vanum Primogenitum ex mortuis nuncupavit, propter illos qui nna resurgent in novissimo die, ita etiam præ- cursorem in sedem supernam ingressum dixit, haud temere, sed omnino illorum gratia qui cum ipso sunt ingressuri. Si vero hæc ita se habent, si coram Christo stant qui in ipso vitam mutaverunt, quare ipsos pro nobis intercedere negaverimus, et per visionem et per somnum apparere ? ctari Dominus monstravit, precursor in sedem de- 6. Insuper in sauctis Simeonem Metaphrasten illud dognià præ cæteris asserentem invenimus': etenim in Vita magnæ martyris Anastasiæ Romanæ ita loquitur : Beata Theodote, quæ martyri Anasta- siæ in carcerem conjectæ circa sextam noctis ho- ram visa, ad certamen cohortabatur; nam nullum bonum inexploratum relinquens, hæc quoque roga- bat, quonam modo post mortem ipsi loquens appa- reret. Illa vero martyrum animabus concedi dixit a Deo, post discessionem ex hac terra, iis quibus vo- funt apparere et ipsos sua præsentia et confabula- tione dignari. Hæc etiani'theologus Gregorius affir- mat dicens: Tunc videbo Cæsarium splendidum, gloriosum, ornatum, qualem mihi in somnis te præ- buisti, fratrum amantissime. 7. No igitur de his dictis dubites : scias enim quod ii qui dum in terris agebant in Deo vitam egerunt, sanciorum visionem experti sunt. Patet ex iis qua magno Danieli Stylite, magno Saba c terisque sanctis haud paucis contigerunt. Postquam enim corpore soluti essent, inde a sæculis sancti et martyres, ipsos cum coelestibus virtutibus advo- carunt. Si igitur verum non esset, quod inde pro- feciæ sanctorum animæ, his qui supra terram sunt sese præbeant, haud sane patriarcha ille Photius, Gregorio Magno Dialogorum auctori assentions, ita dixisset : Parvis sanctorum reliquiis etiam ma- gis miraculorum virtus conceditur ob multorum incredulitatem: turbæ enim minime prodest pro- D lala ratio, quod hæc mira sese habere nequeunt justarum animarun jussu, quæ in corpore ag0- nes laboresque certaverunt. Quid hoc evidentius ? Justarum, enim, inquit, animarum jussu sanctorum reliquiæ miracula patrant. Verax enim in ipsis apostolis cunetisque divinis ministris loquens Deus, • Ecce ego, inquit, vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem sæculi. › 8. Ne igitur diutius dubites, nec dicas, Quomodo aliunde distractæ his quæ supra terram aderunt? Vita enim functis sanctis adest sancti Spiritus gratia : et ibi in templis suis apparent, et invocans tibus astant, et cætera omnia agunt ex voluntatt ;

• Vobiscum enim, inquit, omnibus sum diebus usque ad consummationem sæculi. > Ne igitur diu- tius inquiras, quomodo aliunde distractæ his qui supra terram appareant. Si enim propheta ille Ha- bacuc, corporali vinculo adhuc detentus, ab Hie- rosolyma una eademque hora in Chaldaicam regio- nem pervenit, Danieli prophetæ in fovea cibos afferens, quomodo etiam sanctorum animas invo- cantibus aliquando apparere negabimus? Mitte ergo quarere causam : ubi est gratia Dei, causam in- vestigandi locus non est : quod appareant, scio : Patrum enim traditionibus non obsto: quomodo vero, nescio : scit mirabilis ille in sanctis suis : quod vivo, quod nutrior, scio: quomodo vero, ne- scio : quod etiam corpori anima jungitur, scio : quomodo vero, nescio : quod spiritalis et immate- rialis, scio, audivi enim : qualis vero ejus species, ac qualis essentia, nescio : hoc enim inexplora- tum mansit : quomodo enim noverit quis rem ad imaginem creatam impenetrabilis atque incompre- bensibilis Dei ? Si animæ essentia comprehendere- tur, et ipsum imaginis prototypum. Quod si vero prototypum incomprehensibile est, incomprehen- sibilis necessario et ipsa prototypi imago: inde plurima tractata sunt de ea ; nemo vero hujus aliquando potuit capere naturam, ad imaginem factam, ut dicunt, incomprehensibilis ac inacces- sibilis Dei. 9. Ne igitur causam indagare velis, ne forte ob G boc incredulitatis accuseris : dicit enim,‹ Nisi cre- dideritis, non ›intelligetis. Ut ex ultimis terræ apostoli, et hæc dum molesto corpore detiueren- tur, in obitu sanctissimæ Dei Matris in unum sunt coadunati, nisi forte hic angelos apostolorum loco convenisse dixerimus: ut Paulus ad tertium cœ- lum abreptus, inde in paradisum descendit, et in- effabilia verba audivit : quomodo tollentur justi obviam Domino in aera : quomodo etiam transfi- gurato Christo Moyses et Elias in monte astiterunt : ulut igitur mira quidem sint ista, sed revera fuere, ac credimus: ita etiam redeuntibus sanctorum ani- mis fidere te decet. Quod autem superstitibus ap- parent, crede ex supra relatis ; quomodo vero, ipsi Domino committe: non enim plura per ipsum co. gitare licet, ne tale quid patiamur, quale damnatus Lucifer ; qui cum ipsi collatam a Domino gloriam, utpote difficilem, ferre non posset, in terram misera repente delapsus est. Quapropter et magno Paulo quo tempore in cœlum est abreptus, revelationes sub silentio traditæ sunt : aliter enim totius orbis magister silentio non prætermisisset: quomodo vero tacere non maluisset? qui ipse propriæ carni stimulos adhibere se dixit, ne revelationum mole obrueretur. 10. Scripturas igitur amplecti debemus, ea vero

‚'imo impo quæ supra mentem sunt minime tangere, i d Ad Nitum monachum. tentiam fateri, et cum divino Davide exclamare ‹ Mira est scientia tui a nobis, nimis alta est; nihil valemus ad eam. › In Christo enim mortuis sanctis etiam supernaturalia dona data sunt; orantibus no bis assistunt: oppressis consolabundi succurrunt, ut supra dictum est. Si enim quidam vita non bene acta, bonis operibus propter ipsos impletis fruun tur, ut ex sacris Scripturis audivimus, quanto ma gis qui in ipso Christo mandata servaverunt. Quare etiam theologus Gregorius in funebri oratione ad sororem, hæc inter alia dicit: Praesentem sermonem accipe, o beata: illud enim tui similibus conces sit Deus, ut talibus fruantur. 14. Si hæc ita se habent, cur nos tali gratia hinc profectas sanctorum animas spoliabimus? præsertin cum apostolorum princeps Petrus dicat: «Dona ho minibus largitus est Deus, quæ etiam vellent an geli. Quid plura? Si enin de aliquibus sanctis vi tam adhuc agentibus audivimus, eos suis precibus quosdam qui in impietate perierant, a sempiterno supplicio liberasse, quid obstat quominus illi, præ senti vita immutata Deoque propinquiores facti ea quæ antecessores agant, eademque fruantur virtute ac efficacia, ne dicam multo majori pro pter hujusce carnis depositionem? Ne igitur Patrum dogmatibus adversemur, incredulitate et dubitando. Hæc enim scripta sunt, non ut scrutaremur, sed ut crederemus, ac proinde ut credentes, vitam æter nam habeamus, in Christo Jesu Domino nostro, cui gloria in sæcula. Amen. Preces pro mortuis et eleemosynas non frustra fieri Respicit (ut cognoscimus ex aliis Glycæ epi stolis seu tractatibus) ad narrationem S. Gregorii PP. et aliorum de salute Trajani imp., de qua Non esse itaque dubitandum de bonis operibus quæ ab aliquibus flunt, piorum quidem gratia, sed peccatorum, persuadeant nos ante alios discipuli Christi et apostoli, diebus tertio, nono et quadra gesimo, nec non et exacto anno publice mortuorum memorias fieri decernentes. Etenim etsi Nyssenus divus Gregorius sacris apostolis insistens hzc repe ritur dixisse: Nihil sine ratione et sine lucro a Christi discipulis traditur, res tamen ipsa omnino utilis est, memoriam recolere in divina liturgia en rum, qui in Gde obdormierunt, multo magis nos sine auctiori examine sequi addecet. Etenim si¸ quemadmodum diximus, pro iis, qui in peccatis immortui sunt, sacrificium offerre non prohibemur; quod et divinus Basilius in tertia oratione, quæ die Pentecosta sacro dicitur, plane edocet, ita ad Deum satis et a multis criticis et a theologis disputatum fuit. Allat. De consensu, col. 1194.

dieens : Quod et in hae peifectissima solemnitate et salutari , propitiationes deprecatorías pro iis, qui in infernum descenderunt, suscipere uon dedigna- tus es, ingentes nobis spes exhibens, remissionem. vero iis, qui detinentur. ab opprimentibus eos má« lis, exaudi nos, te. deprecontes. Non enim mortni laudabunt te, l omine, neque qvi in inferao &unt , confitentes libere tibi offerunt; sed nos viventes exoramus pro onimabos eorum, E? ne dicito tuili * Quandoquidem universe pro omnibus defuncíis Deo sacrificia offeruntur, universe etium omnes salutem consequeniur. Habes siquidewm prz aliis magnurm Dionysium, hanc opinionem 6 medio tollentem , et Qua: ex peecatis remillaulur, quamam vero non tondonentur, manifesto edocentem. De iis namque, qui in peccatis vitam inierunt, édisserens, hiec | quoque adit : Si pusilla quxdam adfuerint, utili- larem propter bona opera, qua pro iis fiunt, aeej- piunt; si ingentia ac. immoderata sunt, conclusit Deus conira ipsos. Ad bx»e suppetit et magnus Épi- phanius, in Panariis hac habens : Utiles-xunt pro defunctis piorum preces, si iugentia crimina nou impediunt. * Et hi quidem hzc tradunt. Joannes vero. Dama- *scenüs aperlius. bee cadem prosequitur, ostendit- que, quawam ex delictis facile Condonari possiut , quinam. eondonari omnino nequeant, in oratione su» De ebdormientbus, his verbis : Quicunque f itaque eum reliqua &ua inhumanitate atque crudeli- tale penitug erant immisericordes, et ad suppliean- lium preces duri ac inflexibiles, imo etiam rerum alienarum 2vidi raptores, hi nullo modo cotmoda consequentur : conclusit enim conira eos Deus, ut amagnus inquit Dionysius. Quicunque vero con- seientia erant recla, non potuerunt tainen, propter wnortóm immaturam, divinarum legum sancita per se ipsos complere, hi omnino propter preces, pro iis effusas, maximum in modum proficiéut. Nec minus de liae eadem rc divinus Crysostomus com- plectitur : Non. potuisti, cum. viveres, negotia ani- »na& iux oninia accommodare, im ipso vitae tude wxitu tuis yrecipe, tua. post morlem tibi millere , D €i auxilium prxbere per boua opera, eleemosynas, inquam, et oblationes inde propitium tibi red- dus liberatorem ; hie euim illi grata suntet ac- «vpta. Si vero etiam maguus Basilius alicubi dicit : e fallamini, Deus uon irridetur, mortuum in altare mon adducit, vivum offer sxerilicium tuni ; Iig- tendüm minime est, ieque propterea pro defunctis bona opera negligenda."Seito énim, eum ad avaros, "apsces, imuorigeros, atque. penitus immisericor- des, sermonem dirigere ; quod planum est ex iis, que divinus iste vir subnectit : Cor lapideum al- loquimur. Propteres magnus iste. probe fecit; nisi enim ausieriores sermones usurpasset, nunquam , qni eo tempore fame deperivant, enutriti fuissent,

$25 aliosque etiam nolentes ipsi in rerum propriarum participationem evocassent. • Ne itaque ex ignoratione scriptorum nosmetipsos lædamus, ne lalenter in hæresin iucidamus, quant Aeris disseminavit, non esse, inquiens, pro mor- tuis offerendum, quod nulla illis inde utilitas ad · nascatur. Hæc si ita se habent, quælibet dubitatio de defunctorum memoria absurda ſuerit: cum non- nullis, qui in pietate vitam deseruerunt, precibus effusis, misericors flectatur Deus, delictisque præbeat remissionem. Audi veterem historiam, cujus memi- nit Damascenus Joannes, in sæpius prænotata ora- tione. Magnus Gregorius, cognomento Dialogus, cum per forum lapidibus stratum iter faceret, ex industria constitit, et validas preces ad misericor- dem animabusque propitium habuit, ut imperatoris Trajani delictis ignosceret; et confestim vos, di- vinitus allata, audita est, in hunc modum dicens : Preces tuas andivi, et veniam Trajano do; at tu ne mihi posthac pro impiis precationes adhibeas. Simile quidpiam admirandum et prima martyr Thecla operata est. Precationibus namque effusis pro Fal- conilla quapiam impia, propitium et ipsa Deum mi- sericordem invenit. justa persolvebant. Verumtamen juvenis, cum sibi Hæc cum ita sint, quomodo non exaudietur, qui pro fideli alio preces effundit? Et audi, quid dicat magnus Dionysius: Sanctorum precationes, et in · præsenti vita, non tantum post mortem, in eos qui divinis precationibus digni sunt, fideles Dempe, operantur. Et aureo ore Joannes, in epistola ad Philippenses, docens, quæ et quanta pro defunctis oblationes valeant, hæc quoque dicit : Etenim si gentiles una cum mortuis, quæ illi vivi possidebant, comburunt, quanto magis tu, qui fidelis es, de- mortuo propria mittere debes : non ut, quemadmo- dum illa, cinis fiant, sed ut majorem illi gloriam concilient; el si peccator est defunctus, ut illius peccata dissolvant; si justus, ut mercedis illi et re- tributionis fiant augmentum. Hæc quoque consta- biliunt, quæ in vita beati Joannis Eleemosynarii le- Buntur. Hic siquidein divinus vir, ut pro demortuis synaxes facerent, tanquam quæ plurima illis com- moda compararent, adhortans, hanc narrationem adneclebat : Juvenis quidam, a Persis in captivita - tem adductus, in carcerein Lethe dictum, quod, qui in eum trudebantur, nunquam educerentur, in- truditur. Quare parentes illi, veluti demortuo, . ſuga consuluisset, regressus in patriam, asseve- rabat, præsentia cujusdan, candidis vestibus in- duti, eo quo synaxes fiebant tempore, e vinculis liberari. Et quid multis opus est? Magnus Macarius, pro mortuis Deum exorans, cupiebat discere si quid illis wortuis supplicatione emolumenti accederei ;

p quod cum vellet Deus ostendere, certumque suum A servum ea de re reddere, idolorum præsulis exsic- catæ calvariæ, quam ipse in itinere offenderat, verbum veritatis inspiravit; que interrogata re- spondit : Cum pro mortuis sacrificia offers, tum pusillam consolationem persentiscimus. Mutuæ ita- que operæ tradendæ sunt pro viribus, et modo, quo diximus, mortuis auxilia præstanda. Nam secun- dum Joannem Damascenum, suscipit facile vel pro iis qui improvide ac imparate decesserunt, si qua per necessarios et propinquos suos in supplemen- tum debitorum offerantur, iisque ipsis in operum actionumque locum ascribit et computal. Attende itaque. Namque hic Deo plenus auctor, in oratione sua de mortuis, affert magnum Athanasium, de illis iisdem ita disserentem: Tametsi in aere quis de- ponatur, modo insigni fuerit pietate, tu nequaquam tamen asperneris, invocato prius Christo Deo, oleum et cereos ad sepulcrum appendere. Accepta enim isthæc Deo sunt, eliciuntque, ut ille plus no- bis reddat, quam acceperit. Nam oleuin et cereos, quasi holocaustum, imponimus; hostia vero, que sanguinis expers sit, Deum placamus ac lenimus; beneficientia in pauperes, majorem bonorum om- nium retributionem conseqnimur. Hinc non parum utilitatis afferunt, licet ea Deo ab alis offeruntur. Hæc eadem magnus Cyrillus confirmans, ostel- deusque, memorias maximum in modum defunctis prodesse, nec esse mirum, si ab alio quidem sacri- fcium feu offeratur, commodum tamen in alium C transfundatur, hæc etiam addit: Dominus noster Jesus Christus, hunc in modum ad centurionem respondens, cum ille ad eum dicebat: Non sum dignas, ut intres sub tectum meum, sed tantum dic verbum, et sanabitur puer meus : I fili, et ut credi- disli, fat tibi; apertissime conimonstravit, per al- terius fdem et absentem salvari. Ne itaque in po- sterum hæsites: nain si, quæ ab alio pro alio offe- runtur, inutilia sunt, ipsa etiam, quæ in divino la- vacro propter illuminatum peraguntur, nihil illi proficient, cum assensus et abrenuntiatio ab aliis, et non ab iis qui illuminationem accipiunt, peragan-· tur. Hæc si ita se habent, et memoriæ mortuorum maxime proficuæ sunt, vereque acceptæ sunt : si il enim non essent, nunquam, ut supra dictum est, commemorationes præscriptis temporibus consti- tuissent mortuorum fieri apostoli Christique disci- puli, cui sit gloria in secula saculorum. Amen. Et quid de hominibus piis loquor, cum et quibus- dam demortuis impiis, ut oratio jam exponet, peccatorum solutionem apportarint preces justi ? Ad..... - Preces justorum etiam impiis demortuis proficuus esse (1). (1) Apud Allalium De libris ecclesiasticis Græcorum, p. 147.

animae tristem inferorum locum pertranseunt, nec detinentur, nisi tantum eæ, quæ viventes luxu ac deliciis, mortem, quæ per peccatum advenit, in semet attraxerunt. Quapropter pertransibunt qui- dem per inferorum portas justorum anime. Neque enim est discipulus super magistrum, sed non detinebuntur quemadmodum antea, cum una cum morte peccatum dominatum obtinebat. Pertransi - bunt vero ut mysteria ibi supra naturam a Domino perfecta addiscant: quomodo vicit, et quomodo vectibus illis confractis resurrexit. Id idem et Theologus Gregorius in oratione de Pascha innuens ait Si ille in inferna descendit, descende tu quoque, et Christi mysteria co in loco apprehende, et quænam fuerit dispositio duplicis descensus. Ad Constantinuan Palæologum. EPISTOLA XXIII. Non esse audiendos qui temere oșinati sunt, Partum esse unum es duodecim Christi discipulis (1). Quod hærens proponis de beato Paulo, nobilis- sime vir, an scilicet cooptatus fuerit in collegium duodecim Christi discipulorum; sciendum tibi est, extra hunc duodenarium numerum esse maximum hunc Apostolum. Multo enim postea, ut cate nosti, et post Salvatoris nostri assumptionem, et sanctissimi Spiritus descensum, vocatio hujusce contigit: postquam nempe Ecclesiam Christi persecutus est, postquam in necem protomartyris Stephani assen- sum præbuit, et postquam epistolas ad vexandos Christianos a summis sacerdotibus accepit. Tunc enim incnarrabile illud per incdiam viam fulgur eumdem circumfulsit : tunc et voccan desuper audiit, hæc dicentem : Saul, Saul, cur me perseque- ris ? huic et oculorum lampades exstinctæ-suit ; proptereaque ad Ananiam mittitur, et ab eo baptis- num recipit. flæc vero omnia multo post sancti Spiritus adventum evenere. Quid multis opus? Actorum librum percurre. Nominatim enim ibidem duodecim Cliristi discipuli, qui per adventum Spiritus sancti admirandum illud linguarum donum acceperant, recensentur; at inter eos Paulus nullus est, sed Petrus, Andreas, Joannes, Jacobus frater ejus, Matthaus, Philippus, Bartholomaeus, Simon Zelotes, Jacobus Alph.ri, Judas frater ejus, Thomas, et Matthias ille, qui cum prius esset e septuaginta discipulorum numero, sorte in locum Judæ proditoris a Petro cum undecim cooptatus, ut diviniloquus Lucas refert. Hi itaque jam numera:i duodecim, soli tunc et primi, sanctissimi Spiritus gratiam acceperunt. Ilinc nos extra duodenarium buc numerum beatum Paulum ponimus. Qui vero inter duodecim discipulos collocant, aut ostendant cùm qui inde rursam ceciderit, aut cessent, Paulum unum ex illis duodecim asscrere. Namque, nisi quis ex eo numero egressus est, nisi rursus undecim díscipuli facti sunt, quanam ra- tion: Paulus ingressus est, et in colu duodecim (1) Alatius De consensu, cul. 42.

quæ ab aliquibus imperite admodum intruduntur; potissimum cum sis in sacris Patrum commentariis innutritus. Cum vero quilibet discipulorum pro- priun cursum perfi cerit, cum fidem servaverit ad finem usque vitæ; idque commonstrant edita de iisdem Commentaria Dorothei episcopi Tyri et martyris; quando denigue aut qua ratione dicemu; aliquem e cœtu ejectum, ideoque Paulum pro co locum occupasse? Unus ille miser, qui de choro cecidit, et ordinem suum alteri reliquit, Judas Iscarjoles, de quo in Psalmis scriptum est: Ερί- scopatum illius capiet aller. A collocatas? Nec itaque facile acceptes prolesque Ad Androuicum Palæologum. - Nihilominus, licet numero duodecim non com- prehendatur Panlus, non propterea illius honores imminuuntur, vel inferior est reliquis discipulis. Absit. Licet enim primos illos duodecim Dominus elegeri, quos et maximis dignitatibus honestavj; licet illos in duodecim thronis sessuros promis serit; licet contubernales erunt ipsi illo die, quod „cum eo remanserunt; tamen habemus alibi Domi- num ipsum Zebedei filiis, dextram et sinistram cathedram petentibus, sic dicentem: Non est meum dare hoc, sed quibus præparatum est a Patre mev. Igitur si honor ille gratia non exhibetur, sed secundum certamina quæ quicunque certaverit, mirandum non est, si, qui cum Paulo certarurl, consortes et comparticipes honoris duodecim fu- turi sunt. Quid multa afferuntur? Si Paulo nemo plus laboravit, planum est, nullum Paulo majorem ∙ibi assessurum, ut ore aureo Joannes ait. Ilinc itaque discito gloriæ quidem illius, quæ verbis exprimi nequit, cujus participes facti sunt duo- decim, et primi Christi discipuli, consortem Paulum esse, atque participem, ac non item corum numerum implere, quemadmodum sermo jam de- monstravit. De die Luminum. An Solemnitate Nativitatis Christi dignior sit (3). Licet tu quoque una cum aliis, nobilissime vir, Theologum Gregorium audisti, diem Luminum ip- sis Christi natalibus splendidiorein nuncupantem, quos tantum extollit lingua aureus Joannes, ut eos solemnitatum omnium metropolin vocet, non est cur hujus causa in admirationem trabaris ; neque inter se Spiritus sancti mystas dissidere existimes. Nanque, si mentem applicaveris, comperies, alia ratione Chrysostomum Christi natales extollere, alia diem Luminum splendidiorem Theologum ap- pellare. Divinissimus quippe Joannes, in ipsam Dei, et quæ verbis exprimi non potest, dispositionem Dei respiciens, et quomodo inclinatis cœlis descen- col. 1379. (1) Allatius De consensu,

dit, er eainem in fuit, et eque ae. nns houo factus: 4 est, ex'ollit faelum, et unpense adniratur. Et quam 9b causam ip admiratione habere non debebat wa- gnum hoc arcomum, quad et audientibus. tantuni incredibi'e videbatur. ? Audi, quid Deus ipse per magniloqueutissimum prophetarum omnium Jud.cis dicit : Videte despectores, et edmiramini, quod opus epercr in diebus vestris, quod non eredetis, si. quis marraverit vobis. line et lapidem illum olfeusioiis, el petram scandali, sacra Serptura nuncupat, nan eh aliud, quiin ob illos, qui propter id seaudolizan- Wir, et non.exeipiunt inoffense. mysterium, quad Deus honio faetus est. Attendíto itaque. Non. cuiu tanta, F.uw Dei aquis ablui, admiratione dignum esl, quanta, hominew perinde atque nos faetum $56. Nam si bo.no factus. nou fuisset, ad. Lapts- 1 gum nunquam proeessisset, Quod manifestum fit ex verbis Domini : Couvexiens. nobis est, adimplere omnem justitiam *. lloc es! ; postquam homo facius. e€8!, necesse est el humana oninia complere, Et fic est causa, propter quam divinissimus Joannes Tanta natales. Chrzeti extollit: ipsi enim el men- Ven ct auditionem el cogitationem omnea iu stü- porem agunt, At euin Gregorius Theologus, non res ipsas, natales inquam atque baptismum, eed quas subseeuta. &unt, comparans, splendidiorem appella- vit diem Luminum ; et inerito, Ibi enim, in. natali- bus scilicet, cursus stella de novo apparentis, Ma- gotuim aecessus, pastorum Biupor, et angelorum luodatio : hic. vero, nempe in baptismo, non stellae eursus, sel vax desuper ipsius Paris, Zlic eit Fi- ^ liu$ meus *, apertissiuie intouans, el Spiritus sau- ctus ad Filium descendens, 2c dicta Patris conpro- bans. Me«quo et Pracursor dicebat : Ipse uon nave- ram ewm, sed, qui misit me baptizare, ille wwuili dixit, Super quem videris Spiritum descendentem, ille est Filius mers. dilectus *. Et, ut me expediam, in Aordane sanctas Trsadis agnitio laeta est. Cum ita- que hac majora sit iilis, quae visa. et acia sunt iu natalibus, ideo splendidioreiu solemnitatem Lumi- , Wu Theologus vocavit. Tunc enim revelata sunt ad illud usque tempus abscondita. Licet enim na- talinm mysterium magnum sit, at nulli illud inno- wt. laelabilem enim partum. gdumbravil; quod uon ila facile admitti poterat ob miraculi incredi- I bilititem. Namque, si id non fuisset, quie virum ex- perta non. est, uxor Jesephi on fuisset, Sig ergo, nobilissime, sanctorum dieta accipiens, et ira aquo un.mo componens, nunquam a veritate aberrabis. Ad. Esaiein woagchum. —— Ue moucche Kt sane, lumine. divino eol sizitum et saneium — o —— ve ἡ μνῶν ΝΣ... δὰ WE (4) Allot, De co:sensu, col, 1280. "Titulus in eod. Vindob. 458 : Τῷ τιμιωτάτῳ μοναχῷ κυρῷ Ἡσαῦ,

virum illum aflirmasse, quam in baprismo viderat virtutem, eamdem se vidisse, dum habitus mona chicus assumeretur; et hoc idem sanctos Patres se cundum nuncupasse baptismum; novimus nos etiam, et si non usque adeo in divinis Scripturis simus exerciti. Quæ enim hodie fiunt immutantibus habituin sacræ ceremonie ad sacri baptismatis imi tationem, in abrenuntiationibus et consensionibus, etsi ipse id non 2ɛseram, multo laboriosioribus et horribilioribus fieri sueverunt, Ibi siquidem Abrenuntio Satanæ, et, Credo in unum Beum, etc. Hic vero præ aliis et hæc adduntur: Abrenuntio pa rentibus, et meis omnibus, inani ac valæ delets tioni, et gloriæ; abnegoque non ea sofuin, sed et meam animam, asservoque memetipsum in castitato paupertate, propter regnum calorum. Εt divino quidem lumine illustratus vir ille hæc de monachico habitu affirmabat. Me autem fugit, an eadem in omnibus ejusdem et baptismatis sit facultas, aut illico veniam peccatorum illum acceptantibus im pertiatur. Nam divinum lavacrum, et sine lacrymis et absque alio vitæ instituto laborioso, peccata di mittere valet; neque hoc solum, sed et Spiritus sancti participes eos, qui illuminantur, statim el cit. Etenim si id non esset, baptizati non subito lin guarum donum habuissent. Hujusce itaque divini lavacri Probatica piscina cum esset symbolum, mis sos in ipsam infirmos statim sanos reddebat. Pro ptereaque, qui multis peccatis obnoxius est, sí il luminari contigerit, ad sacerdotalem illico gradum ascendere non prohibetur, tanquam qui et ipsas animæ ulcerum cicatrices in baptismate expurga vit. An vero monachicus habitus, et comarum dimissio, similia peragere possint, dicant qui ad cognitionem harum rerum omni cura studioque ra piuntur: nobis enim cum hisce contentio est; eo que magis, cum in rebus theologicis pertractandis nmagnum Gregorianu habeamus, panitentiae opero sum et molestum commonstrantem, aientemque * Psal. xxx1, 6. Quantum inferamus lacrymnarum, ut fontem Lapri smatis exæquet? Etenim si ex non fuerint lacryma. ut peccata nostra circumluant, nunquam nos illis superiores evademnus. lique divinus David os'en dens, dicebat: Verumtamen in diluvio aquarum mul larum ad eum non approximabunt '. Manifestum itaque est, habitum monachicum ipsum per se solu tionem delictorum non exhibere, nisi eum labores consequantur. Nam si il non esset, divinus iste homo, nunquam, quod per lacrymas consequimur baptisma, laboriosum vocasset. Quid multis opus esi? Vestimentorum ipsa diversitas, utriusque quæ nam fuerit vis facultasque, ostenlit. Ibi enim ve stimenta pura, mysticæ puritatis, quam illuminatus accipit, iudicium sunt: hic nigrum amiculum tan

Limuodo moerorem ac lacrymas notat ; omnes si- quidēm, qui šuos mortuos deplorant, nigris vesti mentis amiciuntur. Quare nigris induuntur vesti- bus, qui ad penitentiam veniunt, quod, semetipsos deplorare, in animo posuerunt, jam delictis demor- tuởs. Non itaque aliud quam mærores nigrüm. ất jám diximus, significat. Quod si hoc peccatorum exhiberet veníam, ut et sacrum lavacruin, nunquam id vocasset laboriosum baptisma; verumtamen la- boriosum vocans, manifesto ostendit, illud sinë la- Boře et lacrymis peccata dimittere non posse. Naṁ kančiōrum Patrum decreto unum baptisma veniam ihiquitatum laboriosamt et non laboriosam exhibet. De hoc os aureum, Joannés, in expositione Evani- gelii secundum Matthæum, ad verbum hæc ait: Moe- Chaths est aliquis post baptismum? consolatio nulla péccato relinquitur. Ne itaque hebetiores nos hujusce monachici ha- bilus sacre ceremoniæ demulceant: easdem nihilo- minus détonsum divinæ prudentiæ participem face- re, audaciaque nimia adversus intellectuales hostes replero, ipse quoque non inficior; at eas posse illi, qui initiatur, peccata dimittere, nondum capio. Nanique si id ita esset, multo foret convenientius, 'eum, qui quacunque ratione ad ordines promové- tur, propter eas quæ supra ipsum fiunt sacras sup- plicationes, et Spiritus sancti adventum, a suis iui- quitatibus absolute liberari; et nihilominus ille rursum, tanquam funem oblongum, suas iniquitates ättrahit, licet omnium sanctissimus pontifex super eum excantet, ut ita dicam, verba et incantamenta carminum, et sanctissimi Spiritus gratiam advocet. lud vero divinus Nysse Gregorius, nonnullis sccle- tibus immanibus obnoxiis in exitu vite sacramen- torum communionem concedens, cos, ubi insperato 'çonvaluerint, ab eorumdém communionė arcens, nanifeste ostendit, accessionem ad penitentiam Veniam delictorum absque laboré non tribuere. Et- ‘enim si statim ea ratione, qua et sacrùm lavacrum, tribueret, non arceret ille a sacris Christi myste- „riis eos qui rursus sanitati restituti sunt. Animæ porrò errores, quemadmoduin et corporis vulnera, imulta indigent diligentia, etiam postquam vulgata D sunt ; neque enim, statiin atque apparuerint, cica- tris coit, videturque ex iis, quæ postea consequun- tur. Et Davidica historia hoc idem apèrtissime con - firmat. Neque enim illi citra laborem, ut plerique opinantur, delictorum venia concessa est, cum Na- 'than propheta eum reprehendit, ipseque assensum rebuit, sed multo labore, et iunumerorum infor- tuniorum exaggerationibus; et nihilominus consi- deratione erat non indignum, regem, ab homine vulgari reprehensum, iracundiam repressisse, indi- gnationem reclusisse ; imo vero, animo demisso iniquitatem fassum fuisse. Sed nec ista ratione facilis illi sceleris solutio data est. Quando enim, quæ a Nathan exprobrabantur, audiens David dixit : Vivit

Dominus"; filius mortis est homo, qui hoc patravit; similem rursum ipse a Nathan sententiam audiit Tu es, qui hoc fecisti; quamobrem non recedet gla dius de domo tua usque in sempiternum. Hæc dicit Dominus: Ecce ego suscitabo mala de domo tua, el tollam uxores tuas ante oculos tuos, et dabo proximo tuo, et dormient cum illis in conspectu solis; tu enim fecisti abscondite, ego autem faciam verbum istud in conspectu omnis Israel. Pro his dixit David ad Nathan: Peccavi Domino. Εt Nathan: Dominus que que transtulit peccatum tuum; non morieris ‘. Tu enim, inquit, moriis sententiam in suppositam per sonam tulisti, pœnaque illi decreta fuerat mors: sed non morieris; namque Dominus transtulit pecca tum tuum, distulit nempe vindictam propter humi litatem tuam et sceleris confessionem. Eorum vero, que patraverat, oblivionem per prophetam datam non esse, et perfectam veniam, linc percipitur al iis, qui attento animo rebus alvertunt. Namque, quæ illi minatus fuerat ante confessionem propheta, omnia ipsum subiisse, etiam post confessionem, historia tradit. Si vero Davidi adeo moderate,`et Potissimum in majestate regia, reprehensionem acci pienti, facinorum solutio non citra laborem tribue batur; innumeris quippe calamitatibus, corum gratia, divexatus fuit; de aliis quid dicendum fue rit? Ego equidem hactenus maximopere hæreo, nec ita facile possum decernere, eoque potissimum cum monachici hujusce et sacri halitus appellatio aperte ostendat, delictorum solutionem non posse ipsam per se impertiri. Pœnitentiæ enim professio nuncu patur; et, qui eo circumvestitur, patratorum ac commissorum scelerum pœnitentiam profitetur; et; qui profitetur, non eo loci reputatur, ac si fecisset. Qui autem, quod promisit, non efficit, sed adhne moratur, quomodo mercedem, ac si fecisset, acci piet? Nihil itaque commodi consequetur qui pro misit, nisi opere ipso promissionem præstiterit. Si quem enim adolescentem conspexeris a principe circumvestiri amictu militari, indeque eumdem pro mittere, hostes se petiturum, belloque cuan eis cou flicturum, verberaque et vulnera passurum, vitam ipsam projecturum, mortemque oppetiturum; hæc si opere ipso non præstiterit, quonam putas erga eum anime agonothetam futurum fuum magullice ipsum excipiet, majori dignitate colonest abit, et regiis largitionibus compensabit? Neutiquam, in quam, omnino, neutiquam; sed illi similia largietur, qui promissa in exitum perduxerit ac perfecerit, ¡l Reg. xi, 5 seq. Ne itaque nos desidiores velamen habitus, ac si esset secundum baptisma, demulceat. Tantummodo vero regenerationis divinum lavacrum refingere et regenerare - valet, et novos pro veteribus, qui in ipsum accedunt, conficere; non autem hunc habi tony monachicum Theologus Gregorius prodit, hæc

ad verbum cdisserens : El bae cum non sit secunda & regencratio, neque figuratio, neque in pristinum statum restitutio, licet illam perquiramus, in mul- tis suspiriis et lacrymis, ex quibus cicatrix fit, dif- ficulter támėn šećundüm weum præscriptum et di- elum. Fit enim, εt credimus. Quod si cicatrices de- leverimus, vellet equidem, quando et ipse humanis tatis indigeo, Hinc omniuo videtur, auictum hune hon exhibere sine libere plagarum et uberum; quæ ex peceato adveniunt, sanitatem. Admodum ipse sacrum simile vestimentum existimo, quod * mòr- via est ad salutem, et penitentia professio, et nior- tificationis symbolum; at ipsum pèr se veniam inı- pertiri non posse, nisi illud labores, et fonts con- sequantur lacrymarum, ét virtutum opera. Etenim si his vix cicatrix ducitár, ut prædictus dixit divi- hus vir, quid dicendum est; si eisdem utendi, pro- pter incommoditates et angustias temporis, facul- tas non est? Misericors itaque Dominus; verunta- mėn labore immodico invocantibus illius misericor- diam opus est. Εt hoc est, quod divinus predixe- rat David, molestias notauis poenitentia : Mamilia- dam in jejunio animam meam, et caro mea immną tata est propter oleum. Εt rursum : Quoniam tacui, inveteraveruut ossa mea, dum clamarem tota die³. Hinc recte sanctissimus Ephræm enuntiavit : Mona- chum non tonsura et habitus, sed modus cœlestis et Uivinæ vitæ institutum eonstituit. Quibus nos ad- huonet, propter nostram naturam lubricam, simi- fem habitum satis admirabiliter magno Pacio- hio, per angelum, ostensuum fuisse. Quare ? Ut ad pœnitentiam venientes freni instar retineat, nec permittat omnino, ut concessiones ad pristinum štá- tum comminiscantur. Hocque manifestius verbis illis expressit : Monache, considera babitum, quo circumvestitus es, et cognosce, quod ex hoc mundo decedis, et ad spiritale opus modis omnibus trahe- tis. Hoc et Scalæ auctor sanctissimus Joannes con- firmabat : Excitet te, dicens, ad opus matoris et Spse tuus habitus. Namque omnes, qui demortuos tugent, nigris amiciuntur vestibus. Itaque propter nostræ humanitatis lubricum, sacrum habitus mys- térium èxhibebatur. Nam si illud non esset, qui Gebhachatum ambient, itius non indiguissent. Εt, Videsis magnum Antonium, divinissimum Paulum Thebanum, et reliquos omnes, qui eo ævi moua- 'chum indueraut, etiam absque hoc habitu, cum Fortem gererent animum, ad sanctitatis absolutam perfectionem et culares pervenisse. Et Quare vera poenitentia 'erit, non nigrom pallium, hon pilorum demissio, sed converslo ad Dominum, Wilm non recte despectus, priorum malorum absti- hentia, postea propterea amare lacrymac. Fili enim, Surfait, peccasti, ne addus ultra, sed et de priori- bus tuis deprecare, neque enim sat est ad pani- ‘Psal. cviii, 24. • Psal. xxxı, 3.

A tentiam, ut aurea lingua Chrysostomus ait, a pec- cato lautum desistere, sed necesse est, ut fructus digni poenitentia producantur, quando et vulac- ratis baud sat est sagittam exscrere, sed eniplastris vulnerariis vulnus fovere. Hanc penitentiam Scale quoque adctor stabiliens, dicebat: Pœnitentia est reconciliatio cum Deo per bonorum operum, pec- catis contrariorum, exercitationem. Hinc apparet, hunc habitum solum, absque ingenti labore et vir- tútum exercitio, solutionem peccatorum minime tribuere. Hæc si ita se habent, et sponte ad eam advenientibus illico veniam iniquitatum non exli- bel (quomodo enim, cum tot postmodum in«ligeamus lacrymis? ) quanam ratione fonti baptismalis exe- habitur secundum magnum in rebus theologicis pertractandis Gregorium ? quo item modo illis, qui vi et nolentes, ut ita dicam, ad illum confugiunt, remissionem errorum largietur? Ego sane dubius hærco, ne illis hujusce habitus traditio penitus in- commoda et inconveniens sit. Neque enim capio, quid agere possit, qui illo amicitur, dam extremuni spiritum ducit. Praeparatur enim ad conflictum, sel præceditur manibus; integra armatura munitur, sed Irelli tempus praeteriit ; promittit se in solitu- dine permañere, sed a rebus hisce humanis vi rà- pitur ; obedientiam spondet superiori, sed mortis non concedit tyrannis ; uxoreñi et filios repudiɔre se fatetur, et statim animain suam ponit; obtesta- tur, se non vi adactum ad habitum accedere, sed lateralis dolor opprimens vel invitum comam de- ponere cogit ; illa indigentibas donat, que nolcns hic deserit ; multaque alia profitetur, opprobrio nempe affici, injuriis peti, et similia, nihil vero ex his perficit, cum angustus illi, et ultra quam par esty vitæ terminus, designatur, in quo praemia prapa rata sunt ; sed nihil ille, ita affectus, ut ipse exi- stimo, suscipit ; namque ea promittenti, ut dictums est, si ea, quæ promiserit, effectu non præstitit,- regie largitiones nullo modo dantur. Non ergo sine periculo ad hos deferimus, quæ in Evangeliis est, vinee et in eam accersitorum parabolam : nequc enim imaginem præ se fert eorum qui fatentur se pios esse, et in mortis articulo ad poenitentiam, ut ipsis videtur, procurrunt. Licet enim eamdem atque illi, qui autea laborem insumpserunt, mercedens susceperunt, qui hora undecima accessere, parata tamèn promptaque operatio æqualem illis mercede:n subministravit. Cum enim de suo se excusarent olio. fcerentque : Nemo nos conduxit, manifi ste ´ostenderu. t, quod si prius etiam vocati fuissent, subito in vineam avolassent. Nih:lominus et circa horam undecimam vocati, prompte admodum et sine ulla hæsitatione vocantem secuti sunt, prop- tereaque et iis qui antea vocati fuerant, non mino- rem mercedem habuerunt. Hæc si ita se habent, quam ipsi responsionem habebimus ? An, ut et illi, -dicere possumus: Nemo nos ad opus vocavit, nemo • Matth. xx, 7.

hos conduxit? Et tamen continuo et singulis horis per prophetas, evangelistas, apostolos, et reliquam Seri- pturam, quæ ad salutem nostram conducunt, curator noster et Salvator suggerit. Optime itaque Theologi os illi, qui baptisma differebat, verumtamen postu· illi,'qui Janti, similem parabolam applicabat. Age, et para- bolam addisce, ne scriptis detrimentum capias ob imperitiam ; ab eo siquidem die et hora, qua quis accesserit, opiis exigitur. lluc porro dicimus, non ut impediamus eam, quæ in fine vitæ fit, divinam iimmutationem, divinasque, quæ super ea aguntur, crremonias : quomodo enim, cum et pusilla suspi- ria non condemnentur, et eorum potissimum, quo- rum vita probata est ? sed ut nobis ipsis suadeamus, divina prorsus praescripla non con'emere, spem nostram scilicet in extremo illo auxilio collocantes, si modo iis, qui adeo segnem vitam traduxerunt, auxilio esse poterit extrema illa vestimentorum comnrutatio. Divinum itaque lavacrum, ut supra diximus, etiam sine lacrymnis veniam percatorum impertitur. Quam øb causam ? Quod ea vis lavacro inest, et quod, quæ ante baptismum patrata sunt, tanquam quæ ex ignorantia proficiscuntur, facile veniam conse- rauntur, qua vero post illuminationem acta sunt, plurimis lacrymis indigent. Et hoc est quod pro-· pheta David deplorans dicebat : Eritus aquarum deduxerunt oculi mei; quia non custodierunt legem snam '. Non condonantur quidem, ut dictum est, quæ post baptismum funt, quod scientes pruden- c tesque peccamus; quapropter multis hujus gratia cædemur. Etenim si, qui paradiso potiebatur, tok post illum honorem subiit niala, unius tantum ino- bedientiæ causa, nos qui cœlum recepimus, Uni- feniti cohaeredes facti, quid agemus, cum quotidie inobedientes deprehendamur ? adeo non merentur veniam iniquitates nostræ. Excusatione rursus carent, quod valida gratiae armatura circumscpti, et n Iversarium iubellem habentes, llostis enim, ait, defecerunt frumea in finem', instar incrmium et nudorum, lethale vulnus ab codem suscipimus. Hee si ita se habent, si consolatione privantur, ut di-` vinissimus Joannes dicit, quæ a nobis post bap- tismum committuntur scelera, quamnam veniam consequemur, et potissimum si usque ad finem D inemendabiles perseverabimus? Ego sane dubito, ne tum adversus nos prophetica illa vox intonet : Si extenderitis manus ad me, avertam oculos meos u vobis . Cupio equidem, et vɔlde cupio, ut, qui sacrum hunc habitum amplectuntur, in extremo vitæ spiritu veniam delictorum adipiscerentur; sed tene: me, herereque facit Dominus dicens per Prophetam Dic tu primus peccata tua, ut justifi- ceris *. Terret, inquam, me propheticum hoc ver- rum, quod mortis tempore per vim aliquem acce- viere, coactumque similiter abscondita revelare, non est primum dicere, et primum non dicere, justili- 1 Psal, exvin, 158. * Psa'. xix, 7. 31,a. 1, 15. La. LIK, 26.

care penitus non valet, ut divina vox ait. Et con- sidera Cainum illum: namquè cum ille non pri- mus, 'sed postquam a Domino reprehensus fuerat, diceret: Major øst iniquitas mea, quam ut veniam merear ', veniam non est consecutus, quod neque confessio illa fuerit, ut aurea lingua Joannes ait. Præterea terret me magnus Basilius : Gratia, di- cens, o homo, morti, non tibi; namque si immor- talis ésses, nunquam præceptorum recordatus fuis- ses. Ipsius etia:n pœnitentiæ præco perterret me, cum dicit: Non est eleemosyna, dum quis obiens et cum dominus non est, aliis præstat; non enim ex tuis das, sed ex ipsa necessitate. Morti gratia, et non tibi. Hinc etiam latronem non tuto hic adducimus, qui solum dixit : Recordare; statimque paradiso dignatur. Tempora enim et personæ ante alia exa- minanda sunt. Ingens latronis benevolentia, ingens agnitio. Quando enim Petrus negabat, puellae mi- nas non sustinens, reliqui apostoli fuge se dederant, tunc ille Déum, ab omnibus Christum derelictum, confitebatur; neque id solum, sed et eum, qui una cum eo fuerat cruci affixus, Christumque ipsum blasphemabat, vehementer reprehendebat: Nos, inquiens, digna factis recipimus, proptereaque co- dem tempore paradiso donatur, Recordare, Domine, mei, dicens, cvm adveneris in regno tuo *: Non vi- detur itaque rationi consonuar, inde nos animos sumere: neque enim ita prompte fuisset illi a Chris sto paradisus concessus. Quod si, Recordare tan- tummodo dicens, vocem inde subito audiit, non est eur miremur. Etenim, si terrenus hic rex alienigenas omnes ex quacunque illi regione ad ipsum confuge- rent, læto animo excipit, maximis muneribus sta* tam cohonestat, et honoribus summis condecorat, multo aptius ac convenientius munificus Rex”ille, latronem illum conspiciens, et præcipue eo tempore ad illum cuo tanta fide advenientein, an non lætus excepisset ? nonne statim paradisi accola:n elecis- set ? Et de iis quidem ita sit. Me vero præ aliis • exierret narratio, que in Vilis Patrum habetur scribitur enim Senex quidam abiit in civitatem, nt vasa sua venderet, statimque assed.t in vesti- buto cujusdam divitis, morti propinqui. Sedens ita< que attenteque animum intendens, intuetur hos A mines nigros, super equos etiam nigros, habentes præ manibus igneos baculos. Ubi :d vestibulum pervenere, relictis equis domum introcunt : quos ubi vidisset ægrotus, clamabat voce magna: Do- mine, miserere et auxiliare mihi. Dicunt illi @groto : Nunc, cum sul occidit, Dui recordaris ? quare, cum dies illucesceret, illum non quæsiisti ? nunc nulla spes est salutis. Et sic, violenter anima illius avulsa, abiere. Hæc si ita se ha! ent, quid nos agemus, qui in extremo spiritu spen habemus, poenitentiam ostendend: ? 1 Gen. 1, 13. * Luc. xxi, 40-42,

ἘΣΊΘΤΟΝΑ A3M CS * (Fragui.) Mui itaque et saepenumero, o divinum sa- rumque. caput, de jejunio, ante. Natalei Dorint volebrari solito, dubitarunt, a. quonam. insiitutum sit, et unde eeperit, eum de co. Cliristi discipuli Seeundus igtur vere paenitentia baptismus et, / *et prünnm renovat, ut dixiums z sed. laerymarüa multarnm opius est, ut supra oratio nostra demon- stravit. ld enin si non. esset, noenquani sancti. Pa ires nostri eam laboriüsum voesssent baptismum. lpsze ezdem veste» pra. aliis boe idem clamcni te- stanturque, Adde, nigrum, nmerorem inducere. Ubi véro üeque moris bene disposiiz ae. praparatà, üe- que sulliciens laerymarum fluxus, ut poeritentia "ductum abluere possint, mo;tís vero tyris suifo- tans ; quse Salutis spes, aut quz hujuscemodi pc- nitentía ? Si heri, parum memores, diyina precepta despieiebamus, hodie mortis farfiee dum vita am- putatur, debili ct male articulata. oce, uuniinis misericordiam deprecamur : et hac iajor iniquitas est, quam ut. ventam mercatur ; eonue magis, quad nn ignoscibilis est, ipsaque mors urgeat et cegat. Ergo. 8i tempus non preripiamns, nisi divinam ia cenfessiono personam. pranertaimus, non. eogsuli) ponitentia utemur, misericors tantummodo: Deus noyit, quomndo nobis peceatorum venia-erit, Quis enim tantomdem vitibus suis. cofuit, ut in zdeo incertis, et Deo cognoscibilibus,, audenter: decer- nere, atque potiss:nutn non audiat singulis diebus Prophetam dicentem : Diotu primns iniquitetes [m "ub justificeris ? Licet eain prodiguni conversum von estaversatus facilis reconcitiatu Deus, iino eum amplexatus pressis excepit osculis, ingcntique cvm lenore comlazit ; sed proba hujusce dispositio, tt vera. eanvezsio et. penitentia, causa fuit. Neque ( *nim mortem, uL hi fariunt, exspectavit, neque vi "actus conversioni se. dedit; sed ex. errore solus Tespirans, et, quis antea l'uerat, auimo versans, et, ^j nam postmodum pervenisset, gressc ecterato ad bomenirsunum Patrem revertitur, non uL filius dens; filium enim, peecatig inquinatus. atque. ob- moxiua, amiserat ; sed in. habia hunili, et demis- is oculis, ut cum Patris tmercenariis adnumerare- Sur, deprecatus ext. Quapropter eum. recipit. Deus ^üiserator ornuiuin, omniaque pro eo cllicit, qua: iu Xvangelio narrantur, Et hoec quidem a uobis, re- Yum divinarum iwperitis, de monachieo divinoque ihabuu relaia suni: tug vero sanelitaU& 0n nino Aeterfnerit, dicta. discutere, et. dubium e. medio wnosere, nudamque pro more verialem reprae U Sent-re, - WEE Ad Alypitun mohac'imm. — De jejesio ante Natalem Domini celebrando, 40) Mut. De cene eol. 419g

ין • apostoli nihil præcepisse comperiantur. lioc mirum videri non debet Forte enim ipsi ignorə- saucitans. Si enim id non essel. quam ob causal et sæpius congregati sunt? Quo etenim secundum Christum Evangelium magis ac magis dilatabatur, eo et vitæ ducendæ rationes ab illis accuratius præfiniebantur, ideoque quædam prorsus imnu- præ cæteris, divini lavacri niagis -arcana traditio, sacræ reverentiæ ordo, et reliquus universalis Ec- elesiæ ornatus. Hæc itaque plerique cum non calleant, ut diximus, in præsenti quoque quz- stione hærent; quod et tibi molestiam præbuissę existimo. Ad Alypium inclistum. - An secundιε :uptic apud Gracos prohibita (1). Hæc vero ita se nabere, nobisque necessario jejunandum esse diebus hisce solemnibus, ipsa te unionis synodas edocebit manifestissime. Namque illa cam tertias nuptias indulsisset, interpunctio- nes quasdam apposuit, æque ac si illæ non secun- duum leges fuerint ab apostolis permissæ. Ibi itaque indeterminate hoc jejunium imponitur, in quo alii aliter, et alii alio modo, et alii quadraginta integros dies jejunant. Qui enim, ait, capere potest, capit. » Præcipit, itaque jam dicta synodus, nen prorsus et semper, qui tertiis se nuptiis con- strinxerunt, privandos esse immaculatis Christi mysteriis, sed euruin participes ferl ; non inconsis derate tamen; et per quatuor annos secum ipsos vivere quiete, tanquam qui non secundum leges nuptias contraxerint; deinceps vero Ter singu!is annis ad ipsa immaculata mysteria accedere, ipsq scilicet Nativitatis Christi die; Dormitioni sanctis- simæ Deiparæ, et Christi Resurrectioni sacro ' D quod jejunun solennitates irasce præcedat. Ει ratione ha nuptiæ inique non fuerint, si bra!ɑ Pauļo vix secundæ propter inkrmitatem nostrain permittuntur? E:enini, si id non esset, nunquam, in relius theologicis pertractandis eximius, Gre- gorius hæc de illis scripsisret : frima lex, secunde permissio, tertiæ iniquitas; que super his sunt, vita suilla. Nunquam marus Basillus prouon- tiasset, in tertiis nuptiis nullam legem esse. Licct enim novella imperatoris, Domini Constan:jui Porphyrogeometr, tertias nuptias conce.lat, verum- tamen caɛ sancij Patres polygamiam, et fornicationern castigatam nuncuparunt. A Paulo perro, nostris runt, potiorem partem canonum nostrorum et dogmatum ab ip is sanctis Patribus traditam esse el innumeri illi divinique Patres in eundem locum Jarunt, quædam auctiora reddiderunt. Qualis est, (Fragm.) hæc quidem per sanctam synodum super tertiig et prater legem nuptiis sancita sunt. Et quana11 (1) Allat., ubi supra, col. 156i. Hoc fragmentum fortasse ejusdem ac præcedens epistolae pars est,

julirmitatibus compatiente, et non ex lege, tanquam & opportuna, præcipiente, secundas nuptias concedi, manifestum ex his, quæ maximus ille dicit : Volo omnes esse, quemadmodum et ipse sum, in conti- nentia. Ideoque et de secundis verba faciens, dicebat : Ipse dico, et non Dominus. Hinc itaque aperte primæ nuptiæ legitimæ ostenduntur, quando et Ecclesia unum virum assumpsit Christum, et non duos, etc. Ad Alypium monachum. - Græcos suos Judæorum ritibus utentes excusat (1). Ea autem, quæ dicturi sumus, attente et vaide B sobrie audi. Tres, casque amplissimas solemnitates - genus Hebræorum celebrabat; idque suadeat nobis divina Scriptura, cum dicit: Tribus vicibus anni comparebit omne masculum ante Deum tuum *, cum. ovis immolabatur, cum Pentecoste succederet, et cum Scenopegiæ dies festus esset. Ter jam nos quoque singulis annis eorum more festos dies agi- mus. Namque, cum Dominus ad Judæos dixisset : Tolletur a vobis regnum, et dabitur gentibus*, tuin Hebræorum læta eyersa ad nos gradum faciebant. Sed illi quidem solemnitates celebrabant in me- moriam eorum qnæ tym in-Ægypto tum in deserto acciderant, nos in memoriam ipsius Christi, quem- admodum ipse Dominus, cum novi Testamenti mysteria iustituebat, præceperat: Hoc facile in G meam commemorationem. Illi enim agnum cele- brantes manducabant; nos ipsum Christum, vere Agnum qui tollit peccatum mundi. Nostra vero non aliena esse a Judaicis consuetudinibus, licet modo differant, tradit Paulus: Vetera præterierunt, ecce facta sunt omnia nova *. Et ex his etiam magis patet. Bis hebdomade Judæi jejunabant; bis et nos jejunamus secundum apostolicam traditionem. Verumtamen illi feria ut et v, nos iv et vi, etsi multo plura, quam illi, debeamus. Nisi, enim, ail, superabundaverit justitia vestra plusquam Pharisæo- rum et Scribarum, non intrabitis in regnum cœlo- rum. Quid refert plura dicere, singulaque nume- rare? Apud illos erat Circumcisio, apud nos divinum lavacrum : apud illos Arca, apud nos Virgo : apud illos baculus Aaron, apud nos floret lignum Cru- ceum : apud illos erat agnus, apud nos ipse Christus. Et hoc est, quod in rebus theologicis pertractandis celeberrimus dicebat Gregorius : Littera secedit, spiritus augmentum accipit; umbræ prætervolant, veritas advenit. Hine itaque disce, tres quoque apud nos esse, quemadmoḍum et apud illos, maximas solemnitates, revera so- lemnitates. Namque apud illos boves et oves in 4. [1 Cor. v, 1 1 Cor. VII, 7, 12, * Εxod. ΙΧΧΙΙ, 14. • Matth. xx1, 43. * Luc. xxi, 19. • Matth. v, (1) Allat. ibid., col. 1179, 17.

A sacrilicium offerebantur; apud nos vero, qui vere celebramus, Christus ipse sua sponte mactatur. Etenim, secundum beatum Paulum, Pascha no- strum nobis immolatus est Christus', etc. (Fragm.) Ad..... De processione Spiritus sancti (1). 7. Quod si non aspernandos et hi, ut videtur, testes adducunt, qui novam eorumdem additio- nem (2) propugnant, Augustinum, Ambrosium, et Hieronymum, inque co se jactant, indecoreque nobis insultant; non propterea timore perterreri te addecet. Habes tu quoque pro veritate contra opponere, dummodo libeat, testes multo plures. Complectitor mente sanctas omnes synodos: consi- derato omnes, qui illis sancti Patres illustres fuere, et quot numero, et quodnam suæ vitæ, rum verbo tum rebus gestis, specimen dederunt: om- nes illos ex adverso ordine, ex solo Patre Spiritum sanctum procedere, affirmantes. Et, ut æstimo, nemo simili testium copiæ contra hiscere audebit unquam. Cum enim illi cum veritate consentiant, reverebitur Augustinus, tacebit Ambrosius, non repugnabit Hieronymus. Etenim si in cmnibus plerorumque sententia prævalet, ut reliqua sileam, multo magis innumera hæc Patrum multitudo tribus hisce potior fuerit, de eodem Spiritu sen- tentiam ferens. Statima enim saucla secunda syno- dus pro sanctissimo Spiritu coacta, in qua consub- stantialis ille Deo et Patri affirmatus, et ex solo Patre procedere essentialiter, traditus est. Quod 1 1 Cor. ", (1) Allat, ibid., col. 917. si productor, etc. (2) Filioque.