ΓΙΟΥ. PRO CONC. FLORENT. PROCEMIUM. ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΓΕΝΝΑΔΙΟΥ ΤΟΥ ΣΧΟΛΑΡΙΟΥ ΠΑΤΡΙΑΡΧΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ ΥΠΕΡ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΗΣ ΕΝ ΦΛΩΡΕΝΤΙΑ ΣΥΝΟΔΟΥ ΟΤΙ ΟΡΘΩΣ ΕΓΕΝΕΤΟ, ΥΠΕΡΑΠΟΛΟΓΟΥΜΕΝΟΥ ΤΩΝ ΤΟ ΟΡΟ ΑΥΤΗΣ ΠΕΝΤΕ ΚΕΦΑΛΑΙΩΝ. GENNADII SCHOLARII CPOLITANI PATRIARCHAE EXPOSITIO PRO SANCTA ET CECUMENICA SYNODO FLORENTINA QCOD LEGITIME, CONGREGATA EST, ET DEFENSIO QUINQUE CAPITUM QUÆ IN DECRETO EJUS CONTINENTUR. ΠΡΟΟΙΜΙΟΝ. Τὸ τῆς εὐσεβείας μέγα μυστήριον, μετὰ καθαρᾶς γνώμης καὶ εἰλικρινούς διαθέσεως ερευνώμενον, ἐξαπλοῖ καὶ διανοίγει τοὺς ὀφθαλμοὺς τῆς ψυχῆς καὶ τοῦ σώματος, καὶ φανερωτέρους τῶν ἡλιακῶν ἀκτίνων ἐργάζεται. Καὶ καθάπερ ἐκεῖναι ἄνωθεν ἐπὶ τὴν γῆν προκύπτουσαι οὐ μόνον τὰς λείας ὁδούς, ἀλλὰ καὶ τὰς κεκρυμμένας καὶ σκοτεινὰς γωνίας φωτίζουσιν, οὕτω καὶ οἱ τῆς διανοίας ὀφθαλμοὶ ἀλη θείας ἐχόμενοι, καὶ μὴ ἐξοτωμένοι τῇ τῶν διεστραμ μένων προλήψει, οὐ μόνον τὰ εὐθῆ καὶ εὐδιάλυτα γινώσκουσι τῆς Γραφῆς, τῇ τοῦ θείου χειραγωγού μενοι βοηθείᾳ, ἀλλὰ καὶ αὐτὰ τὰ ἐν τῷ βάθει τῆς λέξεώς τε καὶ τοῦ νοήματος κείμενα ἀτεχνῶς ἐξα κριβοῦσι, καὶ εἰς τὸ εὐθὲς ταῦτα προάγουσι, καὶ νοεῖσθαι ποιοῦσι· καθὰ καὶ ἡ Σοφία φησί, ο Πάντα εὐθέα ἐστὶ τοῖς νοοῦσι, καὶ ὀρθὰ τοῖς εὑρίσκουσι γνῶσιν· ο καὶ οὐδὲν ἐν αὐτοῖ; σχολιὸν οὐδὲ στραγ γαλιῶδες. Καὶ ἡμεῖς οὖν τὴν ἡμετέραν δόξαν πᾶσι καταφανή ποιῆσαι βουλόμενοι, τῇ ἀληθείᾳ θαῤῥοῦμεν, καὶ τῇ εὐπεδείᾳ τοῦ δόγματος ἑαυτοὺς ἐπιῤῥίπτου μεν. Παρακαλοῦμεν δὲ καὶ ὑμᾶς μὴ μετὰ πανουρ γίας καὶ βασκανίας ἀνιχνεύειν τοὺς ἡμετέρους λόγους, ἀλλὰ μετὰ καθαρᾶς γνώμης καὶ συνειδήσεως. Οὐ γὰρ περὶ μικρῶν ὁ λόγος, ὦ φίλοι, ἀλλὰ περὶ μεγάλων καὶ θείων· εἰ καὶ ὁ ἀπαννελεύ- ἀδιανής ' Prov, vint, 9. PROOEMIUM. Si magnum religionis mysterium pura mente et sincera dispositione adhibita fuerit perquisitum, mentis oculos et corporis explanat atque aperit, solaribusque radiis clariores reddit: ac velut ii desuper in terram procumbentes, non planas tantum vias, sed etiam abditos et obscuros angulos illustrant, sic et mentis oculi, veritate subnixi, nec rerum distortarum præsumptione obtenebrati, non solum quæ sunt recta et facilia Scripturæ percipiunt (divino præounte auxilio); sed etiam quæ in intimis sensibus orationis absconduntur, exacte intelligunt, et· ad rectum sensum perducunt, atque ut percipiantur efficiunt, quemadmoduni Sapientia dicit: Omnia recta sunt intelligentibus, et æqua invenientibus scientiam' nec est in eis quid pravum neque perversum. Nos igitur sententiam nostram omnibus declarare cupientes, veritati confidimus, et religionis dogmati nos ipsos commitimus. Hortamur autem vos ne subdole et invidiose orationem nostram perscrutemini, sed pura mente et conscientia. Non enim de minimis agitur, o amici, verum de mageis rebus ac divinis: quanquam internuntius imbecillis est et infirmus, ut ecclesiasticam proponat concor-

JOSEPHI METIONENSIS diam quae contigit dicbus nostris, quam multi καὶ ἀνίσχυρος, πρόθεσιν ἔχων περὶ τῆς ἐκκλησια mortales ante nos videre exoptarunt, nec viderunt. Quid igitur? c Quoniam Litteraturam non cognovi, ingrediar in potentias Domini et ego cum David exclamabo: ‹ Et lingua mea meditabitur justitiam cjus. Sed quamvis a quibusdam oppugnemur, dicentibus, nos non divino ductos zelo Florentinam synodum amplexari, ino potius temporaria ductos gloria in eam transfigurari, quodque muneribus et pollicitationibus suasi eam induimus, aliaque multa dicenda tacenda conviciantur (o tuam patientiam, omnium Rex! vulgi temeritas insolens verba effundit adversum Deum blasphemiæ plena, in nostram fidem et in Deum contumeliosa, ac si ethnici essemus), non tamen, ut sileamus, nobis persuadebunt: sed ad oculum qui omnia videt convertemur, et ad illud incorruptum tribunal mentis aciem dirigemus, ubi nobis non oberit temere bic efluşa accusatjo: ibi enim accusatoribus non est opus: quemadmodum neque eorum qui inconsulte gratificantur, conjuratio proderit; non enim ibi est opus advocalis. In illud igitur, cui nihil est occultum, tribunal inspicientes, omnes contumelias doce cifacimus imo vero sententiam nostram nudo capite et audacter prædicabimus. Id tantum de nobis omnes scire velim, quod omne si quid a nobis dietum aut factum est, et què in præsentia insti:00, Dominus scit, si id pro ecclesiastica concordia constituenda gestum est, non ut aliquid ex nostris consuetudinibus vel dogmatibus abrogaremus; sed quicunque ad hanc ecclesiasticam pacem descendit, et decretum Florentini concilii recipit, quasi consuetudines et dogmata nostra damnavit, Ecclesiamque Romanam Orientali et nostræ præposuerit, nec utrique eumdem honorem exhibere voluerit (cum una tantum sit Ecclesia, unamque fidem et religionem prædicet), decidat is a Christi regno, Judæque proditori et crucifixoribus ejus annuneretur: quandoquidem nostra Ecclesia eamdem prelicat fidem quam Romana Ecclesia confitetur et tenet, nec unquam a solo Patre procedere Spiritum sensit, neque in pulpitis prædicavit, neque in azymɩ sacrificium est aspermata; absit: neque animarum purgationem utcunque abnuit; sed neque sanctorun fruitionem reprobat, neque Romanum pontificem rejicit quasi non sit totius Ecclesiæ caput, ut postea declarabitur, capitibus singulis suam assignando responsionem. Seď a quibusdam litigii et contentionis studiosis ea dicta sunt et scripturæ mandata; quos suli temeritas sequens, convicia et contumelias adversus Romanam effundunt Ecclesiam, et adversus nos qui eam sequimur. At nos, prædictum jusjurandum quasi orationis nostræ fundamentum præstruentes, orationem resumamus, asserendo nos divino zelo, et quia vera est, synodum hanc integre tenere: non autem humanæ gloriæ gratia eam • Paul. Lxx, 15, 16. • Pɛal. xxxiv, 28. στικῆς εἰρήνης τῆς ἐν ταῖς ἡμέραις ἡμῶν γενομέ νης, ἣν πολλοὶ τῶν πρὸ ἡμῶν ἐπεθύμησαν ἰδεῖν, καὶ οὐκ εἶδον. Τί οὖν, «Οτι οὐκ ἔγνων γραμματείας, εἰσελεύσομαι ἐν δυναστεία Κυρίου;, Καγώ μετά τοῦ Δαβὶδ ἀνακράξω, ο Καὶ τὸ στόμα μου μελετή σει τὴν δικαιοσύνην αὐτοῦ.» Αλλ' εἰ καὶ μάχονται ' τινες καθ᾿ ἡμῶν, λέγοντες ὡς ἡμεῖς οὐ κατὰ τὸν θεῖον ζῆλον τὴν ἐν Φλωρεντίᾳ σύνοδον στέργομεν, ἀλλὰ δόξης προσκαίρου γλιχόμενοι, ταύτην μεταμορφούμεθα, καὶ ὅτι ἕνεκα δώρων καὶ ὑποσχέσεω ταύτην ενστερνιζόμεθα, καὶ πολλὰ ζητά τε καὶ ἄρξητα ἡμῖν λοιδοροῦσιν· ὢ τῆς ἀνοχῆς σου, πειβασιλεῦ 1 ἡ ἀλογία του πλήθους οὐ κόρον λαμβάνουσι, ἀλλὰ καὶ λόγους ἀποῤῥίπτει βλασφήμους κατά τοῦ Θεοῦ, τὴν πίστιν ἡμῶν καὶ τὸν Θεὸν ἐξυδρία ζουσα, ὥσπερ εἰ ἐθνικοὶ ἦμεν· ὅμως οὐ διὰ τοῦτο πείσουσιν ἡμᾶς σιωπῆσαι, πρὸς ἐκεῖνον ὁρῶντας, τὸν παντεπίσκοπον ὀφθαλμὸν, καὶ πρὸς τὸ ἀδέκαστον ενατενίζοντας ἐκεῖνο δικαιωτήριον, ἐν ᾧ οὐδὲν ἡμᾶς βλάψει ἡ ἁλόγως ἐνταῦθα χεομένη κατηγορία. Οὐ χρεία γάρ κατηγόρων ἐκεῖ, ὡς οὐδὲ ἡ τῶν παραλή γως χαριζομένων βοηθήσεις σύστασις· οὐ χρεία γὰρ συνηγόρων ἐκεῖ. Πρὸς γοῦν τὸ ἀλάθητον ἐκεῖνο δι καιωτήριον ἀποβλέποντες, ἥκιστα τῶν λοιδοριών φροντίζομεν· ἀλλὰ μᾶλλον τὴν δόξαν ἡμῶν γυμνή τῇ κεφαλῇ καὶ παρρησίᾳ κηρύξομεν. Τοῦτο δὲ μόνον πάντας εἰδέναι θέλω περὶ ἡμῶν, ὡς πᾶν εἴ τι παρ' ἡμῶν ἐπράχθη ἢ ἐῤῥέθη, καὶ τὰ παρόντα, ἐπὶ συστάσει τῆς ἐκκλησιαστικῆς εἰρήνης πέπρακται Κύριος οίδε· καὶ οὐκ ἐπ' ἀθετήσει οὐδενὸς τῶν ἡμε τέρων ἐθῶν καὶ δογμάτων. Αλλ' ὅστις ἐπὶ τὴν ἐχε κλησιαστικὴν ταύτην ἦλθεν εἰρήνην, καὶ τὸν τῆς ἐν Φλωρεντία συνόδου ὅρον ἐδέξατο, ὡς τῶν ἡμετέρων ἐθῶν καὶ δογμάτων κατεγνωκώς, καὶ ὡς τὴν Ῥω μαϊκὴν Ἐκκλησίαν πρεσβεύειν διεγνωκώς εὐσεβέ στερόν τι τῆς ἀνατολικῆς τε καὶ ἡμετέρας, καὶ οὐχὶ δὴ μᾶλλον ἐγνωκὼς τὸ αὐτὸ σέβας ἀπονέμειν ἀμφο τέραις ὡς μιᾷ οὖσαις Ἐκκλησία, καὶ μίαν κηρυτ τούσαις πίστιν τε καὶ εὐσέβειαν, ἔκπτωτος εἴη τῆς Χριστοῦ βασιλείας, καὶ τῷ προδότη Ἰούδᾳ καὶ τοῖς κοινωνοῖς αὐτοῦ καὶ σταυρωταῖς τοῦ Σωτῆρος συν τεταγμένος· καὶ γὰρ ἡ ἡμετέρα Εκκλησία τὴν αὐτὴν πίστιν κηρύττε: ἦν καὶ ἡ Ρωμαϊκή Εκκλησία ὁμολογεῖ καὶ κατέχει, καὶ οὐδέποτε ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα ἐδόξασεν, οὔτε μὴν ἐπ' ἄμβωνος ἀνεκήρυξεν, οὐδὲ τὴν δι' ἀζύμου θυσίαν ἐμυκτη ρίσατο· ἄπαγε, οὐδὲ τὴν τῶν ψυχῶν κάθαρσιν ἐπωσοῦν ἀρνεῖται· ἀλλ' οὐδὲ τὴν τῶν ἁγίων ἀπό ναυσιν ἀθετεῖ· προσέτι δὲ οὐδὲ τὸν τῆς Ῥώμης ἀπωθεῖται ἀρχιερέα ὡς μὴ εἶναι κεφαλὴν πάσης τῆς Ἐκκλησίας, ὡς δειχθήσεται, ἐφ' ἑνὶ ἑκάστῳ λόγον ἀποδιδοῦ σιν· ἀλλὰ παρά τινων ἐριζόντων τε καὶ φιλονεικούντων ταῦτα ἐξέθη, καὶ γραφῇ παρε δέθη. Οἷς ἡ τοῦ πλήθους ἀλογία ἑπομένη, ἐκχίουσιν ὕβρεις καὶ λοιδορίας κατὰ τῆς Ῥωμαϊκῆς Ἐxκλησίας καὶ ἡμῶν τῶν εὐσεβῶς ἑπομένων αὐτῇ.

PRO CONC. FLORENT. FROŒEMIUM. 1:Th ᾿Αλλὰ τὸ προῤῥηθὲν φοβερὸν ὅρκιον ὥσπερ τι τοῦ amplectimur, neque muneribus corrupti, ut ipsi λόγου θεμέλιον προκαταβαλλόμενος, τὸν λόγον ἐπιναλάβωμεν· ὡς ἡμεῖς κατὰ θεῖον ζῆλον καὶ ὡς ἀληθῆ τὴν σύνοδον ταύτην ολοσχερῶς κατέχομεν· καὶ ὅτι οὐχ ἕνεκεν δόξης ἀνθρωπίνης ταύτην ένα στερνιζόμεθα· ἀλλ᾽ οὐδὲ δώρων ἕνεκα ὡς αὐτοὶ λέ γουσι, ταύτην ἐγκολπωσάμενοι βεβαίως κρατούμεν, ἀλλ' ὡς δόξαν Χριστοῦ καὶ τῶν διδασκάλων τῆς Ἐκ κλησίας. Αὐτοὶ δὲ ἀμαθίαν καὶ μοχθηρίαν νοσοῦντες, τολμῶσι λέγειν ὡς οὐκ ἔστι τὰ τῇ συνόδῳ πραχθέντα δόξα καὶ γνώμη τῶν διδασκάλων τῆς Ἐκκλησίας. Ἔστι δὲ τοὐναντίον ἅπαν· καὶ βροντῆς γεγωνότεμου φαίνονται οἱ ἱεροὶ διδάσκαλοι ταῦτα θεολογοῦν τες· καὶ ἀπ' αὐτῶν ἡμεῖς τὴν τοιαύτην πίστιν καὶ δόξαν μαθόντες ὁμολογοῦμεν, καὶ κηρύττοντες, ταύ της υπερασπίζομεν· ἦν καὶ μέχρι τελευταίας ανα πνοῆς εὐχόμεθα φυλάττειν ἀμόλυντον, ᾗ καὶ συνα πολαγεῖν δεόμεθα, καὶ πρὸς τοῦ Σωτῆρος Χριστοῦ τοῦ Θεοῦ μετ' αὐτῆς ἐν τῇ κρίσει σταθῆναι, καὶ μετ' αὐτῆς αἰωνίως παραπεμφθῆναι ἔνθα δοίη Θεὸ:, 8; πάντα μὲν θεωρεί, λέληθε δὲ αὐτὸν οὐδέν· καὶ ὅτι οὐ πρὸς ἀνθρώπους, ἀλλὰ πρὸς Θεὸν ἀφορῶντες, τὴν εἰρήνην ταύτην καὶ τὴν τῆς Ἐκκλησίας ἔνωσιν δεῖν ψήθημεν ενστερνίσασθαι. Εἰ δέ τισι μὴ δοκεῖ, οὐδὲν πρὸς ἡμᾶς· ὃ γὰρ ὀφείλομεν ἡμεῖς, τοῦτο καὶ ποι οῦμεν. Ὑμεῖς δὲ τί φατε, οἱ τὴν ἱερὰν μὴ στέργον τες σύνοδον; Οὐκ ἔστιν ὁ ταύτης ὄρος δόξα τῶν διδασκάλων. Αλλ' ἡμεῖς ἀποδείξομεν τοὐναντίον, οὐκ ἀφ᾿ ἡμῶν αὐτῶν, ἵνα μὴ ἀπίθανα δόξωμεν λέ γειν· καὶ γὰρ τίς ὑμᾶς πείτειε φθεγγόμενος τὰ αὐτοῦ; ἀλλ' ἀπ' αὐτῶν τῶν θείων καὶ ἱερῶν Πατέρων καὶ διδασκάλων τῆς Ἐκκλησίας, οὐ μόνον τῶν δυτι χῶν, ἀλλὰ καὶ τῶν ἀνατολικῶν· ὧν τοὺς λόγους αἰδεσθείη ἂν καὶ ὁ καταχθόνιος, ὡς ἐλλαμπομένων παρὰ τοῦ θείου καὶ τελεταρχικοῦ Πνεύματος. Καὶ πρῶτον μὲν πέντε τινὰ ἐγκαλοῦσιν ἡμῖν· μᾶλλον δὲ οὐχ ἡμῖν, ἀλλὰ τῇ Ἐκκλησίᾳ. Η γὰρ Ἐκκλησία, ἐν τῷ ἑαυτῆς ὕρῳ, Στέντορι εοικυία, μετά Ισχύος βοᾷ. Πρῶτον, ὅτι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορεύεται ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ· καὶ τοῦτο αὐτὸς ὁ Υὓς παρὰ τοῦ Πατρὸς λαβὼν ἔχει. «Πάντα γάρ, φησίν, ὅσα ἔχει ὁ Πατὴρ ἐν' τῷ γεννᾶν δέδωκε τῷ Υἱῷ, πλὴν τοῦ εἶναι Πατέρα, ο Δεύτερον, ὡς Η δι ὀξύμου καὶ ἐνζύμου θυσία μία καὶ ἡ αὐτή ἐστι· καὶ τὸ τοῦ Χριστοῦ πανάγιον σῶμα ἐν ἀμφοτέροις τελεῖται τοῖς μέρεσι. Τρίτον, ὅτι οἱ ψυχαὶ τῶν ἐν μετανοίᾳ τελευτησάντων καθαρτικαίς τιμωρίαις καθαίρονται μετά θάνατον διὰ τῆς τῶν ζώντων πιο στῶν ἐπικουρίας· καὶ τοῦτο, ἐπεὶ οὐκ ἔφθασαν ἱκανα ποιῆσαι περὶ τῶν ἡμαρτημένων αὐτοῖς. Τέταρτον, ὅτι Οἱ ἅγιοι εἰσιν ἐν τῇ δόξῃ τοῦ Θεοῦ καθ' ψυχαί· καὶ τὸν Θεὸν καθορῶσιν εἰς πρόσωπον. Καὶ εὐφραί νονται τούτου τῇ θεωρίᾳ· καὶ αὖθις τοὺς ἁμαρτω λοὺς εἰς τὴν γέενναν εἶναι βοᾷ καὶ ὥσπερ ἐκείνους ἡ μακαριότης εὐφραίνει. Οὕτω καὶ τούτους ἀπὸ τῆς ἡμέρας τῆς ἐξόδου αὐτῶν τὸ πῦρ καταφλέγει. Πέμπτον, ὅτι Ὁ πάππας, ἥται ὁ ἄκρος ἀρχιερεὺς τῆς ἐν Ρώμῃ ἀποστολικῆς καθέδρας ἐστὶ κεφαλὴ πάσης τῆς Ἐκκλησίας, διάδοχος τοῦ μακαρίου Πέτρου του " dicunt, eam suscipiendo firmiter apprehendimus, sed veluti Christi sententiam et doctorum Ecclesiar. li vero, ignorantiæ et pravitatis morbo agrotantes, dicere audent, quod quæ a synodo gesta sunt, nou secundum mentem et sententiam doctorum Ecclesiæ pesta sunt: imo contra se habet, magisque quam si tonitruum ederent, videntur sacri doctores hæc scriptis tradere; ab iisque nos hanc sententiam et fidem didicisse confitemur, ac pro ea prædicando pugnamus, eamque usque ad extremum spiritum inviolatam servare exoptamus, et una cum ea occambere speramus, et coram Salvatore Christo Deo cum ca in judicio sisti, et cum ea in sempiternum, quocunque dabit Deus (qui omnia conspicit, nihilque ei absconditum est) mitti: nec ad homines, sed ad Deum respiciendo, hane concordiam, et Ecclesie unionem amplexari oportere existimavimus. Quod si aliquibus non videtur, nihil ad nos, quia nos quod debemus, etcimus. Vos vero quid dicitis, qui sacram synodum non recipitis? Non est ejus decretum secundum doctorum sententiam. At nos contrarium demonstrabimus, non ex nostro sensu, ne absurda dicere videamur (quis enim persuadere vobis aliquid possit, si sua tantummodo argumenta in medium attulerit?), sed ex divinorum Patrum et Ecclesiæ doctorum, non Occidentalium tantum, veruni etiam Orientalium, quorum dieta etiam infernus reveretur, tanquam a sacro et divino Spiritu illustratorum. Ac primum quiden quinque ex nostris criminantur, imo non ex nostris, sed ex Ecclesia: nan Ecclesia in suo decreto, veluti Stentor, omnibus viribus clamat: Primum, quod sanctus Spiritus ex Patre et Filio procelit, idque ipse Filius a Patre accipit. Cuncta (inquit) enim quæ habet Pater, in generando tribuit Filio, præterquam esse Patrem. Secundum, quod sacrificium per azyınum vel fermentatum unum et idem est; quodque sanctissimum Christi corpus in utrisque conficitur partibus. Tertium, quo animæ illorum qui in pœnitentia moriuntur, purgatorijs panis post mortem purgantur, et fidelium virorum suffragiis juvantur, idque propterea quod antea peccatis suis satisfacere non potuerunt. Quartum, quod sancti sunt in gloria Dei quatenus animna, Deumque ad faciem vident, et ejus lætantur visione; et rursus in gehennam peccatores ire clamat, et quemadmodum illos beatitudo letificat, sic et hos a die exitus eorum ignis comburit. Quintum, quod papa, sive summus pontifex Romanæ sedis apostolicae, caput est totius Ecclesia; beati Petri principis apostolorum successor, et verus vicarius Domini nostri Jesu Christi. Ecclesia vero adversarii Ecclesiam reprehendunt quod ea que vera non sunt, senserit, et decreto prolato apostolicis et rubris litteris ca sibi arrogaverit: nobis autem, Ecclesiæ ab iis oppugnata, neque patrocinari convenit neque possibile est, cum fortem advocatum secum habeat Christum Jesum et suam

veracem promissionem firmiter obtineat, id est, κορυφαίου τῶν ἀποστόλων, καὶ ἀληθὴς τοποτηρητής quod portæ inferi non prævalebunt adversus eam ', › quodque cum ea erit usque ad mundi hujus consummatiouem, et quod solida petra est, in quam, qui offendunt, peribunt: sine qua salutis nulla spes est. Cum igitur sponsum ipsum secum habeat, illi non est opus advocatis. Nobis magis opus est, qui ab iis (quasi male gesserimus unionem com Latinis recipiendo) incusamur, et quia nos tanquam ignorantes reprehendunt, et veluti perdiLuis damnant, et (proh dolor!) nos lugent et ut lat:reticos aversantur. τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. Οἱ δὲ τῆς Ἐκ κλησίας ἀντίπαλοι τῆς Ἐκκλησίας κατηγοροῦσιν, ὡς τὰ μὴ ὄντα ἀληθῆ ἐδόξασε· καὶ δρον ἐξήνεγκε τούτων ἀντιποιουμένη, ἀποστολικοῖς τε καὶ ἐρυθροῖς γράμμασιν. Ημῖν δὲ συνηγορήσαι τῇ Ἐκκλησία πολεμουμένῃ παρ' αὐτῶν, οὔτε εἰκός ἐστιν οὔτε μήν ἐφικτόν, τὸν ἰσχυρὸν συνήγορον μετ' αὐτῆς ἐχούσῃ Ἰησοῦν τὸν Χριστὸν, καὶ τὴν αὐτοῦ ἀψευδῆ ἐπαγ γελίαν βεβαίως κατεχούσῃ, την, πύλας ᾅδου οὐ και τισχύσειν αὐτῆς, καὶ τὸ μετ᾿ αὐτῆς εἶναι ἄχρι καὶ τῆς τοῦ κόσμου τούτου συμπερατώσεως· καὶ ὅτι πέτρα ἐστὶν ἀρραγής, εἰς ἣν οἱ προσκόπτοντες ἀπολοῦνται· ἧς ἄνευ οὐκ ἔστι σωτηρίας ἐλπίς. Αὐτ τὸν τοίνυν ἐχούσῃ μετ' αὐτῆς ὡς νυμφίον, οὐ δεῖ συνηγόρων· ἡμῖν δὲ μᾶλλον δεῖ ἐγκαλουμένοις παρ' αὐτῶν ὡς κακῶς ποιήσασι τὴν μετὰ Λατίνων ἔνωσιν δέξασθαι, καὶ ὅτι ὡς ἀγνοοῦντας ἡμᾶς μέμφονται, καὶ ὡς ἀπολωλότων καταψηφίζονται, καὶ ταλανίζουσι, φεῦ! ἡμᾶς, καὶ ὡς αἱρετικοὺς ἀποστρέφονται. Ab his igitur coacti bæc conscribimus ut nos Τούτοις οὖν ἀναγκαζόμενοι γράφομεν ταῦτα, ἵνα inculpatos, et hac reprehensione et calumnia in. δείξωμεν ἡμᾶς μὲν ἀθώους καὶ ἀνεγκλήτους τῆς dignos et gratia Dei orthodoxos ostendamus: imo αὐτῶν μέμψεως καὶ διαβολῆς· καὶ ὀρθοδόξους τῇ eos majoris pœnæ et damnationis reos, quam cujus τοῦ Θεοῦ χάριτι· αὐτοὺς δὲ μᾶλλον ἐνόχους ισχυ nas illi temere et superbe condemnant. Ac primum ροτέρας ποινῆς τε καὶ καταδίκης, ἢ ἣν ἐκεῖνοι τολquidem Dei gratiam perquiramus, perinde ac nihil μηρῶς τε καὶ αὐθαδῶς ἅμα ἡμῶν γε καταψηφίζον proferre valeamus nisi ante nobis os aperuerit; ται. Καὶ πρῶτον μὲν ζητήσομεν τὴν παρὰ τοῦ Θεοῦ ip e est enim qui dicit: Et sine me nihil potestis θείαν χάριν, ὡς μὴ δυνάμενοί τι εἰπεῖν εἰ μὴ πρώτ facere ';» postea (quantum nostre mentis exigui- τον ἐκεῖνος ἀνοίξῃ τὸ στόμα ἡμῶν· αὐτὸς γάρ ἐστιν tas patitur) in medium proferentes, criminibus ὁ εἰπὼν, ὅτι ο Χωρὶς ἐμοῦ οὐ δύνασθε ποιεῖν οὐδέν.» objectis respondebimus, non syllogismos adhibendo Επειτα δὲ καὶ ὅσον ἐγχωρεῖ ἡ σμικρότης της δια (quippe et illi vere dicunt fidem nostram syllogis- νolας ἡμῶν, εἰς μέσον προθέμενοι, ἐν οἷς ἐγκαλοῦ mis non constare, neque nos id ellicere valemu»), σιν ἡμῖν ἀποκρινούμεθα, οὐκ ἀπὸ συλλογισμῶν sed sauctorum Ecclesiæ doctorum testimoniis ute- ποιούμενοι τὴν ἀπόκρισιν· ἐν οἷς ἂν δικαίω; ἐροῦσιν mur. Cæteris ergo omissis a primo theologo exor- ὡς ἡ πίστις ἡμῶν ἀσυλλόγιστός ἐστιν· οὐδὲ γὰρ οὐδὲ diar Domino Jesu Christo, in primo capite in quo ἡμεῖς πρὸς τοῦτο ἰσχύομεν, ἀλλὰ διὰ μαρτυριῶν τῶν nos accusant, quod Spiritus sanctus non procedit τῆς Ἐκκλησίας διδασκάλων ἁγίων. Ἵνα οὖν τὰ etiam a Filio, sed a Patre tantum. Sic utique hi πολλὰ παραλείψωμεν, ἀπὸ τοῦ πρώτου ἄρξομαι dicunt, et (ut aiunt) rectissime tradunt, ac vera cre- θεολόγου, τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, πρὸ; dunt. At quia nos etiam a Filio procedere dicimus, τὸ πρῶτον τῶν παρ' αὐτῶν ἐγκαλουμένων ἡμῖν· adversari nos sanctis dicunt et Christo dicenti, «Qui ὅτι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὐκ ἔχει τὴν ὕπαρξιν καὶ a Patre procedit ³.» Hoc ipsi asserendo se justificari ἀπὸ τοῦ Υἱοῦ, ἀλλ' ἀπὸ τοῦ Πατρὸς μόνου. Οὕτω putant; nos vero cum charitate et pace, Deo opitu- μὲν οὗτοι λέγουσι· καὶ, ὥς φασιν, ὀρθότατα δογμα lante, ostendemus, etiam à Filio Spiritum sanctum τίζουσι, καὶ ἀληθῶς δοξάζουσιν· ἐπεὶ δὲ ἡμεῖς καὶ procedere, quemadmodum sane et a Patre; non in ἐκ τοῦ Υἱοῦ λέγομεν ἐκπορεύεσθαι, ἐναντίοι, φασί, ira contumeliosi, sed discipuli ejus qui dicit: ‹ Pacem τοῖς ἁγίοις εσμέν, καὶ αὐτοῦ τοῦ Χριστοῦ λέγοντος, sequimini, nec irascamini cum loquimini * › • Ο παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται.» Τοῦτο μὲν οὗτοι λέγοντες οἷονται δικαιοῦσθαι. Ἡμεῖς δὲ μετὰ ἀγάπης τε καὶ εἰρήνης ἐπιδείξομεν τῇ συνεργείᾳ τοῦ Θεοῦ, ὅτι καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ ἅγιον ἐκπορεύεται Πνεῦμα, καθάπερ ἀμέλει καὶ ἐκ τοῦ Πατρός· οὐχ ὑβρίζοντες ὀργιζόμενοι, ἀλλὰ μαθηταὶ τοῦ φήσαντος, ο Εἰρήνην διώκετε καὶ μὴ ὀργίζεσθε ἐφ᾽ οἷς ἂν λέγητε. ο * Matth. xvi, 18. • Joan. xv, 5. • Ibid. 26. * Hebr. x11, 4.

PRO CONC. FLORENT. CAP. I. DE SPIRITU SANCTO. *Οτι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορεύεται καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, καὶ οὐκ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς, ὡς οἱ μὴ τὴν σύνοδον στέργοντες λέγουσιν. CAPUT PRIMUM Spiritum sanctum procedere et ex Filio, non ex Patre tantum, ut aiunt qui synodum non sequuntur. ᾿Αρκτέον οὖν ἀπ' αὐτοῦ τοῦ πρώτως ἡμῖν τὴν θεολογίαν ταύτην ἀποκαλύψαντος· οὗτος γὰρ ἐν τῷ κατὰ Ἰωάννην Εὐαγγελίῳ ἐν κεφαλαίῳ ἑπτακαιδεκάτῳ ταῦτά φησι πρὸς τοὺς μαθητά, «Πολλά ἔχω λέγειν ὑμῖν, ἀλλ' οὐ δύνασθε βαστάζειν ἄρτι· ὅταν δὲ ἔλθῃ ἐκεῖνος, τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, ὁδηγήσει ὑμᾶς εἰς πᾶσαν τὴν ἀλήθειαν· οὐ γὰρ λαλήσει ἀφ' ἑαυτοῦ, ἀλλ' ὅσα ἂν ἀκούσῃ, λαλήσει, καὶ τὰ ἐρχό μενα ἀναγγελεῖ ὑμῖν· ἐκεῖνος ἐμὲ δοξάσει· ὅτι ἐκ τοῦ, ἐμοῦ λήψεται καὶ ἀναγγελεῖ ὑμῖν. ο "Αρ' ἔχετέ τι πρὸς ταῦτα εἰπεῖν, οἱ τἀναντία φρονοῦντες; Ναί, φασί, γνῶσιν λαμβάνει, λόγους, λῆψιν· ἀκούει παρὰ τοῦ Υἱοῦ, ὥσπερ ὁ Υἱὸς παρὰ τοῦ Πατρὸς σοφίαν, καὶ τὰ λοιπά. Καὶ ἡμεῖς οὕτω λέγομεν· ἀλλ' ἐπεὶ νοεῖν οὐ θέμις πολλὰ ἐν τῷ Θεῷ, ἵνα μὴ σύνθετον αὐτὸν ἐννοήσωμεν, ἐν λαμβάνειν φαμέν, τὴν οὐσίαν· ἥτις σοφὴ καὶ ἀγαθὴ καὶ τἄλλα ἐστί. Καὶ διὰ τοῦτο εἰ σοφίαν λαμβάνει, οὐδὲν ἄλλο εἰ μὴ τὸ εἶναι αὐτό. Ακούσει οὖν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τουτέστι παρ' ἐκείνου ἀκούσει, παρ' οὗ ἐκπορεύεται· τὸ ἀκού. ειν ἐκεῖνο, γινώσκειν ἐστὶ, τὸ δὲ γινώσκειν, εἶναι. Ἐπειδὴ τοίνυν οὐκ ἔστιν ἀφ' ἑαυτοῦ, ἀλλὰ παρ' οὗ ἐκπορεύεται, τὸ ἀκούειν ἐκεῖνο γινώσκειν ἐστι, τὸ δὲ γινώσκειν εἶναι. Ἐπειδὴ τοίνυν ουκ ἔστιν ἀφ' ἑαυ τῶν· ἀλλὰ παρ' οὗ ἐκπορεύεται, ἀφ᾽ οὗ ἐστιν ἐκείνῳ ἡ ουσία, παρ' ἐκείνου ἡ γνῶσις" παρ' ἐκείνου άρα καὶ ἡ ἀκρόασις, ὅπερ οὐδὲν ἄλλο ἐστὶν ἢ οὐσία.. Αεὶ τοίνυν ἀκούει τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὅτι ἀεὶ γινώσκει, καὶ γνώσεται· καὶ διὰ ταῦτα καὶ ἤκουσε, καὶ ἀκούει, καὶ ἀκούσεται. Ὡς γὰρ ἤδη είπομεν, τοῦτ᾽ ἐστὶν αὐτῷ τὸ ἀκούειν ὅπερ τὸ γινώσκειν· καὶ τὸ γινώσκειν αὐτῷ, τοῦτ' ἐστὶν ὅπερ τὸ εἶναι. Παρ' ἐκείνου τοίνυν ἤκουσε, καὶ ἀκούει, καὶ ἀκούσεται, παρ' οὗ ἐστι· παρ' ἐκείνου δέ ἐστιν ἀφ᾽ οὗ ἐκπορεύεται. Αλλ' ἵνα μή τινες εἰπεῖν ἔχοιεν ὡς ἐν τῇ, ἐμοῦ, ἀντωνυμίᾳ, ἐν τῷ ὅτι ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται τὸ Πατρὸς ἐννοεῖται, παρακατιὼν ἐν τῷ αὐτῷ κεφαλαίῳ ἐπισυνάπτει, ο Πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατήρ, λέγων, ἐμά ἐστι· διὰ τοῦτο εἶπον ὑμῖν ὅτι ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται, καὶ ἀναγγελεῖ ὑμῖν. • Εἰπὼν δὲ ὅτι Πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατήρ, ἐμά ἐστιν, ἀπέκλεισε πᾶν στόμα βουλόμενον ἀποκλείειν, καὶ τὸν Υἱὸν αἴτιον τῆς ὑπάρξεως τοῦ παναγίου Πνεύματος. "Οτι δὲ ἀληθές ἐστι τὸ, Πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατήρ, ἔχει καὶ ' Joan. xvi, 12, 13. Non admittunt theologi hanc locutionen Filius est principium essentiæ Spiritus sancti; nam essentia divina, quæ est in Spiritu sancto, non habet principium. Sed auctor tantum vult asserere Sni³. loIncipiendum est igitur ab eo qui primo theologicam hanc veritatem revelavit. Hic enim apud Joannem Evangelistam ad discipulos suos sic ait: • Adhuc multa habeo vobis dicere, sed non potestis portare modo; cum autem venerit ille Spiritus veritatis, docebit vos omnem veritatem: non enim loquetur a semetipso, sed quæcunque audiet 10quetur, et quæ ventura sunt annuntiabit vobis: ille me clarificabit, quia de meo accipiet et aúnuntiabit νobis.. Num habetis quid ad hoc respondeatis, vos qui contrarium sentitis? Etiam, inquiunt, cognitionem accipit, verba, acceptionem; audit a Filio, ut Filius a Patre sapientiam, et reliqua. Et nos ita dicimus: sed quia multa intelligere in Deo fas non est, ne compositum eum intelligamus, unum accipere dicimus: essentiam, quæ sapiens est et bona, etc. Propterea si sapientiam accipit, nil . aliud nisi ipsum esse accipit: audiet ergo Spiritus sanctus, il est, ab eo audiet a quo procedit. Illud audire, cognoscere est, cognoscere autem esse. Quoniam igitur a se non est, sed a quo procedit; a quo provenit ei essentia, ab illo cognitio: ab illo ergo et auditio, quod nil aliud est quam essentia. Semper igitur audit Spiritus sanctus, quia semper cognoscit et cognoscet: idcirco audivit, audit, et audiet nam, ut diximus, idem est ei audire quod cognoscere, et cognoscere ei idem est quod esse. Ab eo igitur audivit, audiet, et audit, a quo est: ab eo autem est, a quo procedit. Sed ne dicere possint, quod in eo pronomine, meo, cum dicitur, quod, de meo accipiet, intelligitur, Patre, infra in eodem capite conjungit, dicens: • Omnia quæcunque habet Pater, mea sunt: propterea dixi vobis quod de mes accipiet et annuntiabit vobis. › Cum vero dixerit: • Omnia quæcunque habet Pater, mea sunt: > occlusit omne os volens excludere ctiam Filium esse principium essentim sanctissimi Spiritus. Quod autem verum sit, cuncta quæ liabet Pater, ea et Filium habere, ipse id testatur cum dicit, Pater, omnia tua mea sunt, et mea tua.. Et Joannes, Damasci refulgens sidus, ait «Omnia quæcunque habet Pater, in generando tradidit Filio, præter quam esse Patrem. › Ergo, si Pater (quatenus Pater) producit ritum sanctum habere a Filio tanquam a sui principio essentiam divinam. Fidei Orthod. lib. 1.

JOSE METHIONENSIS Spiritu, et Filius hoc modo communicaret Pa- ὁ Υἱὸς, αὐτὸς αὐτὸ μαρτυρεῖ λέγων, «Πάτερ, πάντα tri, esset Spiritus ipse Filius, et Filius una cum Patre, duo Patres Spiritus: et hoc pacto Filius cum Patre non communicaret essentiae Spiritus. Nunc vero non producit hoc pacto Pater Spiritum, sel quatenus productor: neque Filio opponitur, quin ipse quo ¡ue sit causa Spiritus. Nam si quæcunque habet Pater, habet et Filius, et nihil remanet Patri quod Filius non habeat; habet autem Pater productionem Spiritus: id ergo habet et Filius. Ex hoc denique aperte ostenditur, quod non soJui a Patre est Spiritus, sed et a Filio. Hujus rei testis est omnium doctorum scriptura, et maximus Cyrillus totum hunc locum egregie interpretans, et verba prædicta: attente animadverte quæ dicit: c Ecce enim, Spiritum veritatis (id est sui ipsius) Paracletum dicens, a Patre procedere cum dicit: nam quemadmodum proprius est Spiritus Filii, cum naturaliter in co sit, et ab eo procedat: sic etiam Patris est proprius. Quibus autem Spiritus est communis, inter hos et ea quæ ad essentiam pertinent non erunt divisa. Neque nos quorumdam verba perturbant, qui ob inscitiam impie de religione sentire solent et loqui, quæcunque fas est cogitare quasi Filius ordinem aliquem adimpleat ministrandi, et Patris Spiritum ministret creaturæ: quippe cum neque id quidam insulse dicere reformidarint, magis consequens est ciedere, quod quia proprius est ejus (quemadmodum utique Dei el Patris), ideo ad sanctos suos discipulos sancticandos cum mittit. › τὰ σὰ, ἐμὰ, καὶ τὰ ἐμά, σά ἐστι. ο Καὶ Ἰωάννης δὲ ὁ τῆς Δαμασκοῦ φαεινὸς ἀστὴρ, «Πάντα ὅσα ἔχει, φησίν, ὁ Πατήρ, ἐν τῷ γεννᾶν δέδωκε τῷ Υἱῷ, πλην, τοῦ εἶναι Πατέρα.» Οὐκοῦν, εἰ μὲν ᾗ Πατὴρ, ὁ Πα τὴρ προβάλλει τὸ Πνεῦμα, καὶ ὁ Υἱὸς ἐκοινώνει τῷ Πατρὶ κατὰ τοῦτον τὸν τρόπον, ἦν ἂν τὸ Πνεῦμα Υἱὸς, καὶ ὁ Υἱὸς μετὰ τοῦ Πατρὸς, δύο πατέρες του Πνεύματος. Καὶ τοῦτον τὸν τρόπον οὐκ ἐκοινώνει δ Υἱὸς τῷ Πατρὶ τῆς ὑπάρξεως τοῦ Πνεύματος. Νῦν δὲ οὐ κατὰ τοῦτον τὸν τρόπον προβάλλει ὁ Πατήρ τὸ Πνεῦμα· ἀλλὰ καθὰ προβολεὺς, καὶ οὐκ ἀντίκει ται τῷ Υἱῷ τὸ εἶναι καὶ αὐτὸν αἴτιον τοῦ Πνεύμα τοῦ. Εἰ γὰρ πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατὴρ, ἔχει καὶ ὁ Υἱὸς, καὶ οὐδὲν ἐναπομένει τῷ Πατρὶ ὁ ὁ Υἱὸς οὐκ ἔχει, ἔχει δὲ ὁ Πατὴρ τὸ προβάλλειν τὸ Πνεῦμα, ἔχει ἄρα τοῦτο καὶ ὁ Υἱός. ᾿Απὸ τούτου λοιπὸν δείκνυται διαῤῥήτην ὅτι οὐ μόνον παρὰ τοῦ Πατρός ἐστι τὸ Πνεῦμα, ἀλλὰ καὶ παρὰ τοῦ Υἱοῦ. Καὶ τούτου μέρο τις ἡ τῶν διδασκάλων πᾶσα γραφὴ, καὶ ὁ πάμμεγας Κύριλλος, ἐξηγούμενος ὅλον τὸ χωρίον τοῦτο καὶ τὰ ῥητὰ τὰ προειρημένα, μάλα γενναίως· καὶ ὅρα νουνεχῶς τὰ λεγόμενα. «Ιδού γάρ, ιδού, Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, τουτέστιν ἑαυτοῦ, τὸν Παράκλητον εἰπὼν, παρὰ τοῦ Πατρὸς αὐτὸν ἐκπορεύεσθαί φησιν. Ὥσπερ γάρ ἐστιν ἴδιον Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ, φυσικώς ἐν αὐτῷ τε ὑπάρχον καὶ δι᾿ αὐτοῦ προϊόν, οὕτω καὶ τοῦ Πατρός. Οἷς δὲ τὸ Πνεῦμα κοινόν, τούτοις ἂν εἴη δήπου καὶ τὰ τῆς οὐσίας οὐ διωρισμένα. Με γὰρ δή τινος ἡμᾶς τῶν δυσσεβεῖν εἰωθότων τῶν ἐξ ἀμαθίας ἀποκομιζόντων λόγους, & μηδὲ θέμις ἐν· νοεῖν, ὡς ὑπουργικήν τινα τάξιν ἀποπληρῶν ὁ Υἱός, τὸ παρὰ τοῦ Πατρὸς Πνεῦμα τῇ κτίσει διακονεί. Καὶ τοῦτο γὰρ ἀσυνέτως τινὲς οὐ κατέδεισαν εἰπεῖν· πιστεύειν δὲ μᾶλλον ἀκόλουθον, ὡς ἐπείπερ ἴδιόν ἐστιν αὐτ τοῦ, καθάπερ ἀμέλει καὶ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, ἀποστέλλει τοῖς ἁγίοις αὐτοῦ μαθηταῖς πρὸς ἁγιασμόν. Audis, tu qui contradicis, admirandum et magnum Patrem hune, Cyrillum illum dico, Quemadmodum, inquit, Filii proprius est, non per modum ministrandi, sed naturaliter in eo est, et per eum procedit: sic et in Patre evenit. Si igitur quomodo est Filii, est et Patris Spiritus, superest nos intelligere cum etiam ex Filio procedere: nam sanctus hic dicit, quod uti est Filii Spiritus et per cum procedit, eodem modo et ex Patre: neque te intelligere oportet, Filium usum aliquem ministranli adimplere, et mittere a Patre Spiritum creaturæ, sed naturaliter. Si enim per modum ministrandi, non naturaliter, mittit Spiritum Filius, ergo et Pater per modum ministrandi habet Spiritum, non naturaliter, quia quo modo intelligitur de Fiko, ita intelligitur de Patre, secundum sancti hujus sententiam; Patrisque et Filii communis est Spiritus, quia non sunt separati essentia Pater et Fihus. Si ergo commune est, quo modo de Patre dicitur, eodem et de Filio: quare, si de Patre die citur quod ab eo procedit (non enim aliud possumus intelligere), dicitur autem et Filii Spiritus, ergo et ab eo procedit. Si vero dixerit quis, quod secundum consubstantiale de Filio dicitur, nec potest dici secundum causam, diceretur (inquam) Pater et Filius ipsius Spiritus; quia unius essenΑκούεις, ὁ ἀντιλέγων, τοῦ θαυμαστοῦ καὶ μεγά λου τούτου Πατρὸς Κυρίλλου τοῦ πάνυ φημί; Ωσπερ γάρ ἐστι, φησί, τοῦ Υἱοῦ ἴδιον, οὐχ ὑπουργικῶς ἀλλὰ φυσικῶς ἐν αὐτῷ τε ὑπάρχον καὶ δι' αὐτοῦ προϊόν, οὕτω καὶ τοῦ Πατρός. Εἰ οὖν ἐν τρόπον ἐστὶ τοῦ Υἱοῦ, ἔστι καὶ τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα, νοεῖν ἡμῖν ἔπεισιν, ὅτι ἐκπορεύεται καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐπειδή φησιν οὗτος ὁ ἅγιος, ὅτι ἂν τρόπον ὑπάρχει τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, καὶ προέρχεται δι' αὐτοῦ, τὸν αὐτὸν καὶ ἐκ τοῦ Πατρός. Καὶ οὐ δεῖ σε νοεῖν ὅτι υπουργικήν τινα χρείαν ἀποπληρῶν ὁ Υἱός, τὸ παρὰ τοῦ Πατρὸς Πνεῦμα ἀποστέλλει τῇ κτίσει, ἀλλὰ φυσικῶς. Εἰ γὰρ ὁ Υἱὸς ὑπουργικῶς ἐνίησι καὶ οὐ φυσικῶς τὸ Πνεῦμα, ἄρα καὶ ὁ Πατὴρ ὑπουργικῶς ἔχει τὸ Πνεῦμα, καὶ οὐ φυσικῶς. Ἐπειδὴ δν τρόπον νοεῖται τοῦ Υἱοῦ, νοεῖται καὶ τοῦ Πατρὸς κατὰ τοῦ τον τὸν ἅγιον. Καὶ κοινόν φησι Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα· ἐπειδὴ οὐ διωρισμένης οὐσίας εἰσὶν ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱός. Εἰ οὖν κοινόν, καθ᾽ ἂν τρόπον λέγεται τοῦ Πατρὸς, κατ' αὐτὸν τοῦτον καὶ τοῦ Υἱοῦ λέγεται. "Ωστε εἰ λέγεται τοῦ Πατρὸς ὅτι ἐξ αὐτοῦ εκπορεύεται, οὐ γὰρ ἄλλο δυνάμεθα νοείν, λέγεται δὲ καὶ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, ἄρα καὶ ἐξ αὐτοῦ ἐκπο ρεύεται. Εἰ δὲ λέγοι τις ὅτι κατὰ τὸ ὁμοούσιον λέγε ταὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ οὐ κατὰ τὸ αἴτιον, ἐλέγετο ἂν εἶπαι· μεν καὶ ἡμεῖς, ὁ Πατήρ καὶ ὁ Γιος του Πνεύματος·

PRO CONC. FLORENT. CAP. I. DE SPIRITU SANCTO. ἐπειδὴ μιᾶς εὐσίας εἰσὶ τὰ τρία πρόσωπα· ἀλλὰ time sunt tres person:r; at id non dicitur. Dan:sceτοῦτο οὐ λέγεται. Ο Δαμασκηνός σοι τοὺς μυκτή nus tibi nares conterit, capite octavo suæ Theologic: «Filium (dicit) neque Spiritus dicimus neque es Spiritu.» Ει Gregorius Nyssenus, tertia homilia, super • Pater noster, occludit tibi oculos: • Filius, inquit, Spiritus neque est, neque dicitur, neque. hæc relativa consequentia convertitur: sed Spiritus Filii dicitur, quia ab eo accipit, ab eoque procedit, et ex eo est que@vadmodum ex Patre. › Idcirco sanctus hic Cyrilus inquit; ‹ Prcprius ejus est, ut Dei et Patris. • Quo pacto proprius est Patris? Quia ex eo habet esse et procedit hoc idem te intelligere oportet, quod et ex Filio procedit, quia proprius ejus est, quemadmodum et Patris; et paulo post, hic idem sanctus in Beadem expositione ait: Proprium Filii dicimus Paracletum, id est Spiritum sanctum, non extrinsecus ingredientem, neque adventitium in eo, ut in iis evenit qui sanctitatem suscipiunt, et ex non entibus generantur; sed consubstantialis ei sane, ut et Patris non enim loquitur a semetipso, sed quæcunque audiverit. Quando igitur venerit ille, id est Paracletus Spiritus veritatis, docebit vos omnem veritatem. Animadverte quam vigilans providaque sit vox, vide nominis sobrietatem. Nam cum prædixisset super eos venturum Paracletum,' Spiritum veritatis eum appellavit, id est suimet; ipse enim est veritas: verum ut discipuli scirent @ ρας συντρίβει, ἐν τῷ ὀγδόῳ κεφαλαίῳ τῶν Θεολο γικῶν· Τὸν δὲ Υἱὸν, φησίν, οὔτε τοῦ Πνεύματος λέγομεν οὔτε μὴν ἐκ τοῦ Πνεύματος. Καὶ Γρηγόριος ὁ Νύσσης ἐν τῇ τρίτῃ ὁμιλίᾳ τοῦ «Πάτερ ἡμῶν», και λύπτει σοι τοὺς ὀφθαλμούς· «Οιΐδς, φησί, τοῦ Πνεύ ματος οὔτε ἐστὶν οὔτε λέγεται· οὔτε ἀντιστρέφει ἡ σχετικὴ ἀκολουθία αὕτη· ἀλλὰ τὸ Πνεῦμα λέγεται τοῦ Υἱοῦ, ὅτι παρ' αὐτοῦ λαμβάνει, καὶ παρ' αὐτοῦ ἐκπορεύεται, καὶ ἐξ αὐτοῦ ἐστι καθάπερ καὶ ἐκ τοῦ Πατρός. Διὰ τοῦτό φησιν ὁ ἅγιος οὗτος Κύριλλος, «Ιδιον αὐτοῦ ἐστι καθάπερ καὶ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός. Τίνι τρόπῳ ἐστὶν ἴδιον τοῦ Πατρός; "Οτι ἐξ αὐτοῦ τὸ εἶναι ἔχει καὶ ἐκπορεύεται. Τοῦτ᾽ αὐτὸ δεῖ σε νοεῖν, ὅτι καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεται, ἐπείπερ ἴδιον αὐτοῦ καθάπερ καὶ τοῦ Πατρός. Καὶ μετ' ὀλίγα ὁ αὐτὸς ἅγιός φησιν ἐν τῇ αὐτῇ ἐξηγήσει, ο Ιδιόν φαμεν τοῦ Υἱοῦ τὸν Παράκλητον, τουτέστι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ οὐκ ἐπεισκρινόμενον ἔξωθεν, οὐδὲν ἐπίκτητον ἐν αὐτῷ, καθάπερ ἐστὶν ἐν τοῖς ἁγιότητος δεκτικοῖς, οἷς καὶ ἐκ μὴ ὄντων ἡ γένεσις, ἀλλ' ὁμοούτιον αὐτῷ καθάπερ ἀμέλει καὶ τοῦ Πατρός. Οὐ γὰρ λαλήσει ἀφ' ἑαυτοῦ, ἀλλ' ὅσα ἂν ἀκούσῃ. Οταν οὖν ἔλθῃ ἐκεῖνος, τουτέστιν ὁ Παράκλητος, τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, ὁδηγήσει ὑμᾶς τὴν ἀλήθειαν. Βλέπε δὲ ὡς ἐγρήγορεν ἡ φωνὴ, ὥρα τοῦ λόγου τὴν νῆψιν προειρηκὼς γὰρ ἥξειν ἐπ᾿ αὐτοὺς τὸν Παράκλητον, τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας ὠνόμασεν αὐτὸν, τουτέστιν ἑαυτοῦ· αὐτὸς γάρ ἐστιν ἡ ἀλήθεια. Ινα δὲ εἰδεῖεν οἱ μαθηταὶ, ὡς οὐκ ἀλλοτρίαν καὶ ξένην αὐτοῦ ἐπιφοίτησιν, ἀλλ᾽ ἑαυτὸν ἑτέρως ἐπιδώσειν ἐπαγγέλλε ται, Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, τουτέστιν ἑαυτοῦ, τὸν Παράκλητον ἀποκαλεῖ. Οὐ γὰρ ἀλλότριον τῆς τοῦ Μονογενοῦ; οὐσίας τὸ ἅγιον νοεῖται Πνεῦμα. Πρόεισι δὲ φυσικῶς ἐξ αὐτῆς, οὐδὲν ἕτερον παρ' αὐτὸν ὑπάρ χον, ὅσον εἰς ταυτότητα φύσεως· εἰ καὶ νοεῖται τυχὸν ἰδιοσυστάτως.» Και μεθ᾿ ἕτερα, «Οταν οὖν ἔλθῃ ἐκεῖνος, φησίν, οὐ λαλήσει ἀφ' ἑαυτοῦ· ἀλλ' οὐδὲ ξένον ὑμῖν εἰσηγήσεται μάθημα. Οὐ γὰρ τυχὴν εἰσοίσει νόμους. Ἐπειδὴ δὲ Πνεῦμα, καὶ οἱονεὶ νοῦς ἐστιν ἐμὸς, λαλήσει δὴ πάντα τὰ ἐν ἐμοί.» Καὶ μετ' ὀλίγα·. Επειδή πάντως ἐκ τῆς ἐμῆς οὐσίας ἐστὶ τὸ Πνεῦμα, καὶ οἷον ἐμός ἐστι νοῦς, τὸ ἐρεῖν αὐτὸ τὰ ἑσόμενα οὐκ ἐνδέχεται, μὴ οὐχὶ πάντως ἐν ἐμοί τε ὑπάρχον καὶ δι᾿ ἐμοῦ προϊόν. Εἰς τὸν Ἐκεῖ νος ἐμὲ δοξάσει, ὅτι ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται καὶ ἀναγ γελεῖ ὑμῖν. «Δοξάζει τοιγαροῦν τὸν Υἱὸν ὁ Παράκλη τος, τουτέστι τὸ ἴδιον αὐτοῦ Πνεῦμα, πάντα ἰσχύον καὶ πάντα εἰδός. Δοξάζει δὲ πῶς; & γὰρ οἷς καὶ δύναται τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ, πῶς ἂν αὐτὸς οὐκ εἰδείη τυχόν, ἢ πῶς οὐκ ἂν δύναιτο; καὶ εἴπερ, καθάπερ αὐτός φησιν, ἐξ αὐτοῦ λαμβάνει τὸ Πνεῦμα, καίτοι πάντα ἰσχύον καὶ κατορθοῦν, πῶς ἂν αὐτὸς οὐκ ἔχοι τὸ ἐφ᾽ ἅπασιν ἰσχυρόν;» Καὶ μετ' ὀλίγα·. Επειδή δὲ ὁμοούσιον τέ ἐστι τῷ Υἱῷ, καὶ πρόεισι θεοπρεπῶς ἐξ αὐτοῦ, πᾶσαν αὐτοῦ τὴν ἐφ᾽ ἅπασι τελεωτάτην ἔχον ἐνέργειάν τε καὶ δύναμιν, διὰ τοῦτό φησιν, Εκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται.» Καὶ μεθ' ἕτερα· «Ακατηγή. non esse alienum et extraneum illius adventum: sed seipsum aliter exhibiturum pollicetur. Spiritum veritatis, id est suinet, Paracletum vocat: non enim ab Unigeniti essentia alienus sanctus Spiri - tus intelligitur: procedit autem naturaliter ab ca, cum nihil aliud præter eum sit, quoad identitatem naturæ; et si potest intelligi proprio subsistendi modo.» Et post alia: «Quando igitur venerit ille, non loquetur (inquit) a semetipso: sed neque novam vos docebit doctrinam: non enim leges fert: sed quia Spiritus, et quasi mea mens est, loquetur cuncta quæ sunt in me.» Et post pauca e: Quia omnino ex mea essentia Spiritus est, et quasi mea mens, is ventura dicere non potest, nisi omnino in me sit, et per me procedat.» Super illud, lila me glorificabit, quia de meo accipiet, et annuntiabit vobis.» — «Clarificat ergo Filium Paracletus, id est, proprius ipsius Spiritus, quia omnia potest, et omnia scit: Quomodo vero clarificat? quæ enim scit et potest ejus spiritus, quomodo ipse utique non sciverit vel poterit? et si, ut ipse dicit, ab co Spiritus accipit, atqui omnia potest et perficit, quomodo ipse vim et robur in omnibus non habebit?» Et paulo post; • Quoniam consubstantialis est Filio et ex eo ut Deum decet procedit, omnem suam in omnibus perfectissimam operationem babens et vini, ideo dicit, «De mco accipieι.» Ει post alia: ‹ Irreprehensibile igitur omn:no erit, et extra omnem contumeliam positum, si ab Unigenito quid accipere dicatur ejus Spiritus; nam ab eo naturaliter procedens, ut cjus proprius,

cum omnibus que habet, perfecte accipere sua ρητον οὖν ἄρα παντελῶς, καὶ λοιδορίας ἀπάσης έξω dicitur.» Εt post pauca: «Ifoc etiam mibi naturaliter adest; propter hanc dixi causam, «Quia de meo accipiet, et annuntiabit vobis. > Nemo in his perturbetur cum acceptionis nomen Udiverit; id potius consideret (ita enim rele egerit) quo:l omnia quæ ad Deum pertinent, proferuntur quidem more nostro, at non ita intelliguntur, sed supra captum nostrum. Itaque accipere Spiritum dicimus a Patre, et Filio, quæ eorum sunt, non tanquam aliquando insitam in iis sapientiam et potentiam non habuerit, tunc vero tandem habeat cum intelligitur accepisse. Semper namque sapit et potest Spiritus imo est ipsa sapientia et potentia, non ex participatione aliqua, sed natura.» El post alia; • Cum fructus igitur, et nota sit personæ generantis Filins, omnia quæ habet secundum naturam, secum adducit, ideo dicit: Omnia quæcunque habct Pater, mea sunt; idcirco dixi vobis, quod de meo accipiet, et annuntiabit vobis ':» Spiritum videlicet, qui per eum et in eo est: per quem in sanctis ipse inhabitat; non enim ´est aliud præter eum Spiritus ejus; quamvis esse ipse per se intelligatur et proprie Spiritus: Spiritus enim Spiritus et non Filius est. › νείσεται, τὸ λαβεῖν λέγεσθαί τι παρὰ τοῦ Μονογε νοῦς τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ. Προϊόν γὰρ δι' αὐτοῦ φυσικῶς, ὡς ἴδιον αὐτοῦ, μετὰ πάντων ὧν ἔχει, τελείως λαμβάνειν λέγεται τὰ αὐτοῦ.. Καὶ μετ' ὀλίγα * Κάμοὶ δὲ τοῦτο πρόσεστι φυσικῶς. Διὰ ταύτην εἴρηκα τὴν αἰτίαν, ὅτι Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται και ἀναγγελεῖ ὑμῖν. Ταραττέσθω δὲ μηδεὶς, ὅταν ἐν τούτοις ἀκούῃ τὸ τῆς λήψεως δνομα· ἐνθυμείσθω δε μᾶλλον ἐκεῖνο· δράσειε γὰρ ἂν ὀρθῶς ὅτι πάντα τὰ περὶ Θεοῦ λαλεῖται μὲν καθ' ἡμᾶς, νοεῖταί γε μέν οὐχ οὕτως, ἀλλ' ὑπὲρ ἡμᾶ. Λαμβάνειν τε οὕτω τὸ Πνεύμά φαμεν ἔκ τε τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ τὰ αὐτῶν, οὐχ ὡς ποτὲ μὲν οὐκ ἔχον τὴν ἐνοῦσαν απ τοῖς γνωσίν τε καὶ δύναμιν, ἔχον δὲ τότε μόλις ὅταν νοῦται λαμβάνον· ἀεὶ γὰρ σοφὸν καὶ δυνατὸν τὸ Πνεῦμά ἐστι, μᾶλλον δὲ αὐτόχρημα σοφία καὶ δύνα μις, οὐκ ἐκ μετοχῆς τῆς τινός, ἀλλὰ φυσικῶς. ο Καὶ μεθ᾿ ἕτερα· ι Καρπός οὖν ἄρα καὶ χαρακτήρ τῆς ὑποστάσεως τοῦ γεννήσαντος υπάρχων ὁ Υἱός, πάντα τὰ αὐτοῦ κατὰ φύσιν ἐπάγεται. Διὰ τοῦτ φησι, Πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατήρ, ἐμά ἐστι. Διὰ τοῦτο εἶπον ὑμῖν, ὅτι ἐκ τοῦ ἐμοῦ λαμβάνει καὶ ἀναγ γελεῖ ὑμῖν· τὸ Πνεῦμα δηλονότι, τὸ δι' αὐτοῦ τε το καὶ ἐν αὐτῷ, δι' οὗ τοῖς ἁγίοις αὐτὸς ἐνεικεῖ. Οὐ γὰρ ἕτερον παρ' αὐτὸν τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ· κἂν ὑπάρχον νοῆται καθ' ἑαυτὸ καὶ ἰδίως. Πνεῦμα γὰρ τὸ Πνεῦμα, καὶ οὐχ Υιός.» Audisti hujus magni Patris sententias, vel, ut melius dicam, instantias, et tela præacuta adversus eos qui non ex Filio etiam procedere Spiritum asserunt? quia partim per eum prodeuntem dicit, α partim quod ab eo prodit quemadmodum et a Patre: et rursus, natura insitus ei; et per eum et ex eo progreditur, profluit et procedit, et veluti sane in ipso, et Deo, et Patre intelligitur. Quid aliud quam veritas apertissima dignoscitur, quia ex Filio Spiritus est; et ex eo, et per eum, ut sanctus hic multis in locis scribit? Unde ergo ostendere poteritis vos, quod ex solo Patre Spiritus est, cum sancti omnes concordissime (ut paulo post ostendemus) dicant, et omnes ex Filio procedere decernant? Itaque credatis nobis, qui recte consullimus; imo non nubis, sed veritati: nec ita superle nos iucusale, veluti inscii simus, vel ignari; et propterea synodo parentes. Nam sauctos omnes vidimus, rationibusque eorum suasi, easque se- ῃ quentes, nos Latinis adjunximus: imo non Latinis, sed solidæ et veræ Petri fidei, et sanæ theologɔrum et divinorum corum virorum doctrinæ, qui in ea synolo excelluerunt; quibus Ephesi episcopus, sui incertus, nec eorum objectionibus respondere valens, ignave effugit, fratre Joanne qui cum eo disputabat, acclamante: Adducite huc Ephesium ut ejus responsiones audiamus, quas quadam s.ssione edidit, synodum devitan. Synodus ¹ Joan. xvi, 16. Ηκουσας τὰς ἀποφάσεις τοῦ μεγάλου τούτου Πα τρὸς, ἢ μᾶλλον εἰπεῖν ἐνστάσεις καὶ βέλη ήκονημένα κατὰ τῶν μὴ καὶ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ὁμολογούν των; Οτι ποτὲ μὲν λέγει δι' αὐτοῦ προϊόν, ποτὲ δὲ ὅτι ἐξ αὐτοῦ πρόεισι, καθάπερ καὶ ἐκ τοῦ Πατρό; καὶ αὖ, φυσικῶς ἐνυπάρχον αὐτῷ, καὶ δι' αὐτοῦ, καὶ ἐξ αὐτοῦ, προέρχεται, καὶ προχεῖται, καὶ ἐχω πορεύεται, καθάπερ ἀμέλει καὶ ἐπ' αὐτοῦ νοεῖται τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός. Τί ἀλλ᾽ ἢ προφανὴς ἀλήθεια, ὅτι καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμά ἐστι, καὶ ἐξ αὐτοῦ, καὶ δι' αὐτοῦ, ὡς ὁ ἅγιος οὗτος πολλαχόσε φησί; Πόθεν ἄρα δυνήσεσθε δεῖξαι ὑμεῖς ὡς ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα; πάντων τῶν ἁγίων λεγόντων, ὡς ἡμεῖς μετὰ μικρὸν δείξομεν, λίαν συμφώνως, καὶ πάντων τὴν ἐκπόρευσιν καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ δογμα τιζόντων. Τοιγαροῦν πείσθητε ἡμῖν καλῶς συμβου λεύουσι, μᾶλλον δ' οὐχ ἡμῖν, ἀλλὰ τῇ ἀληθείᾳ· καὶ μὴ αὐθαδῶς πως ἐγκαλεῖτε ἡμῖν, ὡς μὴ εἰδόσιν, ή ἀγνοοῦσι, καὶ διὰ τοῦτο τῇ συνόδῳ ὑποταγείσιν. Είομὲν γὰρ τοὺς ἁγίους πάντας, καὶ τοῖς λόγοις αὐτῶν πεισθέντες καὶ ἐξακολουθήσαντες, Λατίνοις ηνώθηκ μεν· μᾶλλον δὲ οὐ Λατίνοις, ἀλλὰ τῇ ἀῤῥαγεῖ καὶ ἀληθεῖ πίστει τοῦ Πέτρου, καὶ τῇ ὑγιαινούσῃ διδα σκαλία τῶν θεολόγων καὶ θεηγόρων ἐκείνων ἀνδρῶν, τῶν ἐν τῇ συνόδῳ ταύτῃ, διαπρεψάντων· οἷς ὁ Ἐφέσου ἀρχιερεὺς, απορήσας, καὶ μὴ δυνάμενος ἀποκρί νασθαι πρὸς τὰ παρ' αὐτῶν προτεινόμενα, δειλιά σα; ἐξέκλινε, τοῦ μὲν προσδιαλεγομένου φρὰ Ἰωάν F. Joannes hic est Turrecremata, qui postea cardinalis.

PRO CONC. FLORENT. CAP. I. DE SPIRITU SANCTO. simulavit. Εt rursus sessione coacta, fratrer Joannes aiebal, Accedat hue Ephesius, accedat: non enim fas est eum loqui, at nostras responsiones non audire. Rursus synodus eum canonice vocaril, scd non paruit: quare, eo vocato, nre parente, synodus decretum tulit; is vere in contradicendo persistebat, non palam, sed in angulis; itaquo hostis sacræ synodi declaratus est. Sin autem in tempore ad disputationes accedebat, sanctorum auctoritates non approbabat; corruptos et adulterinos, vetustos sacros et divinos doctorum codices diceus. At is quidem exstinctus est, osque illud adversus sacram synodum infrendens quo pacto exstinctum sit et dedecore oppletum suæ amaræ resolutionis tempore, cognitum iis est qui vera dicere didicerunt. Nos vero prædictas magni Cyrilli auctoritates habentes super illud: «De meo aceipiet,» et sacram hane synodum eadem «lorentem in suo quod edidit decreto, audientes, et ab eo confirmati, Spiritum sanctum a Filio ctiam procedere, synodo nos adjunximus. Nam cum Christus dixerit, quod de meo accipiet, nil aliud ostendit nobis nisi quod etiam ab co procedit: non enim possumus aliter intelligere, quia a quo Spiritus accipit, ab eo etiam esse habet; a quo habet esse, ab eo et procedit; accipit autem a Filio, et habet esse ab eo, ut dicimus, et sacer Basilius declarat: ergo et ab eo procedit. Hoc igitur pacto et alias νου βοώντος, Φέρετε τὸν Ἐφέσου ὧδε, τοῦ ἀκούειν vero eum evocabat ut ingrederetur, at is morbum τὰς ἀποκρίσεις τῶν λόγων αὐτοῦ, οὓς ἐξέδωκεν ἐν μια συνελεύσει, φεύγων τὴν σύνοδον. Η δὲ σύνοδος ἀποστείλασα ἐκάλει αὐτὸν εἰσελθεῖν· ἐκεῖνος δὲ ἀσθένειαν προύφασίζετο. Καὶ πάλιν συνελεύσεως γενομένης, ὁ φρὰ Ἰωάννης ἔλεγεν, Ἐλθέτω ἡ Ἐφέσου ὧδε, ἐλθέτω οὐ γὰρ δίκαιον εἰπεῖν μὲν ἐκεῖνον, οὐκ ἀκούειν δὲ καὶ ἡμῶν ἀποκρινομένων. Καὶ πάλιν ή σύνοδος ἀποστείλασα ἐκάλει, ἀλλ᾽ οὐχ ὑπήκουσεν ἐλθεῖν. Οθεν κανονικῶς αὐτὸν καλέσασα μὴ ὑπα καύσαντα, ἡ σύνοδος ἀπεφήνατο. Οὗτος δὲ ἐπέμενεν ἀντιλέγων, οὐ παρρησίᾳ, ἀλλ' ἐν ταῖς γωνίαις· ὅθεν ἐχθρὸς τῇ ἁγίᾳ ἀπεδείχθη συνόδῳ. Εἰ δὲ καὶ πρὸς ὥραν εἰς διαλέξεις εχώρει, ἀλλὰ τῶν ἁγίων τὰς ῥήσεις οὐ κατεδέχετο, διεφθαρμένα καὶ νόθα καλῶν τὰ παλαιόγραφα θεῖα καὶ ἱερὰ τῶν διδασκάλων βιο βλία 'Αλλ' ἐκεῖνος μὲν διεφθάρη· καὶ τὸ στόμα ἐκεῖνο τὸ φρυάξαν κατὰ τῆς ἱερᾶς συνόδου, ὅπως αὐτῷ διεφθάρη καὶ αἰσχύνης ἐπληρώθη ἐν τῇ ὥρᾳ τῆς αὐτοῦ πικρᾶς ἀναλύσεως, ἴσασιν οἱ τἀληθῆ λέγειν μεμαθηκότες. Ἡμεῖς δ᾽ ἔχοντες τὰς προειρη μένας ῥήσεις τοῦ μεγάλου Κυρίλλου εἰς τὸν Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται, καὶ ἀκούσαντες τῆς ἱερᾶς ταύτης συν όδου τὰ αὐτὰ τούτῳ θεολογούσης ἐν τῷ παρ' αὐτῆς ἐκτεθέντι ἔρῳ, καὶ ἀπὸ τούτου βεβαιωθέντες, ὅτι τὸ Πνεῦμα ἔχει τὸ εἶναι, καὶ ἀπὸ τοῦ Υἱοῦ, ηνώθημεν τῇ συνέδ. Τὸ γὰρ εἰπεῖν τὸν Χριστὸν, ὅτι Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται, οὐδὲν ἄλλο ἔδειξεν ἡμῖν, ἢ ὅτι καὶ παρ' αὐτοῦ ἐκπορεύεται· οὐ γὰρ δυνάμεθα ἄλλως πως ἐννοῆσαι. ὑφ' οὗ γὰρ λαμβάνει τὸ Πνεῦμα, (sanctorum auctoritates clare voluissemus dicere, ἀπὸ τούτου καὶ ἔχει τὸ εἶναι. Αφ' οὗ δὲ ἔχει τὸ εἶναι, ἀπὸ τούτου καὶ ἐκπορεύεται· λαμβάνει δὲ καὶ ἀπὸ τοῦ Υἱοῦ καὶ ἔχει τὸ εἶναι παρ' αὐτοῦ, ὡς ὁ ἱερὸς καὶ θεῖος Βασίλειος διασαφεῖ, ἄρα καὶ ἐξ αὐτοῦ ἐκπορεύεται. Τοῦτον οὖν τὸν τρόπον ἐβουλήθημεν ἂν καὶ τἄλλα ῥητὰ τῶν ἁγίων λέγειν ξητῶς, εἶτα καὶ ἐξηγεῖσθαι· ἀλλ᾽ ὅτι δύο προσκειτο γενέσθαι ἡμῖν, τὸ μὲν ὅτι ἐν βραχεῖ ἐπαγγειλάμενοι τὸν λόγον ἐκδοῦναι, εἰς μήκος ἄπειρον ἐκτείναι μεν ἄν, τὸ δ' ὅτι ἄπιστα τοῖς ἐναντίοις φανεῖεν τὰ οίκοθεν εἰρημένα εἰς πλάτος ἡμῖν, ἔδοξε διὰ τοῦτο μόνως καὶ μόνον τὰ ῥητὰ τῶν ἁγίων προθεῖναι, εἰς ἔλεγχον μὲν τῶν βουλομένων ἀντιλέγειν τῇ ἱερᾷ συνόδῳ, εἰς βεβαίωσιν δὲ καὶ στηριγμὸν τῶν εὐλαβῶς αὐτῇ ἑπομένων, ὀλίγα τινὰ οἴκοθεν λέγοντας ἐφ' ἑνὶ ἑκάστῳ ῥητῷ. B'. «Πᾶν γοῦν ῥῆμα, φησὶ τὸ ἱερὸν Εὐαγγέλιον, ἐπὶ δύο ή τριών μαρτύρων σταθήσεται· ν ἆρ' οὖν ὑμεῖς πεισθήσεσθε πολλοῖς τοῦτο μάρτυσι μαρτυροῦσιν; Οὐκ οἶμαι, τῇ πεισμονῇ τε καὶ προλήψει, σὺν τῇ κακίᾳ κινούμενοι. Διὰ τοῦτο, ἕνεκα τῶν τριῶν ὧν Έφη Χριστός, τρισκαίδεκα προσθήσω· ἵνα μὴ δυνη θῆτε τοῦ λοιποῦ ἀντειπεῖν, ἢ τουλάχιστον ἀντιφθέγ ξασθαι. Αὐτίκα γὰρ ὁ μέγας Γρηγόριος ὁ Νύσσης, ἐν τῇ εἰς τὸ «Πάτερ ἡμῶν, ὁμιλίᾳ τετάρτῃ, ἧς ἡ ἀρχή, «Ὁ τὴν σκιὰν τῶν μελλόντων, τοιάδε φάσκει· • Ο γάρ μονογενής Υἱὸς ἐκ τοῦ Πατρὸς, ἐκ τῆς ἁγίας Γραφῆς, ὀνομάζεται· καὶ μέχρι τούτου, ὁ λόγος ἴστησιν αὐτοῦ τὸ ἰδίωμα. Τὸ δὲ ἅγιον Πνεῦμα 10 Matth. χνη, 16. deinde explanare. Sed cum nos duo efficere proposuerimus, partim quia cum brevibus rem exponere polliciti simus, in immensum nostra excrescere potuisset oratio; partim quia adversarii meis dictis fidem non adhibuissent, si ea latius explicando contexerem; idcirco opportunum mili visum est, seorsum tantum sanctorum auctoritates proponere, ad eos coarguendos qui sacræ synodo voluat contradicere; ad stabiliendum vero et confirmandum eos qui eam pie sequuntur, paucis qui - busdam de meo in singulis dictis allatis. • Omme verbum, sacrum dixit Evangelium, in duobus vel tribus testibus stabit 10. › Num fidem adhibebitis vos si pluribus utemur? Non arbitror, cum vos falsa suasione et præsumptione pravitati admista permoveamini. Idcirco trium vice quos Christus enumerat, ter undecim addam ne de cætero locus contradicendi relinquatur, vel quid minimum adversus nos eloquendi. Nam magnus Gregorius Nyssenus in quarta homilia seu Expositione super Pater noster, quae incipit, Qui unbram futurorum, o hæc inquit: «Unigenitus Filius ex Patre a sacra Scriptura nominatur; et hucusque verbum suam constituit proprietatem. Sanctus

JOSEPTI METUONENSIS autem Spiritus et ex Patre dicitur, et ex Filio prae- καὶ ἐκ τοῦ Πατρός λέγεται, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι terea esse ostenditur. Si quis Spiritum Christi (dicit) non habet, hic non est ejus '.» Audis quod ex Filio etiam esse testatur? Et si quidam (ut solent impii et adversus propriam salutein ingeniosi), verbum ex e quibusdam libris, stylo ferrco adhibito, deleverunt; quidam tamen reperiuntur codices qui adversus adulterantium libros audaciam clamant. Ubi est igitur qui dicit, «Ex solo Patre, ο Ephesius ille mente commolas una cum suis antecessoribus? accedant et nobis ostendant unde hoc acceperunt? Christone aut a sanctis? nam aperte Christus hic contradicit, et sancti. Christus ergo dicit, «De meo accipiet. › Sancti, Ex Filio Spiritum esse a sacra Scriptura ostenditur. Si ergo sanctus hic, «ex Filio, o dicens Spiritum, vera loquitur, mentitur. Ephesius et ejus antecessores, dicentes, ‹ ex solo, › nam, ‹ ex solo esse, › destruitur dicendo, ‹ et ex Filio. › Quod vero ex Filio Spiritus accipit et habet esse, magnus Basilius in tertio adversus Eunomium testabitur, cujus principium, «Vix 12ndem exsaturatus adversus Unigenitum blasphemiis.› in eo tractatu dicit: • Quæ necessitas miget, si auctoritate et ordine tertins est Spiritus, cum natura eliam tertium esse? Quod auctoritate quidem secundus a Filio sit, et ab eo habeat esse, el ab eo accipiat et annuntiet nobis, et in summa ab ea dependeat cansa, religionis ratio tradit. › Audisti caelestem Patrem hunc? cum, e Ab co, inquit, habeat esse, et ab eo accipiat.. Vidisti ut omnia nostro sensui consentanea sunt, una cum sancti Cyrilli auctoritatibus, et quod idem est accipere a Filio et habere esse ab eodem? Et ubi est qui dicit,› Ex solo? «Si enim ex Filio accipit, et ab eo habet esse Spiritus, ut sanctus hic dicit, crgo non ex solo Patre, sed manifestum est, quod et ex Filio; ergo injuria nos reprehenditis, o amici et fratres. Sed hujus magni Patris frater, Gregorius, inquam, Nyssenus, in primo libro adversus Eunomium, qui incipit: • Non licuit, ut videtur, in onnes beneficiumn conferre, hæc inquit: ‹ Quo pacto ante consideratur persona secundum causæ rationem, eodem modo et Spiritus ordine tantum secundum causam et causatum distinctionem habens. Nam quemadmodum Filius conjungitur Patri, et quamvis ab eo esse habeát, non tamen secundum essentiam posterior est: ita et Unigenito Spiritus sanctus jungitur, intelligentia tantum, secundum principii rationem, considerato ante persouam Spiritus. Vides, ut etiam sanctus hic cum antedictis concordet, et ut distinctionem divinarum personarum constituere volens, causa tantum distinguit cas? Quo pacto, inquit, consideratur Paler ante Filium, ratione causa, eodem etiam consideratur Filius ante Spiritum, causa ratione. lloc idem est ac si diceret: Filius ex solo Patre, ut solo antea considerato quam Filius, quem enim προσμαρτυρείται· εἰ γάρ τις Πνεῦμα Χριστού, φησίν, οὐκ ἔχει, οὗτος οὐκ ἔστιν αὐτοῦ. ο 'Ακούεις ὅτι καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι προσμαρτυρείται· εἰ γάρ τινες τῶν ἀσεβεῖν εἰωθέτων, οι ῥᾳδίως κατὰ τῆς ἑαυτῶν σωτηρίας μηχανώμενοι, τὴν, ἐκ, ἀπήλειψαν ἀπὸ βιβλίων τινῶν, σιδήρω χρησάμενοι, ἀλλ᾽ οὖν εὑρίσκονται βίβλοι τινές διαβήτην βοῶσαι τὴν τόλμαν τῶν βιβλιοφθέρων. Που τοίνυν ἐστὶν ὁ λέγων, ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς, ὁ Ἐφέσου, ὁ σεταλευ μένος ἐκεῖνος σὺν τοῖς πρὸ αὐτοῦ; Ἐλθέτωσαν, καὶ δειξάτωσαν ἡμῖν, πόθεν τοῦτο λαβόντες ἔλεγον· παρὰ τοῦ Χριστοῦ, ἢ τῶν ἁγίων; καὶ γὰρ προδήλως ἐναντιοῦται τούτοις Χριστὸς, καὶ οἱ ἅγιοι. Ο μέν οὖν Χριστὸς φησίν, ο Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται δὲ ἅγιοι, Ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα παρὰ τῆς ἁγίας προσμαρτυρείται Γραφῆς. Εἰ γὰρ ὁ ἅγιος οὗτος εἰκ τοῦ Υἱοῦν λέγων τὸ Πνεῦμα, ἀληθεύει, ψεύδεται δ Ἐφέσου, καὶ οἱ πρὸ αὐτοῦ, λέγοντες, εκ μόνουν· τὸ γὰρ, ἐκ μόνους, ἀναιρεῖται ἐν τῷ λέγειν καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ.» Οτι δὲ ἐκ τοῦ Υἱοῦ λαμβάνει τὸ Πνεῦμα, καὶ ἔχει τὸ εἶναι, ὁ μέγας Βασίλειος ἐν τῷ τρίτῳ τῶν πρὸς Εὐνόμιον ᾿Αντιῤῥητικών μαρτυρήσει, οὗ ἡ ἀρχή, ο Μόλις ποτὲ κορεσθεὶς τῶν εἰς τὸν Μονογενή βλασφημιών. Ἐν τούτῳ τῷ λόγῳ φησί, «Τίς γὰρ ἀνάγκη εἰ τῷ ἀξιώματι, καὶ τῇ τάξει τρίτον ὑπάρ χει τὸ Πνεῦμα, τρίτον εἶναι αὐτὸ καὶ τῇ φύσει; ἀξιώματι μὲν γὰρ δευτερεύειν τοῦ Υἱοῦ, παρ' αὐτοῦ τὸ εἶναι ἔχον, καὶ παρ' αὐτοῦ λαμβάνον, καὶ ἀναγγέλλον ἡμῖν, καὶ ὅλως τῆς αἰτίας ἐκείνης ἐξημμένον παραδίδωσιν ὁ τῆς εὐσεβείας λόγος. ο "Ηκουσας του οὐρανοφάντορος τούτου Πατρός; «Παρ' αὐτοῦ φησι τὸ εἶναι ἔχον, καὶ παρ' αὐτοῦ λαμβάνον ο Εἶδες πώς κατά πάντα συνωδὲ τῇ ἡμετέρα διανοία, μετὰ τῶν τοῦ ἁγίου Κυρίλλου ῥητῶν λέγει; καὶ ὅτι ταυτ ἐστιν εἰπεῖν, λαμβάνειν παρὰ τοῦ Υἱοῦ, τῷ, καὶ ἐξ αὐτοῦ τὸ εἶναι ἔχειν; Ποῦ ὁ λέγων, ο Εκ μέρους, εἰ γὰρ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ λαμβάνει, καὶ παρ' αὐτοῦ ἔχει τὴ εἶναι τὸ Πνεῦμα, ὡς ὁ ἅγιος οὗτός φησιν, ἄρα οὐκ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς, ἀλλὰ δῆλον ὅτι καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ· οὐκοῦν ἀδίκως εγκαλεῖτε ἡμῖν, ὦ φίλοι και ἀδελφοί. 'Ο δὲ τούτου τοῦ μεγάλου Πατρὸς ἀδελφές, Γρηγόριος ὁ Νύσσης φημί, ἐν τῷ πρώτῳ τῶν πρὸς τὸν αὐτὸν Εὐνόμιον Αντιῤῥητικών, οὗ ἡ ἀρχὴ, «Οὐκ ἦν, ὡς ἔοικε, τὸ πάντας ἐθέλειν εὐεργετείν, τοιάς φάσκει, ο Ον τρόπον προθεωρεῖται ἡ ὑπόστασις τῷ τῆς αἰτίας λόγῳ, ὁ αὐτὸς λόγος καὶ περὶ τοῦ Πνεύ ματος, ἐν μόνῃ τῇ τάξει τῇ κατὰ τὸ αἴτιον καὶ αἱ τιατών, διαφορὰν ἔχων. Ως γὰρ συνάπτεται τῷ Πα τρὶ ὁ Υἱὸς, καὶ τὸ ἐξ αὐτοῦ εἶναι ἔχων οὐχ ὑστερίο ζει κατὰ τὴν ὕπαρξιν, οὕτω καὶ τοῦ Μονογενούς ἔχεται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· ἐπινοία μένῃ κατὰ τὸν τῆς αἰτίας λόγον προθεωρουμένου τῆς τοῦ Πνεύματ τος ὑποστάσεως.» Εγω: καὶ τοῦτον τὸν ἅγιον, ὡς συνάδει τοῖς προειρημένοις, καὶ τὴν διάκρισιν βουλόμενον παραστῆσαι τῶν θείων προσώπων, τῇ αἰτία καὶ μόνῃ διακρίνει αὐτά, Ὃν του που γάρ, φησί, Rom. viii, 9.

PRO CONC. FLORENT. CAP i. DE SPIRITU SANCTO. προθεωρεῖται ὁ Πατὴρ τοῦ Υἱοῦ τῷ τῆς αἰτίας alium potest ante se consideratum habere? Spiritus λόγῳ, τὸν αὐτὸν τρόπον προθεωρεῖται καὶ ὁ Υἱὸς τοῦ Πνεύματος, τῷ τῆς αἰτίας λόγῳ. Τοῦτο δὲ ταυ τόν ἐστιν εἰπεῖν, Ὁ μὲν Υἱός, ἐκ τοῦ Πατρὸς μόνου, ὡς μόνου προθεωρουμένου, τοῦ Υἱοῦ. Τίνα γὰρ ἄλ λον δύναται προθεωρούμενον ἔχειν; Τὸ δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ, ὡς τοῦ Πα τρὸς δηλονότι καὶ τοῦ Υἱοῦ, προθεωρουμένων αὐτοῦ· καὶ οὕτω συμπεραίνεται ἀληθῶς ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, και ὑμῖν ἀπαρέσκῃ. Τὸ γὰρ προθεωρεῖσθαι τὴν ὑπόστα σιν τοῦ Πατρὸς, τῆς τοῦ Υἱοῦ ὑποστάσεως, καὶ ταῦτα τῷ τῆς αἰτίας λόγῳ, τὴν δὲ ὑπόστασιν τοῦ Υἱου, τῆς τοῦ Πνεύματος ὑποστάσεως τῷ τῆς αἰτίας λόγῳ, οὐδὲν ἄλλο δηλοί, ἢ ὁ Πατὴρ μόνος αἴτιος τοῦ Υἱοῦ· ὁ δὲ Υἱὸς παρὰ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦτο λαβὼν ὡς καὶ τἆλλα φυσικὰ ἀγαθὰ αὐτοῦ, καὶ αὐτὸς αἴτιος του ἁγίου Πνεύματος. Καὶ οὕτως ὁ Πατήρ καὶ ὁ Υἱός, ἄμφω μία αἰτία τῆς τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐκπορεύσεως. Διὰ τοῦτο καὶ ὁ ἅγιος οὗτός φησιν, ὡς γὰρ συνάπτεται τῷ Πατρὶ ὁ Υἱός, κατὰ τὸν τῆς αἰτίας λόγον, ἐπινοίᾳ καὶ μόνῃ προθεωρουμένου τῆς αὐτοῦ ὑποστάσεως· καὶ οὕτως ἀληθεύομεν λέγοντες τὸ Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ. Ἐν δὲ τοῖς πρακτικοῖς τῆς πρώτης συνίδου, εἴρηται μὲν τὸ Πνεῦμα ἐκπορευόμενον ἐκ τοῦ Πατρὸς, ἴδιον δὲ τοῦ Υἱοῦ ἐστι, καὶ ἐξ αὐτοῦ ἀναβλύζον. Ακούεις, Ἐξ αὐτοῦ, φησίν, ἀναβλύζον, ὡς ἀπὸ πηγῆς δηλονότι τῆς ὑποστάσεως τοῦ Υἱοῦ, καὶ ὅτι ἴδιον αὐτοῦ ἐστι. Τί δηλοῦν βεύο λεται ἐννοήσωμεν, ἀδελφοί, καὶ μὴ θελήσωμεν ἀντικρούειν τοῖς διδασκάλοις· εἰ μὲν εἴπῃ τις, ὅτι ἴδιον λέγεται τοῦ Υἱοῦ, διὰ τὸ ὁμοούσιον, ἐνθυμηθήτω, ὅτι ἐλέγετο ἂν καὶ ὁ Υἱὸς τοῦ Πνεύματος κατά τὸ ὁμοούσιον· ἀλλ᾽ ἄτοπον τοῦτο καὶ ἐννοεῖν μόνον. Οἱ διδάσκαλοι λέγουσιν ὅτι ὁ Υἱός, τοῦ Πνεύματος, οὔτε ἐστὶν, οὔτε λέγεται· τὸ δὲ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ, καὶ μάλα. Ὁ δὲ Κύριλλος ὁ τῆς Ἀλεξανδρέων ἀρχιε ρεύς, ἐν τῇ πρὸς Νεστόριον ἐπιστολή, ἧς ἡ ἀρχή, • Τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἐναργῶς λέγοντος, Ο φιλῶν πατέρα ή μητέρα ὑπὲρ ἐμὲ, ο φησίν· ο Εἰ καὶ ἔστιν ἐν ὑποστάσει τὸ Πνεῦμα ἰδικῇ, καὶ δὴ νοεῖται καθ' αὐτὸ καθὸ Πνεῦμά ἐστι, καὶ οὐχ Υἱὸς, ἀλλ᾽ οὖν ἐστιν οὐκ ἀλλότριον αὐτοῦ Πνεῦμα γὰρ ἀληθείας ὠνόμασται· καὶ ἔστι Χριστὸς ἡ ἀλήθεια· καὶ προχεῖται παρ' αὐτοῦ, καθάπερ αμέλει καὶ ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός.» 'Ακούεις, προχεῖται, φησί, καθάπερ καὶ ἐκ τοῦ Πατρός· ἀλλὰ προχεῖται, φησὶν, εἶπεν ὁ ἅγιος, οὐκ ἐκπορεύεται. Ημεῖς δὲ θᾶττον αὐτοῖς ἀπολογούμεθα, ὅτι ὁ αὐτὸς διδάσκαλος ἐξηγεῖται τί τὸ προχεῖται βούλεται κατὰ τὸν αὐτοῦ νοῦν, ἐν τῇ ἐξηγήσει τοῦ θείου Συμβόλου, ἔνθα φησί· ε Διαπεράναντες δὲ τὴν περὶ Χριστοῦ λόγον οἱ τρισμακάριοι Πατέρες, τὸν τοῦ ἁγίου Πνεύματος διαμνημονεύ ουσι· πιστεύειν γὰρ ἔφασαν εἰς αὐτὸ, καθάπερ ἀμέλει εἰς τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν, ὁμοούσιον γάρ ἐστιν αὐτοῖς. Καὶ προχεῖται μὲν, ήγουν ἐκπορεύε ται καθάπερ ἀπὸ πηγῆς, τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός· ss Matth. x, 57. 18 Joan. xx, 22. PATBOL. GR. CLIX. autem sanctus ex Patre et Filio; quasi Pater videlicet et Filius ante eum considerentur. Itaque vere concluditur, ex Patre et Filio procedere Spiritum sanctum, ctiamsi vobis displiceat: nam personam Patris ante Filii personam considerari, idque causæ ratione; personam vero Filii ante personam Spiritus sancti ratione quoque causar, nibil aliud ostendii quain quod solus Pater causa Filii est, Filius autem id a Patre accipiens (sicut alia naturalia bona ejus) et ipse causa est Spiritus sancti: itaque Pater et Filius ambo una causa processionis Spiritus sancti. Idcirco Sanctus hic dicit Quemadmodum jungitur Patri Filius secundum cause rationem, solo intellectu persona ejus antea considerata, sic verum dicimus, cum dicimus Spiritum esse ex Filio. In Actis vero primæ synodi scriptum est, Spiritum sanctum ex Patre procedere, proprium autem eum esse Filii, et ab co scaturire. Audis? Ab eo inquit scaturire, - quam a fonte; videlicet ex ejus persona, propriumque ejus esse, quid significet consideremus, fratres, neque doctoribus repugnare velimus. Quod si dixerit quis, proprium eum esse Filii propter consubstantialitatem, reputet quod etiam Filius diceretur ipsius Spiritus, secundum consubstantialitatem: sed id vel cogitatu tantum est absurdum. Doctores dicunt Filius neque ipsius Spiritus est, neque dicitur: Spiritus Filii, maxime. Αt Cyrillus Alexan drinorum pontifex in epistola ad Nestorium, qu incipit: ‹ Cum Salvator noster manifeste dicat, Qui amat Patrem vel matrem. pius quam me “, inquit: «Et si Spiritus in hypostasi est propria; intelligitur quoque per se, quatenus Spiritus est, non Filius, non tamen ab eo alienum est: nam Spiritus veritatis nominatur; et Christus est veritas, el ab eo profluit, quemadmodum utique» Den et Patre.» Audis, profuit, inquit, quemadmodum et a Patre. Sed, ‹ profluit, inquit, dixit sanctus, non, e procedit.» Nos vero statim eis respondemus, quod idem magister explanat quid profluere denotet, secundum ejus sensum in Expositione divini Symboli, ubi dicit:. Perfecto, de Christo tractatu beatissimi Patres de Spiritu sancto mentionem faciunt: nam credere in eum dixerunt, quemadmodum sane in Patrem et Filium, quia consubstantialis eis est, et profluit sane, id est procedit, veluti a fonte, ex Deo et Patre;» eshibetur vero creaturæ per Filium. Insufflavit ergo in ipsos apostolos, dicens: • Accipite Spiritum sanctum ".» Ex Deo, et Deus, Spiritus est, nec quacunque suprema substantia alienus; sed ‹ ex ea, et in ea, et proprius ejus. • Hæc igitur est sanctorum Patrum recta et minime erraus fides sive dei confessio.» Vides quid profuere significet secundum sanctum Cyrillum, et quid est profluere et procedere? Quo pacto vos cmnino

nudetis dicere; aliud esse, e profuit, aliud, χορηγεῖται δὲ τῇ κτίσει, διὰ τοῦ Υἱοῦ. Ενεφύσησε γοῦν τοῖς ἁγίοις ἀποστόλοις λέγων, Λάβετε Πνεύμα ἅγιον.» Εκ Θεοῦ, καὶ Θεὸς τὸ Πνεῦμά ἐστι. Καὶ οὐκ ἀλλότριον τῆς ἀνωτάτω πάσης ουσίας, ἀλλ' ἐξ αὐτ τῆς τε καὶ ἐν αὐτῇ, καὶ ἴδιον αὐτῆς· αὕτη μὲν οὖν τῶν ἁγίων Πατέρων ἡ εὐθυτενὴς καὶ ἀπλανεστάτη πίστις, ἤτοι τῆς πίστεως ὁμολογία. Βλέπεις τί τὸ προχεῖται σημαίνει κατὰ τὸν ἅγιον Κύριλλον; καὶ πῶς ταυτόν ἐστι τὸ προχεῖσθαι τῷ ἐκπορεύεσθαι; Πῶς ὑμεῖς ὅλως τολμάτε λέγειν, "Αλλο ἐστὶ τὸ προχεῖται, καὶ ἄλλο τὸ ἐκπορεύεται· καὶ συκοφαντείτε τὸν ἅγιον τοῦτον καὶ ἡμᾶς; Διαλλάγητε παρακαλώ, ἀδελφοὶ. διαλλάγητε. Ὁ αὐτὸς θεῖος Κύριλλος ἐν τῇ ἑρμηνείᾳ τῇ εἰς τὸν προφήτην Ἰωήλ, τοῦ, «Ε.- χεῶ ἀπὸ τοῦ Πνεύματός μου ἐπὶ πᾶσαν σάρκα, ο τοιάδε λέγει· ι 'Η μὲν γὰρ ἐστι Θεὸς, καὶ ἐκ θεῶ κατὰ φύσιν ὁ Υἱός, γεγένηται γὰρ ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός, ἴδιον αὐτοῦ τε καὶ ἐν αὐτῷ, καὶ ἐξ αὐτοῦ τὸ Πνεῦμά ἐστι, καθάπερ αμέλει καὶ ἐπ' αὐτοῦ νοεί ται τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός.» Εννόησον κανταῦθα, αγαπητέ· ιδιόν φησιν αὐτοῦ. Καὶ ἐξ αὐτοῦ τὸ Πνεῦμά ἐστιν, ὥσπερ καὶ ἐκ τοῦ Πατρός. Ο αὐτὸς ἐν τοῖς πρὸς Παλλάδιον Αντιῤῥητικοῖς κατὰ πεῦσιν καὶ ἀπόκρισιν λόγοις,έγγιστα τῆς ἀρχῆς, φησί Τρε πτὸν δὲ οὔτι που τὸ Πνεῦμά ἐστιν· ἢ εἴπερ τὸ τρέ πεσθαι νοσεῖ, ἐπ' αὐτὴν ὁ μῶμος τὴν θείαν ἀναδρα μεῖται φύσιν, εἴπερ ἐστὶ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός, καὶ μὴν καὶ τοῦ Υἱοῦ, τὸ οὐσιωδῶς ἐξ ἀμφοῖν, ήγουν ἐπ Πατρὸς δι' Υἱοῦ προχεόμενον Πνεῦμα.» Ηκουσας κανταῦθα τὸ οὐσιωδῶς ἐξ ἀμφοῖν, ήγουν, ἐκ Πατρός δι' Υἱοῦ. Τί δ' ἄλλο δύναται νοηθῆναι, ἢ ὅτι ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεται; 'Αλλά μεγαλαυχήσας ἐρεῖς, ὡς οὐ κεῖται ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ἀλλ᾽ ἁπλῶς ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ. Τὸ μὲν γὰρ ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ, ὁμολογοῦμεν· τὸ δὲ ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, οὐδαμῶς· διότι ἡ διά, ε σημαίνει αἰτίαν. Τοῦτο γάρ τινες καὶ εἰς πρόσωπον ἡμῖν ἔφησαν. Φεῦ τῆς προλήψεως! ἥτις οὐκ ἐξ ὑμᾶς ἰδεῖν τὰ προσήκοντα. Μὴ γὰρ οὐ δυνάμεθα τὴν διά, αἰτίαν νοῆσαι; ἔνθα φησὶν ὁ ἅγιος Ἰωάννης ὁ εὐαγ γελιστής, ο Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο, ο τίς ἂν ἀρ νήσαιτο μὴ εἶναι ἐνταῦθα τὴν διὰ αἰτίαν; καὶ τὸν Υἱὸν αἴτιον τῆς κτίσεως νοεῖσθαι διὰ ταύτης. Ὅτι δὲ ταυτὸν ἡ διὰ τῇ ἐκ βούλεται, Βασίλειος καὶ Χρυσό στομος τὸ αὐτὸ βούλονται ἐν τῷ λέγειν εξηγούμενο τὸ ἐν τῇ Γενέσει εἰρημένον παρὰ τοῦ Ἀδάμ, ο Βατη σάμην ἄνθρωπον διὰ τοῦ Θεοῦ· › ταυτὸν δηλονότι εἰπεῖν τῷ ἐκ τοῦ Θεοῦ· ὅθεν ὁ μὲν, ἐν τῷ εἰς τὸν Αμφιλόχιον κεφαλαιώδει λόγῳ, οὕτω διασαφεῖ καὶ φησιν • Ηδη δὲ καὶ πρὸς τὰ ὑπ' ἀλλήλων σημαι νόμενα, πολλάκις ἀντιμεθίσταται ἡ διὰ τῇ ἐκ, ὅταν ἡ ἑτέρα τῆς ἑτέρας σημασίαν ἀντιλαμβάνῃ· οἷον Ἐκτησάμην ἄνθρωπον διὰ τοῦ Θεοῦ, ἴσον λέγων τῷ ἐκ Θεοῦ.» Ο δὲ, ἐν τῇ τοῦ κατὰ Ματθαῖον πεντή κοστῇ τρίτῃ ὁμιλίᾳ, φησίν, ο Οἶδε γὰρ δι' οὗ, τὸ ὑφ' οὗ λέγειν ἡ Γραφή· ὡς ὅταν λέγῃ, Εκτησάμην ἄνθρωπον διὰ τοῦ Θεοῦ, οὐ τὸ δεύτερον αἴτιον, ἀλλὰ • procedit; et calumniamini sanctum hunc et nos? Reconciliamini, rogo, fratres, reconciliamini. Idem divus Cyrillus in Expositione in prophetam Joel: ‹ Effundan de Spiritu meo in omnem carnem ",» hæc inquit:: Profecto, Deus, et ex Deo secundum naturam Filius; genitus enim est ex Deo et Patre proprius ipsius et in ipso et ab ipso Spiritus est, quemadmodum sane in ipso Deo et Patre intelligitur.» Animadverte hic, di lecte, «proprius, inquit, ejus, et ex eo, Spiritus est, quemadmodum et ex Patre. › Idem, in tractatibus per interrogationem et responsionem, adversus Palladium, prosine a principio, inquit: • Mutabilis Spiritus non est; vel si morbo mutabilitatis ægrotaret, ipsi divinæ naturæ hic defectus B. ascriberetur, siquidem Dei et Patris, nec non et Filii est, qui essentialiter ex utroque (scilicet ex Patre per Filium) produit Spiritus.» Audisti, et hic • essentialiter ex utroque, id est, ex Patre per Filium?, Quid aliud potest intelligi, præterquam quod ex Patre et Filio procedit? At jactabundus dices non poni, c ex Patre et Filio,» sed simpliciter, c ex Patre per Filium,» confitemur, 1 ΕΣ Patre vero et Filio, › nequaquam, quia dictio per causam non significat. Hoc et in faciem quidam nobis dixerunt. O præsumptionem! quæ vos videre congruentia non siuit. Nonne per verbum per causam possumus intelligere ubi dicit sanctus Joannes evangelista, ‹ Omnia per ipsum facta sunt ¹*?, Quis negaverit unquam hic dictionem per esse causam; et per eam Filium creaturæ causam intelligit Quod vero idem denotel dictio per et ex, Basilius et Chrysostomus in- expositione Genesis sentiunt: ubi dicit Adam, • Possedi hominem per Deum 18, ο idem est, ac si diceret, c ex Dev; ο unde alter in tractatu per capita ad Amphilochium ita explanat, et dicit: Jam vero secundum promiscuam significationem, dictio per transit sæpenumero in dictionem ex, quia altera alterius significationem sibi vindicat › ut, ‹Possedi hominem per Deum;» æque ac si diceret, c ex Deo.» Alter vero in 33 in Matthæum homilia dicit: Nam Seri ptura solet, e per quem,» dicere ex quo;, velut cum dicit, Possedi hominem per Deum,, non secundam causam, sed primam magis apponendo; et iterum: «Nonne ex Deo declaratio eorum est?» Et beatus Cyrillus in epistola ad Nestorium, quæ incipit: e Nugantur, ut audio, quidam, inquit: • Necesse est confiteri quod secundum carnem ex muliere natus est.. Et post pauca: • Genitus est secundum nos ex muliere.» Sepiusque in eadem epistola reperitur eum promiscue uti praepositionibus his, ut indifferentibus et idem significantibus, scilicet per et ex Paulus apostolus ad Galatas ait: Misit Deus Filium suum factum ex muliere ". › Et rursus idem alibi; ‹ Unus Deus et Pater, in17 "Joel 11, 28. 15 Joan. 1, 3. 16 Gen 18, 17 Galal. 1V,

PRO CONC. FLORENT. CAP. I. DE SPIRITO SANCTO. τὸ πρῶτον μᾶλλον τιθεῖσα.» Καὶ πάλιν, ο Οὐχὶ ἐκ quit, ex quo omnia, et unus Dominus Jesus, per τοῦ Θεοῦ ἡ διασάφησις αὐτῶν ἐστιν;» Καὶ Κύριλλος quem omnia, et unus Spiritus sanctus, in quo' ommia 1. ο Nonne ergo in bis possumus intelligere, unum factorem, et opificem, et principium omnium, tres personas; ut quæ sint unus Deus? vnumque principiam dicemus, Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, per bas præpositiones, ex, per et in? per ex Patrem ut principalem, per dictionem per Filium, ut opificem: per in Spiritum, ut perfectivum? Maxime, neque dictionem per de Patre dicimus, neque ex de Filio, ne principalem causam Patris tollamus, si Filio dederimus, sed eam Patri reservamus. Et quando ex Patre › dixerimus, tunc rursus sequitur per, quæ medium signi ficat: quippe cum per jungatur dictioni ex. Itaque cum dicimus, c ex Patre, o intelligimus tunc, per mediumn Filii sanctum procedere Spiritum. Quod autem dictio per causam significet eamdem quam ex, et quod inter se potestatis ejusdem sint, hine manifestum est. δὲ ὁ μακάριος ἐν τῇ πρὸς Νεστόριον ἐπιστολῇ, ἧς ἡ ἀρχή, ο Καταφλυαροῦσιν ὡς μαν άνω τινέ, φησίν· • Αναγκαῖον ὁμολογεῖν ὅτι καὶ γεγένηται κατὰ σάρκα διὰ γυναικός· ν καὶ μετ' ὀλίγα· «Γεγένηται καθ' ἡμᾶς ἐκ γυναικός·· καὶ πολλάκις ἐν τῇ αὐτῇ ἐπιστολῇ ὑπαλλαττομέναις εύροι τις ἂν αὐτὸν ταῖς προ θέσεσι ταύτις, ἐτὶ μὲν τῇ διά, ότὲ δὲ τῇ ἐκ, ὡς Ισοδυναμούσαις ἀδιαφόρως χρώμενον. Καὶ Παῦλος δὲ ὁ ἀπόστολος πρὸς Γαλάτα; φησίν· • Εξαπέστειλεν ὁ Θεὸς τὸν Υἱὸν αὐτοῦ, γενόμενον ἐκ γυναικός· ο καὶ πάλιν ὁ αὐτὸς ἀλλαχοῦ, «Εἷς Θεὸς καὶ Πατὴρ, φησὶν, ἐξ οὗ τὰ πάντα· καὶ εἶ; Κύριος Ἰησοῦς, δι' οὗ τὰ πάντα· καὶ ἐν Πνεῦμα ἅγιον, ἐν ᾧ τὰ πάντα· ο ἆρ᾽ οὖν οὐ δυνάμεθα ἐννοῆσαι ἐν τούτοις, ένα ποιητὴν καὶ δημιουργὸν τῶν ἁπάντων καὶ αἴτιον, τὰ τρία πρόσωπα ὡς ἕνα Θεὸν αὐτὰ ὄντα; καὶ ἕνα αἴτιον τὸν Πατέρα φήσομεν καὶ τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα, διὰ τῶν προθέσεων τούτων, τῆς ἐξ, τῆς διά, καὶ τῆς ἐν; τῆς ἐκ, ἐπὶ τοῦ Πατρὸς, ὡς προκαταρκτικῆς τῆς διὰ ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ, ὡς δημιουρ γικῆς τῆς ἐν, ἐπὶ τοῦ Πνεύματος, ὡς τελειωτικῆς· πάνυ μὲν οὖν. Οὐδὲ γὰρ λέγομεν τὴν διὰ, ἐπὶ τοῦ Πατρός· καὶ τὴν ἐκ, ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ, ἵνα μὴ τὴ προκαταρκτικὴν αἴτιον τοῦ Πατρὸς ἀναιρήσωμεν, διδόντες τῷ Υἱῷ· ἀλλὰ φυλάσσομεν τοῦτο ἐπὶ τοῦ Πατρός· καὶ ὅταν εἴπωμεν ἐκ τοῦ Πατρός, τότ᾽ αὖθις ἐπακολουθεῖ ἡ διὰ, μεσιτείαν δηλοῦσα· συνεζευγμένη γάρ ἐστιν ἡ διὰ τῇ ἐκ, ὥστε ὡς ὅταν λέγω. μεν ἐκ τοῦ Πατρὸς, νοοῦμεν τότε διὰ μεσιτείας τοῦ Υἱοῦ τὸ θεῖον ἐκπορεύεσθαι Πνεῦμα. Οτι δὲ ἡ διὰ αἰτίαν δηλοῖ τὴν αὐτὴν τῇ ἐκ, καὶ ὡς ἰσοδυναμοῦσιν ἀλλήλαις, ἐντεῦθεν δῆλον. Γ'. Θεοδώριτος ὁ Κύρου ἐπίσκοπος, ἐν τῇ ἁγίᾳ τρίτῃ συνόδῳ ἐλθὼν μετὰ τὴν ταύτης τελείωσιν, μετὰ τοῦ πατριάρχου Αντιοχείας Ιωάννου, ὅς σὺν αὐτῷ ἔφε ρεν εἴκοσιν καὶ ἐξ ἐπισκόπους, καὶ ἰδὼν ὅτι πέρας ἔσχε τὰ τῆς συνόδου, καὶ ὅτι κατεδικάσθη Νεστόριος, ἐταράχθη, καὶ ὅτι Κύριλλος ἔσχε τὸ κράτος, ἐπιλαμβάνεται τοῦ Κυρίλλου ἐν τοῖς δώδεκα κεφα λαίοις οἷς φθάσας ἐξέθετο κατὰ τοῦ Νεστορίου. Οὗτος οὖν μαθητὴς ὢν ἐκείνου, ὥρμησε κατὰ τοῦ μεγά λου Κυρίλλου, ὡς δῆθεν συμμαχῶν τῷ ἑαυτοῦ διδα σκάλῳ· καὶ ἐν τῷ ἐνάτῳ κεφαλαίῳ, ἐν ᾧ 5 Κύριλλος φησιν· ο Ιδιον ἔχων ὁ Υἱὸς τὸ ἐξ αὐτοῦ, καὶ οὐσιωτῶς ἐμπεφυκὸς αὐτῷ Πνεῦμα ἅγιον εἰργάζετο τὰς θεοσημείας· ο ὁ Θεοδώριτος φησιν· «Εἰ μὲν, ὡς ὁμοφυές ἔφη Κύριλλος, καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον, η ίδα συνομολογήσομεν, καὶ ὡς εὐσεβῆ δεξόμεθα τὴν φωνήν. Εἰ δ᾽ ὡς ἐξ Υἱοῦ ἢ δι᾽ Υἱοῦ τὴν ὕπαρξιν ἔχον, ὡς βλάσφημον τοῦτο καὶ δυσσεβὲς ἀποῤῥίψου μεν.» Ακούεις πῶς ὁ Θεοδώριτος ἐδειλίασε καὶ τὴν ἐκ καὶ τὴν διὰ ἐπὶ τῆς προόδου τοῦ Πνεύματος; διό φησι μετὰ τρόμου, εἰ δ᾽ ὡς ἐξ Υἱοῦ ἢ δι᾽ Υἱοῦ· καὶ εἰκότως ἐκεῖ καὶ οὗτος ἐδειλίασε φόβον, οὗ οὐκ ἦν φόνος· ὥσπερ καὶ ὑμεῖς ποιεῖτε. Καὶ γὰρ ἐκεῖνος ἀρνούμενος παντελῶς τὸ Πνεῦμα ἀπὸ τοῦ Υἱοῦ εἶναι ὥσπερ καὶ ὑμεῖς, οὔτε ἐξ Υἱοῦ, οὔτε δι' Υἱοῦ κατα δέχεται· ὑμεῖς δὲ τὸ μὲν δι' Υἱοῦ, ὁμολογεῖτε καὶ μὴ βουλόμενοι, τὸ δὲ ἐξ Υἱοῦ, οὐδ᾽ ἀκοῦσαι ἀνέχεσθε, καὶ γὰρ τὸ αὐτὸ σημαίνει κατὰ τὸν Θεοδώρι τον. Ὅτι δὲ τὸ δι᾿ Υἱοῦ ὁμολογεῖτε, Δαμασκηνὸς ἐν 10 Ephes. iv, 6. ' Theodoritus, Cyri episcopus, ad S. tertiam synodum cum ea finita venisset cum Joanné Antiochiæ patriarcha, qui sex et viginti episcopos secum adduxerat: videns jam synodum peractam esse. Nestoriumque damnatum, Cyrillumque prævaluisse, perturbatus est, et in duodecim capitibus que a‹- versus Nestorium antea ediderat, Cyrillum reprehendit. Is igitur cum Nestorii discipulus esset, adversus magnum Cyrillum impetum fecit, ut suo magistro opitularetur. Et in mono capite, ubi Cyrillus dicit: Cum Filius proprium ex seipso et in seipso esse essentialiter insitum habeat Spiritum sanctum, vaticinabatur.» Theodorilus respondet: ‹ Si, ut ejusdem naturæ Cyrillus dixit, et ex Patre procedere, jam conftebimur, et tanquam pia ejus verba recipiemus. Si vero tanquam ex Filio, vel per Filiumn essentiam habere, ut blasphemiam et re impiam eam rejiciemus.» Audis quo pacto Theodoritus dictiones ex et per reformidavit in Spiritus sancti processione? Ideo cum horrore dicit, si vero ex Filio, vel per Filium.» Et jure ibi tinuit, ubi timendi ratio non erat, uti vos facitis. Nam cum is omnino negaret Spiritum a Filio procedere, quem - admodum et vos, neque ‹ ex Filio, › neque· per Filium» recipit; vos vero, e per Filium,. etiam inviti confitemini; ex Filio, neque audire sustinetis, idem enim secundum Theodoritum significat. Quod vero ‹ per Filium» confitemini, Damascenus, in octavo et tricesimo Theologiæ suæ ca-

pile, ex Patre per Filium, aperte clamat: et vos ἢ τῷ ὀγδίῳ καὶ τῷ τρισκαιδεκάτῳ τῶν θεολογικῶν αὐmagna voce canitis: Spiritus bonitatem communicans, ex Patre per te procedens.» Et in canone domini Theophanis in Pentecosten, odle sexta: «Τι flumen deitatis ex Patre per Filium procedens. › Id tamen, quanquam psallitis, abnegatis. At nos cun audimus sanctos ea verba sæpe dicentes, interdum quidem ex Patre et Filio, sine articulo, interdum vero ‹ ex Patre et Filio, cum articulo, et ‹ ex Patre per Filium,» et ‹ex Patre et ex Filio, el essentialiter ex ambobus, et ex utroque procedit, intelligimus dictionem per esse causam quam Theodoritus cum metu et horrore vitat: Resipiscite, et vos ∙oro, ut videatis. At quia Theodoritus damnatus fuit, cum sanctissimi Spiritus processionem etiam ex Filio procedere non reciperet, imo libri ejus excommunicati sunt, quos adversus sacrum Cyrillum scripsit, audi tertium decimum caput ex actis ecumenicæ quintæ synodi: «Si quis impia Theodoriti scripta capesserit adversus rectam Cyrilli Adem ejus duodecim capita, idem cum Theodoro et Nestorio sentientia, ea et eorum impietatem deſendendo, nec anathematizaverit ante dicta scripta, et eos qui similia his senserunt vel sentiunt, et omnes qui adversus rectam sancti Cyrilli fidem conscripse runt, duodecim ejus capita, et in ca impietate obierunt anathema sit. Similiter sancta sexta synodus, capite nono inquit: c Si quis Theodoriti scripta adversus rectam sancti Cyrilli fidem non anathematizaverit, et epistolam quæ Ibæ dicitur et Theodorun Mopsuestie, et scripta ejus: et si quis sancti Cyrilli scripta non receperit, eaque præcipue quæ adversus Theodorum, Theodoritum, Andream et Nestorium, et eos qui similia eisdem vel alicui corum senserunt, vel sentiunt, conscripta sunt, anathema sit.» Similia quarta œcumenica et septima synodus continent. Quod autem dictio per, cum de Filio dicitur, medium demonstrel processionis sanctisimi Spiritus ex Patre, audi admirabilem Gregorium Nyssenum in sermone adl Ablabium, cujus initium: ‹ Vos qui in fide vegeti estis, æquum est omni conatu “decertare, ›—‹ Identitatem naturæ fatentes, distinctionem quæ est secundum causam et causatum non negamus, in quo tantum alterum ab altero distingui percipimus, quia hunc causam esse credimus: alter verɔ cum ex causa, et eo quod est ex causa sit aliam rursus intelligentiam intelligimus: hic enim immeditate ex primo, alter vero per eno qui immediate ex primo est. Itaque Unigeniti ratio indubie in Filio manet, et quod Spiritus sit ex Patre, non dubium est id per medium Filii esse, quod eidem ipsi et Unigeniti rationem reservat: et Spiritum ab ea quæ naturalis est ad Patrem relatione non prohibet.; lloc loco, sanctus hic de conjuncta discretaque theologia sermonem habens, ad ipsam distinctionem divinarum venit personarum, distinguitque eas causa, ac inquit; • Essentiæ et naturæ identitatem confitentes, › id est, ejus unionem (quippe cum unum sint tres per. ་ τοῦ κεφαλαίων, ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ διαρρήδην βορ καὶ ὑμεῖς δὲ μεγάλῃ τῇ φωνῇ άδετε, Πνεῦμα μετα δοτικὸν ἀγαθότητος, ἐκ Πατρὸς διὰ σοῦ προερχόμεν νον. › Ἐν δὲ τῷ κανόνι τῷ εἰς τὴν Πεντηκοστήν, τοῦ κῦρ Θεοφάνους ἐν τῇ ἕκτῃ ᾠδῇ· • Σὺ γὰρ ποταμός Θεότητος, ἐκ Πατρός δι' Υἱοῦ προερχόμενον, καὶ ὅμως εἰ καὶ ψάλλετε, ἀρνεῖσθε· ἡμεῖς δὲ ὅταν ἀκού σωμεν τῶν ἁγίων πολλαχώς λεγόντων τὴν τῆς ν ταύτην, ποτὲ μὲν ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ,» ποτὲ δὲ, «ἐπ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ, ἐκ Πατρὸς δι' Υιού» και, ε ἐκ Πατρὸς καὶ ἐξ Υἱοῦ, καὶ ἐξ ἀμφοῖν οὐσιωδῶς, καὶ ἐξ ἀμφοτέρων εκπορεύεται, νοοῦμεν τὴν διά, αἰτίαν· ἣν ὁ Θεοδώριτος μετὰ φόβου καὶ τρόμου φεύγει. Εκνήψατε καὶ ὑμεῖς παρακαλῶ ὅπως βησε. 'Αλλ' ὅτι καὶ ὁ Θεοδώριτος κατεδικάσθη, μη δεχόμε νος τὴν ἐκπόρευσιν τοῦ παναγίου Πνεύματος καὶ ἀπὸ τοῦ Υἱοῦ, μᾶλλον δέ γε και αφωρίσθησαν τὰ συγγράμματα αὐτοῦ & συνέγραψε κατὰ τοῦ ἁγίου Κυρίλλου, ἄκουσον κεφάλαιον τρισκαιδέκατον ἀπὸ τῶν πρακτικῶν τῆς ἁγίας καὶ οἰκουμενικῆς πέμε πτης συνόδου • Εἴ τις ἀντιποιεῖται τῶν ἀσεβῶν συγγραμμάτων Θεοδωρίτου, τῶν κατὰ τῆς ὀρθῆς πίστεως καὶ τοῦ Κυρίλλου, καὶ τῶν δώδεκα αὐτοῦ κεφαλαίων, τῶν τὰ αὐτὰ τοῖς προειρημένοις Θεο δώρῳ καὶ Νεστορίῳ φρονησάντων, ἐκδικῶν αὐτούς τε καὶ τὴν αὐτῶν ἀσέβειαν, ἀλλὰ μὴ ἀναθεματίζει τὰ εἰρημένα ἀσεβή συγγράμματα, καὶ τοὺς τὰ ὅμοια αὐτοῖς φρονήσαντας ἡ φρονοῦντας, καὶ πάντας τοὺς γράψαντας κατὰ τῆς ὀρθῆς πίστεως καὶ τοῦ ἐν ἁγίοις Κυρίλλου, καὶ τῶν δώδεκα αὐτοῦ κεφαλαίων, καὶ ἐν τῇ τοιαύτῃ ἀσεβεία τελευτήσαντας, ανά θεμα.» Ομοίως καὶ ἡ ἁγία ἕκτη σύνοδος, ἐν χερα. λαίῳ ἐνάτῳ φησίν·. Εἴ τις οὐκ ἀναθεματίζει τὰ συγγράμματα Θεοδωρίτου τὰ κατὰ τῆς ὀρθῆς πιο στεως τοῦ ἁγίου Κυρίλλου, καὶ τὴν λεγομένην Ια ἐπιστολὴν, καὶ Θεοδωριτον τὸν Μοψουεστίας, καὶ τὰ συγγράμματα αὐτοῦ, καὶ εἴ τις οὐ δέχεται τὰ συγγράματα τοῦ ἁγίου Κυρίλλου, καὶ μάλιστα τὰ κατά Θεοδώρου, καὶ Θεοδωρίτου, καὶ ᾿Ανδρέου, καὶ Νεστι ρίου, καὶ τῶν τὰ ὅμοια αὐτοῖς καὶ ἑνὶ αὐτῶν πετρ νηκότων ἢ φρονούντων, ἀνάθεμα έστω.» Τὰ ἔμοια δὲ καὶ ἡ τετάρτη οἰκουμενική σύνοδος, καὶ ἡ ἑβδόμη διπ λαμβάνουσιν. "Οτι δὲ ἡ διὰ λεγομένη ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ μετ σιτείαν δηλοί τῆς προόδου τοῦ παναγίου Πνεύματος ἐκ τοῦ Πατρὸς, ἄκουσον τοῦ θαυμαστοῦ Γρηγορίου τοῦ Νύσσης, λέγοντος ἐν τῷ πρὸς βλάβιον λόγῳ αὐτοῦ, οὗ ἡ ἀρχή, «Ὑμᾶς δὲ δίκαιον τοὺς ἀκμάζον τας ἐν πάσῃ δυνάμει διαγωνίζεσθαι, ο - «Τὸ ἀπαράλ λακτον τῆς φύσεως ὁμολογοῦντες, τὴν κατὰ τὸ αἷ τιον καὶ αἰτιατὸν διαφορὰν οὐκ ἀρνούμεθα. Ἐν ᾧ μόνῳ διακρίνεσθαι τὸ ἕτερον τοῦ ἑτέρου καταλαμβάνομεν· τῷ τὸ μὲν αἴτιον πιστεύειν εἶναι, τὸ δὲ, ἐκ τοῦ αἰτίου καὶ τοῦ ἐξ αἰτίας ὄντος, ἄλλην πάλιν διαφορὰν ἐννοοῦμεν· τὸ μὲν γὰρ, προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου, τὸ δὲ διὰ τοῦ προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου ὥστε καὶ τὸ μονογενὲς ἀναμφίβολον ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ μένειν, καὶ τὸ ἐκ Πατρὸς εἶναι τὸ Πνεῦμα μὴ ἀμφιβάλλειν τῆς τοῦ Υἱοῦ μεσιτείας, καὶ ἑαυτῷ τὸ ἀνά

לינו PRO CONC. FLORENT. CAP. 4. DE SPIRITU SANCTO. posterius), differentiam non negamus, qua inter se differant: › nami secundum causam et cansatum differunt, et alter distinguitur ab altero; credimusque, inquit, hunc esse causam, illum autem causatum, id est, Patrem causam, Filium vero et Spiri tum, a causa. Nec hic consistit, sed statim subjungit: Et cum causatum, inquit, sit ex causa, id est, cam Filius et Spiritus ex causa sint a Patre, aliam videlicet rursus intelligimus differentiam. Alterum enim sive Filium proxime et immediate ex primo, id est, ex Patre: Spiritum vero proxime per Filium, mediate autem ex primo, Patre videlicet. Num hic dictionem per medium denotare intellexisti, et divinarum distinctionem personarum quam sanclus bic facit? et quod nos recte dissolvimus? et quod unigeniti ratio optime servatur in Filio; nec mediuin hoc, Filii naturalem Spiritus ad Patrem tollit relationem? Reconciliam:ni ergo, rogo, domini et fratres mei. Sed sacer a Damasco Joannes accedat,· ut eadem mecum testificetur de præpositione per, quodque ex Patre per Filium Spiritus sanctus procedit. Hic enim, capite Theologicarum rerum tertio decimo, cujus principium: «Divinitas, cum sit incomprehensibilis, omnino exprimi nomine non potest, sic ait: clpse quidam mens est, Pater videlicel, Filii abyssus, Filii genitor, et per Filium, nanifestativi Spiritus productor. Ac paulo post: «Spi ritus vero sanctus, manifestativa occultæ divinitatis potentia Patris, ex Patre per Filium procedit, ut ipse scit. Quod vero dictio per causam significet, jam dictum est nec repetere oportet. Sanctus præterea Cyrillus, in secundo ad Hermiam, inquit: • Sanctum Spiritum addes, qui ex fatre per Filium naturaliter profluit. Idem in secundo Thesaurorum, in sermone cujus titulus, • Quod ex essentia Patris et Filii Spiritus sanctus est, sic narrat: ‹ Quod igitur Spiritus sanctus qui in nobis est, nos esse Dei conformes ostendit, procedit autem ex Patre et Filio, apertum est divinæ esse essentiæ es. sentialiter in ea, et ex ea procedentem. › μονογενές φυλαττούσης, καὶ τὸ Πνεῦμα τῆς φυσικῆς soua, natura et deitate, nec aliquid sit prius, vel πρὸς τὸν Πατέρα σχέσεως μὴ ἀπειργούσης.» Ενταῦθα ὁ ἅγιο; οὗτος, περὶ ἡνωμένης ἅμα καὶ δια κεκριμμένης θεολογίας τὸν λόγον ποιούμενος, έρχεται ἐπ' αὐτὴν τὴν διάκρισιν τῶν θείων προσώπων, καὶ διακρίνει αὐτὰ τῇ αἰτίᾳ, καί φησι· Τῆς οὐσίας καὶ φύσεως τὸ ἀπαράλλακτον ὁμολογοῦντες, τουτέστι τὸ ἡνωμένον αὐτῆς, ἐν γάρ εἰσι τὰ τρία πρόσωπα τῇ φύσει καὶ τῇ θεότητι· καὶ οὐδὲν πρότερον, ἡ ὕστερον, οὐκ ἀρνούμεθα τὴν διαφοράν, ἣν διαφέ ρουσιν ἀπ' ἀλλήλων διαφέρουσι γὰρ κατὰ τὸ αἴτιον καὶ αἰτιατὸν, καὶ διακρίνονται ἕτερον θατέρου· καὶ πιστεύομεν, φησί, τὸ μὲν αἴτιον, τὸ δὲ αἰτιατών· ὗτοι, τὸν μὲν Πατέρα αἴτιον, τὸν δὲ Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα, αἰτιατά· καὶ οὐχ ἵσταται μέχρι τούτου, ἀλλ᾽ εὐθὺς ἐπισυνάπτει· • Καὶ τοῦ αἰτιστοῦ, φησί, τοῦ ὄντως ἐξ αἰτίας, τουτέστι τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος, ὄντων ἐξ αἰτίας τοῦ Πατρὸς δηλονότι. Αλλην πάλιν ἐννοοῦμεν διαφοράν· τὸ μὲν γὰρ, ἤτοι τὸν Γέν, προσεχῶς καὶ ἀμέσως ἐκ τοῦ πρώτου, τουτἐστι τοῦ Πατρός· τὸ δὲ Πνεῦμα, προσεχῶς μὲν διὰ τοῦ Υἱοῦ, ἐμμέσως δὲ ἐκ τοῦ πρώτου, τοῦ Πατρὸς δηλονότι, ο "Αρ' ενόησας τὴν τῆς διὰ μεσιτείαν ἐν ταῦθα, καὶ τὴν διάκρισιν ἣν ὁ ἅγιος περὶ τῶν θείων ποιεῖται προσώπων· καὶ ὡς ἡμεῖς καλῶς διελυσάμεθα· καὶ ὅτι καὶ τὸ μονογενὲς ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ μάλα καλῶς φυλάττετα:· καὶ τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸ Πνεῦμα διὰ τῆς τοῦ Υἱοῦ μεσιτείας οὐκ ἀμφιβάλλε ται· καὶ ὡς οὐκ ἀπείργει ἡ μεσιτεία αὕτη τοῦ Υἱοῦ, τῆς πρὸς τὸν Πατέρα φυτικῆς τοῦ Πνεύματος σχέ-C σεως; Διαλλάγητε οὖν, δέομαι ὑμῶν, κύριο! μου καὶ ἀδελφοί. Παρίτω δέ γε καὶ ὁ ἐκ Δαμασκοῦ ἱερὸς "Ιωάννης, τὰ αὐτὰ μαρτυρήσων ἡμῖν περὶ τῆς δια ταύτης προθέσεως, καὶ ὅτι ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἐχε πορεύεται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Οὗτος γὰρ ἐν τῷ τρισκαιδεκάτῳ κεφαλαίῳ τῶν Θεολογικῶν, οὗ ἡ ἀρχή, • Τὸ θεῖον ἀκατάληπτον δν, πάντως καὶ ἀνώνυμον ἔσται, ο οὕτω φησίν·. Αὐτὸς μὲν οὖν ἐστι νοῦς, δ Πατὴρ δηλονότι, τοῦ Υἱοῦ ἄβυσσος, τοῦ Υἱοῦ γεννήτωρ, καὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ προβολεὺς τοῦ ἐκφαντορι τοῦ Πνεύματος.» Καὶ μετ' ὀλίγα·. Τὸ δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἢ ἐκφαντορικὴ τοῦ κρυφίου τῆς θεότητος δύναμις τοῦ Πατρὸς, ἐκ Πατρός ἐστι δι' Υἱοῦ ἐκπο· ρευομένη, ὡς οἶδεν αὐτός·, ιιτ: δὲ ἡ διὰ αἰτίαν σημαίνει, προείρηται, καὶ οὐ δεῖ παλιλλογεῖν. Ετ: δὲ ὁ ἅγιος Κύριλλος, ἐν τῷ δευτέρῳ τῶν πρὸς Ερμείαν φησί· «"Αγιον δὲ Πνεῦμα προσερεῖς, τὸ ἐκ Πατρος δι' Υἱοῦ προχεόμενον φυσικῶς.» Ο αὐτὸς ἐν τῷ δευτέρῳ τῶν Θησαυρῶν, ἐν τῷ λόγῳ οὗ ἡ ἐπιγραφή· Οτ: ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον,» οὕτω διέξεισιν· «Οτε τοίνυν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐν ἡμῖν γενόμενον, συμμόρφους ἡμᾶς ἀποδεικνύει Θεοῦ, πρόεισι δὲ καὶ ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, πρόδηλον ὅτι τῆς θείας ἐστὶν οὐσίας, οὐσιωδῶς ἐν αὐτῇ καὶ ἐξ αὐτῆς προϊόν.» ᾿Ανασκιρτοῦσι δέ τινες τῶν φιλεγκλημόνων σχιεματικῶν, καὶ πλατύ γελῶντες λέγουσι πρὸς ἡμᾶς· ;! πάλιν ἡμῖν, ὦ Καθολικοί, καὶ πρὸς τοῦτο εἴπητε; ἢ ποῖον ἀποδώσετε λόγον, κατασοφιζόμενοι τὸ γε γραμμένον; τοῦ εὐαγγελιστοῦ λέγοντος διαρρήδην οὕτω καὶ φανερῶς, ὅτι τὸ Πνεῦμα εἶδεν ὁ μύστης ὡσεὶ περιστερὰν κατερχόμενον ἐπὶ τὸν Χριστόν. Οὐκοῦν ὅπερ οὐκ ἔσχεν ἐλάμβανε. Πῶς ἂν ἐκ τοῦ Υἱοῦ νομισθείη τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορεύεσθαι, ἑστῶτος αὐτοῦ ἐν τῷ Ἰορδάνῃ, καὶ τοῦ Πνεύματος ἄνωθεν κατερχομένου ὡς πρὸς αὐτὸν, καὶ φωνὴ πα Prosiliunt ex schismaticis quidam calumniatores, ac efuse ridendo d'eunt ad nos: Quid rursus, ο Catholici, ad hoc nobis respondebitis¡? vel quamı reddetis rationem, Scripturam cavillando, cum evangelista aperte et clare dicat quod Spiritum conspexit, mysteriorum peritus Joannes quasi com lumbam in Christum descendentem. Ergo, quod non habuit, accipiebat: quo pacto Spiritus sanctus a Filio procedere existimabitur, cum ipse in Jordane consisteret, et Spiritus in eum calitus descenderet, voxque paterna superna testaretur: Hic est Fi-

JOSEPIII METHONENSIS lius neus dilectus, in quo mihi complacui ".» τρώα ἄνωθεν μαρτυροῦσα, ο Οὗτός ἐστιν ὁ Υἱός μου Ad hos, qui divinæ Ecclesiæ dogmata subvertunt, et Scripturarum rectitudinem pervertunt, respon• dendum existimo: Ebrietatem discutite pravæ suasionis, et malitiæ, facientes hominem circumscriptum eum, qui est indefinitus et incircumscriptus; ut splendidum veritatis lumen circumspicere valeatis, et nobiscum ad Dominum clamare, ‹ Vere Filius Dei es;» et omnia quæcunque habet Pater. tuus, ut Deus, et tu habes: tuaque divina potentia cuneta complecteris, ac tuæ matris intercessione, placidum Spiritum nobis reddis, qui bonitatem communicat, et c ex Patre per te» precedit. Ει rursus cum sis incircumscriptus, mi Jesu et Domine, quanquam in Jordane consistis, paternum tamen thronum non reliquisti. Nunquam mihi hæc hæresis in mentem veniat, ut dicam, eum quæ non habebat accipere: nam quæcunque Pater habet, habet et Filius: et nihil inest Patri quin insit Filio, excepta paternitate. Si enim quod non habet, ipse accipiebat: vera Arius protulisset dicendo, ‹erat aliquando quod uon erat. At id cogitatu tan:um est impium. Qui vult igitur recte sentire, talia non credat, sed ut sacer Athanasius magnus in divinis, qui in sermone de incarnata dispensatione, qui incipit: «Qui divinas Scripturas captiose volunt intelligere, › sic scribit: Ne credat quis quod is quod non habebat accipiebat: is enim superne demittebat ut Deus et inferne ipse cum suscipiebat ut homo: ex eo igitur in eum descendebat: ex ejus deitate, in humanitatem ipsius.» Audis? Ipse superne mittebat ut Deus, et ipsum inferne suscipiebat ut hom.o: et veluti Deus mittebat, veluti homo recipiebat: nam totus erat in terra, nulloque modo a cœlo aberat: quippe cum in eo omnis deitatis plenitudo corporaliter resideret. Cum ergo carne esset circumscriptus, in Jordane conspiciebatur; sed deitate cum esset incircumscriptus, paternum sinum non relinquebat, unde ex eo iu euin descendebat. Ideo nihil prodest quod a vobis allatum est; imo pro nobis videtur facere, vobisque magnum importat detrimentum. Unde igitur omnino nobis ostendere possitis, non esse ea Filio Spiritum, ego nequaquam video. Magnus Joannes Chrysostomus in homilia quam in incarnationem Domini facit, sic inquit: «Venit Christus ad nos, dedit nobis descendentem ex eo Spiritum, et corpus nostrum suscepit. › Verbum ‹ ex eo › quid significat aliud, quam quod qui ex eo procedit, Spiritum nobis tradidit? quemadmodum et dilectus discipulus dicit, quod ex Spiritu ejus dedit nobis. et ‹ de plenitudine ejus nos omnes accepimus. Cyrillus Magnus in interpretatione Evangelii secundum Joannem super ea verba: «Et 10 Matth. 11, 17. ὁ ἀγαπητὸς ἐν ᾧ ηὐδόκησα.» Πρὸς δὲ τούτους φάσ και δεῖν ὑπολαμβάνω τοὺς τὰ θεῖα τῆς Ἐκκλησίας ἀνατρέποντας δόγματα, καὶ τὴν τῶν γεγραμμένων ὀρθότητα διαστρέφοντας. Εκνήψατε μεθύοντες ἐκ τῆς πεισμονῆς καὶ κακίας, ποιοῦντες περιγραπτών ἄνθρωπον τὸν ἀπεριόριστόν τε καὶ ἀπερίγραπτον, ἵνα δυνήσησθε τὸ λαμπρὸν τῆς ἀληθείας περιαθρήσας κάλλος, καὶ σὺν ἡμῖν ἀναβοῆσαι πρὸς τὸν Υἱὸν, • Αληθώς Θεοῦ Υἱὸς εἶ·, καὶ πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατήρ σου οἷα Θεὸς, καὶ αὐτὸς ἔχεις· καὶ θεῖκῇ δυναστεία συμπεριέχεις τὰ πάντα. Τῆς δὲ μητρός σου ταῖς ἐντεύξεσιν, ἵλεων νέμεις ἡμῖν Πνεῦμα μεταδοτι κὸν ἀγαθότητος, ἐκ Πατρὸς διὰ σοῦ › προερχόμενον. Καὶ αὖθις· Απερίγραπτος ών, Ἰησοῦ μου καὶ Κύ ριε, καὶ ἐν τῷ Ἰορδάνῃ ἑστὼς, τοῦ πατρικοῦ θρόνου οὐκ ἔλειπες. Μή μοι δὲ γένοιτο φρονῆσαί ποτε το αὐτὴν αἵρεσιν, ὅτι μὴ ἔχων αὐτὸς ἐλάμβανε πάντα γὰρ ὅσα ἔχει ὁ Πατὴρ, ἔχει καὶ ὁ Υἱὸς, καὶ οὐδὲν ἐνυπάρχει τῷ Πατρὶ, ὁ ὁ Υἱὸς οὐκ ἔχει, πλὴν τῆς πατρότητας. Εἰ γὰρ μὴ ἔχων αὐτὸς ἐλάμβανεν, κλή θευεν "Αρειος, λέγων, ἦν ποτε, ὅτε οὐκ ἦν. ο 'Αλλά τοῦτο καὶ ἐννοῆσαι μόνον, ἐστὶν ἀσεβές. Οὐκοῦν ὁ βουλόμενος ὀρθὰ φρονεῖν τὰ τοιαῦτα μὴ ὑπονοείται, ἀλλ᾿ ὥσπερ ὁ ἱερὸς ᾿Αθανάσιος, ὁ πολὺς τὰ θεῖα, ὃς ἐν τῷ περὶ τῆς ἐνσάρκου οικονομίας λόγω, οὗ 4 ἀρχή, Οἱ κακοτέχνως τας θείας Γραφάς βουλόμενος νοεῖν,» οὕτω λέγει· «Μὴ ὑπονοείτω τις ὅτι μὲ ἔχων αὐτὸς ἐλάμβανεν, αὐτὸς γὰρ αὐτὸ ἄνωθεν ἔπεμπεν ὡς Θεὸς, καὶ αὐτὸς αὐτὸ κάτωθεν ὑπεδέχετο ὡς ἄνθρωπο;· ἐξ αὐτοῦ οὖν, εἰς αὐτὸν κατῄει· ἐκ τῆς θεότητος αὐτοῦ, εἰς τὴν ἀνθρωπότητα αυτ τοῦ.» 'Ακούεις; αὐτὸς, φησὶν, αὐτὸ ἄνωθεν ἔπεμπεν ὡς Θεὸς, καὶ αὐτὸς αὐτὸ κάτωθεν ὑπεδέχετο ὡς ἄνθρωπος. Καὶ οἷα μὲν Θεὸς ἔπεμπεν, οἷα δὲ ἄνθρωπος ὑπεδέχετο· ὅλος γὰρ ἦν ἐν τοῖς κάτω καὶ τοῖς ἄνω οὐδ' ὅλως ἀπῆν. Ἐν αὐτῷ γὰρ κατά και πᾶν τὸ πλήρωμα τῆς θεότητος σωματικώς. Πεν ριγραπτός οὖν τῇ σαρκὶ ὑπάρχων, ἐν τῷ Ἰορδάνη ἐφαίνετο, ἀπερίγραπτος δὲ τῇ θεότητι ὤν, τοῦ κατ τρικοῦ οὐκ ἔλειπε κόλπου· ὅθεν ἐξ αὐτοῦ εἰς αὐτὸν κατῄει· καὶ οὕτως οὐδὲν ὑμῖν συντελεῖ τὸ εἰρημέ νον παρ' ὑμῶν, ἀλλὰ μᾶλλον ὑπὲρ ἡμῶν δείκνυται ὄν, καὶ πολλὴν παρέχει ὑμῖν τὴν ζημίαν. Δ'. Πόθεν οὖν ἡμῖν δεῖξαι ὅλως εὑρήσετε, ὅτι οὐκ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, ἐγὼ οὐδ' όλως γε συνορώ. Καὶ ὁ μέγας δὲ Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος, ἐν τῇ όμι λίᾳ, ἣν εἰς τὴν ἐνανθρώπησιν τοῦ Κυρίου ποιεῖται, οὕτω φησίν·. Ἦλθεν ὁ Χριστὸς εἰς ἡμᾶς· ἔδωκεν ἡμῖν τὸ ἐξ αὐτοῦ Πνεῦμα, καὶ ἀνέλαβε τὸ ἡμέτερον σῶμα.» Τὸ δὲ «ἐξ αὐτοῦ, τί δηλοῦν βούλεται, ἢ ὅτι τὸ ἐξ αὐτοῦ ἐκπορευόμενον Πνεῦμα δέδωκεν ἡμῖν; ὥσπερ καὶ ὁ ἡγαπημένος μαθητής φησιν, ότι ο Επ τοῦ Πνεύματος αὐτοῦ ἔδωκεν ἡμῖν, καὶ ἐκ τοῦ πληρώματος αὐτοῦ ἡμεῖς πάντες ἐλάβομεν.» Κύριλλος δὲ ὁ μέγας ἐν τῇ ἑρμηνείᾳ τοῦ κατὰ Ἰωάννην Εὐαγγε

PRO CONC, FLORENT. CAP. I. DE SPIRITU SANCTO. bis 20,, sic dicit:. Cum Filius naturalium bonorum Dei et Patris essentialiter sit consors, codem modo habet et Spiritum, quo Pater intelligitur, non adventitium, neque extra (stultum enim est, imo dementiæ plenum ita sentire), sed quemadmodum nostrum unusquisque proprie in semetipso continet spiritum, et ex visceribus intimis extra - profundit. Idcirco enim in eum corporaliter insufflavit Christus, ostendens, quod uti ex hominis ore spiritus corporaliter procedit, ita ex divina essentia (ut Deo convenit) profluit quod ex ea procedit. › Hoc loco si quis vult com æquitate videre et discere, intelligere licet, statimque a schismatis pravitate defugere et synodo subjici. Cum sit enim, inquit, naturalium bonorum Dei et Patris consors Filius, non adventitie ncque extra, neque improprie habet etiam Spiritum, sed essentialiter eodem modo quo intelligitur et Pater. Si igitur naturale bonum Patris est, Spiritum sanctum emittere: communicat vero Filius naturalibus Patris bonis non improprie, sed naturaliter et essentialiter, secundum magnum Cyrillum (nec potestis negare), ergo id habet etiam Filius, videlicet Spiritum sanctum emittere, non participatione, sed essentialiter, eo mnodo quo Paler ipsum essentialiter emittit. Attendite huic, inquam, attendite. Symeon Metaphrastes in sancti Dionysii Areopagitæ Vitæ sermone, tertia Octobris, hæc scribit: ‹ Quæ corporalis quidem præsentiæ sunt, finem accipiunt; quæ vero spiritus, incipiunt; et in cœlum Christus meus effertur, ac in patriam revertitur sedem et procedentem ab eo Spiritum discipulis suis mittit ad infidelium gentium conversionem. > λίου εἰς τὸ ῥητὸν, τό, ο Κἀγὼ ἐρωτήσω τὸν Πατέρα, ego rogabo Patrem et alium Paracletum dabit vo, καὶ ἄλλον Παράκλητον δώσει ὑμῖν,» οὕτω φάσκει· • Τῶν γὰρ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς φυσικῶν ἀγαθῶν οὐσιωδῶς ὑπάρχων ὁ Υἱὸς κοινωνός, ἔχει καὶ τὸ Πνεῦμα κατὰ τοῦτον τὸν τρόπον, καθ᾽ ὅνπερ ἂν νοοῖτο καὶ ὁ Πατήρ, οὐκ ἐπακτὸν οὐδὲ ἔξωθεν. Εύηθες γὰρ μᾶλλον δὲ μανικὸν τὸ οὕτω φρονεῖν· ἀλλ᾿ ὥσπερ καὶ ἡμῶν ἕκαστος τὸ ἴδιον ἐν ἑαυτῷ Πνεῦμα συνέχει, καὶ ἐκ τῶν ἐνδοτάτων σπλάγχνων εἰς τὸ ἔξω προχέει· διὰ γὰρ τοῦτο καὶ σωματικῶς αὐτὸ ἐνεφύσησεν ὁ Χριστὸς, δεικνὺς ὅτι καθάπερ ἐκ στήματος τοῦ ἀνθρώπου πρόειτι τὸ Πνεῦμα σωματι· κῶς, οὕτω καὶ ἐκ τῆς θείας οὐσίας θεοπρεπῶς προχεί ται τὸ ἐξ αὐτῆς. Ἐνταῦθα τὸν βουλόμενον μετὰ διακρίσεως ἰδεῖν καὶ συνιέναι, ἔστιν ἐννοῆσαι, καὶ εὐθὺς ἀπὸ τοῦ κακοῦ τῆς διαιρέσεως ἀποδρᾶσαι, καὶ τῇ συνόδῳ ὑποταγῆναι. Τῶν γὰρ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς φυσικῶν ἀγαθῶν κοινωνὸς ὑπάρχων, φησὶν, ὁ Υἱός, οὐκ ἐπακτῶς, οὐδὲ ἔξωθεν, οὐδὲ καταχρηστικῶς, ἀλλ' οὐσιωδῶς ἔχει καὶ τὸ Πνεῦμα, κατὰ τὸν τρόπον τοῦτον, καθ' ὅνπερ ἂν νοοῖτο καὶ ὁ Πατήρ. Εἰ οὖν φυσι κὸν ἀγαθόν ἐστι τοῦ Πατρὸς, τὸ ἐκπορεύειν τὸ Πνεῦ μα τὸ ἅγιον, κοινωνεῖ δὲ ὁ Υἱὸς τῶν φυσικῶν ἀγαθῶν τοῦ Πατρὸς, οὐ καταχρηστικῶς, ἀλλὰ φυσικῶς, καὶ οὐσιωδῶς, κατὰ τὸν μέγαν Κύριλλον, καὶ οὐ δύνασθε ἀρνήσασθαι, ἔχει ἄρα τοῦτο καὶ ὁ Υἱός· τὸ ἐκε πορεύειν δηλαδὴ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, οὐ μεταδοτι χῶς, ἀλλ' οὐσιωδῶς, καθ' δν τρόπον καὶ ὁ Πατήρ ἐκπορεύει αὐτὴ οὐσιωδῶς. Σύνετε τούτῳ δὲ, σύνετε. ῾Ο δὲ Συμεὼν ὁ Μεταφραστής, ἐν τῷ εἰς τὸν βίον τοῦ ἁγίου Διονυσίου του Αρεοπαγίτου λόγῳ, τῇ τρίτῃ τοῦ Οκτωβρίου γεγραμμένῳ, τοιάδε φάσκει· ι Πέ ρας τὰ τῆς σωματικῆς ἐνδημίας δέχεται· τὰ δὲ τοῦ Πνεύματος ἄρχεται· καὶ εἰς οὐρανοὺς ὁ ἐμὸς Χριστὸς ἀναφέρεται· καὶ πρὸς τὸν πατρικὸν ἐπάνεισι θρόνον· καὶ τὸ ἐκπορευόμενον αὐτοῦ Πνεῦμα, ἐπὶ τὴν τῶν ἀπίστων ἐθνῶν καταπέμπει τοῖς μαθηταῖς ὁδηγίαν.» Ε. Ηκουσας, καὶ τὸ ἐκπορευόμενον αὐτοῦ Πνεῦμά φησι, τοῦτο δέ ἐστι, τὸ ἐξ αὐτοῦ ἐκπορευόμενον. Ἀλλ᾽ οὐ κεῖται, φασί, ῥητῶς οἱ τῆς ἀληθείας πολέ μιοι, ἐκπορευόμενον ἐκ τοῦ Υἱοῦ· εἰ δὲ καὶ εὔρηταί που, νεῖται ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον, ἐκ τοῦ Υἱοῦ δὲ οὐδαμῶς ἐκπορευόμενον· διδόμενον δὲ καὶ πεμπόμενον διὰ τοῦ Υἱοῦ· ὅτι τὸ πέμπεσθαι, οὐ δία δωσι νοεῖν ἡμᾶς τὸ ἐκπορεύεσθαι. Καὶ λοιπὸν ὅταν ἀκούωμεν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον πέμπεσθαι ἐκ τοῦ Πατρὸς, οὐ νοήσωμεν ἐκπορεύεσθαι ἐκ τοῦ Πατρός· ὁ δὲ Παράκλητος, φησὶν ὁ Χριστός, δν πέμψει ὁ Πατὴρ ἐν τῷ ὀνόματί μου, οὐ δώσομεν ἐκπορεύεσθαι ἐκ τοῦ Πατρός; καὶ μάλα. Ἀλλ᾽ ἐπειδή φατε ὅτι οὐχ εὑρίσκεται ἐκπορευόμενον καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐν τῇ θείᾳ Γραφή, βουλόμεθα νῦν ἀποδεῖξαι τοῦτο ῥητῶς. Ο μέγας Αναστάσιος πατριάρχης Αντιο χείας, ὃς εὑρίσκεται καὶ ἁγίου ὄρους Σινᾶ λεγόμενος, οὗτός ἐστι περὶ οὗ ἡ ἁγία ἔκτη σύνοδος λέγει· Αποδεχόμεθα τὸν ἅγιον ᾿Αναστάσιον· καὶ Θεόδωρος Μελιτινῆς ἀπεκρίθη· "Αγιον ἀποκαλεῖ πᾶσα ἡ ᾿Ανα 20 Joan. xiv, 16. γ. Audis, et procedentem ejus Spiritum dicit, id est qui ex eo procedit. At non ponitur præcise, dicunt hostes veritatis, procedentem ex Filio; sed si alicubi reperitur, ex Patre procedere intelligitur, ex Filio vero nequaquam: datum autem et missum per Filium, quippe cum mitti non denotet procedere; ac de cætero quando audierimus Spiritum sanctum ex Patre mitti, non intelligamus ex Patre procedere. «Paracletus, inquit Christus, quen mittet Pater in nomine meo, nonne concedemus eum cx Patre procedere? Maxime. Sed quia dicitis in divina Scriptura non reperiri, et ex Filio eum procedere, volumus id nunc expresse ostendere. Magnus Anastasius, Antiochiæ patriarcha, qui el a sancto monte Sinai appellatur (is est de quo sancta sexta synodus scribit: Recipimus sanctumn Anastasium: et Theodorus Melitines respondit: Samclum vocat tolus Oriens hunc sanctæ memoriæ Anastasium, qui fuit episcopus Antiochia: et qui eum non recipit, Deus anathematizabit: et omnes

JOSEPHI METIONENSIS una voce dixerunt: Amnen),, hic igitur sanctus in τολὴ τοῦτον τὸν τῆς ὁσίας μνήμης Αναστάσιον, τὸν cratione quæ inscribitur, De rectis dogmatibus veritatis ad nos pertinentibus, qum incipit, «De sana nostra fide, sic ait corpore quasi exemplari proprietate accepto, divinorum connexionem ostendimus, per membrorum proportionem ac similitudinem: sic et e spiritus oris ejus, il est, Dei Spiritus sanctus dicitur, cum os sit Unigenitus: et Spiritus rursus ex co procedens, nec solum a Patre, sed etiam a Filio missus.» Et paulo post: • Atqui dominus a semet esse ostendens, discipulis insuflans dicebat: «Accipite Spiritum sanctum., Audisti, quod non solum a Patre dicit, sed etiam a Filio? Ubi sunt qui dicunt ex solo Patre, nec præcise apponi procedentem ex Filio? Non verentur lol et tantos Patres reprobare, cum sancta et magna luminaria sint, et aperte dicant etiam ex Filio in multis dictionibus et syllabis? Quo pacto non erubescunt, imo clare contradicunt tanto examini sacrorum doctorum? Sed quid aiunt novi interpretcs? Spiritum dicit ex Patre procedentem, et missum, non solumn ex Patre, verum etiam a Filio; distinguuntque, dicentes aliud esse procedere, aliud mitti, ac procedere Pali assignant, mitti Filio Libenter eos interrogarem, cum audimus a Patre mitti Spiritum sanctum, quid id significet? :m aliquid aliud nobis ostendit, quam procedere? Minime vero. «Misit (divinissimus Paulus inquit) Deus et Pater Spiritum Filii sui in corda nostra, clamanten, Abba Pater 33., Nonne hic intelligimus ipsius Spiritus essentiam? Nequaquam dicunt, non percipientes unam esse Spiritus processionem, quæ diversis dictionibus traditur, eumdem servantibus sensum; quemadmodum et in generatione Filii evenit, quando audimus: Misit Deus Filium suum, factum ex muliere ". Ad Galatas hoc inquit B. Paulus. Et ipse Salvator ait:. Ego a Patre exivi et veni ";» et alibi: • Pater enim misit Filium Salvalorem mundi s;» et rursus: • Evangelizare pauperibus misit ne s';» et iterum:. Hunc enim Pater signavit Deus ";» et Joannes:. Et Verbun caro factum est, et habitavit in nobis s. Quæ omnia generationem Filii ex Patre demonstrant: idque vere et fideliter intelligimus, veluti quando dicit: ‹ Neque euim Pater judicat quemquam, sed omae judicium dedit Filio. Et sicut Pater habet vitum in seipso, sic dedit et Filio vitam habere in semetipso ›: non enim prius generavit, el postea tradidit ei vitam et judicium, sed vitam genuit ipsum et judicem genuit ipsum. Sic et de Spiritu sancto, quando Spiritum Patris audimus, Spiritum ex Patre intelligimus, et Spiritum Filii, Spiritum ex Filio percipimus. At quando audimus, Spiritus profuit, scaturit, emanat, immittitur, prodit, tradi tumn, missum, emissum, subministratum, efusum, γενόμενον ἐπίσκοπον 'Αντιοχείας· καὶ τὸν μὴ δεχόμεν νον αὐτὸν, ὁ Θεὸς ἀναθεματίσει. Καὶ πάντες ομοφώ νως εἶπον, τὸν Ἀμήν. Οὗτος οὖν ὁ ἅγιος ἐν τῷ λόγῳ αὐτοῦ, ὅς ἐπιγραφὴν ἔχει, «Περὶ τῶν καθ' ἡμᾶς ὀρθῶν δογμάτων τῆς ἀληθείας· ἡ δὲ ἀρχὴ τοῦ λόγου, ο Τῶν περὶ τῆς ὑγιοῦς ἡμῶν πίστεως,» οὕτω φησί· «Τοῦ δὲ σώματος τὸ ἰδίωμα λαβόντες ως παράδειγμα, την ἀλληλουχίαν τῶν θείων παρεστήσαμεν διὰ τῆς τῶν μελῶν ἀναλογίας τε καὶ εἰκασίας· ταύτῃ γὰρ, καὶ Πνεῦμα στόματος αὐτοῦ, δηλονότι τοῦ Θεοῦ, τ Πνεῦμα τὸ ἅγιον λέγεται· στόματος ὄντος τοῦ Μου ν γενοῦς· καὶ Πνεῦμα πάλιν ἐξ αὐτοῦ ἐκπορευόμενον, καὶ ἀποστελλόμενον, οὐ μόνον παρὰ τοῦ Πατρός, ἀλλὰ καὶ παρὰ τοῦ Υἱοῦ.» Καὶ μετ' ὀλίγα· «Καὶ μὴν ὁ Κύριος, ἐξ ἑαυτοῦ δεικνὺς αὐτὸ ὑπάρχειν, ἐμφυσῶν τοῖς μαθηταῖς ἔλεγε, Λάβετε Πνεῦμα ἅγιον, "Ηκουσας, ὡς οὐ μόνον παρὰ τοῦ Πατρός φησιν, ἀλλὰ καὶ παρὰ τοῦ Υἱοῦ. Ποῦ εἰσιν οἱ λέγοντες, ἐκ μόνου τοῦ Πατρός· καὶ ὡς οὐ κεῖται ῥητῶς, ἐκπο· ρευόμενον ἐκ τοῦ Υἱοῦ; Οὐκ εὐλαβοῦνται τοσούτους Πατέρας ἀθετεῖν, ὅντας ἁγίους και μεγάλους φωστή ρας, καὶ λέγοντας προφανῶς, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐν διαφόροις λέξεσι καὶ συλλαβαῖς; πῶς οὐκ ἐρυθριώ σιν, ἀλλ' οὕτω διαρρήδην ἀντιλέγουσι τοσούτῳ ἐσμῷ ἁγίων διδασκάλων; ᾿Αλλὰ τί φασιν οἱ νέοι ἐξηγηταί; Πνεῦμα, φησίν, ἐκπορευόμενον ἐκ τοῦ Πατρός· καὶ άποστελλόμενον οὐ μόνον παρὰ τοῦ Πατρός, ἀλλὰ καὶ παρὰ τοῦ Υἱοῦ· καὶ διαστέλλουσιν, ἄλλο τὸ ἔχο πορεύεσθαι, καὶ ἄλλο τὸ ἀποστέλλεσθαι· καὶ τὸ μὲν ἐκπορεύεσθαι διδοῦσι τῷ Πατρὶ, τὸ δ᾽ ἀποστέλλεσθαι τῷ Υἱῷ. Ηρόμην δ' ἂν αὐτούς· καὶ ὅταν ἀκούσω· μεν ἐκ τοῦ Πατρὸς ἀποστέλλεσθαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τί δηλοῦν βούλεται; ἢ τί δίδωσιν ἡμῖν ἐννοεῖν ἄλλο, παρὰ τὸ ἐκπορεύεσθαι; οὔμενουν·. Εξαπίστειλε γάρ, φησὶν ὁ θειότατος Παῦλος, ὁ Θεὸς καὶ Πατὴρ τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ εἰς τὰς καρδίας ἡμῶν, κράζον ᾿Αβδα ὁ Πατήρ.» Αρ᾽ οὐ νοήσομεν ἐνταῦθα τὴν αὐτοῦ τοῦ Πνεύματος ύπαρξιν; ο φασι, μὴ συνιέντες οἱ ἄνθρωποι, ὅτι μία ἐστὶν ἡ τοῦ Πνεύματος πρόοδος· καὶ δογματίζεται ἐν διαφόροις λέξεσιν, ἀποσωζούσαις τὸ αὐτὸ νόημα· ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῆς γεννήσεως τοῦ Υἱοῦ, ὅταν ἀκούσωμεν, • Εξαπέστειλεν ὁ Θεὸς τὸν Υἱὸν αὐτοῦ γενόμενον ἐκ γυναικός·» πρὸς Γαλάτας τοῦτό φησιν ὁ μακά δ ριος Παῦλος. Καὶ αὐτὸς δὲ ὁ Σωτὴρ λέγει·. Εγώ παρὰ τοῦ Πατρὸ; ἐξῆλθον, καὶ ἥκω.» Καὶ ἄλλοθι • Ο γάρ Πατὴρ ἀπέσταλκε τὸν Υἱὸν Σωτῆρα τοῦ κόσμου·» καὶ αὖ· Εὐαγγελίσασθαι πτωχοῖς ἀπέ σταλκέ με.» Καὶ πάλιν, «Τοῦτον γὰρ ὁ Πατήρ εσφράγισεν ὁ Θεός.» Καὶ Ἰωάννης· ι Καὶ ὁ Λόγος σὰρξ ἐγένετο, καὶ ἐσκήνωσεν ἐν ἡμῖν.» πάντα τὴν γέννησιν αὐτοῦ τοῦ Υἱοῦ δηλοῦσιν ἐκ τοῦ Πε· τρός. Καὶ τοῦτο ἀληθῶς καὶ πιστῶς νοοῦμεν, ὥσπερ καὶ ὅταν λέγῃ· «Οὐδὲ γὰρ ὁ Πατὴρ κρίνει οὐδένα, G 33 Galat. 1, 6. 33 ibid. 4. s: Joan. Στι, 28. 8 ] Joan. IV, 14. 20 Luc. IV, 21 Joan. xx, 22. 27 Joan. vi, 27. 18 Juan. 1, 14. id est, a Palre Spiritum procedere. 29 Juan. v, 22, 26. ld est, a Filio Spiritum mitti.

PRO CONC. FLORENT. CAP. 1. DE SPIRITU SANCTO. ἀλλὰ τὴν κρίσιν πᾶσαν δέδωκε τῷ Υἱῷ. Καὶ ὥσπερ procedentem, profusum: per hæc omnia nomina, γὰρ ὁ Πατὴρ ἔχει ζωὴν ἐν ἑαυτῷ, οὕτως ἔδωκε καὶ τῷ Υἱῷ ζωὴν ἔχειν ἐν ἑαυτῷ.» Οὐ γὰρ πρότερον ἐγέννησε, καὶ ὕστερον ἔδωκεν αὐτῷ τὴν ζωὴν, καὶ τὴν κρίσιν, ἀλλὰ ζωὴν ἐγέννησεν αὐτὸν, καὶ κριτὴν ἐγέννησεν αὐτόν. Οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ Πνεύματος τοῦ ἁγίου, ο Οταν ἀκούωμεν Πνεῦμα Πατρός, Πνεῦμα ἐκ Πατρὸς νοοῦμεν· καὶ Πνεῦμα Υἱοῦ, Πνεῦμα ἐξ Υἱοῦ φρονοῦμεν. Καὶ ὅταν ἀκούσωμεν, ο τὸ Πνεῦμα προχεῖται, ἀναβλύζει, πηγάζει, ἐνίεισι, πρόεισι, διδόμενον, πεμπόμενον, ἀποστελλόμενον, χορηγού μενον, ἐκχεόμενον, προϊόν, προχεόμενον, ο διὰ πάν των τούτων όνομάτων, καὶ ὅσα ἄλλα τῆς ὁμοίας διαγωγής, τὴν τοῦ Πνεύματος νποῦμεν πρόοδον. Ταύτην, οὕτω καὶ ὁ διδάσκαλος οὗτος ἐννοήσας, άδιαφόρως τίθησι καὶ ἐπὶ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ • καὶ Πνεῦμά φησιν ἐκπορευόμενον καὶ ἀποστελλό μενον, οὐ μόνον παρὰ τοῦ Πατρός, ἀλλὰ καὶ παρά τοῦ Υἱοῦ. Ἐννοήσατε παρακαλῶ διὰ τὸν Κύριον, ἐννοήσατε. Ἐλθέτω τοίνυν καὶ ὁ τῆς ἀληθείας κή ρυξ, καὶ ὁμολογητής, ὁ μέγας καὶ πολὺς ᾿Αθανάσιος, τὰ αὐτὰ συμμαρτυρήσων ἡμῖν· οὗτος γὰρ ἐν τῇ ὁμολογίᾳ τῆς ἑαυτοῦ πίστεως, ἧς ἡ ἀρχή, ο Οστις ἂν βούληται σωθῆναι, χρὴ πρὸ πάντων κρατεῖν τὴν καθολικὴν πίστιν, οὕτω φησί· «Τὶ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἀπὸ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ, οὐ ποιητήν, οὐ κτιστὸν, οὐ γεννητόν, ἀλλ' ἐκπορευτόν.» Καὶ οὗτος ὁ διδάσκαλος, ἀπὸ τοῦ Πατρός, φησὶ, καὶ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμά ἐστιν, οὐ ποιητὸν, οὐ κτιστὸν, οὐ γεννητόν, ἀλλ᾽ ἐκπορευτόν. Ἐν τούτῳ δὲ γενόμενος, Επεισί μοι καὶ σφόδρα θρηνήσαι, καὶ φωνὴν ἐχρῆξαι μετά δακρύων τε καὶ ὀλολυγμοῦ, καὶ κλαῦσαι τοὺς ἐκοντὶ οὕτω καμμύοντας τοὺς ὀφθαλμοὺς πρὸς τὸ φῶς, καὶ πρὸς τὴν ἀλήθειαν ἀντικρούοντας· καὶ οὐ μόνον ἀντιλέγοντας τῇ ἀληθείᾳ, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἁγίους τῆς Ἐκκλησίας διδασκάλους ἀθετοῦντας· καὶ οὐκ ἀθετοῦντας μόνον, ἀλλὰ καὶ ὑβρίζοντας. Τίνα ἂν εὕροιεν ἀπολογίαν τε καὶ συμπάθειαν οἱ ταῦτα ποι οῦντες; Ὢ τῆς ἀνοχῆς σου, Χριστὲ βασιλεῦ· πῶς οὐ καταφλέγονται τῶν βλασφήμων τὸ στόματα; οὐκ αἰδοῦνται λέγειν ὡς ὁ ἱερὸς ᾿Αθανάσιος μέθυσος ἦν, καὶ ὅτε ταῦτ' ἔγραφε πλήρης ἦν οίνου. Ἀληθῶς πλήρης ἦν κρατῆρος πνευματικοῦ, σοφίας, καὶ χά ριτος, ἐκ τῆς τοῦ ἁγίου Πνεύματος πηγῆς· ἀλλ' οὐχ ὡς οἱ ἐλεεινοὶ λέγουσιν. Ιλέως γένοιτο Κύριος αὐτοῖς καὶ ἡμῖν· καὶ παυσάτω ἀπ᾽ αὐτῶν ἡ ἀναί δεια αὕτη· ἡμῖν δὲ γένοιτο τυχεῖν τῆς στάσεως Αθανασίου, κάτω ἐν τοῖς ποσίν. Εἶεν. Παρίτω καὶ ὁ μέγας Ἐπιφάνιος ἀρχιεπίσκοπος Κύπρου, συνηγορήσων ἡμῖν ταύτῃ τῇ δόξῃ· οὗτος γὰρ ἐν τῷ λόγῳ, τῷ καλουμένῳ Αγκυρωτῷ, οὕτω διασαφεῖ· • Αμφότερα κατοικεῖ ἐν τῷ ἀνθρώπῳ τῷ δικαίῳ, ὁ Χριστὸς, καὶ τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ. Εἰ δὲ Χριστὸς ἐκ τοῦ Πατρὸς πιστεύεται, Θεὸς ἐκ Θεοῦ, καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Χριστοῦ, ἡ παρ' ἀμφοτέρων, ὥς φησιν ὁ Χριστός, 8 παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται· καὶ οὗτος ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται. ο 'Αλλ' ἐρεῖ τις, οὐκοῦν φα μεν εἶναι δύο γιούς, καὶ πῶς μονογενής; μενοῦν γε, σὺ τίς εἴ, ὁ ἀντιλογιζόμενος τῷ Θεῷ; εἰ γὰρ τὸν Υἱὸν καλεῖ τὸν ἐξ αὐτοῦ, τὸ δὲ ἅγιον Πνεῦμα et quæcunque alia similis sunt derivationis, Spiritus processionem intelligimus: ita hanc hic declar intelligens, indifferenter in Patre usurpat et Filio, et Spiritum dicit procedentein et missum, non solum a Patre, sed etiani a Filio. Animadvertite, rogo. per Dominum, animadvertite. Arcedat igitur veritatis præco et confessor magnus et celebris Athanasius, ut mecum eadem testificetur. Hic enim in coufessione suæ fidei, cujus principium: «Quicun que vult salvus esse, ante omnia opus est ut Jeneat catholicam fidem, › sic inquit: «Spiritus sanctus a Patre et Filio, non factus, nec creatus, nec genitus, sed procedens. Doctor hic etiam dicit a Patre et Filio Spiritum sanctum esse, non creatum, noit genitum, sed procedentem. Cum in hunc locum pervenerim, subiit mihi vehementer flere, et ir vocem prorumpere cum lacrymis et ejulatu, et cos deplorare qui sponte sua adversus lurem oculos occludunt et veritati repugnant, nec solum veritati contra licunt, verum etiam sanctos Ecclesiæ doctores aspernantur; neque aspernantur solum, sed etiam injuriɔ afficiunt. Quamnam defensionem ret commiserationem invenient qui hæc faciunt? O Luam patientiam, Christe rex! quomodo blasphiemautium ora non comburuntur? Athanasium dicere non verentur, ebrium fuisse et vino oppletum quando hæc scripsit! Vere plenus erat spiritualis poculi, sapientiæ, et gratiæ ex Spiritus sancti fonte scaturientis, non, ut hi miserabiles dicunt. Propitius sit illis Dominus ac nobis: tollatur ab eis hæe impudentia, nobisque contingat sub Athanasii pedibus consistere. Esto. Accedat magnus Epiphanius, Cypri archiepiscopus, ut una mecum huic sententiæ patrocinetur. Hic enim in sermone qui vocatur Ancoralus, sic explicat: «Uterque in homine justo babitat Christus, et Spiritus ejus. Si Christus ex Patre creditur Deus ex Deo, et Spiritus ex Christo, vel ab utroque, ut Christus dicit, qui a Patre procedit, et hic de meo accipiet.» At dicet quis: Ergo duos dicinus esse filios, et quomodo unigenitus? Sane quidem, tu quis es, qui Deo contradicis? Nam vocat ex eo Filium, Spiritum vero sanrium ex utroque: quæ fide tantum a sanctis credita, lucida et a luce data, lucidam vim habent. Et rursus in eodem: ‹ Spiritus sanctus (Spiritus veritatis est, lumen tertium a Patre et Filio est. Num intellexisti illud ab utroque? Spiritus veritatis est a Patre et Filio, quid demonstrat? Animadverte diligenter, et intellige: nam nihil fortuitum, et com rum quæ sunt in continuo fluxu circa hæc versatur, sed anima. › Ejusdem Epiphanii in eodem tractatu et libro: • Quomodo nemo novit Patrem nisi Filius, neque Filium nisi Pater, sic audeo dicere, quod neque Spiritum nisi Pater et Filius, ex quo procedit, et a quo accipit, neque Filium et Patrem nisi Spiritus sanctus, qui vere glorificat, qui docet omnia, qui ex Patre et Filio est, et a quo accipit.» · Cum autem dicit quod est Patre et a Filio, upndum intelligitis verbum est, quod est substantivum,

F1E7 et esse significat illius de quo dicitur quod est?» τὸ παρ' ἀμφοτέρων· & μόνον πίστει νοούμενα παρά Hem Epiphanius in eodem loco sic ait: «Ergo Pater semper fuit et Filius semper fuit, et Spiritus ex Patre et Filio spirat Quin etiam Spiritus sanctus non confrater, sed ex eadem substantia Patris et Filii; nam ipse Unigenitus dicit, Spiritus Patris;, et, «Qui ex Patre procedit,» et, «De meo accipiet, › ne diversum a Patre putaretur, neque a Filio. Audis, ne externum et diversum, inquit, a Patre putaretur, neque a Filio, idcirco ex Patre et Filio procedere dieitur. Et sanctissimus Maximus ubi interpretatur quid designat apud prophetam Zachariam aureum candelabrum, et tampas ejus, et lucernm, ita scribit: • Spiritus sanctus quemadmodum natura secundum essentiam est, sic ex Patre per Filium essentialiter genitum ineffabiliter procedit.» Audis, et hic ex Patre per Filium dicit essentialiter et ineffabiliter procedere? Hoc idem est ac si diceret, essentialiter ex Patre et Filio procedere, quippe cum dictio per idem significet quod ex, ut ostendimus. Idem in epistola ad Marinum Cypri presbyterum, cujus principium: Divina lege secundum Deum locupletatus, pater venerande, humanam legem neglexisti, › hæc inquit: ‹ Ex synodalibus actis sanctissimi papæ nostri, non in tot quot scripsistis capitibus regiæ urbis homines comprehenderunt, sed duobus tantum, quorum alterum est de theologia, quia dicit etiam ex Filio Spiritum sanctum procedere; alterum de divina incarnationc, ubi scripsit, Dominum sine originali pecτῶν ἁγίων, φωτεινά φωτοδότα, φωτεινὴν τὴν ἐνέρ γειαν ἔχει. Καὶ αὖθις ἐν τῷ αὐτῷ Πνεῦμα ἅγιον, Πνεῦμα ἀληθείας ἐστί· φῶς τρίτον, παρὰ Πατρός καὶ Υἱοῦ ἐστιν. ο Αρ' ἐνόησας τὸ παρ' ἀμφοτέρων; τὸ Πνεῦμα ἀληθείας ἐστὶ παρὰ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, τί δηλοῖ; Ἐπίστησον ἀκριβῶς καὶ ἐννόησον· οὐ γάρ τι τῶν εἰκῇ καὶ ῥεόντων ἐν τούτοις γε πραγματεύε ται, ἀλλ' ἡ ψυχή. Τοῦ αὐτοῦ Ἐπιφανίου ἐν τῷ αὐτῷ λόγῳ τε καὶ βιβλίῳ·. Ον γὰρ τρόπον οὐδεὶς ἔγνω τὸν Πατέρα εἰ μὴ ὁ Υἱός, οὐδὲ τὸν Υἱόν, εἰ μὴ δ Πατὴρ, οὕτω τολμῶ λέγειν, ὅτι οὐδὲ τὸ Πνεῦμα, εἰ μὴ ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς, παρ᾽ οὗ ἐκπορεύεται, καὶ παρ' οὗ λαμβάνει· καὶ οὐδὲ τὸν Υἱόν, καὶ τὸν Πατέρα, εἰ μὴ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τὸ δοξάζον ἀλη θῶς, τὸ διδάσκον πάντα, 8 παρὰ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ ἐστι, καὶ παρ᾽ οὗ ἐκπορεύεται, καὶ παρ' οὗ λαμβάνει» Τὸ δὲ εἰπεῖν ὅτι ἐστὶ παρὰ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ, οὔπω ἔγνωτε τὸ ἐστὶ ῥῆμα, ὅτι ὑπερο κτικόν ἐστι, καὶ τὸ εἶναι δηλοί, οὗ λέγεται ὅτι ἐστίν.» Ὁ αὐτὸς Ἐπιφάνιος ἐν τῷ αὐτῷ, οὕτω λέ γει· «Τοίνυν Πατὴρ ἦν ἀεὶ, καὶ Υἱὸς ἦν ἀεί· καὶ τὸ Πνεῦμα, ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ πνέει. Καὶ ἔτι, Πνεῦμα ἅγιον, οὐ συνάδελφον, ἀλλ᾽ ἐκ τῆς αὐ τῆς οὐσίας Πατρὸς καὶ Υἱοῦ. Αὐτὸς γὰρ ὁ Μονογε νῆς λέγει· τὸ Πνεῦμα τοῦ Πατρὸς, καὶ τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκτερευόμενον· καὶ ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται, ἵνα μὴ ἀλλότριον νομισθείη Πατρίς, μηδὲ Υἱοῦ. Ακούεις, ἵνα μὴ ξένον καὶ ἀλλότριον νομισθείη φησί Πατρός, μηδὲ Υἱοῦ, διὰ τοῦτο ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ cato esse, ut hominem. Et in hoc Romanoruin Pa- Υἱοῦ λέγεται ἐκπορεύεσθαι. Καὶ ὁ ἁγιώτατος Μέσ frum expositiones consentire demonstrarunt: quin ξιμος, ἐν οἷς ἐρμηνεύει, τί δῆτα βούλεται τῷ προcliam et Cyrillum Alexandriæ episcopum, ex ejus φήτῃ Ζαχαρίᾳ ἡ χρυσή λυχνία, καὶ τὸ ἐπ' αὐτῇ sacro tractatu composito in sanctum Joannem evan- λαμπάδιον, καὶ οἱ λύχνοι, οὕτω φησί·. Τὸ γὰρ gelistam, ex quibus se non principium Filium fa- Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὥσπερ φύσει κατ' οὐσίαν ἐστὶν, cere Spiritus ostenderunt: Dam unum tantum Filii ὡς ἐκ τοῦ Πατρὸς δι' Υἱοῦ οὐσιωδῶς γεννηθέντος, et Spiritus principium noverunt; hujus secundum αφράστως ἐκπορευόμενον.» 'Ακούεις κανταῦθα, ἐπ generationem, illius secundum processionem: sed τοῦ Πατρὸς δι' Υἱοῦ φησιν οὐσιωδῶς καὶ ἀφράστως ut processionem per eum declararent: et hac ra- ἐκπορευόμενον, τοῦτο δὲ ταυτόν ἐστιν εἰπεῖν, ἐκ τοῦ tione conjunctionem et identitatem essentia: com- Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, οὐσιωδῶς ἐκπορευόμενον· probarent.» Audis, ex Filio etiam procedere spi- έπειδὴ ἡ διὰ ταυτὸν τῇ ἐκ βούλεται, ὡς ἐδείξαμεν. ritum sanctum, et inter se consentire Patrum Θ αὐτὸς ἐν τῇ ἐπιστολῇ τῇ πρὸς Μαρίνον Κύπρου auctoritates, et ut beatus Cyrillus idem dicit et πρεσβύτερον, ἧς ἡ ἀρχή· «Νόμῳ θείῳ κατὰ Θεὸν confirmatin sacro in evangelistam Joannem tractatu.· εὐθυνούμενος, θεοτίμητε Πάτερ, νόμον ὑπερείδες Quo vero dicit, eos non facere Filiuin principium, ἀνθρώπινον,» τοιάδε φάσκει· «Τῶν τοῦ νῦν ἁγιω minime quod non sit ex eo, sed esse magis ostendit. Non facere principium videlicet principale dicit, secundum illam impiam hæresim, quæ asserit Filium ex solo Patre, Spiritum ex solo Filio: ilaque Filius principalis causa Spiritus intelligeretur, idcirco ii divini Patres ex Patre vel Filio dicere vitaverunt, id est, neque ex Patre solo, neque ex Filio solo, sed ex Patre per Filium. Ideo per eum et ex eo repertum est et prodire, et perfluere, et procedere; et in hoc præcipue, ut alibi ostensum est. Divinus Tarasius, Constantinopolis patriarcha, in epistola ad Orientis pontifices, quæ incipit, τάτου πάπα συνοδικῶν, οὐκ ἐν τοσούτοις ὅσοις γι γράφατε κεφαλαίοις, οἱ τῆς βασιλίδος τῶν πόλεων ἐπελάβοντα· δυσὶ δὲ μόνοις, ὧν τὸ μὲν ὑπάρχει περί θεολογία;· ὅτι τε φησίν, Εἶπεν ἐκπορεύεσθαι και τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ ἐπὶ τούτῳ συμφώνους παρήγαγον χρήσεις Ρωμαίων Πατέρων· ἔτι γε μὴν καὶ Κυρίλλου Αλεξανδρείας, ἐκ τῆς πονη θείσης αὐτῷ ἱερᾶς πραγματείας, εἰς τὸν ἅγιον Ἰωάννην τὸν εὐαγγελιστήν. Εξ ὧν οὐκ αἰτίαν των Στὸν ποιοῦντας του Πνεύματος, σφᾶς αὐτοὺς ἀπέδει ξαν· μίαν γὰρ ἴσασι τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος, τὸν Πατέρα αἰτίαν· τοῦ μὲν, κατὰ τὴν γέννησιν ll es', juxta modum Spiritui convenientem procedit.

ERO CONC. FLORENT. CAP. I. DE SPIRITO SANCTO. τοῦ δὲ, κατὰ τὴν ἐκπόρευσιν. Ἀλλ᾽ ἵνα τὸ δι' αὐτοῦ c. Multis et ingentibus providentiis, sic ait: Et in προϊέναι δηλώσωσι, καὶ ταύτῃ τὸ συναφὲς τῆς οὐ σίας καὶ ἀπαράλλακτον παραστήσωσιν.» Ακούεις, ἔτι ἐκπορεύεται καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· καὶ ὅτι συμφωνοῦσιν αἱ τῶν Πατέρων ῥήσεις; καὶ ὅτι καὶ Κύριλλος, ὁ μακάριος τοῦτο καὶ λέγει καὶ βεβαιοί, ἐν τῇ εἰς τὴν εὐαγγελιστὴν Ἰωάννην ἱερᾷ πραγματεία. Τὸ δὲ λέγειν οὐκ αἰτίαν ποιοῦντας τὸν γιόν, οὐ τὸ μὴ εἶναι ἐξ αὐτοῦ, ἀλλὰ τὸ εἶναι μᾶλλον ἐνδείκνυται. Οὐκ αἰτίαν ποιοῦντάς φησι, προκε ταρκτικήν δηλονότι κατ' ἐκείνην τὴν ἀσεβῆ αἵρεσιν τὴν λέγουσαν, ὁ Υἱὸς ἐκ τοῦ Πατρὸς μόνου· τὸ δὲ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Υἱοῦ μόνου. Καὶ ἐννοο το ἂν ὁ Υἱὸς προκαταρκτικών αἴτιον τοῦ Πνεύματος. Διὰ τοῦτο ἐφυλάξαντο λέγειν ἐκ Πατρὸς ἢ Υἱοῦ οἱ θεῖο: Πατέ μες ἐκεῖνοι· τοῦτο δέ ἐστιν εἰπεῖν, οὔτ᾽ ἐκ τοῦ Πατρὸς μόνου, οὔτ᾽ ἐκ τοῦ Υἱοῦ μόνου· ἀλλ᾽ ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ· διὰ τοῦτο εὕρηται δι' αὐτοῦ, καὶ ἐξ αὐτοῦ, καὶ προϊέναι, καὶ προχεῖσθαι, καὶ ἐκπορεύεσθαι, καὶ μάλα κἂν τούτῳ ὡς καὶ ἐν ἄλλοις δέδεικται. Καὶ ὁ θεῖος δὲ Ταράσιος πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, ἐν τῇ ἐπιστολῇ πρὸς τοὺς τῆς Ἀνα τολῆς ἀρχιερεῖς, ἧς ἡ ἀρχή… Πολλαῖς καὶ μεγάλαις προνοίαις, ο οὕτω φησὶ, «Καὶ εἰς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἐκπορευόμενον, καὶ αὐτὸ Θεὸν εἶναι γνωριζόμενον.» 'Ακούεις, ἐκ Πατρὸς δι᾿ Υἱοῦ φησιν ἐκπορευόμενον. "Οτι δὲ ἡ διὰ αἰτίαν σημαίνει, εἴρηται πρότερον. Καὶ πάλιν ὁ ἱερὸς ᾿Αθανάσιος, ἐν τῇ πρὸς Σεραπίωνα ἐπιστολῇ, ἧς ἡ ἀρχὴ, Τὰ γράμματα τῆς σῆς διαθέσεως, οὕτω φησίν· ο Ἑνὸς γὰρ ὄντος τοῦ Υἱοῦ τοῦ ζῶντος Λόγου, μίαν εἶναι δεῖ τελείαν καὶ πλήρη τὴν ἁγιαστικὴν ζωὴν, οὖσαν ἐνέργειαν αὐτοῦ καὶ δωρεάν, ἥτις γε ἐκ Πατρὸς λέγεται ἐκπορεύεσθαι· ἐπειδὴ παρὰ τοῦ Λόγου τοῦ ἐκ Πατρὸς ὁμολογουμένου ἐκλάμπει, καὶ ἀποστέλλεται καὶ δίδοται· ἀμέλει ὁ μὲν Υἱὸς παρὰ τοῦ Πατρὸς ἀποστέλλεται καὶ δίδοται· ὁ δὲ Υἱός, τὸ Πνεῦμα ἀποστέλλει. ο 'Ακούεις, ὅτι ἐνέργειά ἐστι καὶ δωρεὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· καὶ ὅτι ὁ Πατὴρ ἀποστέλλει τὸν Υἱὸν, ὁ δὲ Υἱὸς τὸ Πνεῦμα. Αλλος σοι παρίσω μάρτυς οὐκ ἐλάττων τούτου Κύριλλο; γὰρ ὁ μέγας, ἐκ τῆς Αἰγυπτιακής διοικήσεως, σὺν τῇ σὺν αὐτῷ συνόδῳ φησι·. Προχεῖται ἐκ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα ἐκ φύσεω; κατ' ἰδίαν ἐκπόρευσιν· ἄρα καὶ ἐξ αὐτοῦ τοῦ θεανθρώπου Χριστοῦ, ἐκ φύσεως κατ' ιδίαν ἐκπόρευσιν προχεῖται· οὐ γὰρ ἐκ μέτρου δίδωσιν ὁ Θεὸς τὸ Πνεῦμα τῷ ἰδίῳ Υἱῷ ἀλλ' αὐτὸς ἐνίησιν αὐτὸ ἐξ ἑαυτοῦ, καθάπερ ἀμέλει καὶ ὁ Πατήρ.» Τὰ αὐτὰ καὶ πρὸς Ερμείαν φησὶν ὁ διδάσκαλος οὗτος. Spiritum sanctum, qui ex Patre per Filium proce+ dit, et eum Deum esse cognoscimus.» Aulis, ex Patre, inquit, per Filium procedere. Quod vero diclio, per, causam significet, antea dictum est. Et rursus sacer Athanasius in epistola ad Serapionem, quæ incipit: «Litteræ tuæ dispositionis, › sic scribit: ‹ Cum unus sit Filius, qui vivens Verbum est, unam esse oportet perfectam et plenam sanctifi - cautem vitam, quæ sit operatio ejus, ac munus quæ ex Patre dicitur procedere: quoniam ex Verbo, quod ex Patre sine dubio prædicatur, elucet mittitur, et traditur, sane Filius a Patre mittitur et traditur: Filius vero Spiritum mittit.» Audis operationem esse, et munus Filii Spiritum sanctum Patremque mittere Filium, et Filium Spiritum?' Alius accedat testis, non minor hoc, Cyrillus Magnus, ex Ægyptiaca diœcesi cum synodo una secun congregata sic ait: Profluit ex Patre Spiritus ex natura secundum suam processionem: ergo et ex ipso homine et Deo Christo ex natura secundum processionem profluit: non enim secundum mensuram Spiritum Filio tradidit, sed ipse a seipso emittit eum, quemadmodum sane et Pater. Eadem ad Hermiam scribit hic doctor. G'. Οτι δὲ ὁ Υἱὸς αἰτία τῆς τοῦ Πνεύματος ὑπάρ ξεως, δ δείκνυται διὰ τῆς διὰ προθέσεως, πολλοῖς πρότερον λόγοις ἀριδήλως εδείξαμεν, καὶ νῦν ἐκε τυπώτερον τοῦτο δείξομεν, διὰ τοῦ μεγάλου Πατρός ἡμῶν Γρηγορίου τῆς Νύσσης. Οὗτος γὰρ ἐν τῷ πρώτῳ τῶν πρὸς Εὐνόμιον ᾿Αντιῤῥητικών, σαφῶς περὶ θείας ενώσεώς τε καὶ διακρίσεως τῶν θείων προσώπων τὸν λόγον ποιούμενος, «Τὸ Πνεῦμα, φησί, τῷ Πατρὶ κατὰ τὸ ἄκτιστον συναπτόμενον, πάλιν ἀπ' αὐτοῦ, τῷ μὴ Πατὴρ εἶναι καθάπερ ἐκεῖ νος, διαχωρίζεται· τῆς δὲ πρὸς τὸν Υἱὸν κατὰ τὸ ἄκτιστον συναφείας, καὶ ἐν τῷ τὴν αἰτίαν τῆς ὑπάρ ξεως ἐκ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων ἔχειν, ἀφίσταται πάλιν ἐν τῷ ἰδιάζοντι, τῷ μήτε μονογενῶς ἐκ τοῦ Πατρὸς ὑποστῆναι, καὶ δι' αὐτοῦ τοῦ Υἱοῦ πεφηνέναι. Πάλιν δὲ τῆς κτίσεως διὰ τοῦ Μονογενοῦς ὑποστάσης, ὡς ἂν μὴ κοινότητά τινα πρὸς ταύτην ἔχει νομισθῇ τὸ Πνεῦμα, ἐκ τοῦ διὰ τοῦ Υἱοῦ πεφηνέναι, ἐν τῷ, ἀτρέπτῳ καὶ ἀναλλοιώτῳ καὶ ἀπροσδεεῖ τῆς ἑτέρωθεν ἀγαθότητος, διακρίνεται τὸ Πνεῦμα ἀπὸ τῆς νι. > Quod autem Filius principium essentiæ Spiritus sit, quod per prepositionem per ostenditur, longo antea sermone aperte exposuimus, et nunc expressius per magnum Patrem nostrum Nyssenum Gregorium ostendemus. Hic enim in primo adversus Eunomium clare de divina unione et distinctionè divinarum personarum sermonem habens, ‹Cum Spiritus, inquit, Patri secundum quod uterque increatus est, conjunctus sit, rursus ab eo quia Pater, ut ille non est, distinguitur: ab ea vero, quæ ad Filium est, connexione, secundum quod uterque increatus est, et quod uterque ex primo principio suam subsistentiam habet, rursus proprietate sua distinguitur: qua est quod nec ut unigenitus ex Patre productus est; et quod per ipsum Filium inanifestatur. Rursus cum creatura per Unigenitum sit producta, ne existimetur aliquid commune esse Spiritui et creaturæ, quia per Filium est manifestatus, Spiritus a creatura distinguitur immutabilitate et immobilitate, et quia non indiget alterius bonitate. › Hoc loco magnus

hic Pater et doctor de distinctio:e et divina unione κτίσεως.» Ενταῦθα ὁ μέγας οὗτος Πατήρ καὶ διδάsermonem habens, Spiritum sanctum ob oculos ponit, Patrique et Filio eum comparando, invenit quænam inter se communia et unientia, et quæ propria et distinguentia sint. Cum igitur, inquit, Patri, juxta id quod increatum est, sit conjunctus, ab eo rursus distinguitur, ne Pater sicut ille est, exis:imetur: cum Filio vero commune habet, quod increatus est (una est enim trium essentia), et præterea uterque communiter Deum principium habent. Rursus tamen ab eo his duobus distinguitur, quia non ut Filius per generationem, sed per processionem videlicet ex Patre sit, id est, per diversum modum substanti.r, et quia per ipsum Filium manifestatus sit. Sed quia creatura habet esse per Filiam (uam omnia per eum facta sunt, ut ait evangelista Joannes, et Spiritus per Filium manifestatus est, secun:!uin omnium doctorum chorum), ne aliquid commune esse existimaretur Spiritui et creaturæ, eo quod hæc per Filium creata sit, alter vero manifestetur: cum quid esset ipsi et illi commune jam assignasset, metuens, ne quis hac communitate identitatem essentie arbitraretur, immutabilitate, et mutabiltate, et immobilitate suo contrario ea inter se distinguit, quod hæc per Filium subsistat, alter vero per Filium manifestetur, commune et idem existimaus. Distinctionis vero modum invenit, eo quod bec mutabilis et mobilis est, alter vero immutabilis et immobilis. Atqui si hoc quod est, per Filium manifestari Spiritum, non ostenderet Filium principium esse, quemadmodum ostenditur per hoc quod est, per Filium creaturam subsistere (id enim declarat eum esse principium), facilis utique Spiritus et creaturæ distinctio fuisset: nam possemus dicere, quod etsi ambo sint per Filium, tamen creatura tanquam causatum est ex eo, alter vero tanqua non causatum. Sed nunc id non dixit: nam quod verum esse nescisset, non erat cjus oiicii dicere; sed aliam distinctionem invenit, quam veram et solam arbitratus est esse. Igitur præpositio per, cum dicitur quod Spiritus per Filium manifestatur, hoc idem valet quod cum dicitur, creaturam per Filium subsistere; ac quia cr^atur causa dicitur et creditur esse, Filius, et hoc significat prepositio per; ergo dictio per de Spiritu, ctiam causam esse Filium «lenotat. At quis poterit unquam servata serie hæc subtiliter per partes exponere, cum ea in infinitum extendantur? Sed magnus et celebris Athanasius rursus accedat ad testificandum, Filium Spiritus sancti processionis causam esse. lic enim in tractatu primo adversus Arianos, qui incipit, ‹ Quæcunque hæresis contra veritatem excogitasse insaniam adversuin se aperte conspicitur, › hæc ait: ‹ Hæc cum Judæis Christus ut homo loquebatur, sed discipulis suis divinitatem et majestatem swami ostendens, non minorem se Spiritu sed majorem et æqualem esse ostendendo, tradebat quidem Spiritum, et dicebat: «Ego eum mittam, et ille me clarificabit, et quæcunque audiverit loquetur. › σκαλος, περὶ διακρίσεώς τε καὶ θείας ἑνώσεως, τὸν λόγον ποιούμενος, προχειρίζεται μὲν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· παραβάλλων δ' αὐτὸ πρός τε τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν, εὑρίσκει τινὰ μὲν αὐτοῖς κοινὰ καὶ ἐνοῦντα, τινὰ δὲ ἴδιά τε καὶ διακρίνοντα. Τῷ μὲν οὖν Πατρὶ, φησί, κατὰ τὸ ἄκτιστον συναπτόμενον, διαχωρίζεται πάλιν ἀπ' αὐτοῦ, ἵνα μὴ νομισθῇ Πατήρ καθάπερ ἐκεῖνος· τῷ δὲ Υἱῷ κοινωνοῦν κατὰ τὸ ἄκτιστον συν αφείας, μία γὰρ τῶν τριῶν οὐσία· ἔτι τε καὶ τῷ αἰτιατὰ εἶναι κοινῶς ἀμφότερα τοῦ τῶν ὅλων Θεοῦ, ὅμως αὐτοῦ διακρίνεται πάλιν δυσὶ τούτοις, τῷ μήτε μονογενῶς ὡς Υἱὸς, ἀλλ᾽ ἐκπορευτῶς δηλαδή ὑποστῆναι. Τοῦτο δ' ἐστὶ, τῷ διαφόρῳ τῆς ὑπάρξεως τρόπῳ, καὶ ἐν τῷ δι' αὐτοῦ τοῦ Υἱοῦ πεφηνέναι. Ἐπεὶ δὲ καὶ ἡ κτίσις διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ εἶναι ἔχει, πάντα γὰρ δι' αὐτοῦ ἐγένετο, ὁ Ἰωάννης ὁ εὐαγγε λιστὴς λέγει, καὶ τὸ Πνεῦμα δὲ διὰ τοῦ Υἱοῦ πέφηνε κατὰ τὸν χορόν πάντων τῶν διδασκάλων, ἵνα μὴ κοινόν τι νομισθείη τοῦ Πνεύματός τε καὶ τῆς κτίο σεως· ἐν τῷ τὴν μὲν ὑποστῆναι διὰ τοῦ Υἱοῦ, τὸ δὲ πεφηνέναι, ἐπεὶ ἔφθασεν ἀποδεδωκώς κοινὸν αὐτῷ τε κἀκείνῃ· δεδιώς μή τις τούτῳ δὴ τῷ κοινῷ καὶ ταυτότητα τῆς οὐσίας δοξάσειε, τῷ ἀτρέπτῳ τε καὶ τρεπτῷ, καὶ ἀναλλοιώτῳ καὶ μὴ τοιούτῳ, διακρίνει ταῦτ' ἀπ' ἀλλήλων· τὸ, τὴν μὲν διὰ τοῦ Υἱοῦ ὑποστῆναι, τὸ δὲ, διὰ τοῦ Υἱοῦ πεφηνέναι, κοινὸν κατ' αὐτὸν ἡγησάμενος. Διακρίσεως δὲ τρόπον εὗρε, τὸ τὴν μὲν, τρεπτὴν καὶ ἀλλοιωτὴν εἶναι, τὸ δ᾽ ἄτρε πτόν τε καὶ ἀναλλοίωτον· καίτοι, εἰ τὰ διὰ τοῦ Υἱοῦ πεφηνέναι τὸ Πνεῦμα, μὴ αἰτίαν ἐδήλου τὸν Υἱόν, ὥσπερ τὸ διὰ τοῦ Υἱοῦ ὑποστῆναι τὴν κτίσιν, τοῦτο γὰρ αὐτὸν αἰτίαν δηλοί, βάπτη ἂν ἡ διάκρισις, Πνεύ ματός τε καὶ τῆς κτίσεως· ἐξῆν γὰρ εἰπεῖν, ὅτι εἰ καὶ ἀμφότερα διὰ τοῦ Υἱοῦ, ἀλλ' ἡ μὲν κτίσις αίτιατῶς ἐξ αὐτοῦ, τὸ δὲ ἀναιτίως· νῦν δὲ τοῦτο μὲν οὐκ εἶπεν· ὁ γὰρ μὴ ᾔδει ἀληθὲς ἄν, οὐκ ἦν ἐκείνου εἰπεῖν, ἀλλ᾽ ἄλλην εὗρε διάκρισιν, τὴν καὶ αὐτῷ δόξασιν ἀληθῆ καὶ μόνην ὑπάρχουσαν· ἡ διὰ ἄρι, ἐπὶ τῆς δι' Υἱοῦ τοῦ Πνεύματος τοῦ ἁγίου ἐκφάν σεως, τοῦτ' αὐτὸ δύναται· ὅπερ ἐπὶ τῆς κτίσεως λεγομένης δι' Υἱοῦ ὑποστῆναι. 'Αλλ᾽ ἐπεὶ τῆς κτίσεως αἰτία λέγεται καὶ πιστεύεται ὁ Υἱὸς εἶναι. Καὶ διὰ τῆς διὰ τοῦτο σημαίνεται, καὶ ἐπὶ τοῦ Πνεύματος άρα αἰτίαν ἡ διὰ παρίστησι τὸν Υἱόν. Καὶ τίς ἂν δυνηθείη καθ' εἱρμὸν τὰ περὶ τούτου ἐκθεῖναι λε πτομερῶς, μῆκος ἄπειρον ὑπερβαίνοντα; ᾿Αλλὰ καὶ ὁ μέγας καὶ πολὺς ᾿Αθανάσιος, πάλιν ἐλθέτω συμμαρτυρήσων ἡμῖν τὸν Υἱὸν αἴτιον τῆς τοῦ ἁγίου Πνεύματος εκπορεύσεως· οὗτος γὰρ ἐν τῷ κατά ᾿Αρειανῶν πρώτῳ λόγῳ, οὗ ἡ ἀρχή, ο Δἱ μὲν αἱρέσεις ὅσαι κατὰ τῆς ἀληθείας ἐπινοήσασαι μανίαν έαυ ταῖς, ο τοιάδε λέγει· «Τοιαῦτα μὲν τοῖς Ἰουδαίοις ὡς ἄνθρωπος ὁ Κύριος διελέγετο· τοῖς δὲ μαθηταῖς αὐ τοῦ τὴν θεότητα και μεγαλειότητα δεικνὺς ἑαυτοῦ, οὐκ ἔτι ἐλάττονα ἑαυτὸν τοῦ Πνεύματος, ἀλλὰ μεί ζονα καὶ ἴσον ὄντα σημαίνων, ἐδίδου μὲν τὸ Πνεῦμα καὶ ἔλεγεν, «Ἐγὼ αὐτὸν ἀποστελῶ· κἀκεῖνος ἐμὲ δοξάσει· καὶ ὅσα ἂν ἀκούσῃ λαλήσει.

PRO CONC. FLORENT. CAP. 1. DE SPIRITU SANCTO. Ηκουσας καὶ πάλιν τοῦ μεγάλου τούτου Πατρός, οὐκ ἔτι ἐλάττονά φησι τοῦ Πνεύματος ἑαυτὸν, ἀλλὰ μείζονα καὶ ἴσον· ἴσον μὲν κατὰ τὸ ὁμοούσιον· με!· ζονα δὲ, οὐ μεγέθει τινί, οὐδὲ χρόνῳ, ἄπαγε· οὐδὲν γὰρ πρότερον ἐν τῇ θείᾳ Τριάδι, ἡ ὕστερον· ἀλλὰ διὰ τὸ ἐξ αὐτοῦ ἔχειν τὴν ὕπαρξιν· καθάπερ ἀμέλει καὶ ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός. Ποῦ εἰσιν οἱ λέγοντες ὅτι ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμά ἐστι, καὶ οὐκ ἐκε πορεύεται ἐκ τοῦ Υἱοῦ; Οὐκ αἰσχύνονται ἐναντιοῦσθαι τοῖς ἁγίοις. Ὢ τῆς ἀνοχῆς σου, Χριστὲ βασιλεῦ ''Από μέρους μὲν ἔχουσι τούτους ἁγίους· καὶ ἑορτάζουσι· καὶ προσκυνοῦσι· καὶ εἰκόνα; αὐτῶν ποιοῦσι καὶ κοσμοῦσιν αὐτὰς χρυσίῳ· ἀπὸ μέρους δ' ἀρνοῦνται· διὰ τὸ λέγειν αὐτοὺς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, καὶ ὑβρίζουσιν ἀναιδῶς· καὶ τῶν μὲν φθείρουσι τὰ βιο βλία, τῶν δὲ, παντελῶς κατακαίουσιν, ἵνα μὴ φαίνωνται. Καὶ τοὺς μὲν, μεθύσους ἀποκαλοῦσι· τοὺς δὲ, μὴ ὑπάρχειν ἁγίους, ἐπειδὴ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ὁμολογοῦσιν. Εἶτ᾽ οὐκ αἰσχύνονται οἱ ἄν θρωποι ἡμῖν ἐγκαλεῖν, υποτασσομένοις τοῖς ἁγίοις καὶ διδασκάλοις τῆς Ἐκκλησίας, καὶ φυλάττουσι τοὺς λόγους αὐτῶν. Ἔτι τε μάχοντα: ἡμῖν, διὰ τὸ ὑποτάσσεσθαι τῇ ἁγίᾳ καὶ οἰκουμενικῇ συνόδῳ, καὶ τὸν αὐτῆς ὅρον, ὥσπερ ἐγκόλπιον χρυσοῦν ὁλοσχε βῶς κατέχουσιν. Αληθῶς παρόμοιοί εἰσι τῶν Φαρισαίων, οὓς ὀνειδίζει Χριστὸς ὁ Θεὸς ἡμῶν, λέγων «Οὐαὶ ὑμῖν, Γραμματεῖς καὶ Φαρισαίοι υποκριταί, ὅτι κλείετε τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν ἔμπροσθεν τῶν ἀνθρώπων. Ὑμεῖς οὐκ εἰσέρχεσθε, οὐδὲ τοὺς βουλομένους εἰσελθεῖν ἀφίετε. Διὰ τοῦτο λήψεσθε περισσότερον κρίμα. • Οὕτω καὶ οὗτοι ποιοῦσιν· αὐτοὶ γὰρ πηρωθέντες τὰς ὄψεις ὑπὸ προλήψεως, οὐχ ὑποτάσσονται τῇ Ἐκκλησίᾳ, καὶ ἡμᾶς ὑποτασ σομένους ὑβρίζουσιν. Ετι τε ἀναιδῶς ἐπιπηδῶσι, λέγοντες ὅτι οὐδεὶς τῶν ἁγίων λέγει τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Υἱοῦ. Ἐκνήψατε διὰ τὸν Κύριον, ἀδελφοί· καὶ ἴδετε πόσους ἁγίους ἐπιδεικνύομεν ὑμῖν τοῦτο λέγοντας. Ετι ὁ αὐτὸς Αθανάσιος ἐν τῇ πρὸς Σερπ πίωνα ἐπιστολῇ, οὕτω φησίν· ο 'Αμέλει τοῦ Πατρὸς πέμποντος τὸ Πνεῦμα, ὁ Υἱὸς ἐμφυσῶν, δίδωσιν αὐτὸ τοῖς μαθηταῖς· ἐπειδὴ πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατὴρ, τοῦ Υἱοῦ ἐστι.» Συνάδει τούτῳ καὶ ὁ πάμμε γας Κύριλλος, ἐν τῇ ἐξηγήσει τοῦ ἐνάτου ἀναθεματισμοῦ, ἔνθα φησίν· ο "Ανθρωπος γεγονώς ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος, ἐπιμεμένηκε καὶ οὕτω Θεός, πάντα ἔχων ὅσα καὶ ὁ Πατήρ, δίχα μόνον τοῦ εἶναι Πατήρ καὶ ἴδιον ἔχων τὸ ἐξ αὐτοῦ καὶ οὐσιωδῶς ἐμπεφυχές αὐτῷ Πνεῦμα ἅγιον, εἰργάζετο τὰς θεοσημείας.» Ηκουσας τὸ ἐξ αὐτοῦ; "Αρα τί δηλοῦν βούλεται, ή ὅτι τὸ ἐξ αὐτοῦ δηλονότι ἐκπορευόμενον· καὶ τὸ πάντα ἔχων ὅσα καὶ ὁ Πατήρ; Ἐννοήσατε, ἄνθρω ποι τοῦ Θεοῦ, ἐννοήσατε. Ὁ δὲ ἅγιος Ἰλάριος, ἐν τῷ λόγῳ τῷ μετὰ τὴν Πεντηκοστὴν ἀναγινωσκομένῳ, ἐν τῇ ἑορτῇ τῆς ἁγίας Τριάδος, οὕτω φησί· «Πιστεύομεν εἰς τὴν ἁγίαν Τριάδα· τουτέστι τὸν Πατέ ρα, καὶ τὸν Υἱὸν, καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα, ἕνα Θεὸν παντοδύναμον· μιᾶς οὐσίας, μιᾶς ὑπάρξεως, μιᾶς ἐξου Inter impressos non habetur hic sermo. Audisti rursus magnum Patrem hunc, non minorein se Spiritum dicit, sed majorem et æqualem: æqualem secundum consubstantialitatem: majorem non magnitudine aliqua neque tempore; absit: nihil enim prius et posterius in divina est Trinitate: sed quia ex co habet esse, quemadmodum sine ex Deo et Patre. Ubi sunt qui dicunt quod ex solo Patre Spiritus est, nec procedit ex Filio? Non erubescunt sanctis contradicere. O tam patientiam, Christe rex | Partim pro sanctis habent hos, festum celebrant, adlorant, et imagines eorum fingunt et exornant cas auro: partim abnegant, eo quod dicant, ex Filio esse Spiritum, et impudenter in eos contumeliosi sunt, nunc horum libros adulterando, nunc penitus comburendo, ne appareant: hos autem temulentos dicunt; illos vero non esse sancios, quia ex Filio Spiritum confitentur. Postea non verentur homines hi nos criminari, qui sanctis et Ecc'esia doctoribus subjicimur, et scripta cerum servamus. Quin etiam nobis adversantur, quia sanctæ et ecumenicæ subjicimur synodo, ejusque decretum veluti aureum monile penitus pectori afligimus. Profecto Pharisæorum similes sunt, quos increpat Christus Dominus, dicens: c Væ sobis, Scribe et Pharisæi hypocritæ, quia clauditis regnumi cœlorum ante homines: vos enim non intratis, nec volentes intrare siuitis; propter hoc amplius aceipietis judicium; sic et hi faciunt, hi namque ob præsumptionem oculos obversos obtinentes Ecclesiæ non subjiciuntur, et in nos, quod subjicimur, contumelias effundunt. Resipiscite per Deum, fratres, et videte quot sanctos vobis ostendimus id confirmantes. Item idem Athanasius in epistola ad Serapionem sic scribit: «Sane cum Pater Spiritumı mittat, Filius insuflans tradit eum discipulis, nau cuncta quæ Pater habet, Filii sunt. Consentanea his scribit maximus Cyrillus in enarratione noni anathenalisni, ubi ait: • Homo factus Dei Vero bum, sic etiam mansit Deus, omnia habens quæ Pater, excepto tantum eo quod non est Pater; propriumque habens ex seipso Filius, et essentialiter insitum in se Spiritum sanctum vaticinabatur.» Audis illud ex eo. Aliudine igitur denotat, nisi ex eo procedentem, et cuncta habentem quæcunque Pater habet? Percipite, homines Dei, percipite. Sanctus Hilarius in sermone qui post Pentecosten legitur, in festo sanct Trinitatis sic ait: < Credimus in sanctam Trinitatem, id est, Patrem, Filium, et Spiritum sanctum, unum Deum omnipotentem, unius essentiæ, unius substantia, unius potestatis, omnium creaturarum opificem, ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia, Patrem a se, non ab alio, Filium ex Patre genitum, Deum verum de Deo vero, lumen verum de lumine vero; non tamen duo lumina, sed unuin lumen, Spiritum sanctum æqualiter a Patre et Filio procedentem. › Jam, ut ego arbitror, hæc auctoritas solvit omnem

dubitationem. Cum sanctus hic dicat, Spiritum & σίας, δημιουργὸν πάντων τῶν κτισμάτων, ἐξ οὗ πάνsanctum æqualiter a Patre et Filio procedere, nulJam reliquit causam iis qui quærunt occasiones. Audite igitur. vos, et intelligite, qui salutem vestram cateris omnibus anteponitis, quid denotare vult, τα, δι' οὗ πάντα, ἐν ᾧ πάντα· Πατέρα ἀφ' ἑαυτοῦ, ἀλλ' οὐκ ἀφ' ἑτέρου· Υίλν, ἐκ τοῦ Πατρός γεννητόν, θεὸν ἀληθινὸν ἐκ Θεοῦ ἀληθινοῦ, φῶς ἀληθινὸν ἐκ φωτός ἀληθινοῦ· οὐ μὴν δύο φῶτα, ἀλλ' ἐν φῶ; Πνεύμα ἅγιον παρὰ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἐπίσης ἐκπορευόμενον οὐ τρεῖς φαμεν θεούς, ἀλλ᾽ ἕνα Θεόν. • Τὸ ῥηθὲν ἤδη κατ' ἐμὴν γνώμην, ἔλυσε πᾶν τὸ ἀμφιβαλλόμε νον· εἰπὼν ὁ ἅγιος οὗτος ὅτι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐπίσης παρὰ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἐκπορεύεται, οὐδε μίαν κατέλιπε πρόφασιν τῶν προφάσεις ζητούντων. Ακούσατε τοίνυν ὑμεῖς καὶ σύνετε, οἱ τὴν σωτηρίαν ὑμῶν πάντων τῶν ἄλλων προτιμώμενοι· τί τὸ ἐπίσ σης παρὰ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἐκπορευόμενον Πνεῦμα ἅγιον δηλοῦν βούλεται. Ἐπίστησον, Χριστιανέ, και μὴ ἐθελοκάκως οὕτω καὶ ἀφειδῶς ἀπόῤῥιπτε λόγου; βλασφήμους κατὰ τῶν εἰδότων. Καὶ γὰρ οἱ ἀμαθεῖς οὐ μόνον οὐ σπουδάζουσι μαθεῖν, ἀλλὰ καὶ τοὺς φιλομαθεῖς ἐξυβρίζουσιν. Ἐῶ λέγειν τὰ τούτων αἴσχιστα καὶ βλάσφημα ῥήματα, τὸ σεμνὸν περιποιούμενος πανταχοῦ τῶν ἐμῶν λόγων, διὰ τὴν τοῦ γένους τιμήν. Ετι Αθανάσιος ὁ μέγας ἐν τῇ πρὸς Σεραπίωνα ἐπιστολῇ φησι·. Τοιαύτην τάξιν και φύσιν ἔχει τὸ Πνεῦμα πρὸς τὸν Υἱόν, οταν ἔχει ὁ Υἱὸς πρὸς τὸν Πατέρα, ο 'Αλλὰ τάξιν καὶ φύσιν τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα ἄλλην οὐ συνορῶμεν, ἢ τὸ εἶναι ἐξ αὐτοῦ, καὶ τὸ ἔχειν ἐκεῖνον αἰτίαν· τοιαύ την τοίνυν καὶ τὸ Πνεῦμα πρὸς τὸν Υἱὸν ὁ ἅγιος οὗτο; τάξιν ἔχειν βούλεται· ὥστε καὶ τὸ Πνεῦμα κατὰ τοῦτον τὸν τρόπον, δεῖ λέγεσθαι καὶ νοεῖσθαι ἐκ τοῦ Υἱοῦ. Τούτῳ σύμφωνα καὶ ὁ οὐρανοφάντωρ θεῖος Βασίλειος ἐν τῷ ἑπτακαιδεκάτῳ κεφαλαίῳ τῶν πρὸς Ἀμφιλόχιον, οὕτω θεολογεῖ. 4 Ως τοίνυν έχει ὁ Υἱὸς πρὸς τὸν Πατέρα, οὕτω καὶ πρὸς τὸν Γιόν τὸ Πνεῦμα, κατὰ τὴν ἐν τῷ βαπτίσματι παραδεδο μένην τοῦ λόγου σύνταξιν.» Εἰ δὲ τὸ Πνεῦμα τῷ Υἱῷ συντέτακται, ὁ δὲ Υἱὸς τῷ Πατρὶ καὶ τὸ Πνεῦμα τῷ Πατρὶ δηλονότι. Ὁ δὲ Κύριλλος ὁ μέγας τῆς Αλεξανδρέων φωστήρ, ἐν τῷ ἔκτῳ τῶν πρὸς Τρ μείαν, οὕτω φησίν· «Ἐν τούτῳ γινώσκομεν, δι ἐν ὑμῖν ἐστιν ἐκ τοῦ Πνεύματος, οὗ ἔδωκεν ἡμῖν· ἔνοικον γὰρ καὶ ἐνη υλισμένον καταπλουτοίη τις ἂν τὴν φύσει τε καὶ ἀληθῶς ὄντα Θεόν, οὐκ ἀλλότριον τι καὶ διεσπασμένον οὐσιωδῶς αὐτοῦ Πνεῦμα λαβών, • Spiritum sanctum æqualiter u Patre et Filio prore dentem? Animum adverte, Christiane, neque.ita maligna sponte sua verba contumeliosa projicias adversus imperitos; nam imperiti non solum discere aspernantur, verum etiam discendi cupidos maledictis insectantur, Horum turpissima et nefa- ‹ria verba dicere prætermitto, decorum undique meorum verborum servando, propter gentis dignitatem. Præterea magnus Athanasius in epistola ad Serapionem inquit: ‹ Talem ordinein et naturam habet Spiritus erga Filium, qualem habet Filius erga Patrem; sed alium ordinem et naturam Filii erga Patrem noa videmus, nisi ease ex eo et ha here eum pro principio.» Talem ergo sanctus hic vult Spiritum erga Filium ordinem habere; quapropter hac ratione Spiritum dici oportet et intelligi esse ex Filio. Huic consentanea divinus Basilius cap. 17 ad Amphilochium, sic dicit:. Ut ergo se habet Filius ad Patrem, sic Spiritus ad Filium, secundum orationis seriem in baptismate traditam. Si vero Spiritus Filio coordinatur, Filius autem Patri, et Spiritus Patri videlicet.. Cyrillus, inagnum Alexandriæ lumen, in quinto adversus Hermiam sic ait: ● In hoc cognoscimus quod in vobis est ex Spiritu quem dedit vobis: inhabitantem enim et immorantem sibi unusquisque comparaverit eum, qui naturaliter et vere est Deus, non alienum aliquid et divulsum essentialiter ab eo Spiritum accipiendo, sed ex eo, et in eo, ct proprium ejus. › In septimo rursus ad eumdem llermiam sic ait: • Nanı a peccato liberans eum, qui ipsi incumbebat, suo postea perungit Spiritu, quem ipse ut Verbum ex Deo Patre iufundit, et ex propria nobis scaturit natura: tanquanı communem vero rem dispensatione, quæ cum carne est propter unionem constituens, et ut homo corporaliter inspirat; insulavit enim apostolis, dicens: «Accipite Spiritum,. $εcundum Joannis verba, sed ipse ex se quemadmodum sane et Pater infundit. Quodnam candidius vel sincerius argumentum hoc reperietur unquam ἀλλὰ τὸ ἐξ αὐτοῦ τε καὶ ἐν αὐτῷ καὶ ἴδιον αὐτοῦ. apud eos qui contendere nolunt, nec schisma complecti? quia maximus hic pater sic ait in sexto: Ex eo, in eo, et proprium ejus; › in septimo vero, ‹ Non ad mensuram dat Spiritum, secundum Joannis verba, sed ipse ex se, infundit eum, sane quemadmodum et Pater. › Si igitur quemadmodum Pater, producit Spiritum Filius, quid amplius ambigitis vos? Nam si quia sanctus dicit infundit, non producit, vel prodit, vel emittit, sed infundit, id ipsum vult, fratres, ac si diceret, prodit: quippe cum hoc ipsum verbum ponat in Patre: dicit enim, ♦ infundit eum quemadmodum Pater, itaque et Pater infundit Spiritum. Si igitur infundit eum Pater, hoc autem nihil aliud intelligere nos oportet, Ἐν τῷ ἑβδόμῳ δὲ πάλιν τῶν πρὸς τὸν αὐτὸν τρ μείαν ὧδέ πως φάσκει • • Απολύων γὰρ ἁμαρτίες τὸν αὐτῷ προσκείμενον, τῷ ἰδίῳ λοιπὸν καταχρίει Πνεύματι· ὅπερ ενίησι μὲν αὐτὸς ὡς ἐκ Θεοῦ Πα τρὸς Λόγος· καὶ ἐξ ἰδίας ἡμῖν ἀναπηγάζει φύσεως· κοινὸν δὲ ὥσπερ τι χρῆμα τιθεὶς τῇ μετὰ σαρκὸς οἰκονομίᾳ διὰ τὴν ἕνωσιν, καὶ ὡς ἄνθρωπος ἐμπνέει σωματικῶς· ἐνεφύση σε γὰρ τοῖς ἀποστόλοι;, εἰπὼν, Λάβετε Πνεῦμα ἅγιον. Καὶ οὐκ ἐκ μέτρου δίδωσι τὸ Πνεῦμα κατὰ τὴν Ἰωάννου φωνὴν, ἀλλ' αὐτὸς ἐνίησιν ἐξ ἑαυτοῦ, καθάπερ αμέλει καὶ ὁ Πατήρ. Τούτου τι ἂν γένοιτο λευκότερον, ή καθαρώτερον γνώρισμα, τοῖς μὴ φιλονεικεῖν ἐθέλουσι, καὶ τοῖς τὸ σχίσμα μὴ ἀγαπῶσιν; ὅτι φησὶν ὁ πάμμεγας οὗτο;

PRO CONC. FLORENT. CAP. I. DE SPIRITU SANCTO. Πατήρ, ἐν μὲν τῷ ἔκτῳ, τὸ ἐξ αὐτοῦ τε καὶ ἐν αὐτῷ quam quod Pater eum producit, iufun:lit autem καὶ ἴδιον αὐτοῦ· ἐν δὲ τῷ ἑβδόμῳ οὐκ ἐκ μέτρου δίδωσι τὸ Πνεῦμα κατὰ τὴν Ἰωάννου φωνὴν, ἀλλ' αὐτὸς ἐνίησιν αὐτὸ ἐξ ἑαυτοῦ, καθάπερ ἀμέλει καὶ ὁ Πατήρ. Εἰ οὖν καθάπερ ὁ Πατήρ προβάλλει τὸ Πνεῦμα καὶ ὁ Υἱὸς, τί ἔτι ὑμεῖς ἀμφιβάλλετε; εἰ μὲν γὰρ διότι φησίν, Ὁ ἅγιος ἐνίησι, καὶ οὐ λέγει, προβάλλει, ἢ πρόεισιν, ἢ ἐκπορεύει, ἀλλὰ τὸ ἐνίησιν· ἀδελφοὶ ταυτὸν βούλεται τῷ ἐκπορεύεται, ἐπειδὴ τὴν αὐτὴν ῥῆσιν καὶ ἐπὶ τοῦ Πατρός τίθησι λέγει γὰρ, Ενίησιν αὐτὸ καθάπερ καὶ ὁ Πατήρ. Ὥστε καὶ ὁ Πατὴρ ἐνίησι τὸ Πνεῦμα. Εἰ οὖν ἐνίησιν αὐτὸ ὁ Πατήρ, τοῦτο δὲ οὐκ ἄλλο τι δεῖ ἐννοεῖν ἡμᾶς, ἡ ὅτι ἐκπορεύει αὐτὸ ὁ Πατὴρ, ενίησι δὲ τοῦτο καὶ ὁ Υἱὸς cum et Filius quemadmodum Pater: emittit ergo Filius quemadmodum utique et Pater, nam cum simpliciter audimus Spíritus Patris, nihil aliud Intelligimus nisi ex Patre eum procedere. Sequitur ergo etiam cum de Filio hoc audierimus, ‹ Spirittım Filii,» et ex Filio procedentem necessario uos intelligere, eoque modo vera dicimus, et sanctis consentimus, dicendo ex Patre et Filio sanctum procedere Spiritum. At id quidem dilucide ostensum est, radiosque ad instar solis emittit hæc expositio, adversus quam cum respicere non possint, qui noctuæ oculos habent, sursum deorsum offendunt. καθάπερ καὶ ὁ Πατήρ, ἐκπορεύει ἄρα τοῦτο καὶ ὁ Υἱός, καθάπερ τοιγαροῦν καὶ ὁ Πατήρ. Καὶ γὰδ ὅταν ἀκούσωμεν ἁπλῶς τὸ Πνεῦμα τοῦ Πατρὸς, οὐκ ἄλλο τι εννοουμεν, ἢ τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμε νον. Επεται οὖν, καὶ ὅταν ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ τοῦτ' ἀκούσωμεν, τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορευόμενον ἀναγκαίως νοεῖν ἡμᾶς. Καὶ τούτῳ τῷ τρόπῳ ἀληθεύομεν, καὶ τοῖς ἁγίοις συμφωνούμεν, λέγοντες ὅτι ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ τὸ ἅγιον ἐκπορεύεται Πνεῦμα· ἀλλὰ τοῦτο μὲν λαμπρῶς δέσ δεικται· καὶ τὰς ἀκτῖνας δίκην ἡλίου ἐκπέμπει ἡ ἐξήγησις αὕτη. Εἰς ήνπερ οἱ νυκτερόφθαλμοι, μὴ δυνάμενοι ἀντιβλέψαι, ἄνω καὶ κάτω προσκόπτουσιν. Ζ'. Ἐμοὶ δὲ δοκεῖ δίκαιον ἐπεὶ συνεπεράναμεν τὴν ἡμετέραν ὑπόσχεσιν, διὰ τριάκοντα καὶ τριῶν μαρ τυριῶν ἀνατολικῶν ἁγίων ἀποδεικνύντες τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ὅπως καὶ δυτικῶν ἁγίων μνησθῶμεν, καὶ μαρτυρίας ἐκ τούτων ἑκάστου, δύο Η τρεῖς προκομίσωμεν, εἰς ἔνδειξιν ὅτι οἱ δυτικοί καὶ ἀνατολικοὶ διδάσκαλοι συμφωνοῦσι, καὶ ἀμφιβολία οὐδεμία ἐστὶν ἐν αὐτοῖς. Καὶ πρῶτος ὁ ἐν ἁγίοις περίφημος καὶ τῆς Ἐκκλησίας Πατήρ καὶ διδάσκα λος, Γρηγόριος φημι ὁ Διάλογο;, παρίτω συμμαρτυρήσων τοῖς ἀνατολικοῖς διδασκάλοις. Τοῦτον γὰρ καὶ ἡ ἀνατολική Εκκλησία διδάσκαλον καὶ ἅγιον ἔχει· καὶ τὴν μνήμην αὐτοῦ, ἐκάστου ἔτους μετ' εὐφημίας ἄγει· καὶ οὐ δυνάμεθα ἀρνήσασθαι. Οὗτος γὰρ ἐν ἑνὶ τῶν αὐτοῦ συγγραμμάτων, μετὰ πολλὰ ἄλλα φησίν· ε Οθεν καὶ αὐτὴ ἡ ἀλήθεια ἵνα τοῖς μαθηταῖς πίστιν προσθῇ, εἶπεν· Ἐὰν γὰρ ἐγὼ μὴ ἀπέλθω, ὁ Παράκλητος οὐκ ἐλεύσεται πρὸς ὑμᾶς. Ἐπεὶ γὰρ ἀνάγκη ἐστὶ τὸν Παράκλητον, τὸ Πνεῦμα, ἐκ τοῦ Πατρὸς ἀεὶ καὶ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι, τίνος χάριν ἑαυτὸν ὁ Υἱὸς ἀποδημήσοντα εἴρηκεν, ἵν' ἐκεῖνος ἔλθῃ, ὁ τοῦ Υἱοῦ μηδέποτε ἀφιστάμενος; ἢ ὅτι οἱ ἀπόστολοι ἐν σαρκὶ σωματικοῖς ὀφθαλμοῖς ὁρῶντες τὸν Κύριον καὶ πνευματικῶς ἐδίψων ὁρᾷν, ὀρθῶς αὐτοῖς διαλέγεται· Ἐὰν γὰρ ἐγὼ μὴ ἀπέλθω, ὁ Παράκλητος οὐκ ἐλεύσεται·, ὥσπερ ἂν εἰ διαρρή δὴν αὐτοῖς ἔλεγεν, Ἐὰν μὴ τὸ σῶμα ἀφέλωμαι, τίς ἂν εἴη ὁ πνευματικὸς ἔρως οὐ δείκνυμι· καὶ εἰ μὴ σωματικώς με παύσεσθε βλέποντες, οὐδέποτε πνευματικῶς ἀγαπᾶν εἴσεσθε.» ῾Ο αὐτὸς διδάσκαλος ἐν τῷ πρώτῳ βιβλίῳ τῶν Ἠθικῶν αὐτοῦ, ἐν κεφαλαίῳ δεκάτῳ, οὕτω διέξεισιν· Ἐν τῇ οἰκουμένῃ αἱ ἡμέτ και τῶν συμποσίων παρέρχονται, ἐπειδὰν τῶν κηρυγμάτων διατελῶνται τὰ μυστήρια. Τελεσθέντων δὲ τῶν συμποσίων, ὁλοκαυτώματα ὁ Ἰὼβ ἀνήνεγDialog. 2, in fine. Sed mihi æquum esse videtur, cum præstiterimus quod polliciti sumus, tribus et triginta testimoniis Orientalium sanctorum prolatis, ad comprobandum ex Filio etiam esse sanctum Spiritum, ut sanctorum Occidentalium mentionem faciamus, et bina vel terna testimonia ex singulis afferamus, ad coinprobandum Occidentales et Orientales doctores concordare, nec esse in iis ullam ambiguitatem: primusque inter sanctos celeberrimus Ecclesiæ Pater et doctor, Gregorius, inquam, Dialogus, adl testificandum una cum doctoribus Orientalibus accedat: nam eum etlam Orientalis Ecclesia pro sancto habet, ejusque commemorationem singulis annis cum plausu peragit, nec potestis diffiteri. Is namque in quodam suo tractatu post alia multa scribit: «Unde ipsa quoque Veritas, ut ſidem discipulis augeret, dixit: c Si ego non abiero, Paracletus non veniet ad vos. Cum enim constet, quia Paracletus Spiritus a Patre semper procedat et Filio, cur se Filius recessurum dicit, ut ille veniat, qui a Filio nunquam recedit? Sed quia discipuli Dominum in carne cernentes, spiritualiter quoque videre sitiebant, recte eis dicitur, Si ego non abiero, Paracletus non veniet, ac si aperte diceretur: Si corpus non subtraho, quis sit amor Spiritus non ostendo: et nisi me desieritis carnaliter cernere, nunquam me scietis spiritualiter amare.» Idem magister lib. 1 Moralium, cap. 8, sic explicat: «lu orbem dies convivii transeunt cumn prædicationis mysteria peraguntur. Peractisque conviviis holocaustum Job pro filiis obtulit: quia pro apostolis de prædicatione redeuntibus, Patrem Christus redemptor exoravit. Bene autem mittendo sanctificare dicitur, quia dum Spiritum sanctum, qui a se procedit, discipulorum cordibus tribuit,

JOSEFINI METIONENSIS ἐκ τοῦ κηρυγματος ὑπονοστούντων, τὸν Πατέρα δ Λυτρωτής παρεκάλεσε. Καλῶς δὲ πέμπων, λέγεται ἁγιάζειν. Οτι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τὸ ἐξ αὐτοῦ ἐκπορευόμενον ταῖς τῶν ἀποστόλων διανέμων καρδίαις, ὅ τί περ ἂν πταίσματος ἐνεῖναι ἡδύνατο, εκαθάρι σεν.» Ὁ αὐτὸς ἐν τριακοστῷ δευτέρῳ τῶν Ἠθικών, ἐν κεφαλαίῳ δευτέρω, οὕτω φησίν· ο Ερχεται ώρα ὅτε οὐκ ἔτι ἐν παροιμίαις λαλήσω ὑμῖν. Παρρησία γὰρ περὶ τοῦ Πατρὸς ἀναγγείλαι διισχυρίζεται, ὅτι διὰ τοῦ Πατρὸς τοτηνικαῦτα τῆς μεγαλειότητος αυτ τοῦ φανερωθὲν εἶδος, καὶ ὅπως αὐτὸς οὐκ ἄνισος το γεννώντι φύεται· καὶ ὅπως ἐξ ἀμφοτέρων τὸ Πνεῦμα ἑκατέρῳ συναίδιον ἐκπορεύεται δείκνυσιν. Αποτε καλυμμένως γὰρ τότε εψόμεθα πῶς τὸ φυόμενον quidquid in eis culpa esse potuit emendavit.. Item κεν ὑπὲρ τῶν υἱῶν. Καὶ γὰρ, ὑπὲρ τῶν ἀποστόλων tricesimo Moralium capite sic ait: c Venit hora cum jam non in proverbiis loquar vobis, sed palam de Patre annuntiabo vobis. ‹ Palam quippe de Patre annuntiare se asserit, quia per patefactam tunc majestatis suæ speciem, et quomodo Genitori non impar oriatur, et quomodo ab utroque Spiritus, utrique coæternus,, procedit, ostendit. Aperte namque tunc videbimus, quomodo hoc qued oritur, ei de quo oritur subsequens non est; quomodo is qui per processionem producitur, a proferentibus non præitur; aperte tunc videbimus quomodo et uum divisibiliter tria sint, et indivisibiliter tria, unum. Idem in Confessione suæ fidei, ut omnes summi pontifices faciunt, eam fidem in suis assumptionibus confitentur: • Credo in Deum Patrem τοῦτο, ἀφ᾽ οὗ ἀνίσχει οὐδαμῶς ἐστιν ὑποβεβηκός· omnipotentem, Patrem, Filium, et Spiritum sanctum, tres personas in unam essentiam, Patrem ingenitum, Filium unigenitum, Spiritum vero sanclum neque genitum, neque ingenitum, sed conternum de Patre et Filio procedentem. Item in Evangelio secundum Joannem in homilia super ea verba, ‹ Cum esset sero die illa una Sabbato - rum, quæ incipit: • Quemadmodum misit me Pater, et ego mitto vos,» paulo post dicit:. Cum venerit Paracletus, quem ego mittam vobis a Patre.» Si enim mitti, solummodo incarnari deberet intelligi, sanctus proculdubio Spiritus nullo modo diceretur mitti, qui nequaquam incarnatus est, sed ejus missio ipsa processio est, qua de Patre procedit et Filio. Sicut itaque Spiritus mitti dicitur, quia procedit, ita et Filius non incongrue mitti dicitur, quia generatur. › Damasus sanctissimus Romæ præses, qui tempore secundæ Constantinopolitanæ synodi vixit, in Confessione catholicæ fidei, quam papa hic emisit ad Paulinum Antiochiæ episcopum: ‹ Credimus in unum verum Deum Patrem, ct Filium, et Spiritum sanctum; factorem visibilium et invisibilinm, per quem omnia creata sunt in cœlo, et in terra, Inc unum Deum, et hunc unam esse divini nominis Trinitatem, Patrem qui Fijius non est, sed habet Filium, qui non est utique Pater; Filium qui non est Pater, sed Filius Dei natura est: Spiritum vero Paracletum neque Patrem esse, neque Filium, sed ex Patre procedentem et Filio: est igitur ingenitus Pater, genitus Filius, non genitus Paraclelus, sed ex Patre procedens et Filio.» Hormisdas sanctissimus papa in epistola ad Justinuın imperatorem adversus Nestorii et Eutychis blasphernias, ita scribit: «Adoramus Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, Trinitatis essentiam distincte indivisam, incomprehensibilem, inenarraFilem: ubi quamvis personarum ratio numerum admittat, unio tamen non amittit essentiam, ita tamen ut propria unicuique personæ divinæ servemus, neque per personas unitatem divinitatis negemus, neque ad essentiam id quod est personarum Cap. 8. πῶς τὸ δι' ἐκπορεύσεως προαγόμενον ὑπὸ τῶν προ φερόντων οὐχ ὑπερέχεται. Αναπεπταμένως τότε ὀψόμεθα, πῶς τὸ ἐν διαιρετῶς τρία εἰσὶ, καὶ ἰδιαι ρέτως τὰ τρία ἕν.» ῾Ο αὐτὸς ἐν τῇ ὁμολογία της ἑαυτοῦ πίστεως, καθώς πάντες ποιοῦσιν οἱ ἄκροι άρ χιερεῖς, ὁμολογοῦντες τὴν πίστιν ἐν ταῖς ἑαυτῶν προσλήψεσι,· «Πιστεύω εἰς ἕνα Θεὸν Πατέρα παν τοκράτορα • Πατέρα, Υιν, καὶ ἅγιον Πνεῦμα, τρία πρόσωπα, μίαν οὐσίαν. Τὸν Πατέρα ἀγέννητον, τὸν Υἱὸν μονογενῆ· τὸ Πνεῦμα δὲ τὸ ἅγιον οὔτε γεννητὸν οὔτε ἀγέννητον, ἀλλὰ συναΐδιον ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἐκπορευόμενον.» Ὁ αὐτὸς ἐν τῷ κατὰ Ἰωάν νην Εὐαγγελίῳ, ἐν τῇ ὁμιλίᾳ εἰς τὸ ῥητὸν τὸ, Οὔσης ἐψίας τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ, τῇ μιᾷ τῶν Σαββάτων, ν ε; ἡ ἀρχή· «Ωσπερ ἀπέσταλκέ με ὁ Πατήρ, καγώ πέμπω ὑμᾶς, ο μετ' ὀλίγα φησίν· Οταν ἔλθῃ δ Παράκλητος, ὃν ἐγὼ πέμψω ἡμῖν παρὰ τοῦ Πε· τρός.» Εἰ γὰρ τὸ ἀποστέλλεσθαι, τὸ σαρκοῦσθαι μόνον νοεῖσθαι ὀφείλει, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἀναμη βόλως οὐδένα ἂν τρόπον ἐλέγετο ἀποστέλλεσθαι, ὅπερ οὐδέποτε ἐσαρκώθη. 'Αλλ' ἡ τούτου αποστολή, αὐτή ἐστιν αὐτοῦ ἡ πρόοδος, ᾗ παρὰ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεται. Ὥσπερ τοίνυν τὸ Πνεῦμα ἀπο στέλλεσθαι λέγεται ὅτι ἐκπορεύεται, οὕτω καὶ ὁ ΥΠΑ οὐκ ἀπεικότως ἀποστέλλεσθαι λέγεται, διότι γενν ται. Δάμασος ὁ ἁγιώτατος πρόεδρος 'Ρώμης, ὃς ἂν κατὰ τὸν χρόνον τῆς ἐν Κωνσταντινουπόλει δευτέ μας συνόδου, ἐν τῇ Ομολογίᾳ τῆς καθολικῆς πίστεως, ἣν ὁ πάπας ἐξέπεμψεν οὗτος, πρὸς Παυλίνον Αντιο χείας ἐπίσκοπον· «Πιστεύομεν εἰς ἕνα ἀληθῆ θεάρ Πατέρα, καὶ Υἱὸν, καὶ Πνεῦμα ἅγιον· ὁρατῶν καὶ ἀοράτων ποιητὴν, δι' οὗ τὰ πάντα ἐκτίσθη ἐν οὐ ρανῷ καὶ ἐν τῇ γῇ. Τοῦτον ἕνα Θεὸν, καὶ τοῦτον μίαν εἶναι θείου ὀνόματος Τριάδα· τὸν Πατέρα ούκ ὄντα Υιόν, ἀλλ' ἔχοντα Υἱὸν, ὃς οὐκ ἂν εἴη Πατήρ τὸν Υἱὸν οὐκ ὄντα Πατέρα, ἀλλὰ Υἱὸν Θεοῦ ὑπάρ χοντα φύσει. Τὸ Πνεῦμα δὲ τὸ παράκλητον, μήτε Πατέρα αὐτὸ εἶναι, μήτε Υιόν· ἀλλ' ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον καὶ τοῦ Υἱοῦ.» Εστιν οὖν ἀγέννη - τος ὁ Πατήρ, γεννητὸς ὁ Υἱ;, οὐ γεννητὸς ὁ Παρά κλητος, ἀλλ' ἐκ Πατρὸς ἐκπορευόμενος καὶ Υἱό flomil. 20

PRO CONC. FLORENT. CAP. I. DE SPIRITU SANCTO. 1¡62 Ορμίσδας ὁ ἁγιώτατος πάπας, ἐν τῇ πρὸς Ἰουστί. proprium transferamus. Magnum, sanctum - et inνον τὸν βασιλέα ἐπιστολῇ κατὰ τῶν Νεστορίου και Εὐτυχοῦς βλασφημιῶν, οὕτω φησί· «Προσκυνοῦμεν Πατέρα, καὶ Υἱὸν, καὶ ἅγιον Πνεῦμα· τὴν διακεκρι μένω; ἀδιάστατον, ἀκατάληπτον, καὶ ἀνεκδιήγητον τῆς Τριάδος οὐσίαν. Ενθα κἂν ἀριθμὸν ὁ λόγος τῶν προσώπων προσίεται, ἡ ἑνότη; ὅμως οὐκ ἀπο βάλλει τὴν οὐσίαν. Οὕτω μέντοι, ὥστε ἡμᾶς συντή ρεῖν ἑκάστῳ θείῳ προσώπῳ τὰ ἴδια· καὶ μήτε διὰ τῶν προσώπων τὴν ἑνότητα τῆς θεότητος ἀπαρνεῖσθαι, μήτε πρὸς τὴν οὐσίαν τοῦθ᾽ ὅπερ ἐστὶν ἴδιον τῶν προσώπων μετακομίζεσθαι. Μέγα, ἅγιον, καὶ ἀκατάληπτον, τὸ τῆς Τριάδος μυστήριον. Θεὸς ὁ Πα τήρ· Θεὸς ὁ Υἱός· Θεὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· Τριάς ἀδιαίρετος. Καὶ μὴν ἔγνωσται, ὅτι ίδιόν ἐστι τοῦ Πατρός, γεννᾶν τὸν Υἱόν· ἴδιον τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, ἐκ τοῦ Πατρὸς ἴσος γεννᾶσθαι τῷ Πατρί· ἴδιον τοῦ ἁγίου Πνεύματος, τλ, ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἐκε πορεύεσθαι, ὑπὸ μια ουσία θεότητος.» Λέων ὁ ἀγιώτατο;, καὶ αὐτὸς τῆς πρεσβυτέρας Ρώμης ἀρχιερεὺς μέγιστο;, ἐν τῷ εἰς τὴν Πεντηκοστὴν πρώτῳ λόγῳ, οὗ ἡ ἀρχή· «Τὴν σήμερον πανήγυριν, ἀδελφοὶ ποθεινότατοι,» οὕτω φησίν· «Ἐν γὰρ τῇ θείᾳ Τριάδι οὐδὲν ἀνόμοιον, οὐδὲν ἄνισόν ἐστι· καὶ πάντα τὰ περὶ τῆς οὐσίας ἐκείνης νοεῖσθαι δυνάμενα, οὔτε δυνάμει, ούτε δόξῃ, οὔτε ἀιδιότητι δια κέκρινται. Οντος δὲ ἐν ταῖς τῶν ὑποστάσεων ἰδιότησιν, ἄλλου μὲν τοῦ Πατρός, ἄλλου δὲ τοῦ Υἱοῦ, ἄλλου τοῦ ἁγίου Πνεύματος, οὐ μέντοι ἄλλη θεότης, οὐδὲ διάφορος ἡ φύσις ἐστίν· εἴπερ ἀπὸ μὲν τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱός ἐστιν ὁ μονογενής, τὸ δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, Πατρὸς καὶ Υἱοῦ Πνεῦμα δν, οὐχ ὡς τι τῶν κτισμάτων ἅπερ Πατρός εἰσι καὶ Υἱοῦ, ἀλλ' ὡς μετ' ἀμφοτέρων ζῶν, καὶ ἀἰδίως ἐκ τούτων, ἵπερ ἐστὶ ὁ Πατήρ καὶ Υἱὸς ὑφιστάμενον. ο comprehensibile Trinitatis mysterium, Deus Pater, Deus Filius, Deus Spiritus sanctus, Trinitas indivisibilis tamen certum est proprium Patris esse Filium generare, proprium Filli Dei aqualem Patri generari, proprium Spiritus sancti ex Patre procedere et Filio, sub una essentia deitatis. › Leo sanctissimus et ipse antiquæ Romæ pontifex summus, in primo sermone post Pentecosten qui incipit: «Hodiernam solemnitatem, dilectissimi, › sic inquit; ‹ In Trinitate enim divina nihil dissimile, nihil impar est, et omnia quæ de illa substantia cogitari valent, nec virtute, nec gloria, nec æternitate discreta sunt. Cumque in personarom proprietatibus alius sit Pater, alius sit F.lius, alius sit Spiritus sanctus, non tamen alia deitas neque diversa natura est: siquidem cum et de Patre sit Filius unigenitus, et Spiritus sanctus, Patris Filiique sit Spiritus, non sicut quæcunque creatura, quæ et Patris et Filii est, sed sicnt cum ntroque vivens, et potens, et sempiternus, et ex eo quod est Pater Filiusque subsistit.» Divus Ambrosius, ad quem sacer Basilius scribens dicebat: < Eia, o homo Dei, quia ab hominibus non accepisti, nec didicisti Evangelium Christi, sed ipse Dominus a judicibus ad apostolorum solium transtulit, o hic, inquam, ad Gratianum imperatorem primo libro, capite decimno de Spiritu sanclo, scribit: «Sed neque cum a Patre exit Filius, de loco recedit, aut quasi corpus separatur a corpore: neque enim in Patre quasi in corpore tanquam corpus includitur. Spiritus quoque sanctus cum ex Patre procedit et Filio, non separatur a Patre, non separatur a Filio: quomodo enim separari potest a Patre qui Spiritus ejus oris est? utique et æternitatis indicium est, et divinitatis exprimit unitatem. › Divuş Augustinus, mens illa Ο δὲ θεῖος Αμβρόσιος, ᾧ ὁ ἱερὸς Βασίλειος ἐπι· στέλλων ἔλεγεν, ο "Αγε δή, ὦ ἄνθρωπε τοῦ Θεοῦ, ἐπειδὴ οὐ παρὰ ἀνθρώπων παρέλαβες ἢ ἐδιδάχθης τὸ Εὐαγγέλιον τοῦ Χριστοῦ, ἀλλ' αὐτὸς ὁ Κύριος ἀπὸ τῶν κριτῶν ἐπὶ τὴν προεδρίαν τῶν ἀποστόλων μετέθηκεν· ο οὗτος δὴ πρὸς Γρατιανὸν τὸν βασιλέα ἐν τῷ πρώτῳ βιβλίῳ ἐν τῷ περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύμα τος κεφαλαίῳ δεκάτῳ, φησίν· Ἀλλ᾽ οὔτε ἐπειδὰν ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐξέρχεται ὁ Υἱός, ἀπὸ τόπου ἀναχω ρεῖ, καὶ ὡσεὶ σῶμα χωρίζεται ἀπὸ σώματος. Οὐδὲ γὰρ ἐν τῷ Πατρὶ ὡς δῆθεν ἐν σώματι, ἅτε δὴ σῶμα, εμπερικλείεται. Καὶ τὸ Πνεῦμα δὲ τὸ ἅγιον, ἡνίκα ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεται, οὐ χωρίζεται τοῦ Πατρός· οὐ χωρίζεται τοῦ Υἱοῦ. Τίνα γὰρ τρόπον δύναται χωρίζεσθαι τοῦ Πατρός, Πνεῦμα στόματος αὐτοῦ ὄν; δ πάντως καὶ τῆς ἀϊδιότητος altissima, in multis tractatibus id egregie demonδεῖγμά ἐστι, καὶ τῆς θεότητος ἐμφαίνει τὴν ἑνός τητα.» Αὐγουστῖνος δὲ ὁ θειότατος, ὁ νοῦς ἐκεῖνος ὁ ὑψηλότατος, ἐν πολλοῖς αὐτοῦ λόγοις τοῦτο μάλα γενναίως δείκνυσιν. Ἔτι δὲ καὶ πρὸς Ορώσιον ἐπιστέλλων, περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος τὸν λόγον ποιο ούμενος, οὗ ἡ ἀρχή. Ο Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χρι στὸς ἐδήλωσεν ἑαυτὸν οὕτως ἀπελευσόμενον· τούτῳ πολλὰ καὶ καλά φησι· μετὰ πολλὰ ἄλλα καὶ περὶ τούτου διαλαμβάνει·. Ενταῦθα τοίνυν ἴσως ζητεί τις, πότερον καὶ παρὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Ο γὰρ Υἱός, μόνου τοῦ Πατρός ἐστιν Υἱός· καὶ ὁ Πατήρ, μόνου τοῦ Υἱοῦ ἐστι Πατήρ· τὸ δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὐ θατέρου τούτων μόνον ἐστὶ Πνεῦμα, ἀλλ' ἀμφοτέρων. Εχεις αὐτὸν PATROL. GR. CLIX. ἐν strat, etiam ad Orosium scribens, de Spiritu sancto sermonem habens, qui incipit, Dominus noster Jesus Christus, sic se abiturum ostendit,, in co multa et præclara scribit, post alia multa de hoc tractat: llic igitur forte quæret aliquis, utrum a Filio procedat Spiritus sanctus; Filius enim solius Patris est Filius, et Pater solius Filii est Pater; Spiritus sanctus non alterius borum tantum est Spiritus, sed utriusque. Habes Dominam ipsum qui dicit Non enim vos estis qui loquimini, sed Spiritus Patris vestri qui loquitur in vobis; › habes etiam Apostolum: Misit Deus Spiritum Filii sui in corda vestra, clamantem, Abba Pater. › Et ‍post pauca dicit: Quia igitur ut unus Pater, et unus

JOSEPHI METHIONENSIS Dominus, id est Filius, et unus Spiritus sanctus, Κύριον, λέγοντα· Οὐ γὰρ ἡμεῖς ἐστι οἱ λαλοῦντες, qui sine dubio utriusque est.» Et statim: ‹ Multa ἀλλὰ τὸ Πνεῦμα τοῦ Πατρὸς ὑμῶν τὸ λαλοῦν ἐν etiam testimonia sunt, per quæ Patris et Filii Spi- ὑμῖν. Έχεις καὶ τὸν Απόστολον, 'Απέστειλεν ὁ ritus esse ostenditur, qui in Trinitale Spiritus Θεὸς τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ εἰς τὰς καρδίας sanctus dicitur. › Et infra dicit: «Cur igitur non ὑμῶν, κράζον, 'Α663 ὁ Πατήρ.» Καὶ μετὰ πάνω. credimus ex Filio procedere Spiritum sanctum? βραχέα φησίν· Ἐπεὶ τοίνυν ὥσπερ εἰς Πατήρ, quoniam et Filii est ipse Spiritus: nam si ex eo καὶ εἰς Κύριος, τουτέστιν ὁ Υἱός, οὕτως ἐστὶ καὶ non procederet, minime post resurrectionem appaἐν Πνεῦμα ἅγιον ὁ καὶ ἀναμφιβόλως ἀμφοτέρων rens discipulis suis, insularet, dicens: «Accipite ἐστί· κ καὶ μετ' ὀλίγα·. Πολλαὶ δὲ καὶ ἕτερα! εἰσι Spiritum sanctum. Quid enim alind per eam in- μαρτυρίαι δι' ὧν ἀριδήλως δείχνυται τοῦ Πατρὸς sulationem declarabator, nisi quod ex eo Spiritus καὶ τοῦ Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα· ὅπερ ἐν τῇ Τριάδι sanctus procedebat?. Et infra statim: e Si igi- λέγεται Πνεῦμα ἅγιον.» Καὶ παρακατιών, φησί - fur et ex Patre et ex Filio sanctus procedit Spiri- • Διατί τοίνυν μὴ πιστεύσωμεν καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐχε ius, qua de eausa Filius dixit, a Patre procedit? πορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον; ἐπεὶ καὶ τοῦ Υἱοῦ Ominino quomodo referre solet ad Patrem sua, a ἐστιν αὐτὸ τὸ Πνεῦμα. Εἰ γὰρ μὴ παρ' αὐτοῦ ἐξ:- quo ipse est. Unde et illud est quod dicit, Doctrina πορεύετο, οὐκ ἂν μετὰ τὴν ἀνάστασιν, ἑαυτὸν ἐμφε· mea non est mea, sed ejus qui misit me Patris. ▸ νίζων τοῖς μαθηταῖς αὐτοῦ, ἐνεφύσησεν αὐτοῖς λέο Si igitur hic ejus doctrina intelligitur, quamvis eam γων· Λάβετε Πνεῦμα ἄγιον. Τί γὰρ ἕτερον ἐδηλοῦτο non suam, sed Patris esse diceret, quomodo non δι' ἐκείνου τοῦ ἐμφυσήματος, εἰ μὴ ὅτι καὶ παρ' mag's oportet id intelligere, et ex eo Spiritum sanἐκείνου τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορεύεται;» Καλ ctum procedere? Ubi sic dixit ex Patre eum proce- μετ' ὀλίγα πάνυ φησίν·. Εἰ τοίνυν καὶ παρὰ τοῦ dlere, ut non diceret, et ex me non procedere; a Πατρὸς καὶ παρὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ ἅγιον ἐκπορεύεται quo enim habet Filius ut Deus sit (nam Deus ex Πνεῦμα, τίνος χάριν ὁ Υἱὸς εἴρηκε παρὰ τοῦ Παν Deo), ab eo omnino habet, ut et ab eo procedat τρὶς ἐκπορεύεται; Πάντως ἐν τρόπον εἴωθεν ἀναSpiritus sanctus. › Et post pauca: ‹ Spiritus non φέρειν πρὸς τὸν Πατέρα καὶ τὰ ἑαυτοῦ, παρ' οὗ καὶ ex Patre procedit in Filium, et ex Filio procedit ad αὐτός ἐστιν. Ὅθεν κἀκεῖνό ἐστιν ὅ φησιν· «Η ἐμὴ δια sanctificandam creaturam, sed simul ex utroque δαχὴ οὐκ ἔστιν ἐμὴ, ἀλλὰ τοῦ πέμψαντός με Πατρός.» procedit; etsi Pater hoc Filio dedit, ut quemadmo- Εἰ τοίνυν κἀνταῦθα νοεῖται καὶ ἑαυτοῦ ἡ διδασκαλία, dum ex se, sic et ex eo procederet; non enim di- καίτοι ταύτην οὐχ ἑαυτοῦ, ἀλλὰ τοῦ Πατρὸς εἶναι cere possumus, non esse vitam Spiritum sanctum, ο φήσαντος, πῶς οὐ μᾶλλον κἀκεῖνο δεῖ νοεῖν, καὶ παρ' Pater enim vita est, et Filius: propterea sicuti αὐτοῦ ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον; ἔνθα ούτως Pater vitam habet in se, sic dedit vitam procedere ἔφησεν ἐκ τοῦ Πατρὸς αὐτὸ ἐκπορεύεσθαι, ὡς μὴ ex eo, quemadmodum procedit ex sc. D. vero λέγειν καὶ παρ' ἐμοῦ μὴ ἐκπορεύεσθαι· παρ' οὗ δὲ Hieronymus in sermone De Trinitate, sic ait: ἔχει ὁ Υἱὸς τὸ εἶναι Θεὸς, ἔστι γὰρ Θεὸς ἐκ Θεοῦ, ● Spiritus sanctus a Patre et Filio procedens, per παρ' αὐτοῦ πάντως ἔχει τὶ, καὶ παρ' αὐτοῦ ἐκπ omn a Patri et Filio æqualis colitur, et æternus ρεύεσθαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον.» Καὶ μετ' ὀλίγα est. › Ejus lem ad S. Damasum Romæ episc. de «Τὰ δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὐκ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκτο catholica fide: Credimus in unum Deum Patrem ρεύεται εἰς τὸν Υἱόν, κἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεται το omnipotentem, et in unum Dominum Jesum Chri- τὸ ἁγιάζειν τὴν κτίσιν, ἀλλ' ὁμοῦ ἐξ ἀμφοτέρων έχε stum Filium Dei, et in Spiritum sanctum Deum, πορεύεται, εἰ καὶ ὁ Πατὴρ τοῦτο δέδωκε τῷ Υἱῷ, non tres Deos, sed Patrem, Filium et Spiritum san- ἵν᾿ ὥσπερ ἐξ ἑαυτοῦ, οὕτω καὶ ἐξ ἐκείνου ἐκπορεύη cum unum Deum colimus et confitemur: non sic ται· οὐδὲ γὰρ δυνάμεθα λέγειν μὴ εἶναι ζωὴν τὸ unum Deum quasi solitarium, nec eumdem qui Πνεῦμα τὸ ἅγιον· ἐπεὶ καὶ ὁ Πατήρ ζωή ἐστὶ καὶ ipse sibi Pater sit, ipse et Filius, sed Patrem esse ὁ Υἱός· καὶ διὰ τοῦτο ὥσπερ ὁ Πατὴρ ζωὴν ἔχων qui genuit, Filium vero qui genitus est, Spiritum ἐν ἑαυτῷ, οὕτως ἔδωκε ζωὴν ἐκπορεύεσθαι καὶ ἐξ sanctum neque genitum, neque ingenitum, non crea- ἐκείνου, ὥσπερ ἐκπορεύεται καὶ ἐξ ἑαυτοῦ. Ἱερώ tum, non factum, sed a Patre Filioque procedentem, νυμος δὲ ὁ θειότατος ἐν τῷ περὶ Τριάδος λόγῳ αὐτ Patri et Filio coæternum et cooperatorem. Scriptum τοῦ, οὕτω φησί· «Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον παρὰ Πατρός. est enim: «Verbo Domini coeli frmati sunt, id est, καὶ Υἱοῦ ἐκπορευόμενον, κατὰ πάντα Πατρὶ καὶ a Filio Dei et spiritu oris ejus omnis virtus eorum. › ὁμότιμον καὶ συναΐδιον ὑπάρχει.» Τοῦ αὐτοῦ πρὸς τὸν ἅγιον Δάμασον 'Ρώμης, περὶ τῆς καθολικῆς πίστεως· «Πιστεύομεν εἰς ἕνα Θεόν Πατέρα παντο κράτορα, καὶ εἰς ἕνα Κύριον Ἰησοῦν Χριστὸν τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, καὶ εἰς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον Θεὸν, οὐ τρεῖς θεούς, ἀλλὰ τὸν Πατέρα, καὶ τὸν Υἱὸν, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἕνα θεὸν λατρεύομεν καὶ ὁμολο γοῦμεν. Οὐχ οὕτως ἕνα Θεὸν ὡσανεί μεμονωμένον· οὔτε τὴν ὄντα Πατέρα, τὸν αὐτὸν εἶναι καὶ Υἱὸν, ἀλλὰ Πατέρα μὲν τὸν γεννήσαντα· Υἱὸν δὲ τὸν γεννηθέντα· τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, οὔτε γεννητὸν οὔτε ἀγέννητον, οὐ κτιστὸν, οὐ ποιητὸν, ἀλλ᾽ ἐκ Πατρὸς Υἱοῦ τε ἐκπορευόμενον· τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Υἱῷ συναἶδον, καὶ ἴσον, καὶ συνεργόν. Γέγραπται γάρ «Τῷ λόγῳ Κυρίου οἱ οὐρανοὶ ἐστερεώθησαν, τουτέστιν, ὑπὸ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, καὶ τῷ Πνεύματι τοῦ στόματος αὐτοῦ πᾶσα ἡ δύναμις αὐτοῦ. ο Item D. Augustinus in libro ad Petrum de fide Ετι Αὐγουστῖνος ὁ θειότατος ἐν τῷ βιβλίῳ τῷ πρὸς

PRO CONC. FLORENT. CAP. I. DE SPIRITU SANCTO. Πέτρου Περὶ πίστεως, ἐν κεφαλαίω ὀγδίῳ, οὕτω cap. 11, ait: Firmissime tene, et nullatenus duliφησί• • Βεβαιότατα πίστευε, καὶ κατὰ μηδένα τρόπον ἀμφίβαλλε, αὐτὸ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὁ Παν τρός ἐστι Πνεῦμα καὶ Υἱοῦ, ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι. Λέγει γὰρ ὁ Υἱ5;· «Ὅταν ἔλθῃ ὁ Παράκλητος τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, δ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται·, ὅπου Πνεῦμα ἑαυτοῦ εἶναι ἐδίδαξεν· ἐπεὶ αὐτός ἐστιν ἡ ἀλήθεια. Ἐκ τοῦ Υἱοῦ τε εκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ ἡ προφη τικὴ καὶ ἀποστολική διδασκαλία ἡμῖν παραδίδωσιν· Ησαΐας μὲν γάρ φησι περὶ τοῦ Υἱοῦ· Πατάξει την γῆν τῇ ράβδῳ τοῦ στόματος αὐτοῦ, καὶ τῷ πνεύ ματι τῶν χειλέων αὐτοῦ ἀνελεῖ τὸν ἀσεβή.» Περὶ οὗ φησι καὶ ὁ ᾿Απόστολος, «Ον ὁ Κύριος Ἰησοῦς ἀνε λεῖ τῷ πνεύματι τοῦ στόματος αὐτοῦ. Ὁ αὐτὸς ἐν τῷ εἰκοστῷ κεφαλαίῳ τοῦ τετάρτου βιβλίου τοῦ περὶ Τριάδος, οὗ ἡ ἀρχή·. Εἰ δὲ καὶ κατὰ τὸ ἀποστέλλε σθαι παρὰ τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱὸς λέγεται,» μετὰ πολλὰ ἄλλα φησί· ι Καὶ ὥσπερ τῷ Πνεύματι τῷ ἁγίῳ τὸ Θεοῦ δῶρον εἶναι, τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι ἐστιν, οὕτω καὶ τὸ πέμπεσθαι, τὸ γινώσκεσθαι, ὅτι ἐξ ἐκείνου ἐκπορεύεται ἐστιν. Οὐ μέντοι δυνάμεθα λέγειν ὅτι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὐχὶ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεται, οὐδὲ γὰρ μάτην τὸ αὐτὸ Πνεῦμα, καὶ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ Πνεῦμα λέγεται· οὔτε μὴν συνορῶ, τί ποτε ἕτερον σημᾶναι ἡβούλετο, ἡνίκα εμφυσήσας εἰς τὸ πρόσωπον τῶν μαθητῶν, εἶπε, Λάβετε Πνεῦμα ἅγιον. Οὐδὲ γὰρ τὸ σωματικὴν ἐκεῖνο ἐμφύσημα, σὺν αἰσθήσει τοῦ σωματικῶς θιγγάνειν προῖὸν ἐκ τοῦ στόματος ἡ οὐσία τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἦν, ἀλλ' Ενδειξι; διὰ καταλλήλου δηλώσεως, μὴ μόνον ἐκ τοῦ Πατρός, ἀλλὰ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Τίς γὰρ ἂν ἀτοπώτατης φήσειεν, ἕτερον μὲν εἶναι ὅπερ ἐμφυσήσας δέδωκεν, ἕτερον δὲ δ μετὰ τὴν ἀνάληψιν αὐτοῦ πέπομφεν; › Ο αύτὸς ἐν τῷ ἑπτακαιδεκάτῳ κεφαλαίῳ τοῦ πεντεκαιδεκάτου βιβλίου, τοῦ περὶ Τριάδος, οὗ ἡ ἀρχή, ο Αλις μὲν οὖν περὶ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, ἔγγιστά που τῆς ἀρχῆς, οὕτω φησίν·. Ως τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον κατὰ τὰς ἱερὰς Γραφάς, οὔτε τοῦ Πατρός ἐστι μόνου, οὔτε τοῦ Υἱοῦ μόνου, ἀλλ' ἀμφοῖν, ο καὶ μετά τινα, • Οὕτω γὰρ καὶ ὁ Πατήρ, Θεός· καὶ ὁ Υἱός, Θεός· καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, Θεός· καὶ ὁμοῦ· πάντες, εἶς Θεός. Καὶ μέντοι ου μάτην ἐν τῇδε τῇ Τριάδι, οὐ λέγεται Λόγος Θεοῦ, εἰ μὴ ὁ Υἱός· οὐδὲ δῶρον Θεοῦ, εἰ μὴ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· οὐδὲ ἐξ οὗ ἐγεν νήθη ὁ Λόγος, καὶ ἐξ οὗ ἐκπορεύεται ἀρχοειδῶς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, εἰ μὴ ὁ Θεὸς καὶ Πατήρ. Διὰ τοῦτο δὲ προστέθεικα ἀρχοειδῶς, ἐπειδὴ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον εὑρίσκεται ἐκε πορευόμενον. Αλλ' ἐπειδὴ καὶ τοῦτο αὐτῷ ὁ Πατήρ ἔδωκεν, οὐκ ἤδη ὑφεστηκότι καὶ μήπω ἔχοντι, ἀλλ' ὅ τι ποτὲ τῷ μονογενεῖ Λόγῳ δέδωκεν, ἐν τῷ γενναν δέδωκεν. Οὕτως ἄρα αὐτὸν ἐγέννησεν, ὡς ἐξ αὐτοῦ τὸ δῶρον κοινὸν προέρχεσθαι, καὶ Πνεῦμα ἀμφοῖν. ο Ο αὐτὸς ἐν τῷ εἰκοστῷ ἔκτῳ κεφαλαίῳ τοῦ αὐτοῦ βιβλίου, οὗ ἡ ἀρχή· Επειτα δὲ ἐν τῇ ἄκρη Τριάδι, 5111 Thess. 11, 8. tes, eumdem Spiritum sanctum, qui Patris et Filii unus est Spiritus, de Patre et Filio procedere: dicit enim Filius, ‹ Cum venerit Spiritus veritatis, qui a Patre procedit, o ubi Spiritum suum esse docuit, quia ipse est veritas. De Filio quoque procedere Spiritum sanctum prophetica atque apostolica doctrina nobis commendat. Isaias enim dicit de Filio: Percutiet terram virga o is sui, et spiritu labiorum suorum interficiet impium 30;, de quo et Apostolus: Quem interficit Dominus Jesus spiritu oris “sui. › Idem cap. 20 libri quarti De Trinitate, qui incipit: • Si autem secundum hoc missus a Patre, o post multa alia dicit: «Et sicut Spiritui sancto donum Dei esse, est a Patre proce- " dere, ita milli est cognosci, quod ab illo procedat: nec possumus dicere quod Spiritus sanctus non et a Filio procedat: neque frustra idem Spiritus et Patris et Filii Spiritus dicitur, nec video quid aliud significare voluerit, cum sumlans in faciem discipulorum, ait: ‹ Accipite Spiritum sanctum;» neque enim flatus ille corporeus cum sensu corporaliter tangendi procedens ex corpore, substalltia Spiritus sancti fuit, sed demonstratio per congruam significationem, non tantum a Patre, sed et a Filio procedere Spiritum sanctum. Quis enim dementissimus, dixerit alium fuisse Spiritum, quem sumans dedit, et alium quein post ascensionem misit?» ldem c. 17 lib. xv De Trinitate, qui incipit: e Salis de Patre et Filio, juxta priucipium sic ait: Quod Spiritus sanctus secundum Scripturas sanctas nec Patris solius est, nec Filii solius, sed amborum;» et post quedam: • Sic enim et Pater Deus, et Filius, et Spiritus sanctus Deus, et simul omnes unus Deus. Et tamen non frustra in hac Trinitate non dicitur Verbum Dei nisi Filius, nec donum Dei, nisi Spiritus sanetus, nec de quo genitum est Verbum, et de quo' procedit principaliter Spiritus sanctus, nisi Deus Pater. Ideo autem addidi ‹principaliter › quia et de Filio Spiritus sanctus procedere reperitur. Sed hoc quoque illi Pater dedit non jam exsistenti et nondum habenti; sed quidquid unigenito Verbo dedit, gignendo dedit. Sic ergo eum genuit, ut etiam de illo donum commune procederet, et Spiritus sanclus spiritus esset amborum. Idem capite 20 ejusdem libri, quod lucipit: «Deinde in illa summa Trinitate, sic ait: «Quapropter qui potest intelligere sine tempore generationem Filii de Patre, futelligat sine tempore processionem Spiritus sancti de utroque. Et qui potest intelligere in eo, quod ait Filius, «Sicut Pater habet vitam in semetipso, sic dedit Filio vitam habere in semetipso, › non sine vita exsistenti jam Filio, vitam Patrem dedisse sed ita cum sine tempore genuisse, ut vita, quam Pater Filio gignendo dedit, corterna sit vitæ Pa'ris qui dedit, intelligat; et sicut Pater » Isa. xi, 4. '

habet in semetipso, at de illo procedat Spiritus οὕτω φησίν· "Ενθεν το: ὁ δυνάμενος νοείν είχα sanctus, sic dealisse Filio, ut de illo procedat idemn Spiritus sauctus, et utrumque sine.tempore: alque ita dictum Spiritum sanctum de Patre procedere, ut intelligatur, quod etiam procedit de Filio, de Patre esse et Filio. Si enim quidquid habet, de Patre habet Filius, de Patre habet utique ut de ipso proċedat Spiritus sanctus. Idem in libro De catholica fide, quem et Speculum vocat: ‹ Da mihi in via bac qua te duce gradior intellectum, et inspira nihi, et semper doce me gratiam tuam, qualiter in te irreprehensibiliter sit credendum, ut te unum Deum essentialiter sapiam, et irrepreliensibiliter trinum personaliter capiam, Patrem ingenitum, de Patre Filium unigenitum, ex utroque procedentem et in utroque permanentem Spiritum sanctum. Idem in eodem libro: Hanc fidem per te et in te confiteor, o beata, et benedicta, et gloriosa Trinitas, o vera et samma sempiterna unitas, Pater, et Filius, et Spiritus sanctus. Deus Bominus Paracletus, charitas, gratia, consolatio, verum lumen, lumen ex lumine, vera illuminatio, vivens vila, vita a vivente, vivificator viventium, fons, lumen, irrigatio, unus a se, unus ab uno, unus ab ambobus, ab uno omnia, per unum omnia, id est, a se Pater, ab altero, id est a Patre, Filius, ab utroque Spiritus sanctus, id est, a Patre et Filio: verax genitor, veritas genitus, anor amboruun Spiritus sanctus, una virtus, æqualis majestas, et par gloria, una eademque essentia. › Idem in eodem libro Speculi: ‹ Et quia semper Pater fuit, ·Filium semper habuisse dubium non est, te quoque oredo Spiritum sanctum verum Deum non factum, nec creatum, nec genitum, sed ex Patre et Filio ineCabiliter procedentem, et in Patre simulque Filio substantialiter permanentem. Sic igitur ab utroque procedis, ut inseparabiliter in utroque mɔneas, atque ita per omnia Deo, et Patri, et Filio, æqualem, coæternum, consubstantialem, ut neque potestate, neque voluntate, neque æternitate, Reque substantia differre possis ab iis, vel præcidi, a quibus procedis. Igitur æternum Patrem sine nativitate, æternum Filium cum nativitate, æternum Spiritum cum processione sine nativitate, totum Patrem in Filio et Spiritu sancto, totum Filium in Patre et Spiritu sancto, totum Spiritum sanctum in Patre et Filio permanentem, Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum unum Deum omnipotentem, una potestate, unoque regno, una majestate, una æternitate, tunc, et nunc, et semper ulique regnantemn, curde credo, ore confiteor, et mente diligo. › Idem in libro De catholica fide: • Quis ante nos, in quos sæculorum fines devenerunt, talia sie manifesta audire potuit, vel cognoscere de Trinitate et unitate, de personis et substantia? de te quidem, Deus Pater, quod sis a nullo, ideo ingenitus diceris; de Filio autem luo quia genitus a te sit, non a se: de Spiritu quoque ɛùnc o, quia procedens, et non sit a se, sed a te et χρόνου τὴν ἐκ Πατρὸς γέννησιν τοῦ Υἱοῦ, νοείτω δίχα χρόνου καὶ τὴν τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐξ ἀμφοῖν πρόοδον. Καὶ ὁ δυνάμενος νοεῖν ἔνθα φησὶν ὁ ΧΙ, "Ωσπερ ὁ Πατὴρ ἔχει ζωὴν ἐν ἑαυτῷ, μὴ είχα ζωής ὄντι τῷ Υἱῷ, ἤδη ζωὴν τὸν Πατέρα δεδωκέναι· ἀλλ' οὕτως αὐτὸν ἀχρόνως γεγεννηκέναι, ὡς τὴν ζωὴν ἦν ὁ Πατὴρ τῷ Υἱῷ γεννῶν αὐτὸν δέδωκε, συναίδιον εἶναι τῇ ζωῇ τοῦ διδόντος Πατρός νοείτω. Καὶ ὥσπερ ὁ Πατὴρ ἔχει ἐν ἑαυτῷ, ὡς ἐξ ἐκείνου προϊέναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, οὕτω δεδωκέναι καὶ τῷ Υἱῷ, ὡς ἐξ ἐκείνου προϊέναι τὸ αὐτὸ Πνεῦμα ἅγιον, καὶ ἐπί τερον ἀχρόνως· καὶ οὕτως εἰρῆσθαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τοῦ Πατρὸς προϊέναι, ὡς νοεῖσθαι τὸ προϊόν καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ· ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι καὶ τοῦ Υἱοῦ. Εἰ γὰρ ὅ τι ποτὲ ἔχει, ἐκ τοῦ Πατρὸς ἔχει ὁ Υἱός, ἐκ τοῦ Πατρὸς ἔχει πάντως καὶ τὸ ἐξ ἐκείνου προξε ναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον.» Ὁ αὐτὸς ἐν τῷ περὶ τῆς καθολικῆς πίστεως βιβλίῳ, δ καὶ Διόπτραν ὀνομά ζει, ο Παράσχου μοι ἐν ταύτῃ τῇ ὁδῷ, ἣν ἐφ' ήγι μόνι σοι πορεύομαι, σύνεσιν· καὶ ἔμπνευσίν μας, καὶ δίδαξόν με διὰ τῆς σῆς χάριτος, ὅπως ἀμέρο πως εἰς σὲ δεῖ πιστεύειν· ἵνα σε Θεὸν ἕνα ἀϊδίως φρονῶ, καὶ ἀπεριλήπτως τριαδικὸν τοῖ; προσώπου; πιστεύω· Πατέρα ἀγέννητον· ἐκ Πατρὸς Υΐν με νογενῆ ἐξ ἀμφοῖν ἐκπορευόμενον καὶ ἐν ἀμφοῖν διαμένον ἅγιον Πνεῦμα.» Ο αὐτὸς ἐν τῷ αὐτῷ βιβλίῳ· ο Ταύτην τὴν πίστιν διὰ σοῦ, καὶ ἐκ σοῦ, καὶ ἐν σοὶ ὁμολογώ, ὦ μακαρία καὶ εὐλογημένη καὶ ἔνδοξε Τριάς· ᾧ ἀληθὴς καὶ ἄκρα καὶ αἰών:ε μου νάς· ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ὁ Θεὸς καὶ Κύριος· ὁ Παράκλητος· ἡ ἀγάπη, ή χάρις, ἡ ἔνωσις, τὸ ἀληθινὸν φῶς, ὁ ἀληθῆς φωτι σμός, ἡ ζῶσα ζωή· ζωὴ ἐκ ζῶντος, ζωοποίησις τῶν ζώντων, πηγή, ποταμὸς, οχετός· εἷς ἐκ μηδενός· εἷς ἀφ' ἑνός· εἷς ἐξ ἀμφοῖν. Αφ' ἑνὸς πάντα· δ' ἑνὸς, ἐν ἐνί· ἐκ μηδενός, ὁ Πατήρ· ἐκ τοῦ ἑτέρου, τοῦ Πατρὸς δηλονότι, ὁ Υἱός· ἐξ ἀμφοῖν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· τουτέστιν ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, Αληθής δ γεννήτωρ, ἀλήθεια ὁ γεννηθείς· ἀμφοῖν ἀγάπη το Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Μονάς μία, ἴση μεγαλειότης, ἴση δόξα, μία καὶ ἡ αὐτὴ οὐσία.» Ο αὐτὸς ἐν τῷ αὐτῷ βιβλίῳ τῆς Διόπτρας· «Ἐπεὶ τοίνυν ὁ Πατὴρ ἐν ἀεὶ, καὶ Υἱὸν ἀεὶ κεκτῆσθαι ἀναμφίβολον, πιστεύω καὶ σὲ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, Θεὸν ἀληθινὸν, οὐ ποιηθέντα, οὐ κτισθέντα, οὐ γεννηθέντα, ἀλλ' ἐκ Πατρίς Υἱοῦ τε ἀῤῥήτως ἐκπορευόμενον, καὶ ἐν Πατρὶ καὶ Υἱῷ οὐσιωδῶς διαμένοντα. Οὕτω τοίνυν ἐξ ἀμφοῖν ἐκπορεύῃ, ὥστ' ἀχωρίστως ἐν ἑκατέρφ μένειν, οὕτω τε διὰ πάντων τῷ Θεῷ καὶ Πατρὶ καὶ τῷ Υἱῷ ἔσον καὶ συναΐδιον καὶ ὁμοούσιον, ὡς μήτε ἐξουσία, μήτε θελήσει, μήτε ἀϊδιότητι, μήτε οὐσία δύνασθαι διπ φέρειν ἢ ἀποτέμνεσθαι ἐκείνων, ἀπ᾽ ὧν ἐκπορεύη. Αΐδιον τοίνυν τὸν Πατέρα, ἄνευ γεννήσεως· άΐδιον τὸν Υἱὸν μετὰ γεννήσεως· ἀθλιον τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον μετ' ἐκπορεύσεως. "Ανευ γεννήσεως ὅλον τὸν Πατέρα ἐν Υἱῷ καὶ ἁγίῳ Πνεύματι· ὅλον τὸν Υἱόν ἐν Πατρὶ καὶ Πνεύματι· ὅλον τὸ Πνεῦμα ἐν Πατρί και γιῷ διαμένον. Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ ἅγιον

PRO CONC. FLORENT. CAP. I. DE SPIRITU SANCTO. ι, ένα Θεόν παντοκράτορα εξουσία καὶ μιᾷ Filio, quorum est spiritus. Idem in eodem: σιλείᾳ καὶ μεγαλειότητι· καὶ τότε καὶ νῦν πανταχοῦ βασιλεύοντα, καρδίᾳ πιστεύω καὶ ι ὁμολογῶ, καὶ διανοίᾳ φιλῶ. Ὁ αὐτὸς ἐν * Η καθολικῆς πίστεως, «Τίς γὰρ πρὸ ἡμῶν τὰ τέλη τῶν αἰώνων κατήντησε, τοιαῦτα καὶ όλα ἀκοῦσαι ἡ γνῶναι δεδύνηται, περὶ τῶν τριάδι καὶ μονάδι προσώπων, καὶ τῆς οὐσίας; ἐν σοῦ, Θεὶ Πάτερ, ὅτι παρ' οὐδενὸς εἶ, ὥστε τοῦτο ἀγέννητος λέγεσθαι· περὶ δὲ τοῦ Υἱοῦ · γεννηθεὶς ἐκ σοῦ ἐστιν, ἀλλ' οὐκ ἀφ' ἑαυ ερὶ δὲ τοῦ ἁγίου σου Πνεύματος, ὅτι ἐκπονον, οὐκ ἔστιν ἀφ' ἑαυτοῦ, ἀλλ᾽ ἐκ σοῦ καὶ ; Υἱοῦ· ὧν καὶ Πνεῦμά ἐστιν.» Ὁ αὐτὸς ἐν ῷ· ι Λοιπὸν τίς ἐν τούτῳ διαφανῆ καὶ καθα επερ κρύσταλλον ἔχων καρδίαν καὶ στῆθος, μεν ἂν εἰς τὰ σὰ τῆς Τριάδος ἐνδῦναι μυ · πῶς ὁ Πατήρ καὶ ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ τρία μέν ἐστι πρόσωπα, μία δὲ φύσις; Πῶς , Πάτερ, ἀγέννητος λέγῃ· ὁ δὲ σὸς Υἱὸς γεν τὸ δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, οὔτ᾽ ἀγέννητον, οὔτε ιν, ἀλλ' ἐκπορευτόν; Πῶς ὁ μὲν Υἱὸς γεννώ οὐκ ἐκπορεύεται· τὸ δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, υόμενον, οὐ γεννᾶται; Πῶς ὁ μὲν οὐκ ἀφ' ἑπυμιν, ἀλλ' ἐκ σοῦ· σύ μέντοι σοῦ ὕστερος ἐκ σοῦ τὸ δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, πῶς ἐκ σοῦ πρόεισι ὁ Υἱοῦ σου, οὐ μέντοι ὑμῶν ἀποτέμνεται, παρ' ωρεύεται;» Καὶ μετ' ὀλίγα· «Πῶς ὁ Υἱὸς Θεὶ Πάτερ, ἀνίσχων, οὐχ ὑστερός ἐστί σου· ἰς τὸ ἀμφοτέρων ὑμῶν Πνεῦμα, προόδῳ προπ- ', ἀφ' ὑμῶν τῶν προαγόντων οὐ χωρίζεται κόψ; Πῶς καὶ τὸ ἓν διακεκριμένως τρία· καὶ 3. ἀδιακρίτως ἔν ἐστε;» Ὁ αὐτὸς ἐν τῷ βι τῶν Μονολόγων· ε Εγνων σε Θεὸν ἀληθινὸν, Cæterum quis in bac vita positus vel crystallino pectore sufficiat penetrare tui ipsius Trinitatis interna mysteria? quomodo Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, tres quidem persona estis et una natura? quomodo tu Pater ingenitus diceris, Filius genitus, Spiritus sanctus neque ingenitus, nec genitus, sed procedens dicatur? quomodo Filius de te Patre natus est, Spiritus sanctus da te procedit et Filio? quomodo Filius nascendo non procedit, Spiritus sanctus procedendo non nascitur? quomodo Filius non de se, sed de te est, nec tamen tui est posterior de quo est? quomodo Spiritus sanctus de te procedit et Filio, nec tamen a vobis præscinditur, a quibus procedit?» Et post pauca: Quomodo Filius qui orienda est tibi, ο Faler, de quo oritur subsequens. non est? et quomodo Spiritus amborum, qui per processionem proditur a vobis proferentibus non præitur? quomodo et urum divisibiliter tria, et tria indivisibili - ter estis unum? Ejusdem in lib. Soliloquiorum • Cognovi te Deum, unum Spiritum sanctum Patris et Filii, ab utroque pariter procedentem, consubstantialem et coæternum Patri et Filio, paracletnm et advocatum nostrum, qui super eumdem. Deum et Dominum nostrum Jesum Christum in columbæ specie descendisti, et super apostolos in linguis igneis apparuisti, qui et omnes sanctos et clectos Dei a principio tuæ gratiæ munere docuisti: ek ora prophetarum, ut enarrarent mirabilia regni Dei, aperuisti: qui ab omnibus sanctis Del cum Patre et Filio simul adoraris et glorificaris: inter quos el ego Blius ancillæ tuæ toto corde meo glorifico nomen tuum, quia illuminasti me. Tu es vera lux, κ τὸ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ Πνεῦμα ἅγιον, lumen veridicum ignis Dei, et magister spirituum, τέρου ὁμοίως ἐκπορευόμενον· ὁμοούσιον Πα- qui unctione, tua doces nos omnem veritatem, εἰ Υἱῷ, παράκλητον καὶ συνήγορον· τὸ ἐπ' spiritus veritatis, sine quo impossibile est placere τὸν Θεὸν καὶ Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν Deo, quoniam tu ipse Deus es ex Deo, et lux de 3 περιστεράς κατελθόν· καὶ τοῖς ἁγίοις ἀπο- luinine procedens a Patre luminum ineffabiliter a ς. ἐν πυρίναις γλώσσαις επιφανέν· τὸ πάντας suo Filio Domino nostro Jesu Christo. Idem in Αγίους καὶ ἐκλεκτούς τοῦ Θεοῦ, ἐξ ἀρχῆς τῷ codem: «Unus est Deus Paler, qui solus essen τῆς σῆς χάριτος διδάσκον, καὶ τὰ τῶν προ- tialiter de se unum Filium genuit: et unus Filius · διανοίγον στόματα, ώστε τὰ τῆς σῆς βα ex uno Patre solus essentialiter genitus, et unus ς θαυμάσια διηγεῖσθαι· 8 σὺν Πατρὶ καὶ Spiritus sanctus, qui solus essentialiter ex Patre προσήκει συμπροσκυνεῖσθαι, καὶ συνδοξάζε- 2 Filioque procedit. Idem in eodem cap.: Neque ἀπὸ πάντων τῶν ἁγίων τοῦ Θεοῦ· ἐν οἷς κἀγὼ τῆς παιδίσκης σου, ὅλῃ μου τῇ καρδίᾳ δοξάζω μά σου, ὅτι ἐφώτισάς με. Σὺ γὰρ εἰ τὸ φῶς τὸ ν, τὸ θεῖον πῦρ, ὁ τῶν ἁγίων Πατέρων διλος· τὸ τῷ σῷ χρίσματι πᾶσαν διδάσκων ἡμᾶς λήθειαν· τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, οὗ χωρίς · Θεῷ ἀδύνατον. Οτι Θεὸς εἰ ἐκ Θεοῦ· ἐκ τοῦ ὺς τῶν φώτων ἀρρήτως εκπορευόμενον, καὶ ἐκ τοῦ αὐτοῦ, Κυρίου δὲ ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. ο τὸς ἐν τῷ αὐτῷ·· Εἷς ἐστι Θεός, ὁ Πατήρ νος οὐσιωδῶς ἐξ ἑαυτοῦ ἕνα Υἱὸν ἐγέννησε· ἷς Υιός, ὁ ἐξ ἑνὸς Πατρός, μόνος οὐσιωδῶς γενς· καὶ ἐν Πνεῦμα ἅγιον, τὸ μόνον οὐσιωδῶς ἐκ Cap. 32. ‹ enim in illa Trinitate proprium erit solius Patris, quin ipse genitus non est, sed quia solum Filium genuit; neque proprium Fili sollus, quia ipse non genuit, sed ex Patris substantia genitus est; neque proprium Spiritus sancti, quia neque ipse genitus est, neque genuit, sed solum ex Patre Filioque procedere. Idem ad Orosium: Spiritum neque ingenitum esse, neque genitum, quæ in confesso fides est manifestat: nam si dixerimus, ingenitum, duos Patres asserere videbimur; si genitum, duos Filios credere nos accusabunt; sed ut ea quæ in confesso fides est tenct, neque ingenitus, neque genitus est, sed ex utroque procedit.

αὐτῷ κεφαλαίῳ· «Οὐδὲ γὰρ ἐν ἐκείνῃ τῇ Τριάδ: ἴδιον ἂν εἴη τοῦ Πατρὸς μόνον, ὅτι αὐτὸς οὐ γεγέννηται· ἀλλ' ὅτι ἕνα γΐν ἐγέννησεν· οὔτε ἴδιον τοῦ γιοῦ μήνου, ὅτι αὐτὸς οὐκ ἐγέννησεν, ἀλλ᾽ ἐκ τῆς τοῦ Πατρὸς οὐσίας γεγέννηται· οὔτε ἴδιον τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ὅτι οὔτε ἐγεννήθη αὐτὸ, οὔτε ἐγέννησεν ἀλλὰ τὸ μόνον ἐκ Πατρὸς Υἱοῦ τε ἐκπορεύεσθαι, ο () αὐτὸς πρὸς Ορώσιον· «Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὔτε ἀγέννητον οὔτε γεννητὸν ἡ ὁμολογουμένη πίστις 8.30 σαφεῖ· καὶ γὰρ ἂν εἴπωμεν ἀγέννητον, δύο Πατέ ρας διισχυρίζεσθαι δόξομεν· εἰ δὲ γεννητήν, δύο Υἱοὺς πιστεύειν ἡμᾶς αὐτιάσονται. Αλλ' ὡς ἡ όλο λογουμένη πίστις κατέχει, οὔτε ἀγέννητον οὔτε γεν νητόν ἐστιν, ἀλλ᾽ ἐξ ἀμφοτέρων ἐκπορευόμενον· τουτέστιν ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ. Καὶ ἵνα τοῦτο διὰ μαρτυριῶν ἀποδείξω αὐτοῦ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, τοὺς μαθητὲς αὐτοῦ διδάσκοντος, ἄκουσον· «Οταν δὲ ἔλθῃ, φησίν, ὁ Παράκλητος ἐν ἐγὼ πέμψω ὑμῖν παρὰ τοῦ Πατρὸς, τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, δ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, ἐκεῖνος μαρτυρήσει περὶ ἐμοῦ. Καὶ αὖθις αὐτὸς ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστὸς μετὰ τὴν ἀνάστασιν αὐτοῦ, ἵνα δείξῃ ἐξ αὐτοῦ ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγ.. καθάπερ ἐκ τοῦ Πατρὸς, ἐνεφύσησεν εἰς τοὺς μαθητές αὐτοῦ, καὶ εἶπε· «Λάβετε Πνεῦμα ἅγιον.» Εν άρα Πνεῦμά ἐστι Πατρὸς καὶ Υἱοῦ, ἐν Πνεῦμα ἀμφοῖν.» Ὁ αὐτὸς ἐν τῷ κατὰ Μαξίμου δευτέρω βιβλίῳ· ε: τεῖς παρ' ἐμοῦ, εἰ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρός ἐστιν ὁ Υἱός, ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· διὰ τί; ὁ μὲν εἷς ἐστιν Υἱὸς, τὸ δὲ ἕτεριν οὐκ ἔστιν Υἱός. Ἰδοὺ ἀποκρίνομαι κἄν τε λάβης κάν τε μὴ λάβῃς. Ἐκ τοῦ Πατρός ἐστιν ὁ Υἱός· ἐκ τοῦ Πατρός ἐστι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. 'Αλλ' ἐκεῖνος γεννη τός· τοῦτο ἐκπορευόμενον. Διὸ ἐκεῖνος μὲν Υἱός ἐστι τοῦ Πατρὸς, ἀφ' οὗ ἐγεννήθη· τοῦτο δὲ, Πνεῦμα έκατέρου, ὅτι ἐξ ἀμφοτέρων εκπορεύεται. ᾿Αλλὰ διὰ τοῦτο περὶ ἐκείνου λέγω, ὁ Υἱὸς ἔρυ ἐκ τοῦ Πατρός· τὸ δὲ Πνεῦμα ἐκπορεύεται, ὅτι ὁ Πατὴρ τῆς ἐκπορεύσεως αὐτοῦ ἐστιν ἀρχηγός· δ; τοιοῦτον Υἱὸν ἐγέννησε καὶ ἐν τῷ γεννᾷν δέδωκεν αὐτῷ, ἵνα καὶ ἐξ αὐτοῦ τὸ Πνε μα τὸ ἅγιον ἐκπορεύηται. Καὶ γὰρ εἰ μὴ ἐξεπορεύετο τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον καὶ ἐξ αὐτοῦ, οὐκ ἂν εἶπε τας μαθηταῖς, Λάβετε Πνεῦμα ἅγιον· καὶ τοῦτο ἐδίδου ἐμφυσῶν, ἵνα καὶ παρ' ἑαυτοῦ ἐκπορεύεσθαι παραδηλῶν, ἀποκεκαλυμμένως ἐδίδου. Ἐπειδὴ οὖν εἴπερ ἐγεννᾶτο, οἱ μόνον ἐκ τοῦ Πατρὸς, οὐ μόνον ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ἀλλ' ἐξ ἀμφοῖν δήπουθεν ἂν ἐγεννᾶτο, ἀναν τιῤῥήτως Υἱὸς ἀμφοῖν ἂν ἐλέγετο. Καὶ διὰ τοῦτο, Υἱὸς γὰρ ἀμφοῖν οὐδαμῶς εἶναι δύναται, οὐκ ἔδει γεννηθῆναι αὐτὸ ἐξ ἀμφοῖν.» Ὁ αὐτὸς ἐν τῷ αὐτῷ· • Αρκείτω τοίνυν ἡμῖν, ὅτι ὁ Υἱὸς οὐκ ἔστιν ἐξ ἑαυτοῦ, ἀλλ' ἐξ οὗ ἐγεννήθη. Οὐκ ἔστιν ἐξ ἑαυτοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἀλλ' ἐξ οὗ ἐκπορεύεται. Καὶ ἐπεὶ παρ' αμφοτέρων εκπορεύεται, ὡς ἤδη ἀπεδείξαμεν, ὅθεν Πνεῦμα Πατρὸς καὶ Υἱοῦ εἴρηται· 2 καὶ τὰ λοιπά. Ο αὐτὸς ἐν τῷ αὐτῷ βιβλίῳ, ὡς εἴη τοῦ Πνεύματος τοῦ ἁγίου πηγὴ ὁ Υἱός· «Τοίνυν ὅσον scilicet ex Patre et Filio. Εt ut id testibus osten- Πατρὸς Υἱοῦ τε ἐκπορευόμενον.» Ὁ αὐτὸς ἐν τῷ dam, Dominum nostrum Jesum Christum discipulos suos docentem audi:. Quando venerit, inquit, Paracletus, quem ego mittam vobis a Patre, Spiritum veritatis, qui a Patre procedit, ille testificabitur de me. Et rursus idem Dominus noster Jesus Christus post resurrectionem suam, ut ostenderet ex ea procedere Spiritum sanctum, sicut ex Patre, insulavit in discipulos suos, et dixit: «Δεcipite Spiritum sanctum.» Unus ergo Spiritus est Patris et Filii, unus Spiritus utriusque.» Idlem in libro adversus Maximum lib. m ‹ Quæris a me si de substantia Patris est Filius, de substantia Patris est etiam Spiritus sanctus, cur unus Filius sit, et alius non est Filius? Ecce respondeo, sive capius, sive non capias, de Patre est Filius, de Patre est Spiritus sanctus: sed ille genitus, iste procedens; ideo ille Filius est Patris de quo genitus, iste autem Spiritus utriusque, quoniam de utroque procedit. Sed ideo cum de illo Filius loqueretur, ait, de Patre procedit, quoniam Pater processionis ejus est auctor, qui talem Filium genuit, et gignendo ei delit ut etiam de ipso procederet Spiritus sanctus: nam nisi procederet et de ipso, non diceret discipulis: «Accipite Spiritum sanctum,› cuinque insufflando daret, ut a se quoque procedere significans, aperte ostenderet laudo, Hod spirando dabat occulte. Quia ergo si nasceretur non tantum de Patre, nec tantum de Filio, sed de ambobus utique nasceretur, sine dubio filius viiceretur amborum, ac per hoc quia Glius ambo-C rum nullo modo est, non oportuit nasci eum de ambobus. Idem in eodem: • Satis sit ergo nobis, quia non est a seipso Filius, sed ab illo de quo natus est; non a seipso Spiritus, sed ab illo de quo procedit, et quia de utroque procedit, sicut jam ostendimus; unde et Spiritus Patris et Filii dictus est, et reliqua. ldem in eodem libro: • Quod sit Spiritus sancti fons Filius, ergo quantum boninitatis ipse habet, tantum Filio dedit. Et quia natura est non gratia Filius, nascenti non indigenti dedit, et plenus plenum, fons bonitatis fontem genuit bonitatis; ac per hoc nec hausit in se hic quod accipit, nec minuit in se ille quod dedit, quia non habet immutabilitas unde deficiat, non l:abet plenitudo quo crescat. Quid est autem ipsa bonitas, nisi vita vivificans? Proinde quia fons fontem genuit, sicut Pater suscitat mortuos et vivificat, sic et Filius quos vult vivificat. Hoc ipse Filius dixit, non ego. Unde merito Deo Patri dicitur: • Quoniam apud te est funs vitur. Quis est autem iste fons vitæ apud Deum Patrem, nisi de quo dicitur: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum, hoc erat in principio apud Deum?, de quo etiam paulo post dictum est: ‹ Et vita erat lux hominum: › haec vita fons vile est, et lux ista, lux lucis est. {ade cum dictum esset, Apud te est funs vila, Cap. 14.

PRO CONC. FLORENT. CAP. I. DE SPIRITU SANCTO. mus lumen, hoc est in Filio tuo Spiritum sanelum, quem tu quoque esse illuminatorem in collationis nostræ prima parte professus es. Fons ergo de fonte, Filius de Fatre, et simul ambo fons unus, lux de luce, Filius de Patre, et simul ambo lux una: sicut Deus de Deo, et simul ambo utique Deus unus, et hoc tantum non sine Spiritu amborum ex hoc fonte vitæ. › Idem in quinto de Trinitate, cap. 14, inquit: «Si ergo, et quod datur principium habet eum a quo datur, quia non aliunde accipit illud quod ab ipso procedit, fatendum est Patrem et Filium principium esse Spiritus sancti, non duo principia, sed sicut Pater et Filius unus Deus, et ad creaturam relative unus creator et unus Dominus, sic relative ad Spiritum sanctum, unum principium. Ad creaturam vero Pater, Filius, et Spiritus sanctus unum principium, sicut unus creator, et unus Dominus. Eadem et horum similia et in ἀγαθότητος ὁ Πατὴρ ἔχει, τοσοῦτον δέδωκε τῷ Υἱῷ. continuo subjunctum est: c la lumine tuo videbiΚαὶ διότι φύσει, οὐ χάριτι ἐστιν ὁ Υἱός, γεννωμένῳ δέδωκεν, οὐ δεομένῳ· καὶ ὁ πλήρης, πλήρη ή πηγὴ τῆς ἀγαθότητος, πηγὴν ἐγέννησεν ἀγαθότητος· καὶ διὰ τοῦτο οὐκ ἀπέβαλεν ἐν ἑαυτῷ οὗτος, ὅπερ ἔλαβεν, οὔτε ἠλάττωσεν ἐν ἑαυτῷ ἐκεῖνος δ δέΣωκεν. Οὐδὲ γὰρ ἔχει ἡ ἀτρεψία, ὅθεν ἂν ἐκλείψη, οὐκ ἔχει τὸ πλήρωμα, ὅθεν ἂν αὔξῃ. Τί δέ ἐστιν ἡ ἐγαθότης αση, ὅτι μὴ ζωοποιοῦσα ζωή; καντεύθεν, ἐπειδὴ πηγὴν ἐγέννησεν ἡ πηγή, καθάπερ ὁ Πατήρ ἐγείρει νεκροὺς καὶ ζωοποιεῖ, οὕτω καὶ ὁ Υἱὸς οὓς θέλει ζωοποιεί. Τοῦτ᾽ αὐτὸς εἴρηκεν ὁ Υἱός, οὐκ ἐγώ. "Οθεν εἰκότως λέγεται τῷ Θεῷ καὶ Πατρί, ὅτι Παρὰ σοὶ πηγὴ ζωῆς ἐστι. Τίς δέ ἐστιν ἡ πηγή αὕτη τῆς ζωῆς παρὰ τῷ Πατρὶ, εἰ μὴ περὶ οὗ λέγε ται, ο Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεόν, καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος· καὶ οὗτος ἦν ἐν ἀρχῇ πρὸς τὸν Θεόν;» Περὶ οὗ καὶ μετ' ὀλίγον εἴρηται· • Καὶ ἡ ζωὴ ἦν τὸ φῶς τῶν ἀνθρώπων.» Αὕτη ἡ πηγή, πηγὴ ζωῆς ἐστι· καὶ τὸ φῶς τοῦτο, φωτός ἐστι φῶς. Οθεν μετὰ τὸ λεχθῆναι, «Παρὰ σοὶ πηγὴ ζωῆς ἐστιν, ο ἐφεξῆς συνήπται, «Καὶ ἐν τῷ φωτί που εξόμεθα φῶς· η τουτέστιν ἐν τῷ Υἱῷ σου, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· ἦν καὶ σὺ φωτιστὴν εἶναι τῆς ἡμετέρας συμμορίας ἐν τῷ πρώτῳ καθωμολόγησας μέρει. Πηγὴ τοίνυν ἐκ πηγῆς, ἐκ τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱός· καὶ ὁμοῦ ἄμφω μία πηγή· φῶς ἐκ φωτός· ἐκ τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱός· καὶ ὁμοῦ ἄμφω φῶς ἔν. Ωσπερ Θεός ἐκ Θεοῦ, καὶ ὁμοῦ ἄμφω δήπουθεν, εἷς Θεός. Καὶ ὅλον τοῦτο, οὐκ ἄνευ τοῦ ἀμφοῖν Πνεύματος, ἐκ ταύτης τῆς πηγῆς τῆς ζωῆς.» Ὁ αὐτὸς ἐν τῷ πέμπτῳ τῷ περὶ Τριάδος, ἐν κεφαλαίῳ τετάρτω φησίν· «Εἰ τοίνυν καὶ δ δ δεται, ἀρχὴν ἔχει τοῦτον, ἀφ᾽ οὗ δίδοται, καὶ γὰρ οὐκ ἄλλοθεν ἔλαβεν 8 παρ᾽ αὐτοῦ ἐκ· πορεύεται, ὁμολογητέον ἐστὶ τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν ἀρχὴν εἶναι τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Οι δύο ἀρχαῖ, ἀλλὰ καθάπερ ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς εἷς Θεὸς, καὶ πρὸς τὴν κτίσιν ἀναφορικῶς εἰς Κτίστης, καὶ εἰς Κύριος, οὕτως ἀναφορικῶς καὶ πρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, μία ἀρχή. Πρὸς τὴν κτίσιν μέντοι ὁ Πατήρ καὶ ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, μία ἀρχή, καθάπερ εἰς Δημιουργὸς, καὶ εἷς Κύριος.» Τὰ αὐτὰ καὶ ὅμοια τούτων, καὶ ἐν τῷ ἑπομένῳ, καὶ ἐν ἄλλοις πολλοῖς λόγοις τε καὶ βιβλίοις θεολογεῖ οὗτος ὁ μα κάριος Πατήρ. Καὶ τὶς ἂν ἱκανὸς πάντα τὰ αὐτοῦ συνάξαι, & φησιν ἐν ταύτῃ τῇ ὑποθέσει; Ἀλλὰ καὶ ταῦτα ἀρκετά εἰσι πᾶσαν ψυχὴν μαλάξαι καὶ πεῖσαι φρονεῖν· ὅτι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεται, ὥσπερ καὶ ἀπὸ τοῦ Πατρός. sequenti et in aliis plerisque tractatibus et libris theologicis scribit beatus hic Pater. Sed quis poteris unquam in unum colligere quæ de hoc argumento conscripsit? Verum hac satis sunt ad cujusque animum emolliendum, et ut sential suadlendum, quod Spiritus sanctus et a Filio procedat quemad modum et a Patre. At quis adversariorum fortasse dicet, nos huic .adhærere non opus esse, neque ipsius scripturas sequi, cum Occidentalis sit doctor et Latinus, etsi aures nostras multitudine librorum ejuš onerasti, Ad quos respondendum, si opera ejus ab œcumenica synodo comprobata non fuissent, bene se haberet quod dicis: sed quoniam œcumenica synodus ea servari jubet, idque eum imprecationibus et anathemate, non recte dicis. Quod ita se res habeat, au li ex actis sanctæ et œcumenicæ Rexia synodi. Consentit sane in omnibus, sauctis Patribus, et doctoribus sancta Dei Ecclesia, Athanasio, Hilario, Basilio, Angustino, Theophilo, Cyrillo, Joanni Constantinop., Leoni, Procio, cunctaque Αλλ' ἐρεῖ τις ἴσως, τῶν ἐναντίων, ὡς οὐκ ὀφείλο μεν τούτῳ προσέχειν, οὔτε μὴν ἔπεσθαι τοῖς αὐτοῦ λόγοις, δυτικῷ ὄντι διδασκάλῳ τε καὶ Λατίνῳ, εἰ καὶ σὺ ἐφόρτωσας ἡμῶν τὰς ἀκοὰς, ἐκ τῶν αὐτοῦ συγγραμμάτων. Πρὸς ἐν ἀπολογητέον. Εἰ μὲν καὶ τα συγγράμματα τούτου οὐκ ἐδοκιμάσθησαν παρά οικουμενικῆς συνόδου, καλῶς ἂν εἶχεν ὅπερ σὺ φῇς ἐπεὶ δὲ εἰκουμενική σύνοδος προστάττει ταῦτα φυτ λάττειν, καὶ μάλιστα μετὰ ἀρῶν τε καὶ ἀναθέματος, οὐ καλῶς λέγεις. Ὅτι δὲ οὕτως ἔχει, ἄκουσον ἐκ τῶν Πρακτικῶν τῆς ἁγίας καὶ ἰοἰκουμενικῆς έκτης συνόδου· ο Ακόλουθον μὲν ἐν ἅπασι καὶ τοῖς ἁγίοις Πατράσι καὶ διδασκάλοις τῆς ἁγίας τοῦ Θεοῦ Εκκλησίας, Αθανασίῳ, Ιλαρίῳ, Βασιλείῳ, Αύγου ·στίνῳ, Θεοφίλῳ, Κυρίλλῳ, Ἰωάννῃ τῷ Κωνσταντι- eorum scripta de recta fide et ad hæreticorum νουπόλεως, Λέοντι, Πρόκλῳ, καὶ πάντα τὰ παρ' αὐτῶν συγγραφέντα περὶ τῆς ὀρθῆς πίστεως, καὶ πρὸς κατάκρισιν τῶν αἱρετικῶν, δεχόμεθα., Όμοίως καὶ ἡ ἑβδόμη. Τοῖς ἀποβαλλομένοις τὰς τῶν ἁγίων Πατέρων φωνὰς, τὰς ἐπὶ συστάσει τῶν ὀρθῶν damnationem recipimus. Similiter et ex septima: ‹ Rejicientibus sauctorum Patrum sententias, pro dogmatibus Dei Ecclesiæ constituendis promulgatas, Athanasii, Cyrilli, Ambrosii, Amphilochii, divini Leonis sanctissimi antiquæ Romæ archiepi-

scopi, Augustini, et reliquorum, præterea et cu- δογμάτων τῆς τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίας εκφωνηθείσες, menicorum acta conciliorum, quarti dico et sexti non amplectentibus, anathema.» Andis ut anathemati subjicitur, qui Augustini sententias non recipit? Non ergo in posterum ambigas pro sancto et doctore habere Augustinum, cujus gloria magua est in Ecclesia Dei. Nosti ergo quomodo et Occidentales doctores in omnibus Oriental-bus consentiunt, quasi eodem spiritu allatis, et quod etiam ex Filio Spiritus sanctus procedit, datur, mittitur, immitti- · Lur, profuit, infunditur, prodit, scaturit, emanat, et spirat: quæ omnia sempiternam ejus processionem demonstrant, ex Paire similiter et Filio, quodque apertius Occidentales Orientalibus clamant clare, ex utroque procedere, Patre videlicet et Filio neque differunt inter se, sed præclare et livine consentiunt: nec poles eos rejicere, synodis palam clamantibus adversus eos, qui sententias illorum non recipiunt, Anathena esto. Unde igitur ex solo Patre Spiritum sanctum potestis ostendere? doctoribus omnibus clamantibus, et ex Filio, et reliqua, ne singula enumerem. Credite igitur his doctoribus, el acquiescite nobis qui recte vobis «onsulimus. Αθανασίου, Κυρίλλου, Αμβροσίου, Αμφιλοχίου, τοῦ θεηγόρου Λέοντος τοῦ ἁγιωτάτου άρχιεπισκόπου τῆς πρεσβυτέρας Ρώμης, Αὐγουστίνου, καὶ τῶν λοιπῶν· ἔτι τε καὶ τὰ τῶν οἰκουμενικῶν συνόδων Πρακτικά, τῆς τετάρτης φημὶ καὶ τῆς ἕκτης, με κατασπαζομένοις, ἀνάθεμα.» Ακούεις, ὡς ἀναθέματι καθυποβάλλεται ὁ μὴ τὰς φωνὰς Αὐγουστίνου δεχόμενος; Οὐκοῦν τοῦ λοιποῦ μὴ ἀμφίβαλλε δύο γουστῖνον ἔχειν ἅγιον καὶ διδάσκαλον· οὗ τὸ κλέος πολὺ ἐν τῇ τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίᾳ. Οἶδας ἄρα καὶ τοὺς δυτικούς διδασκάλους πῶς κατὰ πάντα συμφωνούσι τοῖς ᾿Ανατολικοῖς, ὡς τοῦ αὐτοῦ Πνεύματος λαλή σαντος ἐν αὐτοῖς· καὶ ὅτι ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ δίδοται, καὶ πέμπεται, καὶ ἀποστέλλεται, καὶ προχεῖται, καὶ ἐνίησι, καὶ πρόεισι, καὶ ἀναβλύζει, καὶ πηγάζει, καὶ πνέει δ πάντα τὴν ἀΐδιον αὐτοῦ σημαίνουσι πρόοδον ἐκ τοῦ Πατρὸς ἅμα καὶ τοῦ Υἱοῦ· καὶ ὅτι οἱ Δυτικοί σαφέ στερα τῶν ᾿Ανατολικῶν βοῶσι διαρρήδην ἐκπορευ μενον εἶναι ἐξ ἀμφοτέρων, Πατρὸς δηλονότι καὶ Υἱοῦ· καὶ οὐ διαφέρονται ἀπ' ἀλλήλων, ἀλλὰ συμφωνοῦσι κάλλιστά τε καὶ ἐνθουσιαστικώτατα· καὶ οὐ δύνασαι αὐτοὺς παραγράψασθαι, τῶν συνόδων βοώντων ἀναφανδὲν τοῖς μὴ δεχομένοις τὰς τούτων φωνάς, "Ητω ἀνάθεμα. Πόθεν οὖν ὑμεῖς ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ἔχετε δεῖξαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον; τῶν διδασκάλων ἁπάντων βοώντων καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τὰ λοιπὰ, ἵνα μὴ καθ᾿ ἕκαστον λέγω. Πείσθητε τοιγαροῦν τούτοις τοῖς διδασκάλοις, καὶ ὑπακούσατε ἡμῖν καλῶς ὑμῖν συμβουλεύουσι. His igitur a nobis expositis, a divinisque et sacris Ecclesiæ doctoribus collectis, operæ pretium esse existimavinsus et de nostro alia quædam adjungere, quæ a multis audiendo, et intra nos examinando, investigavimus, quibus suasi huic sanctæ synodo nos subjecimus. Audite sane et vos. Spiritum præterea Filii dici Spiritum sanctum, ipse Filius dicit, Spiritum veritatis vocando eum; est autem ipse veritas,Jet magnus Paulus pluries id fecit. calisit enim, inquit Deus, Spiritum Filii sui in corda vestra. Et: «Si quis Spiritum Christi non habet, hic non est ejus., lioc verbum, et solum, fratres, ad omnia ostendenda satis est: nam Spiritum Filii dici, nihil aliud denotat quam quod ex eo est. Quod enim quidam dicunt veritatem devitantes, quod filii Spiritum dici esse Spiritum, consubstantialitatem ostendit, aranei tela est. Quippe cum, si propter consubstantialitatem { diceretur Spiritns ejus, propter candem ipsam Filius etiam diceretur ipsius Spiritus, Pater quoque et Filii et Spiritus sancti; at id nusquam reperies. Restat igitur ut emittentis et producentis Patris sit, quod producitur, nam aliud cogitare fas non est. Praete1ea Spiritus sanctus vel ex solo procedit, vel non ex solo Patre; nihil enim medium est in contradictoriis, at non ex solo Patre procedit; si non ex kolo, ergo et ex filio. Quod vero non ex solo Patre procedat, hinc manifestum est; primum nullibi apud sacram Scripturam, neque apud doctores invenitur id dictum, Quod vero a nemine sanctorum Θ'. Ταῦτα τοίνυν τὰ προτεθέντα ἐκ τῶν ἱερῶν καὶ θείων τῆς Ἐκκλησίας διδασκάλων ερανισάμενος, δείν ᾠήθημεν καὶ ἐκ τῶν ἐνόντων ἡμῖν ἑτερά τινα προσ θεἶναι· & τῶν πολλῶν ἀκούσαντες ἡμεῖς, καὶ καθ ἑαυτοὺς συνδιασκεψάμενοι εύρομεν εις πεισθέντες, τῇ ἱερᾷ ταύτῃ συνέδῳ ὑπετάγημεν. 'Ακούσατε δὴ καὶ αὐτοί. Πνεῦμα Υἱοῦ λέγεσθαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, αὐτός τε ὁ Υἱός φησι, Πνεῦμα καλῶν αὐτὸ ἀληθείας· ἔστι δὲ αὐτὸς ἡ ἀλήθεια. Παῦλός τε ὁ μέγας πολλαχοῦ τοῦτο λέγει·. Εξαπέστειλε γέρο φησὶν, ὁ Θεὸς τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ εἰς τὰς καρδίας ὑμῶν· καὶ, ο Εἴ τις Πνεύμα Χριστοῦ οὐκ ἔχει, οὗτος οὐκ ἔστιν αὐτοῦ.» Τοῦτο τὸ ῥῆμα καὶ μόνον, ἀδελφοί, ἀρκεῖ τὸ πᾶν ἀποδείξαι. Τὸ γὰρ λέγεσθαι Πνεῦμα Υἱοῦ, οὐδὲν ἄλλο δηλοί, ἢ ὅτι ἐξ αὐτοῦ ἐστιν. "Ο γάρ φασί τινες, τὴν ἀλήθειαν ἀπο φεύγοντες, ὡς τὸ Υἱοῦ Πνεῦμα λέγεσθαι εἶναι τὸ Πνεῦμα, τὴν ὁμοουσιότητα παριστάνει, αράχνης νῆμά ἐστιν. Εἰ γὰρ διὰ τὸ ὁμοούσιον ἐλέγετο Πνεύ μα αὐτοῦ, διὰ τὸ αὐτὸ δὴ τοῦτο καὶ ὁ Υἱὸς ἐλέγετο ἂν τοῦ Πνεύματος, καὶ ὁ Πατήρ, τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος· ἀλλ' οὐκ ἂν εὔροις οὐδαμοῦ τοῦτο. Δεν πεται τοίνυν τὸ τοῦ ἐκπορεύοντό; τε καὶ τοῦ προ βάλλοντος Πατρὸς τὸ προβαλλόμενον εἶναι· ἄλλο γέρ τι οὐδὲ ἐννοεῖν θέμις. Ετι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ή ἐκπορεύεται ἐκ μόνου, ἢ οὐκ ἐκ μόνου τοῦ Πατρός ἀντιφάσεως γὰρ οὐδὲν μεταξύ· ἀλλὰ μὴν οὐκ ἐκπο ρεύεται ἐκ μόνου τοῦ Πατρός· εἰ δὲ οὐκ ἐκ μόνου, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἄρα. Οτι δ' οὐκ ἐκ μόνου τοῦ Πα τρὸς ἐκπορεύεται, δῆλον ἐντεῦθεν· πρῶτα μὲν οὐδα-

PRO CONC. FLORENT. CAP. I. DE SPIRITU SANCTO. μου, οὔτε τῆς θείας Γραφής, οὔτε τῶν διδασκάλων dictum est, nemini dicere fas est. Deinde cum proεὕρηται εἰρημένον. Ο δὲ ὑπό τινός γε τῶν ἁγίων οὐκ εἴρηται, οὐδενὶ τολμητέον εἰπεῖν. Επειτα τὸ προβάλλειν ἐνέργεια τοῦ Πατρὸς οὐσιώδης οὖσα, οὐ πρώτη καὶ ἄμεσος ἐπιτελεῖται, ἀλλὰ διὰ τῆς πρώτ της, ἥτις ἀπεδείχθη οὖσα τὸ γενναν καὶ ἡ γέννησις. Ωστε καὶ τὸν Υἱὸν ταύτης ἀνάγκη τῆς ἐνεργείας κοινωνεῖν, καὶ δι' αὐτοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορεύεσθαι. Ετι κοινῶς παρά πάντων ὁμολογεῖται τῶν διδασκάλων, ὡς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον πρόεισιν ἐξ Υἱοῦ. Εἰ οὖν πρόεισιν ἐξ αὐτοῦ, πρόεισι πάντως φυσικῶς· οὐδὲν γὰρ ἐν τῷ Θεῷ παρὰ φύσιν, οὔτε ἐπίκτητον. Τῶν γὰρ κτισμάτων ἐστὶ τὸ μὴ φύσει ἐκ Θεοῦ προϊέναι. Εἰ τοίνυν κατὰ φύσιν ἐξ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα πρόεισιν, ἡ δὲ κατὰ φύσιν πρόοδος ἐν τοῖ; θείοις διχῶς ἐνδέχεται εἶναι, ἢ κατὰ γέννησιν, ἢ κατ' ἐκπόρευσιν· κατὰ γέννησιν δὲ οὐ πρόεισιν ἐξ αὐτοῦ· ἡ γὰρ ἂν ἦν Υἱὸς τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, πρόεισιν ἄρα κατ' ἐκπόρευσιν· ὥστε καὶ ἡ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Πνεύματος πρόοδος εἴη ἂν ὡς ἐκπορευομένου ἐξ αὐτοῦ. Ετι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς εἶναι καὶ τοῦ Υἱοῦ, πάντες οἱ διδάσκαλοι βούς.ν Ανατολικοί τε καὶ Δυτικοί· ἀλλὰ τὸν Ἐκ τῆς οὐσίας τινὸς ὃν ἐν τῇ Τριάδι, καὶ ἐκ τῆς ὑποστά σεως αὐτοῦ ἐστι. Τὸ Πνεῦμα ἄρα τὸ ἅγιον ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ λεγόμενον είναι, καὶ ἐκ τῆς αὐτοῦ ἐστιν ὑποστάσεως. Εἰ δέ τις τολμήσεις λέγειν, διὰ τὸ ὁμοούσιον ταῦτα εἰρῆσθαι, καὶ ἵνα τὸ Πνεῦμα δειχθῇ τῆς αὐτῆς οὐσίας, Πατρὶ καὶ Υἱῷ, τοῦτο μὲν ducere operatio Patris essentialis sit, non prima et immediata fit, sed per primam, quæ generare et generatio antea dicta est. Quamobrem etiam Filium hujus operationis esse consortem necesse est, et per eum Spiritum sanctum procedere. Præterea apul omnes doctores in confesso est, Spiritum san - clum prodire ex Filio. Si ergo prodit ex eo, omnino naturaliter prodit: nihil enim in Deo præter naturam et adventitium est, nam creaturarum est non prodire ex Deo natura. Si ergo secundum naturamı ex Filio prodit Spiritas, processionem vero secundum naturam in divinis dupliciter oportet esse, vel per generationem, vel per productionem: per generationem autem non prodit ex eo: profecto enim esset Glius Filii Spiritus, prodit ergo per processionem: itaque Spiritus ex Filio processio erit talquam ejus qui procedit ex eo. Praeterea Spiritum sanctum ex substantia Patris esse et Filii, onines doctores, Orientales pariter et Occidentales, clamant; sed quod in Trinitate ex essentia alicujus est, etiam ex hypostasi ejus est. Cum ergo Spiritus sanctus dicatur esse ex substantia Filii, est etiam ex ipsius hypostasi. Quod si quis audeat dicere ea propter consubstantiale esse prolata, ac ut Spiritus ejusdem essentiæ ostendatur esse cum Patre et Filio, id quidem verum est, et quanto magis ve rum est, tanto magis adjuvat nos: nain sic magis est consubstantialis Patri et Filio Spiritus, quasi ἀληθές· ὅσῳ δὲ ἀληθὲς, τοσοῦτον συνηγορεί μᾶλλον ex eorum essentia, et ex iis prodiens, sive proceἡμῖν. Οὕτω γὰρ ὁμοούσιον Πατρὶ καὶ Υἱῷ μᾶλλον τὸ Πνεῦμα, ὡς ἐκ τῆς οὐσίας αὐτῶν καὶ ἐξ αὐτῶν προῖν, ήγουν ἐκπορευόμενον. Εἰ γὰρ τὴν ὁμοουσιά τητα ἁπλῶς δηλοῖ μόνον, ὡς αὐτοὶ βούλονται, ἔδει καὶ τὸν Πατέρα ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος, καὶ τὸν Υἱὸν ἐκ τῆς οὐσίας του Πνεύ ματος λέγεσθαι. ᾿Αλλὰ τοῦτο οὐδεὶς ἐτόλμησε μέχρι καὶ νῦν, οὔτε τολμήσει εἰπεῖν, εἰ μόνον χριστιανίζειν βούλεται. Ἔτι ὑπό τε τοῦ μεγάλου Βασιλείου, καὶ τῶν πλείστων ἁγίων, ὁ μὲν Υἱὸς εἰκὼν τοῦ Πατρός λέγεται· τὸ δὲ Πνεῦμα, εἰκὼν τοῦ Υἱοῦ· καὶ ὁ μὲν Υἱός, ἐνέργεια τοῦ Πατρός· τὸ δὲ Πνεῦμα, ἀνέργεια τοῦ Υἱοῦ· καὶ ὁ μὲν Υἱός, Λόγος τοῦ Πατρός· τὸ δὲ Πνεῦμα, ῥῆμα τοῦ Υἱοῦ· καὶ ὁ μὲν Υἱός, εὐωδία τοῦ Πατρός· τὸ δὲ Πνεῦμα, εὐῳδία τοῦ Υἱοῦ. 'Αλλ' ἐκεῖνα πάντα ὁ Υἱὸς λέγεται τοῦ Πατρός, ὡς ἐκ τοῦ Πατρὸς ὤν· καὶ τὸ Πνεῦμα ἄρα τὸ ἅγιον, ταῦτα λέγεται τοῦ Υἱοῦ εἶναι ὡς ἐκ τοῦ Υἱοῦ δν. Ετι εἰ μὴ τὸ Πνεῦμά ἐστιν ἐξ Υἱοῦ, οὐκ ἂν αὐτοῦ προσωπικῶς διακρίνοιτο· ἀλλὰ τοῦτο ἄτο που λέγειν· οὕτω γὰρ ἡ Τριάς ορισθήσεται εἰς δυάδα· ἔστιν ἄρα ἐξ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, εἰ μέλλοι προσωπικῶς αὐτοῦ διακρίνεσθαι. Ετι φησὶν ὁ Χρι στὸς τοῖς μαθηταῖ;· «"Οταν ἔλθῃ ὁ Παράκλητος δν ἐγὼ πέμψω ὑμῖν· ο καὶ, «Ἐὰν πορευθῶ πέμψω αὐτὸν πρὸς ὑμᾶς·» Τὸ γὰρ πέμπεσθαι ἐπὶ Θεοῦ, τὸ ἀπ' αἰτίας είναι δηλοῖ. Καὶ μάρτυς ὁ θεῖος Χρυσόστομος, Citat hunc locum Thomas c. 52. dens: quia si consubstantialitatem tantum ɛinipliciter denotat, ut ipsi volunt, necesse esset, etiam Patrem ex essentia Filii, et Spiritus, et Filium ex essentia Spiritus dici. Sed id hucusque nemo dicere ausus est, neque audebit, si Christianus esse voluerit. Præterea a magno Basilio; et plerisque sanctis Filius imago Patris dicitur, Spiritus imago Filii, et Filius operatio Patris, Spiritus operatio, Filii, et Filius Patris Verbum, Spiritus Filii eloquium, et Filius flagrantia Patris, Spiritus flagrantia Filii. Sed omnia Filius Patris dicitur tanquam de Patre procedens, ergo et. Spiritus sanctus ea dicitur Filii esse, ut qui ex Filio sit Præterea si Spiritus non est ex Filio, ab eo nunquam personaliter distinguitur; at id absurdum dictu est: nam ita Trinitas in dualitatem terminabitur. Est ergo ex Filio Spiritus, si personaliter ab eo distingui oportuerit. Item dicit Christus discipulis, ‹ Cum venerit Paracletus, quen ego mittam vobis. › Et, ‹ Si abiero mittam euin ad vos,› quia mitti in Deo a causa esse demonstrat. Testis est D. Chrysostomus ad Arianos, qui dubitabant, quomodo ejusdem essentia sit qui mittit et qui mittitur, 39 homilia, cum dicit: Rursus ad humana orationem traducis, nec intelligis ominia hæc ob nihil aliud dicta esse, nisi ut causam sciamus, neque in Sabellii morbum incidamus: sed Spiritus ex Filio mittitur, ex co

JOSE METIONENSIS ergo est.» Item quod alicujus est natura, et ex co προς Αρειανοὺς ἀποροῦντας, πῶς τῆς αὐτῆς οὐσίας est secundum id quod ejus est, dicitur ejus esse: sed Spiritus sanctus est Filii, et omnino natura; non est enim prater naturam, neque ut servus: est ergo Spiritus sanctus, quatenus Spiritus sanctus, id est, quatenus divina persona in Trini'ate ex Filio. Ad hæc Spiritus sanctus relativum est, clarumque est Spiritum Patris et Spiritum Filii dici, et refertur tanquam ad spirantem vel producentem: spiranus vero sunt Pater et Filius, est ergo Spiritus ex Patre et Filio tanquam spirantibus et producentibus cum. Præterea Spiritus sanctus a Filio accipit: is enim dicit, De meo accipit. Quod autem accipit, essentia ejus est, neque aliud est essentia ejus, aliud quod accipit: esset enim sane compositum: sed est in summo simplicitatis excessu, tanquam Deus, essentiam ergo suam el esse accipit, etiam ex Filio. Sunt et alia mulla testimomia es divina Scriptura, veluti id: • Quem ego mittam vobis a Patre;» ut illud, c¡De meo accipiet, et annuntiabit vobis; s. ut illud: • Quacunque audiverit loquetur;, et illud: «Spiritum meum et Patris mittam, in quo confirmabimini, › et alia similia, quæ partim late declaravimus, partim propter prolixitatcm prætermittimus. Sed ad hujus conclusionen ostendendam, quod Spiritus sanctus ex Patre et Filio procedat, cum multa sint quæ adduci possent, satis hæc in præsentia sint. ὁ πέμπων καὶ ὁ πεμπόμενος, ἐν τῇ τριακοστῇ ἐνάτῃ ὁμιλία τοῦ κατὰ Ἰωάννην, λέγων·. Πάλιν ἐπὶ τὰ ἀνθρώπινα καταφέρεις τὸν λόγου καὶ οὐκ ἐννοεῖς ὅτι ταῦτα πάντα δι' οὐδὲν ἔτερον εἴρηται, ἀλλ' ἵνα καὶ τὸν αἴτιον εἰδῶμεν, καὶ εἰς τὴν Σαβελλίου μὴ ἐκπέσωμεν νόσον, ἀλλὰ τὸ Πνεῦμα πέμπεται ἐξ Υἱοῦ, ἔστιν ἄρε καὶ ἐξ αὐτοῦ.» Ετι ὅ τινός ἐστι φύσει καὶ ἐξ αὐτοῦ ἐστι, κατὰ τοῦτο ἢ ἐκείνου λέγεται εἶναι· τὸ δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιόν ἐστι τοῦ Υἱοῦ, καὶ πάντως φύσει· οὐ γὰρ παρὰ φύσιν, οὐδὲ ὡς δοῦλον, ἔστιν ἄρα το Πνεῦμα τὸ ἅγιον ᾗ Πνεῦμα ἅγιον, τουτέστιν ᾗ θεῖον πρόσωπον ἐν τῇ Τριάδι, ἐκ τοῦ Υἱοῦ. Ἔτι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐστιν ἀναφορικών· καὶ δῆλον ὅτι λέγεται Πνεῦμα Πατρός καὶ Πνεῦμα Υἱοῦ· καὶ ἀναφέρεται ὡς προσπνέοντα ἢ προβάλλοντα· πνέοντες δέ εἰσιν δ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱός, ἔστιν ἄρα Πνεῦμα Πατρός και Υἱοῦ, ὡς πνεόντων καὶ προβαλλόντων αὐτό. Ετι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον λαμβάνει παρὰ τοῦ Υἱοῦ, ἐκεῖνος γάρ φησιν, «Ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται, ο δ δὲ λαμβάνει ἔστιν ἡ οὐσία αὐτοῦ· οὐδὲ γάρ ἐστιν ἄλλο μὲν ἡ οὐσία αὐτοῦ, ἄλλο δὲ τὸ δ λαμβάνει· ἡ γὰρ ἂν εἴη σύνθετον, ἀλλὰ μὴν ἐστιν ἐν ἄκρᾳ ἁπλότητος ὑπεροχῇ ὡς Θεός· τὴν οὐσίαν αὐτοῦ ἄρα καὶ τὴ εἶναι λαμβάνει καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ. Εἰσὶ δὲ καὶ πολλὰ ἄλλα μαρτύρια τῆς θείας Γραφῆς· ὡς τή, ο Ον ἐγώ πέμψω ὑμῖν παρὰ τοῦ Πατρός· ι ὡς τὸ, «Παρ' ἐμοῦ λήψεται καὶ ἀναγγελεῖ ὑμῖν· ο ὡς τό, «032 ἂν ἀκούσῃ λαλήσει·, καὶ ὡς, «Τὸ Πνεῦμα τὸ ἐμόν τε καὶ Πατρὸς ἀποστελῶ, ἐν ᾧ στερεωθήσεσθε.» Καὶ ἄλλα ὅμοια· ἐξ ὧν μέρος μὲν εἰς πλάτος ἐσαφηνίσαμεν, μέρος δὲ διὰ τὸ μῆκος εἰάσαμεν. Αλλά πρὸς μὲν τὸ δεῖξαι τὴν ἀλήθειαν τοῦ συμπεράσματος τούτου, ὅτι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκ Πατρὸς καὶ γιο ἐκπορεύεται, πολλῶν ὄντων οἷς ἂν τι; χρήσαιτο, καὶ ὅθεν ἂν ἐπιχειρήσειεν, ἀρκείτω ἐν τῷ παρόντι καὶ ταῦτα. Χ. Sed quoniam contradictiones quasdam in medium afferunt adversus eos qui veritatem hanc præseferunt, etiam ad eas pro viribus respondebimus, eorum sophismata dissolvendo, secundum doctrlnam a doctoribus traditam. Primum dicunt, Quo pacto Dominus dicens Spiritum veritatis, qui ex Pare procedit, non addidit etiam seipsum? Sedl neque negavit de se, respondebimus nos, sicut in aliis facit; nam id forte coactius fuerit, quamvis nec id sitis ad id comprobandum, quod ii intendunt, quippe qui de die et hora illa nemo scit, inquit, neque angeli, neque Filius, nisi solus Pater"; et rursus: ‹ Mea doctrina non est mea, sed ejus qui misit me Patris; nos tamen recta ratione contrarium credimus, diemque illum et horam sic aperte ipsum scire sicuti Patrem, eumque cognoscere, et doctrinam ejus super omnia cjus esse decernimus. Si ergo quæ manifesto negavit, nos cum laude'ils contraria credimus, quo pacto non etiam hic quæ non negavit pie credimus? Præterea Patrem et Filium arbitrantur vel in unam conjungi personam, si quis ex ambobus dixerit Spiritum sanctum procedere; vel si non id, duo tamen prin- ** Matth. xxiv, 36. 33 Juan. vit, 16. I'. Ἐπεὶ δὲ καὶ τινας ἀντιφάσεις προάγουσι κατέ τῶν τὴν ἀλήθειαν ταύτην πρεσβευόντων, και προς ταύτας ὡς ἐφικτὸν ἡμῖν ἀποκριθησόμεθα· τὰ ἐκεῖν νων σοφίσματα λύοντες, παρὰ τῶν διδασκάλων καὶ ταῦτα λαβόντες. Πρῶτον μέν φασι, Πῶς ὁ Κύριος λέγων τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας ὁ παρὰ τοῦ Πατρός ἐκπορεύεται, οὐ προσέθηκε καὶ ἑαυτὸν, ἀλλ' οίδ' Αρνήσατο ἑαυτόν; Ἡμεῖς εἴποιμεν ἂν, ὥσπερ ἐν ἄλλοις ποιεῖ· τοῦτο γὰρ ἂν ἴσως βιαιότερον ἦν, καν μηδὲ τοῦτο ἱκανὸν πρὸς ὁ αὐτοὶ βούλονται. Καὶ γὰρ ὁ αὐτὸς περὶ τῆς ἡμέρας ἐκείνης καὶ ὥρας, «Ούξεις οἶδε, φησὶν, οὐδὲ οἱ ἄγγελοι, οὐδὲ ὁ Υἱὸς, εἰ μὴ ὁ Πατής μόνος· ο καὶ αὖ, «Ἡ ἐμὴ διδαχὴ οὐκ ἔστιν μή, ἀλλὰ τοῦ πέμψαντός με Πατρός· ο καί, ο Ούο δεὶς ἔγνω τὸν Υἱὸν εἰ μὴ ὁ Πατήρ.» Καὶ ὅμως ἡμεῖς, καλῶ; γε ποιοῦτες, τουναντίον πιστεύομεν· καὶ τὴν ἡμέραν ἐκείνην καὶ ὥραν;οὕτω σαφῶς αὐτὸν εἰδέ ναι, ὡς καὶ ὁ Πατήρ, καὶ ἑαυτὸν ἐμοίως τῷ Πατρὶ γινώσκειν· καὶ τὴν διδασκαλίαν αὐτοῦ, παντός μάλο λον αὐτοῦ εἶναι τιθέμεθα. Εἰ οὖν ὧν σαφῶς ἀπηρ νήσατο, ἡμεῖς ἐπαινετῶς τἀναντία πιστεύομεν, διὰ τί οὐ κανταῦθα ἃ μὴ ἠρνήσατο εὐσεβῶς πιστεύσο μεν; Ετι οἴονται τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν ἢ εἰ; εν

PRO CONC. FLORENT. CAF. I. DE SPIRITU SANCTO. non minus inconveniens est priore. Nos vero að ið quod afferunt de conjunctione, ita respondebimus: quod si personale, sive bypostaticum personæ Patris, actum producendi poneremus, tunc utique id inconveniens sequeretur, vereque esset Filius una cum Patre persona constitutiva proprietatis cum eo communicans; sed quia personæ Patris constitutiva proprietas, paternitas et generatio dicta est esse: producere vero proprietas, sive notio quæ sequitur personam constitutam ipsius, quæ necessitas est, eum qui cum illo communem haþet eam proprietatem, quæ personæ ejus constitutiva non est, unam esse cum eo personam? Nam sicuti communicans cum Patre Filius, scilicet Spiritum ejus eBBC, συναλείφεσθαι πρόσωπον, εἴ τις ἐξ ἀμφοῖν λέγοι τ' cipia, vel duas causas indle consequi; quod quidem Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορεύεσθαι, ἢ εἰ μὴ τοῦτο, δύο γοῦν τὰς ἀρχὰς, καὶ δύο ἀκολουθήσειν τὰ αἴτια· δ καὶ αὐτὸ οὐ μεῖον ἄτοπον τοῦ προτέρου. Ημεῖς δὲ πρὸς μὲν τὸ τῆς συναλοιφής, οὕτω φαμέν· ὡς εἰ μὲν προσωπικὸν εἴ:ουν ὑποστατικὴν τοῦ προσώπου τοῦ πατρικοῦ, τὴν τοῦ προβάλλειν ἐνέργειαν ἐτιθέμεθα, τότ' ἂν τὸ ἄτοπον εἴπετο τοῦτο· καὶ ἦν ἀλη τῶς ὁ γης ἐν μετὰ τοῦ Πατρὸς πρόσωπον, τοῦ συν στατικοῦ αὐτῷ κοινωνῶν ἰδιώματος. Ἐπεὶ δὲ τὸ μὲν συστατικὸν τοῦ προσώπου, τοῦ πατρικοῦ ἰδίωμα, ἡ πατρότης καὶ τὸ γεννᾶν εἴρηται ὂν, τὸ δὲ προβάλλειν ἰδίωμα είτουν γνώρισμα τῷ προσώπῳ αὐτοῦ συστάντι ἑπόμενον, τίς ἡ ἀνάγκη, τὸν κοινωνοῦντα αὐτῷ τούτου τοῦ ἰδιώματος 8 μὴ συστατικόν ἐστι τοῦ · προσώπου αὐτοῦ, καὶ ἂν εἶναι πρόσωπον μετ' αὐτοῦ; qucmadmodum et Patris, et mitti ab eo quemadὭσπερ γὰρ κοινωνῶν τῷ Πατρὶ ὁ Υἱὸς, τοῦ τὸ Πνεῦμα εἶναι αὐτοῦ, ὥσπερ καὶ τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ παρ' αὐτοῦ ὥσπερ καὶ παρὰ τοῦ Πατρὸ; ἀποστέλλεσθαι, ὅμως οὐ καὶ τοῦ προσώπου αὐτοῦ κοινω νεῖ, διότι τ', τὸ Πνεῦμα λέγεσθαι τοῦ Πατρὸς, ἢ παρ' αὐτοῦ ἀποστέλλεσθαι, οὐκ ἔστι τοῦ πατρικοῦ προσώπου συστατικών, οὕτως οὐδὲ τοῦ προβάλλειν και ναινῶν τῷ Πατρὶ, εἰς ἓν μετ' αὐτοῦ συναλείφεται πρόσωπον· διότι τὸ προβάλλειν, οὐ συστατικὸν τοῦ προσώπου τοῦ πατρικοῦ. Ὥστε ἕως ἂν μὴ δείξῃ τις τὸ προβάλλειν συστατικὸν ἂν τοῦ προσώπου τοῦ πατρικοῦ, οὐδὲ συναλοιφὴν τῶν προσώπων δύναιτ' ἂν δεῖξαι. Εἰ δὲ θαῦμα δοκεῖ τὰς δύο ὑποστάσεις μίαν ἀρχὴν εἶναι καὶ μὴ συναλείφεσθαι, μεῖζον ἂν εἴη θαῦμα, ὅτι αἱ τρεῖς ὑποστάσεις μία εἰσὶν ἀρχὴ καὶ οὐ συναλείφονται. Εἶτα δυαρχίαν ἡμῖν προσάπτουσι, λέγοντε;· Οὐ δύνανται φυγείν τὴν δυαρχίαν, οἱ τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν ἀρχὴν ποιοῦντες τοῦ Πνεύματος· ἀλλὰ πρῶτον μὲν Λατῖνοι οἱ παρ' αὐ τῶν ἐγκαλούμενοι, δυαρχίαν οὐ τολμῶσι λέγειν ἢ πρώτην καὶ δευτέραν ἀρχὴν, ἢ μίαν ἐκ δύο συνιού σαν ἀρχῶν. Μάλλον μὲν οὖν καὶ ἀναθέματι τοὺς οὕτω φρονοῦντας ὑποβάλλουσιν. Αλλ' εἰ μέν τις αὐτ τοὺς ἔροιτο εἰ ἀρχὴν φασι καὶ τὸν Υἱὸν τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ἐροῦσι, ναί· καὶ εἰ τὸν Πατέρα, ναί· εἰ δ' ἐπὶ τούτοις ἐπαγάγοι, Οὐκοῦν δύο λέγετε τοῦ Πνεύματος ἀρχὰς; οὗ φασι. Σὺ γὰρ τοῦτο συμπε ραίνεις· ἡμεῖς δὲ τοῦτο τὸ ῥῆμα, τὸ δύο, οὐδαμῶς προστίθεμεν. Εἶτα καὶ ἡμεῖς ὅταν μετὰ τοῦ Γρηγο- Pater et Filius, dicit, non duo sunt principia Spiritus ρίου τοῦ Θεολόγου λέγωμεν, ἡ ἐκ τῆς ἀρχῆς ἀρχὴ, δύο ἀρχὰς νοούμεν; καὶ Θεὸν ἐκ Θεοῦ, δύο θεούς νοήσωμεν; οὐμενουν. Ο δ' Αὐγουστῖνος ὁ θεῖος, 5 Πατήρ, φησί, καὶ ὁ Υἱὸς, οὐ δύο ἀρχαὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ἀλλὰ μία ἀρχὴ αὐτοῦ καὶ ἀμφότερο:· καὶ οὐ καθὸ δύο, προβάλλουσι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· οὐδὲ καλὸ δύο, εἰσὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἀρχαί· ὥσπερ καὶ τῆς κτίσεως, οὐ τρεῖς ἀρχαι, ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα, ἀλλὰ μία αὐτῆς ἀρχὴ, ἡ Τριάς ὁ Θεός. Ετι τε καὶ διὰ τὸ μιᾷ καὶ τῇ αὐτῇ ἀριθμῷ δυνάμει δημιουργεῖν αὐτούς, ἐκ τῆς αὐτῆς καὶ μιᾶς κοινῆς θεότητος προϊούσῃ, διὰ τοῦτο εἰκότως εἰς Θεὸς καὶ Δημιουργός λέγεται εις, καὶ οὐ τρεῖς. Τοῦτο οὖν καὶ ἐπὶ τῆς ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τοῦ Πνεύματος modum et a Patre, tamen non cum eo persona com - municat, quia Spiritum dici Patris, vel ab eo mitti, non est paternæ personæ constitutivum; sic neque qui productionem cum Patre communem habet, in unam personam conjungitur, quia producere non est paternæ personæ constitutivum. Quamobrem, quousque ostensum non fuerit, producere esse personæ paternæ constitutivum, neque conjunctionem personarum poterit demonstrare. Quod si mirum est duas personas unum esse principium et non conjungi, magis mirum erit quod tres personæ şint unum principium, nec conjungantur. Post hæc duo principia nobis attribuunt, diceudo duo principia non posse eos vitare, qui Patrem et Filium principium Spiritus sancti faciunt. Sed primum Latini qui ab iis accusantur, duo principia dicere non audent; vel primum vel secundum principium, vel unum ex duobus constans principium, imo anathemati ita sentientes subjiciunt. Ac si quis eos interrogaverit, an Filium etiam faciant principium Spiritus, utique dicent: Quod si fatrem, maxime. Quod si quis hinc induxerit, ergo duo dicitis Spi ritus principia. Nequaquam illi dicent, sed ex 10 id concludis, nain nos hanc dictionem, duo, non apponimus. Deinde cum nos una cum Grego, rio Theologo dicimus principium de principio, dia principia intelligimus? et Deum de Deo, duos Deos intelligimus? nequaquam. D. autem Augustinus, sancti, sed ambo unum principium ejus: neque quatenus duo, producunt Spiritum sanctum, nec quatenus duo Spiritus sancti principia sunt: sicuti creaturæ non tria principia Pater, et Filius, et Spiritus sanctus, sed unum ejus principium, Trinitas Deus. Præterea quia una et eadem numero virtute ipsi creant, ex una et eadem communiter deitate prodeunti, idcirco jure unus Deus et auctor dicitur unus, non tres. Hocque satis ad declarandum iis qui dubitant de processione Spiritus ex Patre et Filio: nam quia una et eadem virtute simul Pater et Filius Spiritum producunt, et quia a Patre accipit Filius hanc virtutem processionis causativam, ideo proprie et vere una causa et unum

principium est processionis Spiritus sancti. Itaque εκπορεύσεως, ἱκανὸν πρὸς τοὺς ἀποροῦντας. Ὅτι nulla ex parte consentanca est ratio eorum qui nos de duobus principiis reprehendunt. Sed opponunt, Vel perfecta est ex Patre processio, et inanis ea que est ex Filo: vel si necessaria ea quæ est ex Filio, imperfecta ca quæ est ex Patre. Sed contra interrogentura nobis qui læc afferunt, an perfecta sit nundies Patre creatio, vel now: si perfecta, cur Filius et Spiritus causa ejus sunt; at si imperfecta, et ideo F lius et Spiritus assumuntur, animalvertant quid afferunt: sed perfecta, ut arbitror, est ex Patre entium productio, una et eadem nutero Filii et Spiritus ad ea producend: operatio; ne que alia est illius, alia horum: nam tum le pueriles quæstiones locum habuissent. Sic ergo et hic evenit, perfecta est, et magis quam perfecta est ex Patre Spiritus sancti processio, una et eadem numero est quæ est ex eodem Filio processio, non alia et alia, et aliter, nec interdum ea quæ est ex File, interdum ea que est ex Patre: sed simul, et eadem æque, cum una et eadem numero potestate uterque producat. Postea divini Joannis Damasceni dico verba sursum deorsum ut insolubilia objiciunt, cum ille beatus dicit: «Ex Filio Spiritum non dici - mus, nec nos negamus sanctum id dicere, neque hoc omnino in dubium revocamus: hoc enim dixit ilie divinus Doctor, non quia non sit, sed quia non dicitur, propter hæreticos. › Iluic simile dicit 77 cap.: «Christi genitricem Virginem sanctam non dicimus.» In alio tractatu dicit: «Ideo Dei Genitricem Virginem sanctam prædicamus, perinde ac Deum proprie et vere incarnatum ex ea genuerit: nam Christum peperisse non ignoramus, quia Christora genuit. Sed quia impias Nestorius ad evertendum id verbum, quo eanı Deum perperisse exprimimus, ea dictione abusus est, non Christỉ Genitricem, sed ex præstantiori eam appellaγὰρ μιᾷ καὶ τῇ αὐτῇ δυνάμει, ὁ Πατήρ ἅμα καὶ ὁ Υἱός, τὸ Πνεῦμα προβάλλουσι, καὶ ἔτι ἐκ τοῦ Πατρός ἔχει λαβὼν ὁ Υἱὸς τὴν ἐκπορευτικὴν δύναμιν ταύ την, διὰ τοῦτο κυρίως καὶ ἀληθῶς, εἷς αἴτιος καὶ μία ἀρχὴ τῆς τοῦ Πνεύματος ἐκπορεύσεως. Ωστε οὐδαμόθεν εὔλογος ὁ λόγος, τοῖς δυαρχίαν ἐγκαλο σιν ἡμῖν. 'Αλλά φασιν, ή τελεία ἐκ τοῦ Πατρὸς ἡ ἐμπόρευσις, καὶ ματαία ἡ ἐξ Υἱοῦ· ἡ εἰ ἀναγκαία ἡ ἐξ Υἱοῦ, ἀτελὴς ἡ ἐκ τοῦ Πατρός. 'Αλλ' άντερων τάσθωσαν παρ' ἡμῶν οἱ ταῦτα λέγοντες, εἰ τελεία ή ἐκ Πατρὸς τοῦ κόσμου δημιουργία, ἢ οὐ. Εἰ μὲν γὰρ τελεία, διὰ τί καὶ ὁ Υἱδ: αἴτιος, καὶ τὸ Πνεῦμα· εἰ δ' ἀτελῆς, καὶ διὰ τοῦτο παραλαμβάνεται ο Υιός καὶ τὸ Πνεῦμα, σκεψάσθωσαν ὅ τι φασίν. 'Αλλ', οι. μαι, τελεία μὲν ἡ ἐκ Πατρὸς τῶν ὄντων παραγωγής μία δὲ καὶ ἡ αὐτὴ ἀριθμῷ, Υἱοῦ τε καὶ Πνεύματος εἰς τὴν αὐτῶν πρόοδον ἡ ἐνέργεια· καὶ οὐκ ἄλλη μεν ἐκείνου, ἄλλη δὲ τούτων· τότε γὰρ ἂν εἶχε χώραν ταῦτα τὰ παιδαριώδη ζητήματα. Ούτως οὖν καὶ ἐπὶ τοῦ προκειμένου, τελεία μὲν καὶ ὑπερτελὴς ἡ ἐκ Πατρὸς ἐκπόρευσις τοῦ Πνεύματος τοῦ ἁγίου, ἡ αὐτὴ δὲ καὶ μία τῷ ἀριθμῷ καὶ ἡ ἐξ Υἱοῦ τοῦ αὐ τοῦ ἐστιν ἐκπόρευσις· οὐκ ἄλλη καὶ ἄλλη, οὐδ' άλο λως καὶ ἄλλως, ἀλλ᾽ οὐδ᾽ ἄλλοτε ἡ ἐκ Πατρὸς, καὶ ἄλλοτε ἐξ Υἱοῦ, ἀλλ᾽ ἅμα καὶ ἡ αὐτὴ ὁμοίως· μια καὶ τῇ αὐτῇ ἀριθμῷ δυνάμει προβαλλόντων ἀμφον. Εἶτα τὸ τοῦ θείου Ἰωάννου, τοῦ Δαμασκηνοῦ φημι ἄνω καὶ κάτω προβάλλονται, ὡς ἀναντίρρητον· λέγοντος ἐκείνου τοῦ μακαρίου, ο Ἐκ τοῦ Υἱοῦ τ Πνεῦμα οὐ λέγομεν. › Καὶ ἡμεῖς οὐκ ἀρνούμεθα τὴν ἅγιον, λέγοντα τοῦτο· ἀλλ' οὐδ᾽ ἀμφιβάλλομεν τὸ παράπαν πρὸς τοῦτο. Τοῦτο γὰρ εἶπεν ὁ θεῖος ἐκεῖνος διδάσκαλος, οὐ διὰ τὸ μὴ εἶναι, ἀλλὰ διὰ τὸ μὴ Μέ γεσθαι, διὰ τοὺς αἱρετικούς. Λέγει ὅμοιον τούτῳ ἐν τῷ ἑβδομηκοστῷ ἑβδόμῳ κεφαλαίω: ο Χριστοτόκων οὐ λέγομεν τὴν ἁγίαν Παρθένον.» Εν ἑτέρῳ δὲ αὐτοῦ λόγῳ, φησί·. Διό καὶ Θεοτόκον τὴν ἁγίαν Παρθένον κηρύττομεν, ὡς Θεόν κυρίως καὶ ἀληθῶς ἐξ αὐτῆς σαρκωθέντα γεννήσασιν, Χριστοτόκον γὰρ αὐτὴν ἴσμεν • Χριστὸν γὰρ ἐγέννησεν. Αλλ' ἐπειδὴ ἐπ' ἀναιρέσει τῆς Θεοτόκου φωνῆς ὁ θεοβλαβής Νεο στόριος ταύτῃ κατεχρήσατο, οὐ Χριστοτόκον, ἀλλ' ἐκ τοῦ κρείττονος ταύτην κατονομάζομεν. ο mus. ΧΙ. Vides ut Christi Genitricem Virginem sanctam agnoscit, non dicit tamen, non quia Christum nou genuerit, sed quia non dicitur. Nam rerum quædan non sunt, sed dicuntur; quædam sunt, at non dicuntur; quædam vero nec sunt, nec dicuntur; quedam utraque sunt, et dicuntur: quippe cum, sicuti hic apertissime declaravit, propter Nestorium et ejus sectatores Christi Genitricem non dicimus non quia non sit. Sic et propter Macedonium, qui ex solo Filio Spiritum esse dicebat: «Ex Filio, inquit, Spiritum non dicimus, neque ex Spiritu. Præterea dictio ez apud Græcos principalem causam significat, qualem esse Filium vel mundi vel Spiritus sancti causam non est dicere. Idcirco Patres devitant in co dictionem ex proferre, ne principalis esse causa credatur; sed dictione per libentius utuntur, quæ ordinem denotat. Idcirco ΙΑ'. Ορᾷς ὅπως Χριστοτόκον οἶδε μὲν τὴν ἁγίαν Παρ θένον, οὐ λέγει δὲ, οὐ διὰ τὸ μὴ εἶναι Χριστοτόκον, ἀλλὰ διὰ τὸ μὴ λέγεσθαι· καὶ γὰρ τῶν πραγμάτων, τὰ μὲν οὐκ ἔστι, λέγεται δέ· τὰ δὲ ὄντα, οὐ λέγε ται· τὰ δὲ, οὔτε ἐστὶν, οὔτε λέγεται· τὰ δὲ, ἄμφω καὶ ἔστι καὶ λέγεται. Ωσπερ γὰρ ἐνταῦθα σαφέ στατα ἐδήλωσε, διὰ τὸν Νεστόριον καὶ τοὺς κατ' αὐτὸν, τὸ Χριστοτόκον οὐ λέγομεν, οὐ διὰ τὸ μὴ εἶν ναι, οὕτω καὶ διὰ τὸν Ευνόμιον λέγοντα ἐκ μόνου τοῦ Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα, Ἐκ τοῦ Υἱοῦ, φησί, το Πνεῦμα οὐ λέγομεν. Εἰ γὰρ ᾔδει ὅτι οὐκ ἔστιν, ἔλεγεν ἂν καὶ περὶ τούτου, ὥσπερ λέγει καὶ περὶ τοῦ Υἱοῦ;· τὸν δὲ Υἱόν, οὔτε τοῦ Πνεύματος λέγου μεν, οὔτε μὴν ἐκ τοῦ Πνεύματος. Αλλως τε και ή ἐκ ἐπὶ τῆς Ἑλληνικῆς φωνῆς, τὴν προκαταρκτικήν αἰτίαν σημαίνει· ὁποίαν εἶναι τὸν Υἱὸν, ἢ τοῦ κά σμου αἰτίαν, ἢ τοῦ Πνεύματος τοῦ ἁγίου, οὐκ ἔστιν

PRO CONC. FLORENT. CAP. 1. DE SPIRITU SANCTO. εἰπεῖν διὰ τοῦτο φεύγουσιν οἱ Πατέρες ἐπ' αὐτοῦ beatus hic c per Filium,» magis ad ordinem respi τὴν ἐκ ὀνομάσαι, ἵνα μὴ προκαταρκτική αιτία ὑποπτευθῇ, τῇ διὰ δὲ μᾶλλον χρῶνται, ὡς τάξιν δηλούσῃ. Διὰ τοῦτο καὶ ὁ μακάριος οὗτος, διὰ τοῦ Υἱοῦ, μᾶλλον πρὸς τὴν τάξιν ἀπιδών φησι, τὴν ἐκ ἐπὶ τοῦ Πατρός τιθεὶς, ἵνα μίαν ἡμῖν δηλώσῃ προκαταρκτι κὴν αἰτίαν θεότητός τε καὶ κτίσεως, τὸν Πατέρα. Εἶτα τὸ τοῦ θείου Διονυσίου ῥητὸν προσφέρουσι, τό, • Μόνη πηγή της ὑπερουσίου θεότητος, ὁ πατὴρ ο λέγων, μεγαλαυχοῦντες πῶς καὶ ὁ Υἱὸς δειχθείη πηγή τοῦ ἁγίου Πνεύματος, εἰ μόνην πηγήν τὸν Πατέρα ὁ ἅγιος ἔφησεν. Αλλ' ἐν τούτῳ πρῶτα μὲν ἐγκαλείτωσαν τοῖς διδασκάλοις τῆς Ἐκκλησίας, ᾿Αθανασίῳ καὶ Βασιλείῳ λέγουσι προφανῶς καὶ τὸν Υἱὸν πηγὴν τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Ο μὲν γὰρ ἱερὸς Αθα νάσιο; ἐν τῷ κατὰ ᾿Αρειανῶν, ἐξηγούμενος τὸ ψαλμικὸν ἐκεῖνο, ὅτι «Παρὰ σοὶ πηγὴ ζωής.» «Ηδει γάρ, φησίν, ὁ Πατήρ δηλονότι, παρ' ἑαυτῷ ἔχων τὸν Υἱόν, πηγὴν τοῦ ἁγίου Πνεύματος.» Βασίλειος δὲ ἐν τῷ κατ' Ευνομίου δευτέρῳ φησί· «Τί οὖν ἡμεῖς, πῶς καὶ ἀγέννητον τὸν Πατέρα, καὶ γεννητὸν τὸν Υἱὸν ὁμολογοῦντες, τὴν κατ' αὐτὸ τὸ εἶναι ἐναντίωσιν διαφεύγωμεν; τί λέγοντες; ὅτι ἀγαθοῦ μὲν Πατρίς, ἀγαθὸς ὁ Υἱὸς, ἐκ φωτὸς δὲ τοῦ ἀγεννήτου, φως Apud te est fons vitæ, et rursus alter propheta ἐξέλαμψε τὸ ἄΐδιον· καὶ ἐκ τῆς ὄντως ζωῆς, ἡ ζωο de Judvis dicit: Me dereliquerunt fontem aquæ ποιός προῆλθε πηγή. Καὶ ἐκ τῆς αὐτοδυνάμεως ή viva, viva vero aqua Spiritus sancti appellatur. τοῦ Θεοῦ δύναμις ἐξεφάνη. Καὶ πάλιν ὁ αὐτὸς, Deinde neque nos Filium dicimus fontem csse • Πηγή ζωῆς ὁ Υἱός, φησί· λέγει γὰρ ὁ Δαβὶδ πρὸς principalem, vel ex seipso habere ut fons sit, sel τὸν Πατέρα, ὅτι • Παρὰ σο! πηγή ζωῆς·» καὶ πάλιν ex Patre: Pater enim solus fons est superessentialis Έτερος προφήτης λέγει περὶ τῶν Ἰουδαίων, ο Εμὲ deitatis, quia ex alio fonte non profuit; quippe qui ἐγκατέλιπον, πηγὴν ὕδατος ζώντος.» Υδωρ δὲ ζῶν ex alio non habet ut sit fons, quia prima ei nulla ὀνομάζεται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Επειτα δὲ οὐδ᾽ causa est ut sit fons, sed Filio Pater est. Ac Paἡμεῖς λέγομεν τὸν Υἱόν, πηγὴν ἀρχικὴν, ἢ ἀφ' ἑαυ ter fons est, et ut genitor, et ut productor, inde Pater τοῦ ἔχειν τὸ εἶναι πηγὴν, ἀλλ᾽ ἐκ τοῦ Πατρός. Μόνη simpliciter omnis emanantis deitatis fons est, Filius γὰρ πηγὴ τῆς ὑπερουσίου θεότητος ὁ Πατήρ, ὅτι οὐ ipsius, Spiritus tantum: et Pater non ad hoc fons πρόεισιν ἐξ ἄλλης πηγής. Οὐδὲ γὰρ ἐξ ἄλλου του est, ad illud autem ex fonte; Filins ad Spiritum ſons ἔχει τὸ εἶναι πηγήν. Εστι γὰρ τῷ μὲν Πατρὶ οὐδὲν est, ad Patrem autem ex fonte. Itaque a nobis hoc αἴτιον τοῦ εἶναι πηγήν· τῷ δὲ Υἱῷ, ὁ Πατήρ, Καὶ sicuti reliqua recte intelligitur. ὁ μὲν Πατὴρ, πηγή ἐστι καὶ ὡς γεννήτωρ καὶ ὡς προβολεύς· ὁ δὲ Υἱὸς, ὡς προβολεὺς μόνον. Ενθεν ὁ μὲν Πατὴρ, πάσης ἐστὶν ἁπλῶς πηγὴ τῆς πηγαζομένης θεότητος· ὁ δὲ Υΐς, τῆς τοῦ Πνεύματος μόνης. Καὶ ὁ μὲν Πατὴρ, οὐ πρὸς τόδε μὲν πηγή, πρὸς τόδε δὲ, ἐκ πηγῆς· ὁ δὲ Υ:δς, πρὸς μὲν τὸ Πνεῦμα πηγή, πρὸς δὲ τὸν Πατέρα, ἐκ πηγῆς. Καὶ οὕτως ἡμῖν καὶ τοῦτο ὥσπερ καὶ τὰ λοιπὰ καλώς ἐννοεῖται. ciens, dicit, dictione ex in Patre uteudo, ut unam ostenderet causam principalem deitatis, et creaturæ Patrem. Postea divi Dionysii auctoritatem addúcunt, ‹ Solus fous superessentialis deittis Pater est, inquit, jaciantes. Quomodo Filius Spiritus Sancti fons esse demonstrabitur, si Patrem tantum fontem esse sanctus id dixit? Sed in hoc Ecclesiæ doctores primum incusent Athanasium et Basil ıın qui dicunt aperte Filium etiam Spiritus sancti fontem esse; nam sacer Athanasius in lib. adversus Arianos illud Psalmi enarrans: Apud te fons est vitæ:» c Sciebat, inquit, Pater videlicet, apud se habens Filium fontem Spiritus sancti.» Basilins vero lib. ut adversus Eunonium, scribit: • Quid " igitur nos, quomodo ingenitum Patrem, genitum Filium confitendo, secundum ipsum esse contradictionem vitabimus? quid dicemus? quod beni Patris bonus est F.lius, ex lumine vero ingenito lumen effulsit sempiternum: el ex vere vita vivificans profluxit fons: et ex virtute, quæ per se est, Dei virtus deprompta est. Et rursus: Liem fons vitæ Filius inquit; nam ad Pa'rem dicit David: ΙΒ'. ' Επίλογος τοῦ πρώτου κεφαλαίου. Τούτοις οὖν τοῖς λόγοις πεισθέντες ἡμεῖς, τῇ ἀλη Θεία ὑπεχωρήσαμεν· πολλὰ τοῖς κατ' ἔριν τε καὶ φιλονεικίαν λέγουσι, χαίρειν εἰπόντες· εὖ εἰδότες ὡς οὐκ ἔσται ἡμῖν ἄλλοθεν σωτηρίας ἐλπὶς, ἢ τῷ ἐνῶσθαι τῇ ἀληθείᾳ, καὶ τοῖς κρείττοσιν ἔπεσθαι. Δεόμεθα δὲ καὶ ὑμῶν μετὰ τῆς αὐτῆς ἀγάπης ἰδεῖν καὶ συνιέναι τὰ εἰρημένα, μεθ' ἧς καὶ ἡμεῖς ταῦτ' ἔφαμεν. Εἰσὶ δὲ καὶ ἄλλα, ἅ φασιν οἱ τῇ ἀληθείᾳ ἀν τικαθιστάμενοι· οὐδὲν δ' ὅμως ὅτι καὶ ἄξια λόγου. Πολλῷ δὲ πλείω τε καὶ βελτίονα οἱ ταύτης αντιποιούμενοι λέγουσι. Καὶ ἡμεῖς εἴχομεν μὲν καὶ ἄλλα πολλά τε καὶ ἀναγκαῖα εἰπεῖν, καὶ συνηγορῆσαι τῇ ἀληθείᾳ, καὶ ἀποσκορακίσει τὰ παρ' αὐτῶν, ὡς άτοπα, συμπεραινόμενα καθ᾿ ἡμῶν· ἀρκεῖν δ' ἡγού- & Epilogus primi capitis. Nos igitur, his suasi rationibus, veritati cessimus; multum valere dicentes eis qui litigandi et contradicendi studio loquuntur; hene gnari quod non aliunde spes nobis salutis emicabit, quam uniendo nos veritati et melioribus parendo. Rogamus autem vos ut eadem charitate, quæ a nobis conscripta sunt videatis atque intelligatis, qua nos ea exposuimus, Restant etiam alia, quæ dicunt ii qui veritati repugnant, nullius tamen digna existimationis. Sed multo plura et meliora ab iis qui eam asserunt afferuntur: nosque etiam alia multa et necessaria addere potnissemus, veritati patrocinantes, et absurda quæ ab eis adversus nos conclusa sunt, reprobare. Scd hæc satis esse arbitra-

JOSEPIII METHIONENSIS 1 $8 antır, nisi quis litigare el temere contendere μεθα ταῦτα· ἂν μὴ μόνον ἐθέλοι τις ἐρίζειν εἰκῇ maluerit. Ecce igitur ostensum et demonstratum est, ut vires nostræ tulerunt, clare simul et manifegle, quod Spiritus sanctus qui a nobis colitur, ton solum ex Patre, verum etiam ex Filio procedit; “et a Filio habet esse sicuti a Patre, per jam allata testimonia et sententias sanctorum, partim ex Patre et Filio cum articulo aperte clamantium, partim ex Patre et Filio sine articulo', partim ex Patre per Filium cum articulo, tum a Patre per Filium sine articulo, et ex ambobus essentialiter, et ab utroque: et ex Filio est, et ex Filio emanans, et per eum prodiens, et profluit ab co, et ex eo Spiritus est, et profluens naturaliter ab co, et ex eo - spiral, et Filius Spiritum mittit; quæ omnia substan'iam sanctissimi Spiritus ex Patre simul et Filio demonstrant. Non amplius ergo in posterum reprehendere nos potestis, quod ex ignoratione et inscitia huic sancta synodo nos subjecerimus; imo exquisite gnari auctoritatum a sanctis allatarum, quantumque periculi impendeat iis qui patrum dogmata sequi nolunt, quodque exterminatur qui synodum non sequitur, bono consilio nos cuncilio subjecimus. Hæc igitur œcumenica sancta et magna synodus divino nutu et cura beatissimi Eugenii papa, et pii Romanorum imperatoris Joannis Pæologi Florentiæ congregata, magnisque lumimaribus et illustribus theologis referta, antiquorum Patrum dictis perpensis, et ut par erat comprobatis, decretum religionis plenum tulit, et quinque articulos quos sancivit nobis tradidit, non aliquid novi et ex aliorum sententia introduxit, neque ex se ea in medium protulit, sed ex sacræ Scripturæ testimoniis deprompsit, atque plurimorum sanctorum doctorum Ecclesiæ, Orientalium simul et Occidentalium, perlectis theologicis expositionibus tradidit: nosque custodivimus, et custodimus, et servabimus, usque ad sanguinem et mortem pro his tanquam orthodoxis et Patrum vocibus excultis depugnando. Quia igitur primam vestram accusa - tionem salvertimus, et quæ majoris momenti est, cætera quæ banc sequuntur simul subversa sunt: ut capite de corpore sublato, totum corpus mortuum manet: nec nos reliquis respondere oportebat, quia hæc simul cum prima perierunt. Sed ut hic noster labor paratus sit omnibus qui Ecclesia parere voluerint, ad respondendum iis, qui nos .accusant, quod ob inscitiam nos Latinis adjunximus, reliquis etiam debitam responsionem adjungamus, ut per omnia cognoscantur nos injuste traducere, quodque veritatem quærimus et pacem sequimur, nec volumus sempiterno igui oblationes coacervare: imo eas rejicimus, ut ab illo igue veluti pii liberemur, nec a judice dicente audiamus, ‹ Discedite a me, quia gloriam hominum dilexistis super gloriam meam, nescio vos. › Unde præstat nos cum sequi et Ecclesiam ipsius, ac ejusdem quoque vestigiis immiti, quam eorum disceptationibus qui falsa suasione ducuntur, qui sacræ testimonio Seripturæ stulti et inanes revincuntur. καὶ φιλονεικ.ῖν. Ἰδοὺ τοίνυν ἐξεφάνθη καὶ ἀπεδείχθη κατὰ τὴν ἡμετέραν δύναμιν, λαμπρῶς τε ἅμα και περιφανῶς, τὸ παρ' ἡμῖν λατρευόμενον πανάγιον Πνεῦμα, ὅτι οὐ μόνον ἐκ τοῦ Πατρὸς, ἀλλὰ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεται· καὶ ἔχει τὸ εἶναι καὶ ἀπ' τοῦ Υἱοῦ, ὥσπερ καὶ ἀπὸ τοῦ Πατρὸς, διὰ τῶν ήδη προσκομισθεισῶν μαρτυριῶν καὶ ἀποφάσεων τῶν ἁγίων· τῶν μὲν ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ διαρρήδην βοώντων, τῶν δ' ἐκ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ· τῶν δ' αὖθις, ἐκ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ· καὶ ἄλλων, ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ· καὶ ἀπὸ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υοῦ· καὶ ἐξ ἀμφοῖν οὐσιωδῶς· καὶ παρ᾽ ἀμφοτέ ρων· καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐστι, καὶ ἐξ Υἱοῦ ἀναβλύνον· καὶ δι᾿ αὐτοῦ προϊόν· καὶ προχεῖται παρ' αὐτοῦ· καὶ ἐξ αὐτοῦ τὸ Πνεῦμά ἐστι· καὶ προχεόμενον φυ σικῶς παρ' αὐτοῦ· καὶ ἐξ Υἱοῦ πνέει· καὶ ὁ Υἱδ; τὸ Πνεῦμα ἀποστέλλει· & πάντα δηλοποιοῦσι την ὕπαρξιν τοῦ Παναγίου Πνεύματος, ἐκ τοῦ Πατρός ἅμα καὶ τοῦ Υἱοῦ. Οὐκέτι οὖν τοῦ λοιποῦ ἐγκαλεῖν ἡμῖν δύνασθε, ὅτι μὴ εἰδότες, καὶ ὡς ἀμαθεῖς, τῇ ἁγίᾳ ταύτῃ συνόδῳ ὑπετάγημεν· ἀλλὰ μᾶλλον εἰδό τες ἀκριβῶς τῶν ἁγίων τὰς ῥήσεις, καὶ τὸν κίνδυν νον ὅσος ἐστὶ τῷ μὴ βουλομένῳ ἔπεσθαι τῶν Πατέ ρων τοῖς δόγμασι· καὶ ὅτι ἐξοστρακίζεται ὁ μὴ τῇ οἰκουμενικῇ συνόδῳ ἑπόμενος, καλώς ποιήσαντες τῇ συνόδῳ ὑπετάγημεν. Αὕτη οὖν ἡ οἰκουμενικὴ ἁγία καὶ μεγάλη σύνοδος, θείῳ νεύματι καὶ σπουδῇ τοῦ μακαριωτάτου πάππα Ευγενίου, καὶ τοῦ εὐσεβοῦς β2σιλέως Ρωμαίων Ιωάννου τοῦ Παλαιολόγου συνεθροισθεῖσα ἐν τῇ Φλωρεντίνων πόλει, καὶ μεγάλους φωστῆρα; καὶ λαμπροὺς θεολόγους πλουτήσασα, τὰ τῶν πρὸ αὐτῆς Πατέρων καλῶς ἰδοῦσα, καὶ εἰκότως τιμήσατα, ὅρον ἐξήνεγκεν εὐσεβείας γέμοντα· καὶ τὰ πέντε ἄρθρα ἅπερ ἐδογμάτισε καὶ ἡμῖν παρέ δωκεν, οὐ καινόν τι εἰσῆξε καὶ ἑτερόδοξον, οὐδ' ἐφ' αὐτῆς ταῦτα προτεινεν· ἀλλ' ἀπὸ μαρτυριῶν τῆς Ιερᾶς Γραφῆς, καὶ πλείστων χρήσεων τῶν ἁγίων τῆς Ἐκκλησίας διδασκάλων, ἀνατολικῶν ὁμοῦ τι καὶ δυτικῶν θεολογήσασα, παρέδωκεν· καὶ ἡμεῖς ἐφυλάξαμεν, καὶ φυλάττομεν, καὶ τηρήσομεν· μέσ χρις αἵματος καὶ θανάτου ὑπὲρ τούτων ἀγωνιζόμε ναι ὡς ὀρθόδοξα καὶ ταῖς τῶν Πατέρων φωναίς και λυνόμενα. Ἐπεὶ οὖν τὸ πρῶτον ἀνῃρέθη τῶν παρ' ὑμῖν ἐγκαλουμένων, καὶ μᾶλλον τὸ κυριώτερον, καὶ τὰ ἑπόμενα τούτῳ συναναιρούνται· ὡς καὶ τῆς με φαλῆς τοῦ σώματος ἀφαιρεθείσης, ὅλον τὸ σώμ νεκρὶν μένει· καὶ οὐκ ἔδει ἡμᾶς δοῦναι λόγον εἰς τὰ λοιπά, ἐπεὶ σὺν τῷ πρώτῳ καὶ ταῦτ᾽ ἀπώλοντο ἀλλ' ἵνα ᾖ τὸ ἡμέτερον πόνημα τοῦτο, πρόχειρον εἰς ἀπολογίαν παντὶ τῷ βουλομένῳ τῇ Ἐκκλησίᾳ πει θαρχεῖν, καὶ τοῖς κατηγοροῦσιν ἡμῶν, ὡς μὴ εἰδό τες Λατίνοις ηνώθημεν, φέρε τὸν προσήκοντα καλ πρὸς τὰ λοιπὰ ἀποδώσωμεν λόγον· ἵνα διὰ πάντων ἀναφανῶσιν ἀδικῶς διασύροντας ἡμᾶς· καὶ ὅτι ἀλή θειαν ζητούμεν, καὶ τὴν εἰρήνην διώκομεν· καὶ οὐ βουλόμεθα προσφοράς συνάγειν μετὰ τοῦ αἰωνίου πυρός· ἀλλὰ ταύτας ἀποβάλλομεν, ὅπως τοῦ πυρὸς ἐκείνου ὡς εὐσεβεῖς λυτρωθείημεν, καὶ μὴ ἀκούσων μεν τοῦ κριτοῦ λέγοντος, «Πορεύεσθε ἀπ' ἐμοῦ·

PRO CONC. FLORENT. CAP. IJ. DE AZYMO ET FERMENTATO. Αγαπήσατε γὰρ τὴν δόξαν τῶν ἀνθρώπων, ὑπὲρ τὴν δόξαν τὴν ἐμήν· οὐκ οἶδα ὑμᾶς. ο "Οθεν κρείττων ἐστιν ἡμᾶς ἐκείνῳ καὶ τῇ αὐτοῦ Ἐκκλησίᾳ ἕπεσθαι καὶ ἀκολουθεῖν, ἢ τοῖς διαλογισμοῖς τῶν πεισματι κῶν ἀνθρώπων, οἵτινες παρὰ τῇ ἱερᾷ Γραφῇ μάτι τοι καὶ κενοὶ μεμαρτύρηνται. ΑΠΟΔΕΙΞΙΣ ΤΟΥ ΔΕΥΤΕΡΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΤΩΝ ΕΝ ΤΩ ΟΡΟ ΤΗΣ ΣΥΝΟΔΟΥ Περὶ τῆς μυστικῆς δηλονότι καὶ ἱερᾶς τελετής, ὅπως δι' ἀζύμου τε καὶ ἐνζύμου ὀρθοδόξως καὶ ἀληθῶς τὸ τοῦ Χριστοῦ καὶ Θεοῦ σῶμα ἱερουργεῖται. DEMONSTRATIO SECUNDI CAPITIS BORUM QUÆ IN DECRETO SYNODI CONTINENTUR De mystico videlicet et sancto sacrificio; quod in azymo et fermentato orthodoxe et vere Christi Dei corpus conficitur. A'. Καὶ πρὸς τὸ δεύτερον τοῦ ὅρου κεφάλαιον ἐρχή μεθα ἀπολογίαν δοῦναι τὴν πρέπουσαν· ἐν ᾧ ἡμῖν ἐγκαλεῖτε λέγοντες, ὡς οἱ τῇ Ἐκκλησίᾳ επόμενοι, τὰ οὐκ ὄντα πρεσβεύουσι, περὶ οὗ καὶ διαλαμβάνει ὁ τῆς ἁγίας συνόδου ὄρος διὰ λέξεως ούτωσί· Κείμενον τοῦ ὅρου. • Ετι ἐν ἀζύμῳ ἢ ἐνζύμῳ ἄρτῳ σιτίνῳ, τὸ τοῦ Χριστοῦ σῶμα τελείσθαι ἀληθῶς· τούς τε ἱερεῖς ἐν θατέρῳ αὐτὸ τὸ σῶμα τοῦ Κυρίου ὀφείλειν τελεῖν, ἕκαστον δηλονότι κατὰ τὴν τῆς ἰδίας Εκκλησίας εί τε δυτικῆς εἴτε ἀνατολικῆς συνήθειαν. ο Ἐν τούτοις τοῖς λόγοις δείκνυται διαρρήδην ἡ τῆς καθολικῆς πίστεως ὁμολογία, ὡς μηδεμίαν οἰομένη διαφορὰν ἐν τῷ τὸ σῶμα τοῦ Κυρίου τελεῖσθαι ἔν τε νζύμῳ ἄρτῳ καὶ ἐν ἀζύμῳ, ἀλλ' ἀφορῶσα μόνον πρὸς τὸ εἶναι, τὴν ὕλην, τὸν ἱερέα, τὸν τόπον, τὸν σκοπὸν, καὶ τοὺς λόγους, οὕτως ὁρίζεται ὡς ταῦτα μένα ἀναγκαῖα πρὸς τὸ μυστήριον· οὐ πρὸς τὸ εἶναι μόνον καὶ γίνεσθαι, ἀλλὰ καὶ πρὸς τὸ εὖ εἶναι· καὶ τούτων ἀπόντα τινά, οίεται κωλύειν γενέσθαι σῶμα καὶ αἷμα. Τινὲς δὲ λέγουσι πρὸς τούτοις, καὶ διὰ τὸ μὴ ἔχειν ζύμην προϋποκειμένην, νεκρὰν θυσίαν ἱερουργεῖν τοὺς Λατίνους καὶ Ἰουδαϊσμὸν φρονεῖν, ἄζυμα θύοντας. Παρακαλοῦμεν οὖν καν τούτῳ ὑμᾶς κατά μακροθυμίας ἀκοῦσαι τοὺς ἡμετέρους λόγους, καὶ μετά καθαρά; αὐτοὺς ἀναπλεῖν κατὰ νοῦν συνειδήσεως, καὶ οὐ μετὰ πανουργίας ἢ ματαίας προλήψεως· ὅπως δυνηθῆτε τὴν ἀλήθειαν γνῶναι, καὶ μὴ εἰκῇ καὶ μάτην ερίζητε φιλονεικούντες καὶ ἀναιδώς ἐγκαλοῦντες ἡμῖν, ὡς ἄτοπα καὶ δυσσεβή φρονοῦσιν· Ad secundum nunc decreti caput accedimus, ut convenientem responsionem afferamus: in quo nos incusatis, dicentes, quod qui Ecclesiam sequuntur, ea quæ non sunt afferunt, de quo sanctæ synodi decretum ad verbum ita pertractat: Textus definitionis. ‹ Item in azymo, sive fermentato pane triticco, corpus Christi veraciter confici: sacerdotesque in altero ipsum Domini corpus conficere debere. unumquemque scilicet juxta Ecclesiæ suæ, sive Orientalis sive Occidentalis, consuetudinem. " In his verbis aperte catholicæ fidei confessio demonstratur, quæ nihil existimat interesse, si in pane fermentato vel azymo Christi corpus conficiatur: sed il solum respiciens, ut adsit materia, sacerdos, locus, intentio et verba, ita deceruit, perinde ac ea tantum ad mysterium celebrandum necessaria sint, non ad esse solum et fieri, sed eliam ad bene esse. Quod si quid ex iis defuerit putat confici non posse corpus et sanguinem. At luis quidam objiciunt, mortuum sacrificium Latinos celebrare, et Judaismum sapere in»zynia sacrifi cando, quia scilicet fermentum autea non app nunt. Hortamur igitur et nunc vos, ut cum patientia sermonem nostrum audiatis, et pura cum conscientia, non dolose vel stulta cum præsunptione consideretis, ut veritatem nosse possitis, nec tenere et inconsulte digladiantes litigetis, nos inpudenter insimulando, quasi absurda et impia sentiamus, qui recta et vera sentimus: quippe qui

τῆς οἰκουμενικῆς συνόδου ἀποφάσει, ἥτις οὐδέποτε επλανήθη. Ετι τε καὶ τὰς παραδόσεις τῶν θείων καὶ ἱερῶν Πατέρων βεβαίως ενστερνιζόμεθα, καὶ Ολοσχερώς κατέχομεν ἅμα καὶ ἀντιποιούμεθα, και τακείνων κηρύττομεν εὐτελῆ δόγματα κ ι συγ γράμματα, καὶ τὰς ἱερὰς βίβλους ἐκείνων οὐ φθεί ρομεν, οὐδὲ τὰ τῆς ἡμετέρας κοιλίας φωνοῦμεν, καὶ τὸ δοκοῦν ἡμῖν συνιστῶμεν, καὶ τὸ παρ' αὐτῶν λεγύμενον οὐ παραχαράττομεν· ὅπερ εἰς τὸ πρόσω χωρῶν ὁ λόγος δηλώσει· καὶ ὡς πάντα φαμὲν ἐπὶ τῆς ἱερᾶς Γραφῆς καὶ οὐκ ἀφ' ἡμῶν· ἵνα δειχθῇ διὰ πάντων, ὅτι τὴν εἰρήνην καὶ τὴν ἀλήθειαν ζη τοῦμεν, καὶ οὐ βουλόμεθα τὸν ἕνα Χριστὸν διαι ρεῖν, ὥστε τὸν μὲν λέγειν Γραικόν, τὴν δὲ Λατίνων· cecumenice synodi sententia subjicimur, quæ nun- οἱ ὀρθὰ καὶ ἀληθῆ φρονοῦμεν, ὡς ὑποτασσόμενοι τῇ quam erravit. Præterea divinorum et sanciorum Patrum traditiones firmiter amplectinur, et integre tenemus simul et capessimus: eorumque pia dogmata et scripta prædicamus, nec libros eos corrumpimus, neque ex nostro sensu loquimur, et sententiam nostram comprobamus, neque eorum dicta depravamus, ut in sermonis progressu declarabimus, cuncta vero quæ dicimus, a sacris Scripluris, non ex nobis depromimus, ut undequaque noscatur nos concordiam et veritatem quærere: nolentes Christum, qui unus est, dividere, ut hune Græcum, alterum Latinum vocemus, neque Novi Testamenti, id est, sancti sacrificii mysterium, duplex esse dicimus, ita ut Christi corpus bifariam partiamur, hunc fermentatum, azymum alterum ἀλλ' οὐδὲ τὸ μυστήριον τῆς Νέας Διαθήκης, τὸ τῆς appellantes, sed utrumque corpus Christi esse confitemur, et Christi corpus prædicamus, unum et idem esse existimantes, quanquam varie apud utrosque conficiatur. Quod autem injuria Romanam Ecclesiam carpitis, quæ in azymo conficit, et nos, qui verum Christi corpus confitemur, Deo freti breviter ostensuri arcedamus. ἱερᾶς τελετής διττόν λέγομεν· ὥστε αὐτὸ τὸ σῶμα Κυρίου μερίζειν εἰς δύο· καὶ τὸ μὲν ἔνζυμον γειν, τὸ δ' ἄξυμον· ἀλλ᾽ ἑκάτερον τούτων, σώμα Χριστοῦ ὁμολογοῦμεν, καὶ σῶμα Χριστοῦ κηρύτ τομεν, ἐν καὶ ταυτὸ λογιζόμενοι, εἰ καὶ διαφόρως τελεῖται ἐν ἀμφοτέροις τοῖς μέρεσιν. Οτι ἀδίκως τὴν Ῥωμαϊκὴν Ἐκκλησίαν διασύρετε, ἄζυμα ού ουσαν, καὶ ἡμᾶς τοὺς ὁμολογοῦντας αὐτὸ τὸ σῶμα Χριστοῦ, ἀληθὲς εἶναι, ἐρχόμεθα δυνάμει Θεοῦ διὰ βραχέων ἀποφανοῦντες. Primum quidem a vobis petimus unde id accepistis, fermentatum sacrificari oportere, non azynum: a Christone, qui hoc mysterium primus instituit atque tradidit, an ab apostolis vel a sacris Ecclesia doctoribus, qui postca successerunt? Ostendite nobis unde id accepistis. At id vel multo adhibito labore non potestis: nemo enim ex doctoribus hucusque ausus est dicere: sed simpliciter pane et vino sacrificium confici debere omnes aiunt: ante omnes evangelistä et beatus Paulus, • Nam quoties comnederitis paein hunc, evangeliste dicunt, et biberitis calicem, › beatus vero Paulus, • Ego accepi (inquit) a Domino, quod et tradidi vobis, quoniam Dóminus Jesus, in qua nocte tradebatur accepit panem ". Et beatus Jacobus Hierosolymorum primus hierarcha, sic inquit: • Magnus Pontifex et magister noster Christus Deus, nocte illa, in qua ad passionem adductus est, accepit panem.» Et post hos divus et sacer Basilius, c Cum panem, inquit, in sanctas et immaculatas manus suscepisset.» Et aureus ille lingua Joannes, Sumpto pane, inquit; ac ne singulos c o enumerem, omnes uno ore sacræ classis doctores sic asserunt: ex quibus ostenditur eos azymum non repudiare, quoniam in verbis his exacte noverunt utrumque comprehendi. Idcirco Eeclesia nullum discrimen intercedere arbitratur inter fermentatum et azymum, dummodo ex tritico confectus sit panis; et propterea statuit dicens, mil aliud ad sacrificií usum offerri quam ex tritico pa3 | Cor. x1, 23. In Liturgia. B'.' Καὶ πρῶτον μὲν ἐρωτῶμεν ὑμᾶς, ὦ οὗτοι, πόθεν ἔχετε τοῦτο λαβόντες, ὡς ἔνζυμα δέον ἐστὶ, καὶ οὐκ ἄζυμα θύειν, παρὰ Χριστοῦ τοῦ πρῶτον τὸ μυστή ριον τοῦτο νομοθετήσαντός τε καὶ παραδώσαντος, ε παρὰ τῶν ἀποστόλων, ἢ τῶν μετ' αὐτοῦ; ἱερῶν δι- · δασκάλων τῆς Ἐκκλησίας; Δείξατε ἡμῖν πόθεν ἐλά βετε τοῦτο· ἀλλ᾽ οὐ δυνηθῆτε, πολλὰ καμόντες. Οὐδεὶς γὰρ τῶν διδασκάλων μέχρι τῆς σήμερον ἐτόλ μησεν· ἀλλ᾽ ἁπλῶς ἄρτῳ καὶ οίνῳ τὴν θυσίαν το λεῖσθαι οἱ πάντες λέγουσι. Προηγουμένως δὲ πάντων οἱ εὐαγγελισταί, καὶ ὁ μακάριος Παύλος" «Οιάκις γὰρ ἂν ἐσθίητε τὸν ἄρτον τοῦτον, οἱ εὐαγγελι σταὶ λέγουσι, καὶ τὸ ποτήριον τούτο πίνητε. ο Ο δὲ μακάριος Παῦλος, «Εγώ, φησὶ, παρέλαβεν ἀπὸ τοῦ Κυρίου, δ καὶ παρέδωκα ὑμῖν, ὅτι Κύριος Ἰη σοῦς ἐν τῇ νυκτὶ ἐκείνῃ, ᾗ παρεδίδοτο, ἔλαβεν ἄρτον.» Καὶ ὁ μακάριος δὲ Ἰάκωβος ὁ τῶν Ἱεροσο λύμων πρῶτος ἱεράρχης, οὕτω φησίν· ο Ο μέγας ἀρχιερεὺς καὶ διδάσκαλος ἡμῶν, Χριστὸς ὁ Θεὸς, 1 νυκτὶ ἐκείνῃ ἐν ᾗ πρὸς τὸ πάθος ἀπήγετο, ἔλαβεν ἄρτον·, καὶ μετ' αὐτοὺς ὁ θεῖος καὶ ἱερὸ; Βισίλειος, ο Λαβών, φησὶν, ἄρτον ἐπὶ τῶν ἁγίων αὐτοῦ καὶ ἀμωμήτων χειρῶν.» Καὶ ὁ Χρυσοῦς τὴν γλώτ σαν Ἰωάννης ὁ πάνυ, ο Λαβὼν ἄρτον, ο φησίν· καὶ ἵνα μὴ ἕκαστον λέγω, ἀπαξαπλώς άπαντες οἱ τοῦ ἱεροῦ καταλόγου Πατέρες οὕτω φασί· δε᾽ ὧν δείκνυται, ὡς οὐκ ἀποβάλλονται τὸ ἄζυμον· ἐν γὰρ τῇ λέξει ταύτῃ ἔγνωσαν ἀκριβῶς ἐννοεῖσθαι ἀμφότερον. Διὰ τοῦτο ἡ Ἐκκλησία οὐκ οἴεται μηδεμίαν είναι

PRO CONC. FLORENT. CAP. II. DE AZYMO ET FERMENTATO. διαφορὰν ἐνζύμου καὶ ἀζύμου, εἰ μόνον ἐκ σίτου εἴη nem; secundum verbum Domini, qui se frumento – similem facit: «Nisi granum frumenti cadens in terra mortuum fuerit, ipsum solum manet; si vero mortuum fuerit, multum fructum affert "., Sie et Christus moriens omnes ab inferno liberavit. Et vitis fructus ejusdem verbis ostenditur: Ego sam, inquit, vitis vera *, jam non bibam ex genimine vitis hujus, resurrectionem suam significans Ex hoc ergo liquido ostenditur, non posse nos uti neque hordeo, neque avena, vel alio semine, quemadmodum neque vino ex alia re coulato, siccra, vel melle, vel lacte, sed ex vite, secundum verba Domini. Reliquum igitur est vobis ostendere quid ið fuerit quod Dominus fecit cum tradidit hoc mysterium, azymumne vel fermentatum? quoniam ex id fuerit, ut antea patefecimus. Vos quidem dicitis fermentatum id fuisse, cum a nemine sanctorum id accipiatis; nos vero ażymum dicentes, a doctoribus id sumentes dicemus. Quod ita se habeat. patet: in primis evangelista Matthæus dicit cap. 6: ‹ Prima autem die Azymorum accesserunt discipuli Jesu dicentes, Ubi vis paremus tibi comedere Pascha? At Jesus dixit: Ite in civitatem ad quemidam, et dicite ei, Magister dicit, tempus meum prope est, apud te facio Pascha cum discipulis meis. Εt feceEt runt discipuli sicut constituit illis Jesus, et paraverunt Pascha *.» Divus vero evangelista Marcus dicit: «Prima die Azynorum, quando Pascha immolabant, dicunt ei discipuli ejus, Quo vis eamus et paremus tibi ut manduces Pascha? Et mit:it duos ex discipulis ejus, et dicit eis: lte in civitatem, et occurret vobis homo lagenam aquæ bajulans; sequimini eum, et quocunque introierit, dicite domino domus, Quia Magister dicit, ubi est refectio mea, ubi Pascha cum discipulis meis manducem? et ipse vobis demonstrabit cœnaculum grande stratum, et illic parate nobis comedere Pascha. Et abierunt discipuli ejus, et paraverunt Pascha ", › Lucas vero evangelista facundissimus sic ait: Appropinquabat autem dies Azymorum, quæ dicitur Pascha.» Et post pauca: «Vemil autem dies Azymorum, in quo oportebat immolari Pascha, misiique Petrum et Joannem dicens, Eun- · ὁ ἄρτος. Τούτου χάριν καὶ νομοθετεῖ λέγουσα, μὴ δεῖν ἕτερον εἰς θυσίαν προσφέρειν, ἀλλ᾽ ἢ ἄρτον ἐκ σίτου, κατὰ τὸν τοῦ Κυρίου λόγον, παρεικάζοντος ἑαυτὸν σίτῳ· ι Ἐὰν μὴ ὁ κόκκος τοῦ σίτου, γάρ φησι, πεσὼν εἰς τὴν γῆν ἀποθάνῃ, αὐτὸς μόνος μέσ νει· ἐὰν δὲ ἀποθάνῃ, καρπὸν πολὺν φέρει.» Οὕτω καὶ ὁ Χριστὸς ἀποθανὼν πάντας ἐκ τοῦ ᾅδου ἐῤῥύ σατο. Καὶ γέννημα δὲ ἐξ ἀμπέλου διὰ τὸν τοῦ αὐτ τοῦ λόγον· «Ἐγώ εἰμι ἡ ἄμπελος ἡ ἀληθινή· ο καὶ, • Απάρτι οὐ μὴ πίω ἐκ τούτου τοῦ γεννήματος τῆς ἀμπέλου, ο τὴν ἀνάστασιν αὐτοῦ δηλῶν. Ἀπὸ τούτου οὖν δείκνυται διαῤῥίδην, μὴ δύνασθαι προσφέρειν ἡμᾶς μήτε κριθήν, μήτε λύρας, ἢ ἐξ ἄλλου του τῶν σπερμάτων· ὥσπερ οὐδ' οἶνον σκευαστὸν ἀπ᾿ ἄλλου τινές, σίκερα ἢ μέλι ἢ γάλα, ἀλλ' ἐξ ἀμπέλου κατὰ nemine doctorum deprehenditur aperte quodnam τὴν κυριακὴν φωνήν. Λοιπὸν οὖν ἐστιν ἡμῖν δεῖξαι, τί ἦν ἅπερ ὁ Κύριος έπραξε τότε τὸ μυστήριον παραδιδούς, άζυμον ἢ ἔνζυμον· ἐπειδὴ οὐ φαίνεται τις τῶν διδασκάλων διαρρήδην λέγων τί ἦν, ὡς ἀπεδεί ξαμεν. Ὑμεῖς μὲν γὰρ λέγετε ὅτι ἔνζυμον ἦν, παρ' οὐδενὸς τῶν ἁγίων τοῦτο λαβόντες. Ἡμεῖς δ' ἄζυμον λέγοντες, παρὰ τῶν διδασκάλων τὰς ἀφορμὰς λαβόντες λέγομεν. "Οτι δὲ τοῦθ' οὕτως ἔχει, δῆλον· ἐν πρώτοις γὰρ ὁ εὐαγγελιστής λέγει Ματθαῖος, ἐν κεφαλαίῳ εἰκοστῷ ἔκτῳ· «Τῇ δὲ πρώτῃ τῶν Αζύμων προσῆλθον οἱ μαθηταὶ τῷ Ἰησοῦ, λέγοντες αὐτῷ· Ποῦ θέλεις ἑτοιμάσωμέν σοι φαγεῖν τὸ Πάσχα; Ὁ δὲ εἶπεν· Ὑπάγετε εἰς τὴν πόλιν πρὸς τὸν δεῖνα, καὶ εἴπατε αὐτῷ, Ο διδάσκαλος λέγει, Ο καιρός μου ἐγγύς ἐστι· πρὸς σὲ ποιῶ τὸ Πάσχα μετὰ τῶν μαθητών μου. Καὶ ἐποίησαν οἱ μαθηταὶ ὡς προσέ ταξεν αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς, καὶ ἡτοίμασαν τὸ Πάσχα. Ο δὲ θεῖος εὐαγγελιστής Μάρκος λέγει· ι Καὶ τῇ πρώτῃ ἡμέρᾳ τῶν Ἀζύμων, ὅτε τὸ Πάσχα ἔθυον, λέγουσιν αὐτῷ οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ· Κύριε, που θέλεις ἑτοιμάσωμεν ἀπελθόντες, ἵνα φάγῃς τὸ Πάσχα; Καὶ ἀποστέλλει δύο τῶν μαθητῶν αὐτοῦ, καὶ λέγει αὐτ τεῖς· Υπάγετε εἰς τὴν πόλιν, καὶ ἀπαντήσει ἡμῖν ἄνθρωπος κεράμιον ὕδατος βαστάζων· ἀκολουθήσατε αὐτῷ, καὶ ὅπου ἂν εἰσέλθῃ, εἴπατε τῷ οἰκοδεσπότῃ Ο διδάσκαλος λέγει· Ποῦ ἐστι τὸ κατάλυμα όπου τὸ Πάσχα μετὰ τῶν μαθητῶν μου φάγω; Καὶ αὐτὸς ὑμῖν δείξει ἀνώγειον μέγα ἐστρωμένον· ἐκεῖ ἑτοιμάσατε ἡμῖν τὸ Πάσχα φαγεῖν. Οἱ δὲ ἀπελθόντες ήτοί- tes parate nobis Pascha, ut conmedamus; et cum μασαν τὸ Πάσχα.» Λουκᾶς δὲ ὁ εὐαγγελιστὴς ὁ ρητορικώτατος οὕτω φάσκει· ο "Ηγγιζε δὲ ἡ ἑορτή τῶν ᾿Αζύμων, ἡ λεγομένη Πάσχα. ο Καὶ μετ' ὀλίγα· • Ηλθε δὲ ἡ ἡμέρα τῶν Αζύμων, ἐν ᾗ ἔδει θύεσθαι τὸ Πάσχα· καὶ ἀπέστειλε Πέτρον καὶ Ἰωάννην εἰπών· Πορευθέντες ἑτοιμάσατε ἡμῖν τὸ Πάσχα ἵνα φάγωμεν, καὶ ἀπελθόντες ἡτοίμασαν τὸ Πάσχα. ο Ορα οὖν ἀκριβῶς, πως προσέρχονται, καὶ τί απ τοῦσι. Ποῦ θέλεις, φασὶν, ἑτοιμάσωμέν σοι φαγεῖν τὸ Πάσχα; Τῇ ἑσπέρᾳ γὰρ ἐκείνῃ ἔδει φαγεῖν αὐτοὺς, ὡς φασιν οἱ εὐαγγελισταί· ὁ μὲν, τῇ δὲ πρώτῃ τῶν Αζύμων· ὁ δὲ, καὶ τῇ πρώτῃ ἡμέρᾳ τῶν ᾿Αζύμων, * Joan. XII, 24. 30 Juan. IV, 1. 37 Matth. xxvi, 29.· ΧΧΙΙ, 1, 7-13. PATROL. GR. CLIX, discessissent, paraverunt Pascha ". Considera ergo seduto quo pacto accedunt, et quid petunt, ‹ Ûbi vis, aiunt, paremus tibi comedere Pascha? › Nam vespere illo oportebat eos comedere, ut evangelista dicunt, hic prima die Azymorun,» aller, < prima die Azymorum, quando immolabant Pascha. Qualisnam est hæc prima dies Azymorum, quam tres evangelista concorditer prædicant? Hanc nobis aurea lingua declarat; dicit enim homilia 81 in Matthæum, primam Azymorum esse eam quæ præcedit Azyma; nam a vespera semper numerare Judæi consueverunt: et hujus mentionem facit, in 40 Luc. 28 Ibid. 17-19.» Marc. xiv, 12-16.

qua vespere Pascha inimolari oportebat: quippe ὅτε τὸ Πάσχα ἔθυον· ὁ δὲ, Ηλθε δὲ καὶ ἡ ἡμέρα των qui quinta Sabbati accesserunt, et hanc ille • ante Azyma, vocal, tempus dicens quo accesserunt; alter vero dicit: «Venit autem et dies Azymoruin, in quo oportebat immolari Pascha,» venit (inquit), id est prope erat, in foribus aderat, vesperæ illius mentionem faciens quia a vespera incipiebant; ideo unusquisque addens dicit, ‹ quando immolabatur Pascha, › Αζύμων ἐν ᾗ ἔδει θύεσθαι τὸ Πάσχα. Ποία ἐστὶν αὕτη, ἡ πρώτη τῶν Αζύμων ἡμέρα, ἦν καὶ οἱ τρεῖς εὐαγγελισταί ὁμοφώνως ἀγορεύουσι, ταύτην ἡμῖν 6 τὴν γλῶτταν χρυσοῦς σαφηνίζει. Λέγει γὰρ ἐν ἐμιλία ὀγδοηκοστῇ πρώτῃ τοῦ κατὰ Ματθαῖον, πρώτην τῶν Αζύμων, τὴν πρὸ τῶν ᾿Αζύμων φησίν· ειώθασε γὰρ ἀπὸ τῆς ἑσπέρας ἀεὶ ἀριθμεῖν οἱ Ἰουδαῖοι, καὶ ταύτης μνημονεύει καθ᾿ ἣν ἐν τῇ ἑσπέρᾳ τὸ Πάσχε ἔμελλε θύεσθαι. Τῇ γὰρ πέμπτῃ τοῦ Σαββάτου προσῆλθον. Καὶ ταύτην, ὁ μὲν, τὴν πρὸ τῶν Ἀζύμων καλεῖ, τὸν καιρὸν λέγων καθ᾽ ὅν προσῆλθον· ὁ δὲ λέγει, Ηλθε δὲ καὶ ἡ ἡμέρα τῶν ᾿Αζύμων, ἐν ᾗ ἔδει Ούεσθαι τὸ Πάσχα. Τὸ ἦλθε τοῦτο λέγων, ἐγγὺς ἦν, ἐπὶ θύραις ἦν, τῆς ἑσπέρας δηλονότι μεμνημένος ἐκείνης· ἀπὸ γὰρ τῆς ἑσπέρας ἤρχοντο. Διὸ ἕκαστος προστίθησι λέγων, «"Οτε ἐθύετο τὸ Πάσχα.» Γ. Εχεις οὖν ὅτι ταύτην τὴν ἡμέραν λέγει πρὸ τῶν Αζύμων, ἐν ᾖ, ἐν τῇ ἑσπέρᾳ τὸ Πάσχα έμελλε θύε σθαι. Καὶ φαίνεται διαρρήδην ὅτι ὁ καιρὸς ἦν τοῦ Πάσχα· διὸ καὶ οἱ εὐαγγελισταί, ὁ μέν φησιν, «'Οψίας γενομένης, ἀνέκειτο μετὰ τῶν δώδεκα· ν ὁ δὲ, ο Καλ ὀψίας γενομένης ἔρχεται μετὰ τῶν δώδεκα·, ὁ δὲ, «Καὶ ὅτε ἐγένετο ἡ ὥρα, ἀνέπεσε· καὶ οἱ δώδεκα ἀπόστολοι σὺν αὐτῷ.» Διὰ τοῦτο προσέρχονται μετά σπουδῆς πρὸς τὸν διδάσκαλον, ὅτι ἐπὶ θύραις ἦν, ὡσανεὶ λέγοντες, Ἡ ὥρα ἤγγικεν, ἐν ᾗ ὁ νόμος παρακελεύεται ἀπεληλάσθαι ζυμωτὸν ἀφ᾿ ἡμῶν· οὐ κοῦν εἰπὲ ἡμῖν ποῦ ἡ ἑτοιμασία αύτη γενήσεται· ὅτι πάρεστιν ἡ ὥρα αὐτῆς. Ὁ δὲ ἰδὼν αὐτοὺς ἐναγω νίους περὶ τῆς ἑτοιμασίας τοῦ Πάσχα, καὶ ὅτι ἐ καιρὸς ἦν αὐτοῦ, ἀπέστειλεν αὐτοὺς, λέγων· 'Απέλ θατε εἰς τὴν πόλιν, καὶ τὰ ἑξῆς· καὶ ἑτοιμάσατε ἡμῖν τὸ Πάσχα. Σκεπτέον οὖν ἀκριβῶς· οἱ μὲν έρω τῶσιν ἵνα ἑτοιμάσωσι τὸ Πάσχα· ὁ δὲ ἐξηγεῖται αὐτοῖς ποῦ ἄρα τὸ Πάσχα ἑτοιμάσουσι. Τί οὖν ἐστι τὸ ζητούμενον; τὸ Πάσχα τοῦτο τί ἦν τὸ μετὰ τοῦ ἄρθρου προσκειμένου; οὐ γὰρ, Ετοιμάσατε Πάσχα, φησίν, ἀλλὰ τὸ Πάσχα. Τοῦτο τί ἦν ὅπερ αὐτοὶ καὶ αὐτὸς ἐναγώνιοι γίνονται ἑτοιμάσαι; Καὶ πῶς ὥρει· λον οἱ Ἰουδαῖοι ποιεῖν τοῦτο; Ποῦ δὲ τὸ Πάσχα νενομοθέτηται; "Ακουσον περὶ τούτου τοῦ Πάσχα τί φησιν ὁ Κύριος πρὸς Μωϋσῆν ἐν τῇ Ἐξόδῳ· «Ο μὴν οὗτος ὑμῖν ἀρχὴ μηνῶν πρῶτος ἔσται ὑμῖν ἐν τοῖς μησὶ τοῦ ἐνιαυτοῦ· λάλησον πρὸς πᾶσαν συνα γωγὴν υἱῶν Ἰσραὴλ, λέγων· Τῇ δεκάτῃ τοῦ μηνός Habes igitur quod hanc diem dicit ‹ ante Azyma,> qua vespere Pascha immolari oportebat, ac liquido constat quod tempus erat Paschatis illud. Idcirco ex evangelistis, hic inquit, «Vespere autem facto, discubuit cum duodecim discipulis suis; ille vero, «Vespere autem facto venit cum duodecim; tertius, • Cum facta esset hora, discubuit, et duodecin apostoli cum eo. Propterea festinantes ad magistrum accedunt, quia in foribus erat, quasi dicentes, Hora appropinquavit, in qua lex jubet abjici fermentatum a nobis. Ergo dic nobis ubi apparatus iste fieri debet, quia adest hora ejus. Αt is, videns eos de apparatu Paschatis esse sollicitos, et tempus ejus adesse, misit eos dicens: «Ite in civitatem, et reliqura, et parale nobis Pascha. Diligen- c ter ergo considerandum: hi interrogant ubi parandum sit Pascha, ille vero explanat ubi Pascha parandum sit. Quid igitur est quod quæritur: quod nam Pascha erat id articulo addito expres-um? non enim sine articulo dicit, Parate Pascha, sed cum articulo. Hoc quid erat quod ipsi et ipse cum sollicitudine parari expostulabant? et quomodo Judæi debebant facere id? ubi Pascha sancitum est? Audi de hoc Paschate quid dicit Dominus ad Moysem in Exodo: «Mensis iste vobis principium mensium, primus erit in mensibus anni. Loquimini ad universum coetum Gliorum Israel, et dicite eis: Decima die mensis hujus tollat unusquisque agnum per familias et domos suas. Sin autem minor est numerus, ut sufficere possit ad vescendum agnum, τούτου, λαβέτωσαν ἕκαστος πρόβατον κατ' οἰκίαν· assumat vicinum suum, qui conjunctus est domui suæ, juxta numerum animarum quæ sufficere possunt ad esum agni. Erit autem agnus absque macula, masculus, anniculus; juxta quem ritum tolletis et hædum, et servabitis eum usque ad quartum decimum diem mensis hujus, inīmolabitque eum universa multitudo filiorum Israel ad vesperam. Et sument de sanguine ejus, ac ponent super utrum que postem, et in superliminaribus domorum, in quibus comedent illum. Et edent carnes nocte illa assas igni, et azymios panes cum lactucis agrestibus.» Et paulo post: Sic autem comedelis illum: Renes vestros accingetis, et calceamenta habebitis in pedibus, tenentes baculos in manibus, et comedetis ἐὰν δὲ ὀλιγοστοὶ ὦσιν ἐν τῇ οἰκίᾳ, ὥστε μὴ ἱκανούς εἶναι εἰς πρόβατον, προσλήψεται μεθ᾿ ἑαυτοῦ τὸν γείτονα τὸν πλησίον αὐτοῦ, κατὰ ἀριθμὸν τῶν φυ χῶν ἕκαστος τὸ ἀρκοῦν αὐτῷ συναριθμηθήσεται εἰς πρόβατον. Πρόβατον τέλειον ἄρσεν ἄμωμον ἐναύ σιον ἔσται ὑμῖν· ἀπὸ τῶν ἀμνῶν καὶ ἀπὸ τῶν ἐρξε φων λήψεσθε, καὶ ἔσται ὑμῖν διατετηρημένον έως τῆς τεσσαρεσκαιδεκάτης τοῦ μηνός τούτου, σφάξουσιν αὐτό, πᾶν τὸ πλῆθος τῶν υἱῶν Ἰσραήλ πρὸς ἑσπέραν· καὶ λήψονται ἀπὸ τοῦ αἵματος, καὶ θήσουσιν ἐπὶ τῶν δύο σταθμῶν, καὶ ἐπὶ τὴν φλιάν καὶ ἐν τοῖς οἴκοις, ἐν οἷς ἂν φάγωσιν αὐτὸ ἐν αὐτοῖς. Καὶ φάγονται τὰ κρέα ταῦτα ὀπτὰ πυρί· καὶ ἄζυμα ἐπὶ πικρίδων ἔδονται, ο Καὶ μετ' ὀλίγα· «Οὕτως

PRO CONC. FLORENT. CAP. II. DE AZŶMO ET FERMENTATO. & quid Pascha sit: sumere agnum immaculatum, anniculum a decima die mensis, et servare et custodire eum usque ad quartum decimum; et quarta decima mensis vespere, sacrificare illum, et reliqua, et comedere assa igni, et azyma comedere ipsa in.. lactucis agrestibus, et præterea festinantes, quia Pascha est Domini. Hoc est illud legale Paschia, quod lex jussit facere filiis Israel. Si hæc ergo ita se habent, et hi quidem de Paschate dicunt, ille vero exponit de Paschate, qualenam Pascha querebant discipuli parare? Legale et consuetum illis, an novum aliud? Nam cum Judæi essent, idem Pascha, quod transitum Rubri maris significabat, celebrabant; Pascha enim transitus exponitur, ideo quod de more sacrificare debebant, id parare quærebant. Et Scriptura testatur, Christum auctorem esse legem servandi et adimplendi; ita enim ipse de seipso dicit, Ego non veni solvere legem, sed adimplere; et iterum: «Facilius est column et terram præterire, quam de lege iota unum vel unum apicem cadere ". Quomodo ergo oportebat eum alia agere quam quæ ad legem pertinebant? Ergo cum auctor esset legis adimplenda, adimp'evit, quod a lege sancitum erat Pascha, ab eo vero prius in monte Moysi, qui Dei faciem vidit, traditum, ut lex jubebat. Quod si quis dixerit, quod cum apostoli Judæi essent, ut ante exposuimus, et legem, ut par erat, servarent, si novissent eum aliud διαφάγεσθε αὐτό· αἱ ὀσφύες ὑμῶν περιεζωσμέναι· Λ festinantes: est enim Pascha Domini., * Nosti ergo καὶ τὰ ὑποδήματα ὑμῶν ἐν τοῖς ποσὶν ὑμῶν· καὶ αἱ βακτηρίαι ὑμῶν ἐν ταῖς χερσὶν ὑμῶν· καὶ ἔδεσθε αὐτὰ μετὰ σπουδῆς. Πάσχα ἐστὶ Κυρίου.» Οίδας ἄρα τί τὸ Πάσχα ἐστί· λαβεῖν ἀμνὸν ἄμωμον, ἐνιαυσιεν, ἀπὸ τῆς δεκάτης τοῦ μηνός, καὶ διατηρεῖν καὶ φυλάττειν αὐτὸν μέχρι καὶ τῆς τεσσαρεσκαιδεκάτης· καὶ τῇ τεσσαρεσκαιδεκάτῃ τοῦ μηνὸς πρὸς ἑσπέραν, θῦσαι αὐτό· καὶ τὰ λοιπά· καὶ φαγεῖν ὀπτὰ πυρί· καὶ ἄζυμα ἐπὶ πικρίδων ἔδεσθε αὐτά· καὶ ταῦτα μετὰ σπουδῆς· ὅτι Πάσχα ἐστὶ Κυρίου. Τοῦτό ἐστιν ἐκεῖνο τὸ νομικὸν Πάσχα· ὅπερ ὁ νόμος προσέταττε ποιεῖν τοὺς υἱοὺς Ἰσραήλ. Εἰ οὖν ταῦθ' οὕτως ἔχει, καὶ οἱ μὲν λέγουσι περὶ τοῦ Πάσχα, ὁ δὲ ἐξηγεῖται περὶ τοῦ Πάσχα, ποῖον ἄρα Πάσχα ἐζήτουν σἱ μαθηταὶ ἑτοιμάσαι; τὸ νομικὸν καὶ σύνηθες αὐτῶν, ἢ ἄλλο τι καινόν. Καὶ γὰρ Ἰουδαῖοι ὄντες, τὸ αὐτὸ Πάσχα ὅπερ ἐδήλου τὴν διάβασιν τῆς Ἐρυ θρᾶς θαλάσσης· Πάσχα γὰρ διάβασις ἑρμηνεύεται. Διὸ καὶ 8 κατὰ συνήθειαν εἶχον ἐπιτελεῖν, τοῦτο καὶ ἑτοιμάσαι ἠρώτων· καὶ ὁ Χριστὸς μαρτυρεῖται παρὰ τῇ Γραφῇ, ποιητὴς τοῦ νόμου και πληρωτής. Οὕτω γάρ φησιν αὐτὸς ὑπὲρ ἑαυτοῦ·. Ἐγὼ οὐκ ἦλθον καταλῦσαι τὸν νόμον, ἀλλὰ πληρῶσαι· ν καὶ αὖ, ο Ευκοπώτερον τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν παρελθεῖν, ἢ ἰῶτα ἐν ἢ μίαν κεραίαν παρελθεῖν ἀπὸ τοῦ νόμου. • Πῶς οὖν ἔδει αὐτὸν πρᾶξαι ἄλλα, ἢ τὰ τοῦ νόμου; οὐκοῦν πληρωτής ὢν τοῦ νόμου, τὸ ὑπὸ τοῦ νόμου μὲν προςταττόμενον, παρ' αὐτοῦ δὲ πρότερον ἐν τῷ ὄρει, τῷ θεόπτῃ Μωσεί παραδεδομένον Πάσχα, c quam quod lex jubebat agere, non eum secuti esὡς ὁ νόμος διεκελεύετο ἀπετέλεσε. Καὶ ἐὰν τοῦτο εἴποι τις, οὐκ ἂν ἁμάρτῃ, ὅτι οἱ ἀπόστολοι, ὡς προέ φημεν, Ἰουδαῖοι ὑπάρχοντες, καὶ τὸν νόμον ὡς εἰκὸς ἦν τηροῦντες, εἰ ᾔδεισαν αὐτὸν ἑτέρως παρὰ τὴν νόμον ποιοῦντα, οὐκ ἂν αὐτῷ ἀκολούθουν καὶ σὺν αὐτῷ ἤσθιον τὸ Πάσχα· ἀλλ' ᾔδεισαν ἀκριβῶς ὅτι τὸν νόμον ἐτήρει μέχρι παντός· διὰ τοῦτο καὶ ἐδί-. ψων ἀκολουθεῖν αὐτῷ. Οτι δὲ τὸν νόμον ἐτήρει, άκουσαν τοῦ χρυσορρήμονος Ἰωάννου, ἐν ὁμιλία ὀγδοηκοστή πρώτῃ τοῦ εὐαγγελιστοῦ Ματθαίου, λέ γοντος· ο Τίνος δὲ ἕνεκεν τὸ Πάσχα ἐπετέλει; διὰ πάντων δεικνὺς μέχρι τῆς ἐσχάτης ἡμέρας, ὅτι οὐκ ἔστιν ἐναντίος τῷ νόμῳ· ἵνα δὲ μὴ ἐναντίος γένηται τῷ νόμῳ, τὸ Πάσχα ἐπετέλει. sent, nec cum eo Pascha comedissent, non aberrabit a vero: sed sciebant eum exacte. semper servare legem, idcirco ipsum sequi gestiebant. Quod autem legem servaret, audi aurea effundentem verba Joannem in homilia octuagesima prima in Matthæum dicentem, Qua de causa Pascha peragebal, o in omnibus usque ad extremum diem osten dens, legi se non esse contrarium: ne autem legi contrarius esset, legem peragebat. Exacte igitur ex eo ostensum est, quod legale Pascha pararunt, ut alter evangelistarum testatur, Erat autem Pascha et Azyma. › 'Αποδέδεικται τοιγαρ οὖν ἐκ τούτου ἀκριβῶς, ὅτι τὸ νομικόν Πάσχα ήτοίμασαν, ὥς φησιν ἕτερος τῶν εὐαγγελιστών. Ην δὲ τὸ Πάσχα καὶ τὰ ᾿Αζυμα.» Τί οὖν ἐστι τὸ ζητούμενον; τί ἐκ τούτου βουλό μεθα ἀποδείξαι, τοσαῦτα καταναλώσαντες; Πάσης πονηρίας ἀπηλλάχθαι δεῖ τὸν πιστόν· πᾶσαν φιλονεικίαν καὶ ἔριδα καὶ ματαίαν πρόληψιν ἀποσοβῆσαι δεῖ ἐκ καρδίας, τὸν τὴν σωτηρίαν αὐτοῦ βουλόμενον. Ὅτι ὁ Σωτὴρ ὁ ἡμέτερος ἐν τῷ τεταγμένῳ τοῦ νό μου καιρῷ, τὸ Πάσχα ἐτέλεσε· καὶ οὔτε προλαβών ἐποίησεν, ὡς τινες βούλονται, ούτε μεταβάς, ἀλλ' ἐν τῷ ἰδίῳ καιρῷ, καὶ ἐν τῇ τεταγμένῃ ὥρᾳ· καὶ τούτου μάρτυς ὁ εὐαγγελιστής Λουκᾶς, λέγων· ι Καὶ ὅτε ἐγένετο ἡ ὥρα, ἀνέπεσε μετὰ τῶν δώδεκα.» Οὐ γὰρ εἶπεν, ὅτε ἐγένετο ἡ ἡμέρα· καὶ γὰρ οὐ παρε Quidnam est igitur quod quæritur? quid ex hoc tam multis verbis probare contendimus? Ab omni pravitate fidelem oportet vindicare, omne concertandi studium, litem et stultam præsumptionem de corde opus est eum propulsare, qui suæ salutis cupidus est: quia Salvator noster tempore sanctæ legis peregit Pascba, neque antea peregit, ut quidam volunt, neque post, sed suo tempore et hora, ut jussum erat; hujus rei testis est Lucas evangelista cum dicit: • Et cum facta esset hora, discubuit cum duodecim. › Non enim dixit, Quando facta est dies, nam alia dies non præterierat præter 41 Exod. xit, 1-11. ** Matth. v, 17. 63 5 uc, Σ, 17.

eam in qua dicit: Venit autem dies Azymorum, in ῆλθεν ἑτέρα τις ἡμέρα ἀπὸ τῆς ἡμέρα; ἐν ᾗ φησιν Ηλθε δὲ ἡ ἡμέρα τῶν 'Αζύμων, ἐν ᾗ ἔθυον τὸ Πάσχα ἀλλ', ο 'Οτε ἐγένετο ἡ ὥρα, ο Δῆλον δὲ ὅτι τοῦ Πάσχα τῆς ἡμέρας ἐκείνη ἦν ἡ ὥρα, ἣν τῶν Ἀζύμων ἡμέραν φησίν. Ἔχεις τοίνυν ὅτι ὁ καιρὸς ἦν τοῦ Πάσχα, ἐν ᾧ τοῦτο ἔφαγεν ὁ Δεσπότης ἡμῶν καὶ Θεὸς Ἰησοῦς Χριστός. Τὸ δὲ ἀνέκειτο μετὰ τῶν δώδεκα, οὐ παρέχει ἡμῖν ἀμφιβολίαν ἢ ἀμφισβή τησιν οἱανοῦν. Οὐδὲ γὰρ βουλόμεθα ἀποδεῖξαι ἀπὸ τούτου ὅτι ἄλλο δείπνος, καὶ ἄλλο Πάσχα· ἀλλ᾽ ὅτι· καιρὸς ἦν τῶν 'Αζύμων, ἐν ᾧ ἀρχὴν ἐλάμβανον τὰ Αζυμα ἑπτὰ ἡμέρας ἐσθίεσθαι· ἐν οἷς οὐ δεῖ εὐ ρεθῆναι ζυμωτόν. Αρξαμένου γὰρ τοῦ Πάσχα, άρ χονται τὰ Αζυμα· ἀρξαμένων δὲ τῶν ᾿Αζύμων, οὐδεὶς ἡδύνατο ἔνζυμον ἐν τῇ οἰκίᾳ αὐτοῦ κατέχειν, quo immolabant Pascha, sed, Quando venit hora. Apertum est quod illa hora erat diei Paschatis, quo id comedit Dominus noster Deus Jesus Christus. Ubi vero dicit, c discubuit cum duodecim, ambiguitatem vel dubitationem aliquam non præbet nobis: non enim ex hoc ostendere volumus aliud esse cœnam, aliud Pascha; sed quod tempus Azymorum erat, quo incipiebant Azyma per septem dies comedi, in quibus fermentatum inveniri non oportebat: nam a principio Paɛ chatis incipiunt Azyma; at cœptis Azymis nemini licebat domi fermentatum habere, cum id manifeste lex prohiberet. Sed post agni esum stantes et festinantes, aliudque agentes (ut in traditione ejus scriptum est), comedentes et alia fercula pranulentes discumbebant, neque lex eos se- ἀπαγορεύοντος διαρρήδην τοῦτο τοῦ νόμου. Μετὰ δὲ dere prohibebat: nam Pascha stantes peragebant, ut supra dictum est; sed hoc transacto prandentes discumbebant. Non enim stantes per totos septem dies comedebant, sed prima tantum die, postea sedebant comedentes. Iline ostenditur, quod post esum Pasche Salvator cum suis discipulis, cum vellet prandere, discumbebat. Hujus rei mecum testis erit aurea Joannis lingua; dicit enim in Evangelii enarratione quasi interrogans, Cur si Pascha comedebant, contra legem comedebant? Oportebat enim eos non discumbentes comedere. At non discumbebant ad esum Paschatis, sed post cjus esum: deinde sedentes comedebant. Post coenain verc sampto pane benedixit, et dixit: Accipite, comedite, hoc est corpus nicum, hoc facite in meam commemorationem: similiter et calicein postquam cœnavit dicens, Bibite ex hoc omnes, › Si ergo post coenan, utevangelista dicit, tradidit illis myster.um, ubi tunc erat fermentatum? nam Pascha eral et Azyma; quæ cum inciperent, fermentatum us - que ad septem dies non reperiebatur. Quod hoc verum sit, quid dicat lex audiamus: ‹ Septem diebus azyma comedetis: in primo die non erit fermentum in domibus vestris: quicumque comederit fermentaLum, peribit anima illa de Israel, a primo die usque ad diem septimum. Dies prima erit sancta alque solemnis, et dies septima cadem festivitate venerabilis: nihil operis facietis in eis, exceptis his quae ad vescendum pertinent. Εt observa- η bitis Azyma in eadem enim ipsa die educam exercitum de terra Ægypti, et custodietis diem istum in generationes vestras ritu perpetuo. Primo mense quartadecima die mensis ad vesperam comedetis Azyna usque ad vicesimam primam diem ejusdem mensis ad vesperam. Septem diebus fermentum nou invenietur in domibus vestris: qui comederit fermentatum, peribitanima ejus de coetu Israel, tam de advenis quam de indigenis terræ. Omne fermentatum non comedetis: in cunctis habitaculis vestris edetis Azyma “, › Audivisti, a principio Paschæ a vespera quartadecima die mensis usque ad vicesimam "Exod. xu, 15 seqq. τὸ φαγεῖν αὐτοὺς τὸν ἀμνὸν, ἑστῶτας καὶ μετὰ σπου δῆς, καὶ τἄλλα ποιοῦντας ὡς ἐν τῇ παραδόσει αὐτοῦ γέγραπται, ἀνέκειντο ἐσθίοντες καὶ δειπνοῦντες Ελλα ἐδέσματα· καὶ οὐκ ἐκώλυεν αὐτοὺς ὁ νόμος καθίσαι· τὸ Πάσχα γὰρ ἑστῶτες ἐτέλουν, ὡς εἴρηται πολλά κις· τούτου δὲ γενομένου, ἀνέκειντο δειπνούντες. Οὐ γὰρ ἑστῶτες πάσας τὰς ἑπτὰ ἡμέρας ήσθιον, ἀλλ᾽ ἢ μόνον ἐν τῇ πρώτῃ ἡμέρᾳ· εἶτα ἐκάθηντο τρώ γοντες. Κἀντεῦθεν δείκνυται, ὅτι μετὰ τὸ φαγεῖν τὸ Πάσχα, ὁ Σωτὴρ ἀνέκειτο μετὰ τῶν μαθητῶν αὐτοῦ, δειπνῆσαι θέλων. Καὶ τοῦτο συμμαρτυρήσει μοι ή χρυσῆ τοῦ Ἰωάννου γλῶττα. Λέγει γὰρ ἐν τῇ ἐξηγή σε: τοῦ Εὐαγγελίου ὡσανεὶ ἐρωτώμενος· ε Διά τι εἰ τὸ Πάσχα ἤσθιον, παρανόμως ἤσθιον; οὐ γὰρ ἀνακειμένους ἔδει φαγεῖν. 'Αλλ' οὐκ ἐν τῷ ἐσθίειν τὸ Πάσχα ἀνέκειντο, ἀλλὰ μετὰ τὸ φαγεῖν αὐτὸ λα τὸν ἐστιώμενοι ἦσαν. Μετὰ δὲ τὸ δειπνῆσαι, λαβών τὸν ἄρτον εὐλόγησε καὶ εἶπε· Λάβετε, φάγετε· τοῦτό μού ἐστι τὸ σῶμα. Τοῦτο ποιεῖτε εἰς τὴν ἐμὴν ἀνά μνησιν. Ομοίως καὶ τὸ ποτήριον μετὰ τὸ δειπνή σαι, λέγων· Πίετε ἐξ αὐτοῦ πάντες.» Εἰ οὖν μετά τὸ δειπνῆσαι, ὥς φησιν ὁ εὐαγγελιστής, παρέδωκε τὸ μυστήριον, που τότε ένζυμον; καὶ γὰρ τὸ Πάσχα ἦν, καὶ τὰ ᾿Αζυμα. ἂν εἰσελθόντων, ἔνζυμον αἰχ εὑρίσκετο ἕως ἑπτὰ ἡμέρας. Οτι δὲ τοῦτο ἀληθὲς, ἀκούσωμεν τοῦ νόμου τί φησιν. ο Ἑπτὰ ἡμέρας ἔδεσθε άζυμα. Ἀπὸ δὲ τῆς πρώτης ημέρας, έφε νιεῖτε ζύμην ἐκ τῶν οἰκιῶν ὑμῶν. Πᾶς ὃς ἂν φάγῃ ζύμην, ἐξολοθρευθήσεται ἡ ψυχὴ ἐκείνη ἐξ Ισραήλ, ἀπὸ τῆς ἡμέρας τῆς πρώτης ἕως τῆς ἡμέρας τῆς ἑβδόμης. Καὶ ἡ ἡμέρα ἡ πρώτη κληθήσεται ἀγίς· καὶ ἡ ἡμέρα ἡ ἑβδόμη κλητὴ ἁγία ἔσται ὑμῖν. Πᾶν ἔργον λατρευτὸν οὐ ποιήσετε ἐν αὐτοῖς· πλὴν ὅτα ποιηθήσεται πάσῃ ψυχῇ, τοῦτο μέσ νον ποιηθήσεται ὑμῖν· καὶ φυλάξεσθε τὴν ἐντολὴν ταύτην. Ἐν γὰρ τῇ ἡμέρᾳ ταύτῃ ἐξάξω τὴν δύναμιν ὑμῶν ἐκ γῆς Αἰγύπτου. Καὶ ποιήσετε τὴν ἡμέραν ταύτην εἰς τὰς γενεάς ὑμῶν, νόμιμον αἰώνιον. Έναρ χόμενοι τῇ τεσσαρεσκαιδεκάτῃ τοῦ μηνός τοῦ πρώτ του, ἀφ' ἑσπέρας ἔδεσθε άζυμα· ἕως ἡμέρας μιας καὶ εἰκάδος τοῦ μηνὸς ἕως ἑσπέρας· ἑπτὰ ἡμέρας.

PRO CONC. FLORENT. CAP. II. DE AZYMO ET FERMENTATO. alicujus? Doniuus vero posterum Paschalis, stans, ut sæpe dictum est, et peractis omnibus secundum legem, cum postea discubuisset, dixit: c Deside rio desideravi hoc Pascha manducare vobiscum ζύμη οὐχ εὑρεθήσεται ἐν ταῖς οἰκίαις ὑμῶν πᾶς ὅς primam, non debere inveniri fermentatum in domo ἂν φάγῃ ζυμωτόν, ἐξολοθρευθήσεται ἡ ψυχὴ ἐκείνη ἐκ συναγωγῆς υἱῶν Ἰσραήλ. Εν τε τοῖς γειώραις καὶ αὐτόχθοσι τῆς γῆς, πᾶν ζυμωτὸν οὐκ ἔδεσθε· ἐν παντὶ κατοικητηρίῳ ὑμῶν ἔδεσθε ἄζυμα.» "Ηκουσας ὅτι ἀρχομένου τοῦ Πάσχα ἀφ' ἑσπέρας τῆς τεσ antequam patiar **;» postea cum apostolis conccσαρεσκαιδεκάτης ἡμέρας τοῦ μηνός, ἕως τῆς εἰκαι nabat, coena enim erat. Post cnam autem acστῆς πρώτης, οὐκ ἔδει εὑρεθῆναι ζυμωτὸν ἐν οἰκίᾳ cepto pane benedixit. Quod cum post cœnam dixisset, τινὸς αὐτῶν. Ὁ δὲ Κύριος, μετὰ τὸ φαγεῖν τὸ Πάσχα omnem sustulit occasionem iis qui quærunt occaὀρθοστάδην, ὡς εἴρηται πολλάκις, καὶ τὸ πάντα τε siones quippe cum si id ante cœnam protulisset, λέσαι κατὰ τὸν νόμον, μετὰ ταῦτα ἀναπεσὼν ἔφη, quodammodo umbram auxilii reliquisset iis qui liti- • Επιθυμίᾳ ἐπεθύμησα τοῦτο τὸ Πάσχα φαγεῖν μεθ' gare exoptant, dicentibus ante cœnam mysterium ὑμῶν πρὸ τοῦ με παθεῖν· ν εἶτα συνεδείπνει τοῖς peregisse, dum Azymorum tempus præteriret. ἀποστόλοις· δεῖπνος γὰρ ἦν. Μετὰ δὲ τὸ δειπνῆσαι, Idcirco nihil novi, si fermentatum panem Christus λαβὼν τὸν ἄρτον εὐλόγησεν. Εἰπὼν δὲ, μετὰ τὸ sumpsisset, et in eo niysterium peregisset. Sel δειπνῆσαι, πᾶσαν ἀνεῖλε πρόφασιν τῶν προφάσεις Β΄ post cœnam dixit; nam sublatum fermentum erat ζητούντων. Εἰ γὰρ ἔλεγε πρὸ τοῦ δειπνῆσαι, κα- Paschatis tempore, nec usque reperiebatur post terτέλιπεν ἂν σκιὰν βοηθείας τοῖς βουλομένοις ἐρίζειν, tiam horam diei illius, in qua vespere Pascha immoλέγουσιν ὅτι πρὸ τοῦ δείπνου ἐποίησε τὸ μυστήριον, labatur. Ilune morem usque ad hanc diem Judæi ἐν τῇ ὥρᾳ τῆς ἀπαλλαγῆς τοῦ ἀζύμου. Καὶ διὰ servant. Unde autem sumpsit panem? Ex mensa τοῦτο, οὐδὲν καινὸν, εἰ καὶ ἔνζυμον ἄρτον ἔλαβεν ὁ ubi comedebant. Quid comedebant? Azyma. Accepto Χριστὸς, καὶ τὸ μυστήριον ἀπετέλεσεν. Ἀλλὰ μετὰ vero pane qui se obtulit in mensa illa, mysterium τὸ δειπνῆσαι εἶπεν. ᾿Απελθοῦσα γὰρ ἦν ἡ ζύμη ἐν tradit. Qualisnam panis? Azymus. Non enim oporτῇ ὥρᾳ τοῦ Πάσχα, καὶ οὐδαμοῦ εὑρίσκετο ἀπὸ τῆς tehat alium adesse, quoniam legale Pascha perτρίτης ὥρας τῆς ἡμέρας ἐκείνης καθ᾿ ἣν πρὸς ἑσπέ- agebatur, et Azyma erant, quia incipientibus Azyραν τὸ Πάσχα εθύετο· οὕτω γὰρ καὶ μέχρι τῆς σή mis, locum,secundum legem, fermentata non habent. μερον οἱ Ἰουδαῖοι ποιοῦσιν. Ἔλαβε δ' ἄρτον, πόθεν; Ἐκ τῆς τραπέζης ἐφ᾽ ἧς ἤσθιον. Τί δὲ ἤσθιον; Αζυμα. Λαβὼν δὲ τὸν παρατυχόντα ἄρτον τῇ τραπέζῃ ἐκείνῃ, παραδίδωσι τὸ μυστήριον. Τίς δὲ ἦν; Αζυμος. Οὐ γὰρ ὤφειλεν ἄλλος εἶναι, ἐπεὶ τὸ νομικὸν ἐτελεῖτο Πάσχα, καὶ τὰ Αζυμα ἦσαν. Αρξαμένων γὰρ τῶν Αζύμων, οὐκ ἔχουσι χώραν τὰ ἔνζυμα κατὰ τὸν νόμον. A'. ᾿Αλλὰ τί φασιν οἱ τἀναντία φρονοῦντες; Οὐ τοῦτο ἦν τὸ νομικόν Πάσχα· πάντα ὤφειλον εἶναι ὀπι πυρὶ καὶ ἄζυμα, ἐν τούτῳ δέ, καὶ ζωμό;, καὶ ἄρτοι, καὶ τρυβλία, καὶ οἶνος· ὥστε οὐ τοῦτο ἦν. Ταῦτα λέγοντες, εοίκασιν ἐν καὶ ταυτὸ εἶναι Πάσχα καὶ δεῖπνον. 'Αλλ' οὐκ ἔστιν· ἄλλο γὰρ Πάσχα, καὶ ἄλλο δεῖπνος, ὡς εἴρηται. Ἐν γὰρ τῷ Πάσχα καὶ ἡμῖν εἴρηται πολλάκις, εἰ καὶ αὐτοὶ οὐ συνῆκαν, ὅτι πάντα ὤφειλον εἶναι ὀπτὰ πυρί· 8 ἤσθιον ἑστῶτες. Καὶ αὐτὸ ἐποίησεν ὁ Χριστὸς, πρὸ τοῦ δείπνου, εἶτα ἀνέ πεσεν ἐν τῷ δείπνῳ, καὶ ἤσθιον ζωμούς, καὶ ἄλλα ὅσα ήρεσκεν. "Οτι δὲ τὸ νομικὸν ἐτέλεσεν ὁ Δεσπότης ἡμῶν Χριστὸς Πάσχα τότε, ὁ χρυσορρήμων Χρυσ σόστομος μαρτυρήσει τοῦτο, ἐν τῇ προλεχθείσῃ ὁμι λίᾳ, εἰς τὸν εὐαγγελιστὴν Ματθαίον λέγει γάρ • Μετὰ δὲ τὸ φαγεῖν τὸ νομικών Πάσχα, παραδί δωσ: τὸ μυστήριον.» Τοῦτο δὲ καὶ ὁ Δαμασκηνός Ἰωάννης, ἐν τῷ εἰκοστῷ τετάρτῳ κεφαλαίῳ τῶν Θεολογικῶν, οὗ ἡ ἀρχή, «Ὁ ἀγαθὸς καὶ πανάγαθος καὶ ὑπεράγαθος Θεός, ο μετά τινα καὶ ἄλλα φησίν, • Ἐν τῷ ὑπερῴῳ τοίνυν τῆς ἁγίας καὶ ἐνδόξου Σιών, τὸ παλαιὸν Πάσχα μετὰ τῶν μαθητῶν αὐτοῦ φαγών, καὶ πληρώσας τὴν παλαιὰν πᾶσαν Διαθήκην, νίπτει τοὺς πόδας τῶν μαθητῶν.» Ακούεις, ὅτι τὸ παλαιὸν Πάσχα ἔφαγεν ὁ Χριστός; Πῶς φῂς ὅτι οὐ τοῦτο ἦν τὸ νομικόν; Οὐκ οἶδα γὰρ εἰ ἄλλο ἐστὶ τὸ παλαιὸν, 65 Luc. xxi, 15. At quid afferunt qui contra sentiunt? Non id erat legale Pascha; omnia debebant esse assa igni elazyma, atque in eo sunt jus, panis, calini, vinum: itaque non illud erat. Cum hæc dicunt, videntur unum etidem Pascha et coena. Sed non est; nam aliud est Pascha, aliud cœna, ut dictum est. In Paschate enim (quod a nobis sæpe jam expo· situm est, quanquam ii non intellexerint) cuncta oportebat esse assa igni; quod Pascha stantes coinedebant, quod et Christus fecit ante cœnam; post in cœna discubuit, et comederunt jus et alia quæcunque libuit. Quod autem legale Pascha tum peregerit Christus Dominus noster, aureus Joannes id testabitur in homilia antedicta in evangelistamn Matthæum; dicit enim: «Post legalis Paschatis esum mysterium tradit. Id et Damascenus Joannes 24 capite Theologia, qui incipit, «Bonus et omnino bonus, et super omnia bonus Deus, ▸ post alia quædam, dicit: «In cœnaculo igitur sanctæ et gloriosa Sion antiquum Pascha cum comedisset, et vetus Testamentum omne complevisset, discipulorum pedes abluit. Audis quod vetus Pascha comedebat Christus? Quomodo dicis id legitimum Pascha non esse? Ignoro enim an sit aliud priscum Pascha, et aliud legale. Quod si quis dicat quod, etsi Pascha paratum fuit, non secun-

dum veterem figuram fuit paratum, scilicet, ut habe- καὶ ἄλλο τὸ νομικόν. Εἰ δὲ λέγει τις ὅτι, εἰ καὶ ret azyma, agnos, lactucam agrestem, et alia (nam ea cessare oportebat), sciant primum quod Christum nil aliud facere oportuit quam quod lex jubebat, ne legis transgressor judicaretur.» Deinde qui parabat id, Zebedæus erat: qui cum Judæus esset, nil aliud fecisset quam quod lex jubebat. Si vero dixerint, in hoc Paschate mysterium traditum non esse, et propterea fermentatum esse potuisse, non permittit iis aurea lingua; nam in prima homilia in Matthæum scribit: Qua de causa Paschatis tempore, non alio die, sumpto pane fregit el mysteria peregit? Ut undequaque noscamus cum esse antiquæ legis latorem, et quæ in ea continebantur, propter hæc prius adumbrata fuisse; idcirco ubi est figura, veritatem adjungit. Sin autem dixerint, Dominum co anno legale Pascha non comedisse, quia dixit, Desiderio desideravi hoc Pascha manducare vobiscum antequam patiar,» com exsultatione adducentes, non fuisse ei optabile quod alias comedisset: sed aliud aliquid novi quo:l optabat, Chrysostomus ipse de hoc, non alius, responsionem afferet; nam in homilia eadem dicit: • Post esum legalis Pasche mysterium tradit dicens: Accipite, comedite, et reliqua, quoniam in posterum cessare legalia oportebat, et legalium festivitatum caput; et ad alteram transit mensam formidabilissimam novæ legis. Audis, quod post esum legalis Paschatis mysterium tradit, id est, legale comedit Pascha, et post cenam mysterium & tradidit? Quomodo igitur fermentatum potuit adhuc relinere, cum Azyma incepissent? Illud vero, «Desiderio desideravi hoc Pascha manducare vobiscum,, hunc habet sensum, quod anno hoc, quo terræ salus futura erat, et mysteria tradi, ac cætera per mortem dissolvi oportebat, eo pacto crucem animo volvebat, ut nihil aliud æque in mente haberet ac mori pro communi salute. ἡτοίμασται τὸ Πάσχα, ἀλλ' οὐ κατὰ τὸν παλαιὸν τύ που ήτοίμασται, δηλαδὴ ὥστε ἔχειν ἄζυμα καὶ ἀμνούς καὶ πικρίδας καὶ τἆλλα· ὅτι παύσασθαι ἔδει αὐτά· ἔστωσαν, πρῶτον μὲν, ὅτι ὁ Χριστὸς οὐκ ὤφειλεν ἄλλο, ἢ τὸ τοῦ νόμου ποιῆσαι, ἵνα μὴ παράνομος δόξῃ. Εἶτα ὁ ἑτοιμάσας αὐτὸ, ὁ Ζεβεδαῖος ἦν· καὶ αὐτὸς Ἰουδαῖος ὑπάρχων, οὐκ ἂν ἄλλο, ἢ ὁ ὁ νόμος προσέταττεν ἐποίησεν ἄν. Εἰ δὲ λέγουσιν ὅτι οὐ κατά τὸν καιρὸν τοῦ Πάσχα παρέδωκε τὸ μυστήριον, δι καὶ ἡδύνατο εἶναι ἔνζυμον, οὐκ ἀφίησιν αὐτοὺς ἡ χρυσή γλώττα. Αὐτὸς γὰρ λέγει ἐν τῇ αὐτῇ ὁμιλία τοῦ κατὰ Ματθαῖον· «Τίνος ένεκεν κατὰ τὸν καιρὸν τοῦ Πάσχα, καὶ οὐκ ἐν ἄλλῃ ἡμέρᾳ λαβὼν τὸν ἄρτον ἔκλασε, καὶ τὰ μυστήρια ἀπετέλεσεν; "Ινα μάθωμεν πάντοθεν καὶ τῆς Παλαιᾶς αὐτὸν ὄντα νομοθέτην καὶ τὰ ἐν ἐκείνῃ διὰ ταῦτα προσκιαγραφέντα διά τοῦτο, ἔνθα ὁ τύπος τὴν ἀλήθειαν ἐπιτίθησιν. Εἰ δὲ λέγωσιν ὅτι οὐ τὸ νομικόν ἔφαγε Πάσχα τὸν ἐνιαυτὸν ἐκεῖνον ὁ Κύριος, διὰ τὸ λέγειν, ο Επιθυ μία ἐπεθύμησα τοῦτο τὸ Πάσχα φαγεῖν μεθ' ὑμῶν, πρὸ τοῦ με παθεῖν· › ἐναβρυνόμενοι ὅτι οὐκ ἐπθυμητὸν ἦν αὐτῷ ὅπερ ἄλλοτε ἔφαγεν· ἀλλ᾽ ἄλλο τι καινὸν ἦν, ὅπερ ἐπεθύμει· ὁ αὐτὸς Χρυσόστομος καὶ περὶ τούτου, καὶ οὐκ ἄλλος ἀπόκρισιν δώσει. Ἐν γὰρ τῇ αὐτῇ ὁμιλίᾳ φησί·. Μετὰ δὲ τὸ φαγεῖν τὸ νομικόν Πάσχα, παραδίδωσι τὸ μυστήριον, λέγων· Λάβετε, φάγετε, καὶ τὰ ἑξῆς· ἐπειδὴ λοιπών παύσασθαι ἔδει τὰ νομικά, καὶ τὸ κεφάλαιον τῶν νομικῶν ἑορτῶν, καὶ ἐφ' ἑτέραν μεταβαίνει τράποιζαν φρικωδεστάτην τὰ τῆς Καινῆς.» ᾿Ακούεις ὅτι, μετὰ τὸ φαγεῖν τὸ νομικὴν Πάσχα, παρέδωκε το μυ στήριον, δηλονότι καὶ τὸ νομικὸν ἔφαγε Πάσχα· καὶ μετὰ τὸ δειπνῆσαι παρέδωκε τὸ μυστήριον· πῶς οὖν ὤφειλεν ἔνζυμον ἔτι κατέχειν, ἤδη των Αζύμων ήργο μένων; Τὸ δὲ, Επιθυμίᾳ ἐπεθύμησα τοῦτο τὸ Πάσχα φαγεῖν μεθ᾽ ὑμῶν, τοιοῦτον ἔχει τὸν νοῦν· ὅτι κατὰ τὸν ἐνιαυτὸν τοῦτον, ὅτε ἔμελλεν ἡ σωτηρία της οἰκουμένης γίνεσθαι, καὶ τὰ μυστήρια παραδίδοσθαι, καὶ τὰ λοιπὰ λύεσθαι διὰ τοῦ θανάτου, οὕτω κατὰ γνώμην αὐτῷ ὁ σταυρὸς ἦν, ὥστε οὐδὲν ἄλλο διὰ τοῦ ἴσως είχεν, εἰ μὴ θανεῖν ὑπὲρ τῆς ἀπάντων σωτηρία;. Εἰ δὲ λέγοι τις, ὅτι τὸ λέγειν τὸν ἱερὸν Χρυσί στομον, «Εφ' ἑτέραν μεταβαίνει τράπεζαν φρικωδε Si vero dixerit quis, quando dicit Chrysostomus, Ad aliam transit mensam formidabilissimam, per id fermentatum significari, ut abrogaret quæ secun- μ στάτην, τοῦτο δηλοῖ τὸ εἶναι ἔνζυμον, ἵνα παύτῃ τὰ dum legem afferebantur, sciant quod ad aliam mensam transire, non propter Azyma dicitur, quia Azyna neque sacrificium erat, neque ut sacrificio iis utebantur Judai, ac necesse erat ea cessare (percunctentur hæc a Judais, atque ediscant), sed quod non amplius carnca mensa carnem et sanguinem sacrificaturi erant. • Quoties enim, inquit, panem hunc comederitis, et calicem hunc biberitis, mortem mean nuntiate, resurrectionem meam conβtemini.» Propterea altera mensa formidabiJissima dicitur, quia formidabilia mysteria in ea peraguntur: sangnis videlicet et corpus Dominicum, non sacrificia vitulorum, vel laurorum, vel hircorum sanguis: nam illa mensa per agni et vituli sacrificium, maris Rubri transitum in memoκατά νόμον προσφερόμενα νοείτωσαν, ὅτι τὸ Με ταβαίνει ἐφ' ἑτέραν τράπεζαν, οὐ διὰ τὰ "Δζυμα λέγεται· ὅτι τὰ ᾿Αζυμα, οὔτε θυσία ὑπῆρχον, οὔτε ὡς θυσίαν αὐτὰ ἐποίουν οἱ Ἰουδαῖοι· καὶ ἀναγκαῖον ἦν παύσειν αὐτά· ἐρωτάτωσαν γὰρ τοὺς Ἰουδαίους καὶ μανθανέτωσαν· ἀλλ' ὅτι οὐκέτι τραπέζη σαρ κίνῃ κρέα καὶ αἷμα τὴν θυσίαν ποιήσετε. «Οσάκις γὰρ ἂν, φησί, τὸν ἄρτον τοῦτον ἐσθίητε, καὶ τὸ του τήριον τοῦτο πίνητε, τὸν ἐμὸν θάνατον καταγγέ λετε, τὴν ἐμὴν ἀνάστασιν ὁμολογεῖτε· ἡ διὰ τοῦτο γὰρ λέγεται ἑτέρα τράπεζα φρικωδεστάτη· ὅτι φρικτέ μυστήρια ἐν αὐτῇ ἱερουργοῦνται, τὸ σῶμα καὶ αἷμα τὸ δεσποτικὸν δηλαδή, καὶ οὐχὶ μοσχοθυσίας καὶ αἷμε ταύρων καὶ τράγων. Εκείνη μὲν γὰρ ἡ τράπεζα, διὰ τοῦ ἀμνοῦ καὶ τῆς μοσχοθυσίας, μνήμην έγι

PRO CONC. FLORENT. CAP. II. DE ΑΖΥΜΟ ET FERMENTATΟ. rationem. Hæc autem divina et sacra mensa salutarem agnum in memoriain revocat, qui Dei Filius est et tollit peccata mundi: qui non eduxit nos ab Ægypto in terrenam Jerusalem, sed a morte ad vitam, sed a terra in cœlum, remissionem donans peccatorum. IIujus rei testis idem Chrysostomus enarrans hoc idem in eadem homilia; inquit enim: ‹ Non conturbati sunt discipuli audientes eum, qui dicebat: Hoc est corpus meum,› quoniam multa et magna de boc antea cum ipsis disseruerat, ut in diversis locis Joannes ait; dicit enim: • Passionis causanı, peccatorum esse remissionem: sanguinem vero Novi Testamenti vocat, quasi quod Novum Testamentum contineat. Nam quemadmodum Vetus oves et vitulos habuit, ita et hoc Domiui sanguinem. Hinc etiam quod moriturus est patefacit, ideo et Testamenti meminit; antiquum etiam in memoriam revocat, quia et id per sanguinem innovalum est.. Εt rursus causam mortis exponit, «Quod pro multis effundetur in remissionem peccatorum,» quod docens dicebat: Hoc facite in nieam commemorationem: ut illud in commeinorationem Ægypti miraculorum fiebat, sic et hoc in meam, is sanguis in primogenitorum salutem effusus est, hic in remissionem peccatorum., Ac' ut Moyses dicit, Hoc erit vobis in memoriam sempiternam:» sic et ipse, In meam commemorationem donec veniam; Pascha enim trado, per quod vos spirituales facturus sum.» Audis quid hoc significat, ‹ ad aliamı mensam formidabilissimam; › quja carnea illa illius mensæ erant, hæc spiritualia; illa visibilia, hæc invisibilia et intemerata mysteria, quanquam sacerdotum manibus propter summam ejus honitatem tractentur. Et quia illa non mysteria, sed figuræ tantum; quia id erat tantum quod oculis cernebatur. Hæc vero mysteria, non figura, sel ipsa veritas. Et quia aliud est visibilis species, aliud quod per eam intelligitur. Nam in visibili panem verum Christi corpus continetur, quod angeli tantum vident et venerantur, idcirco formidabilissima et alia mensa dicitur; non quia azyma vel fermentata sint, tunc enim Christus Jesus de fermentato vel azyino non curabat; sed simpliciter tantum de pane, ut suum mysterium traderet. Percipite, fratres, percipite, at nunquam poteritis nisi et ipsi credideritis. • Si non credideritis, inquit, non intelligetis, quia et nos cum credidimus, intelleximus: dicimusque hæc quæ vos videtis et auditis; non enim ex doctrina, sed ex fide dicimus quæcunque dicimus. Ut autem cognoscatis, non totam legem veterem suo adventu Christum sustulisse; sed alia ad mitius traduxisse, alia abscidisse, alia immutasse in aliam formam, et hoc adjungamus. τῆς διὰ τῆς Ἐρυθράς θαλάσσης διαβάσεως, καὶ τῆς riam revocabat, et ab Ægyptiaca servitute libe Ελευθερίας τῆς ἐν Αἰγύπτῳ αὐτῶν δουλείας. Αὕτη δὲ ἡ θεία καὶ ἱερὰ τράπεζα μνήμην ἄγει τοῦ σωτηρίου ἀμνοῦ, τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, τοῦ αἵροντος τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου· ὃς διεβίβασεν ἡμᾶς οὐκ ἀπ' Αἰγύπτου πρὸς τὴν ἐπίγειον Ἱερουσαλήμ, ἀλλ᾽ ἀπὸ τοῦ θανάτου πρὸς τὴν ζωὴν, καὶ ἀπὸ τῆς γῆς εἰς τὸν οὐρανὸν, τὴν ἄφεσιν τῶν ἁμαρτιῶν ἡμῶν χαρι ζόμενος. Καὶ τούτου μάρτυς ὁ αὐτὸς Χρυσόστομος ἐξηγούμενος τοῦτο αὐτὸ, ἐν τῇ αὐτῇ ὁμιλίᾳ· φησὶ γάρ, ο Οὐκ ἐθορυβήθησαν οἱ μαθηταὶ, ἀκούοντες λέγοντος αὐτοῦ, Τοῦτό ἐστι τὸ σῶμά μου· ἐπειδὴ πολλὰ καὶ μεγάλα περι τούτου ἔμπροσθεν αὐτοῖς ἦν διαλεχθείς, καθὼς ἐν διαφόροις τόποις ὁ Ἰωάννης φησί· λέγει δὲ τὴν αἰτίαν τοῦ πάθους, τῶν ἁμαρ τημάτων εἶναι τὴν ἄφεσιν. Αἷμα δὲ Καινῆς Διαθήκης καλεῖ, ὡς τὴν Καινὴν Διαθήκην συνέχον. "Ωσπερ γὰρ ἡ Παλαιὰ πρόβατα καὶ μόσχους εἶχεν, οὕτω καὶ αὕτη τὸ αἷμα τὸ Δεσποτικόν. Δείκνυσι δὲ καντεύθεν ἔτι μέλλει ἀποθνήσκειν· διὸ καὶ Διαθήκης μέμνηται. Αναμιμνήσκει δὲ καὶ τῆς Παλαιᾶς, ἐπειδὴ κατ κείνη δι' αἵματος εγκεκαίνιστο. Καὶ πάλιν λέγει τοῦ θανάτου τὴν αἰτίαν, Ὑπὲρ πολλῶν ἐκχυνόμενον εἰς ἔφεσιν ἁμαρτιῶν. Τί διδάσκων ἔλεγε, «Τοῦτο ποιεῖτε εἰς τὴν ἐμὴν ἀνάμνησιν· καθάπερ ἐκεῖνο, φησίν, ἐποιεῖτε εἰς ἀνάμνησιν τῶν ἐν Αἰγύπτῳ θαυμάτων, οὕτω καὶ τοῦτο εἰς τὴν ἐμήν. Ἐκεῖνο τὸ αἷμα ἐξεχύθη εἰς σωτηρίαν τῶν πρωτοτόκων, τοῦτο εἰς ἄφε σιν ἁμαρτιῶν. Καὶ καθάπερ Μωϋσῆς φησι, «Τοῦτο μνημόσυνον ὑμῖν αἰώνιον, οὕτω καὶ αὐτὸς, Εἰς τὴν ἐμὴν ἀνάμνησιν, ἕως ἂν παραγένωμαι· Πάσχα γάρ παραδίδωμι, δι' οὗ μέλλω πνευματικοὺς ὑμᾶς ποιεῖν.» Είκουσας τί τοῦτο δηλοῖ τὸν «ἐφ' ἑτέραν τράπεζαν φρικωδεστάτην;» Ὅτι ἐκεῖνα μὲν σαρκικὰ καὶ τῆς τραπέζης ἐκείνης ὑπῆρχον, ταῦτα δὲ πνευματικά· ἐκεῖ να ὁρατὰ, ταῦτα ἀόρατα καὶ ἄχραντα μυστήρια· εἰ καὶ χερσὶν ἱερέων δι᾿ ἄκραν αὐτοῦ ἀγαθότητα μεταχει γίζονται. Καὶ ὅτι ἐκεῖνα, οὐ μυστήρια, ἀλλὰ τύπος μόνον· ὅτι ὅπερ ὀφθαλμοῖς ἐβλέπετο, ἐκεῖνο μόνον ἦν. Ταῦτα δὲ, μυστήρια καὶ οὐ τύπος, ἀλλ' αὐτὴ ἡ ἀλή θεια. Καὶ ὅτι ἄλλο τὸ εἶδος τὸ ὁρατὸν, καὶ ἄλλο τὸ νοούμενον ἐν αὐτοῖς. Ἐν γὰρ τῷ ὁρατῷ ἄρτῳ, εμπεριέχεται τὸ ἀληθὲς τοῦ Κυρίου σῶμα, τὸ καὶ ἀγγέλοις αὐτοῖς περίβλεπτήν τε καὶ τίμιον. Διὰ τοῦτο φρικωδεστάτη λέγεται, καὶ ἑτέρα τράπεζα· καὶ οὐ διὰ τὰ ἄζυμα ή ένζυμα υπάρχειν· οὐδὲ γὰρ φρον τις ἦν Ἰησοῦ τῷ Χριστῷ τότε περὶ ζυμωτοῦ ἢ ἀζυμώτου, ἀλλὰ περὶ ἄρτου μόνον ἁπλῶς· ἵνα παραδώσῃ αὐτοῦ τὸ μυστήριον. Εννοήσατε, ἀδελφοί, ἐννοήσατε.. Αλλ' οὐκ ἂν ποτε δυνηθείητε, ἂν μὴ καὶ αὐτοὶ πιστεύσητε· Ἐὰν μὴ πιστεύσητε, φησίν, οὐδ᾽ οὐ μὴ συνῆτε.» Καὶ γὰρ καὶ ἡμεῖς πιστεύσαντες, ἐνοήσαμεν, καὶ λέγομεν ταῦτα ἅπερ βλέπετε καὶ ἀκούετε. Οὐ γὰρ ἐκ μαθήσεως, ἀλλ᾽ ἐκ πίστεως λέγομεν ὅτα δὴ καὶ λέγομεν. Ἵνα δὲ γνῶτε ὡς οὐ πάντα τὰ τοῦ παλαιοῦ νόμου κατέπαυσεν ὁ Κύριος ἄλλα δ᾽ ἀπέκοψεν, ἄλλα δ' ἐμόρφωσεν, καὶ ταῦτα προσθῶμεν. E'. Τέσσαρα γάρ τινα περιείχεν ὁ παλαιός νόμος, ἐλθὼν, ἀλλ᾽ ἄλλα μὲν ἡμέρωσεν, ἄλλα δὲ ηὔξησεν, Nam quatuor quædam lex antiqua continebat,

judicialia, mysteria, moralia, et adumbrata. Judicia- κριτικά, μυστικά, ηθικά, καὶ σκιώδη. Καὶ τὰ μὲν lia ad mitius traduxit: nam cum in adulterio de- κριτικά, ἡμέρωσε· τὴν γὰρ ἐπὶ μοιχεία κατειλημ prehensam, el cos qui de adulterio damnati essent, μένην, τοῦ νόμου κελεύοντος λιθοβολεῖσθαι, καὶ τοὺς lex juberet fapidari, Dominus dixit, ‹ Qui ex vobis ἀλόντας ἐπὶ μοιχεία, ὁ Κύριος εἴρηκεν·. Ο ένα est sine peccato primus lapidem jaciat adver- μάρτητος ἐξ ὑμῶν, πρῶτος βαλλέτω λίθον ἐπ' αὐ sus eam.» Et iterum, Dentem pro dente, ocu- τήν. ο Καὶ πάλιν, ο Οδόντα ἀντὶ ὀδόντος, καὶ lum pro oculo, et reliqua; Qui tibi dexteram ὀφθαλμὸν ἀντὶ ὀφθαλμοῦ,» καὶ τὰ λοιπά· ὁ δὲ Κύnaxillam percusserit, verte ei et alteram.» Moralia ριος, ο Όστις σὲ ῥαπίσει, φησίν, εἰς τὴν δεξιάν auxit Dominus, quæ sunt mandata et præcepta ejus, σιαγόνα, στρέψον αὐτῷ καὶ τὴν ἄλλην.» Τὰ δὲ ἠθικά, non furtum facias, ne facias hæc et hæc. Quæ divini ηύξησεν ὁ Κύριος· ἅπερ εἰσὶν αἱ ἐντολαὶ καὶ τὰ apostoli pro fundamento habentes, evangelica do- προστάγματα αὐτοῦ· τὸ, Μὴ κλέψῃς· μὴ ποιήσης etrina mundum illuminarunt, ubi dicunt: Ne dili- τάδε καὶ τάδε. Απερ οἱ θεῖοι ἀπόστολο. θεμέλιον gatis mundum hunc, neque quæ mundi sunt, quia ἔχοντες, τὸν κόσμον ἐφώτισαν διὰ τῆς εὐαγγελικής mundus transit, et gloria ejus, et reliqua, ne sin- διδασκαλίας· ἔνθα φασί· Μὴ ἀγαπᾶτε τὸν κόσμον gula enumerem. Figuralia et mystica (nam idem μηδὲ τὰ ἐν τῷ κόσμῳ, ὅτι ὁ κόσμος παράγεται καὶ hæc duo significant) sustulit Dominus, circumci- ἡ δόξα αὐτοῦ· καὶ τὰ λοιπὰ, ἵνα μὴ καθ' ἕκαστον sionem scilicet, Sabbatum, animalium immolatio- λέγω. Τὰ δὲ τυπικὰ ἢ καὶ μυστικά, ἀμφότερα γὰρ nes, Pascha et agnum. Adumbrata in aliam for- ἓν δηλοῦσιν, ἀπέκοψεν ὁ Κύριος· τὴν περιτομήν της mam commutavit Dominus, pro umbra veritatem λονότι, τὸ Σάββατον, τὰς ζωοθυσίας, τὸ Πάσχα καὶ formans, pro ardenti rubo, virgo, quæ non com- τὸν ἀμνόν. Τὰ δὲ σκιώδη, ἀνεμόρφωσεν ὁ Κύριος, buritur; pro columna ignis, sol ipse justitia; pro ἀντὶ τῆς σκιᾶς τὴν ἀλήθειαν μορφώσας· ἀντὶ τῆς Mose, Christus; pro virga, crux; pro arca, καιομένης βάτου, ἡ μὴ φλεχθεῖσα Παρθένος· ἀντὶ immaculata ejus Ecclesia: pro transitu Rubri στύλου πυρός, αὐτὸς ὁ ἥλιος τῆς δικαιοσύνης· ἀντὶ maris, Pascha, in quo novum figurabatur; et hoc Μωσέως, ὁ Χριστός· ἀντὶ τῆς ῥάβδου, ὁ σταυρός superveniente, sustulit illud; pro agno, Christus; ἀντὶ τῆς κιβωτού, τὴν ἄμωμον αὐτοῦ Ἐκκλησίαν· pro sanguine, Salvatoris sanguis; pro nube et igne, ἀντὶ τῆς διαβάσεως τῆς Ἐρυθράς θαλάσσης, το sanctum baptisma. Sed quid opus est cuncta enu- Πάσχα, ἐν ᾧ τὸ νέον ἐτυποῦτο· καὶ τούτου ελθόν merare, cum omnes optime noscant, legis adim- τος, κατέπαυσεν ἐκεῖνο· ἀντὶ τοῦ ἀμνοῦ, ὁ Χριστός" plendæ, non solvendæ, auctorem fuisse Christum? ἀντὶ τοῦ αἵματος, τὸ τοῦ Σωτῆρος αἷμα· ἀντὶ νεφέ flabes igitur ex his, non de azymo dicere qui dicit, λης καὶ πυρὸς, τὸ ἅγιον βάπτισμα. Καὶ τί δεῖ πάντα Occisus cessare fecit quæ a lege afferebantur; sed de καταλέγειν; πάντων εἰδότων ἀκριβῶς, ὅτι οὐ κατι agnorum, ledorum, ovium et boum sacrificio, quod λυτής τοῦ νόμου ὁ Σωτὴρ ἡμῶν ἦν, ἀλλὰ πληρωτής. verum Dei agnum significabat et figurabat, qui Εχεις οὖν καὶ ἀπὸ τούτων, ὅτι οὐ περὶ τοῦ ἀζύμου tollit peccata mundi, et illo immolato, sublata ea φησὶν ὁ λέγων, Σφαγιασθείς κατέπαυσε τὰ κατά sunt quæ ipsum figurabant; azymum enim neque νόμον προσφερόμενα, ἀλλὰ περὶ τῆς θυσίας τῶν sacrificium erat, neque eum Salvator sustulit. Si ἀμνῶν, τῶν ἐρίφων, τῶν προβάτων, τῶν βοῶν· ἔτις vero dixerit quis illud umbram fuisse, respon- ἐσήμαινε καὶ ἐτύπου τὸν ἀληθινὴν ἀμνὸν τοῦ Θεοῦ, debimus, immutatum in aliam formam fuisse τὴν αἴροντα τὴν ἁμαρτίαν τοῦ κόσμου· καὶ τυθέντο; a Christo volente suum corpus in eo confici. ἐκείνου, ἐπαύθη ταῦτα ἃ ἐτύπουν αὐτόν· τὸ γὰρ ἄζυμον, οὔτε θυσία ἦν, οὔτ᾽ ἔπαυσεν αὐτὸ ὁ Σωτήρ. Εἰ δὲ εἴπῃ τις ὅτι σκιὰ ἦν, ἐροῦμεν ὅτι ἐμόρφωσιν αὐτὸ ὁ Χριστὸς, τὸ σῶμα αὐτοῦ ἐν αὐτῷ γίνεσθαι His igitur quantum satis est explanatis, redeamus eo unde disgressi sumus: quod possibile non erat fermentatum panem in illa mensa adesse tempore Azymorum jain cœpto; nam si rescisset Judas Magistrum fermentatum esitasse, nullam proditionis causam majorem invenisset, quam legis transgressionem, cum in Azymorum die fermentatum panem servaret; querebat enim causam et occasionem Judæis illum prodendi. Attamen ii Pilato non dixissent, cum percunctaretur ab iis quid mali fecisset, Quia nos legem habemus, et secundum legem debet mori; sed sic utique dixissent (quæ etiam rationi consentanea et justa erat causa) quod legem transgressus esset. Aliud Pascha lex nostra jubet, aliud ipse fecit; post Pascha panem fermentatum lex vetat, ipse vero deprehensus est in Azymorum diebus fermentatum panem servare quem lex eximi ex numero filiorum Israel aperte ο θελήσας. Ταῦτα οὖν ἱκανῶς εἰπόντες, ἐπανέλθωμεν ὅθεν ἐξήλθομεν, ὅτι οὐκ ην δυνατὸν ἐν τῇ τραπέζῃ ἐκείνῃ ἔνζυμον ἄρτον ὑπάρχειν, ἤδη τῶν Αζύμων ηργμέν νων. Καὶ γὰρ εἰ ᾔδει ὁ Ἰούδας τότε ἔνζυμον τὸν δ δάσκαλον φαγόντα, οὐκ ἂν ἦν εὑρηκὼς μείζονα της προδοσίας αἰτίαν, ἢ ὅτι παρέβη τὸν νόμον, φυλάτ των ένζυμον άρτον, τῶν ᾿Αζύμων ἡμέρᾳ· ἦν γὰρ ζητῶν αἰτίαν καὶ εὐκαιρίαν προδοῦναι αὐτὸν τοῖς Ἰουδαίοις. Οὐ μὴν δὲ, ἀλλὰ κἀκεῖνοι οὐκ ἂν εἶπον πρὸς Πιλᾶτον ἐρόμενον αὐτοὺς, ο Τί γὰρ κακόν ἐποίησεν; › Οτι ἡμεῖς νόμον ἔχομεν, καὶ μετὰ τὸν νόμον ἡμῶν ὀφείλει ἀποθανεῖν, ὅτι ἑαυτὸν Υἱὸν Θεοῦ ἐποίησεν· ἀλλ᾽ εἶπον ἂν οὕτως, ἅπερ καὶ αἰτία ἦν εὔλογος καὶ δικαία, ὅτι παραβάτης ἐστὶ τοῦ ἡμετέ ρου νόμου. "Αλλο Πάσχα ὁ νόμος ἡμῶν προστάττει, ἄλλο δ' αὐτὸς ἔπραξε· μετὰ τὸ Πάσχα μὴ εὑρεθῆναι που ένζυμον ἄρτον ὁ νόμος κελεύει, αὐτὸς δὲ εὑρέθη φυλάττων ἔνζυμον ἄρτον ἐν ταῖς τῶν Ἀζύμων ἡμέ

PRO CONC. FLORENT CAP. II. DE AZYMO ET FERMENTATO. ἂν ὁ νομος ἐξολοθρευθῆναι ἐξ υἱῶν Ἰσραὴλ clamat. At hoc quidem non dixerunt. Quanam de δην βοᾷ. ᾿Αλλὰ τοῦτο μὲν οὐκ εἶπον. Διὰ τί ιότι οὐκ εἶχον εἰπεῖν. Εἰ οὖν ἀπείρων προτερ ων ψευδομαρτύρων, ἐν ἄλλοις μὲν μαρτυρούν καὶ ταῦτα ψευδέσιν, ὧν ἴση ή μαρτυρία οὐκ ἀ τί τοῦτο οὐκ εἶπον ἢ ἐμαρτύρησαν, ὅπερ δόλως θάνατον ἀπειλεῖ τοῖς παραβάταις αι στον. Θαυμάζω οὖν τὰ πλεῖστα, πῶς οἱ Ἰουδαῖοι ῦντες αἰτίαν οὐχ εὗρον, οὐδ᾽ ὁ Ἰούδας, πολλὰ τες, καὶ νῦν οἱ ἡμέτεροι ἀδελφοὶ προχειρίζουτίαν καὶ πρόφασιν δικαιοτάτην Ἰούδα τε καὶ Ιουδαίοις. Ἐκεῖνοι μὲν γὰρ ἐρωτώμενοι παρὰ λάτου, τίνα φέρουσι κατὰ τοῦ δικαίου αἰτίαν, ἰπεῖν οὐκ εἶχον, ἢ ὅτι θεὸν ἑαυτὸν καὶ Υἱὸν ὀνομάζει· καὶ πολλῶν ἐπὶ τοῦτο ψευδομαρτύ λθόντων, οὐχ εὗρον εἰπεῖν· νῦν δ' οὗτοι πα ην προδήλως ποιοῦσι τὸν Χριστόν· καὶ δικαίως κατακριθέντα παρὰ τῶν Ἰουδαίων, ἄκοντές τε ἡ βουλόμενοι, μάλα γενναίως ἀποδεικνύουσιν. ας θρήνον εἰσὶν ἄξιοι καὶ ἐλέους οἱ τὰ τοιαῦτα ιντες. 'Αλλ' εἰ καὶ κατὰ τὸν ὑμέτερον σκοπὸν Ως ἦν, οὐδ' οὕτω δικαίως ἔχοιτε ἂν ἐγκαλεῖν Ρωμαϊκή Εκκλησία, διά τὸ ἄζυμα θύειν, ς οὐδὲ ἐκείνη μέμφεται τὴν ἀνατολικὴν διὰ τὸ * θύειν. Καίτοι γε κεφαλὴ οὖσα τῆς Ἐκκλη ἠδύνατο ἐγκαλεῖν καὶ κατακρίνειν τοὺς μὴ ντας ὡς ἐκείνη ποιεῖ· ἐπειδὴ βεβαίως αὐτὴ ἄζυμον ἄρτον ἱερουργήσαντα τὸν Χριστὸν, ὅτε ὑπερῴῳ συνεδείπνει τοῖς μαθηταῖς· καὶ οὔτ ποιεῖν αὐτοὺς εἰς μνήμην αὐτοῦ ἐκέλευσεν. δὲ καὶ ἐν ἑπτὰ ἡμέραις τοῦ Πάσχα, οὐ δεῖ εύ και ένζυμον, τοῦ Χρυσοστόμου πάλιν Πατρὸς πωμεν, ἐν τῇ πρὸς Κορινθίους πρώτῃ ἐπιστολῇ· γάρο • Πρότερον εἴπωμεν, διὰ τί ἐκ τῶν ὁρίων ἣν ἀπελαύνεται ἡ ζύμη. Τί οὖν ἐστι τὸ αἷ ι; πάσης πονηρίας ἀπηλλάχθαι δεῖ τὸν πιστόν. ερ γὰρ ἐκεῖνος ἀπόλλυται ὅπου ἂν εὑρεθῇ παι ζύμη, οὕτω καὶ παρ' ἡμῖν, ἔνθα ἂν εὑρεθῇ μία· οὐ γὰρ δήπου ἐπὶ μὲν τῆς σκιᾶς πολλὴ ἡ κς, ἐπὶ δὲ ἡμῶν, οὐ πολλῷ μείζων. Εἰ γὰρ ἰκίας οὕτω καθαίρουσιν, ὡς καὶ μυῶν ὁπὰς εργάζεται, πολλῷ μᾶλλον ἡμᾶς τὴν ψυχὴν διεἴσθαι δεῖ.» Επεὶ οὖν μυῶν ὀπάς περιεργά !, πολλῷ μᾶλλον περιεργάσαιντο ἄν, εἰ ὁ Χρι ἐνζύμῳ ἐχρήσατο τῇ νυκτὶ ἐκείνῃ, ὡς ἐναντίον όμου ποιήσας. Ο δὲ χρυσοῤῥήμων θεῖος Ιωάνν τῇ ὀγδοηκοστῇ πρώτῃ ὁμιλίᾳ τοῦ εὐαγγελι Ματθαίου φησίν, ότι ο Μέχρι τῆς ἐσχάτης 16, ἵνα μὴ ἐναντίος γένηται τοῦ νόμου, τὸ τα ἐπετέλει. Η δὲ ἐσχάτη ἡμέρα, ἡ ἐπὶ τοῦ σοῦ ἦν, ἐν ᾗ φωνῇ μεγάλη εἶπε, Τετέλεσται· ιεσται δηλαδή λέγων, ὅσα οἱ προφῆται καὶ ὁ ς προέγραψάν τε καὶ εἶπον.» Ο εἰ οὐκ ἐτέλε ὡς φασιν, ἐναντίος μᾶλλον δείκνυται τοῦ νόμου· Πάσχα τὸ νομικὸν τελῶν οὐ κατὰ τὸν νόμον, ἀλλὰ • ένζυμον φυλάττων· καὶ ταῦτα τοῦ Ἰούδα ὄντος ἐκεῖ, καὶ ζητοῦντος τρόπος προδοσίας, ι προδοῦναι αὐτὸν τοῖς Ἰουδαίοις. Αλλ' οὐκ τοῦτο, οὐκ ἔστι. Πληρωτὴς δὲ ἂν τοῦ νόμου cansa? Quia dicere non potuerunt. Si igitur cum multi falsi testes accessissent de aliis criminibus testificantes, et præterea falsis, quorum testimoniam non erat conveniens, cur id non dixerunt, vel testimonium non tulerunt, quod sine dubio turpissimam minatur mortem iis qui transgrediuntur? Admiror igitur admodum quomodo Judæi causam sedulo quærentes, non invenerunt, cum multum insudassent, neque Judas. Et nunc fratres nostri causam et prætextum justissimum Judæ sub-¸ ministrant, simul ac Judæis. Etenim ii a Pilato interrogati quam causam erga justum hominem afferrent, aliud dicere non potuerunt quam quod Deum seipsum et Dei Filium appellaret, cumque ad hoc testificandum multi falsi testes accessissent, id non invenerunt. Ipsi vero nunc trangressorem Christum aperte faciunt, jareque ipsum a Judæis damnatum, volentes nolentes egregie comprobant. Hi profecto fletu et misericordia digni sunt, qui hæc dicunt. Præterea si secundum vestram intentionem fermentatus erat, neque sic jure potcstis Romanam insimulare Ecclesiam, quod in azymo sacrificat; quemadmodum et ea Orientalem non reprehendit, si in fermentato sacrificat. Atqui cum capul Ecclesiæ sit, incusare poterat,· et damnare qui eam non sequuntur: nam ipsa firmiter novit in azyıne Christum sacrificasse, cum in cœnaculo una cuin suis discipulis cœnavit, et similiter eos in suam commemorationem jussit facere. Quod autein in iis septem Pascha diebus, fermentatum esset vetitum, Chrysostomum Patrem rursus audiamus, in primam ad Corinthios Epistolam; dicit enim: ‹ Antea exposuimus cur ab omnibus finibus pellatur fermentum. Ænigma hoc quid ostendit? Ab omni pravitate oportet fidelem discedere: nam quemadmodum morte moritur is, apud quem vetus fermentum repertum fuerit, sic et nos, ubi malitſa reperta est. Non enim magna pœna statuitur in umbra, in nobis vero non multo major. Si enim domos ita perpurgant, ut in murium foraminibus anxie versentur, multo magis nos animam excutere oportet. Cum igitur, murium foramina anxie disquirant, multo illi magis solliciti ad excutiendum fuissent, an Christus ea nocte fermento fuisset usus, ut legi adversus.» Aurea verba effundens Joannes in 81 homilia in Evang. Matthæi dicit: ‹ Quod usque extremam diem ne legi contrarius videretur, Pascha peregit. Ultima vero dies fuit, quando cruci affixus est, in qua voce magna dixit, Consummatum est. Consummata sunt, scilicet intelligens quæcunque prophetæ et lex præscripserunt et dixerunt. › Quod si non fecisset, ut isti dicunt magis legi adversus ostenderetur, non secundum legem Pascha legale peragendo, sed panem fermenlatum servando: præsertim cum Judas tunc adesset, et rationem prodendi perquireret, ut eum Judæis proderet. At hoc nullo pacto est; sed cun. auctor legis esset adimplendæ et servandæ, ut di-

ctum est amea, secundum legem peregit omnia, ac καὶ ποιητὴς ὡς προείρηται, κατὰ τὸν νόμον ἐτέλεσεν ex necessitate fuerunt Azyma, et azymom præbuit. Quid igitur petitis? Interrogamus: azymumne erat quod Christus præbuit, an fermentum? Si azymum, pro nobis id est; si fermentum, Christum legis transgressorem esse vel inviti ostenditis, cum in Azymorum die fermentatum panem servasset. Sed quid dicit Xanthopulus (1)? Præcedenti die id fecit. Học apud eos qui mentis compotes sunt stultum et sine sensu existimabitur; nam si præcedenti die fecisset, in tempore non fecisset; si vero non in tempore, nec illa hora effecisset, transgressor legis ex necessitate Christus convincitur, quia lex quartadecima die mensis vespere jubet Pascha immolari. Quod si die præcedenti, ut vos dicitis, effecit, tertiadecima die apparet effecisse. Si vero tertia decima, adversus legis nandatis ostenditur, que jubet quartadecina fieri. Si adversus, ergo et legis transgressor. Reliquum igitur est ut credatis eum non anticipasse, sed in tempore fecisse. Præterea si dicit lex, vespere Pascha celebrari oportere, et Christus vespere peregit, non transgressus est secuödum evangelistain Lucam, qui dicit, «Et quando venit hora, discubuit; s nam si media die fecisset, dici poterat eum anticipasse vel tempus, vel horam, et ideo fermentatum fuisse. At non ita factum est. Discipuli præterea, ut saepe dictum est, cum Judaei essent, aliter quam præstituto tempore agere non debuerunt. Præstituta igitur a lege die fecit, et quando Azyma erant, ut divinus dixit Lucas, id est prima die Azymorum, quo Pascha immolari oportebat. Quomodo igitur anticipavit, si prima die Azymorum discipuli accesserunt, petentes ubi vellet parari Pascha? Ostensum enim est quod legale tuin Pascha parabant, et die praestituta peregerunt; nam qui vel prius vel post effecit, transgreditur. Quamobrem, uti vos existimatis, et Christus transgreditur, quoniam tempus anticipavit. Sed nemo mentis compos id unquam percipiet, vel dixerit unquam; sed unusquisque magis in tempore et secundum legem fecisse dicet. Id testabitur aurea lingua. Sed omnia audentes Judæi, tempus præverterunt; dicit enim hic magnus Pater 24 homilia in Joannis Evangelium super ea verba: • Adducunt Jesum a Caipla in prætorium, Cur eo ipsum abduxerunt, ubi omnes erant congregati? Ut ex pontificum şententia cuncta peragerent; nam is tunc erat pontifex, et omnes eum exspectabant. Ita ob hoc pernoctabant et vigilabant, quia tum Pascha non comederant, inquit, sed propterea vigilabant. Dicens enim «quod mane erat,› Joannes subjunxit, ‹ Non sunt ingressi prætorium ut non contaminarentur, sed ut Pascha manducarent. Quid igitur dicemus? quod altera die comederunt, et legem violaverunt, ἅπαντα· καὶ ἄζυμα ἦσαν ἀναγκαίως, καὶ ἄζυμον παρέδωκεν. Τί οὖν ὑμεῖς βούλεσθε; ἐρωτῶμεν. Αζυμον ἦν ὁ παρέδωκεν ὁ Χριστὸς, ἢ ἔνζυμον; εἰ μὲν ἄζυμον, πρὸς ὑμῶν ὁ λόγος· εἰ δ᾽ ἔνζυμον, παρ ραβάτην τοῦ νόμου τὸν Χριστὸν ἀποφαίνεσθε, καν μὴ βούλησθε· ὅτι τῇ τῶν ᾿Αζύμων ἡμέρᾳ ἐφύλατ τεν ἔνζυμον ἄρτον. G'. Τί δέ φησιν ὁ Ξανθόπουλος; Προλαβών, ήγουν πρὴ μιᾶς ἡμέρας ἐποίησε. Τοῦτο οὖν τοῖς εὖ φρο νοῦσι, μάταιον καὶ ἀδιανόητον· εἰ γὰρ πρὸ μιᾶς ἡμέρας ἐποίησεν, οὐκ ἐν τῷ καιρῷ ἐποίησεν· εἰ δ οὐκ ἐν τῷ καιρῷ καὶ τῇ ὥρᾳ ἐποίησε, παράνομος ἐξ ἀνάγκης δείκνυται ὁ Χριστός. Ο γὰρ νόμος τη τεσσαρεσκαιδεκάτῃ τοῦ μηνὸς πρὸς ἑσπέραν κελεύει τὸ Πάσχα θύεσθαι. Εἰ δὲ πρὸ μιᾶς ἡμέρας καθ' ὑμᾶς ἐποίησε, τῇ τρισκαιδεκάτῃ φαίνεται ποιήσας. Εἰ δὲ τῇ τρισκαιδεκάτῃ, ἐναντίως δείκνυται τῷ τοῦ νόμου προστάγματι, προστάττοντος τῇ τεσσαρεσκαι δεκάτῃ ποιεῖν. Εἰ δὲ ἐναντίον, καὶ παράνομος ἐξ ἀνάγκης. Λοιπὸν δεῖ πιστεύειν ὑμᾶς ὅτι οὐ προδια 6:ν, ἀλλὰ κατὰ τὸν καιρὸν ἐποίησεν. Ετι εἰ ὁ νόμος φησὶ πρὸς ἑσπέραν τὸ Πάσχα γίνεσθαι, καὶ ὁ Χρι στὸς ἑσπέρας γενομένης ἐτέλεσεν, οὐ παρέβη, κατὰ τὸν εὐαγγελιστὴν Λουκᾶν, λέγοντα· «Καὶ ὅτε ἐγέ νετο, ἡ ὥρα ἀνέπεσεν. Εἰ γὰρ ἔπραξε μέσης ημέρας, ἐξῆν ἂν εἰπεῖν ὅτι προέλαβεν ἢ καιρὸν ἢ ὥραν· καὶ διὰ τοῦτο καὶ ἔνζυμον. Αλλ' οὐχ οὕτως ἐγένετο. – Εἶτα καὶ οἱ μαθητα, ὡς πολλάκις εἴρηται, Ἰουδαῖοι ὄντες, οὐκ ὤφειλον ἄλλως, ἢ ἐν τῷ ἀποδεδειγμένῳ καιρῷ, ποιῆσαι. Ενδέχεται οὖν ἐν τῷ τεταγμένῳ τοῦ νόμου καιρῷ καὶ τῇ ὥρᾳ ἔπραξε, καὶ τὰ Αζυμα ἦσαν, ὡς ὁ θεηγόρος ἔφη Λουκᾶς, ὅτι τῇ πρώτῃ τῶν Αζύμων, ἐν ᾗ ἔδει θύεσθαι τὸ Πάσχα. Πῶς οὖν προλαβὼν ἐποίησεν, εἰ τῇ πρώτῃ τῶν Αζύμων προσῆλθον οἱ μαθηταὶ αὐτοῦντες, Πὴ βούλει τὸ Πάσχα ἡμᾶς ἑτοιμάσαι; Δέδεικται γὰρ ὅτι καὶ τὸ νομικών ἡτοίμασαν τότε Πάσχα, καὶ ἐν τῷ τεταγμένῳ καιρῷ ἐτέλεσαν· καὶ γὰρ καὶ ὁ προλαβών, καὶ ὁ μεταβάς, παράνομος. Ωστε καθ' ὑμᾶς καὶ ὁ Χριστὸς παρά νομος, ἐπεὶ προέλαβε τὸν καιρόν. ᾿Αλλὰ τοῦτο οὐ δεὶς τῶν εὖ φρονούντων νοήσει, ἢ εἴποι ἄν· ἀλλὰ μᾶλλον, ἐν τῷ καιρῷ καὶ κατὰ τὸν νόμον ἐποίησε, πᾶς τις ἂν εἴπῃ. Καὶ τοῦτο μαρτυρήσει ὁ χρυσούς τὴν γλῶτταν. Οἱ δὲ τὰ πάντα τολμῶντες Ἰουδαίοι παρέβησαν τὸν καιρόν. Φησὶ γὰρ ὁ μέγας οὗτος Πατὴρ ἐν τῇ ὀγδοηκοστῇ τετάρτῃ ὁμιλίᾳ τοῦ κατά Ἰωάννην Εὐαγγελίου, εἰς τὸ, ο Αγουσι τὸν Ἰησοῦν ἀπὸ τοῦ Καϊάφα εἰς τὸ πραιτώριον·. Διά τί ἐπεὶ ἀπήγαγον αὐτὸν, ἔνθα ἅπαντες ἦσαν συνηγμένοι; Ἵνα μετά γνώμης πάντα ποιήσωσι τῶν ἀρχιερέων ἐκεῖνος γὰρ ἦν τότε ἀρχιερεὺς, καὶ πάντες ἦσαν αὐτὸν ἀναμένοντες· οὕτω διενυκτέρευον καὶ ἡγού πνουν ἐπὶ τούτῳ· οὐ γὰρ ἔφαγον τότε τὸ Πάσχα, φησὶν, ἀλλὰ διὰ τοῦτο ἡγρύπνουν. Βἰπὼν γὰρ ὅτι ο πρωΐα ἐστὶν, ὁ Ἰωάννης ἐπήγαγεν, «Οὐκ εἰσῆλθον Nicephorus Xauthopulus, auctor Historiæ ecclesiasticæ.

PRO CONC. FLORENT. CAP. II. DE AZYMO ET FERMENTATO. εἰς τὸ πραιτώριον, ἵνα μὴ μιανθῶσιν, ἀλλ᾽ ἵνα φά- ut cupiditati qua ardebant inservirent eadem hanc γωσι τὸ Πάσχα.» Τί οὖν ἔστιν εἰπεῖν; "Οτι ἐν ἑτέρα ἔφαγον, καὶ τὸν νόμον ἔλυσαν διὰ τὴν ἐπιθυμίαν τὴν περὶ τὴν σφαγήν ταύτην. Οὐδὲ γὰρ ἂν ὁ Χριστὸς παρέβη τὸν καιρὸν τοῦ Πάσχα φαγὼν αὐτὸ πρὸς ἑσπέραν· ἀλλ' ἐκεῖνοι οἱ πάντα τολμῶντες, καὶ μυ ρίους καταπατοῦντες νόμους· ἐπειδὴ γὰρ σφόδρα ἕζεον τῷ θυμῷ, καὶ πολλάκις ἐπιχειρήσαντες ἀνε λεῖν, οὐκ ἴσχυσαν, τότε λαβόντες αὐτὸν ἀπροσδοκή τως, προείλοντο καὶ τὸ Πάσχα ἀφεῖναι, ὑπὲρ τοῦ τὴν φονικὴν αὐτῶν ἐμπλῆσαι ἐπιθυμίαν.» Ακούεις ὅτι ἐκεῖνοι μὲν παρέβησαν τὸν καιρὸν καὶ τὸν νόμον, ὁ προλαβὼν ἐποίησεν; @ perpetrandi, nam tempus Christus non transgressus est Paschatis, cum vespere id comedisset. Sed ¡¡ cuncta audebant, omnesque leges conculcabant: nan quia vehementer ira æstuabant, nec eum interficere poterant, quamvis ið sæpe aggressi essent, tunc cum ipsum inopinato comprehendissent, maluerunt Pascha omittere, ut cupiditatem eum jugulandi explerent.» Audis eos tempus et legem transgressos esse, Christum non transgressum esse? Ubi sunt qui dicunt eum anticipasse? δὲ Χριστὸς οὐ παρέβη; Ποῦ εἰσιν οἱ λέγοντες ὅτι His igitur ita se habentibus, et ita liquido com¯ probatis, Christum sacris apostolis azymum in die Azymorum trailisse existimo enim quod si tunc Azymorum hora non institisset, in fermento mysterium tradidisset, volens omnino illud tradere, nihili faciens utrum in fermento vel azymo id faceret, sciens materiam et substantiam esse panis ex tritico constantis), quo pacto reprehendemus cos qui in azymo sacrificant? qua ratione adversabimur, cum saera synodus in suo decreto jubeat utroque modo Christi corpus confici posse, in azymo scilicet et fermentato? quod Ecclesia sacra profecto a sacris accepit apostolis; sacri enim apostoli extra tempus Azymorum fracto pane sacrificium peragebant, nec ullibi apparet eos azymum postuIasse. Εt rursus in diebus Azymorum, cum Jerusalum fermentatum non reperiretur, omisso fernentato sacrificium peragebant: nam certo sciebant satis esse si ex tritico constaret, nec quia parum fermenti haberent, quæ fiebant idcirco fuissent omnia irrita, potissimum vero Domini verba, quæ panem et vinum cum aqua in corpus et sanguinem ejus transmutant. Ceterum et hoc abnegant qui synodum non sequentur: nec suaderi volunt, nec credere quod sancit Ecclesia, quod in Dominica ea voce, quæ dicit, 1 Accipite, comedite, hoc est corpus meum,» et «Hic est sanguis meus,› mysterium peragitur; sed post hac, cum dicitur (aiunt), «Ει panem hunc effice venerabile corpus Christi tui, › non percipientes, quod hoc sancti sacrificii mysterium Christus tradidit: nec alia præter ea verba Τούτων τοίνυν οὕτως ἐχόντων, καὶ ἀποδεικνυμέ νων φανερῶς οὕτως, ὅτι ἄζυμον παρέδωκεν ὁ Χρι στὸς τοῖς ἱεροῖς αὐτοῦ μαθηταῖς ἐν τῇ τῶν ᾿Αζύμων ἡμέρᾳ· οἶμαι γάρ, οἶμαι, ὡς εἰ οὐκ ἐνεστῶσα ἦν τότε ἡ τῶν Ἀζύμων ἡμέρα, ἐν ἐνζύμῳ παρεδίδου ἂν τὸ μυστήριον, βουλόμενος όλως τοῦτο παραδού ναι μηδαμῶς λόγον ποιούμενος ἐνζύμου τε καὶ ἀζύμου, ὡς εἰδὼς τὴν ὕλην τε καὶ οὐσίαν τοῦ ἄρτου εἶναι ἐκ σίτου, πῶς κατηγορήσωμεν τοὺς μετὰ ἀζύμων τὴν θυσίαν ποιοῦντας; ἢ πῶς ἐναντιωθῶμεν, τῆς ἱερᾶς συνόδου κελευούσης ἐν τῷ αὐτῆς ὅρῳ, ὅτι ἐν ἀμφοτέροις τοῖς μέρεσι τὸ τοῦ Χριστοῦ σῶμα τελεῖται, καὶ ἐν ἀξύμῳ καὶ ἐν ἐνζύμῳ; ὅ παρέλαδεν ὄντως ἡ ἱερὰ Ἐκκλησία παρὰ τῶν ἱερῶν ἀποστόλων. Οἱ γὰρ ἱεροὶ ἀπόστολοι, ὅτε οὐκ ἦν ὁ τῶν Αζύμων καιρός, κατ' οίκον ὄντες, κλῶντες ἄρτον τὴν θυσίαν ἐπετέλουν, καὶ οὐδαμοῦ φαίνεται τούτους αἰτεῖν ἄζυμον. Καὶ πάλιν ἐν ταῖς ἡμέραις τῶν Ἀζύμων, ἐν Ἱερουσαλήμ μὴ εὑρισκομένου ἐνζύμου, οὐκ ἔνζυμον αἰτοῦντες τὴν θυσίαν εἰργάζοντο. "Ηδεισαν γὰρ ἀκριβῶς ὅτι ἀρκεῖ πρὸς τοῦτο, ἐκ σίτου εἶναι. Οὐ γὰρ διὰ τὸ μὴ ἔχειν μικρὰν ζύμην, ἦν πάντα τὰ τελούμενα ἀργά· καὶ μάλιστα τὰ τοῦ Σωτῆρος βήματα· & τινα μεταποιοῦσι τὸν ἄρτον καὶ τὸν οἶνον σὺν τῷ ὕδατι, εἰς σῶμα καὶ αἷμα αὐτοῦ· ἀλλὰ καὶ τοῦτο οἱ μὴ τῇ συνέδῳ ἑπόμενοι, ἀρνοῦνται· καὶ οὐ πείθονται πιστεύειν ὡς ἡ Ἐκκλησία νομοθετεῖ, ὅτι ἐν τῇ Κυριακῇ φωνῇ ἐκείνῃ, τῇ λεγούσῃ· «Λάβετε, φάγετε, τοῦτό μου ἐστι τὸ σῶμα, καὶ τοῦτό μου ἐστι τὸ αἷμα, ο τὸ μυστήριον τελειοῦται· ἀλλὰ μετὰ ταῦτα, ἐν τῷ λέγειν, φασί, ο Καὶ ποίησον τὸν μὲν ἄρτον τοῦτον, τίμιον σῶμα τοῦ Χριστοῦ σου· › µh dixit, nisi, ‹ Accipite, comedite, et bibite omnes,› συνιέντες ὅτι τὸ μυστήριον τοῦτο τῆς ἱερᾶς τελετής, Χριστὸς παρέδωκε· καὶ ἄλλους λόγους οὐκ εἶπεν, ἡ τούτοις καὶ μόνον, τό, ο Λάβετε, φάγετε·» καὶ τὸ, ο Πίετε πάντες.» Καὶ οὔτε ποίησον εἶπεν, οὔτε τάλλα ὅσα ἡμεῖς λέγομεν. Οὗτος γὰρ οἱ λόγοι καὶ μόνοι τὴν ἰσχὺν ἔχουσι· τὰ δ᾽ ἄλλα πάντα όσα δήτα καὶ λέγομεν εὐχόμενοι, ὑπὲρ ἡμῶν ταῦτα λέγονται· ἵν' ὅπως ἀξιωθῶμεν τοιούτου αἵματος κοινωνῆσαι, καὶ τοιούτου σώματος ἅψασθαι. Ὥσπερ γὰρ ἐν τῇ παραδόσει τοῦ σωτηρίου βαπτίσματος, ἄλλους λόγους οὐκ εἶπεν, *, • Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τὰ ἔθνη, βαπτίζοντες αὐτοὺς εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πα τρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, καὶ οὗτοι οἱ λόγοι ἐναπέμειναν τύπος τοῦ μυστηρίου, ὡς non effice dixit, neque cætera quæ nos dicimus, quippe cum hæc tantum verba vim haberent; cætera omnia quæ dicimus, pro nobis orantes dicimus, ut huic sanguini communicare atque hoc corpus langere mereamur. Quemadmodum enim cum baptisma traderet salutare, alia verba non diait quam, e Euntes docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancli» et ea verba manserunt forma sacramenti, quippe quibus prolatis baptisma perficiatur, reliqua, quæ dicimus pro nobis, pro baptizato simul et pro susceptore dicimus, ita et ibi dicit ad discipulos Christus, «Accipite, comedite, etc., hoc facite in meam commemorationem: nihilque aliud dixit,

λοιπὰ ὅσα λέγομεν, ὑπὲρ ἡμῶν καὶ τοῦ βαπτιζομέ του ἅμα καὶ ἀναδόχου ταῦτα λέγομεν, οὕτω κἀκεῖ φησιν ὁ Χριστὸς πρὸς τοὺς μαθητάς, ο Λάβετε, φάσ γετε, ν καὶ τὰ ἑξῆς· τοῦτο ποιεῖτε εἰς τὴν ἐμὴν ἀνάμνησιν· ο καὶ οὐδὲν ἄλλο ἔφη· καὶ οἱ λόγοι εἰσὶν οὗτοι οἱ μεταρρυθμίζοντες τὸν ἄρτον εἰς σῶμα Χρισ στοῦ, καὶ τὸν οἶνον εἰς αἷμα. Τοῦτο δ' αὖ συμμαρτυρήσει μοι καὶ ὁ τὴν γλῶτταν χρυσοῦς Ἰωάννης, ἐν τῇ ὁμιλίᾳ αὐτοῦ τῇ εἰς τὴν μυστικὸν δεῖπνον τοῦ Σωτῆρος, καὶ εἰς τὴν παράδοσιν τῶν μυστηρίων· ἐν ᾧ καὶ κατὰ Ἰουδαίων· ἡ δὲ ἀρχὴ τοῦ λόγου, ο Ολίγα φησὶν ἀνάγκη σήμερον, ἐν ταύτῃ δὲ τῇ ὁμιλίᾳ, μετά πολλά φησι, ο Πάρεστι Χριστὸς ἐκεῖνος τὴν τρά πεζαν ταύτην κοσμῶν. Ο γὰρ τὴν τράπεζαν ἐκείνην eague sunt quæ panem in Christi corpus transmu- τούτων λεγομένων, τὸ βάπτισμα τελειοῦσθαι· τὰ δὲ tant el vinum in sanguinem. Id mecum rursus testabitur aurea lingua præditus Joannes, bomilia in mysticam Salvatoris cœnam, et in mysteriorum traditionem: in quo, et contra Judæos, principium sermonis, ‹ Pauca, inquit, hodie necessaria sunt, › in hac homilia post multa dicit: Christus ipse adest, qui mensam hanc exornat. Nam qui mensam illam ornavit, idem nunc etiam banc exornat, quia homo non est, qui ea quæ proponuntur efficit sanguinem et corpus Christi, sed ipse Christus pro nobis crucifixus. Astat sacerdos figuram tantum adimpiens, adhibetque preces, ea verba proloquens; gratia et vis Dei est, quæ cuncta operatur. • for est corpus meum, dicit. Hoc verbum quæ in manibus habemus transmutat. Ac ut ea vor quæ dicit, κοσμήσας, οὗτος καὶ ταύτην διακοσμεί νῦν. Οὐ γὰρ • Crescite, et multiplicamini, et replete terram, › semel prolata, in omne tamen ævum peragitur, ad filiorum procreationem nostræ naturæ vires subministrans ita et hæc vox ab ea divina lingua semel prolata, id est, «lloc est corpus meum, o in singulis Ecclesiæ altaribus illius verbi vis, usque ac hane djem et adventum ipsius sacrificium per· fectum operatur.» Si hoc verbum igitur ca quæ proposita sunt in corpus et sanguinem Christi transmutat, et tremenda mysteria eflicit, mirandum utique erit, si non possunt ea esse perfecta quia exiguo fermento carent, præsertim cum hac materia Christus mysterium peregerit, ut ante probatum ἄνθρωπος ἐστιν ὁ ποιῶν τὰ προκείμενα γενέσθαι σῶμα καὶ αἷμα Χριστοῦ, ἀλλ' αὐτὸς ὁ σταυρωθείς ὑπὲρ ἡμῶν Χριστός. Σχῆμα πληρῶν μόνον, ἔστηκεν ὁ ἱερεὺς καὶ προσφέρει τὴν δέησιν, τὰ βήματα φθεγγόμενος ἐκεῖνα· ἡ δὲ χάρις καὶ ἡ δύναμίς ἐστι τοῦ Θεοῦ, ἡ πάντα ἐργαζομένη. Τοῦτό μου ἐστι τὸ σῶμα, φησί· τοῦτο τὸ ῥῆμα, τὰ προκείμενα μεταφ ῥυθμίζει. Καὶ καθάπερ ἐκείνη ἡ φωνή ή λέγουσα, «Αὐξάνεσθε καὶ πληθύνεσθε καὶ πληρώσατε τὴν γῆν, ο ἐῤῥέθη μὲν ἄπαξ, διὰ παντὸς δὲ τοῦ χρόνου γίνεται ἔργον, δυναμοῦσα τὴν φύσιν τὴν ἡμετέραν προς τας δοποιΐαν, οὕτω καὶ αὕτη ἡ φωνὴ, ἅπαξ λεχθεῖ τα παρὰ τῆς θείας γλώττης ἐκείνης, τὸ, «Τοῦτό μου ἐστι τὸ σῶμα, ο καθ' ἑκάστην τράπεζαν ἐν ταῖς ἐκκλησίαις ἐκείνου τοῦ ῥήματος ή δύναμις, μέχρι τῆς σήμερον, καὶ ἄχρι τῆς αὐτοῦ παρουσίας, τὴν θυσίαν ἀπηρ τισμένην ἐργάζεται. › Εἰ οὖν τοῦτο τὸ ῥῆμα εἰς σῶμα Χριστοῦ καὶ αἷμα τὰ προκείμενα μεταποιεί, καὶ φρικτά μυστήρια απεργάζεται, ἀδυνατεῖ δὲ ταῦτα εἶναι τέλεια, διὰ τὸ μὴ ἔχειν μικρὰν ζύμην, θαῦμα ἂν εἴη· καὶ ταῦτα τῇ ὕλῃ ταύτῃ τοῦ Χριστοῦ τελέσαντος τὸ μυστήριον ὡς προαποδέδεικται. est. Ut autem intelligant quæ ad hoc mysterium necessaria sunt, et quid necessarium ad hoc sacrificiun sit, ne in disquirendo de azymno vel fermentato laberent, etiam hæc adjungemus. Materiam primum panis ex tritico, et vinum scilicet ex vite. Secundum, Christi verba, id est: • Hoc est corpus ineum,» et, «Hic est sanguis meus. Tertium, sacerdos: nam qui sacerdos non est, id est, qui gradum sacerdotalem non habet, sacrificium nunquam conficiet. Quartum, scientia, id est, sacerdotem in primis intentionem habere ad ea dona quæproponuntur, non alio mentem deflectere. Quine tum, altare, id est, mensa a pontifice consecrata. flæc necessaria sunt et sola, quamvis ultimum non sit ut catera necessarium. Sin autem hæc omnia oliosa sunt quia exiguo, sed acido fermento carent, maxima utique admiratione dignum est, cum altare, intentio, sacerdos, materia, et quod maximi praecipue momenti est, Christi verba, quæ proposita in sanguinem et corpus transmutant, per quæ cœlum constructum est, terra fundata et omnia constituta, sine fermento nihil possint, hoc nou est, cana mentis commentum, sed mentis prorsus dementis. Admiror ctiam qua de causa vinum non Z'. Ινα δὲ μάθωσιν & εἰσιν ἀναγκαῖα πρὸς τὸ μυ στήριον, καὶ τί ἀναγκαῖον πρὸς τὴν θυσίαν ἐστὶ, καὶ μὴ ἐρευνᾶν ἔχωσιν ἄζυμον καὶ ἔνζυμον, καὶ ταῦτα προσθήσομεν. Πέντε ὀφείλει εἶναι ἐν τῇ θυ σίᾳ. Πρῶτον ἡ ὕλη, ἄρτος ἐκ σίτου· καὶ οἶνος, δη λαδὴ ἐξ ἀμπέλου. Δεύτερον, οἱ τοῦ Χριστοῦ λόγοι τό, ο Τοῦτό μου ἐστι τὸ σῶμα, καὶ, ο Τοῦτό ἐστι τὸ αἷμά μου.» Τρίτον, ὁ ἱερεὺς, οὐ γὰρ ἀνίερος, θυσίαν ποιήσει ποτέ· τουτέστι, μὴ ἔχων βαθμὸν ἱερωσύνης. Τέταρτον, εἴδησις· τουτέστι, προηγουμένως έχειν τὸν σκοπὸν τὸν ἱερέα πρὸς τὰ προκείμενα δῶρα, καὶ μὴ ἀλλαχοῦ τὸν νοῦν ἀναφέρειν. Πέμπτον, τὸ θυσιαστήριον, τουτέστι, καθιερωμένη τράπεζα παρά ἀρχιερέως· ταῦτα γὰρ εἰσιν ἀναγκαῖα καὶ μόνα, εἰ καὶ μὴ οὕτως ἀναγκαῖον τὸ ἔσχατον ὡς τὰ ἄλλα. Εἰ δὲ ταῦτα πάντα ἀργὰ, διὰ τὸ μὴ ἔχειν ἐξώδη μικρὰν ζύμην, θαῦμα ἂν εἴη μέγιστον· ὅτι καὶ τὸ θυσιαστήριον, καὶ ὁ σκοπός, καὶ ὁ ἱερεὺς, καὶ ἡ ύλη, καὶ μάλιστα τὸ καιριώτερον, οἱ τοῦ Χριστοῦ λόγοί, οἵτινες μεταποιοῦσι τὰ προκείμενα εἰς σῶμα καὶ αἷμα, δι' ὧν ὁ οὐρανὸς ἥδρασται, γῆ ἐθεμελιώθη, καὶ τὰ πάντα συνίστανται, οὐδὲν ἰσχύουσιν ἐκτὸς τῆς ζύμης· τοῦτο οὐ διανοίας ἐστὶν ὑγιοῦς εὕρημα, ἀλλὰ διανοίας, πάσης ἀνοίας. Πῶς δὲ οὐκ ἐγκαλεῖτε

PRO CONC. FLORENT. CAP. II. DE AZYMO ET FERMENTATO. bum, vel dulce, vel austerum, sed panem tantum. Nam quemadmodum de genimine vitis dixit, nec album distinxit a rubro, ita et de pane dicens, panem non distinxit fermentatum ab azymo: vel album, vel nigrum, vel dulcem, vel acidum; propterea utraque sine ullo discrimine amplectimur. Noscens enim plane sacra synodus utrumque panem esse, promiscue sacrificat, nec alterutrum reprehendit, præsertim cum Christus in azymo confecerit, ut antea ostensum est. Ergo injuria¯œcumenicam insimulatis synodum, quæ sic jubet, et injuria nos, qui cam¸sequimur et couflemur, calumniamini et suggillatis. ἡμῖν καὶ διὰ τὸν οἶνον, θαυμάζω, ὅτι ἐρυθρὸν πολ- 4 improbatis, cum rubrum sepe oderamus, aut alλάκις προσφέρομεν, ἢ λευκόν, ἢ ἡδὺν, ἢ αὐστηρὸν, ἀλλὰ μόνον περὶ τοῦ ἄρτου. Ωσπερ γὰρ εἴρηκεν, ἐκ τοῦ γεννήματος τῆς ἀμπέλου, καὶ οὐ διειλε λευ πόν, ἢ ἐρυθρόν, οὕτω καὶ περὶ τοῦ ἄρτου· εἰπὼν ἄρτον, οὐ διεῖλον, ἔνζυμον ἢ ἄζυμον, ἢ λευκὸν ἢ μέλανα, ἢ ἡδὺν ἡ ὀξώδη· διὰ τοῦτο ἡ Ἐκκλησία στέργει ἀδιαφόρως ἀμφότερα· ἰδοῦσα γὰρ ἡ ἱερὰ σύνοδος ἀκριβῶς, ὅτι ἄρτος ἐστὶν ἀμφότερον, ἀναμε φιβόλως ἱερουργεῖ· καὶ οὐ μέμφεται θάτερον· καὶ ταῦτα μᾶλλον ὡς προαποδέδεικται, τοῦ Χριστοῦ τε λέσαντος ἄζυμον. Οὐκοῦν ἀδίκως ἐγκαλεῖτε τῇ οἰ κουμενικῇ συνόδῳ, τῇ οὕτως κελευσάσῃ· καὶ ἀδίκως ἡμᾶς τοὺς αὐτὸ στέργοντας καὶ ὁμολογοῦντας, συν κοφαντεῖτε καὶ διασύρετε. ὓς ἂν δὲ καὶ Νικηφόρου Καλλίστου, τοῦ Ξανθοπούλου μνησθῶ, ἔπεισί μοι καὶ σφόδρα γελᾶν· ὅς ἐφι λοτιμήθη μὲν συγγράψαι τὰ ἐν τῷ Τριῳδίῳ νῦν εὑρισκόμενα συναξάρια· τῇ ῥύμῃ δὲ τῆς κακίας τοῦ σχίσματος κινηθείς, ἔγραψε καὶ περὶ τῆς προκειμένῆς ἡμῖν ὑποθέσεως, μεγάλα καὶ θαυμαστά. "Οτι δὲ ταῦτα ἐν Κωνσταντινουπόλει οὐκ ἀνεγινώσκοντο, πάντες ἴσασι· καὶ οὐ δεῖ με περαιτέρω προβαίνειν· ἐν ταύτῃ μόνον τῇ πόλει τινὲς κατέταξαν ἐν τῷ τριῳδίῳ ὡς εὑρίσκονται. Οτι δὲ λίαν ἀσυλλόγιστα, ὁ βουλόμενος ἀναλεξάσθω τὰ αὐτῷ εἰρημένα, καὶ εὑρήσει αὐτὸν ἐν πολλοῖς ἑαυτῷ ἀντιλέγοντα. Τί δὲ τὸ φοβερὸν αὐτοῦ λόγιον, καὶ ὡς αὐτῷ δοκεῖ, ἀναν τίῤῥητον; Τῇ μεγάλῃ Πέμπτῃ, εἰς τὴν παράδοσιν τῶν μυστηρίων, μετὰ πολλὰ καὶ ἄλλα, φησίν. "Ορα ὅπως ἄρτον λέγει τὸ σῶμα αὐτοῦ, οὐ μὴν ἄζυμον • G αἰσχυνέσθωσαν οἱ τῇ θυσίᾳ ἀζύμους προσφέροντες. Ο Τοῦτο δ' ὡς φοβερώτατα παρ' αὐτοῦ εἰρημένον, ἄνω καὶ κάτω προβάλλονται οἱ ἐκείνῳ ἑπόμενοι, ἐκεῖνός γε μὴν δοκεῖ λέγειν τι· οὐδὲν δὲ, ὡς δειχθήσεται. Καὶ γὰρ ἡμεῖς μαθηταὶ ὄντες τοῦ φήσαντος, «Είν ρήνης διώκετε, ο οὐχ ὑβρίζομεν αὐτὸν, ὡς ἐκεῖνος ἡμᾶς· ἀλλ' ἡ ἀπολογία ἣν ποιησόμεθα πρὸς τοὺς αὐτοῦ λόγους, αὐτὴ καὶ μόνη ὕβρις πρὸς αὐτὸν 20γισθήσεται· ὅτι διδάσκαλος οἰόμενος εἶναι, ἐξελέγο χεται παρ' ἡμῶν, ἀμαθῶν ὄντων· καὶ δή φαμεν, ὡς ἐκεῖνος καθ' ἑαυτὸν λογιζόμενος συγγράψαι ἐναντίον τῇ καθολικῇ Ἐκκλησίᾳ, διολισθήσας ἐπιτηδείως, κατωφερεί βόθρῳ κατὰ κεφαλῆς ἔπεσε. Εἰπὼν γὰρ, • Ορα ὅπως ἄρτον λέγει τὸ σῶμα αὐτοῦ, οὐ μὴν ἄζυμον, ὁ ἐπελάθετο ὅτι καὶ ὁ ἄζυμος, ἄρτος καλεῖται. Εδοξε γὰρ αὐτῷ, ὡς ὅταν λέγῃ τις ἄρτον, τὸν ἕνα ζυμον δεῖ νοεῖν· ἀλλ᾽ οὐ δύναται τοῦτο δεῖξαι· ὅτι πολλαχοῦ τῆς Γραφῆς, καὶ ὁ ἄζυμος, ἄρτος λέγεται. Φησὶ γὰρ ἡ ἱερὰ Γραφή· «Καὶ λαβὼν τοὺς ἄρτους τοὺς ἀζύμους.» Καὶ ἔτι ἐν τῇ Εξόδῳ, «Λήψη μου σχάριον ἐκ βοῶν ἐν, καὶ κριούς αμώμους δύο, καὶ ἄρτους ἀζύμους πεφυραμένους ἐλαίῳ, καὶ λαγανα άζυμα κεχρισμένα ἐν ἐλαίῳ· σεμίδαλιν ἐκ πυρῶν ποιήσεις αὐτὰ, καὶ ἐπιθήσεις αὐτὰ ἐπὶ κανοῦν ἕν. Καὶ μετ' ὀλίγα, «Καὶ λήψῃ ἄρτον ἕνα ἐξ ἐλαίου, καὶ λάγανον ἐν ἀπὸ τοῦ κανοῦ τῶν ἀζύμων τῶν προContra Ephesium Τι autem Nicephori Callisti Xanthopuli mentionem faciam, subit mihi admodum ridere qui ambitiose contendit, ea quæ nune in Triodio synaxaria reperiuntur, conscribere; impetu vero pravitatis motus, de proposito nobis argumento magna el admirabilia scripsit. Sed quod ea Constantinopoli non legerentur, omnibus est compertum: nec oportet me ulterius procedere. In bac urbe tantum quidam in Triodio quemadmodum inveniuntur collocaverunt, esse autem ea valde irrationabilia si quis scire desiderat, I gat quæ ipse composuit, reperietque eum in plerisque sibi ipsi pugnantem esse. Sed quodnam est tremendunejus oraculum, et, ut sibi videtur, insolubile? In quinta magna feria in mysteriorum traditionem post alia mulla dicit:. Vide, ut panem vocet corpus suum, non tamen azymum. Erubescant qui in sacrificio azymos adhibent. › Id ut terribile admodum ab eo dictum, sursum deorsum ejus sectatores objectant; atque is aliquid videtur dicere, nil autem dicit, ut demonstrabitur. Etenim nos cum discipuli ejus simus, qui dicit, Pacem sequimini, injuria cum non afficimus ut ille nos: sed responsio tantum, quam adversus ejus sermones adferemus, pro injuria reputabitur: qui cum magistrum se esse opinetur, a nobis, qui docti non sumus, convincitur. Ideo dicimus quod ille secum versans adversus catholicam Ecclesiam scribere, apertissime lapsus in præcipitem foveam pronus cecilit. Nam cum dixisset, Vide quod panem cor pus suum dicit, non azymum,ɔ oblitus est quod et azynius panis appellatur. Visum est enim ipsi opor tere cum quis panem dicit, de fermentato tantum intelligi; at hoc probare non potest, quia in multis Scripturæ locis azymus etiam panis dicitur, quia sacra Scriptura dicit, ‹ Tolle azymos panes; › et in Exodo, Tolle vitulum ex armento unum, et arietes duos immaculatos, panesque azymos oleo conspersos, lagana quoque azyma oleo lila, de simila triticea cuncta facies; et posita in canistro. offeres. › Et post pauca: ‹ Tolles panis unius crustulam conspersam oleo, laganum unum de canistro

JOSEPHI METIONENSIS arymum, qaol positum est in conspectu Domini.» τεθειμένων έναντι Κυρίου.» Καὶ Θεοδώριτος δ Ac Theodoritus in expositione in prophetain Daniel dicit, Panis dicitur fermentatus, et azynius. Vides ut et azymus vocatur panis? Quomodo hujus oblitus es, bone Nicephore? Jure Nicephorus voce-λάθου τούτου, ἀγαθὲ Νικηφόρε; Εἰκότως ἐκλήθης tus es, quia in foro sedentes plebeios bomines vicisti non qui in excelso sedent et rationis participes sunt. Sed aliquis fortasse dicet, Imo pro nobis boc est: nam ubi apponitur adjectivum, ibi cognoscitur et res: ubi quidem cum adjectivo ponitur panis, id est azymus, tunc est et intelligitur azynius; ubi vero adjectivum non ponitur, id est azymus, tune necessario intelligitur fermentatus. Hic igitur Christus cum nil aliud nominaverit nisi simpliciter panem, aperte protulit esse fermentatum. Juste ergo apud Xanthopulum scriptum est quod panem dicit corpus snum, non tamen azymum. At nos facile contrarium demonstrabimus, id est, quod cum panis simpliciter dicitur sine adjectivo, azymus esse reperitur, nec effugere poteris responsionem, cum sit apertissima. Dies resurrectionis Domini tertia dies erat legalis Paschatis, ut evangelista dicit cum Jesu colloquens: «Et nunc super hæc omnia, tertia dies est hodie quod hæc facta sunt. › ● In hac igitur die ibant duo ex discipulis ejus in castellum, quod aberat spatio stadiorum sexaginta ab Jerusalem, nomine Emaus.» Et paulo post dicit: cAc coegerunt eum, Jesum scilicet, dicentes, Mane nobiscum; quoniam advesperascit, et inclinata est jam dies. Eorum igitur precibus cum assensisset, intravit, ut maneret simul cuin eis. Et factum est dum recumberet cum eis, accepit panem, et benedixit, et fregit, et porrigebat illis.» Et post pauca: «Et cognoverunt, ait, ipsum in fractione panis 4, Quodnam candidius hoc vel purius afferetur argumentum iis qui contendere nolunt, nec scandalə amplectuntur? Panem simpliciter lie dicit D. Lucas, neque fermentatum, neque azymum. Quodnam igitur erat cogitemus, nec oculos ita adversus clarissima occludamus; nam ut cognitus ab illis est in fractione panis, sic et a nobis dignoscetur, " disquirere voluerimus, quia non ita hebetes sumus, ut veritatem non videamus. Quamvis enim in phi - losophorum et rhetorum litteris versati non simus, at naturam ipsam pro doctore nobis comparavimus, quæ optime veritatem dignoscere potest et falsum coarguere, et quod melius est a pejore discernere. Quid ergo dicemus? Fermentatura erat. Absit. Quonam modo? Tertia erat dies legalis Paschatis, nec poterant qui cum Jesu simul ibant Cleophas et Luicas, nisi azymum ferre ab urbe Jerusalem profeeti. Septem diebus, inquit lex, azyma comnedetis, et nequaquam fermentala.» Namn subdit, «Quicumque comederit fermentatum, peribit anima illa ex Israel. Si ergo hæc vera sunt, quo pacto ibi potuit fermentum reperiri, lege vetante id confici a quartadecima die usque ad vicesimam urimam ** Luc. xxiv, 21 seqq. Nicephorus, quasi vincens forum. Ο ἐν τῇ ἐξηγήσει τῇ εἰς τὸν προφήτης Δανιήλ, φησίν· • Αρτος γὰρ λέγεται, καὶ ὁ ζυμίτης καὶ ὁ ἄζυμος, ο Ορᾷς, πῶς καὶ ὁ ἄζυμος άρτος καλεῖται; Πῶς ἐπιι Νικηφόρος· ὅτι τοὺς καθημένους ἐπὶ τοὺς φέρους, Ιδιώτας ἀνθρώπους ἐνίκησας, οὐ μὴν δὲ τοὺς προς καθημένους ἐν ὑψηλοῖς, καὶ τοὺς μετόχους τοῦ 16ο γου. Ἀλλ᾽ ἴσως ἐρεῖ τις, ὅτι ὑπὲρ ἡμῶν ἐστι τοῦτο· ἔνθα γὰρ τίθεται καὶ τὸ ἐπίθετον, ἐκεῖ γνωρίζεται καὶ τὸ πρᾶγμα· ἔνθα μὲν τίθεται ἄρτος μετὰ τοῦ ἐπιθέτου, ἤτοι τοῦ ἄζυμος, τότ᾽ ἐστὶ καὶ νοεῖται ἄζυμος· ἔνθα δὲ οὐ τίθεται τὸ ἐπίθετον, τουτέστιν ἄζυμος, τότ' ἀναγκαίως νοεῖται ὁ ἔνζυμος. Ενταῦθα τοίνυν καὶ ὁ Χριστὸς μὴ ἐπονομάσας ἄλλο εἰ μὴ ἁπλῶς ἄρτον, διαρρήδην εἶπεν ὡς ἔνζυμός ἐστιν. Οὐκοῦν καλῶς εἴρηται παρὰ τῷ Ξανθοπούλῳ, ὅτι ἄρ τον λέγει τὸ σῶμα αὐτοῦ, οὐ μὴν ἄζυμον. Αλλ' ἡμεῖς δείξομεν ῥᾳδίως τὸ ἐναντίον· ώς όταν λέγης ται καὶ ἁπλῶς ἄρτος χωρὶς τοῦ ἐπιθέτου, εὑρίσκε ται άζυμος εἶναι, καὶ οὐ δυνήσῃ φυγεῖν τὴν ἀπολο γίαν, φανερωτάτην οὖσαν. Ἡ ἡμέρα τῆς ἀναστάσεως τοῦ Κυρίου, ἦν τρίτη ἡμέρα τοῦ Πάσχα τοῦ νομι κοῦ, ὡς φησιν ὁ εὐαγγελιστής, διαλεγόμενος μετά τοῦ Ἰησοῦ, τὸ, ο 'Αλλά γε σὺν πᾶσι τούτοι, τρίτην ταύτην ἡμέραν ἄγει σήμερον, ἀφ' οὗ ταῦτα ἐγένετο Ἐν αὐτῇ οὖν τῇ ἡμέρᾳ ἦταν πορευόμενοι δύο ἐκ τῶν μαθητῶν αὐτοῦ, εἰς κώμην ἀπέχουσαν σταδίους ἑξήκοντα ἀπὸ Ἱερουσαλήμ, ᾗ όνομα Εμμαούς.» Καλ μετά μικρόν φησι· ι Καὶ παρεβιάσαντο αὐτὸν, δηλονότι τὸν Ἰησοῦν, λέγοντες, Μεῖνον μεθ᾿ ἡμῶν, ὅτι τοῖς ἑσπέραν ἐστὶ, καὶ κέκλικεν ἡ ἡμέρα. Επικύ σα; οὖν τῇ αἰτήσει αὐτῶν, εἰσῆλθε τοῦ μεῖναι σὺν αὐτοῖς. Καὶ ἐγένετο ἐν τῷ κατακλιθῆναι αὐτὸν μετά αὐτῶν, λαβὼν τὸν ἄρτον εὐλόγησε· καὶ κλάσας ἐπι δίδου αὐτοῖς.» Καὶ μετ' ὀλίγα, ο Καὶ ὡς ἐγνώσθη, φησὶν, αὐτοῖς ἐν τῇ κλάσει τοῦ ἄρτου.» Τούτου τί ἂν γένοιτο λευκότερον ή καθαρώτερον γνώρισμα, τοῖς μὴ φιλονεικεῖν ἐθέλουσι, καὶ τοῖς τὰ σκάνδαλα μὴ ἀγαπῶσιν; 'Απλῶς ἄρτον λέγει ἐνταῦθα ὁ θεῖος Λουκᾶς· καὶ οὔτε ἔνζυμον λέγει, οὔτ᾽ ἄζυμον. Τ ἄρα ἦν, ἐννοήσωμεν, καὶ μὴ τοὺς ὀφθαλμοὺς καρ μύσωμεν οὕτω πρὸς τὰ φανότατα· καὶ γὰρ ὡς ἐγνώ σθη αὐτοῖς ἐν τῇ κλάσει τοῦ ἄρτου, οὕτω καὶ ἡμῖν γνωσθήσεται, εἰ θελήσομεν ἐξετάσαι· οὐ γάρ έσμεν τοσοῦτον ἀσύνεται, ὥστε μὴ ἰδεῖν τὴν ἀλήθειαν. γὰρ καὶ μὴ φιλοσόφοις ή ρήτορσιν εντρυφήσαμεν λόγοις, ἀλλὰ τὴν φύσιν αὐτὴν διδάσκαλον ἐπλουτί σαμεν· ὅτι μάλιστα ξυνιδεῖν τἀληθὲς δυναμένην, καὶ διελέγξαι τὸ ψεῦδος, καὶ διακρῖναι τὸ κρεῖττων ἀπὸ τοῦ χείρονος. Τί οὖν ἐροῦμεν; Ένζυμον ἦν, ἄπαγε. Πῶς γάρ; Τρίτη ἦν ἡμέρα τοῦ νομικού Παν σχα, καὶ οὐκ ἠδύναντο οι συμπαραπορευόμενοι τῷ Ἰησοῦ, Κλεώπας τε καὶ Λουκᾶς, βαστάζειν, εἰ μὴ ἄζυμον, ἐρχόμενοι ἀπὸ Ιερουσαλήμ. «Επτὰ ἡμέρας, φησὶν ὁ νόμος, ἔδεσθε ἄζυμα, καὶ μηδαμῶ; ἔνζυμα. Καὶ γὰρ ἐπάγει· 4 Ος ἂν φάγῃ ζυμωτὸν, ἐξολοθρευ

PRO CONC. FLORENT. CAP. II. DE AZYMO ET FERMENTATO. ii legem violassent fermentatum in die Azymorum offerendo, et Christus transgressor evaderet, si fermentatum fregisset ac tradidisset. Si azymus (ut erat), temere tandem nos incusalis: nam cum auctor legis adimplendæ Christus esset, euin non fregisset, si fermentatum esse scisset, nam in diebus a lege vetitis id effecisset; ii vero sicut Judæi sentiebant, et legem, ut oportebat, servabant, non eo tempore tantum, sed et post resurrectionem et Domini assumptionem. Ergo ex his omnibus sequitur, azymum exstitisse, qui a desn fractus duobus discipulis traditus est. θήσεται ἡ ψυχὴ ἐκείνη ἐκ συναγωγής υἱῶν Ἰσραήλ.» mensis? Itaque erat azymus. Si enim fermentatas, Εἰ οὖν ταῦτ᾽ ἀληθῆ, πῶς ὤφειλεν ἐκεῖ εὑρεθῆναι ἔνζυμον, τοῦ νόμου κελεύοντος, μηδ' όλως εὑρίσκε σθαι ἀπὸ τῆς τεσσαρεσκαιδεκάτης, ἕως τῆς εἰκάδος καὶ μιᾶς. τοῦ μηνός; Ωστε ἄζυμος ἦν. Εἰ μὲν γὰρ Ένζυμος, κἀκεῖνοι παρανόμως εποίησαν προσφέρον τες ἔνζυμον τῇ τῶν Αζύμων ἡμέρᾳ· καὶ ὁ Χριστὸς παραβάτης ἐδείκνυτο, κλάσας ἔνζυμον, καὶ ἐπιδούς αὐτοῖς· εἰ δ' ἄζυμος, ὥσπερ καὶ ἦν, μάτην ἐγκαλεῖτε ἡμῖν λοιπόν· καὶ γὰρ πληρωτὴς τοῦ νόμου ὑπάρχων ὁ Χριστὸς, οὐκ ἂν ἔκλασεν αὐτὸν, εἰ ᾔδει ὅτι ἔνξυμος ἦν· ἐπεὶ ἐν ταῖς ἀπηγορευμέναις ἡμέραις παρὰ τοῦ νόμου ἐποίει τοῦτο. Κἀκεῖνοι δὲ τὰ Ἰουδαϊκὰ ἔτι ἐφρόνουν, καὶ τὸν νόμον, ὡς ἔδει ετήρουν, οὐ μόνον τότε, ἀλλὰ καὶ μετὰ τὴν ἀνάστασιν, καὶ τὴν τοῦ Κυρίου ἀνάληψιν. Οὐκοῦν ἔπεται διὰ τούτων ἁπάντων ἄζυμον εἶναι τὸν παρὰ τοῦ Ἰησοῦ κλασθέντα καὶ δοθέντα τοῖς δυσὶ μαθηταῖς. H'. G Si vero stolide quis dixerit, eos extra Jerusalem fuisse, et ita fermentatum comedere panem potuisse, reputet quod lex dicit: «In omnibus advenis et indigenis terræ, et in omni habitaculo vestro comedetis azyma, non fermentatum. Quicunque comederit, peribit ex Israel. Nam veluti in coena vesperi mysterii tempore azymo sumpto pane et fracto discubuit, discipulis dicens, • Accipite, comedite,» sic et hoc loco fecit. Idcirco cognoverunt eum, in memoriam revocando quæ tum gesta sunt, quasi tacite secum meditantes, Hic magister est qui die superiori panem fregit, eodem modo et fratribus tradidit, et cum voluissent eum tangere evanuit. Sed quomodo intelligamus de panibus propositionis, de quibus dicit Christus capite secando apud Marcum evangelistam; dicit enim ad Judæos objurgantes apostolos quod spicas vellebant: Nunquam legistis quid fecerit David quando necessitatem habuit, et esuriit ipse, et qui cum eo erant? quomodo introivit in domum Dei sub Abiathar principe sacerdotum, et panes propositionis manducavit, quos non licet nisi sacerdotibus manducare, et dedit eis qui cum eo erant? Percontamur igitur vos, panes propositionis fermentatine erant an azymi? Si fermentati, nos etiam judaizamus, ut vos existimatis, in fermentatis panibus sacrificantes. Si vero azymi, ergo et azymi panes vocantur. Præterea si fermentati erant panes illi ɓ propositionis, sacrificium in fermentato Christum tollere oportebat, tanquam veterem et legalem, ne Judæos imitaremur, et in azymo sacrificium instituere et præcipere. Si azymi erant, ergo panis etiam azymus appellatur, Sufficienter igitur ostensum est, o bone Nicephore, quod et panis dicitur asymus, et est, intelligitur sine adjectivo. Quamobrem nemo prudens unquam dixerit nos nequaquam posse intelligere azymum, in quo sacrificium fecit Christus; et quod sine adjectivo dixit evangelista, panem accepisse Christum in die Azymorum, et Paschatis tempore. Azymus ergo erat, et ażymum intelligimus, ut jam ostensum est. His igitur ita expositis, argumentatiuncula a te adducta, quod paΕἰ δέ τίς ἀνοήτως καὶ τοῦτο εἴπῃ, ὅτι ἔξω τῆς Ιερουσαλήμ ἦσαν, καὶ ἡδύναντο ἔνζυμον φαγεῖν ἄρτον, ἐνθυμηθήτω ὅτι ὁ νόμος φησίν, «Ἐν πάσαις ταῖς γειώραις καὶ αὐτόχθοσι τῆς γῆς· καὶ ἐν παντὶ κατοικητηρίῳ ὑμῶν, ἔδεσθε ἄζυμα καὶ οὐ ζυμωτόν· ὃς δ᾽ ἂν φάγῃ, ἐξολοθρευθήσεται ἐξ Ισραήλ· ὥσπερ γὰρ ἐν τῷ δείπνῳ ἐν τῇ ἑσπέρᾳ τοῦ μυστηρίου, λαδὼν τὸν ἄζυμον ἐκεῖνον ἄρτον, καὶ κλάσας ἐπεδίδου τοῖς μαθηταῖς, εἰπὼν, ο Λάβετε, φάγετε, ο οὕτω κανταῦθα ἔπραξε. Διὰ τοῦτο καὶ ἔγνωσαν αὐτὸν, μεμνημένοι τοῦ τότε πραχθέντος· ὡσανεὶ μελετῶν· τις ηρέμα, Ο διδάσκαλός ἐστιν, ὁ καὶ τῇ προλα βούσῃ τὸν ἄρτον κλάσας τοιουτοτρόπως, καὶ δεδωκώς τοῖς ἀδελφοῖς. Βουλόμενοι δὲ ἅψασθαι αὐτοῦ, ἀφαν τος ἀπ' αὐτῶν ἐγένετο. Η πῶς ἐννοήσωμεν τοὺς ἄρτους τῆς προθέσεως, περὶ ὧν ὁ Χριστὸς λέγει, ἐν κεφαλαίῳ εἰκοστῷ τετάρτῳ τοῦ εὐαγγελιστοῦ Μάρκου; Φησὶ γὰρ πρὸς τοὺς Ἰουδαίους, ονειδίζοντας τους ἀποστόλους τίλλοντας τους στάχυας, «Οὐκ ἀνέγνωτε τί ἐποίησε Δαβὶδ, ὅτε χρείαν ἔσχε· καὶ ἐπείνασεν αὐτ τὸς καὶ οἱ μετ' αὐτοῦ; Πῶς εἰσῆλθεν εἰς τὸν οἶκον τοῦ Θεοῦ ἐπὶ ᾿Αβιάθαρ ἀρχιερέως, καὶ τοὺς ἄρτους τῆς προθέσεως ἔφαγεν, οὓς οὐκ ἔξεστι φαγεῖν εἰ μὴ τοῖς ἱερεῦσι μόνοις, καὶ ἔδωκε καὶ τοῖς σὺν αὐτῷ οὖσιν; › Ερωτῶμεν οὖν ὑμᾶς· οἱ ἄρτοι οὗτοι οἱ τῆς προθέσεως, ἔνζυμοι ὑπῆρχον, ἢ ἄζυμοι; Εἰ μὲν Ένζυμοι, Ιουδαϊζομεν καὶ ἡμεῖς καθ' ὑμᾶς ἐνζύμους ἄρτους θυσίαν ποιοῦντες· εἰ δ' ἄζυμοι ἦσαν, ἄρα καὶ οἱ ἄζυμοι, ἄρτοι καλοῦνται. Ετι εἰ μὲν ἔνζυ μοι ἦσαν οἱ ἄρτοι ἐκεῖνοι τῆς προθέσεως, ἔδει τὸν Χριστὸν παῦσαι τὴν θυσίαν τὴν δι᾽ ἐνζύμων, ὡς παλαιάν τε καὶ νόμιμον, ἵνα μὴ τὰ ὅμοια τοῖς Ἰου δαίοις ποιῶμεν, καὶ ταύτην διδάξαι γίνεσθαι δι' ἀζύμων· εἰ δ᾽ ἄζυμοι ἦσαν, καὶ ὁ ἄζυμος, ἄρτος καλεῖται. Εδείχθη οὖν ἱκανῶς, ἀγαθὲ Νικηφόρε, ὅτι καὶ ὁ ἄζυμος άρτος λέγεται, καὶ ἔστι, καὶ νοεῖται, χωρὶς τοῦ ἐπιθέτου. Ὥστε οὐδεὶς ἂν εὖ φρονῶν εἴποι, ὡς οὐ δυνάμεθα ἐννιῆσαι ἄζυμον δι' οὗ τὴν θυσίαν ἐποίησεν ὁ Χριστὸς, διὰ τὸ τὸν εὐαγγελιστὴν εἰπεῖν χωρὶς τοῦ ἐπιθέτου, ἄρτον λαβεῖν τὸν Χρι στὸν τῇ τῶν ᾿Αζύμων ἡμέρᾳ καὶ τῇ ὥρῃ τοῦ Πάσ σχα. Αζυμος ἦν ἄρα ὡς ἐδείχθη, καὶ ἄζυμον ἐννο

new dicit corpus suum, non tamen fermentatum, οῦμεν. Τούτων οὕτω δειχθέντων, τὸ μὲν παρὰ σοῦ satis est dissoluta. Ea vero verba, ‹ Erubescant εἰρημένον λογίδιον, ὅτι ἄρτον λέγει τὸ σῶμα αὐτοῦ qui in azymo sacrificium offerunt, › non libet re- οὐ μὴν ἄζυμον, ὥς γε δοκεῖ, ἱκανῶς διελύθη. Τὸ δὲ, nectere, seul in eos qui nesciunt quod sit illud, Αἰσχυνέσθωσαν οἱ τῇ θυσίᾳ ἀζύμους προσφέροντες, imo sciunt quidem, sed propter pravam suasionem οὐ βουλόμεθα ἀντιστρέψαι· ἀλλὰ πρὸς τοὺς μὴ εἰσ ac stultam præsumptionem aliud sentiunt et dicunt, δότας τί ἦν ἐκεῖνο, ἢ μᾶλλον εἰδότας μὲν, διὰ πει idl ipsum dicimus dedecus retorqueri, quod sine dubio σμονὴν δὲ καὶ ματαίαν πρόληψιν φρονοῦντας καὶ credimus, quodque librorum adulteratores, et qui λέγοντας ἕτερον, πρὸς ἐκείνους λέγομεν τὴν αἰσχύνην ob malam præsumptionem et malitiam adversus ἀποστραφῆναι· δ καὶ πιστεύομεν ἀναμφιβόλως, καὶ Romanam Ecclestam scribunt, nunquam salutem ὡς οἱ τε βιβλιοφθόροι καὶ οἵ τε διὰ πεισμονὴν καὶ και consequi poterunt, imo in die judicii veluti veritatis κίαν γράφοντες κατὰ τῆς Ρωμαϊκῆς Ἐκκλησίας, οὐδο hostes erubescent. Quidam tamen præter rationem ποτε τυχεῖν σωτηρίας δυνήσονται· μᾶλλον δὲ αἰσχυν admodum imperite et ideo stolide, ut ita dicam, el θήσονται ἐν τῇ ἡμέρᾳ τῆς κρίσεως, ὡς τῆς ἀληθείας impudenter objiciunt, Quamvis Azymorum dies ὄντες πολέμιοι. Τινὲς δ' ἀσυλλογίστως πάνυ καὶ ἀμε essent, ut dicitis, nec fermentatum iuveniri opor- θῶς, καὶ διὰ τοῦτο μωρῶς ἵν' οὕτως εἴπω, καὶ ταῦτα tebat, tamen cum Deus esset, azymum fermentaἀνερυθριάστως, προσφέρουσιν ὅτι εἰ καὶ τῶν Αζύμων tun efficere poterat: nihil est enim impossibile ἡμέραι ἦσαν ὡς λέγετε, καὶ οὐκ ἔδει εὑρεθῆναι ἔνapud omnipotentem Deum. Nihil esse impossibile ζυμον, ἀλλὰ Θεὸς ὤν, ἡδύνατο ποιῆσαι τὸ ἄζυμον apud eum qui potest omnia, omnes confitentur: εὑρεθῆναι ἔνζυμον· οὐ γὰρ ἀδυνατεῖ τι τῷ παντο nec solum azymum fermentatum efficere, sed et δυνάμῳ Θεῷ· οὐκ ἀδυνατεῖ μὲν τῷ πάντα δυναμένῳ lapides ipsos panes at necessitatem hanc, quoad οὐδέν· οἱ πάντες ὁμολογοῦσι· καὶ οὐ μόνον τὸ ἄξυ hoc peragendum duceretur, ego perspicere nou vaμον ἔνζυμον ποιῆσαι· ἀλλὰ καὶ λίθους αὐτοὺς, άρ. leo. Quanam de causa statuere voluisset, fermenτους· τὴν δ᾽ ἀνάγκην δι᾿ ἣν ἂν τοῦτο ἐποίησεν, tatuni potius quam azymum corpus suum confici, ἔγωγε οὐ δύναμαι συνορᾷν. Τίνος ἕνεκεν οὖν ἔνζυ hanc mihi explicate necessitatem, si nostis: at μον μᾶλλον ἢ ἄζυμον ἠθέλησεν ἂν τὸ ἑαυτοῦ σῶμα nunquam poteritis.Nescio etiam an panem fermento νομοθετῆσαι γίνεσθαι; εἴπατε ἡμῖν τὴν ἀνάγκην carentem, corpus et sanguinem suum ſeri prohibuis- εἰ οἴδατε· ἀλλ᾽ οὐκ ἄν ποτε δυνηθείητε. Οὐκ οίδα set, vel sua divina consecrationis verba invalida οὖν εἰ ἐκώλυεν ἂν, ἢ οὐκ ἐνεργεῖς ἐποίει τοὺς θείους reddere libuisset. Sed id neque hæretici, neque a λόγους αὐτοῦ, ὁ μὴ ἔχων ζύμην ἄρτος, εἰς τὸ γενέChristiana religione alieni sentient unquamvel dicen. σθαι σῶμα καὶ αἷμα αὐτοῦ· ἀλλ᾽ οἶμαι τοῦτο οὐδ' οἱ αἱρετικοί, οὐδὲ οἱ ἀλλότριοι τῆς Χριστιανικῆς θρησκείας ποτὲ φρονήσουσιν, ἢ εἴπωσι. Quod autem Dei Ecclesia nullum esse discrimen inter azymum et fermentatum arbitratur, multis et egregiis argumentationibus jam ostensum est. Nunc demonstrabitur quo pacto Romana Ecclesia azymum, et Orientalis Ecclesia fermentatum conficit, per Gregorium Dialogum, virum sanctissimum, qui ante Ecclesiarum schismata vixit, cujus commemorationem nostra etiam Ecclesia unoquoque anno cum laude facit. Hic enim optime causas reddit azymi et fermentati, traditque Occidentalem Ecclesiam azymum, Orientalem fermentatum antiquitus in usu habuisse, bonaque et laudabili ratione utramque ad id efficiendum fuisse permotam; scribit enim: «Solet multos perturbare quamobrem in Ecclesia quidam panes azymos, quidam offerunt Seimentatos. Romana Ecclesia offert azymos pancs propterea quod Dominus sine ulla commistione suscepit carnem: sed cæteræ Ecclesiæ offerunt fermentatum pro eo quod Verbum Patris indutum est carne, et est verus Deus et verus homo. Item et fermentum commiscetur farinæ, et efficitur corpus Domini nostri Jesu Christi vivi. Sed, sive in azymo sive in fermentato conficiatur, Domini corpus'et Salvatoris nostri sumimus.» Audisti quomodo magnus hic Pater nullum inter azymum et fermentatum indicat esse discrimen? quodque indubitate utroque modo conficitur corpus Domini; idque jam diu usus obtinuit in Ecclesiis, apud Occidentalem Καὶ ὅτι μὲν ἡ τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησία διαφοραν ένα ζύμου τε καὶ ἀζύμου μηδεμίαν οίεται, δέδειχτεί πολλοῖς καὶ καλοῖς λόγοις· νῦν δὲ δειχθήσεται είν τρόπῳ ἡ Ρωμαϊκή Εκκλησία άζυμον, καὶ ἡ Ανα τολική Εκκλησία ένζυμον ποιεί, διὰ τοῦ μακαρίου Γρηγορίου τοῦ Διαλόγου, ἀνδρὸς ἁγιωτάτου καὶ πρὸ τοῦ σχίσματος τῶν Ἐκκλησιῶν γενομένου· οὗ την μνήμην καὶ ἡ ἡμετέρα Εκκλησία ἑκάστου έτους μετ᾿ εὐφημίας ἄγει· οὗτος γὰρ ἑκατέρου ενζύμου τε καὶ ἀζύμου, ἄριστα τὰς αἰτίας ἀποδίδωσι· καὶ τῷ μὲν ἀζύμῳ τὴν Δυτικὴν, τῷ δ' ἐνζύμῳ τὴν ᾿Ανατολικὴν ἐκ παλαιοῦ χρῆσθαί φησιν Ἐκκλησίαν· καὶ καλῶς τε καὶ ἐπαινετῶς ἄμφω διαφόροις λόγοις ποιούσας· λέγει γάρ· ι Ε:ωθε πολλούς κινεῖν, διότι ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ τινὲς μὲν προσφέρουσιν άρτους ἀζύμου;, τινὲς δὲ ἐνζύμους· ἡ γὰρ Εκκλησία τῆς Ῥώμης προσφέρει ἀζύμους ἄρτους, ὅτι ὁ Κύριος δίχα τινὸς μίξεως προσέλαβε σάρκα· αἱ δὲ ἄλλες ἐκκλησίαι προσφέρουσιν ἐνζύμους, ὅτι ὁ Λόγος τοῦ Πατρὸς ἐνεδύθη σάρκα, καὶ ἔστιν ἀληθὴ; Θεὸς, καὶ ἀληθὴς ἄνθρωπος. Καὶ γὰρ ἡ ζύμη συμμίσγεται τῷ φυράματι. 'Αλλ' όμω; εἴτε δι' ἀζύμου εἴτε δι' ἐνζύμου γίνεται, τὸ τοῦ Κυρίου σε μα καὶ Σωτῆρος ἡμῶν λαμβάνομεν.» Ηκουσας τοῦ μεγάλου τούτου Πε. τρὸς, πῶς οὐκ οἴεται διαφορὰν εἶναί τινα ἐνζύμου τε καὶ ἀζύμου; καὶ ὅτι ἐξ ἀμφοτέρου ἀναμφιβόλως τὸ τοῦ Κυρίου γίνεται σῶμα· καὶ ὅτι οὕτως ἐν ταῖς ἐκκλησίαις επικράτησε πρόπαλαι· τῇ Ῥωμαϊκή

PRO CONC. FLORENT. CAP. II. DE AZYMO ET FERMENTATO. δηλονότι, καὶ ταῖς ἐν τῇ ᾿Ανατολῇ. Αριστα γὰρ τὸ inquam et Orientalem: nam optime, ut ipse artiπροκείμενον κατ' ἐμὲ διεσάφησε· τὴν μὲν γὰρ, τῷ tror, declaravit quod nunc propositum est, lane ἀζύμῳ χρῆσθαί φησι, διὰ τὸ εἰλικρινές τε καὶ και azynio usam esse ait propter sinceritatem et puriθαρώτατον τῆς σαρκὸς τοῦ Κυρίου· ὅτι ἀψαυστόν τε tatem carnis Domini, quia immunis et expers est καὶ ἀνεπίδεκτον μώμου παντός· τὴν δὲ, τῷ ἐνζύμῳ, omnis vitit: illam fermentato propter divinitatis διὰ τὴν ἕνωσιν τῆς θεότητός τε καὶ ἀνθρωπότητος et humanitatis unionem in ipsius hypostasi: idque τῆς αὐτοῦ ὑποστάσεως. Καὶ εἰκότως· ὥσπερ γὰρ τὸ merito; nam ut azymum subtilissimum ac purisἄζυμον λεπτότατόν τε καὶ καθαρώτατόν ἐστι, διὰ τὴ simum est, quia sine fermento conficitur (nam ἄνευ ζύμης γενέσθαι αὐτό, ζύμη γὰρ ἡ ἁμαρτία fermento pro peccato Scriptura utitur), sic et παρὰ τῇ Γραφῇ λέγεται, οὕτω καὶ τὸ τοῦ Κυρίου Domini corpus com purissimum nec alicujus peccati σῶμα καθαρώτατον ὄν, καὶ ἀνεπίδεκτον ἁμαρτίας perceptibile sit, in azymi sacrificio conficitur, ac πάσης, δι' ἀζύμου ἱερουργεῖται. Καὶ ὥσπερ ὁ ἔνζυ- ut fermentatum per fermentum in panem converμος διὰ τῆς ζύμης ἀρτοποιεῖται καὶ εἰς ὑπό titur, et substantiam crassierem subit, sic el στασιν παχυτέραν γίνεται, οὕτω καὶ τὸ τοῦ Κυρίου Domini corpus per humanæ carnis conspersionem σῶμα διὰ τοῦ φυράματος τῆς ἀνθρωπίνης σαρκὸς in unam divinitatis et humanitatis personam per εἰς ὑπόστασιν μίαν θεότητός τε καὶ ἀνθρωπότητος, fermentum indicatur. Itaque per fermentum et διὰ τοῦ ἐνζύμου ἐνδείκνυται· καὶ οὕτως δι' ἐνζύμου azymum omni remota dubitatione Domini corτε καὶ ἀζύμου τὸ τοῦ Κυρίου γίνεται σῶμα ἀναμφι pus conficitur, et apud credentes salutaris fit comβόλως· καὶ τοῖς πιστεύουσι σωτηριώδης ἐστὶ κοι munio. νωνία. θ. Ecce secundæ jam accusationi vestræ bene re spondinus, ostendimusque quod imperite nos criminamini, et sinistre œcumenicam traducitis synodum quæ æque in azymo et fermento Dominicum corpus confici credit, cum unum sit Domini corpus, non in duo distractum, ut vos qui synoduni non sequimini, nolentes volentes, quamvis non scripto, sed negandlo quæ dicimus, concluditis, et ideo ne in hæresis lapsum incidatis, non effugitis. Nam Christus dicit nunquam suam errare Ecclesiam, quia se semper cum ea mansurum pollicitus est. Si ergo verus est Christus, et promissionem suam veram esse oportet; ita enim dixit, ‹ Ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem sæculi *7, › nosque ita credimus, eum cum Ecclesia sua semper esse permansuruin, nec eam derelicturum unquam. Si vero secundum vos cum ea se semper mausurum pollicitus est, sed dereliquit illam et errare permisit, ex necessitate mendax est. Si vero mendax, Deus non est. Vi dete in quam absurditatem incidistis, Christum vocando mendacem, nam hoc omnem iniquitatem et blasphemiam superat: sed cum ea fuit, et est, et Ἰδοὺ καὶ τὸ δεύτερον τῶν παρ' ἡμῖν ἐγκαλουμέν νων, ἀπεδείχθη καλῶς, ὡς ἀμαθῶς ἡμῖν ἐγκαλεῖτε, καὶ σκαιῶς τὴν οἰκουμενικήν διασύρετε σύνοδον, πιστεύουσαν ἐν ἀζύμῳ τὸ σῶμα τοῦ Χριστοῦ, καὶ ἐν ἐνζύμῳ οὐχ ἧττον τελεῖσθαι, ἑνὸς ὄντος τοῦ δεσπο τικοῦ σώματος, καὶ οὐ μεριζομένου εἰς δύο, ὡς ἡμεῖς οἱ τῇ συνόδῳ μὴ ἐπόμενοι, ἄκοντές τε καὶ μὴ βου λόμενοι, εἰ καὶ μὴ διὰ γραφῆς, ἀλλ' ἐν τῷ ἀπιστεῖν τοῖς λεγομένοις, συμπεραίνετα· καὶ διὰ τοῦτο οὐκ ἐκφεύγετε τὸν ὅλισθον τῆς αἱρέσεως. Ο γὰρ Χριστός φησι τὴν Ἐκκλησίαν αὐτοῦ μηδέποτε πλανηθῆναι, ἐπεὶ ἐπηγγείλατο μετ' αὐτῆς εἶναι διηνεκώς. Εἰ οὖν ἀληθῆς ἐστιν ὁ Χριστὸς, καὶ τὴν ἐπαγγελίαν αὐτοῦ δεῖ πιστεύειν εἶναι ἀληθῆ· φησί γάρ, ο Καὶ ἰδοὺ ἐγὼ μεθ' ὑμῶν εἰμι πάσας τὰς ἡμέρας ἕως τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος·» καὶ ἡμεῖς οὕτω πιστεύο μεν μετὰ τῆς Ἐκκλησίας αὐτοῦ εἶναι διὰ παντὸς, καὶ μηδέποτε καταλείψειν αὐτήν. Εἰ δὲ καθ᾽ ὑμᾶς ἐπηγγείλατο μὲν διαμένειν διηνεκῶς μετ' αὐτῆς, κατέλιπε δὲ αὐτὴν, καὶ εἴασε πλανηθῆναι, ἐξ ἑνάγκης ψεύστης ἐστίν· εἰ δὲ ψεύστης, οὐ Θεός. Καὶ ὅρα τὴν ἀτοπίαν τοῦ λέγειν ὑμᾶς τὸν Χριστὸν ψεύστηνο τοῦτο γὰρ πάσης ἀνομίας καὶ βλασφημίας υπέρκειται. Ἀλλὰ μετ' αὐτῆς ἦν, καὶ ἔστι καὶ ἔσται καὶ erit, et manebit in sæcula, quamvis disrumpantur, μενεῖ εἰς τὸν αἰῶνα τὸν ἅπαντα· κἂν διαῤῥήγνυνται οἱ τἀναντία τῆς Χριστοῦ Ἐκκλησίας καὶ φρονοῦντες καὶ πράττοντες. Ἡμεῖς δ᾽ αὐτῇ καὶ ἑπόμεθα καὶ ἀκολουθοῦμεν· ὡς μὴ δυνατὸν εἶναι αὐτήν ποτε πλάνην κηρύξαι· ἀλλὰ μᾶλλον ἀλήθειαν καὶ ὀρθοδο ξίαν, ὡς μετ᾿ αὐτῆς ἔχουσαν τὸν νυμφίον αὐτῆς Ἰησοῦν τὸν Χριστόν. Υποτασσόμενοι οὖν ἐκείνῃ ἐντός ἐσμεν τῆς σωστικῆς κιβωτοῦ· δι᾿ ἧς ἐκ τοῦ ματαίου βίου τούτου πρὸς τὴν ἀϊδιόν τε καὶ μακαρίαν ζωὴν ἐπανήξομεν. Εχετε οὖν καὶ ὑμεῖς ἱκανῶς ὀρθόδοξοι τὴν τῶν εἰρημένων ἀπολογίαν. Τού τοις ἐμμένετε, ὅτι οὐκ εἰσὶν ἕτερα εἰ μὴ τὰ τῶν 69 Matth. xx, 19. PATROL. GR. CLIX. qui contra quam Ecclesia sentit, sentiunt et faciunt: nos vero eam sequimur et observamus, perinde ac impossibile sit ut ea errorem prædicet, sed magis veritatem et rectam fidem, cum ea secum habet sponsum suum Christum. Cum ergo illi subjici:mur, intra salutis arcam positi sumus, per quam ex hac stulta vita in æternam ac beatam revertemur. Habetis igitur quantum satis est orthodoxi ad ea quæ dicta sunt, responsionen: in his manete; nihil enim in iis reperitur nisi ea quæ luminaria Ecclesiæ jubent: neque iis, qui litigandi et contendendi vitio loquuntur ac scribunt, vestigiis

inhæreatis unquam, aut assentiamini, quia non φωστήρων τῆς Ἐκκλησίας διατάγματα. Καὶ μὴ τοῖς τῶν κατ' ἔριν καὶ φιλονεικίαν εἰποῦσί τε καὶ γράψασιν ἀκολουθήσητέ ποτε, ἢ συμφρονήσητε· ὅτι οὐ κατὰ θεῖον ζῆλον τοῦτο ποιοῦσιν, ἀλλ᾽ ἵνα μόνον divino permoti zelo id agunt, sed ut simpliciores tantum decipiant ac perdant, ut ipsi una cum illis in impietatis præcipitium delabantur. τοὺς ἁπλουστέρους ἐξαπατήσαντες, ἀπολέσωσι· καὶ σὺν αὐτοῖς καὶ αὐτοὶ εἰς τὸν κρημνὸν τῆς δυσσε βείας ἐμπέσωσι, ΑΠΟΔΕΙΞΙΣ ΤΟΥ ΤΡΙΤΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΤΩΝ ΕΝ ΤΩ ΟΡΟ ΤΗΣ ΣΥΝΟΔΟΥ Οτι αἱ ψυχαὶ τῶν ἐν μετανοίᾳ τελευτησάντων καθαίρονται μετὰ θάνατον. DEMONSTRATIO TERTII CAPITIS EORUM QUÆ IN DECRETO SYNODI CONTINENTUR Id est, animas eorum qui in pœnitentia moriuntur post mortem purgari. Tempus igitur est de tertio etiam capite, quod in decreto continetur, pertractandi. Sed qualenam id est? Animarumi post mortem purgatio, quod apuð Græcos calliarterion, apud Latinos vero purgatorium dicitur. Cujus tenor ex divino et sacro decreto hic est: Præterea decernimus, si vere, pœnitentes in Dei claritate decesserint, antequam dignis penitentie fructibus de commissis simul et omissis satisfecerint, eorum animas purgatoriis pœnis post mortem purgari. Εt ut a penis hujusmodi releventur, prodesse eis fidelium virorum suffragia, missarum scilicet sacrificia, orationes et elecmosynas, et alia pietatis oficia quæ a delibus pro aliis Odelibus feri consueverunt secundum Ecclesiæ instituta. Id usquequaque abnegant schismaticorum sectatores, haec omnino non percipiendo, neque quid de hac re sentiant doctores; desperatione et falsa persuasione se oblectantes, et in ignoratione versantes. At neque in disceptationem venire volunt, vel malitia, vel odio adversus Latinos permoti, vel quia nihil profecto habent quod effatu sit dignum. Sed inania quædam et futilia nibilque sanum contimentia sæpenumero nobis objiciunt, quæ tanquam frigida quidem neque cohærentia penitus aversa - mur. Nam si quæ ipsi afferunt in medium protulerimus, ridicula iis qui mentis sunt compotes vi. debuntur: idcirco molummus ea promulgare, nostra enim gente prognati sunt et ejusdem ordinis cujus nos sumus. Agedum videamus quam responsionem A'. Καιρὸς τοίνυν καὶ περὶ τοῦ τρίτου κεφαλαίου τοῦ ἐν τῷ ὄρῳ κειμένου, διαλαβεῖν. Ποῖον δὲ τοῦτ᾽ ἐστίν; Ἡ τῶν ψυχῶν μετὰ θάνατον κάθαρσις. Ο παρά μὲν τοῖς Γραικοῖς καθαρτήριον· παρὰ δὲ τοῖς Λατίνοις, πουργατώριον λέγεται. Οὗ ἡ περίληψις ἐν τῷ θείῳ καὶ ἱερῷ ὄρῳ, τοιάδ᾽ ἐστιν • Ετι ἐὰν οἱ ἀληθῶς μετανοήσαντες ἀποθάνωσιν ἐν τῇ τοῦ Θεοῦ ἀγάπῃ, πρὶν τοῖς ἀξίοις τῆς μετανοίας καρποῖς ἱκανοποιῆσαι περὶ τῶν ἡμαρτημένων ὁμοῦ καὶ ἡμελημένων, τὰς τούτων ψυχὰς καθαρτικαίς τι μωρίαις καθαίρεσθαι μετά θάνατον· ὥστε δὲ ἀποκουφίζεσθαι αὐτὰς τῶν τοιούτων τιμωριών, λυσιτε λεῖν αὐταῖς τὰς τῶν ζώντων πιστῶν ἐπικουρίας δηλονότι τὰς ἱερὰς θυσίας, καὶ εὐχὰς, καὶ ἐλεημον σύνας, καὶ τἆλλα τῆς εὐσεβείας ἔργα, ἅτινα παρέ τῶν πιστῶν ὑπὲρ ἄλλων πιστῶν εἴωθε γίγνεσθαι κατὰ τὰ τῆς Ἐκκλησίας διατάγματα. Τοῦτο ἐξ ἅπαντος οἱ τῶν σχισματικῶν ὀπαδοί ἀρνοῦνται· μὴ ἐννοοῦντες αὐτὸ τὸ παράπαν· μην ἥντινα δόξαν οἱ διδάσκαλοι ἔχουσι περὶ τούτου· τ ἀπογνώσει μᾶλλον καὶ πεισμονῇ χαίροντες, καὶ τῇ ἀμαθίᾳ συζῶντες. Ἀλλ᾿ οὐδὲ διαλεχθῆναι βούλονται, ἢ τῇ κακία κινούμενοι καὶ τῷ μίσει τῷ πρὸς Λατί νους, ἢ καὶ διὰ τὸ μηδὲν ὡς ἀληθῶς ἔχειν ἄξιον λόγου φάναι· ἀλλὰ κενά τινα, καὶ μάταια, καὶ μηδὲν ὑγιὲς ἔχοντα. Περὶ τούτου πολλάκις ἡμῖν προφέρουσιν, ἃ ὡς ψυχρὰ μὲν καὶ ἀνάρτυτα παντελῶς ἀποδιοπομπούμεθα. Εἰ γὰρ τἀκείνων εἰς μέσον τι θεῖμεν ἂν, γελοῖα δόξουσι τοῖς ἐχέφροσι. Διὸ οὐ βου λέμεθα ταῦτα δημοσιεύειν, ὡς τοῦ αὐτοῦ γένους καὶ τῆς αὐτῆς τάξεως ὄντων ἡμῖν· φέρε δή, τίνα οὖν ἡμεῖς λόγον τῷ παρόντι κεφαλαίῳ καὶ θεραπείαν

PRO CONC, FLORENT. CAP. III. DE PURGATORIO. τὴν προσήκουσαν ἀποδώσομεν; Καὶ πρῶτον μὲν τὸν huic capiti afferamus, et eam quam decet medelam ἐκ Δαμασκοῦ θεοβρήμονα καὶ πάμμεγαν Ἰωάννην εἰς μέσον προφέρωμεν· μετ' αὐτὸν δὲ καὶ τὴν λοιτὴν ἑταιρείαν τῶν διδασκάλων, τοὺς ἐξ Εῴας ἡμῖν ἀνατείλαντας, συμφώνους αὐτῷ παραστήσωμεν· οὗτος γὰρ ὁ μακάριος τοῦτ' αὐτό, ὅπερ οἱ νῦν ἀντάρται, τῆς ἱερᾶς συνόδου, ἀρνοῦνται καὶ ἀποβάλ λονται, προθεὶς εἰς ἐξέτασιν ἐν τῇ περὶ τῶν κεκοιμημένων αὐτοῦ μυστικῇ θεωρίᾳ, μάλα καλῶς διεσάφησεν· ὥς τινων περὶ τούτου διαπορησάντων, ὡς φαίνεται, τῷ τότε καιρῷ· καὶ λόγον ὁλόκληρον ποιησάμενος, τακείνων ἐφίμωσεν ἀπύλωτα στόματα. Καὶ εἴ τις ἐπιεικῶς τὰ ἐκεῖ ἀναγνῷ, θαυμάσειεν ἂν ἱκανῶς, καὶ οὐδαμῶς ἐπενδοιάζων ἔσται πρὸς τὴν ἐξέτασιν· ἀλλὰ πρὸ τοῦ ἄρξασθαι τῶν τούτου πανσόφων λόγων τε καὶ μαρτυρῶν, τὸν λόγον ὡς ἐν δι καστηρίῳ μερίσωμεν· καὶ ῥᾳδίως τοῖς βουλομένοις ἰδεῖν τὴν ἀλήθειαν προθῶμεν· ἐν τάξει τὰς μαρτυρίας, ἃς ἐκεῖνος ὁ θεῖος ἀνὴρ ἐπιτροχάδην ἐκτέθεικεν· μεμνημένοι τοῦ λέγοντος, ὡς Ο πολλάκις λέληθε τοὺς τελείους, τοῦτο παιδίον εὗρε· καὶ ὅ τούς σοφούς παρέδραμεν, ἰδιώταις ἐνέτυχε· καὶ ἢ τοὺς διδασκάλους διέλαθε, τοῦτο μαθηταὶ ἐπεμνήσθησαν. Τοῦτο δ᾽ ἡμεῖς οὐ τολμῶμεν εἰπεῖν· ἀλλ᾿ ὥσπερ φάγα μετὰ τὸν τρυγητὸν καταλελειμμένην, καὶ στά χυν μετὰ τὸν ἀμητὲν διὰ τὸ πλῆθος παρεωραμένον, καὶ πᾶσαν ἐπώραν ἁπλῶς ἐπὶ δένδροις μετὰ τὴν συλλογὴν ἐκλελησμένην ἐπισωρεύσαντες, οὕτω τοὺς βουλομένους, τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ συνεργοῦντος, καὶ τὸν λόγον διὰ τῶν ἐναργῶν ἀποδείξεων βεβαιοῦντος, δεξιωσόμεθα. adhibeamus. Primumque divinum et maximum Joannem Damascenum in medium producamus, deinde et reliquum doctorum coetum, qui ab Oriente effulserunt secumque consentiunt, sistemus. Is enim beatus vir hoc idem ipsum, quod sacræ synodo rebellantes negant et despiciunt, ad disquirendum proponens in libro De mystica mortuorum consideratione, liquido declaravit, quasi de hoc quidam eo tempore, ut videtur, ambigerent, orationeque integra conscripta, eorum efrenata ob. struxit ora. Quod si quis bona fide quæ ibi continentur perlegerit, quantum satis est admirabitur, nec amplius quæstionem in dubium revocabit. Cæterum antequam doctissima hujus verba et testimonia proferre incipiamus, orationem nostram tanquam in judicio dividamus, et iis qui veri studio ducuntur, proponamus, ordine in recensendis testimoniis servato, quæ illis divinus vir cursim exposuit, dictum id in memoriam redigendo, quodl puer id quod multoties latuit adultes, adiuvenit, et quod sapientes præteriit, idiotæ occurrit, quod - que doctoribus compertum non est, ejus discipuli meminerunt. Verum id nos dicere non audemus, sed quasi racemum post vindemiam derelictum et spicam post messem præ nimia copia neglectam, et reliquos fructus, ut uno verbo dicam, post illos perceptos oblivioni traditos coacervantes, ita cos qui dignati fuerint excipiemus, Christo Jesu opituClante et orationem nostram apertis demonstrationibus approbante. Εἰς τρεῖς τοίνυν γενικὰς μερίδας, εἴτουν τάξεις, τοὺς προαπελθόντας πάντας ἀπέρχεσθαι τάττομεν. “Ο καὶ δείξομεν μάλα γενναίως· οὐ γὰρ θεμιτόν ἄλλως εἰπεῖν. Μίαν μὲν καὶ πρώτην, τὸν τῶν θεοφόρων καὶ ἁγίων ἀνδρῶν σύλλογον· οἱ εἰσιν, ἀπό στολοι, μάρτυρες, ἱεράρχαι, ἀσκηται, ὅσιοι καὶ δίκαιοι. Οἱ μετὰ τὸ βαπτισθῆναι, οὐδεμιᾷ ὅλως τῆς ἁμαρτίας κηλίδι ὑπέπεσον· ἀγνείᾳ δὲ μᾶλλον καὶ σωφροσύνῃ ἀσκήσαντες ἑαυτοὺς, καὶ καθαροὺς οἴ κους τοῦ Πνεύματος τὰ ἑαυτῶν κατεσκεύασαν σώς ματα· οἱ μισήσαντες τὸν κόσμον τοῦτον τὸν δρώμε νον, καὶ μόνα ποθήσαντες τὰ οὐράνια. "Οθεν καὶ ἀπέλαβον ἐν ἡτοίμασαν ἑαυτοῖς τόπον τῆς ἀναπαύσεως. Εἰ δὲ καὶ μετὰ τὸ βαπτισθῆναι, τινὶ ἁμαρτίας κηλίδα ὑπέπεσον, εἶτα ἔτι ζῶντες, ἢ καὶ μετὰ τὸ ἀποθέσθαι τὸ σῶμα καθαρθέντες, τῇ οὐρανίῳ προσδέχονται κατοικίᾳ, κατὰ τὸν θεῖον καὶ ἱερὸν τῆς συνόδου ὅρον· ὁμοίως δὴ καὶ οἱ πρὸ τοῦ βαπτίσματ τος διὰ τῶν ἀρετῶν σωθέντες, προπάτορες, προφή ται, πατριάρχαι, καὶ δίκαιοι. Οὓς ἐλθὼν ὁ Χριστὸς, καὶ ἐκ τῶν ἀλύτων τοῦ ᾅδου δεσμῶν λύσας, ἀνήγαγεν εἰς παράδεισον καὶ τούτου ἀπολαύειν ἠξίωσε. Δευτέραν δὲ, τῶν μέσων, ἤτοι τῶν ἐν μετανοίᾳ τελευτησάντων· καὶ ἐν ἐξομολογήσει μὲν καὶ συντριβῇ τῆς καρδίας, ἀφέντων τὰ ἑαυτῶν πνεύματα, μή φθασάντων δὲ ἱκανοποιῆσαι περὶ τῶν ἡμαρτημένων ὁμοῦ καὶ ἡμελημένων αὐτοῖς, διὰ τὴν πολλάκις αιτ φνίδιον καὶ ἀθρόαν μεταλλαγήν· ταύτην ἐν τῷ και In tres igitur generales partes sive classes defunclos omnes abire decernimus: quod et egregie comprobabimus, non enim aliter dicere fas est. Unam et primam, divinorum et sanctorum virorum catum, apostolos scilicet, martyres, lierarelas, athletas Dei sanctos et justos, qui nulla penitus post baptismum inacula peccatorum vilain resperserunt, sed in castimonia et temperantia magis se exercuerunt, curaruntque ut sua corpora tanquam demos a spiritibus mundas efficerent: qui hunc visibilem mundum odio habuerunt et cœlestia tantum concupierunt, quibus rebus locum quietis receperunt, quem sibi antea compararunt. Si vero post baptismum aliquum peccati labem contraxerunt, eadem ipša vel dum adhuc viverent, vel post depositum corpus nundatos, in caelestem patriam assumi, secundum divinum et sacrum synodi decretum. Eos etiam addimus, qui ante baptismum suarum virtutum beneficio servati sunt, primos Patres, prophetas, patriarchas et justos, quos suo adventu Christus ab inferni vinculis liberatos in cœlum deduxit, et ut co fruerentur dignos effecit. Secundam vero mediorum, sive illorum qui pœnitentes decesserunt, ac in confessione et cordis contritione spiritum emiserunt; sed sublata iis facultatė satisfaciendi pro peccatis, vel omissis ipsorum ob repentinam (ut fit) et momentaneam demigrationem; hanc in purgatorio esse dicimus; quod-

que ii non potuerunt in vita perficere, pro his su- θαρτηρίῳ λέγομεν εἶναι. Καὶ ὅπερ οὐκ ἔφθασαν perstites ad redemptionem opem ferunt, secundum illius dictum, Si forte quid prosit tibi: idque sanctarum precum beneficio, eleemosynis, sacrificiis aliisque piis operibus, ut in divino et sacro decreto optime scriptum est. Tertiam et ultimaın constituimus eorum qui in mortalibus peccatis ex hac vita migraverunt, nullumque sibi poenitentiæ præsidium dum viverent reliquerunt, quorum animas all inferos statim descendere, ponis tamen disparibus plectendas sacrum innuit decretum. Ceterum de primi ordinis statu, quæ corum qui liberantur classis est, quæ et justorum fruitio esse dicitur, responsionem reperies in quarto decreti capite, de quo nos autea disputaturus esse pol-» liciti sumus, peculiarem hac de re tractatum facturi: propterea multis verbis hic non est opus, quippe qui in eo loco Deo adjuvante respondebinus. ἐκεῖνοι ζώντες ποιῆσαι, ὑπὲρ τούτων οἱ ζῶντες ἐπ:· κουροῦσι τὰ πρὸς ἀνάῤῥυσιν, κατὰ τὸν φάσκοντα· Ἴσως ἔχει τινὰ πρὸς ὠφέλειαν καὶ τοῦτο, διὰ τῶν ἱερῶν εὐχῶν, καὶ ἐλεημοσυνῶν, καὶ θυσιῶν, καὶ τῶν ἄλλων τῆς εὐσεβείας ἔργων· ὡς ἐν τῷ θείῳ καὶ ἱερῷ ἔρῳ μάλα καλῶς γέγραπται. Τρίτην τε καὶ τελευταίαν· τῶν ἐν θανασίμοις ἁμαρτήμασιν ἀπερ χομένων τοῦ τῇδε βίου, καὶ μηδένα καρπόν μετανοίας κτησαμένων ἐν τῷ παρόντι ὧν τὰς ψυχές εὐθέως καταβαίνειν εἰς ᾅδην· τιμωρίαις ὅμως ἀνίστις τιμωρηθησομένας ὁ ἱερὸς αινίττεται ὄρος. Καὶ περὶ μὲν τῆς πρώτης μερίδος, ἥτις ἐστὶ τῶν σώζε μένων τάξις, ἢ καὶ ἀπόλαυσις τῶν δικαίων εἶναι λέγεται· εὑρήσεις τὴν ἀπολογίαν ἐν τῷ τετάρτῳ κεφαλαίῳ τοῦ ὅρου· ὑπὲρ οὗ προεθέμεθα ἀπολογη θῆναι, ἰδίαν πραγματείαν καὶ τοῦτο μέλλοντες ποιή σειν καὶ διὰ τοῦτο οὐ δεῖ ἐνταῦθα πολλῶν λόγων, ὡς ἱκανῶς ἐκεῖ, τοῦ Θεοῦ συνεργοῦντος, ἀπολογη σόμενοι. B'. Επόμενον δὲ περὶ τῆς δευτέρας καὶ τρίτης εν ταῦθα εἰπεῖν. Καὶ περὶ μὲν τῆς τρίτης, οὐδεὶς ἡμῖν λόγος, ἐπεὶ οὔτε ἡ Ἐκκλησία, οὔτε οἱ ἅγιοι περί ἐκείνων τῶν ἐν ἐκείνῃ λαχόντων, μνείαν ποιεῖσθαι θέλουσι· καὶ ὅλως φρονοῦσι σωτηρίαν αὐτοῖς μή εἶναι ὡς ἀπεγνωσμένοις, καὶ ἀμετανοήτως ἐξελθοῦσι τοῦ τῇδε. Περὶ τούτων γὰρ οὐ δεῖ φροντίζειν, ἢ που νεῖν, ἢ προσεύχεσθαι, οὐδὲ θυσίας προσφέρειν ὑπὲρ αὐτῶν, ἡ ἐλεημοσύνας διδόναι, ἢ ὅσα ἄλλα ὑπὲρ τῶν πιστῶς κοιμηθέντων καὶ μετανοησάντων ἐν θερμοῖς τοῖς δάκρυσιν, ἄρισται· ἐπειδὴ ἐν ἀπογνώ σει μᾶλλον, ἢ ἐν μετανοίᾳ τῶν τῇδε μετέστησαν. Καὶ ὥσπερ γὰρ ἐπὶ τῆς πρώτης μερίδας, τῆς ἐν παραδείσῳ οὔσης, καὶ μετὰ τοῦ Χριστοῦ, οὐ δεῖ ὑπὲρ αὐτῶν θυσίας προσφέρειν εἰς ἀναίρεσιν ἁμαρ τιῶν, ὡς ἱκανῶς ἐνταῦθα ικανοποιησάντων, καὶ νῦν ἐντρυφώντων τοῖς ἀῤῥήτοις τῶν ἀγαθῶν, ούτως οὐδ᾽ ὑπὲρ τούτων, ὄντων ἐν κολάσει τοῦ ᾅδου, δεῖ Ουσιάζειν ὑπὲρ ἀφέσεως ἁμαρτιῶν. Ἀλλ' οἱ νέοι θεολόγοι καὶ τοῦτο οὐ βούλονται· οὔτε γὰρ τοὺς ἁγίους ἐν βασιλείᾳ οὐρανῶν θέλουσιν εἶναι, οὔτε τοὺς ἁμαρτωλοὺς ἐν κολάσει. Ἡμῖν δὲ εἰ καὶ οὐκ ἦν σκοπὸς περὶ τούτου τὰ νῦν εἰπεῖν, ἀλλ᾽ ἢ μόνον ὑπὲρ Proximum, ut hic de secunda et tertia classe disseramus: at de tertia nulla nobis est cura suscipienda, quoniam neque Ecclesia neque sancti aliquam de iis qui ad eamdem pertinent classem fieri commemorationeiu permittunt, eosque omnino damnatos esse sentiunt, veluti desperatos et absque pœnitentia hinc sublatos. De his enim non oportet nos esse sollicitos, neque laborare, vel deprecari, vel sacrificia offerre, vel eleemosynas exhibere, vel alia quæ pro iis qui fideliter obdormierunt, fervidisque cum lacrymis pœnitentiam egerunt, constituta sunt, quoniam in desperatione, non autem in pœnitentið hinc demigrarunt. Ae veluti pro prima classe, quæ in paradiso cum Christo est, non oportet pro eorum peccatis tollendis sacrificia offerre, cum in hoc sæculo satisfecerint, et nunc in deliciis ineffabilium bonorum versentur, sic neque pro dimittendis peccatis eoruin qui in cruciatibus inferni degunt licet sacrificare. At id novi isti theologi non concedunt, quippe qui nec sanctos in regno cœlorum esse volunt, nec in cruciatu peccatores. Nobis autem etsi propositum non est de his hoc loco disserere, sed de purgatorio tantum, quod est tertium decreti caput, tamen ne vi- τοῦ καθαρτηρίου, ὅ ἐστι τρίτον τοῦ ὅρου κεφάλαιον, deatur deesse nobis respondendi facultas, eliam de his pauca quædam adjungemus. Animabus enim quæ hinc sine fructu pœnitentiæ decedunt, nulla post mortem utilitas accedit. Nam et Propheta ** id innuens dicebat: In înferno autem quis confitebitur tibi?» Et rursus: «Non est poenitentia post mortem,» sacer dicit Epiphanius, mortem appellans plenam injustorum daminationem, ut in exemplo divitis, qui in igne torretur, ostenditur, stillam aquæ petentis nec impetrantis, stillam videlicet poenitentia postulantis, nec invenientis. Idque merito, hieme misericordiam non seminavit, venit te fal. vi, 6. ὅμως ἵνα μὴ ἀδυνάτως τισὶν ἔχειν δόξωμεν περί τούτου, ὀλίγα ἐροῦμεν. Ἐντεῦθεν γὰρ ἐξελθουσών τῶν ψυχῶν ἀμετανοήτων, ὠφέλεια καὶ μετὰ θανά τον οὐδεμία ἐστί. Περὶ τούτων γὰρ καὶ ὁ προφήτης αἰνιττόμενος ἔλεγεν, «Ἐν δὲ τῷ ᾅδῃ, τίς ἐξομολο γήσεταί σοι; ν καὶ αὖ πάλιν· Οὐκ ἔστι μετάνοια μετὰ θάνατον, ὁ ἱερὸς Επιφάνειος φάσκει· θάνα τον λέγων τὴν παντελῆ τῶν ἀδίκων καταδίκην, ὡς ἐν τῷ πλουσίῳ τῷ καιομένῳ ἐν τῇ φλογὶ δείκνυται, ζητοῦντ: ῥανίδα ὕδατος, καὶ μὴ δυναμένῳ τυχεῖν· φανίδα μετανοίας δηλαδὴ αἰτοῦντι, καὶ μὴ εὑρε καὶ εἰκότως· τῷ χειμώνι, οὐκ ἔσπειρεν σκουτε

PRO CONC, FLORENT. CAP. III. DE PURGATORIO. ἔλεον· ἦλθε τὸ θέρος καὶ οὐκ ἐθέρισε. Χειμωνά μοι æstas, nec messen fecit. Hiemem hic intellige νύει τὸν παρόντα βίον, τὸν συμπεπλεγμένον ταῖς præsentem vitam peccatis implicitam, messem vero ἁμαρτίαις· θέρος δὲ, τὸν μέλλοντα, καὶ τὰς ἀντα ποδόσεις τῶν ἔργων. Ενταῦθα γὰρ ἐν τῷ χειμῶνι τούτῳ ἐστὶν ἡ μετάνοια· ἐκεῖ δὲ τὸ θέρος, ἤγουν ή ἀπόλαυσις. Καὶ ἀλλαχοῦ πάλιν ὁ προφήτης· Ἀπέκλεισε, φησὶν, ὁ Θεὸς κατ' αὐτῶν. Δῆλον δ' ὅτι, μὴ μετανοήσαντά τινα ἐνταῦθα, ἀμήχανόν ἐστι μετανοῆσαι μετὰ τὴν ἐνθένδε ἀπαλλαγή, λυθείσης γὰρ τῆς πανηγύρεως, καὶ κλεισθείσης τῆς τοῦ νυμφῶν νος θύρας, οὔτε μετάνοια ισχύει, οὔτε δάκρυα ὠφε λοῦσιν· ὡς ἐν τῇ παραβολῇ τῶν πέντε παρθένων ἐμφαίνεται· λεγουσῶν ἐκείνων, «Κύριε, Κύριε, ἄνοιξον ἡμῖν,» ἀπεκρίθη δὲ ὁ νυμφίος Χριστός, ο Οὐκ οἶδα ὑμᾶς, ἐξελθοῦσα γὰρ ἡ ψυχὴ τοῦ σώματος, οὔτε δακρύει, οὔτε μετανοήσαι δύναται· τῶν φυσικῶν όρο γάνων δι᾽ ὧν ἡ μετάνοια δείκνυται παυθέντων. Αγρυπνεῖν δεῖ πρότερον· ἑτοιμάζεσθαι πρὸς τὴν ἔξοδον· ὅτι ἐν ἐκείνῃ τῇ ὥρᾳ, ἐν ἐκείνῃ τῇ ῥιπῇ, ἐν ἐκείνῳ τῷ ἀκαρεῖ χρόνῳ, ἐν ᾧ ἡ ψυχὴ ἀγωνιᾷ ἐξελθεῖν τοῦ σώματος, καὶ τῆς παρούσης ζωῆς· καὶ γὰρ φοβερός ἐστιν ὁ καιρὸς ἐκεῖνος, καὶ ὁ ἀγὼν μέγι στος, καὶ ἡ ἐμπορία δυσεύωνος, δέος ἐστὶ μὴ ἐξερ χαμένη ἡ ψυχὴ εὑρεθείη τὰ χαμαίζηλα καὶ πρόσο καιρα ταῦτα φρονοῦσα. "Αν γὰρ ἐξέλθῃ μὴ ἐν μετανοίᾳ ἱκανῇ, καὶ ἀληθεῖ ἐξομολογήσει καὶ συν τριβῇ τῆς καρδίας, μνήμην ἔχουσα τοῦ παρόντος βίου, τῆς προσκαίρου ταύτης ζωῆς, τοῦ πολυσπου δίστου θησαυρού, γυναικός τε ἅμα καὶ τέκνων, futuram atque operum retributionem. Ilic enim, in hac hieme, penitentia reperitur, ibi æstas, id est fruitio. Et alibi rursus Propheta, Clausit Deus adversus eos,, inquit. Apertum autem est, eum qui in hac vita non pœnituerit, impossibile esse illa transacta pœnitere; nam dimisso conventu et clausa thalami sponsalis janua, nec pœnitentia valet, nec lacrymæ prosunt, ut in parabola quinque virginum ostenditur, cum e dicerent: c Domine, Domine, aperi nobis, respondit sponsus Christus, • Nescio vos.» Egressa enimn a corpore anima neque flet, neque potest pœnitere, naturæ sublatis instrumentis, per quæ poenitentia monstratur. Vigisare ante oportet et ad exitum se comparare; quia in ea hora, in illo ncmento, in illo indivisibili tempore, quo anima angitur exire de corpore, et vita præsenti (tremendum est enim tempus illud, et certamen maximum et mercatura non vili pretio æstimanda) cavendum cst ne dum exit anima, in his humilibus et temporariis rebus deprehendatur implicita. Nam si non idonea satisfactione adhibita, vera confessione et cordis contritione decesserit, sed vitam tantum præsentem in memoria retinens, caducas has res, thesaurum studio quæsitum, uxorem simul et liberos, nec lis modum imponens, sed ea continue animo revolvens et meditans, infernus quam primum abripit eam, et ignis eam comburit. Testifcabitur id Ecclesiæ præses Gregorius Dialogus in libro Dialogorum, capite quo Petrus ejus archidiaconus cum ipso sermonem habet: Inquisitioni meæ sufficienter jam video satisfactum. Sed hoc est adhue quod quæstione animum pulsat: quia cum superius dictum sit, essc jam sanctorum animas in cœlo, restat procul dubio ut iniquorum quoque animæ non nisi in inferno credantur. Et quid bac de re veritas habeat ignoro, nam humana æstimatio non habet peccatorum animas ante judicium posse cruciari.» Gregor. ⚫ Si.esse sanctorum animas in cœlo sacri eloquii satisfactione credidisti, oportet ut per omnia esso credas et iniquorum animas in inferno, quia ex retributions æternæ justitiæ, ex qua justi jam gloriantur, necesse est per omnia ut et injusti crucientur; nam sicut electos beatitudo lætificat, ita credi necesse est quod a die exitus sui ignis reprobos exural. φειδομένη τούτων ἁπάντων, καὶ τὸν νοῦν συνεχῶς tenebra caliginosæ, et tortoribus traditur, atque τούτοις προσεπεκτείνουσα, ᾅδης εὐθέως αὐτὴν λαμΚάνει καὶ σκότος ζοφώδης· καὶ κολάσει καταδικάζεται, καὶ τὸ πῦρ αὐτὴν καταφλέγει. Τοῦτο μαρτ τυρήσει ὁ τῆς τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίας προστάτης, Γρηγόριος ὁ Διάλογος, ἐν τῷ βιβλίῳ τῶν Διαλόγων, ἐν κεφαλαίῳ, ἐν ᾧ Πέτρος ὁ ἀρχιδιάκονος αὐτοῦ πρὸς αὐτόν φησι· «Τῇ παρ' ἐμοῦ ἐπιζητήσει λοι πὸν, ἱκανῶς ὁρῶ ἐμαυτὸν πληροφορηθέντα· τοῦτο δὲ ἀκμὴν ἡ ἐρώτησις τὴν ψυχὴν ὑπονύττει· ὅτι και θὼς ἀνωτέρω ελέχθη, τῶν ἁγίων τὰς ψυχὰς ἐν τῷ οὐρανῷ εἶναι πιστευτέον. Τί δὲ περὶ τούτου τοῦ πράγματος ἡ ἀλήθεια ἔχει, ἀγνοῶ· ἡ γὰρ ἀνθρω πίνη βουλή, τὰς τῶν ἁμαρτωλῶν ψυχὰς οὐκ ἔχει πρὸ τῆς ἡμέρας τῆς κρίσεως δύνασθαι κολάζεσθαι.» Γρηγόριος· «Ἐὰν τὰς τῶν ἁγίων ψυχὰς ἐν τῷ οὐρανῷ εἶναι ἐπίστευσας, τῇ τῆς ἱερᾶς συντυχίας πληρο- · φορίᾳ, δέον ἐστὶν, ἵνα καὶ τὰς τῶν ἀδίκων ψυχὰς ἐν τῷ ᾅδῃ εἶναι ἐκ παντὸς πιστεύσῃς· ἐκ γὰρ τῆς ἀντ ταποδόσεως τῆς ἐνδοτάτου δικαιοσύνης, ἐξ ἧς οἱ δίκαιο: δοξάζονται, ἀναγκαῖόν ἐστιν, ἵνα καὶ οἱ ἄδικοι πάντως κριθῶσι. Καθάπερ γὰρ τοὺς ἐκεῖ ἡ μα καριάτης εὐφραίνει, οὕτω πιστεύειν χρὴ ὅτι καὶ τοὺς ἀδίκους ἀπὸ τῆς ἡμέρας τῆς ἐξόδου αὐτῶν τὸ πῦρ καταφλέγει.: Ακούεις ὅτι τὰς τῶν ἀδίκων ψυχάς, ἤτοι τὰς τῶν ἁμαρτωλῶν καὶ ἀμετανοήτων, ἀπὸ τῆς ἡμέρας τῆς ἐξόδου αὐτῶν, τὸ πῦρ καταφλέγει; Δῆλον οὖν ἐστι τοῖ; μὴ φιλονεικεῖν ἐθέλουσιν, ὅτι ὥσπερ τοὺς ἁγίους ἡ τῶν οὐρανῶν διαδέχεται βασιλεία μετὰ τὴν ἐνθένδε ἀπαλλαγήν, οὕτω καὶ τοὺς ἀπεγνωσμένους ἡ τοῦ ᾅδου διαδέχεται κατοικία· ἔνθα κολάζονται Audis malorum, seu peccatorum, et impœnitentium animas, a quo die hinc decesserint, igni comburi? Clarum est igitur iis qui contendendi vitio non laborant, quod veluti sanctos post obitum eclorum excipit regnum, sic et desperatos pro domicilio infernus manet, ubi plectuntur extremum diem exspectantes, ut postca induti corporibus

aternas penas recipiant. Id etiam mecum testifi- περιμένοντες τὴν τελευταίαν ἡμέραν· ἵνα καὶ τὰ cabitur Maximus ad cubicularium scribens. Inquit enim: • Quis, o dilecte, nostrum, qui peccatorum sɔrdibus sit inquinatus, sanctorum angelorum inspectionem non reformidet, a quibus in exitu vitæ constitutus ex divino judicio per vim corpore pellitur cum indignatione et invitus? Quis commaculatam suam sentiens conscientiam, sævum et immanem malorum dæmonum occursum non timeat, corum unoquoque post obitum in aere ad se incessanter miseram trahente animam, scalerumque suorum convictus futurorum bonorum miserabilem spei desperationem? Post subsecutum vero in aere cum spiritibus pravitatis judicium et villicatum, descensus in infernum eum manet, et ibidem domicilium et commemoratio: ubi profundæ tenebræ et silentium profundissimum: nullo alio eibo se alentes co damnatæ animæ, quam acribus gemitibus, suspiriis et amarissimis lacrymis, et ob imminentia mala mœstitia, nilalind semper exspeelantes quam eam, que justum judicium sequitur, justam retributionem. Hanc perpetuam tristitiam et dolorem creat illis resurrectionis exspectatio, Tremenda Christi adventus dies, horribilis exhibitio et præsentatio, et anteactæ vitæ examen. Per quam hi qui ad dexteram Christi constituti sunt, arcanorum bonorum promissionem recipient, illi að sinistram locati ignem æternum sortientur, ac tenebras exteriores, et vigilem vermem, et strido - σώματα ενδυσάμενοι, τὴν ἀπέραντον κόλασιν λή ψωνται. Τοῦτο καὶ ὁ μακάριο; συμμαρτυρήσει μα Μάξιμος, πρὸς κουβικουλάριον γράφων· λέγει γάρ «Τίς γὰρ, ἀγαπητέ, φησὶ τῶν κατ' ἐμὲ ῥύποις ἁμαρτ τημάτων κατεστιγμένος, οὐ φοβεῖται τὴν τῶν ἁγίων ἀγγέλων ἐπιστασίαν; ὑφ' ὧν κατὰ τὴν θείαν ψή φον, τῆς παρούσης ζωῆς τὸ πέρας δεχόμενος, βία τοῦ σώματος μετ' ὀργῆς ἐξωθεῖται καὶ μὴ βουλό μενος. Τις κεκηλιδωμένην ἑαυτῷ συνεπιστάμενος τὴν συνείδησιν, οὐ δέδοικε τὴν ὠμοτάτην τῶν πονη ρῶν δαιμόνων καὶ βορβορώδη υπάντησιν; ἑκάστου τούτων κατὰ τὸν ἀέρα μετὰ τὴν ἔξοδον, πρὸς ἑαυ τὸν ἀφειδῶς τὴν ἀθλίαν ψυχὴν ἕλκοντος· καὶ τῷ ἐλέγχῳ τῶν αὐτῇ τῆς ἐπὶ τοῖς μέλλουσιν ἀγαθοῖς ἐλπίδος ἐλεεινὴν ἀπόγνωσιν. Μετὰ δὲ τὴν γενομένην κατὰ τὸν ἀέρα πρὸς τὰ πνευματικὰ τῆς πονηρίας διαγνωσίν τε καὶ λογοθέτησιν, ἡ πρὸς τὸν ᾅδην κα τάπτωσις διαδέχεται, καὶ παροικησις· ἐν ᾧ σκότος βαθὺ καὶ βαθυτάτη σιγή τροφὴν ἔχουσαι αἱ· ἐκεῖσε καταδεδικασμέναι ψυχαί, τοὺς δριμυτάτους στεναγ μούς, καὶ τὰ πικρότατα δάκρυα, καὶ τὴν ἐπὶ τοῖς δεινοῖς κατήφειαν· ἐκδεχόμεναι διὰ παντὸς οὐδὲν ἄλλο, ἢ μόνην τὴν ἐπὶ τῇ δικαίᾳ ψήφῳ δικαίαν ἀπ ταπόδοσιν. Ταύτην οὖν συνίστησιν αὐτοῖς τὴν ἀπευ στον λύπην καὶ ὀδύνην, ἡ τῆς ἀναστάσεως ἐλπὶς, ἡ τῆς φοβερᾶς τοῦ Χριστοῦ παρουσίας ἡμέρα, ἡ φρικωδεστάτη παράστασις, ἢ περὶ τῶν βεβιωμένων πάντων ἀπολογία· καθ᾽ ἦν οἱ μὲν ἐκ δεξιῶν τοῦ rem dentium, et dedecus sempiternum.» Audis ex Χριστοῦ στάντες, λήψονται τῶν ἀποῤῥήτων ἀγαθῶν sacro doctore hoc, quod post peractum in aere cum spiritibus pravitatis judicium et villicationem, descensus in infernum manet peccatores? Quomodo his tremendis verbis fidem non adhibes? Nam qui plecti peccatores non vult, neque Judam munc puniri permittet: sed hoc nullatenus verum est, nec ullo unquam modo. τὰς ἐπαγγελίας· οἱ δὲ τὴν ἀριστερὰν στάσιν λαχόν τες, τὸ πῦρ τὸ αἰώνιον, καὶ τὸ ἐξώτερον σκότος, καὶ τὸν ἀκοίμητον σκώληκα, τὸν βρυγμὸν τῶν ἐδόντων, καὶ τὸ διηνεκές δάκρυον, καὶ τὴν ἀπέραντον αἰσχύ νην.» Ακούεις καὶ τοῦ διδασκάλου τούτου, ὅτι μετά τὴν γινομένην διάγνωσίν τε καὶ λογοθέτησιν ἐν τῷ ἀέρι, πρὸς τὰ πνευματικὰ τῆς πονηρίας, ἡ πρὸς τὸν ᾅδην κατοίκησις διαδέχεται τοὺς ἁμαρτωλούς. Πῶς οὐ πείθει τοιούτοις καὶ φοβεροῖς βήμασι; καὶ γὰρ ὁ μὴ θέλων εἶναι τοὺς ἁμαρτωλοὺς ἐν κολάσει, οὐδὲ τὸν Ἰούδαν ἐν κολάσει θελήσει ἂν εἶναι τανῦν. Αλλ' οὐκ ἔστι τοῦτο, οὐκ ἔστιν. Ecce liquido ostensum es', quod qui impœnitentes decedunt, ad pcenam rapiuntur, exspectantes, nt post induti corporibus in utroque simul plectantur, quo tempore perfecta proprie dicitur, et rst sine fine punitio. Non opus est igitur hæc ultorias persequi, quippe cum satis de his dictum sil. Quod si his adversarius non acquiescet, nec si multo plura adjunxeris, acquiescet. Itaque de his dictum est sufficienter, nec oportet ulterius progredi. Restat igitur ut pro tertia classe, de qua nobis propositum est dicere, preces offerantur et pia opera exhibeantur: nam qui in ea locati sunt, hi post mortem purgantur, caque est animarum purgatio quain nos demonstrare contendimus. In ea igitur tremenda demigrationis hora, in qua anima separatur a corpore, et naturale vinculum sie Deo volente discinditur, animæ quæ in vera penitentia repertæ fuerint, cum liberationem a peccatis, quæ scilicet corporibus indute perpetra Ἰδοὺ δέδεικται σαφῶς, ὅτι οἱ ἀμετανοήτως ἀπο θνήσκοντες εἰς κόλασιν ἀπέρχονται, εκδεχόμενοι καὶ τὴν ἐπένδυσιν τῶν σωμάτων, ἵνα κατὰ τὸ συναμφό τερον κολασθώσιν· ἔτε καὶ τελεία λέγεται κυρίως, καὶ ἔστιν ἡ ἀπέραντος κόλασις. Οὐ χρεία οὖν τοῦ λοιποῦ λέγειν περὶ τούτου, ὡς ἀρκούντων τῶν εἰ ρημένων· εἰ δὲ τούτοις οὐ πεισθήσεται ὁ ἀντιλέγων, οὐδ᾽ ὅσα ἄν τις εἴπῃ, πεισθήσεται. Καὶ περὶ μὲν ταύτης ἱκανῶς εἴρηται· καὶ οὐ χρὴ περαιτέρω προβαίνειν. Λείπεται οὖν περὶ τῆς δευτέρας μερί δος γίνεσθαι τὰς προσευχάς, καὶ τἆλλα τῆς εὐσε βείας ἔργα· περὶ ἦ: καὶ ἡ σπουδὴ ἡμῶν ἐστι φάνει ὡς οἱ ταύτης τυχόντες, οὗτοι καθαίρονται μετά θά νατον. Καὶ αὕτη ἐστὶν ἡ τῶν ψυχῶν κάθαρσις, ἐν πειρασόμεθα δεῖξαι. Ἐν ἐκείνῃ τοίνυν τῇ ὥρᾳ τῇ φοβερά τῆς ἐναλλαγῆς, καθ' ήν ἡ ψυχὴ τοῦ σώματ τις χωρίζεται, καὶ ὁ φυσικώτατος δεσμός ἀποτέμνε ται θείῳ βουλήματι, α! ψυχαί αἵτινες εὑρεθῶσιν ἐν μετανοίᾳ ἀληθεῖ, καὶ ἀποχὴν τῶν πλημμελημάτων

PRO CONC. FLORENT. CAP. III. DE PURGATORIO. & ὡς σάρκα φοροῦσαι ἐπλημμέλησαν, ὡς δεῖ ποιη- verunt, fecerint ut oportet, neque hujus seculi σάμεναι, και μηδ' ὅλως τι τοῦ παρόντος αἰῶνος φροντίζουσαι ἡ φρονοῦσαι, ἀλλ' ἀπαξαπλῶς ὅλως ὅλον τὸν νοῦν ἔχουσαι πρὸς ὂν πορεύονται τόπον, σκύ βαλα τὰ παρόντα πάντα ἡγησάμεναι, ἵνα μόνον περ δήσωσιν ἐν ποθοῦσιν νυμφίον διὰ τῆς μετανοίας, καὶ ἀπαντήσωσι τῷ φοβερῷ κριτῇ ἐν νεφέλαις, αὗται μεγάλην ὠφέλειαν ἔχουσι μετά θάνατον. Ἐν μετανοίᾳ γὰρ εὑρέθησαν, καὶ ἐν μετανοίᾳ κρίνονται· ὥσπερ ἐκεῖναι αἱ εὑρεθεῖσαι ἐν ἀπογνώσει, κατακρίνονται. Καὶ τοῦτό ἐστιν ὅπερ ἀκούομεν απειλού μενον παρὰ τοῦ κριτοῦ· Ἑν ᾧ εὕρω σε, ἐκεῖ καὶ κρινῶ σε. 1 Γ. qui:quam omnino vel curaverint vel cogitaverint, sed in universum eo tantum modo, quo abituræ sunt, totam mentem direxerint, præsentia omnia retrimenta putantes, ut solum eum quem desiderant sponsum lucrentur per poenitentiam, tremendoque judici in nubibus occurrant, hae maximum post mortem juvamentum percipiunt. Cum enim in poenitentia repertæ fuerint, in penitentia quoque judicantur, quemadmodum cæ quæ in desperatione repertæ fuerint, condemnantur. Et hæ comminationes sunt quas a judice audimus; ‹ Ubi invenero !e, ibi et judicabo te. Καιρὸς δὲ λοιπὸν καὶ τῶν μαρτυριῶν ἐπακοῦσαι ᾶς ὑπεσχέθημεν ἀκοῦσαι ἡμᾶς, ἐκθεῖναι. Καὶ πρῶτ τος μὲν παρίτω ὁ προμνημονευθείς θεῖος καὶ ἱερὸς δ Ἰωάννης, ὁ μέγας ὀφθαλμὸς τῆς Ἑας, ὁ ἐκ Δαμα σκοῦ ἀναλάμψας· οὗτος γὰρ ἐν τῷ περὶ τῶν ἐν πίστει κεκοιμημένων συντακτηρίῳ αὐτοῦ λόγῳ, τῷ ἐπιγραφὴν ἔχοντι· εΟπως αἱ ὑπὲρ αὐτῶν γινόμεναι λειτουργίαι καὶ εὐπο:ΐαι τούτους ὀνίνησιν, ἡ δὲ ἀρχὴ τοῦ λόγου, «Τὰ τῶν βρωμάτων ἡδέα· η μετὰ πολλὰ καὶ ἄλλα, ἔτι τοῦτό φησιν, «Οτι οἰτοῦ λόγου μύσται τε καὶ αὐτόπται, οἱ τὸν τοῦ κόσμου γύρου ζωγρήσαντες μαθηταὶ τοῦ Σωτῆρος, καὶ θεῖοι ἀπόστολοι, ἐπὶ τῶν φρικτῶν καὶ ἀχράντων καὶ ζωοποιῶν μυστηρίων, μνήμην ποιεῖσθαι τῶν πιστῶς κοιμηθέν των ἐθέσπισαν· δ καὶ κατέχει βεβαίως καὶ λίαν ἀναντιρρήτως ἡ τοῦ Χριστοῦ καὶ Θεοῦ ἀπὸ περάτων καὶ μέχρι περάτων, ἀποστολικὴ καὶ καθολική Εκ κλησία, ἐκ τότε μέχρι τοῦ νῦν, καὶ τῆς τοῦ κόσμου λήξεως ἄχρι, οὐκ ἀλογίστως πάντως, οὐδὲ ματαίως, οὐδὲ εἰκῇ, καὶ ὡς ἔτυχε τοῦτο θεσπίσαντες. Οὐδὲν γὰρ ἀνόνητον ἡ τῶν Χριστιανῶν ἀπλανής θρησκεία παρείληφε, καὶ εἰς αἰῶνα κατέσχεν ἀπαρασάλευτον· ἀλλὰ πάντα ἐπωφελῆ καὶ θεάρεστα, καὶ λίαν ὀνησι φόρα, καὶ σωτηρίας μεγίστης πρόξενα,» Ακούεις ὅτι οὐ παρέλαβεν ἡ τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησία τι πλάνης ἐχόμενον, ἢ ἀνόνητον· ἀλλὰ πάντα θεάρεστα καὶ ὀνησιφόρα λίαν, καὶ πρόξενα σωτηρίας μεγίστης. Μετ' αὐτὸν δὲ ὁ πολὺς τὰ θεῖα καὶ βαθὺς Διονύσιος, καὶ αὐτὸς ἐν τῇ τῶν κεκοιμημένων μυστικῇ θεωρία, τοιαῦτα φάσκει· «Οὐ γὰρ ἂν ὁ θεῖος Ιεράρχης, ὁ τῆς ἀρχικῆς δικαιώσεως υποφήτης, ἐζήτει ποτὲ τὰ μὴ τῷ Θεῷ προσφιλέστατα, καὶ πρὸς αὐτοῦ δοθήσεσθαι θειωδῶς ἐπηγγελμένα· διὸ τοῖς ἀνιέροις ἤγουν ἀφωτίστοις, οὐ προσεύχεται ταῦτα κεκοιμη μένοις. ο Καὶ αὖθις· Οὐκοῦν ὁ θεῖος ἱεράρχης, ἐξαιτεῖ τὰ φίλα Θεῷ, καὶ πάντως δωρηθησόμενα.» Καὶ πάλιν· Ἡ μὲν οὖν εὐχή, τῆς θεαρχικῆς ἀγα θότητος, δεῖται πάντα μὲν ἀφεῖναι τὰ δι᾿ ἀνθρωπίτὴν ἀσθένειαν τῷ κεκοιμημένῳ πταίσματα· τάξαι δὲ τοῦτον, ἐν χώρᾳ ζώντων, εἰς κόλπους ᾽Αβραὰμ καὶ Ἰσαὰκ καὶ Ἰακώβ, ἐν ᾧ ἀπέδρα τόπῳ, ὀδύνη καὶ λύπη καὶ στεναγμός· παρορώσης τῆς θεαρχικῆς ἀγαθότητος, καὶ τὰς ἐγγινομένας τῷ κεκοιμη 6 Job χιν, 5. Reliquum est in præsentia testimonia vos audire quæ antea polliciti sumus. Primusque prodeat antedictus divinus et sacer Joannes, magnus Orientis oculus, qui a Damasco illuxit. Is enim in ea oratione quam conscripsit de his qui in fide obdormierunt, cujus titulus est: c Qua ratione sacrificia et bona opera, quæ pro iis suscepta sunt, ipsis opitulantur, cujus orationis initium est: • Esca suaves, post alia multa hæc etiam dicit: «Quod Salvatoris discipuli et divini apostoli, qui mysteriorum Verbi participes atque oculati testes fuere, qui mundi orbem dum viverent peragrarunt, in tremendis, intemeratis et vivificantibus mysteriis commemorationein feri de his qui fideles obdormiere, sanxerunt; quod etiain firmiter et absque ulla controversia tenet a finibus usque ad fines Christi Dei apostolica et catholica Ecclesia ab eo tempore in præsens et usque in finem mundi non sine ratione, neque stulle, neque temere, neque forte fortuna id decernentes. Nam nihil quod stultitiam saperet, admisit Christianorum inerrans religio, et in sæculum inconcusse tenuit: imo vero cuncta utilia Deoque grata el valde conducibilia ad salutem. › Post hunc magnus in divinis et sublimis Dionysius et ipse in mystica de mortuis consideratione hæc ait: Non enim divinus sacrorum præses, divinæ justificationis minister, petiisset quæ Deo præcipue non essent accepta, œ quæ se daturum divinitus promisisset. Ideoque profanis, id est iis qui illuminati non sunt mortuis, hæc non precatur.» Εt rursus: ‹ Ergo divinus sacrorum præses quæ Deo grata sunt petit, et quæ omnino donaturus est. › Et iterum: c Cum divinam bonitatem precamur, peccata defuncto condonari petimus, quæ ob humanam imbecillitatem admissa sunt: in regioneque viventium eum collocari, in sinu Abrahan, Isaac et Jacob, in quo loco abest moeror, tristitia et gemitus, cum divina potentia ob suam bonitatem contemnat maculas ab imbecillitate humana provenientes. Quoniam nemo, ut sacræ litteræ docent, mundus a sordibus.”., Vides tu qui contradicis, quo pacto confirmat, prodesse preces pro his susceptas qui fideles mortui

sunt. Gregorius deinde Theologus cognomine, divi- μένῳ ἐξ ἀνθρωπίνης ἀσθενείας κηλίδας· ἐπείπερ num eloquentiæ flumen, in funebri in fratrem Cæsarium sermone de matre sua: • Auditum est, inquit, nuntium dignum auribus omnium, se Alio in funere omnem ejus substantiam pro eo dono dare: qua sancta et speciosa pollicitatione omnis inceror ex animo ejus sublatus est; et paucis interjectis: Quæ ad nos pertinebant talia sunt: partim namque tradidimus partimque trademus annuos honores et commemorationes adhibendo.» οὐδεὶς, ὡς τὰ θεῖς φασι λόγια, καθαρὸς ἀπὸ ῥύπου. Βλέπεις ὁ ἀντιλέγων, πως βεβαιοί επωφελεῖς ὑπάρ χειν τὰς ὑπὲρ τῶν πιστῶς κοιμηθέντων δεήσεις, Μετὰ δὲ τοῦτον αὖθις ὁ τῆς θεολογίας ἐπώνυμος, θεοῤῥήμων Γρηγόριος, ἐν τῷ εἰς Καισάριον τὸν ἀδελφὸν ἐπιταφίῳ λόγῳ, περὶ τῆς ἰδίας μητρός • Ηκούσθη, φησί, κήρυγμα πάσης ἀκοῆς ἄξιον, καὶ μητρὸς πάθος κενοῦται δι' ὑποσχέσεως καλῆς καὶ ὁσίας· δοῦναι τὰ πάντα τῷ παιδὶ τὸν ἐκείνης πλα τον ὑπὲρ ἐκείνου δῶρον ἐντάφιον.» Καὶ μεθ᾿ ἕτερα· «Τὰ μὲν οὖν παρ' ἡμῶν τοιαῦτα. Καὶ τὰ μὲν, ἀπο δεδώκαμεν· τὰ δὲ, δώσομεν, τὰς δι᾿ ἔτους προσφέροντας τιμάς τε καὶ μνήμας. ο Vides quomodo hoc magnum Ecclesiæ luinen affirmat, speciosas et sanetas oblationes appellando, quæ pro his quae obdormierunt suscipiuntur, comprobatque anniversarias commemorationes. Ubi est miserorum hominum nefaria synagoga quæ de medio tollere conatur ea quæ doctores et Ecclesiæ lumina conscripserunt, multo labore et studio adhibito a sanctis apostolis hæc colligendo? Sed prava schismaticorum quorumdam stultorum, levium, indoctorum et obscurorum synagoga, qui omnes nostras insulas confuderunt et perturbarunt, omitti debere commemorationes pro fidelibus defunctis predicant, nullamque sanctorum memoriam ac saerificia, conventusve sacros et dies festos celebrari, aut cum piis sacerdotibus psallere oportere, sed disjungi mutuo et tanquam a serpentum facie refugere. Sed ad id ipsorum dedecus et confutationem re et cognomine aureus Joannes accedat, pauper-G tatis amator et pœnitentiæ dux ac magister, qui in expositione sua divina ad Philippenses et Galatas sic inquit: «Si enim Græci una cum mortuis cremant quæ sua fuerunt, quanto magis fidelem oportet una cum fideli sua consociare? Non ut ea quemadmodum ista in cinerem convertantur, sed ut majore gloria cumules illum. Et si fuerit pecrator defunctus, ut cum solvas a peccatis; sin justus, ut additamentum fiat mercedis et retributionis.» Et in alio sermone: • Iterum excogitemus, inquit, quomodo mortuis prosimus, præstemus his auxilium quod valemus, eleemosynas dico et oblationes; quæ quidem res ipsis utilitatem, magnum lucrum et commodum affert. › Non enim temere et fortuito hæc instituta sunt, et Dei Ecclesiae a suis sapientissimis discipulis per manus tradita, ut sacerdos in tremendis mysteriis pro fidelibus mortuis preces effundat; nam bene ipsis cognitum est, magnum inde lucrum et commodum comparari. Audis aureum animo et lingua, divum dico Joannem, ‹ Quod si impii pro impiis faciunt, quanto magis nos fideles pro fidelibus efficere debemus (1)?, Non ad perditionem hæc veluti illa, sed ut majorem mortuo gloriam conciliemus, ac si peccator est, ejus peccata purgamus, et a vinculis solvimus, et e tenebris educimus, a luctu et gr mitu inferni rediminus. Si vero justus, non eum a vinculis solvimus, 1.ec ejus peccata purgamus, sed gloriae additamentum llec sumpta ex l. viii, c. . 4, Apost. Const. Ορᾶς πῶς καὶ οὗτος ὁ μέγας τῆς Ἐκκλησίας φωτ στὴρ βεβαιοί, καὶ καλὰς καὶ ὁσίας καλεῖ τὰς ὑπὲρ τῶν κεκοιμημένων προσαγωγάς· καὶ τὰς κατ᾽ ἔτος έτηστους μνήμας συνίστησι; ποῦ ἡ τῶν ἀθλίων μικρὰ συναγωγή; ἡ ταῦτα ἐκ μέσου ποιῆσαι σπουδάσασα, & οἱ διδάσκαλοι καὶ φωστῆρες τῆς Ἐκκλησίας, κόπῳ καὶ μόχθῳ πολλῷ παρέδωκαν, ἐκ τῶν ἱερῶν ἀπο στόλων πάντα παραλαβόντες. ᾿Αλλὰ συναγωγή του νηρά σχισματικῶν, καὶ παπαδαρίων τινῶν κούφων, ἀγραμμάτων καὶ σκοτεινῶν, οἱ πάσας τὰς ἡμετέρας νήσους συνέχεάν τε καὶ συνετάραξαν· διδάσκοντες οἱ ἀμαθεῖς, μὴ ποιεῖν μνήμας τῶν ἐν πίστει κεκοι· μημένων, μηδὲ μνείας ἁγίων καὶ τελετάς· μὴ συν άξεις Ιεράς τε καὶ πανηγύρεις· μηδὲ συμψάλλειν τοῖς εὐσεβέσιν ἱερεῦσιν· ἀλλὰ σχίζεσθαι ἀπ' ἀλλή λων· καὶ φεύγειν ὡς ἀπὸ ἔφεως. Εἰς αἰσχύνην δὲ καὶ ἀνατροπὴν αὐτῶν, καὶ ὁ χρυσορρήμων ὄντως και χρυσεπώνυμος Ἰωάννης παρίτω· ὁ τῆς φιλοδ πτωχείας καὶ τῆς μετανοίας ὁδηγὸς καὶ διδάσκαλος· δς, ἐν τῇ πρὸς Φιλιππησίους αὐτοῦ καὶ Γαλάτας θεοφεγγεῖ ἑρμηνείᾳ, οὕτω φησίν· «Εἰ γὰρ "Ελληνες συγκατακαίουσι τοῖς ἀπελθοῦσι τὰ παρ' αὐτῶν, πόσῳ γε μᾶλλον τὸν πιστὸν συμπαραμείψαι δεῖ τῷ πιστῷ τὰ οἰκεῖα; οὐχ ἵνα τέφρα γένωνται καθώς ἐκεῖνα καὶ ταῦτα, ἀλλ᾿ ἵνα μείζονα τούτῳ περιβάλης τὴν δόξαν· καὶ εἰ μὲν ἁμαρτωλὸς ὁ τεθνηκώς ᾖ, ἵνα τὰ ἁμαρτήματα λύσης· εἰ δὲ δίκαιος, ἵνα προσθήκη γένηται αὐτῷ μισθοῦ καὶ ἀντιδόσεως.» Καὶ πάλιν ἐν ἑτέρῳ λόγῳ αὐτοῦ· Ἐπινοήσωμεν, φησί, τοῖς ἀπελθοῦσιν ὠφέλειαν· δῶμεν αὐτοῖς τὴν προτοῦσαν βοήθειαν· ἐλεημοσύνας λέγω και προσφοράς· καὶ φέρει τούτοις πολὺ τὸ πρᾶγμα τὴν ὄνησιν, καὶ μέλα τὸ κέρδος καὶ τὴν ὠφέλειαν· οὐ γὰρ εἰκῇ καὶ ὡς ἔτυχε ταῦτα νενομοθέτηται, καὶ τῇ τοῦ Θεοῦ Ἔχο κλησίᾳ ὑπὸ τῶν αὐτοῦ πανσόφων μαθητῶν παρα- - δέδοται· φημὶ δὴ τὸ ἐπὶ τῶν φρικτῶν μυστηρίων εὐχὰς ποιεῖσθαι τὸν ἱερέα, ὑπὲρ τῶν ἐν πίστει και κοιμημένων· ἴσασι δ᾽ αὐτοῖς, πολὺ τὸ κέρδος ἐκ τούτου καὶ πολλὴν τὴν ὠφέλειαν.» Ακούεις τοῦ Χρυσοῦ τὴν ψυχὴν καὶ τὴν γλῶτταν, τοῦ θείου φημὶ Ἰωάννου, ὅτι εἰ μὲν οἱ ἀσεβεῖς ὑπὲρ ἀσεβῶν ποιοῦσι, πόσῳ γε μᾶλλον ἡμεῖς οἱ πιστοὶ, ὑπὲρ τῶν πιστῶν ποιεῖν ὀφείλομεν; καὶ οὐχ ὅτι εἰς ἀπώλειαν ταῦτα ὥσπερ ἐκεῖνα, ἀλλ᾽ ὅτι μείζω δόξαν προστί θεμεν τῷ κεκοιμημένῳ· καὶ εἰ μὲν ἁμαρτωλός ἐστι, καθαίρομεν αὐτοῦ τὰ ἁμαρτήματα καὶ λύο

PRO CONC. FLORENT. CAP. III. DE PURGATORIO. ferimus. Ubi sunt qui animarum post mortem purgationem non inveniri dicunt? Ecce Chrysostomus dicit, nec potest ei contradici. Sed sapientissimus iterum Nyssæorum episcopus, veluti cum his verbis decertans ait: Nihil inconsulto neque absque emolumento a Christi præconibus et discipulis traditum est, sed res plena utilitatis est Deoque accepta, › commemoratio videlicet quæ habetur in divino et admirabili sacrificio pro his qui in fide obdormierunt. Αudis Patrem hunc, quod nihil inconsulto, sed omni cum animadversione et ex traditione sanctorum apostolorum agit Ecclesia, quodque in divinis officiis de fidelibus mortuis commemora-. tionem facere est utile admodum ac Deo gratum? Vult enim omnium salutem animarum, et bonorum amator et dilector et misericors Deus. Nam quod dicit propheta, quod unicuique reddet secundum opera ejus, et metet quisque quod seminavit, et quæ sequuntur, de adventu omnino Conditoris, et de eo tremendo judicio dictum est, et de hujus mundi consummatione, quia tunc auxilii tempus præteriit, et omnis advocatio inutilis; nam dimisso conventu tollitur negotiationis commercium. Ubi tunc pauperes? ubi sacrifisia? ubi psalmodia?ubi bona opera? Idcirco ante illud tempus mutuo nobis opitulenur, et Christo Deo, fratrum, honium et animarum amatori, fraternæ charitatis officia præstemus; nam libenter admodum recipit, cupitque ut petamus, ut nostri amans Dominus; is vero veluti dator munificus exhibebit quæ pro alterius salute postulantur eoque tempore plenissime flectitur, non solum quando quis de sua anima sollicitus est, verum etiam quando pro proximi anima omni studio laborat. μεν αὐτὸν τοῦ δεσμοῦ· καὶ ἀνάγομεν ἐκ τοῦ σκό- adhibemus, et illi magna commoda et utilitates afτους· καὶ τῶν δακρύων καὶ στεναγμῶν τοῦ ᾅδου λυτροῦμεν. Εἰ δὲ δίκαιος, οὐ λυτροῦμεν αὐτὸν τοῦ σκότους, οὐδ᾽ ἀπολύομεν τῶν δεσμῶν, οὐδὲ καθαί ρομεν αὐτοῦ τὰ ἁμαρτήματα, ἀλλὰ προσθήκην δόξης αὐτῷ περιτίθεμεν· καὶ ὅτι μεγάλην αὐτοῖς προξε νοῦμεν ὄνησιν καὶ ὠφέλειαν. Ποῦ εἰσιν οἱ λέγοντες μὴ εἶναι κάθαρσιν ψυχῶν μετὰ θάνατον; Ἰδοὺ Χρυ σόστομος φάσκει, οὐκ ἔχουσιν ἀντειπεῖν. ᾿Αλλὰ καὶ ὁ πάνσοφος αὖθις Νυσσαέων Γρηγόριος, τούτοις οἱονεὶ μαχόμενός φησιν· Οὐδὲν ἀλογίστως οὐδὲ ἀκερδῶς, ὑπὸ τῶν τοῦ Χριστοῦ κηρύκων καὶ μαθη τῶν παραδέδοται· ἀλλὰ τὸ πρᾶγμα πάντως έπωφελὲς καὶ θεάρεστον· τὸ μνήμην δηλονότι ποιεῖν ἐπὶ τῆς θείας καὶ παμφαοῦς μυσταγωγίας, τῶν ἐν ὀρθῇ πίστει κεκοιμημένων. Ακούεις καὶ τούτου, ὅτι οὐδὲν ποιεῖ ἡ Ἐκκλησία χωρὶς λόγου; ἀλλὰ πάντα μετὰ λόγου, καὶ ἀπὸ παραδόσεως τῶν ἱερῶν ἀπο στόλων· καὶ τὸ ποιεῖν μνείαν ἐν ταῖς ἱεροτελεστίαις ὑπὲρ τῶν πιστῶς κοιμηθέντων, λίαν ἐστὶν ἐπωφελὲς καὶ τῷ Θεῷ ἀρεστόν· θέλει γὰρ πάντων τὴν σωτη ρίαν ὁ φιλόψυχος καὶ φιλάγαθος καὶ πανοικτίρμων Θεός. Τὸ γὰρ εἰπεῖν τὸν προφήτην, ὅτι, Σὺ ἀποδώσεις ἑκάστῳ κατὰ τὰ ἔργα αὐτοῦ· καὶ, θερίσει πᾶς τις 8 ἔσπειρε· καὶ τὰ τούτων ἀκόλουθα, περὶ τῆς παρουσίας πάντως τοῦ κτίστου, καὶ τῆς τότε φρικτῆς ἀποφάσεως εἴρηται, καὶ τῆς τοῦ κόσμου τοῦδε συμπερατώσεως. Τότε γὰρ ὅλως βοηθείας οὐκ ἔστι και ρός· ἀλλὰ πᾶσα παράκλησις ἀπρακτος. Τῆς πανηγύρεως γὰρ διαλυθείσης, οὐκ ἔτι πραγματείας ἐμπόρευμα. Ποῦ γὰρ οἱ πένητες τότε· ποῦ λειτουρ γίαι; τοῦ ψαλμῳδίαι; ποῦ εὐποιΐαι; διὸ πρὸ τῆς ὥρας ἐκείνης, ἀλλήλοις ἐπικουρήσωμεν· καὶ τῷ φιλαδέλφῳ καὶ φιλανθρώπῳ καὶ φιλοψύχῳ Χριστῷ τῷ Θεῷ, τὰ τῆς φιλαδελφίας προσοίσωμεν· δέχεται γὰρ εὖ μάλα θέλει μὲν αὐτὸς ὡς φιλάνθρωπος ἡμᾶς αἰτεῖν· αὐτὸς δὲ οἷα δοτήρ ἄφθονος, ἀπονέμει ἑκάστῳ τὰ πρὸς σωτηρίαν αιτούμενα· καὶ τότε ἡμῖν ὁλικῶς ἐπικάμπτεται, οὐχ ὅταν τις μόνον ὑπὲρ τῆς ἰδίας ψυχῆς ἀγωνίζεται, ἀλλ' ὅταν καὶ ὑπὲρ τοῦ πέλας τοῦτο προθύμως εργάζεται. A'. ο Τί δὲ καὶ ἡ μετὰ τὸν Μακάριον Ιστορία δηλοῖ· Σταν τὸ ξηρὸν κρανίον ἠρώτησεν ὑπὲρ τῶν κεκοιμη μένων, εἰ αἰσθάνονται ὅταν τις υπὲρ αὐτῶν προσο εύχηται· οὐκ ἀπελογήθη τὸ ξηρὸν ὀστοῦν, ὅτι μεγάλην ἄνεσιν καὶ ἀνακωχὴν ἔχουσιν, ὅταν ὑπὲρ αὐτῶν μνεία γίνηται; Ἔτι δὲ καὶ ἐν τοῖς τῶν ἁγίων γερόντων βίοις, σὺν πολλοῖς ἄλλοις, καὶ τοῦτο εἰς ρόμεν· < Τίς τῶν θεοφόρων ἐκείνων ἀνδρῶν, μαθητὴν ἔχων ἐν ἀμελείᾳ βιοῦντα, καὶ τοῦτον πρὸς τὸ τοῦ βίου πέρας ῥᾳθύμως φθάσαντα, ὁ πανοικτίρμων καὶ φιλόψυχος Κύριος, μετά δακρύων αιτησαμένου τοῦ γέροντος, ὡς τὴν κατὰ Λάζαρον πλούσιον, ἐν τῇ φλογί καυσούμενον μέχρι τραχήλου ὑπέδειξεν; Ως ἐντεῦθεν πολλὰ τοῦ ἁγίου πονήσαντος, καὶ σὺν δάκρυσι τὸν Θεὸν λιπαρήσαντος, μέχρι τῆς ζώνης πά λιν ὑπέδειξεν. Εἶτα καὶ αὖθι; κόποις τοὺς κόπους τοῦ ἁγίου προσθήσαντος, παντελεύθερον καὶ τοῦ πυρὸς λελυτρωμένον ἐν ὀπτασίᾳ τῷ γερόντι δέδει χεν. Διὰ γὰρ τῆς ἀμελείας, τὴν κόλασιν ὑπέμεινες" διὰ τοῦτο καὶ εὐλατος ἡ τοιαύτη ἁμαρτία.» Καὶ Quid autem et historia quæ de Macario narratur ostendit, quando aridam calvariam percontatus est. an sit sensus mortuis cum pro its oramus? Nonne respondit aridum os, magnum levamen et requis sentire, quando pro iis fit commemoratio? Pratere in Vitis Patrum una cum aliis multis et hoc inveni. Cum quidam ex his divinis hominibus discipulum baberet negligentius viventem, et in extremo vitæ in eadem inertia deprehensum, misericors et animarum amator Deus, multis cum lacrymis petente sene, tanquam divitem illum, de quo Lazari refert historia, eum osteudit, qui in igne cervice tenus tenebatur. Sed cum is vehementius instaret, et cum lacrymis Deum obsecraret, usque ad cinctum rursus ostendit: deinde iterum preces precibus addendo et impensius augendo, penitus liberum et ab igne solutum per visionem seni commonstravit:. nam propter negligentiæ peccatum plectebatur, idcirco id facile expiari potest. At quis ordine poterit harum rerum testimonia recensere, quæ in sancto-

rum Vitis continentur, divinas dico revelationes, τίς ἂν δυνηθείη καθ' εἱρμὸν τῆς περὶ τούτων μαρο τυρίας ἐκδιηγήσασθαι; τὰς ἐν τοῖς ὁσίων βίοις ἐνα τεταγμένας θείας ἀποκαλύψεις· ἐναργῶς παριστών σας καὶ μετὰ θάνατον μέγιστα τοὺς κατοιχομένους εὐεργετεῖν τὰς ὑπὲρ αὐτῶν γινομένας ευχάς τε καὶ λειτουργίας καὶ ἐλεημοσύνας; Οὐδὲν γὰρ τῶν δανει· αθέντων Θεῷ, ἀφανίζεται ὅλως· ἀλλὰ σὺν τόχε μεγίστῳ ὁ φιλάγαθος ἀνταμείβεται. Νῦν τοίνυν βοη θείας καιρός· νῦν καὶ τοὺς ἁγίους ἔχομεν μεθ᾿ ἡμῶν συμπρεσβευτὰς ὑπὲρ τῶν κεκοιμημένων, καὶ δεομέ νους ὑπὲρ αὐτῶν. Ἐν γὰρ τῷ μέλλοντι πρεσβεία οὐκ ἐστίν, ὅτε ἡ λύσις τῆς πανηγύρεως ἥξει· καὶ βοηθείας οὐκ ἔστιν ἐλπίς· νῦν καιρό; πραγματείας καὶ συναλλάγματος, καιρὸς κόπου καὶ μετανοίας. Καὶ μακάριος ὁ μὴ χαυνωθεὶς τῇ ἐλπίδι τε καὶ δεήσει· μακαριώτερος δὲ ὁ καὶ ὑπὲρ αὐτοῦ καὶ ὑπὲρ τοῦ πλησίον ἀγωνισάμενος. Τοῦτο γὰρ μᾶλλον καὶ τέρπει καὶ κατευφραίνει τὸν φιλοικτίρμονα Κα ριον· τὸ σπεύδειν ἕκαστον εἰς τὴν τοῦ πέλας βοή θειαν· τοῦτο καὶ θέλει ὁ ἐλεήμων καὶ βούλεται, ἵνα ὑπ' ἀλλήλων οἱ πάντες εὐεργετώμεθα, καὶ ζῶντες καὶ μετὰ θάνατον. Διὰ τοῦτο καὶ ἔδωκεν ἡμῖν διὰ τῶν ἱερῶν ἀποστόλων καὶ τῶν μετ' αὐτοὺς θείων Πατέρων, αναιμάκτους θυσίας ὑπὲρ τῶν προλαβόντων ποιεῖν· καὶ τρίτα· καὶ ἔνατα· καὶ τεσσαρακοστά, καὶ ετησίους μνήμας, καὶ τελετάς. "Α πάσης ἀντιλογίας ἄνευ, ἡ καθολικὴ καὶ ἀποστολική Εκκλησία, καὶ ὁ ταύτης Θεοσύλλεκτος καὶ πανευσεβής λαὸς ἀπαρα σάλευτα κατέχει καὶ εὐδιάγνωστα. Μόνον οἱ τοῖς quæ liquido comprobant mortuis admodum prodesse oblatas pro iis preces, sacrificia et eleemosynas? Nihil enim deperit eorum quæ Deo mutuo dantur, sed magno cum fœnore nobis retribuuntur. Nunc igitur est tempus auxilii præstandi, nunc etiam sanctos nobiscum habemus, qui una legatione funguntur pro mortuis ac pro iis deprecantur: nam de futuro non datur legatio, quando conventus dimittetur, et omnis subsidii spes tolletur; nunc tempus negotiationis et commercii, tempus laboris et pœnitentiæ. Et beatus qui emollitus non est, spe delinitus et precibus; beatior qui pro se et proximo suo decertaverit; id enim magis oblectat misericordem Don:inum et lætifical, festinare scilicet unumquemque ad subsidium proximo ferendum: hoc namque expetit misericors et vult, ut mutuo beneficia dum vivimus et post mortem præstemus. Ad hæc per sanctos apostolos incruentum sacrificium pro mortuis nobis tradidit, tertias, et nonas, et quadragesimas, anniversarias et commemorationes, et sacra, quæ absque controversia catholica et apostolica Ecclesia, ejusque in Deo congregatus et religiosissimus populus tenet inconcussa et firma. Solum schismaticorum sectatores eorumque nefarium concilium hæc non recipiunt; idcirco ea sustulerunt et decreverunt ne conventus agerentur, nec preces pro defunctis offerrentur, ac si omnis labor frustra post mortem insumeretur. At de his quidem satis, quoniam oportet et aliarum rerun. ad σχισματικοῖς ἑπόμενοι καὶ τῷ αὐτῶν συνεδρίῳ τῷ fidelium aedificationem mentionen facere, in ignominiam vero eorum qui non recipiunt animarum post mortem purgationem et suffragia. μιαρῷ, ταῦτα οὐκ ἀποδέχονται. Διὸ καὶ ἔπαυσαν ταῦτα, καὶ ἐθέσπισαν μή γίνεσθαι συνάξεις, μηδὲ δεῖσθαι ὑπὲρ τῶν προλαβόντων, ὡς ὅλως μὴ οὔσης ὠφελείας τινὸς μετά θάνατον. Τούτων μὲν ἄλις. Δέον δὲ καὶ ἄλλων Ιστοριῶν μνησθῆναι, εἰς θεραπείαν μὲν τῶν πιστῶν, εἰς αἰσχύνην δὲ τῶν μὴ δεχομένων τὴν τῶν ψυχῶν μετὰ θάνατον κάθαρσιν καὶ ὠφέ λειαν. Magnus igitur et vehemens Athanasius in oratione elegantissima in cos qui obdormierunt, hæc inquit: ‹ Licet is qui religiose vita functus est, positus in cœlo fuerit, ne respuas cereos et oleum Deum deprecando, ad illius sepulcrum accendendum: quippe cum Deus hæc recipiat, quasi ex eo magna accedat retributio, quia oleum et cera est holocaustum, incruentum vero sacrificium, propitiatio: benefacere pauperibus est additamentum omnis probæ retributionis., Audis holocaustum et propitiationem, et quodcunque aliud bonum pro defunctis salutare evadere adhibitis a nobis precibus? Rursus aurea lingua et aurea verba fundens Joanues, Nisi, inquit, ante providisti in vita ea quæ að animam pertinent ordinare, quanquam in exitu vitæ constitutus, jube tamen bæredibus tuis ut tua ad te transmittant, et tibi opitulentur bonis operibus adhibitis, eleemosynis dico et oblationibus, ut his tibi redemptionem concilies, nam is ea recipit et utilia sunt. Intellexisti aurea verba quid soneni. Quod si non ante providisti dum viveres Dco reconciliari, et Ο μέγας τοίνυν καὶ πολὺς ᾿Αθανάσιος, ἐν τῷ εἰς τοὺς κοιμηθέντας αὐτοῦ παναρμονίῳ λόγῳ, τάδε φησίν· ε "Οτι κἂν εἰς ἀέρα ὁ ἐν εὐσεβείᾳ τελειω θεὶς κατετέθη, μὴ ἀπαναίνου κηροὺς καὶ ἔλαιον, Χριστὸν τὸν Θεὸν ἐπικαλούμενος, τῷ τάφῳ προσά ψαι. Δεκτέα γὰρ ταῦτα Θεῷ καὶ πολλὴν ἐξ αὐτῶν φέροντα τὴν ἀντίδοσιν. Τὸ γὰρ ἔλαιον καὶ ὁ κηρός, ὁλοκαύτωσις· ἡ δέ γε ἀναίμακτος Ουσία, εξιλασμός ἡ πρὸς τοὺς πένητας εὐποιΐα, προσθήκη πάσης ἀγαθῆς ἀντιδόσεως.» Ακούεις ὅτι ὁλοκαύτωσις καὶ ἱλασμὸς καὶ πᾶν εἴ τι ἀγαθὸν ἄλλο καὶ σωτήριον, ὑπὲρ τῶν τεθνεώτων γίνεται, ἡμῶν προσευχομένων ὑπὲρ αὐτῶν; Εἶτ᾽ αὖθις ὁ τὴν γλῶτταν χρυσοῦς καὶ χρυσόῤῥειθρος Ιωάννης, ο Ε: οὐκ ἔφθασας, φησίν, ὢν ἐν τῷ βίῳ, τὰ τῆς ψυχῆς σου πάντα διευθετήσαι, κἂν ἐν τῷ τέλει τοῦ βίου, ἔντειλαι τοῖς σοῖς μετὰ θάνατον παραμεταπέμψαι τὰ σὰ πρὸς σέ· καὶ βοή θειαν δοῦναί σοι δι' ἔργων ἀγαθῶν ἐλεημοσυνών λέγω, καὶ προσφορῶν κἀντεῦθεν τὸν λυτρωτὴν και ταλλάξειας· δικτέα γὰρ αὐτῷ ταῦτα καὶ πρόσο φορά. Ενόησας ἄρα καὶ τὸν χρυσορρήμονα τί φησιν; Οτι εἰ οὐκ ἔφθασας ἐπὶ ζωῆς σου καταλλαγῆναι

PRO CONC. FLORENT. CAP. III. DE PURGATORIO. Θεῷ, καὶ ἱκανοποιῆσαι δια τῆς μετανοίας, καὶ διὰ λ per penitentiam satisfacere, et bonorum operum χρηστῶν ἔργων καθαρθῆναι, καὶ τῆς ἄνω μοίρας ολοσχερῶς γενέσθαι, κἂν ἐν τῷ τέλει τοῦ βίου μετ τανοήσας, ἔντειλαι τοῖς σοῖς ἵνα προσφέρωσι θυσίας καὶ προσφορὰς καὶ ἐλεημοσύνας ὑπὲρ σοῦ· καὶ οὔτ τως ὀνήσουσί σε· δεκτέα γὰρ καὶ μάλα ταῦτα Θεῷ. Εἰ οὖν δεκτέα τὰ προσφερόμενα ὑπὲρ τῶν κεκοιμη μένων, καὶ ὠφέλιμα ἄρα· οὐδεὶς γὰρ τὸ τῷ Θεῷ δεκτὸν, εἴποι ἂν ἀλυσιτελὲς ὑπάρχειν. Καὶ πάλιν ὁ αὐτὸς, ο Γράψον, φησίν, ἐν τῇ σῇ διατυπώσει, μετὰ τῶν τέκνων καὶ συγγενῶν, συγκληρονόμον καὶ τὸν δεσπότην· ἐχέτω σου ὁ χάρτης, τοῦ δικαστοῦ τὸ ὄνομα· καὶ μνήμης μὴ ἀμοιρείτω τῆς τῶν πτωχῶν· κατω τούτων ἐγγυητής.» Τί οὖν ἰσχύουσι ταῦτα πάντα εἰς βοήθειαν ψυχῶν, εἰ οὐκ ἔστι καθ᾽ ὑμᾶς μετά θάνατον; διατί δὲ καὶ οἱ ἅγιοι ταῦτα παρέ δωκαν; 'Αρα πλανῶνται; Μὴ οὕτω μανείημεν ὥστ᾽ εἰπεῖν· ἀλλὰ λίαν ὀνησιφόρα καὶ θεάρεστα και δεκτὰ θεῷ· ὅτι πάντας θέλει σωθῆναι· καὶ πάντων τὴν σωτηρίαν βούλεται καὶ προνοεί συμφερόντως παντί τρόπῳ· καὶ καθ᾿ ἑκάστην ἀμηγέπη διεγείρει τινὰς πρὸς τὴν τῶν ἄλλων ὠφέλειαν, ἵνα ὡς φιλάν θρωπος κάν τούτῳ σώσῃ τινὰς πάντως. Ταῦτα ἀκούων τις τῶν ἐναντίων ἐρεῖ μάλα γαυριῶν καὶ τὴν ὀφρὺν ἐπαίρων, ὅτι τούτου τεθέντος ὅτι καθαί ρονται μετά θάνατον, οἱ πάντες σωθήσονται, καὶ οὐδεὶς ἀστοχήσει. Καὶ εἰ οὐκ ἐγένετό τις ἅγιος ἐν τῇ ζωῇ αὐτοῦ, ἄρα σώζεται μετά θάνατον, διὰ τῆς παρ' ὑμῶν λεγομένης καθάρσεως. Εύγε τοῦτο, καὶ εθε ἐροῦμεν καὶ ἡμεῖς. Τοῦτο διψᾷ καὶ ἐφίεται ὁ φιλάνθρωπος καὶ φιλόψυχος καὶ φιλάγαθος Κύριος· καὶ ἐν τούτῳ χαίρει καὶ εὐφραίνεται, ἵνα μή τις τῶν αὐτοῦ δωρεῶν ἐκπέσῃ. Μὴ γὰρ διὰ τὸ σῶσαι τοὺς οὐρανίους νοῦς, ἐπὶ τῆς γῆς παραγέγονε; καὶ ἐκ τῆς ἀειπαρθένου Μαρίας καὶ Θεοτόκου ἀδιαφθόρως σάρκα λαβών, βροτὸς ἐχρημάτισε καὶ θανάτου ἐγεύσατο; μὴ δι' αὐτοὺς τὰ γέρα καὶ τοὺς στεφάνους ἡτοίμασεν; μὴ τοῖς ἀγγέλοις ἐρεῖ, «Δεῦτε, οἱ εὐλο γημένοι τοῦ Πατρός μου, τὴν ἡτοιμασμένην ὑμῖν κληρονομήσατε βασιλείαν;» Οὐκ ἔστι τοῦτο, οὐκ ἔστιν· οὐδεὶς ἐστιν οὕτως ἀνόητος ὥστ᾽ εἰπεῖν· ἀλλὰ διὰ τὸν ἄνθρωπον πάντα εἰργάσατο. Διὰ τοῦτο καὶ πάντας θέλει σωθῆναι. Τίς γάρ ἐστιν ἐξ ἡμῶν, ὃς ποιήσας ἄριστον καὶ καλέσας τοὺς φίλους αὐτοῦ, οὐ θέλει πάντας ἐλθεῖν, καὶ τῶν αὐτοῦ καλῶν ἀπολαῦ- non omnes vel aliquis tantum advenerit, vehemenσαι; ἢ διὰ τί ἐκοπίασε ποιήτας την πανδαισίαν, ἀλλ᾽ ἢ διὰ τοὺς φίλους αὐτοῦ; "Αν δὲ μὴ πάντες, ἢ τις, ἔλθωσι, πολλὴν ὁ φίλος τὴν ἀγανάκτησιν κέ κτητα:. Εἰ οὖν ἐν ἡμῖν τοῖς βροτοῖς ταῦτα, πολλῷ μᾶλλον ἐπὶ τοῦ παναγάθου καὶ πανοικτίρμονος, πλουσιοδώρου τε καὶ ἀφθονοπαρόχου καὶ ἐλεήμονος Θεοῦ νομίσοι τις ἄν· ὃς θέλει πάντας σωθῆναι, καὶ τῆς αὐτοῦ ἀπολαύειν θείας εὐφροσύνης καὶ τέρψεως. Τοῦτο οὖν σκοπείτω πᾶς τις, ὅτι οὐ περὶ πάντων λέγομεν τῶν κεκοιμημένων ταῦτα ποιεῖσθαι, ὡς πολλάκις είρηται· καὶ νῦν τελεώτερον. Περὶ τῶν ἁγίων οὐκ ἔστι χρεία· περὶ τῶν ἀπηλπισμένων τε καὶ ἀπεγνωσμένων, οὐκ ὠφέλιμον· ἔπεται ὑπὲρ ἐκεῖ. νων τῶν μὴ φθασάντων ἱκανοποιῆσαι· ὥσπερ καὶ beneficio purgari, et cœlestis omnino evadere, quanquam in exitu vitæ constitutus, jube tuis ut pro te sacrificia offerant, oblationes et eleemosynas, | quæ tibi proderunt: nam ea Deo valde accepta sunt. Si ergo recipienda quæ pro mortuis offeruntur, ergo et utilia, quia nemo dicere audebit, inutile esse quod Deo acceptum est. Et idem rursus: • Scribe, inquit, in tuis tabulis una cum liberis et cognatis cohæredem etiam Dominum: contineatur in testamento judicis nomen, nec pauperes oblivioni tradas: nam ego pro his ero fidejussor. › Sed quam vinı habent hæc omnia, si subsidium post obitum animabus non remanet, ut vos arbitramini? Quanam de causa hæc tradiderunt sancti? Num decepti sunt? at non ita licet- insanire, ut id dicamus. Imo valde prosunt Deoque grata et accepta sunt. Vult enim salvos omnes fieri, omniumque salutem expetit, et onini ratione commode providet; quotidie excitat ab omni parte aliquos qui illis auxilium afferant. At quis ex adversariis ea audiendo admodum exsultans, et supercilium attollens dicet, lloc supposito quod omnes expientur post mortem, omnes ergo salvabuntur, el nemo frustrabitur; et si nemo sanctus dum viveret exstitit, ergo salvatur post obitum beneficio ejus, quod purgatio appellatur. Recte id quidem. et utinam vere id dicere valeremus; hoc sitit et exoplat hominum, animarum et bonorum amator Deus, et in hoc se præcipue oblectat et lætatur, ne quis muneribus suis frustretur. Num in mundum venit ut cœlestes salvaret intelligentias, et ex semper Virgine Deique Genitrice Maria incorruptibili carne suscepta mortalis voluit esse mortemque gustare? Num propter ipsas præmia et coronas paravit? Numn angelis dicit: Venite, benedicti Patris mei, hæredes estote cœlestis regni quod pro vobis paratum est? › Neutiquam id, nullo pacto: nemo reperietur tam stultus ut id dicat, seul propter lominem fecit omnia, et idcirco vult omnes homines salvos fieri. Quis enim ex nobis est qui prandio instructo, et convocatis amicis nolit omnes accedere ac suis frui bonis? vel laborem suscepit tam magnifici apparatus nisi propter amicos? sed si ter hospes irascitur. Si hæc in nobis usu veniunt, multo magis in Deo optimo maximo, misericordiæ pleno, divitiarumque profuso datori ac pientissimo, qui vult omnes salvos fieri, et sua divina frui letitia et voluptate. Unusquisque animadvertat, quod non pro omnibus mortuis hæc fieri dicimus, ut sæpo dictum est, et nunc exactius dicimus; quod pro sanctis non opus est, pro desperatis ac damnatis inutile, sequitur ut pro iis qui non ante satisfecerint, ut omnibus evenit qui pro conficienda virtute exiguam fermenti portionemu obtinent; nec anto provident ex eo panem conficere, volentes quidem, sed non valentes id perficere, vel inertia, vel ignavia ducti, vel propter de die in diem procrastina-

Lionem, et prater spen de medio sublati, borum στος τῶν ἀνθρώπων, ὁ μικρὸν ἀρετῶν ζύμην κτη non obliviscetur justus judex et Dominus: sed in eorum opem affines post mortem suscitabit, eorumque mentes diriget, et corda trabet, et animum infectat, ut subsidiuin et auxilium huic afferant, ac festinabunt Deo instigante et tangente corda eorum, et adimplebunt quæ a defuncto omissa sunt, ut multis usu venit. σάμενος, μὴ πεφθακὼς δὲ ταύτην ἀρτοποιῆσαι· ἀλλὰ βουληθεὶς μὲν, μὴ δυνηθεὶς δὲ τοῦτο, ἢ ἐφθο μίας ἢ ἀνανδρείας ἕνεκα, ἢ τῆς ἐξ ἡμέρας εἰς ἡμέραν ἀναβολῆς. Αρπαγεὶς δὲ παρ᾽ ἐλπίδα, τούτου οὐκ ἐπιλησθήσεται ὁ δίκαιος κριτής και δεσπότης· ἀλλ' ἐγερεῖ αὐτῷ μετά θάνατον τοὺς οἰκείους· καὶ τούτων τὰς γνώμας ἰθυνεῖ· καὶ τὰς καρδίας ἑλκύ. σει· καὶ τὰς ψυχὰς ἐπικάμψει πρὸς ἀρωγὴν καὶ βοήθειαν τούτου· καὶ σπεύσουσι κινηθέντες θεόθεν, καὶ ἁψαμένου τοῦ δεσπότου τῶν καρδιῶν αὐτῶν, ἀναπληρώσουσι τοῦ οἰχομένου τὰ ὑστερήματα· ὥσπερ ἐπὶ πολλῶν γέγονε. E'. Καὶ τούτου μάρτυς Τραϊανὸς ὁ βασιλεὺς, καὶ Θεό φιλος ὁ Εικονομάχος· ὧν τὸν μὲν ἔσωσεν ἡ τοῦ μακαρίου Γρηγορίου τοῦ Διαλόγου πάππα Ρώμης δέησις· τὸν δὲ, τῶν θεοφόρων καὶ ἁγίων ἀνδρῶν, καὶ τῆς βασιλίσσης. Οὐ γὰρ ἄν ποτε οὗτοι ἐσώθη σαν, μὴ καὶ αὐτοί τινα ἀρετὴν ἔχοντες, ἣν ἡ τοῦ Θεοῦ δικαιοσύνη οὐκ ἠθέλησεν ἀπολέσθαι· ἢ εἰ μὴ ἀρετὴν, ἀλλ' ἐξομολόγησιν γε. Οὐ γὰρ ἂν ἴσχυσεν ἡ τῶν ἁγίων ἀνδρῶν ἐκείνων δέησις, καὶ ἡ τῆς βασιλίσσης σπουδή ὑπὲρ Θεοφίλου, εἰ μὴ ἐκεῖνος πρά τον ώμολόγησε τὸ οἰκεῖον πταίσμα, καλὸν εἶναι φήσας τὰς ἁγίας εικόνας τιμᾶσθαι καὶ σέβεσθαι· ἦν γὰρ ἐνάρετος, ὁ ἀνὴρ σφόδρα, διὰ δὲ τὸ νοσεῖν τὴν τῶν Εἰκονομάχων αἵρεσιν, ὡς ἡ κατ' αὐτὸν ἱστορία δηλοί, τὸ στόμα αὐτοῦ ὑπερλίαν ἀνέφκτο, ώστε τα ἔγκατα αὐτοῦ φαίνεσθαι. Εἶτα καὶ ἔργῳ δείξας τὴν Anjusce rei testis Trajanus imperator et imaginum oppugnator Theophilus, quorum alter beati Gregorii Dialogi papæ, alter divinorum et sanctorum virorum et Augustæ servatus est precibus. Nunquam enim hi salutem fuissent consecuti, nisi et aliqua ipsis virtus inesset, quam Dei justitia noluit intercidere; vel si non virtus, at saltem confessio. Neque enim aut sanctorum virorum preces, sul Augusta stadium pro Theophilo valuissent, nisi prius ille suum peccatum esset confessus sanctasque imagines colere et honorari justum esse asseruisset: quoniam is valde virtute illustris exstitit, sed cum in hæresim delapsus esset eorum qui imagines oppugnabant, ut de eo conscripta docet historia, os ejus admodum diductum est, ita ut viscera conspicerentur; post cum ipsa re venerabilium imaginum adorationem sanctam esse com- τῶν σεβασμίων εἰκόνων προσκύνησιν ἁγίαν εἶναι, probasset, arreptam ex sinu cujusdam eorum qui aderant cum torque imaginem reverenter oscula - batur, panloque post ad tribunal inde raptus est: pro quo cum assidue preces a sanctis iis viris et a regina effunderentur, ei venia data est. Nam Theophilum in somnis regina conspexit vinctum tractumque ab innumerabili præcedentium et subsequentium multitudine; ante illum ferebantur diversa instrumentorum genera ad torquendum accommodata, ipsaque sibi videbatur eos sequi, qui ad pœnam adducebant, quousque ad conspectum terribilis judicis pervenerunt, Theophilumque ante ipsum statuerunt. Provoluta igitur ad judicis illius trcniendi pedes, enixe multis cum lacrymis Augusta η λισσα, ἐκτενῶς ἡντιβόλει σὺν δάκρυσιν ὑπὲρ τοῦ pro viro suo deprecabatur; ad quam terribilis ille judex dixit: Mulier, magna est fides tua: propter te sacerdotumque meorum preces conjugi tuo do veniam; tunc ministris suis dixit, Solvite eum uxorique ejus tradite. Similiter et sacer patriarcha, omnium hæreticorum Theophillque ipsius adnotatis et scriptis nominibus, hæc eadem sub sacra mensa collocavit, eademque nocte qua regina visionem aspexit, vidit et ipse divinum angelum magnum templum ingredientem, qui dixit: Episcope, exauditæ sunt preces tuæ, et veniam Theophilus impétravit. Somno ergo experrectus ad sacram mensam devenit, ibique cum legeret paulo ante conscriptum libellum, invenit (ο Dei judicia!) Theophili Vide Zonarum. ὡς ἐπελάβετο ἐγκολπίου τινὸς τῶν παρεστώτων, εὐ λαβῶς κατεφίλει; καὶ μετ' ὀλίγον ἁρπαγείς, πρὸς τὰ ἐκεῖθεν δικαιωτήρια κατερρίφη. Ὑπὲρ οὗ δεήσεις ἐκτενεῖς γενόμεναι παρὰ τῶν θεοφόρων καὶ ἁγίων ἐκείνων ἀνδρῶν, καὶ αὐτῆς τῆς βασιλίσσης, συγχώ ρησις αὐτῷ δέδοται. Η γὰρ βασίλισσα κατεῖδεν ἐν ὀνείρῳ τὸν Θεόφιλον δεδεμένον, συρόμενον ὑπὸ πλή θους ἀπείρου, προηγουμένου καὶ ἐπομένου· καὶ ἔμπροσθεν αὐτοῦ, διάφορα κολαστηρίων όργανα φε ρόμενα· ἥτις ἔδοξεν ἀκολουθεῖν τοῖς ἀπάγουσιν, ἕως οὗ ἐλθόντες πρός τινα κριτὴν φοβερὸν, ἔστησαν ἔμπροσθὴν αὐτοῦ τὸν Θεόφιλον· προσπεσοῦσα ον εἰς τοὺς πόδας τοῦ φοβεροῦ ἐκείνου κριτοῦ ἡ βασί ἀνδρὸς αὐτῆς. Πρὸς ἦν ὁ φοβερὸς ἔφη κριτής, γύναι, μεγάλη σου ἡ πίστις· διὰ σὲ, καὶ διὰ τὴν δέησιν τῶν ἱερέων μου, συγγνώμην δίδωμι τῷ ἀνδρί σου. Τότε καὶ τοῖς ὑπηρέταις ἔφη, Λύσατε αὐτὸν καὶ δότε τῇ γυναικὶ αὐτοῦ. Ὁμοίως καὶ ὁ ἱερὸς και τριάρχης γράψας πάντων τῶν αἱρετικῶν τὰ ὀνα ματα, καὶ αὐτοῦ τοῦ Θεοφίλου, ἔθηκεν ὑποκάτω τῆς ἁγίας τραπέζης· καὶ ἐν αὐτῇ τῇ νυκτὶ ἐν ᾗ ἡ βασιλὶς τὴν ὀπτασίαν ἑώρακεν, ὁρᾷ καὶ αὐτὸς θεῖον ἄγγελον, τὸν μέγαν εἰσιόντα ναόν· καὶ πρὸς αὐτὸν ἔφη, ῾Ο ἐπίσκοπε, εισηκούσθη ή δέησις σου· καὶ συγγνώμης ἔτυχε Θεόφιλος. Εξυπνος οὖν γενόμενας, τὴν ἱερὰν τράπεζαν καταλαμβάνει· καὶ ἀναλεξάμενος τὸν πρὸς μικροῦ γραφέντα χάρτην, εὗρεν, ω

PRO CONC. FLORENT. CAP. III. DE PURGATORIO.. Θεοῦ κριμάτων! τὸ τοῦ Θεοφίλου ὄνομα ἀπηλειμμένον nomen abolitum. Ex hoc igitur loco propositum θεόθεν. Απ' τούτου οὖν τοῦ λόγου, τὸ προτεθὲν τοῦ καθαρτηρίου δόγμα διαρρήδην ἐμφαίνεται· ὅτι εἰ ἦν ἅγιος, οὐκ ἂν δεδεμένος καὶ ὡς κατάδικος ἐποι ρεύετο· εἰ δὲ παντελῶς ἀπεγνωσμένος, καὶ μετανοίας καρποὺς οὐκ ἐκέρδησεν, οὐκ ἂν ἔτυχε συγγνώ μης. Ωςτε τῆς μέσης μερίδος τυχών, καὶ ἐν μετανοίᾳ εὑρεθείς, ὠφελήθη διὰ τῆς τῶν θεοφόρων καὶ ἁγίων ἀνδρῶν δεήσεως. Περὶ δὲ τῶν ἀπεγνωσμένων, εἰ τὸν κόσμον ὅλον δώσεις ὡς πολλάκις εἴρηται, οὐ βοηθήσει; αὐτῷ οὐδ' ὅλως. Μάρτυς ἐν τούτῳ ὁ προμνημονευθεὶς ἱερὲς Ἰωάν νης ὁ Δαμασκηνίς, ἐν τῷ προμνημονευθέντι λόγῳ· ἔνθα φησίν·. Ο δ' αὖ γε βίον πονηρόν κεκτημένος, συμπεφυρμένον ὅλον ἐν ταῖς ἀκάνθαις, καὶ πλήρης πέλων ὑλῶν τῶν ἀκαθάρτων, ὃς οὐδέποτε συνειδήσει διῆξεν, ἀλλ' ἀδεῶς ὁμοῦ καὶ ἀδιαφόρως, ταῖς τῶν ἡδονῶν ἔκειτο δυσωδίαις, πράττων ἁπάσας τὰς τῆς σαρκὸς ὀρέξεις, καὶ μηδὲν ὅλως περὶ ψυχῆς φροντίζων, ἔχων τε τὸ φρόνημα σαρκικὸν ἅπαν, εἶθ' οὕτως φθασθεὶς ἐκδημήσει τοῦ βίου, τούτῳ παντελῶς οὐδεὶς ὀρέξει χεῖρα· ἀλλ᾽ οὕτω πάντα τὰ κατ' αὐτὸν διαπραχθήσεται, ώς μήτε ὑπὸ συνεύνου, ἢ τέκνου, ἡ ἀδελφῶν, ἢ συγγενῶν, ἡ φίλων ἐπικουρίας τυχεῖν· ὅτι μηδὲ ἔχει Θεὸς ἐν μέτρῳ τοῦτον. Ορᾷς πῶς φησιν ὁ ἅγιος οὗτος, ὅτι περὶ τῶν τοιούτων ματαιάζει ὁ δεόμενος· ὅτι οὐκ ἔχει ὁ Θεὸς αὐτὸν ἐν μέτρῳ. Περὶ τούτων γέγραπται, «Οὐκ ἔστιν ἐν τῷ ᾅδῃ μετάνοια· › καὶ τὰ λοιπά. Περὶ δὲ τῶν μέσων τουτέστι τῶν ἐν μετανοίᾳ τελευτησάντων, καὶ μάλα ἐπικερδὲς τὸ πρᾶγμα, καὶ ὄντως ὠφέλιμον. Οὐ δίδομεν οὖν ἀφορμὰς καὶ προφάσεις, τοῦ ζῶντά τινα μὴ ποιεῖν ἐλεημοσύνας, ἀλλὰ φυλάττειν αὐτὰς μετὰ θάνατον· ἄτοπον γὰρ τοῦτο καὶ βέβηλον, καὶ τῆς θείας νομοθεσίας ἀλλότριον· ἀλλὰ κάλλιστον καὶ θεάρεστον καὶ εἰς ἅπαν εὐπρόσδεκτον, τὸ πάντα ἄνθρωπον, θεοσεβῆ καὶ φιλόχριστον εἶναι· καὶ και θαίρειν ἑαυτὸν δι᾿ ἀγαθοεργίας παντοίας, ἀπεχόμενον πάσης ἀκαθαρσίας· ἐχόμενον δὲ τῶν τοῦ Θεοῦ φαεινῶν προσταγμάτων, ὡς ἂν πρὸς τὸ τέλος ἐληλακώς, μετὰ παρρησίας λέξῃ πρὸς τὸν δεσπότην• • Ετοίμη ή καρδία μου.» Καὶ οὕτως ἡδέως προςυπαντήσει τοῖς σπουδαίοις ἐπείκταις ἀγγέλοις: Αλλά τοῦτο μὲν ὀλίγοι ποιοῦσι, καὶ ὀλιγάκις, κατὰ τὸν τοῦ Δεσπότου λέγον· ὅτι ο Ολίγοι, φησίν, οἱ σωζόμενοι.» Τοῦτο λοιπὸν ἐπιστάμενοι, ὅτι ἐργῶδες λίαν τινὰ εὑρεθῆναι τῆς πρώτης μερίδος, ἐξ ἀνάγκης ἐπάγομεν τὴν δευτέραν, ἀποστολικοῖς τε καὶ πατρι κοῖς ἑπόμενοι βήμασιν. Ἐπειδὴ ὄντως οἱ κατοιχόμενοι, τῇ τοῦ Θεοῦ ἀγαθότι ὠφελοῦνται· καὶ ἡ φιλαδελφία επαυξάνεται· καὶ ἡ τῆς ἀναστάσεως ἐλπὶς βεβαιοῦται· καὶ ἡ πρὸς τοὺς θείους ναούς συνδρομή θερμοτέρως πληθύνεται, καὶ ἡ πρὸς τοὺς πένητας εὐποιΐα πλατύνεται. 18ο κατά πόσους τρό πους τὸ πρᾶγμα ἐπικερδὲς καὶ ὠφέλιμον· καὶ ἐν πόσοις τρόποις ἡ τῶν κατοιχομένων ὠφέλεια, ἀφορμὴ γίνεται τῆς τῶν ἁπάντων καταλλαγῆς. Τοῦτο οἱ μὴ 6 Psal. vi, 6. οι Psal. Lyi, 8. de purgatorio dogma aperte convincitur; nam si sanctus exstitisset, vinctus veluti damnatus nou incessisset: si vero penitus desperatus et punis tentiæ fructu orbatus, veniam non esset consecutus. Itaque media classis cum esset et pœnitenti:e beneficio sibi præsidium comparasset, divinorum et sanctorum virorum precibus auxilium impetravit. Pro desperatis enim si totum mundum tradideris, ut sæpe dictum est, incassum laborabis. Hujus rei testis antedictus sacer Joannes Damascenus in oratione antea commemorata, ubi dicit: ‹ Qui vitam flagitiose traducit, et sentibus semper involutam, et sordium fœditate respersam, nec suan; unquain conscientiam introspexit, sed Intrepide simul nullo habito discrimine voluptatum se fœditatibus contaminaverit, omnibus cupiditatibus carnis subsequendo, omnino animæ cura despecta, nihilque aliud quam carnem sentiens, in iisque cogitationibus deprehensus e vita discesserit, huic nemo manum porrexerit, sed ita secnm agetur, ut nec ab uxore, vel liberis, fratribus, cognatis, vel amicis ei omnino subveniri possit, quod eum in mensura Deus,non habeat. Vides quomodo sanctus hic vir dixit, quod qui pro his deprecatur, insanit, veluti extra Dei mensuram collocatis? De his scriplum est, Non est in inferno poenitentia ",, et reliqua. De media classe, id est, de his qui sub pœnitentia moriuntur esse sollicitos, lucrosa res est adinodum et plane fructnosa. Nolimus igitur vivis ansam et prætextum præbere cleemosynas non exhibendi, sed post obitum reservare, quippe cum absurdum id et profanum, et a divina lege alienum; sed præstantissima res Deo grata et in totum ac· ceptabilis, omnem hominem religiosum Christique amantem esse, seque ipsum multiplicibus ac bonis operibus purgare, et omni ab impuritate abstinere, Dei speciosis præceptis obsecundando, ut cum áð exitum vitæ devenerit, cum fiducia Domino dicat, ‹ Paratum est cor meum *,, itaque jucunde bonis angelis instigatoribus occurrat. At hoc quidem pauci faciunt, et minus sæpe secundum verbunı Domini, quia pauci, inquit, salvantur. ld pro comperto liabentes, arduum esse multos ex primo ordine reperiri; necessarioque secundam inducimus ordinem, apostolorum et Patrum vestigiis insistentes, quoniam defuncti Dei bonitate juvantur, et charitas fraterna augetur, et resurrectionis spes stabilitur, et ad sacras ædes concursus ardentius augetur, et erga pauperes beneficentia magis extenditur. Vide quotupliciter hæc res proficua est et utilis, et quot modis occasio reconciliationis inter omnes oboritur. Hoc qui nolunt, neque amplectuntur, ecclesiasticum ordinem tollunt, et mortuorum sacrificia abdicant et impediunt, quæ non incassum a doctoribus excogitata sunt. Sed absit ut hoc

unquam fidelium quis credat vel omnino recipiat. θέλοντες, μηδὲ στέργοντες, τὴν ἐκκλησιαστικὴν Sed hoc admodum utile existimantes, ne cessemus unquam, fratres, pro mortuis commemorationem facere: nam ii magnum levamen et subsidium sentiunt ex orationibus, precibus, eleemosynis aliisque piis operibus quæ nobis opem ferentibus præstantur. De hoc igitur sacri et divini apostoli in suis Constitutionibus præcipiunt, ubi scriptum est: 4 Celebrentur tertiæ mortuorum in psalmis, lectionibus atque orationibus propter eum qui tertia die resurrexit; et nonæ in commemorationem superstitum et defunctorum, et quadragesimæ secundum veterem formam. Moysem enim ita populus Devit. Et anniversaria pro eorum memoria, et tradatur de eorum facultatibus aliquid pauperibus in commemorationem eorum., Hec de piis dicimus. Nam de impiis si totum orbem tradiderimus, nihil proderit cui enim viventi fuit Deus adversus, apertum est, futurum ei etiam adversum esse mortuo, quippe cum non sit iniquitas apud Deum. Namı justus est Dominus et justitias diligit, et ecce homo et opus ejus, et tu retribues unicuique secundum opera sua. › τάξιν ἀναιροῦσιν· παύουσι καὶ τὰς τῶν νεκρῶν λειτουργίας, ὥς τε μή γίνεσθαι· αἵτινες οὐκ εἰς μάτην παρὰ τῶν διδασκάλων ἐπενοήθησαν. ᾿Αλλὰ μὴ γένοιτο τοῦτο δοξάσαι τινὰ τῶν πιστῶν καθόλου παραδέξασθαι· ἀλλὰ πιστεύοντες λίαν ὠφέλιμον εξ ναι, μὴ πανώμεθα ἀεὶ μνείας ποιεῖν ἀδελφοὶ ὑπὲρ τῶν κεκοιμημένων· διότι μεγάλην ἄνεσιν καὶ βού θειαν ἔχουσιν, ἡμῶν ἐπικουρούντων αὐτοῖς διὰ προς ευχῆς ὁμοῦ καὶ δεήσεως ἐλεημοσύνης τε καὶ τῆς ἄλλης ἁπάσης εὐποιΐας. Περὶ τούτου οὖν καὶ οἱ θεῖοι καὶ ἱεροὶ ἀπόστολοι προστάττουσιν ἡμῖν, ἐν ταῖς αὐτῶν διατάξεσιν ἔνθα φασίν· Επιτελείσθω τρίτα τῶν κεκοιμημένων ἐν ψαλμοῖς καὶ ἐν προσευ χαῖς, διὰ τὸν διὰ τριῶν ἡμερῶν ἐγερθέντα· καὶ ένατα εἰς ὑπόμνησιν τῶν περιόντων καὶ τῶν κεκοιμημένων· τεσσαρακοστὰ κατὰ τὸν παλαιὸν τύπον· Μωσήν γὰρ ὁ λαὸς οὕτως ἐπένθησεν· καὶ ἐνιαύσια ὑπὲρ μνήμης αὐτῶν. Καὶ διδόσθω ἐκ τῶν ὑπαρχόν των αὐτῶν τοῖς πένησιν, εἰς ἀνάμνησιν αὐτῶν. Ταύτα μὲν περὶ εὐσεβῶν λέγομεν. Περὶ δὲ ἀσεβῶν, ἐὰν καὶ τὰ τοῦ κόσμου δῷς πένησιν, οὐδὲν ἐνήσεις αὐτόν· ᾧ γὰρ περιόντι ἐχθρὸν ἦν τὸ θεῖον, δηλονότι καὶ με ταστάντι. Οὐ γάρ ἐστιν ἀδικία παρὰ τῷ Θεῷ, δίκαιος γὰρ Κύριος καὶ δικαιοσύνας ἠγάπησε· καὶ ἴδοι ἄνθρωπος καὶ τὸ ἔργον αὐτοῦ· καὶ σὺ ἀποδώσεις ἑκάστῳ κατὰ τὰ ἔργα αὐτοῦ.» Andis de sacris apostolis qua ratione pro mortuis fidelibus sacrificia et preces sanciunt adhiberi? Id est quod sæpe diximus, quod pro puro et contrito corde in hac vita pœnitentibus, sed non secundum præscriptas leges id perficere valentibus mortuis deprecamur. Pro his Deum placare conamur et invocamus, precamurque aliquid, unde ipsis allevatio et utilitas accedat; hocque est quod in decreto ejus Ecclesia purgatorium vocat, in quo post obitum purgantur animæ, orationibus precibusque a vivis fidelibus pro eorum semper subsidio susceptis. Nam ut id in gratiam sanctorum vel improborum fiat, nemo sauæ inentis astimabit: sed nec pro Christianis impœnitentibus; idem enim peccatoribus et impœnitentibus Christianis continget quod iis eveniet qui verum Deum Christum non cognoverunt; iisque etiam multo deterius quam illis. Qui non cognovit, dicit Evangelium, voluntatem Domini sui, et fecerit digna plagis, vapulabit paucis; qui autem cognovit voluntatem Domini sui, et non præparavit et non fecit secundum voluntatem ejus, vapulabit multis s. Pro luis, si verba sacrorum apostolorum audisti, dicta sunt, cum dicunt: Hæc de piis dicimus, id est de poenitentibus; pro impiis vero si totum mundum tradideris, nihil profeceris. Hoc idem asserit etiam lingua aurea Joannes, Nemo, inquit, hinc eo digrediens, nisi sua solverit peccata, quin rationem gestorum reddat, valebit effugere. Sed quemadmodum de carcere hoc catenati ad tribunal rei ducuntur, sic et animæ omnes, 63 Luc. xl1, 47, 48. Lib. vult, Const. 4. Ακούεις τῶν ἱερῶν ἀποστόλων· πῶς νομοθετοῦσι προσάγειν θυσίας τε καὶ διήσεις ὑπὲρ τῶν πιστῶς κοιμηθέντων, τοῦτό ἐστιν ὅ πολλάκις ἔφημεν ὑπὲρ τῶν μετανοησάντων μὲν ἐνταῦθα μετὰ καθαρᾶς καὶ συντετριμμένης καρδίας, μὴ φθασάντων δὲ τελειών σαι τοὺς δοθέντας αὐτοῖς κανόνας· ὑπὲρ τούτων εύο χόμεθα μεταστάντων· ὑπὲρ τούτων ἐξιλεούμεθα τὸ θεῖον, καὶ παρακαλοῦμεν καὶ δεόμεθα. Οθεν αὐτοῖ; δίδοται ἄνεσις καὶ ὠφέλεια. Καὶ ταῦτό ἐστιν ὅπερ ἡ τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησία ἐν τῷ ἑαυτῆς ὄρῳ καλεί καθαρτήριον· ἐν ᾧ καθαίρονται μετά θάνατον αἱ ψυχαί, διὰ τῆς τῶν ζώντων πιστῶν ἐπικουρίας, προσευχών καὶ δεήσεων συνεχῶς ὑπὲρ αὐτῶν γινομένων. Ο ὑπὲρ τῶν ἁγίων, οὐδεὶς εὖ φρονῶν ἐννοήσε:, οὐδὲ ὑπὲρ τῶν ἀσεβῶν, ἀλλ᾽ οὐδ᾽ ὑπὲρ τῶν ἀμετανοήτων Χρισ στιανῶν. Ταυτὸ γὰρ πείσονται ἁμαρτωλοὶ καὶ ἀμε· τανόητοι Χριστιανοὶ, 8 πείσονται καὶ αὐτοὶ εἰ μὴ γνόντες τὸν ἀληθινὸν Θεὸν Ἰησοῦν Χριστόν· καὶ ἔτι πολλῷ χεῖρον οὗτοι ἐκείνων. «Ο γὰρ μὴ γνούς, φησὶ τὸ Εὐαγγέλιον, τὸ θέλημα τοῦ Κυρίου αὐτοῦ, ποιήσας δὲ ἄξια πληγών, δαρήσεται ὀλίγας· ὁ δὲ γνοὺς τὸ θέλημα τοῦ Κυρίου αὐτοῦ, καὶ μὴ ἑτοιμά σας, μηδὲ ποιήσας πρὸς τὸ θέλημα αὐτοῦ, δαρήσεται πολλάς.» Ὑπὲρ τούτων γὰρ εἰ ἤκουσα; τῶν ἱερῶν ἀποστόλων λεγόντων ἐστὶ, τό, Ταῦτα μὲν ὑπὲρ εὐ σεβῶν λέγομεν, τουτέστι μετανοησάντων· περὶ δὲ ἀσεβῶν οὐδὲ εἰ τὰ τοῦ κόσμου δώσει; ὑπὲρ αὐτῶν, ὠφελήσεις αὐτούς. Τὸ αὐτὸ καὶ ὁ τὴν γλώτταν χρυσ σούς Ἰωάννης·. Οὐδεὶς, φησὶν, ἐντεῦθεν μὴ δια λυσάμενος τὰ ἁμαρτήματα αὐτοῦ, ἀπελθὼν ἐκεῖ,

PRO CONC. FLORENT. CAP. III. DE PURGATORIO. › circumdatæ vinculis, et ad tremendum judicium rapiuntur.» Aspicis et hic quomodo hinc imparate decedentes animæ post mortem auxilium suscipere non possunt? sed eo modo quo exeunt, cum peccatorum oneribus ad tremendum tribunal trahuntur. Sed quæ pœnitentiam subierint, et fervidis cum lacrymis Deum placaverint, adhibitis pro iis sacrifciis et expiationibus, valde juvantur. δυνήσεται τὰς ἐπὶ τούτοις εὐθύνας διαφυγείν. Αλλ' si hinc impenitentes decesserint, variis peccatorum ὥσπερ οἱ ἀπὸ τῶν δεσμωτηρίων τούτων, μετὰ τῶν ἁλύσεων προσάγονται ἐπὶ τὸ δικαστήριον, οὕτως καὶ αἱ ψυχαὶ πᾶσαι, ὅταν ἐντεῦθεν ἀπέλθωσιν ἀμετα νόηται τὰς ποικίλας περικείμεναι σειρὰς τῶν ἁμαρ βημάτων, ἐπὶ τὸ φοβερὸν ἄγονται βῆμα. Ορᾷ; κάνε ταῦθα, πῶς αἱ ἀνετοίμως τῶν ἐντεῦθεν ἀποδημού σαι ψυχαί, οὐκ ἔχουσι βοήθειαν μετὰ θάνατον· ἀλλ' οὕτως καθὼς ἐξέρχονται, τουτέστι μετὰ τῶν φορτίων τῶν ἁμαρτημάτων ἐπὶ τὸ φοβερὸν ἄγονται βῆμα. Αἱ δὲ μετανοήσασαι, καὶ θερμοῖς τοῖ; δάκρυσι την Θεὸν ἐξιλεώσασαι, μεγάλως βοηθοῦνται διὰ τῶν ὑπὲρ αὐτῶν γινομένων ἱερῶν θυσιῶν τε καὶ τελε τῶν. G. Οι φησιν ὁ τοῖς νέοις βωμολόχοι; ἑπόμενος· οὐτ δεμία ὠφέλειά ἐστι τοῖς κατοιχομένοις οὐδὲ βοήΘεια. Διὰ τοῦτο γὰρ καὶ ἡργησαν τὰς τούτων μνήμας· εἰ δέ ἐστιν, ἐῶμεν αὐτὸ, φασί, τῇ εὐσπλαγχ νίᾳ τοῦ Θεοῦ. Ἡμεῖς δὲ πρὸς αὐτοὺς ἐροῦμεν· Τί δηλοῦν βούλεται τὰ τεσσαρακοστά· αἱ τε κατὰ πᾶν Σάββατον μνείαι· αἵ τε προσφοραί, καὶ αἱ κατ᾽ ἔτος γινόμεναι μνῆμαι καὶ τελεταὶ τῶν κεκοιμημένων· τίνος ἕνεκεν; ὑπὲρ τίνων; καὶ διὰ τί ποιεῖται; εἰ μὲν γὰρ ὑπὲρ τῶν ἁγίων εἴπῃς, ψευδῆς ὁ λόγος προφανής γενήσεταί σοι ὁ ἔλεγχο;, καὶ κατὰ πόδας Γρηγόριος ὁ Διάλογος ἐν τῷ βιβλίῳ τῶν Διαλόγων προς Πέτρον φησί·. Τετελειωμένων ἁγίων αἱ ψυχαὶ, εὐθὺς ἡνίκα τῶν τῆς σαρκὸς κλείθρων ἐξέλθωσιν, ἐν ταῖς οὐρανίαις καθέδραις ὑποδέχονται, φανερώτεραι τοῦ φωτὸς καθεστηκυίαι.» Εἰ οὖν ἐν ταῖς οὐρανίαις καθέδραις καὶ μετὰ τοῦ Χριστοῦ εἰσιν, οὐ χρεία ὑπὲρ ἐκείνων προσφοράς, κόλλυβα, G καὶ θυσίας ὑπὲρ ἁμαρτιῶν προσφέρει» Θεῷ· εἰ δὲ ὑπὲρ τῶν ἐν ᾅδῃ κατεχομένων εἴποις ἄν, καὶ οὐδὲ τοῦτο ἀληθές· μᾶλλον δὲ οὐδὲ σὺ τοῦτο ψήσεις, εἰ μὴ σφόδρα μανείης· εἰ δὲ μή, καὶ ὁ πλούσιος ἔτυ χεν ἂν σταγόνος ὕδατος, ἐν τῇ φλογί καιόμενος. Αλλ' οὐκ ἔστι τοῦτο, οὐκ ἔστι. Ὥστε ὑπὲρ τῶν μέσων, ἄκων καὶ μὴ βουλόμενος ὁμολογήσεις γίνεσθαι ταῦτα. Ὑπὲρ τίνων δέ; Ὑπὲρ πιστῶν, ὑπὲρ τῶν μετανοησάντων· ὑπὲρ ὧν πολλάκις είπομεν. Τίνος ἕνεκεν καὶ διὰ τί; Ἵνα εξιλεώσῃς τὸ θεῖον ὑπὲρ αὐτῶν· καὶ ὅπερ οὐκ ἔφθασαν ἐκεῖνοι ζῶντες ίκανο ποιῆσαι, σὺ ὑπὲρ αὐτῶν ἀναπληρώσεις. Οι φησιν ὁ ἐναντίος, οὐ διὰ τοῦτο· ἀλλ' ὑπὲρ τῶν ἱερέων τοῦτο ετάχθη, ἵνα καὶ αὐτοὶ ζῶσιν, ἐλεημοσύνας καὶ προσφοράς λαμβάνοντες. Ο τῆς μανίας! ὢ τῆς ἀνοία;! Η οἰκειότερον εἰπεῖν, ὦ τῆς ἀναιδείας καὶ βλασφημίας! Η τοῦ Θεοῦ ἄσπιλος νύμφη, ἡ μώμου παντὸς ἀνωτέρα Εκκλησία, τοῦ πανοικτίρμονος καὶ ἀληθινοῦ Θεοῦ, κηρύττει πλάνην; "Αλαλα γενηθήτω τὰ δόλια χείλη, τὰ κατὰ τῆς τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίας λαλοῦντα. Οὐ γὰρ διὰ τὸ τοὺς ἱερεῖς ζῆν ἡ Ἐκκλη σία προσέταξε τοῦτο γίνεσθαι· τοῦτο γὰρ καὶ νοῆ σαι μόνον ἀσεβές ἐστι, καὶ ἀνόητον παντελῶς· ἀλλὰ πρὸς ὠφέλειαν τῶν κεκοιμημένων νενομοθέτηται, ὡς πολλάκις είρηται. Καὶ οὐ δεῖ πολυλογεῖν. Μιας μόνης ἢ καὶ δύο μνησθέντα μαρτυριῶν, ἅς τελευταῖον ἐταμιευσάμην· εἶθ' οὕτω πρὸς τὰ προτεινόμενα παρ' ὑμῶν ἀποκριθήσομαι, καὶ οὕτω κατα Non, inquit novorum scurrarum assecla, emolumenti aliquid vel subsidii mortuis accedit, idcirco eorum commemorationes otiosas reliquerunt. Si vero aliquid accedit, id divinæ misericordiæ, inquiunt, permittamus. At nos illis respondlelimus, quid significare quadragesimas volunt, et per singula Sabbata commemorationes, oblationes, anniversaria, monumenta el sacrilicia mortuorum. Quanam de causa, pro quibus, cum fiunt? Si pro sanctis dixerit, falsus est sermo.: manifesta est el parata confutatio. Gregorius Dialogus in Dialogorum libro ad Petrum, ait: & Ei tamen luce clarius constal, quia perfectorum auinæ mox ut hujus carnis claustra exeunt, in cœlestis regni sedibus recipiuntur. › Si igitur in cœlestium sedibus et una cum Christo sunt, pro iis non opus est oblationes, vel placentas, et pro peccatis sacrificia offerre Deo. Si vero pro iis qui in inferno detinentur dixeris, nec id verum est, imo nec tu ipse dices nisi penitus insanieris; si vero non, et dives dum in igne torretur, stillam aquæ obtinuisset. At hoc nequaquam est. Quamobrem invitus et nolens pro mediis id fieri confiteberis. At pro quibus? Pro fidelibus, pro poenitentibus, pro quibus jam saepe diximus. Quanam de causa et cur? Ut Deum in eorum gratiam places, et quod illi dum viverent praestare non po tuerunt, tu pro illis adimpleas. Non, inquit adversarius, non propter hoc, sed in gratiam sacerdotum id institutum est, ut et ipsi præsidia vitæ sibi comparent, oblationes et eleemosynas accipiendo. O insariam, ο stoliditatem! vel, ut magis proprie dicam, o impudentiam et blasphemiam! Dei sponsa immaculata, omnique reprehensione superior Ecclesia, misericordis et veri Dei pṛædicat errores. Muta fiant dolosa labia quæ adversus Dei loquuntur Ecclesiam. Non enim ut inde sibi victum pararent sacerdotes, id Ecclesia constituit; nam id cogitatu solum impium ac penitus stultum est, sed in utilitatem mortuorum sancitum est, ut sæpe diximus; nec pluribus verbis est opus, si unum vel alterum testimonium addidero, quæ ultimo loco reservavi; deinde vestris objectionibus respondebimus, et orationi finem imponemus. Gregorius Dialogus, Ecclesiæ Dei præses, cujus antea fecimus mentionem, in oratione et libro Dialogorum prædicto sic ait: • Ate peto, beatissime Pater, quidnam esse pote-

rit, quod mortuorum valeat animabus prodesse.» παύσω τὸν λόγον. Γρηγόριος ὁ Διάλογος ὁ τῆς τοῦ Gregor. Si culpæ post mortem insolubiles non sunt, multum poterit salutaris sacrificii oblatio animas adjuvare.» Audis quod animæ post mortem adjuvantur? Oportet igitur scire de quibus intelligat. De sanctis nemo mentis compos dicere audebit: at neque de desperatis: sequitur ut iis qui poenitentes moriuntur hæ purgationes et auxilia prusint. Non enim sola confessio et poenitentia suflicit ut ipsum in regna cœlorum perducat, quein - admodum indocti quidam et insensati sæpenumero nobis objiciunt, sed necesse est antea satisfacere de peccatis, opere simul et omissione commissis. Poenitentia namque fervidaque confessio occasio est viam inveniendæ salutis. Si vero præventus ex hac vita et sæculo decesserit, ab æterna damnatione redimitur, quam subiisset, si eum non pœnituisset at deliciarum et lætitiæ paradisi non fit hæres nisi sufficienter seipsum purgarit, et dignum se illius hæreditatis ostenderit. Unde animarum bonique amator Dominus Deus, de omnium salute sollicitus et omnes fieri salvos cupiens, ei quem toto corde suorum criminum pœnituerit, si satisfacere præventus morte nequiverit, panam purgatiomis tribuit, ut temporario et purgatorio igne purgatus, a sempiterno et sine fine igni liberetur: nec ut a damnatione tantum liberetur, sed et cœlestis habitationis capax evadat, secundum oraculum, «Tanquam aurum in fornace probavit illos: et quasi holocausti hostiam accepit illus. › Θεοῦ Ἐκκλησίας προστάτης, οὗ καὶ πρότερον ἐμνήσθην, ἐν τῷ προμνημονευθέντι λόγῳ τε καὶ βεβαίω τῶν Διαλόγων πρὸς Πέτρον οὕτω φησί· ο Πέτρος. Ερωτῶ σε, φησί, Πάτερ μακαριώτατε, τί λοιπόν δύναται τὰς τῶν τελευτώντων ψυχὰς μετὰ θάνατ ὠφελῆσαι., Γρηγόριος. «Ἐὰν τὰ πταίσματα, Πέτρα, μετὰ θάνατον ἀσυγχώρητα οὐκ εἰσὶ, πολὺ δύναται τὰς ψυχὰς ἡ ἱερὰ προσφορὰ τῆς σωτηριώδους θυσίας βοηθῆσαι.» 'Ακούεις ότι μετά θάνατον ὠφελοῦνται αἱ ψυχαί; δεῖ οὖν γνῶναι ποῖαι. Δἱ μὲν τῶν ἁγίων, οὐδεὶς ἂν ὑγιᾶ ἔχων τὸν νοῦν εἶποι. 'Αλλ' οὐδὲ αἱ τῶν ἀπεγνωσμένων· ἔπεται τοῖς ἐν μετανοίᾳ τελευ τήσασι ταύτην γίνεσθαι τὴν ὠφέλειαν, την κάθαρ σίν τε καὶ τὴν βοήθειαν. Οὐ γὰρ ἀρκεῖ τῷ ἀνθρώπῳ μόνη ἡ ἐξομολόγησις καὶ ἡ μετάνοια, κομίσαι αὐτὸν εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν, ὡς οἱ ἀμαθεῖς καὶ ἀνόητοι πολλάκις ἡμῖν προφέρουσιν· ἀλλὰ δεῖ καὶ ἱκανοποιῆσαι περὶ τῶν ἡμαρτημένων ὁμοῦ καὶ ἡμε λημένων· ἡ γὰρ μετάνοια καὶ ἡ θερμὴ ἐξομολόγη σις, ἀφορμὴ γίνεται τῷ ἀνθρώπῳ τῆς πρὸς σωτηρίαν ἐδοῦ· εἰ δὲ φθασθεὶς ἐκδημήσῃ τοῦ βίου καὶ τῆ; παρούσης ζωής, λύτρωσις γίνεται αὐτῷ τῆς ἀτε λευτήτου κολάσεως, ἣν ἂν ὑπέστη ἀναμφιβόλως μὴ μετανοήσας· τῆς τρυφῆς δὲ καὶ τῆς ἀγαλλιάσεως τοῦ παραδείσου, οὐ γίνεται κληρονόμο;, ἂν μὴ ἱκανῶς ἑαυτὸν καθάρῃ, καὶ ἄξιον ἀποδείξῃ τῆς κληρονομίας ἐκείνης. Οθεν ὁ φιλόψυχος καὶ φιλάγαθος Κύριος προνοούμενος πάντων τὴν σωτηρίαν, καὶ θέλων πάν τας σωθῆναι, μετανοήσαντι τῷ ἀνθρώπῳ ὁλοψύχω; ἐφ᾽ οἷς ἑαυτῷ σύνοιδε πταίσμασι, καὶ μὴ φθάσαντι ἱκανοποιῆσαι ἐν τῷ παρόντι, τὴν διὰ καθάρσεως αὐτῷ δίδωσι τιμωρίαν· ἵνα διὰ τοῦ προσκαίρου ἐκείνου καὶ καθαρτικοῦ πυρὸς καθαρθεὶς, λυτρωθείη τοῦ αἰωνίου ἐκείνου καὶ ἀτελευτήτου πυρός· καὶ οὐ μόνον λυτρωθείη τῆς καταδίκης, ἀλλὰ καὶ δεκτό; γένηται τῆς οὐρανίου κατοικίας, κατὰ τὸ λόγιον, «ὡς χρυσὸν ἐν χωνευτηρίῳ ἐδοκίμασεν αὐτούς· καὶ ὡς ὁλοκάρπωμα θυσίας προσεδέξατο αὐτούς. ο Καὶ παράδειγμα τῆς καθάρσεως ταύτης δίδωσιν ὁ αὐτὸς Γρηγόριος ἐν τῇ αὐτῇ προῤῥηθείσῃ βήσει πρὸς τὸν αὐτὸν Πέτρον κατὰ συνέχειαν τοῦ αὐτοῦ λόγου • φησὶ γάρ ο Όθεν, Πέτρε, ταύτην τὴν ὠφέ λειαν πολλάκις καὶ αὗται αἱ τῶν τεθνεώτων ψυχαί, ὤφθησαν ἐπιζητοῦσαι· καθὼς ὁ προλεχθεὶς Φέλιξ δ ἐπίσκοπος. Παρά τινος πρεσβυτέρου, πάνυ τῇ ζωή εὐλαβεστάτου, ἀκηκοέναι ἔλεγεν· ὅστις πρεσβύτερος ἕως πρὸ τῆς διετίας ταύτης, τῶν ὑπῆρχε καὶ ἐν τῇ περιοικίδι τῆς πόλεως Κεντουμπελλῶν κατῴκει· τῆς δε ἐκκλησίας τοῦ ἁγίου Ἰωάννου τῆς ἐν τῷ τόπῳ τῷ λεγομένῳ Ταυριάνα πρότερον προΐστατο ὁ οὖν αὐτὸς πρεσβύτερος εἰς τὰ θερμὰ τὰ ὄντα ἐν τῷ αὐτῷ τόπῳ, οσάκις ἡ τοῦ σώματος ἠνάγκαζε χρεία, λούεσθαι ειώθει· ἔν τινι δὲ ἡμέρᾳ ἐκεῖσε ἐπὶ Exemplum purgationis hujus tradidit ipse idem Gregorius in eodem loco ad Petrum, eumdemn sequendo sermonem. Dicit enim: • Unde hanc utilitatem nonnunquam ipsæ defunctorum animæ expetere videntur, quemadmodum prædictus Felix episcopus a quodam vitæ venerabilis presbytero cognovisse se asserit, qui presbyter usque ante biennium vixit et in dicecesi Centumcellensis urbis habitabat, atque ecclesiæ beati Joannis, quæ in loco qui dicitur Tauriana sita est, præerat. Idem igitur presbyter in eodem loco in quo calidæ aquæ sunt, quoties necessitas corporis exigebat, lavare consueverat. Die vero quadam cum eo fuisset ingressus, invenit quemdam cognitum virum ad suum obsequium præparatum qui sibi de pedibus calceamenta abstraheret, vestimenta susciperet et exeunti τὸ λούσασθαι εἰσελθὼν, εὗρεν ἄνδρα τινὰ ἀγνώρι· de thermis sabana præberet, et omne ministerium cum magno famulatu perageret. Cumque hoc sæpius fieret, die quadam idem presbyter ad balnea iturus intra semetipsum cogitans dixit: Viro illi qui mihi solet tam sincere ad lavandum obsequi, ingratus apparere debeo, sed aliquid mihi necesse est ei pro munere portare. Duabus ergo oblatonikus sumptis profectus est. Qui mox ut perve- στον, ἕτοιμον εἰς τὴν αὐτοῦ ὑπουργίαν ὅστις ἐκ τῶν ποδῶν αὐτοῦ τὰ ὑποδήματα ἔσυρα· καὶ τὰ ἱμάτια αὐτοῦ ὑπεδέξατο. Εξερχομένου δὲ αὐτοῦ ἀπὸ τῶν θερμῶν, τὰ σάβανα αὐτοῦ ἐπιδέδωκε· καὶ πάσαν ὑπουργίαν μετὰ μεγάλης τιμῆς ἐξετέλεσεν. Ἐν δὲ τῷ πολλάκις τοῦτο γενέσθαι, ὁ αὐτὸς πρεσβύτερος ἐν μιᾷ εἰς τὰ θερμὰ ἀπερχόμενος, ἐν ἑαυτῷ λογιζό μενος εἶπε· Τῷ ἀνδρὶ ἐκείνῳ τῷ οὕτω μει γνησίως

PRO CONC. FLORENT. CAP. III. DE PURGATORIO. obsequio in omnibus usus est. Lavit itaque et cum jam vestitus voluisset egredi, quas secum oblationes ferebat obsequenti sibi viro pro benedictione obtulit, petens ut charitatis gratia ca susciperet. Cui ille morens afflictusque respondit: Mihi ista quare das, Pater? Isle panis sanctus est, ego eum manducare non possum. Ego etenim quem vides hujus loci dominus aliquando fui, sed culpis meis hic post mortem condemnatus sum. Si autem mihi quid præstare vis, omnipotenti Deo pro me offer bunc panem et pro peccatis meis deprecare. Et nunc exauditum te esse cognosce cum huc ad lavandum veneris, et me non inveneris. Et his dictis disparuit, et is qui homo esse videbatur, evanescendo innotuit quia spiritus fuit. Idem vero presbyter hebdomadam continuam se pro eo cum lacrymis aflixit, salutaren hostiam quotidie Deo offerens. Et reversus postea ad balneum, eum ibi in posterum non invenit. ἐν τῷ λούεσθαι ὑπουργεῖν εἰωθότι, οὐκ ὤφειλον κε- nit ad locum, hominem invenit, alque es more ejus νὸς ὀφθῆναι· ἀλλά τι οὖν δῶρον, βαστάσαι χρεία. Δύο οὖν προσφοράς λαβὼν, ἐπορεύθη. Ἐν τῷ τόπῳ οὖν παραγενόμενος, αὖθις τὸν ἄνθρωπον εὗρε· κατά δὲ τὸ εἰωθὸς, ἐν ἅπασι τὴν λειτουργίαν ἐπετέλεσε. Λουσαμένου δὲ αὐτοῦ καὶ φορέσαντος, καὶ ἤδη κοι τὸν μέλλοντος ἐξέρχεσθαι, ἄσπερ μεθ' ἑαυτοῦ προστ φορὰς ἐβάσταζε, τῷ ὑπουργήσαντι αὐτῷ ἀνδρὶ, εὐλογίας χάριν ἐπιδέδωκε, παρακαλῶν ἀγάπης ἕνε κεν ταῦτα αὐτὸν δέξεσθαι. Ἐκεῖνος δὲ πενθῶν καὶ θλιβόμενος, ἀπεκρίθη λέγων· Ἐμοὶ ταῦτα διὰ τί παρέχεις; Οὗτος ὁ ἄρτος, ἅγιός ἐστι· κἀγὼ φαγεῖν αὐτὸν οὐ δύναμαι. Ἐγὼ γὰρ ἂν θεωρεῖς, ποτὲ τοῦ τόπου κύριος ὑπῆρχον· ἀλλὰ διὰ τὰ πταίσματά μου, ἐνθάδε κατεδικάσθην. Ἐὰν δέ μοί τι παρασχεῖν ἐθέ λῃς, τὸν ἄρτον τοῦτον ὑπὲρ ἐμοῦ τῷ παντοδυνάμῳ Θεῷ προσένεγκε, καὶ ὑπὲρ τῶν ἁμαρτιῶν μου πρόσο ευξας. Τότε δὲ ὑπακουσθῆναι γίνωσκε, ἐὰν ἐπὶ τῷ λούσασθαι ἐλθὼν, ἐμὲ ἐνθάδε μὴ εὕρῃς. Ταῦτα δὲ εἰπὼν, ἀφανής γέγονε. Καὶ ὅστις ἄνθρωπος εἶναι ἐθεωρεῖτο, ἀφανὴς γενόμενος, ἐδηλοποιήθη ὅτι πνεῦμα ὑπῆρχεν. Ὁ δὲ αὐτὸς πρεσβύτερος, ἑβδομάδα ἡμερῶν ἑαυτὸν ἐπιμόνως ἐν δάκρυσιν ὑπὲρ αὐτοῦ συνέσφιγξε· σωτηριώδη θυσίαν καθ' ἡμέραν τῷ Θεῷ προσκομίζων, μετὰ δὲ τοῦτο εἰς τὰ θερμὰ ὑποστρέψας, οὐδαμῶς αὐτὸν τοῦ λοιποῦ ἐκεῖσε εὗρεν. Z'. Ἐκ τούτου οὖν δείκνυται πόσον ταῖς ψυχαῖς συμβάλλεται ἡ τῆς ἱερᾶς θυσίας προσφορά, οπόταν ταύτην καὶ αὐτὰ τῶν τεθνεώτων τὰ πνεύματα παρὰ τῶν ζώντων αἰτῶνται· καὶ διὰ σημείων μηνύουσιν, ὅτι δι' αὐτῆς τῶν πταισμάτων λυτροῦνται. Ποῦ ἡ τῶν ἀμαθῶν καὶ ἀναισθήτων κακογήρων νομοθε σία, τὸ μὴ ποιεῖν θυσίας ὑπὲρ τῶν κεκοιμημένων; ἀλλὰ διδόναι τοῖς ἐν φυλακῇ καὶ οὐ τοῖς ἱερεῦσιν; ὅπου τὸ πνεῦμα τοῦ τεθνεῶτος, οὐ τῶν ἐν φυλακαῖς φροντίζει, ὥστε τούτοις διδόναι ἐλεημοσύνην, ἀλλὰ θυσίαν προσενεγκεῖν τῷ Θεῷ, τοῦ ἱερέως μετὰ δακρύων ἐδεῖτο. Καλὸν μὲν γὰρ καὶ θεάρεστον ἔργον ἐστὶ καὶ τὸ διδόναι ἐλεημοσύνην τοῖς ἐν φυλακαῖς, καὶ ἐν ἄλλοις εὐσεβέσιν ἔργοις· καὶ οὐδεὶς οὕτω μωρός, ὥστε λέγειν τὸ ἐναντίον· κρείττων δὲ πάντων, ἡ ἱερὰ θυσία ὑπὲρ τῶν κεκοιμημένων προσφερομένη τῷ Θεῷ. Τούτῳ καὶ ἄλλα ὅμοια καὶ μνή μης ἄξια ἐν τῷ αὐτῷ βιβλίῳ καὶ ἐν τῇ αὐτῇ διηγήσει ὁ μακάριος οὗτος Πατήρ καὶ διδάσκαλος παρα δείγματα τίθησι, διηγούμενος τὴν τῶν ψυχῶν μετὰ θάνατον κάθαρσιν· ἃ διὰ τὸ μῆκος ἐνταῦθα μὲν οὐ τίθεμεν· ἐκεῖσε δὲ τοὺς βουλομένους ἰδεῖν παραπέμ πομεν. Κάν τις οὖν ἐπιπόνως διέλθῃ τὴν βίβλον ἐκείνην, οἶμαι πάσης φιλονεικίας καὶ ἔριδος ἑαυτὸν ἀπαλλάξειεν· αἱ γὰρ ψυχαί εξερχόμενοι τοῦδε τοῦ βίου ἀτελεῖς ἐν ἱκανοποιήσει, ἐν κολάσει καὶ πυρὶ καταδικάζονται, οὐ καυστικῷ, ἀλλὰ καθαρτικῷ· καὶ οὐκ αἰωνίῳ, ἀλλὰ προσκαίρῳ· ὅπως ἐν ἐκείνῃ τῇ μερικῇ κολάσει καὶ τῷ πυρὶ ἐκείνῳ καθαρθῶσι τῶν ἁμαρτιῶν αὐτῶν, ὧν οὐκ ἔφθασαν ἐν τῷ παρόντι τελείαν ἀποδοῦναι τὴν ἱκανοποίησιν. Λυσιτε λοῦσι δὲ αὐταῖς, καὶ τῶν δακρύων καὶ στεναγμῶν τῶν ἐν τῷ ᾅδῃ λυτροῦνται, καὶ συντέμνουσι τὸν και μὸν καθ' ὃν ἐκεῖ ἔμελλον διάγειν κατὰ τὸ μέτρον τῶν ἁμαρτιῶν αὐτῶν, αἱ ὑπὲρ αὐτῶν γινόμεναι λει PATROL. GR. CLIX. G Ex his igitur verbis ostenditur quantum animabus conducat sacræ hostiæ oblatio, quando eain spiritus defunctorum a viventibus petunt, signisque significant quod per eam a peccatis redimun - tur. Ubinam est rudium insensatorum et misere senescentium legislatio, qui nolunt pro mortuis offerre sacrifcia, sed bis qui in vinculis detinentur, non autem sacerdotibus exhibere, quando defuncti spiritus nulla pro detentis in carcere sollicitudine distinebatur, ut eis eleemosynæ fierent, sed ut sacrificium offerret Deo, a sacerdote ſlendo petebat. Honestum enim est, et Deo acceptam opus eleemosynas etiam in eos erogare, et aliis piis operibus studere. Nemo est tam stultus, qui huic rei adversetur. Sed omnibus antecellit missæ sacrificium quod pro defunctis offertur Deo. Hæc et alia his similia memoratuque digna exempla in eadeın narratione beatus bic Pater et magister adjungit, dum exponit animarum post mortem purgationem, quæ propter eorum prolixitatem huic loco non apponuntur, seul eo lectorem remittimus. Ac si quis sedul librum perlustraverit, ab omni contentionis studio se vindicaturum confido. Nam animæ quæ ex hoc mundo minus in satisfactione perfectæ discedunt, poenis et igni destinantur, non combustivo, sed purganti, nec sempiterno, sed temporario, ut in ea temporaria pœna et igne illo a suis criminibus purgentur, quorum in hoc sa:culo integram satis - factionem persolvere non potuerunt. Prosunt autem ipsis, ut a lacrymis et gemitu inferni liberentur, tempusque abbreviant quod ibi manere debuerant secundum mensuram peccatorum, sacrificia et alia bona piaque opera quæ pro ipsis suscipiuntur, secundum divinum et sacrum decretum. Ac veluti si quis per menses sex aut annum ad carce40 '

53° rem damnaretur, potest judex, necessariorum pre- & τουργίας καὶ εὐπολαι, καὶ τἆλλα τῆς εὐσεβείας cibus permotus, tempus contrahere, de carcere educere, et libertaten abeundi concedere: sic et animæ quorumdam ob propriam damnata negligentam, sacerdotum precibus et cognatorum piis operibus a pœnis redimuntur, easque regni cœle. stis participes facit clemens bonique amator Deus. Hoc idem et beatus Joannes Damascenus tanquam ex mortui persona canit orans: • Imago sum, dicens, ineffabilis gloriæ tuæ, et stigmata fero peccatorum, miserere tuæ creaturæ, Domine. Et pro tua miseratione emunda, et exoptatam mihi patriam concede, paradisi civem me rursus constituendo. Similiter et ad invitatorium Sabbati ad Matutinum, secundi toni ad septimum cantum canonis mortuorum tertio versiculo, dicit: ‹ Magna et immensa misericordia abyssus infinita dilectionis tuæ. Peccatorum remissionem eis, qui ad te transierunt tribue, et ob tuam gratiam mundatos eos ostende. Nosti illud, pro tua misericordia emunda, et illud, mundatos eos ostende. Quamobrem mortuus exclamat? Nonne ut eo igne purgationis purgetur? Et nos rursus cum pro mortuis deprecamur? Sane ut eos purgatos in die retributionis ostendat. Id mutuatus a beato Paulo doctor ait: e Uniuscujusque opus quale sit ignis probabit, quia in igne revelabitur, cujus opus uanserit quod superædificavit, mercedem accipiet • Possumus et nos secundum opinionem nostram hæc verba sic intelligere: et si alii aliter exposuerunt, quod cujus opus manserit, id est, intactum ab igne, quia binc lumen accepit, mercedem accipiet. Idque est justo rum opus: transibunt enim justi per ignem illum, et nemo contradicet, ut aureus Joannes testatur in homilia 4 in Matthai Evangelium: • Nam sancti, inquit, per fluvii bujus ignem incedent, nec molestiam ullam suscipient, imo vero hilares conspiciuntur. Quomodo enim quidquam patientur, si hic perfecte mundati fuerint? Cujus vero opus arserit, detrimentum patietur: id est qui habet levia nulliusque ponderis peccata, comburentur ea velut fanum et stipula, quoniam ea facile absumit ignis. Nam id inuens beatus Paulus aiebat, • Qui superædificaverit super fundamentum hoc ligna, fœenum, stipulam; s quasi diceret, Qui ex hoc mundo dis- βαδιοῦνται, καὶ οὐδὲν πείσονται ἀηδές· ἀλλὰ μᾶλ cesserit, labens peccata venia digna, quasi stipulain, foenum et lignum, facile ignis absumet; et detrimentum patietur, id est, ad tempus plectetur: opere combusto quasi digno ut aboleatur et deleatur, ipse vero salvabitur: sic tamen tanquam per ignem, quod si et hoc modo dixeris, non multum aberraveris. Quod cujus opus manserit, id est, qui hinc migraverit peecatis mortalibus detentus, manebit opus tanquam grave instar ferri, vel lapidis, quæ quidem nou facile absumit ignis. Hie operis sui mercedem recipiet, sempiternam damnationem. Cujus vero opus comburetur, ipse salvabitur, quasi ἔργα, κατὰ τὸν θεῖον καὶ ἱερὸν ἦρον. Καὶ ὥσπερ ἂν εἴ τις καταδικασθείη ἐν φυλακῇ ποιῆσαι μῆνας ἔξι ή χρόνον, ἡ ἐξουσία δεήσεσιν οἰκείων τινῶν ἐπικαμφθεῖσα, βραχύνασά τε τὸν καιρὸν, καὶ τῆς φυλα κῆς ἐκβαλοῦσα, διάγειν ἐν ἀδείᾳ ἐποίησεν οὕτω, καὶ ψυχαί τινες καταδικασθεῖσαι διὰ τὰς ἀμελεία; αὐ τῶν, ταῖς ἱερέων δεήσεσι, καὶ ταῖς τῶν οἰκείων εὐποιΐαις, τῆς κολάσεως ἐκείνης λυτροῦνται· καὶ τὴν βασιλείαν αὐτοῖς χαρίζεται ὁ εὐμενὴς καὶ φιλάγαθος Θεός. Τοῦτ' αὐτὸ καὶ ὁ μακάριος Ἰωάννης ὁ Δ2μασκηνός· ὡς ἐκ προσώπου του τεθνηκότος μ δεόμενος· «Εἰκών είμι, λέγων, τῆς ἀῤῥήτου δόξης σου, εἰ καὶ στίγματα φέρω πταισμάτων, οἰκτείρι σον τὸ σὸν πλάσμα, Δέσποτα, καὶ καθάρισον σε εν σπλαγχνίᾳ, καὶ τὴν ποθεινὴν πατρίδα παράσχου μοι, παραδείσου πάλιν ποιῶν πολίτην με.» Ο μοίως καὶ εἰς τὸ παρακλητικόν, τῷ Σαββάτῳ εἰς τὸν ὄρθρον, τοῦ δευτέρου ἤχου εἰς τὴν ἑβδόμην ᾠδὴν τοῦ νεκρωσίμου κανόνος, τὸ τρίτον τροπάριον, λέγει" • Πολλή σου καὶ ἄφατος ἡ εὐσπλαγχνία, ἀμέσ τρητος ἄβυσσος ἡ τῆς φιλανθρωπίας σου· πταισμέ των οὖν ἄφεσιν τοῖς μεταστᾶσι πρὸς σὲ δίδου· καὶ τῇ χάριτι τῇ σῇ κεκαθαρμένους αὐτοὺς ἀνάδειξον. ο Εγνως ἄρα τὸ, Καθάρισαν σῇ εὐσπλαγχνίᾳ· καὶ τὸ Κεκαθαρμένους αὐτοὺς ἀνάδειξαν; τίνος ἔνεκεν κράζει ὁ τεθνηκώς, ἢ ἵνα διὰ τοῦ πυρὶς ἐκείνου τῆς καθάρσεως καθαρθῇ· καὶ ἡμεῖς πάλιν, διατί ὑπὲρ τῶν μεταστάντων δείμεθα; ἀλλ᾿ ἵνα αὐτοῦ; c κεκαθαρμένους ἀποδείξῃ ἐν τῇ ἡμέρᾳ τῆς ἀνταπο δόσεως. Τοῦτο δὲ λαβὼν ὁ διδάσκαλος λέγει, παρά τοῦ μακαρίου Παύλου·. Εκάστου τὸ ἔργον, ἐκεί νου λέγοντος, ὁποῖόν ἐστι, τὸ πῦρ δοκιμάσει· ὅτι ἐν πυρὶ ἀποκαλύπτεται· οὔτινος τὸ ἔργον μενεῖ ὁ ἐπιγ κοδόμησε, μισθὸν λήψεται. ο Δυνάμεθα οὖν ἐννοῆται τὸ ῥηθὲν καὶ ἡμεῖς κατ' ἐπίνοιαν ἡμετέραν, οὕτως, εἰ καὶ ἄλλοι ἄλλως πως ἐξηγήσαντο, ὅτι οὗτινος ε ἔργον μενεί, τουτέστιν άψαυστον τοῦ πυρὸς, ὅτι ἐν τεῦθεν ἐλαμπρύνθη, μισθὸν λήψεται· καὶ τοῦτό ἐστι τὸ τῶν δικαίων ἔργον. Διελεύσονται μὲν γὰρ οἱ δtκαιοι διὰ τοῦ πυρὸς ἐκείνου· καὶ οὐδεὶς ἀντερεί, ὡς ὁ χρυσοῦς Ιωάννης μαρτυρεῖ ἐν τῇ τετάρτη ὁμιλίᾳ τοῦ κατὰ Ματθαῖον Εὐαγγελίου· λέγει γάρ Οἱ μὲν ἅγιοι διὰ τοῦ πυρὸς τοῦ ποταμοῦ 18" 1 Cor. 111, 15. λον καὶ φαιδροί φανοῦνται. Πῶς γὰρ πείσονται εἰ ἐντεῦθεν ἐκαθάρισαν ἑαυτοὺς τελείως;» Ούτινος δὲ τὸ ἔργον κατακαήσεται, ζημιωθήσεται· τουτέστι, ὅστις ἔχει ἐλαφρὰ καὶ κούφα ἁμαρτήματα, κατα· καήσονται μὲν αὐτὰ, ὡς καλάμη καὶ χόρτος· ἐπειδή, καὶ εὐκόλως αὐτὰ κατεσθίει τὸ πῦρ. Τοῦτο γὰρ αἰνιττόμενος ο μακάριος Παύλος έλεγεν· ε Οστις δὲ ἐποικοδομήσει ἐπὶ τὸν θεμέλιον τοῦτον, ξύλα, χάρ τον, καλάμην· ο οἱονεὶ λέγων· Ὅστις ἂν ἀπέλθει ἐντεῦθεν ἁμαρτήματα ἔχων συγγνωστά, ώσπερ και λάμην καὶ χόρτον καὶ ξύλον, καταφάγῃ ἂν εὐκόλως τὸ πῦρ, καὶ ζημιωθήσεται· τουτέστι πρός καιρόν

PRO CONC. FLORENT. CAP. III. DE PURGATORIO. κολασθήσεται· τοῦ ἔργου ὡς ἀξίου ἀφανισμού και - 4 per ignem; ut aurum si cui fuerit admistum mateμένου καὶ ἀφανιζομένου· αὐτὸς δὲ σωθήσεται· οὕτω δὲ, ὡς διὰ πυρός. Εἰ δὲ καὶ οὕτως εἴπῃς, οὐκ ἂν ἁμάρτης· ὅτι οὗτινος τὸ ἔργον μενεί, τουτέστιν ὅστι; ἐντεῦθεν ἀπελεύσεται ἁμαρτήματα ἔχων θανάσιμα, μενεῖ τὸ ἔργον ὡς βαρύ, σιδήρου δίκην, ἢ λίθου, ὅπερ οὐ καταφάγεται εὐκόλως τὸ πῦρ· καὶ οὗτος λήψεται μισθὸν τοῦ ἔργου αὐτοῦ, τὴν αἰώνιον κόλα σιν. Οὗ δὲ τὸ ἔργον κατακαήσεται, σωθήσεται αὐτὸς ὡς διὰ πυρός. Ὥσπερ καὶ τὸ χρυσίον, ἐπειδὰν μὲν συμμιγῇ ὕλῃ τινὶ ἀλλοτρίᾳ τῆς αὐτοῦ φύσεως, καθα δηλον γίνεται, καὶ τῆς πρώτης λαμπρότητος έλατα τούμενον, ἀχρειοῦται· δοκιμαζόμενον δὲ διὰ τοῦ πυρός, ἡ κακία ἐκείνη καίεται· καὶ ἀφανισμῷ πα ραδίδοται· τὸ δὲ χρυσίον πάλιν τὴν προτέραν ἀπολαμβάνει λαμπρότητα. Οὕτω καὶ ἡ ψυχὴ, διὰ τοῦ πυρὸς τῆς καθάρσεως, ἀποβαλοῦσα τὸν ῥύπον, ὑφ' οὗ ἐκ τῆς ἀμελείας καὶ ῥᾳθυμίας κατεῤῥυποῦτο, πάλιν εἰς τὴν προτέραν λαμπρότητα καὶ εὐγένεια» επανέρχεται. Καὶ τούτους μου τους λόγους ἐπιβ:- βαιώσει ὁ οὐρανοφάντωρ καὶ ἱερὸς Βασίλειος, ἐν τῇ ἐξηγήσει τοῦ μακαρίου προφήτου Ἠσαΐου, ἐν τῷ ῥητῷ τῷ οὕτως ἔχοντι· 4 "Οτι ἐκπλυνεῖ Κύριος τὸν τύπον τῶν υἱῶν καὶ τῶν θυγατέρων Σιών· καὶ τὸ αἷμα Ἱερουσαλήμ ἐκκαθαριεῖ ἐκ μέσου αὐτῶν, ἐν πνεύματι κρίσεως, καὶ ἐν πνεύματι καύσεως.» Τρανῶς τὰ αὐτὰ τῷ Ἰωάννῃ ὁ λόγος προσαγορεύει, περὶ τοῦ Κυρίου λέγοντι, ὅτι ὁ Αὐτὸς ὑμᾶς βαπτίσει ἐν Πνεύματι ἁγίῳ καὶ πυρί.» Περὶ δὲ αὐτοῦ, ὅτι ο Ἐγὼ μὲν ὑμᾶς βαπτίζω ἐν ὕδατι εἰς μετάνοιαν. Ἐπεὶ οὖν ἀμφότερα συνήψεν ὁ Κύριος, τό τε ἐξ ὕδατος εἰς μετάνοιαν, καὶ τὸ ἐκ Πνεύματος εἰς ἀναγέννησιν, καὶ ὁ λόγος αἰνίσσεται ἀμφότερᾳ τὰ βαπτίσματα, μή ποτε τρεῖς εἰσιν ἐπίνοιαι τοῦ βαπτίσματος· ὅ τε τοῦ ῥύπου καθαρισμὸς, καὶ ἡ διὰ τοῦ Πνεύματος ἀναγέννησις, καὶ ἡ ἐν τῷ πυρὶ τῆς διακρίσεως βάσανος. Ωστε τὸ μὲν ἐκπλύνειν, πρὸς τὴν ὧδε ἀπόθεσιν τῆς ἁμαρτίας λαμβάνεται· τὸ δὲ, Πνεύματι κρίσεως, καὶ πνεύματι καύσεως, πρὸς τὴν ἐν τῷ μέλλοντι αἰῶνι, διὰ τοῦ πυρὸς δοκιμασίαν. Δέονται δὲ αἱ μὲν κατὰ ἄγνοιαν ἁμαρτίαι, οιονε! ῥύπος τις οὖσαι, τὴν ἐπιφάνειαν τῆς ψυχῆς ἀφανίζουσαι, καὶ τῷ φυσικῷ κάλλει αὐτῆς λυμαινόμεναι, τοῦ ἐκ τῆς πλύσεως καθαρισμοῦ· αἱ δὲ πρὸς θάνατον ἁμαρτίαι τῶν ἑκουσίως ἐξαμαρτανόντων μετά τὸ λαβεῖν τὴν ἐπίγνωσιν, αἷμα προσαγορεύονται, δεόμεναι τῆς ἐν τῷ καύματι κρίσεως. Ἐπεὶ δὲ ὁ ἐξομολογούμενος, καὶ πλυθῆναι ἀξιοῖ, καὶ καθαρισθῆναι, καὶ τὴν μὲν ἀνομίαν, πλύσεως φησι δεῖσθαι· τὴν δὲ ἁμαρτίαν καθαρισμοῦ, λέγων· «Επι πλείον πλῦνόν με ἀπὸ τῆς ἀνομίας μου, καὶ ἀπὸ τῆς ἁμαρτίας μου καθάρισόν με, οἱ μὲν πάντη ἀνήκοοι τῶν θείων μαθημάτων, πρὶν μαθεῖν τὸν λόγον ἡμαρτ σηκότες, οιονεί φερυπωμένοι, τοῦ ἀπὸ τοῦ ὕδατος δέονται καθαρισμοῦ· οἱ δὲ μετὰ τὸ λαβεῖν τὴν ζωήν ἐπιβουλεύοντες ἑαυτοῖς, αἵματι ὄντες ἔνοχοι, τοῦ ἐκ τοῦ πυρὸς δέονται καθαρισμοῦ. Ἔστι δὲ καὶ ἁπλούσ 53º 1 Psal. L, 4. riæ ab ipsius alienæ natura, adulterinumi evadit, ae de suo splendore diminutum inutile redditur: at si probatum igne fuerit, vitium illud absumitur ei abolitioni traditur, aurum vero pristinum nitorem recipit. Sic et anima per ignem purgationis elutis sordibus, propter quas ex negligentia et inerti sordescebat, rursus ad priorem splendorem et nobilitatem revertitur. Hanc meam sententiam confirmabit cœlitus demissus et sacer Basilius in expositione beati Isaiæ prophetæ super ea verba: «Quod si abluerit Dominus sordes filiarum Sion, et sanguinem laverit Jerusalemn de medio ejus in spiritu judicii et ardoris. › Hæc verba aperte idem dicunt cum Joanne quando dicit de Domino: e Ille vos baptizabit in Spiritu sancto et igne; › de se vero, ‹ Ego' vos baptizo in aqua ad pœnitentiam. › Cum igitur utrumque Dominus conjunxerit, scilicet quod ex aqua est ad pœnitentiam et ex spiritu ad regenerationem, ac verba utrumque baptisina significent, nequaquam sunt tres significationes bapti - smatis, sordium purgatio, spiritus regeneratio, et ea quæ fit igne segregationis probatio. Quapropter, lavare, pro peccati depositione, quæ in hoc mundo Git, sumitur; illud vero, spiritu judicii et spiritu ardoris, pro ea quæ in futuro sæculo fit probatione per ignem accipitur. Egent autem commissa per ignorantiam peccata, quasi scrdes quælam, aning nitorem labefactantes, et naturalem ejus pulchriudinem deturpantes, lotionis purgatione; peccala vero ad mortem, eorum qui sponte delinquunt, ot id cognoscunt, sanguis appellantur, egentque judicio ardoris. Sed quia qui confitetur, lavari vult et purgari, et iniquitatem lotione dicit indigere, et peccatum purgatione, dicens: Amplius lava me ab iniquitate meca, et a peccato meo munda inɑ ³8., 1 qui divinarum doctrinarum penitus sunt expertes, et ante verbi cognitionem deliquerunt, tanquam sordibus commaculati, egent ea quæ per aquam fit purgatione; qui vero post acceptam vitam, sibi ipsis insidias struunt, sanguinis rei, ea quæ per ignem fit purgatione indigent. Possumus etiamn simplicius interpretari, quod ea peccata quæ velut in superficie sunt, et intus non latent, sord bus quodammodo sunt similia: profunda et interiora ex pravo habitu delinquentium commissa, sanguini comparantur. Idcirco ex medio peccatorum, per spiritus ustionem purgari dicitur sanguis Prophetæ Et comburitur sicut ignis iniquitas. › Habet commutatio quamdam beneficii speciem, quia comburetur sicut ignis iniquitas. Nam paratam ex parte iniquitatis materiam aboleri, pre hominum beneficio, a bonitate Domini constitutum est. › Prophetæ; ‹ Et sicut gramen aridum devorabitur ab igne, et comburetur in densitatibus sylva.» Basil.. Quomodo demergitur in terrenis affectibus anima? Sicuti gramen affectus animæ Basil.

serput ex carnis appetitu pullulantes, mutuo se στερον ἐκλαβεῖν, ὅτι τὰ μὲν ἐπιπόλαια τῶν ἁμαρ generantes et alios de aliis producentes. Nam vc- τημάτων, ρύπῳ τινὶ ἔοικε· τὰ δὲ διὰ βάθους, ἐπ luti gramen supra modum inter herbas geniculatum διαθέσεως τῆς πρὸς τὸ κακὸν τῶν πλημμελούντων est, nec unquam ejus generatio desinit, sed semi- ἁμαρτανόμενα, αίματι παρεικάζεται. Διὸ ἐκ μέσου per primæ generationis fuis fit sequentis princi- τῶν ἡμαρτηκότων, διὰ τῆς τοῦ πνεύματος καύσεως, pium, talis est et peccatorum natura. Ipsa seipsam ἐκκαθαρίζεσθαι τὸ αἷμα λέγεται. Προφητικόν. «Καὶ suscipit, gignit libido libidinem, consuetudo mcn- καυθήσεται ὡς πῦρ ἡ ἀνομία. Βασίλειος. «Έχει δέ tiendi fit mendacii mater, et qui in furtis meditan- τινα ἡ ἀπειλὴ εὐεργεσία; ἔμφασιν, ὅτι καυθήσεται dis versatur facile injuriam audet inferre; peccanli ἡ ἀνομία ὡς πῦρον Τὴν γὰρ παρασκευασθεῖσαν ύλην enim occasio fit præcedens peccatum. Si igitur per ἐκ τῆς ἀνομίας, ἀφανισμῷ παραδοθῆναι ἐπ᾿ εὐερ confessionem peccatum aperuerimus, siccum id gra- γεσίᾳ τῶν ἀνθρώπων παρὰ τοῦ ἀγαθοῦ δεσπότου men reddidimus, ut a purgatorio igne devorari ᾠκονόμηται. Προφητικόν. ι Καὶ ὡς ἄγρωστις ξηρέ, mereatur. Idl autem in densitate sylva comburitur.» βρωθήσεται ὑπὸ πυρὸς, καὶ καυθήσεται ἐν τοῖς δά· Et paulo post: c Si non evaserit vi gramen aridum, σεσι τοῦ δρυμοῦ. Βασίλειος. «Πῶς ἐγκέχωνται της γηίνοις πάθεσιν ή ψυχή, ὡς ἄγρωστις τὰ πάθη απ nostram peccatum ab igne non devorabitur nec comburetur. Et iterum: Propter furorein iræ τῆς ἐκ τοῦ φρονήματος τῆς σαρκός εκφυόμενα, διέρ Domini, combusta est omnis terra.» Ostendit ter- πει, δι' ἀλλήλων τὴν γένεσιν ἔχοντα, καὶ ἄλλα ἐπ' rena pro animæ beneficio igni tradi punitionis, si- ἄλλοις, γεννώμενα; ὡς γὰρ ἡ ἄγρωστις πολυγονώ cut Dominus subostendit, dicens: Ignem veni τατόν ἐστιν ἐν βοτάναις, καὶ οὐδαμοῦ καταλήγει mittere in terram et quid volo nisi ut accenɗa- αὐτῆς ἡ γένεσις, ἀλλ' ἀεὶ τὸ πέρας τῆς πρώτης γε Lur s. Propheta:. Et erit populus sicut ab igne νέσεως, ἀρχὴ τοῦ ἐφεξῆς γίνεται, τοιαύτη καὶ ἡ τῶν combustus.» Basil. e Non interitum minatur, sel ἁμαρτημάτων ἐστὶ φύσις· αὐτὴ ἑαυτὴν διαδέχεται· purgationem subostendit secundum Apostoli di- καὶ γεννᾷ μὲν ἡ πορνεία πορνείαν· ἡ δὲ ἐν τῷ ψεύetum quod si cujus opus comburetur damnum pa- δει συνήθεια, ψεύδους γίνεται μήτηρ· καὶ ὁ ἐν κλα tietur, ipse vero salvabitur, sic tamen tanquam per παῖς μελετήσας, κατατολμᾷ ῥᾳδίως τοῦ ἀδικήματος igem.» Audis magnum patrem hunc, quomodo ἡ γὰρ προλαβοῦσα ἁμαρτία, ἀφορμὴ ἁμαρτίας για eluitur et deponitur hic malitia, in futuro vero νεται. Ἐὰν οὖν γυμνώσωμεν τὴν ἁμαρτίαν διὰ τῆς probatar et purgatur ab igne? et quod pro animæ ἐξομολογήσεως, ἐποιήσαμεν αὐτὴν ξηρὰν ἄγρωστιν beneficio, a bonitate Domini, punitionis ignis ille ἀξίαν τοῦ καταβρωθῆναι ὑπὸ τοῦ καθαρτικού πυ est constitutus? et quod peccati parata maleria @ ρός· αὕτη δὲ καίεται ἐν τοῖς δάσεσι τοῦ δρυμοῦ. aboletur ac velut gramen aridum comburitur, si Καὶ μετ' ὀλίγον·. Ἐὰν οὖν μὴ γένηται ὡς ἀγρώ per cofessionem denudetur; si vero non denudetur στις ξηρὰ ἡ ἁμαρτία ἡμῶν, οὐ βρωθήσεται ὑπὸ τοῦ πυρὸς, οὔτε καυθήσεται.» Και πάλιν ο Διά a purgatorio igne devoratur? Et quod interitum non minatur, sed purgationem subostendit, dum θυμὸν ὀργῆς Κυρίου, συγκέκαυται ὅλη ἡ γῆ δείhæc dicit, beatus hic apostolica illa verba adducit, κνυσιν, ὅτι τὰ γήινα τῷ πυρὶ τῷ κολαστικῷ παρα ‹‹ ipse vero salvabitur sic tamen quasi per ignem. › δέδοται ἐπ' εὐεργεσίᾳ τῆς ψυχῆς· καθὰ καὶ ὁ Κύ Nam salvabitur, salutem ostendit, ut verbum ipsum ριος ὑποφαίνει λέγων· «Πῦρ ἦλθον βαλεῖν ἐπὶ τὴν sonat; non perditionem, ut quidam volunt. γῆν· καὶ τί θέλω εἰ ἤδη ἀνήφθη;» Προφητικόν. Καὶ ἔσται ὁ λαὸς, ὡς ὑπὸ πυρός κατακεκαυμένος.» Βασίλειος. «Οὐκ ἀφανισμὸν ἀπειλεῖ, ἀλλὰ τὴν κάθαρσιν ὑποφαίνει· κατὰ τὸ εἰρημένον παρὰ τῷ ᾿Αποστόλῳ, ὅτι εἴ τινος τὸ ἔργον κατακαήσεται, ζημιωθήσεται. αὐτὸς δὲ σωθήσεται· οὕτω δὲ ὡς διὰ πυρός.» 'Ακούεις τοῦ μεγάλου τούτου Πατρός, πῶς ἐκπλύνεται καὶ ἀποτίθεται ἡ ἀνομία ἐνταῦθα, ἐν δὲ τῷ μέλλοντι δοκιμάζεται ὑπὸ τοῦ πυρὸς καὶ καθαρίζεται.; καὶ ὅτι ἐπ᾿ εὐεργεσίᾳ τῆς ψυχῆς παρὰ τοῦ ἀγαθοῦ δεσπότου ᾠκονόμηται τὸ κολαστικὸν ἐκεῖνο πῦρ, καὶ ὅτι ἡ παρασκευασθεῖσα ὕλη τῆς ἁμαρτίας ἀφανίζεται, καὶ ὡς ἄγρωστις ξηρὰ κατακαίεται, ἐὰν για μνωθῇ διὰ τῆς ἐξομολογήσεως· ἂν δὲ μὴ γυμνωθῇ, οὐ καταβιβρώσκεται ὑπὸ τοῦ καθαρτικοῦ πυρός; καὶ ὅτι οὐκ ἀφανισμὸν ἀπειλεῖ, ἀλλ᾽ ὑποφαίνει τὴν κάθαρσιν. Ταῦτα λέγων ὁ μακάριο; οὗτος, επάγει τὸ ἀποστολικὸν ἐκεῖνο ῥητὸν, τὸ «Αὐτὸς δὲ σωθήσεται, οὕτω δὲ ὡς διὰ πυρό;·, τὸ γὰρ σωθήσεται, σωτηρίαν δηλοῖ κατὰ τὸν ὀρθὸν λόγον, καὶ οὐκ ἀπώλειαν, ὥς τινες βούλονται. Si-igitur quæ antea dicta sunt omnia, et magni Basilii verba falsa sunt, etiam quod a Latinis vocatur purgatorium falsum est. Quod si vera sunt, sicuti sunt, bene sacrum decretum dicit et vere, laudabiliter Latini sentiunt, et recte jureque et absque culpa sanctæ Dei Ecclesiæ nos aggregavimus, bonique viri, et religiosi munere fungimur unionem et conjunctionem pacis et concordiæ serss Luc. III, 49. H'. Εἰ οὖν τὰ προῤῥηθέντα πάντα, καὶ αἱ ρήσεις του μεγάλου Βασιλείου ψευδῆ, καὶ τὸ παρὰ Λατίνοις λα γόμενον πουργατώριον, ψεῦδός ἐστιν· εἰ δ' ἀληθῆ. ὥσπερ καὶ εἰσὶ, καλῶς ὁ ἱερὸς ὅρος λέγει καὶ ἀλη θῶς· καὶ ἐπαινετῶς οἱ Λατίνοι δοξάζουσι καὶ όρο θῶς· καὶ ἡμεῖς δικαίως ηνώθημεν καὶ ἀναμαρτήτως τῇ τοῦ Θεοῦ ἁγίᾳ Ἐκκλησίᾳ· καὶ καλῶς ποιοῦμεν καὶ εὐσεβῶς τηροῦντες τὴν ἔνωσιν καὶ τὸν σύνδεσ

PRO CONC. FLORENT. CAP. III. DE PURGATORIO. αμον τῆς εἰρήνης καὶ ὁμονοίας. Ἐβουλόμεθα οὖν rando. Fuit in animio aliis etiam testimonia et dicta καὶ ἄλλας μαρτυρίας καὶ ῥήσεις ἁγίων προσθεῖναι ταύτῃ τῇ ὑποθέσει· ἀλλ᾽ ὁ μὴ τούτοις πειθόμενος, οὐδ᾽ ἄλλοις πεισθήσεται, ἀλλ' οὐδ᾽ ὅσοι; ἂν εἴποιμεν. Διὰ τοῦτο ἀρκεῖν ἡγούμεθα τὰ εἰρημένα· πρὸς διακριτικοὺς καὶ φιλομαθεῖς ἄνδρας τὸν λόγον ποιοῦν. τες, καὶ τὴν ἰδίαν σωτηρίαν ὀρεγομένους, καὶ τὴν ἀλήθειαν ὡς ἐνὸν ἐν ὀλίγοις συνιέντας καὶ ἀσπαζομένους προθύμως· καὶ μὴ κατ' ἔριν καὶ φιλονεικίαν μόνον ὅ τι ἂν τύχοι λέγοντας, ὥσπερ ποιοῦσιν οἱ τὴν ἀλήθειαν ἀφειδῶς πως καὶ ἀναιδῶς διὰ μοχθηρίαν καὶ ἀμβλύτητα νοὸς ἀποῤῥίπτοντες. Καὶ ταῦτα μὲν οὕτως. Πρὸς δὲ τὰ ἐπαπορούμενα ὑμῖν τὸν λόγον τρέψωμεν. Φασὶ γὰρ οἱ ἀντιμαχό μενοι τούτοις, πρῶτον ὅτι ἀρκεῖ τῷ ἀνθρώπῳ ἐν τῇ τελευταίᾳ τῆς ἀποδημίας αὐτοῦ ἡμέρᾳ, ἡ μετὰ δακρύων. μετάνοια, καὶ ἡ θερμὴ ἐξομολόγησις, ὥστε σωθῆναι αὐτὸν, καὶ ἐν τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν ἀπενεχθῆναι. Καὶ παράδειγμα προφέρουσι λῃστοῦ τινος μετὰ δακρύων μιᾷ νυκτὶ κατανυγέντος, καὶ εὐθὺς ἀποψύξαντος· καὶ ὡς οἱ ἄγγελοι ἐλθόντες, καὶ μηδὲν ἄλλο εὑρόντες, ἢ τὰ πρὸ μικροῦ χυθέντα δάκρυα, τῶν δαιμόνων ἀντιβοώντων, ὡς οὐδὲν ἀγα θὲν κέκτηται· οἱ ἅγιοι ἄγγελοι τὸ καταβεβρεγμένον χειρόμακτρον τοῖς δάκρυσιν, ἐν τῇ πλάστιγγυ τοῦ ζυγοῦ θέντες, οὕτω κατῄσχυναν τοὺς δαίμονας τῷ τοῦ Θεοῦ ἐλέει. Καὶ τῆς πόρνης τὸ παράδειγμα πα ρεισάγουσι, καὶ ἄλλα ὅμοια· μὴ συνιέντες οἱ ἄνε θρωποι, ὅτι ὑπὲρ ἡμῶν ταῦτά εἰσι· καὶ ἡμεῖς οὕτω λέγομεν· ὅτι ἔσωσεν ἐκεῖνον, τὸ χυθὲν δάκρυων, καὶ τῆς αἰωνίου κολάσεως ἠλευθέρωσεν· ἣν ἂν ἐκληρονόμησεν ἀναμφιβόλως, εἰ μὴ τὴν μετάνοιαν ἐκείνην καὶ τὰ δάκρυα ἐπεδείξατο· ἀλλ' οὐκ εἰς τὴν βασι λείαν τῶν οὐρανῶν ἀπηνέχθη, εἰ μὴ διὰ τοῦ καθαρτηρίου πυρὸς ἐγένετο ἄξιος. Οὗτοί εἰσιν οἱ ἐν τῷ καθαρτηρίῳ καθαιρόμενοι, οι θερμὴν μετάνοιαν δεί ξαντες, καὶ μετὰ συντετριμμένη; καρδίας ἀπελθόντες· οὐ γὰρ προσωποληψία παρὰ τῷ Θεῷ. Εστιν οὖν ἀνάγκη ἵνα ὁ τὸν Θεὸν ἰδεῖν ἐφιέμενος, τὴν ψυχὴν αὐτοῦ εἰς τὸ ἀρχαῖον κάλλος ἐπανάγῃ, δ εἶχε πρὸ τῆς παρακοῆς καὶ τῆς καταδίκης ὁ ᾿Αδὰμ ἐν τῷ παραδείσῳ. Διὰ τοῦτο καὶ κατῴκει αὐτὸν ἀναμάρτητος ών. Διολισθήσας δὲ καὶ ἡμαρτηκώς, ἐξώ σθη αὐτοῦ. Οἱ γοῦν βουλόμενοι τὸν παράδεισον οἰκή σαι καθαρθήτωσαν οὕτως, ὥστε μηδένα απίλον ἢ μῶμον ἁμαρτίας ἐν ἑαυτοῖς ἔχειν. Οὐ γὰρ ἀρκεῖ μόνη ἡ μετάνοια. Εἰ γὰρ ἤρχει, οὐκ ἂν οἱ ζῶντες εἰργάζοντο τους μετὰ τὴν ἐξομολόγησιν δοθέντας τοῖς ἀποιχομένοις κανόνας· ἀλλ' ὥσπερ ἐξομολόγουμένοις τοῖς ζῶσιν ἐπιτίμια δίδοται ὑπὸ τῶν πνευματικῶν Πατέρων, ὥστε ἀποκαθᾶραι τὰς ἐπιμιχθεί σας κηλίδας ταῖς ψυχαῖς αὐτῶν, καὶ ἵνα κτήσωνται ἀρετὴν πρὸς τὸ τυχεῖν τῆς ἐπουρανίου ζωῆς, οὕτω καὶ τοῖς ἐν τῷ τέλει τῆς ζωῆς μετανοοῦσι, καὶ ἐν θερμοῖς δάκρυσιν ἐξομολογουμένοις, καὶ εὐθὺς ἀπελ θοῦσιν, ἐπιτίμιον δέδοται τὸ καθάρσιον πῦρ, ἐν ᾧ ἐδυνᾶται καὶ τήκεται ἡ ψυχή, μνημονεύουσα τοῦ καιροῦ ἂν ἀπώλεσεν ἐν τοῖς αισχίστοις μένουσα. Συντέμνει δὲ τὸν καιρὸν, καὶ τῆς ὀδύνης ἀπαλλάτ sanctorum huic argumento adjungere; sed qui üs fidem non adhibuerit, neque aliis adhibebit, etiamsi multo plura quis addiderit. Idcirco satis esse, quæ supra exposita sunt arbitramur ad discretos et discendi cupidos homines convertentes serinonem, qui et suam expetunt salutem, verumque, quoad possibile sit, et intelligunt breviter et amplectuntur libenter, non litigandi et contendendi studio quidquid occurrerit adducentes, sicuti ii faciunt qui veritatem incessanter et impudenter ob animi pravitatem et nientis hebetudinem abjiciunt. Et hæc quidem hactenus. Nunc ad ea quæ contendentes nobis objicitis, orationem convertemus. Dicunt enim qui his adversantur, primum quod homini sufficit in extremo peregrinationis suæ die penitentia cum lacrymis et fervens confessio ad salutem et ad cœleste regnum obtinendum, latronis cujusdam exemplum nobis objicientes, qui nocte una compunctus exspiravit statim; cumque angeli advenissent, nihilque aliud quam paulo ante effusas lacrymnas reperissent, dænonibus reclamantibus in eo nihil boni inveniri, sauctos augelos mantile lacrymis madefactum in trutinam posuisse aiunt, itaque dæmones Dei misericordia eoufudisse. Meretricis etiam exemplum inducunt, atque alia his similia, non percipientes homines quod hæc pro nobis faciunt. Nosque sic respondemus, effu, sas lacrymas eum salvasse et a sempiterna vindicasse damnatione 'quam procul dubio subiisset, nisi pœnitentiam illam et lacrymas ostendisset; sed cœleste regnum nunquam impetrasset, nisi purgatorius ignis eo dignum effecisset. Ili sunt qui in purgatorio purgantur, qui ferventem penitentiam commonstrant, et contrito corde ex hoc mundo discedunt, quia non est acceptio persona, rum apud Deum. Necesse igitur est ei qui Deum. videre cupit, ut animam suam in antiquam pulchritudinem restituat, quam ante inobedientiam et damnationem in paradiso Adamus obtinebat: et propterea ibi eum collocavit, cum esset sine peccato, sed cum offendisset et peccasset, inde expulsus est. Qui volunt igitur paradisum incolere, ita purgentur, ut in iis nec macula nec livor reperiatur. Non enim sola sullicit poenitentia; nam si sufficeret, nunquam viventes formulis uterentur quæ post peractam confessionem sunt institutæ. Ac veluti a. spiritualibus patribus peuæ assignantur iis qui iu vita confessionem adhibent, ut maculis quibus animæ eorum sunt respersæ, mundentur, sic et iis. qui in vitæ fine constituti penituerint, et fervidis cum lacrymis confessionem peregerint, et statim decesserint, pœna assignatur purgatorius ignis, ubi afligitur et maceratur anima, cum in memoriam revocat amissum tempus dum in peccatis versaretur. Sed tempus abbreviant et a cruciatu liberant preces, oblationes et orationes, ut sæp, dictum est. Qui non credit, ex me audiat illud, quomodo voce psallit, ‹ lacrymis et gemitu inferui servum

πολλάκις είρηται. Ὁ δὲ ἀπιστῶν, τοῦτο παρ' ἡμῶν ἀκουσάτω· πῶς ψάλλει μεγάλῃ τῇ φωνῇ· Δακρύων καὶ στεναγμῶν τῶν ἐν τῷ ᾅδῃ τὸν δοῦλόν σου ἐλευ θέρωσον, Σωτήρ. Οἱ ἅγιοι γάρ, οὔτε στενάζουσιν, οὔτε μὴν δακρύουσιν· ἀλλ' οὐδὲ ἐν τῷ ᾅδῃ εἰσίν· οἱ δ᾽ ἀπεγνωσμένοι καὶ ἀσεβεῖς, δακρύουσι μὲν ἐν τῷ ᾅδῃ καὶ κολάζονται, ἀλλ' οὐ δεῖ περὶ ἐκείνων μνήμας ποιεῖν, ὡς ἀνόνητον δν. Καὶ τοῦτο πολλάκις ἔφημεν. Επεται τούτους εἶναι οὓς λέγομεν, τοὺς ἐν μετανοίᾳ τελευτήσαντας, καὶ μὴ ἱκανοποιήσαν τας· οὓς οὗ φαμεν μετὰ τῶν ἀσεβῶν καὶ ἀπεγνω σμένων εἶναι ἐν τῷ σκοτεινῷ καὶ ζοφερῷ τῆς και λάσεως τόπῳ, καὶ στενάζειν ἀνωφελή, καὶ ἐπκρύειν ἀνόνητα. Αλλ' ἐν τῷ μέσῳ δηλαδὴ τῆς καθάρσεως quum, Salvator, libera.» Sancti namque neque τει ἡ δέησις καὶ ἡ προσφορὰ καὶ ἡ προσευχὴ ὡς gemunt neque flent, sed neque in inferno ullo modo sunt. Desperati et impli quidem flent et plectuntur in inferno, sed de iis commemorationem facere non est opus, cum frustra sit, ut pluries a nobis expositum est. Consequens est ut ii sint quos dicimus in pœnitentia decessisse, et non satisfecisse, quos in inferno cum impiis et desperatis esse negamus, in obscuro et caliginoso damnationis loco; neque vero eosdem aut inutiliter gemere, aut incassum fere concedimus, sed in medio scilicet purgationis loco, ubi seorsum et doloribus excru - ciantur et gemunt, quod sua sponte bonis fuerint privati, quodque post dissolutam corporis compagem, non ea statim sint assecuti, pro quibus a tenebris redimi deprecamur, et a tristibus quibus * τόπῳ, ἐν ᾧ μερικῶς ὀδυνῶνται καὶ στενάζουσι πῶς detinentur vinculis liberari, et de custodia educi, et cum Malachia propheta canimus, quando dicit, • Quasi ignis in fornace et quasi herba fullonum purgabit, mundabit Deus quosdam ". At ille æter. nas ignis neminem mundat neque lavat. Si ergo sancti lotione vel mundatione non egent (sunt enim labis expertes), sed neque qui in inferno degunt impil et impœnitentes eluentur vel mundabuntur unquam, nam desperati sunt. Qui ergo sunt quos lavabit et mundabit Deus secundum prophetam? At li sunt quos medios nominamus. Alioquí si peccatores in extremo vitæ constituti sola confessione veniam impetrent, supervacanea sunt omnia quæ feri sanxit Ecclesia. έστερήθησαν ἑκόντες τῶν ἀγαθῶν, καὶ οὐκ ἔτυχον τούτων εὐθὺς μετὰ τὴν διάλυσιν τῶν σωμάτων. Περὶ ὧν δεόμεθα λυτρωθῆναι τοῦ σκότους, καὶ λυθῆναι τῶν δεσμῶν, τῶν κατεχόντων αὐτοὺς ἀνιαρών, καὶ ἐκβῆναι τῆς φυλακῆς· καὶ συνάζομεν τῷ προ φήτῃ Μαλαχίᾳ, ὅς φησιν, «Ω; πῦρ ἐν χωνευτηρίω, καὶ ὡς πέα πλυνόντων, πλυνεῖ καὶ καθαρ:εῖ ὁ Θεός τινας. • Τὸ δὲ πῦρ ἐκεῖνο τὸ αἰώνιον, οὐ καθαρίζει τινὰς οὐδὲ πλύνει. Εἰ οὖν οἱ ἅγιοι οὐ δέονται πλύ σεως, ή καθαρισμού, ἄμωμοι γάρ εἰσιν· ἀλλ' οὐδὲ οἱ ἐν τῷ ᾅδῃ ὄντες ἀσεβεῖς καὶ ἀμετανόητοι ποτε πλυθήσονται ἢ καθαρθήσονται, ἀπεγνωσμένοι γάρ εἰσι· τίνες ἄρα εἰσὶν οὖς πλυνεῖ καὶ καθαρίσει δ Ο Θεὸς κατὰ τὸν προφήτην; Αλλ' οὗτοί εἰσιν οὓς λέγομεν μέσους. Αλλως τε καὶ εἰ οἱ ἁμαρτάνοντες ἀπὸ μόνης ἐξομολογήσεως τῆς ἐν τῷ τέλει τοῦ βίου γε νομένης συγχωρούνται, περισσὰ πάντα ὅσα μετὰ Secundam adversus nos objectionem adducunt, quod si ei qui obdormierit opitulari opus est, et si omnino datur subsidium, habentibus qui auxilientur, dabitur, at pro non habentibus quis deprecabitur? Et hanc quamprimum dissolvemus, quippe cam hi quoque binos habeant adjutores, hic Ecclesiam, et ibi purgatorium ignem, quod in penitentium subsidium comparatum est. Rursus dementes estis, neque percipitis Ecclesiam Dei semper orare pro mortuis, et singulis Sabbatis pro animabus tantum facere commemorationem. Præterea bis in anno pro defunctorum memoria celebrat festum, in S..bbato dico, quod carnis privium præcedit, et nte Pentecosten. Hoc eo fit, ut simul omnes cornprehendunt, et eos qui cognatos, qui curam de iis suscipiant, pariter et qui non habent, ut et ipsi cum omnibus in commune hujus subsidii participes eficiantur. Tertiam postea et urgentiorem nobis afferunt admodum exsuliantes et supercilium attollentes. Esto, dicentes, purgentur nume animæ, quousqu universalis adveniat resurrectio; sit tempus in quo cruciatus, gemitus et lacrymas in inferno perpe. tiantur, sicuti vos asseritis: peracta purgatione, regni cœlestis compotes fiant; sed in commutatio- * Malach, 111, 2 θάνατον ἡ Ἐκκλησία νενομοθέτηκε ποιεῖν. Δεύτερον ἐπάγουσιν ἐπιποροῦντες ἡμῖν· ὅτι εἰ δεν βοηθῆσαι τῷ κοιμηθέντι, καὶ εἰ ἔστιν ὅλω; ἐπι· κουρία οἱ ἔχοντές τινα προς ὠφέλειαν· οἱ δὲ μὴ ἔχοντες, τίς ὑπὲρ αὐτῶν προσεύξεται; Καὶ πρὸς τοῦτο ταχεῖα ἡ λύσις γενήσεται. Ὅτι καὶ οὗτοι, δύο τοὺς ἐπικουροῦντας ἔχουσιν· ἐνταῦθα τὴν Ἐκκλη σίαν· καὶ ἐκεῖσε τὸ καθαρτήριον πῦρ, ὁ ἡτοίμασται διὰ τοὺς μετανοοῦντας. Ακμήν ἀσύνετοί ἐστι, καὶ οὐκ ἔγνωτε ὅτι ἡ τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησία εύχεται ἀεὶ ὑπὲρ τῶν κεκοιμημένων, καὶ κατὰ πᾶν Σάββατον μόνως περὶ τῶν ψυχῶν μνείαν ποιεῖται; Καὶ ἔτι δὲς τοῦ ἐνιαυτοῦ ἄγει πανήγυριν περὶ μνήμης ψυχῶν, ἐν τῷ Σαββάτῳ τῷ πρὸ τῆς Ἀπόκρεω φημι, καὶ τῷ πρὸ τῆς Πεντηκοστῆς. Τοῦτο δὲ γίνεται, ἵνα ὁμοῦ πάντα, συμπεριλάβῃ, καὶ τοὺς μὴ τυχόντας ἐπιμελείας παρὰ τῶν οἰκείων αὐτῶν, ἴσως ὡς μὴ ἐχόντων, ἵνα καὐτοὶ μετὰ πάντων κοινώς τύχωσι ταύτης. Εἶτα τὸ τρίτον και βιαιότερον προφέρουσι, μάνα γαυριῶντες καὶ τὴν ὀφρὺν ἐπαιρόμενοι - Εστω, λέ γεντες, ὅτι νῦν καθαίρονται αι ψυχαί, ἕως τῆς και νῆς ἀναστάσεως· καὶ ἔστι καιρὸς ἵνα πειραθῶσι τῆς ὀδύνης καὶ τῶν στεναγμῶν καὶ δακρύων τῶν ἐν τῷ ᾅδῃ, ὥσπερ λέγετε· μετὰ δὲ τὸ καθαρθῆναι, καὶ τῆς τῶν οὐρανῶν κατοικίας μέτοχοι γίνονται.

PRO CONC. FLORENT. CAP. III. DE PURGATORIO. Ἐν τῇ ἡμέρᾳ δὲ τῆς ἐναλλαγῆς, κατὰ τὸν μακά. mis die secundum beatumn Paulum, et qui tunc vi. ριον Παῦλον, εὑρεθήσονται καὶ ζῶντες· οἵτινες οὐ φθάσουσι τοὺς κοιμηθέντας ἀνισταμένους, ὅτι ἐν ῥοπῇ ὀφθαλμοῦ καὶ ἐν ἀτόμῳ, καὶ οἱ ζῶντες ἐναλ λαγήσονται, καὶ οἱ νεκροὶ ἐγερθήσονται· ποῦ λοιπὸν καιρὸς ἐν τῇ ροπῇ τοῦ ὀφθαλμοῦ, πειρασθῆναι καὶ κοπάται; ποῦ δὲ καὶ λειτουργίας καὶ ἐλεημοσύναι, καὶ τἆλλα; ὅτι βραχὺς ὁ καιρός· καὶ ὁ ἀγὼν τε λειοῦται· καὶ οἱ στέφανοι δίδονται· καὶ ἕκαστος ἀπολαμβάνει καθ᾽ ὅ ἔπραξε. Τί οὖν πρὸς ταῦτα ἐρεῖτε ὑμεῖς, οἱ τὴν ἐν Φλωρεντία σύνοδον στέργον τες, καὶ γενναίως αὐτὴν κηρύττοντες; οἱ καιρούς τιθέντες τοῖς καθαιρομένοις ἐν τῷ ἀηδεῖ ἐκείνῳ καὶ vunţ aderunt, qui ante mortuos non resurgent, quia in ictu oculi et in momento vivi commutabuntur; et mortui resurgunt, quomodo tempus' remanet in ietu oculi aggrediendi et laborem insumendi? Ubi sacrificia, eleemosynæ et reliqua propter angustiam temporis, in quo certamen peragitur, et coronæ traduntur, et unusquisque recipit secundum opera sua? Quid ad hæc respondebitis vos, qui Florentinam synodum amplectimini et strenue ipsam prædicatis? qui tempora assignatis iis qui purgantur in tristi et tenebroso loco illo, quid adversus hæc aleretis? Huic rei adbibita lenitale animi, aures, quæso, accommodate. Quia justus est Dominus et σκοτεινῷ τόπῳ· τί καὶ πρὸς ταῦτα ἂν εἴπητες Προς fustitias amat, et semper est de animarum salute τοῦτο οὖν μετὰ μακροθυμίας τὴν ἀκοὴν χορηγήσατε ὅτι δίκαιος ὧν ὁ Κύριος, καὶ δικαιοσύνας ἀγαπᾷ, καὶ τὴν τῶν ἀνθρώπων σωτηρίαν ἀεὶ προμηθεύεται, Τοὺς μὲν νῦν ἀποθνήσκοντας ἐν μετανοίᾳ ἀληθεῖ, ὡς πολλάκις εἴρηται, τῷ καθαρτηρίῳ παραπέμπει, καιρὸν διδοὺς αὐτοῖς τῆς καθάρσεως, ἑκάστῳ κατὰ ἀναλογίαν τῶν πλημμελημάτων αὐτοῦ· τοῖς τότε δὲ, πολυειδῶς καὶ πολυτρόπως την σωτηρίαν ἐργά ζεται. Πρῶτα μὲν ποινὴν ἀνείκαστον δώσει τὴν τοῦ Αντιχρίστου δηλαδὴ πειρασμόν· ὃς κατὰ τὰς ἱερὰς Γραφάς, μεγάλην ἐπήρειαν δώσει καὶ τοῖς ἐκλεκτοῖς δούλοις τοῦ Θεοῦ· ἡ δ᾽ ὑπομονὴ αὐτῶν σώσει αὐτ τοὺς, κατὰ τὸν λόγον τοῦ Κυρίου, ὅτι ὁ ὑπομείνας εἰς τέλος, οὗτος σωθήσεται· οί τινες δὲ τῷ τέλει τοῦ βίου χρήσονται, δι' ἄλλου τρόπου σώσει αὐτοὺς, τριμυτέραν διδοὺς αὐτοῖς τὴν ποινὴν τοῦ καθαρτη ρίου πυρὸς ἐν μιᾷ καιροῦ ῥοπῇ, ἢ τοῖς ἐν χρόνοις ἑκατόν. Καὶ παραδείγματος χάριν, ἡ ἐξουσία ἐν ἐν καὶ τῷ αὐτῷ πταίσματι, δύο τινὰς χειρώσεται· ὧν τὴν μὲν κατακρινεί χρόνον ἕνα ποιῆσαι ἐν φυλακαῖς, καὶ ἀπολυθῆναι· τὸν δὲ, ποινῇ ἑτέρα δριμυτέρα τῆς φυλακῆς, ἐν μιᾷ ὥρᾳ δοθῆναι αὐτῷ βασάνους κολαστηρίων δέκα, καὶ ἀπολυθῆναι. Τίς οὖν ἐκ τῶν δύο δριμυτέραν ὑπέστη τὴν δίκην, εἰπέ μοι· ὁ τὸν ἐνιαυτὸν ἐν τῇ φυλακῇ ποιήσας, ἢ ὁ τὰς βασάνους λαβὼν ἐν βραχεῖ μορίῳ ὥρας; Εὔδηλον ὅτι οὗτος. Οὕτω καὶ ἐν τῇ ὥρᾳ ἐκείνῃ, καὶ τῇ τοῦ ὀφθαλμοῦ διπῇ. Ο τῶν δυνάμεων Κύριος, ὁ πάντα δυνάμενος, καὶ τοῦτο δύναται ποιῆσαι, διδοὺς τὴν ποινὴν ἐν ἀκαρεῖ χρόνῳ, τοῖς τότε εὑρεθεῖσιν ἐν ἐκείνῃ τῇ ὥρᾳ ἐν μετανοίᾳ καὶ ἐν καθάρσει, καὶ μὴ φθάσασιν ἐντεῦθεν ἱκανοποιῆσαι, δριμείαν. Ἡ ἡ μὲν ἐξουσία δύναται τοῦτο ποιῆσαι, ὁ δὲ τῶν δυνάμεων Κύριος οὐ δύναται; ᾿Αλλὰ ταῦτά μοι ήδη είρηται καὶ καλῶς καὶ ἱκανῶς κατ' ἐμὴν γνώμην. Οὐ κατὰ φιλόνεικον δὲ ἀπόδειξιν, ἀλλὰ τῇ ἀληθείᾳ ὅσον οἷόν τε συνηγορῆσαι γλιχόμενοι, ταῦτ᾽ ἔψημεν. Τὸν δὲ τούτοις μὴ πειθόμενον, οὐδ᾽ ἄν τις ἐκ νεκρῶν ἀναστῇ κατά τὸ λόγιον, πεῖται δυνηθείη ἄν. Σὺ δ', ὀρθόδοξε, έχεις ἱκανῶς καὶ τοῦ τρίτου κεφαλαίου τὰς ἀποδείξει; καὶ μαρτυρίας, ἂς ἀπὸ τῶν ἱερῶν Γραφῶν τῶν 0:0λίγων καὶ διδασκάλων τῆς Ἐκκλησίας ἀναλεξάμενοι, κατὰ τὸ ἡμῖν ἐφικτὸν ἐκτεθείκαμεν. Αφ᾽ ὧν ἐδεί sollicitus. Qui nunc in vera pœnitentia decedunt, cos, ut sape dictum est, transmittit ad purgatorium, unicuique tempus in quo purgetur assignans, secundum commissi proportionem, cæteris eo tempore multipliciter et multifariam salutem parabit. Primum quidem pœnam incomprehensibilem tradit, Antichristi scilicet tentationem, qui secundum Scripturas vexatlonem magnam exhibebit, etiam electis servis Dei. Patientia vero eorum salvabit illos, secundum verbum Donini, quod qui perseveraverit usque in finem hic salvus erit. Et qui vitæ finem sortientur, alio modo salvabit illos, acerbiorem iis quam purgatorii ignis assignans poenam uno tantum momento temporis, quam si anni centum intercederent. Exempli gratia,magistratus pro uno et eodem crimine duos comprehendet, quorum alterum, annum unum damnabit ad carcerem, et liberabit; alterum alia pœna vinculis graviore, nt una hora cruciatus suppliciorum decem experiatur, et liberabit: quis ex duobus, dic mihi, acerbiorem pependit pœnam? qui per annum sit commoratus in vinculis, an qui per breye temporis spatium tortus fuerit? Apertum est quod iste. Sic et in illa bora, et uno ictu oculi, potentiarum Dominus, qui omnia potest, et hoc efficere potest, acrem assignando pœnam in indivisibili tempore tunc iis qui deprehensi fuerint in pœnitentia et purgatione, nec satisfactione uti potuerint. Alioqui judex potest eficere, potentiarum Dominus nou potest? Sed hæc jam satis a me exposita sunt: et recte, ut arbitror, non contendendi studio demonstrando hæc conscripsimus, sed quoad ejus feri potest, veritati patrocinari cupiendo. Sed qui lis fidem non adhibebit, neque si quis a mortuis resurgat, persuadebit unquam. Tu autem, orthodoxe, quantum satis esi, habes tertii capitis demonstrationes et testimonia quæ a sacris Scripturis theologorun, et Ecclesiæ doctoribus colligentes, pro virili exposuimus. Ex quibus liquido comprobavimus, animas post mortem magnum capere emolumentum. In his mane, in his esto, quippe cuni aliter esse non possit quam Ecclesiæ luminaria. docent. ξ μεν φανερῶς ὡς αἱ ψυχαί μεγάλην ὠφέλειαν ἔχουσι μετά θάνατον. Ἐν τούτοις μένε· ἐν τούτοις ἴσθι. Οτι οὐκ ἔστιν ἄλλως πως, ἢ ὡς οἱ τῆς Ἐκκλησίας φωστῆρες διδάσκουσιν.

ΑΠΟΔΕΙΞΙΣ ΤΟΥ ΤΕΤΑΡΤΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΤΩΝ ΕΝ ΤΩ ΟΡΟ ΤΗΣ ΣΥΝΟΔΟΥ Περὶ τῆς ἀπολαύσεως τῶν ἁγίων. DEMONSTRATIO QUARTI CAPITIS QUÆ IN DECRETO SYNODI CONTINENTUR De fruitione sanctorum. Ι. A'. Τὸ δὲ τέταρτον τοῦ ὅρου κεφάλαιον ᾧ ἐγκαλοῦσιν ὡς σφαλερῷ καὶ ξένῳ τῆς ὀρθῆς δόξης, τῷ, οἱ ἅγιοι δηλαδή εἰσιν ἐν τῇ δόξῃ τοῦ Θεοῦ, καὶ εὐφραίνονται τούτου τῇ θεωρίᾳ· καὶ τελείως καθὸ ψυχαὶ τῆς θείας ἐκείνης μετέχουσιν ἀπολαύσεως. Τινὲς μὲν στέργουσιν ἐξ αὐτῶν, δηλονότι τῶν σχισματικῶν· σχισματικοὺς γὰρ ἐγὼ ἐκείνους καλῶ, τοὺς μὲ ἐπου μένους τῇ ἱερᾷ συνόδῳ· τινὲς δ᾽ ἀρνοῦνται· καὶ πρὸς μὲν τοὺς ὁμολογοῦντας, οὐδεὶς ἡμῖν λόγος πρὸς δὲ τοὺς ἐπαποροῦντας, ἢ τἀναντία φάσκοντας, ἀνάγκη ἐστὶν ἱκανὸν δοῦναι λόγον, καὶ γενναίως ἀπολογήσασθαι· ὅπως καὶ τοῦτο μετὰ τῶν ἄλλων ὀχυρωθῇ· καὶ ἵνα οἱ βουλόμενοι τὴν διαφορὰν συνιέναι τοῦ πράγματος, γνωρίσωσι τὴν ἀλήθειαν· γνωρίσαντες δὲ, ἴδωσι τὴν τῶν σχισματικῶν μανίαν καὶ ὡς μηδένα λόγον ἔχοντες, ἐναντιοῦνται τῇ συν όδῳ, καὶ τοῖς ἁγίοις τοῖς προφανώς θεολογούσι ταύτην τὴν δόξαν. Κατά συνέχειαν τοίνυν τῶν πρόσ τερον εἰρημένων, ἀρχώμεθα καὶ αὖθις μετὰ ἀγάπης ἀπολογήσασθαι καὶ πρὸς τοῦτο. Παρακαλῶ οὖν ὑμᾶς, νουνεχῶς ἀκούειν τῶν ῥηθησομένων, ὅπως πᾶν μὲν πρόσκομμα τῆς εἰρήνης κωλυτικὸν ἐκ μέσ σου γένηται· ἡ δ' ἀλήθεια ταῖς ψυχαῖς πάντων ἐμε φυτευθείσα, καρποφορήσῃ καρπὸν εἰρήνης. τε καὶ ἀγάπης, παυθῇ τε ἡ ἔρις τε καὶ ἡ φιλονεικία, ἐπακολουθήσῃ δὲ ἡ ὁμόνοια καὶ ὁ τοῦ Θεοῦ ἔρως. Πόθεν οὖν ἀπάρξομαι, ἀδελφοί; ἢ πόθεν τὴν καταρ χὴν ποιήσομαι; Πάντοθεν ὁρῶ τὰς θείας Γραφάς καὶ τὸ ἱερὸν Εὐαγγέλιον, καὶ τοὺς διδασκάλους τῆς Εκκλησίας, προφανῶς ἀντιλέγοντας τοῖς παρ' ὑμῶν λεγομένοις· ὑμεῖς δὲ, οἱ δὲν ἀναγκαῖον συνάγετε ἐξ ὧν λέγετε· ἀλλ᾽ ἢ μόνον, ὡς οὔπω μὴ τῆς κοινῆς ἀναστάσεως γενομένης, οἱ ἅγιοι οὐκ ἀπέλαβον καὶ οἱ ἁμαρτωλοὶ τὰ κατ' ἀξίαν αὐτοῖς. Τοῦτο μὲν ἀδελ φοί, ὡς δοκεῖ τοῖς λογίοις, οὐδὲ μίαν δύναμιν ἔχει, ὅτι δὲ ἀπολαμβάνουσιν οἱ ἅγιοι καὶ οἱ ἁμαρτωλοί ἀπὸ τῆς ἡμέρας τῆς ἐξόδου αὐτῶν, δειχθήσεται, τοῦ Θεοῦ διδόντος ἡμῖν λόγον ἐν ἀνοίξει τοῦ στόμα τος. 'Αλλ' ἀρχόμενοι, κατὰ τάξιν, κάν τούτῳ ἐψειἀναφανῇ τὸ δόγμα τρανώτερον καὶ καθαρώτερου Hoc est quartum decreti caput, quod ut pericutosum criminantur, et ab orthodoxa fide alienum: videlicet, quod sancti sint in gloria Dei, et laetentur visione ejus ac quatenus animæ perfecte participes sint ejus divinæ fruitionis. Sed quidam recipiunt, ex numero inquam schismaticorum (schismaticos euim eos appello, qui sacram non sequuntur synodum), quidam vero negant. Cæterum adversus eos qui confitentur non est disputationi locus, sed adversus dubitantes vel contra sentientes necesse est nobis omni conatui disserere et strenue respondere, ut etiam hoc una cum aliis stabiliatur, et iis qui discrimen bujus rei percipere volunt, veritas innotescat, qua cognita, schismaticorum insaniam perspiciant, quodque sine ulla prorsus ratione sy nodo adversantur et sanctis qui apertissime hanc sententiam in libris suis theologicis comprobaut. Servata igitur eorum quæ antea exposuimus consequentia, incipiamus rursus his cum claritate' respondere. Deprecor ergo vos ut attente audiatis quæ mox dicturi sumus, ut omnis offensio quæ concordiam possit impedire de medio tollatur, voritas vero in omnium animo insita, fructum pacis et claritatis producat, cessetque lis et contentio, concordia vero et charitas consequatur. Unde igitur initium sumam, vel unde incipian, fratres? Undique divinas Scripturas, sacrum Evangelium et doctores Ecclesiæ video aperte iis quæ a vobis afferuntur, contradicere. Vos vero ex vestris nil necessario concluditis, nisi ante communem resurrectionem, sanctos et peccatores quæ merentur præ mia vel penas non recipere: id profecto, fratres, ut viri eruditi judicant, nullam vim habet. Quod autem justi et'peccatores a die exitus eorum recipiunt, Deo verba subministrante dum os aperimus, ostendetur. Sed ordine incipiendo, etiam hoc loco »portet orationem veluti in judicia proponere, ut hoc dogma sole clarius et purius elucescat exacte interrogando et respondendo perpensum. λομεν τὸν λόγον ὡς ἐν δικαστηρίῳ προθεῖναι· ὅπως τοῦ ἡλίου, ἐξεταζόμενον ἀκριβῶς κατὰ πεῦσίν τε καὶ ἀπόκρισιν

PRO CONC. FLORENT. CAP. IV. DE FRUITIONE SANCTORUM. Β· Interrogamus ergo vos, o fratres, quamobrem· justos in præsentia mercedem recipere nolitis? Si quia nondum advenit resurrectio dicitis, hoc non concludit justos non recipere, nam semper Deus justus est et nunc et in resurrectionis die. Nam si justus est, quemadmodum est (scriptum est enim, • Justus est Douninus, et justitias dilexit» ), sancti vero propter eum, qui vere justus est, animas suas tradiderunt ut cum justo Deo requiescerent, nunc sane sequitur ut apud Deum sint: quoniam tales post mortem firmiter justi sunt, et tu orans psallis, fac requiescere illos ubi juste requiescunt. Quod si cum justo Deo non requiescunt, in dubium eorum justitia revocatur, quod tibi etiam non placet. Nullatenus, dicunt, recipiunt justi nunc, vel beati tudinis omnino participes fiunt, sed cum tempus erit se fruituros sperant, et in hoc exsultant et lætantur. Hoc autein simile erit sitientibus et exustis, cum juxta fontem aliquem assident sitique enecantur, aquam prope conspiciendo, et repleri cupiendo ad incendium et æstum compescendum ex labore et defatigatione susceptum, sed ab aliqua invisibili re præpediti potare non possunt, magisque aquæ inspectione inflammantur, sitisque augetur, et misere, ut par est, aduruntur. At hoc vel lactentes infantes deridebunt, si potandi spe sitiens oblectatur, quamvis aquam non attingat. Sed, ut ego arbitror, non solum non oblectari justos oratio vestra concludit, imo tristari magis et angi vellementer. An vero ita se res habeat consideremus. Summum bonum, ut sancti et theologi sentiunt, solus Deus est. Est autem gaudium, exsultatio, desiderium, appetentia. Qui igitur bono privantur, gaudio et exsultatione absque dubio privantur. At sancti si privantur, tristantur; si tristantur, anguutur, huicquc nemo contradicet. Sequitur ergo secundum vos angi justos: at id absurdum plane est, si in præsentia angantur, cum in corpore et hac temporaria via multum laborarint, ut ibi sine molestia degant et conquiescant. Sed quid ulterius hostes veritatis addunt? Fatemur justos in aliquo loco esse et requiescere, sed ineffabilia bona, quæ oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, nondum recepisse s. Hic subit mitri vehementer ridere, si Deum in facie justoruin animæ videant, et Trinitati et Dei throno sine ullo medio assistant, nec tamen ineffabilibus bonis adhuc perfruantur. Ο insensibilitatem, quænam ineffabilia bona esse existimatis visione Dei majora? Perspicite quid dicatis, nam id blasphemia maxima est. Si enim Deum in facie vident, quod nemo negaverit unquam, sunt autem et alia bona quæ non vident, ergo majora ea Dei visione sunt. Si hunc vident, alia non vident. At id neque dæmones unquam dicerent. Quid? Nonne et beatus Paulus, • Cupio, inquit, dissolvi et esse cum Christo?, Si Ερωτώμεν οὖν ὑμᾶς, ἀδελφοί, διὰ ποίαν αἰτίαν οὐ βούλεσθε τοὺς ἁγίους ἀπολαμβάνειν τὰ νῦν; Εl μὲν ὅτι ἡ ἀνάστασις οὐκ ἦλθεν ἔτι· τοῦτο οὐκ ἀναγε κάζει μὴ τοὺς ἁγίους ἀπολαμβάνειν. Πάντοτε γὰρ δ Θεὸς δίκαιός ἐστι· καὶ νῦν, καὶ ἐν τῇ ἡμέρᾳ τῆς ἀναστάσεως. Εἰ οὖν δίκαιός ἐστι, καθὼς καὶ ἔστι, γέγραπται γάρ, ο Δίκαιος Κύριος, καὶ δικαιοσύνας ἠγάπησεν, ο οἱ δὲ ἅγιοι διὰ τὸν ὄντως δίκαιον τὰς ψυχὰς παρέδωκαν ἑαυτῶν· ὅπως μετὰ τοῦ δικαίου Θεοῦ ἀναπαύσωνται, νῦν ἔπεται ὄντως μετὰ τοῦ δι καίου Θεοῦ εἶναι· ἐπεὶ μετὰ θάνατον οἱ τοιοῦτοι βεβαίως δίκαιοι· καὶ σὺ ψάλλεις προσευχόμενος, • Ανάπαυσον αὐτοὺς λέγων ἔνθα οἱ δίκαιοι ἀναπαύονται.» Ε: δὲ οὐκ ἀναπαύονται μετὰ τοῦ δικαίου, διστάζεται αὐτῶν ἡ δικαιοσύνη· ὅπερ 'καὶ σοὶ οὐκ ἀρέσκει. Οὐδαμῶς, φασὶ, τὰ νῦν ἀπολαμ βάνουσιν οἱ δίκαιοι, ἢ τῆς ἀπολαύσεως ὅλως μετέχουσιν· ἀλλ' ἐλπίζουσιν ἐν καιρῷ ἀπολαύσειν· καὶ τούτῳ εὐφραίνονται καὶ ἀγαλλιῶσι. Τοῦτο δὲ παρό μοιον ἔσται τοῖς διψῶσι καὶ κεκαυμένοις όταν παρακέωνται πηγῇ τινι, τῇ δίψῃ φλεγόμενοι, καὶ τὸ ὕδωρ ὁρῶντες ἐγγὺς αὐτῶν, καὶ γλιχόμενοι μὲν ἐμπλησθῆναι τοῦ ὕδατος, τοῦ καταψύξαι τὸν φλογ μόν τε καὶ καύσονα τὸν ἐκ τοῦ κόπου καὶ τῆς τα λαιπωρίας, ἀοράτως δέ πως κρατούμενοι, οὐ δύνανται πιεῖν· καὶ οὕτω μᾶλλον ἐκκαίονται τῇ θεωρίᾳ τοῦ ὕδατος· καὶ ἡ δίψα τούτοις μᾶλλον αὔξει, καὶ δεινῶς ὡς εἰκὸς καταφλέγει. ᾿Αλλὰ τοῦτο καὶ τὰ ὑπου μάζια βρέφη γελάσονται· εἰ τῇ ἐλπίδι τοῦ ποτοῦ εὐφραίνεται ὁ διψῶν, κἂν καὶ τοῦ ὕδατος οὐ μεταλαμβάνῃ. Κατ' ἐμὲ δὲ, οὐ μόνον οὐκ εὐφραίνεσθαι τοὺς ἁγίους συμπεραίνει ὁ ὑμέτερος λόγος, ἀλλὰ καὶ λυπεῖσθαι καὶ πάθος ὑφίστασθαι. Οτι δὲ τοῦτ' ἀληθὲς, σκεπτέον. Τὸ ἄκρον τῶν ἀγαθῶν, ὡς τοῖς ἁγίοις καὶ θεολόγοις δοκεῖ, ἔστι μόνος ὁ Θεός - Εστι δὲ χαρὰ καὶ ἀγαλλίασις καὶ ἔφεσις καὶ ἐπιθυμία. Οἱ μὲν οὖν στερούμενοι τοῦ ἀγαθοῦ, καὶ τῆς χαρᾶς καὶ ἀγαλλιάσεως ἀναμφιβόλως στεροῦνται. Οἱ δὲ ἅγιοι στερούμενοι, καὶ λυποῦνται. Εἰ δὲ λυποῦνται, πάσχουσι, καὶ τούτῳ οὐδεὶς ἀντερεῖ. Επεται οὖν καθ' ὑμᾶς πάσχειν τοὺς ἁγίους. ᾿Αλλὰ τοῦτο μὲν ἄτοπον· ὅπως καὶ νῦν πάσχοιεν ἐν τῷ σώματι καὶ τῇ ζωῇ τῇ προσκαίρω ταύτῃ, πολλὰ παθόντες, ἵν' ἐκεῖ ἀπαθεῖς μείνωσι καὶ ἀναπαύσωνται. Τί δ' ἔτι φασὶν οἱ τῆς ἀληθείας πολέμιοι; Ομολογοῦμεν ὅτι οἱ ἅγιοί εἰσιν ἔν τινι τόπῳ καὶ ἀναπαύονται· ἀλλὰ τὰ ἀπόῤῥητα ἀγαθὰ, «& ὀφθαλμὸς οὐκ εἶδε, καὶ οἷς οὐκ ἤκουσε, καὶ ἐπὶ καρδίαν ἀνθρώπου οὐκ ἀνέβη, ο οὔπω ἀπέλαβον. Ἐν τούτῳ ἔπεισί μοι καὶ σφόδρα γελάν· ὅτι τὸν Θεὸν καθορῶσαι εἰς πρόσωπον αἱ τῶν ἁγίων ψυχαί, καὶ παριστάμεναι τῇ Τριάδι, καὶ τῷ τοῦ Θεοῦ θρόνῳ ἀμέσως, τῶν ἀποῤῥήτων ἀγαθῶν οὐκ ἀπολαμβάνουσιν ἔτι. Ὢ τῆς ἀναισθησίας! Ποια νομίζετε ἀπόῤῥητα ἀγαθὰ, τὰ μείζω τῆς τοῦ Θεοῦ θεωρίας; Εννοήσατε τί λέγετε, ὅτι βλασφημία με γίστη ἐστίν. Εἰ γὰρ τὸν Θεὸν ὁρῶσιν εἰς πρόσωπον. 1. 1 Cor. 11, 9.

Christo, nunc ὅπερ οὐδεὶς ἂν ἀρνήσαιτο, εἰσὶ δὲ ἕτερα ἀγαθὰ ἃ οὐ ergo dissolvi cupiebat et esse cu: vero post dissolutionem non est cum amato, tristatur et angitur, et mentitur divinus præco veritatis. At hæc ambo absurda: nam si absurda hæc syllogismis demonstrare voluerimus, ostendemus eos qui fruitionem sanctorum negant, hæreticis esse deteriores, et incarnatam Domini dispensationem abnegare, qui homo fuit, crucem et mortem sustinuit, ut iis qui a sæculo obdormierunt, justis videlicet, cœlestem mansionem et fruitionem largiretur: eamque credimus eum quotidie tradere et tradidisse iis qui sincere vivunt et religiose ipsi inserviunt. Quod si per vos non tradidit, neque incarnatus est, erravimus, credentes Deum Christum incarnatum, qui non incarnatus est. Denique secundum vestram sententiam facile possumus demonstrare eos abnegare incarnatam dispensationem Domini nostri et Dei Jesu Christi Salvatoris. αὐτῷ λατρεύουσιν. Εἰ δὲ καθ᾽ ὑμᾶς οὐκ ἔδωκεν, οὐδὲ Θεὸν τὸν Χριστὸν, οἷς οὐκ ἐσαρκώθη. Καὶ οὕτω ῥᾳδίως ἀρνητὰς αὐτοὺς τῆς ἐνσάρκου οἰκονομίας τοῦ στοῦ. βλέπουσιν, ἄρα μείζονά εἰσιν ἐκεῖνα τῆς τοῦ Θεοῦ θεωρίας, εἰ τὸν μὲν ὁρῶσι, τὰ δὲ οὐχ ὁρῶσιν. Αλλά τοῦτο, οὐδὲ οἱ δαίμονες ἂν φήσαιεν. Τί δὲ καὶ δ μα χόριος Παῦλος, ο Επιθυμώ, φησὶν, ἀναλῦσαι καὶ σὺν Χριστῷ εἶναι· ν εἰ οὖν ἐπεθύμει ἀναλῦσαι, ὥστε εἶναι μετὰ τοῦ Χριστοῦ· νῦν δὲ μετὰ τὴν ἀνάλυσιν εὐκ ἔστι μετὰ τοῦ πεθουμένου, λυπεῖται καὶ πά σχει, καὶ ψεῦδος ἔλεγεν ὁ θεῖος τῆς ἀληθείας κήρυξε ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν καὶ ἀμφότερα ἄτοπα. Εἰ γὰρ θελή σωμεν ἀποδείξαι τὰ ἄτοπα ταῦτα διὰ συλλογισμών, ἐπιδείξομεν. Τοὺς μὴ ὁμολογοῦντας τὴν ἀπόλαυσιν τῶν ἁγίων, χείρονας πάντων αἱρετικῶν, καὶ ἀρνητὰς τῆς ἐνσάρκου τοῦ Κυρίου οἰκονομίας. Ο; ἐγένετο ἄνθρωπος, καὶ σταυρὸν ὑπέστη καὶ θάνατον, ἵνα δωρήσεται τοῖς ἀπ᾿ αἰῶνος κεκοιμημένοις δικαίοις δηλονότι, τὴν οὐράνιον διαγωγὴν καὶ ἀπόλαυσιν. Καὶ οὕτω πιστεύομεν ὅτι δέδωκεν αὐτοῖς καὶ δίδω σιν ἐσημέραι, τοῖς εἰλικρινῶς βιοῦσι καὶ εὐσεβῶς ἐσαρκώθη, ἐπλανήθημεν δοξάζοντες σεσαρκωμένου λοιπὸν κατὰ τὸν ἡμέτερον λόγον, δυνάμεθα δεῖξαι Κυρίου ἡμῶν καὶ Θεοῦ Ἰησοῦ τοῦ Σωτῆρος Χρισ Sed quoniam undique pacem quærimus, et vos omni adhibita charitate ad nos pertrabere voluMU8. nec ullo modo vas scandalizare, age nune officiosius adhibitis Ecclesiæ doctoribus orationem exordiamur, et quæ sancti recte super hac sententia protulerunt, in medium afferamus, ut liquido cognoscatis justos omnes, quatenus animæ sunt, esse in Del gloria, Deumque in faciem videre et ejus visione lætari nam nil aliud est sanctorum fruitio quam Dei visio. Primumque quod sacris apostolis Christus dixit, in medium prodeɔt: ‹Vado parare vobis locum, ut ubi sum ego, et vos sitis s.» Et rursus, cum Deo et Patre colloquens, sic ait: ‹ Pater, quos dedisti mihi, volo ut ubi sum ego, et illi sint mecum, ut videant claritatem meam quam dedisti mihi, quia dilexisti me ante mundi constitutionem”. Quid boc dictum significat? nam discipulis dixit id, ‹ Ubi ego, inquit, et vos mecum sitis. › Si igitur cum еo Hon sunt, quid dicemus? Sino te hoc dicere. Ego Deum reformido, et ipsum mendacem appellare devilo, quia verum dicere didici. Deinde aurea lingua Joannes in sermone, cujus est titulus, • Quod oportet flere peccatores, et quod valde prosunt mortuis sacrificia pro iis oblata,» cujus principium est, Mors, fratres, inter indifferentia ponitur, hæc scribit: «Ollectamur in commemoratione justorum, non solum viventium, verum etiam niortuorum. llli, percatores scilicet et hoc commemo- 'antes, super omnes misericordia digni sunt, quia offendunt. Hi et qui eo demigrarunt, justi videli. cct, beati, quia ad Christum profecti sunt. Peccawres, ubicunque fuerint, procul a Rege sunt, et 06 J au. VI, 2. 16 Joan. xv, 22. Γ'. Ἐπεὶ δὲ πανταχοῦ τὴν εἰρήνην ζητοῦμεν, καὶ βουλόμεθα ἕλκειν ὑμᾶς μετὰ πάσης ἀγάπης, καὶ μὴ σκανδαλίζειν ὑμᾶς τὸ σύνολον, φέρε καὶ νῦν ἀπὸ τῶν ἁγίων τῆς Ἐκκλησίας διδασκάλων τὸν λόγον ποιήσωμεν θεραπευτικώτερον· καὶ τῶν ἁγίων τὰ εἰρημένα καλῶς ἐν ταύτῃ τῇ δόξῃ, εἰς μέσον προθῶμεν· ἵνα γνῶτε προφανως, ὡς οἱ ἅγιοι πάντες, καθὸ ψυχαί, εἰσὶν ἐν τῇ δόξῃ τοῦ Θεοῦ· καὶ τὸν Θεὸν ὁρῶσιν εἰς πρόσωπον, καὶ εὐφραίνονται τούτων τῇ θεωρίᾳ· καὶ γὰρ οὐκ ἄλλο ἐστὶν ἡ ἀπόλαυσι τῶν ἁγίων, εἰ μὴ ἡ τοῦ Θεοῦ θεωρία. Καὶ πρῶτον μὲν ἐκεῖνο τὸ παρὰ τοῦ Χριστοῦ εἰρημένον προς τοὺς Ἱεροὺς ἀποστόλους, εἰς μέσον ἐλθέτω. Φησί γάρ' • Υπάγω ἑτοιμάσαι ὑμῖν τόπον, ἵνα ὅπου εἰμὶ ἐγώ, καὶ ὑμεῖς ἦτε.» Καὶ πάλιν πρὸς τὸν θεὸν καὶ Πατέρα διαλεγόμενος, οὕτω φησί· ο Πάτερ, ους δέδωκάς μοι, θέλω ἵνα ὅπου εἰμὶ ἐγώ, κἀκεῖνα ὦτι μετ᾿ ἐμοῦ, ἵνα θεωρῶσι τὴν δόξαν τὴν ἐμὴν, ἣν δέδωκάς μοι, ὅτι ἠγάπησάς με πρὸ καταβολής κόσμου.» Τί δηλοῦν βούλεται τὸ εἰρημένον; καὶ γὰρ πρὸς τοὺς μαθητάς εἴρηκε τοῦτο·. Οπου ἐγὼ φησὶ, καὶ ὑμεῖς ἦτε μετ᾿ ἐμοῦ.» Εἰ οὖν οὐκ εἰσὶ μετ' αὐτοῦ, τί ἐροῦμεν; ἐῶ σε τοῦτο λέγειν. Ἐγώ φοβοῦμαι τὸν Θεόν· καὶ εὐλαβοῦμαι λέγειν αὐτὸν ψεύστην, ὅτι ἀληθῆ λέγειν μεμάθηκα. Εἶτ᾽ αὖθις ὁ τὴν γλῶτταν χρυσοῦς Ιωάννης, ἐν τῷ λόγῳ, οὗ ἡ ἐπιγραφή· Οτι τοὺς ἁμαρτωλοὺς δεῖ θρηνεῖν· καὶ ὅτι μεγάλως ὠφελοῦσι, τοὺς κοιμηθέντας αἱ ὑπὲρ αὐτῶν λειτουργίαι· ἡ δὲ ἀρχὴ τοῦ λόγους. Ο θάνα τος, ἀδελφοί, τῶν ἀδιαφόρων ἐστὶ, ο τοιάδε φάσκει • Χαίρομεν δὲ ἐπὶ τοῖς δικαίοις, μὴ ζῶσι μόνον, ἀλλὰ καὶ τετελευτηκόσιν. Ἐκεῖνοι, οἱ ἁμαρτωλοί δηλονότι, καὶ ἐνταῦθα ὄντες, ἐλεεινοὶ πάντων εἰσίν·

sive ibi apud Regem sunt, ibique magis prope sunt, non per speculum, non per fidem, sed facie ad faciem.. Ει Gregorius Theologus in Gne orationis in divam Cyprianum inquit, ‹ Et sanct:e Trinitatis splendorem, cui nunc assidet. Et fusius » in oratione in sororem Macrinam Gregorius Nys- ´ senus de hoc scribit. Metaphrastes vero in sancti Joannici Vita in fine orationis sic aperte dicit: ‹ Divus Joannicius spiritu quidem ad eum quem diligebat demigrat, angelorum choris comitatus, corpore vero urna clauditur.› Methodius, qui inter patriarchas dum viveret magnum lumen effulsit, post octo menses ab ejus morte decessit, 14 die instante Junii. Quæ sunt igitur ea quæ post obitum bujus admirabilis Joannicii contigerunt? Fractorum consolidationes membrorum, quidam a pravis dæmonibus liberati sunt, cum ad ejus tantum mohumentum accessissent. Et quo pacto post obitum poterat Joannicius bac gloria spoliari, cujus discessum columna ignis apud -montem Olympum significavit? quem angeli præcedebant paradisi januas aperientes, et in cœlestem beatitudinem deducentes ut purificatus in conspectum Dominł perveniret et cum angelorum ordinibus versaretur, a quibus beata Trinitas glorificatur et exaltatur nunc et in serpiterna sæcula sæculorum. Amen.» Vides, tu qui contradicis, quod angel præcedebant, et cali januas ipsi aperiebant, et ad cœlestem beatitudinem perducebant; quo pacto PRO CONC. FLORENT. CAP. IV. DE FRUITIONE SANCTORUM. ἐπειδὴ προσκρούουσιν. Οὗτοι, καὶ ἐκεῖ μεταστάντες, & propterea lacrymis digni. Justi autem, sive hic, οἱ δίκαιοι δηλαδή, μακάριοι, ὅτι πρὸς Χριστὸν ἀπῆλθον. Οἱ ἁμαρτωλοὶ ὅπου ἂν ὦσι, πόρξω τοῦ βασιλέως εἰσὶ, καὶ διὰ τοῦτο καὶ δακρύων ἄξιοι. Οι δὲ δίκαιοι, ἄν τε ἐνταῦθα, ἂν τ' ἐκεῖ, μετὰ τοῦ βασιλέως εἰσί κἀκεῖ μᾶλλον ἐγγύτερον· οὐ δι᾿ ἐσόπτρου, οὐ διὰ πίστεως, ἀλλὰ πρόσωπον πρὸς πρόσωπον.» Καὶ Γρηγόριος δὲ ὁ Θεολόγο; ἐν τῷ τέλει τοῦ λόγου τοῦ εἰς τὸν ἅγιον Κυπριανὸν, φησί· ι Καὶ τὴν τῆς ἁγίας Τριάδος ἔλλαμψιν, ἧς νῦν παραστάτης ἐστί.» Καὶ πλατύτερον ἐν τῷ εἰς τὴν ἀδελφὴν Μακρίναν Γρηγόριος ὁ Νύσσης περὶ τοῦ τοιούτου φάσκει. Ο δὲ Μεταφραστής, εἰς τὸν βίον τοῦ ἁγίου Ιωαννικίου, πρὸς τὸ τέλος τοῦ λόγου, οὕτω διαρρήδην φησί • Καὶ ὁ μὲν θεῖος Ιωαννίκιος, τῷ πνεύματι μὲν πρὸς ἐν ἡγάπα μεταφοιτά, χοροῖς ἀγγέλων παρα πεμπόμενος· τῷ σώματι δὲ, σορῷ κατατίθεται. ο Μεθόδιος δὲ ὁ λαμπρὸν λάμψας βίον ἐν πατριάρχαις, μετὰ μῆνας καὶ οὗτος ὀκτὼ τῆς ἐκείνου τελευτής, ἀπεβίω, τεσσαρεσκαιδεκάτης ενισταμένης τῷ Ἰου νῳ. Τίνα γοῦν τὰ κατὰ τὴν τελευτὴν, καὶ μετὰ τὴν τελευτὴν τοῦ θαυμαστοῦ τούτου Ιωαννικίου γεγε ψημένα; παρειμένων συσφίγξεις μελῶν, ἄνθρωποι πονηρῶν ἀπαλλαττόμενοι πνευμάτων μόνον εἰ τῇ ἐκείνου σορῷ προσέλθοιεν. Καὶ πῶς γὰρ οὐκ ἔμελ λεν ὁ Ἰωαννίκιος τοιούτοις καὶ μετὰ θάνατον δοξασθῆναι, οὗ τὴν ἐκδημίαν στύλος πυρὸς τοῖς ἐν τῷ κατ' Ολυμπον ὅρε: ἐδήλου; οὗ προεπορεύοντο ἄγ γελοι πύλας διανοίγοντες αὐτῷ τὰς τοῦ παραδείσου, καὶ πρὸς τὴν ἐκεῖθεν μακαριότητα διαβιβάζοντες· ο καθαρῶς ἐμφανισθησόμενον τῷ προσώπῳ Κυρίου, καὶ ἀγγελικαῖς συνεσόμενον τάξεσιν, ὑφ' ὧν ἡ μα καρία Τριας δοξάζεται και μεγαλύνεται, νῦν καὶ εἰς τοὺς ἀτελευτήτους αἰῶνας τῶν αἰώνων, αμήν.» Ορἷς ὁ ἀντιλέγων, ὅτι ἄγγελοι προεπορεύοντο, καὶ τὰς τοῦ παραδείσου πύλας αὐτῷ ἀνοίγοντες, πρὸς τὴν ἐκεῖθεν διεβίβαζον μακαριότητα; Πῶς ὅλως τολμᾶτε ἀντιλέγειν τοσούτοις διδασκάλοις τῆς Ἐκκλη σίας; Ὁ δὲ προμνημονευθείς θεῖος Γρηγόριος ὁ Διάλογος, ὁ τῆς πρεσβυτέρας Ρώμης ἀρχιερεὺς, ἐν τῷ τετάρτῳ βιβλίῳ τῶν Διαλόγων, ἐν ταῖς πρὸς Πέτρον τὸν ἀρχιδιάκονον αὐτοῦ ἀποκρίσεσι περὶ τούτου, τοιαῦτα λέγει. ο Πέτρος. Αρέσκει δ λέο γεις. ᾿Αλλὰ γνῶνα: θέλω, ἐὰν νῦν πρὸ τῆς ἀπολή ψεως τῶν σωμάτων, ἐν τῷ οὐρανῷ προσδεχθῆναι Dut hujus caruis claustra exeunt, in coelestis regui · δύνωνται αἱ ψυχαὶ τῶν δικαίων. ο Γρηγόριος. Τοῦτο οὔτε περὶ πάντων τῶν δικαίων εἰπεῖν δυνάμεθα, οὔτε πάλιν παντελῶς ἀρνήσασθαι. Εἰσὶ μὲν γὰρ δικαίων τινῶν ψυχαί, αἵτινες ἐκ τῆς ἐπουρανίου βα- · σιλείας, τισὶ μοναῖς διίστανται. Τῆς δὲ ζημίας ταύ της τὴν δήλωσιν, τί ἕτερον δείκνυσιν, εἰ μὴ ὅτι τῆς ολοκλήρου δικαιοσύνης, Έλλειμά τί ποτε ἔσχον; ἐπεὶ ὅτι τῶν τετελειωμένων δικαίων αἱ ψυχαί, εὐ θέως ἡνίκα ἐκ τῶν τῆς σαρκὸς κλείθρων ἐξέλθωσιν ἐν ταῖς οὐρανίαις καθέδραις ὑποδέχονται, φανερώτερον τοῦ φωτὸ; καθέστηκεν. Αὐτὴ γὰρ ἡ ἀλήθεια δι᾿ ἑαυτῆς μαρτυρεῖ λέγουσα, "Οπου τὸ πτῶμα, ἐκεῖ συναχθήσονται καὶ οἱ ἀετοί· τουτέστιν, ὅτι ἔνθα αὐτὸς ὁ λυτρωτὴς ἡμῶν σὺν τῇ σαρκὶ ἡ ἀνέλαβεν tot et tantis Ecclesiæ doctoribus omnino contradicere audetis? Divus Gregorlus Dialogus, cujus antea meminimus, veteris Romæ pontifex, lib. iv Dialogorum, in responsionibus ad Petrum ejus archidiaconum, super hac re ita dicit: «Petrus: Placet quod dicis, sed nosse vellem si nunc ante restitutionem corporis, in cœlo recipi valeant aninræ justorum. Hoc neque de omnibus justis fateri possumus, neque de omnibus negare; nam suut quorumdam justorum animæ quæ a cœlesti regno quibusdam adhuc mansionibus differunt: in quo dilationis damno quid aliud innuitur, nisi quod de perfecta justitia aliquid minus habuerunt. Et tamen luce clarius constat quia perfectorum animæ mor sedibus recipiuntur, quod et ipsa per se Veritas testatur dicens: Ubicunque fuerit corpus, illic congregabuntur et aquile; quia ubi ipse Redempor noster est corpore, illic procul dubio colliguntur justorum animæ. › Et Paulus, ‹ Cupio dissolvi, et esse cum Christo. Qui ergo Christum esse in. cœlo negat, qui etiam de dissolutione sui corporis atque inhabitatione cœlestis patriæ dicit: Scimus guoniam si terrestris domus nostra hujus habitationis dissolvatnr, quod ædifcationem habernus ex Deo, domum non manu factam, sed æternam in calis., Nosti crgo, vel audisti, quid hic sanctus dicat, quod cum primum ex hac vita sancti decesserint, videlicet justorum perfectorum animæ ad

coelestes sedes et mansiones deferuntur. quo ὑπάρχει, ἐκεῖ ἀδιστάκτως συναχθήσονται αἱ τῶν igitur egregius ille Ephesius didicit quod usque ad universalem resurrectionem recipere non debent justorum anim? oportebat enim euin, cum vir eruditus esset, non ita aperte doctorum Ecclesia dictis adversari; imo sibi ipsi contradicit: in epistola ad omnes gentes et insulas missa penitus fruitionem sanctorum negat, ubi scribit: r Nos, sanctos neque paratum sibi regnum aut ineffabilia bona recipere, neque peccatores in gehennam abire affirmamus; sed utrosque suam sortem, quæ futura est, post resurrectione: et judicium exspectare. Hoc loco, ut vides, manifeste sanctorum fruitionem negat. At in oratione quam is in divi Eliæ commemorationem conscripsit, aperte confitetur sanctos recipere, ubi dicit:. Ego vero quod ei, veluti sanctorum animabus, ubilibet ad tempus morari, et in sua æde versari, et ad deprecantes passin comineare, necessarium et verum esse existimo; at non ideo cum cœlo carere dixerim, aut non una splendoribus angelorum Domini throno assidere. Nam aliis inferior esset qui fere super omnes eminebat, si quia carne induebatur societate eorum spoliaretur, et Dei ad faciem visione, qua per omne suæ vitæ tempus in primis potitus est.» Meis quoque verbis testificatur, quod in eum Ecclesia ita canit Propheta præco Christi a magnifico throno nunquam disjungeris, et cuicunque languenti in altissimis ministrando semper ades, orbi terrarum benedicis undique glorificatus. › Vides ut hic clare et aperte sanctos Dei visione perfrui ad faciem asseverat? divumque Eliam hac visione etiam in corpore dignum esse existimatum dicit, quod quidem plus est quam ipsa ratio postulat. Si aliud igitur paratum regnum est et ineffabilia bona præter Dei ad faciem visionem, id ostendat nobis; erit enim Dei visione præstantius, quod nemo ex Ecclesie doctoribus unquam dixit: majorem reperiri oblectationem quam Dei visio sit. Quod vero dicit magnus Gregorius, justorum quorumdam animas esse quæ a cœlesti regno mansionibus differunt, et alias esse perfectorum justorum animas, ostendit esse etiam alias justorum non perfectorum animas. Quod si quis ambigit ubinam bæ sint, in tertio decreti capite satis a nobis responsum est; nec semel dicta repetenda sunt, sed revertamur co unde digressi sumus. ἁγίων ψυχα!. Καὶ ὁ Παῦλος δὲ ἐπεθύμει ἀναλύσαι καὶ σὺν Χριστῷ εἶναι. Ὅστις οὖν Χριστὸν ἐν οὐρα ναῖς ὑπάρχειν οὐκ ἀπιστεῖ, οὐδὲ τὴν τοῦ Παύλου ψυχήν, ἐν τῷ οὐρανῷ ὑπάρχειν ἀρνήσεται. Αὐτή; γὰρ περὶ τῆς τοῦ σώματος διαλύσεως καὶ τῆς ἐν τῇ ἐπουρανίῳ πατρίδι κατοικίας λέγει· Οίδαμεν γὰρ ὅτι ἐὰν ἡ ἐπίγειος ἡμῶν οἰκία τοῦ σκήνους καταλυθῇ, ᾠκοδομημένην ἐκ Θεοῦ ἔχομεν οἰκίαν ἀχειρο ποίητον αἰώνιον ἐν τοῖς οὐρανοῖς.» Οίδας ἄρα ή ἤκουσας τί φησιν οὗτος ὁ ἅγιος, ὅτι εὐθέως ἡνίκα ἐκ τοῦ βίου τούτου ἀναχωροῦσιν οἱ ἅγιοι, ἤτοι αἱ τῶν τελειωμένων δικαίων ψυχαί, ἐν ταῖς οὐρανίαις καθ έδραις καὶ μοναῖς κατοικοῦσι; Πόθεν οὖν εὗρεν εἰπεῖν ὁ καλὸς ἐκεῖνος Εφέσου, ὅτι μέχρι τῆς κοινῆς ἀναστάσεως, οὐκ ὀφείλουσιν ἀπολαβεῖν αἱ τῶν δικαίων ψυχαί; Εδει γὰρ αὐτὸν ἄνθρωπον ὄντα λόγιον, μὴ ἐναντιοῦσθαι προφανῶς οὕτω τοῖς παρὰ τῶν τῆς Εκκλησίας διδασκάλων εἰρημένοι;· μᾶλλον δὲ καὶ αὐτὸς ἑαυτῷ ἀντιλέγει· ἐν μὲν τῇ ἐπιστολῇ αὐτοῦ τῇ πεμφθείσῃ τοῖς ἀπανταχοῦ γῆς καὶ τῶν νήσων, Ενθα ἀρνεῖται παντελῶς τὴν τῶν ἁγίων ἀπόλαυσιν, φησί· «Καὶ ἡμεῖς οὔτε τοὺς ἁγίους ἀπολαβεῖν τὴν ἡτοιμασμένην αὐτοῖς βασιλείαν καὶ τὰ ἀπόῤῥητα ἀγαθά, οὔτε τοὺς ἁμαρτωλοὺς εἰς τὴν γέενναν ἐμπο σεῖν ἤδη φαμέν· ἀλλ' ἐκδέχεσθαι τὸν ἴδιον ἑκατέρου κλῆρον· καὶ εἶναι τοῦτο καιροῦ τοῦ μέλλοντος μετά τὴν ἀνάστασιν καὶ τὴν κρίσιν. ο Ἐν τούτῳ μὲν, ὡς ὁρᾷς, φανερῶς ἀρνεῖται τὴν ἀπόλαυσιν τῶν ἁγίων, ἐν δὲ τῷ λόγῳ τῷ παρ' αὐτοῦ ποιηθέντι εἰς τὴν μνήμην τοῦ ἁγίου Ἠλιοῦ, ὁμολογεῖ διαῤῥήδην αὐτοὺς ἀπολαμβάνειν τοὺς ἁγίους, ἔνθα λέγει·. Εγώ δ' ὅτι μὲν ἔξεστιν αὐτῷ, καθάπερ καὶ ταῖς τῶν ἁγίων ψυχαῖς, ὅποι ποτέ βούλεται κατά καιρὸν ἐπιχωριά ζειν ναοίς τε οἰκείοις εμφιλοχωρεῖν, καὶ τοῖς ἐκε στοτε δεομένοις ἐπιφοιτᾷν, ἀναγκαῖόν τε ἡγοῦμαι καὶ ἀληθὲς εἶναι, οὐ μὴν διὰ ταῦτα φαίην ἂν αὐτ τῶν, τῶν οὐρανῶν ἀπολείπεσθαι, καὶ τῆς ἐκεῖσε λαμπροφορίας μετὰ τῶν ἀγγέλων δεσποτικῆς παραστά σεως· ἡ γὰρ ἂν ἔλαττον εἶχεν ὁ ὑπὲρ πάντας σχεδόν, εἶχε διὰ τὸ τὴν σάρκα φορεῖν ἀφεστήκει τῆς μετ' αὐτῶν κοινωνίας, καὶ τῆς τοῦ Θεοῦ πρὸς πρόσωπον θεωρίας, ἧς καὶ παρὰ πάντα τὸν βίον ἐξαιρέτως ἀπέλαυσεν.» Μαρτυρεί μοι τῷ λόγῳ; καὶ τὸ εἰς αὐτ τὸν παρὰ τῆς Ἐκκλησίας ᾀδόμενον, οὕτως ἔχον· • Προφῆτα κήρυξ Χριστοῦ, τοῦ θρόνου τῆς μεγα λωσύνης οὐδέποτε χωρίζῃ· καὶ ἑκάστῳ ἀσθενοῦντι ἀεὶ παρίστασαι ἐν τοῖς ὑψίστοις λειτουργῶν, τὴν οἰκουμένην εὐλογεῖς, πανταχοῦ δοξαζόμενος.» Ιδού ἐν τούτῳ λαμπρῶς καὶ περιφανῶς τῆς πρὸς πρόσωπον θεωρίας τοῦ Θεοῦ, τοὺς ἁγίους ἀπολαμβάνειν διισχυρίζεται· καὶ τὸν ἅγιον Ηλίαν καὶ μετὰ σώματος τῆς τοιαύτης ἀξιοῦσθαι θεωρίας φάσκει, ὅπερ καὶ πλέον τοῦ δικαίου ἐστίν. Εἰ οὖν ἄλλο τί ἐστιν ἡ ἡτοιμασμένη βασιλεία, καὶ τὰ ἀπόῤῥητα ἀγαθὰ παρὰ τὴν τοῦ Θεοῦ πρὸς πρόσωπον θεωρίαν, δειξάτω ἡμῖν· ἔσται γὰρ ἐκείνη μείζων τῆς θεωρίας αὐτοῦ τοῦ Θεοῦ. Ἀλλ᾿ οὐδεὶς τῶν διδασκάλων τῆς Ἐκκλησίας μέχρι και σήμερον τοῦτ᾽ εἴρηκεν, ὅτι ἐστί τι μεῖζον εἰς ἀπόλαυσιν, τῆς τοῦ Θεοῦ θεωρίας. Ο δέ φησιν ο μέγας Γρηγόριος, ὅτι εἰσὶ μὲν δικαίων τινῶν ψυχαί, αἵτινες ἐκ τῆς ἐπουρανίου βασιλείας τισὶ μοναῖς διίστανται, καὶ ὅτι τῶν τετε λειωμένων δικαίων αἱ ψυχαί, δείκνυσιν ὅτι εἰσὶ καὶ τινῶν μὲν δικαίων ἀτελῶν ψυχαί. Ποῦ δὲ αὗταί εἰσιν, ἴσως ἀμφιβάλλει τις, ἐν τῷ τρίτῳ κεφαλαίῳ τοῦ ὅρου, ἱκανῶς περὶ τούτου ἀπελογησάμεθα, Ενθε περὶ τῆς τῶν ψυχῶν καθάρσεως ἔφημεν, καὶ οὐ δεῖ ἐνταῦθα περὶ τῶν ἅπαξ εἰρημένων παλιλλογεῖν. ᾿Αλλ' ὅθεν ἐξήλθομεν πάλιν ἐπιστρέψωμεν.

PRO CONC. FLORENT. CAP. IV. DE FRUITIONE SANCTORUM. Δ'. Θαυμάζω τοίνυν καὶ ἀπορῶ, πῶς εἰσί τινες οὕτως ἀμελοῦντες τῆς ἀληθείας τῆς πίστεως, ὡς μὴ μόνον οὐ βούλεσθαι μαθεῖν, ὅπως ἐπιστραφέντες σωθῶσιν, ἀλλὰ καὶ τῶν κειμένων ἐν τοῖς ἱεροῖς τῶν διδασκά λων βιβλίοις προφανῶς φθορεῖς ἐγένοντο· καὶ οὔτε καλῶς νοοῦσιν, οὔτ᾽ ἀκούειν βούλονται ἦν ἔχουσιν οἱ διδάσκαλοι δόξαν περὶ τῆς κοινῆς ταύτης τῶν Χριστιανῶν ὁμολογίας· ἀλλὰ μόνον μικράν τινα μανίδα λαβόντες ἄγουσιν ἀπορίας ἄνω καὶ κάτω· καὶ δοκοῦσί τινα γενναῖα φέρειν ἐκ τῆς αὐτῶν κοι λίας πρὸς ἀνατροπὴν τῆς ἀληθείας; & πρὸ τούτων, οι διδάσκαλοι προσθέντες διέλυσαν λόγοις καὶ συγκ γραφαῖς· ἐξ ὧν ταχέως ἐλέγχονται οι νέοι δογματισταί. Εδει γὰρ αὐτοῦ; θεωρεῖν καὶ σκέπτεσθαι ἅπερ οἱ ἅγιοι λέγουσι καὶ ὑποχωρεῖν αὐτοῖς, ἐν οἷς λέγουσι. Μὴ εὑροῦσι δὲ θεραπείαν ἐν τοῖς παρὰ τῶν ἁγίων εἰρημένοις ἐν οἷς ἀμφιβάλλουσι, τότε ἐξὴν αὐτοῖς ἀπορεῖν, εἴπερ καὶ δύνανται· οὐ μὴν δὲ ἀπορεῖν περὶ τῶν ἤδη εἰρημένων τε καὶ σεσαφηνισμένων. Τίς δέ ἐστιν ἡ θαυμαστὴ αὐτῶν ἀπορία ἣν ἡμῖν προφέρουσι, καὶ σφόδρα μεγαλαυχούσιν; Ο καθολικοί, ἐὰν, ὡς λέγετε, νῦν ἀπολαμβάνωσιν αἱ ψυχαὶ τῶν δικαίων, μήπω γενομένης τῆς ἀναστάσεως, περισσόν ἐστι γενέσθαι τὴν ἀνάστασιν, καὶ τὸν κριτὴν ἐπὶ θρόνου καθίσαι, καὶ κρίσιν ποιή σαι· τί δὲ καὶ λήψονται τότε, εἰ νῦν ἀπέλαβον; Καὶ ἡμεῖς πρὸς αὐτούς· Καθολικοί ἐσμεν, καὶ και θολικοί βουλόμεθα λέγεσθαι, εἰ καὶ ὑμεῖς τὸ ὄνομα τοῦτο κατ᾽ εἰρωνείαν ἡμῖν προφέρετε, καὶ ὕβριν λογίζεσθε· πιστεύοντες γὰρ εἰς μίαν ἁγίαν καθολι κὴν καὶ ἀποστολικὴν Ἐκκλησίαν, καθολικοί ἐσμεν, καὶ λεγόμεθα· καὶ τοὺς μὴ λεγομένους καθολικούς, ἤτοι τοὺς μὴ ἐπομένους αὐτῇ, σχισματικούς καλούμεν, καὶ, οἶμαι, δικαίως. Πρὸς οὖν τὴν ἐρώτησιν ὑμῶν φαμεν, ὡς εἰ ὑπῆρχε καινὴ ἡ ἐρώτησις ὑμῶν, ἐδώκαμεν ἂν τὴν ἀπολογίαν ἀφ' ἡμῶν, ὡς ἡ δύνα μις· ἐπεὶ δὲ ἣν ὑμεῖς ποιεῖτε, καὶ ἄλλοι πρὸ ὑμῶν πεποίηνται, οὐ χρεία περὶ ὧν οἱ διδάσκαλοι ήψαντο, καὶ τὴν ἀπολογίαν ἀπέδωκαν ὡς ἐνὸν, ἡμᾶς ἀπολο γεῖσθαι τολμηρῶς οὕτω καὶ ἀναιδῶς· ἀλλ' ὅπερ ἐκεῖνοι ἐξέδωκαν, αὐτὸ καὶ ἡμεῖς προσθήσομεν. Πέτρὸς γὰρ ὁ προμνημονευθεὶς ἀρχιδιάκονος τῆς μετ γάλης Εκκλησίας πρὸς τὸν μέγαν ἀρχιερέα Γρηγόριον τὸν Διάλογον, ταύτην ἣν ὑμεῖς νῦν προβάλλετε proponitis, eamdem is ipsi fecit. Nam ita in eodem ἐρώτησιν, αὐτὴν καὶ αὐτὸς πρὸς αὐτὸν πεποίηται· λέγει γὰρ ὡδὶ ἐν τῷ αὐτῷ βιβλίῳ τῶν Διαλόγων. Πέτρου ερώτησις.· Ἐὰν νῦν ἐν τῷ οὐρανῷ εἰσιν αἱ ψυχαὶ τῶν δικαίων, τί ἐστιν ὅπερ ἐν τῇ ἡμέρᾳ τῆς κρίσεως μέλλουσιν ἀπολαβείν;» Γρηγορίου ἀπό κρισις. «Τοῦτο αὐτοῖς ἐν τῇ κρίσει θαυμασίως ὑπάρ ξει· νῦν γὰρ τῶν ψυχῶν μόνων, τότε δὲ καὶ τῶν σωμάτων τὴν μακαριότητα ἀπολήψονται. Ὥστε ἐν αὐτῇ τῇ σαρκὶ αὐτοὺς ἀγαλλιασθῆναι, ἐν ᾗ πόνους ὑπὲρ Χριστοῦ καὶ βασάνους ὑπέμειναν. Διὰ ταύτην γὰρ τὴν διπλὴν αὐτῶν δόξαν, ἐν τῇ γῇ ὑπὲρ αὐτῶν γέγραπται· Διπλασίονα νεμηθήσονται. Καὶ τοῦτο Admiror igitur et dubito quo pacto reperiantur quidam adeo veritatis fidei negligentes, ut non tantum non discere velint, ut conversi salventur, ve-· rum etiam eorum quæ a sacris doctoribus scripta sunt, aperte corruptores exstiterint: qui nec recte intelligunt, neque audire sententiam volunt quam doctores habent super hac communi Christianorum confessione. Sed exiguam tantum stillam ab iis haurientes, sursum deorsum difficultates miscent ex suo sensu, existimantes egregie quædam ad eversionem veritatis afferre, quas ante hos scriptis et libris editis doctores dissolverunt, ex quibus statim hi novi dogmatistæ redarguuntur: nam eos videre et considerare oportebat quæ sancti dicant, et eorum dictis acquiescere. Quod si in sanctorum dictis, in quibus sententiam alternaut, curationein non invenissent, tunc demum licebat eis dubitationes adferre (si tamen id possent); nec vero ambigere de his decebat, quæ antea disputata et declarata sunt. At qualisnam est eorum admirabilis quæstio quam nobis objiciunt mirum in mo. dum jactabundi? Ο catholici, si, ut vos dicitis, nunc justorum animae ante resurrectionem recipiunt, supervacanea est resurrectio et judicium, et super throno assessus, et judicii constitutio. Quid tum recipient, si nunc receperunt? Quibus nos respondemus, Catholici sumus et catholici dici volumus; et si in contumeliam hoc nomen nobis objicitis, et injuriam nobis inferre arbitramini: credentes enimn unam sanctam et apostolicam Ecclesiam, catholici sumus et appellamur; qui catholici non vocantur, sive qui eam non sequuntur, schismaticos dicimus, ac jure, ut arbitror. Ad interrogationem igitur vestram dicimus, quod si nova esset vestra interrogatio, pro viribus nostris responsionem attulisse mus sed quoniam quod vos facitis et alii ante vos egerunt, non opus est, quæ doctores attigerunt, et responsiones ut decens erat tradiderunt, nos adeo audacter et perfricta fronte respondere. Sed quod ii ediderunt, idipsum et nos adjungemus. Nam Petrus, Ecclesiæ magnæ archidiaconus, ut antea a nobis expositum est, magno pontifici Gregorio Dialogo, hanc quam in praesentia vos interrogationem 87 Isa. LXI, 7. libro Dialogorum scribit lib. iv, cap. 25: Petri interrogatio: ‹ Si igitur nunc sunt in cœlo animæ justorum, quid est quod in die judicii pro justitiæ suæ retributione recipient? › Gregorii responsio: ● Hoc eis nimirum crescit in judicio, quod nunc animarum tantummodo, postmodum vero etiam corporum beatitudine perfruentur, ut in ipsa quoque carne gaudeant in qua dolores pro Domino cruciatusque pertulerunt.» Pro hac quippe gerainata eorum gloria scriptum est: «In terra sua duplicia possidebunt ".» Hinc etiam ante resurrectionis diem de sanctorum animabus scriptum est:

• Datæ sunt illis singulæ stolæ alba, et dictum est δὲ, πρὸ τῆς ἡμέρας τῆς ἀναστάσεως περὶ τῶν ψυ illis ut requiescerent tempus adhuc modicum, donec impleretur numerus conservorum et fratrum eorum. Qui itaque nune singulas acceperunt, binas in judicio etolas labituri sunt, quia modo animarum tantummodo, nunc autem animarum simul et corporis gloria lætabuntur., Audistisne admirabilem dubitationem et interrogationem vestram? Quo modo alter ante vos una cum aliis ma - gno huic Patri et doctori Ecclesiæ objecit, et quo pacto ei respondit? Quo modo igitur in hoc morbo schismalis amplius nanetis, cum aperte conspiciatis doctores vobis contradicere? Quin etiam magnus ille Athanasius ubi seipsum interrogat de hac eadem re, ita respondit: Interrogatio; ‹Ubinam diconius esse nunc corum animas qui jam occubuerunt?» Responsio: • Nova est et terribilis interrogatio, et hominibus abscondita. Nam Deus nemini permisit unquam ad nos illinc reverti, ut nobis exponere posset ubinam, aut quomodo sunt quæ hinc demigrant anima, tamen, ut a Scripturis monemur, quædam, id est peccatorum, animæ in inferno sunt subter omnem terram et mare, ut Psalmus dieit: Posuerunt me in lacú inferiori, in tenebrosis et in umbra mortis”; › et ut apud Job scriptum est: ‹ Ad terram tenebrosam et opertam mortis caligine, terram miseri™ et tenebrarum, ubi umbra mortis, et nullus ordo, sed sempiternus horror inhabitat 60. > Animæ vero justorum post Christi adventum (ut ex latrone qui in cruce pe-C pendit intelligimus) sunt in paradiso. Non enim propter latronis justi animam tantum Christus Deus noster paradisum aperuit, sed propter omnes denique sanctorum animas. Videtis quo pacto contradicitis? Tamen si nossetis quid magna voce canitis, non utique ambigeretis vos eadem quoque sentire. Sed subit mihi dicere, et si durum· vobis videbitur, in magnis profecto nugis aures vestræ versantur. Magna voce canitis, nihil tamen intelligitis, sive potius negligitis; legere enim, et non intelligere, dixit quidam ex sapientibus est negligere, quoniam libri omnes de precibus id continent, sanctorumque animas in cœlo esse Damascemus et Theophanes ejus rei auctores clara voce clamaut. Magnas igitur gratias habere vobis lebe mus, quia non ant delestis, aut ea fraude aliqua in codicibus oblitterastis, ut quidam ante vos in traclatibus et libris de processione Spiritus sancti conscriptis effecerunt, id tamen illis inutiliter cessit, nam adhuc libri manent, qui maleficorum audaciam testantur, et apud vos perbelle servantur, e' quotidie cum vocis modulatione concinuntur, menstrua, triodia, sermones, metaphrases, quinquagenaria, versiculi, troparia, idiomela, contacia, œci, synaxaria, exapostitaria: et ne singula enuχῶν τῶν δικαίων γέγραπται· ὅτι ἐδόθη αὐτοῖς ἀνὰ μιᾶς στολῆς λευκῆς· καὶ ἐῤῥέθη αὐτοῖς ἵνα ἀναπαύσωνται ἔτι ὀλίγον καιρὸν, ἕως οὗ πληρωθῇ τ μέτρον τῶν συνδούλων καὶ ἀδελφῶν αὐτῶν. Οἱ τινες τοίνυν ἀπὸ μιᾶς στολῆς ἔλαβον, διπλᾶς ἐν τῇ κρίσει στολὰς λήψονται. Ἐπειδὴ γὰρ ἀρτίως ταῖς ψυχαῖς μόνον, τότε ταῖς ψυχαῖς ὁμοῦ καὶ τοῖς σώμασι τῇ δόξῃ εὐφρανθήσονται.» Ηκούσατε τὴν θαυμαστὴν ὑμῶν ἀπορίαν τε καὶ ἐρώτησιν· πῶς καὶ ἕτερος πρὸ ὑμῶν ταύτην μεθ᾿ ἑτέρων, προφέρετο τῷ μετ γάλῳ τούτῳ Πατρὶ καὶ διδασκάλῳ τῆς Ἐκκλησίας· καὶ πῶς τὴν ἀπολογίαν ἐδέξατο· πῶς οὖν καὶ ἔτι τῷ πάθει τοῦ σχίσματος μένετε, ὁρῶντες διαρρήδην τοὺς ἁγίους ἡμῖν ἀντιλέγοντας. Ἔτι ᾿Αθανάσιος ὁ μέγα, ἐν ταῖς πρὸς αὐτὸν ἐρωτήσεσι περὶ τοῦ αὐτ τοῦ τούτου, ούτωσὶ ἀποκρίνεται. Ερώτησις. • Πο δὲ ἄρα θέλομεν λέγειν, ὅτι εἰσὶ νῦν αἱ προλαβοῦσαι τῶν ἀνθρώπων ψυχαί; ι Απόκρισις. «Ξένον ὑπάρχει καὶ φοβερὸν τὸ ἐρώτημα· καὶ παρὰ ἀνθρώποις ἀπο κεκρυμμένον· οὐ γὰρ συνεχώρησεν ὁ Θεὸς ἀναλύ σαί τινα τῶν ἐκεῖσε πρὸς ἡμᾶς διηγήσασθαι· ποῦ ἢ πῶς εἰσιν αἱ ἀφ' ἡμῶν ἐξελθοῦσαι ψυχαί; Όμως ὡς ἐκ τῶν Γραφών, μανθάνομεν ὅτι αἱ μὲν τῶν ἁμαρτωλῶν, ἐν τῷ ᾅδῃ ὑπάρχουσιν, ὑποκάτω πάσης τῆς γῆς καὶ θαλάσσης· ὡς φησιν ὁ ψαλμός, Εν σκοτει νοῖς καὶ ἐν σκιά θανάτου καὶ ἐν λάκκῳ κατωτάτῳ, καὶ ὡς γέγραπται ἐν τῷ Ἰώβ· «Εἰς γῆν σκοτεινὴν καὶ ζοφεράν· εἰς γῆν σκότους αιωνίου· οὗ οὐκ ἔστι φέγγος· οὐ δὲ ὁρᾷν ζωὴν βροτῶν.» Δἱ δὲ τῶν δικαίων ψυχαί, μετά τὴν Χριστοῦ παρουσίαν, ὡς ἐκ τοῦ λῃστοῦ τοῦ ἐν τῷ σταυρῷ μανθάνομεν, ἐν τῷ παραδείσῳ ὑπάρχουσιν. Οὐ γὰρ διὰ μένην τὴν ψυχὴν τοῦ ἁγίου λῃστού, Χριστὸς ὁ Θεὸς ἡμῶν τὸν παράδεισον ήνοιξεν· ἀλλὰ καὶ διὰ πάσας λοιπὸν τὰς τῶν ἁγίων ψυχάς. Οράτε πῶς ἀντιλέγετε; Ομως εἰ ἐγινώσκετε τί ᾄδετε μετ γάλη φωνῇ, οὐκ ἂν ἀμφιεβάλλετε, ὅτι καὶ ὑμεῖς τοῦτο αὐτὸ δοξάζετε. ᾿Αλλ' ἔπεισί μοι· εἰπεῖν τι, εί καὶ σκληρὸν ὑμῖν ἂν δόξῃ. ᾿Αληθῶς ἀδολεσχία ἐστὶ μεγάλη ἐν τοῖς ὠσὶν ὑμῶν. ῎Αδετε γὰρ αὐτὰ μετ γάλῃ φωνῇ, οὐδὲν δ' ὅμως γινώσκετε, ἀλλὰ μᾶλλον καταγινώσκετε. Τὸ γὰρ ἀναγινώσκειν καὶ μὴ γινώσκειν, καταγινώσκειν ἐστὶ, τὶς τῶν σοφῶν ἔφη. Πάν γὰρ τὸ παρακλητικόν βιβλίον, περὶ τούτου διαλαμ βάνει, καὶ τὰς ψυχὰς τῶν ἁγίων ἐν τῷ οὐρανῷ εἰναι, Δαμασκηνός τε καὶ Θεοφάνης οἱ τούτου ποιηταί, διαπρυσίως ἀναβοῶσι. Μεγάλης οὖν χάριτας δεῖ ἡμᾶς ὁμολογεῖν ὑμῖν, ὅτι οὐ κατεκαύσατε οὐδ᾽ ἠφανίσατε ταῦτα, ἢ ἀπηλείψατε τέχνῃ τινὶ ἀπὸ τῶν βιβλίων· ὥσπερ καὶ οἱ πρὸ ὑμῶν ἔδρασαν ἐν τοῖς περὶ τῆς τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐκπορεύσεως λόγος τε καὶ βιβλίοις. Ομως οὐδὲ ἐκείνοις προύργου τὸ τοιοῦτον ἀπέβη, ἀλλὰ μένουσιν εἰς ἔτι τὰ βιβλία, καὶ μαρτυροῦσι τῶν κακούργων τὴν τόλμην. Ἐν ὑμῖν δὲ καὶ μάλα καλῶς σώζονται καὶ ᾄδονται μετὰ μελωδιών "Apoc.vi, 41. 6 Psal. Lxxxvi, 7. w Job x, 21, Gato.

PRO CONC. FLORENT. CAP. IV. DE FRUITIONE SANCTORUM. sentit: nam Ecclesiæ theologi ac doctores, poete melodique, profund meditatione perpendientes, hac statuerunt, quasi ex uno cratere sapientiæ referto omnes omnino hauriendo, Idcirco nec discordant, nec sibi contradicunt mutuo, nec dissentiunt inter καθ' ἡμέραν· καὶ μηναῖα, καὶ τριῴδια, καὶ λόγοι, καὶ merem, omnis fere Ecclesiæ nostræ scriptura ita μεταφραστής, καὶ πεντηκοστάρια, καὶ στιχηρὰ, καὶ τροπάρια· καὶ ἰδιόμελα, καὶ κοντάκια, καὶ οἶκοι, καὶ συναξάρια, καὶ ἐξαποστειλάρια, καὶ ἵνα μὴ καθ' ἕκαστον λέγω, πᾶσα ἁπλῶς εἰπεῖν ἡ τῆς Ἐκκλησ σίας ἡμῶν συγγραφή, ταύτην ἔχει τὴν δόξαν. Οι γὰρ τῆς Ἐκκλησίας θεολόγοι τε καὶ διδάσκαλοι, ποιηταί τε καὶ μελῳδοί, ὑψηλῇ διανοίᾳ διασκεψάμενοι, τοῦτ' ἐδογμάτισαν, ὡς ἐξ ἑνὸς κρατήρος πλή ρους όντος σοφίας, πάντες άρδην μεταλαβόντες. Διὸ καὶ οὐ διαφωνούσιν, οὐδ᾽ ἀντιλέγουσιν ἀλλήλοις, οὐδ᾽ ἀντίφασίς ἐστιν ἐν αὐτοῖς. τα E'. Πόθεν οὖν ἀρξόμεθα; ἀπὸ τῆς πρώτης τοῦ μηνός Σεπτεμβρίου, ἐν τοῖς ἰδιομένοις τοῦ ἁγίου Συμεὼν τοῦ Στυλίτου. «Ἡ ἁγία σου ψυχή, φησί, Πάτερ Συ μεὼν, ἀγγέλοις συνοῦσα ἀγάλλεται.» Καὶ ἐν ἄλλῳ, • Καὶ μετὰ τῶν ἀσωμάτων χορεύων ἐν οὐρανοῖς.. Ἐν ἑτέρῳ δ' αὖθις, ο Καὶ σὺν ἀγγέλοις Θεῷ παριο στάμενος.» Τῇ εἰκοστῇ ὀγδόῃ τοῦ αὐτοῦ μηνός, τοῦ ἁγίου κυριακοῦ, καὶ νῦν οἰκεῖς τὸν παράδεισον, διὰ παντὸς εὐφραινόμενος. 'Οκτωβρίῳ πρώτῃ τοῦ ἁγίου Ῥωμανοῦ, μετὰ δικαίων ἔνδον εἰς θείαν δόξαν και τασκηνώσας, βλέπεις τὴν τερπνότητα τὴν ἄφραστον ἐκείνην· βλέπεις τὴν τρυφὴν τὴν ἄληκτον· βλέπεις τὰ κάλλη τῶν οὐρανῶν, τὰ ὄντως ἐράσμια· βλέπεις πατριαρχῶν τις χορείας, μακαριώτατε. Τῷ αὐτῷ μηνὶ εἰκοστῇ ἕκτῃ τοῦ ἁγίου μεγαλομάρτυρος Δη μητρίου· ἔχει μὲν ἡ θειοτάτη σου ψυχή, καὶ ἄμω 105, ἀοίδιμο Δημήτριε, τὴν οὐράνιον Ιερουσαλήμ κατοι κητήριον.» Καὶ αὖθις, «Εἰς τὰ ὑπερκόσμια σκη νώματα τὸ πνεῦμά σου, Δημήτριε μάρτυς σοφέ, Χριστὸς ὁ Θεὸς προσήκατο ἀμώμητον.» Καὶ ἀλλα χοῦ, «Τῷ Θεῷ ἀδιαλείπτως παριστάμενος.» Και πάλιν τρανώτερον, «Τοῦ μακαρίου ἔτυχες τέλους, παριστάμενος Χριστῷ· ἐκτενῶ; ἱκέτευε. ι Καὶ αὖ, • Νέα πρόσωπον Χριστοῦ καθορᾷς σὺ πρὸς πρόσω πον, ὦ Κύριλλε· τῶν ἐσόπτρων ἀληθείᾳ λυθέντων, Ανώθης σου τῷ ἔρωτι.» Καὶ πάλιν, ο Μνημόνευε καὶ ἡμῶν, Πάτερ Βασίλειε, παρεστώς τῇ Τριάδι τῇ ὁμοουσίῳ.» Αλλαχοῦ δὲ, «Καὶ νῦν ἐν οὐρανοῖς τῶν ἐσόπτρων λυθέντων, Αντώνιο, καθαρῶς ἐποπτεύεις τὴν ἁγία Τριάδα, ἐντυγχάνων ἀμέσως.» Καὶ ἐν τοῖς τοῦ μεγάλου Γεωργίου, πῆ μέν φησι, ο Καὶ ἐδέξω ἐκ Θεοῦ τὸν τῆς νίκης σου στέφανον· ο πῆ δὲ, ο Συμβασιλεύεις Χριστῷ λαμπρότατα, πορφύραν ἐξ αἵματος ἐνδυσάμενος φαιδράν· καὶ τῷ σκήπτρῳ τῶν ἄθλων σου εύκοσμούμενος, καὶ στεφάνῳ τῆς δόξης διαπρέπων ἀπεράντους εἰς αἰῶνας. Καὶ ἀλλα χοῦ· «Σήμερον τοῦ Χριστοῦ ὁ μάρτυς θριαμβεύων τὴν πλάνην, καταλαμβάνει τὰ οὐράνια· καὶ ἐν θρόνῳ δόξης τῷ καθημένῳ, προσφέρει τῆς σφαγῆς τὸ αἷμα.» Καὶ ἐν ἄλλῳ, «Ο λαμπρός ἀριστεύς Γεώρ γιος, ἐν τῇ ἐνδόξῳ αὐτοῦ ἀθλήσει τὰς ἄνω δυνάμεις εὐφραίνων, καὶ σὺν αὐταῖς ἀγαλλόμενος νῦν.» Εν δὲ τῇ ἐνάτῃ τοῦ μεγάλου Παύλου, Ιουνίου εἰκοστῇ ἐνάτῃ, • Νῦν οὐκ ἐν αἰνίγμασιν, οὐδὲ ἐν ἐσόπτρῳ Χριστός σοι οπτάνεται· πρὸς πρόσωπον δὲ μᾶλλον ὁρᾶται πρόσωπον, τελείαν σοι τὴν δόξαν ἀποκαλύπτων τῆς θεώσεως.» Καὶ ἐν ἄλλοις, ο Ὑπὲρ Χριστοῦ πα θόντες, ὦ ἀθλοφόροι μάρτυρες, ψυχὰς μὲν ἔχετε εἰς p se. Unde igitur exordiemur? prima die mensis Septembris in idiomelis divi Simeonis Stylita: ‹ Sancta tua anima, inquit, pater Simeon, in societate exsul:at angelorum;» et in alio: «Et cum incorporeis in cœlo tripudians;» rursus in altero: Cum angelis Deo assistens.» Vicesima oclava ejusdem mensis de S. Cypriano: «Et nunc paradisum incolis in omni lætitia constitutus. › Octobris prima, de divo Romano: Cum justis intus in divina gloria inhabitans, oblectationem illam ineffa - bilem aspicis. Vides indesinentes delicias, aspicis cœlorum pulchritudinem, quæ vere est amabilis, aspicis, beatissime, choreas patriarcharum.» Edem mense xxvi, de divo Demetrio magno martyre: «Habet quidem tua divina anima, et immacullata, gloriose Demetri, cœlestem pro habitatione Jerusalem.. Et iterum: c in ultramundanas sedes immaculatum spiritum tuum, sapiens martyr Demetri, Christus Deus recepit.» Et alibi: «Deo as - sidue assistens.» El rursus: c Manifestius beatitudinis finem es consecutus Christo assisteus, toto corde deprecare.» Et iterum: Nunc tu Christi vultum intueris in faciem, o Cyrille, speculis vere confractis, tuo divino amori junctus es. › Et rursus: • Recordare nostri, pater Basili, consubstantiali Trinitati assistens. Alibi: «Et nunc in cœlis speculis effractis, Antoni, sincere sanctam inspicis Trinitatem citra medium congressus. Et de magna Gregorio: ‹ Partim, inquit, victoriæ tuæ coronam recepisti, partim vero cum Christo regnas splendidissima ex sanguine purpura indutus, et sceptro tuorum certaminum ornatus, et corona gloria conspicuus in infinita sæcula. › Et alibi: ‹ Hodie martyr de peregrinatione triumphans ad caelestia pervenit, et in gloriæ throno sedenti offert sanguinem cædis. › Et in alio: «Insignis et strenuus Georgius iu suo glorioso certamine supernas potestates lætificans et nunc una cum ipsis exsultans.➤ In nona, de magno Paulo Junii vicesima nona • Nunc non in ænigmate neque in speculo Christus a te conspicitur; imo in faciem facies aspicitur, integram tibi divinitatis gloriam detegens. › Et in aliis: «Pro Christo passi, o decertatores martyres, animas in cœlos habetis in manu Dei.» Et rursus: • Tui, Christe, sacerdotes justitia induli sancti a sæculo gaudent, divinam tuam pulchritudinem clarius intuentes.» Et in aliis, Nunc non in anigmate, Pater, non in speculo aspicis lueem numinis

omnium principii, facie ad faciem, sapientissime, οὐρανοὺς ἐν χειρὶ Θεοῦ.» Καὶ πάλιν, «Οἱ ἱερεῖς σου, qui et splendoris et visionis divinæ dignus effectus es. › Et rursus: ‹ Cum angelis tripudias, beate Onesime, martyrii corona exornatus, refulgenti throno Salvatoris assistis.» Et alibi: c Sanctorun ordines eum qui inter angelos requiescit magna voce laudantes, divinis nunc fruuntur deliciis, et latantes tripudiant.» Et in alio: • Superintellectuali splendore exsaturati sancti, et divina latitia splendide repleti, dii vocamini, ut ei proximi inter divinos splendores versantes, et gloriæ ineffabilis radiis illustrati. Et rursus: Sacris melodiis celebrentur, quasi coelestis hæredes regni, quasi incola paradisi. Et alibi; «Concives angelorum. Εt rursus: e Sanguinis tui pretiosi iutinctione martyr, purpuram tibi pretiosam comparasti, qua indutus cœlestem regiam vere inhabitas Deo supremo regi assistens. ▸ Assistere vero supremo regi, quid aliud per Deum significat, nisi quod sancli quatenus animæ beatitudine perfruuntur? In aliis vero: ‹ Patribus hymnum offeremus, qui ante legen et in lege refulserunt, et qui ex Virgine genito Domino et hero recta mente inservierunt, et inaccessibilem lucem hanc adepti sunt.» Et in alio: ‹ Nunc, o beate, intercede apud Deum pro tuo grege.» Εt rursus: • Caleste regnum concupisci, quo nunc, beatissime, vere frueris.» Et in alio: • Super omnem virtutem positus, pater Antoni, cun angelis versaris in regno coelorum.. Εt rursus: ‹ Dei præco Athanasi, qui pericula et perpetuas tentationes sustinuisti, nunc deliciarum paradisi dignus es factus, divinas mansiones consecutus, incorruptibilis vitæ ligno propinquus, ut justitiæ victor, corona et diademate cœlestis regni exornatus, decore conspicuus et forma præcellens. Et rursus Splendidissimo et fulgentissimo Ingine lucidius nunc illustratus. Et rursus: e Non in ænigmate gloriam, quam a puero concupisti, vides, beate Eutychi, imo facie ad facien nunc 80lutis carnis speculis, pater noster? › Et rursus: Ex difficilibus angustiis et corruptione in amplam et jucundam paradisi latitudinem pervenisti, sanctorum visurus splendidam lucem et angelorum choreas Deo assistentes, et incessanter clamantes. › > Χριστέ, δικαιοσύνην ἐνδεδυμένοι, ὁσίοις τοῖς ἀπ' αἰῶνος ἀγάλλονται, σοῦ τὸ κάλλος δρώντες τὸ θεῖον τρανώτερον.» Καὶ ἐν ἄλλοις, «Νῦν οὐκ ἐν ανίγ· ματι, Πάτερ, οὐκ ἐν ἐσόπτρῳ κατοπτεύεις τὴν τῆς θεαρχίας φωτισμόν· πρὸς πρόσωπον δὲ, πάνσοφς, πρόσωπον· τῆς ὑπὲρ νοῦν λαμπρότητος καὶ θεοπτίας ἀξιούμενος. ο Καὶ πάλιν, ο Σὺν ἀγγέλοις χορεύεις, μάκαρ Ονήσιμε, μαρτυρίου στεφάνι και τακοσμούμενος, θρόνῳ τῷ φαιδρῷ τοῦ Σωτῆρος παρίστασαι.» Καὶ ἀλλαχοῦ, «Αγίων τάγματα τὸν ἐν ἁγίοις ἀναπαυόμενον ἀσιγήτως ὑμνοῦντα, τροφής ἐνθέου νῦν ἀπολαύουσι, καὶ γεγηθότες χορεύουσι.» Καὶ ἐν ἄλλῳ, «Τῆς ὑπὲρ νοῦν λαμπρότητος, εμφο ρούμενοι ἅγιοι, θείας εὐφροσύνης τε λαμπρῶς πληρούμενοι, θεοὶ χρηματίζετε τῇ πρὸς αὐτὸν ἐγγύτητι, ταῖς θεουργικαῖς μαρμαρυγαῖς ὁμιλοῦντες, καὶ 86ξης τῆς ἀφράστου φωτισθέντες ἀκτῖσι.» Καὶ πά λιν, «Εὐφημείσθωσαν ἱεραῖς μελωδίαις, ὡς τῆς ἄνω βασιλείας κληρονόμοι, ὡς παραδείσου οικήτορες. Καὶ ἀλλαχοῦ, «Συμπολίται τῶν ἀγγέλων.» Καὶ πά λιν, ο Αιμάτων τιμίων σου βαφαῖς, μάρτυς κατε σκεύασας σαυτῷ πορφύραν πολύτιμον· ἦν στολισάμενος, κατοικεῖς τὰ ἄνω ἀληθῶς βασίλεια, Θεῷ παμβασιλεῖ παριστάμενος.» Τὸ δὲ παρίστασθαι τῷ παμβασιλεῖ Θεῷ, καὶ κατοικεῖν τὰ ἄνω βασίλεια ἀληθῶς, τί ἄλλο πρὸς Θεοῦ σημαίνει, ἢ ὅτι ἀπο λαμβάνουσι καθὸ ψυχαὶ νῦν οἱ ἅγιοι, Εν ἄλλοις δὲ, • Πατράσιν ὕμνον προσοίσομεν, πρὸ νόμου καὶ ἐν νόμῳ ἐκλάμψασι· καὶ τὸν ἐκ Παρθένου Κύριον καὶ Δεσπότην γνώμῃ εὐθείᾳ τεθεραπευκόσι, καὶ ἀδύτου φωτισμοῦ νῦν ἀπολαύουσι. Καὶ ἐν ἄλλῳ, «Νῦν δὲ παρίστασαι, μάκαρ, πρέσβυς τῷ Θεῷ ὑπὲρ τῆς ποίμνης σου.» Καὶ πάλιν, «Επεπόθησας τῆς ἄνω βασιλείας, ἧς νῦν ἀπολαύεις ἀληθῶς, μακαριώτατε. Καὶ ἐν ἄλλῳ, ο Υπεράνω πάσης ἀρετῆς γεγονώς, Πάτερ Αντώνιε, συναυλίζῃ ἀγγέλοις ἐν τῇ βασιλεία τῶν οὐρανῶν.» Καὶ πάλιν, ο Θεοκήρυξ Αθανάσιε, κινδύνους ὑπομείνας καὶ συνεχεῖς πειρασμούς, την φῆς τοῦ παραδείσου νῦν ἠξιώθης. Ενδον γενόμενος τῶν θείων μονῶν· ξύλῳ προσπελάσας ζωῆς τῆς ἀκηράτου· δικαιοσύνης ὡς νικητής· στέφει 2000 σμούμενος, καὶ διαδήματι τῆς ἄνω βασιλείας· ὡραῖζόμενος, καὶ κάλλει διαπρέπων. Καὶ πάλιν, ο Φωτί Et alibi: • Terra quidem nunc operuit corpora τῷ τρισηλίῳ καὶ τριφεγγεῖ· τηλαυγέστερον νῦν vestra, caelum vero, ο sancti, spiritus semper fert, throno gloriæ assidentes et cum angelis exsultantus.» Et alibi: • Nunc coelos incolis martyrum pie sanctoruni et justorum. › Et in alio: ‹ Princeps sacrorum Eumeni, qui libertatem tibi apud Christum comparasti, juxta cujus thronum, sancte, in gloria assistis nunc cum angelis sanctis.» Et rursus: cAd tranquillum portum appulisti a laboribus requiescens, et coronatus tripudias in paradiso, una cum Christi martyribus, Niceta divine, merito te glorificamus.» Et rursus in alio: «Qui a dextra assistis Trinitati et immediate versaris.» Et in ode 9 canonis S. Joannis Theologi:. Nunc non in ænigmate, sed facie ad faciem deliciarum torrentem ἐλλαμπόμενος.» Καὶ αὖ, «Οὐκ ἐν αἰνίγματι νῦν καθορᾷς δόξαν ἣν ἐπόθησας Θεοῦ ἐκ βρέφους, μάκαρ Εὐτύχιε· πρόσωπον δὲ μᾶλλον νυνὶ πρὸς πρόσωπον, λυθέντων τῶν ἐσόπτρων τῆς σαρκός, Πατὴρ ἡμῶν. Καὶ πάλιν ἐν ἄλλοις, ο Εκ χαλεπής στενώσεως, καὶ φθορᾶς, πρὸς εὐρύχωρον πλάτος παραδείσου καὶ τερπνὸν κατήντησας, ἁγίων ἀψόμενος φωτοειδείς λαμπρότητας, καὶ τὰς τῶν ἀγγέλων ἐποπτεύσων χορείας, Θεῷ παρισταμένα; καὶ βοώσας ἀπαύστως. " Καὶ ἀλλαχοῦ, «Η γῆ μὲν κατεκάλυψεν ὑμῶν τὰ σώματα νυνί, ὁ οὐρανὸς δὲ, ἅγιοι, φέρει τὰ πνεύ ματα ἀεὶ, τῷ θρόνῳ παρεστῶτα τῆς δόξης, μετ' ἀγγέλων ἀγαλλόμενα. Καὶ ἀλλαχοῦ, «Καὶ νῦν οἰκεῖς τοὺς οὐρανοὺς, μαρτύρων ὅσιε ἁγίων καὶ τῶν δι·

FRO CONC. FLORENT. CAP. IV. DE FRUITIONE SANCTORUM. mortalitatis, qua nunc irrigatus divinitate perfruetis. Et Augusti quarta:. Non amplius in speculo conspicis summum bonorum, o sancta martyr, ad faciem aspicis faciem, jam solutis vere, ο Eudocia, imaginibus.» καίων.» Καὶ ἐν ἄλλῳ, ο Παῤῥησίαν πλουτήσας inspicere meritus es, pacis lumen et fortem imπρὸς τὸν Χριστὸν, ἱεράρχα Εὐμένιε, οὗ καὶ τῷ θρόνῳ ἅγιε ἐν δόξῃ νῦν παρίστασαι μετὰ ἀγγέλων ἁγίων. ο Καὶ αὖ, ο Ορμῳ γαληνῷ προσωρμίσθης, ἀναπαυ σάμενος τῶν πόνων, καὶ στεφανηφόρος χορεύεις ἐν παραδείσῳ μετὰ μαρτύρων Χριστοῦ, Νικήτα θεσπέ σις, πάντες ἀξίως σε δοξάζομεν.» Καὶ πάλιν ἐν ἄλλῳ, «Παραστάτης δεξιὸς τῆς ἁγίας Τριάδος ἐνα τυγχάνων ἀμέσως.» Καὶ ἐν τῇ ἐνάτῃ ᾠδῇ τοῦ κανόνος τοῦ ἁγίου Ἰωάννου τοῦ Θεολόγου· «Νῦν οὐκ ἐν αἰνίγματι, πρὸς πρόσωπον δὲ πρόσωπον, τῆς τρυφῆς τὸν χειμάρξουν ὁρῶν ἠξίωσαι, καὶ τὸν ποι ταμὸν τῆς εἰρήνης, καὶ τὴν πηγὴν τῆς ἀθανασίας, ἧς νῦν ἀρδευόμενος, ἀπολαύεις τῆς θεώσεως. Καὶ Αὐγούστῳ τετάρτῃ, «Οὐκ ἔτι ὁρᾷς ἐν ἐσόπτρῳ καλῶν τὸ ἀκρότατον, ὁσία, πρὸς δὲ πρόσωπον μάρτης θεωρεῖς πρόσωπον, ἤδη λυθέντων τῇ ἀληθείᾳ, Εὐδοκία, τῶν ἐμφάσεων. Ἰδοὺ μὲν, ὡς ἐμοὶ δοκεῖ, οὐ φανερώτερον εὕροι τις ἂν τῶν ἤδη ἡμῖν εἰρημένων. Τουτέστι, πρόσωπου προς πρόσωπον· κα!, νῦν ἀπολαύουσι τῆς θεώ. σεως. Καὶ ἐν παραδείσῳ νυνὶ χορεύουσι στεφανηφόροι. Καὶ νῦν παρίστανται τῷ τοῦ Θεοῦ θρόνῳ μετὰ ἀγγέλων ἁγίων. Τί ἄλλο δυνάμεθα ἐννοεῖν, ἢ ὅτι ἀπολαμβάνουσι νῦν καθὸ ψυχαί; ώς προεθέμεθα· καὶ ἤδη διαπρυσίως ἐδείξαμεν. Εἰ δ᾽ οὐκ ἀρκεῖσθε τούτοις, δείξομεν καὶ ἄλλη ἐκ τῶν ὁμοίων Γραφών. Ἐν τῇ ἐνάτῃ ᾠδῇ τῶν ἁγίων Πατέρων, ἓν τροπά ριον οὕτω λέγει, «Μεγάλων ήξιώθητε τῶν τιμῶν ἐπὶ γῆς, οὐρανόφρονες ἅγιοι, ὅτι Χριστοῦ τύπου ἐτιμήσατε σχετικῶς. Καὶ νῦν σκιὰν ἐκθέμενοι, καὶ τὸ περικάλυμμα τῆς σαρκὸς, αὐτὸν αὐτοπροσώπως εἰς πρόσωπον ὁρᾶτε, καὶ τῶν μειζόνων ἀξιούμενοι. Ο Καὶ ἄλλοθι, ο Αεὶ προΐστασο τῶν ὑμνούντων σε διὰ παντὸς, καὶ τὴν σὴν εὐφημούντων πανήγυριν, τῷ δεσπότῃ παρεστώ, Ονήσιμε, ὅλος πεφωτισμένος, ὅλος ὑπέρλαμπρος, ὅλος ταῖς ἐκεῖθεν ἀστραπαῖς και ταλαμπόμενος.» Καὶ ἀλλαχοῦ, • Καθορᾶτε, μάρ τυρες, τὸ θεῖον κάλλος τρανώτερον καὶ λαμπρότε ρον.» Καὶ πάλιν, ο Οπου τάξεις ἀγγέλων, ὅπου τῶν δικαίων οἱ δῆμοι ἀγάλλονται.» Καὶ ἐν ἄλλῳ, • Καὶ βασιλείας οὐρανῶν, σαφῶς ἠξιώθητε, καταλαμπόμενοι τῆς Τριάδος ταῖς αὐγαῖς ἀξιάγαστοι. ο Καὶ πάλιν, ο Σάββα παμμάκαρ, τῶν ἀγγέλων ίσο στάσιε, ὁμόσκηνε ὁσίων, συνομιλε προφητῶν, μαρτ τύρων καὶ ἀποστόλων συγκληρονόμε, φῶς τὸ ἀνέ σπερον ὁ νῦν κατοικῶν, οὗ ταῖς φρυκτωρίαις λαμπόμενος ταῖς θείαις, τῷ ἀκροτάτῳ τῶν ἐφετῶν ὁ παρεστώς παρρησίᾳ λελαμπρυσμένος.» Ακούει;; φῶς τὸ ἀνέσπερόν φησι· φῶς γὰρ ὁ Θεὸς ἀνέσπε μον· κατοικεῖ δὲ νῦν μετὰ τοῦ Θεοῦ, εἶτα τὸ ἄκρον τῶν ἐφετῶν· τί δηλοῦν βούλεται; τὸ γὰρ ἄκρον τῶν ἀγαθῶν, τὸ ἄκρον τῶν ἐφετῶν, τὸ ἄκρον τῶν καλῶν, οὐδὲν ἄλλο ἐστὶν, εἰ μὴ αὐτὸς ὁ Θεός. Οὗτος δὲ παρ ρίσταται αὐτῷ, καὶ κατοικεῖ μετ᾿ αὐτοῦ· τί οὖν ἄλλο πρὸς Θεοῦ σημαίνει, ἀλλ' ἢ τὸ ἀπολαμβάνειν τοὺς ἁγίους νῦν καθ' ὅσον εἰσὶ ψυχαί; Εἰ δὲ βούλει καὶ ἄλλα ἀκοῦσαι, ἰδοὺ λέγομεν.. Καὶ ἀδύτου φωτισμοῦ νῦν ἀπολαύουσι.» Καὶ ἐν ἄλλῳ, «Τῶν ἁγίων ο χορός εὗρε πηγήν τῆς ζωῆς, καὶ θύραν παραδείσου.» Καὶ πάλιν, ο Καὶ οἱ δίκαιοι λάμπουσιν ὡς φωστήρες.» Καὶ ἀλλαχοῦ, • Ἐπιγείους ἄλλους διελθόντες, οὐρανίου; ἔλαβον στεφάνους οἱ μάρτυρες οἱ ἀληθεῖς.» Καὶ πάλιν, «Οἱ ἀθλοφόροι μάρτυρες καὶ οὐρανοπολῖται, ἐπὶ γῆς ἀθλήσαντες, πολλές βα PATROL. GR. CLIX. Ecce jam nihil apertius, ut mihi videtur, reperietur his quæ a nobis allata sunt, id est, ‹ facie ad faciem, et, nunc divinitate perfrueris, › et, sin paradiso nunc coronati tripudiant, et, ‹ nune Dei throno cum sanctis angelis assistunt»; quid aliud possumus intelligere præterquam quod quatenus animæ perfruuntur, ut antea exposuimus et jam evidenter ostendimus? Quo si bis non acquiescitis, et alia ex ejusdem generis scripturis aferemus. In ode 9 sanctorum Patrum antiphona ita dicit: ‹ Magnum cultum meriti estis, cœlestes sancti, quia Christi figuram studiose imitati estis, et nunc umbra et caruis operimento deposito, eum facie ad faciem videtis et maxima meriti estis.» Et alibi: Semper suffragaris iis qui te laudant, et tuum celebrant festum Domino assisteus, Onesime, totus refulgens, totus resplendens, totus cœlestibus fulgetris coruscans.» Et alibi: «Inspicitis, marlyres, divinam pulchritudinem manifestius et clarius.» El rursus: • Ubi ordines augelorum, ubi justorum populi exsultant. Et in aliu:. Et regnum cœlorum aperte meriti, Trinitatis radiis illustrati, o admiratione digni. Et rursus: Sabba beatissime, angelorum æqualis, sanctorum contubernalis, prophetarum socius, martyrum et apostolorum cohæres, lucem non occidentem nunc incolens, cujus divinis facitus illustratus summo principi assistens, et aperte coruscans.› Audisne? Lucem non occidentem dicit; nam Deus est lux non occidens; habitat autem nunc cum Deo. reterea summum principium quid significat? Summum enim bonorum, summum principium, sumnium pulchritualiuum, nil aliud est uisi Deus ipse. lic ei assistit, et habitat cum co, quid aliud per Deun denotat, praeterquam quod sancti nunc, qu:1tenus anime, perfruuntur? Si vis et alia audire, jam dicimus. Et inaccessibili luce nunc per. fruuntur.» Εt alibi: e Sanctorum chorus vita fontem et januam paradisi nactus est.) Et rursus: ‹Et justi veluti luminaria fulgent.» Et alibi: • Com terrena certamina perlustrassent veri martyres, coronas sunt consecuti.» Et rursus: Certatores martyres ac cœli cives in terra decertantes multos cruciatus pertulerunt et perfectam in cœlis corcnam receperunt, ut pro nostris animabus intercederens.» Ει rursus: «Celeberrimi martyres, vos non terra operuit, sed coelum excepit; apertae sunt,

JOSEPHI METHIONENSIS νοίvolis portae paradisi, et intro profecti lignum vitæ & σάνους ὑπέμειναν, καὶ τέλειον ἀπέλαβον τὸν στέφα estis assecuti, apud Christum intercedite.» Ubi sunt νον ἐν οὐρανοῖς, ἵνα πρεσβεύωσιν ὑπὲρ τῶν ψυχῶν qui dicunt sanctos non esse, sive sanctorum ani- ἡμῶν.» Καὶ πάλιν, ο Πανεύφημοι μάρτυρες, ὑμᾶς mas nunc in paradiso non esse? Nonne audiunt οὐχ ἡ γῆ κατέκρυψεν, ἀλλ' οὐρανὸς ὑπέδεξατο. Damascenum dicentem: Apertæ sunt vobis portæ γησαν ὑμῖν παραδείσου πύλαι· καὶ ἐντὸς γενόμενοι, paradisi?. Nonne audiunt, o introgressi? c et non τοῦ ξύλου τῆς ζωῆς ἀπελάβετε, Χριστῷ πρεσβεύ agnoscunt, ‹ lignum vitæ consecuti sunt?, et ‹ in- σατε. › Ποῦ εἰσιν οἱ λέγοντες ὅτι οὐκ εἰσὶν οἱ ἅγιοι, tercedunt pro nobis? › Si igitur neque receperunt, ήγουν τῶν ἁγίων αἱ ψυχαί, ἐν παραδείσῳ τὰ νῦν; neque intercedunt, neque Christum vident, neque Οὐκ ἀκούουσι τοῦ Δαμασκηνοῦ λέγοντος, «Ηνοίγηipsi assistunt, neque divina luce perfruuntur, et σαν ὑμῖν παραδείσου πύλαι;ν οὐκ ἀκούουσι τὸ, Εν ut uno verbo dicam, nemo ex sanctis, ut ipsi pu- τὸς γενόμενοι; οὐ γινώσκουσι τό, «Τοῦ ξύλου τῆς tant, nunc cum Christo est, ubi sunt quæ psalli- ζωῆς ἀπολαμβάνουσι, καὶ πρεσβεύουσιν ὑπὲρ ἡμῶν;» mus? Nun falsa? Absit; ubi e spiritus et anima Εἰ οὖν οὐκ ἀπέλαβον, οὐδὲ πρεσβεύουσιν, οὐδὲ Χρι justorum laudant te, Domnine;, et illud:. Diffra- στὸν θεωροῦσιν, οὐδὲ παρίστανται αὐτῷ, οὐδ᾽ ἀπο clis speculis, sancti, facie ad faciem Deum videtis. λαύουσι τοῦ θείου φωτός. Καὶ ἁπλῶς εἰπεῖν, κα: Si nunc cum Christo non sunt, non receperunt; si αὐτοὺς, οὐδεὶς τῶν ἁγίων ἐστὶ νῦν μετὰ τοῦ Χριnon receperunt, neque intercedunt; si vero non στοῦ. Καὶ ποῦ ταῦτα & ψάλλομεν; 'Αρα ψευδή; intercedunt, cur invocamus? Si enim nunc non ἄπαγε. Ποῦ δὲ καὶ τὸ, «Πνεύματα καὶ ψυχα! τῶν intercedunt, nunquam intercedent, nam in futuro δικαίων, αἰνοῦσί σε, Κύριε;» καὶ τὴν «Αυθέντων τῶν non est intercessio. Nonne audis illud? Non interἐσόπτρων, ἅγιοι, πρόσωπον πρὸς πρόσωπον τὸν Θεὸν cessione opus ibi est dimisso conventu. › Etiam καθορᾶτε;ι ἂν γὰρ νῦν οὐκ εἰσὶ μετὰ τοῦ Χριστοῦ, novi theologi dicunt, Peculiariter recipiunt, et Deum οὐκ ἀπέλαβεν· εἰ δ᾽ οὐκ ἀπέλαβον, οὐδὲ πρεσβεύ in faciem vident, sed ineffabilia bona, ‹quæ ocuius ουσιν. Εἰ δ᾽ οὐ πρεσβεύουσι, τί καὶ παρακαλοῦμεν; non vidit, et auris non audivit, nec in cor hominis εἰ γὰρ νῦν οὐ πρεσβεύουσιν, οὐδὲ πώποτε πρεσβεύ ascendit, o non receperunt adhuc; non enim om. σουσιν· ἐν γὰρ τῷ μέλλοντι πρεσβεία οὐκ ἔστι. Οὐκ nino possumus diffiteri sanctos in præsentia non ἀκούεις τό, Οὐ χρεία πρέσβεων ἐκεῖ, λυθείσης τῆς esse cum Christo. O insipientiam! Id, ut ego exi- πανηγύρεως; Ναί φασιν οι νέοι θεολόγοι, απολαμ stimo, risu magis quam responsione dignum est, βάνουσι μερικῶς, καὶ τὸν Θεὸν ὁρῶσιν εἰς πρόσω nam paulo ante ostensum est hæresim esse hanc που· πλὴν τὰ ἀπόβλητα ἀγαθὰ, τὰ ὀφθαλμὸς οὐκ absurdam argutiolam, nec de ea opus est amplius εἶδε, καὶ οἷς οὐκ ἤκουσε, καὶ ἐπὶ καρδίαν ἀνθρώπου disputare. Ο οὐκ ἀνέβη,, οὐκ ἀπέλαβον ἔτι. Οὐ γὰρ δυνάμεθα παντελῶς ἀρνήσασθαι μὴ τοὺς ἁγίους εἶναι τὰ νῦν μετὰ τοῦ Χριστοῦ. Ὁ τῆς ἀνοίας! Τοῦτο κατ' ἐμὲ, ἄξιόν ἐστι γέλωτος μᾶλλον ἢ ἀπολογίας τινός. Εδείχθη γὰρ πρὸ ὀλίγου τὴ ἄτοπον τοῦτο λογίδιον μεστόν πάσης αἱρέσεως· καὶ οὐ δεῖ περὶ τούτου παλιλλογεῖν. Quod hoc sit hæresis æquanimiter disquirendum est. Si Deum vident nune sanctorum animæ, ineſſabilia vero bona non vident, procul dubio majora sunt illa quam Deus ipse, quoniam ea Invisibila sanctis sunt, Deus vero ab eis videtur. Hoe nemo sanæ mentis dixerit unquam. Sed hæc bæresis silentio involvenda. Præterea disquirendum est ita: Ineffabilia bona, vel quia majora, vel quia minora sunt, ea sancti non vident. Si quia minora, iis opus non est, nam majorum compotes facti, minora non curant, Hujus enim admodum aperte participes sunt, si majus sunt consecuti. Si vero quia majora, ea non recipiunt, absit blasphemia majora reperiri quam Dei¸visio et fruitio sit. Ostendendum est autem ca bona conspicere sanctos Ecclesiæ testimonio, ex iis quæ ibi occinuntur. Qui fidem non adhibet, scrutetur in secunda Septembris mensis, reperietque idiomelum sancti Mamantis ita se habens: • Veluti nova oliva planta, ad Dei mensam accessisti, veluti filius eorum qui Domini viam ingrediuntur per martyrium, benedixit tibi Dominus, et cœlestis Sion bora aspicis in deliciis divinæ degens exsultationis. Quid ad hoc respondere audebunt, qui hanc sententiam repuunt? Surdo aspidi profecto G. Ὅτι δὲ αἵρεσις τοῦτο, σκεπτέον μετά μακροθυ μίας. Εἰ τὸν Θεὸν ὁρῶσι νῦν τῶν ἁγίων α! ψυχαί, τὰ δὲ ἀπόρρητα ἀγαθὰ οὐχ ὁρῶσιν, ἀναμφιβόλως μείζονά εἰσιν ἐκεῖνα, ἢ αὐτὸς ὁ Θεός. Ἐπεὶ ἐκεῖνα μὲν ἀθεώρητα τοῖς ἁγίοις τυγχάνουσιν· ὁ δὲ Θεός, ἐρα τὸς αὐτοῖς ὑπάρχει. Τοῦτο οὐδεὶς ὑγιὰ τὸν νοῦν ἔχων εἴποι ἄν. ᾿Αλλὰ σιωπητέον τὴν αἵρεσιν ταύτην. Ἔτι σκεπτέον οὕτως. Ἐκεῖνα τὰ ἀπόβλητα ἀγαθὰ, ἢ ὡς μείζονα οἱ ἅγιοι οὐχ ὁρῶσιν αὐτά, ἢ ὡς ἐλάττονα. Εἰ μὲν οὖν ὡς ἐλάττονα, οὐ χρεία. Τοῦ γὰρ μειζο τέρου ἀπολαμβάνοντες, οὐ φροντίζουσι τοῦ ἐλάττονος. Καὶ γὰρ δὴ καὶ τούτου πάνυ γε διαρρήδην ἀπολαμβάνουσι, τοῦ μειζοτέρου ἀπολαμβάνοντες. Ει δ Εἰ δὲ ὡς μείζονα οὐκ ἀπολαμβάνουσιν, ἀπίτω τὸ βλάσφη μον, ὅτι εἰσί τινα μείζονα τῆς τοῦ Θεοῦ θεωρίας καὶ ἀπολαύσεως. Δεικτέον δὲ, ὅτι καὶ τὰ ἀγαθὰ ἐκεῖνα θεωροῦσιν οἱ ἅγιοι, διὰ μαρτυριῶν τῆς Ἐκκλησίας, ἀπὸ τῶν ἐν αὐτῇ ἀδομένων. Ο μὴ πιστεύων, έρευ νησάτω ἐν τῇ δευτέρᾳ τοῦ Σεπτεμβρίου μηνός· καὶ εὑρήσει ἰδιόμελον τοῦ ἁγίου Μάμαντος, ἔχον οὕτως· • Νέον φυτόν καθάπερ ἐλαίας, τῇ τοῦ Θεοῦ τραπέζη γεγένησαι· ὡς υἱὸς τῶν πορευθέντων τὴν τοῦ Κυρίου ἐδὲν διὰ μαρτυρίου εὐλόγησέ σε Κύριος· καὶ βλέ πεις ταγαθὰ τῆς ἄνω Σιών, εντρυφῶν τῆς θείας

PRO CONC. FLORENT. CAP. 17 DE FRUITIONE SANCTORUM. ἀγαλλιάσεως.» Τί καὶ πρὸς τοῦτο εἶποιεν ἂν οἱ τὴν aures occludenti similes sunt, qui uuionem ode δόξαν ταύτὴν ὀρνούμενοι; Οντως ἀσπίδι χωρῇ καὶ βιούσῃ τὰ ὦτα, παρόμοιοί εἰσιν· οἱ τὴν ἔνωσιν μὲν μισοῦντες, τὸ σχίσμα δὲ ἀγαπῶντες. Οὐ γὰρ ἐθέ λουσιν οὔτ᾽ ἀκοῦσαι, οὔτε ἰδεῖν, οὔτε συνιέναι. Δαμασκηνός ὁ θεῖος ἐν τῷ δευτέρῳ ἤχῳ τῆς ἐκτήχου φησί· ο Ζωοδότα Χριστέ, εκουσίως πάθος όπου στὰς διὰ θνητούς, ἐν ᾅδου δὲ κατελθὼν ὡς δυνατός, τοὺς ἐκεῖ τὴν ἔλευσιν μένοντας τὴν σὴν, ἀφαρπάσας ὡς ἐν θηρὸς κραταιοῦ, παράδεισον ἀνθ᾽ ᾅδου οἰκεῖν δεδώρησαι. ο Πρὸς θεραπείαν φησὶν ἡμῶν ταῦτα γέγραπται. "Αρα ψεύδεται ἡ τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησία, καὶ ψάλλει τι μὴ ὃν ἀληθὲς, καὶ ᾄδει τοῦτο πρὸς ἀπάτην καὶ πλάνην ψυχῶν. Καὶ τίς ἂν τοῦτο εἴπῃ νοῦ κύριος; ἄρα παραμυθεῖται καὶ τὸν Χριστὸν ἐν τῷ λέγειν ὁ ἅγιος οὗτος, Χριστὲ ζωοδότα, ὑπέστης ἐκοντὶ πάθος· καὶ κατῆλθες ἐν ᾅδῃ διὰ τοὺς βρο τοὺς, καὶ ὡς δυνατός, ἀφήρπασας ὡς ἐκ θηρός κρατ ταιοῦ, τοῦ ἀλλοτρίου δηλαδὴ ἐχθροῦ τε καὶ πολεμή. τόρος, τοὺς τὴν ἔλευσιν ἐκεῖ τὴν σὴν ἀναμένοντας. Καὶ ἀντὶ τῆς κατοικίας τοῦ σκότους καὶ ἀφεγγοῦς τόπου ἐκείνου, οὗ κατοικοῦντες ἦσαν, ἐξωρήσω αυτ τοῖς οἰκεῖν τὸν παράδεισον. Παραμυθεῖται τὸν Χριστὸν, ἢ ὡς ἀληθὲς τοῦτο λέγει τε καὶ δοξάζει; Οντως δρῶν τις τὰς ὑμετέρας απολογίας, ἢ μᾶλλον εἰπεῖν ἀκαίρους φιλονεικίας, ἐκπλήξαιτο ἂν καὶ ἐκσταίη τῆς διανοίας. Μετὰ ἀληθείας ἐγὼ οὐ δύναμαι ἀκούσιν λόγους οὕτω σαθροὺς καὶ ἀσυστάτους· οὓς καὶ ὑπολαμβάνω νηπίων είναι ψελλίσματα. Τί δὲ καὶ ὅταν ὁ αὐτὸς οὗτος λέγῃ, «Ξένη σου ή σταύρωσις, καὶ ἡ ἐν ᾅδου κάθοδος, φιλάνθρωπε, ὑπάρχει· σκυλεύθας γὰρ αὐτὸν, καὶ τοὺς πάλαι δεσμίους συναναστήσας σεαυτῷ ἐνδόξως ὡς Θεός, τὸν παράδεισον ἀνοίξας, ἀπολυθεῖν ταύτον ηξίωσας.» Ηκουσας κἀνταῦθα· Κατήλθες, φησίν, ἐν τῷ ᾅδῃ καὶ ἐσχύλευσας αὐτὸν, καὶ τοὺς δεσμίους, ήγουν τοὺς ἀπ' αἰῶνος ἁγίους ἐκεῖ καθεύδοντας, ἐξαναστήσας μετά σεαυτοῦ, ἤνοιξας τὸν παράδεισον, καὶ ἠξίωσας ἀπολαμβάνειν αὐτοῦ. Ἔτι ᾿Αναστάσιος ὁ θεοφόρο; Πατὴρ ἡμῶν, ὁ ἁγίου όρους Σινᾶ λεγόμενος, ἐν ταῖς ἀποκρίσεσιν, δς ποιεῖται εἰς τινας ερωτήσεις, εὐλαβῶς πρὸς αὐτὸν ποιουμένας, φανερώτατα τὸ ζητούμενον διαλύει. Τῶν μὲν γὰρ ἁγίων τὰς ψυχὰς ἐν τῷ παραδείσῳ, τὰς δὲ τῶν ἁμαρτωλῶν ἐν τῷ ᾅδῃ εἶναι ἀποφαίνεται διαρρήδην τε καὶ σαφέστατα. Η ερώτησις τοιγαροῦν καὶ ἡ ἀπόκρισις, ήδε. Ερώτησις. • Ποῦ δὲ ὅλως θέλομεν λέγειν νῦν ὑπάρχειν τὰς ψυχάς, καὶ εἰ ἄρα ἐν τῷ ἅμα πᾶσαί εἰσιν;ν ᾿Απόκρισις. «Οὐδεὶς μὲν ὁ περὶ τούτου σαφῶς ἀπαγγείλας· ὅμως ἐκ τῶν τοῦ Χριστοῦ λόγων μανθάνομεν, ὅτι αἱ μὲν τῶν δι καίων ψυχαὶ μετὰ τῆς ψυχῆς τοῦ ἁγίου λῃστοῦ ἐν τῷ παραδείσῳ ὑπάρχουσιν. Καὶ γὰρ καὶ ὁ θεῖος Αντώνιος περὶ τοῦ τόπου τῶν ψυχῶν οὕτως ἑώρα κεν, ἐν τῷ παραδείσῳ ὑπάρχειν τὰς ἁγίας ψυχάς. Ὡσαύτως καὶ ὁ θεοφόρος Παμβώ, καὶ ἑτεροί τινες τῶν Πατέρων. Ὡσαύτως καὶ Ἰωάννης ὁ τῆς κλίμα κης οὕτω λέγει· Μνήμην μόνην ὁ λῃστὴς ἐκεῖνος ἐν τῇ βασιλείᾳ ᾐτήσατο, καὶ ὅλον τὸν παράδεισον ἐκληρονόμησεν. Πάλιν τε τάς τῶν ἁμαρτωλῶν runt, et schisma amplexati sunt; non enim videre, nec audire, nec intelligere volunt. Divus Damascenus in secundo tono octavi toni inquit: Vitæ Christe dator, sponte passionem propter homines sustinuisti. In infernum vero descendens, ut potens eos qui ibi tuum adventum præstolabantur, tanquam ab forti abripiens fera, paradisam pro inferno habitare concessisti. Ad medelam, inquit, nostram hæc scripta sunt. Ergo mentitur Christi Ecclesia, psallitque quod non est, docetque id ad decipiendas et seducendas animas. At quid id dixerit mentis compos? Num et Christum solatur sanctus hic, cum dicit? Christe vitæ dator, sponte passionem subiisti, et in infernum propter homines descendisti, et ut polens eripuisti veluti de furti fera, et extraneo videlicet Hoste et bellatore, eos qui ibi tuum adventum exspectabant; et pro tenebrätuin habitatione, et loco obscuro ille, ubi incolebant, eos paradisi babitatione donasti?, Consolatur Christum. An ut veram dicit hoc et sentit? Si quis profecto responsiones vestras viderit, vel, ut verius dicam, importunas contentiones, in stuporen adducétur et mente dimovebitur: Ego profecto atidire non possum verba ita putida ac inale cohærentia,' arbitrorque eam esse Infantium balbuilem. Quhl quando hic idem dicit: «Admirabilis tua crucifixio et in infernum descensus, & hominum athálot: ham spoliis el detractis, et iis qui tam přidein ih vinculis detinebantnt una tecum gloriose exsuseitatis, uti scilicet Deus parádisum aperuisti, et ut eum consequerentur fignos illos effecisti.» Audisti,' et sic descenalisti, inquit, in iufernum, ipsum ex spoliasti, et vinctos sive sanctos ibi obdormlentës una tecam exsuscitasti, paradisum áperuišti, et ut. euni consequerentur dignos effecisti Quin etlam Anastasius divinus nostet Pater a monte sancto Sinai appellatus, in interrogationibus quas ad teεponsiones quasdam pie ad eum factas facit, aper tissime questionem dissolvit; nam sanctorum artmas in paradiso, peccatorum vero in inferno esse liquido et apertissine demonstrat. Interrogatio igitur et responsio hæc est: interrogatio: • Obl omnino nune animas esse dicemus? num in eodem loco omnes?, Responsio: Quanquam nemo de his clare enuntiavit, tamen ex Christi verbis percipimus, justorum animas una cum latronis justi anima in paradiso esse, quippe cum divus Antonius animarum locum et sanctas animas viderit esse in paradiso.» Similiter et divinus Pambo et alil quidam ex Patribus, eodem modo Joaunes Clin.acus sic scribit: Latro ille ut tantum sul meminisset in regno suo, postulavit, totumque paradisum in hota reditatem accepit. Rursus, peccatorum animas omne Vetus et Novum Testamentum in inferni carcerem ablegari, veluti ad vincula, testatur, ut do divite illo dixit Dominus. Similiter et David Propheta dixit, couvertantur peccatores in infer= ‹ num;» nam cum dicat, convertantur, designat eα

JOSEPHI METHIONENSIS joci nunc esse animas, postea discedunt, et earum ψυχάς, πᾶσι ἡ Παλαιὰ καὶ Καινή Διαθήκη, ἐν τῷ recipiunt corpora, saum singuli: ita postea a judice adversus eos sententia fertur, dicens, ο Convertantur peccatores in infernum; qui autem revertitur, apertum est eo unde venerat cum reverti. Sed celeberrimus sane et divinus noster Pater, Cretæ dignissimus pastor Andreas, post sanctos omnes a nobis in testes in hoc argumento adductos, acce dat et ipse ut mecum eadem testificetur. Is namque in quadam divina oratione, quam in immaculate nostræ Virginis dormitationem pulcherrime composuit, cujus principium: c Quicumque religiosum et venerandum locum hunc, juxta principium de eo ita pertractat: «Caterum, et sanctorum animæ tenebrosum quidem locum illum pertranseunt: at now ibi detinentur, præter eas quæ j vita deliciis delinitæ peccatorum mortem attraxerunt. Nam quæcunque se divinis legibus subjicientes, eam quæ in cœlis degitur vitam Spiritu per carnem demonstraverunt, ad loca procul dubio resplendentia huic sanctorum sacro statui consenta - nea ablegantur, quæ Dominus custodit, et oculi ejus qui, ut Scripturæ tradunt, omnia conspiciunt, quorum pulchritudinem et magnitudinem, addam etiam, et supra captum hominis decorem, jure apertius et excelsius noscent qui Deo proxime accedunt, ibique rursum sistentes vacationem receperunt, quibus præcipue parata est a providentia, quæ cuncta sapienter administrat.» Audistis admirabilem et magnum virum hunc, quo pacto sanctorum et justorum anima, hujus vitæ cursu perfetto, vacationem recipiunt? Hoc idem est ac si diceret, promissionem discipulis promissam, cum dicit, ‹ Ut ubi ego sum, ibi et vos sitis?» quodque in loca refulgentia transmittuntur, Deoque propin- (juant, et beatitudinis mirifice arrlabonem recipiunt, imo pulchritudinem et magnitudinem et supra mentis captum decorem, id est Deum ipsum clarius et excelsius conspiciunt. Cur magis non versamini in his, o amici et fratres? sed potius occupati estis in iis damnandis qui haec credunt atque amplectuntur, et ut in eos maledicta quotidie effundatis super omnia operam datis? τοῦ ᾅδου δεσμωτηρίῳ παραπέμπεσθαι ὡς ἐν φυλακή, μαρτυρεῖ. Καθὰ καὶ περὶ τοῦ πλουσίου ἐκείνου ὁ Κύριος είρηκεν. Ομοίως καὶ Δαβὶδ ὁ προφήτης φησίν, ο 'Αποστραφήτωσαν οἱ ἁμαρτωλοὶ εἰς τὸν ᾅδην. Τὸ δὲ εἰπεῖν, ἀποστραφήτωσαν, σημαίνει ότι νῦν ἐκεῖ αἱ ψυχαὶ τούτων ὑπάρχουσιν· εἶτα ἀπέρ χονται καὶ ἀπολαμβάνουσι τούτων τὰ σώματα, τὸ ἴδιον ἕκαστος. Καὶ εἶθ᾽ οὕτως ἡ ἀπόφασις τοῦ κριτοῦ κατ' αὐτῶν ἐξέρχεται, λέγουσα· Αποστραφή τωσαν οἱ ἁμαρτωλοὶ εἰς τὸν δην. Ο δὲ ὑποστρέφων, πρόδηλον ἔνθα ὑπῆρχεν υποστρέφει. ο ᾿Αλλὰ καὶ ὁ πανηγυρικώτατος τῷ ὄντι καὶ θεοφόρος Πατὴρ ἡμῶν, ὁ Κρήτης Ανδρέας, ὁ ἀξιώτατος ποιμὴν αὐτῆς, μετά πάντας τοὺς ἁγίους, οἷς ἐχρησάμεθα μάρτυσιν, ἐπὶ τῇ τοιᾷδε ἡμῖν ὑποθέσει, παρίτω καὶ αὐτὸς τὰ αὐτὰ συμμαρτυρήσων ἡμῖν. Οὗτος γὰρ ἐν ἐν τῶν θαυμασίων αὐτοῦ λόγων, ἂν εἰς τὴν τῆς παν άγνου Δεσποίνης ἡμῶν κοίμησιν ὑπερκάλως πε ποίηται, ἡ δ' ἀρχὴ τοῦ λόγου, ε῞Οσοι τὸ σεπτὸν καὶ σεβάσμιον τέμενος τοῦτο, ο ἔγγιστά που τῆς ἀρχῆς, καὶ περὶ τούτου οὕτω διαλαμβάνει, ο Καὶ μέν τοι καὶ τῶν ἁγίων αἱ ψυχαὶ τὸν ἀειδή τόπον ἐκεῖνον διέρχονται μὲν, οὐ κατέχονται δέ· πλὴν τῶν ὅται τῇ κατὰ τὸν βίον ῥᾳστώνῃ τὸν δι᾿ ἁμαρτίας θάνατον ἐπεσπάσαντο. Οσα: γὰρ δήπου τυχὸν τοῖς θείο:; νόμοις ἑαυτὰς ὑποζεύξασαι, τὴν ἐν οὐρανοῖς πολύ τείαν ἐν πνεύματι διὰ σαρκὸς ἐπεδείξαντο, πρὸς τόπους δῆλον φωτοειδείς πρέποντας τῇ τοι δὲ τῶν ἁγίων ἱερᾷ καταστάσει, μετατεθῆναι παραπέμπονται οὓς ἐπισκοπεῖ Κύριος, καὶ οἱ ὀφθαλμοὶ αὐτοῦ κατὰ τὸ λόγιον διὰ παντὸς ἐπιβλέπουσιν. "Ων τό τε κάλλος καὶ μέγεθος, καὶ τὴν εἰς ἅπαν μακαριότητος θέσιν, προσθήσω δὲ καὶ τῆς ὑπὲρ νοῦν ὡραιότητος, εἰδεῖεν ἂν εἰκότως τρανώτερόν τε καὶ ὑψηλότερον οἱ μᾶλλον ἡμῶν Θεῷ πλησιάζοντες. Κανταῦθα τοῦ δρόμου λέ ξαντες, τὴν ἐκεχειρίαν ἐδέξαντο, οἷς καὶ μᾶλον ἡτοίμασται παρὰ τῆς πάντα σοφῶς διεξαγούση; προνοίας. • Ηκούσατε καὶ τοῦ θαυμασίου τούτου καὶ μεγάλου ἀνδρὸς, πῶς αἱ τῶν δικαίων καὶ ἁγίων ψυχαί, ληξάντων του δρόμου τοῦ βίου τούτου, λαμβάνουσι τὴν ἐκεχειρίαν; Τοῦτο δ' αὐτό ἐστι τὸ εἰπεῖν τὴν ὑπόσχεσιν ἦν αὐτοῖς μαθηταῖς ἐπηγγείλω λέ γων, «Ἵνα ὅπου εἰμὶ ἐγώ, καὶ ἡμεῖς ἦτε·, καὶ ὅτι πρὸς τόπους φωτοειδεῖς παραπέμπονται, καὶ Θεῷ πλησιάζουσι, καὶ τὴν μακαριότητα θαυμασίως αρραβωνίζονται· ἢ μᾶλλον, τὸ κάλλος καὶ μέγεθος· καὶ τὴν ὑπὲρ νοῦν ὡραιότητα, ἤ ἐστιν αὐτὸς ὁ Θεὸς, τρανώτερόν τε καὶ ὑψηλότερον κατοπτεύουσι. Πῶ οὐ σχολάζετε ἐπὶ τούτοις, ὦ φίλοι καὶ ἀδελφοί; ἀλλὰ μόνον πρὸς τὸ κατακρίνειν τοὺς ταῦτα πειθομένου καὶ στέργοντας, καὶ βλασφημεῖν αὐτοὺς ὁσημέραι διὰ παντὸς ἐπιμελεῖσθε. Ut autem omne os contrarium dicens obstruatur et obturetur, unum et solum testimonium addam, quod extremo loco reservavi. Id autem est ex Joannis evangelistæ Apocalypsi, nec renuere potestis; dicit enim: «El cum aperuisset sigillum Et quintum, vidi subtus altare animas interfectorum propter Verbum Dei et propter testimonium quod habebant; et clamabant voce magna dicentes: Usquequo, Domine, sanctus et verus non judicas, et non vinjicas sanguinem nostrum de iis qui baI' Ἵνα δὲ ἐπιστομηθῇ καὶ ἐμφραγείη πᾶν στόμα λαλοῦν τἀναντία, μίαν καὶ μόνην μαρτυρίαν προσ κομίσομαι· ἣν τελευταίαν ἑταμιευσάμην. Αὕτη δ' ἐστὶν ἐκ τῆς Αποκαλύψεως Ἰωάννου τοῦ Εὐαγ γελιστοῦ, καὶ οὐ δύνασθε ἀρνήσασθαι. Φησὶ γάρ • Καὶ ὅτε ήνοιξε την πέμπτην σφραγίδα, εἶδον ὑποκάτω τοῦ θυσιαστηρίου τὰς ψυχὰς τῶν ἐξφραγι σμένων διὰ τὸν Λόγον τοῦ Θεοῦ, καὶ διὰ τὴν μαρ τυρίαν τοῦ ἀρνίου ἣν εἶχον. Καὶ ἔκραξαν φωνή μεγάλῃ λέγοντες· Εως πότε, ὁ Δεσπότης ὁ ἅγιος

PRO CONC. FLORENT. CAP. IV. DE FRUITIONE SANCTORUM. καὶ ἀληθινὸς, οὐ κρίνεις καὶ ἐκδικεῖς τὸ σἷμα ἡμῶν bilant in terra? Et date sunt illis singule stole ἐκ τῶν κατοικούντων ἐπὶ τῆς γῆς; Καὶ ἐδόθη αὐτοῖς ἀνὰ μιᾶς στολῆς λευκῆς· καὶ ἐῤῥέθη αὐτοῖς ἵνα ἀναπαύσωνται ἔτι χρόνον, ἕως οὗ πληρώσωσι καὶ οἱ σύνδουλοι αὐτῶν, καὶ οἱ ἀδελφοὶ αὐτῶν, καὶ οἱ μέλλοντες ἀποκτείνεσθαι ὡς καὶ αὐτοί.» Καὶ μετά τινα, ο Καὶ ἀπεκρίθη εἷς ἐκ τῶν πρεσβυτέρων λέγων μοι· Οὗτοι οἱ περιβεβλημένοι τὰς στολὰς τὰς λευκὰς, τί εξ εἰσὶ, καὶ πόθεν ἦλθον; Καὶ εἶπον αὐτῷ, Κύριέ μου, σὺ οἶδας. Καὶ εἶπέ μοι· Οὗτοι εἰσιν οἱ Ερχόμενοι ἐκ τῆς θλίψεως τῆς μεγάλης· καὶ ἔπλυ ναν τὰς στολὰς αὐτῶν, καὶ ἐλεύκαναν ἐν τῷ αίματι τοῦ ἀρνίου· διὰ τοῦτο εἰσιν ἐνώπιον τοῦ θρόνου τοῦ Θεοῦ, καὶ λατρεύουσιν αὐτῷ ἡμέρας καὶ νυκτὸς ἐν τῷ ναῷ αὐτοῦ. Ὁ Ἠκούσατε τοῦ υἱοῦ τῆς βροντῆς; Τις φησι κρείττω καὶ βελτίονα καὶ ἀληθῆ, οὗτος, ἢ ὁ Ἐφέσου, καὶ ἡ κατ' αὐτὸν τῆς οἰκουμενικῆς συνά δεν ἀποσκίρτησις, καὶ ἄλλος εἴ τις ἂν βούληται τού ναντίον εἰπεῖν; ἐμοὶ δοκεῖν, Ἰωάννης φησὶ μείζω, ἢ οὗτοι. Ἐκεῖνος γὰρ τὴν θεολογίαν ἐκ τοῦ στήθους λαβὼν τοῦ Κυρίου, πᾶσαν τὴν κτίσιν ἐνέπλησε τῶν ζωη ρύτων ναμάτων· οὗτοι δὲ ἐκ τῆς ἰδιωτείας καὶ ἀναισθησίας κινούμενοι, θορύβου, καὶ ταραχῆς, καὶ αἱρέσεως τὴν οἰκουμένην ἐπλήρωσαν. Οὐκ ἀκούετε; διὰ τὸ πλυθῆναι, φησί, τὰς στολὰς αὐτῶν, τουτέστι διὰ τὸ καθαρίσαι τὰ σώματα αὐτῶν ἀπὸ ἁμαρτιῶν, καὶ διὰ τὸ λευκῆναι αὐτὰ ἐν τῷ αἵματι τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ, διὰ τοῦτο εἰσιν ἐνώπιον τοῦ θρόνου τοῦ Θεοῦ, καὶ λατρεύουσιν αὐτῷ ἡμέρας καὶ νυκτός. Τί πρὸς τοῦτο ἔχετε εἰπεῖν; Οντως οὐδέν. Λοιπὸν πείσθητε ἐπιστράφητε· ἐκνήψατε· ἀνάστητε· ὑποτάγητε τῇ ἀληθείᾳ ὡς καὶ ἡμεῖς· καὶ μὴ θέλετε προφανῶς οὕτω διαρρήδην ἀντιλέγειν τοῖς διδασκάλοις τῆς Ἐκε κλησίας, καὶ προσκόπτειν τῇ ἀληθείᾳ. Ἡμεῖς γὰρ λέγοντες τοὺς ἁγίους περίστασθαι τῷ Θεῷ, καὶ και θαρῶ; αὐτὸν θεωρεῖν, ἀπολαμβάνειν λέγομεν, καὶ οὐ νοοῦμεν ἄλλο εἶναι τὴν πρὸς πρόσωπον αὐτοῦ θεω ρίαν, καὶ ἄλλο τὴν ἀπόλαυσιν. Εἰ δὲ δύνασθε τούναντίον τούτοις ἡμῖν ἐπιδεῖξαι· ὅτι οἱ ἅγιοι παριστάμενοι τῇ Τριάδι, καὶ τῆς πρὸς πρόσωπον αὐτῆς θεωρίας ἀξιούμενοι, οὐκ ἀπολαύουσιν ἔτι, ἀλλ' ἐκδέχονται μείζονα ἀπόλαυσιν τῆς αὐτοῦ τοῦ Θεοῦ θεωμίας, ἀποδείξατε καὶ αὐτοὶ, καὶ ἡμεῖς σιγήσομεν. 'Αλλ' οὐκ ἔχετέ τι πλέον δεῖξαι, εἰ μὴ τὴν θεωρίαν ταύτην τὴν πρὸς πρόσωπον τοῦ Θεοῦ. "Η οὐκ ἐπί. adhuc esse cum Deo abnegantes, nec usque ad στασθε ὅτι παροργίζετε τοὺς ἁγίους, καὶ βλασφη μεῖτε εἰς αὐτοὺς, ἐν τῷ λέγειν ὑμᾶς ὅτι οὐκ εἰσὶν ἔτι μετὰ τοῦ Χριστοῦ, οὐδ᾽ ἀπολαμβάνουσι τῆς ἑαυ τοῦ θεωρίας; Ἐκεῖνοι μὲν γὰρ μετὰ τοῦ Χριστοῦ ὄντες, πρεσβεύουσιν ὑπὲρ ἡμῶν ἀμέσως τῇ Τριάδι, καὶ ἐλλάμπονται τῷ φωτὶ αὐτῆς· καὶ ὀρέγονται ἀεὶ μετ' αὐτῆς εἶναι· ὑμεῖς δ' ἀρνούμενοι ὅτι οὐκ εἰσὶν ὅτι μετὰ τοῦ Θεοῦ, ἀλλ' οὐδὲ μέχρι τῆς παγκοσμίου ἀναστάσεως οἱ ἅγιοι ἀπολαύσουσιν, ἴστε ὅτι μεγάλως ἐνοχλεῖτε αὐτοἶ;. Εἰ δὲ παροξύνετε καὶ ἐνοχλεῖτε αὐτοῖς, ὅπερ οὐκ ἄλλως ἔσται, πῶς αὐτοὶ πρεσβεύσουσιν, ἢ πῶς μεσῖται ὑπὲρ ὑμῶν γενήσονται, τῶν 82° Apoc. vi, 9-11. 88* Apoc. vu, 15-15. albæ, et dictum est illis ut requiescerent adhuc tempus modicum, donec compleantur conservi corum et fratres eorum qui interficiendi sunt sicut et illi ***. Et post quædam: ‹ Et respondit unus ex senioribus, et dixit mihi: Hi qui amicti sunt stolis albis, qui sunt et unde venerunt? Et dixit illi, Domine mi, in scis. Et dixit mihi: li sunt qui venerunt de tribulatione magna, et laverunt stolas suas et dealbaverunt eas in sanguine Agni. Ideo sunt ante thronum Dei et servinnt ei die et nocte in templo cus sp., Audistis tonitrui filium? Quis potiora, meliora et vera dicit? llic, an Ephesius, et tota colors corum qui ab oecumenica synodo resilierunt, aut quicunque ex aliis velit contradicere? Ut ego sentio, Joannes meliora dicit quam hic. Ille namque ex Domini pectore theologiam accipiens, omnem creaturam ejus vivificantibus aquis refersit; hi vero, sua iuscitia et stupiditate pernoti, tinnitu, confusione et hæresi orbem repleverunt. Nonne auditis co quod stolas laverunt suas, inquit, hoc est sua corpora laverunt a peccatis, eaque in Filit Dei sanguine dealbaverunt, idcirco sunt ante Dei thronum, et die et nocte inserviunt ei? Quid his respondere potestis? Nihil profecto. Credite tandem, convertimini, resipiscite, resurgite, veritati quem - almodum et nos subjicimini, neque ita aperte Ecclesiæ doctoribus contradicere, neque in veritatem impingere velitis; nos enim cum sanctos assistere Deo dicimus eumque pure iuspicere, perfrui . dicimus; nec aliud esse intelligimus ejus ad facien visionem, et aliud fruitionem. Quod si contrarium nobis potestis ostendere, scilicet sanctos Trinitati assistentes, ejusque ad facem visione dignos clectos, non perfrui adhuc, sed majorem fruitionem Dei visione exspectari, vos etiam demonstrate, et nos silebimus. Sed nibil amplius ostendere potestis præter hanc Dei ad faciem visionem. Nonne percipitis vos sanctos irritare et adversus ipsos blaspkccos dicitis non mos esse, cuin esse adhuc cum Christo, neque visione ejus perfrui?. Nam ii cum Christo cum sint, immediate apud Trinitatem pro vobis intercedunt, et lumine ejus illustrantur, et perpetuo cum ea esse exstant; at vos cos non universalem resurrectionem cos fruituros esse, Scitote ipsis valde molestos case. Si vero irritatis iisque molesti estis, quomodo pro vobis intercedent, aut quomodo pro vobis mediatores evadent, abnegantibus cos cum Deo esse, sed procul a Deo esse affirmantibus? Dicite, respondete; at non valetis. Unum tantum est quod multos ambiguos reddit, facitque ut arbitrentur esse discordes, quia partiu quidem doctores dicunt, sanctos perfecte frui, partim imperfecte: nam cum de animabus tantum dicunt, perfecte frui aiunt; quando vero de toto homine, non perfecte. Quo pacto enim cum non-

dum communis resurrectio advenerit, utrique reci- μὴ ἐμολογούντων αύτους μετὰ τοῦ Θεοῦ εἶναι, ἀλλὰ pera possunt? Ideo quatenus animæ perfecte reripere sanctos dicimus; quatenus vero non solum animæ, verum etiam corporibus indutæ sunt, imperfecte frui affirmamus. Nam ut forma animæ est in corpore, materia vero, quæ corpus est, nondum surrexit neque recepit: anima vero, cum sit im mortalis, perfecte suscipit. Sed quia homo est utraque simul, et utrique decertarunt, nondum perfecte hominem recipere dicimus. At cum a parte de Into ratiocinamur, et de nobiliori intelligimus, Lune perfecte sanctos recipere dicimus. Quod autem nobilior et potior corpore anima sit, vel cæcis est manifestum, idque est quod nos antea et Apocalypsi Joannis evangelistæ exposuimus, quod data πόρρω τοῦ Θεοῦ λεγόντων βλασφήμως εἶναι; Είπατε, ἀποκρίθητε· ἀλλ' οὐκ ἔχετε. Εν μόνον ἐστὶν ὅ τοὺς πολλοὺς ἀμφιβάλλειν ποιεῖ, καὶ διαφωνοῦντας τους ἁγίους νομίζειν· ὅτι ποτὲ μὲν τελείως οἱ διδάσκαλοι λέγουσιν ἀπολαμβάνειν, ποτὲ δὲ οὐ τελείως τους ἁγίους. Ὅταν γὰρ περὶ τῶν ψυχῶν αὐτῶν μόνον λέο γωσιν, ἀπολαμβάνειν τελείως φασίν· ὅταν δὲ περὶ τοῦ ὅλου ἀνθρώπου, οὐ τελείως. Πῶς γὰρ τῆς κα νῆς ἀναστάσεως μὴ ἐλθούσης, τὸ συναμφότερον ἀπολαμβάνειν δύναται; Διὸ καθό μὲν ψυχαί, τελείως ἀπολαμβάνειν τοὺς ἁγίους λέγομεν· καθὸ δὲ οὐ μέσ νον ψυχαί ἦσαν, ἀλλὰ καὶ σώματα ἐνεδέδυνον, οὐ τελείως ἀπολαμβάνειν αὐτούς φαμεν. ὡς γὰρ εἰδός ἐστιν ἐν τῷ σώματι ἡ ψυχή· καὶ ἡ μὲν ὅλῃ, ὅπερ singulis fuerit stola alba, dictumque iis est ut adhuc ἐστὶ τὸ σῶμα, οὔπω ἀνέστη, οὐδ' ἀπέλαβεν· ἡ δὲ modicum exspectarent, id est corporum resurre- ψυχὴ ἀθάνατος οὖσα, τελείως ἀπολαμβάνει. Οτι δ ctionem. Quicunque igitur singulas stolas accepe- τὸ συναμφότερόν ἐστιν ὁ ἄνθρωπος, καὶ τὸ συναμ runt, geminas in judicio stalas recipient. Perspi- φότερον ηγωνίσατο, ούπω τελείως λέγομεν ἀπολαμ cuum namque est quod unius stolæ distributio βάνειν τὸν ἄνθρωπον. Ὅταν δὲ ἀπὸ μέρους τὰ παν animæ fruitio est, quæ perfecta dicitur et est; al- λογιζώμεθα, καὶ τὸ τιμώτερον ἐννοῶμεν, τότε τε tera est corporis beatitudo, quam post resurre- λείω; λέγομεν ἀπολαμβάνειν τοὺς ἁγίους. Οτι δ ationem recipiunt et judicium. Et quoniam de τιμιωτέρα καὶ κυριωτέρα ἐστὶν ἡ ψυχὴ τοῦ σώματος, lioc galis dictum est, non opus est ulterius pro- καὶ τυφλοῖς δῆλον. Τοῦτο γάρ ἐστιν 8 καὶ προεθές gredi. μεθα ἐκ τῆς ᾿Αποκαλύψεως Ιωάννου τοῦ Εὐαγγελι στοῦ· ὅτι ἐδόθη αὐτοῖς ἀνὰ μιᾶς στολῆς λευκῆς, καὶ ἐῤῥέθη αὐτοῖς ἵνα προσμείνωσιν ἔτι ὀλίγον, δήλον ότι τὴν τῶν σωμάτων ἀνάστασιν. Οἵτινες οὖν ἀπὸ μιᾶς στολῆς ἔλαβον, διπλᾶς ἐν τῇ κρίσει στολὰς λή ψονται. Εὔδηλον οὖν ὅτι ἡ μία στολὴ ἡ δοθεῖσα, τῆς ψυχῆς ἐστιν ἡ ἀπόλαυσις, ἥτις καὶ τελεία λέγεται καὶ ἔστι· ἡ δ᾽ ἄλλη, ἡ μακαριότης ἐστὶ τοῦ σώματος, ἣν ἀπολήψεται μετὰ τὴν ἀνάστασιν καὶ τὴν κρίσιν. Καὶ ἐπεὶ περὶ τούτου ἀρκούντως εἴρηται, οὐ δεῖ περαιτέρω λέγειν Ad Apostoli dictum, quod ut egregium et inexplicabile nobis affertis, ac multą cum audacia dicitis illud, sançti omnes testimonio fidei probati nou acceperunt repromissionem, Deo pro nobis melius aîlquid providente, ut non sine nobis consumma - rentur. Hic enim affirmatis beatum Paulum dicere, quod sancti non acceperunt reproniasionem. Huic nos responsionem adferemus: petiuus ut absque conturbatione nostra dicta audistis. Cum sapientibus enim viris ita agere ausi non essemus, plane intelligentes, uti nos hoc scimus et cognoscimus, ita etiam multo magis eos ita cognoscere; sed vobiscum, quos scire ea non arbitror, idcirco vos contradicitis: si enim sciretis, veritati utique tam aperte non adversaremini. Quia ergo, ut existimo, omnino non nostis illud, c non receperunt a Deo repromissiones,» nos id pro virili declarabimus, nam ea verba beatus Paulus profert oh universalem et generalem corporum resurrectionem, quam veluti Christiani omnes futuram esse credimus: quando autem id futurum sit, uoluis non est coguilim; verumtamen secundum sacrarunį Scripturarum traditionem, in fine sæculorum credimus hapç futuram esse, quando oninis humana natura resurget, et unusquisque condigna suis operibus reportaverit, sive ea bona, sive mala fuerint, secundum scrum Evangelinm. Et hæc est promissio quam patribus in prophetis promisit, id est, se eos susciH'. Πρὸς δὲ τὸ τοῦ ᾿Αποστόλου, ὁ ὡς γενναίον ἡμῖν καὶ ἀναντίῤῥητον ἐπιφέρετε, καὶ μετὰ πολλῆς περι ῥησίας φατέ, τὸ, ο Οἱ ἅγιοι πάντες μαρτυρηθέντες διὰ τῆς πίστεως, οὐκ ἐκομίσαντο τὴν ἐπαγγελίαν, τοῦ Θεοῦ περὶ ἡμῶν κρεῖττόν τι προβλεψαμένου, ἵνα μὴ χωρὶς ἡμῶν, τελειωθῶσιν· ἐν τούτῳ γὰρ λέγετε, ὡς ὁ μακάριος Παυλός φησιν, ὅτι οὐκ έκομίσαντο τὴν ἐπαγγελίαν οἱ ἅγιοι· πρὸς τοῦτο καὶ ἡμεῖς δώσομεν τὴν ἀπολογίαν. Μόνον δεξ μεθα ἵνα ἀταράχω; ἐκούητε τῶν λεγομένων. Προς μὲν γὰρ ἄνδρας σοφοὺς οὐκ ἂν ἐτολμήσαμεν ταῦτα φάναι· εἰδότες ἀκριβῶς, εἰ ἡμεῖς ταῦτα οἴδαμέν τι καὶ ἔγνωμεν, πολλῷ μᾶλλον ἐκεῖναι. Πρὸς δὲ ὑμᾶς οἷς οὐ νομίζω όμως εἰδέναι ταῦτα, οίτινες διὰ τοῦτο καὶ ἀντιλέγετε· εἰ γὰρ ᾔδειτε, οὐκ ἂν ἀντελέγετε τῇ ἀληθείᾳ, οὕτω φανερᾷ φύσῃ. Ἐπεὶ οὖν ὡς ἐγὼ οἶμαι ὅλως τοῦτο οὐκ ἔγνωτε, τό, Οὐκ ἐκομίσαντο τὴν ἀπαγγελίαν τοῦ Θεοῦ· ἡμεῖς αὐτὸ ἑρμηνεύσομεν κατὰ τὰ ἡμῖν ἐφικτόν. Τον λόγον γὰρ τοῦτον ὁ μπο κάριος Παύλος λέγει, διὰ τὴν καθολικὴν καὶ οίκους μενικὴν τῶν σωμάτων ἀνάστασιν. Ην ὡς Χριστιαγοί, πάντες μὲν πιστεύομεν ὅτι γενήσεται· πότε δὲ ἔσται τοῦτα, οὐκ οἴδαμεν. Πλὴν κατὰ τὰς ἱερὰς Γραφάς, πιστεύομεν ταύτην γενήσεσθαι ἐν τῷ τέλει τῶν αἰώνων, ὅταν ἀνιστῇ πᾶσα ἡ τῶν ἀνθρώπων φύσις· κομίζων ἕκαστος τὰ ἐπάξια τῶν ἔργων αὐτοῦ, εἴτε ἀγαθά, είτε φαῦλε, κατὰ τὸ ἱερὸν Εὐαγ γέλιον. Καὶ αὕτη ἐστὶν ἡ ἐπαγγελία ἣν ἐπηγγείλατο

PRO CONC. FLORENT. CAP. IV. DE FRUITIONE SANCTORUM. ὁ Θεὸς τοῖς πατράσιν ἐν τοῖς προφήταις ἀναστήσειν taturum; nam ea pollicitatio seu promnissio dicitur: αὐτούς. Επαγγελία γάρ, ήτοι ὑπόσχεσις λέγεται· ὑπέσχετο γὰρ ὁ Κύριος ἀναστήσειν τὴν τῶν ἀνθρώ των φύσιν, ἐν τῷ ἀπιστεῖν τοὺς ἀνθρώπους τὴν τῶν σωμάτων ἀνάστασιν. Τοῦτο γὰρ εἰ ἐγεγόνει ἐν τοῖς πατράσιν, οὐκ ἂν ἡμεῖς ἤλθομεν εἰς τὸ εἶ. ναι· καὶ τοῦτό ἐστιν ὅπερ ὁ Παῦλός φησιν· οὐκ ἐκομίσαντο οἱ πρὸ ἡμῶν τὴν τῶν σωμάτων ἀνάστασιν, τοῦ Θεοῦ περὶ ἡμῶν κρεῖττόν τι προς δεψαμένου ἵνα μὴ χωρὶς ἡμῶν τελειωθῶσιν· τουτέστιν ἵνα μὴ χωρὶς ἡμῶν ἐκεῖνοι ἀναστῶσιν. Εἰ γὰρ ἐγένετο ἐν ἐκείνοις ἡ ἐξανάστασις τῶν των μάτων, καὶ ἀπέλαβον καὶ τὰ σώματα μετὰ τῶν ψυχῶν, οὔτε ἡ ἔνσαρκος οἰκονομία ἂν ἐγένετο, οὔτε Πέτρος, οὔτε Παῦλος, οὔτε ὁ λοιπὸς τῶν ἀποστόλων χορός, οὔτε οἱ Πατέρες ἡμῶν καὶ διδάσκαλοι, οὔτε οἱ ἴεράρχαι καὶ θεοφόροι, οὓς σήμερον πλουτοῦμεν ἁγίους. καὶ θεοφόρους, καὶ χειραγωγούμεθα δι' αὐτῶν πρὸς θεογνωσίαν, καὶ πρὸς αὐτὴν τὴν σωτηρίαν ἡμῶν. Ἀλλ᾽ οὔτε ἡμεῖς ἂν ἐγενόμεθα, ούτε μεθ' ἡμᾶς ἄλλοι· καὶ τοῦτό ἐστιν 8 περὶ ἡμῶν κρείττον ὁ Παῦλος νομίζει εἶναι ὁ ἵνα μὴ χωρὶς ἡμῶν τελειωθῶσιν ἐκεῖνοι· ἀλλ᾽ ἵνα περιμένωσι καὶ ἡμᾶς ἐλθεῖν εἰς τὸ εἶναι· καὶ τότε ἅμα καὶ ἡμεῖς μετ' αὐτῶν τὴν τῶν σωμάτων ἀνάστασιν ἐπενδυσόμεθα· καὶ τὰ γέρα σὺν αὐτοῖς καὶ τοὺς στεφάνους ἀποληψόμεθα παρὰ τοῦ ἐπαγγειλαμένου καὶ ἀρχηγοῦ τῆς ἀναστάσεως, καὶ τελειωτοῦ Ἰησοῦ. Γενομένης γὰρ τῆς καθολικῆς ἀναστάσεως τῶν σωμάτων, οὔτε γένεσις ἔτι ἔσται, οὔτε μὴν φθορά· ἀλλὰ ἀμφότερα παύεται; καὶ οὐ δεὶς ἔτι γεννᾶται, οὔτε μὴν ἀποθνήσκει. Διά τοι τοῦτο, ἡ ἀνάστασις οὐκ ἐγένετο τότε. Καὶ διὰ τί ἄλλο; Διότι οὐκ ἐπληρώθη ὁ καταλειφθεὶς τόπος τοῦ πεσόντος ἐκείνου τάγματος. Λέγει γὰρ ὁ θεῖος Γρηγόριος ὁ τῆς θεολογίας επώνυμος, • Πληρωθήναι δεῖ τὸν ἄνω κόσμον. Χριστὸς κελεύει, μὴ ἀντιτεί νωμεν· καὶ ὁ ὑπηρέτης πρὸς τὸν Κύριον «Κύριε, γέγονεν ὡς ἐπέταξας, καὶ ἔτι τόπος ἐστί.» Τοῦ τόσ που οὖν τούτου μὴ ὄντος τότε πεπληρωμένου, ἡ ἐξανάστασις τῶν νεκρῶν οὐκ ἐγένετο· καὶ αὕτη ἐστὶν ἡ ἐπαγγελία, ἣν ὁ Παῦλος πρὸς Εβραίους φησίν, ὡς οὐκ ἐκομίσαντο οἱ πρὸ ἡμῶν ἔτι, ἣν ἐγὼ οἶμαι οὐ γινώσκειν ὑμᾶς ἔτι. Ἡμεῖς δὲ ἀναλεξάμενοι καὶ αὖθις τὸ εἰρημένον, ἐπιδείξομεν ὑμῖν πῶς ἐπαγγελία· καὶ πότε τὴν ἐπαγγελίαν ταύτην ὑπέσχετο Κύριος ὁ Θεός· καὶ τίσιν αὐτὴν, καὶ διὰ ποίαν αἰτίαν ὑπέσχετο, ἔνθεν ἐροῦμεν· ἐν τῷ τὴν Ἰσραὴλ ἀπογνῶναι τῆς σωτηρία; αὐτοῦ, ἐν τῷ μὴ νομίζειν τὴν τῶν νεκρῶν ἐξανάστασιν, ἐν τῷ λέγειν, • Διαπεφωνήκαμεν, ἀπόλωλεν ἡ ἐλπὶς ἡμῶν· φάγωμεν, πίωμεν· αὔριον ἀποθνήσκομεν.» Τότε ἐμπνέει Κύριος τὸν προφήτην εἰπεῖν πρὸς τὸν λαὸν μὴ ἀπιστεῖν τὴν τῶν σωμάτων ἀνάστασιν, καὶ ἐπαγγείλασθαι αὐτοῖς ὅτι ἀναστήσει Κύριος τὰ ὀστᾶ αὐτ τῶν τὰ ξηρὰ, καὶ ἐνδύσει αὐτὰ σάρκας καὶ νεύρα καὶ δέρμα· καὶ πνεῦμα δώσει. Καὶ ἀποκαταστήσει αὐτοὺς εἰς τὴν Ἱερουσαλήμ. "Η ὅρασις εἰρήνης ἐστί τε καὶ λέγεται. Ποῦ ταῦτα κεῖται; Ἐν τῷ Ἰεζεκιήλ τῷ προφήτῃ· ἐν κεφαλαίῳ τριακοστῷ ἑβδόμῳ. Φησὶ ilco promisit Dominus se humanam naturam suscitaturum, quia corporum resurrectioni diffidimius: nam si id patribus evenisset, nos utique non essemus; idque est quod dicit Paulus, non acceperunt, qui fuerunt ante nos, corporum resurrectionem, Deo pro nobis melius aliquid providente, ut non sine nobis consummarentur, id est, non sine nobis illi resurgant. Si enim in iis corporum resurrectio contigisset, suaque corpora una cum animabus recepissent, incarnata dispensatio nunquam fuisset, neque Petrus, neque Paulus, neque reliquus apostolorum chorus, neque patres nostri et doctares, neque hierarchæ et divini viri, quibus hodie locupletamur, sancti et divini, per quos ad Dei cognitionem quasi manu ducimur et ad nostram salutem, at neque geniti fuissenus, neque alii post nos; idque est, quod pro nobis melius Paulus esse arbitratur, ut non sine nobis illi consummarentur, sed quousque nos generemur exspectarent, et tune pas etiam una cum illis corporum resurrectione induamur, præmiaque et coronas simul cum illis percipiemus a resurrectionis promissore, et auctorc, et perfectore Jesu. Nam cum corporum universalis resurrectio fuerit subsecula, neque generatio erit amplius, veque corruptio, sed utraque cessa. bunt, nemoque amplius generabitur neque interibit. Idcirco tunc non facta est resurrectio. Et propter quam aliam ob causam? Quia non adhuc repletus est locus illius ordinis qui de cœlo cecidit; nam scribit Gregorius, cognomento Theologus, superiorem mundum repleri oportere. Christus jubet, ne obsistamus. Et minister ad Dominum, Domine, ſactum est ut imperasti, et locus adhuc est. Cum igitur locus is tunc repletus non fuisset, resurrectio mortuorum nou est subsecuta, hæcque promissio est quam Paulus ad Hebræos dicit, quod qui ante nos fuerunt adhuc non acceperunt, quam puto vos adhuc non intelligere. At nos id dictum resumentes, quomodo promissio sit ostendemus, et quando promissionem hanc pollicitus sit Dominus Deus, quibusque eam et ob quam causam pollicitus est, deinceps dicemus. Cum Israel salutem suam desperasset, nec mortuorum crederet resurrectioneni, cum dicerent, Abscissi sumus, periit spes nostra, manducemus et bibamus, cras moriemur, tunc inspiravit Dominus prophetam, ut populo diceret ne corporum resurrectionis diffideret, pollicereturque iis se corpora corum arida exsuscitaturum, seque carnibus, nervis ac cute induturum, spiritumque dalurum et in Jerusalem restituturum quæ visio pacis est et dicitur. Ubinam sunt hæc? Apud Ezechielem prophetam capite tricesimo septimo; dicit enim divinus hic propheta: Facta est super me manus Domini, et eduxit me in spiritu Domini, et dimisit me in medio campi qui erat plenus ossibus. Circumduxit me per ea in gyro. Erant autem multa valde super faciem campi, siccaque vehementer. Et dixit ad me Fili hominis, putasne vivent ossa

ista. Et dixi: Domine Deus, tu nosti. Et dixit ad γὰρ ὁ θεῖος οὗτος προφήτης· ι Εγένετο ἐπ᾿ ἐμὲ me: Vaticinare de ossibus istis, et dices eis: Ossa arida, audite verbum Donini. Ilæc dicit Domi nus Deus ossibus his: Ecce ego intromittam in vos spiritum, et vivetis, et dabo super vos nervos, et succrescere faciam super vos carnes, et superextendam vobis cutem, et dabo vobis spiritum, et vivetis, et scietis quia ego Dominus. Et prophetavi sicut præcep›rat mini. Factus est autem sonitus prophetante me, et ecce commotio. Et accesserunt ossa ad ossa, unumquodque ad juncturam suam). Et vidi, et ecce super eam nervi et carnes ascenderunt, et extenta est in eis cutis desuper, et Spiritvın non habebant. Et dixit ad me: Vaticinare a:l spiritum, vaticinare, fili hominis, et dices ad spiritum llæc dicit Dominus Deus: a quatuor ventis veni spiritus, et insuffla super interfectos istos, et reviviscant. Et prophetavi sicut præceperat mihi, et ingressus est in ea spiritus et vixérunt, steteruntque super pedes suos exercitus grandis nimis valde. Et dixit ad me: Fili hominis, ossa hæc universa domus Israel est. Ipsi dicunt, Aruerunt ossa nostra.} et perit spes nostra, et abscissi sumus. Valicinare, et dices ad eos: Hæc dicit Dominus Deus, Ecce ego aperiam tumulos vestros, et educanı vos de sepulcris vestris, populus meus, et inducamı vos in terram Israel, et scietis quia ego Dominus, cum aperuero sepulcra vestra, et eduxero vos de tumulis vestris, et dedero spiritum meum in vobis, et vixeritis, et requiescere vos faciam super humum vestram, et scietis quia ego Dominus locutus sum, χειρ Κυρίου, καὶ ἐξήγαγε με ἐν Πνεύματι Κυρίου, καὶ ἔθηκε με ἐν μέσῳ τοῦ πεδίου, καὶ τοῦτο ἦν μετ στὸν ὀστῶν ἀνθρώπων· καὶ περιήγαγέ με ἐπὶ αὐτὰ κύκλωθεν κύκλῳ· καὶ ἰδοὺ πολλά σφόδρα ἐπὶ πρός ωπον τοῦ πεδίου· καὶ ἰδοὺ ξηρὰ σφύρα. Καὶ εἶπε πρός με, Υἱὲ ἀνθρώπου, εἰ ζήσεται τὰ ὀστᾶ ταῦτα; Καὶ εἶπα, Κύριε, Κύριε, οὗ ἐπίστασαι αὐτά· καὶ εἶπε πρός με, Υἱὲ ἀνθρώπου, προφήτευσον ἐπὶ τὰ ὀστᾶ τοῦτα· καὶ ἐρεῖς αὐτοῖς, Τὰ ὀστᾶ τὰ ξηρά ταῦτα, ἀκούσατε λόγον Κυρίου· τάδε λέγει Κύριος τοῖς ὀστέοις τούτοις· Ἰδοὺ ἐγὼ φέρω εἰς ὑμᾶς πνεῦμα ζωῆς· καὶ δώσω ἐφ' ὑμᾶς νεῦρα· καὶ ἀνάξι ἐφ' ὑμᾶς σάρκας· καὶ ἐκτενῶ ἐφ' ὑμᾶς δέρμα καὶ δώσω εἰς ὑμᾶς Πνεῦμά μου, καὶ ζήσεσθε· καὶ γνώσεσθε ὅτι ἐγώ εἰμι Κύριος. Καὶ προεφήτευσε καθὼς ἐνετείλατέ μοι, καὶ ἐγένετο φωνὴ ἐν τῷ με προφητεῦσαι· καὶ ἰδοὺ σεισμὸς ἐγένετο μέγα;· καὶ προσήγαγε τὰ ὀστᾶ, ἐστέον πρὸς τὴν ἁρμονίαν αὐτ τοῦ. Καὶ εἶδον, καὶ ἰδοὺ ἐπ' αὐτὰ νεῦρα καὶ σάρχε; ἐφύοντο. Καὶ ἀνέβαινεν ἐπ' αὐτὰ δέρμα ἐπάνω· κα πνεῦμα οὐκ ἦν ἐν αὐτοῖς. Καὶ εἶπε πρός με, Προφήτευσον ἐπὶ τὸ πνεῦμα· προφήτευσον, υἱὲ ἀνθρώ που. Καὶ εἶπον τῷ πνεύματι· Τάδε λέγει Κύριος Κύριος· Ἐκ τῶν τεσσάρων πνευμάτων ἐλθέτω πνεύ μα, καὶ ἐμφύσησον εἰς τοὺς νεκροὺς τούτους και ζησάτωσαν. Καὶ προεφήτευσα καθότι ενετείλατό μοι· καὶ εἰσῆλθεν ἐπ' αὐτοὺς πνεῦμα ζωῆς, καὶ ἔζησαν καὶ ἔστησαν ἐπὶ τῶν ποδῶν αὐτῶν συναγωγή πολλή σφόδρα σφόδρα. Καὶ ἐλάλησε προς με λέγων, γιὲ ἀνθρώπου, τὰ ὀστᾶ τὰ ξηρὰ ταῦτα, πᾶς οἶκος Ισραήλ ἐστιν. Αὐτοὶ λέγουσι, Ξηρὰ γέγονε τὰ ὀστᾶ ἡμῶν, ἀπόλυλεν ἡ ἐλπὶς ἡμῶν, διαπεφωνήκαμεν· διὰ τοῦτο προφήτευσον, καὶ εἰπὲ πρὸς αὐτοὺς· Τάδε λέγει Κύριος Κύριος· ἰδοὺ ἐγὼ ἀνοίγω τὰ μνήματα ὑμῶν λαός μου· καὶ δώσω τὸ Πνεῦμά μου εἰς ὑμᾶς, καὶ ζήσεσθε καὶ θήσομαι ὑμᾶς εἰς τὴν γῆν ὑμῶν, καὶ γνώσεσθε ὅτι ἐγώ εἰμι Κύριος. Ελάλησα, καὶ ποιήσω, λέγει Κύριος.» Num intellexistis quod a vobis dubitabatur? et quid "Αρ' ἐνοήσατε τὸ ἀμφιβαλλόμενον παρ' ὑμῶν; κα και significant ea verba, optime et verissime a beato Paulo τί δηλοῦν βούλεται τὸ λεγόμενον, ὀρθότατα μὲν καὶ prolata, a vobis vero ignorata, non acceperunt ἀληθέστατα παρὰ τοῦ μακαρίου Παύλου, παρ' ὑμῶν scilicet promissionem,› qui præcesserunt omnes, δὲ ἀγνοούμενον, τό, ο Οὐκ ἐκομίσαντο δηλονότι τὴν Deo pro nobis melius aliquid providente, ut non ἐπαγγελίαν,ο οἱ πρὸ ἡμῶν πάντες, τοῦ Θεοῦ περί sine nobis consummarentur. Nostis quo pacto hæc ἡμῶν κρεῖττόν τι προβλεψαμένου. ἵνα μὴ χωρίς est promissio et quando eam promisit Deus? Cum ἡμῶν τελειωθώσιν. Ἔγνωτε πώς ἐπαγγελία; Καὶ Įportuorum resurrectionem non crederet Israel, quia πότε ταύτην ἐπηγγείλατο ὁ Θεός; Ἐν τῷ ἀπιστῆσαι eorum corpora corrumpi videbat et ossa perire, de τὸν Ἰσραὴλ τὴν τῶν νεκρῶν ἐξανάστασιν· διότι salute sula desperavit, et periit spes nostra et ab- ἑώρα τὰ σώματα ὅτι φθείρονται, τὰ ὀστᾶ πῶς ἀπό scissi sumus. Arida facta sunt ossa nostra, id est λενται, ἀπέγνω τῆς σωτηρίας αὐτοῦ καί φησιν, corrumpimur. Ubi mortuorum resurrectio? quia Ἀπόλωλεν ἡ ἐλπὶς ἡμῶν· διαπεφωνήκαμεν· ξηρά corpora nostra corrumpuntur et in pulverem redi- γέγονε τὰ ὀστᾶ ἡμῶν, τουτέστι φθειρόμεθα· που ¯guntur, nam in hoc sæculo beatitudinem esse puta- ἡ τῶν νεκρῶν ἐξανάστασις; Ὅτι τὰ σώματα ἡμῶν verunt. Tunc, inquit, dixit Deus ad prophetam φθείρονται, καὶ ἀποτελοῦνται κονιορτός· ἐνόμισαν propter id. In quo foco? Cum dicerent, Arida facta γὰρ ἐν τῷ παρόντι τὴν μακαριότητα εἶναι. Τότε sunt ossa nostra: Vaticinare super ossa ista et dices φησὶν ὁ Θεὸς πρὸς τὸν προφήτην Διὰ τοῦτο, ἐν ipsis, et cætera; postea subdit: «Vaticinare ad ποίῳ; ἐν τῷ λέγειν αὐτοὺς, Ξηρὰ γέγονε τὰ ἐστι Spiritum. Et prophetavit ut imperatum est; ἡμῶν, προφήτευσον ἐπὶ τοῖς ὀστέοις τούτοις, καὶ λάdeinde et scietis, quia ego Dominus, cum aperuero λησον πρὸς αὐτά, ο καὶ τὰ ἑξῆς. Εἶτά φησι· «Προ sepulcra vestra populus meus, et inducam vos in φήτευσον ἐπὶ τὸ πνεῦμα· καὶ προεφήτευσε καθώς terram ferarl. Haec est promissio quam promisit et ἐκελεύσθη. Εἶτα καὶ γνώσετε ὅτι ἐγώ εἰμι Κύριος, et feci, ait Dominus Deus 60*.; 6. Ex..!.. ΑΝΑΛΗ

PRO CONC. FLORENT. CAP. IV. DE FRUITIONE SANCTORUM. p ἐν τῷ ἀνοίξα! με τους τάφους ὑμῶν λαός μου, και pollicitus est Deus patribus vestris per prophetam ἀνάξαι ὑμᾶς ἐκ τῶν μνημάτων ὑμῶν· καὶ εἰσάξιο εἰς τὴν γῆν τοῦ Ἰσραήλ.» Αὕτη ἐστὶν ἡ ἐπαγγελία ἣν ἐπηγγείλατο ὁ Θεὸς, καὶ ὑπέσχετο τοῖς πατράσιν ὑμῶν διὰ τοῦ προφήτου τούτου· ἀναστήσειν αὐτοὺς, καὶ δοῦναι αὐτοῖς, τοῖς ἀξίοις δηλονότι, καὶ κεκαθαρμένοις, ἀντὶ τῆς ἐπιγείου Ἱερουσαλήμ, τὴν οὐ ράνιον καὶ ἀτελεύτητον, ἣν οὐκ ἐκομίσαντο ἔτι, ὥς φησιν ὁ μακάριος Παῦλος, τοῦ Θεοῦ περὶ ἡμῶν κρείττόν τι προβλεψαμένου, ἵνα μὴ χωρὶς ἡμῶν τε λειωθῶσι, τουτέστιν, ἵνα μὴ χωρὶς ἡμῶν ἐκεῖνοι ἀναστῶσι μηδὲ τὴν στολὴν καὶ τὴν λαμπρότητα τοῦ σώματος ἀπολήψωνται, πρὶν ἂν καὶ τοὺς συνδούλους καὶ ἀδελφοὺς περιμείνειεν ἀναστῆναι. Γενομένης δὲ τῆς παγκοσμίου ἀναστάσεως, τότε πληρωθήσεται ἡ επαγγελία τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν Θεοῦ· καὶ ἀναστήσονται πάντα τὰ τῶν ἀνθρώπων σώματα· καὶ τὸ συναμφότερον, ἅμα ψυχὴ καὶ σῶμα, ἀπολήψονται τὸ τέλειον· τουτέστι τελείως τὴν μακαριότητα. Τούτῳ τῷ λόγῳ συμμαρτυρήσει μοι καὶ Λουκᾶς ὁ θειότατος εὐαγγελιστής· ἐν οἷς ἐν ταῖς τῶν ἀποστόλων ἐξέθετο Πράξεσι, λέγων πρὸς Ἰουδαίους· ο 'Ανδρες αδελφο', ὑμῖν ὁ λόγος τῆς σωτηρίας ἀπεστάλη· οἱ δ' ἄρχοντες ὑμῶν, τοῦτον ἀγνοήσαντες, τήσαντο Πιλᾶτον, ἀναιρεθῆναι τὸν δίκαιον Ἰησοῦν· καὶ τελέ σαντες πάντα τὰ περὶ αὐτοῦ γεγραμμένα, καθε λόντες ἀπὸ τοῦ ξύλου, ἔθηκαν ἐν μνημείῳ· ὁ δὲ Θεὸς αὐτὸν ἡγειρεν ἐκ νεκρῶν· ὅ; ὤφθη ἐπὶ ἡμέρας πλείους τοῖς συναναβᾶσιν αὐτῷ ἀπὸ τῆς Γαλιλαίας εἰς Ἱερουσαλήμ· οἵ τινές εἰσι μάρτυρες αὐτοῦ πρὸς τὸν λαόν· καὶ ἡμεῖς εὐαγγελιζόμεθα τὴν πρὸς τοὺς πατέρας επαγγελίαν γενομένην· ὅτι ταύτην ὁ Θεὸς ἐκπεπλήρωκε τοῖς τέκνοις αὐτῶν ἡμῖν, ἀναστήσας Ἰησοῦν.» Ακούεις; τὴν ἐπαγγελίαν φησὶ τὴν γεν νομένην πρὸς τοὺς πατέρας· ποίαν ἐπαγγελίαν; τὴν τῶν νεκρῶν ἐξανάστασιν δηλαδή· "Ην ἐβεβαίωσε καὶ ἐδήλωσεν ὁ Θεὸς ἡμῖν τοῖς τέκνοις τῶν πατέρων ἐκείνων, δι' ἀναστάσεως Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐκ νεκρῶν· οὗ ἡμεῖς ἐσμεν ἀψευδεῖς τῆς ἀναστάσεως αὐτοῦ μάρτυρες· αὐτοῖς γὰρ ὀφθαλμοῖς ἑωράκαμεν· καὶ αἱ χεῖρες ἡμῶν ἐψηλάφησαν. Καὶ ἰδοὺ εὐαγγελική μεθα ὑμῖν Ἰησοῦν Χριστὸν πρωτότοκον ἐκ νεκρῶν ἀναστάντα, εἰς βεβαίωσιν τῆς ἀψευδοῦς αὐτοῦ ἐπαγ γελίας. Εδήλωσε γὰρ διὰ τῆς αὐτοῦ ἀναστάσεως καταργήσας τὸν θάνατον, τὴν παγκόσμιον ἐκείνην καὶ φοβερὰν ἐξανάστασιν, ἣν ὑπέσχετο τοῖς πατράσιν ἡμῶν, ὡς προείρηται. Καὶ αὐτός ἐστιν ἡ ἐπαγγει λάμενος· καὶ ἐν αὐτῷ πρώτως θελήσας ὑπέδειξεν haec, se excitaturum eos, et daturum iis, scilicet dignis et mundatis pro terrena Jerusalem sempilernam et sine Gue, quam nondum acceperunt, ut beatus inquit Paulus, Deo pro nobis melius quiddam providente: ut non sine nobis ii resurgant, neque stolam et splendorem corporis recipiant antequ'en conservorum et fratrum resurrectionem exspectent et videant. Cum vero totius mundi fuerit resurre ctio consecuta, tunc Salvatoris Dei nostri promissin adimplebitur, et universa hominum corpora resurgent; et utraque simul, anima et corpus, perfectionem una recipient, id est perfectam beatiti dinem). Hujus rei testis mecum erit Lucas evangelista, in libro ubi apostolorum aeta exposuit, cum dicit ad Judæos: • Viri fratres, vobis verbum salutis hujus missum est. Principes vestri hunc ignorantes petierunt a Pilato, ut interficerent eum. Cumque consummassent omnia quæ a Deo scripta erant, deponentes cum de ligno posuerunt in monumento. Deus vero suscitavit cum a mortuis. Qui visus est per dies multos his qui simul ascenderant a Galilæa in Jerusalem, qui nune sunt testes ejus ad plebem, et nos vobis anuuntiamus eam quæ ad nostros repromissio facta est, quoniam hanc Deus alimplevit aliis nostris resuscitans Jesum ", ο Αιdis? Promissionem dicit, quæ ad patres facta est. Quam promissionem? Mortuorum scilicet resurrectionem, quam confirmavit et declaravit nobis filiis patrum illorum, per resurrectionem jesu Christi a mortuis; cujus resurrectionis nos veri testes sumus: nostris enim oculis inspeximus, et manus nostræ palparunt. Et ecce vobis annuntiamus Jesum Christum primogenitum, qui a mortuis resurrexit ad veræ suæ promissionis confirmationem; nam per resurrectionem suam mortem evacuans, universalem illam et tremendam resurrectionem ostendit, quam pollicitus est patribus nostris, ut ante dictum est. Et ipse est qui promisit, et in seipso primum volens ostendit eam, cum ad mortuos venisset et ab eis primogenitus resurrexisset, quam in fine sæculorum omnibus in commune præbebit.» Idcirco et primogenitus universalis illius resurreelionis Christus dicitur, ut Paulus beatus exclamals, ' ut nobis ostendat eum auctorem esse Dominum, et perfectorem ejus. Iuquit enim: Christus resurgens a mortuis primitiæ dormientium factus est, ut ipse undequaque in omnibus primus esset, et ipsi omnia subjicerentur **. Et iterum; • Christus mortuus est, et resurrexit, et vixit,,ut et mortuorum et vivorum dominetur "., Amplius: • Qui suscitavit Jesum, et nos cum Jesu suscitabit, et consti tuel nobiscum 68. Præterea: «Et nos rapiemur cum illis in nubibus obviam Christo in aera: et sic semper cum Domino erimus. Idem Paulus ių Apostolorum Actis, ut Lucas scribit, inquit, cum Agrippa rege sermonem habens:. Vitam quidem 64 Rom. XIV, 9. 45 1 Cor. vi, 14. [ Thess. · αὐτήν, γενόμενος ἐν νεκροῖς, καὶ ἀναστὰς ἐξ αὐτῶν πρωτότοκος· ἦν καὶ ἐπὶ συντελείᾳ τῶν αἰώνων, κοινῶς πᾶσι παρέξεται. Διὰ τοῦτο καὶ πρωτότοκος τῆς οἰκουμενικῆς ἐκείνης ἀναστάσεως ὁ Χριστὸς λέγεται, καθὼς Παῦλος βοᾷ ὁ μακάριος, ἵνα δείξῃ ἡμῖν ὅτι αὐτός ἐστιν ὁ ἀρχηγὸς καὶ Κύριος καὶ τε λειωτής ταύτης. Φησί γάρ ο Χριστὸς ἐγερθεὶς ἐκ νεκρῶν, ἀπαρχὴ τῶν κεκοιμημένων ἐγένετο· ἵνα ῇ αὐτὸς τὰ πάντα ἐν πᾶσι πρωτεύων, καὶ ἵνα ὑπο- «Act. xiii, 26 seqq. 49 Coloss., 1, 15. 3 [ Cor. xv, 28.

meam Hierosolymis noverunt omnes Judaei, pre- ταγῇ αὐτῷ τὰ πάντα.» Καὶ αυ, ο Χριστός ἀπέθανε, scientes me ab initio si velint testimonium per- καὶ ἀνέστη καὶ ἔζησεν, ἵνα καὶ νεκρῶν καὶ ζώντων hibere; quoniam secundum certissimam sectam κυριεύσῃ.» Καὶ ἔτι, ο Ὁ ἐγείρας Ἰησοῦν τὸν Κύ nostræ religionis vixi Pharisæus, et nunc in spe, ριον ἐκ νεκρῶν, καὶ ἡμᾶς διὰ Ἰησοῦ ἐγερεί, εἰς τὸ quæ ad patres nostros facta est a Deo, repromissio- παραστῆναι αὐτῷ.» Καὶ ἔτι, ο Καὶ ἡμεῖς ἁρπαγήnis, sto judicio subjectus: inquam duodecim tribus σόμεθα ἐν νεφέλαις, εἰς ἀπάντησιν τοῦ Κυρίου εἰς nostrae nocte et die deservientes, sperant devenire. αέρα, καὶ οὕτω πάντοτε σὺν Κυρίῳ ἐσόμεθα.» Ο De qua spe accusor a Judæis, rex. Quid incredi- αὐτὸς Παῦλος ἐν ταῖς τῶν Ἀποστόλων Πράξεσιν, ὡς bile judicatur apud vos, si Deus mortuos suscitat? › γράφει Λουκᾶς, φησί, πρὸς Ἀγρίππαν τὸν βασιλέα διαλεγόμενος, «Τὴν μὲν οὖν βίωσίν μου τὴν ἐν Ἱεροσολύμοις ἴσασι πάντες οἱ Ἰουδαῖοι· προγενών σκοντές με άνωθεν, ἐὰν θέλωσι μαρτυρεῖν, ὅτι κατὰ τὴν ἀκριβεστάτην αἵρεσιν τῆς ἡμετέρας θρησκείας ἔζησα Φαρισαίος· καὶ νῦν ἐπ' ἐλπίδι τῆς πρὸς τοὺς πατέρας επαγγελίας γενομένης ὑπὸ τοῦ Θεοῦ, ἕστηκα κρινόμενος· εἰς ἦν τὸ δωδεκάφυλον ἡμῶν ἐκτενῶς νύκτα καὶ ἡμέραν λατρεύον, ἐλπίζει καταντήσαι" περὶ ἧς ἐλπίδος ἐγκαλοῦμαι, βιαιλεῦ ᾿Αγρίππα, ὑπὸ Ἰουδαίων. Τί άπιστα κρίνεται παρ' ὑμῖν, εἰ ὁ Θεὸς νεκροὺς ἐγείρει; ν ΙΧ. Θ. Ηκουσας κάντα θα τοῦ μακαρίου Παύλου, πως νοεῖ τὴν ἐπαγγελίαν ἦν λέγει προς Εβραίους, ὅτι τὴν τῶν σωμάτων ἀνάστασιν ἐννοεῖ; διὸ καὶ φησίν· Εἰ τοῦτό ἐστιν ἡ ἐπαγγελία, καὶ ταύτην ἐλπίζομεν, εἰ ἄπιστα κρίνετε ὑμεῖς εἰ ὁ Θεὸς νεκροὺς ἐγείρει, ὅτι ὑπέσχετο τοῦτο; Αὕτη τοιγαροῦν ἐστιν ἐκείνη ἡ ἐπαγγελία, ἣν ἐπηγγείλατο, ἡ τῶν σωμάτων ἀνάστασις· ἵνα μὴ λέγωσί τινες, ὅτι φάγωμεν καὶ πίω μεν, αὔριον γὰρ ἀποθνήσκομεν· καὶ ἵνα πιστεύωσιν, ὅτι ἐστὶν ἄλλος αἰὼν, ὁ τὸν παρόντα διαδεξόμενος. Λοιπὸν τοῦτό ἐστιν δ φησιν ὁ μακάριος Παῦλος· ὡς οὐκ ἐκομίσαντο τὴν ἐπαγγελίαν οἱ πρὸ ἡμῶν, ἡγουν τὴν τῶν σωμάτων ἀνάστασιν· τοῦ Θεοῦ περὶ ἡμῶν κρείττόν τι προβλέψαμένου. Τοῦτο τί ἐστιν; Οὐδὲν ἄλλο, εἰ μὴ, καὶ ἡμεῖς ἵν᾿ ἔλθωμεν εἰς τὸ εἶναι καὶ μὴ ἐκείνους τελειωθῆναι, πρὶν καὶ ἡμᾶς γενέσθαι, καὶ εἰς τὸ εἶναι ἐλθεῖν. ᾿Αλλὰ καὶ τοῦτο, κατ᾽ ἐμὴν γνώμην, καλῶς ἡρμηνεύθη παρ' ἡμῶν· καὶ οὐ κα λύει τὰς ψυχὰς τῶν ἁγίων εἶναι μετὰ τοῦ Θεοῦ, ὡς πολλάκις εἴρηται· διὸ μὴ ἐνοχλεῖτε ἡμῖν, λέγοντες τοὺς ἁγίους ὡς οὐκ ἀπέλαβον ἔτι. Εκνήψατε δέομαι ὑμῶν, ἀδελφοί, διὰ τὰ σπλάγχνα τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, τοῦ ἀγαπήσαντος ἡμᾶς ἀχρείους ὄντας καὶ ἁμαρτωλοὺς καὶ ἀπεγνωσμένους, καὶ τὴν ψυχὴν αὐτοῦ θέντος ὑπὲρ ἡμῶν. Μὴ ἀποβάλλετε διὰ πεισμονὴν καὶ ἐθελοκακίαν, ἀδελφούς, οἰκείους τῆς αὐτῆς πίστεως, καὶ ὀρθοδόξους τῇ τοῦ Θεοῦ χάριτι· μηδὲ ἀποπέμπετε ὁμοπίστους Χριστιανοὺς καὶ ὁμογλώσσους, ὑπὲρ ὧν ὁ Χριστὸς τὸ ἴδιον αἷμα ἐξέχεεν, ἵνα τοὺς πάντας σώσῃ. ᾿Αλλὰ δεῦρο στῆτε μεθ᾿ ἡμῶν, ἵνα δοξάσωμεν ἐμοθυμαδὸν ἐν ἑνὶ στά ματι, τοὺς ἁγίου; εἶναι μετὰ τοῦ Θεοῦ, καθό ψυχαί, καὶ κράξωμεν ἐμοφρόνως πρὸς τὸν Δεσπότην • Πνεύματα και ψυχαὶ τῶν δικαίων αἰνοῦσί σε, Κύ ριε· ο ἵνα καὶ αὐτοὶ δοξαζόμενοι παρ' ἡμῶν, ἀντιδοξάσωσιν ἡμᾶς, καὶ πρεσβεύσωσιν ὑπὲρ ἡμῶν ἐκτενῶς, τὸν ἀθλοθέτην Ἰησοῦν τὸν Χριστὸν καὶ Σωτῆρα ἡμῶν, τοῦ καταξιῶσαι καὶ ἡμᾶς τῆς αὐτῶν ὁμηγύρεως τε καὶ στάσεως. Γένοιτο, γένοιτο. Audisti bic de beato Paulo quomodo promissionem intelligat, cum Hebræis exponit, scilicet se ¡corporum resurrectionem designare. Idcirco ait: ‹ Si hoc est promissio quam speramus, quid incredibile judicatis vos, si Deus suscitat mortuos, cum id pollicitus sit *7? › Hæc est illa promissio quam pollicitus est, il est corporum resurrectio, ne qui busdam ansa præberetur dicendi, Manducemus, bibamus, cras morientur; et ut crederent aliud esse sæculum, quod præsenti sit successurum. Reliquum igitur est, quod beatus Paulus dicit, «Non acceperunt repromissionem qui ante nos exstiterunt, sive corporum resurrectionem Deo pro nobis melius aliquid providente ".. Quid est hoc? Nil aliud nisl ut nos producamur et simus in natura, nec illos perfectionem posse adipisci antequam nos gencremur et ad esse perveniamus. Sed et hoc recte declaratum a nobis est, ut arbitror, nec impedit apud Deum esse sanctorum animas, ut sæpe dictum est. Ideoque nobis molesti ne sitis, dicendo sanctos nondum conseculos esse. Expergiscamini, oro vos, fratres, per viscera Domini nostri Jesu Christi, qui nos dilexit, quamvis inutiles peccatores et desperati essemus, et qui animam suam pro nobis posuit: ne ob malam suasionem et spontaneam malitiam fratres vestros, ejusdem fidei domesticos, Deique gratia orthodoxos, aljiciatis; neque Christianos ejusdem fdlei. et linguae participes repudietis, pro quibus Christus proprium eludit sanguinem, ut omnes salvaret. Sed huc accedite et nobiscum consistite, ut uno ore unanimiter credamus, sanctos, quatenus animæ sunt, cum Deo esse; et omnibus consentientibus ad Dominum exclamemus, Spiritus et animæ justorum laudant te, Domine, at et if a nobis glorificati, nos vicissini glorificent, et pro nobis enixe intercedant apud præmiorum datorem Jesum Christum et Salvatorem nostrum, ut nos societatis et ordinis dignos efficiat. Fiat, Fiat. • Hebr. xt, 40. • Ibid.

PRO CONE. FLORENT. CAP. V. DE PRIMATU PAPE. ΑΠΟΛΟΓΙΑ ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΕΜΠΤΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΤΩΝ ΕΝ ΤΩ ΟΡΟ ΤΗΣ ΣΥΝΟΔΟΥ *Οτι δικαίως ἐῤῥέθη καὶ ἀληθῶς, ὡς ο πάπας ἐστὶ κεφαλὴ πάσης τῆς τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίας, DEMONSTRATIO QUINTI CAPITIS EORUM QUE IN DECRETO SYNODI CONTINENTUR Quod juste vereque dictum sit, papam caput esse totius Ecclesia Christi. A'. Ecce quintum et ultimum decreti caput accedit, ut suam responsionem accipiat, quemadmodum et præcedentia. Ergo quia laborem explicandi quæ mihi de quatuor primis capitibus viderentur, non defugi, nequaquam decet hoc aut silentio involvere. aut debita responsione fraudare. Equum est igitur, omni adhibito studio, et de hoc capite quæ dict possunt afferre, ne et ipsum debita sibi careat portione; imo et allis adjungatur sacrorum Patrumi et doctorum divinis et theologicis testimoniis com. munitum, ut cumulate quod polliciti sumus præstemus. Quidnam vero hoc est? Ecclesia caput: papæ primatus, quemadmodum sacræ synodi decretum aperte clamat. ‹ Præterea decernimus apostolicam sedem et Romanum pontificem in universum orbem primatum obtinere, eumdemque esse heati Petri principis apostolorum successorein, et ipsius Christi in terris vicarium, Patrem, magistrum omnium Christianorum. › Hoc profecto nescio quomodo quis inficiari possit, cum apertissime Christus et omnes doctores manifestius quam si̟ vel tonitruum personaret, hoc ipsum vociferentur. Christus ergo ante suæ passionis tempus ad Philippi. Cæsaream pergens, interrogavit discipulos suos dicens: Quem me dicunt homines esse Filium hominis? Animadverte exquisitum theologici sermonis sensum. Nam quando de communibus hominum sententiis percontatur, apostoli occupant Ἰδοὺ καὶ τὸ πέμπτον καὶ τελευταῖον τοῦ ὅρου κεφάλαιον, ἧκεν ἀπολογίαν λαβεῖν, καθὼς καὶ τὰ φθάσαντα. Ἐπεὶ οὖν οὐχ ὑπεστειλάμην εἰπεῖν τὰ δοκοῦντα περὶ τῶν παρεληλυθότων τεττάρων κεφα λαίων, οὐδὲ περὶ τούτου δέον ἐστὶν ἡμᾶς σιωπῆσαι, καὶ μὴ δοῦναι τὴν πρέπουσαν ἀπολογίαν. Εἰκὸς οὖν ἐστι μετὰ πάσης προθυμίας καὶ περὶ τούτου τὰ δυ κατὰ φάναι, ἵνα μὴ ἄμοιρον μείνῃ· ἀλλὰ καὶ μετὰ τῶν ἄλλων αὐτὸ συναριθμηθείη ώχυρωμένον ταῖς τῶν ἱερῶν Πατέρων καὶ διδασκάλων ἐκφαντορικαῖς καὶ θεολογικαῖς μαρτυρίαις· ὥστ᾽ εἶναι πεπληρωμένην πᾶσαν τὴν ἡμετέραν ὑπόσχεσιν. Τί δὲ τοῦτ' ἐστιν; Ἡ τῆς Ἐκκλησίας ἀρχὴ, τὸ τοῦ πάπα πρωτεῖον· ὡς ὁ ἱερὸς τῆς συνόδου ὄρος διαρρήδην βου· Ετι διοριζόμεθα τὴν ἀποστολικὴν καθέδραν, καὶ τὸν Ρωμαϊκὸν ἀρχιερέα, εἰς πᾶσαν τὴν οἰκουμένην τὸ πρωτεῖον κατέχειν· αὐτόν τε τὸν Ρωμαϊκὸν ἀρχιερέα, διάδοχον εἶναι τοῦ μακαρίου Πέτρου τοῦ κορυφαίου τῶν ἀποστόλων, καὶ αὐτοῦ τοῦ Χριστοῦ ἐπὶ γῆς τοποτηρητὴν, καὶ πατέρα, καὶ διδάσκαλον τῶν Χριστιανῶν ἁπάντων.» Τοῦτο ἀληθῶς οὐκ οἶδα τίς ἐστιν ὁ δυνάμενος ἀρνήσασθαι, προδήλως τοῦ Χριστοῦ καὶ τῶν διδασκάλων βοώντων βροντῆς γεγωνότερον. Ο μὲν οὖν Χριστὸς πρὸ καιροῦ τοῦ ἰδίου πάθους, τὴν πρὸς τὰ μέρη Καισαρείας τῆς Φιλίππου ὁδὸν ποιούμενος, ἠρώτησε τοὺς μαθητὲς αὐτοῦ, λέγων· «Τίνα με λέγουσιν οἱ ἄνθρωποι εἶναι τὸν υἱὸν τοῦ ἀνθρώπου; Καὶ ἄρα τὸν ἀκριβῆ τῆς θεολογίας νοῦν. Οταν μὲν οὖν περὶ τῶν κοινῶν ἐννοιῶν responsionem, dicentes per singulos, quidam Joanτῶν ἀνθρώπων ἠρώτησεν, οἱ ἀπόστολοι φθάνουσι nem Baptistam, alii dicunt Eliam, alii Hieremiam, τὴν ἀπολογίαν, λέγοντες ἀνὰ μέρος, οἱ μὲν Ἰωάννην alii unum ex prophetis; quando vero de illorum τὸν Βαπτιστήν ἕτεροι λέγουσιν εἶναι σε Ηλίαν ἄλλοι Ιερεμίαν· ἕτεροι δὲ ὡς ἕνα τῶν προφητῶν. Οταν δὲ τὴν αὐτῶν γνώμην ἠρώτα μαθεῖν, καὶ τίνα ἂν ἔχωσι περὶ αὐτοῦ ὑπόληψιν, ἐν τῷ εἰπεῖν, Ὑμεῖς δὲ, τίνα με λέγετε εἶναι; Τότε οὐδεὶς τῶν ἀποστό λων ἐφθέγξατο· οὐδεὶς ἀπεκρίθη. Ἐκεῖνοι μὲν γὰρ πρόεδροι τοῖς ἄλλοις, ὁ δὲ Πέτρος, κἀκείνων πρόεδρος, καὶ τῆς οἰκουμένης ἁπάσης. Κἀκεῖνοι μὲν ὡς sententia explicanda interrogat, et quam existima; tionem de eo haberent, cum, diceret: • Vos autem quem me esse dicitis?» tunc nemo apostolorum locutus est, quia ipsi aliorum præsides erant; Petrus autem iis et toti orbi terrarum præsidebat. Et ii quidem tanquam præsides aliorum, aliorum sententiain explicabant; at cum Petrus apostolorum præses esset, pro illis affert responsionem. Illi enim

priratum velut ejusdem scholæ socii detulerunt; πρόεδροι τῶν ἄλλων, τῶν ἄλλων τὰς γνώμας ἔλεγον· unde et audacter Christo respondet: «Magister, interrogas quem te dicimus esse? tu es Christus Filius Dei vivi.» Considera magnificam Petri confessionem; ideo et Salvator ad eum Beatus es, Simon Barjona, quia caro et sanguis non revelavit tibi, non humana sapientia hoc te docuit, neque ab hominibus didicisti, sed Pater meus qui in cœlis est hanc tibi admirabilem theologiam revelavit. Pater igitur meus te docuit. Ego autem tibi dico, quod tu es Petrus, et super hanc petram ædificabo Ecclesiam meam, et portæ inferi non prævalebunt adversus cam. Neque hic substitit, imo progre diens dicit, ‹ Et dabo tibi claves regni cœlorum gjet quæcunque ligaveris super terram, erunt ligata et in cœlis; et quæcunque solveris super terram, erunt soluta et in colis 6-1. Quis ergose Christianum professus hæc abnegabit, nisi forte Christianismum exuere velit? ὁ δὲ Πέτρος, τῶν ἀποστόλων ὑπάρχων πρόεδρος, ὑπὲρ ἐκείνων τὴν ἀπολογίαν ποιεῖται. Υπεχώρησαν γάρ ἐκείνῳ τα πρωτεία οἱ θιασῶται. "Οθεν καὶ μετὰ παρ ῥησίας ἀποκρίνεται τῷ Χριστῷ λέγων, ο Διδάσκαλε ἐρωτᾷς τίνα σε γνωρίζομεν εἶναι; σὺ εἶ ὁ Χριστός, ὁ Υἱός τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος.» Σκόπει τὴν ὁμολογίαν τοῦ Πέτρου ὡς ὑψηλήν. Διὸ καὶ ὁ Σωτὴρ πρὸς αὐτ τόν· «Μακάριος εἶ, Σίμων Βὰρ Ἰωνᾶ, ὅτι σὰρξ καὶ αἷμα οὐκ ἀπεκάλυψέ σοι τοῦτο.» Οὐκ ἀνθρωπίνη σο φία σε τοῦτο ἐδίδαξεν· οὐδὲ ἐξ ἀνθρώπων μεμάθη κας· ἀλλ' ὁ Πατήρ μου ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς, ταύτην τὴν θαυμαστὴν ἀπεκάλυψε σοι θεολογίαν. Ο μὲν οὖν Πατήρ μου ἐδιδαξέ σε ταῦτα. Εγώ δέ σο: λέγω, ὅτι σὺ εἶ Πέτρος· καὶ ἐπὶ ταύτῃ τῇ πέτρα οἰκοδ μήσω μου τὴν Ἐκκλησίαν· καὶ πύλαι οδου οὐ κατισχύσουσιν αὐτῆς· ι καὶ οὐ μέχρι τούτου ἔστη, ἀλλ' ἑπομένως λέγει· ι Καὶ δώσω σοι τὰς κλεῖς τῆς βε σιλείας τῶν οὐρανῶν· καὶ ὅσα ἐὰν δήσῃς ἐπὶ τῆς γῆς, ἔσται δεδεμένα ἐν τοῖς οὐρανοῖς· καὶ ὅσα ἐὰν λύσῃς ἐπὶ τῆς γῆς, ἔσται λελυμένα ἐν τοῖς οὐρα ναῖς.» Τίς οὖν ἐν Χριστιανοῖς τελῶν, ἀρνήσεται ταῦτα; εἰ μὴ προφανῶς ἀποβάλλοι ἂν τὸν Χριστια νισμόν. Sed quid hic objiciunt qui id oppugnant? Ad omnes hoc dixit Christus ubi dicit: Accipite Spiritum sanctum. Quorum remiseritis peccata, remittentur eis, et quorum retinueritis, retenta sunt ³; ɔ et alibi: • Ecce dedi vobis potestate:n calcandi supra serpentes et scorpiones, et super omnein virtutem inimici ';» et rursus: e Eunles in mundum universum, prædicate Evangelium omni creature;» et alibi: Quæcunque ligaveritis super terram, erunt ligata et in cœlo; et quæcunque solveritis super terram, erunt soluta et in calis. Hæc et nos confitemur, dicimusque quod in commune hos constituit magistros orbis terrarum, et omnibus gratiam tribuit peccata dimittendi, quoniam usque ad orbis terminos ipsos destinavit. Necesse enim erat eos habere potestatem baptizandi, docendi, prædicandi et omnibus gentibus dicendi quæ opus esset. Cæterum erat utile, vel potius necessarium hos caput habere, ut inter eos esset ordo et caput, ne sine capite aberrarent, unde confusio magis oriretur quam unio, ex quo dissolutio et ordinis perturbatio esset consecuta, quia ubi non est ordo, ibi dissolutio; nam ordinis perturbatio dissolutionis principium. Gregorius, cognomento Theologus, id confirmat. Nam nundamos principatus videmus perturbari, discindi alque aboleri, quando inter se juncti non sunt: quoniam si dao de primatu regna decertent, utrumque exstinguitur. lloc et Salvator dixit: c Omne, inquit, regnum in seipsum divisum desolabitur ".. Igitur in commune ad omnes hoc Christus dixit (ueno negabit hoc), sed seorsum Petro: Tu es Petrus cl super hanc petram ædificabo Ecclesiam meam, › et reliqua, ne oriretur inter nos divisio, ut diximus, Β'. ᾿Αλλὰ τί πρὸς τοῦτό φασιν οἱ ἀντιμαχόμενοι; Προς πάντας τοῦτο ἔφησεν ὁ Χριστὸς ἔνθα λέγει, ο Λάο Εετ: Πνεῦμα ἅγιον· ἄν τινων ἀφῆτε τὰς ἁμαρτίας, ἀφίενται αὐτοῖς· ἄν τινων κρατῆτε, κεκράτηνται. Καὶ ἀλλαχοῦ, «Ιδού δίδωμι ὑμῖν τὴν ἐξουσίαν τοῦ πατεῖν ἐπάνω ὄψεων καὶ σκορπίων, καὶ ἐπὶ πᾶσαν τὴν δύναμιν τοῦ ἐχθροῦ.» Καὶ αὖ, «Πορευθέντες εἰς τὸν κόσμον ἅπαντα, κηρύξατε τὸ Εὐαγγέλιον πάση τῇ κτίσει.» Καὶ ἑτέρωθι, ο Οσα ἂν δήσητε ἐπὶ τῆς γῆς, ἔσται δεδεμένα ἐν τῷ οὐρανῷ· καὶ ὅσα ἐὰν λύσητε ἐπὶ τῆς γῆς, ἔσται λελυμένα ἐν τοῖ; οὐρα νοῖς.» Ταῦτα καὶ ἡμεῖς ὁμολογοῦμεν, καὶ φαμεν πρὸς αὐτούς· ὅτι κοινῶς τούτους κατέστησε διδα σκάλους τῆς οἰκουμένης· καὶ πᾶσι τὴν χάριν ἔδω κεν, ὥστε ἀφιέναι ἁμαρτήματα· ἐπειδὴ εἰς τὰ τοῦ κόσμου πέρατα αὐτοὺς ἐξαπέστελλεν· ἀναγκαῖον γὰρ ἦν, ὥστε αὐτοὺς ἔχειν ἐξουσίαν βαπτίζειν, διδά σκειν, κηρύττειν, καὶ λέγειν πᾶσι λαοῖς τὰ προσή κοντα. ᾿Αλλὰ χρήσιμον ἦν, μᾶλλον δὲ ἀναγκαῖον, καὶ τούτους ἔχειν ἀρχὴν, ὥστ᾽ εἶναι καὶ ἐν αὐτοῖς τάξιν καὶ κορυφὴν, ἵνα μὴ ἀκέφαλοι ὦσι, καὶ σύγχυ σις μᾶλλον γένηται ἐν αὐτοῖ;, ἢ συμφωνία· καὶ οὕτω λύσις καὶ ἀταξία αὐτοῖς ἐπακολουθήσει. Ενθα γὰρ οὐκ ἔστι τάξις, ἐκεῖ λύσις. Αταξία γὰρ ἀρχὴ λύσεως, Γρηγόριος ὁ τῆς θεολογίας ἐπώνυμος τοῦτο φάσκει. Ορῶμεν γὰρ ἐν ταῖς κοσμικαῖς ἀρχαῖς, τις συγχύσεις τε καὶ διαιρέσεις, καὶ ἀφανισμούς οὓς ὑφίσανται, ὅταν οὐκ εἰσὶν ἡνωμέναι· Αμιλλώμεναι γὰρ δύο αρχαί, περὶ τῶν πρωτείων, αμφότεροι δια φθείρονται. Καὶ ὁ Σωτὴρ ἔφη· ι Πάσα γάρ, φησί, βασιλεία μερισθεῖσα καθ᾿ ἑαυτὴν, ἐρημούτα:» Ούο κοῦν κοινῶς μὲν πρὸς πάντας τοὺς ἔφησεν ὁ Χρι στὸς, καὶ οὐδεὶς τοῦτ' ἀρνήσεται. 'Αλλ' ἰδίως πρὸς Πέτρον ἔφη· ι Σ' εξ Πέτρος· καὶ ἐπὶ ταύτῃ τῇ πέτ 6. Matth. xνι, 16-19. 3 Joan. xx, 23. Luc. x, 19. • Matth. xvi, 18. 5 Matth. xi, 95.

PRO CONC. FLORENT. CAP. V. DE PRIMATU PAPΕ. τρα οικοδομήσω μου τὴν Ἐκκλησίαν, ο καὶ τὰ ἑξῆ;· ac perturbatio. Si ergo ea vera sunt, quod mundaἵνα μὴ γένηται ἐν αὐτοῖς σχίσμα. ω; ἔφημεν καὶ ταραχή. Εἰ οὖν ταῦτ᾽ ἀληθῆ, ὡς αἱ κοσμικαὶ ἀρχαί, ὅταν μὴ ἡνωμέναι ὦσιν, ὄλεθρον καὶ ἀφανισμὸν ὑφα στανται, πῶς ὁ Χριστὸς ὤφειλεν ἐᾶσαι τὴν Ἐκκλη σίαν αὐτοῦ χωρίς κεφαλῆς; ἵνα σύγχυσιν ἕξῃ, καὶ ἐκ τῆς συγχύσεως διαφθαρῇ. Αλλ' ὡς ἁπάσης τά ξεως υπεριδρυμένος, καὶ ὡς τὴν τάξιν αὐτὸς ὢν ὁ συστησάμενος, ἐν τάξει καὶ τὸ ἑαυτοῦ σύστημα, τὸ ἐκκλησιαστικὴν δηλαδή κατέστησε μένειν. Καὶ ὥσπερ αὐτὸς ἐπὶ γῆς ἦν κορυφὴ καὶ Κύριος καὶ διδάσκαλος τῶν μαθητῶν, καὶ πατὴρ καὶ ποιμήν, οὕτω βουλόμενος πρὸς τὸν πατρικὸν ἀνιέναι θρόνον, τὸν Πέ τρον αὐτοῖς ἐπιστάτην κατέστησε καὶ πατέρα καὶ διδάσκαλον· καὶ ἁπλῶς αὐτοῦ τοποτηρητὴν καὶ διά δοχον. Δείκνυσι δὲ καὶ ἀλλαχοῦ πρὸ τοῦ πάθους, τὴν ἀρχὴν καὶ τὸ πρωτείον δοθῆναι τῷ Πέτρῳ ἔνθα φησί· ο Πέτρε, πολλάκις ἠθέλησεν ὁ Σατανᾶς ἐπι σινιάσαι ὑμᾶς ὡς τὸν σίτον, ἐγὼ δὲ ἐδεήθην ὑπὲρ σοῦ, ἵνα μὴ ἐκλείπῃ ἡ πίστις σου· καὶ σύ ποτε ἐπιστραφείς, στήριξον τοὺς ἀδελφούς σου. ο 'Ακούεις τὸ, Ἐγὼ ἐδεήθην ὑπὲρ σοῦ· καὶ τὸ, Σὺ ποτε ἐπιστραφείς στήριξον τοὺς ἀδελφούς σου; Τί σοι δοκεῖ τὸ, ἐπιστηρίζειν τοὺς ἀδελφοὺς, ἢ τὸ εἶναι αὐτῶν ἀρχὴν, καὶ στηρίζειν αὐτούς; Καὶ ἀλλαχοῦ τὸ αὐτὸ δείκνυται, ἐν τῷ εἰπεῖν, ο Σίμων, πορευθεὶς εἰ; τὴν θάλασσαν, βάλλε ἄγκιστρον, καὶ τὸν ἀναβάντα σοι πρῶτον ἰχθὺν ἄρας, ἀνοίξας τὸ στόμα αὐτοῦ, εὑρήσεις στατήρα· τοῦτον δὸς ἀντὶ ἐμοῦ καὶ σοῦ. Ἐν τούτῳ ἔγνωσαν οἱ μαθηταί, ὅτι τὸν Πέτρον αὐτοῖς πρῶτον κατέστησε.» Ταῦτα μὲν αὐτὸς ὁ Χριστὸς πρὸ τοῦ πάθους ὡς εἴρηται εἶπε. Μετὰ δὲ τὴν ἀνάστασιν, ὡς Ιωάννῃ τῷ τῆς βροντῆς υἱῷ δοκεῖ, γεγραφότι τὸ ἱερὸν Εὐαγγέλιον, ὁ Πέτρο; ἰδὼν τὸ γλυκύτατον τοῦ Δεσπότου πρόσωπον, φησί Κύριε, « τί σοι ἀρεστόν ἐστιν ἐμὲ ποιῆσαι; ὁ Ἰησοῦς ήρετο τοῦτον, τρὶς, Πέτρε, φιλεῖς με; Καὶ ἐν ἑκάστῃ ἐρωτήσει, ποιμένα προΰχειρίσατο αὐτὸν, ἐν τῷ λέγειν, Ποίμαινε τὰ πρόβατά μου· ποίμαινε τὰ ἀρνία μου· ὅς, ἀχθεσθεὶς τῇ τριττῇ ἐρωτήσει φησί μετά θερμῶν τῶν δακρύων, «Κύριε, σὺ πάντα οἶδας· σὺ γινώσκεις ὅτι φιλῶ σε.» Οὗ ὁ Κύριος τῇ τριττῇ ἐρωτήσει, τὸ τριττὸν τῆς ἀρνήσεως ἐξιάσατο· εἶτα τῆς οἰκουμένης προχειρίζεται ποιμένα καὶ διδάσκαλον. Καὶ τοῦτο πολλοῖς μὲν ἀποδείξομεν λόγοις καὶ μάρτυσιν. Οὐχ ἧττον δὲ καὶ Ἰωάννης ὁ μέγας τῆς Δαμασκοῦ ὀφθαλμὸς, ἐν τῷ βίῳ Βαρλαὰμ καὶ Ἰωσαφάτ τῶν Ἰνδῶν, μαρτυρεί λέγων ὡδί·. Εφυγαν ὁ πολέμιος διάβολος, αἰσχυνθεὶς τῇ μετανοίᾳ Πέτρου, Ὁ δὲ, κορυφαῖος αὖθις ἦν, ὥσπερ διδάσκαλος τῆς οἰκουμένης χειροτονηθείς.» Τοῦτο καὶ ὁ σοφὸς Λέων ὁ βασιλεὺς, ἐν τοῖς ἐξαποστειλαρίνις, Γιῆ μὲν, λέγει, μετὰ τὴν θείαν ἔγερσιν, τρὶς τὸ, «Πέτρε, φιλεῖς με;» πυθόμενος ὁ Κύριος τῶν ἰδίων προβάτων προβάλλεται ποιμενάρχην· πῆ δὲ, Σίμωνι δέδωκε την τῶν προβάτων νομήν· εἰς ἀγάπης ἀντέκτισιν, τὴν τοῦ ποιμαίνειν φροντίδα αἰτῶν. Διὸ καὶ ἔλεγεν· Εἰ næ potestates, quando disjunctæ sunt, intereunt et dilabuntur, quomodo Christus debuit Ecclesiam suam omittere sine capite, ut confusio sequeretur, et ex confusione destrueretur? Sed uti supra onnem ordinem potius, et uti exsistens is qui ardinem constituit, voluit et ordine suam societatem, videlicet ecclesiasticam, contineri. Et ut ipse in terris erat capat, Dominus et magister discipulorum, et Pa¹er et Pastor, sic cum decrevisset ad paternum thronum ascendere, Petrum præfectum ipsis constituit Patrem et magistrum; et ut uno verbo dicam, suun vicarium ac successorem. Ostendit autem et alibi ante sua passionein, se principatum et primatum Petro tradidisse, ubi dicit: ‹ Petre, sæpius expetivit Satanas vos ut cribraret sicut triticum. Ego autem rogavi pro te ut non deficiat fides tua; et tu aliquando conversus confirma fratres tuos. > Audis hoc, Ego rogavi pro te, › et illud, ‹ Tu aliquando conversus confirma fratres tuos *?, Quid tibi videtur scilicet, confirmare fratres, nisi eum esse illorum princtpem, et cos confirmare? Et alibi idem ostendit dicens, Simon, vade ad mare, et mille hamum, ο et eum piscem qui primus ascenderit tolle, et aperiens os ejus, invenies stateram, illum sumens da pro me et te '. › Ex eo cognoverunt discipuli Petrum ipsis principem præfecisse. Hæc Christus ipse antequam pateretur enuntiavit, ut dictum est. Post resurrectionem autem (ut Joanni tonitrui, filio videtur, qui scripsit Evangelium) Petrus intuens in jucundissimum Domini vultum, inquit: «Domis ne, quid placet tibi ut ego faciam? Jesus interrogavit hunc ter, 4 Petre, amas me?» et in unaquaque interrogatione pastorem illis designavit dicens, ‹ Pasce oves meas, pasce agnos meos; qui terna interrogatione coulristatus ait ubertim fleus, «Domine, tu scis omnia, tu scis quia anio te ",» cujus Dominus triplici interrogatione voluit triplici abnegationi mederi. Postea terra constituit ipsum pastorem et magistrum, idque multis ostendemas rationibus et testibus; præcipue vero Joannes Damasci oculus in Vita Barlaain et Josaphat Indorum testatur ita dicens: Aufugit hostis diabolus o Petri penitentiam pu:lore sulusus.. Αt illo rursus princeps electus erat, veluti terræ magister. Id et sapiens Leo imperator in ex-postilariis dicit: Partim quidem post divinam resurrectionem, ter, • Petre, amas me?, interrogans Dominus, suaruni ovium constituit pastorem; partim vero Simoni oves tradidit ad pascendum, ut charitatem mutuam rependeret, requirens ab eo curam pascendi; et ideo dixit, Petre, si amas me, pasce agnos neos ".» Petrus vero, intelligens, quod magnum est primatus et multæ virtutis egens, vidensque Joannem, quem valde Christus diligebat, qui sequebatur, ait: Hic autem quid? › quasi vero • Ibid, * Luc. xxi, 51. 7 Matth. xvn, 26. 8 Joan. xxi, 15-17.

dicens, Me, Domine et magister, designas caput φιλείς με, Πέτρε, ποίμαινε τὰ ἀρνία μου· ὁ δὲ Πέ- . discipulorum: hunc autem a te dilectum, quid τρος συνεὶς τὸ πρωτείον ὅτι μέγα, καὶ πολλῆς δεί Jubes essa? qui et petiit ab eo sedere a dextris suis; el antequam peteret, curavit a matre id fieri, ut vel a dextris, vel sinistris collocaret ipsum in gloria Salvatoris. Ex quibus aperte colligitur hic cathedræ primatus. Quod si de cœlesti cathedra doctores hoc intellexerunt, tamen et hoc pacto possumus interpretari. Sed ne cui occasio praele retur exponendi quod de omnibus dixit discipulis, • Quæcunque solveritis et quæcunque ligaveritis, › respondet Dominus velut cum increpans, Petre, si eum volo manere, donec rursus veniam, quid ad te? Tu, sequere me.» Nam e sequere; nil aliud ostendit nisi, Sequere me hoc baculo pastorali: ac veluti quando ego vobiscum eram, custodiabam vos, cum Pater essem vester, caput et magister, sic et tu sis pro me, et sequere me in hoc principatu, docens et confirmans fratres tuos; te enim in terra esse volo pro me. Ideoque manet usque ad hanc diem et manebit Petrus Christum sequendo per successores suos, ut in orationis progressu declarabitur. Ex his Salvator suain mentem ostendit, ut dictum est, antequam pateretur et post resurrectionem. μενον τῆς δυνάμεως, ἰδὼν τὸν Ἰωάννην ἀκολουθοῦντα, τὸν λίαν ὑπὸ Χριστοῦ φιλούμενον ἔφη • «05. τος δὲ, τί; ν ὡσανε! λέγων· Εμε, Κύριε καὶ διδάσκαλε, προχειρίζῃ κορυφὴν τῶν μαθητῶν, τοῦτον δὲ τὸν παρὰ σοῦ φιλούμενον, τί προστάττεις εἶναι; ὃς καὶ ᾐτήσατο παρ' αὐτοῦ τὴν ἐκ δεξιῶν καθέδραν, καὶ τὴν μητέρα πρὸ τῆς αὐτοῦ αἰτήσεως ἐξαπέστειλε ζητῆσαι, ἢ ἐκ δεξιῶν ἢ ἐξ εὐωνύμων καθίσαι αὐτὸν ἐν τῇ δόξῃ τοῦ Σωτῆρος, ἐν οἷς δηλοποιείται ἡ πρω τοκαθεδρία αὕτη. Εἰ δὲ καὶ περὶ νοητῆς καθέδρας οἱ διδάσκαλοι ἐξέλαβον τοῦτο, ὅμως δυνάμεθα καὶ οὕτω νοῆσαι. Αλλ' ἵνα μὴ πρόφασιν ἔχωσι τινες δεν περὶ πάντων τῶν μαθητῶν εἶπεν, Όσα ἂν λύσητε, καὶ ὅσα ἄν δήσητε, ἀποκρίνεται ὁ Κύριος, ὡσανε! ἐπιτιμῶν αὐτῷ·· Πέτρε, ἐὰν αὐτὸν θέλω μένειν ἕως καὶ πάλιν ἔρχομαι, τί πρὸς σέ; Σὺ ἀκολούθει μοι.» Το γάρ, Ακολούθει μοι, οὐδὲν ἄλλο δηλοί, ή ὅτι ἀκολούθει μου τῇ ποιμαντικῇ βακτηρίᾳ ταύτῃ. Καὶ ὥσπερ ἐγὼ ὢν μεθ᾽ ὑμῶν, ετήρουν ὑμᾶς, παι τὴρ ὑμῶν ἦν καὶ κορυφὴ καὶ διδάσκαλος, φροντί ζων καὶ ἀγρυπνῶν ὑπὲρ ὑμῶν, σὕτω καὶ σὺ ἴσθι ἀντὶ ἐμοῦ· καὶ ἔπου μου τῇ ἀρχῇ ταύτῃ, διδάσκων καὶ ἐπιστηρίζων τοὺς ἀδελφούς σου. Μὲ γὰρ θέλω εἶναι ἐπὶ τῆς γῆς ἀντ᾿ ἐμοῦ. Διὸ καὶ μένει ἕως τῆς σήμερον· καὶ μενει ο Πέτρος Επόμενος τῷ Χριστῷ διὰ τῶν διαδόχων αὐτοῦ, ὡς πρόσω χωρῶν ὁ λόγος δηλώσει. Ταῦτα μὲν ὁ Σωτήρ, ὡς εἴρηται, πρὸ τοῦ πάθους καὶ μετὰ τὴν ἀνάστασιν. Cæterum sancti Patres et acta decumenicoruın couciliorum manifestissime idem comprobant. Quid igitur jure adversus hæc potestis afferre? nisl fore id quod a multis audio prædicari, quod hi vilam Petri non vivunt: nam ille pauper, hi vero suht divites; 6t, Aliud vitæ genus nunc papa ducit quami Petrus, quomodo est ergo successor ejus? Duo animadverto hie reprehendi quæ omitti possunt. Primum quod ille pauper erat, hic dives: secundum, aliud genus vivebat ille, aliud hle. Ad primum quidem illis sic respondendum est, scilicet quod opes et ea quæ possidet, non ipse sibi comparavit, neque per vim ab aliquo extorsit, sed ante multas ælates et annos, non tantum ante schisma et divisionem Ecclesiarum, sed paulo post Christi assumptionem in cœlum, et ante sanctam et primam synodum, magnus Constantinus imperator invictus, Sylvestro sanctissimo summoque pontifici largitns est, quemadmodum in edicto continetur et in sacris canonum libris invenitur. At et nos id ad verbum apponemus, ne aliud videamur afferre quain propria verba sonant. Decretum invicii imperatoris et magna Constantini, ad sanctissimum Sylvestrum Romanum papam. ‹ Æquum esse judicavimus unà cum omnibus 30 Juan. xxi, 23. Γ. Οἱ δὲ ἅγιοι καὶ τὰ Πρακτικὰ τῶν οἰκουμενικῶν συνόδων, φανερώτατα τὸ προκείμενον παριστῶσι· τί οὖν δικαίωμα ἔχετε˙ πρὸς τοῦτο εἰπεῖν, ἀλλ' ἡ δ παρὰ πολλῶν ἀκούω λεγόμενον, ὅτι τὴν ζωὴν οὗτοι οὐ βιοῦσι τοῦ Πέτρου; ἐκεῖνος γὰρ πένης ἦν· οὗτοι δὲ πλούσιοι· καὶ Ἑτέραν ζωὴν διάγει ὁ πάπας νῦν, ἣν ὁ μακάριος οὐκ ἔζησε Πέτρος. Πῶς τούτου διά όσχος; Δύο εἰσὶ τὰ ἐγκαλούμενα ἐνταῦθα· καὶ οὐ δεί παραλειφθῆναι. Πρῶτον μὲν, ὅτι ἐκεῖνος πένης οὗτος δὲ πλούσιος· δεύτερον, ἐκεῖνος ἄλλην έξη ζωὴν, καὶ ἄλλην οὗτος. Καὶ πρὸς μὲν τὸ πρῶτον,, οὕτως ἀποκριτέον αὐτοῖς, ὅτι ἅπερ πλουτεῖ καὶ κέκτηται, οὐκ αὐτὸς οὗτος ἐζήτησεν, ἀλλ' οὐδὲ δυο ναστεί, παρά τινὸς ἔλαβεν· ἀλλὰ πρὸ πολλῶν ἐτῶν καὶ ἐνιαυτῶν, καὶ οὐ μόνον πρὸ τοῦ σχίσματος και τῆς διαιρέσεως τῶν Ἐκκλησιῶν, ἀλλὰ καὶ ἔγγιστά που τῆς Χριστοῦ ἀναλήψεως, καὶ πρὸ τῆς ἁγία; και μεγάλης πρώτης συνόδου, ο μέγας Κωνσταντι νος, ὁ ἐν βασιλεῦσιν αήττητος, Συλβέστρῳ τῷ ἁγιο τάτῳ ἄκρῳ ἀρχιερεῖ ἐδωρήσατο· ὡς ἐν τῷ θεσπί σμάτι φέρεται, καὶ ἐν τοῖς ἱεροῖς τῶν κανόνων βιβλίοις εὑρίσκεται. 'Αλλ' ἡμεῖς καὶ τοῦτο αὐτολεξεί θήσομεν ἵνα μὴ ἄλλα δόξωμεν λέγειν, ἢ ἐκεῖνα αὐτ τοῦ τὰ ῥήματα. Θέσπισμα τοῦ ἐν βασιλεῖσιν αηττήτου καὶ με γάλου Κωνσταντίνου, πρὸς τὸν ἁγιώτατον Σύλλβεστρος Ρώμης πάπαν. • Δέον ἐκρίναμεν μετὰ πάντων τῶν σατραπών

PRO CONC. FLORENT. CAP. V. DE PRIMATU PAPE. ἡμῶν, καὶ πάσης τῆς συγκλήτου καὶ τῶν ἀρχόντων, satrapis nostris, et universo senatu, optimatibus καὶ μετὰ παντὸς τοῦ λαοῦ τοῦ ὑπὸ τὴν ἐξουσίαν τῆς et cuncto populo imperio Romanæ gloriæ subjacen Ρωμαϊκῆς δόξης, ἵνα ὡς ὁ ἅγιος Πέτρος ἐκ προσ ti, út sícut sanctus Petrus vicarius éx persona Filit ώπου τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ ἐστιν εἰς τὴν γῆν, οὕτω Dei est constitutus in terris, ita et episcopi succesκαὶ οἱ ἐπίσκοποι οι διάδοχοι τοῦ κορυφαίου τῶν sores principis apostolorum ampliorem principatus ἀποστόλων ἀρχικὴν ἐξουσίαν εἰς τὴν γῆν ἐπέχωσι, pulestatem, quam regnum gloriæ nostre label, πλέον παρ' δ ἔχει ἡ βασιλεία τῆς δόξης ἡμῶν. Καὶ obtineant. Hoc et a nobis, et a nostro concessum τοῦτο παρεχωρήθη ἀφ᾿ ἡμῶν καὶ ἀπὸ τῆς βασιλείας est imperio. Et volumus ipsum principent apostoἡμῶν· καὶ θέλομεν ἡμεῖς αὐτὸν τὸν κορυφαῖον τῶν lorum et successores ipsius, ex ejus persona, priἀποστόλων καὶ τοὺς διαδόχους αὐτοῦ, ἐκ προσώπου mos apud Deum esse Patres et defensores. Et sicut αὐτοῦ, πρώτους πρὸς τὸν Θεὸν Πατέρας εἶναι καὶ nostra in perialis potestas in terris colitur et honoδε έντορας. Καὶ ὥσπερ ἡ βασιλική εξουσία ἡμῶν ratur, ita ejus sanctam Romanam Ecclesiant ventεἰς τὴν γῆν σέβεται καὶ τιμᾶται, οὕτω θεσπίζομεν ranter honorari decernimus; et amplius quam. σέβεσθαι καὶ τιμᾶσθαι τὴν ἁγίαν τῶν Ῥωμαίων nostrum imperium terrenumque thronum, sedehr Ἐκκλησίαν· καὶ πλέον παρὰ τὴν βασιλείαν ἡμῶν sacratissimam beati Petri gloriose exaltari. Sanκαὶ τὸν γήϊνον θρόνον, τὴν ἁγίαν καθέδραν τοῦ cimus etiam ut principatum teneat tam super quaἁγίου Πέτρου δοξάζεσθαι καὶ ὑψοῦσθαι· διδόντες tuor sedes, Alexandrinam, Antiochenam, Hierosoly. αὐτῇ δύναμιν καὶ δόξης ἀξίωμα· καὶ διακρίνοντες nitanam, Constantinopolitanam, quam etiam super θεσπίζομεν ἵνα ἔχῃ ἐξουσίαν ἀρχικὴν· καὶ εἶναι omnes universo orbe terrarum Ecclesias Dei; et ταύτην κεφαλὴν τῶν τεσσάρων θρόνων, ἤτοι τοῦ pontifex qui per tempora ipsius sanctæ Romanæ θρόνου τῆς ᾿Αλεξανδρείας, τῆς Ἀντιοχείας, τῶν Ecclesiæ exstiterit, celsior et princeps cunctis Ἱεροσολύμων, καὶ τῆς πόλεως τῶν Βυζαντίων· καὶ sacerdotibus totius mundi exsistat, et ejus judicio ἁπλῶς εἰς ὅλας τὰς Εκκλησίας πάσης τῆς οἰκουμέ- quæ ad cultum Dei, vel idem Christianorum, vel νης. Καὶ ὁ ἐπίσκοπος ὁ μέλλων εἶναι εἰς τὴν ἁγίαν stabilitatem procuranda fuerint, disponantur. - τῶν Ῥωμαίων Εκκλησίαν, ὀφείλει εἶναι ἔνδοξος καὶ quum est enim, ut ibi divina lex obtineat apicem ὑψηλότερος παρὰ πάντας τοὺς ἱερεῖς τοῦ κόσμου. Καὶ et primatum, ubi sanctus legislator Christus Jesus εἴ τί ἐστι πρὸς θεραπείαν τοῦ Θεοῦ καὶ διόρθωσιν καὶ Salvator noster misso beato Petro jussit cathedram στερέωσιν τῆς πίστεως τῶν Χριστιανῶν, ἵνα κρί- tenere, et ubi crucis palibulum passus est, et beats νηται παρ' αὐτοῦ. Δίκαιον γάρ ἐστιν ἵνα ἐκεῖσε ὁ ἅγιος mortis calicem bibit; vestigiis inhærendo sui νόμος ἔχῃ τὴν κεφαλὴν καὶ ἀρχὴν, ὅπου ὁ ἅγιος νο- c nostrique magistri, et ibi gentes capita inclinare μοθέτης Χριστὸς Ἰησοῦς ὁ Σωτὴρ ἡμῶν, τὸν μακάριον propter confessionem nominis Christi, ubi eorum ἀπόστολον Πέτρον, ἐκέλευσε κρατεῖν τὴν καθέδραν magister beatus Paulus protensa cervice propter καὶ ὅπου τὸ πάθος τοῦ σταυροῦ ἔπαθε, καὶ μακαρίου θανάτου ποτήριον ἔπιε, καὶ ἐγένετο ἀκόλουθος τοῦ μαΐστωρο; καὶ κυρίου αὐτοῦ. Καὶ ἐπεῖ τὰ ἔθνη ἵνα κλίνωσι τὰς κεφαλὰς αὐτῶν, διὰ τὴν ἐξομολό γησιν τοῦ ὀνόματος τοῦ Χριστοῦ, ὅπου ὁ διδάσκαλος αὐτῶν ὁ μακάριος ἀπόστολος Παῦλος, διὰ τὸν Χριστὸν ἐκτείνας τὸν τράχηλον, τὸν στέφανον τοῦ μαρτυρίου ἐδέξατο. Καὶ ἕως τοῦ τέλους τοῦ κόσμου ἵνα ἀναζητῶσι τὸν διδάσκαλον, ὅπου τὰ τῶν ἁγίων αὐτ τῶν λείψανα ἀναπαύονται· καὶ ἐκεῖ ὑπτιοι καὶ εἰς τὴν γῆν ἡπλωμένοι, τοῦ οὐρανίου βασιλέως καὶ Θεοῦ καὶ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ δουλεύωμεν ὀφφικίοις, ὅπου ἐδουλεύσαμεν τῷ ὑπερηφάνῳ γηίνω βασιλεί. Παραδίδομεν οὖν αὐτοῖς τοῖς ἁγίοις ἀποστό λοις, τοῖς μακαρίοις κυρίοις μου τῷ Πέτρῳ καὶ Παύλῳ, καὶ μετ᾿ αὐτοὺς τῷ μακαρίῳ Συλβέστρῳ καὶ Πατρὶ ἡμῶν, τῷ μεγάλῳ ἐπισκόπῳ καὶ καθο λικῷ πάπα τῆς πόλεως Ρώμης, καὶ πᾶσι τοῖς διαδόχοις αὐτοῦ, οἵτινες ἕως τοῦ τέλους τοῦ κόσμου. μέλλουσι προκαθῆσθαι εἰς τὸν θρόνον τοῦ μακαρίου Πέτρου, ἀπὸ τῆς σήμερον, τὸ ἡμέτερον βασιλικόν παλάτιον τὸ Λατερανέσιον, τὸ ὑπερβαῖνον καὶ ὑπερ νικῶν τὰ ὅλα τοῦ κόσμου παλάτια. Επέκεινα δὲ καὶ τὸ διάδημα, ἤτοι τὸν στέφανον τῆς κεφαλῆς ἡμῶν, ἅμα καὶ τὸν λῶρον καὶ τὸ ὠμοφόριον, ὅπερ περικυκλοῖ τὸν βασιλικόν τράχηλον ἅμα δὲ καὶ τὴν πορε φυρόν χλαμύδα, καὶ χιτῶνα κόκκινον, καὶ πάν. τὰ Christum coronam martyrii suscepit: et ut usque ad mundi consummationem ibi quærant magistrum, ubi sanctorum suorum reliquiæ conquiescunt; et ibi proni et in terram procidentes cœlestis regis Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi ministerlis inserviamus, ubi servivimus illi superbo regi. Tradimus igitur ipsis sanctis apostolls beatis Petro et Paulo et post hos beato Sylvestro et omnibus successoribus ejus, qui usque ad consummationem mundi ascensuri sunt ad sedem beati Petri ab hoc die, palatium imperii nostri Lateranense, quod omnibus mundi palatiis præfertur et supereminet; deinde diadema sive coronam capitis nostri simulque et locum, nec non et superhumerale quod imperiale assolet circumdare collum; verum etiam chlamydem purpuream, atque tunicam coccineam, et omnia imperialia indumenta, seu etiam dignitatem imperialem præsidentium equitum; conferentes ei etiam imperialis sceptra, simulque cuncta signa, et banda, et reliqua ornamenta imperialis culminis, et gloriam potestatis nostra. Viris etiam diversi ordinis reverendissimis clericis, sanctæ Romanæ Ecclesiæ servientibus, illud culmen singularis potentiæ et præcellentiæ habere sancimus, cujus amplissiinus noster senatus videtur gloria adornari, id est, patricios et consules effici; necnon et cæteriş dignitatibus imperialibus eos promulgamus

JOSEPHI METHIONENSIS ἀλόγων. Ομοίως καὶ τὰ βασιλικά σκήπτρα, καὶ πάντα τὰ σίγνα καὶ βάνδα, καὶ τὰ λοιπὰ κοσμήματα τῆς βασιλικῆς μεγαλειότητος, καὶ τὴν δόξαν τῆς ἡμῶν ἐξουσίας. "Ανδρας τε εὐσεβεστάτους κληρικούς πολλῶν τάξεων, τῇ αὐτῇ Ῥωμαϊκῇ Ἐκκλησίᾳ δού λεύοντας, θεσπίζομεν κοσμείσθαι καὶ ἔχειν ἐκείνην τὴν ὑψηλότητα και μεγαλωσύνην, ᾗ κεκόσμηται ή μεγάλη σύγκλητος ἡμῶν, ἤτοι οἱ πατρίκιο: καὶ οἱ κώντουλοι, ἤγουν ὕπατοι, καὶ τὰ λοιπὰ ἀξιώματα. Καὶ ὡς ἡ βασιλική στρατιά κεκόσμηται, οὕτω θεσπίζομεν κοσμεῖσθαι καὶ τὸν κλῆρον τῆς ἁγίας Ρωμαϊκῆς Ἐκκλησίας, καὶ οἷον τρόπον ἡ βασιλική δύναμις διὰ πολλῶν ὀφφικίων κεκόσμηται, ἤτοι και βικουλαρίων, πορταρίων, ἐξκουβιτώρων, οὕτω καὶ τὴν ἁγίαν τῶν Ῥωμαίων Εκκλησίαν κοσμείσθαι θέλομεν. Καὶ ἵνα κατὰ πλάτος τὸ ἐπισκοπικὸν φῶ; ὑπερλάμπη, θεσπίζομεν καὶ τοῦτο, ἵνα οἱ κληρικού τῆς ἁγίας τῶν Ῥωμαίων Εκκλησίας, καβαλλικεύωσιν άλογα κεκοσμημένα διὰ ὀθονίων λευκῶν. Καὶ ὡς ἡ ἡμετέρα σύγκλητος φορεῖ ὑποδήματα ήτοι σαν δάλια λευκὰ δι' ἐθονίων, οὕτω καὶ τὰ οὐράνια ὡς καὶ τὰ γήϊνα πρὸς αἴνεσιν τοῦ Θεοῦ. Ἐπέκεινα δὲ πάντων, διδίαμεν ἄδειον καὶ παραχωροῦμεν αὐτῷ τῷ ἁγιωτάτω Πατρὶ ἡμῶν τῷ Συλβέστρῳ, ἐπισκόπω καὶ πάπα τῆς πόλεως Ρώμης, καὶ πᾶσι τοῖς διαδό χας αὐτοῦ μακαρίοις ἐπισκόποις, εἰς τιμὴν καὶ δίξαν τοῦ Κυρίου καὶ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χρισ στοῦ, εἰς τὴν αὐτὴν μεγάλην καὶ ἀποστολικὴν Ἐκε κλησίαν, ἵνα ἐάν τις τῆς συγκλήτου βουληθή μετ' ἰδίου θελήματος καὶ εὐαρέστου γενέσθαι κληρικός, καὶ ἐν τῷ ἀριθμῷ τῶν ἁγίων κληρικών συναριθμεί σθαι, μή τις τολμᾷ ἀπὸ πάντων ἐμποδίζειν τούτῳ. Ἐθεσπίσαμεν δὲ πρὸς τούτοις, ἵνα καὶ ὁ αὐτὸς 0200 σεβὴς Πατὴρ ἡμῶν Σύλβεστρος μέγας ἐπίσκοπος, καὶ πάντες οἱ διάδοχοι αὐτοῦ ἐπίσκοποι ἵνα φορῶσι τὸ διάδημα, ἤτοι τὴν στεφάνην ἣν παρεδώκαμεν αὐτῷ ἐκ τῆς κεφαλῆς ἡμῶν, ἐκ χρυσίου καθαρού καὶ μαργαριτῶν ἀτιμήτων, καὶ ἵνα αὐτοὶ χρήσων, ται εἰς τὰς κεφαλὰς αὐτῶν εἰς αἴνεσιν τοῦ Θεοῦ, καὶ εἰς τιμὴν τοῦ ἁγίου καὶ κορυφαίου ἀποστόλου. Δύο τὰς δὲ ὁ μακάριος πάπας Συλβεστρος, ὑπὲρ τὴν στεφάνην, ἤτοι τὴν παπαλήθραν ἣν εἶχε πρὸς δόξεν τοῦ Θεοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πέτρου, οὐκ ἤθελε βαστάζειν decorari. Et sicut imperialis 'est decorata militia, βασιλικά ενδύματα καὶ ἀξιώματα των βασιλικών ita clerum sanctæ Romanæ Ecclesiae adornari decernimus. Et quemadmodum imperialis potentia diversis ofGeiis cubiculariorum, necnon et ostiariorum atque omnium excubitorum, ita et sanctam Roa anam Ecciesiam decorari volumus. Et ut amplissime pontificale decus præfulgeat, decernimus ut clerici ejusdem Romanæ Ecclesiæ linteaminibus, il est, candidissimo colore decoratos equos equitent; et sicut senatus calceamentis utitur, sive sandaliis albo ex linteamine, ita et cœlestia sicut terrena ad laudem Dei decorentur. Præ omnibus antem licentiam tribuimus et concedimus beato Sylvestro episcopo papæ Romanæ urbis et successoribus cjus beatis episcopis, ad honorem et gloriam Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi, et maguæ apostolic Ecclesiæ, ut si quis senator proprio consilio ericare voluerit, et in religiosorum numero clericorum connumerari in magna apostolica Ecclesia, nullus ex omnibus præsunal impedire. Præterea decernimus ut ipse religiosissimus Pater Sylvester magnus episcopus et ejus successores omnes episcopi ferant diadema sive coronam, quam ex capite nostro ipsi tradidimus ex auro purissimo et pretioris margaritis, ut ipsi ad ornatum capitis utantur ad laudem Dei et honorem sanctorum apostolorum. Ipse vero beatus papa Sylvester sub corona, sive papalithria, quam habebat ad gloriam Dei et sancti Petri, noluit ferre coronam CX auro et margaritis; et ideo quia ipse noluit ex auro coronam, nos splendidissimum lorum, quod sigui - ficat sanctam resurrectionem, capiti sancto ejus nostris manibus imposuimus, et tenentes frenum equi ipsius pro reverentia beati Petri, stratoris officium illi exhibemus: statuentes eodem loro omnes ejus successores singulariter uti in processionibus ad imitationem imperii nostri. Unde ut pontificalis apex non vilescat, sed magis quam terreui imperii dignitas, gloria et potentia decoretur, ecce tam palatium nostrum, ut prædixin us, quam Romanam urbem et omnes Italie sive Occidentalium regionum provincias, loca, civitates, castra beatissimo pontifici et Patri nostro et universali papæ Sylvestro tradidimus, atque reliquimus ipsi et successoribus ejus potestatem et rober στεφάνην ἐκ χρυσίου ἢ μαργαριτῶν· ἡμεῖς δὲ ὅτι firmum imperialis jussionis. Et per hoc divinum jussum et pragmaticum constitutum sanctis Patribus Romanæ Ecclesiæ in perpetuum decernimus permanenda. Unde congruum perspeximus, nostrum imperium et regni potestatem ad Orientales transferri regiones, et in Byzantiæ provinciæ optinio loco, nomini nostro civitatem adificari, et nostrum illic imperium constitui, quoniam ubi priuci - patus sacerdotum et Christianæ religionis caput ab imperatore cœlesti constitutum est, justum non est at illic imperator terrenus habeat potestatem. Hujus vero imperialis decreti paginam propriis manibus roborantes, super venerandas reliquias sancti apostoli et principis Petri posuimus, et ibi οὐκ ἤθελεν ὁ ἅγιος Συλβεστρος ἐκ χρυσίου στεφ νην, τὸν ὑπέρλαμπρον λώρον, σημαίνοντα τὴν ἁγίαν ἀνάστασιν, τῇ ἁγίᾳ κεφαλῇ αὐτοῦ, ταῖς ἰδίαις χερ σὶν ἐπεθήκαμεν· καὶ κρατοῦντες τὸν χαλινὸν τοῦ ἵππου αὐτοῦ διὰ τὴν προσκύνησιν καὶ τὸν φύβον τοῦ ἁγίου Πέτρου, στράτορος ὀφφίκιον ἐποιήσαμεν, θεσπίζοντες ἵνα πάντες οἱ διάδοχοι αὐτοῦ τῷ λώρο χρήσωνται εἰς τὰς προελεύσεις, πρὸς μίμησιν της βασιλείας ἡμῶν. Διὰ τοῦτο δὲ, ἵνα μὴ τὸ ἀξίωμα τῆς ἐπισκοπῆς καταφρονῆται, ἀλλὰ πλέον παρὰ την βασιλείαν ἡμῶν τὴν γηΐνην, καὶ κράτους δόξῃ κατακοσμῆται, ἰδοὺ τὸ παλάτιον ἡμῶν ὡς προείπομεν, καὶ τὴν Ῥωμαίων πόλιν, καὶ πάσης τῆς Ἰταλίας, καὶ δυσμικῶν χωρῶν, ἐπαρχίας τόπους, καὶ κάστρα,

PRO CONC. FLORENT. CAP. V. DE PRIMATU PAP.E. cessores nostros imperatores in archiviis nostris hæc custodire, tradidimus Patri nostro sancto et universali episcopo et papæ, et per eum omnibus successoribus ejus episcopis, Domino et Salvatore nostro Jesu Christo annuente: jubemus omnia quæ supra scripta sunt firmiter in sæcula observari» τῷ προγεγραμμένῳ μακαριωτάτῳ ἐπισκόπῳ καὶ juravimus hæc omnia inconcussa servare, et sucΠατρὶ ἡμῶν Σιλβέστρο, καὶ καθολικῷ πάπα, παρα διδόαμεν· καὶ ἀφήκαμεν αὐτῷ καὶ τοῖς διαδόχοι; αὐτοῦ ἐξουσίαν καὶ δύναμιν στερεὰν βασιλικού προςτάγματος· διὰ ταύτην τὴν θείαν κέλευσιν καὶ πραγματικὸν σύστημα ἐθεσπίσαμεν διαμένειν· καὶ τοῖς Πατράσι τῆς ἁγίας τῶν Ῥωμαίων Εκκλησίας εἰς τὸν αἰῶνα παρεχωρήσαμεν. Διὰ τοῦτο δὲ χρήσε μον ἐνοήσαμεν τὴν βασιλείαν ἡμῶν, καὶ τὸ κράτος τῆς βασιλείας, εἰς τὰς ἀνατολικής χώρας μεταφέρειν, καὶ ἐν τῇ Βυζαντίων χώρᾳ, τόπῳ χρησίμῳ, τὴν πόλιν ἐπὶ τῷ ὀνόματι ἡμῶν ἱδρυνθῆναι, καὶ τὴν ἡμῶν βασιλείαν ἐκεῖ συστῆναι, διότι ὅπου ἐστὶν ἡ ἱεραρχικὴ ἱερατεία, καὶ ἡ κεφαλὴ τῆς Χριστιανικῆς θρησ σκείας, ἀπὸ τοῦ βασιλέως τῶν οὐρανῶν δεδομένη, αδικόν ἐστιν ἵνα ἐκεῖ ὁ γήϊνος βασιλεὺς ἔχῃ ἐξου σίαν. Τοῦτο δὲ τὸ ὕψος τῆς βασιλείας ἡμῶν, ἰδίαις χερσὶ καταστρώσαντες, εἰς τὰ τίμια λείψανα του ἁγίου καὶ κορυφαίου ἀποστόλου Πέτρου ἐθήκαμεν· καὶ ἐκεῖ ὠμίσαμεν ταῦτα πάντα ἀπαράθραυστα διαφυλάττειν· καὶ τοὺς διαδόχους ἡμῶν βασιλεῖς, ἐν τοῖς ὑπομνήμασιν ἡμῶν ταῦτα φυλάττειν. Παραδε δώκαμεν δὲ τῷ Πατρὶ ἡμῶν τῷ ἁγίῳ καὶ καθολικῷ ἐπισκόπῳ καὶ πάπῃ, καὶ δι' αὐτοῦ πᾶσι τοῖς διαδύ χοις αὐτοῦ ἐπισκόποις, τοῦ Κυρίου καὶ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ προσνεύοντος, παραδίδομεν ὅλα τὰ προγεγραμμένα καλῶς εἰς τὸν αἰῶνα διαφυλάττεσθαι. ο Δ'. Ορᾷς πῶς ὁ ἐν βασιλεῦσιν αήττητος, ὁ μέγας φημὶ Κωνσταντίνος, ἦν ὁ ταῦτα ἃ ἡ Ρωμαϊκή Εκ κλησία κέκτηται, δεδωκώς, καὶ οὐ δυναστείᾳ ἔλαβεν ἢ παρά τινος ήρπασε· καὶ ὅτι πάντα εἰς δόξαν καὶ τιμὴν τοῦ ἐπουρανίου βασιλέως ὁ ἐπίγειος ἀφιέρω δεν καὶ εὐλαβεῖς καὶ εὐσεβῶς μετὰ πάσης ἐλευθε ρίας τῇ Ἐκκλησίᾳ παρέδωκε. Ταῦτα ἔλαβε Σίλβεστρος ὁ ἁγιώτατος, δι' αἰτίας δύο ταύτας· μίαν μὲν, διὰ τὴν ζέσιν τῆς πίστεως και πρόθεσιν τοῦ βασιλέως, ἵνα μὴ σκανδαλίσῃ τὴν εὐλάβειαν τῆς ψυχῆς αὐτοῦ, ἀποπέμψας τὰ δῶρα· δευτέραν δὲ, ἵν' εἰς τιμήν τήν Ἐκκλησίαν, ἀγάγῃ, πτωχὴν οὖσαν καὶ δεδιωγμένην καὶ καταφρονουμένην παρὰ τῶν διωκτῶν τυράννων, βασιλέων τῶν πρὸ αὐτοῦ Κωνσταντίνου· πρὸς τούτοις δὲ, ἵνα καὶ κοσμικὴν δύναμιν ἔχῃ· ἐπεὶ πολύ λοὺς εἶχε τοὺς ἀντιδίκους, καὶ τότε καὶ νῦν ἔχει πνευματικούς τε καὶ κοσμικούς. Ο νοών νοείτω. Καὶ εἰ μὲν ἦν πτυχή, εδιώκετο ἂν αὖθις ὥσπερ ἐν τῷ καιρῷ τοῦ Σιλβέστρου, καὶ χεῖρον νῦν ἤ τότε παρὰ τῶν εἰς φανερὸν μὲν χριστιανιζόντων, ἐν τῷ κρυπτῷ δὲ ἑλληνιζόντων, καὶ παντελῶς τὴν ἔνσαρκεν τοῦ Χριστοῦ παρουσίαν μὴ δεχομένων, καὶ πολ λάκις θελησάντων σμικρῦναι αὐτὴν, καὶ εἰς τὸ μηδὲν ἀποκαταστῆσαι. Τρίτην δὲ ἀπολογίαν ταύτην εἰκότως παρέξομεν, ὅτι προεἶδον οἱ θαυμαστοὶ ἄκροι ἀρχιερεῖς ἐκεῖνοι οἱ πρῶτοι, καὶ πρὸ πάντων ὁ μα κάριος Σίλβεστρος, ὡς ἐν ταῖς ἐσχάταις ἡμέραις, ἡ πίστις ἐλαττωθήσεται παρὰ τοῖς ἀνθρώποις· καὶ οὐχ ἕξει τὴν αὐτὴν ζέσιν τε καὶ εὐλάβειαν ἣν εἶχε τότε κατ' ἀρχὰς πτωχὴ οὖσα ἡ τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησία· καὶ ὑπερισχύσουσι μὲν οἱ ἔχοντες, οἱ δὲ μὴ ἔχοντες ὡς οὐδὲν λογισθήσονται. Διὰ τοῦτο ἔχουσαν καὶ ἀρκοῦσαν τὴν Ἐκκλησίαν ἠβουλήθησαν εἶναι, πρὸς τὸ μὴ καταφρονεῖσθαι παρά τινος. Ο γὰρ ἰδὼν τὴν Ἐκκλησίαν τῆς Ρώμης, ὡς ἐγὼ εἶδον, καὶ ἦν οἱ βασιλεῖς τῆς γῆς καὶ οἱ ἄρχοντε; ἐρχόμεναι πρὸς αὐτὴν εὐλάβειαν καὶ αἰδὼ ἀποδιδοῦσι, Finis hujus decreti variat ab impressis. Vides quo pacto invictus imperator, wagnas Constantinus is fuit, qui elargitus est que nunc ab Erclesia possidentur, quodque neque per vim accepit neque alicui extorsit; et quod cuncta ad honorem et gloriam cœlestis regis terenus consecravit: quodque omni reverentia et pietate adhibita liberalissime Ecclesiæ donavit. Ea accepit Sylvester daas potissimum ob causas: unam quidem propter fiðlei fervorem et imperatoris propositum, ne ejus animi pietatem scandalizaret si munus rejecisset: alteram, ut Ecclesiæ reverentiam apud omnes excitaret, quæ egestate premebatur et persecutionem patiebatur, el contemnebatur ab impiis tyrannis et imperatoribus qui Constantinum praeesserant; ad iure ut terrena potestate frueretur, quoniam complures habebat adversarios, et tunc et in præsentia habet spirituales et mundanos (qui mentem habet, intelligat): nam in egestate constituta, denuo fuisset exagitata, ut sub Constantino evenit; et sævior con secuta esset persecutio, quam tunc sub quibusdanı, qui palam quidem Christianisuum prcβtebantur, clam vero Græcam religionem amplectebantur negantes penitus Christi in carne præsentiam, spiusque tentantes eam iniminuere et ad nihilu redigere. Tertiam quoque responsionem merito adjungemus quod primi admirabiles summi pontifces multo ante providerunt, et omnium ἡ prinus beatus Sylvester, scilicet quod in extremis apud homines fides imminuenda foret; nec cumdem fervorem et reverentiam habitura quam jam inde a principio obtinebat inops et egens Christi Ecclesia quodque habentes prævalituri forent, non habentes autem pro nihilo futuros; propterea decreverunt ut aliquid haberet ad sumptus faciendos Ecclesia, ne ab ullo contemneretur. Quicunque enim Romanam Ecclesiam conspexerint, ut ipse· conspexi, qualemque reverentiam terra reges et Hæc videntur referri ad Julianum Apostatain et alios imperatores hæreticos. PATROL. GR. CLIX,

JOSEPHI METIONENSIS χρά, τιμὴν οὐκ ἂν ἐτιμᾶτο παρὰ τῶν κενοδοξού των, καὶ βουλομένων τὰς τιμὰς βιαίως έχειν. Τί οὖν, διὰ τοῦτο οὐκ ἔστιν Εκκλησία; καὶ ἕvsxεν τούτου, οὐκ ὀφείλομεν διδόναι ὑποταγὴν καὶ τιμὴν τὴν πρέπουσαν, ἐπεὶ πλουσία ἐστὶ, καὶ παρρησία, μεγάλην ἔχει; ἄπαγε τῆς ἀτοπίας· ἐπεὶ καὶ αὐτῷ τῷ Χριστῷ ἐγκαλέσομεν, πτωχῷ γεννηθέντι, καὶ πτωχείαν ἀσκήσαντι, καὶ ἀκτημοσύνην κηρύξαντι, εἶτα διδάξαντι ἑαυτὸν βασιλέα αἰώνιον οὐρανοῦ τε καὶ γῆς εἶναι. Καὶ απ· ε Εδόθη μοι πάσα εξουσία ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ γῆς.» Καὶ πάλιν, ο Οταν ἔλθη ε Υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου ἐν τῇ δόξῃ αὐτοῦ.» "Αρ' εἴπης ταῦτα οὐκ ἀληθῆ εἶναι; Οὐδαμή οὐδαμῷ;. Επε οὕτω καὶ τῇ Ἐκκλησίᾳ ἀπέθη, ὡς τῷ νυμφίῳ αὐτῆς Χριστῷ, πτωχὴν γεννηθῆναι ἐκ τῆς ἀκάρπου των Ἰουδαίων συναγωγῆς· κατ' ὀλίγον δὲ πλουτήσαι αὐτὴν, ἐξ ὕδατος δηλονότι καὶ πνεύματος. Νῦν δὲ πλουσίαν εἶναι καὶ πολλὴν παρρησίαν ἔχειν. principes eo se conferentes ipsi exhibent, ii pro- μαρτυρήσει μοι ταληθή λέγοντι. Εἰ γὰρ ἦν πενι fecto mecum testabuntur me vera dicere; nam si inops esset, in nullo prorsus honore haberetur apud eos qui inani gloria tantum permoventur et per vim coli volunt. Quid er¡.0? Ideo non est Ecclesia, et hac de causa non debemus obedientiam et honorem præstare quod opulenta est et potestaLe magnam habet? Absit tanta absurditas, nam et Christummet insimulabimus, qui mendicus ualus est et mendicitatem exercuit, et inopiam prædicavil, postea docuit se esse terræ regem sempiternum. Et rursus: «Data est mihi omnis potestas. in cœlo et in terra Et iterum: Quando veniet. Filius hominis in potestate sua 1. Num dices vera non esse? Minime profecto, minime. Itaque Ecclesie contigit ut sponso ejus Christo, scilicet inopem esse genitum ex infructuosa Judæorum synagoga, paulatim vero effectam divitem, ex aqua videlicet et spiritu; nunc autem opulentam magnamque potentiam consecutam. & Ad secundum, quod summi pontifices in præsentia Petri vitam non vivunt, respondendumn, quanquam asperum alicui dictu videbitur. Si præsidem, fratres, Romanæ sedis incusatis, cur non et incusatis Orientis pontifices, qui veterum pontificum et apostolorum vitam non vivunt? hoc est Alexandrinum, qui non vivit sicuti Marcus? Antiochenum, sicut Ignatius, cognomine Deifer; Hierosolymitanum sicut Jacobus, qui fuit Domini frater; Constantinopolitanum, sicut Andreas protocletus, ο sed Romanamı tantum reprehendere vultis. Quanam id de causa? Quia Latinus et barbam radit, atque quarta feria et parasceve oleum ac pisces comedit. Hæc igitur sunt quæ carpere scitis: avaritian, ebrietatem, inscitiam nescitis carpere. Si peccatores, ut vos arbitramini, sunt Romani pontifices, quid ad vos? Non nostrum est disquirere et damnare nostros principes, propheta aperte clamante: • Principi populi tui non maledices. Sed nec insurgere adversus pastorem ovibus licet. Audimus euim dicentem Dominum: • Super cathedrain Mosis sederunt Scribæ et Pharisæi; omnia quæcunque dixerint vobis facere facite, secundum vero opera eorum nolite facere 14, quoniam poterant Πρὸς δὲ τὸ δεύτερον, ὅτι οὐ βιοῦσιν οἱ νῦν ἄχρει ἀρχιερεῖς τὴν βιοτὴν τοῦ Πέτρου, ἀποκριτέον, εἰ καὶ σκληρά τισι δόξῃ τὰ ῥηθέντα. Εἰ το προκαθετ ζομένῳ, ὦ ἀδελφοί, τοῦ θρόνου Ρώμης εγκαλείτε, ὅτι οὐ βιοῖ ὡς ὁ μακάριος Πέτρος, πῶς οὐκ ἐγκαλεῖτε καὶ τοῖς ἀρχιερεύσι τοῖς ἀνατολικοῖς, μὴ βιοῦσι τὴν βιοτὴν τῶν πρὸ αὐτῶν ἀρχιερέων καὶ ἀποστή λων; τουτέστι τῷ ᾿Αλεξανδρείας, μὴ βιοῦντι τὴν βίον του Μάρκου· τῷ ᾿Αντιοχείας, Ιγνατίου του Θεοφόρου· τῷ Ἱεροσολύμων, Ἰακώβου τοῦ θεαδέφου· τῷ Κωνσταντινουπόλεως. ᾿Ανδρέου τοῦ πρωτ τοκλήτου; ἀλλὰ μόνον τῷ Ρώμης ἐγκαλεῖν οίδατε. Διὰ τί; Διότι Λατῖνος, καὶ τὸν πώγωνα κείρει, καὶ την Τετράδα καὶ Παρασκευὴν, ἐσθίει ἔλαιον καὶ Ιχθύας. Ταῦτα μὲν οὖν ἐγκαλεῖν οἴδατε· τὴν δὲ φ: λαργυρίαν καὶ μέθην καὶ ἰδιωτείαν οὐκ οἴδατε ἐγχολεῖν. Εἰ δὲ καὶ ἁμαρτωλού, καθ᾽ ὑμᾶς, εἰσὶν οἱ τῆς Ρώμης ἀρχιερεῖς, τί πρὸς ὑμᾶς; Οὐχ ἡμέτερόν ἐστιν ἐξετάζειν καὶ κατακρίνειν τοὺς ἄρχοντας ἡμῶν· τοῦ προφήτον διαρρήδην βοῶντος, ο Αρ χοντα τοῦ λαοῦ σου, οὐκ ἐρεῖς κακῶς· ο ἀλλ᾽ οὐδ᾽ επαίρεσθαι κατὰ τῶν ποιμένων, πρόβατα δντες. Ακούομεν γὰρ τοῦ Σωτῆρος λέγοντος· ο Ἐπὶ τῆς καθέδρας Μωσέως εκάθισαν οἱ γραμματεῖς καὶ οἱ et illi Domnino respondere: Non tenemar pontifici- Φαρισαίοι - πάντα οὖν ὅσα ἂν εἴπωσιν ὑμῖν τηρεῖν, bus obedire, quamvis in Mosis cathedra sedeant, quia sunt peccatores. At id non dixerunt, sciebant enim quod in cathedra Mosis sedere, ostendit eos potestatem Mosis habere, quanquɔin essent peccatores, et Mosis vitam non viverent, quod propheta el sancti non erant sicuti Moyses, ita et hi beati Petri sedem regunt, potestatemque illius habent, ac veluti principatum gerentes et domini jubent, nos vero subjicimur. Sin autem vitam Petri non vivunt, in villicationis die rationem verbo reddent; at nos pro illis non reddemus, quod enim eis non debemus, agimus; et obedientiam pro virili exhibeτηρεῖτε καὶ ποιεῖτε· κατὰ δὲ τὰ ἔργα αὐτῶν, μὴ ποιεῖτε. ο δύναντο γὰρ κἀκεῖνοι εἰπεῖν πρὸς τὸν Κύριον, ὅτι οὐκ ὀφείλομεν ἀκούειν τῶν ἀρχιερέων, εἰ καὶ ἐπὶ τῆς Μωσέως καθέδρας κάθηνται, ἐπει ἁμαρτωλοὶ τυγχάνουσιν· ἀλλ' οὐκ εἶπον· ἔγνων γάρ τοῦτο, τὸν Ἐπὶ τῆς Μωσέως καθέδρας εκάθισαν, δηλοῦν ὡς τὴν ἐξουσίαν ἔχουσι τοῦ Μωσέως, εἰ καὶ ἁμαρτωλοί εἰσι, τὴν βιοτὴν τοῦ Μωσέως οὐ βιοῦντες. Οὐ γὰρ προφῆται ὡς ὁ Μωϋσῆς, οὐδὲ ἅγιο ἦσαν. Οὕτω καὶ οὗτοι τὸν θρόνον περιέπουσι τοῦ μακαρίου Πέτρου, καὶ τὴν ἐξουσίαν ἐκείνου ἔχουσι, καὶ ὡς ἀρχαὶ καὶ ἐξουσιασταί κελεύουσι· καὶ ἡμεῖς 11 Matth. XXVI, 48. 19 Luc. 1x, 26. 1ª Matth. xxr'ı, 2.

PRO CONC. FLORENT. CAP. V. DE PAIMATU PAPE. ὑποτασσόμεθα. Εἰ δὲ οὐ βιοῦσι τὸν βίον Πέτρου, ἐν mus, beatum Gregorium audite (licentem «Oves, καιρῷ λογοθεσίου λόγον τῷ λόγῳ δώσουσι, καὶ ἡμεῖς pastores nolite pascere, neque ultra Gnes vestros ὑπὲρ ἐκείνων εὐθύνην οὐ δώσομεν. "Ο γὰρ ἡμεῖς insurgere: satis est vobis si bene pascamini., ἐκείνοις ὀφείλομεν, ποιοῦμεν καὶ τὴν ὑποταγὴν ὡς ἐνὸν, δίδομεν, τοῦ μακαρίου Γρηγορίου ἀκούοντες λέγοντος· «Τὰ πρόβατα, μὴ ποιμαίνειν θέλετε τους ποιμένας, μηδὲ ὑπὲρ τοὺς ἑαυτῶν ὅρους επαίρεσθε· ἀρκεῖ ὑμῖν, ἂν καλῶς ποιμαίνεσθε. ο Ε. Γ. Sed ut penitus os vobis obstruam, ostendere vohis ex testimonio sanctorum doctorum Ecclesiæ incipiamus, quod Romana Ecclesia alias antecellat, et monarchiam obtinet, tanquam inter cæteras potior atque excelsior. Inquit Anacletus Sa- « crosancta Romana et apostolica Ecclesia non ab apostolis, sed ab ipso Domino et Salvatore nostro ἡ primatum obtinuit, sicut beato Petro apostolo dixit: e Tu es Petrus, et super hanc petram adificabo Ecclesiam meam,› quam beatissimi apostoli Petrus et Paulus sno martyrio consecrarunt. › Divus Marcellus ita scribit: Roganius vos ut non aliud doceatis et sentiatis quam quoi a beato Petro et reliquis apostolis et patribus accepistis, ipse enim est caput totius Ecclesiæ, › cui ait Dominus: Tu es Petrus et super hanc petram ædificabo Ecclesiam meam. › Ejus enim sedes primatus apud vos fuit, quæ postea jubente Domino Romam translata est; cui adminiculante gratia divina hodierna præsidemus die. ' ltery Leo papa ait: e Cum.beatissimus Petrus apostolus a Domino acceperit principatum, et Romana Ecclesia in ejus remaneat institutis, nefas est credere quod sanctus episcopus, discipulis illius Marcus, qui Alexandrinam primus gubernavit Beelesiam, aliis regulis et traditionibus sua decreta firmaverit cum sine dubio de endem fonte gratiæ unns spiritus discipuli fuerit et magistri: neo aliud ordinatus tradere potuit, quam quod ab ordinatore suscepit. › Præterea hoc decreto Constantini confirmatur, quod in canonicis constitutionibus legitur, in quo praeter alia multa et hoc habetur:: Derermentes sancimus ut sacrosancta Romana Ecclesia principatum teneat tam super quatnor zedes Alexandrinam, Antiochenam, Hierosolymitaniam, Con stantinopolitanam, quam etiam super omnes in universo orbe terrarum Bcclesias Dei. Ex quo colligere possumus eum Romanam Ecclesiam vel - uti principem omnibus præponere; cui non solum Antiochiæ Ecclesia, verum etiam Constantinopolitana et reliquæ commendantur. Gregorius Dialogus ita dicit. ‹ Constantinopolitana Ecclesia sedi apostóilica subjecta est. Item ex synodo Constantinopolftama: Costantinopolitana, inquit, civitatis cpi scopum habere oportet primatus honorem post Romanum episcopum.» Ad bæc Anacletus dicit: ‹ Romana sedes primatu, Dei gratia, exornatur, quæ a Domino, non ab alio eum cepit; et sicut cardine Ἵνα δὲ τελείως ἐπιστομηθῆτε, ἀρξώμεθα δεῖξαι ὑμῖν καὶ διὰ μαρτυριῶν τῶν ἁγίων τῆς Ἐκκλησίας διδασκάλων, ὅτι ἡ Ρωμαϊκή Εκκλησία τῶν ἄλλων προΐσταται, καὶ μοναρχίαν κατέχει ὡς τῶν ἄλλων προτέρα καὶ ὑψηλοτέρα πασῶν. Ὁ ἅγιος Ανάκλητος φησίν· «Ιεροαγία Ρωμαϊκή Εκκλησία καὶ ἀποστολικὴ, οὐ παρὰ τῶν ἀποστόλων ἀλλὰ παρ' αὐ τοῦ τοῦ Κυρίου καὶ Σωτῆρος τοῦ ἡμετέρου τὴν ἀρχὴν ἔλαβεν· ὃς τῷ μακαρίῳ Πέτρῳ τῷ ἀποστόλῳ ἔφη, «Σὺ εἶ Πέτρος, καὶ ἐπὶ ταύτῃ τῇ πέτρα οἰκοδομήσω μου τὴν Ἐκκλησίαν. "Ην οἱ ἱερώτατοι ἀπόστολοι Πέτρος καὶ Παῦλος τῷ αὐτῶν μαρτυρίῳ καθιέρω σαν. ο Μάρκελλος ὁ θεῖος οὕτω λέγει·. Παρακα λοῦμεν ὑμᾶς, ἵνα μὴ ἄλλο διδάξητε μηδὲ νοήσητε, ή ἐκεῖνο, δ παρὰ τοῦ μακαρίου Πέτρου τοῦ ἀποστά λου, καὶ τῶν λοιπῶν ἀποστόλων καὶ Πατέρων ἐλάβετε· ἐκεῖνος γάρ ἐστιν ἡ κεφαλὴ πάσης τῆς Εχο κλησίας· ᾧ φησι Κύριος, Σὺ εἶ Πέτρος, καὶ τὰ ἑξῆς. Εκείνου γὰρ ὁ θρόνος παρ' ὑμῖν ἦν, ὃς μετὰ ταῦτα Κυρίου κελεύοντος μετήχθη· ἐν ἡμεῖς συνεργεία καὶ χάριτι θείᾳ τὴν σήμερον ἔχομεν.» Ετι Λέων ὁ μακάριος πάπας φησίν· 4 Ἐπεὶ ὁ μακαριώτατος Πέτρος ὁ ἀπόστολος παρὰ τοῦ Κυρίου ἔλαβε τὴν ἀρχήν· ἡ δὲ Ῥωμαϊκή Εκκλησία ἐν τοῖς ἐκείνου πε ριμένει θεσμοῖς, ἔννομόν ἐστι πιστεύειν ὅτι ὁ ἅγιος ἐπίσκοπος Μάρκος ὁ ἐκείνου μαθητής, δς τὴν τῆς Αλεξανδρείας πρώτος διώκησεν Ἐκκλησίαν, ούχ ἑτέροις κανόσι τῶν διδασκαλιῶν αὐτοῦ τὰ ψηφί σματα ἐβεβαίωσεν· ἀναμφιβόλου ὄντος ὡς ἐκ τῆς αὐτῆς πηγῆς καὶ χάριτος τοῦ ἑνὸς Πνεύματος ἀνμησε· καὶ μαθητής ὢν τοῦ διδασκάλου Πέτρου, οὐκ ἄλλο ἐτάχθη διδάξαι, ἢ ὁ παρὰ τοῦ τάξαντος ἔλαβε.» Βεβαιοῦται ἔτι τοῦτο τῷ προστάγματι Κωνσταντί νου, δ ἐν τοῖς κανονικεῖς συστήμασι τίθεται· ἐν ᾧ σὺν πολλοῖς ἄλλοις καὶ ταῦτό ἐστι· ο Ψηφιζόμενοι ἀποφαινόμεθα, ἵνα ἡ ἱεροαγία Ρωμαϊκή Εκκλησία τὴν ἀρχὴν ἔχῃ· ὡς ἐπὶ τοῖς τέσσαρσι θρόνοις, Αλεξανδρείας φημί, καὶ ᾿Αντιοχείας, Ιεροσολύμων καὶ Κωνσταντινουπόλεως οὕτω καὶ ἐπὶ πάσαις τοῦ καθόλου κόσμου ἐκκλησίαις.» Αφ' οὗ δίδοται νοεί σθαι, τὴν Ῥωμαϊκὴν πασῶν προέχειν, ὡς τὴν ἀρ χὴν κατέχουσαν· ῇ οὐ μόνον ἡ ᾿Αντιοχείας Εκκλησ σία, ἀλλ' ἔτι καὶ ἡ Κωνσταντινουπόλεως, καὶ αἱ λοιπαὶ παρατίθενται. Γρηγόριος δὲ ὁ Διάλογος, οὕτω φησίν· Ἡ τῆς Κωνσταντινουπόλεως Εκκλησία, τῷ θρόνῳ τῷ ἀποστολικῷ ὑποκειμένη ἐστίν. ο Ετι ἐκ τῆς συνόδου Κωνσταντινουπόλεω;, τὸν Κωνσταν Orat. 7. Anacletus distinct 22, cap. Sacrosancta; Marcellus decr. cap. 24. quæst. 1, cap. Rogamus; Leo Ibidem cap Cam beatissimus. Gregor. decr. dist. 25, cap. De Constant. Ex synodo Constantinop. ibid. Anacl. dist. 25, cap. Sacrosancta, Callisti decr. 12, c. Non decet.

πάντων τιμὴν, μετὰ τὸν Ῥωμαῖκὺν ἐπίσκοπον. Ετι ostium regitur, sie hujus apostolica sanctae sedis τινουπόλεως φησὶν ἐπίσκοπον ἔχειν προσήκε: πρὸ auctoritate omnes Ecclesiæ Domino disponente reguntur. altem Callistus dicit: Non decet a capite membra discedere, sed juxta Scripturae testimo - nium, ‹ omnia membra caput sequantur. › Nulli vero dubium est quod apostolica sedes mater sit omnium Ecclesiarum, a cujus regulis nullatenus nos convenit deviare.» Item Gregorius apertedlicit Nulli fas est vel velle, vel posse transgredi apostolice sedis præcepta, nec nostræ dispositionis ministerium. › Sit ergo ruinæ sur dolore prostratus, quisquis apostolicis voluerit contraire decretis, nec locum deinceps inter sacerdotes habeat, sed exsors fiat a sancto mysterio. Item Cyprianus sanctissimus dicit: «Quicun-que Petri cathedram, in qua Ecclesia fundatur, dercliquerit, in ea ulterius esse non andeat.» Item Nicolaus summus pontifex ita scri- · bit: ‹ Romanam Ecclesiam solus Christus fundavit et supra petram fidel mox nascentis erexit, qui beato Petro æternæ vitæ cavigero, terreni simal et cœ'estis imperii jura commisit (3 )., Non ergo quælibet terrena sapientia, sed illud Verbum quo constitutum est ctelum et terra, per quod denique omnia condita sunt elementa, Rǝmanam fuulavit Ecclesiam, Illius certe privilegio fungitur, cujus auctoritate fuicitur. Unde non du dium est, quia quisquis cuilibet Ecclesiæ jus suum detrahit, injustitiam facit; qui putem Romale Ecclesiæ privilegium, ab ipso summo omnium Ecclesiarum capite traditumn, auferre conatur, hic procul dubio iu haeresin labitur: et cum ille vocetur in- . Ανάκλητος φάσκει ο Πρώτος θρόνος ἐστὶν οὐρα νἱῳ χαρίσματι ἡ Ρωμαϊκή Εκκλησία· κοσμηθεῖσα παρὰ τοῦ Κυρίου, καὶ οὐ παρ᾽ ἄλλου τινός, συνέστη. Καὶ ὥσπερ στροφεῖ ἡ θύρα ἄγεται, οὕτω τῆς ἁγίας ταυτησὶ καὶ ἀποστολικῆς ἐξουσίας τῷ ἀξιώματι, πᾶσαι αἱ λοιπαὶ, τοῦ Κυρίου συναινούντο, διεξά γονται.» Ετι Κάλλιστος λέγει·. Οὐκ ἔξεστιν ἐκ τῆς κεφαλῆς τὰ μέλη χωρίζεσθαι· ἀλλὰ κατὰ τὴν τῆς Γραφῆς μαρτυρίαν πάντα τὰ μέλη τῇ κεφαλῇ ἔπεσθαι ὀφείλει. Οὐδεὶς δὲ ἀμφιβάλλει τὴν ἀποστο λικὴν Ἐκκλησίαν πασῶν εἶναι μητέρα· ἧς τῶν και νόνων οὐδαμῶς προσήκει χωρίζεσθαι. ο Ετι Γρη γόριος, ἀναφανδόν λέγει·. Οὐδενὶ ἐξέστω, ἢ θέλειν, ή δύνασθαι παρελθεῖν τοῦ ἀποστολικοῦ θρόνου της ἐντολὰς, οὔτε τῆς ἡμετέρας διαθέσεως τὴν ὑπηρ:· · σίαν. Έστω τοίνυν τῆς αὐτοῦ ἐκπτώσεως λύπης μεστός, ὃς ἂν ταῖς ἀποστολικαῖς ἐθελήσεις» ἀντει πεῖν ἐντολαῖς, καὶ οὔτε τόπον αὖθις ἐν τοῖς ἱερεῦσιν ἐχέτω· ἀλλ' ἀλλότριο; γενέσθω τοῦ ἱεροῦ μυστηρίου. Ἔτι Κυπριανὸς ὁ ἁγιώτατος φάσκει· ο "Ος ἂν τὴν καθέδραν τοῦ Πέτρου, ἐφ' ᾗ ἡ Ἐκκλησία ἐστήρικται καταλίπῃ, ἐν Ἐκκλησίς ἑαυτὸν εἶναι μὴ θαιρεία. Ετι Νικόλαος ἄκρος ἀρχιερεὺς, οὕτω λέγει· «Την Ρωμαϊκὴν Ἐκκλησίαν μόνος ὁ Χριστὸς ἐθεμελίωσε· καὶ ἐπὶ τῇ πέτρα τῆς πίστεως, μικρὸν ὅσον γενησομένην ἐστήριξεν· ὃς ἐν τῷ ἱερῷ Πέτρῳ καὶ κλε:- δούχῳ αἰωνίου ζωῆς, ἐπιγείου ἅμα καὶ οὐρανίου βασιλείας τους νόμους παρέδωκεν. Ου τοίνυν πάντα Οὐ τὰ γήινα ἐρείσματα, ἀλλ' ἐκεῖνο τὸ ῥῆμα ᾧ συνέστη justus, hic est dicendus hæreticus: fidem quippe σαν οἱ οὐρανοὶ καὶ ἡ γῆ, καὶ δι' οὗ πάντα τὰ στοιχεία violat qui adversus eam agit, quæ est mater fidei, › γέγονε, τὴν Ῥωμαϊκὴν ἐστήριξεν Ἐκκλησίαν. ΕκείItem Pelagius addit: «Turpissimum esse schisma, νου ὄντως τοῦ δικαιώματος δίκαιον ἂν ἀπολαquodque homines eodem modo ab alienigenis po- βάνειν, οὗ τῷ ἀξιώματι συνίσταται. Ὅθεν οὐδες testatibus conterentur, et canonicæ Scripturæ au- ἀμφιβάλλει, ὅτι ὅς ἄν τινος Ἐκκλησίας τὸ δίκαιον claritas, et antiquorum canonum veritas doret. Qui ἀφίλοι, ἀδίκως ποιεῖ· ὃς δὲ τῆς Ρωμαϊκῆς ᾿Εκκληigitur ab ecclesiastica sede scinditur, in schiswate σίας τὴν ἀξίαν, παρ' αὐτοῦ τοῦ πασῶν τῶν Ἐκκληiprum esse nemo ambigit, quodque adversus Roma- σιῶν τὸ κεφάλαιον ἔχοντος, διθεῖσαν ἀφέλοι, οὗτος nam et œcumenicam Ecclesiam conatur mensam ἀναμφιβόλως εἰς αἵρεσιν ολισθαίνει. Καὶ ὥσπερ crigere, et ut schismaticum est Romanam Ecclesiam ἐκεῖνος νοεῖται ἄδικος, οὕτω καὶ οὗτος αἱρετικός. Την pro capite non habere, sic et læreticum jura γὰρ πίστιν καταδυναστεύει, δς ἐναντίον ἐκείνῃ ποιεί, ejus autcrre. Apertum est enim quod quicunque ἢ ἐστι μήτηρ τῆς πίστεως.» Ετι καὶ Πελάγιος λέab unitate fidei vel societate Petri apostoli quo- γει·. Τὸ σχίσμα αίσχιστον εἶναι· καὶ διὰ τῶν libet modo semetipsos separaverint, tales nec vin- ἀλλοτρίων δυνάμεων τοιουτοτρόπως θλίβεσθαι ό είculis peccatorum absolvi, nec januam possunt λειν τοὺς ἀνθρώπους, καὶ τῆς κανονικής Γραφής τὸ regui caelestis ingredi.» Et hac quidem Occiden- ἀξίωμα, καὶ τῶν πατρικῶν κανόνων ἡ ἀλήθεια δ tales Patres doctores sine tergiversatione sic uti δάσκει. Ὅστις ἂν τοίνυν τοῦ ἀποστολικοῦ διήρητα: viles, et aperte pronuntiaut. Secundum hos, θρόνου, ἐν σχίσματι αὐτὸν εἶναι οὐδεὶς ἀμφιβάλλει. Orientales doctores in testes adducemus, eosque Καὶ κατὰ τῆς Ῥωμαϊκῆς καὶ οἰκουμενικῆς Ἐκκλη inter se consentire manifestissime comprobabimus. σίας σπουδάζειν τράπεζαν ἀναστῆσαι. Ὅθεν ὡς σχισματικόν ἐστι μὴ ἔχειν κεφαλὴν τὴν 'Ρωμαϊκὴν Ἐκκλησίαν, οὕτως αἱρετικὸν καὶ τὸ ταύτης δίκαιν ἀφαιρεῖν. Φανερὸν γὰρ ὅτι οἱ ἀπὸ τῆς ἑνώσεως τῆς πίστεως, καὶ ἐκ τῆς συνδιοικήσεως Πέτρου τοῦ ἀπο στόλου, ὁποίῳ ἂν τρόπῳ ἑαυτοὺς διῄρησαν, οὗτοι μέν γε καὶ οἱ τοιοῦτοι, τῶν δεσμῶν τῶν ἁμαρτιῶν, ούτε λύονται, οὔτε τὴν θύραν δυνηθείεν τῆς οὐρανίου βασιλείας εἰσελθεῖν.» Ταῦτα μὲν οι δυτικοί Πατέ Dist. 12, Nall:. Dist. 13, c. Omnes. Hæc postrema verba Bede tribuuntur, Decr. cap. 14, q. 1, c. Quicunque. Pelagii verba sunt ea una cum superioribus. Gennadius habebat decr tum Graeca ligua translatum.

PRO CONC. FLORENT. CAP. V. DE PRIMATU PAPE. μες τε καὶ διδάσκαλοι, ἀνυποστόλως οὕτω τε, ὡς ὁρᾷς, καὶ σαφῶς καταγγέλλουσι· μετ αὐτοὺς δέ, τοὺς ἀνατολικούς διδασκάλους εἰς μαρτυρίαν παρέξομεν· καὶ ἐκείνοις ὁμοφωνοῦντας τούτους, λαμπρώς πα ραστήσομεν.. G' Καὶ πρῶτος, ὁ τῆς Δαμασκοῦ μέγας φωστήρ παρίτω· οὗτος γὰρ ἐν τῷ λόγῳ τῷ παρ' αὐτοῦ ποιη θέντι εἰς τὴν μεταμόρφωσιν τοῦ Κυρίου, οὗ ἡ ἀρχὴ, • Δεῦτε πανηγυρίσωμεν, ὦ θεόφιλον σύστημα, μετά πολλὰ ἄλλα, οὕτω καὶ περὶ τοῦ προκειμένου φησίν· • Ως μὲν ἄνθρωπος τὴν πεῦσιν προβάλλεται· ὡς δὲ Θεός λαθραίως συφίζει τον πρῶτον ἀκολουθή σαντα, ἐν τῇ οἰκεία προγνώσει προώρισε, τῆς Εκκλησίας πρόεδρον ἐπάξιον· τούτῳ ὡς Θεὸς ἐμπνεί, καὶ δι' αὐτοῦ φθέγγεται. Τίς δὲ ἡ πεῦσις, «Ὑμεῖς δὲ τίνα με λέγετε εἶναι;ν Ὁ δὲ Πέτρο;, ἐμπύρῳ τῷ ζήλῳ καιόμενος, καὶ τῷ ἁγίῳ θεοφοβούμενος Πνεύ ματι, ἔφησε· «Σὺ εἶ ὁ Χριστὸς, ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος.» Ο μακαρίου στόματος· ὢ πανολβίων χει λέων 1, Καὶ μετ' ὀλίγα, ο Αὕτη ἡ πίστις ἀκλινής καὶ ἀκλόνητος, ἐφ᾽ ᾖ ὡς πέτρᾳ ἡ Ἐκκλησία ἑστή ρικται. Ης ἐπαξίως ἐπώνυμος γέγονας· ταύτης πύλαι ᾅδου, αἱρετικῶν στόματα, δαιμόνων ὄργανα, καταδραμοῦνται μὲν, ἀλλ' οὐ κατισχύσουσι· καθοπλίσονται, ἀλλ' οὐκ ἐκπορθήσουσι. Βέλη νηπίων απ πληγαὶ αὐτῶν γεγόνασι τε καὶ ἔσονται· ἀσθηνήσου σιν αὐτῶν αἱ γλῶσσαι, καὶ ἐπ᾿ αὐτοὺς ἔσονται. Καθ' ἑαυτοῦ γὰρ τεύχει κακὰ, ὁ τῇ ἀληθείᾳ ἀντικαθι στάμενος. Ταύτην αὐτὸς μὲν οἰκείῳ ἐκτήσατο απο ματι· σοὶ δὲ ὡς πιστοτάτῳ ἐγχειρίζει θεράποντι, ταύτην ἀκλόνητον καὶ ἀκύμαντον σοῖς λιταῖς διαφύ λαξον. Ὅτι μὲν γὰρ οὐ περιτραπήσεται πώποτε, οὐ σε σθήσεται, οὐ πορθηθήσεται, ἀσφαλῆς ἡ πεποίθησ σις· ὁ Χριστὸς ἔφη· δι᾿ οὗ οὐρανὸς ἑστερέωται γῆ ἔδρασται καὶ μένει ακράδαντος. Τῷ λόγῳ γὰρ οἱ οὐρανοὶ ἐστερεώθησαν.» Και μετά πάνυ βραχέα, ο Χριστόν καθικέτευσον, τὸν σὲ κλειδούχον τῆς βασιλείας κηρύξαντα· τὸν τὸ δεσμεῖν εὐθύνας καὶ λύειν σοι δωρησάμενον.» Και μετά τινα καὶ ἄλλα, πάλιν φησίν· ο ᾿Αλλὰ τί Πέτρον καὶ Ἰάκωξον καὶ Ἰωάννην παρείλησε; Πέτρον, τὴν μαρτυρίας Αν ἀληθῶς μεμαρτύρηκεν ἐκ Πατρὸς μαρτυρουμένην δεικνύναι βουλόμενος, πιστούμενός τε τὴν οἰκείαν ἀπόφασιν, ὡς ὁ Πατήρ 5 οὐράνιος ταύτην αὐτῷ ἀπεκάλυψε· καὶ ὡς πρόεδρον καὶ πάσης τῆς Ἐκκλησίας δεξόμενον τὰ πηδάλια.» Θρᾷς ὡς προέδρῳ τῷ Πέτρῳ, καὶ πάσης τῆς Ἐκκλησίας ἔχοντι τὴν ἀρχὴν, προχειρίσατο τὰ πηδάλια; Οὕτως ἀσπίδι χωρή Et primus Damasci præclarum lumen accedat, hic enim in oratione in Domini transfigurationem a se conscripta, cujus principium est: Eia, festum diem celebremus, o Deo chara societas, › post alia multa sic de proposita quæstione disserit: ‹ Ut homo quidem interrogationem proponit, ut vero Dens latenter ostendit, qui proxime secuturus est, quem sua præcognitione prædestinavit dignum Ecclesiæ præsidem, hunc tanquam Deus inspirat et per eum loquitur. Qualis autem est interrogatio? Quem me dicitis esse? > At Petrus ardenti incensus zelo, et sancto actus Spiritu, respondit: • Τu es Christus Filius Dei vivi.. Ο beatum os, labia felicissima., Et paulo post: llæc est fides recta et inconcussa, super quam ut super petrain Ecclesia est firmata, ex qua digne cognomen accepisti. Ilanc porta inferi, hereticorum ora, dennum machinamenta incursionibus vexabunt, al non prævalebunt; armis oppugnabunt, at non vastabunt. Tela infantium sunt et erunt eorum vulnera; lan. guescent illorum linguæ et in ipsos convertentur. Sibi ipsi perniciem struit qui se opponit veritati. Hanc ipse suo redemit sanguine, tibi vero ut fidelissinio servo in manus tra lit. Hanc inconcussam et mergi nesciam tuis precibus serva, quia nunquam subvertetur, nunquam vast.bitur; secura fiducia Christus dixit, a quo cœlum firmatum est, terra fundata et manet inconcussa, nam verbo cœli firmati sunt. Et paulo post: Christum deprecare. qui te regni clavigerum predicavit, qui peccata ligare et solvere est elargitus.» Et post alia quædam rursus dicit: Sed cur Petrum, Joannem et Jacobum assumpsit? Petrum, ut vere ostenderet testimonium a Patre testificatum, verbaque a se dicta comprobaret quemad:nodum Pater coelestis ei revelavit: et ut enm qui princeps futurus erat, et totius Ecclesiæ clavum suscepturus,» Animadvertis quod Petro ut præsidi, et totius Ecclesiæ principatum obtinenti, clavum tradidit? Profecto surdo aspidi et aures obstruenti sunt similes, qui neque andire volunt, nec videre. Nimirum inquiunt: At Petro tantum hoc datum est, sed non ejus successoribus. luc ut a fatuis prolatum verbum, omnisque sensus exκαὶ βυούσῃ τὰ ὦτα παρόμοιοί εἰσιν, οἱ μὴ ἀκούειν pertibus, silentio præterire oportebat, quoniam καὶ βλέπειν ἐθέλοντες, ναί φασιν. ᾿Αλλὰ τῷ Πέτρῳ μόνῳ ἐδέθη τοῦτο, οὐ μὴν δὲ καὶ τοῖς διαδόχοις αὐτ τοῦ. Τοῦτο δ' ὡς μωρῶν ἀνθρώπων ἀπόφθεγμα, καὶ μηδαμῶς αἴσθησιν ἐχόντων ὑπάρχον· ἔδει μὲν ἡμᾶς ἐᾶσαι ἀναπολόγητον, ὅτι κατὰ δίκαιον λόγον, οὐ χρήζει το παράπαν ἀπολογίας τίνος. Διὰ δὲ τοὺς βουλομένους γενναίως ἐκείνους ἀμύνασθαι, ἐλέγξω μεν αὐτὸ, ὡς ἀπαιδευσίας ἀνάπλεων. Εἰ τοῦτο γοῦν δώσομεν, καὶ τὴν καθόλου πίστιν ἀνατρέψομεν· καὶ - λάνην κηρύξαντα Χριστόν· καὶ μυρία ατοπήματα ἐντεῦθεν φανήσονται· εἰ ἡ πίστις τοῦ Χριστοῦ, μέ nulla plane indiget responsione. Sed in gratiam eorum qui volunt eos strenue propellere, id ipsum ut omnis inscitiæ refertum refellamus; alioquin, si id concesserimus, catholicam fidem subvertenius, et Christum falsum prædicasse dicemus, et alia inflnita absurda inde sequentur: si Christi fides usquo ad Petrum et cæteros apostolos perduravit, postea vero non; si Petro tantum et apostolis tradita est, at non ejus successoribus. Ο stultitiam ninis. apertam! o mentem perversam 1 Quomodo synodi sunt constitutæ in Ecclesia subsidium? Quomodo

JOSEPHI METIONENSIS canones synodales instituti sunt, si potestatem non χρι τοῦ Πέτρου ὑπῆρχε, καὶ τῶν λοιπῶν ἀποστόλων· habuerunt? Quomodo magnus Constantinus obedientiam Sylvestre exhibuit in omnibus tanquam Petro, ut antea ex ejus decreto scriptum est? Quomoto Romanorum imperator Alexandro pape inclinata cervice collum ejus pedi submisit, cum diceret: «Super aspidem et basiliscum ambulabis, et conculcabis leonem et draconem; › at ille respondit: «Non tibi, sed Petro obedientiam exhibeo;» et Pontifex:. Et mihi et Petro. Quomo do igitur non erubescitis hæc pronuntiando? Quomodo hæretici a summo pontifice fuissent expulsi, a sacrisque conciliis, si usque ad apostolos Ecclesia valuisset, postea vero non? Quomodo haec hon dixerunt qui per temporum vices hostes et inimici Ecclesia Dei exstiterunt, hæretici nimirum: illi enim ab ecumenica Ecclesia palsi et exagitati hoc dicere non audebant, vos vero hæc afferentes illorum defensionem suscipere videmini. Oportet igitar, Arium, Macedonium, Nestorium, Dioscorum, Severum cæterosque impii illius coetus hæreticos resurgere, gratiasque vobis reddere et obnoxios esse, quia quot illis ne in mentem unquam venit, vos, corum suscepta defensione, affertis. Sed quod mulise et infinitæ absurditates hinc oriuntur et cæcis est manifestum, ideoque satis de his. μετὰ δὲ ταῦτα, οὐδαμῶς. Εἰ τῷ Πέτρῳ μόνῳ καὶ τοῖς ἀποστόλοις ἐδόθη, οὐ μὲν καὶ τοῖς διαδόχοις αὐτ τῶν. "Ω μωρίας φανερωτάτης· ὦ διανοίας διεστραμ μένης! Πῶς αἱ σύνοδοι ἐγένοντο, συνανιστῶσαι τὴν Ἐκκλησίαν; πῶς κανόνες συνοδικοί γεγόνασιν, εἰ ἐξουσίαν οὐκ εἶχον; πῶς Κωνσταντῖνος ὁ Μέγας, τῷ Σιλβέστρῳ τὴν ὑποταγὴν δέδωκεν ὡς τῷ Πέτρα, καὶ οὐκ ἔλαττον; ὡς προγέγραπται ἐν τῷ τούτου θεσπίσματι. Πῶς δὲ καὶ ὁ βασιλεὺς τῆς ᾿Αλαμανίας, ᾿Αλεξάνδρῳ τῷ πάπα κλίνας τὸν αὐχένα, τὸν τοῦν αὐτῷ τῷ τραχήλῳ ἐδέξατο, λέγοντος, Γέγραπται, ἐπὶ ἀσπίδα καὶ βασιλίσκον ἐπιβήσῃ, καὶ καταπατήσεις λέοντα καὶ δράκοντα. ὁ Αὐτὸς δ' ἀπεκρίθη, «Οὐ σοὶ τὴν ὑποταγὴν δίδωμι, ἀλλὰ τῷ Πέτρῳ· ὁ δὲ πάπας, «Κἐμοὶ καὶ τῷ Πέτρῳ. Πῶς οὖν οὐκ αἰσχύνεσθε λέο γει τοιαῦτα; Πῶς αἱρετικοὶ ἀποσκορακίσθησαν παρὰ τοῦ ἄκρου αρχιερέως καὶ τῶν ἱερῶν συνόδων, εἰ μέχρι τῶν ἀποστόλων ἡ Ἐκκλησία ἐδύνατο, μετά δὲ ταῦτα οὐ; Πῶς δὲ οὐκ εἶπον τοῦτο οἱ κατά και ροὺς ἐχθροὶ καὶ πολέμιοι τῆς τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίας, οἱ αἱρετικοὶ δηλονότι; ἐκεῖνοι μὲν γὰρ ἐλαυνόμενοι καὶ διωκόμενοι παρὰ τῆς οἰκουμενικής Εκκλησίας, τολμήσαι εἰπεῖν τοῦτο οὐκ εἶχον. Ὑμεῖς δὲ νῦν 24γοντες τοῦτο, φαίνεσθε υπεραπολογούμενοι ἐκείνων. Δεῖ οὖν "Αρειον, Μακεδόνιον, καὶ Εὐνόμιον, Νεστό μιαν, 'σκορον, Σεβήρον, καὶ τὴν λοιπὴν ἐκείνην τῶν αἱρετικῶν δυσσεβῆ χορείαν, ἀναστῆναι, 23 χάριτας ὁμολογήσαι καὶ ἀποδοῦναι ὑμῖν, ὅτι ἅπερ ἐκεῖνοι οὐδ᾽ εἰς νοῦν ἐπεμνήσθησαν εἰπεῖν, ὑμεῖς ἐκείνων ὑπερασπιζόμενοι λέγετε. ᾿Αλλ' ὅτι πολλὰ καὶ ἄπεῖρα ἀπὸ τούτου ἀναφανήσονται άτοπα, και τυφλοῖς δήλον. Διὰ τοῦτο, ἅλις μὲν περὶ τούτων. Afferemus etiam alia testimonia et sententias sanctorum doctorum Ecclesiæ aperte comprobantium propositam a nobis quæstionem, quod pontifex Romanus totius Ecclesiæ caput est et magister, et ipsi tantum datum est judicare, et de fide inquirere, et ordinare totuin orbem terrarum, atque hæreticos sedibus pellere et orthodoxos restituere. Ac primum vobis sententiam latau contra sacrum Chrysostomum in hoc testem adducemus, qua injuste dam- ‚matus est ab iis qui Constantinopolitanas res gerebant, et exsilio mulctatus: cujus rei Innocentius papa certior factus, imperatorein cuin uxore cælerisque sacerdotibus et pastoribus excommunicationi subjecit, ea conditione nisi Chrysostomium in suam sedem revocaret; nam de Chrysostomo lata sententia, et in gratiam Eudoxia damnato, in Cucussum Armeniæ oppidum acerbo exsilio ablegarunt. Quam rem is ad Innocentium sanctissimum Romanum pontificem detulit. Non enito habebant alio quo confugerent Orientales pontifices, nisi ad Romanum pontificem, cum injuriis afficerentur, dictum Domini ad Petrum in memoriam revocantes: «Et în aliquando conversus, confirma fratres tuos. Quamobrem divus lunocentius, sacri Juanris acceptis litteris, Constantinopolim scribit, ut Joannem in suam sedem restituant; quibus dicto Z'. Παράξομεν δὲ ἄλλας μαρτυρίας καὶ ῥητὰ τῶν ἁγίων τῆς Ἐκκλησίας διδασκάλων, φανερῶς δεικνύ οντα τὸ προκείμενον ἡμῖν τοῦτο ζήτημα, ὅτι ὁ τῆς Ρώμης ἀρχιερεὺς, πάσης ἐστὶ τῆς Ἐκκλησίας και φαλὴ καὶ διδάσκαλος· καὶ αὐτῷ μόνῳ δέδοται κρίσ γειν τε καὶ ἐξετάζειν τὴν πίστιν· καὶ κανονί ζειν πᾶσαν τὴν οἰκουμένην· καὶ ἀπελαύνειν τοῦ θρόνου αἱρετικούς, καὶ ἀποκαθισταν ὀρθοδόξους. Καὶ πρῶτον ὑμῖν εἰς μαρτύριον, τοῦ ἱεροῦ Χρυ σοστόμου τὴν κρίσιν ἐπάξομεν· ἣν κατεκρίθη ἀδίκως παρὰ τῶν ἐν Κωνσταντινουπόλει, καὶ ἐξορία κατεδικάσθη, πῶς ὁ Ἰννοκέντιος ὁ πάπας μαθὼν τοῦτο, βασιλέα τε καὶ βασίλισσαν, καὶ πάντας τοὺς τότε ἱερεῖς καὶ παμένας ἀφορισμῷ καθυπέβαλεν, ἂν μὴ τὸν Χρυσόστομον εἰς τὸν ἑαυ τοῦ ἐπαναγάγοιεν θρόνον; κρίναντες γὰρ τὸν Χρ.- σόστομον, πειθηνίᾳ τῆς εὐδοξίας, καὶ καταδικάσαν τες, εἰς Κουκουσὶν, πόλιν τῆς ᾿Αρμενίας, ἐξορία πικρά καθυπέβαλον. Αὐτὸς δὲ γράφει πρὸ; Ἰννοκέντιον τὸν ἁγιώτατον 'Ρώμης ἀρχιερέα, οὐ γὰρ εἶχον ποῖ προσδράμοιεν οἱ τῆς Ἀνατολῆς ἀρχιερεῖς ἀδικούμενοι, εἰ μὴ πρὸς τὸν 'Ρώμης ἀρχιερέα μεμνημένοι τοῦ Κυρίου εἰπόντος προς Πέτρον «Καὶ σύ ποτε ἐπιστραφείς, στήριξον τοὺς ἀδελφούς σου.» Οθεν Ιννοκέντιος ὁ θεῖος, δεξάμενος τὰ τοῦ ἱεροῦ Ἰωάννου γράμματα, γράψει πρὸς τοὺς ἐν Κων Federicus primus Aherobarbus. Fuit hic acerrimus hostis Ecclesia

PRO CONC. FLORENT. CAF. V. DE PRIMATU PAPE. σταντινουπόλει, ὅπως τὸν Ἰωάννην εἰς τὸν ἑαυτοῦ non parentibus, ae Joanne vita functo, iterum ad ἐπανακαλέσωσι θρόνον. Ο μὴ ποιησάντων, καὶ τοῦ Arcadium et Eudoxiam imperatores literas scribit Ιωάννου πρὸς Θεὸν ἐκδημήσαντος, ἐκ δευτέρου γρά- bujus exempli: φει πρὸς Ἀρκάδιον καὶ Εὐδοξίαν τοὺς βασιλεῖς, ἐπιστολὴν ἔχουσαν εν τως· Επιστολή Ινvcκεντίου τάπα, • Φωνή αἵματος τοῦ ἀδελφοῦ μου Ἰωάννου, βελ πρὸς τὸν θεὸν κατὰ σοῦ, βασιλεῦ, ὡς ποτέ Αδελ του δικαίου κατὰ τοῦ ἀδελφοκτόνου Καϊν· καὶ παντὶ τρόπῳ ἐκδικηθήσεται. Οὐ μόνον δὲ τοῦτο πέπραχας, ἀλλὰ καὶ ἐν καιρῷ εἰρήνης αγμὸν μέγαν κατὰ τῆς τοῦ Θεοῦ ᾿Εκκλησίας καὶ τῶν ἱερέων αὐτοῦ συνε στήσω. Εξέωσας τὸν μέγαν τῆς οἰκουμένης διδάσκαλον ἐκ τοῦ θρόνου αὐτοῦ ἀκρίτως· συνεξεδίωξας αὐτῷ καὶ τὸν Χριστόν. Οὔτε γὰρ οὕτως οδύρομαι περὶ αὐτοῦ, οὗτος γὰρ τὸν κλῆρον έλαχε μετά τῶν ἁγίων ἀποστόλων ἐν τῇ τοῦ Θεοῦ καὶ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ βασιλείᾳ, τῶν ἡ ἀφόρητος ἡ συμφορά, ἀλλὰ θλίβομαι φροντίζων πρῶτον μὲν τῆς σωτηρίας τῶν ὑμετέρων ψυχῶν· ἔπειτα καὶ περὶ τῶν στερηθέντων καὶ λιμωξάντων τῆς ἐκείνου παν σόφου διδαχῆς καὶ νουθεσίας. Οὐ γὰρ μόνον ἡ Κωνσταντινουπολιτῶν Ἐκκλησία έζημιώθη τῆς ἐκείνου μελιρρύτου γλώττης, ἀλλὰ καὶ πᾶσα ἡ ὑφήλιος ἐχήρευσεν, ἀπολέσασα τοιοῦτον ἔνθεον ἄνδρα· πειθηνίας μιας γυναικὸς παραχωρησάσης τοῦτο γενέσθαι τὸ δραματούργημα. Πλὴν ἐκδέξεται τὴν ἐντεῦθεν τιμωρίαν, καὶ τὴν μέλλουσαν ἀτελεύτητον κόλασιν, οὐ μετὰ πολλάς ταύτας ἡμέρας απερχομένη αὐτή. Epistola Innocentii papa ‹ Vox sanguinis Joannis fratris mei ad Deum elamat adversum te, o imperator, ut olim justi Abel contra fratricidam Cain. Sed omni ratione vindicabitur. Neque id commisisti tantum, verum etiam pacis tempore persecutionem magnam in Ecclesiam Dei et sanctos ejus instituisti, magnum terræ doctorem e sua sede indemnatum pellende. Christum etiam una cum eo insectatus. Neque vero vicem ejus doleo, quia is hæreditatem accepit emm sanctis apostolts in Dei Salvatoris nostri Jesu Christi regno, quanquam non ferenda est ea jactura. Sed animo angor, primun reputans salutem animarum vestrarum, postea ob eos qui illo destituuntur et esuriunt suæ sapientissimæ doctrine præceptis ac monitis imbui. Neque solum Conslantinopolitana civitas detrimentum sensit eius mellifluæ linguæ, sed et oninis Occidentalis plaga est viduata, eo amisso divino viro, nuius muliercuis suasu, quæ hanc voluit excitari tragoediam. Verumtamen hujus mundi ultionem ea non effugiet,. el æternam postea paucis diebus interjectis sentiet, decedendo. Quamvis enim beatus Joannes hane vitam reliquerit fidem tuendo et fluctuantes confirΗἰ γὰρ καὶ ὁ μακάριος Ιωάννης τὸν βίον κατέλιπε, mando, in sempiterua tamen secula inexhaustam τὴν πίστιν τηρήσας, καὶ στηρίξας τοὺς σαλευομέ νους, ἀλλ᾽ εἰς ἀλήκτους αἰῶνας τὴν ἀδαπάνητον τρυφὴν καὶ ἀθάνατον ἐκληρονόμησεν. Η δὲ νέα 12λιδὰ Εὐδοξία, ἡ κατὰ μικρὸν τῷ ξηρῷ τῆς πλάνης ξυρήσασά σε, ἐπήγαγεν ἑαυτῇ κατάραν, ἐκ πολλών στομάτων· δεσμεύσασα φορτίον ἁμαρτημάτων βαρύ καὶ δυσβάστακτον, προσθεῖσα τοῦτο τοῖς πρώην αὐτ τῆς ἁμαρτήματι. Διὸ ἐγὼ ἁμαρτωλὸς καὶ ἐλάχιστος, ὡς πιστευθείς τὸν θρόνον τοῦ μεγάλου ἀποστόλου Πέτρου, ἀφορίζω σέ τε κἀκείνην τῆς μεταλήψεως τῶν ἀχράντων μυστηρίων Χριστοῦ τοῦ Θεοῦ ἡμῶν· οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ παντοῖον ἐπίσκοπον ἢ κληρικών, ὄντα τοῦ τάγματος τῆς ἁγίας τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίας, τολμῶντας ἐπιχειρῆσαι καὶ μεταδοῦναι ὑμῖν, ἀφ' ής ὥρας ἀναγνῶτέ μου τὸν παρόντα δεσμὸν, θέλω ὑπὸ καθαίρεσιν εἶναι. Εἰ δὲ βιάσησθέ τινα ὡς ἐξουσιασταὶ, καὶ παρεξέλθετε τοὺς δοθέντας ὑμῖν κανόνας, παρὰ τοῦ Σωτῆρος διὰ τῶν ἁγίων ἀποστόλων, ἔσεσθε ἐπιστάμενοι ὡς πρῶτον μὲν οὐ μικρὸν ὑμῖν τὸ ἁμάρτημα γε ἡνεται ἐν τῇ φοβερᾷ ἡμέρᾳ τῆς κρίσ σεως, ὅτε οὐ δυνήσεται ἀξίωμα βιωτικόν τινα ώφε λῆσαι· ἐκείνων δὲ τὰ ἐντὸς ἐκχυθήσονται, πρὸς ὑπόδειγμα πάντων. Αρσάκιον δὲ ἂν εἰσηγάγετε εἰς τὸν θρόνον τῆς ἐπισκοπῆς ἀντὶ τοῦ μεγάλου Ἰωάννου, καὶ μετὰ θάνατον καθαιροῦμεν, σὺν πᾶσι τοῖς Ilæc Epistola ita ad verbum reperitur apud Niceph. lib. xi. Eudoxia, ut scribit Zonaras, partu obiit naugloriam atque immortalem est consecutus. At hæc nova Dalila Eudoxia sensim erroris novacula te abradens, adversus semet maledictionem comparavit ex ore multorum vinciendo unus peccaforum grave atque intolerandum, hoc prætere: adjuncto proxime perpetratis facinoribus. Ideo ego peccator et minimus, ut cui ședes est credita magui Petri apostoli, interdico tibi et illi participatione intemeratorum mysteriorum Christi Dei nostri.. Præterea qualemcunque episcopum vel clericum in ordine constitutum sanctæ Dei Ecclesiæ qui ausus fuerit auxilium præbere et communicare vobiscum, ex quo tempore legeritis præsens vinculum, depos ni jubeo. Quod si vos ut potestatem habentes, alicui vim iuferetis, et transgressi fueritis canones vobis traditos a Salvatore per sanctos apostolos, scitote quod non ad parvum vobis imputabitur peccatum in tremenda die judicii, quando non pos terit ulla dignitas mundana prodesse, et quæ latent, in omnium conspectum aspicienda fundentur. Arsacium vero, quem vos in sedem episcopalem pro magno Joanne induxistis, post mortem etiam deponimus cum omnibus ejusdem sectæ episcopis atque sociis. Indignus enim est tanquam adulter episcopatus. Nam omnis plantatio quam non plantavit dum tribus mensibus expertis-a-Chrysostomiingo silio.

་ Baler meus caelestis eradicabitur, nec nomen illius συγκοινωνήσασιν αὐτοῦ τῇ προθέσει ἐπισκόποις. Ο in sacris voluminibus inscribetur. Theophili depositioni addimus excommunicationem, anathematizationem et plenam a Christianismo separationem. > τινος μηδὲ τὸ ὄνομα ἐγγραφήτω τοῖς ἱεροῖς διπτύ χοις· ἀνάξιος γάρ ἐστιν, ὡς μοιχεύσας τὴν ἐπισκο τήν. Πᾶσα γὰρ φυτεία μὴ φυτευθείσα παρὰ τοῦ Πατρὸς ἡμῶν τοῦ ἐν οὐρανοῖς, ἐκριζωθήσεται. Προστιθέμεθα τῇ καθαιρέσει Θεοφίλου, ἀφορισμὸν, ἀναθεματισμὸν, καὶ τελείαν ἀλλοτρίωσιν Χριστια νισμού. ο Βλέπεις κανταῦθα τὴν αὐθεντίαν ἦν ἔχει ὁ θεῖος θρόνος ἐκεῖνος; ὅτι τὸν μὲν Αρσάκιον οὐ μόνον ζώντα καθῄρησεν, ἀλλὰ καὶ μετὰ θάνατον. Αρσά χιον δὲ, φησίν, ὃν ἀντὶ τοῦ μεγάλου Ιωάννου ειση γάγετε εἰς τὸν θρόνον, καὶ μετὰ θάνατον καθαιρού μεν αὐτήν. Τοῦτο δὲ ταυτόν ἐστιν εἰπεῖν, ὅτι οὐ βουλόμεθα γραφῆναι αὐτὸν ἐν τῇ βίβλῳ τῶν ἀρχιε ρέων ἐν τῇ μελλούσῃ κρίσει. Ἐκεῖ γὰρ Ιωάννην τὸν χρυσοῦν ἀρχιερέα τῆς Κωνσταντινουπόλεως, καὶ εἶναι καὶ ἔσεσθαι ῥᾳδίως ἀποφαινόμεθα· Αρσάκιον δὲ οὐδαμῶς. Τῇ δὲ Θεοφίλου καθαιρέσει τοῦ 'Αλεξανδρείας, τῇ παρὰ τῆς ἐν Θεσσαλονίκῃ συνέδου γενομένῃ, διὰ τὸ ἐπιμεληθῆναι αὐτὸν τῆς κατακρί σεως καὶ ἐξορίας τοῦ Χρυσοστόμου, χάριν τῆς Εὐα δοξίας, οὐκ ἠρκέσθη ὁ θεῖος οὗτος ἄκρος ἀρχιερεὺς, καίπερ συνοδικῇ οὔσῃ, καὶ διὰ τοποτηρητῶν αὐτοῦ, ἀλλὰ προστίθησιν αὐτῇ, καὶ ἀφορισμόν, καὶ ἀναθε ματισμόν· φεῦ τῶν κακῶν! καὶ τελείαν ἀλλοτρίωσιν Χριστιανισμού. Ο τοῦ θαύματος! τὸν ἅπαξ βαπτι σθέντα ἐπὶ τῷ ὀνόματι τῆς ἁγίας Τριάδος, καὶ γραφέντα ἐν τῇ βίβλῳ τῶν Χριστιανῶν, οὗτος ἀπαλείφει αὐτὸν τῆς βίβλου, καὶ ἐκδύει αὐτὸν τοῦ Χριστια νισμοῦ. Τούτο δείκνυσιν ἀριδήλως τὴν ἐξουσίαν ἦν Animadvertis ex hoc loco auctoritatem illius divinæ sedis? quod non solum viventem deposuit Arsacium, verum etiam defunctum Arsacium dicit, quem in sedem Joannis induxistis, et defunctum deponimus, quod idem est ac si dixisset, Nolumus eum pontificum in libro inscribi in futuro judicio, nam in eo facile jubemus Joannem aureum Constantinopolitanum pontificem esse, nunc et in futurom Arsacium nullo pacto. At Theophili Alexandrini depositione (eo quod in synodo Thessalonicæ coacta in Eudoxiæ gratiam curavit ut damnaretur et in exsilium pelleretur Chrysostomus ) non fuit contentus divinus hic summus pontifex, quanquam synodalis erat ea depositio coramque legatis, adjecit excommunicationem (ο malum!) et plenam a Christianismo separationem. O rem admirabilem! qui semeł baptizatus est in nomine sanctæ Trinitatis et in Christianorum albo inscriptus, hic de libro delet et exuit Christianismo. Hoc liquido ostendit potestatem quain habet ea divina sedes. Si ergo, ut vos creditis, Petro tantum tradita est, non ejus successoribus, quonam pacto Theophilus, Arsacius, Arcadius, Eudoxia et cæteri a liomano pontifice depositi et damnati non responderunt, Tuas re- ς ἔχει ὁ θεῖος θρόνος ἐκεῖνος. Εἰ οὖν καθ᾽ ὑμᾶς τῷ prehensiones non aestimamus, quod Petro tantum, ' non tibi datum est id. At id quidem non potnerunt nec dicere ausi sunt, imo veniam erratoram ab eo petierunt. Sed hoc plane sufficit, ut arbitror, ad comprobandum Petri et reliquorum apostolorum successores eamdem potestatem obtinere, neque minorem horum successores. Πέτρῳ μόνῳ δέδοται, καὶ οὐ τοῖς διαδόχοις, πῶς Αρσάκιος καὶ Θεόφιλος, καὶ 'Αρκάδιος καὶ Εὐδοξία, καὶ οἱ λοιποὶ οἱ τότε καθαιρεθέντες καὶ καταδικασθέντες παρὰ τοῦ Ῥώμης ἀρχιερέως, οὐκ εἶπον, Οὐ προσέχομεν τοί, παρὰ σοῦ ἐπιτιμίοις, ὅτι τῷ Πέτρῳ μόνῳ καὶ οὐχὶ σοὶ δέδοται τοῦτο; ᾿Αλλὰ τοῦτο μὲν οὐκ εἶχον, οὐδὲ ἐτόλμων εἰπεῖν, συγχώρησιν δὲ μάλ λον ήτουν τοῖς ἑπταισμένοις, παρ' αὐτοῦ. ᾿Αλλὰ τοῦτο μὲν ἀρκεῖ κατ' ἐμὴν γνώμην, τὸ καὶ τοὺς διαδόχους Πέτρου καὶ τῶν λοιπῶν ἀποστόλων ἔχειν τὴν αὐτὴν ἐξουσίαν, καὶ οὐκ ἔλαττον τούτων τοὺς διαδόχους ἔχειν. Nunc ad alias probationes et indubitata testimovia accedlemus, quod is et non aliud caput est plenitudinis Ecclesiæ, ex epistola imperatoris Justiniani ad Epiphanium Constantinopolis patriarcham in sancta synodo Trulli ab ipso coacta, cujus principium: «Imperator Justinianus Augustus «Cum recta et inculpata religio, quam profitetur et prædicat sancta Dei catholica et apostolica Ecclesia, nullo modo innovationem admittat, nos doctrinam sanctorum apostolorum, et eorum qui post illos in sanctis Dei Ecclesiis versati sunt, seguentes, æquum esce existimamus nɔtam et testatam omnibus spem, que in nobis est relinquere, et cætera ejusdem epistolæ, in qua aperte perspicitur fides et confessio Vile Niceph. lib. xii. Η. Ἐλευσόμεθα δὲ καὶ εἰς ἄλλας ἀποδείξεις, καὶ μαρτυρίας αναντιῤῥήτους, ὅτι ἐκεῖνος καὶ οὐκ ἄλλος κεφαλὴ τοῦ πληρώματος τῆς Ἐκκλησίας ἐστίν. Ἐκ τῆς ἐπιστολῆς τοῦ βασιλέως Ιουστινιανού, πρὸς τὸν " πατριάρχην Κωνσταντινουπόλεως Επιφάνιον, ἀπὸ τῆς συναθροισθείσης αὐτῷ ἱερᾶς συνόδου ἐν τῷ Τρούλλῳ, ἧς ἡ ἀρχή. Αὐτοκράτωρ Κυστινιανός Αύγουστος, «Τῆς ὀρθῆς καὶ ἀμωμήτου πίστεως, ἦν περ κηρύττει ἡ ἁγιωτάτη τοῦ Χριστοῦ καθολική καὶ ἀποστολικὴ Ἐκκλησία, κατ' οὐδένα τρόπον και νισμόν δεξαμένης, ἀκολουθοῦντες, ἡμεῖς τοῖς τῶν ἁγίων ἀποστόλων καὶ τῶν μετ' ἐκείνους διαπρεψάνο των ἐν ταῖς ἁγίαις τοῦ Θεοῦ ἐκκλησίαις διδάγμασι, δίκαιον ᾠήθημεν ἅπασι ποιῆσαι φανερόν, ὅπως ἔχου (*) Habetur tota hae epistola apud Justinianum in now. Const. 7.

PRO CONC. FLORENT. CAP. V. DE PRIMATU PAP.E. μεν περὶ τῆς ἐν ἡμῖν ἐλπίδος.» Καὶ τὰ ἑξῆς τῆς ipsius erga catholicam Ecclesiam. Postea in sequenti αὐτῆς ἐπιστολῆς, ἐν ᾗ διαρρήδην δείκνυται ἡ πίστις alia epistola cujus principlum: Idem imperator τα καὶ ὁμολογία ἦν ἔχει πρὸς τὴν καθολικὴν Ἐκ Epiphanio sanctissimo et beatissimo archiepiscopo κλησίαν. Μετὰ δὲ ταῦτα ἐν τῇ ἑπομένῃ ἑτέρᾳ ἐπι hujus regiæ urbis et œcumenico patriarchæ, hæc στολῇ, ἧς ἡ ἀρχή· Ὁ αὐτός βασιλεύς Επιφανίω scribit ‹ Cum tuam sanctitatem scire velimus τῷ ἁγιωτάτῳ καὶ μακαριωτάτῳ ἀρχιεπισκόπῳ τῆς omnia quæ ad ecclesiasticum statum pertinent, neces βασιλευούσης ταύτης πόλεως, καὶ οἰκουμενικῷ πα sarium esse duximus hac epistola eidem significare, τριάρχῃ, τοιάδε φησί· «Γινώσκειν βουλόμενοι τὴν et per eam eidem aperire quæ innovata sunt, quæ et σὴν ἁγιωσύνην πάντα τὰ εἰς ἐκκλησιαστικὴν ἀφο eamdem scire confidimus. Nam cum hic quosdam ζῶντα κατάστασιν, ἀναγκαῖον ἡγησάμεθα ταύταις alienos a sancta catholica et apostolica Ecclesia πρὸς αὐτὴν χρήσασθαι ταῖς θείαις συλλαβαῖς, καὶ invenerimus, sectantes errorem impiorum Nestorii δι' αὐτῶν δῆλα αὐτῇ καταστῆσαι τὰ κινηθέντα· divinum et Eutychetis, et eorum blasphemiis uti, ἅπερ καὶ αὐτὴν εἰδέναι πεπείσμεθα. Ευρόντες γάρ promulgavimus edictum quod et tua sanctitas noτινας ἀλλοτρίους τῆς ἁγίας καθολικῆς καὶ ἀποστο vit, quo hæreticorum insaniam confutavimus, cum λικῆς Ἐκκλησίας τῇ τῶν ἀσεβῶν Νεστορίου καὶ nihil penitus immutaverimus, vel mutemus, vel Εὐτυχέος ἀκολοθοῦντας πλάνῃ, καὶ ταῖς τούτων βλασ- transgrediamur ecclesiastici status, qui hucusque φημίαις κεχρημένους, θεῖον προσεθήκαμεν ινδι κτον· ἵπερ καὶ ἡ σὴ ἁγιωσύνη γινώσκει· δι' οὗ την τῶν αἱρετικῶν μανίαν λέγξαμεν· οὐδὲν παντελῶς ἐναλλάξαντες, ἢ ἐναλλάττοντες, η παρεξελθόντες τῆς μέχρι νῦν σὺν Θεῷ κρατούσης καὶ ἐκκλησιαστι κῆς καταστάσεως· καθὰ καὶ ἡ σὴ γινώσκει μακαρήτης. ᾿Αλλὰ διὰ πάντων φυλάττοντες τὴν κατάστασιν τῆς ἑνώσεως τῶν ἁγιωτάτων Ἐκκλησιῶν, τῆς πρὸς τὸν ἁγιώτατον πάπαν τῆς πρεσβυτέρας Ρώμης και πατριάρχην, πρὸς δν καὶ τὰ ὅμοια τούτοις γεγράφαμεν, οὔτε γὰρ ἀνεχόμεθά τι τῶν εἰς ἐκκλησιαστικὴν ὁρώντων κατάστασιν, μὴ καὶ τῇ αὐτοῦ ἀναφέ ρεσθαι μακαριότητι, ὡς κεφαλῇ οὔση πάντων τῶν ὁσιωτάτων τοῦ Θεοῦ ἱερέων· καὶ ἐπειδὴ ὁτάκις ἐν τούτοις τοῖς μέρεσιν αἱρετικοὶ ἀνεφύησαν, τῇ γνώμη καὶ κρίσει ἐκείνου τοῦ σεβασμίου θρόνου κατηργή θησαν. Εξεστιν οὖν καὶ ἡμῖν εἰπεῖν καὶ συμπερά ναι οὕτως· πάντες οἱ θέλοντες αὐτὸν καὶ ἔχοντες κεφαλὴν, τοῦ Θεοῦ εἰσιν ὅσιοι καὶ ἀληθεῖς ἱερεῖς καὶ πιστοὶ δοῦλοι· οἱ δὲ μὴ θέλοντες, μηδὲ ἔχοντε; ἐκεῖ. νον κεφαλὴν, οὐκ εἰσὶ τοῦ Θεοῦ ἱερεῖς.» Οὕτω γὰρ ἡ ἱερὰ ἐκείνη σύνοδος τοῦ Ἰουστινιανοῦ ἀπεφήνατο ἐν τῷ εἰπεῖν, Ως κεφαλῇ οὔσῃ πάντων τῶν ἰσιωτά των τοῦ Θεοῦ ἱερέων. Οτι δὲ καὶ ἡ κρίσις πᾶσα της τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίας, ἐν αὐτῷ ἐστιν, ἄκουσον· Καὶ διάκις ἐν τούτοις τοῖς μέρεσι τοῖς 'Ανατολικοῖς δη λαδή, αἱρετικοὶ ἀνεφύησαν, τῇ κρίσει ἐκείνου καὶ γνώμῃ κατηργήθησαν. Ὥστε οἱ μὴ τούτῳ ἑπόμενοι, σχισματικοί εἰσ:, καὶ εἰς αἵρεσιν ὀλισθαίνουσι. Και διὰ τοῦτο ὅσα ποιοῦσιν, ἀδόκιμα πάντα καὶ ἀνωφελή τυγχάνουσι. Καὶ τούτου μάρτυς, ἡ ἐν Καρχηδόνι σύνοδος, ἐκ τῆς ἐπιστολῆς ἢν πρὸς Ιανουάριον ἡ ἐν Καρχηδόνι σύνοδος καὶ ὁ μέγας Κυπριανὸς ἔπεμψεν ἧς ἡ ἀρχή· «Εν κοινοβουλίῳ ὄντες, ἀγαπητοί ἀδελφοί, φησίν, ἑνὸς ὄντος τοῦ βαπτίσματος, καὶ ἑνὸς τοῦ ἁγίου Πνεύματος, καὶ μια; Ἐκκλησίας ὑπὸ Χριστοῦ τοῦ Κυρίου ἡμῶν, ἐπάνω Πέτρου τοῦ ἀποστόλου ἀρχῆθεν λόγῳ τῆς ἑνότητος τεθεμελιωμένης" καὶ διὰ τοῦτο τὰ ὑπ' αὐτῶν, δηλονότι τῶν σχισματικῶν καὶ αἱρετικῶν, γινόμενα, ψευδῆ καὶ μάταια καὶ κενὰ ὑπάρχοντα, πάντα ἐστὶν ἀδόκιμα.» Ακούεις Deo favente perdurat, ut tuæ notum est beatitudini: sed per omnia servamus statum unionis sanctissi - marum Ecclesiarum, quæ cum sanctissimo papa et patriarcha veteris Romæ transacta est, ad quem his consentanea conscripsimus. Nunquam enim feremus quin omnia ad statum ecclesiasticum pertinentia ad illius beatitudinem uti ad caput sanctissimorum Dei sacerdotum deferantur. Et quia quoties in his partibus hæretici exorti sunt, sententia et judicio illius venerandæ sediz sunt repressi, licet et nobis diccre sic et concludere quod omnes qui volunt et habent ipsum pro capite, sancti sunt et veri Dei sacerdotes et servi fideles; qui vero noClunt, neque habent euin pro capite, non sunt Dei sacerdotes.» Ita enim sacra illa synodus decrevit, cum dicit, capiti omnium sanctissimorum sacerdotum Dei. Quod vero judicium omne Ecclesiæ Dei in eo situm sit, audi quod quoties in bis partibus, Orientalibus scilicet, hæretici exorti sunt, judicio et sententia ejus sunt repressi; quare qui eum non sequuntur, schismatici sunt et in hæresim delabuntur. Ideo cuncta quæ agunt adulterina sunt et inutilia. Hujus rei testis est sancta synodus Carthaginensis ex epistola quam sancta synodus Care thaginiensis et magnus Cyprianus at Januarium dedit, cujus est principium: ‹ Cum in unum collvenissemus, dilecti fratres,, inquit, «Cun sit unum baptismia, unus Spiritus sanctus, una Ecclesia, unione fundata super Petrum apostolum jam inde a principio, ut Christus Dominus noster dixit; propterea omnia quæ ab ipsis scilicet schismaticis et haereticis aguntur, falsa, stulta, inania et adulterina sunt. Audis quod adulterina et inania vocat, quæ præter jussionem ejus sunt gesta? Sie cum ab omni parte fides exagitaretur, inde præ. sidium parabatur. Anastasius, S. Maximi disciņulus, inquit:‹ Cum fides concordissime ab omnibus exagitaretur, nisi speciali gratia opem tulerit, qui semper succurrit, semine religionis apud veterem Romam nobis relicto, ad confirmandau promissionem mentiri nesciam quæ facta est principi apoin vulgatis codici' us Justiniani deest hæc epistola. Antonius Augustinus postea Græcam edidit ex autiquo codice.

JOSEPHI METHOVENSIS tolarun. Quaenam est promissio quam facta est πῶς ἀδόκιμα καὶ κενά καλεῖ τὰ γινόμενα ἔξω τῆς ὑποταγῆς ἐκείνου; Οὕτω καὶ διωκομένης τῆς πίσ στους πανταχόθεν, ἐκεῖθεν ἡ βοήθεια ταύτης προ μηθεύεται. Ο Άγιος Αναστάσιος, τοῦ ἁγίου Μαξί μου ὁ μαθητή, φησί·. Τῆς πίστεως συμφώνως ἐπ πάντων διωκομένης, εἰ μὴ τῇ οἰκεία χάριτι βοηθή σει συνήθως ὁ ἀεὶ βοηθῶν, σπέρμα θεοσεβείας κάν τῇ πρεσβυτέρα Ρώμῃ καταλιμπάνων ἡμῖν, τὴν ἀψευδῆ πρὸς τὸν κορυφαῖον ἐπαγγελίαν αὐτοῦ συγ κυρούμενης. Τις δὲ ἡ ἐπαγγελία ἡ πρὸς τὸν κορι φαΐων; Εἰ ἔγνως, τὸ «Ἐγὼ ἐδεήθην ὑπὲρ σοῦ, ἵνα μὴ ἐκλείπο: ἡ πίστις σου· ο καὶ τὸ, ο Στήριξαν τους ἀδελφούς σου, καὶ τὸ, Πύλαι ᾅδου οὐ κατισχύσου σιν αὐτῆς, ὁ Ἐκ τῆς διαλέξεως τοῦ ἁγίου Μαξίμου, μετά τινος Θεοδοσίου ἐπισκόπου Καισαρείας. principi? Si nosti, illud est: «Ego oravi pro te, ut non deficial fides tua, et illud: «Confirma fratres tuos, › et illud; ‹ Portæ inferi non prævalebunt adversus eam. Ex disputatione S. Maximi cuta Theodosio quodam Caesarea episcopo..Theodosius: ‹ Excipe vocem, neque scruteris illius sensum. -- Maximus: Novas profecto, et ab Ecclesia alienas de vocibus inducitis leges. Si seruindum vos non opus est Scripturarum et Patrum voces serutari, totam Scripturam abjicimus veterem et novain. Au livi enim David dicentem: ‹ Beati qui scrutantur testimonia ejus; in toto corle exquirent cum; › et iterum; ‹ Mirabilia testimonia tua; ideo scrutata est ca anima nea '., Et Dominus in Evangeliis: 4 Serutamini, Θεοδόσιος. «Δέξαι τὴν φωνὴν, καὶ μὴ ἐρευνήσεις inqui', Scriptu: as 18. Certior ergo fiat dominus meus, qu'a non feram excipere vocem sine sensu, qui in ea latet, ne fiam manifeste Judæus. › Theodosius: Si quid dixerunt Patres, dico, et id scriptura facio, duas naturas, duas voluntates, duas operationes. Ingredere nobiscum, adjungere, et unio fiet.-Maximus: «Domine, non andeo hac de re a vobis capere assensionem, cum sim simplex monachus, seu quonian pupugit vog Deus ut exciperetis sanctorum Patrum voces, canon docet, Romam de hac re scribite, vel imperator, vel patriarcha, vel synodus quæ ibi est. › Et post alia: Neque vitabit imperator vel patriarcha imitari Dei humilitatem, inter seine con- τὴν ἔννοιαν αὐτῆς.» — - Μάξιμος. • Προφανώς και νοὺς καὶ ξένους τῆς Ἐκκλησίας καὶ περὶ τῶν φωνών εἰσάγετε νόμους. Εἰ καθ᾽ ὑμᾶς οὗ δεῖ ἐρευναν τις τῶν Γραφῶν καὶ τῶν Πατέρων ἐννοίας, ἐκβάλλομεν πᾶσαν τὴν Γραφὴν, τήν τε Παλαιὰν καὶ τὴν Καινὴν· ἤκουτα γὰρ λέγοντος τοῦ Δαβίδ, «Μακάριοι οἱ ἐξε ρευνῶντες τὰ μαρτύρια αὐτοῦ, ἐν ὅλῃ καρδίᾳ ἐκζη τήσουσιν αὐτόν. Καὶ πάλιν· «Συνέτισόν με, καὶ εξερευνήσω τὸν νόμον σου, καὶ φυλάξω αὐτὸν ἐν ὕλῃ καρδίᾳ μου.» Καὶ πάλιν· «Θαυμαστὰ τὰ μαρτύριά σου, διὰ τοῦτο ἐξηρεύνησεν αὐτὰ ἡ ψυχή μου.» Και ὁ Κύριος ἐν Εὐαγγελίοις, «Ερευνᾶτε, φησί, τὰς Γραφάς.» Πληροφορηθήτω οὖν ὁ δεσπότης μου, ὅτι οὐκ ἀνέξομαι δέξασθαι φωνὴν χωρὶς τῆς ἐγκειμένης αὐτῇ διανοίας, ἵνα μὴ γένωμαι προφανής Ἰουδαίος. — Θεοδόσιος. «Εἴ τι εἶπον οἱ Πατέρες, λέγω, καὶ ἐγγράφως ποιῶ· δύο φύσεις, καὶ δύο θελήσεις, καὶ δύο ἐνεργείας, καὶ εἴσελθε μεθ᾿ ἡμῶν, κοινώνησαν, καὶ γενήσεται Ένωσις.» — Μάξιμος, Δέσποτα, ἐγώ οὐ τολμῶ δέξασθαι συγκατάθεσιν παρ' ὑμῶν ἔγγραφον περὶ τοιούτου πράγματος, ψιλός υπάρχων μονα γός. Αλλ' ἐπεὶ κατένυξεν ὑμᾶς ὁ Θεὸς τὰς τῶν ἁγίων Πατέρων δέξασθαι φωνάς, καθὼς ἀπαιτεῖ ὁ κανών, πρὸς τὸν Ῥώμης περὶ τούτου ἐγγράφως ἀποστείλατε· ήγουν ὁ βασιλεὺς καὶ ὁ πατριάρχης, καὶ ἡ κατ' αὐτὸν σύνοδος.» Και μετά τινα· ι Καὶ καταδέξεται ὁ βασιλεὺς καὶ ὁ πατριάρχης μιμήσα σθαι τοῦ Θεοῦ τὴν συγκατάβασιν· καὶ ποιήσουσιν ὁμοῦ κέλευσιν παρακλητικήν, ή δέ, συνοδικὴν δέη σιν πρὸς τὸν πάπαν 'Ρώμης. Καὶ πάντως, εἴπερ εὑρεθῇ τρόπος ἐκκλησιαστικὸς τοῦτο ἐπιτρέπων διὰ τὴν ὀρθὴν ὁμολογίαν τῆς πίστεως, συμβιβάζετε ὑμῖν περὶ τούτου.» corditer constituere, synodali petitione ad Roma num pontificem transmissa, et omnino si repeviatur ratio ecclesiastica quæ id concedat ob reclam lilei confessionem, convenite super hoc inter νος. G Vides tu, qui non vis Petri successores eamdem cum Petro potestatem habere, quomolo non alius ex patriarchis potest de fide disquirere et ordinare tantum, nisi Romanus papa? Quo pacto hæc audetis dicere, et impudenter blasphemare? Nam haec de vobis solum audire, exhorresco, nedum asserere, scilicet quod Christi fides usque ad Petrum permansit, post Petrum et usque ad hanc diem non permansit. Vos vero qua ratione id dicatis, quod totum est blasphemia, mirum est, quoniam si hoc concesserimus, tota fides dilabitur et perit. O tuam patientiam, Christe Rex! Quomodo tuam fidem et Ecclesiam tuam permisisti Petro tantum, at non cjus successoribus? Quomodo hucusque administrata est, quomodo sumus baptizati, quomodo 18 joan. v, 39. " * fsal. cxvII, 2. Θ. Ορᾷς σὺ ὁ μὴ βουλόμενος καὶ τοὺς διαδόχους του Πέτρου τὴν αὐτὴν τῷ Πέτρῳ ἐξουσίαν ἔχειν, πῶς οὐ δύναται ἄλλος τις τῶν πατριαρχῶν τὰ περὶ τὴν πίστιν ἐξετάζειν καὶ κανονίζειν, εἰ μὴ μόνος ὁ πάπας τῆς Ῥώμης; Πῶς δὲ καὶ τολμᾶτε τοῦτο λέγειν, καὶ βλασφημεῖν ἀναιδῶς; ἐγὼ γὰρ καὶ ἀκούειν μόνο νον ὑμῶν εὐλαβοῦμαι· μή τί γε ὅλως λέγειν, ὅτι ἡ τοῦ Χριστοῦ πίστις μέχρι τοῦ Πέτρου ἦν· ἀπὸ δὲ τοῦ Πέτρου, καὶ ἕως τοῦ νῦν, οὐκ ἔστιν, Ὑμεῖς δὲ πῶς λέγετε τοῦτο, βλάσφημον ὅλως ὄν, θαῦμά ἐστιν· ἐπεὶ, τούτου τεθέντος, πᾶσα ἡ πίστις ᾤχετο καὶ ἀπόλωλεν. Ὢ τῆς ἀνοχῆς σου, Χριστὲ βασιλεῦ! πῶς εἴασας τὴν πίστιν σου καὶ τὴν Ἐκκλησίαν σου μένο τῷ Πέτρῳ, καὶ μὴ καὶ τοῖς διαδόχοις αὐτοῦ; Πώς δὲ καὶ ἕως τοῦ νῦν ἐχυδερμάτων του δ

PRO CONC. FLORENT. CAP. V. DE PRIMATU PAPE πῶς αἱ σύνοδοι ἐγένοντο; πῶς οἱ αἱρετικοὶ ἀπελά- synodi constitutæ, quomodo haeretici ejecti, quoΘησαν; πῶς ἡ Ἐκκλησία έλαμπρύνθη, μὴ οὔσης ἀρχῆς; Πῶς ὅλως Εκκλησία καὶ πίστις μέχρι τοῦ νῦν ἐπεκράτησε, τολμηρότερον ἂν εἴπω, εἰ μὴ πάντως ἀρχὴν εἶχε καὶ ἐξουσίαν, καὶ ἕνα τὸν ποιμένα καὶ βασιλέα, κατὰ τὴν εὐαγγελικήν φωνήν, Μία ποίμνη καὶ εἶ; ὁ ποιμὴν αὐτῆς; Πολλῶν ἀρχῶν οὐ δεῖται τὸ πρᾶγμα. Όπου γε πολλοί ποιμένες μή υποτασσόμενοι ἐν!, φθείρουσι μᾶλλον ἢ διασώζουσ καὶ ἀνατρέπουσι σχεδόν, ἢ διορθοῦσι. Πῶς δὲ καὶ φησιν ὁ Σωτὴρ, «Ἰδοὺ ἐγὼ μεθ᾽ ὑμῶν εἰμι πάσας τὰς ἡμέρας, ἕως τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος;» Οὐ γὰρ μέχρι τῆς τοῦ αἰῶνος συντελεία; ἐν τῷδε τῷ βίῳ Ο Πέτρος ἔμελλεν ἔσεσθαι. Ὅθεν τὸ ῥῆμα τοῦτο, μέσ νειν ἐνταῦθα ἐν τῷ παρόντι αἰῶνι, καὶ μετὰ τῶν διαδόχων τοῦ Πέτρου καὶ τῶν λοιπῶν ἀποστόλων τὸν Χριστὸν εἴδωσιν ἐννοεῖν. Ανάγνωτε καὶ ἴδετε, καὶ ἀκούσατε νουνεχῶς, ὅτι οἱ τοῦτο λέγοντες τὴν και θόλου πίστιν ἀνατρέπουσι, καὶ τὰς οἰκουμενικὰς συνόδους, καὶ πάντα ὅτι οἱ ἅγιοι εδογμάτισαν τε καὶ ἐδίδαξαν, πάντα κενὰ καὶ μάταια δεικνύουσιν. Ανάγνωτε πράξεις συνοδικὰς καὶ νοήσατε τὴν τῆς Εκκλησίας ἀρχὴν, καὶ τὴν μοναρχία» του Πέτρου, ἔτι καὶ τοῖς διαδόχοις αὐτοῦ ἐστιν. Οὐκ οἴδατε ὅτι την κατ' Ἔφεσον γενομένην ληστρικὴν σύνοδον παρά Διασκόρου πατριάρχου Αλεξανδρείας, καὶ Ἰουδεναλίου Ἱεροσολύμων, καὶ τῶν περὶ αὐτοὺς ἐπισκόπων, κατὰ τῆς ὀρθῆς πίστεως τοῦ ἐν ἁγίοις Φλαβιανοῦ πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως, ὁ ἀγιώτατος πά πας Ρώμης, Λέων ὁ θεῖος ἐκεῖνος, μένος αὐτὴν ἀνέτρεψε, καὶ ἀναθέματι κατέβαλε; καὶ ἐπιστολὴν γράψας πρὸς τὴν ἐν Χαλκηδόνι ἁγίαν σύνοδον ἔπεμψιν· ἣν δεξαμένη ἡ ἁγία ἐκείνη συνόδος στήλην ὀρθοδοξίας αὐτὴν ὠνόμασε. Καὶ κατ' αὐτὴν τὸ προς κείμενον ζήτημα ή σύνοδος Εκρινε· καὶ οἱ ἐπίσκοποι ἐξεβόησα», «Αιωνία η μνήμη Λέοντος· ὡς ὁ Λέων πιστεύει, οὕτω πιστεύομεν· ὡς ὁ Λέων διδάσκει, οὕτω κηρύττομεν. Καὶ ἔτι τῆς συνόδου πραττομένης, μοναχοὶ Εὐτυχίανισταί, δεήσει; τῷ βασιλεῖ Μαρκιανή δεδώκασιν, ἀξιοῦντες ἀνατραπῆναι τὴν σύνοδον, καὶ ἀρκεσθῆναι τῷ συμβόλῳ τῷ ἐν Νικαία, καὶ μηδὲν περαιτέρω ζητεῖν, οἷς ἡ σύνοδος ἀπῄτει ὑπογράψαι τῇ ἐπιστολῇ τοῦ ἁγιωτάτου Λέοντος, καὶ μὴ πειθομένους, ὡς αἱρετικοὺς κατέκρινεν. Ορᾷς καὶ ἀκούεις ὅτι ἡ οἰκουμενική τετάρτη σύνοδος έξανησίους τριάκοντα ἁγίους Πατέρας ἔχουσα, οὐκ ἔπραξεν ἄλλο, ἢ ὅπερ ὁ ἁγιώτατος πάπας Λέων μένος ἐδίδαξεν· καὶ ὅτι οἱ αἱρετικοί βουλόμενοι ανατρέψει την σύνοδον, ἡ σύνοδος ἀπῄτησεν, ἢ ὑπογράψαι αὐτοὺς τῇ ἐπιστολῇ Λέοντος, ἢ ἀναθέματι σθῆναι· ὅπερ μὴ πεισθέντες, ἀναθέματι καθυπεβλήΟισαν. Πῶς οὖν μέχρι τοῦ Πέτρου ἦν, καὶ οὐ μετά ταῦτα; ὅτι ὁ Λέων μετά πεντακόσια έτη σχεδόν τοῦ Πέτρου ἦν. Πῶς δὲ καὶ Ἀθανάσιος πρὸς Ἰούλιον· Χρυσόστομος πρὸς Ἰννοκέντιον· Ιγνάτιος τρίτος 16 Joan. x, 16. 17 Matth. xxv, 20. η modo Ecclesia illustra est, capite sublato? Quomodo Ecclesia hucusque perdurasset, dicam fortasse audacius, nisi omnino caput habuisset, et poteosalem et unum pastorem et regem secundum evangelicam vocem, Unum ovile ejus, et unus pastor 19? 9 Multis capitibus res non eget: ubi pastores uni non subjicin. tur, destruunt magis quam construunt, et subvertunt prope potius quam dirigunt. Quomodo Salvator ait: Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad sæculi consummationem 17? Non enim usque ad sæculi consummationem in hac vita Petrus mansurus erat; quare per hoc verbum t manere a hic in praesenti seculo declaratur Chris stum manere una cum successoribus Petri cæterisqne apostolis. Legite et scitate, et attente audite, quo l qui hoc dicunt catholicam fidem et cumenicas synodos evertunt, omniaque quæ sancti tradiderunt et docuerunt inania et stulta efficiunt. Legite Acta synodalla, et percipite ex iis Ecclesia caput, Petri monarchiain, ac quoniam et in ejus successoribus manet. An nescitis Ephesinam synonodum latronis more a Dioscoro patriarcha Ale xandrino convocatam, et a Juvenali Nierosolymitano et ab aliis ejusdem sectæ episcopis contra veram fidem Flaviani, Constantinopolitani patriarchæ, sanctissimum Leonem papam illum divinum solum cam disjecisse et anathenati supposuisse? epistolamque misisse ad Chalcedonensem sanctam synodum perferendam, qua accepta illam sanctam synodum orthodoxæ fidei columnam eam vocasse et secundum eam de proposita, quæstione judicasse, episcoposque acclamasse, Eterna Leonis memoria: ut Leo credit, ita nos credimus: ut Leu docet, ita nos prædicamus? › ac dum synodus celebraretur, Eutychianistas monachos a Marciano imperatore petiisse, ut synodus disjiceretur, et symbolum Nicænum sufficeret: nihilque præterea quærerctur, ab eisque sanctamn synodum postulass, ut epistolæ sanctissimi Leonis subscriberent, non obtemperantes ut hæreticos condemnasse? Vides et audis quod acumenica sancta synodus sexcentorum triginta Patrum nil egit aliud quam quod sanctissimus Leo papa docuit solus? quode que hæretici disjicere synodum conati, synodus postulavit ut vel Leonis epistolae subscriberent, vel anathemate ferirentur: cui non parentes anathematizati sunt. Quomodo igitur usque ad Petrum wansit postea non? Nam Leo quingentos prope annos a Petro vixit. Quomodo Athanasius ad Juliam, Chrysos omus ad Innocentium, Ignatius tertius ad Nicolaum, Theodoretus ad Leonem, Maximus al Martinuum et cæteri Orientis sacerdotes ejecti, ac suis sedibus pulsi, vel ipsi venientes confugerunt, vel litteras dantes significaverunt; unde litteris Vide Nicephorum lib. xv, et epistolam Nicolai para a Michaelem imperatorem.

JOSEPHI METIIONENSIS acceptis suas sedes receperunt, nisi ii summum πρὸς Νικόλαον· Θεοδώριτος πρὸς Λέοντα· Μάξιμος pontificem ac Petri successorem agnovissent, ut qui poterat eis esse præsidio? Quomodo reges et principes inspectis papæ litteris tacuissent, ac illis permisissent suas recipere sedes, quibus expulsi sunt, si Petri tantum potestas fuisset, at non ejus successurum? βοηθῆσαι. Πῶς δὲ ἐσιώπων πάντες καὶ βασιλεῖς καὶ παρεχώρουν ἐκείνοις λαβεῖν τοὺς θρόνους αὐτῶν, οἱ ἐξουσία ἦν, καὶ οὐ τῶν διαδέχων αὐτοῦ; Χ. πρὸς Μαρτῖνον· καὶ οἱ λοιποὶ τῆς Ἀνατολῆς ἀρχιε ρεῖς, ἐλαυνόμενοι καὶ διωκόμενοι τῶν οἰκείων θρόν νων, ἔτρεχον ἢ σωματικῶς, ή διά γραμμάτων; "Οθεν γράμματα λαμβάνοντες, τοὺς οἰκείου; ἀπελάμβανον θρόνους· εἰ μὴ ὡς ἄκρον ἀρχιερέα εγίο νωσκον, καὶ διάδοχον Πέτρον, καὶ δυνάμενον αὐτοῖς ἄρχοντες θεωροῦντες τὰ τοῦ πάπα γράμματα, και παρ' αὐτῶν ἐδιώχθησαν, ἐὰν μόνον τοῦ Πέτρου ἡ Γ. Ἐδείχθη οὖν ἱκανῶς κατ' ἐμὴν γνώμην, ὅτι οὐ μόνον τῷ Πέτρῳ, ἀλλὰ καὶ τοῖς διαδόχοις αὐτοῦ ἔστει ἡ αὐτὴ ἐξουσία, μέχρι καὶ τῆς τοῦ αἰῶνος τούτου συμπερατώσεως. Δειχθήσεται δὲ ὅμως, καὶ ὅτι οὐκ ἄνευ ἐκείνου, τοῦ ἄκρου ἀρχιερέως, δύναται γίνε σθαι σύνοδος οίκουμενική, ἢ ὅλως κληθείη ἂν ο κουμενική, ἢ τὸ κῦρος ἕξει. Ο ἐν πολλοῖς μὲν καὶ ἄλλοις ἔστιν ἰδεῖν, ὡς ἐν τοῖς προειρημένοις προεί πομεν, καὶ ἐν τοῖς ῥηθησομένοις λεχθήσεται· μέ λιστα δὲ ἐν τῷ βίῳ τοῦ ἁγίου Στεφάνου τοῦ νέου εν ὁ Μεταφραστὴς ἀκριβῶς γράφει τῇ εἰκοστῇ τρίτη τοῦ Νοεμβρίου· ἔνθα ὁ θεῖος Στέφανος εγκαλούμενος παρὰ τῶν αἱρετικῶν, ὡς οὐχ ὑποτάσσεται τῇ αὐτῶν συνόδῳ, ἣν φθάσαντες ἐκδεδώκασι κατὰ τῶν σεπτών καὶ ἁγίων εἰκόνων, ὃν ἐβιάζοντο υπογράψαι τῷ παρ' αὐτῶν ἐκτεθέντι ὄρῳ, φησίν· ο 'Ανάγνωτέ μοι τὴν ὑμέτερον ὅρον, καὶ ἤρξαντο λέγειν, ο Ορος τῆς ἁγίας καὶ οἰκουμενικῆς ἔκτης συνόδου, Μή περαιτέρω Satis igitur, ut arbitror, ostensum est quod non solum ad Petrum tantum, verum etiam ad ejus successores cadem potestas extenditur usque ad hujus seculi consummationem. Ostendetur praeterea quod sine illius assensu non potest œcumenica synodus vel omnino vocari synodus, vel auctoritatem habere. Quod in multis quidem aliis licet intueri, ut in præcedentibus exposuimus, et in sequentibus exponemus, præcipue vero in Vita S. Stephani junioris, de quo Metaphrastes diligenter scribit vicesima tertia die Novembris, ubi divus Stephanus ab hæreticis accusatus, quod coruni se von subjiceret synodo quam antea condiderunt contra venerandas et sanctas imagines, cam eum subscribere decreto cogercnt ab ipsis promulgato, • Legite mihi, inquit, vestrum decretum,» cupc runtque dicere, • Decretum sanctæ et œcunienicæ sextæ synodi, ›—‹ Ne progrediaris ulterius, sacer Stephanus magna voce clamavit, quomodo san- πρόβαινε, μεγάλῃ τῇ φωνῇ ὁ ἱερὸς Στέφανος. Μνόησε etam vocare audetis vestram synodum, quæ sancia profanaxit? Ipsa enim in suis actis constituit, non vocare apostolos et martyres sanctus. Sed quo perBis? Ad zdem Apostolorum, ad templum Georgii martyris. Unde venis? Ab æde Quadraginta marlyrum. Propterea dicit divinus vir: «Quomodo vestram synagogam sanctam vocare audetis, cum ea sancta violarit, neque vult sanctos vocare sanctos? O magnam inscitiam! Apostolos Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi non vultis vocare sanctos, et vestrum satellitium adversus Ecclesiam coactum vocatis sanctum. Quo pacto œcumenica appellabitur unquam in qua Romanus præses non præſuit, sine cujus assensu non possumus res ecclesiasticas ordinare?» Intelligis œcumenicam synodum non posse vocari, nisi Romanus pontifex eam constituat, ac sine eo impossibile est res ecclesiasticas ordinari? Quomodo ergo vos hæc non percipitis, quoniam peritos videre atque audire non vultis? Et ideo quia semel cor vestrum falsa credulitate imbutum est, non potestis audire veritatem vel cernere. Maximus præterea ab hæreticis exagitatus veterem Romam se contulit, ubi Martinum sanctissimum papam nactus est, quem die decima tertia Martii et nostra Ecclesia pro sancto colit. Quanam de causa? Quia illum Ecclesiæ caput esse agnoscebat, eo confugit. Ex eo loco epistolam conπῶς τολμάτε ἁγίαν καλέσαι τὴν ὑμετέραν σύνοδον, ἥτις τὰ ἅγια ἐξεδήλωσεν; Εκείνη γὰρ ἐν τῇ αὐτῆς πράξει, συνέθετο μή λέγειν τοὺς ἀποστόλου; καὶ τους μάρτυρας, ἁγίους. ᾿Αλλὰ ποῖ ἀπέρχῃ; Εἰς τὸν ναὸν τῶν ᾿Αποστόλων· εἰς τὸν ναὸν τοῦ μάρτυρας Γεωργίου. Πόθεν ἔρχῃ; Ἐκ τοῦ ναοῦ τῶν Τεσταρά. κοντα. Διὰ τοῦτό φησιν ὁ θεῖος ἀνὴρ, «Πῶς τολμάτε τὴν ὑμετέραν συναγωγὴν καλέσαι ἁγίαν, ὅτι αὐτὴ τὰ ἅγια ἐξεδήλωσε, καὶ οὐ θέλει τοὺς ἁγίους καλεί σθαι ἁγίου;; Ὦ τῆς ὑμετέρας ἀγνοίας! τοὺς ἀπο στόλους τοῦ Θεοῦ καὶ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χρι στοῦ οὐ θέλετε καλεῖσθαι ἁγίους, καὶ τὴν ὑμετέραν κουστωδίαν, τὴν κατὰ τῆς Ἐκκλησίας συναθρα σθεῖσαν, καλεῖτε ἁγίαν; Πῶς δὲ καὶ οἰκουμενική ἂν κληθείη, ἐφ' ᾗ οὐχ ὁ 'Ρώμης εὐδόκησε πρόεδρος οὗ χωρὶς ἀδύνατον πάντως τὰ ἐκκλησιαστικά κενό νίζεσθαι;» Ακούεις ὅτι οὐ δύναται καλεῖσθαι οίκου μενικὴ σύνοδος, ἂν μὴ ὁ Ρώμης συστήσει αὐτήν; καὶ ὅτι χωρὶς αὐτοῦ ἀδύνατόν ἐστι κανονίζεσθαι τὰ ἐκκλησιαστικά; Πῶς οὖν ὑμεῖς οὐ νοεῖτε ταῦτα; διότι οὐ θέλετε ἰδεῖν, οὐδὲ ἀκούειν τῶν εἰδότων· διὰ καὶ ἐβαπτίσθη ἅπαξ ή ὑμετέρα καρδία τῇ πεισμονή, καὶ οὐ δύναται ἀκούειν ἢ ὁρᾷν τὴν ἀλήθειαν. Ετι Μάξιμος διωκόμενος παρὰ τῶν αἱρετικῶν, τὴν πρεσβυτέραν 'Ρώμην κατέλαβε, καὶ Μαρτῖνον τὸν ἐγιώτατον πάπαν εὗρεν, ἐν τῇ τρισκαιδεκάτῃ τοῦ Μαρτίου καὶ ἡ ἡμετέρα Εκκλησία δοξάζει άγιον. Martinus 1, de quo Zouaras in lib. t. Vixit auno 613.

PRO CONC. FLORENT. CAP. V. DE F.IMATU FAP.E. Τίνος ἕνεκεν; ἀλλ' ὅτι ὡς κεφαλὴν ἐκεῖνον τῆς ἘEx- scribit adl Marimum Cypri pres!yterum: • Divina κλησίας ἐγίνωσκε, πρὸς αὐτὸν ἔδραμεν. Ἐκεῖθεν γράφει πρὸς Μαρτίνον πρεσβύτερον Κύπρου ἐπιστο λὴν, ἧς ἡ ἀρχή ο Νόμῳ θείῳ κατὰ Θεὸν εὐθηνούμενος, θεοτίμητε Πάτερ, μετ' ὀλίγα φησί·. Τῶν τοῦ νῦν ἁγιωτάτου πάπα Μαρτίνου συνοδικῶν.» ῦν οὐκ ἂν ἔγραψεν ἁγιώτατον πάπαν, εἰ μὴ κύριον πάσης τῆς Ἐκκλησίας ἐγίνωσκε. Διὸ καὶ ἐδεήθη αύξ τοῦ ποιῆσαι σύνοδον μετὰ τῶν ὑπ' αὐτὸν ἐπισκόπων, καὶ ἀναθεματίσαι τοὺς ἀρχηγοὺς τοῦ ἀσεβοῦς λόγω ματος, τῶν μίαν ἐπὶ Χριστοῦ θέλησιν ληρ δούντων.. Τοῦτο ἐν τῷ συναξαρίῳ τοῦ ἁγίου Μαξίμου γέγραπται, καὶ ἀναγνώτω & βουλόμενο; τῇ τρισκαιδεκάτῃ τοῦ Αὐγούστου. Εἰ οὖν καθ᾽ ὑμᾶς οὐκ ἔστιν ἐκεῖνος ε δυνάμενος κανονίζειν, ἐξετάζειν, κυροῦν, διεθύ νειν, κυβερνᾷν τὴν τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίαν, οἷα κυβερ νήτης τὴν ναῦν διιθύνει, πῶς ταῦτα ἐγένοντο καὶ ἄλλα πλείστα καὶ ὅμοια τούτοις; ἃ διὰ τὸ μῆκος του λόγου ἐῶμεν. Εἰ γὰρ θελήσωμεν περὶ τούτων λέ γειν, ἐπιλείψει ἡμᾶς διηγουμένους ὁ χρόνος. Πῶς δὲ καὶ ἀφορισμῷ αὐτοὺς καθυποβάλλοντος, οὐκ ἀντεἶπον οἱ παρ' αὐτοῦ ἀναθεματισθέντες; Καίτοι γε ἀρχιεπίσκοποι, καὶ ἐπίσκοποι, καὶ πατριάρχαι ἦσαν ἀλλ᾿ ὥσπερ Πατρὶ ἀκούοντες ὑπήκουον. Καὶ νῦν, οἱ μηδὲ τὰ ἐν ποσὶν εἰδότες, ἀντιλέγουσιν· οὓς ἐγὼ ἐναντίους κρίνω τῆς Ἐκκλησίας, εχθρούς τε καὶ πολεμίους, καὶ ἐντάρτας τῶν ἀποστολικῶν καὶ συνοδικών κανόνων· οἵτινες ὑποτάττεσθαι τῇ Ἐκκλη· σίᾳ καλῶς παρέδωκαν. Αὐτίκα γὰρ ἡ βλη', Ιουστι νιάνειος Νεαρά, ο Θεσπίζομεν, φησί, κατὰ τοὺς τῶν veteris Roniæ papam primum ese omnium sacerἁγίων ὅρους, τὴν ἁγιώτατον τῆς πρεσδυτέρας Ρώμης πάπαν, πρῶτον εἶναι πάντων τῶν ἱερέων· τὸν δὲ Κωνσταντινουπόλεως δευτέραν τάξιν ἐπέχειν μετὰ τὸν ἀποστολικὴν θρόνον.» Ετι ὁ πέμπτος τῆς ἐν Σαρδικῇ συνόδου κανών, τὰ αὐτὰ οὕτω λέγει. Ετι Αναστάσιος τοῦ ἁγίου Μαξίμου ὁ μαθητής, μετά τὴν συγγραφὴν τοῦ ἁγίου Μαξίμου φησ. μετά τινα καὶ ἄλλα· ἔτι μὴν καὶ Μαρτίνου τοῦ παναγίου καὶ κορυφαίου ἀποστολικοῦ πάπα καὶ μάρτυρος, τοῦ πάσης ἀληθῶς τῆς ὑφ' ἥλιον ἐξάρχοντος. Ετι ὁ μέγας Γρηγόριος ὁ Θεολόγος ἐν τῷ εἰς τὸν μέγαν Βασίλειον ἐπιταφίῳ, φησίν, ὅτι ὁ πάπας τοῦ τότε καιροῦ ἀπέστειλε δύο ἐπισκόπους, Λουκίφερά τε καὶ Εὐσέβιον, εἰρηνεύσαι τὴν Ἐκκλησίαν Καισαρείας Καππαδοκίας. Πῶς ἀπέστειλεν εἰς τὴν ᾿Ανατολὴν ὁ Ρώμης ἀρχιερεύς, ειρηνεύσαι τὰς Ἐκκλησίας, εἰ μὴ ἄρχων ἦν καὶ κυβερνήτης πάσης τῆς οἰκουμένης; Ετι ᾿Ανατόλιος ὁ Κωνσταντινουπόλεως πατριάρχης ἐχειροτονήθη παρὰ Διοσκόρου τοῦ αἱρετικοῦ· ὁ δὲ ἀγιώτατος πάπας Λέων ἐν τῇ ἐπιστολῇ τῇ πρὸς Μαρκιανὸν βασιλέα μετὰ πολλὰ καὶ ἄλλα φησί· • Περὶ δὲ τῆς τοῦ πατριάρχου Ανατολίου χειροτο νίας, ἀνεξέταστα εἰάσαμεν, διὰ τὸ προστεθῆναι αὐτ τὸν τῇ ὀρθοδόξῳ πίστει. ο Ἰδοὺ φαίνεται ἀπὸ τού του, εἰ ὁ ᾿Ανατόλιος προσέκειτο τῇ αἱρέσει του Διοσ κόρου, ἐκρίθη ἂν παρ᾽ ἐκείνου· καὶ οὐ δύνασθε lege secundum Deum locupletatus, Pater venerande. Subdit paulo post ‹ Ex synodalibus actis Martini papæ nostri.» De qua nunquam scripsisset, ut de sanctissimo papa, nisi dominum totius Ecclesia: cognovisset, caque de causa rogavit, ut synodum suorum episcoporum cogeret, et impii dogmatis auctores anathematizaret, qui unam lantum voluntatem in Christo esse conviciabantur. Hoc in synaxario apud sanctum Maximum seriptum est: legat quilibet die decima tertia Augusti. Si ergo, ut vos arbitramini, is non est qui possit ordinare, inquirere, confirmare, dirigere, administrare Ecclesiam Dei, ut gubernator dirigit navim, quomodo hæc gesta sunt et alia multa his similia quæ propter sermonis prol´xitatem omitti»us? nam si de iis voluerimus dicere, in illis exponelidis tempus nobis deerit? Quomodo cam ipsos excommunicationi subjecisset, qui ab eo anathemalizati sunt non contradixerunt, quanquam essent episcopi, pa'riarchæ, archiepiscopi, sed tanquam patri obtemperantes paruerunt; nunc ve: o et qui neque ante per'es posita cernunt, contradicunt: quos ego Ecclesiæ adversarios, hostes et inimicos esse judico, et conspiratores adversus apostolicos et synodales canones qui recte docurrunt nos Ecclesiae subjici oportere. Nam statim a principio 138 Justiniani novella (t): Suncimus. inquit, secundum sanctorum decreta, sanctissimum Hæc novella Justiniani in impressis est 154, non 138. ldem scribitur et constit. de primatu μαμα. " dotum, Constantinopolitanum vero secundum locum obtinere post apostolica'n sedem.» Præterea quintus canon Sarlicensis synodi eodem mod cadem scribit Etiam Anastasius, S. Maximi discipulus, post historiam saneti Maximi, post quadam alia, inquit: c Aut hæc et Martini pape sanctissimi, et capitis apostolici et maryris, tutius Ecclesia Orcidentalis principis.» Item magnus Gregorius Theologus in Epitaphio in magnum Basilium, inquit, quod ejus aetatis papa duos episcopos misit, Luciferum et Eusebium ad Ecclesiam Cæsareæ Cappadociæ pacificandam. Quon.odo in Orientem misisset ad Ecclesias componendas, nisi princeps et gubernator fuisset totius orbis terrarum? Præterea Anatolius Constantinopolitanus patriarcha a Dioscuro haeretico est electus Santo ctissimus vero Leo papa in epistola ad Marcianum imperatorem post alia multa ait: «Electionem Anatolii patriarchæ nulla habita quæstione omisimus, eo quod orthodoxæ fidei se adjunxit. › Ecce ex hoc deprehenditur quod si Anatolius Dioscori bæresim secutus esset, ab eo utique fnisset judicatus: nec vallis contradicere, nam is erat Constantinopolitanus patriarcha: et si hujus judex, ergo et cæterorum, Alexandrini, Antiocheni et Hierosolymitani, itaque omnium judex. Agapetus papa Vide Theodoretum, lib. 11, c. 21, et D. Thomain qui citat hunc locum.

JOSEPHI METHIONENSIS praetoren ipsemet Constantinopolim est profe- ἀντειπεῖν, πατριάρχης γὰρ ἦν Κωνσταντινουπόλεως etus, ubi Antimum Trapezuntium, qui erat Constantinopolitanus patriarcha, sed hæreticus, sede dejecit, in locumque ejus sanctissimum Menam suffecit. Unde hoc? nisi quod in omnes obtinct imperium, et quia jam inde ab initio id apostolo Petro a Deo tributum est et successoribus ejus. Proclus præterea de Romani pontificis assensn in sedem patriarchalem evectus est secundum Zonaram. Ecce ostensum est Romanum pontificem de Anthimo Constantinopolitano judicasse. Lo sa11etissimus Dioscorum Alexandrinum et Juvenalem Hierosolymitanum condemnavit et ut de hæreticis judicium tulit. Felix sanctissimus Petrum Antiocheuum deposuit et anathemati subjecit. Quamob. rem cum Romanus sit summus pontifex, it om. ues patriarchales sedes obtinet principatum. Quomodo ergo tune, nunc vero non? Nemo dicere hoc audebit. Sed tunc, et nunc, et usque ad sæculi consummationem habebit imperium. Et ut plane intelligatis nos vera dicere, et quam habeat potestatem ea divina sedes, ad verbum Felicis epistalam adjungemus, quæ sic habet, εἰ δὲ τούτου κριτὴς, καὶ τῶν λοιπῶν ἆρα, του Αλεξανδρείας, τοῦ Ἀντιοχείας, καὶ τοῦ Ἱερο λύμων· ὥστε κριτής πάντων ἐστίν. Ετι Αγαπητός ὁ πάπας ἦλθε σωματικῶς εἰς Κωνσταντινούπολιν, Ενθα καθεῖλεν "Ανθιμον τὸν Τραπεζοῦντος, πατριάρ χην γενόμενον Κωνσταντινουπόλεως, αἱρετικὸν ὄντα, καὶ ἀντ᾽ αὐτοῦ χειροτονεῖ Μηνᾶν τὸν ἀγιώτατον. Πόθεν τοῦτο; ἢ ὅτι κατά πάντων ἔχει τὸ κράτη; καὶ ὅτι ἀρχῆθεν δέδοται τοῦτο παρὰ τοῦ Κυρίου το ἀποστόλων Πέτρῳ, καὶ τοῖς μετ' αὐτόν. Ετι Πρέ κλος συναινέσει τοῦ Ῥώμης, εἰς τὸν πατριαρχικών ἀνήχθη θρόνον, κατὰ τὸν Ζωναράν. Ἰδοὺ ἐδείχθη ὅτι ὁ Ρώμης ἔκρινε τὸν Κωνσταντινουπόλεως "Ανθ:μον· Λέων δὲ ὁ ἁγιώτατος, Διόσκορον Αλεξη: δ' - δρείας, καὶ Ἰουδενάλιον Ἱεροσολύμων κατεδίκασ:, καὶ ὡς αἱρετικοὺς κατέκρινε. Φήλιξ δὲ ὁ ἁγιώτατος, Πέτρον τὸν ᾿Αντιοχείας εκάθηρε, καὶ ἀναθέματ καθυπέβαλεν. "Ωστε ὁ Ῥώμης ἄκρος ὢν ἀρχιερεύς. κατὰ πάντων τῶν πατριαρχικῶν Ομόνων ἔχει τὴ κράτης. Πῶς οὖν τότε, νῦν δ᾽ οὗ; οὐκ ἔστιν ὅστις ἂν εἴπῃ, ἀλλὰ καὶ τότε καὶ νῦν, καὶ μέχρι τῆς τοῦ κόσμου συντελείας ἕξει τὸ κράτος. Ἵνα δὲ εἰδήσε ὅτι ἀληθῆ λέγομεν καὶ ἥντινα ἐξουσίαν ὁ θεῖος θρόνος ἐκεῖνος ἔχει, αὐταῖς λέξεσι τὴν ἐπιστολὴν Φίλι. κος ἐπιθήσομεν, ἥτις καὶ ἔχει οὕτως Gloriosissimo et serenissimo flio Zenoni Augusto, Felix episcopus in Domino salutem Τῷ ἐνδοξοτάτῳ καὶ γαληνοτάτῳ υἱῷ. Ζήνων Αὐγούστῳ, Φήλιξ ἐπίσκοπος ἐν Κυρίῳ, χαί ρειν. • Πρέπει τῇ σῇ φιλανθρωπία ταῦτα, & πρέπει, τῇ τῶν πραγμάτων ἀπαγγείλα: τάξει· ἅπερ κα ἀνῆκεν ἀπαγγείλαι εἰς ὠφέλειαν τοῦ τῆς σῆς γαλτ νότητος κράτους· καὶ καθάπερ ὡς ἐγγὺς τυγχάνων, παρακαλώ, τὴν ἐμὴν ἱκετηρίαν δέξασθαι ταῖς φιλαγάθοις ὑμῶν ἀκοπῆς, ὡς Χριστιανικώτατες ὢν βο σιλεύς· μηδαμῶς τε ἡ σὴ εὐσέβεια διανοηθείη, ἕτερόν τινα μετὰ καθαρᾶς τῆς διανοίας ἡμᾶς ἀγα παν' πλὴν ἐκείνου τοῦ βουλομένου σὲ μετά την Θεοῦ εἰρήνην ἔχειν· ἐπειδήπερ ἐκ πιστῆς ὡρημέ νος τῆς διανοίας, οὐκ ἀμφισβητεῖς τοῦ προσκαίρου θρόνου τὴν ἐξουσίαν, καὶ τῆς αἰωνίου ζωῆς τὴν ἀνα τίδοσιν ἐκ τῆς ἄνωθεν ῥοπῆς ἠρτῆσθαι διά τε τῆς ἡμῶν βραχύτητας δέξασθαι καταξίωσον τὴν σεπτήν καὶ θεόφραστον ὁμολογίαν τοῦ μακαριωτάτου Πέτ τρου, τοῦ πρωτοστάτου τῶν ἀποστόλων· &ς καὶ τὰς τῆς βασιλείας κλεῖς ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος πιστευθείς προευτρεπίσει τῇ φιλοχρίστῳ ὑμῶν βασιλείᾳ, τὴν ἐν Tuæ humanitati ea significari oportet quæ rerum ordo postulat, quod et significari par est in utilitawin serenitatis imperii tui. Ac veluti adessem rogo, ut meas preces admittas apud amicas et reclas aures tuas, tanquam Christianissimus impera. tor, nulloque pacto pietas tua existimet nos alium magis benevolentia quam te prosequi, eo tamen excepto qui te cupit cum Deo pacem habere. Quoniam tu fideli corde permotus de temporalis sedis potestate non ambigis, atque æternæ vitæ retributionem ex auperna voluntate pendere arbitraris, a mea parvitate suscipere digneris venerabilem et divinam beatissimi Petri principis apostolorum confessionem; cui cum regni claves credita sint, Christianissimo imperio tuo præparabit in cœlis cum angolis īpansionean: qui cum primus iacommutabilem et inculpatum in Dominum nostrum Jesum Christum fidem declarasset, ab ipso Salvatore beatificatus est; uam eum dixisset ad Dominum: ὑψίστοις μετ' ἀγγέλων διαγωγήν. ας καὶ τὴν ‹. Tu es Christus Filius Dei vivi, › responsum ab en tulit: «Beatus es, Simon Barjona, quia care et· sauguis non revelavit tibi, sed Pater meus qui in curlis est; el super hinc confessionem tuam difcabo Ecclesiam eam, et portæ inferi non prævalebunt. adversus ean 15;, ut ex ea tolleret, unde suum cognomen accepit, quod est Christus Jesus et Deus so Matth. χνι, 16-18. Vide N.ceph. lib. xv. ἀπαράλλακτον καὶ ἀμώμητον πίστιν εἰς τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν Χριστὸν, καὶ μονογενῆ τοῦ Θεοῦ γιν, πρῶτος ἐκθέμενος, ἐμακαρίσθη ὑπ' αὐτοῦ τοῦ Σε τήρος· εἰπόντος γὰρ αὐτοῦ πρὸς τὸν Κύριον, «Σὺ εἶ ὁ Χριστὸς ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος, ἀκήκος παρ' αὐτοῦ, «Μακάριος εἶ, Σίμων βὰρ Ιωνά, ὅτι σὰρξ και αἷμα οὐκ ἀπεκάλυψέ σοι, ἀλλ' ὁ Πατήρ μου ὁ ἐν τοῖς Vide eumdem lib. su et Platinan

PRO CONC. FLORENT. CAP. V. DE PRIMATU PAP.E. οὐρανοῖς· καὶ ἐπὶ ταύτῃ σου τῇ ὁμολογία οίκοδο- Quuipotentis Fillus. Petrus primogenitus diaboli μήσω μου τὴν Ἐκκλησίαν, καὶ πύλαι ὅλου οὐ κατισχύσουσιν αὐτῆς. • Τοῦ οὖν Σωτῆρος φήσαντος ὅτι πύλαι ᾅδου οὐ κατισχύσουσι τῆς αὐτοῦ Ἐκκλησίας, τοῦ ἐξῆσαι ἀπ' αὐτῆς τὴν ἀπ᾿ αὐτοῦ ἐπωνυμίαν, Στις είρηται Χριστός Ἰησοῦς καὶ Θεοῦ τοῦ πανε τοκράτορος Υιός. Πέτρος ο πρωτότοκος υἱὸς τοῦ διαβόλου, ὁ ἀναξίως εἰσπηδήσας τῇ Ἀντιοχέων ἁγίᾳ τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίᾳ καὶ μιάνας τὴν τῆς ἀρχιερωσύνης θρόνον Ἰγνατίου τοῦ μάρτυρος, ἂς τῇ δεξιᾷ Πέτρου τὴν ἀρχιερωσύνην ἐδέξατο, καὶ Εὐσταθίου τοῦ ἐμολογητοῦ καὶ προέδρου τῶν τριακοσίων δέκα καὶ ὀκτὼ ἁγίων Πατέρων, τῶν ἐν Νικαίᾳ ἀθροισθέντων, λέγειν ἐτόλμησεν, ὅτι οὐ δεῖ τὸν Χριστὸν καὶ Υἱὸν τοῦ Θεοῦ ὀνομάζειν κατὰ τὴν θείαν τοῦ Σωτῆρος νομοθεσίαν, καὶ τὴν τῶν θείων Γραφών παράδο σιν, καὶ ἔκθεσιν τῶν Πατέρων· ἀλλὰ τὸν ἕνα τῆς Τριάδος, το πάθος τὸ ὑπὲρ ἡμῶν ὑπομείναντα εἰς τὴν τῆς θεότητος οὐσίαν κατὰ τὴν ᾿Αρείου καὶ ᾿Απολ λιναρίου και Εύνομίου παράδοσιν βουλόμενος δια τῆς τοιαύτης φωνῆς, ἀθετῆσαι μὲν τὴν σωτήριον ἐνανθρώπησιν· καθ᾽ ἦν ὁ Χριστὸς καὶ τὸ πάθος ὑπέμεινε. Λέγεται δὲ καὶ εἷς ἐξ ἡμῖν, ὡς τοῦ σπέρ ματος Αβραὰμ ἐπιλαβόμενος; ἐπαυξῆσαι δὲ καὶ τὴν πολυθεῖαν· ὁ γὰς ναῦς τοῦ λόγου τρεῖς θεούς παρεισάγει, ἕνα τεθνεῶτα, καὶ δύο ζώντας. Λύει δὲ καὶ τὸ ὁμοούσιον· καὶ τὰς ἁγίας συνόδου: ἐξωθεῖται, τήν τε ἐν Νικαίᾳ καὶ ἐν Κωνσταντινουπόλει καὶ ἐν Χαλκηδόνι. ᾿Αλλὰ καὶ τὴν ἁγίαν Παρθένου Μαρίαν μὴ προσδεχόμενος εὑρεθήσεται· εἰ γὰρ μὴ ἐξ αὐτῆς ὁ Λόγος σαρκωθείς ένανθρώπησε, τίς χρεία τῆς Παρο θένου; Διὰ τί δὲ καὶ ὁ Γαβριὴλ ἔλεγε πρὸς αὐτὴν, «Τό γεννώμενον ἐκ σοῦ ἅγιον κληθήσεται Υιός Θεού • καὶ δώσει αὐτῷ Κύριος ὁ Θεὸς τὸν θρόνον Δαβ.δ. τοῦ πατρὸς αὐτοῦ; Ἐπὶ πᾶοι δὲ τούτοις τοῖς ἀσεβέτι και βλασφήμοις αὐτοῦ τολμήμασι, καὶ τὴν τρισάγιον λιτὴν νοθεῦσαι βουληθείς, διὰ τοῦ θέσθαι ἐν αὐτῇ, ὁ Σταυρωθείς δι' ἡμᾶς, μυρία άτοπα εἰργάσατο· καὶ πολλά παρ' ἡμῶν καὶ τῆς ἐν Χριστῷ ἀδελφότητος ὑμῶν τε καὶ τῶν ἐν τῇ ᾿Ανατολῇ, καὶ τοῦ θεοσεβε στάτου ἀρχιεπισκόπου Ακακίου της παρ' ὑμῶν βασιλευομένης και φιλοχρίστου πόλεως παραινεθείς, ἐπιστρέψαι οὐκ ἠβουλήθη· καὶ διὰ τοῦτο νῦν ἡ ἁγία τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησία ταῖς μητρικαῖς αὐτῆς φωναῖ;, ὡς πρὸς τὸν ἔξοχον αὐτῆ; υἱὸν φθεγγομένη οὐ παύεται, ὦ φιλόχρ στε βασιλεῦ, τῆς ἐμῆς τιμιότητος τὸν δεσμὸν ἐν ᾧ περισφίγγονται τὰ πλήθη τῶν πιο στῶν, μὴ συγχωρήσῃς διαλυθῆναι τὴν τοῦ δεσπότου Χριστοῦ καὶ μονογενούς Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ ἐπωνυμίαν. Μὴ συγχωρήσῃς παραβιασθῆναι τὴν τρισάγιον ὑ νῳδίαν· ἥτις καὶ τὴν ὑμετέραν πόλιν διέσωσε κιν δυνεύουσαν· ὡς ἀγγέλων παράδοσιν, ἀνόθευτων δια φύλαξον. Πέτρον τὸν τῇ 'Αρειανικῇ θρησκεία επι κολουθήσαντα τῆς τῶν ᾿Αντιοχέων Εκκλησίας ἀπέ λασον. Τίνος ένεκα Πέτρος τὴν ἐμὴν πίστιν ἀθετή19 Luc. 1, 53, 55. 19 | Cor. 11, 4. filius cum indigne se in Antiochenam Dei Ecclesia'u insinuaverit, et pontifciam sedem Ignatii martyris coinquinaverit, qui p ti dextra pontificatum aceepit, et Eustathii confessoris et praesidis 318 santorum Patrum qui apud Nieæam coacti sunt: aucus est dicere non oportere Christum vocare Filium Dei secundum divinam Salvatoris sanctionem di. vinarumque Scripturarum traditionem et Patrum expositionem, sed unum ex Trinitate passionem pro nobis sustinuisse secundum divinitatis essentiam, veluti Arius, et Apollinaris et Eunomius tradierunt, his verbis auisus salutiferam humanitatemi convellere, secundum quam Christus passionem sustinuit. Fertur etiam et unus ex nostris tanquam de semine Abraham progenitus multiplicitatem deorum invexisse. Nam sensus verborum ures deos inducit, mortuum unum, duosque vivos, abolet autem et consubstantialem, sanclasque synodos reddit irritas, Nicænam, Constantinopolitanam et Chalcedonensem Quin et Maria viginitatem non recipere reperietur. Si enim Verlum ex ca. incarnatuqi nọn suscepit humanitatem, quid virgine opus est? Cur Gabriel dixit ad illam: «Quod, ex te uascetur sanctum, vocabitur Filius Dei, et dabit ei Dominus sedem patris ejus 19. Præter hæve ἱmpia et contumeliosa facinora, cum adulterare trisagimiu conatus sit addendo, «Crucifixus propter vos,» iu iu@unitas absurditates rem ad!!!uxit. Ae quamvis sapius a nouis et a tua in Christo fratesnitate sit monitus, et Orientalibus, et ab Acacio archiepiscopo vestræ, regiæ urbis et Christi amicæ, convertere se nunquam voluit. Propterea nune sancta Dei. Ecclesia ex materno affectu non cessaţ tanquam ad præcipuum ejus filium verba faciens dicere: 0 Christi amice imperator, cultus nostri vinculum quo vinciuntur Üdeles, dissolvi ne patia - ris, Christi Domini et unigenitį filii tui cognamen ne permittas violari, sanctissimam hymnodiam, quæ et urbem vestram servavit periclitantem, tan - quam ab angelis traditam inviolatam conserva, Petrum Arianae superstitionis sectatorem ah Antiochena Ecclesia, deturha. Quamobrem Petrus mea fide abrogata seințit mundi consensum? Quanam de causa Petrus scindit tunicam meam desuper (: contextam? Deus Pater principi apostolorum præcipit, quomodo vocari suum filium oportet. Unigenitus in Petri confessione fundavit me, Spiritus sanctus quotidię testatur mihi dicens: ‹ Ne quid judices scire, nisi Jesum Christum eumque crucifisum s. s Inimici, inobedientes, dolosi, extra vineam positi unigenition Dei Filium mactantes et lapidantes et liguo crucis amfigentes, ejus vestm non diviserunt, et l'etrus vestem meam discindir! Portæ inferi non prævalebunt adversus.me, et PeVile Niceph. lib. sv et Platinam in Felice 1.1. (*) Vide octava in constit. Græc apud Justinmn....

tius conatur meam parietem demoliri! Ego, reli- σας, ρηγνύει τοῦ κόσμου την σύνεσιν; Τίνος ένεκα riosissime imperator, te regno pulsum reduxi, inprobos et meis dogmatibus non parentes pro tuo funere tradidi, et potentiæ tibi viam reseravi, ini. micos una cum eorum Impio dogmate dejeci, antiquum tibi-imperium a Deo impetravi, qui in cœlis regnat, a quo imperium accepisti. Respice ad tuum prædecessorem Marcianum, ejusque fidem libens amplectere. Hæreticam Petri tyranniden radicitus quamprimum evelle, Valentini Eutychctisque discipulum ab arce dejice, et ab ecclesiastica administratione simulque et a sacerdotali dignitate præcipitari decernite. Reputa tecum, o maximie legitime fili et invicte imperator, quam certa ultione Chalcedonensis synodus sit vindicata, et quæ pœna de tuo hoste sumpta, Libera populos ab hæretica Petri doctrina. Hac tecum legatione fungitur saneta Doi catholica et apostolica Ecclesia; et ab ea ob jam expositas causas depositum in posterum in communionem ne recipiatis, vestrisque divinis litteris ut paries inter eum et Antiochenam Ecclesiam, intercedat, ellicite. lui locum vero illius virum sumcito qui operibus sacerdotium exornet, acerque sit custos Chalcedonensis sanctæ synodi suorumque decretorum. Omnipotens Deus imperium vestrum semper in pace custodiat. › Πέτρος ρηγνύει τὸν χιτῶνά μου, τὸν ἄνωθεν ὑφαν τών; Ο Θεὸς καὶ Πατὴρ ἐνετείλατο τῷ κορυφαίω, τί δέοι καλεῖσθαι τὸν αὐτοῦ Υἱόν· ὁ Μονογενή; ἐν τῇ ομολογία τοῦ κορυφαίου τῶν ἀποστόλων, ἐθεμε λίωσέ με. Τὸ ἅγιον Πνεῦμα ἐφ' ἑκάστης διαμαρτύ ρεταί μοι λέγον· Μὴ κρίνῃ; εἰδέναι τε εἰ μὴ Ἰησοῦν Χριστόν, καὶ τοῦτον ἐσταυρωμένον οἱ ἐχθρο!, οἱ ἀπειθεῖς, οἱ ἐπίβουλοι, οἱ ἔξω τοῦ ἀμπελῶνος τὸν μονογενῆ τοῦ Θεοῦ Υἱὸν σφαγιάσαντες, καὶ λιθοβολή σαντες, καὶ τῷ ξύλῳ τοῦ σταυροῦ προσπήξαντες οὐ διεῖλον τὸν αὐτοῦ χιτῶνα, καὶ Πέτρος τῆς πίστεώς μου τὸν χιτῶνα διαῤῥήσσει; Αἱ τοῦ ᾅδου πύλαι οὐκ ἴσχυσαν κατ' ἐμοῦ, καὶ Πέτρος πειρᾶται τὸ τεῖχές μου καταβαλεῖν; Εγώ, εὐσεβέστατε βασιλεῦ, ὡς θέντα σε τῆς βασιλείας ταύτης ἐπανήγαγον και τους πονηροὺς καὶ ἀπειθεῖς τῶν ἐν ἐμοὶ θείων δο μάτων, δέδωκα ἀντὶ τῆς ταφῆς σου δυνάμεώς τε ἐδὲν ἀνέωξα ἔμπροσθέν σου· τοὺς τοὺς ἐχθρούς και ταβέβληκα μετὰ τοῦ ἀθεμίτου αὐτῶν δόγματος. Το ἀρχαῖον κράτος ἐξῃτησάμην σοι παρὰ τοῦ ἐν ὑψί στους βασιλεύοντος Θεοῦ, ἐξ οὗ καὶ τὸ βασιλεύει, εἴληφας. Απόδλεψον εἰς τὸν προηγησάμενον του εὐσεβέστατον βασιλέα Μαρκιανόν, καὶ τὴν ἐκείνου πίστιν ἀσμένως ἀσπάζου. Την αἱρετικήν Πέτρου τυραννίδα διὰ τάχους ἐκρίζωσον· τὸν Ουαλεντίνου καὶ Εὐτυχέος μαθητήν, ἀποδίωξαν τῆς ἀκροπόλεως, καὶ τῆς ἐκκλησιαστικής διοικήσεως, ἅμα καὶ τοῦ Ιερατικοῦ ἀξιώματος κατενεχθῆναι θεσπίσατε. Θεώρησον, ὦ γνησιώτατε υἱὲ καὶ αήττητε βασιλεύ, ἐποία τῇ ἐν Χαλκηδόνι συνόδῳ ἀναμφισβήτητος ἐκδίκησις γέγονε, καὶ τοῦ σοῦ πολεμίου ἐκδίκησις, καὶ τῆς αἱρετικής διδασκαλίας Πέτρου τους δήμους ἐκλύτρωσον. Ταῦτα πρεσβεύει ἡ ἁγία τοῦ Θεοῦ και θολική καὶ ἀποστολικὴ Ἐκκλησία, ἵνα τὸν ὑπ' αὐτῆς καθαιρεθέντα διὰ τὰς προειρημένας αἰτίας, εἰς και νωνίαν τοῦ λοιποῦ μὴ προσδέξησθε· ἀλλὰ διὰ θείων ὑμῶν συλλαβῶν τῆς ᾿Αντιοχέων πόλεως μεθόριον γενέσθαι παρασκευάσατε· ἀντ᾽ αὐτοῦ δὲ καταστῆσαι ἄνδρα ἔργοις τὴν ἱερωσύνην κοσμοῦντα, φυλακά τε ἀκριβῆ τῆς ἐν Χαλκηδόνι ἁγίας συνόδου, καὶ τῶν ἐν αὐτῇ βεβαιωθέντων. Ο παντοκράτωρ Θεός δια φυλάξοι τὸ ὑμέτερον κράτος ἐν εἰρήνῃ διά παντός.» ΧΙ. Vides potestatem quam obtinet ca divina sedes? Audis quo pacto induit non solum Petri personam, verum etiam ipsius Jesu Christi, cum dicit: «Pe trus fidei meæ tunicam scindit? › Inspicite igitur et videte sedulo totam epistolam, et agnoscite auctoritatem Romanæ Ecclesiæ: adjungamini illi et vos, nec veritati adversemini. Quamvis enim ex persona Ecclesiæ loquatur, is est tamen qui Ecclesiam dirigit ac gubernat. Addimus eliam præier hæc Orientalium doctorum testimonia. Cyrillus beatus Alexandriæ archiepiscopus, in Thesauris il: scribit: • Quod oportet nos tanquam membra caput sequi, id est, Romanum poutificem et apostolicam sedem a qua debemus petere quid credere et sentire debemus ac tenere, quia ipsius tantum est confutare, redarguer«, confirmare, ordinare, solvere et ligare.» Audis tu qui Cyrillo contradicis, nostri officii esse ut membra corpus, ita et nos apostolicam sedein IA' Προς ήν ἔχει ἐξουσίαν ὁ θεῖος θρόνος ἐκεῖνος; Ακούεις πῶς ἐνδύεται οὐ τὸν Πέτρον μένον, αλλά καὶ αὐτὸν τὸν Χριστὸν, ἐν τῷ εἰπεῖν, Πέτρος τῆς πίστεώς μου τὸν χιτῶνα διαῤῥήσσει; Βλέψατε οὖν καὶ ἴδετε ἀκριβῶς καὶ σκέψασθε τὴν ἐπιστολὴν πα σαν καὶ σύνετε τὴν αὐθεντίαν τῆς Ρωμαϊκής Ἐκκλησίας. Καὶ ἐνώθητε καὶ αὐτοὶ, καὶ μὴ μάχε σθε τῇ ἀληθείᾳ. Εἰ γὰρ ἀπὸ προσώπου τῆς Ἐκκλη σίας ταῦτα λέγει, ἀλλ᾽ αὐτός ἐστιν ὁ τὴν Ἐκκλησίαν Ιθύνων καὶ κυβερνῶν. "Ετι προσθήσομεν καὶ ἀνατολικῶν διδασκάλων μαρτυρίας εἰς τοῦτο. Κύριλλος Ο μακάριος Αλεξανδρείας ἀρχιεπίσκοπος ἐν τοῖς Θησαυροῖς οὕτω λέγει·. Οτι δεῖ ἡμᾶς ὡς μέλη ἐμμένειν τῇ κεφαλῇ ἡμῶν, τῷ τῆς Ῥώμης ἀρχιερεί, καὶ τῷ ἀποστολικῷ θρόνῳ, ἀφ' οὗ ἡμέτερόν ἐστι ζητῆσαι τί πιστεύειν καὶ τί δοξάζειν μέλλομεν καὶ κρατεῖν· ὅτι αὐτοῦ μόνου ἐστὶν ἐλέγχειν, ἐπιδερ θοῦν, ἐπιτιμῶν, ἐπιχυροῦν, διατιθέναι, λύειν και δεσμεῖν.» 'Ακούεις ὁ ἀντιλέγων Κυρίλλῳ τῷ 20 Citat hunc locum etiam D. Thomas, sed aliter.

PRO CONC. FLORENT. CAP. V. DE PRIMATU PAPÆ. καρίῳ, ὅτι ὀφείλομεν ὥσπερ τὰ μέλη τῷ σώματι. sequi: quodque ad eam solumn pertinet dirigere et gubernare catholicam Dei Ecclesiam. Si ergo ita scribit, ut sentit scribit. Si sic sentiebat, ita et agebat. Si is obedientiam et reverentiam tunc Romano pontifici exhibebat, quis contradicit, nisi indoctus fortasse vel stultus? Hæc igitur merum reputanti subit mihi vehementer ridere, seu deflere potius, ac vicem eorum dolere qui sponte oculos comprimunt adversus lucem, nec veritatem sustinen: audire. Quis est qui neget confessionem sublimi voce ab Ecclesia decantatam, sive fidei Symbolum? in quo aperte confitemur unam sanctam catholicam et apostolicam Ecclesiam, in omnes terrae partes disseminatam. Hanc nemo unquam dixerit unam, nisi cæteræ onines tanquam membra coagmentalæ, secundum beatum Paulum, eam velu:i caput sequantur, quæ omnia simul juncta ununi conficiunt corpus; et ut secundum eumdem apo· stolum, non potest pes vel mamus, vel aliud corporis membrum capiti dicere: Non opus habeo t», ita nec catera Ecclesiæ Romana possunt Ecclesia dicere: Non indigenous te. Omnes ab illa auctori tatem eapiunt, et omnes ab illa confirmantur Testabuntur id omnes doctorum scripturæ. Illa namique ut caput omnia membra recognoscens, et *** de omnibus æque sollicita, ut quod in suprema sítum sit parte, mæret si membrum aliquod langneat curamque illius gerit et ad sanitatem perducit, ut dictum est. Inquit enim et aperte clamat: • Quis infirmatur, et ego non infirmor? Quis scandalizatur, et ego non uror 31?. Si vero membruin aliquod abscindatur, marcescit et male olet; sed caput (quod alioqui nec laboribus nec cruciatibus cedit) minime leuit. Oportet autem qui Symbolum confitentur, et unam Ecclesiam prædicant, nosse qualismum ea sit, una, sancta et apostolica Eccle- · sia. Ea est aut Occidentalis aut Orientalis, quod idem est ac si dicas Latina vel Græca; alia namque præter has non reperietur: aliæc enim prater bas superstitiones sunt, falsæ synagogæ et hæresi - bus refertæ. Enumera diligenter et vide. Quod si Græcorum arbitraris Ecclesiam esse hanc quam Symbolum designat, in nihilum Petri confessionem concludis, adversus quam portas inferi non prevalituras professus est Christus; nam omnis Græcorum Ecclesia, imo vero totus Oriens a Mahomete absorptus est. Nonne videmus omnes patriarchas atque episcopos ac sacerdotes in potesta - tem venisse Mahometis et ab co petere sacerdotii facultatem? et pedibus ejus advolvuntur, et pro eo etiam inviti deprecantur? In quo loco collocabis; portae inferi, id est hæreticorum, ora adversu, Christi Ecclesiam non prævalebunt? Eo loco, ubi non solum ora hæreticorum dominantur illi, sed etiam impii et alienigenæe imperium tenent? eo loco ubi nec sacrificare tuto possis, nec nola,vel tintinaabulum, nec crucis signu:: apparet? eo loco, ubi nemno libere οὕτω καὶ ἡμεῖς ἐμμένειν τῷ ἀποστολικῷ θρόνῳ· καὶ ὅτι αὐτοῦ μήνου ἐστὶ τὸ διεθύνειν καὶ κυβερναν τὴν καθόλου τῶν Χριστιανῶν Ἐκκλησίαν. Εἰ οὖν οὕτω γράφει, ὡς οὕτω φρονῶν γράφει· εἰ δὲ οὕτως ἐφρόνει, οὕτω καὶ ἐποίει· εἰ δὲ ἐκεῖνος ὑποταγὴν καὶ αἰδὼ ἀπεδίδου τότε τῷ τῆς Ῥώμης ἀρχιερεί, τίς ἔσται ὁ ἀντιλέγων, ἀλλ᾽ ἢ τινὲς ἀμαθεῖς καὶ ἀνόητοι; Τούτων οὖν μεμνημένῳ, ἐπεισί μοι καὶ σφόδρα γελάν· μᾶλλον δὲ κατ᾽ ἀλήθειαν, οὐ γελάν, ἀλλὰ θρηνεῖν τε καὶ στενάζειν τοὺς οὕτως ἐθελοντι καμμύοντας τοὺς ὀφθαλμοὺς πρὸς τὸ φῶς, καὶ μηδ' ἀνεχομένους ἀκούειν τὸ ἀληθές. Τίς γάρ ἐστιν ὁ ἀρνησάμενος τὴν ὑπὸ τῆς Ἐκκλησίας ὁμολογουμένην Εκφώνως ὁμολογίαν; ἤτοι τὸ τῆς πίστεως Σύμβολον; ἐν ᾧ διαρρήδην ὁμολογοῦμεν, μίαν, ἁγίαν, καθολι κὴν καὶ ἀποστολικὴν Ἐκκλησίαν, τὴν εἰς πάντα μέρη τῆς οἰκουμένης διεσπαρμένην. Ταύτην οὐκ ἄν ποτε μίαν τις εἴπῃ, ἂν μὴ αἱ λοιπαὶ πᾶσαι ὥσπερ μέλη συναρμολογούμεναι, κατὰ τὸν μακάριον Παύ λον, ἐμμένωσιν αὐτῇ ὡς κεφαλῇ· & συναρμολογού μενα, ἐν ἀποτελοῦσι σῶμα. Καὶ ὥσπερ, κατ' αὐτὸν τὸν ᾿Απόστολον, οὐ δύναται ὁ ποῦς, ἢ ἡ χεὶρ, ἢ ἄλλο μέλος του σώματος ἐρεῖν τῇ κεφαλῇ, Χρείαν σου οὐκ ἔχω, οὕτως οὐδὲ αἱ λοιπαὶ Ἐκκλησίας δύνανται εἰπεῖν τῇ Ἐκκλησίᾳ τῆς Ῥώμης, Χρείαν σου οὐκ ἔχομεν. Πᾶσαι ἀπ' αὐτῆς τὸ κράτος ἔχουσι, καὶ πᾶσαι ὑπ' αὐτῆς στηρίζονται. Μαρτυρήσει τοῦτο πᾶσα ἡ τῶν διδασκάλων γραφή· καὶ ἐκείνη μὲν ὡς κεφαλή γινώσκουσα πάντα τὰ μέλη καὶ προμηθουμένη τούτων ὡς ὑπερανῳκισμένη, ἀλγεῖ ἐπὶ τῇ ἀσθενείᾳ μέλους τινὸς, καὶ προμηθεῖται καὶ θεραπεύει ὡς προείρηται· λέγει γὰρ καὶ διαρρήδην βοᾷ" • Τίς ἀσθενεῖ, καὶ οὐκ ἀσθενῶ; τίς σκανδαλίζεται, καὶ οὐκ ἐγὼ πυροῦμαι;» Εἰ δὲ μέλος τι ἀποτμηθῇ ἀπ' αὐτοῦ τοῦ σώματος, σέσηπε καὶ ὅζει, οὔμενουν βλάπτει τὴν κεφαλὴν, ἀνωτέραν πόνων καὶ ἀλγηδόνων οὗ - σαν. Δεῖ δὲ τοὺς τὸ Σύμβολον ὁμολογοῦντας, καὶ μίαν Εκκλησίαν κηρύττοντας, γινώσκειν τίς ἐστιν αὕτη ἡ μία ἀγία καθολικὴ καὶ ἀποστολική· ἡ γὰρ δυτική ἐστιν ἢ ἀνατολική, ταυτὸν δ' ἐστὶν εἰπεῖν· ἢ ἡ Λατίνων, ἢ ἡ Γραικών· ἄλλη γὰρ παρά ταύτας οὐκ ἔστιν· αἱ γὰρ ἄλλαι παρὰ ταύτας θρησκείαι παρασυναγωγαί εἰσι, καὶ πλήρεις αἱρέσεων. Αρίθμησον ἀκριβῶς καὶ ἴδε, ὅτι εἰ μὲν τὴν τῶν Γραικῶν ἐννοεῖς Ἐκκλησίαν " είναι ταύτην, ἣν τὸ Σύμβολον ἀξιοῖ, εἰ; οὐδὲν τὴν ὁμολογίαν τοῦ Πέτρου συγκλείεις· ἧς πύλαι ᾅδου οὐ κατισχύσειν ἐπηγγείλατο ὁ Χριστός· πᾶσα γὰρ ἡ τῶν Γραικῶν Ἐκκλησία, μᾶλλον δὲ ἡ ᾿Ανατολή πάνα, κατεπόθη ὑπὸ τοῦ Μωάμεθ, ἢ οὐχ ὁρῶμεν ὅτι πάντες και πατριάρχει, καὶ ἐπίσκοποι καὶ ἱερεῖς, ὑπὸ τὴν ἐξουσίαν τοῦ Μωάμεθ εἰσὶ, καὶ ὑπ' αὐτοῦ λαμβάνουσι τὴν ἐξουσίαν τῆς ἀρχιερωσύνης; καὶ τὸν ποῦν αὐτοῦ κατασπάζονται, καὶ ὑπὲρ αὐτοῦ καὶ μὴ βουλόμενοι εὔχονται. Ποῦ ἄρα θήσεις, τὸ, Πύλαι ᾅδου, τουτέστιν αἱρετικῶν στώματα, οὐ κατισχύσουσι τῆς τοῦ Χριστοῦ ᾿Εκκλησία; Ἐκεῖ ἔνθα οὐ μόνον *** I Cor. x11, 12-22, 21 | Cor. XI, PATROL. GH. CLΧ.

potest dulce Christi nomen proferre? Si vero protu- αἱρετικῶν στόματα, κατεκυρίευσαν αὐτῆς, ἀλλὰ καὶ lerit, in: duas partes discinditur; eo loco ubi si sacerdotes sacrificantes inventi fuerint, Christi hostes ingrediuntur atque subsannant? proferunt altaria et profanant et Sancta projiciunt, et plagas sacerdotibus * ¡nfligunt, et protrudunt, et derident Christianorum religionem? Nequaquam. Sed ibi oportet esse, ubi Christi signum refulget, et Ecclesiæ exornantur, nola, imagines, et altaria omnia magno eum cultu conspiciuntur, et adorantur et sacerdotibus eminus reverenter assurgunt populi: ibi ubi palam Christi fides praedicatur; ibi ubi terra reges et principes venientes ad sacra loca inspicienda et apostolorum capita adoranda, una cum illis et præside eorum pontificem adorant et ejus pedibus advolvuntur; ibi ubi festi dies, psalmodim, preces, siue metu celebrantur, ubi nemo reformidat sibi qnemquam adversari; ibi ubi summus pontifex doctores et praedicatores in omnem terram dimittit ad prædicandum et annuntiandum verbum Dei, Christi imitatione, imo Salvatoris nostri vices in terris gerens. Nam sicut is apostolis dixit: «Ecce mitto vos, cuntes in mundum universum, prædicate Evangelium omni creaturæ ", ita et hic in universum orbem magistros mittit magna cum cura, qui non solum ad Christianos proficiscuntur. sed etiam ad omnes gentes; vel ex sancti Francisci ordine, vel Dominici, vel ex alia regula. Ergo ibi Ecclesiam confitebimur, ubi non est haeresis, nec iniquitas, neque infidelitas, imo vero firma Ades et inconcússa. At non ita apud Orientales, ubi abundat iniquitas et infidelitas. Nec meus sermo est hic, sed Theodorus Studites prodeat et dicat hoc testimonium, quod nemo poterit inficiari, in decima quinta catechesi, quam legitis quidem, at non intelligitis, quia non vultis. Videtur enim doctor hic adversus oppugnatores imaginum pugnare, quando dicit: • Audio autem quod Romæ, principis apostolorum Petri claves proponuntur ad adorandum, atque in honore haberi: quanquam non claves sensibiles Dominus ei tradidit, sed intellectuales ad ligandum et solvendum. At illi argenteas populo proponunt ad adorandum, tanta igitur apud eos est fides, et ibi solida petra fidei secundum Dei verbum fundata. Hic vero, ut videtur, abundal infidelitas ac improbitas. Vides quod et beatus hic ibi confitetur solidam esse fidem; nec in Petro Tantum, sed et in ejus successoribus. Hæc quidem cum audiatis et videatis, nec possitis contra respicere, velut adversus refulgens et coruscans lumen veritatis, ad ea confugitis quæ nefas est dicere scilicet peccatorem esse Romanum pontificem et carnalibus voluptatibus inservientem, et ideo nolle vos honorem et reverentiam debitam exhibere. as Marc. xvi, 15. ἀσεβεῖς καὶ ἀλλότρια ἔθνη αὐτῆς κατεκράτησαν; ἐκεῖ ἔνθα οὐδὲ ἱερουργεῖν ἐπ᾽ ἀδείας ἔστιν, οὐδὲ σή μαντρον, οὐδὲ τὸ τοῦ σταυροῦ σημεῖον ἐμφαίνεται; ἐκεῖ, ἔνθα οὐ δύναιταί τις εἰπεῖν παῤῥησίᾳ τὴ γλυκύ τοῦ Χριστοῦ ὄνομα; εἰ δὲ εἴπῃ διχώς διαιρείται· ἐκεῖ, ἔνθα ἱερουργούντων τῶν εὑρισκομένων ἱερέων, οἱ τοῦ Χριστοῦ ἐχθρο! εἰσέρχονται καὶ μυκτηρίζουσι, καὶ καταπατοῦσι καὶ βεβηλοῦσι τὰ θυσιαστήρια, καὶ ρίπτουσι τα "Αγια, καὶ τύπτουσι τοὺς ἱερεῖς καὶ ὠθοῦσι, καὶ γελῶσι τὴν τῶν Χριστιανῶν θρησκείαν; οὔμενουν. Αλλ' ἐκεῖ δεῖ εἶναι, ἔνθα καὶ τὸ τοῦ Χριστοῦ σημεῖον διαλάμπει, καὶ αἱ Ἐκκλησία: κεκοσμημέναι τυγχάνουσιν οὖσαι, καὶ σήμαντρα, καὶ την μαῖαι, καὶ θυσιαστήρια πάντα μετὰ τιμῆς ὁρῶντα! καὶ προσκυνοῦνται· καὶ τοῖς ἱερεῦσι μακρόθεν μετ' αἰδοῦς ὑπεξίστανται οἱ λαοί· ἐκεῖ, ἔνθα κηρύττετα: διαρρήδην ἡ τοῦ Χριστοῦ πίστις· ἐκεῖ, ὅπου οἱ βα σιλεῖς τῆς γῆς καὶ οἱ ἄρχοντες ἐρχόμενοι ἱστορή σαι τοὺς ἱερούς τόπους, καὶ τῶν κορυφαίων προσ κυνῆσαι τὰς κάρας, σὺν ἐκείναις προσκυνοῦσι καὶ τὸν προκαθεζόμενον ἀρχιερέα, καὶ ἀσπάζονται τους πόδας αὐτοῦ. Ἐκεῖ, ἔνθα πανηγύρεις γίνονται τα ῥησίᾳ, καὶ ψαλμῳδίαι καὶ προσευχαί. "Οπου φόβος οὐδεὶς, τινὰ εἰπεῖν τοὐναντίον. Ἐκεῖ, ἔνθα ὁ ἄκρο; ἀρχιερεὺς ἐκπέμπει διδασκάλους καὶ κήρυκας εἰς πᾶσαν τὴν οἰκουμένην, κηρύττειν καὶ καταγγέλλειν τὸν τοῦ Θεοῦ λόγον· μιμητὴς τοῦ Χριστοῦ ὤν, μᾶλ λον δὲ ἀντ᾽ αὐτοῦ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἐπὶ τῆς γῆς ὑπάρχων. Ὥσπερ γὰρ ἐκεῖνος τοῖς ἀποστόλοις ἔφη, • Ἰδοὺ ἀποστέλλω ὑμᾶς, πορευθέντες εἰς τὸν κόσ μον ἅπαντα, κηρύξατε τὸ Εὐαγγέλιον πάσῃ τῇ κείσει,» οὕτω καὶ οὗτος ἀποστέλλει διδασκάλους εἰς πάντα κόσμον τῇ προμηθείᾳ αὐτοῦ· οἳ οὐ μόνον εἰς Χριστιανούς πορεύονται, ἀλλὰ καὶ εἰς τὰ ἔθνη πάντα· ἢ ἐκ τοῦ σχήματος τοῦ ἁγίου Φραγκίσκου ἐκ τοῦ ἁγίου Δομενίκου, ἢ ἐξ ἄλλου του τάγματος. Ἐκεῖ τοίνυν ὁμολογήσομεν εἶναι τὴν Ἐκκλησίαν, ἔνθα οὐκ ἔστιν αἵρεσις, ἡ ἀνομία ἢ ἀπιστία· ἀλλὰ μᾶλλον ὑπάρχει ἡ πίστις ἀῤῥαγή; καὶ ἀκλόνητο, ἀλλ' οὐκ ἐν τῇ ᾿Ανατολῇ, ἔνθα πλεονάζει ἡ ἀπιστία καὶ ἡ ἀνομία. Καὶ οὐκ ἐμὸς οὗτος ὁ λόγος· ἀλλὰ παρίτω Θεόδωρος ὁ Στουδίτης, καὶ εἰπάτω τὴν μαρ τυρίαν ταύτην ἣν οὐ δυνήσεταί τις ἀρνήσασθαι· ἐν τῇ πεντεκαιδεκάτῃ κατηχήσει αὐτοῦ, ἦν ἀναγινώ σκετε μὲν, οὐ νοεῖτε δὲ, διότι οὐ θέλετε, τοιαῦτα εἶ ρομεν· φαίνεται γὰρ ὁ διδάσκαλος οὗτος κατὰ τῶν Εικονομάχων μαχόμενος, ἔνθα φησίν·. Ακούω δὲ ὅτι ἐν Ρώμῃ καὶ τὰς κλεῖς τοῦ ἀποστόλου προτίθενται εἰς προσκύνησιν, καὶ διὰ τιμῆς ἄγουσι· και τοι γε, οὐ κλεῖς αὐτῷ αἰσθητάς ὁ Κύριος έδωκεν, ἀλλὰ τὰς διὰ λόγου πρὸς τὸ δεσμεῖν καὶ λύειν. Ἐκεί νοι δὲ ἀργυρᾶς πεποιηκότες, προτίθενται τῷ λαῷ εἰς προσκύνησιν. Τοσαύτη αὐτῶν ἐστιν ἡ πίστις. Opponit elegantissime Ecclesiam Romanam Græcæ. Idem potest dici de hæreticis nostri temporis, et eorum Ecclesiis.

PRO CONC. FLORENT. CAP. V. DE PRIMATU PAPE. μὲν ἡ πίστις, ἀγαγῆς καὶ ἀκλόνητος· ἐνταῦθα δὲ ὡς ἔοικε, πλευνάζουσα ἡ ἀπιστία καὶ .» Ορᾷς ὅτι καὶ ὁ μακάριος οὗτος ἐκεῖ τὴν ὀῤῥαγὴ πίστιν ὁμολογεῖ εἶναι, καὶ οὐ τῷ Πέτρῳ ἀλλὰ καὶ τοῖς διαδόχοις αὐτοῦ. Ταῦτα μὲν ὁρῶντές τε καὶ ἀκούοντες, πρὸς ἃ οὐδ᾽ ἀντιβλέψαι ε, ὡς τὸ λαμπρὶν καὶ ἀστράπτον τῆς ἀληθείας φῶς ὄντα, πρὸς ὃ οὐ θέμις εἰπεῖν καταφεύ ὅτι ἁμαρτωλός ἐστιν ὁ τῆς Ῥώμης ἀρχιερεὺς, καὶ ἡδοναῖς δουλεύει σαρκίναις, καὶ διὰ τοῦτο οὐ ν εὐλάβειαν, καὶ αἰδὼ τὴν πρέπουσαν ἀποδοῦναι. IB'. το γὰρ εἰ καὶ φθάσαντες ἀπεκρίθημεν, ἀλλ' λιν τελεώτερον πρὸς ὑμᾶς λέγοιμεν, ὅτι ψεύ - καρρήδην· οὐ γὰρ διὰ τὸ εἶναι αὐτὸν ἁμαρ οὐ θέλετε ὑπακούειν ἐκείνῳ, ἀλλὰ διὰ τὸ κατῖνον, καὶ διὰ τὸ κείρειν τὸν πώγωνα· εἰ ρεύγετε ἐκεῖνον διὰ τὴν ἁμαρτίαν, ἐφεύγετε ἰς αὐτοὺς, ἁμαρτωλοὺς ὄντας. ΠὩς οὖν ἐκεῖ κατε κρίνειν, τοὺς δὲ ὑμετέρους οὐ κρίνετε; ; οἱ τῆς ᾿Ανατολῆς ἀρχιερεῖς εἰσιν ἅγιοι; Τοῦτο ετε δείξαι. Οὐκοῦν οὐχ ὡς ἁμαρτωλὸν φεύὅτι οὐδ᾽ ὑμεῖς ἀναμάρτητοι τυγχάνετε, ἀλλ' · Λατίνο;, καὶ ὡς ἑτερόδοξον ἔχετε· τοὺς γὰρ ὺς ὑμεῖς ὡς ἀλλοτρίους τῆς πίστεως ἡγεῖσθε· ύγειν ἀπ' αὐτῶν ὡς ἀπὸ προσώπου ὄψεω;, πλουστέρους διδάσκετε. Καὶ τοῦτο δῆλον· εἰ 5 Λατίνων φαίνεται ἅγιος, οὐ θέλετε καν προσαγορεῦσαι· ἀλλὰ μᾶλλον καὶ βλασφητοὺς δὲ Γραικούς, εἰ καὶ ἀσελγέστατοι εἶεν ωρότατοι, μόνον· εἰ λέγοιεν κατὰ Λατίνων, αὐτοὺς ἁγιωτέρους πάντων· ὥσπερ πολλούς κι ἄλλους, καὶ τὸν καλούμενον Παλαμᾶν, καὶ φέσου Μάρκον· ἀνθρώπους οὔτ᾽ ἄλλως φρενή ἀλλὰ καὶ δοξοσοφίας ἐμπεπλησμένους· μηδεκρατὴν ἢ ἁγιωσύνην ἐν ἑαυτοῖς ἔχοντας, μόνον λέγειν καὶ συγγράφειν κατὰ Λατίνων, δοξάαὶ ὑμνεῖτε, καὶ εἰκόνας ἐγκοσμεῖτε αὐτοῖς, ανηγυρίζοντες, στέργετε αὐτοὺς ὡς ἁγίους οσκυνεῖτε· τοὺ; δὲ Λατίνους, εἰ καὶ φθάσασα ἡ Ἐκκλησία ἐδόξασεν, ὑμεῖς ἀφειδῶς βλασ- et de summo pontifce facitis: nam illum omnino :ε. Οὕτω καὶ περὶ τοῦ ἄκρου ἀρχιερέως ποι· οὐ γὰρ ἔχετε αὐτὸν ὅλως Χριστιανόν, διὰ τὸ Λατῖνον· τοῦτο γὰρ ὑπ' οδόντα τρύζετε βλασ ντες. Καὶ αἰδούμενοι τὸν τῶν κρατούντων πρὸς τὸ ἄλλο καταφεύγετε ὡς ἀράχνης ἀπο κα· λέγοντες αὐτὸν ἁμαρτωλὸν, καὶ τὰ λοιπὰ οῦντες. Ορᾶτε μὴ ἀκούσητε τὸ, «Ο ἀνατος ἐξ ὑμῶν, λίθον πρῶτος βαλλέτω, ήγουν, ποιήσας ἁμαρτίαν, ἀρξάτω κρίνειν περὶ ἀμαρκαὶ «Μὴ κρίνετε, ἵνα μὴ κριθῆτε.· Μὴ οὖν σίζεσθε, ἀδελφοί, προφάσεις ἐν ἁμαρτίαις. τιν ὑμέτερον ἐξετάζειν τοὺς ἄρχοντας ὑμῶν μαρτιῶν· πάντων τῶν διδασκάλων βοώντων, υάννου τοῦ χρυσοῦ τὴν γλῶτταν, ἐν πολλοῖς ὶ ἄλλοι; αὐτοῦ λόγοις, καὶ ἐν τῷ λόγῳ ὃς ἐπισ ν ἔχει, «Ὅτι δεῖ τιμήν τους πνευματικούς διους καὶ μὴ λοιδορεῖν αὐτούς· ἡ δὲ ἀρχὴ τοῦ • Οὐδὲν οὕτως ἐλευθεροστομεῖν παρασκευά στ' ὀλίγα φησίν· «Εἰ γὰρ οἱ κακολογοῦντες παρ μητέρα, γονεῖς σαρκικούς, κατὰ τὸν νόμον Ac tametsi his i præcedentibus responderimus, exactius rursus vobis dicimus quod aperte mendaces estis. Nam non quia peccator est refugitis ci obedire, seul quia Latinus est, et barham toudet. Si enim illum vitaretis propter peccatum, vosmelipsos vitaretis, quia estis peccatores. Quomodo ergo nostis eum judicare, vestros vero non judicatis? Own spe Orientis sacerdotes sancti sunt? Vos hoc non potestis demonstrare. Non ergo illum tanquam peccatorem devitatis, quia nec vos sine peccato estis, sed quia Latinus et ab opinionibus vestris evariat. Vos namque Latinos tanquam a fide allenos existimatis, et ab eis refugere tanquam a facie serpentum simpliciores edocetis; idque liquido patet. Ac si quis ex Latinis videtur sanctus, vos hunc salutare non vultis, imo vero male licta ingeritis. Graecos quamvis flagitiosissimos et stultissimos, sl solum adversus Latinos dicant, ounium sanctissimos arbitramini: inter allos quidem multos quemdam, qui vocatur Palamas, et Ephesi sed Marcum, hominem nec satis mentis compotem, tumiðum sapientiæ ostentatorem, nulla virtute vel sanctitate subnixos, quia loquuntur solum et scribunt contra Latinos, extollitis et celebratis, eorumque imagines exornatis, festumque agentes diem colitis ac veluti sanctos adoratis, Latinos vero quamvis jampridem Ecclesia pro sanctis colendos duxerit, vos incessanter blasphematis. Ita an. vii, 7. ** Matth. vi, 1. Christianum esse non existimatis, quia Latinus. Id enim sub dentibus stridetis maledictis incessentes, et eoruin qui rerum potiuntur metum reveriti, ad aliud quasi aranei umbram confugitis, eum peccatorem appellantes, ac cætera convicia effundentes. Cavete ne id audiatis: «Qui vestrum est sine peccato primus lapidem tollat ", id est, qui pecca um non commisit, incipiat judicare de peccato; et, Non judicate, ut non judicemini *.» Ne captetis occasionem, fratres, in peccatis. Non est officii vestri de peccatis principum vestrorum inquirere, doctoribus omnibus aperte clamantibus, et Joanne lingua aurea in multis quidem orationibus, et in oratione cujus est titulus: Quod opor tet colere suos magistros spirituales, non maledicere illis. Principium orationis: Nulla res ad loquendi licentiam magis allicit, › paulo post inquit: «Si qui patri vel matri maledicunt parentibus secundum carnein, ex lege morte moriuntur: qualinam dignus erit pœna, qui vitum spiritualem,

' τὸν πολλῶν τῶν γονέων αναγκαιότερον διτα πνευμε τικὸν ἄνδρα τολμῶν λέγει κακως, καὶ οὐ δεδοικώς μή ποτε διαστᾶσα ἡ γῆ, παντελῶς αὐτὸν ἀφανίσε:, ἢ σκηπτὸς ἄνωθεν κατενεχθείς, καταφλέξει την κακήγορον γλῶσσαν; Οὐκ ἤκουσας τί πέπονθεν ἡ Μωσέως ἀδελφή, κατειποῦσα τοῦ ἰδίου ἀδελφοῦ καὶ ἄρχοντος, πῶς ἀκάθαρτος γέγονε καὶ εἰς λέπρα ἐνέπεσε, καὶ τὴν ἐσχάτην ὑπέμεινεν ἀτιμίαν; Κα! τοῦ ἀδελφοῦ παρακαλοῦντος, καὶ τῷ Θεῷ προσπίπτον. τος, οὐδεμιᾶς ἔτυχε συγγνώμης; ι Καὶ μετ' ὀλίγον, • Καὶ οὐκ ἴσχυσεν ἵλεων ποιῆσαι τὸν Θεόν· ἀλλὰ καὶ σφοδρῶς ἐπετιμᾶτο, ἵνα μάθωμεν ἡμεῖς ὅσον κακόν ἐστι τὸ, τοὺς ἄρχοντας ἐλέγχειν, καὶ τοὺς ἑτέρων κρίνειν βίους.» Καὶ μετ' ὀλίγον· ο Εἰ ἐπὶ τῶν σαρκικῶν γονέων οὕτως, πολλῷ μᾶλλον ἐπὶ τῶν πνευματικῶν Πατέρων, τοῦτον φυλάττεσθαι χρὴ τὸν νόμον· καὶ ἕκαστον τὸν ἑαυτοῦ βίον ἐργάζεσθαι καὶ πολυπραγμονεῖν· ἵνα μὴ ἀκούσωμεν κατ' ἐκείνην τήν ἡμέραν, ο Υποκριτὰ, τί βλέπεις τὸ κάρφος τὸ ἐν τῷ ὀφθαλμῷ τοῦ ἀδελφοῦ σου, τὴν δὲ ἐν τῷ σῷ ὀφθαλμῷ δοκὸν οὐ κατανοεῖς;» Καὶ μετὰ πάνω βραχέα· "Οταν τιμῶνται παρὰ τῶν ἀρχομένων εξ ἡγούμενοι, καὶ τοῦτο αὐτοῖς προφέρεται, καθάπερ τῷ Ηλεὶ ἔλεγεν ὁ Θεός· «Ελαβόν σε ἐκ τοῦ οἴκου τοῦ πατρός σου. ο Οταν δὲ ὑβρίζωνται, καθάπερ ἐπὶ τοῦ Σαμουήλ, «Οὐ σὲ ἐξουθενήκασι, φησί, ἀλλ' ἡ ἐμέν «Ο τιμῶν τὸν ἱερέα, τὸν Θεὸν τιμῇ· ὁ δὲ μαθὼν τοῦ ἱερέως καταφρονεῖν, ὁδῷ προβαίνων, καὶ εἰς τὸν Θεὸν ὑβρίσει ποτέ - Ο δεχόμενος ὑμᾶς, φησὶν, ἐπὶ δέχεται. Καὶ «Τοὺς ἱερεῖς σου, φησὶν, ἐντίμως ἔχειν magis quam multos parentes necessarium, audel θανάτῳ τελευτῶσι, ποίας ἄξιος ἔνται τιμωρίας, δ maledictis incessere? non reformidans ne terra debiscens ipsum de medio tollat, vel fulmen de cœlo demissum maledicam linguam adurat. › Audistis quid Mosis sorori contigerit, cum fratrem suum accusasset et principem *³, quomodo impura facta est, et in lepram incidit, maximamque infamiam subiit? fratreque de ea sollicito, Deumque deprecante, venium non impetravit? Et paulo post: Et Deum placare non potuit, sed magnam pœnam perpessa est; › ut intelligamus quam magnum crimen sit principes redarguere, et de aliorum vita judicare. Εt post pauca: c Si in carualibus parentibus ita, quanto magis in spiritualibus parentibus hanc servare legem oportet, et unumquemque in vita laborare et sollicitum esse, ne in illa die audiamus, Hypocrita, cur festucam vides in oculo fratri tui, trabem vero in oculo tuo non vides **? › Et statim postea, cum principes a subditis coluntur, ipsis objicitur, ut Heli dixit Deus, • Cepi te ex domo patris tui 27. › Si vero contumelia afficiantur, ut in Samuele, e Non te abjecerunt, ínquit, sed me *7* ) - Qui sacerdotem honorat, Deum honorat. › • Qui didicit sacerdotem contemnere in via progressus, et adversus Deum erit contumeliosus. - Qui vos recipit, inquil, - recipit 30, o et: • Honorifica, inquit, sacerdo- ‹ Inde Judæi didicerunt Deum contestuos ". temnere, quia Moysem contempserunt, eumque fapidibus impetiverunt. Ac si quis sacerdotibus c debitam exhibuerit reverentiam, multo magis id erga Deum egerit, et quamvis improbus sit sacerdos, videns Deus, quod ejus causa etiam indignum honoras, ipse retributionem reddet tibi.. Et rursus post pauca: • An nescitis quod sacerdos nuntius Dei est? Non enim ex se dicit quæ dicit. Si contemnis sacerdotem, non eum contemnis, sed Deum qui ipsum elegit; et unde dignoscitur, (inquit,) Denm ipsum elegisse? Ergo si hac es in opinione, spes tua inanis est reddita. Si eni.n per eum Dominus nihil operatur, neque lavacrum habes neque mysteriorum es particeps, et benedictionifrueris. Non igitur Christianus es. Quid ergo, inquit, omnes elegit Deus? Per oinnes • Εντεῦθεν ἔμαθον οἱ Ἰουδαῖοι τοῦ Θεοῦ καταφρο νεῖν, ὅτι Μωϋσέως κατεφρόνησαν, ὅτι αὐτὸν ἐλίθας.. Καὶ εἰ μὲν γάρ τις πρὸς τὸν ἱερέα εὐλαβῶς διατεθη, πολλῷ μᾶλλον πρὸς τὸν Θεόν· κἂν πονηρὸς τ ἱερεὺς, ὁ Θεὸς ὁρῶν ὅτι διὰ τὴν εἰς αὐτὸν τιμήν καὶ τὸν οὐκ ἄξιον τιμής, θεραπεύεις, αὐτὸς ἀπολύ σει σοι τὴν ἀμοιβήν.» Καὶ μετὰ βραχέα πάλιν, • Οὐκ οἴδατε ὅτι ὁ ἱερεὺς ἄγγελος ἐστι Κυρίων; Μὴ γὰρ τὰ ἑαυτοῦ λέγῃ; ΕΕ καταφρονεῖς τοῦ ἐε· ρέως, οὐκ αὐτοῦ καταφρονεῖς, ἀλλὰ τοῦ χειροτονή σαντος αὐτὸν Θεοῦ. Καὶ πόθεν δῆλον, φησίν, ὅτι ὁ Θεὸς αὐτὸν ἐχειροτόνησεν; Οὐκοῦν, εἰ ταύτην ἔχει; τὴν ὑπόληψιν, ἡ ἐλπίς σου κεκένωται. Εἰ γὰρ μὴ ipse operatur, quanquam indigni sunt, quia populus ενεργεῖ ὁ Θεὸς δι' αὐτοῦ μηδέν, οὔτε λουτρόν ἔχεις· salvatur; nam si per asinam et Balaam scelestum hominem operatus est, multo magis per sacerdotem. Si per Judam operatus est, et per falsos prophetas prophetantes, quibus dicit: • Nescio vos, discedite a me, qui operamini iniquitates 30, multo magis per sacerdotes operabitur. Nam si nes principum vitam scrutari oporteret, oporteret et nos magistrum eligere; et quæ supra sunt, infra lient: supra pedes, infra caput. Si fratrem tuum tibi judicare non concedit, multo magis neque tuum doctorem.. Εt post pauca: • Tu ovis es, ne sis anxie curiosus adversus pastorem, ne de his quæ 25 Nuin. 311, 1 seqq. 26 Matth. vII, 3. 37 1 Rey. cli. v, 33. * Matth. vii, 23. οὔτε μυστηρίων μετέχεις· οὔτε εὐλογιῶν ἀπολαύεις οὐκ ἄρα Χριστιανὸς εἶ. Τί οὖν, φησί, πάντα; ὁ θεὸς χειροτονεῖ; διὰ πάντων δὲ αὐτὸς ἐνεργεῖ; εἰ καὶ αὐτοί εἰσιν ἀνάξιοι; διὰ τὸ σώζεσθαι τὸν λαόν. Εἰ γὰρ δι᾿ ὄνου καὶ Βαλαὰμ ἀνθρώπου μιαροῦ ἐνήργησε, πολλῷ μᾶλλον διὰ τοῦ ἱερέως. Εἰ γὰρ διὰ τοῦ Ἰούδα ἐνήργησε, καὶ διὰ τῶν ψευδοπροφητών προφητευόντων, οἷς φησιν, Οὐκ οἶδα ὑμᾶς, ἀποχωρεῖτε ἀπ᾿ ἐμοῦ οἱ ἐργάται τῆς ἀνομίας· πολλῷ μᾶλλον διὰ τῶν ἱερέων ἐνεργήσει· ἐπεὶ εἰ μέλλοι μεν του; βίους ἐρευνᾶν τῶν ἀρχόντων, αὐτὸν μέλλοιμεν χει ροτονεῖν τὸν διδάσκαλον, καὶ τὰ ἄνω κάτω γίνεται. 27 I Reg. vu 7. 30 Εύ ** Matth. x, 49.

PRO CONC. FLORENT. CAP. V. DE PRIMATU PAP.Ε. Η πόδες, καὶ κάτω ή κεφαλή. Εἰ γὰρ τὸν ἀδελ- tu arguis illum, plectaris. Εt quo pacto me admo ου οὐκ ἐπιτρέπει σοι κρίνειν, πολλῷ μᾶλλον τὸν διδάσκαλόν σου.» Καὶ μετ' ὀλίγα·. Σὺ τον εἶ, μὴ περιεργάζου τὸν ποιμένα· μὴ καὶ ἷς ἐκείνῳ κατηγορείς, ευθύνας δώσεις. Καὶ ἐμοὶ λέγει, φησὶν, αὐτὸς μὴ ποιῶν; οὐκ αὐτός ἔγει. Εἰ αὐτῷ πείθῃ, μισθὸν οὐκ ἔχεις· ὁ Χρι ταῦτα παραινεῖ· μὴ κρίνωμεν τὰ ἀλλήλων, τὰ ἑαυτοῦ ἕκαστος.» Καὶ μετ' ὀλίγον· Μὴ ιεν, παρακαλῶ, κακῶς τοὺς διδασκάλους, Ἐάν ατέρα έχῃ μυρίων κακῶν ἔνοχον, οὐ συσκιάΜὴ δοξάζου, φησὶν, ἐν ἀτιμία πατρός σου. ἢ μᾶλλον ἐπὶ τῶν πνευματικῶν πατέρων ταῦτα ον. Αιδέσθητι, ὅτι καθ᾿ ἑκάστην ἡμέραν σοι νεῖται ἀναγινώσκεσθαι ποιεῖ τὰς Γραφὰς διὰ ὃν οἶκον τὸν ἱερὸν κοσμεῖ διὰ σέ. ᾿Αγρυπνεί 1. Εύχεται ὑπὲρ σοῦ τὸν Θεὸν, ἕστηκε παρα- · διὰ σέ· λιτάς ποιεῖ ὑπὲρ σοῦ. Πᾶσα αὐτῷ ἡ ν λατρεία διὰ σέ. Ταῦτα αἰδέσθητι· ταῦτα σον, καὶ μετὰ πάσης εὐλαβείας αὐτῷ πρόσιθι.» κατ' ὀλίγον, άκουσον τί φησι περὶ τῶν ὀρχόνῶν Ἰουδαϊκῶν ὁ Θεός· Ἐπὶ τῆς Μωσέως καθέ εκάθισαν οἱ Γραμματεῖς καὶ οἱ Φαρισαΐοι· ι οὖν ὅσα ἂν λέγωσιν ὑμῖν ποιεῖν, ποιεῖτε· κατὰ ι ἔργα αὐτῶν μὴ ποιῆτε. Τί γένοιτ' ἂν τοῦ (εῖρον ἐκείνων; 'Αλλ' ὅμως οὐδὲ οὕτω κατεβίαὐτοὺς ἀπὸ τῆς ἀξίας, οὐδὲ εὐκαταφρονή τους σεν εἶναι τοῖς ἀρχομένοις. Καὶ μάλα εἰκότως· ρ ταύτης ἐπιλάβοιντο τῆς ἐξουσίας οἱ ἀρχόμε φθήσονται πάντες ἀποχειροτονοῦντες, καὶ ἐκ volens quanto honore et reverentia principes preήματος καταβιβάζοντες· διὰ τοῦτο καὶ Παῦλος αρχιερέα τῶν Ἰουδαίων υβρίσας, καὶ εἰπὼν, ειν σε μέλλει ὁ Θεὸς, τοἶχε κεκονιαμένε. Καὶ θῃ κρίνων με; επειδή τινῶν ἤκουσεν ἐπιστοτων αὐτὸν καὶ λεγόντων, Τὸν ἀρχιερέα τοῦ λοιδορεῖς; δεῖξαι βουλόμενος, όσην ἀπονέμειν ἰς ἄρχουσι τὴν αἰδὼ καὶ τιμήν, φησίν, Οὐκ ὅτι ἀρχιερεὺς τοῦ Θεοῦ ἦν. Διὰ τοῦτο καὶ ἀλφησι· Πείθεσθε τοῖς ἡγουμένοις ὑμῶν καὶ ετε, αὐτοὶ γὰρ ἀγρυπνοῦσιν ὑπὲρ τῶν ψυχῶν , ὡς λόγον ἀποδώσοντες. Διὸ πολλῆς θεραπείας ιύειν αὐτοὺς δεῖ. Καὶ μετ' ὀλίγα, Εννόη- ! φησι περὶ τῶν Ἰουδαίων ὁ Χριστός· Ἐπὶ Ιωσέως καθέδρας ἐκάθισαν οἱ γραμματεῖς καὶ ν' σαῖοι· πάντα οὖν ὅσα ἂν λέγωσιν ὑμῖν ποιεῖν, ;. Νῦν δὲ οὐκ ἔστιν εἰπεῖν, Ἐπὶ τῆς Μωσέως ρας ἐκάθισαν οἱ ἱερεῖς· ἀλλ᾽ ἐπὶ τῆς τοῦ Χριτὴν γὰρ ἐκείνου διδασκαλίαν ἐδέξαντο. Διδ Παῦλός φησιν· Ὑπὲρ Χριστοῦ πρεσβεύομεν, οῦ Θεοῦ παρακαλοῦντος δι' ἡμῶν.» Ηκουσας ιδασκάλου τούτου, πῶς δεῖ τιμᾷν τοὺς ἱερεῖς; ν ἐπὶ τῶν ἱερέων τοσαῦτά φησι, πολλῷ μᾶλλον ῦν ἀρχιερέων, καὶ πατριαρχῶν, καὶ διδασκάλων ἐκκλησίας· οὓς καὶ ὑμεῖς νῦν, οὐ μόνον οὐ τιμᾶτε, καὶ ἀναιδῶς ὑβρίζετε. Πόσην έξετε, είπέ μοι, τι ιν; πολλὴν κατ' ἐμέ· μᾶλλον δὲ οὐ κατ᾽ ἐμὲ, ἀλλὰ τὸν χρυσοῦν τὴν γλῶττον καὶ θαυμαστὸν Ἰωάνnes, ipse non faciens? Now ipse tibi dicit: Si ei credis, mercedem non accipies: Christus hæc docet: Ne judicemus nos mutuo, sed sua unusquisque.» Et paulo post: • Ne maledicamus, rogo. magistris. Si quis patrem habuerit multi criminibus obnoxium, nonne ea obtegit? Ne exsuites, inquit, in dedecore patris tui, multo magis in spiritualibus patribus hoc dicendum. Exhibe reverentiam, quia quotidie ministrat tibi, curat ut propler te legantur Scripturæ, sacram domum exornat propter te, vigilat propter te, orat pro te. Deo preces offert pro te, cultus ejus erga Deum et. omnis propter te, læc reverere, hæc tecum cogita, et omni præstita observantia ad eum accedito.» Et paulo post: Audi quid dicat de principibus Judæorum Deus: Super cathedram Mosis sederunt Scribæ et Pharisæi: quæcunque dixerint vobis, servate et facite, secundum vero opera illo-. rum nolite facere. ' Quænam deterior. eorum vita. reperietur? Eos tamen nec dignitate dejecit, neque ut a subditis despicerentur curavit. El recte. Si enim bane sibi arrogaverint subditi potestatem, omnes statim abrogabuntur, et de tribunali dejicientur. Propterea et Paulus cum in pontificem Judæoruin contumelias effudisset, ac dixisset: Percutial te Deus, paries dealbate 31, et tu sedens.. judicas me? Sed monitus a quibusdam ut reticeret, dicentibus, Dei pontifici maledicis? ostendere υ sequi tenemur, inquit: Nescicbam eum esse Dei pontifcern. Ideo et alibi dicit: Obedita pre- } positis vestris, et subjacete illis, ipsi enim pervigilant quasi rationem pro animabus vestris reddituri ", ideo et hujus cultus fructu potiri cos æquum est. Et post pauca Cogita quid dicat Deus de Judæis; Super cathedram Moysis scderunt Scribæ et Pharisæi; quæcunque dixerint vobis facere, facile: at nunc non possumus dicere: Super cathelram Moysis sederunt, sed super Christi. Propterea inquit Paulus: Pro Christo legatione fungimur, tanquam Deo exhortante per nos ". Audisti ab hoc doctore quo pacto colendi sunt sacerdotes. Si ergo de sacerdo- 'tibus hoc dicit, multo magis de principibus sacer-. dotum et patriarchis et doctoribus Ecclesiæ, qui a vobis in præsentia non solum non coluntur, verum etiam impudentissime lacerantur, quas pœnas, quæso, subituri estis?; Magnas, ut arbitror, imo vero non secundum meam sententiam, sed secundum aureæ linguæ, et admirandum Joannem, cum dicit: Qui sacerdotes injuria amicit, Christum injuria afficit. Qui vero Christum injuria adicit, quid respondebit illa tremenda die? Sic itaque concludit Chrysostomus. Si cognita sunt vobis quæ ex mellifluis ejus orationibus exposuimus, præsertim quo honore principes sunt colendi, quia super Act. xxi, 3. 32 Hebr. xm, 17. 34 11 Cor. v, 20.

cathedra Jesu et Dei sedent, subjecti igitur estote νην· δτι φησὶν. Ο τοὺς ἱερεῖς ὑβρίζων, Χριστὸν ὑβρί illis, ut et nos subjicimur, non ut sanctis ex virtute, sed ut principibus: siquidem neque nos ut sanctum ex virtute Romanum pontificem colimus, sed ex primatu et sacerdotio, nam si sanctus est, me sanctum non facit, si peccator fuero; si vero peccator est, mili non obest, si justus fuero. An existi matis quia papa est, eum hæredem fore regni colorum? Miuime gentium, sed ob ejus virtutes, si quas habet; nam papæ multi hæredes erant sempiternæ damnationis, non quod Latini sunt et summi pontifices Romani, sed propter peccala eorum. Multi etiam Constantinopolitani patriarchæ, Græci, videlicet, et Alexandriæ et Antiochiæ et Hierosolymorum haeredes erunt pereuuis ignis, non quia Græci sint vel patriarchæ, sed propter eorum scelera; et contra: non est enim acceptin personarum apud Deum, ut terrenæ hujus vitæ principes, protinus et futuræ conspiciantur hæredes, verum omnino qui probi sunt. An non auditis Sapientiam dicentem: ‹ Tunc stabit justus in magna constantia adversus eos qui se angustiaverunt. Îi vero videntes suspirabunt et dicent: llic est is quem aliquando habuimus in derisum, et in similitudinem improperii?» Stulti: nunc vero computatus est in filium Dei, et inter sanctos sors ejus est; ergo aberravimus a via veritatis. Quare non debemus de cujusvis vita judicare vel nimis esse curiosi, nam uniuscujusque opus in eo publico conventu manifestabitur. Igitur, fratres, resipiscite et pro salute vestra certate, hoc pro certo scientes quod qui Romano pontiüci non subjicitur, Christo non subjicitur, qui Petro dixit, Tu es Petrus, etc., ac nunquam salutem consequçtur. Nam cum dicitis vos illi subjici nolle, quia peccator est, id stultorum est hominum, et omnis prorsus sensus expertium. Cur judicas Ecclesiæ pontificem, quem nescis qualisnam sit? Nemo enim, dicit Scriptura, novit facta aliena. Quo pacto vos julicatis quem omnino ut peccatorem non nostis? Qmnes, quæso, qui cathedram Petri adepti sunt, improbi sunt et peccatores? Num data opera cæteri Ecelesiæ pontifices atque proceres papam eligunt peccatorem? Nonne erubescitis Ecclesia electionem ζει· ὁ δὲ Χριστὸν ὑβρίζων, τίνα ἀπολογίαν δώσει ἐν ἐκείνῃ τῇ φοβερᾷ ἡμέρᾳ; Οὕτως οὖν συμπεραίνει δ Χρυσόστομος· εἰ ἔγνωτε ὅσα τῶν ἐκείνου μελιῤῥύτων λόγων ὑμῖν προεθήκαμεν· καὶ ταῦτα, ὅσην τιμὴν ὀφείλομεν δοῦναι τοῖς ἄρχουσιν, ὅτι ἐπὶ τῆς καθέδρας κάθηνται τοῦ Ἰησοῦ καὶ Θεοῦ. Ὑποτάγητε οὖν αὐτ τοῖς, καὶ ἡμεῖς ὑποτασσόμεθα· οὐχ ὡς ἁγίας τη ἀρετῇ, ἀλλ' ὡς ἄρχουσι· καὶ γὰρ οὐδ᾽ ἡμεῖς ὡς ἅγιον τὴν ἀρετὴν τὸν τῆς Ῥώμης ἀρχιερέα τιμῶμεν, ἀλλὰ κατὰ τὴν ἀρχὴν καὶ τὴν ἱερωσύνην. "Αν γὰρ ἁγιός ἐστιν, ἐμὲ οὐχ ἁγιάζει ὄντα ἁμαρτωλόν· εἰ δὲ ἁμαρτωλός ἐστιν, ἐμὲ οὐ βλάπτει ὄντα δίκαιον. Η δοκεῖτε, διὰ τὸ εἶναι πάπας κληρονομήσει την βασι λείαν τῶν οὐρανῶν; Ούμενουν· ἀλλ᾽ ἢ δι᾽ ἀρετὴν αὐτοῦ εἴπερ ἔχει. Πολλοὶ γὰρ πάπαι τὴν κόλασιν κληρονομήσουσι τὴν αἰώνιον. Οὐ διὰ τὸ εἶναι Λατί νοι καὶ ἄκροι ἀρχιερεῖς τῆς Ῥώμης, ἀλλὰ διὰ τὰς ἁμαρτίας αὐτῶν· καὶ πολλοὶ πατριάρχαι Κωνσταν τινουπόλεως Γραικοί δηλονότι, καὶ ᾿Αλεξανδρείας, καὶ ᾿Αντιοχείας, καὶ Ἱεροσολύμων, τὸ ἄσβεστον κληρονομήσουσι πῦρ· οὐ διὰ τὸ εἶναι Γραικούς καὶ πατριάρχας, ἀλλὰ διὰ τὰς κακίας αὐτῶν. Καὶ τὸ ἀνάπαλιν. Οὐ γὰρ προσωποληψία παρὰ τῷ Θεῷ· ἵνα οἱ τῆς παρούσης ζωῆς ἄρχοντες, καὶ τῆς μελ. λούσης φανήσωνται κληρονόμοι· ἀλλ' οἱ ἐνάρετοι πάντως. Η οὐκ ἀκούετε τῆς σοφίας λεγούσης, ότι Τότε σταθήσεται ἐν πολλῇ παῤῥησίᾳ ὁ δίκαιος ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ, κατὰ πρόσωπον τῶν θλιψάντων αὐτόν. Οἱ δὲ, ἰδόντες στενάξουσι καὶ ἐροῦσιν· Οὗτός ἐστιν ὅν ἔσχομέν ποτε εἰς γέλωτα, καὶ εἰς παραβολὴν ὀνειδισμοῦ, οἱ ἄφρονες· νῦν δὲ κατελογίσθη ἐν υἱοῖ; Θεοῦ· καὶ ἐν ἁγίοις ὁ κλῆρος αὐτοῦ ἐστιν· ἄρα ἐπλανήθημεν ἀπὸ ὁδοῦ ἀληθείας. ὥστε οὐ δεῖ κρίσ νειν τινὸς βίον, ἢ περιεργάζεσθαι· ἑκάστου γὰρ τὸ ἔργον ἐν ἐκείνῃ τῇ πανδήμῳ πανηγύρει φανήσεται, οὐκοῦν, ἀδελφοί, σύνετε, καὶ μὴ μάχεσθε τῇ σωτηρία ὑμῶν· τοῦτο εἰδότες, ὅτι ὁ μὴ ὑποτασσόμενος τῷ της Ρώμης ἀρχιερεῖ, οὐχ ὑποτάσσεται τῷ Χριστῷ, τῷ εἰπόντι πρὸς Πέτρον, Σὺ εἶ Πέτρος, καὶ τὰ λοιπά· ἀλλ' οὐδ᾽ ἕξει σωτηρίαν ποτέ· τὸ γὰρ λέγειν διὰ τὸ εἶναι ἁμαρτωλὸν, μὴ βούλεσθαι ὑποταγῆναι ἐκείνῳ, τοῦτο μωρῶν ἀνθρώπων ἐστὶ, καὶ μηδαμῶς αἴσθησιν ἐχόντων. Τί κρίνεις τὸν ἀρχιερέα τῆ; 'Εχ· κλησίας, ὃν οὐκ οἶσθα τί ἐστιν; οὐδεὶς γὰρ, φησίν ή Γραφή, γινώσκει τὰ τοῦ ἑτέρου. Πῶς ὑμεῖς κρίνετε ὅν οὐκ οἴδατε ὅλως, ὡς ἁμαρτωλόν; Πάντες, είπέ μοι, οἱ τὸν θρόνον λαχόντες τοῦ Πέτρου, ἀσελ γεῖς καὶ ἁμαρτωλοί εἰσιν; ἢ ἐξεπίτηδες χειροτονοῦ· σιν οἱ λοιποὶ τῆς Ἐκκλησίας ἀρχιερεῖς καὶ λογάδες, πάπαν ἁμαρτωλόν; Οὐκ αἰσχύνεσθε καθυβρίζειν τῆς Ἐκκλησίας τὴν ἐκλογήν; Οὐκ οἴδατε ὅτι καὶ ἐν Κωνσταντινουπόλει τὸν τιμιώτερον καὶ τὸν ἐν πᾶσιν ἐνάρετον ἐποίουν πατριάρχην; Οἶδε γὰρ τὴν ἀρετὴν τιμᾷν καὶ πολέμιος. Οὕτω κἀκεῖ τὸν τιμώ τερον καὶ ἐνάρετον παρὰ πάντας, ποιοῦσιν ἀρχιερέα καὶ βασιλέα αὐτῶν. Εἰ δὲ καὶ ἁμαρτωλός ἐστι, εί πρὸς ἡμᾶς; αὐτὸς ὑπὲρ ἑαυτοῦ λόγον δώσει, ὡς καὶ ἡμῶν ἕκαστος. Οὐδεὶς γὰρ ὑπὲρ ἄλλου κριθής prosequi contumeliis? An nescitis quod et Constantinopoli eum creabant patriarcham, qui præcipue erat honore perspicuus et virtute? nam et apud hostem virtus est honorallis; ita et hic eum qui supra cæteros honore et virtute antecellit, constituunt suum sacerdotem et regem. Si vero peccator est, quid ad nos? Is pro se rationem reddet, quemnarlmodum et nos nostri; nemo paumque pro alio judicabitur. σεται. » Sap. v, 3.

PRO CONC. FLORENT. CAP. V. DE PRIMATU PAP.E. ΙΓ΄. Ως λίαν ἐκθειάζεις τὸν πάπαν σύ· ἡμεῖς δὲ ἄνθρωτον εἶναι αὐτὸν οἴδαμεν, ἁμαρτία καὶ βλασφημία καταποθῆναι δυνάμενον· διὰ τοῦτο ἀκολουθεῖν αὐτῷ τὰ περὶ τὴν πίστιν οὐκ ἀποδεχόμεθα. Ἡμῖν δὲ εἰ. ρηται, ὡς τοῦτον οὐδέν ἐστιν· ἀνάγκη γάρ ἐστιν ἕπεσθαι ποιμένι τινὶ, ἐς κἀκεῖνος, ὡς ἄνθρωτης, καθ' ἡμέραν ἁμαρτάνει· εἰ γὰρ μία ώρα δ βίος ἅπας ὑπῆρχεν ἡμῖν, οὐδ' οὕτως ἔξω ρύπου είναι δυνάμεθα. Αλλ' ὑπὲρ τῶν ἁμαρτιῶν αὐτοῦ ἕκαστο;, ὡς πολλάκις είρηται, αὐτὸς ἀπολογίαν δώσει. Αρκεῖ γὰρ ἡμῖν ἂν καλῶς ποιμαινόμεθα, κατὰ τὸν ἐν θεολογία μέγαν Γρηγόριον. Οὐ φησιν ὁ στασιώδης καὶ φίλερις, 'Αμαρτωλὸν οὐ θέλω ἀρχήν μου εἶναι. Πρὸς οὓς ἀπολογητέον· ὅτι καλῶς ἐνα νοοῦμεν τὰ διανοήματα ὑμῶν, ἃ παρακατιόντες ἀνακαλύψομεν, εἰ καὶ ὑμεῖς συσκιάζειν θέλετε δειλιῶντες. Νῦν δὲ πρὸς ὅ εἰς τὸ φανερόν λέγετε, πρὸς ἐκεῖνο ἀπολογούμεθα· ὅτι ἀπὸ κακίας ψυχῶν τοῦτο λέγετε· οὐ γὰρ γινώσκετε αὐτὸν ἁμαρτωλόν· οὐδὲ τὸν ἐκείνου οἴδατε βίον. 'Αλλ' ἀναδην συκοφαντεῖτε καὶ λοιδορεῖτε αὐτῷ Πέτρου διαδόχῳ ὄντι, καὶ Ἰησοῦ τοῦ Κυρίου σχῆμα φέροντι εἰς τὴν γῆν· οἱ γὰρ ἐκεῖνον ἁμαρτωλὸν λέγοντες, ὅμοια τοῖς Ἰουδαίοις λέγουσιν· ἐκεῖνοι γὰρ τὸν ἐκ γενετής τυφλὸν ἰδόντ τές βλέποντα, καὶ τῷ φθόνῳ τηκόμενοι, ἐρωτῶσιν αὐτὸν λέγοντες, ο Τίς ήνοιξέ σου τοὺς ὀφθαλμούς; Ο δέ φησιν, "Ανθρωπος Ἰησοῦς λεγόμενος, ἐκεῖνος μει ἔφη, Νίψαι εἰς τὴν κολυμβήθραν τοῦ Σιλωάμ, καὶ νιψάμενος ἀνέβλεψα· ἐκεῖνοι δὲ ὑπερζέοντες τῷ θυμῷ, φασί, Δὸς δόξαν τῷ Θεῷ· ἡμεῖς οἴδαμεν ὅτι ἡ ἄνθρωπος οὗτος ἁμαρτωλός ἐστι· πρὸς οὖς ὁ ποτὲ τυφλὸς ἀντέφη· Εἰ ἁμαρτωλός ἐστιν, οὐκ οἶδα· ἓν οἶδα, ὅτι τυφλὸς ὢν, ἄρτι βλέπω. Ἐν γὰρ τούτῳ τὸ θαυμαστόν ἐστιν, ὅτι ἁμαρ τωλὸς ὤν, ἤνοιξέ μου τοὺς ὀφθαλμούς· ἐκ τοῦ αἰῶνος οὐκ ἠκούσθη ὅτι ἤνοιξε τις ὀφθαλμοὺς τυφλοῦ γεγενημένου· εἰ μὴ ἦν οὗτος παρὰ τοῦ Θεοῦ, οὐκ ἡδύνατο ποιεῖν οὐδέν.» Δυνάμεθα οὖν στρέψαι πρὸς τὸν διάδοχον τοῦ Πέτρου ταῦτα· ὅς ἐστιν ὁ ἱερὸς πάπας, ὅτι εἰ ἁμαρτωλός ἐστιν, πῶς κατηράσατο ὑμῖν, καὶ ἀφώρισε τους Γραικούς, Νικόλαος πρῶτος ἐν τῷ καιρῷ τοῦ Φωτίου, καὶ ἐκ τοῦ ἀφορισμοῦ ἐκείνου, οὐκ ἔλειψεν ἰῶτα ἐν· ἀλλ᾽ ἐγένοντο οἱ Γραικοὶ ὡς ἐκεῖνος ἐν τῷ ἀφορισμῷ ἔφη, αἰχμάλωτοι εἰς πάντα τὰ ἔθνη, ὥσπερ οἱ Ἰουδαίοι; Εἰ ἁμαρ τωλός ἐστι, πῶς ἐπηκούσθη; γέγραπται γὰρ ὅτι ἁμαρτωλῶν ὁ Θεὸς οὐκ ἀκούειν Οὕτω μὲν οὗτος. Ο δὲ Ἰννοκέντιος πρὸ τούτου ἀφώρισε την Ευδοξίαν, διὰ τὴν ἐξορίαν τοῦ Χρυσοστόμου· και έτρεμεν ὁ τάφος αὐτῆς, ἕως οὗ παρακαλέσαντες αὐτὸν, ἔλυσε τὸν ἀφορισμόν· καὶ ἔστη εὐθὺς ὁ κλόνος τοῦ τάφου αὐτῆς. Πῶς δὲ καὶ νῦν γέγονεν ἐν ταῖς ἡμέραις ἡμῶν, ἐν τῷ καιρῷ Νικολάου πέμπτου πάπα Ρώμης, 35 Joan. 18, 7. Vide ep. ad Michaelem imp. et apud Nicephorum. Innocentius 1, de quo supra. At to ultra modum papam deificas; nos vero scimas eum hominem esse et peccato et probris posse demergi, propterea in iis quæ ad fidem pertinent nolumus ei inhærere. Sed a nobis jam antea dictum est, hoe nihil esse, quoniam necesse est nos aliquem sequi pastorem: ille namque ut homo peceat quotidie. Si enim una tantum hora esset vita nostra, nec ita sine sordibus esse possemus. Sed de propriis peccatís unusquisque pro sese rationem redditurus est, ut sæpe jam diximus. Satis est nobis si bene pascamur, secundum magnum theologiæ doctorem Gregorium. At seditionis et contentionis studiosas inquit, Peccatorem caput esse non probo. Ad quos respondendunt, quod bene cogitata vestra percipimus, quæ postéa inferius retegemus, etsi vos ob ignaviam obumbrare conamini. Nunc autem iis respondebimus, quæ palam dicitis, quia ex animi vitio hoc dicitis: nom. enim vobis cognitum est eum esse peccatorem, neque vobis ejus vitæ ratio satis est comperta, sed impudenter calumniamini et conviciamini illi qui Petri successor est, et Jesu Christi figuram in terris gerit. Nam qui eum peccatorem appellant, iis quæ Judæi afferebant similia afferunt, quoniam illi – a nativitate cæcum cernentes videre, invidia torti, eum interrogant dicentes: «Quis aperuit oculos. tuos?» respondit, • Homo qui vocatur Christus: is mihi dixit, Lavare in Siloam, et lotus recepi lucem **.» At illi ira accensi dicunt: «Da gloriam. Deo, quia hic homo peccator est; › quibus ille qui nuper cacus fuerat, respondit:. Si peccator est, nescio: unum scio, quod cæcus cum essem, modo video. In hoc enim mirabile est, quod peccator cuni esset, aperuit oculos meos, qui cæcus eram. sæculo non est auditum quia quis oculos aperuerit cæci nati. Nisi esset hic a Deo, non poterat facere quicquam. › Possumus igitur hæc ad successorem Dei traducere, qui est sanclus papa. Si peccator est, quomodo maledixit vobis? Et Græcos excommunicavit Nicolaus 1 temporibus Photii et excommunicationi illi non defuit iota unum, sed facti sunt captivi, ut is in excommunicatione dixit, in omnes gentes, tanquam Judari: scriptum est enim, Peccatores non audit Deus. Si peccatur est, quomodo fuit exauditus? At hic quidem sic. Innocentius ante hunc Endoriam ob Chrysostomi exsilium excommunicavit; et intremuit ejus sepulcrum, donec revocato eo excommunicationem remisit, et statim constitit illius tremor sepulcri. Sed quid evenit nostra memoria nunc sub Nicolao V pontifice maximo? cum legati a Constantino imperatore, qui vocabatur Dragases ad eum missi adhuc supersint: quibus litteras dedit plenas tiConstantinus Dragases successit in imperio Joanni Palæologo fratri", qui interfuit Florentino concilio. '

'1867 JOSEPHI METRONENSIS moris et norroris, ubi aperte cum exsecratione άρχιερέως μεγίστου; Καὶ οἱ παρὰ βασιλέως Κων prophetizal excidium et internecionem extremam infelicium Græcorum; in quibus post alia multa (cum convicia et probata rescisset, quæ a Græcis quotidie impudentissime jactabantur), mire et hoc dicit: Omnes gentes decretum quod sancitum est receperunt, Græci vero neque receperunt, neque spes est eos unquam esse recepturos quæ super concordia et unione decreta sunt. Procrastinationes enim procrastinationibus ab eis semper prætexuntur, excusationes et responsiones in singulis. Neque vero Græci arbitrentur Romanum pontificem ita esse mente destitutum, omnemque Occidentalem Ecclesiam, ut non intelligat quæ in singulis dilationibus respondendo nugantur. Optime cuncta noʻ vimus; sed toleramus in Jesum, respicientes sempiternum sacerdotein et Dominum, qui sterilem illam ficum usque ad annum tertium jussit asservari, agricola jam ad excidendam arborem se accingente, quia nullum fructum ferebat.» Ο magnam calamitatem! Anno 1451 hanc conscripsit epistolam, et 1453 capta est Constantinopolis. Num potestis dicere hæc vera non esse? Minime gentium, cum id sit manifestum, et res ipsa aperte loquatur. • Tres, inquit, annos exspectabimus, si vos forte a schismate et separatione converteritis, et vos vere decreto adjunxeritis, secundum Salvatoris de ficu præceptum. Si vero non, exscindemini, ne terram otiosam et inutilem reddatis. Hoc miraculorum miraculum maximum, quod (ut in epistola ipsa scribit Nicolaus papa) Græcorum gens illa magna et formidabilis, sapiens, clara, fortis, terrarum domina, ob divinam ultionem ita in Barbarorum servitutem abducta sit. Hæc euarranti mibi subit lamentari et deplorare excidium gentis nostræ, quanquam vos non intuemini. σταντίνου τοῦ λεγομένου Δραγάση πρέσβεις πεμφθέντες πρὸς αὐτὸν, ἕως τοῦ νῦν ζῶσι· πρὸς οὓς ἀπεκρίθη, καὶ ἐπιστολὴν ἔπεμψε γέμουσαν ῥήματα φόβου καὶ τρόμου· ἐν ᾗ διαρρήδην προφητεύει, και ταρώμενος τὴν παντελῆ ἅλωσιν καὶ τὸν ἀφανισμόν τῶν ἀθλίων Γραικῶν· ἐν ᾗ μετὰ πολλὰ ἄλλα, συνιείς τὰς λοιδορίας καὶ βρεις ἄσπερ παρὰ τῶν Γραικών καθ' ἑκάστην ἀναιδῶς βλασφημεῖται, θαυμασίως καὶ τοῦτο λέγει·. Πάντα τὰ γένη τὸν γενόμενον εἰληφότα ὅρον ἐδέξαντο· Ελληνες δέ, οὔτε ἐδέξαντο, οὔτ᾽ ἐλπίς ἐστιν, ὡς ἔοικεν, οὐδεμία δέξασθαί ποτε τὰ ἐψηφισμένα ὑπὲρ ὁμονοίας τε καὶ ἐνώσεως ἀναβολαὶ γὰρ αὐτοῖς ἐπ᾽ ἀναβολαῖς ἀεὶ γίνονται· καὶ προφάσεις τε καὶ ἀπολογίαι αἱ αὐταὶ παντάπασιν ἐφ' ἑκάστοις. Μὴ γὰρ οιέσθωσαν Ελληνες οὕτω παντὸς στέρεσθαι νοῦ τὸν τῆς Ῥώμης ἀρχιερέα, καὶ πᾶσαν τὴν ἑσπέριον Ἐκκλησίαν, ὥστε μηδὲν συνιέναι ἔχειν ποῖ ἄττα παρ' ἑκάστην αναβολὴν αὐτοὶ ἀποκρινόμενοι ῥαψῳδοῦσιν· εὖ μὲν γὰρ πάντα συνίεμεν, ἀνεχόμεθα δὲ, ἀποβλέποντες εἰς Ἰησοῦν τὸν ἀΐδιον ἀρχιερέα καὶ Κύριον· ὅς τὴν ἄκαρπον ἐκείνην συχῆν διατηρῆσαι ἄχρι τοῦ τρίτου ἔτους ἐκέλευσε· τοῦ γεωργοῦ ἀποκόπτειν ἤδη τὸ φυτὸν ἀξιοῦντος, διὰ τὸ μηδένα φέρειν καρπόν. › Π τῶν κανῶν! τῷ χιλίῳ τετρακοσίῳ πεντηκοστῷ πρώτῳ ἔτει ἔγραψε τὴν ἐπιστολὴν, καὶ τῷ πεντηκοστῷ τρίτῳ ἑάλω ἡ Κωνσταντινούπολις. 'Αρα δύνασθε εἰ πεῖν, ὅτι οὐκ ἀληθὲς τὸ πρᾶγμα τουτί; ο μενουν ο φανεροῦ ὄντος τοῦ πράγματος, καὶ τῆς συμφοράς διαρρήδην τοῦτο βιώσης. Τρία έτη, φησί, περιμε νοῦμεν ὑμᾶς ἐπιστρέψαι ἀπὸ τοῦ σχίσματος καὶ τῆς διαιρέσεως, καὶ ἐνωθῆναι ἀληθῶς τῷ ὄρῳ, κατὰ τὴν ἐντολὴν τοῦ Σωτῆρος τὴν ἐν τῇ συχῇ· εἰ δὲ μὴν ἀποκοπήσεσθε, ἵνα μὴ καὶ τὴν γῆν καταργῆτε. Θαῦμα θαυμάτων τὸ μέγιστον τοῦτο, ὅτι καθάπερ φησὶν αὐτὸς Νικόλαος πάπας ἐν τῇ ἐπιστολῇ αὐτῇ, ὅτι τῶν Ἑλλήνων τὸ γένος, τὸ μέγα, τὸ φοβερὸν, τὸ σοφόν, τὸ ἔνδοξον, τὸ ἀνδρεῖον, τὸ κρατῆσαν πάσης γῆς, δοῦλον οὕτω βαρβάροις κατὰ δίκην Θεοῦ ἀποδείκνυται, Ταῦτα διηγουμένῳ, Επεισί μοι κλαῦσαι, καὶ θρηνῆσαι τὴν ἀπώλειαν τοῦ ἡμετέρου γένους, εἰ καὶ ὑμεῖ; οὐχ ὁρᾶτε. In primis ergo, ut inde initium sumam, in memoriam revocate, fratres et patres, qualisnam et quamta exstiterit nostra natio. Fuit enim quondam sapiens, clara, generosa, prudens, fortis, et qua omnem terram suo subjecerit imperio. Præterea virtutis studio et sanctitate omnes gentes est supergressa, jejuniis, vigiliis, orationibus, eleemosynis, et, ut uno verbo dicam, veluti spongia hausit omnem virtutein Deo semper accepta. At in præsentia (proh dolort) omnia interciderunt. Constantinopolis capla est; cujus rei solum recordatione cogor prorumpere in verba cum clamore et ejulatu, et ultimum eſſundere spiritum. Quia urbe expugnata aræ sunt profanatæ, templum conculΙΔ'. Πρὸ πάντων τοίνυν, ἵν' ἐντεῦθεν ἄρξωμαι, μνή. σθητε, ἀδελφοί καὶ πατέρες, πόσον τε καὶ ποταπίν ὑπῆρχε τὸ γένος ἡμῶν· ἦν γὰρ σοφόν, ἔνδοξον, γενναίον, φρόνιμον, ἀνδρεῖον, πᾶσαν τὴν οἰκουμέν νην ὑποτάξαν εἰς μοναρχίαν. Καὶ μὴν καὶ τῇ κατ' ἀρετὴν σπουδῇ τε καὶ ἁγιωσύνῃ, πάντα τὰ γένη νικῆσαν νηστείαις, ἀγρυπνίαις, προσευχαῖς, ἐλεη μοσύναις· καὶ πᾶσαν ἁπλῶς ἀπομαξάμενον ἀρετὴν, καθάπερ σπόγγος τὰ νάματα, διετέλει εὐαρεστούν τῷ Θεῷ. ᾿Αλλὰ νῦν, φεῦ γε τῶν κακῶν! ἀπώλετο πᾶν· ἑάλω ἡ Κωνσταντινούπολις· ἧς μόνον ἐν τῷ μνησθῆναι, ἔστιν ἐκρῆξαι φωνὴν μετὰ κραυγῆς καὶ ὁλολυγμοῦ, καὶ πνεῦσαι τὰ λοίσθια. Αλούσης γὰρ, ἐμιάνθη θυσιαστήρια· κατεπατήθη τὸ ἱερόν· χύσις Verba Μνήσθητε, ἀδελφοὶ, etc., usque ad καὶ ἐλιγμιᾷ μου τὸ πνεῦμα, citat Martinus Crusius in Turco-Grecia, 100, ut parlems Monodiæ inedit: qua Gennadius Scholarius patrie calamitates deploravit. Vide torn. CLX, col 2.3. EDIT

PRO CONC. FLORENT. CAP. V. DE PRIMATU PAP.E. αἵματος πολλὴ γέγονεν· ἐμιάνθησαν μοναστριαι· catum, magna sanguinis effusio secuta, polluta ἐφθάρησαν παρθένοι· ἀπεκεφαλίσθησαν βρέφη ἀπέθανον μαχαίρας τῶν ἀσεβῶν, ἄρχοντες, ἱερομόναχοι, ἱερεῖς, ἡγούμενοι, ἄνδρες, γυναῖκες· γάμοι ἐχωρίσθησαν, ναο! κατεπατήθησαν καὶ ὑβρίσθησαν, σκεύη ἱερὰ συνεθλάσθησαν· εἰκόνες κεκοσμημέναι κατεπατήθησαν καὶ ἐνεπτύσθησαν. Οίμοι τῷ ταλαι πώρῳ τε καὶ ἀθλίῳ! τίς ἱκανὸς ἐκτραγῳδῆσαι τὸ πάθος, καὶ ἀναγγεῖλαι τὴν συμφοράν; Φεῦ;! ποῦ ἡ βασιλική παράστασις καὶ παράταξις; ποῦ ἡ τοῦ παλατίου σύνταξις· ποῦ ὁ τοτοῦτος ἑσμὸς τῶν ἀρχ χόντων; ποῦ τὸ παιδευτήριον τῆς σοφίας; οἴμοι τῷ τάλανι! ποῦ ἡ πατριαρχική διοίκησις; ποῦ ἡ τῆς Εκκλησίας καλλονή· ποῦ ὁ τοσοῦτος καὶ τηλικοῦτος τοῦ ἀρχιερατικοῦ τε καὶ ἱερομοναχικοῦ, καὶ μοναρικοῦ τάγματος, χορός τε καὶ ἀριθμός; ποῦ τὰ τῶν μοναχῶν τάγματα καὶ μοναστριῶν; Οὐκ ἰδοὺ κατε πόθησαν ὑπὸ τοῦ Μωάμεθ τὰ πάντα; Καὶ οὐκ ἐν αὐτῇ μόνῃ τῇ βασιλευούσῃ τῶν πόλεων ἐγεγόνει τουτὶ τὸ κακὸν, ἀλλὰ καὶ εἰς τὰς μετ' αὐτήν. ἔτι πλείω καὶ χείριστα· καὶ ὁρῶμεν ἀνεῳγμένοις ὀφθαλ μοῖς καθ' ἡμέραν καὶ νοοῦμεν. Τίνος ἕνεκεν ταῦτα; "Η ὑμεῖς εἶπατέ μοι διὰ τὸν Κύριον, εἰ μὲν εἴπητε ὡς εἰώθατε λέγειν ὅτι διὰ τὰς ἁμαρτίας ἡμῶν τοῦτ' ἐγένετο, οὐκ ἔστιν οὕτως, ἐγὼ λέξω· οὐ γὰρ μᾶλο Τον ἡμεῖς, ἢ τὰ λοιπὰ τῶν Χριστιανῶν γένη ταῖς ἰδίαις τὸν Θεὸν παροργίζομεν ἁμαρτίαις· εἰσὶ γὰρ ἄλλα γένη πλεῖον βλάσφημα καὶ ἁμαρτωλά. Πῶς οὐ πάσχουσιν οὕτως ὡς τὸ ἡμέτερον ἀθλιώτατον καὶ ἐλεεινὸν γένος; Οὐαί μοι τῷ ταλαιπώρ ὅταν ἀποβλέψω πρὸς τοῦτο, ἄλλος ἐξ ἄλλου γίνομαι· καὶ ἡ ψυχή μου ταράττεται, καὶ ἱλιγγια μου τὸ πνεῦμα· ὅτι τῶν Ἰουδαίων τὸ γένος, δύο ἁμαρτίας ποιῆσαν, δίκην ἔδωκε κατὰ τὸν προφήτην· «Δύο καὶ πονηρὰ ἐποίησε, φησίν, ὁ πρωτότοκος υἱός μου Ισραήλ - ἐμὲ ἐγκατέλιπε πηγὴν ὕδατος ζωῆς, καὶ ὤρυξεν ἑαυτῷ λάκκους συντετριμμένους· ο καὶ ἡ Ἐκκλη σία, Ἐμὲ ἐπὶ ξύλου ἐσταύρωσαν, τὸν δὲ Βαραββάν ᾐτήσαντο καὶ ἀπέλυσαν. Πρῶτον τοίνυν, εἰδωλολοτρεῦσαν, ᾐχμαλωτίσθη εἰς Μηδίαν καὶ Βαβυλῶνα· δεύτερον, σταυρώσαντες τὸν Κύριον ἡμῶν καὶ Θεὸν, αἰχμάλωτοι γεγόνασιν εἰς πάντα τὰ ἔθνη. Τὸ δὲ ἡμέτερον γένος, ὦ τῆς συμφορᾶς, φεῦ τῆς ὀδύνης! οὔτε εἰδώλοις ποτὲ ἐλάτρευσεν, οὔτε τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ ἐσταύρωσε· τίνος ἕνεκεν τὰ δεινὰ ταῦτα πάς. χει; Καὶ οὐ μόνον τὰ αὐτὰ, ἀλλὰ καὶ χείρονα τῶν κακῶν Ἰουδαίων πάσχει. Ἐκεῖνοι γὰρ αἰχμαλωτι σθέντες, πάντων ἐθνῶν γεγόνασι δοῦλοι, ὡς μισητοί καὶ ἐχθροὶ τοῦ Θεοῦ· οὗτοι δὲ, οὐ μόνον τοῖς ἔθνεσιν ἐγένοντο δοῦλοι, ἀλλὰ καὶ Ἰουδαίοις αὐτοῖς, τοῖς οὖσι δούλοις πάντων ἐθνῶν. Ὢ τῆς ἐμῆς συμφορά;! οὐκ ἔστι λοιπὸν κλαῦταί τε καὶ θρηνῆσαι καὶ ἐξετάσαι, καὶ ἰδεῖν τὴν αἰτίαν, δι' ἧς ταῦτα πάσχομεν; Ἐγὼ μὲν οὐ δύναμαι συνορᾶν ἄλλην· οὐδὲ τὸ ἡμέ τερον γένος χεῖρόν ἐστι πάντων γενῶν ταῖς ἀρεταῖς, ἀλλὰ μᾶλλον καὶ βέλτιον. Είρηται γὰρ δὴ, καὶ ἀληθῶ; εἴρηται, ὅτι τὸ ἡμέτερον γένος, πάντων νενῶν 26 Jerem. 11, 13. moniales, virgines corruptæ, caput infantibus abscissum, impiorum manibus principes occiderunt: monachi sacri, sacerdotes, præpositi, viri, feminæ. Connubia sunt divulsa, sacra vasa confracta, imagines ornatissimæ conculcate sunt! ac spntis conspurcatæ. O me miserum atque infelicem! quis poterit unquam tantam cladem deplorare et verbis acerbum casum exprimere? Heu! ubi regius apparatus et comitatus? ubi ordo palatii et discŕplina? ubi tot principum examen? ubi scholæ sapientim? væ mihi misero! ubi patriarchalis administratio, ubi ornatus Ecclesiæ? ubi tantus et talis sacrorum monachorum ac non sacrorum ordo, chorus et numerus? ubi monachorum et monialium ordines? Ecce, nonne cuncta sunt a Malionete absorpta? Nec tantum in ipsa urbium regina ea mala obvenere, verum etiam in subjectis regionibus plura ac deteriora; perque singulos dies hæc apertis oculis intuemur et intelligimus. Quamobrem ergo hæc? vel vos mibi dicite, per Dominum. Si dixeritis, ut dicere consuestis, ob nostra delicta hæc evenisse, non ita se res habet ego dicam, quoniam non magis nos quam cæteræ Christianorum gentes nostris criminibus Deum irritamus. Sunt enim et aliæ nationes magis sceleribus et peccatis ubnoxiæ; quomodo non amiguntur ut nostra infelicissima et miseranda natio? Væ mihi misero! Alius ex alio subinde fio, cum ad hæc animum converto, et cor meum conturbatur et spiritus meus æstuat, quia Judæorum gens, quæ duo crimina commisit, secundum prophetam dedit pœnas, • Duo enim mala fecit, inquit, primogenitus neus filius Israel”: › me dereliquit foutem aquæ viræ, et effodit sibi cisternam dissipatam; et Ecclesia Me in ligno crucifixerunt, Barabbam vero postulaverunt et liberarunt. Primum igitur cum idolis inservisset, in captivitatem abductus est in Mediam et Babylonem; secundo cum crucifixissent Dominum nostrum et Deum, profecti sunt captivi in omnes gentes. Nostra vero natio (proh Infortunium? prob dolor!) neque idolis servivit unquam, neque Dei Filium crucifixit: qua de causa tam acerbe vexatur? Sed non solum eadem, verum etiam multo pejora quam impii Judaei perpetitur. li namque in servitutem abducti, omnium gentium facti sunt servi, ut omnibus invisi et Dei hostes: hi vero non solum gentium facti sunt servi, sed et Judæis ¡psis, qui sunt servi omnium gentium. O meam calamitatem Nonne reliquum est plorare et lamentari, ac disquirere causam et videre propter quæ patimur hæc? Ego vero aliam non possum invenire (neque enim virtute nostra natio cæteris gentibus pejor est, imo vero melior; nam dictum est vereque dictum, nationem nostram omnes nationes virtute et moribus antecellere) nisi schisma, et quod se subtraxerit ab obedientia et subjectione

JOSEPH METHIONENSIS Romann Ecclesia. Cam et solam decerno esse διαφέρει τῇ ἀρετῇ καὶ τῷ ἤθει, ἀλλ' ἡ τὸ σχίσμα causam interitus nostræ gentis, quia postquam ah καὶ ἡ παρακοὴ καὶ ἀνυποταξία πρὸς τὴν Ῥωμαί κὴν Ἐκκλησίαν αὐτὴν καὶ μόνην κρίνω αἰτίαν τῆς ἀπωλείας τοῦ ἡμετέρου γένους. Αφ' οὗ γὰρ ἐσχίο σθημεν ἀπ' αὐτῆς, τὴν κατάραν ἐλάβομεν· καὶ πάσχομεν ὅσα καὶ πάσχομεν· καὶ πάσχοντες οὐ μετανοοῦμεν, ἀλλὰ καὶ χείρονες γινόμεθα· καὶ βλασφημούμεν κατ' αὐτῆς τῆς τοῦ Θεοῦ Ἐκκλησίας· καὶ ῥητὰ καὶ ἄῤῥητα κατ' αὐτῆς ἀναιδῶς ἐμοῦμεν. Ὅθεν, ἀδελφοί μου, εάσωμεν τὴν ἀπόγνωσιν διὰ τὸν Κύριον, προσέλθωμεν τῇ ἀληθεῖ τῶν Χριστιανῶν ενώσει· γνωρίσωμεν τὴ πταίσμα ἡμῶν ὁ μὴ χειρο νες τῶν Ἰουδαίων γενώμεθα· μὴ τῇ πεισμονῇ καὶ τῇ κακίᾳ σὺν τῇ προλήψει, κλείωμεν τὰ ὦτα τοῦ μὴ ἀκούειν καὶ συνιέναι. Ακούσωμεν τοῦ Κυρίου βοῶντος τοῖς ἀποστόλοις·. ῾Ο ἀκούων ὑμῶν, ἐμοῦ ἀκούει· καὶ ὁ ἀθετῶν ὑμᾶς, ἐμὲ ἀθετεῖ· ὁ δὲ ἐμὲ ἀθετῶν, ἀθετεῖ τὸν ἀποστείλαντά με.» Εστιν οὖν εἰπεῖν τὸ ἀληθές· ὁ ἀκούων τοῦ πάπα, τοῦ Κυρίου ἀκούει· ὁ δὲ μὴ ἀκούων τοῦ πάπα, τοῦ Κυρίου οὐκ ἀκούει· ὁ δὲ μὴ τοῦ Κυρίου ἀκούων, ἀκούει αἰχμα λώτων καὶ κατακοπέντων μαχαίραις. Εἶδον καὶ καλῶς μέμνημαι, ἐν ταῖς διαλέξεσί τινος Βαρλαάμ μοναχοῦ, γενομέναις ἐν Κωνσταντινουπόλει, μετά τινος λεγάτου ἀποστολικού, περὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ πάπα· ἔνθα συμπεραίνων ὁ λεγάτος φησίν· Εγώ μὲν ἱκανὸς εἰμι πάντα τὰ ὑφ᾽ ὑμῶν προσφερόμενα διαλύσασθαι· οὐ γὰρ ἀπέστειλεν ἡ τοῦ Χριστοῦ Ἔχε κλησία καὶ ὁ προκαθεζόμενος ταύτης ἄκρος ἀρχιερεὺς ἄνθρωπον, μὴ εἰδότα διαλύειν τὰς ὑμετέρας ἀμε φισβητήσεις· ἀλλ' ὑμεῖς, ὡς ὁρῶ, ἐπ' ἐφευρεσιολογίαις ἀεὶ καλινδεῖσθε· ὅθεν ἔνεστί μοι εἰπεῖν πρὸς σὲ σύντο μου καὶ ἀληθῆ λόγον, ὅνπερ καὶ πρὸς τοὺς ἄλλους Γραι κούς παρήγγελμαι λέγειν, ὅτι τάδε λέγει ὁ πάπας Ἐὰν θέλητε καὶ εἰπακούσητέ μου, τὰ ἀγαθὰ τῆς γῆς φάγεσθε, κατὰ τὸν προφήτην· ἐὰν δὲ μὴ θέλητε μηδὲ εἰσακούσητέ μου, μάχαιρα ὑμᾶς κατέδεται· τὸ γὰρ στόμα του πάπα ἐλάλησε ταῦτα. Αρα ἔχεις εἰπεῖν τοὐναντίον τούτου; 'Ανάγνωθι καὶ ἴδε, εἰ οὐκ ἐγένετο ὡς ἐκεῖνος ἔφη· εἰ οὖν ἐγένετο, ὀφείλετε, μᾶλλον δὲ ἀνάγκη ἐστὶν, ἀκούειν ἐκείνου· κατὰ δὲ τὰ ἔργα αὐτοῦ μὴ ποιεῖν, ἂν πονηρὰ ὦσιν· οὕτω γὰρ ἡμῖν ἐνετείλατο ὁ Κύριος· Ἐπὶ τῆς Μωσέως καθέδρας εκάθισαν οἱ Γραμματεῖς καὶ οἱ Φαρισαίοι· πάντα οὖν ὅσα ἂν λέγωσιν ὑμῖν ποιεῖν, ποιεῖτε· κατὰ δὲ τὰ ἔργα αὐτῶν, μὴ ποιεῖτε. ἡ Ἐπεὶ οὖν καὶ οὗτος ἐν τῇ τοῦ Πέτρου καθέδρα κάθηται, οφεί λομεν αὐτοῦ ὡς τοῦ Πέτρου ἀκούειν, καὶ μιμεῖσθαι τοὺς λόγους αὐτοῦ· τὰ δὲ ἔργα αὐτοῦ μὴ μιμεῖσθαι εἰ πονηρὰ ὦσιν· οὕτως ἡμᾶς οἱ ἅγιοι διδάσκουσιν· οὕτως οἱ νόμοι καὶ οἱ κανόνες βοῶσιν, ὡς φθάσαντες ἀπεδείξαμεν καὶ ἔτι ἀποδείξομεν ἐν ὀλίγῳ. Νῦν δὲ βουλόμεθα ανακαλύψαι δπερ ὑμεῖς ἔνδον κατὰ τοῦ πάπα καὶ τῶν Λατίνων ἀδίκως ἔχετε· λέγετε γὰρ ὡς διὰ τὴν ἁμαρτίαν φεύγετε αὐτόν· ἀλλ᾽ οὐκ ἔστι ea divisi sumus, maledictionem accepimus et patimur quæ nos patimur; nec ideo pœnitet nos, sed deteriores evadimus, et maledictis impetimus et maledictis impetimus ipsam Ecclesiam, dicenda et tacenda adversus eam impudenter evonimus. Quamobrem, fratres moi, per Christum, desperationem omittamus, accedamus veræ Christianorum unioni, agnoscamus pecrata nostra, ne pejores Judæis evadamus, neve falsa suasione, malitia, et præsumptione, ita aures obstruamus ut nec audiamus nee intelligamus. Andiamus Christum clamantem apostolis: + Qui vos audit, me sudit; et qui vos spernit, me speruit; qui vero me spernit, spernit eum qui misit me 81. • Vere ergo licet dicere, qui papa:n audit, Dominum audit; qui vero papani non audit, Deminum non audit: qui vero Dominum non andit, audit captivos et gladiis comminutos Vidi et pecte mentini, cum interfuerim disputationibus cujusdam monachi Barlaam, quæ habitæ sunt Constantinopoli eum quodam legato apostolico de primata papa, ubi concludens legatus dicit: Ego quidem possum cunctas objectiones vestras dituere (nou enim Christi Ecelesia et præses illius summus pontifex misit hominem qui nesciat vestris dubitationibus respondere), sed vos semper in nugacibus verborum argutis versamini. Quare mihi libet dicere tibi breve ac verum verbum, quod et alis Gracis, mihi injunctum est dicere. Hæc dicit papa: Si volueritis et audieritis me, bona terræ comedetis, secundum prophetam; si vero nolueritis, neque audieritis me, gladius vos devorabit 88. Num pontificis os locutum est hæc? num habes huic quid contradicas? Lege et expendo an evenerit sicut ipse dixit. Si ergo evenit, debetis, iino vero potius necesse est illum audire: secundum) vero opera illius non facere, si mala fuerint. Ita,et nobis precepit Dominus: • Super cathedram Moysi sederunt Scribæ et Pharisæi; omnia quæcunque dixerint vobis facere, facite, secunduin vero opera illorum nolite facere "., Quando ergo et hic super cathedram Petri sedet, debemus ipsum tanquam Petram audire et imitari sermones ejus, opera vero non imitari si prava sint. Ita vos sancti docent, Ha leges et canones clamant, ut antea demonstravimus, et paulo post etiam demonstrabimus. Nunc detgere volumus quod vos intus adversus papam ac Latinos injuste continelis. Dicitur enim quod propter peccatum illam vitatis. At hoc verum non est, sed causas quæritis, fratres, parum veras. Haledixit enim vobis, et vos invenit excommunicatio detetique funditus estis. Sed alius est morbus ex quo ægrotat intus anima vestra, ut antea expo- “sulnus, non audentes palam dicere, ne forte cuH - ι * Lac. 5, 18. • Isa. I, 19. * Matth. xx!!!, Hoc dicit propter Januizeros, qui ex captivis cliguntnr, et circumciduntur.

apud omnes; magisque vultis mandere sub dentibus. Sed aliud quid est quod lablis premitis. Quidam tamen adeo stolidi sunt, qui aperte Latinos hæreticos esse dicunt, et papam præter cœteros omnes, ideoque unionem refugitis, neque papæ memoriam audire, neque qui unionem ex vestris sacerdotibus amplectuntur videre sustinetis: neque qui cum ipsis communicant omnino pro Christianis habetis; et si forte contingit ut iu aliquod incurratis quod vos papæ commonefaciat, panem oblationis non accipitis, sed furiis agitamini ac dentibus adversus ipsos sacerdotes sævissime infrenditis, et Judæis deteriores esse putatis. Hæc igitur proferre reformilantes, ut iram quorumdam declinetis, ad apertum integumentum strenue confugitis, et adversus veritatem pugnatis, de asint umbra (ut fertur) decertantes. PRO CONC. FLORENT. CAP. V. DE PRIMATU PAP.Ε. τοῦτο, οὐκ ἔστιν, ὦ φίλοι ἀλλὰ προφασίζεσης, άδελ- ctis hæreticis pejores vocemini, et sitis cogniti φολ, προφάσεις οὐκ ἀληθεῖς· κατηράσατο γὰρ ὑμῖν, καὶ εὗρεν ὑμᾶς ὁ ἀφορισμός· καὶ ἠφανίσθητε παντελῶς. Ἀλλ᾿ ἄλλο ἐστὶν ὅ ἔνδον ἐν τῇ ψυχῇ νοση λεύεσθε ὡς προείπομεν· αἰδούμενοι εἰς τὸ φανερὸν εἰπεῖν, μήπως χείρονες πάντων αἱρετικῶν ὀνομα σθήσεσθε καὶ φανερωθήσεσθε· καὶ ἤδεσθε τοῦτο μασᾶσθαι ὑπ᾽ ὀδόντα· καὶ ἄλλο ἐστὶν ὅ τοῖς χείλεσιν ἔχετε· ὅμω: εἰσί τινες μωροί, οἳ καὶ φανερῶς λέ γουσι τους Λατίνους αἱρετικούς, καὶ πρό γε πάντων τὸν πάπαν καὶ διὰ τοῦτο, οὔτε τὴν ἔνωσιν θέλετε, οὔτε τὸ μνημόσυνον τοῦ πάπα ἀκούειν ἀνέ χεσθε· οὔτε τοὺς ἀσπαζομένους τὴν ἕνωσιν ἱερεῖς, ὁρᾶν ἀποδέχεσθε· οὔτε τοὺς συγκοινωνοῦντας αὐ τοῖς, Χριστιανοὺς ὅλως ἔχετε· καὶ εἴ που εὑρεθείητε τὸ μνημόσυνον τοῦ πάπα ἀκούοντες, ἀντίδωρον οὐ λαμβάνετε· ἀλλὰ μαίνεσθε, καὶ τοὺς ὀδόντας κατ' αὐτῶν τῶν ἱερέων ὠμότατα βρύχετε, καὶ χείρονας τῶν Ἰουδαίων ἡγεῖσθε. Ταῦτα οὖν δειλιῶντες εἰπεῖν, θυμόν τινων φεβούμενοι, πρὸς τὸ πρόδηλον ἀποσκίασμα γενναίως ἐκφεύγετε. Μάχεσθε καὶ ὑμεῖς τὴν ἀλήθειαν, ὑπὲρ όνου σκιάς. IE'. At nos in præcedentibus, quos antea odidimus quatuor libris, multa de iis eisdem tractavimus, veritatem pro viribus aperte prædicantes, Latinosque in dogmatibus orthodoxes esse liquido ostendimus, et falsis eos premi calumniis egregie demonstravimus, et in hoc quinto profecto non pauca attulimus, scilicet pontificem esse Petri successorem el vicarium Salvatoris nostri Jesu Christi comprobando; eumque solum obtinere potestatem omnem Ecclesiam absolute dirigendi et guber - mandi, ligandi et solvendi, redarguendi, benedicendi, maledicendi, corrigendi ac medendi, solumque illum habere facultatem de fide et sacerdotio exquirendi. Nam statim magnus Theodorus Studites in epistola ad Paschalem papam hæc inquit: • Audi, apostolicum caput, a Deo electe, pastor ovium Christi, claviger regni cœlorum, petra fidei per quam ædificata est eatholica Ecclesia. Nam tu as Petrus Petri sedem exornans et gubermans; › et post quædam: «Hue ades, ab Occidente exsurge, et ne repellas in finem; tibi namque dixit Christus Deus noster, et tu quandoque conversus confirma fratres tuos. › Audis quomodo appellat ponἈλλ᾿ ἡμεῖς ἐν τοῖς πρότερον εἰρημένοις τέσσαρα βιβλία ἐκθέντες, πολλὰ περὶ τούτου ειρήκαμεν, τὴν ἀλήθειαν ὡς ἑνὸν διαρρήδην κηρύξαντες, καὶ τοὺς Λατίνους ὀρθοδόξους εἶναι φανερῶς ἐν τοῖς δόγμασιν ἐτρανώσαμεν· καὶ ἀδίκως παρ' ὑμῶν συκοφαντου - μένους παρεστήσαμεν μάλα γενναίως. Ἐν δὲ τῷ παρόντι, τῷ πέμπτῳ δηλαδὴ τούτῳ, οὐκ ὀλίγα εἰρήκαμεν· τὸν τῆς Ῥώμης ἀρχιερέα, διάδοχον ὄντα τοῦ Πέτρου ἀποδεικνύοντες· καὶ ἔτι ἀποδείξομεν τοῦ Πέτρου διάδοχον εἶναι αὐτὸν, καὶ τοποτηρητὴν τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ· καὶ αὐτὸν μόνον ἔχειν ἐξουσίαν πᾶσαν Ἐκκλησίαν ἁπλῶς διεθύνειν καὶ κυβερνᾷν, δεσμεῖν τε καὶ λύειν, εὐλογεῖν καὶ καταρᾶσθαι, ἐπιτιμᾷν καὶ ἰᾶσθαι· καὶ χώραν καὶ εὐπορίαν μόνον ἔχειν τὴν πίστιν καὶ τὴν ἱερωσύνην ἐξετάζειν. Αὐτίκα γὰρ ὁ μέγας Θεόδωρος ὁ Στουδί της ἐν τῇ πρὸς Πασχάλιον πάπαν ἐπιστολῇ, τοιαῦτα φάσκει· ο "Ακουε, ἀποστολικὴ κάρα, θεοπρόβλητε ποιμὴν τῶν Χριστοῦ προβάτων· κλειδοῦχε τῆς αὐτ ρανῶν βασιλείας· πέτρα τῆς πίστεως, ἐφ' ᾗ ᾠκοδό μητα: ἡ καθολική Εκκλησία· Πέτρος γὰρ σύ, τὸν Πέτρου θρόνου κοσμῶν καὶ διέπων.» Και μετά τινα • Δεῦρο δὴ ἀπὸ δυσμῶν ὁ χριστομίμητος ἀνάστηθι καὶ μὴ ἀπώσῃ εἰς τέλος. Πρὸς σὲ γὰρ Lilicem magnus hic Pater Petrum, et clavigerum εἴρηκε Χριστὸς ὁ Θεὸς ἡμῶν· «Καὶ σύ ποτε ἐπιστρέ ψας, στηρίξεις τοὺς ἀδελφούς σου, ο ᾿Ακούεις πως λέγει τὸν τῆς Ρώμης ἀρχιερέα ὁ μέγας οὗτος Παν τὴρ. Πέτρον καὶ κλειδούχον ζωῆς αἰωνίου, καὶ παι μένα, καὶ ἀποστολικὴν κάραν; καὶ ἐπικαλεῖται ἀρωγὸν τῆς Κωνσταντινουπόλεως διὰ τὰς αἱρέσεις τῶν Εἰκονομάχων; Πόθεν τοῦτο, εἰ μὴ ὅτι ἐκεῖνος εἶχεν ἐξουσίαν στηρίζειν τὰς λοιπὰς ἐκκλησίας, ὡς αἱρέσεως πάσης ἀνώτερος ὤν, καὶ ὑπερανωκισμένες πάσης ζάλης αἱρετικῶν; Καὶ τούτου μάρτυς ὁ αὐτ τὸς ἐν τῇ πρὸς αὐτὸν Πασχάλιον ἐπιστολῇ λέγων· • Ὑμεῖς οὖν ὡς ἀληθῶς ἡ ἀθλωτος καὶ ἀκαπήλευτος πηγὴ ἐξ ἀρχῆς τῆς ὀρθοδοξίας. Υμεῖς ὁ πάσης αἱρετικῆς ζάλης ανωχισμένος, ὁ ἴδιος λιμήν vita asternæ, et pastorem, et apostolicum caput? togatque ui Constantinopoli subsidium ferat propter corum hæreses qui imagines oppugnabant. Unlenam bọc? Non ob aliquid aliud nisi quia is habebat potestatem eæturas Exclesias confirmandi, tanquam qui onibus hæresibus superior esset, longeque positus esset ab omni procelle hereticorum. Hujus rei ipsemet testis est in epistole ad Paschalem di cens: ‹ Voa igitur vere illimis fons ac sincerus jam inde a principio veræ fidei, vos ab omni hæ reticorum procella longe positi: securus totius Ecclesiæ portus, vos a Deo electa civitas ad salutis refugium. › Intelligis quo pacto securum portum appellat totius Ecclesiæ Romanum pontificem? að

JOSEPHI METUONENSIS quein ut navigia ab undis in medio maris agitata τῆς ὅλης Ἐκκλησίας. Ὑμεῖς οἱ θεήλεκτος πόλις τοῦ in portum profugiunt, ne foris relicta a fluctibus atque æstu mergantur; sic et omnes Ecclesiæ ab hæreticis tanquam a fluctibus vexatæ ad Romanum pontificem, veluti ad portum salutis confugiunt, ubi tranquillitatem et quietem omnem nanciscantur. Nam eo loci fidei claves Christus apud Petrum apostolum deposuit, ut Ecclesiam totam pasceret aique gubernaret, nec apud illum tantum, sed etiam apud ejus successores, ipsi dicens, ‹ Et to aliquando conversus, confirma fratres tuos; › quæ quidem non soli Petro contigerunt, sed et ejus successoribus. Nam Sylvester magnus papa Romanus post baptismum Constantini, Arii hæresim abølevit, et in eadem urbe Liberius ac Julins Athanasium confirmarunt, et Alexandriam remiserunt, cum ab Arianis persecutionem pateretur. Damasius papa Eunomii Constantinopolitani patriarchæ hæresim funditus sustulit. Divus Celestinus impii Nestorii et Constantinopolitani patriarchæ hæresim per Cyrillum theegorum delevit. Leo san - ctissimus sacrilegam Eutychis et Dioscori hæresim damnavit. Martinus et Agathe Monothelitarum scelestam hæresim verbo et operibus sustulerunt. Gregorius magnus Dialogus impietatem, eorum qui imagines oppugnabant, anathemati subjecit. Deinde post inobedientiam et schisma, Nicolaus primus ipsemet Constantinopolim profectus est Photii tempore, ut tolleret schisma; quem cum non reeepissent, excommunicationi ab eo suppositi sunt. Fost hunc summi pontifices per temporum vices non destiterunt scribere et hortari Græcos ad Ecclesiæ conversionem et obedientiam, quousque coacta est synodus apud Lugdunum, quam Græci oclavam vocant, cujus auctor exstitit Gregorius papa decimus, et unio est subsecuta. Sed iterum defecerunt, et iterum legatos Ecclesiæ receperunt. Cogitur synodus ConstantinopoMtana cum papæ legatis, Joannis Becci temporibus Constantinopolitani patriarchæ, et unionem amplexi sunt, að breve tempus obedientiam ostendentes et pacem, sed postea rursus ad suum et primum vomitum reverterunt. Sed nec rursus defatigati sunt Ecclesie catholicæ præsides, eos ad obedientiam et pacem excitare. At illi cun. semel obsurduissent, non paruerunt; protracta est igitur res usque ad nos, aspeximusque nostris oculis, quod multi ante nos patriarcha et reges videre exoptarunt, nec viderunt. Nos vero vidimus beatissimum Eugenium IV Romanæ Ecclesiæ pontificem summum quanto studio in hoc sanctum opus incubuerit, triremibus missis et sumptibus, ut hoc magnum vulnus sanaretur; celebrataque est synodus ingens atque admirabilis Ferrariæ et Florentiæ, insignibus Italiæ urbibus magna doctorum et sapientum virorum frequentia, ct theologiæ scientia ac virtute illustrium. Tandem decretum sancitum est omni sapientia et veritate conspicuum, quod ubique est promulgatum et ab nibus gentibus receptum. Græci vero, et ex iis φυγαδευτηρίου τῆς σωτηρίας ο Ακούεις, πως εξ διον λιμένα τῆς ὅλης Εκκλησίας ἀποκαλεῖ τὸν τῆς Ῥώμης ἀρχιερέα, ἵνα ὥσπερ τὰ πλοῖα μέσον της θαλάσσης βασανιζόμενα ὑπὸ τῶν κυμάτων πρὸς τὸν λιμένα τρέχουσι, μὴ μείνωσιν ἔξω καὶ καταποντι σθῶσιν ὑπὸ τῶν κυμάτων τε καὶ τοῦ κλύδωνος, οὕτω καὶ ἐκκλησίαι πάσαι κλυδωνιζόμεναι παρὰ τῶν αἰρέσεων δίκην κυμάτων, πρὸς τὸν τῆς Ῥώμης ἀρε χιερέα, ὡς πρὸς λιμένα σωτήριον, τρέχωσιν· ἔνθα γαλήνην καὶ ἠρεμίαν πᾶσαν εὑρήσουσιν, ἐκεῖ γὰρ ἔθετο Χριστὸς τὰς κλεῖς τῆς πίστεως ἐν Πέτρῳ τῷ ἀποστόλῳ, ποιμαίνειν καὶ κυβερνᾶν ὅλην τὴν Ἐκ κλησίαν, οὐκ ἐκείνῳ μόνῳ, ἀλλὰ καὶ τοῖς διαδόχοις αὐτοῦ. λέγων πρὸς αὐτὸν, «Καὶ σύ ποτε ἐπιστραφείς στήριξον τοὺς ἀδελφούς σου·, ὅπερ οὐ τῷ Πέτρῳ μόνῳ συνέβη, ἀλλὰ καὶ τοῖς διαδόχοις αὐτοῦ. Αὐ τίκα γὰρ Σύλβεστρος ὁ μέγας πάπας Ρώμης μετά τὸ βάπτισμα Κωνσταντίνου, τὴν αἵρεσιν 'Αρείου κατέλυσεν. Καὶ ἐν αὐτῇ Ἰούλιος και Λιβέριος Αθα νάσιον ἐβεβαίωσαν, καὶ εἰς Αλεξάνδρειαν ἔπεμψαν ὑπὸ τῶν ᾿Αρειανών διωκόμενον. Δάμασος δὲ ὁ πά πας τὴν αἵρεσιν Μακεδονίου πατριάρχου όντος Κωνσταντινουπόλεως, εἰς γῆν κατηδάφισεν. Κελεστίνος ὁ θεῖος τὴν τοῦ δυσσεβοῦς Νεστορίου αίρεσιν, καὶ αὐτοῦ Κωνσταντινουπόλεως πατριάρχου ὄντος, διὰ Κυρίλλου τοῦ θεηγόρου ἀφανισμοῦ παρέδωκε. Λέων ὁ ἁγιώτατος, τὴν ἄθεον τοῦ Εὐτυχοῦς καὶ Διοσκό ρου αἵρεσιν κατεδίκασε. Μαρτίνός τε καὶ ᾿Αγάθων, ταύτην τῶν Μονοθελητῶν τὴν μιαρὰν αἵρεσιν, λόγοις καὶ ἔργοις κατέβαλον. Γρηγόριος ὁ μέγας Διάλογος, τὴν τῶν Εἰκονομάχων δυσσέβειαν ἀναθέματι καθυπο έβαλεν. Εἶτα μετὰ τὴν παρακοὴν καὶ τὸ σχίσμα Νικόλαος πρώτος σωματικῶς εἰς Κωνσταντινούπολιν ἦλθεν, ἐν τῷ καιρῷ τοῦ Φωτίου, τοῦ θεραπεῦ· σαι τὸ σχίσμα· ἂν μὴ δεξάμενοι, ἀφορισμῷ παρ' αὐτοῦ ὑπεβλήθησαν. Μετὰ δὲ τοῦτον, οὐ διέλειπον οἱ κατὰ καιροὺς ἄκροι ἀρχιερεῖς ἐπιστέλλοντες καὶ καλοῦντες τοὺς Γραικοὺς ἐπιστρέψαι καὶ ἐπακοῦσαι τῆς Ἐκκλησίας, ἕως οὗ ἐγένετο σύνοδος ἐν Λουγδούνῳ, ἣν οἱ Γραικοὶ ὀγδόην καλοῦσιν· εἰς ἣν ἐξῆρχε πάπας Γρηγόριος δέκατος, καὶ ἡνώθησαν, καὶ πάλιν ἀπέστησαν· καὶ πάλιν πρέσβεις τοὺς τῆς Ἐκκλησ σίας εδέχοντο· καὶ συγκροτείται σύνοδος ἐν Κωνσταντινουπόλει, μετά λεγάτων τοῦ πάπα, ἐν τῷ καιρῷ Ἰωάννου Βέκου πατριάρχου Κωνσταντινου - πόλεως· καὶ ἡνώθησαν μὲν πρὸς ὀλίγον, δείξαντες ὑπακοὴν καὶ εἰρήνην· μετὰ δὲ ταῦτα, πάλιν πρὸς τὸν ἴδιον καὶ πρῶτον ἐστράφησαν ἐμετόν. ᾿Αλλὰ καὶ αὖθις οὐκ ἀπέκαμον οἱ τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας προϊστάμενοι, διεγείρειν αὐτοὺς πρὸς ὑπακοὴν καὶ εἰρήνην. Αὐτοὶ δὲ ἅπαξ ἐκκεχωρηκότες, οὐκ ἤκουον. Εφθασεν οὖν τὸ πρᾶγμα καὶ ἕως ἡμῶν. Καὶ εἴδομεν τοῖς ἡμετέροις ὀφθαλμοῖς, ὁ πολλοὶ τῶν πρὸ ἡμῶν, καὶ πατριάρχαι καὶ βασιλεῖς ἐπεθύμη σαν ἰδεῖν, καὶ οὐκ εἶδον. Ἡμεῖς δ᾽ εἴδομεν τὸν μας καριώτατον Ευγένιον τέταρτον, τῆς Ῥωμαϊκής Ἐκκλησίας ἄκρον ἀρχιερέα, πόσην σπουδήν προς καταβάλλετο διὰ τὸ ἅγιον ἔργον τοῦτο· καὶ τριήρεις

PRO CONC. FLORENT. CAP. V. DE PRIMATU PAΡΕ. καὶ ἀναλώματα ἔπεμψεν, ἵνα τὸ τραῦμα θεραπεύσῃ qui pejoris sunt conlitionis, vulgares quidam hoτὸ μέγα τουτί· καὶ σύνοδος ἐγεγόνει ἐν Φερδαρία mines et indocti huic contradicunt; ac si quis rationis particeps decreto contradicit, id non a doetrina proficiscitur, sed ab animi pravitate, falsa et stulta præsumptione et gloria inani, quam ex vulgi imperitia aucupantur. Quod quidem decretum et nos in manus sumentes perlegimus omni studio, idque toto ex anime verum esse credentes, adoravimus atque amplexati sumus; unde subministrata est nobis materia respondendi quinque articulis qui in eo continentur, quorum extremus hic est de papæ primatu, quem nemo mentis compos polerit pernegare. καὶ Φλωρεντίᾳ ἀξιολόγοις τῶν Ἰταλίας πόλεων, με γάλη καὶ θαυμαστή - λογίους έχουσα και σοφοὺς ἄνω δρας, θεολογία κεκοσμημένους καὶ ἀρετῇ· καὶ δὴ τελευτώντες συνέθεντο τὸν ὅρον σοφίᾳ πάσῃ καὶ ἀληθείᾳ διαλάμποντα· ὃς ἐκηρύχθη μὲν πανταχοῦ, καὶ πάντα τὰ γένη τοῦτον ἐδέξαντο· Γραικοὶ δὲ, καὶ τούτων οἱ χείρονες καὶ ἰδιῶται καὶ ἀμαθεῖς, ἀντιλέγουσι τούτῳ· εἰ δὲ καί τις μέτοχος λόγου ἀντιλέγει τῷ ὄρῳ, οὐκ ἀπὸ σοφίας, ἀλλ' ἀπὸ κακίας καὶ ψευδοῦς, καὶ ματαίας προλήψεως, καὶ κενῆς δόξης, Αν βούλεται καρποῦσθαι παρὰ τῆς ἀλογίας τοῦ πλήθους, τοῦτα λέγει. Οντινα ὅρον καὶ ἡμεῖς ἀνὰ χεῖρας λαβόντες διήλθομεν παντί σθένει· καὶ τοῦτον ἐκ μέσης ψυχῆς πιστεύσαντες ἀληθῆ εἶναι, προσεκυνήσαμεν καὶ κατησπασάμεθα. Ἐξ οὗ λαβόντες τὰς ἀφορμάς, τῶν πέντε ἄρθρων αὐτοῦ ὑπεραπολογούμεθα· ὧν τὸ τελευταῖόν ἐστι τοῦτο περὶ τῆς ἀρχῆς τοῦ πάπα. Ο οὐ δυνήσεταί τις ἀρνήσασθαι νοῦν ἔχων. Αλλ' οὐκ ὀρθῶς φρονεῖ, φασίν· παρὰ γὰρ τὰ τῶν κοινῶν Πατέρων καὶ διδασκάλων αὐτὸς ἐδογμάτισεν. Εἰ οὖν ἐκεῖνος ὁ θεῖος θρόνος οὐκ ὀρθῶς φρονεί, ψεύδεται ὁ Χριστὸς, εἰπών· • Ο οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ παρελεύσεται· οἱ δὲ λόγοι μου οὐ μὴ παρέλθωσιν· ὁ αὐτὸς γὰρ αὐτῇ ἐπηγγείλατο μετ' αὐτῆς εἶναι, καὶ πύλας τοῦ ᾅδου οὐ κατισχύσειν αὐτῆς. Διδ, ἵνα μὴ τὸν Χριστὸν ψεύστην φήσωμεν, ὅπερ βλάσφημόν ἐστι καὶ μόνον ἐννοηθῆναι, ἀπλανῆ τὴν τοῦ Θεοῦ λέγομεν Ἐκκλησίαν· καὶ τοῦτο πάλιν μαρτυρήσει αὐτὸς ὁ Στουδίτης Θεόδωρος, πρὸς Μιχαὴλ ἐπιστέλλων τὸν βασιλέα, ἀπὸ προσώπου πάντων τῶν ἡγουμένων, ὡδί· ε Ημεῖς ἐπὶ τὸ αὐτὸ συνεληλυθότες κατὰ κέλευσιν τῆς θεοστέπτου ὑμῶν βασιλείας, ἐλάχιστοι ἐπίσκοποι καὶ ἡγούμενοι, καὶ μετ' ὀλίγα φησίν·. Διελυσάμεθα πάντα τὰ ὑμῖν ἀπορούμενα· εἰ δέ τι ἀμφιβαλλόμενον ἢ ἀπιστούμενον τῇ θείᾳ ὑμῶν μεγαλονοίᾳ δοκεῖ, διαλύεσθαι παρὰ τοῦ ἀρχιερέως εὐσεβῶς· ἡ μεγάλη καὶ Θεοστήρικτος αὐτῆς χεὶρ, ὡς ζηλοτυποῦσα τὰ πάντα ἐπ' ὠφελείᾳ τοῦ παντός, κελευσάτω παρὰ τῆς πρεσ βυτέρας Ρώμης δέξασθαι τὴν διασάφησιν· ὡς ἄνωθεν καὶ ἐξ ἀρχῆς, πατροπαραδότως ἐξεδόθη· αὕτη, χριστομίμητε βασιλεῦ, ἡ κορυφαιοτάτη τῶν Ἐκκλη σιῶν τοῦ Θεοῦ, ἦς Πέτρος πρωτόθρονος· πρὸς ἐν ὁ Κύριός φησι·. Σὺ εἶ Πέτρος, καὶ ἐπὶ ταύτῃ τῇ πέσ τρα οἰκοδομήσω μου τὴν Ἐκκλησίαν, καὶ πύλαι ᾅδου οὐ κατισχύσουσιν αὐτῆς. Καὶ πάλιν ὁ αὐτὸς ἐν ἑτέρᾳ ἐπιστολῇ πρὸς Ναυκράτιον, ἧς ἡ ἀρχή· «Οὐ πλησθήσεται τὸ οὖς μου ἀπὸ φωνῶν ἀκροάσεως, ο φησί· «Μαρτυρῶ ἄρτι κατενώπιον Θεοῦ καὶ ἀνθρώτων, ὅτι ἑαυτοὺς ἀπέρρηξαν τοῦ σώματος τοῦ Χριστοῦ, τοῦ κορυφιακού θρόνου ἐν ᾧ Χριστὸς ἔθετο τὰς κλεῖς τῆς πίστεως, ἧς οὐ κατίσχυσαν ἀπ' αἰῶν νος, οὐδ᾽ ἂν κατισχύσωσι μέχρι συντελείας αἱ τοῦ ᾅδου πύλαι, τὰ τῶν αἱρετικῶν δηλαδὴ στόματα, ὡς ἡ τοῦ ἀψευδοῦς ὑπόσχεσις.» Ακούεις ὅτι ἐκείνη ἐστὶν ἡ κορυφὴ τῆς τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίας, ἧς ὁ Πέτρος πρωτόθρονος ἐστι· καὶ ὅτι οὐ κατίσχυσάν ποτε αἱ πύλαι τοῦ ᾅδου, οὐδ᾽ ἂν κατισχύσωσι ταύτης μέχρι τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος, τὰ τῶν αἱρετικῶν At non recte sentit, inquiant, quia præter communes Patrum et doctorum sententias ea perscri-. psit. Si ergo illa divina sedes non recte sentit, mentitur Christus cum dicit; ‹ Cœlum et terra transibunt, verba autem mea nunquan transibunt;» is enim Ecclesiæ pollicitus est se cum ea fore et portas inferi non prævalituras adversus eam. Ideo ne Christum mendacem efficiamus (quod si vel cogitetur solum, est blasphemia) inerrantem Dei Ecclesiam esse dicimus. Quam rem testificabitur rursus ipse Theodorus Studites ad Michaele imperatorem scribens ex persona omnium præpositorum hoc pacto: ‹ Gum nos in unum convenissemus venerabilis imperii vestri jussu, minimi episcopi et præpositi, o post pauca dicit: Nos diluimus omnes dubitationes vestras. Si vero aliquid dubitare vel non credere videtur vestra divina magnificentia, ejus rei explicatio a pontifice pie est postulanda. Magna et a Deo firmata manus vestra, ut publicæ cupida utilitatis, jubeat a veteri Roma capere declarationem, ut a principio a patribus nostris est traditum. Ea, ο Christi initalor inperator, inter omnes Ecclesias Dei summum et supremum obtinet locum, cujus Petrus tenuit primam sedem, ad quem dicit Dominus: Tu es Petrus et super hanc petram ædificabo Ecclesiam meam, et portæ inferi non prævalebunt adversus eam.» Et iterum idem in alia epistola ad Naucratium, cujus principium est, Non implebitur auris mea a vocibus auditionis, inquit, «Testor nunc ccraua Deo et hominibus, divisi sunt a corpore Christi, et a supren:a sede, apud quam Christus deposuit claves fidei, adversus quam portæ inferi a seculo non prevaluerunt nec prævalebunt usque ad consummationem ejus, haereticorum videlicet efrenata ora, secundum promissionem veracis Domini.» Audis quo pacto ea est caput Ecclesiæ Christi, cujus Petrus est primus præses; et quod nunquam prævaluerunt neqne prævalebunt usque ad consummationen) sæculi hæreticorum effrenata ora, secundum promissionem veracis Salvatoris? Si ergo nunquam præ- "

valuerunt hæretici adversus Christi Ecclesiam, δηλονότι ἀπύλωτα στόματα· κατὰ τὴν ὑπόσχεσιν quomodo audetis dicere eam errate, que inerrans a doctoribus prædicatur? Id etiam ostenditur in tertia sancta synodo, in qua, allatis ab apostolica sede litteris, Arcadius episcopus cum surrexisset ad synodum dixit: «Jubeat!vestra beatitudo reverendissimi Patres, allatas ad vos litteras sancti et cum adoratione vocati, Celestini papae apostolice sedis episcopi, legi: ex quibus percipere poterit vestra beatitudo quanto studio prosequitur' oinnes Ecclesias. Eadem et horum similia Projectus episcopus protulit.. Εt paulo post:. Cyrillus Alexandriæ dixit: Litteræ acceptæ a sanctissimo aposto³ticæ scdis episcopo Romano Celestino cum decenti honore legantur. • Audis Arcadium et Projectum, ¿quod omniu. Ecclesiarum curam gerit Romanus pontifex? Ob quiduam aliud, nisi quia caput est omnium? Quod vero Cyrillus dicit, ‹ cum decenti ‘honore legi quæ scripta sunt a Celestino, 1 comprolaverunt Patres aperiendo capita sua, et reverenter audiendo quæ dicta sunt. In quarta vero suncta synodo, ut in titulo divine Scripturæ apparet, lali: dicta sunt. Ut beatissimus episcopus Romanæ urbis, cujus sacerdotium super omnes ansiquitas esse voluit, potestatem et facultatem habet de fide et sacerdotibus determinandi. › Ergo quia de fide et sacerdotibus determinandi facultatem habet, merito caput et magistra omnium Christı Ecclesiarum in decreto scribitur, et a nobis colitur et adoratur, atque omnis obedientia et observantia ei a nobis exhibetur et exhibebitur, donec in hac vita permanebimus, recordati illius qui dicit, ‹ Obedite præpositis vestris et subditi estote, ipsi enim vigilant pro animabus vestris, ut rationem reddituri 40.41 › et meminisse ejus nunquam cessabimus in sacris missaruin precibus secundum san· ctorum nostrorum traditiones, ne impiorum erroribus obsecundantes, a firmitate orthodoxæ fidei excidamus, pro comperto habentes, quod qui ipsi non subjicitur, nunquam salvabitur, simili modo, et qui ejus non meminit, neque sacerdos est, ueque sacerdotis meretur habere potestatem, ut canon 13 primæ et secundæ synodi aperte testatur. Habet enim ad verbum sic: Hæreticaruın zizaniarum semina in Christi Ecclesiam spurgens adversarius, videns has gladio spiritus radicitus evelli, alia via aggressus est, sumpta secum schismaticorum insania, Christi corpus dividere. Sed et has insidias sancta synodus anticipans, undocunque decrevit in posteruin, ut si quis presbyter vel diaconus tanquam ob aliquod delictum suum despicieus episcopum ante synodalem cognitionem et causă disquisitionem ab ejus communione deficere ausus fuerit, et nominis ejus in saeris missarum precibus secundum Ecclesiæ traditionem non meminerit, hunc depositioni subjici et sacerdotali omni honore privari. Qui enim in presbyteri or40.* llebr. x111, 17. τοῦ ἀψευδοῦ; Σωτῆρος. Εἰ οὖν οὐδέποτε κατίσχυσαν, ἀλλ' οὐδὲ κατισχύσουσιν οἱ αἱρετικοὶ τῆς τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίας, πῶς ἡμεῖς ὅλως τολμάτε λέγειν, ὅτι πεπλάνηται; ἥτις ἀπλανής παρὰ τῶν διδασκά λων κηρύττεται. Τοῦτο δὲ δείκνυται καὶ ἐν τῇ ἁγίᾳ τρίτῃ συνόδῳ, ἐν ᾗ προσενεχθέντων γραμμάτων παρὰ τῆς ἀποστολικῆς καθέδρας, Αρκάδιος ἐπίσκο πος ἐγερθεὶς πρὸς τὴν σύνοδον ἔφη· • Κελευσάτω ἡ ὑμετέρα μακαριότης, Πατέρες αἰδεσιμώτατοι, τὰ προσενεχθέντα ἡμῖν γράμματα τοῦ ἁγίου καὶ μετὰ προσκυνήσει; ὀνομαζομένου πάπα Κελεστίνου, τῆς ἀποστολικῆς καθέδρας ἐπισκόπου, ἀναγνωσθῆναι· ἐξ ὧν γνῶναι δυνήσεται ἡ ὑμετέρα μακαριότης, ὁποίαν ἔχει φροντίδα πασῶν τῶν ἐκκλησιῶν. Τὰ αὐτὰ καὶ ὅμοια τούτοις καὶ Προτεκτος ἐπίσκοπος ἔφη. Καὶ μετὰ πάνυ βραχέα, ο Κύριλλος Αλεξανδρείας εἶπεν· Ὑποδεχθὲν τὸ γράμμα τοῦ ἁγιωτάτου καὶ κατὰ πάντα ὁσιωτάτου τῆς ἁγίας ἀποστολικῆς Εκκλησίας ἐπισκόπου τῆς Ῥωμαίων Κελεστίνου, μετά τῆς προσφόρου τιμῆς ἀναγινωσκέτωσαν. ὁ ᾿Ακούεις Αρκαδίου καὶ Προϊέκτου, ὡς πασῶν ἔχει τῶν ἐκ· κλησιῶν τὴν φροντίδα ὁ τῆς Ρώμης ἀρχιερεύς; Διὰ τί ἄλλο, ἢ διότι πασῶν ἐστι κεφαλή; Τὸ δὲ εἰπεῖν Κύριλλον μετὰ τῆς προσφόρου τιμῆς ἀναγνω σθῆνα: τὰ παρὰ τοῦ Κελεστίνου ἀπεσταλμένα, έδε: ξαν οἱ Πατέρες ἐν τῷ ἀνακαλύψαι τὰς ἑαυτῶν κεφαλάς, καὶ μετ' αἰδοῦς ἀκροᾶσθαι τῶν λεγομένων. Εν δὲ τῇ ἁγίᾳ τετάρτῃ συνόδης, ὃν καὶ θεῖον γράμμα επιγράφει, τοιάδε φησίν· ο Ἵνα ὁ μακαριώτατος ἐπίσκοπος τῆς Ῥωμαίων πόλεως, οὗ τὴν ἱερωσύνην κατὰ πάντων ἡ ἀρχαιότης παρέσχε, χώραν καὶ εύ πορίαν ἔχει περὶ πίστεως καὶ ἱερέων ἀνακρίνειν. Ἐπεὶ οὖν περὶ πίστεως καὶ ἱερέων εὐπορίαν ἔχει τοῦ ἀνακρίνειν, εἰκότως καὶ κεφαλὴ καὶ διδάσκαλος τῶν ἐκκλησιῶν τοῦ Χριστοῦ πασῶν ἐν τῷ ἔρῳ γράφεται, καὶ παρ' ἡμῶν τιμᾶται καὶ προσκυνεῖται, καὶ πᾶσαν ὑπακοὴν καὶ εὐπείθειαν ἔχει καὶ ἕξει παρ' ἡμῶν, ἕως οὗ ἐν τῷδε τῷ βίῳ ἐσόμεθα, μεμνημένοι τοῦ λέγοντος·. Πείθεσθε τοῖς ἡγουμένοι; ὑμῶν καὶ ὑπείκετε· αὐτοὶ γὰρ ἀγρυπνοῦσιν ὑπὲρ τῶν ψυχῶν ἡμῶν, ὡς λόγον ἀποδώσοντες· καὶ μνείαν αὐτοῦ οὐ παυσόμεθα ἀεὶ ποιεῖσθαι ἐν ταῖς ἱεραῖς τῶν λειτουργῶν εὐχαῖς, κατὰ τὰς τῶν ἁγίων ἡμῶν παραδόσεις, ἵνα μήτι τῶν ἀθέσμων πλάνη συναπαχθέντες, ἐκπέσωμεν του στηριγμοῦ τῆς ὀρ θοδοξίας· καλῶς ἐπιστάμενοι, ὅτι ὁ μὴ ὑποτασσόμενος αὐτῷ, οὐχ ἕξει σωτηρίαν ποτέ· ὁμοίως καὶ ὁ μὴ μνημονεύων αὐτοῦ, οὔτε ἱερεύς ἐστιν, οὔτε μὴν ἱερέως ὀφείλει ἔχειν ἐξουσίαν· καθὼς ὁ τρισ καιδέκατος κανὼν τῆς πρώτης καὶ δευτέρας συνό δου ἀναφανδόν μαρτύρεται. Λέγει γάρ οὕτως κατὰ λέξιν· «Τὰς τῶν αἱρετικῶν ζιζανίων ἐπισπορὰς ἐν τῇ τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίᾳ ὁ πονηρὸς καταβαλών, καὶ ταύτας ὁρῶν τεμνομένας προῤῥίζους τῇ μαχαίρα τοῦ Πνεύματος, ἐφ' ἑτέραν ἧκε διανοίας ὁδὸν, τῇ τῶν σχισματικῶν μανίᾳ, τὸ τοῦ Χριστοῦ σῶμα μετ

PRO CONC. FLORENT. CAP. V. DẸ PRIMATU FAPÆ. ρίζειν ἐπιχειρῶν· ἀλλὰ καὶ ταύτην αὐτοῦ τὴν ἐπι- dine est constitutus, et metropolitanorum prævenit judicium, et ante judicium (quantum in se est) condemnat suum Patrem et episcopum, hic neque presbyteri dignus est honore nec nomine; et qui hos sequuntur, si qui fuerint ex constitutis in saeris ordinibus, et ipsi suis dignitatibus excidant: monachi vero vel laici expellantur penitus ab Ecelesia, donec, relicta cum schismaticis conjunctione, ad suum episcopum revertantur. Nonne ex hoc loco deprehendis quod sacerdotio abdicat, neque sacer dotis nomen vult obtinere, qui mentionem non facinnt primatus eorum, eorumque sectores, et si qui sacris sunt ordinibus insigniti profanos jubet esse? Qui in sacris non sunt, eujuscunque sint Conditionis excommunicat. Resipiscite tandem. fratres, per Deum resipiscite, nec amplius (27 aperte veritati obsistatis, nec adversus pastores animarum vestrarum decertetis; durum est enim, imo vero fatui et dementis, nudis pedibus adversus stimulum calcitrare. Nam quemadmodum evalapidibus, sic et capita vestra Ecclesia confringuntur; Lapis namque et petra scandali est Ecclesia. et Christus ipse illi se similem facit. Beatus Paulus ita scribit: ‹ Bibebant enim de spirituali consequenti eos petra, petra autem erat Christus 4. Hic est lapis de monte virginali abscissus 42., Christas vero ad Petrum: ‹ Tu es Petrus, et super hanc petram ædificabo Ecclesiam, et reliqua, ut sæpius dictum est. Ecce igitur ostensum est quod petra et βουλὴν, ἡ ἁγία σύνοδος ἀναστέλλουσα παντελῶς, ὥρισε τοῦ λοιποῦ, ἵνα εἴ τις πρεσβύτερος ἢ διάκο νος ὡς δῆθεν ἐπ' ἐγκλήμασί τισι τοῦ οἰκείου κατεγνωκὼς ἐπισκόπου, πρὸ συνοδικῆς διαγνώσεως καὶ ἐξετάσεως καὶ τῆς ἐπ᾿ αὐτῷ τελείας κατακρίσεως, ἀποστῆναι τολμήσει τῆς αὐτοῦ κοινωνίας, καὶ τὸ ὄνομα αὐτοῦ ἐν ταῖς ἱεραῖς τῶν λειτουργιῶν εὐχαῖς κατὰ τὸ παραδεδομένον τῇ Ἐκκλησίᾳ οὐκ ἀναφέρει, τοῦτον ὑποκεῖσθαι καθαιρέσει, καὶ πάσης ἱερατικής ἀποστερεῖσθαι τιμῆς. Ο γὰρ ἐν πρεσβυτέρου τάξει τεταγμένος, καὶ τῶν μητροπολιτῶν προαρπάζων τὴν κρίσιν, καὶ πρὸ κρίσεως αὐτὸς κατακρίνων ὅσον τὸ ἐπ᾿ αὐτῷ τὸν οἰκεῖον Πατέρα καὶ ἐπίσκοπον, ουτος οὐδὲ τῆς τοῦ πρεσβυτέρον ἐστὶν ἄξιος τιμῆς ἡ ὀνομασίας. Οἱ δὲ τούτοις συνεπόμενοι, εἰ μὲν τῶν ἱερωμένων εἶέν τινες, καὶ αὐτοὶ τῆς οἰκίας τιμῆς ἐκπιπτέτωσαν· οἱ δὲ μοναχοὶ ἢ λαϊκοὶ ἀφοριζέσθω σαν παντελῶς τῆς Ἐκκλησίας, μέχρις ἂν τὴν πρὸς τους σχισματικούς συνάφειαν διαπτύσαντες, πρὸς τὸν οἰκεῖον ἐπίσκοπον ἐπιστραφεῖεν. Αρ᾽ ἔγνως κάν ταῦθα, ὅτι τοὺς μὲν ἱερεῖς τῆς ἱερωσύνης ἀπείργει, καὶ οὐδ᾽ ὀνομασίαν ἱερέων ἔχειν, τοὺς μὴ μνημηνεύοντας τῆς ἀρχῆς αὐτῶν, τοὺς δ᾽ ἑπομένους αὐτοῖς, καὶ τούτων τοὺς ἱερωμένους ἀνιέρους κελεύει μέσ νειν, τοὺς δ᾽ ἀνιέρους, οιασδηποτοῦν τάξεως ὄντας ἀφορίζει; Σύνετε λοιπὸν ἀδελφοὶ διὰ τὸν Κύριον, σύνετε· μηδὲ θέλετε ἀνθίστασθαι τῇ ἀληθείᾳ οὕτω φανερᾷ οὔσῃ, καὶ πρὸς τοὺς ἡγήτορας τῶν ψυχῶν ἡμῶν ἀντιφερίζειν· σκληρὸν γάρ ἐστι, μᾶλλον δὲ μωρὸν καὶ ἀνόητον γυμνοῖς ποσὶ λακτίζειν πρὸς pingit, lux in eo non cst; sed qui scrvat præcepta κέντρα· δν γὰρ τρόπον τὰ ὡὰ τῷ λίθῳ, οὕτως απ ejus non impingit, vera luce quæ in ipse est illuκεφαλαὶ ὑμῶν τῇ Ἐκκλησίᾳ συντρίβονται. Λίθος minante, quæ illuminat omnem hominem venienγὰρ καὶ σκανδάλου πέτρα ἡ Ἐκκλησία, καὶ αὐτὸς ὁ tem în bune mundum. › Lux enim veritas est coΧριστός παρεικάζεται. Παῦλος ὁ μακάριος οὕτω gnitio ac illuminantur ab ea qui volunt et manent λέγει· τ Επινον γὰρ ἐκ πνευματικῆς ἀκολουθούσης in ea. Sed qui nolunt obtemperare, insipientiae tem πέτρας, ἡ δὲ πέτρα ἦν ὁ Χριστός· οὗτός ἐστιν ὁ nebræ eorum oculos obtegunt, et impingunt, et λίθος ὁ ἐξ ὅρους παρθενικοῦ ἀποτμηθείς. Ὁ δὲ Χριconteruntur, ac tandem exterminantur, et responστὸς πρὸς τὸν Πέτρον, ο Σὺ εἶ Πέτρος, καὶ ἐπὶ ταύτῃ sum ferent, quod præcepit Dominus, quod oves τῇ πέτρα οἰκοδομήσω μου τὴν Ἐκκλησίαν,» καὶ τὰ meæ meam vocem audiunt; quæ vero meæ non λοιπὰ, ὡς πολλάκις εἴρηται. Ἰδοὺ οὖν δέδεικται ὅτι sunt, vocem meam non audiunt, et lupus rapit et πέτρα καὶ λίθος, ἡ τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησία ἐστίν. dispergit eas. Ita eveniet et rationalibus ovibus quæ ας τις ουν ἐν αὐτῇ προσκόπτει, φῶς ἐν αὐτῷ οὐκ vocem pastoris non audiunt; impingent enim et ἔστιν· ὁ δὲ κρατῶν τὰς ἐντολὰς αὐτῆς, οὐ προσκή labentur in hæreses, absurditates et schismata. πτει, τοῦ φωτὸς ἐν αὐτῷ ὑπάρχοντος τοῦ ἀληθινοῦ, τοῦ φωτίζοντος πάντα ἄνθρωπον εἰς τὸν κόσμον ἐρχόμενον· φῶς γὰρ ἡ ἀλήθεια καὶ γνῶσίς ἐστι· καὶ φωτίζονται παρ' αὐτῆς οἱ θέλοντες καὶ μένοντες ἐν αὐτῇ· οἱ δὲ μὴ βουλόμενοι ὑποτάσσεσθαι, τὸ τῆς ἀνοίας σκότος καλύπτει τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτῶν, καὶ προσκόπτουσι καὶ συντρίβονται καὶ τέλεον ἀφανίζονται· καὶ τὴν ἀπόφασιν ἐξουσιν ἣν ὁ Κύριος ἐνετείλατο, ὅτι·. Τὰ ἐμὰ πρόβατα τῆς φωνῆς μου ἀκούει· τὰ δ᾽ οὐκ ἐμὰ, οὐκ ἀκούει μου τῆς φωνῆς· καὶ ὁ λύκος ἁρπάζει αὐτὰ, καὶ σκορπίζει τὰ πρόβατα, ο Οὕτως ἔξουσι καὶ τὰ λογικὰ πρόβατα, μὴ ἀκούοντα τῆς τοῦ ποιμένος φωνῆς· ὀλισθήσουσι γὰρ καὶ σκορπισθήσονται εἰς αἱρέσεις καὶ ἀτοπίας καὶ σχίσματα. ΙΖ'. Οτι δὲ οὐ δυνατόν ἐστιν ἀπατηθῆναι, ἢ πλανηθή ναι, ἢ συντριβῆναι, ἢ ἀπολέσθαι τὴν Ἐκκλησίαν, ἀλλὰ μᾶλλον τοὺς μαχομένους αὐτῇ ταῦτα πάσχειν, δέδεικται μὲν καὶ πρότερον πολλοῖς καὶ καλοῖς λό63 1 Cor. I, 4. • Dan. It, 45. α lapis Christi est Ecclesia; qui igitur in eain inXVII. Quod vero non possit decipi, vel errare, vel confringi, vel perire Ecclesia, imo vero id evenire iis qui eam oppugnant, ostensum est antea multis erregiis argumentationibus; nunc efficacius quo-

dammodo per sacrum Chrysostomum aureæ tubæ γαις· νῦν δὲ ἰσχυροτέρως πως διὰ τοῦ ἱεροῦ Χρυσοdivinum Jeannem audiamus ex oratione in Pente- στόμου, τῆς χρυσῆ; σάλπιγγος Ιωάννου τοῦ θείου . costem, cujus principium: «Coelum hodie nolis ἀκούσωμεν, ἐν τῷ λόγῳ τῷ εἰς τὴν Πεντηκοστήν facta est terra. Dicit enim ibi post alia multa οὗ ἡ ἀρχή· «Ο οὐρανὸς ἡμῖν γέγονε σήμερον γῆ, sic: < Magno studio incumbi Deus in Eccleλέγει γὰρ ἐν αὐτῷ, μετὰ πολλὰ ἄλλα, ὡδέ· «Πολύ siam, non parietibus fultam, sed gratia custoditam. γὰρ τῷ Θεῷ περισπούδαστον ἡ Ἐκκλησία· οὐ τεί. Propter Ecclesiam constitutum est cœlum, terra χοις ἀσφαλιζομένη, ἀλλὰ χάριτι φυλαττομένη. Δια firmata est, et mare effusum, et aer repletus, para- τὴν Ἐκκλησίαν ἐστάθη ὁ οὐρανὸς, καὶ γῆ ἐθεμελιώ disus est plantatus, lex tradita, missi prophetæ, θη· καὶ θάλασσα ἐξεχύθη· καὶ ἀὴρ ἐπληρώθη· miracula facta sunt, mare dividebatur, et resarcieπαράδεισος ἐφυτεύθη· νόμος ἐδόθη· προφῆται ἀπό . batur, petræ sciudebantur et rursus jungebantur, στάλησαν· θαύματα ἐγένοντο· πέλαγος ἐσχίζετο manna de cœlo descendebat, et ex tempore mensa καὶ ἐῤῥάπτετο· πέτραι ἐῤῥήγνυντο, καὶ πάλιν συνdisponebatur; propter Ecclesiain propheta, propter ήπτοντο μάννα κατεφέρετο, καὶ ἐσχεδιασμένη Ecclesiam apostoli.» Al cur tam mulla?. Propter παρεσκευάζετο τράπεζα· διὰ τὴν Ἐκκλησίαν προEcclesiam unigenitus Dei Filius filius hominis faφῆται· διὰ τὴν Ἐκκλησίαν, ἀπόστολοι· καὶ τί πολλά clus est, ut Paulus ait, qui proprio Filio non pe- λέγω; διὰ τὴν Ἐκκλησίαν ὁ μονογενῆς τοῦ Θεοῦ percil, at Ecclesiæ parceret, Fiii sui sanguinem Υἱὸς, υἱὸς ἀνθρώπου ἐγένετο, ὥς φησιν ὁ Παῦλος· effudit propter Ecclesiam. Hic sanguis irrigat il- ὅς γε τοῦ ἰδίου Υἱοῦ οὐκ ἐφείσατο, ἵνα τῆς Ἐκκλη łam. Per eum non possunt illius plantæ tabescere, σίας φείσηται· τὸ αἷμα τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ ἐξέχει διά neque folia decidere. Non est obnoxia temporum τὴν Ἐκκλησίαν· τοῦτο αὐτὴν ἄρδει τὸ αἷμα ο διά necessariis vicibus, neque tempori inservit. Æstate τοῦτο αὐτῆς τὰ φυτὰ μαρανθῆναι οὐ δύνανται, οὐδὲ quidem foliis vernat, hyeme vero non nudatur. φυλλοῤῥοεί: οὐχ ὑπόκειται καιρῶν ἀνάγκαις· οὐ Non enim temporum necessitates, sed gratia Spiδουλεύει χρόνῳ· ἐν θέρει μὲν κομώσα τοῖς φύλλοις, ritus eam colit; propterea non evellitur, neque ἐν δὲ χειμῶνι οὐ γυμνουμένη· οὐ γάρ καιρῶν sirum est eam non evelli. Quot jam imdle a prin- ἀνάγκη, ἀλλ᾽ ἡ τοῦ Πνεύματος αὐτὴν χάρις γεωρcipio adversus Ecclesiam bellum gesserunt, cum γεῖ· διὰ τοῦτο οὐκ ἀνασπᾶται. Αλλ' οὐκ ἔστι θαυeral planta recens, arma adversus eam sunt expeμαστὸν, ὅτι οὐκ ἀνασπᾶται· πόσο: ἐξ ἀρχῆς ἐπολέ. dita? At nunc Dei gratia et sancti Spiritus robere, μησαν τὴν Ἐκκλησίαν, ὅτε νεόφυτος ἦν όπλα κατ' et imperator est pius, et milites, et omnis terra fide αὐτῆς ἐκινήθησαν· νῦν μὲν γὰρ διὰ τὴν τοῦ Θεοῦ est repleta. At in origine ejus, in exordio, reges χάριν καὶ τὴν τοῦ Πνεύματος δύναμιν, καὶ βασιλεὺ; impii, milites irreligiosi ob jussa principumn. A' ἐν εὐσεβείᾳ, καὶ στρατηλάται, καὶ ἡ οἰκουμένη ardebant, undique fumus et uidor, aer inquinaπᾶσα τῆς πίστεως ἐμπίπλαται. Τότε δὲ ἐν ἀρχῇ ἐν batur, demones bacchabantur, diabolus saltabat, προοιμίοις βασιλεῖς ἐν ἀσεβεῖᾳ· στρατηλάται ἀστpater filium abdicabat, filius patrem non colebat, βεῖς· διατάγματα ἀρχόντων· βωμοὶ ἀναπτόμενοι· natura scindebatur et religio. Ubi igitur qui ausi πανταχοῦ καπνός, καὶ κνίσσαις ἀὴρ ἐμολύνετα· δπ:- sunt adversus Ecclesiam in acie stare? Gum erat μονες ἐδάκχευον· διάβολος εχόρευε· πατὴρ ἀπεκήplanta recens, non tamen injuriam passa est: cum ρυττεν υἱὸν, υἱλ, ήτίμαζε πατέρα· ἡ φύσις ἐσχίζετο και cœlum attingit, speras illam posse debellare? εὐσέβεια. Ποῦ τοίνυν οἱ τολμῶντες τῇ Ἐκκλησία – Quando undecim erant apostoli, a nemine superati ἀντιπαρατάττεσθαι; Οτε νεόφυτος ἦν, οὐκ ἠδικήsunt: imo vero undecim, tot millia Ecclesiarum sunt expiscati. Nunc cum terra et mare, culta et inhabitabilis, regio et urbs, et omnes fines reli- • gione referti sunt, tunc speras ei dominari? At tu non potes. Christus dixit, quod porte inferi non prevalebunt adversus earn. Facilius est colum deleri et terram exterminari, quam Ecclesiam exstingui. Quis hæc dicit? Ipse Christus, 4 Colum et terra transibunt, verba autem mea nunquam transibunt. Et recte. Nam Dei verbum ipso cœlo est potentius, quia celum est opus verbi. Dixit Deus, Fiat coelum, et verbum fuit opus. Excurrebat natura nemine impediente, quoniam ipse Dominus est natura et eam immutandi. Ego eam substruxi, qui cœlum constitui; sed pro coelo sanguinem non elfudi, pro cœlo cruci non fui affixus, pro cœlo cœleste corpus non assumpsi. Sed quid dico de cœlo? Angelorum corpus non assumpsi: ut intelligas me θη· ὅτε τοῦ οὐρανοῦ ἥψατο, προσδοκᾷς αὐτῆς περι γενέσθαι. Οτε ἕνδεκα ἦσαν ἀπόστολοι, οὐδὲ εἷς, αὐτῶν ἐκράτησεν, ἀλλ᾽ οἱ ἔνδεκα τοσαύτας μυριάδας ἐσαγήνευσαν. Νῦν, ὅτι ἡ γῆ καὶ θάλασσα, οι κουμένη καὶ ἀοίκητος, χώρα καὶ πόλις καὶ πάντα τὰ πέρατα, τῆς εὐσεβείας ἐπλήσθη, τότε ἐλπίζει: αὐτῆς κρατῆσαι; Αλλ' οὐ δύνασαι Χριστὸς ἀπε φήνατο, ὅτι πύλαι ᾅδου οὐ κατισχύσουσιν αὐτῆς. Εὐκολώτερόν ἐστι τὸν οὐρανὸν ἀφανισθῆναι, καὶ τὴν γῆν ἀπολέσθαι, ἢ τὴν Ἐκκλησίαν παθεῖν. Τίς ταῦτα λέγει; αὐτὸς ὁ Χριστός· ο Ο οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ παρε λεύσεται, οἱ δὲ λόγοι μου οὐ μὴ παρέλθωσι.» Κα! καλῶς· ὁ γὰρ λόγος τοῦ Θεοῦ, αὐτοῦ τοῦ οὐρανοῦ δυνατώτερος· ὁ γὰρ οὐρανὸς, ἔργον τοῦ λόγου. Εἶπεν ὁ Θεὸς, Γενηθήτω οὐρανὸς, καὶ ὁ λόγος ἔργον ἐγένετο. Ετρεχεν ἡ φύσις, καὶ τὸ κωλύον οὐδέν· καὶ γὰρ δεσπότης ἐστὶ τῆς φύσεως, καὶ τοῦ αὐτὴν μεταβαλεῖν. Ἐγὼ αὐτὴν ᾠκοδόμησα, ὁ τὸν οὐρανὸν Ex Chrysostomo, quod cumia propter Ecclesiam fecit Deus.

PRO CONC. FLORENT. CAP. V. DE PRIMATU PAPÆ. στήσας· ἀλλ' ὑπὲρ οὐρανοῦ αἷμα οὐκ ἐξέχεον· ὑπὲρ Ecclesiam magis æstimare, quam colum et terram, οὐρανοῦ οὐκ ἐσταυρώθην· ὑπὲρ οὐρανοῦ οὐράνιον σῶμα οὐκ ἀνέλαβεν· καὶ τί λέγω οὐρανοῦ; ἀγγέλων σῶμα οὐκ ἀνέλαβον· ἵνα μάθῃς ὅτι οὐρανοῦ καὶ ἀγγέλων καὶ πάσης τῆς κτίσεως ἡ Ἐκκλησία τιμιωτέρα. Διὰ τοῦτο, «Ο οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ παρελεύσε ται, οἱ δὲ λόγοι μου οὐ μὴ παρέλθωσιν.» Ευκολώτε ρον τὸν οὐρανὸν ἀφανισθῆναι, καὶ τὴν γῆν σβεσθή ναι, ἢ τοὺς λόγους τοὺς ἐμοὺς διαπεσείν. Τίνες ἦσαν οἱ λόγοι αὐτοῦ, ἐν μέσῳ παράξωμεν· ἴδωμεν μὴ διέπεσαν· οὐκ ἀμφιβάλλω ἐγώ, ἀλλὰ τὴν αἱρετικὸν Επιστομίζω. Τί οὖν εἰσιν οἱ λόγοι; Ο οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ παρελεύσονται, οἱ δὲ λόγοι μου οὐ μὴ παρέλι θωσι. Ποῖος λόγος; «Σὺ εἶ Πέτρος, καὶ ἐπὶ ταύτῃ τῇ πέτρα οικοδομήσω μου τὴν Ἐκκλησίαν· καὶ πύλαι ᾅδου οὐ κατισχύσουσιν αὐτῆς. Ἐπὶ ταύτῃ τῇ πέτρα, οὐκ εἶπεν ἐπὶ Πέτρῳ οὐ γὰρ ἐπὶ τῷ ἀνθρώπῳ, ἀλλ᾽ ἐπὶ τῇ πίστει τοῦ Πέτρου, τὴν ἑαυτοῦ Εκκλησίαν ᾠκοδόμησεν· τί δὲ ἦν ἡ πίστις; «Σὺ εἶ ὁ Χριστὸς ὁ Υἱός τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος.» Πέτραν ἐκάλεσε τὴν Ἐκκλησίαν, δεχομένην κύματα, καὶ μὴ σαλευομένην· καὶ γὰρ ἡ Ἐκκλησία δέχετα: πειβασμούς, ἀλλ' οὐ νικᾶται. Τί οὖν ἐστιν ἐπὶ τῇ πέτρα; τουτέστιν ἐπὶ τῇ ὁμολογίᾳ τοῦ Πέτρου, οὐκ ἐπὶ χρήμασιν· οὐ λίθους βάλλεις, οὐ ξύλα, οὐ σι δήριον; Ουχι, φησίν· οὐ γάρ ἐστιν αἰσθητὴ οἰκο δομή· ταῦτα οἷα ἂν εἴη, τῷ χρόνῳ λύεται· ὁμολο γίαν δὲ οὔτε δαίμονες νικῆσαι δύνανται· καὶ μαρ τυροῦσιν οἱ μάρτυρες, οἱ τὰς πλευράς ξεόμενοι, καὶ τὴν πίστιν οὐκ ἀπολλύντες. Ὢ ξένων πραγμάτων 1 ὁ τεῖχος διορύττεται, καὶ ὁ θησαυρὸς οὐ συλᾶται· ἡ σὰρξ δαπανᾶται, καὶ ἡ πίστις οὐκ ἀναλίο σκεται· τοιαύτη τῶν μαρτύρων ἡ δύναμις. Ἐπὶ τῇ πέτρα οικοδομήσω μου τὴν Ἐκκλησίαν, καὶ πύλαι ᾅδου οὐ κατισχύσουσιν αὐτῆς. Προσέχετε τῇ ἀκρι βείς· ἐκείνους καλεῖ πύλας ᾅδου, τοὺς θάνατον τίκτοντας. Τί οὖν; εἰς τὸν την εισέρχεται τις ὅτε κινδυνεύσει; ναί· ὥσπερ γὰρ πύλαι πόλεως εἴσοδος εἰς τὴν πόλιν, οὕτω πύλα: ᾅδου εἴσοδος εἰς θάνατον. Διὰ τί γάρ, φησίν, οὐ κωλύεις τοὺς πειρασμούς; οὐχί· ἵνα δείξω μου την δύναμιν· ἐὰν μή τις αὐτὴν πολεμήσῃ, ἔχουσιν εἰπεῖν· Είγε ἐπολεμήθη, ἐνικά το ἄν· διὰ τοῦτο ἀφίημι αὐτὴν πολεμηθῆναι, ἵνα μὴ τῇ ἐρημίᾳ τῶν πολεμούντων τὰ τῆς νίκης ἐπι γραφῇ· καὶ πύλαι ᾅδου, οὐκ εἶπεν, οὐ προσβαλοῦσιν αὐτῇ. Τί οὖν; πολεμηθήσεται μὲν, οὐ νικηθήσεται δέ. Χειμάζεται ἡ Ἐκκλησία, ἀλλ᾽ οὐ καταποντίζε ται· ἀλλ' οὐ γίνεται ὑποβρύχιος. Δέχεται βέλη, ἀλλ' οὐ δέχεται τραύματα. Δέχεται μηχανήματα, ἀλλ' ὁ πύργος οὐ σαλεύεται. Καὶ τί λέγω ἡ Ἐκκλησία; ἕνα λόγον ὁ ἁλιεὺς ἐφθέγξατο, καὶ ἔστηκεν ὡς πύργος άσειστος. Πόσοι τύραννοι ἐφιλονείκησαν ἀφανίσαι τὸ ῥῆμα τοῦτο, καὶ οὐκ ἴσχυσαν. Ἐπὶ γὰρ τῇ πέτρα τεθεμελίωται. Εννόησον πόσοι τύραννοι, βασιλεῖς, διαδήματα περικείμενοι· ξίφη ήκονημένα" θηρίων ὀδόντες· θάνατοι προσδοκώμενοι· τήγανα· κάμινος καὶ τὴν μὲν βελοθήκην αὐτοῦ ἐξεκένωσεν ὁ διάβολος, Interpres Latinus alium codicem secutus est. PATROL. GR. CLIX. et omnem creaturam, et ideo cœlum et terra transibunt, verba autem mea nunquam transi - bunt, facilius est coelum aboleri et terram exstin gui, quam mea verba intercidere. Qualia sint verba ejus in medium deducamus. Videamus an interciderint. Non revoco ego in dubium, sed hæreticis os obstruo. Qualia sunt verba? Cœlum et terra transibunt, verba autem mea nunquam transibunt.» Quale verbum? Tu es Petrus, et super hanc petram ædificabo Ecclesiam meam, et portæ inferi non prævalebunt adversus eam. > --‹ Super hane petram, dixit, non in Petro; non enim super o hominem, sed super fidem Petri Ecclesiam suam fundavit. Quid autem erat fides? Tu es Christus Filius Dei vivi. Petram vocavit Ecclesiam undas excipientem, sed non concussam: Ecclesia namque suscipit tentationes, at non superatur. Quid ergo est e super petram?, id est, super confessionemi Petri, non super opes. Non lapides jacis? non ligna? non spicula? Nequaquam dicit: non enim est sensibilis structura. Hæc, qualiacunque sint, tempore dilabuntur, confessionem vero neque demones possunt superare. Testantur martyres, qui latus perfossi, fidem non amiserunt. 0 rem admirabilem! murus foditur, et thesaurus non diripitur; caro absumitur, et fides non consumitur. Ea est martyrum vis. ‹ Super petram ædificabo Ecclesiam meam, et portæ inferi non prævalebunt adversus eam.» Attendite sedulo, eos vocal portas inferi, qui mortem pariunt. Quid igitur? In infernum intrabit si in discrimen venerit? Utique, nam ut portæ urbis sunt ingressus in urbem, sic ports inferni ingressus ad mortem. Cur, inquit, tentationes non prohibes? Nequaquam, ut ostendam vires meas, si nemo eam oppugnarit, possunt respondere: nam si fuisset oppugnata, fuisset utique et expugnata. Propterea eam permitto oppugnari, ne propugnatorum solitudini victoriæ titulus inscribatur, et portæ inferi, non dixit, non aggredientur eam. Quid ergo? Oppugnabitur quidem, sed non superabitur. Fluctuat Ecclesia, sed non mergitur, sed non petit profundum. Excipit tela, sed non admittit vulnera. Excipit machinas, sed turris non quassatur. Sed quid dico Ecclesiam? Unum verbum piscator locutus est, et turris stetit inconcussa. Quot tyranni conati sunt hoc verbum abolere, nec potuerunt! ‹ super petram enim fundata est. Cogita quot tyranni, quot reges ɖjademate redimiti, enses acuti, ferarum dentes, mortes imminentes, sarlagines, fornaces. El pharetram suam exhausit diabolus, et Ecclesiæ non obfuit. Quanam de causa? Quia portæ inferi non prævalebunt adversus cam. Ipsa res testimonium perhibet, testatur eventus experientia. Quot bellum gesserunt, non evicerunt. Sed qui bellum gesse↳ runt, silentio transiguntur et oblivioni mandantur,

ᾅδου οὐ κατισχύσουσιν αὐτῆς. Καὶ μαρτυρεῖ τὰ πράγματα· μαρτυρεῖ τῶν γενομένων ἡ πεῖρα πόσοι ἐπολέμησαν· μὴ περιεγένοντο; ἀλλ' οἱ μὲν πολεμήσαντες, σεσίγηνται· καὶ λήθῃ παραδίδονται· ἡ δὲ Ἐκκλησία ἀνθεῖ. Ποῦ Κλαύδιος; ποῦ Αὐγου στος; ποῦ Τιβέριος; Ονόματά ἐστι ψιλά, τούτων δὲ οὐδεὶς μέμνηται· ἐπειδὴ γὰρ τὴν Ἐκκλησίαν ἐπολέμησαν, καὶ τὴν μνήμην ἀπώλεσαν· ἡ δὲ κ· λησία ὑπὲρ τὸν ἥλιον λάμπει.» Ηκουσας τοῦ χρυ σοῦ τῇ ψυχῇ καὶ τῷ στόματι; ἤκουσας τοῦ θεωρεί μονος καὶ θεοφάντορος τοῦδε Πατρός; ὅτι οἱ πολεμοῦντες τὴν Ἐκκλησίαν ἀφανίζονται καὶ λήθη παραδίδονται· ἡ δὲ Ἐκκλησία ἀνθεῖ. Καὶ ῥίπτουσι μὲν οἱ μαχόμενοι βέλη, ἀλλ' αὐτοὶ βάλλονται. Διὰ τί ταῦτα; διότι Χριστὸς αὐτὴν ἑστερέωσε· Χριστὸς αὐτὴν τῷ ἰδίῳ ἀνεκτήσατο αἵματι· δι' οὗ ὁ οὐρανός ἑστερέωται· γῆ ἥδρασται. «Τῷ λόγῳ γὰρ, φησί, Κυρίου, οἱ οὐρανοὶ εστερεώθησαν, καὶ τῷ πνεύματι τοῦ στόματος αὐτοῦ πᾶσα ἡ δύναμις αὐτῶν. Οὐκοῦν τῷ λόγῳ ᾧ ἐστερέωσε τὸν οὐρανὸν, ἐστερέωσε τὴν Ἐκκλησίαν αὐτοῦ, εἰπών· Ἐπὶ ταύτῃ τῇ πέτρα οἰκοδομήσω μου τὴν Ἐκκλησίαν.» Holᾳ πέτρα; τῇ στεῤῥᾳ τῆς πίστεως ὁμολογία Πέτρου τοῦ ἁλιέως· ἥτις στερεωθεῖσα, διαμένει ἀσάλευτος καὶ ἀκλόνητος καὶ ἀπόρθητος, ὥσπερ καὶ ὁ οὐρανός ἵσταται καὶ διαμένει τῇ δυνάμει τοῦ Λόγου. Δι' ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ γῆς ἡ Ἐκκλησία καὶ ἁγία ἐστί· μᾶλλον δὲ κατὰ τὸν χρυσο ήμονα και χρυσολόγου Ecclesia vero foret. Ubi Claudius, ubi Augustus, τὴν δὲ Ἐκκλησίαν οὐκ ἔβλαψε· διὰ τί; πύλαι γὰρ ubi Tiberius? Nuda sunt nomina, eorum meminit nemo. Nam postquam Ecclesiam oppugnarunt, memoria eorum deleta est, et Ecclesia super soJem refulget, › Audivisti verba doctoris aurei animo et corpore? audisti a Deo afflatum et theologum Patrem hunc? Scilicet quod Ecclesiæ oppugnatores abolentur et oblivioni mandantur, Ecclesia vero floret; et contorquent quidemi tela pugnatores, at ipsi vulnerautur. Gurnam hæc? Quia Christus ipsam firmavit, Christus ipsam suo redemit sanguine, per quem cœlum firmatum est, terra fundata. Domini enim verbo dicit David, ‹ Cœli firmati sunt et spiritu oris ejas omnis virtus eoruin. › Igitur verbo quo firmavit cœlum, firmavit Ecclesiam suam dicens, Super hanc petram ædificabo Ecclesiam meam. › Quam petram? Solidam fidei confessionem Petri piscatoris, quæ firmata manet inconcussa, et immota, et inexpugnabilis, quemadmodum et cœlum stat et permanet vi verbi. Ideo in cœlo et in terra Ecclesia Dei honorabilis et sancta est, imo vero secundum aureorum verborum et sermonum Patrem hunc, cœlo et angelis et omni creatura præstantior est. Ideo et subjicit Christus dicens, ‹ Cœlum et terra transibunt, verha autem mea nunquam transibunt, id est, facilius est cœlum et terram et omnia concuti quam Ecclesiam meam. Incursiones hæretici facient, at non prævalebunt; in petram impingent capita sua et dispergentur, quia super petram fundata G τόνδε Πατέρα, καὶ τοῦ οὐρανοῦ καὶ τῶν ἀγγέλων Ecclesia est. Propterea Ecclesia tanquam petra καὶ πάσης τῆς κτίσεως, ἡ Ἐκκλησία τιμιωτέρα. Δ:δ manebit inconcussa, secura fiducia Christus dixit, καὶ ἐπάγει λέγων ὁ Χριστός, ο Ο οὐρανὸς καὶ ἡ nam qui a principio suæ prædicationis cam oppuγῆ παρελεύσεται, οἱ δὲ λόγοι μου οὐ μὴ παρέαgnaverunt, deleti sunt, et memoria corum cum so- θωσι· ο τουτέστιν, Εὐκολώτερόν ἐστι τὸν οὐρανὸν καὶ mitu periit; Ecclesia vero vernat et refulget super τὴν γῆν καὶ τὰ πάντα σαλευθῆναι, ἢ τὴν ἐμὴν Ἐκε solem. Ubi reges qui in eam desævierunt? ubi κλησίας. Επιδραμοῦνται μὲν οἱ αἱρετικο, ἀλλ' οὐ principes? ubi hæretici? ubi Arius et Eunomius? κατισχύσουσιν. Δώσουσι τὰς κεφαλὰς αὐτῶν ἐν τῇ ubi Nestorius et Dioscorus? ubi Severus et Euty- πέτρᾳ, καὶ σκορπισθήσονται· ὅτι ἐν τῇ πέτρα ή ches? ubi qui præcesserunt et qui postea subsecuti Ἐκκλησία τεθεμελίωται. Διὰ τοῦτο ἡ Ἐκκλησία sunt omnes? Nonne perierunt? nonne, exstincti ὥσπερ πέτρα, μενεῖ ἀσάλευτος· ἀσφαλὴς ἡ πεποίsunt? Sed Ecclesia tune et nunc, et semper est, θησις· ὁ Χριστὸς ἔφη. Οἱ γὰρ ἐξ ἀρχῆς τοῦ κηρύγ usque ad sæculi consummationem et finem. ματος αὐτὴν πολεμήσαντες καὶ πολιορκήσαντες, Αφανίσθησαν καὶ τὸ μνημόσυνον αὐτῶν μετ' ἤχου ἀπώλετο, ἡ δὲ Εκκλησία ἀνθεῖ καὶ λάμπει ὑπὲρ τὸν ἥλιον. Ποῦ οἱ βασιλεῖς οἱ σὐτὴν τυραννήσαντες; ποῦ οἱ ἄρχοντες; ποῦ οἱ αἱρετικοί; που "Αρειος καὶ Ευνόμιος; ποῦ Νεστόριος καὶ Διόσκορος; ποῦ Σεβήρος καὶ Εὐτυχής; ποὺ οἱ πρὸ αὐτῶν, καὶ οἱ μετ' αὐτοὺς πάντες; οὐκ ἀπώλοντο; οὐκ ἠφανίσθησαν; ᾿Αλλ᾽ ἡ Ἐκκλησία καὶ τότε καὶ νῦν καὶ ἀεὶ ἐστί τε καὶ ἔσται μέχρι καὶ αὐτῆς τοῦ αἰῶνος τῆς συντελείας καὶ περατώσεως. Tot igitur et egregiis rebus expositis ex melliQuis sacri doctoris sermonibus, æquum est, quod illi dum oraret evenit, cum omni reverentia commemorare. Sic enim invenimus scriptum in ejus Vita, quam Metaphrastes enarrat, cujus initium, ‹ Oninium qui secundum Deum in hac vita versaţi sunt, o post multa ait: «Cum is noctis in oratione perstaret, se obtulit quædam divina res, el sublimior quam ut oculis cerni posset: et quemadIA'. Ἐπεὶ οὖν τοσαῦτα καὶ λίαν καλὰ ἀπὸ τῶν τοῦ ἱεροῦ ἐκείνου Πατρὸς μελιῤῥύτων προεθήκαμεν ιδ γων, δέον ἐστὶν ἵνα καὶ ὅπερ συνέβη ἐκείνῳ προσευχομένῳ, εὐλαβέστατα διηγήσασθαι· οὕτω γάρ εὕρομεν εἰς τὸν βίον αὐτοῦ, ἐν ὁ Μεταφραστής γράφει, οὗ ἡ ἀρχή… Καὶ πάντων μὲν τῶν κατὰ θε ν πολιτευσαμένων ὁ βίος,» μετὰ πολλὰ ἄλλα φησί • Τούτῳ δὲ νυκτὸς εἰς προσευχὴν ἱσταμένων, φαίνεται τι θεῖον καὶ ὀφθαλμῶν ὑψηλότερον· καὶ ὥστερ εἰς

deat, ita et audire novum videatur, itaque novum quiddam et horrore plenum audisee. Cæterum anianadvertendum quod huic narrationi æque mista sunt timor et lætitia. Duo quidam viri alba amicti veste, aspectu horrifico, visi sunt ei de cœlo descendere, huicque præclaro viro dum oraret in conspectum venisse, quorum alter volumen, alter claves manibus continere videbatur. Cumque Joannes hanc novam speciem miraretur, timore esse correptum: hos vero manibus apprehensum erexisse et metum abstersisse, bonoque animo eum esse jussisse; percontanti quinam essent ii viri tanta præditi gloria, qui accedere ad se dignati esscnt: Ne timeas, eos dixisse, nos venimus a Christo missi. Alterum postea manu protensa volumen tradidisse, dicentem; Sunie librum, nam ego sum Joannes cui sapientia Dei pectus tradidit, in quod et recumbere voluit, quæ quidem te et per nos ad Scripturas pernoscendas idoneum reddet, et te quasi manu ducet ad ejus cognitionem. Alterum vero manu extensa: Sume, dixisse, las claves, meque Petrùm esse scito, cui Deus claves in manus tradidit, quem nunc, per me, crede te eadem gra - tia qua me, participem facere. Quare quæcunque ligaveris vel solveris super terram, erunt ea ligata vel soluta et in cœlis.» Nonne deprehendis ex his, alterum, una cum munere Scripturas facile interpretandi, et barum intelligentiam a datore sapientiæ adjunxisse? alterum vero una cum facultate solvendi et ligandi et intelligendi, injunxisse, et pie in Jesum Christum Dei Filium per eum credendi? Credite in posterum quod sine obedientia erga Petrum salvari non potestis. Et jure quidem. Nam is est porta salutis. Qui per eum in cognitionemi ſidei non ingreditur, id est, ut eum agnoscal esse Christi vicarium, non poterit unquam salutem consequi. Nam, ut Christus inquit, «Ego sum ostiun; qui non intrat per ostium, sed aliunde ascensunt parat, fur est et latro "; ita et Petrus ejus successor dicit: Qui non credit per me Filium invisibilis Dei et Patris in carne genitum, qui passus est et resurrexit, et cætera dispensationis mysteria, hie hæreticus est et salvari nullo unquam tempore PRO CONC. FLORENT. CAP. V. DE PRIMATU PAPÆ. μέσον αὐτὸ θεῖναι γλώττης ἀγών, οὕτω δὴ καὶ modum rem in medium proponere lingua vix auἀκοῦσαι, καινόν τι καὶ φρικωδέστατον. Αλλὰ καὶ προσέχειν δέον τὸν νοῦν· καὶ γὰρ οὐδὲν ἧττον τοῦ φόβου, καὶ ἡδονῇ συγκέκραται τὸ διήγημα· δύο τινὲς ἄνδρες, λευκοὶ τὴν στολὴν, φοβεροὶ τὴν ὄψιν, οὐρανόθεν ἔδοξαν αὐτῷ κατελθεῖν· καὶ τῷ μεγάλῳ τούτῳ, καὶ αὐτῷ προσεύχεσθαι φαινομένῳ, κατὰ πρόσωπον προσελθεῖν· ὧν ὁ μὲν, τόμον, ἕτερος δὲ, κλεῖς κατέχειν ἐῴκει· τὸν Ἰωάννην δὲ, τὸ καινὸν αὐτῶν τοῦ εἴδους καταπλαγέντα, φόβῳ ληφθῆναι· τοὺς δὲ, τῶν χειρῶν ἐπιλαβομένους, διαναστῆσαι, λύειν τε τὸν φόβον αὐτῷ, καὶ θαῤῥεῖν ἐγκελεύειν τῷ δὲ, πυθομένῳ τίνες ἂν εἶεν, οι γε τηλικαύτης δόξης ἠξιωμένοι, πρὸς αὐτὸν ἐληλύθασι, Μὴ φοβοῦ, τούτους εἰπεῖν· οἶδε, ἡμεῖς ἥκομεν σοι πεμφθέν τες παρὰ Χριστοῦ· εἶτα τὸν μὲν τὴν χεῖρα ἐκτείνοντα, τὸν τόμον ἐπιδιδόναι, Δέξαι τε λέγοντα τὸ βιβλίον· Ἐγὼ γὰρ Ἰωάννης, ᾧπερ ἡ τοῦ Θεοῦ σοφία τὸ στῆθος ἀνῆκε, καὶ ἐπιπεσεῖν αὐτῷ παρεδέξατο. Ητις δέ σοι καὶ δι' ἡμῶν τὰ τῶν Γραφῶν εὔληπτα θήσει· καὶ χειραγωγήσει ταύτης πρὸς τὴν ἐπίγνωσιν· τὸν δ᾽ ἄλλον, Δέξαι, καὶ τὴν χεῖρα ὀρέγοντα φάναι, τὰς δὲ τὰς κλεῖς· ἐμὲ δὲ Πέτρον ἴσθι, τὸν παρὰ Θεοῦ ταύτας ἐγχειρισθέντα· δν καὶ νῦν δι' ἐμοῦ πίστευε, τῆς αὐτῆς σε χάριτος ἀξιοῦντα· ὥσ τε ὅσα ἂν δήσῃς ἡ λύσῃς ἐπὶ τῆς γῆς, ἴσθι δεδεμένα ταῦτα εἶναι ἢ λελυμένα καὶ ἐν τοῖς οὐρανοῖς. Εγνως ἄρα κὰν τούτοις, ὅτι, ὁ μὲν, τὴν τῶν Γραφῶν ἑρμηνείαν εύληπτον εἶναι αὐτῷ, καὶ τὴν τούτων ἐπίγνωσιν παρὰ τοῦ τῆς σοφίας χορηγοῦ ἐδωρήσατο· ὁ δὲ σὺν τῷ λύειν καὶ δεσμεῖν, καὶ τῷ γνῶναι καὶ εὐσε βῶς πιστεύειν Ἰησοῦν Χριστὸν τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ δι' αὐτοῦ ἐγκελεύεται· πείσθητι λοιπόν, ὅτι ἄνευ τῆς τοῦ Πέτρου ὑποταγῆς σωθῆναι οὐ δύνῃ, καὶ εἰκότως· ἐκεῖνος γάρ ἐστιν ἡ θύρα τῆς σωτηρίας" ὁ μὴ εἰσερχόμενος δι' αὐτοῦ εἰς τὴν τῆς πίστεως ἐπίγνωσιν, τουτέστιν, ἵνα γινώσκῃ αὐτὸν τοποτη ρητὴν τοῦ Χριστοῦ, οὐ δύναται εὑρεῖν ποτε σωτης μίαν. Ωσπερ γάρ φησιν ὁ Χριστὸς, «Εγώ εἰμι ἡ Ούρα, ὁ μὴ εἰσερχόμενος διὰ τῆς θύρας, ἀλλὰ ἀλλα χόθεν ἀναβαίνων, ἐκεῖνος κλέπτης ἐστὶ καὶ ληστής κ οὕτω καὶ ὁ διάδοχος αὐτοῦ Πέτρος φησίν·. Ο μή πιστεύων δι᾿ ἐμοῦ τὸν Υἱὸν τοῦ ἀοράτου Θεοῦ καὶ Πατρὸς γεννηθέντα σαρκί, καὶ παθόντα, καὶ ἀναστάντα, καὶ τἆλλα τῆς οἰκονομίας μυστήρια, οὗτος poterit.. Hæc igitur et talia tenentes, quorum reαἱρετικός ἐστι, καὶ σωθῆναι οὐδέποτε δυνήσεται. Ταῦτα τοίνυν καὶ ἄλλα & πλήρης πᾶσα τῶν διδασκά λων γραφὴ ἔχοντες, τῇ Ἐκκλησίᾳ υποτασσώμεθα καὶ ἐν αὐτῇ μένωμεν, καὶ ἐν τῇ ὑποταγῇ αὐτῆς εὐχώμεθα διαμεἶναι εἰς τὸν αἰῶνα τὸν ἅπαντα, ἵνα ἵλεων τὸν Κύριον εὕρωμεν ἐν τῇ ἡμέρᾳ τῇ φοβερά τῆς ἀνταποδόσεως. Γένοιτο, γένοιτο. Επίλογος. Ηδη κατὰ δυνατὸν τὴν ἡμετέραν ὑπόσχεσιν ἐπληρώσαμεν, ὑπεραπολογησάμενοι τῶν ἐν τῷ ὅρῳ τῆς ἐν Φλωρεντίᾳ συνόδου πέντε ἄρθρων. Εἰρήκαμεν δὲ ταῦτα, ἀπὸ τῶν κοινῶν Πατέρων καὶ διδασκάλων λαβόντες ἀφορμάς, οὓς ἡ Ἐκκλησία δοξάζει ἁγίους, • Joan. S. fertæ sunt omnes doctorum scripturæ, Ecclesiæe subjicimur in eaque permanemus, et in obedientia ejus persistere in omnia sæcula deprecanur ut propitium Deum nanciscamur iu tremenda die retributionis. Fiat, fiat. ΔΙΧ. Epilogus. Jam quoad ejus fieri potuit præstitimus quod polliciti sumus, allata ad quinque articulos responsione, qui in decreto Florentina synodi continentur. Conscripsimus vero hæc a communibus Patribus ac doctoribus desumpta materia, quos

JOSEPHI METII. PRO CONC. FLORENT. Ecclesia sanctos esse decernit, illorum vestigiis τοῖς ίχνεσιν αὐτῶν ἑπόμενοι· καὶ τοὺς ταυτα θεολο insistendo, et qui læc litteris theologicis mandave- γήσαντας καὶ παραδεδωκότας, ἀληθεῖς ὄντας ἀπου runt et tradiderunt ut veraces suscipiendo, quibus Ephesius Marcus non valens in synodio contradicere et sui incertus certamen detrectavit. Perfecimus autem hoc opus multo labore ac studio: propterea omnes qui hæc perlegerint, oro, ne dolose et cum præsumptione aut proprio affectu inducti, percurrant, sed sincera dispositione adhibita suam conscientiam judicem dictis præficiant. Arbitror enim eum qui hac conditione ad legendum accesserit, a morbo se vindicaturum magnamque gratiam habiturum ei qui næc edidit et elaboravit, cum hanc commentationem ex multis locis collegerim et coagmentarim. Exantlavimus vero hunc laborem, ut Dominus scit, qui occulta cognoscit,non τινὰ θηρώμενοι πρόσκαιρον, οὐδὲ κέρδος ἑαυτοῖς gloriam aucupando temporariam, neque opum comparandarum gratia, sed pura et pia mente pro virili parte veritati patrocinari exoptantes: quæ quidem iis qui aperte sanctis contradicere nolunt, liquido est demonstrata. Et ea præterea de causa hoc opus aggressi sumus ut qui horum studiorum sunt ignari, et tamen de hoc dogmate ambigunt, nequaquam amplius excusationem afferre possint, se sententias et dicta sanctorum plane ignorare. Ideo æquum mihi visum est volumen hoc rerum contexere, et resipiscere aliquando volentibus veluti sumptuosum quoddam convivlum apponere. Ecclesia vero sponsa immaculata nullas sordes vel rugas admittens, sole lucidior denuo apparebit, ut fuit, et est, et erit, quanquam disrumpantur qui contra sentiunt, nam semper exstitit extra errorem, neque diversas opiniones prædicavit, sed easdem illas quas a divino ore Salvatoris accepit. Rogo vos iterum, o charissimi, ut hæc cum charitate legatis et spiritu fdei, ac si vera et justa visa fuerint, iis assentiamini; si vero contra, confutetis et scriptis editis ration:s afferatis, ut et nos iis perpensis sententiain nostram cum charitate dicamus, retractantes nostra vel deleutes. Spero igitur Deo flsus, qui pacis est pater, vos his rationibus suasos veritati cessuros, animi candorem et obedientiam Deo præstando; mutuoque accipiendo Paracleti gratiam et pru. dentiam; nam co concedente nulla mutatio vel imminutio pii et patrii spiritus consequetur; neque orthodoxa veritas imminuetur. Absit. Malo enim millies mori quam suadere vos ut tantillumin quidem a vera fide declinetis. Resipiscite rogo, fratres, resipiscite. Quandiu vos in hac falsa suasione perdurabitis? quandiu si non utroque, altero tamen pede claudicabitis? Excitemini, segnes, qui humi repitis, exsurgatis, ne dum vos malum somnum stertitis, facile inimicus disseminet discordiæ zzaniam. Tollatur paries qui dirimit sepem, liamus unum corpus sub eodem capite est autem zaput ipse Christus, quem ot magistrum ac vitæ datorem pie et pura conscientia se ¡uendo, cognoscemus Deum et Patrem ejus, a quo ab æterno sine defuzu et sine passione est genitus, sanctissimumδεχόμενοι, οἷς ὁ Ἐφέσου ἐν τῇ συνόδῳ μὴ δυνάμε · νος ἀντιλέγειν, καὶ ἀποῤῥήσας τὸν ἀγῶνα ἐξέκλινε - τετέλεσται δὲ τὸ ἔργον ἡμῖν, οὐκ ὀλίγα μογήσασι καὶ πεπονηκόσι. Διὰ πάντας τοὺς διερχομένους ταῦτα παρακαλῶ, μὴ μετὰ σκαιωρίας ἢ πεισμονῆς, μηδὲ πρὸς τὸ ἴδιον ἀποβλέποντας βούλημα, διιέναι· ἀλλὰ μετά καθαρᾶς διαθέσεως τὴν ἑαυτῶν συνείδησιν κριτὴν ἐπιστήσαντας τοῖς ῥηθείσιν. Οἶμαι γὰρ τὸν ταῦτα τοῦτον ἐπιόντα τὸν τρόπον, τῆς νόσου άπαλλαγήσεσθαι, καὶ τῷ ἐκτεθεικότι καὶ πονήσαντι χά ριτας ἀνομολογήσειν· συναγαγόντι τὰ ῥητὰ πολλα χόθεν καὶ συναρμόσαντι. Υπέστημεν δὲ τὸν πόνον, ὡς οἶδε Κύριος ὁ τῶν κρυπτῶν γνώστης, οὐ δόξαν προσποιῆσαι βουλόμενοι, ἀλλὰ καθαρᾷ καὶ εὐλαβεῖ γνώμῃ, τῇ ἀληθείᾳ ὅσον οἷόν τε συναγορῆσαι γλιχό μενοι· ἥτις τοῖς μὴ προδήλως τοῖς ἁγίοις ἀντιλέγειν ἐθέλουσι, τρανῶς ἀποδείκνυται. Ετι κἀκεῖνο ἐφιέμενοι, τοῦ ἔργου ἡψάμεθα, ὡς ἂν οἱ λόγων τοιούτων ἄπειροι, καὶ ὅμως περὶ τὸ δόγμα τοῦτο διστάζοντες, μὴ προφασίζοιντο ἔτι, τὰς γνώμας καὶ ῥήσεις τῶν ἁγίων μὴ εἰδέναι σαφῶς· διὰ ταῦτ' ἔδοξέ μοι δια καιον τὴν σύνταξιν τῶν ῥητῶν ταύτην ποιῆσαι, καὶ τοῖς βουλομένοις ἀνανήψαί ποτε, ὥσπερ εξωχίαν τινὰ πολυτελή προθεῖναι· κἀντεῦθεν ἡ τοῦ Θεοῦ Εκκλησία, ἡ ἄσπιλος νύμφη, ἡ μηδένα σπίλον ἔχουσα ἡ ῥυτίδα, λαμπροτέρα ήλιου αὖθις ἀναφανή σεται, ὥσπερ ἦν καὶ ἔστι καὶ ἔσται, καν διαῤῥαγώ σιν οἱ τἀναντία φρονοῦντες· οὐδαμοῦ γὰρ εὕρηται πλανωμένη, οὐδ᾽ ἑτέραν δόξαν κηρύττουσα· ἀλλ' αὐτὴν ἐκείνην, ἣν ἀπὸ τοῦ σωτηρίου παρέλαβε στο ματος. Δέομαι δὲ καὶ αὖθις ὑμῶν, ὦ φίλτατοι, διελθεῖν αὐτὰ μετ' ἀγάπης καὶ τῆς ἐν πνεύματι πίσ στεως· καὶ εἰ μὲν ἀληθῆ καὶ δίκαια δόξῃ, πεισθῆ ναι· εἰ δὲ τοὐναντίον, ἀποδεῖξαι· καὶ τοὺς λόγους προθεῖναι, γραφῇ παραδόντας· ἵνα καὶ ἡμεῖς αὐτὰ διασκεψάμενοι, τὸ δοκοῦν μετ' ἀγάπη; εἴπωμεν, ἢ μεταπεισθέντες, ή διαγράψαντες. θαῤῥῶ μὲν οὖν καὶ πέποιθα τῷ Θεῷ τῷ τῆς εἰρήνης Πατρὶ, ὅτι καὶ αὐτοὶ τοῖς λόγοις πεισθέντες, τῇ ἀληθείᾳ υποχωρή σετε, εὐγνωμοσύνην καὶ εὐπείθειαν τῷ Θεῷ δόντες, ἀντιλαβόντες δὲ τὴν τοῦ Παρακλήτου χάριν καὶ σύνο εσιν. Οὐδεμία γὰρ τούτου δοθέντος, ἐναλλαγὴ ἢ μείωσις τοῦ εὐσεβοῦς καὶ πατρίου φρονήματος για νεται· οὐδὲ τὸ ὀρθόδοξον ἐλαττονται. Απαγο· οὐ καινοτομία εἰσάγεται μυρίους γὰρ ἂν εἰκόνα μᾶλλον θανάτους, ἢ φθορὰν ἡντιναοῦν τῆς ἀληθοῦς πίστεως καταδέξασθαι. Σύνετε τοίνυν, ἀδελφοί, παρά καλῶ, σύνετε. Εως πότε επιμενεῖτε τῇ πεισμονῇ; ἕως πότε εἰ καὶ μὴ ἀμφοῖν, θατέρῳ γοῦν χωλανεῖτε ποδί; διεγέρθητε οἱ νωθείς· οἱ χαμερπεῖς ὑψώθητε μὴ τὸν κακὸν ὕπνον ὑπνοῦσιν ὑμῖν, ῥᾳδίως ὁ ἐχθρὸς τὰ τῆς διχονοίας ἐπισπείρῃ ζιζάνια· λυθήτω τὸ μεσότειχον τοῦ φραγμοῦ· γενώμεθα σῶμα ἓν, ὑπὸ τῇ αὐτῇ κεφαλῇ· ἔστι δὲ κεφαλὴ αὐτὸς ὁ Χριστός, ᾧτικι ὡς διδασκάλῳ καὶ τῆς ζωῆς χορηγῷ, εὐσεβῶς καὶ καθαρᾷ τη συνειδήσει ἑπόμενοι, γνωσόμεθα τὸν