auctoris collato versionem Latinam adornavimus notisque aliquot, ubi opus esse visum est, textum illustravimus. Plura sane pro rei natura et eorum temporum consuetudine huic scripto cum aliis ejusdem argumenti sunt communia, et nonnulla quoque eodem fere modo ac in aliis Gregorii libris recurrunt; non caret tamen hæc Apologia propria sun et dispositione et tractatione atque omnino digna visa est, quæ cæteris scriptis in Allatii Græcia orthodoxa publicatis hoc tandem loco adjungatur. Citatos Patrum textus non omnes in suo fonte adire potuimus; potiores tamen non negleximus in melioribus editionibus indagare, quod interdum nou parum dispendii afferebat, cum antiquiorum allegandi ratio nec undequaque sit accurata nec cum hodiernarum editionum ordine aple conspiret. ΤΟΥ ΜΑΚΑΡΙΟΥ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΠΑΤΡΙΑΡΧΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ, ΤΟΥ ΟΜΟΛΟΓΗΤΟΥ, ΕΙΣ ΤΗΝ ΤΟΥ ΕΦΕΣΟΥ ΟΜΟΛΟΓΙΑΝ. BEATI GREGORII CONSTANTINOPOLITANI (PATRIARCHÆ ET CONFESSORIS APOLOGIA CONTRA EPHESII CONFESSIONEM. NUNC PRIMUM EDITA CURANTE J. HERGENROETHER, S. THEOL. IN WIRCEBURGENSI LITTERARUM UNIVERSITATE PROFESSORE. Ὁ τῆς Ἐφεσίων πόλεως ἀρχιερεὺς κύριος Μάρ κος ὁ ἔκ τινος πατρωνυμίας Εὐγενικός καλούμενος, τὴν τοῦ μακαρίου Παύλου φωνὴν ἀκηκοὼς τὴν οὕτω κελεύουσαν, ὡς Καρδίᾳ μὲν πιστεύεται εἰς δι καιοσύνην, στόματι δὲ ὁμολογεῖται εἰς σωτηρίας ὁμολογίαν ἐγγράφως ἐξέθετο, ἵνα κατά δηλον ποιήσῃ ταύτην, οὐ μόνον τοῖς ἔγγιστα, ἀλλὰ καὶ τοῖς πόρρω καὶ μακρὰν οὖσι. Διὸ χρεών ἐστι τοῖς ἐντυγχάνουσι ταύτῃ, ἀνερευνᾷν, εἰ συνάδει ταῖς τῶν μακαρίων Πατέρων θεολογίαις, ἵν' ἑνστερνίζηται, εἰ οὕτως ἔχει, παρὰ πάντων, ὡς συνάδουσα τοῖς ἐκείνων παραδόσεσι· καὶ χάριτας ὁμολογεῖν τῷ ἐκτεθεικότι, καὶ τούτῳ ἐνοῦσθαι μᾶλλον ἢ τοῖς ἄλλως κηρύττουσιν· εἰ δ' ἄλλως καὶ οὐ κατὰ τὴν ἀκριβῆ τῶν θεολόγων παράδοσιν, ἐπισημειοῦσθαι εἰς δήλωσιν τῆς ἀληθείας. Καὶ ἡμεῖς οὖν ταύτῃ ἐντυχόντες ἀρτίως εἰς ἡμᾶς καταντησάσῃ ἀνερευνῆσαι PRAEFATIO. Ephesiorum urbis antistos dominus Marcus, qui ex patronymia quadam vocatur Eugenicus, beati Pauli voce audita, que ita præcipit: Corde creditur ad justitiam, ore autem confessio fit ad salutem, scripto confessionem consignavit, ut manifestam eam redderet non solum iis qui prope ipsi sunt, sed et iis qui longinqui et procul degunt. Ideo necessarium est iis, quibus ea ad manus venit, scrutari, an cum beatorum Patrum theologicis institutionibus concordet, ut onnes, si ita est, eam ampleetantur velut illorum traditionibus consonantem; et gratias deinde agère ei qui illam conscripsit, eique adhærere magis quam iis qui aliter prædicant; si vero aliter se habet et non secunduin securatam theologorum traditionem, il indicare in veritatis manifestationem oportebit. Et nos igitur, cum illa nuper ad manus nostras pervenerit, perscrutari eain studebiRom. x, 10. Verba: Ομολογεῖται εἰς σωτηρίαν, omisit seriptor cod. Men.

GREGORII MAMMAR CP. PATRIARCHE mus, et quidquid invenerimus bene recteque expo- σπουδάζομεν, καὶ πᾶν 8 ἂν εὔροιμεν καλῶς συντε situm et declaratu n, uti decet, libenter amplectemur; quidquid vero secus, i doctorum et theologorum armis refutabimus. Neque vero hoc mirandum, si scripta viri, qui in grammatica disciplina el in scribendis libris celebre nonen adeptus est (α) et scholae puerorum diuturno tempore præfuit, nunc ab indocto ac rudi homine subjiciuntur examini; oportet enim eum, qui illi jungitur et unitur, non simpliciter ei adhærere, nisi sententiam, quam tenet, explorarit, maxime cum et ad impugnandam ecumenicam synodum ipse insurgat. Si itaque et rudes sumus, novimus tamen eum qui dirit, id quod sæpe perfectis non adfuit, puerum invenisse, et quod sapientes fugit, idiotis apparuisse, et quod magistrog latuit, discipulis affulsisse. Congruum itaque est,-quæ ipse omisit, vel quæ eum latuerunt ac fugerunt, exquirere ac diligenter animadvertere el holare; putamus enim et nos Spiritum Dei habcre. Sed ne longius sermonem protrahamus, ad ipsum Confessionem accedamus per partes eam pertraclantes, pr.us ex ipsa partem proponentes, consequenter vero defensionem, ipsamque ex Ecclesiæ doctoribus ac theologis confirmantes. Verba vero bonorabilis Ephesii sic se habent (b): EPHES. E。o, Dei gratia piis dogmatibus innutritus el Sanctani et catholicam Ecclesiam sequeus per omn- c nia, credo et confiteor Deuin et Patrem solum ingenitum et principii expertem, fontem vero et causam Filii et Spiritus sancti; etenim Filius ex ipso genitus est, et Spiritus ex ipso procedit, neque Filus quidquam confert ad processionem, quemadmodum neque Spiritus ad generationem; sive simul progressiones fieri et secun invicem, ut Patres theologi docent; icirco enim et Spiritus sanctus per Filium procedere dicitur, hoc est cum Filio (c) et sicut Filius, licet non per generationis modum ut ille; Filius vero non dicitur per Spiritum generari, propterea quod relativum est Filli nomen, ne Fibus Spiritus esse videatur, RESP. Iste igitur hunc in modum hane theologiam a sanctis sèmet accepisse ostendere nititur. Nos vero Cf. Matth. x1, 25; Luc. x, 21; 1 Cor. 1, 27. Eadem verba habet Pseudo-Damascenus Orat. Pe its qui in fide dormierunt, c. 1, Opp. Dam. I, p. 584 (α) Non adeo laudant Ephesii doctrinam et ernditionem tam Georgius Scholarius in resp. ad ejusdem capita syllogistica, tum Bessarion. Ducas in list. Byz., c. 31, Marcum vocat in Græcis disciplinis et in saciarum synodorum decretis canonem et stalerau immobilem (ἐν Ἑλληνικοί; μαθή μασι καὶ ὁρίοις τῶν ἁγίων συνόδων κανόνα και στάθμην ἀπαρέκδοτον. Εrat omnino, cur adνε sarii unionis Marcum suum summis laudibus celebrarent, qui tamen nunquam solide pugnavit et θὲν καὶ ἐξηγηθεν, κατὰ τὸ εἰκὸς ἀσμένως ενστερ νισόμεθα, ὁ δὲ ἄλλως, διὰ τῶν διδασκάλων καὶ θεολόγων τούτου τὸν ἔλεγχον ποιησόμεθα. Καὶ οὐ θαυμαστόν γε τοῦτο, εἰ ὁ ἀνὴρ ἐπὶ γραμματικῇ καὶ λογογραφία κέκλεισται καὶ διδασκαλείου παίδων προέστη χρόνον ἤδη συχνών, ὑπὸ ἀμαθοῦς δὲ καὶ ἰδιώτου τὰ αὐτοῦ νῦν ἐξετάζονται· δεῖ γὰρ τὸν ἐνούμενον αὐτῷ μὴ ἁπλῶς ἐνοῦσθαι, εἰ μὴ τὴν δόξαν, ἣν ἔχει, ἀνερευνῴη· ἐπεὶ καὶ μάλιστα προς εἰκουμενικῆς συνόδου ἀπόφασιν ἀνθίσταται. Εἰ οὖν ἰδιῶταί ἐσμεν, ἀλλ' οἴδαμεν τὸν εἰπόντα, ὡς ὁ πολλάκις τελείους Ελιπε, παιδίον εὗρατο, καὶ ἡ σοφούς παρέδραμεν, ιδιώτας ενέσκηψε, καὶ ὁ διδασκάλους διέλαθε, μαθηταῖς ἐπεφοίτησεν Εἰκὸς οὖν ἐστιν, δ αὐτῷ ἐνέλιπεν ἢ παρέδραμεν ἢ διέλαθεν, εὑρεῖν καὶ συνιέναι ἡμῖν· δοκοῦμεν γὰρ καὶ ἡμεῖς Πνεῦμα Θεοῦ ἔχειν. Αλλ' ἵνα μὴ μακρὸν ἐκτείνωμες τὸν λόγον, ζωμεν ἐπ' αὐτὴν τὴν ὁμολογίαν, κατά μικρόν ταύτην επεξεργαζόμενοι, πρότερον ἐξ αὐτ τῆς μέρος προθέντες καὶ ἀκολούθως τὴν ἀπολογίαν, βεβαιοῦντες ἐκ τῶν διδασκάλων καὶ θεολόγων τῆς Ἐκκλησίας. Εχουσι δὲ τὰ τοῦ αἰδεσίμου Εφέσου ἐπὶ λέξεως οὕτως· Ἐγὼ τῇ τοῦ Θεοῦ χάριτι δόγμασιν ἐντραφείς εὐσεβέσι καὶ τῇ ἁγίᾳ καὶ καθολικῇ Ἐκκλησίᾳ διὰ πάντων ἑπόμενος, πιστεύω καὶ ὁμολογῶ τὸν Θεὸν καὶ Πατέρα μόνον αναρχον καὶ ἀναίτιον, πηγὴν δὲ καὶ αἰτίαν τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος· ὅ τε γὰρ Υι; ἐξ αὐτοῦ γεγέννηται, καὶ τὸ Πνεῦμα ἐξ αὐτοῦ ἐκε πορεύεται, μηδὲν τοῦ Υἱοῦ συμβαλλομένου πρὸς τὴν ἐκπόρευσιν, ὥσπερ οὐδὲ τοῦ Πνεύματος προς τὴν γέννησιν ἢ κατὰ τὸ ἅμα τὰς προόδου; εἶναι καὶ σὺν ἀλλήλαις, ὡς οἱ θεολόγοι Πατέρες διδάσκουσι· διὰ τοῦτο γὰρ καὶ τὸ Πνεῦμα ἅγιον ἐκπορεύεσθα: δι' Υἱοῦ λέγεται, τουτέστι μετὰ τοῦ Υἱοῦ, καὶ ὡς ὁ Υἱός, εἰ καὶ μὴ γεννητῶς ὡς ἐκεῖνο,· ὁ δὲ γίλ; οὐ λέγεται γεννάσθαι διὰ τοῦ Πνεύματος διὰ τὸ σχετικὴν εἶναι τὸ τοῦ Υἱοῦ ὄνομα, ἵνα μὴ δόξῃ Ο Υιός εἶναι τοῦ Πνεύματος. Καὶ οὗτος μὲν οὕτω παρὰ τῶν ἁγίων ειληφέναι τὴν θεολογίαν ταύτην πειρᾶται δεικνύναι· ἡμεῖς edl. Le Quien. Mon. Γ. 115: δοκῶμεν. Alludit ad 1 Cor. vii. eadein sexcenties ad nauseam usque inculcavit. (b) Revera nibil aliud continet Ephesii scriptum, quam quæ Gregorius suis inseruit. Eum mhil omisisse ostendit facta hujas textus cum Marci operibus collatio, prout in manuscriptis codicibus exstant. (c) lta de his præpositionibus διὰ εἰ μετά et ve tustiores nonnulli schismatici statuerunt apud Be c. l. 1, ad Theod. Sulg. n 9, G. O. u, p. 109,

' B' δέ φαμεν, ὡς εἰ μὲν ἡ ἔκθεσις αὕτη τῆς ὁμολογίας dicimus, quod si hanc Gdei expositio iutemerataus τῇ τῶν Πατέρων ἀκραιφνεί θεολογία εἶπετο, εξαι πόδεκτος ὑπῆρχεν ἂν καὶ ἡμῖν καὶ τῆς προσηκούστις εὐλαβείας ἠξιοῦτο. Ἐπεὶ δὲ εὐθὺς καὶ ἐν προοιμίοις συρφετώδη τινὰ ἐγκατέμιξε ταύτῃ, τὸ, • Μηδὲν τοῦ Υἱοῦ συμβαλλομένου πρὸς τὴν ἐκπό ρευσιν,» καὶ τὸ, ο "Η κατὰ τὸ ἅμα της προίδους εἶναι, ο καὶ τὸ, ο Διὰ τοῦτο γὰρ καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορεύεσθαι δι' Υἱοῦ λέγεται, τουτέστι μετὰ τοῦ γιοῦ, ο ἅτινα καινοφωνίας εἰσὶ προδήλως καὶ πόρξω τῆς τῶν διδασκάλων διανοίας, φέρε δὴ διὰ τῶν διδασκάλων τῆς Ἐκκλησίας τὰ ἀντιδοξοῦντα αὐτῷ προθῶμεν εἰς μαρτύριον τῆς ἀληθοῦς θεολογίας ἡμῶν· ἐκεῖθεν γὰρ ἡ τῶν δη μάτων ἀλήθεια. Φησὶ γὰρ Αθανάσιος ὁ μέγα;· • Όσα ἔχει τὸ Πνεῦμα, ταῦτα παρὰ τοῦ Λόγου λαβὼν ἔχει· ν καὶ ὁ Νύσσης Γρηγόριος ἐν τῷ κατά Μακεδονιανών τρίτῳ λόγῳ φησίν·. Εφ' ᾧ γάρ ἡ κατὰ τὸ ἀγαθὸν ἐνέργεια οὐδεμίαν ἐλάττωσιν * παραλλαγὴν ἔχει, πῶς ἐστιν εὔλογον, τὴν κατὰ τὸν ἀριθμὸν τάξιν ἐλαττώσεώς τινος ἢ τῆς κατὰ φύσιν παραλλαγής οἴεσθαι σημεῖον εἶναι; ὥσπερ ἂν εἰ τις ἐν τρισὶ λαμπάσι διῃρημένην βλέπων τὴν φλόγα, αἰτίαν δὲ τοῦ τρίτου φωτης ὑποθώμεθα εἶναι τὴν πρώτην φλόγα, ἐκ διαδόσεως διὰ τοῦ μέσου τὸ ἄκρον ἐξάψασαν· ἔπειτα κατασκευάζει πλεονάζειν (10, ἐν τῇ πρώτῃ φλογί τὴν θερμασίαν, τῇ δὲ ἐφεξῆς ὑποβεβηκέναι καὶ πρὸς τὸ ἔλαττον ἔχειν τὴν παραλλαγήν, τὴν δὲ τρίτην παραλλαγήν, τὴν δὲ τρίτην μηδὲ πῦρ ἔτι λέγεσθαι κἂν παραπλησίως καίῃ (: καὶ φαίνῃ καὶ πάντα τὰ τοῦ πυρὸς ἐργάζηται. Καὶ ἀπὸ τούτου τοίνυν τοῦ ὑποδείγματος τοῦ ἁγίου δῆλον, ὡς τὸ τρίτον ἐκ τοῦ πρώτου διὰ τοῦ μέσου οὐσιωδῶς τὸ εἶναι ἔχει· ἐκ γὰρ διαδόσεως διὰ τοῦ μέσου τὸ ἄκρον ἐξάπτεσθαι εἴρηκεν. Ο δὲ ἱερός Δαμασκηνὸς ἐν τῷ τρισκαιδεκάτῳ τῶν Θεολογικῶν, • Αὐτὸς οὖν, ο φησίν (ὁ Πατήρ δηλονότι), ο Λότου άλυσσος, Λόγου γεννήτωρ, καὶ διὰ Λόγου προς βολεὺς ἐκφαντορικοῦ Πνεύματος· ὅθεν δῆλόν ἐστιν, ὡς οὐ τὸ μετὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ διὰ τοῦ Υἱοῦ σημαίνει, κἂν αὐτὸς τοῦτο διισχυρίζηται. 'Αλλ᾽ οὐδὲ μὴν αἱ πρόοδοι ἅμα εἰσί. Καὶ βεβαιοί τοῦτο Γρηγόριος ὁ Θεολόγος φάσκων·. Τὸ τῆς ἐκφάνσεως διάφορον ἢ τῆς πρὸς ἄλληλα σχέσεως διάφορον καὶ τὴν κλῆσιν πεποίηκε· ο δῆλον γὰρ ὡς εἰ ἅμα αἱ πρόοδοι, Mon. f. 115 a. Marc. f. 205 b, ɛl. Hæc verba ex Athan. or. 3 (al. 4), c. Arian. auctor noster pariter dat ad imp. Trapez. c. 4; sic et Niceph. Blem: or. 2. c. 6 (G. O. P. 44, 45); Constant. Meliten. or. 1. n. 35 (il. I, 742). Celeberrimus hic locus, de quo vide suium, Nov. IP. Bibl. 1V, p. 20, ut ex orat. de Spirit. saucl. adv. Maced. allegatur a Becco epigr. (G. Ο. ΙΙ, 537), a Georgio Trapez. ad J. Cuiurl. (1, 530, 531) et ante hos a Niceph. Blem (I, 56), cc.). c. xai, "H add. ap. Becc. et al.; Blen, Trapez. et («) Allatii versio, quæ in tribus locis fere eadem est. Negal simul esse progressiones, non spectato Patrini sequeretur doctrina:, facile et nobis videretur admittenda et digna quæ cum veneratione susciperetur. Quoniam” vero statim atque in ipso exordin sublesta quædəm illi immiscuit, qualia sunt ista: • Nihil Filius confert al processionem sive secundum simul deri progressiones, deinde, e lulcirco enim et Spiritus sanctus per Filium procedere dicitur, hoc est cum Filio,» quæ manifeste nov. sunt assertiones et longe a doctorum mente alienæ, age jam per Ecclesiæ doctores contraria ipsius sententiæ proponamus in vera: theologi:e nostræ testimonium; exinde enim nobis dngmatum veritas fluit. Dicit namque magnus Athanasius: «Quæcunque habet Spiritus, hæc a Verbo habet accepta, et Gregorius Nyssenus libro tertio contra Macedonianos ait: ‹ In quibus enim quæ secundum bonum operatio est, nullam imminationem aut immutationem habet; quomodò rationi consentaneum fuerit, ordinem secundum numerum imminutiouis alicujus aut secundum naturam immutationis signum esse existimare? Queinadmodum si quis in tribus lampadibus sullivisain flammam conspiciens, causa:n vero tertii luminis supponamus esse primam flammam Ex communicatione cum medio extremum inflammantem, postmodum asirueret, in prima flamma abundare calorem, cain vero quæ subsequitur, inimutari et paulatim imminui, tertiam vero nee ignem amplius censendam esse, licet æqua ratione adurat et splendeat, omniaque que sunt ignis, operetur (a). › Ex hoc igitur sancti exemplo manifestum est, tertium ex primo per medium essentialiter habere exsistentiam; namque ex communicatione cum nædio extremum iufammari dixit. Sanctus vero Damascenus capite tertio decimo Theologicorum, «Ipse igitur, inquit (videlicet Pater), Verbi abyssus, Verbi genitor et per Verbum revelantis et explanantis Spiritus productor, ▸ unde apertum est, illud per Filium non júen significare ac cum Filio, etiamsi ipse (Eph.) loc pertinaciter asserat. Sed neque progressiones sunt simul Εt confirmat lioc Gregorius Theologus dicens: Apparitionis vel mutuæ habitudinis diversitas diversam quoque eorum appellationern effecoll. nostri omniHunt. Codd. nostri εἴη.. πρώτην add. Becc. Ricc. φωτός τοῦ τρίτου. Marc. δέ. Trap. κατασκευάζειν. Becc. πλεονάζων. Becca el Blem. λογίζεσθαι. Iden textus ap. Greg. al imp. Trap. n. 18 (infra. col. 242), apud Becc. (Epig. 1; G. O. HI, 535), Georg. Metochi. c. Manuel. c. 21 (ib. 11, 1039). Naz. De Spirit. sanct. ap. Becc. Epigr. 1, et in tom. Cypr. 1, n. 5 (G. O. II, 536, 224). ordine temporis, sed ordine logico. Hac de re confer Constantinum Meliteniotam, orat. 1, c. 28 (Gr. orthod. t. II, p. 701 706).

› GREGORII MAMM.E CP. PATRIARCHE cit; perspicuum enim, quod si simul essent pro- οὐκ ἂν ἔλεγε τό της εκφάνσεως εἶναι διάφορον. Καὶ gressiones, haud dixisset diversum esse apparis καταμάθοι ἄν τις τοῦτο καὶ τρανότερον καὶ ἐκ τῶν tionis modum. Discere idem quis poterit et ela- λοιπῶν τῆς Ἐκκλησίας θεολόγων καὶ διδασκάλων, rius ex cæteris quoque Ecclesiæ theologis et do- Φησὶ γὰρ ᾿Αθανάσιος ἐν τῷ γ' τῶν Κατὰ 'Αρεια ctoribus. Ait enim Athanasius libro tertio Contra νῶν· Οὐ τὸ Πνεῦμα συνάπτει τὸν Λόγον τῷ Arianos: Non Spiritus conjungit Patri Verbum, Πατρί, ἀλλὰ τὸ Πνεῦμα τοῦτο παρὰ τοῦ Λόγου λαμ sed Spiritus a Verbo id accipit», et in epistola ad βάνει· ι καὶ ἐν τῇ πρὸς Σεραπίωνα • «Τοιαύτην Serapionem: Talem naturam et ordinem habet φύσιν καὶ τάξιν ἔχει τὸ Πνεῦμα πρὸς τὸν Υἱόν, οἶαν Spiritus ad Filium qualem Filius ad Patrem. › ἔχει ὁ Υἱὸς πρὸς τὸν Πατέρα.» Ηκιστα λοιπὸν τῇ Alterum minime theologorum sententiæ expositio τῶν θεολόγων γνώμῃ σύμφωνος ἡ ἐξήγησις αυτη· ista consonat; neque vox per Filium concordat οὐδέ γε τὸ διὰ τοῦ Υἱοῦ τῷ μετὰ τοῦ Υἱοῦ συμilli voci cum Filio: nemo enim Sanctorum hanc φωνεῖ· οὐδεὶς γὰρ τῶν ἁγίων ἐξέθετο ταύτην την exposuit theologiam. Nam si cadem est præpositio θεολογίαν. Εἰ γὰρ ταυτὸν ἡ διὰ τῇ μετά, ὡς αὐτός per cum præpositione cum, ut iste dicit, Procedit φησιν, ὅτι «Εκπορεύεται τὸ Πνεῦμα διὰ τοῦ Υἱοῦ, Spiritus per Filium, hoc est euumn Filio, licebit τουτέστι μετὰ τοῦ Υἱοῦ, ο ἔξεστι λέγειν καὶ τὸ dicere et vice versa, generari et Filium ex Patre ἀνάπαλιν, ὡς γεννᾶται καὶ ὁ Υἱὸς ἐκ Πατρὸς διευ per Spiritum. Quod vero praepositio per non si- τοῦ Πνεύματος. Οτι δὲ οὐ τὸ ὁμοῦ βούλεται ἡ διὰ, gnificat simul procedere Filium et Spiritum, ad παρίτωσαν οι θεολόγοι τῆς Ἐκκλησίας καὶ δια id probandum procedant Ecclesia theologi, litem χρινησάτωσαν τὴν παρεξήγησιν ταύτην. Φησὶ γὰρ dirimant et hanc perversa: judicent expositionem, & Νύσσης ἐν τῷ κατ' Ευνομίου πρώτῳ • • Ως Ail enim Nyssenus libro primo Adversus Euno- γὰρ συνάπτεται τῷ Πατρὶ ὁ Υἱὸς καὶ τὸ ἐξ αὐτοῦ miui. ‹ Quemadmodum conjungitur Patri Filius εἶναι ἔχων οὐχ ὑστερίζει κατὰ τὴν ὕπαρξιν, οὕτω et, licet ex illo originem ducat, tamen secundum και (β) τοῦ Μονογενοῦς ἔχεται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, exsistentiam non est posterior, ita et Unigenito ἐπινοίᾳ μόνῃ κατὰ τὸν τῆς αἰτίας λόγον προ adhæret sanctus Spiritus, sola ratione secundum θεωρουμένου τῆς τοῦ Πνεύματος ὑποστάσεως· ν causae rationem præ Spiritus exsistentia præintel- καὶ Βασίλειος ὁ θεοφάντωρ ἐν τῷ ἐξ' τῶν πρὸς lecto. Et Basilius divus, I. XVII, ad Amphilochium Ἀμφιλόχιον οὕτω θεολογεῖ ι Ὡς τοίνυν ἔχει ὁ docet: «Sicut igitur se habet Filius ad Patrem, ita et Υἱὸς πρὸς τὸν Πατέρα, οὕτω καὶ πρὸς τὸν Υἱὸν τὸ ad Filium Spiritus secundum traditum a Verbo Πνεῦμα κατὰ τὴν παραδεδομένην τοῦ Λόγου orili: em. Quod si Spiritus cum Filio una collocatur, G σύνταξιν. Εἰ δὲ τὸ Πνεῦμα τῷ Υἱῷ συντέτακται et Filius cum Patre, collocabitur et Spiritus cum ὁ δὲ Υἱὸς τῷ Πατρὶ, καὶ τὸ Πνεῦμα τῷ Πατρὶ δη Patre. Esse vero etiam ordinem in sancta Trini- λονότι. ο Οτι δὲ καὶ τάξις ἐστὶν ἐν τῇ ἁγίᾳ Τριάδι, tate, quem omnes pic prædicantes custodiant opor- ἦν δεῖ φυλάττειν πάντα τὸν εὐσεβῶς θεολογοῦντα, δ tet, ipse Basilius declarat epistola ad canonicas αὐτὸς Βασίλειος παρίστησιν ἐν τῇ πρὸς κανονι concludendo dicens: Usque adeo hæc de ordine κάς φησὶ γὰρ συμπεραίνων· ε Ὥστε ή περὶ innovatio ipsius substantiæ aunihilationem et τὴν τάξιν καινοτομία αὐτῆς τῆς ὑπάρξεως αθέτησιν tidei totius abnegationem habet. Æque ergo in- ἔχει καὶ ὅλης τῆς πίστεώς ἐστιν ἄρνησις· ὁμοίως pium est et ad creaturas Spiritum detrudere et οὖν ἐστιν ἀσεβὲς καὶ ἐπὶ τὴν κτίσιν καταγαγεῖν καὶ superioren Filio vel Patre statuere sive secundum ὑπερτιθέναι αὐτὸ ἢ Υἱοῦ ἡ Πατρός, ἢ κατὰ tempus sive secundum ordinem.» Et rursum ideun χρόνον ἢ κατὰ τὴν τάξιν ο καὶ αὖθις ὁ αὐτὸς epistola ad Gregorium fratrem Quemadmodum ἐν τῇ πρὸς τὸν ἀδελφὸν Γρηγόριον φησίν - in catena, › inquit, equi unius annuli summitatem • Ωσπερ ἐξ ἁλύσεως ὁ τοῦ ἑνὸς ἄκρου διψάμενος apprehendit, koc ipso simul et alterum insertum καὶ τὸ ἕτερον ἄκρον συνεπεσπάσατο, οὕτως ὁ τὸ attrahit, ita et hic Spiritum trahit, per ipsum et p Πνεῦμα ἐλκύσας δι' αὐτοῦ καὶ τὸν Υἱὸν καὶ τὸν ΠαFilium et patrem simul attraxit; et Filium si quis " τέρα συνεφιλκύσατο· καὶ τὸν Υἱὸν ἀληθῶς ὅστις vere apprehenderit, habebit et ipsum utrinque hinc Patrem illius, illine Spiritum sanctum una compactum.» Hac ratione sancti distinctionem in diviApud Becc. Epigr. iv (G. Ο. I, 550), dicitur oratio 4. Cr. et Constantin. Mclien. (ibid. 733). Fp. 1 ad Ser. Becc. Epigr. iv. G. Ο. II, 552. Verba οἱ θεολόγοι -- διεκρινησάτωσαν (sic) in Cod. Mon. prius omissa posterior manus margini adscripsit. Becc. de un. Eccl. de pror. Sp. sanct. Epigr. 1 (G. O. 1, 129, 248, 219; 11, 521). Greg. ad imp. Trap. c. 20 (infra col. 246). Mon. ὑστερίξῃ. πάλιν add. apud Greg. 1. c. et Becc. Epigr. r. De proc. Spirit. sancti. λάσῃ, ἕξει αὐτοῦ ἑτέρωθεν ποῖ μὲν τὸν ἑαυτοῦ Πατέρα, ποῖ δὲ τὸ ἅγιον Πνεῦμα συνεπαγόμενον. ο Οὕτως οἱ ἅγιοι τὴν διάκρισιν ἐπὶ τῶν θείων προσώ Τόν omnitt. Cod. Mon. et Marc.; habet Becc. Becc. Epigr. 17, 1. c. p. 552, 553. Apud Becc. I. c. additur, Ἐν τῷ βαπτί σματι. Epigr. iv, 1. c. p. 556. Τον χρόνον Becc. 1. c. Cf. de hac Bas. disputatione Constant. Me liten. orat. 1 n. 33 (G. O. III, 725, 726). Becc. Epigr. tv (ib. p. 556, 557). Beec, εἴ τις. Βιιε. πη - την

CONTRA EPIIESIUM. nis personis prædicaat et naturam divisionis expertem confitentur. Et Gregorius Nyssenus ait: • Immutabilem et per omnia similem naturam confitentes, discrimen cause et causati non infeiamur, in quo solum disjungi alterum ab altero deprehendimus, cum credamus, hoc quidem causain esse, illul autem ex causa, et illius, quod ex causa est, aliud rursus discrimen comprehendimus; namque hoc quidem est immediate a primo, illud vero per id, quod contigue et immediate est ex primo, adeo ut Unigeniti natio absque dubio in Filio permaneat et ex Patre esse Spiritum nulli dubium sit, Filio, qui melius est, sibi ipsi Unigeniti rationem conservante et Spiritum a naturali ad Patrem habitudine minime arcente.» Idcirco et nos, mediationem Fili secundum Patrum scripta in sancta Trinitate asserentes, neque secundum localem quamdam distantiam, neque secundum ea, qua in mia-r teria et corporum crassitie copulantur, cam intelligimus (a), verum secundum dignitatem substantiæ illius omnis materiæ expertis, quæ in tres personas immateriales et subsistentes distinguitur. Conjungitur enim in distinctione et in conjunctione distinguitur. Verum neque seipsum veretur honorabilis iste Ephesinus antistes post panca sançtum Nyssenum adduceus ita dicentem: ‹ Filius Spiritus sancti neque est neque dicitur; neque contra vertitor relativa ista consequentia. Propterea Spiritus sanctus imago Filii dicitur, ut ait divus Apostolus; ex quo desumptum idem dicit magnus Basilius, et Joannes Damascenus in canane in sanctum Basilium ait: «Imago Patris est Filius, et imago Filii Spiritus exsistit. Eodem pacto et substantialis ac naturalis Filii operatio dicitur penes SS. Patres Spiritus sanctus, et ex essentia Filii, Filius autem neque imago Spiritus dicitur neque virtus neque operatio (c) naturalis et substantialis, neque es essentia Spiritus Filius. Quamobrem neque simulta - neam progressionem quam dicit Ephesins, neque phrasis per Filium pro loentione cum Filio adhiVitam unquam apud SS. Patres fuisse poterit ostendere, cum tamen Spiritum ex Patre per Filium procedere» multi Patres praedicent, et ipsa sancta et acumenica synodus. Verum sufficere censeo ca quæ dicta sunt ad demonstranium locutionem per Filium procedere non significare procedere cum Filio vel una cum Filio (d), tumn per (propter) diverπων θεολογοῦσι καὶ τὸ τῆς φύσεως ἀδιαίρετον όμολογοῦσε. Καὶ ὁ Νύσσης Γρηγόριος • Τὸ ἀπαράλλακτον τῆς φύσεως ὁμολογοῦντες τὴν κατὰ τὸ αἴτιον καὶ αἰτιατὸν διαφορὰν οὐκ ἀρνούμεθα ἐν ᾧ μόνον διακρίνεσθαι τὸ ἕτερον τοῦ ἑτέρου καταλαμβάνομεν, τῷ τὸ μὲν αἴτιον πιστεύειν εἶναι, τὸ δὲ ἐκ τοῦ αἰτίου· καὶ τοῦ ἐξ αἰτίας ὄντος άλλην πάλιν διαφορὰν ἐννοοῦμεν· τὸ μὲν γάρ ἐστι προτε χῶς ἐκ τοῦ πρώτου, τὸ δὲ διὰ τοῦ προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου· ὥστε καὶ τὸ μονογενὲς ἀναμφίβολον ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ μένειν καὶ τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸ Πνεῦμα μὴ ἀμφιβάλλειν τῆς τοῦ Υἱοῦ μεσιτείας καὶ ἑαυτῷ τὸ μονογενές φυλαττούσης, καὶ τὸ Πνεῦ μα τῆς φυσικῆς πρὸς τὸν Πατέρα σχέσεως μὴ ἀπειργούσης.» Διὸ καὶ ἡμεῖς μεσιτείαν Υἱοῦ κατά τὰς τῶν Πατέρων γραφὰς ἐν τῇ ἁγίᾳ Τριάδι προσβεύοντες, οὐ κατά τι διάστημα τοπικόν, οὐδὲ κατά τὰ συναπτόμενα ἐν ὕλῃ καὶ πάχει σωματικῷ φρο νοῦμεν αὐτὴν, ἀλλὰ κατ' ἀξίαν τῆς ἀΰλου ἐκείνης οὐσίας, ἥτις εἰς τρία ούλα μὲν, ἐνυπόστατα δι πρόσωπα διαιρείται· συνάπτεται γὰρ ἐν τῷ διαιρεῖσθαι, καὶ διαιρεῖται ἐν τῷ συνάπτεσθαι. Καὶ οὐδὲ ἑαυτὸν αἰδεῖται ὁ τίμιος οὗτος Ἐφέσου τὸν ἅγιον Νύσσης μετά μικρόν προφέρων λέγοντα, ότι ο Ο Υιός τοῦ Πνεύματος οὔτε ἔστιν, οὔτε λέγεται· οὐδὲ ἀντιστρέφει ή σχετική αύτη ἀκολουθία.» Διὰ τοῦτο τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον εἰκὼν λέγεται τοῦ Υἱοῦ, ὡς φησιν ὁ θεῖος ἀπόστολος· ἐξ οὗ λαβὼν καὶ Βασίλειος ὁ μέγας ταυτὸ ἔφησε· καὶ Ἰωάννης ὁ Δαμασκηνός ἐν τῷ εἰς τὸν ἅγιον Βασίλειον κανόνι • Εἰκών του Πατρός ο Υιός, καὶ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα πέφυκεν· ὡσαύτως καὶ οὐσιώδης και φυσική ενέργεια τοῦ Υἱοῦ λέγεται παρὰ τῶν ἁγίων τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ· ὁ δὲ Υϊδ; οὔτε εἰκὼν λέγεται τοῦ Πνεύματος οὔτε δύναμις οὔτε ἐνέργεια φυσικὴ καὶ ουσιώδης, οὔτε ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πνεύ ματος ὁ Γι3;. Οὐκοῦν οὔτε τὸ ἅμα, ὅπερ ὁ Ἐφέσου φησίν, οὔτε τὸ διὰ τοῦ Υἱοῦ ἀντὶ τοῦ μετὰ τοῦ Υἱοῦ ἢ σὺν τῷ Υἱῷ δυνηθείη ἂν ἀποδείξαι εἰρημένον παρὰ τῶν ἁγίων, καὶ ταῦτα πολλῶν ἁγίων κηρυτ τόντων, καὶ αὐτῆς τῆς ἁγίας (καὶ) οικουμενικής συνόδου, τὸ «ἐκ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορευόμε. νον.» 'Αλλ' ἀρκεῖν ἡγοῦμαι τὰ προειρημένα προς ἀπόδειξιν, ὡς τὸ διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορευόμενον οὐ μετὰ τοῦ Υἱοῦ ἢ σὺν τῷ Υἱῷ ἐκπορευόμενον δηλοί, μ διά τε τοῦ διαφόρου τρόπου τῆς ὑπάρξεως, καὶ ὡς οὐ διάκρισιν δηλοῦσι ταῦτα, ἀλλ' ἔνωσιν καὶ οὐ τάξιν Nyss. lib. ad Ablab. Opp. 11, p. 459. Hnc testimonio utuntur Niceph. Blem. orat. 2, c. 13 (G. 0. 1, 55, 50): Becc. de un. Eccl. de proc. Sp. S. c. 7. Epigr. (ib. 1, 120, 293; 11, 536, 537 ). Expositio Alei a Greguin P. IX ad Germanum pa. triarcham missa (apud Conbeds. Opp. S. Maximi, 1. II, p. 691). (α) De his fuse Becc. de process. S,irit. sancti, c. 7, n. 2 seq. (G. (). 1, 292 seq.). Allat. in G. Ο. II, 952, 979, habitualis ista sequela; ib. I, 143. 11 993: et correlativa have series non convertitur. Ita G. O. II, 536; 1, 120, 293; codd. nostri τὸ legunt. Cod. Mon. ἀναμφιβάλλειν. Μon. Γ. 117 a, τό. Hæc postremo corrupta esse videntur; pari lamen modo ut in Mouse. legantur et in cod. Marciano f. 207 b. (c) Cf. de his Becc. Epigr. 1, G. O. H, 548 ex Cyrillo Alex. (d) Vide de hac re Demetrium Pepanum Opp. ed. Rom. t. 1, p. 559 seq.

GREGORII MAMME CP. PATRIARCH.E sum exsistentiæ modum, tum quia non distinctionem ista significant, sed unionem, et non ordihell. EPHES. (II). Exinda et Spiritus quidem Filii dicitur, quia ei secundum naturam proprius est et per ipsum apparet et datur hominibus; Filius autem Spiritus neque est neque dicitur teste Nysseno Gregorio. RESP. Εντεῦθεν καὶ Πνεῦμα μὲν Υἱοῦ λέγεται, διὰ τὸ κατὰ φύσιν οἰκεῖον καὶ τὸ δι' αὐτοῦ πεφηνέναι καὶ δίδοσθαι τοῖς ἀνθρώποις· ὁ δὲ Υἱός τοῦ Πνεύματος οὔτε ἐστὶν οὔτε λέγεται κατά την Νύσσης Γρη γόριον Αξιον οὖν ἐστιν ἐν τούτῳ τῷ μέρει εἰπεῖν πρὸς τὸν αἰδέσιμον Εφέσου, ὡς ὑπέρευγε καὶ τῆς εὑρέ σεως καὶ τῆς ἐκθέσεως· ἀνεῖλες γὰρ τὸ μετὰ τοῦ Υιοῦ καὶ σὺν τῷ Υἱῷ διὰ τοῦ ῥητοῦ τούτου. Εἰ γὰρ τὴ διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ μετὰ τοῦ Υἱοῦ ἢ σὺν τῷ Υἱῷ ἐκπορευόμενον ἐδήλου, πάντως καὶ ὁ Υἱὸς διὰ τοῦ Πνεύματος ελέγετο ἄν. 'Αλλ' ὁ θεολογικώτατος οὗτος, «Οὔτε ἔστιν οὔτε λέγεται», ἔφησεν. Ἀλλὰ καὶ προσκεί μενον ἔχει, ὁ αὐτὸς παρέλιπε, τὸ ὁ Οὐδὲ ἀντιστρέφει ἡ σχετική αὕτη ἀκολουθία, ο Οὐκοῦν καὶ διὰ τούτου σὺν τοῖς προειρημένοις καὶ τοῦτο συμφωνεί και μάλι καλῶς παρίστησιν, ὡς τὸ διὰ τοῦ Υἱοῦ οὐ μετὰ τοῦ γιου δηλοί. Καὶ προφέρει τοῦ ἱεροῦ καὶ θείου Βασι λείου, ὡς διὰ τὸ κατὰ φύσιν οἰκεῖον λέγεται Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, καλῶς λέγει. Ο γὰρ Ευνόμιος ἀκούων αὐτοῦ σὺν τοῖς ἄλλοις οἷς ἔλεγε δεικνύντος, ὡς τῆς αὐτῆς θεότητός ἐστι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὁ θεοστυ γῆ; οὗτος τρίτης εἶναι φύσεως κακῶς φρονῶν ἔλε γεν, ὡς δηλοί Βασίλειος ἐν τῷ πρώτῳ λόγῳ στηλι τεύων αὐτοῦ τὴν κακόνοιαν καὶ φάσκων • Πνεῦμα Χριστοῦ λέγεται ὡς κατὰ φύσιν εκειωμένον αὐ τῷ» καὶ πολλὰς εἰσάγει μαρτυρίας διά τε τῶν ἀγγέλων καὶ τῶν ἀστέρων καὶ τῶν θείων μονῶν, ἵνα δείξῃ, ὡς εἰ καὶ τῇ τάξει διαφέρουσιν, ἀλλ' οὐ τῇ οὐσία διαφέρουσι (δ). Διὸ καὶ Πνεῦμα Χριστοῦ ὡς κατὰ φύσιν ᾠκειωμένον αὐτῷ ἔφησε τουτέστιν ὅτι εἰ καὶ Υἱοῦ Πνεῦμά ἐστί τὰ καὶ λέγεται, αὐτοῦ τοῦ Χριστοῦ Πνεῦμα ὀνομάζοντος τῆς ἀληθείας καὶ τοῦ ᾿Αποστόλου, Εἴ τις Πνεῦμα Χριστοῦ οὐκ ἔχει, οὐκ ἔστιν αὐτοῦ κηρύττοντος, ἀλλ᾽ ἐν ἐστι τῇ φύσει καὶ ἀδιαίρετον, καὶ οὐχ ὡς ὁ θεήλατος Ευνόμιο; ἐφρόνει καὶ μόνῳ τῷ Υἱῷ αἰτίαν ἐτίθει, καὶ κατηγόρημα της φύσεως τοῦ Υἱοῦ ἔλεγε, καὶ βαθμούς εἰσῆγε θεοτήτων. Αλλ' ἔστι κατά φύσιν ἐν τῷ Υἱῷ ὡς μιᾶς καὶ ἀμερίστου τῆς φύ σεως οὔσης ἐν τῷ Πατρὶ καὶ Υἱῷ καὶ ἁγίῳ Πνεύματι καὶ τῆς θεότητος. Η γὰρ οὐσία και φύConvenit igitur hac in parte honorabili Ephesio dicere, admodum præclaram esse inventionen et ‹xpositionem; nam per hoc dictum sustulisti illud, cum Filio et una cum Filio. Si enim locutio per Filium significaret, simul et una cum Filio proce· dere Spiritum, omnino et Filius per Spiritum esse liceretur. Verum suinmus iste Theologus: e Spi. tilus sancti, o inquit, neque est neque dicitur.» Sed et a junctum habunt ea verba, quol ipse omisit; ‹ Nec convertitur relativa ista sequela. › liaque per hoc cum antea dictis et istud concordat • 1 præclare omnino declarat vocem per Filium non significare cum Filio. Et illul, quod ex diva Basilio in medium affert, propterea quod secundum maturam proprius sit Filii, Spiritumn Filii dici, recte dicit. Eunomius enim cum audiret eum una cum aliis, quæ dixit, ostendentem, ejusdem deitatis esse Spiritum sanctum, inimicus Deo ac male senl'ens tertiæ naturæ euni esse contendit, ut Basilius libro primo patefacit ejus malam opinionem refellens atque dicens: ‹ Spiritus Christi dicitur ut secundum naturain illi conjunctus, › atque plura profert testimonia tum per angelos tum per sidera G et per coelestes mansiones, ut demnonstret, eos, licet ordine dliferaut, non tamen subsla:lia dife ferre. Propterea et Spiritum Christi ut secundum naturam ipsi conjunctum dixit; hoc est: elsi et Filii est et dicitur Spiritus ipso Christo Spiritum veritatis appellante et Apostolo prædicante: Si quis Spiritum Christi non habet, non est ejus, tamen unus est natura et indivisus, et non sicut infelix Cunomius sentiebat, qui solo Filio causam (Spiri1:1s) ascripsit et eum effectum naturæ Filii vocavit et gradus iuɖuxit divipitatum, verum secundum naturam est in Filio cum una et indivisa natura að deitas sit in Patre et Flio et Spiritų saneto. Na essentia et natura et leitas in tribus persons una est uumero et velut uua res est in divinis per- σις καὶ θεότης ἐν ταῖς τρισὶν ὑποστάσεσι μία ἐστὶ sonis, nullam omnino habens distinctionem, etsi Hic Gregorii Nysseni textus ut ex homilia tertia in Dominicam orationem, quæ incipit: “Ors προσῆγεν ὁ μέγας Μωϋσῆς, aliegatura Bero De un. Eccl. (G. O. I. 443-188), a Costantino Melite. niota Orat. 1, n. 29 (ib. 11, 755, 756), a Georgio Mesoch. c. Max. Plan. et c. Man. Cret. (ib. 11, 952, 953 et 979-993), atque ab Hugone Etheriano I. 1, c. 3. Non tamen hodie legitur in Gregorii sermonibųs in Pater noster, ut jam notavit Le Quien Dissert. 1 Damasc. § 47, p. 26 et 27. Porro carl. Mains (Nov. PP. Bibl. t. I, 1. iv, p. 40-53) ostendit, in hoven Vaticanis codicibus, iisque vetustioribuε, τῷ ἀριθμῷ, καὶ ὡς ἓν πρᾶγμά ἐστιν ἐν τοῖς θείοις kanc pericopen legi eamqne genuinam omnino esse habendam, etiam particulam éx ibidem contentam vere Gregorii esse, EscainmatismeDus crasisse convictus est in Becci synodali judicio a 1280. cujus textum jam dedit Allatius (G. p. 366-374). Earlem ex Basil. (ad Ampl. c. 18) adducit Const. Meliten. Or. 5, c. 7 G. 0). II, 788). Cf. Basil. c. Eurom. ni, sea. Joan. κιν. 14, Rom. vin, 9. Marc. f. 208 a, ἐν Πατρί.

προσώποις, μηδ' όλως διάκρισιν ἔχουσα, εἰ καὶ τὰ divine persone distinguuntur. Non enim ratione (sla πρόσωπα διακρίνονται· οὐ γὰρ ἐπινοίς ἡ φύσις καὶ οὐσία καὶ θεότης ἐν τοῖς θείοις προσώ παις, ἀλλ' ὡς πράγμα ἔχει. Καὶ τοῦτο ὁ θεῖος Μάξιμος ἐν τῇ τοῦ ᾿Ανομείου διαλέξει διασαφεῖ· αὐτοῦ γὰρ λέγοντος πρὸς τὸν ἱερὸν Μάξιμον, ο "Αλλο ούτ σία καὶ ἄλλο ὑπόστασις, ο ὁ θεῖος Μάξιμος, «Αλλο καὶ ἄλλο εἶπον οὐχ ἓν πρᾶγμα • Εἰ οὖν νομίζει τις ὅτι κατὰ φύσιν οἰκεῖον λέγεται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον καὶ μόνον τοῦ Υἱοῦ, πρῶτον διακεκριμένην ἀξιοῖ τὴν φύσιν τῶν θείων προσώπων, 8 πόρβω πάσης Χριστιανικῆς ψυχῆς καθέστηκεν· ἡ γὰρ μία οὖσα τῷ ἀριθμῷν, πῶς διά ρισιν ἕξει; Τὸ ἐν γὰρ πρὸς ἑαυτὴ πραγματικὴ, οὐ ποιεῖ διάκρισιν· πῶς οὖν αὐτὸς τοῦτο νοεῖ ἡ τίνι σκοπῷ τέθεικεν, οὐ συνορῶμεν. Τὸ δὲ δι' αὐτοῦ πεφηνέναι καὶ δίδοσθαι * τὸ προϊέναι φυσικῶς δηλοί μᾶλλον· διὸ καὶ σύμφωνοί εἰσι κατὰ τοῦτο οἱ ἅγιοι· σαφὲς καὶ ἐκ τοῦ τῷ ῥήματι τούτῳ χρῆσθαι τοὺς θεολόγους καὶ ἐπὶ τῆς τοῦ Υἱοῦ γεννήσεως. Καὶ γὰρ ὁ θεῖος Κύριλλος εἰς τὸ εὐαγγελικὸν ῥητὸν τὸν Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος φησί· «Κἂν γὰρ ἐν Πατρὶ καὶ ἐκ Πατρὸς νοῆται καὶ λέγηται οὐκ ἔκφυλος ἡμῖν καὶ ξένος ἢ ὡς μετ' αὐτὸν δεύτερος εἰσβήσεται, ἀλλ᾽ ὧν ἐν αὐτῷ καὶ συνυπάρχων, ἀεὶ καὶ ἐξ αὐτοῦ πεφηνώς κατὰ τὸν ἄῤῥητον τῆς θείας γεννήσεως τρόπον.» Καὶ πάλιν ἐν τῷ αὐτῷ ῥητῷ· ο 'Αναγκαίως ὁ μας. κάριος Εὐαγγελιστής δριμύτερον τοῖς ἑτεροδιδασκαλοῦσιν ἐπιπηδν, καὶ δουλείας μὲν ἀπάσης ἐξέλκει τὸν Υἱὸν, ἐκ δὲ τῆς ἐλευθέρας καὶ πάντων ἀρχούσης ουσίας εκπεφηνότα δεικνύει, καὶ ἐν αὐτῇ φυσικῶς ὑπάρχειν ισχυρίζεται λέγων· Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος. Καὶ εἰς τὸ, Καὶ Θεὸς ἦν ὁ λόγος, φησίν ο Καὶ τὸν ἀγοράσαντα αὐτοὺς δεσπότην ἀρνούμενοι διὰ τοῦ κατὰ φύσιν οἴεσθαι μὴ εἶναι Θεὸν ἐκ Θεοῦ καὶ Πατρό; πεφηνότα Λόγον, ἀλλὰ νέου ὥσπερ τινὰ καὶ ψευδώνυμον ἡμῖν ἐπεισφέρεσθαι.» Καὶ πάλιν ὁ αὐτὸς ἐν τῷ πέμπτῳ πρὸς Ερμείαν·. Εἶτα τιμήν οίονται τὸν ἐξ αὐτοῦ πεφηνότα κατὰ φύσιν Υἱὸν ταῖς εἰς τὸ μεῖον καταλιπόντε; ψήφοις. ο Καὶ ὁ Βασίλειος ὁ θεῖος ἐν τοῖς ἀντιῤῥητι κοῖ;· ι Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τελειότατον· διὸ παρ' αὐτῷ πάντα τέλεια· καὶ μετὰ βραχέα δεν ἔχον ἐν ἑαυτῷ ἐπίκτητον, ἀλλ' ἀϊδίως πάντα ἔχον, ὡς Πνεῦμα Θεοῦ καὶ ἐξ αὐτοῦ πεφηνές αίτιον ἑαυτοῦ ἔχον ὡς πηγὴν ἑαυτοῦ, κἀκεῖθεν πηγάζον. Καὶ Κύριλλος ἐν τῷ λόγῳ οὗ ἡ ἀρχή. «Τῆς μὲν ἐν ἀνθρώποις εὐκλείας, ο φησίν ο Ιδιόν έστι το Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ, οὗτοι που μόνον ᾗ Λόγος Mon. f. 117 b. f.. Maximi Opp. ed Combefis. t. II, p. 394. Eumdem locum auctor noster allegat lib. ad imp. Trapea. c. 20 (infra col. 246). Juan. 1, 1. Codd., νοεῖται καὶ λέγεται. Marcian. r. 208 a, Εκφυλλος. Idem textus in Becci epigr. 1 (Gr. orth. H, 539, 540). Τον Πατέρα add. Becc tantum natura et essentia et deitas est in divinis personis, sed ut res se habet. Hoc explanat divus Maximus in disputatione Anomæi; cụm enim iste sancto Maximo diceret: «Alind essentia et aliud persona, ille ait: Aliud et aliud nou unam rem dixerunt, a Si quis igitur putat, quia serundum naturam proprius est Filii, ideo solummodo Spiritum sanctum Filii esse dici, primo divinarum personarum naturam distinctam existimat, quo‹l longe ab omui Christiano sensu abest; cum euim: una sit numero, quomodo distinctionem habebit? Unum namque ad seipsnin realem distinctionem non constituit. Quo itaque pacto iste hæc cogitet vel quonam consilio posuerit, haud perspicimus. Quod vero per Filium appareat Spiritus alqne donemur, potius naturalem progressionem delarat; ideoque sancti etiam hac in re concor.laut; perspicuum namque ex eo id fl. quod theologi eodem utuntur vocabulo ad Filii quoque generatinnem declarandam. Etenim divus Cyrillus in Evangelii verba: In principio erat Verbum, Quamvis, inquit, in Patre et ex Patre inteligatur et dicatur, tamen nobis minime ut alienus et peregrinus vel ut secundus post ipsum intrabit, sed at in ipso exsi - stens el semper cum ipso exsistens et ex ipso appa - rens secundum divinæ generatio is ineffabilem modum.. Εt rursus in idem dictum ait: e Ne cessario beatus Evangelista acrius in eos insurgit, qui diversa docent, et ab omni servitute Filium eximit, et ex libera rerumque omnium domina substantia apparentem ostendit, atque in ipsa naturaliter exsistere asseverat, dicens: In principio erat Verbum. › Et in illud: Et Deus erat Verbum, ita disserit: • Dominum, qui nos emit abegantes propterea quod putant eum secundum naturam non esse Deum ex Deo et Patre apparens Verbum, sed quasi spurium quemdam et falsi nominis nobis intrudi.» Εt rursum idem libro quinto ad llermiam: ‹ Deinde honorare se arbitrantur Patrem, dum Filium ex co secundum naturam natum suis calculis ad minorem dignitatem dejiciunt.» Et diviuus Basilius in Antirrheticis, «Spiritus, inquit, sanclus perfectissimus est, quapropter penes einm cuncta perfecta.» Et post pauca: ‹ Nihil in se babet (Spiritus) asciuitium, sed ab eterno omnia possidet ut Spiritus Dei et ex eo apparens, principium sui habens ut fontem sui ipsius et exinde fluens. › Et Cyrillus, in oratione quae incipit: Ejus quæ apud homines est gloriæ,ait: ‹ Proprius est Spiritus Sic Monac. et Marc. f. 208 b, Beccus tanen habet καταλυπούντες, moerore afficientes, vel: dumm Filium, ut minor sit, offendunt. Hucusque hæc Basilii verba adducunt Niceph. Blem. Orat. I, n. 12. Becc. Εpigr. 13 (G. orth. 1, p. 15; II, p. 630). Allegat i-ta Niceph. Blem. 1. c. Sic Nic. Blem. Codd. οὗ τ: Έστι add. Nic. Blem, . by • Digitized of Google

GREGORII MAMMÆ CP. PATRIARCILÆ Filii, non ea ratione tantum, qua Verbum est ap. πεφηνὼς ἐκ Πατρός, ἀλλ' εἰ καὶ νοοῖτο καθ᾿ ἡμᾶς ' parens ex Patre, sed ca effam, qua a nobis concipitur factus homo. Quod vero ad illud spectat, quod Spiritus nobis datur per Filium, nisi et per Filium esse intelligatur, qui eum dat Filius minister potius statuitur. At istud non permiſtit beatus Cyrillus, qui in expositione evangelici illius dicti, Cum autem venerit Paracletus, Spiritus veritatis, hæc habet: «Nam sicuti Filii Spiritus est proprius, naturafter in ipso easistens et per ipsum progrediens, ita certe Patris quoque est proprius. Quibus autem Spiritus communis est, iis profecto et ea, quæ sunt substantiæ, separata et diversa esse nequeunt. Nemo enim eorum, qui impie sentire solent, nos ad ea, quae intelligere nefas est, verhis suis ex imperitia profectis canetur impellere; nemo, inquam, credat, Spiritum Patris per Filium quasi famuli ministerium adimplentem creaturis distribui. Nam id etiam nonnulli insipientes dicere veriti non sunt. Sed potius inde credendum est, quoniam Spiritus sic proprius Filii est, sicut sane Ipsius quoque Dei et Patris, idcirco ad sanctificaudos suos sanctos discipulos ab eo mitti.. Si igitur Spiritus proprius F li naturaliter et in ipso exsistens, et per ipsum progrediens, et eodem pacto proprius, qu Dei quoque Patris, et Spiritum sanctum apparere per Filium idem denotat atque esse eum ex Filio, et quia ex eo.lem esse et proprius ejus dicitur, per quem est proprius et per eum apparuit, idcirco et Filius sancti Spiritus neque est neque dicitur; nec convertitur relativa ista sequela secundum Gregerium Nyssenum, quia Filius eum Spiritus neque sit neque dicatur, non habet vel admittit relativam istam sequelam e converso, nec apparet nec datur per Spiritum (a). Si vero et illud prophetæ verbum proponunt quidam: Dominus misit me et Spiritus ‹ ‹jus, attamen magnus Basilius et hanc contradictionem præclare solvit fibro tertio Adversus Eunomium, cujus initium: ‹ Vix tandem exsatiatus. › Isaias vero ex Domini persona loquens secundum '‘ejus humanitatem ea profert verba: Dominus misit me et Spiritus ejus (b). Nihil ergo ex dictis prodest venerabili Ephesino antistiti ad probandum, Spiritum sanctum non esse per Filium, imo ea magis confirmant dicta et male explanatum ca. sus vocabulum, præpositio per pro cum, quod talis ejus interpretatio nullo molo quadrat in processionem sanctissimni Spiritus, sed potius contrarium, quam ipse voluit, ostensum est et adhuc ostendetur liuatius atque manifestius procedente disquisiIdem textus allegatur in Epigr. 5 Becci (Gr. outh. 11, p. 567, 568). Τοῖς, φuod in codd. deest, ex Berro supple. vimus. Becc., το παρὰ τοῦ ΙΙ. (a) Hæc pestrema periodus suspicionem injicit, ne forte quid desit, cum tautologia quædam apparcat in his verbis. (b) Vide de his verbis Animadversiones in Photi librum De Spirit. sancto, cap. 2, § 4.. Eude.n ἄνθρωπος γεγονώς. • Τὸ δὲ δίδοσθαι εἰ μὴ διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐστιν, ὑπουργὸς μᾶλλον ὁ διδοὺς Υἱός. Ἀλλ᾿ οὐ συγχωρεῖ τοῦτο ὁ μακάριος Κύριλλος ἐν τῇ ἐξηγήσει τοῦ εὐαγγελικοῦ ῥητοῦ, τοῦ. Ὅταν δὲ ἔλθῃ ὁ Παρά κλητος, τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, λέγων • Ωσπερ γὰρ ἴδιον τὸ Η εῦμα τοῦ Υἱοῦ, φυσικῶς τι ἐν αὐτῷ ὑπάρχον καὶ δι' αὐτοῦ προϊόν, οὕτω και τοῦ Πατρός· οἷς δὲ τὸ Πνεῦμα κοινόν, τούτοις εἴη δήπου πάντως ἂν καὶ τὰ τῆς οὐσίας οὐ διωρισμένα· μὴ γὰρ δή τινες ἡμᾶς τῶν δυσσεβεῖν εἰωθότων τοῖς ἐξ ἀμαθείας ἀποκομιζόντων λόγοις, εἰς ἃ μὴ θέμις ἐννοεῖν, ὡς ὑπουργικήν τινα χρείαν ἀποπληρῶν ὁ Υἱὸς τὸ τοῦ Πατρός Πνεῦμα τῇ κτίσει διακονεῖ. Καὶ τοῦτο γὰρ ἀσυνέτως τινὲς οὐ κατέ δεισαν εἰπεῖν. Πιστεύειν δὲ μᾶλλον ἀκόλουθον, ὡς ἐπείπερ ἰδιόν ἐστιν αὐτοῦ, καθάπερ ἀμέλει τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός, ἀποστέλλει τοῖς ἁγίοις αὐτοῦ μα θηταῖς πρὸς ἁγιασμόν.» Εἰ οὖν ἴδιον τοῦ Υἱοῦ φυτ σικῶς, καὶ ἐν αὐτῷ ὑπάρχον, καὶ δι' αὐτοῦ προϊόν, καὶ οὕτως ἴδιον καθάπερ ἀμέλει τοῦ Θεοῦ καὶ Πατ τρὸς, καὶ τὸ πεφηνέναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τὴ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ εἶναι δηλοῖ· καὶ ἐπεὶ ἐξ αὐτοῦ εἴρηται καὶ ἴδιον αὐτοῦ, δι' οὗ ἐστιν ἴδιον, καὶ δι' ἐκείνου πέφηνε· διὰ τοῦτο καὶ ὁ Υἱὸς τοῦ Πνεύματος οὔτε ἔστιν οὔτε λέγεται, οὔτε ἀντιστρέφει ή σχετική αὕτη ἀκολουθία κατὰ τὸν Νύσσης Γρηγόριον διὰ τὸ τὸν Υιόν μήτε ὄντα μήτε λεγόμενον τοῦ Πνεύματος μηδὲ τὴν σχετικὴν ἀκολουθίαν ἀντιστρέφουσαν ἔχειν, μηδὲ πεφηνέναι τὸν Υἱὸν μηδὲ δίδοσθαι διά τοῦ Πνεύματος. Εἰ δὲ καὶ τὸ προφητικὸν ἐκεῖνο προστιθέασι τινες, τὸν Κύριος ἀπέσταλκέ με καὶ τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ (Β), ἀλλ' ὁ μέγας Βασίλειος καὶ ταύ την την διαφωνίαν λύει μάλα καλῶς ἐν τῷ τρίτῳ τῶν πρὸς Εὐνόμιον οὗ ἡ ἀρχή· ο Μόλις ποτέ κορεσθείς.» Ὁ δὲ Ησαΐας ἐκ προσώπου Κυρίου δια λεγόμενος κατὰ τὸ ἀνθρώπινον αὐτοῦ δηλονότι, Κύριος, φησίν, απέσταλκέ με καὶ τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ. Οὐδεμία ἄρα ὠφέλεια ἐκ τῶν εἰρημένων πρὸς τὸ μὴ εἶναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον διὰ τοῦ Υἱοῦ τῷ αἰδεσίμῳ συνάγεται Εφέσου, ἀλλὰ μᾶλλον καὶ βεβαιοῦσι τὰ εἰρημένα, καὶ τὸ παραξηγηθέν, πτω τικὸν ῥῆμα ἡ διὰ ἀντὶ τῆς μετὰ καὶ σὺν ὡς οὐχ ἁρμόζει ὅλως ἡ τοιαύτη εξήγησις αὐτοῦ ἐπὶ τῆς έκπορεύσεως τοῦ παναγίου Πνεύματος, ἀλλὰ μᾶλλον τοὐναντίον οὗ αὐτὸς ἐβούλετο ἀπεδείχθη καὶ ἔτι ἀποδειχθήσεται τρανότερόν τε καὶ περιφανέστερον προβαινούσης τῆς ἐξετάσεως· εἰ καὶ ἀρκοῦσι τὰ είρη μένα, ὡς ἡ διὰ μᾶλλον ἀντὶ τῆς ἐκ παρὰ τοῖς ἁγίοις νοεῖται, οὐ μὴν ὅλως ἀντὶ τῆς μετὰ καὶ σὺν νοεῖται. Becc., ἀμέλει καὶ τοῦ Θ. Isa. xLvil, 16. Basil. l. ut c. Eunom. p.4. Cf. Bucc. Gr. orth. III, p. 638. modo S. Anselmus Cantuariensis lib. De proc. Spirit. sancti contra Gracos, c. 5: floc secundum hominem, quem gerebat, intelligendum est, qui Patris et Spiritus sancti una voluntate et dispositione mundum redempturus in mundo apparuit.

hone Quanquam et dicta suflicient ad probandum, præpositionem per magis pro ex apud sanctos sumi, mullo vero pacto pro præpositione cum, Εἰ δὲ τὰ δι' γιοῦ ἐκπορεύεσθαι τὴν αἰτίαν ἐδή του, καθάπερ οι νέοι θεολόγοι φασὶν, ἀλλ' οὐ τὸ δι' αὐτοῦ ἐκλάμπειν καὶ πεφηνέναι, καὶ ὅλως τὸ συμπροϊέναι καὶ συμπαρομαρτούν κατὰ τὸν θεηγή ρον Δαμασκηνόν· οὐκ ἂν οἱ θεολόγοι πάντε; ἑξῆς ῥητῶς ἀφῄρουν Υἱοῦ τὴν αἰτίαν. Καλώς φησιν ὁ τίμιος οὗτος τὸ διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι τὸ δι' αὐτοῦ ἐκλάμπειν καὶ πεφηνέναι νοεῖν· τὸ δὲ ἐκλάμπειν ἐξ ἐκείνου ἐστὶ, δι' οὗ καὶ ἐκλάμπει, καὶ δι' ἐκείνου πέφηνε, δι᾿ οὗ καὶ ἔστιν, EPHES. (III). Si vero dictiu procedere per Filium causam denotaret, quemadmodum novi isti dicum ifipn'ogi, non aufemí per ipsum effulgere et apparere et prorsus simul cum en prodire et eam conconditari se cundum divinum Dainascénum, neque thealogi omnes inde disertis verbis a Filio causæ rationem excluderent. RESP. (IM). Bene dicit venerandus iste vir per Filium procedere notare per eum effulgere et apparere; efilgere vero (ex illo est, për quem et effulget, et per eum apparet, per quem et est, nt in præcedentibus ostendimus. Quod vero Spiritus sanctus simul cum Filio prodeat, ipsius solius est assertio; nam Spiritus sanctus juxta Ecclesiæ doctores procedit quidem ex Patre, a filio vero accipit. Et hoc Athanasius libro primo Adversus Arianos, cujus initinm: ‹ Næreses quidem omnes, › testatur: ‹ Et ipse quidem Spiritus a Verbo potius accipit, ut Verbum ipsum edixit. Et Anastasius, in oratione quæ inscribitur, De rectis nostris veritatis dogmatibus, quæque incipit:. Eorum quæ de sana nostra fide, i ait: c Salvator noster Jesus de connaturali sibi Spiritu dicit, hunc a Patre procedere, accipere vero a Filio, qui Patris omnia sili vindicat et possidet. Una énim essentia el units ėssentiæ omnia communia; communis est essentia, naturalis enim est habitudo. Et post pauca: «Verbum non est sine spiritu, sicut neque meus sine verbo. Mentem vero dicimus Patrem Verbi, mentem in qua Verbum. Cum hoc est Spiritus sanctus spiritus oris Dei exsistens; os enim Patris est Filius, Et rursum idem: i ErSpiritus sanctus, inquit, veritatis est Spiritus; hic a Patre quidem procedit, sumit vero: Fillo Patris omnia possidente, ad hoc ostendendum et manifestandum, quod una est essentia et accipientis et ejus a quo accipit, et ejus e quo natura fiter procedit. Non enim progressús est ex alterius haturæ persóna vel accepit quid ab eo qui non ei sit consubstantialis. Si vero consubstantialis est ei unde progressus est, et ei ex quo accipit est consubstantialis et ea omnino sibi sunt consubstantialia; quæ enim eidem consubstantialia sunt, hæc manifeste Delinter se consubstantialia erunt et vere consusbian - tialia. Propterea et necessario simul conglorificaufur et coadorantur. Cyrillus vero in verba illa: Insufflavit et dixit eið: Accipite Spiritum sanctum, air: Habel ex se et in se proprium Spiritam, babet eundem in se et Filius, quandoquidem conid: ἐν τοῖς ἔμπροσθεν ἀπεδείξαμεν. Τὸ δὲ συμπροῖἶναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τῷ Υἱῷ αὐτοῦ μόνου ἐστὶ φωνή· τὸ γὰρ Πνεῦμα τὸ ἅγιον παρὰ τῶν διδασκά λων τῆς Ἐκκλησίας ἐκπορεύεται μὲν ἐκ τοῦ Πατρός, παρὰ τοῦ Υἱοῦ δὲ λαμβάνει. Καὶ τοῦτο ᾿Αθανάσιος ἐν τῷ κατ' Αρειανών πρώτῳ, οὗ ἡ ἀρχή, «Α' μὲν αἱρέσεις πᾶσαι, ο φησι· ι Καὶ μὲν αὐτὸ τὸ Πνεῦμα μᾶλλον παρὰ τοῦ Λόγου λαμβάνει, ὡς αὐτὸς εἰρηκεν» Καὶ 'Αναστάσιος δὲ ἐν τῷ λόγῳ οὗ ἡ ἐπι γραφή, ο Περὶ τῶν καθ᾿ ἡμᾶς ὀρθῶν τῆς ἀληθείας δογμάτων ο ἡ δὲ ἀρχὴ τοῦ λόγου, «Τῶν περὶ τῆς ὑγιοῦς ἡμῶν πίστεως, ο φησίν· «Ο δὲ Σωτὴρ ἡμῶν Ἰησοῦς περὶ τοῦ συμφυοῦς αὐτοῦ Παρακλήτου φησίν, ὅτι παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, λαμ βάνει δὲ καὶ τοῦ Υἱοῦ τὰ πάντα τοῦ Πατρὸς οἰκεισυμένου καὶ ἔχοντος· μία γὰρ οὐσία καὶ τῆς μιᾶς οὐσίας πάντα κοινά, κοινὴ δὲ ἡ οὐσία· φυσικὴ γὰρ ἡ σχέσις.» Και μετά βραχέα· ο Λόγος γὰρ χωρίς πνεύματος οὐκ ἔστιν, ὡς οὐδὲ νοῦς χωρὶς λέγου νοῦν δὲ φαμὲν τὸν Πατέρα τοῦ Λόγου, νοῦν ἐν ᾧ ὁ λόγος, μεθ' οὗ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον πνεῦμα στόματος τοῦ Θεοῦ χρηματίζον· στόμα γὰρ Πατρὸς ὁ Υιός» Καὶ πάλιν ὁ αὐτός· ι Καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον άληΘείας Πνεῦμα· τοῦτο δὲ παρὰ τοῦ Πατρὸς μὲν ἐκπορεύεται, λαμβάνει δὲ τὰ τοῦ Υἱοῦ πάντα τὰ τοῦ Πατρὸς ἔχοντος, ὡς ἀπόδειξιν καὶ φανέρωσιν τοῦ ὅτι μία οὐσία ἐστὶ τοῦ τε λαμβάνοντος καὶ τοῦ παρ' οὗ λαμβάνει, καὶ τοῦ ἐξ οὗ φυσικῶς ἐκπορεύεται. Οὐ γὰρ προῆλθεν ἐξ ἑτερουσίου ἢ ἔλαβέ τι τοῦ μὴ ὁμοουσίου· εἰ δὲ ὁμοούσιον ἐστιν αὐτῷ τῷ ὅθεν προἦλθε, καὶ τῷ ἐξ οὗ λαμβάνει, κἀκεῖνα πάντως ἑαυτοῖς ἐστιν ὁμοούσια· τὰ γὰρ τῷ αὐτῷ ὁμοούσια δηλονότι καὶ ἀλλήλοις ἔσται, καὶ ἐται ἀληθῶς ὁμο ούσια· διὸ καὶ ἀναγκαίως συνδοξάζεται καὶ συμπροςκυνεῖται.» Καὶ Κύριλλος δὲ εἰς τὸ, Ενεφύσησε καὶ λέγει αὐτοῖς, Λάβετε Πνεῦμα ἅγιον «Ἔχει δὲ ὁ Πατὴρ ἐξ ἑαυτοῦ τε καὶ ἐν ἑαυτῷ τὸ ἴδιον Πνεύ Mare. f. 209 2. Συμπαρομαρτούν και συμπρο ϊέναι. Eundem Athanasii loem adducit auctor ad imp. Trap. c. 4 (i fra col. 209). Mare., Δογμάτων τῆς ἀληθείας. Confer eundem Anastasis tcatum apud Georg. Metoch. c. Man. Cres. c. 3 (G. O. II, p. leg. ε'ς. Monac. f. 119 b, τό. Joan. xx, 12.

GREGORII MAMM.E CP. PATRIARCILE subs:autialis est et ex cu apparuit essentia:iter, & μα· ἔχει ποῦτο ἐν ἑαυτῷ καὶ ὁ Υἱός, ἐπείπερ ἐστιν omnia quæ sunt genitoris naturaliter habens in seipso. › Et in Apologia ad Theodoreturn, Procedit, inquit, Spiritus sanctus ex Deo et Patre secundum Salvatoris vocem, sed non alienus est a Filio; omnia enim habet cum Patre, › et que sequuntur. Nullatenus ergo locum habet, quod dicit iste, nibil conferre Filium in Spiritus sancti processionem. Spiritum quidem sanctum accipere a Filio sæpius „in sancti Athanasii scriptis, sicut et in aliorum sanctorum libris diligens indagator reperiet (a). Filium vero a Spiritu accipere, nullibi reperiet. Ex dictis ergo non probavit, causæ rationem sanctos. Filio abjudicare, quod contenderat; quare nec hic apologia conveniens videtur. EPIIES. (IV). Alius dicit: Unus fons, id est vna causa superessentialis deitatis Pater et hoc a Filio et a Spiritu distinguitur r (Dionysius); alius vero (Allanasius): ‹ Solus innascibilis et solus fons deitatis l'ater, id est solus causa, sicut et solus causæ expers; alius vero (Gregorius Theologus): • Quæcunque habet Pater, ea sunt Filii, excepta causa), ο alius demum (Maximus): ‹ Etiam Romani Filium non faciunt causam Spiritus sancti.» RESP. ὁμοούσιος, καὶ ἐξ αὐτοῦ πέφηνεν οὐ πωδῶς πάντα τὰ τοῦ γεννήσαντος ἴδια φυσικῶς ἔχων ἐν ἑαυτῷ.» Καλ ἐν τῇ πρὸς Θεοδώρητον απολογία φησίν· ο Εκπο ρεύεται μὲν ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα εξ ἅγιον κατὰ τὴν τοῦ Σωτῆρος φωνήν, ἀλλ' οὐκ ἀλλό τριόν ἐστι τοῦ Υἱοῦ· πάντα γὰρ ἔχει μετὰ τοῦ Πα τρὸς,» καὶ τὰ ἑξῆς Τὸ μηδὲν ἄρα συμβάλλεσθαι τὸν Υἱὸν εἰς τὴν ἐκπόρευσιν τοῦ ἁγίου Πνεύματος οὐδαμῶς ἔχει χώραν. Ὅτι τὸ μὲν Πνεῦμα λαμβάνει παρὰ τοῦ Υἱοῦ καὶ πολλαχοῦ ἐν τοῖς τοῦ ἁγίου Αθα νασίου εὑρήσει τοῦτο καὶ ἄλλων ἁγίων ὁ φιλοπόνως ἐρευνῶν, τὸν δὲ Υἱὸν παρὰ τοῦ Πνεύματος λαμβάνειν οὐδαμοῦ εὑρήσει. Ἐκ τῶν εἰρημένων οὖν οὐκ ἀπέδειξε περὶ τῆς αἰτίας ἣν λέγει ἀφαιρεῖν τοὺς ἁγίους ἐκ τοῦ Υἱοῦ· διὸ οὐδὲ ἐνταῦθα ἁρμόζει ἡ ἀπολογία. Ο μὲν λέγων·. Μόνη πηγή, τουτέστιν αἰτία, τῆς ὑπερουσίων θεότητος ὁ Πατήρ καὶ τούτῳ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Πνεύματος διακρίνεται·, ὁ δέ· • Μόνος ἀγέννητος και μόνος πηγή θεότητος δ Πατήρ, ο τουτέστι μόνος αἰτία, καθάπερ καὶ μόνος ἀναίτιο;· ὁ δέ· «Πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατήρ, τοῦ Υἱοῦ πλὴν τῆς αἰτίας· ὁ δὲ, ὅτι, ο Καὶ οἱ Ρωμαῖοι οὐ τὸν Υἱὸν ποιοῦσιν αἰτίαν τοῦ Πνεύματος. Τὰ ᾿Αλλ' ἀναγκαῖόν ἐστι πρῶτον ὡς ἔχουσιν ἐν τοῖς β.6είοις τὰ εἰρημένα προθεῖναι, είθ' οὕτως καὶ τὴν τούτων πάλιν ἐκ τῶν ἁγίων διασάφησιν ποιῆσαι. Καὶ ὁ μὲν θεῖος Διονύσιος οὕτω λέγει «Τα τῆς ὑπερουσίου θεογονίας οὐκ ἀντιστρέφει πρὸς ἄ:- ληλα. Μόνη δὲ πηγὴ τῆς ὑπερουσίου θεότητος δ Πατήρ, οὐκ ὄντος Υἱοῦ τοῦ Πατρός, οὐδὲ Πατρὸ; τοῦ Υἱοῦ φυλαττόντων δὲ τὰ οἰκεῖα τῶν ὕμνων εὐαγῶς.» Τοῦτο δέ φησιν ὁ ἅγιος πρὸς τοὺς λέο γοντας ἐξ ἀλλήλων εἶναι τὰς ἀρχάς. Τοῦ γὰρ Κυρίου λέγοντος, Ἐγὼ ἐν τῷ Πατρὶ, καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐμοὶ μὴ συνιέντες καλῶς τὰ εἰρημένα ἔφασκον οἱ δεινοὶ περὶ τὴν ἀσέβειαν, ὥσπερ ἐν ἀγγείοις πεπληρωμένοις τὸν μὲν Υἱὸν πληροῦντα τὸ κενὸν τοῦ Πατρός, τὴν δὲ Πατέρα πληροῦντα τὸ κοἶκον τοῦ Υἱοῦ, ἢ τὸ ἀναλίσκειν ἑαυτὴν τὴν θεότητα· ἀλλ' ίνα At necessarium est primò ea dicta proferre pront in ipsis eorum libris exstant, deinde sic et eorumdem explicationem rursus ex sanctis facere. Ac Dionysius quidem ita dicit: Ea quæ supersubstantialis illius divire generationis sunt, inter se mninime reciprocantur. Solus Pater fons supersubstantialis deitatis, cum Pater non sit Filius et FiFilius non sit Paler, conservent vere personæ inviolate propria sua præconia., Hoc autem dicit sanclus contra asserentes, ex se invicem esse principia. Cum enim Dominus dicat: «Ego in Patre et Pater in me, non intelligentes recte dicta ea asserebant qui fortes erant circa impietatem, tanquam in vasis repletis Filium quidem complere Patris vacuitatem, Patrem vero complere Filii vacuun, vel seipsan dissolvere et consumere deitatem. Sed ut res manifestior evadat, ipsorum sanctorum, qui hæc σαφέστερον γένηται, αὐτῶν τῶν ἁγίων τῶν δηλούν 1:otant atque refellunt, dieta adjungamus. Sanetus enim Athanasius, secunda Adversus Arianos oratione, cujus initium, Ego quidem putaveram cos qui Arii iusaniæ,» hæc dicit: Neque enim, ut Vide Camal. c. 101 (Gr. orth. t. 1, p. 446, 437). Τούτῳ, quod deest in reliquis, addidimus ex Mon. 256 f. 125 b. Mon. 27, f. 119 b, μόνη. Dionys. De div. nomin., c. 2. Verba eadem paucis divergentibus habes apud Cama:crum, c. 116 (Gr. orth. II, p. 467). των ταῦτα καὶ ἐλεγχόντων τὰ ῥητά προσθήσωμεν. Ο γὰρ ἅγιος Αθανάσιος ἐν τῷ Κατά Αρειανών δευτέρῳ λόγῳ, οὗ ἡ ἀρχή, • Ἐγὼ μὲν ᾤμην τους τῆς ᾿Αρείου μανίας, ο φησίν·. Οὐ γὰρ, ὡς ἐκεῖν Mcn. 27, τοῦ Πατρὸς Υἱοῦ. Joan. x, 38. In editis Athanasii operibus est oratio 3, quæ incipit, Οἱ 'Αρειομανῖται, ὡς ἔοιχε. Vide Opp. Athan. t. 1, p. 551 ed. Paris. 1698. Sæpe tales citationis defectus occurrant. Poterat in causa esse, quod Noster in suo codice orationis tertiæ principium legendo non advertit. (α) Cl. Animadv. in Phot. librum de Spirit. saucl. Liystagogia, cap. 2, § 10.

sity. ναι νομίζουσιν, ἀντεμβιβαζόμενοι εἰς ἀλλήλους εἰ- illi opinantur, his verbis: Ego in Patre et Paler in σὶν ἐν τῷ λέγεσθαι· Ἐγὼ ἐν τῷ Πατρὶ καὶ ὁ Πα τὴρ ἐν ἐμοῦ· ὥσπερ ἐν ἀγγείοις κενοῖς, ἐξ ἀλλη των πληρουμένοις ὥστε τὸν μὲν Υἱὸν πληρούν τα τὸ κενὸν τοῦ Πατρὸς, τὸν δὲ Πατέρα πλη ροῦντα τὸ κοίλον τοῦ Υἱοῦ· καὶ ἑκάτερον αὐτοῖς μὴ εἶναι πλήρες καὶ τέλειον. Διὸ καὶ τὸ μόνον εἰπεῖν τοῦτο πλέον ἐστὶν ἀσεβείας. Πλήρης γὰρ καὶ τέλειός ἐστιν ὁ Πατήρ, καὶ πλήρωμα θεότητός ἐστιν ὁ Υἱό;. ο Καὶ μετὰ πάνυ βραχέα· «Αὐτὸς γὰρ ὡς ἐκ πηγῆς τοῦ Πατρός έστι ζωή» Καὶ ὁ Θεολό γος πρὸς τὰ ἀνωτέρω εἰρημένα ἀπολογούμενο; καὶ τὰ ἐκείνων προθείς φησιν· ι,Ἢ τῷ ἀναλίσκειν ἑαυτὴν τὴν θεότητα, δ τοῖς προάγουσι μὲν ἐκ τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱόν, εἰς ἑαυτὸν δὲ πάλιν ἀναλύουσιν ἤρεσε.» Πρὸς γοῦν τοὺς τὰ τοιαῦτα καὶ [πρὸς τὸ (6)] ἄγονον εἶναι τὸν Πατέρα λέγοντα; ὅ τε κλεινός Διονύσιος καὶ ὁ θεῖος ᾿Αθανάσιος ἀπολογοῦνται· ὁ μὲν γὰρ ἔφησε· «Τὰ τῆς ὑπερουσίου θεογονίας οὐκ ἀντιστρέφει πρὸς ἄλληλα·, ὁ δέ • Χωριζόμεθα καὶ τῶν ἰουδαῖζόντων καὶ τῶν τὸν Χριστια νισμὸν ἐν Ἰουδαϊσμῷ παραφθειρόντων, οἳ τὸν ἐκ Θεοῦ Θεὸν ἀρνούμενοι θεὸν ἕνα παραπλησίως Ἰου δαίοις λέγουσιν· οὐχ ὅτι μόνος ἀγέννητος καὶ μόνη πηγή θεότητος, διὰ τοῦτο φάντες αὐτὸν εἶναι μόνον Θεόν, ἀλλ' ὡς ἄγονον Υἱοῦ καὶ ἄκαρπον ζῶντος Λόγου καὶ σοφίας ἀληθινῆς. Λόγον γὰρ οἷον τὸν ἐκ καρδίας ἀνθρώπου νομίζουσι τὸν τοῦ Θεοῦ, καὶ σοφίαν τὴν ἐν τῇ ψυχῇ· διὰ τοῦτο πρόσωπον ὃν ἅμα τῷ λόγῳ φασίν, ὥσπερ καὶ τὸν ἄνθρωπον ἅμα τῷ ἑαυτοῦ λόγῳ ἕνα ἄνθρωπον, οὐδὲν πλέον Ἰουδαίων δοξάζοντες.» Καὶ ὁ θεῖος Δαμασκηνός ἐν τῷ ὀγδόῳ τῶν Θεολογικών φησιν· ε υ Υἱὸς ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐγεννήθη, οὐχ ὁ Πατὴρ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, καὶ ὁ Πατὴρ τοῦ Υἱοῦ αἰτιό; ἐστι φυσικῶς. Ταῦτα τοίνυν οὐ συντελοῦσιν αὐτῷ πρὸς τὸ μὴ εξ καὶ καὶ τὸν Υἱὸν πηγὴν τοῦ ἁγίου Πνεύματος, εἰ μήπως καὶ ἑαυτοῦ ἐπελάθετο ὁ στ: ῤῥὸς τῆς Ἐκκλησίας θεμέλιος ὁ μέγας Αθανάσιος πηγὴν εἶναι των Υἱὸν τοῦ ἁγίου Πνεύματος θεολογῶν, ὡς προϊὼν ὁ λόγος δηλώσει. ᾿Αλλὰ χωρὶς τῶν εἰρημένων τὸ μέσ την πηγὴν εἶναι τὸν Πατέρα τῆς ὑπερουσίου θεότης τοῦ οὐκ ἐκβάλλει τὸν Υἱὸν τοῦ εἶναι πηγὴν τοῦ άγιου Πνεύματος. Πάντα γάρ, ὅσα ἔχει ὁ γή, ἐκ τοῦ Πατρὸς ἔχει, ὡς αὐτός φησι· Πάντα όσα ἔχει ὁ Πατὴρ, ἐμὰ ἐστι, καὶ ὅτι διαγώ ζω διὰ τὸν Πατέρα Καὶ τί δεῖ παλιλλογεῖν περί τούτων, ἀρκούντων τῶν εἰρημένων; Ωσπερ άν εἰ τις κ ὶ τὸν Ἀδαμ μόνον πατέρα τῆς ἀνθρωπότης τος λέγων πάντων ἂν λέγοι τῶν ἀνθρώπων πατέρα, ὅπερ οὐκ ἂν εἶπο: πατέρα πάντων ἀνθρώπων, οὐ μὴν καὶ τινῶν τούτους λέγεσθαι πατέρας κωλύσει, Apal Atban. I. C., πληρούμενοι. Codd. plue res haul, πληρουμένοι. Hanpour in ed. Atban, Μαιμου, το κενόν, Ibid. A.bun. id. αὐτῶν μὴ εἶναι πλήρη, καὶ τέ λειων σωμάτων μὲν τοιν τους ε Alu. edit, & Sw. joj up; so vel omittendum vei quid supplenme, significatur, eos in se invicem immitti seseque veluti vacua quædam vasa invicem implere, ita ut Pater Filii et Filius Patris vacu'tatem replea', neuterque ex eis pleuns et perfectus sit. Ideo neque sine summa impietate id vel dici queat. Plenus enim et perfectus est Pater et plenitudo deittis est Filius. › Et post valde pauca: ‹ Ipse enim ut ex fonte Patre est vita.» Et Theologus ad superius dieta apologiam instituens et eorum verba afferens ait: «Vel consumere et absorbere se ipsam deitatem, quod iis placuit, qui ex Patre Filium producunt quidem, in ipsum autem rursus eum resolvunt, › Adversus igitur eos qui talia dicunt et Patrem Filio carentem aiunt inclytus Dionysius ac divus Athanasius defensionem proferunt, quorum alter,. Quæ ad divinam, inquit, spectant generationem, non convertuntur ad invicem; › alter vero ait: ‹ Sejungimur a judaizantibus et a pervertentibus Christianismum in Judaismo, qui Deum ex Deo negantes unum Deum adinstar Jud.corum dicunt, non quia unus solus innascibilis et solus fons deitatis, idcirco eum solum Deum dicentes, sed quod Filius non genuerit et fructu Verbi viventis careat ac vera sapientia. Nam Verbum Dei tale existimant, cujusmodi illud est, quod ex hominis corde procedit, et sapientiam talem, qualis ea, quæ in anima exsistit; idcirco personam unam simul cum Verbo dicunt, sicut et hominein una cum verbo suo unum hominem, nihil amplius quam Judæi sentientes.» Et divus Damascenus octavo theo - logicorum cupitur, e Filius, inquit, ex Patre - nitus est, nou Pater ex Filio, et Pater Filii causa est naturaliter.) Ila: itaque non juvabunt ipsum ad ostendendum, non esse Filium sancti Spiritus fontem. Nisi forte et sui ipsius immemor fuit lirmum Ecclesiæ fundamentum magnus Athanasius, φως Filium fontem Spiritus sancti pradicavit, ut procedens oratio ustendet. Sed præter jam dieta quod Pater solus fons est superessentialis deitati-, non removet Filium, n fous sit Spiritus sancti, Quæcunque enim habet Filius, ex Paire habet, ut ipse dicit: Omnia, quacunque habet pater, mea sunt, et: Ego viro propter Patrem. Et quid oportet ea cuncta repetere, cam ea sufficiant quæ dieta sunt? Quemadmodum si quis Adamum solum patrem humanitatis dicens omnium hominum diceret patrem, cum dictum illud haud omnium bomn.num patrem ducat; minime prohiberet, quominus et hi nonnullorum hominum patres dicerentur, quos › filiis non carentes noverit. Theologus ait ‹: Omnia quæcunque habet Pater, Filii sunt, præter causam, ɔ dum, sive potius legendum προς τούς. Non est Asiamasius, seni Pseudo-Athanasius, qui ista habet liure contra Sabelli gregales, l. 2. ubi Basılı homil. 27 contra Sabethanos præ oculis habuit. Φθάσαντες, col. Joann, xvi, 15, vi, 58,

GREGORII MAMME CP. PATRIARCHÆ iufert vero: «Omnia quacunque Filii, etiam Spiri- οὓς οὐκ οἶδεν οὐκ ἄπαιδας ὄντας. Τοῦ Θεολόγου, tus sunt præter fillationem; › causam hic dicit eam, quæ est secundum generationem (a), quemadmodum ipse explicat in alia sua oratione. Dicit enim in oratione de dogmate et de constitutione episcoporum: Filius vero, si quidem ut causam Patrem sumis, non principii expers est; principium enim Fiii est Pater ut causa. Verba autem diri Maxini sic se habent: «Sanctissimi, qui nunc est, pape synodicam non in tot capitulis, quut scripsistis, regiæ urbis cives reprehenderunt, sed in duobas duntaxat: quorum alterum est de fide Trinitatis ac quod, ut ajunt, dixerit Spiritum sanctum etiam ex Filio procedere; alterum vero de divina iucarnatione. Et post valde pauca: Et de primo quidem consonantia Latinorum Patrum protulerunt testimonia, præterea etiam Cyrilli Alexandrini ex sacra, quam elaboravit, in Joannem Evangelistam lucubratione. Ex quibus non causam se et auctorem Spiritus Filium facere ostenderunt (unam quippe Filii ac Spiritus sancti causam Patrem noverint, alterius quidem generationis modo, alterius vero processionis), sed ut per euu prodire Spiritum significarent eaque ratione conjunctionem substantiæ et absque ulla variatione similitudinem demonstrarent. › Quoniam vero Cyrilli meminit în Expositione in Joannem, licet antea quædamı protulerimus ex hac lucubratione, tamen et in hac apologia et alterius dicti meminisse oportet. Dicit enim in itla verba, Et ego rogabo Patrem: Nam cum una cum Deo Patre naturalibus deitatis bonis Filius communicet, eodem modo Spiritum habet, quo Pater habere intelligitur, non advenditium, neque de foris (stultum enim, imo furiosum est ita sentire); sed quemadmodum unusquisque nostrum proprium in scipso spiritum continet, et ab intimis visceribus ad exteriora profundit; propterea et Christus corporaliter illum insufflavit, ostendens hoc signo quod, quemadmodum ex ore hum ano spiritus prodit corpo Naz. Or. 24, de adventu Ægypt., recent. ed., Or. 34. Citatio hæc apud Nostrum est abrupta et Jacunæ suspicionem ingerit. Marc. f. 211, ὁ αἴτιος. Apus. Μaxim. I. c. legitur: "Οτιπερ γέγραφε δίχα τὸν Κύριον εἶναι τῆς προπατορικῆς ἁμαρτίας ως άνθρωπον καὶ τὸ μὲν πρώτον συμφώνου;, *. Το λ., ut in Icalu austro. Ed. Max., τῶν 'Ρωμ. Π. Hucusque textum adducit Georg Trapez. Gr. orth. I. ρ. 419. Cyrill. in Joan. XIV, 16. Luden eitant Buc eus Or. De un. Excl. Epigr. 1 et 5 (Gr. orth. I, p. 140; II, p. 529, 560). Gregorius noster a imp. (α) Ignorare videtur Gregorius, jamdiu Juannein Beccnu, oral. 2, De injusta depositione, c.18 et 1. iv ad Const. c. 6 (Gr. orth. II, p. 6565, 213) lectionem altía; ut sublestam traduxisse legique voluisse: ἀγεννησία; (amasc.bilitatis). (b) Exstant hæc in S. Maximi epist. ad_Marimain presb. Opp. 11, p. 69, 70, ed. Paris. 1675. Cf. de ea Allatium contra Creygiton., Romae 1665, 1. Ο • Πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατήρ, τοῦ Υἱοῦ πλὴν τῆς απ τίας ο ἐπιφέρει ο Πάντα δὲ ὅσα τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ Πνεύματος, πλὴν τῆς υἱότητος, αἰτίαν λέο γων ἐνταῦθα τὴν κατὰ τὸ γεννᾷ, καθὼς αὐτὸς διασαφεῖ ἐν ἑτέρῳ αὐτοῦ λόγω φησὶ γὰρ ἐν τῷ περὶ δόγματος καὶ καταστάσεως Επισκόπων· δὲ Υἱὸς ἐὰν μὲν ὡ; αἴτιον τὸν Πατέρα λαμβάνης. οὐκ ἄναρχος. Αρχὴ γὰρ ὁ Πατήρ Υἱοῦ ὡς απ τιος» Τὰ δὲ τοῦ θείου Μαξίμου οὕτως ἔχει· • Τῶν τοῦ νῦν ἀγιωτάτου πάππα συνοδικῶν οὐκ ἐν τοσούτοις, ὅτα γεγράφετε, κεφαλαίοις οι της βασιλίδος ἐπελάβοντο· δυσὶ δὲ μόνοις, ὧν τὸ μὲν ὑπάρχει περί θεολογίας, ὅτι τε, φησίν, εἶπεν ἐκε πορεύεσθαι κἀκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· τὸ δὲ ἄλλο περὶ τῆς θείας σαρκώσεως.» Και μετά πάνυ βραχέα ι Καὶ τοῦ μὲν πρώτου συμφώ νους παρήγαγον χρήσεις 'Ρωμαίων Πατέρων, ἔτι γε μὴν καὶ Κυρίλλου Αλεξανδρείας ἐκ τῆς που νηθείσης αὐτῷ εἰς τὸν Εὐαγγελιστὴν Ἰωάννην με ρᾶς πραγματείας. Ἐξ ὧν οὐκ αἰτίαν τὸν Υἱόν ποιοῦντας τοῦ Πνεύματος σφᾶς αὐτοὺς ἀπέδειξαν (μίαν γὰρ ἴσασι Υἱοῦ καὶ Πνεύματος τὸν Πατέρα αἰτίαν, τοῦ μὲν κατὰ γέννησιν, τοῦ δὲ κατ' ἐκπόρεύσιν)· ἀλλ᾽ ἵνα τὸ δι' αὐτοῦ προϊέναι δηλώσωσι, καὶ ταύτῃ τὸ συναφὲς τῆς οὐσία; καὶ τὸ ἀπαράλ λακτον παραστήσωσιν.» Ἐπεὶ δὲ Κυρίλλου μέσ μνηται ἐκ τοῦ κατὰ Ἰωάννην, εἰ καὶ προϋθήκαμεν ἐκ ταύτης της πραγματείας, ἀλλ᾽ οὖν καὶ ἐν τῇδε τῇ ἀπολογίᾳ χρεών ἐστι καὶ ἑτέρου μνησθῆναι ρη τοῦ. Φησὶ γὰρ εἰς τὸν Καγώ ἐρωτήσω τὸν Πατέρα·. Τῶν γὰρ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός φυσικών ἀγαθῶν κοινωνό; υπάρχουν ὁ Υἱός, ἔχει κατὰ τοῦτον τὸν τρόπον τὸ Πνεῦμα, καθ᾽ ὅνπερ ἂν νοοΐτο καὶ ὁ Πατήρ, οὐκ ἔπακτον οὐδὲ ἔξωθεν (ύηθες γάρ, μᾶλλον δὲ καὶ μανικὸν τὸ οὕτω φρονείν)· ἀλλ' ὥσπερ ἡμῶν ἕκαστος τὸ ἴδιον ἐν ἑαυτῷ πνεύμα συνέχει, καὶ ἐκ τῶν ἐνδοτάτων σπλάγχνων εἰ; τὸ ἔξω προχέει· διὰ γὰρ τοῦτο καὶ σωματικῶς αὐτὸ ἐνεφύση Trap. c. 20 (Gr. orth. 1, p. 466, 467), et Andreas Rhod. in Conc. Flor. sess. vi (Hard. IX, p. 72, 73). Alias additur οὐσιωδῶς (substantialiter). 1) Cod. νοεῖτο, Gr. orth. II, 529: sed alibi (I, p. 507; II, p. 560) vocīto. Kal deest Epigr. 1, Gr. orth. II, 529. Kat addi ur ap. Becc. 1. c. Lodl. mend. δογμάτων. Γάρ τοι τοῦτο, Greg. ad imp. Trap. Beccus Epigr. et 5. Αυτό deest Εpigr. 5 (Gr. artl. 1, p. 560). 191. Aliter textum dat Pilzipios l'Eglise orientale, 1. 1, p. 50, πota 15; Latine eum exhibet Anastasius in Collectaneis (Galland. Bibl. PP. ΧΙΙΙ, Γ. 58. 39) Vide et Le Quen Oper. Damascent t. 11, p. 141. Hujus epistolæ, qua plures utuntur - clores, inter quos et ulus Thessaloni eusis in fu chiridio adversus Latinos (Cod. Ambros. C. 236 fuf. f. 15 b), multos twu Gracos tum Launos au-

σεν ὁ Χριστὸς δεικνύς, ὅτι καθάπερ ἐκ σώμα. raliter, sic ex divina substantia modo deitati congruente Spiritus, qui ab ea est, profunditur. Quando igitur ipse Spiritus Dei Patris et Filii est, quomodo nou Pater et Filius unam omnino po. testatem distincre simul et conjunctim possidebunt? Pater enim est Pater, et non Filius, el Filius est Filius, et non Pater; et tamen Pater in Filio et Filius in Patre.» Ac divns quidem CyrilIus ait: Quo modo Pater habet Spiritum, eodem et Filius, et ut est Spiritus Patris, sic est et Filii, ct catera. Willud est vero quale verbum est? Qui norunt intelligent illud, et totum quod est in ea pericope: Quod vero Occidentales sancti etiam ex Filio Spiritum sanctum dicunt et sanctus Maximus per eum prodire illum naturaliter, non et causam habere Filium asserit, mirabile videtur et paradoxum. Sed ut clarius fiat quod de hoc divus Basilius in eadem tractatione habet, præmittamus ipsa Eumonii verba, quæ libro secundo adversus eumdem magnus Basilius proponit. Cum enim iste dicerct: ‹ Si vero propter simplicitatem,ab omni compositione liberam divinæ naturæ virtuti concurrentem ponit substantiam et propter bonitatein, quæ Deo inest, totam Patris virtutem commolamı fuisse in Filii generationem, totam vero rursus Unigeniti virtutem in subsistentiam sancti Spiri tus, ɔ et cætera. Divus Basilius ut impietate referta hæc refutavit et cum ad libri finem venisset, ‹ Illud vero, inquit, cui omnium non patet, quod nulla Filii operatio a Patre divisa et dissecta cst, neque est aliquid in rebus, quod Filio insit el a Patre alienum sit? Ownia enim, inquit, mea tua sunt et lua mea.. Quomodo ergo causam (Spiritus) Unigenito attribuit soli, et ad ejus accusandam naturam (a) hujus creationem assumit? Si igitur duo principia in oppositum inter se ducens hæc ait, cum Munichæo et Marcione contcretur. Quod si ab uno principio res exsistentes dependere ac prodire putat, quod a Filio dicitur esse factum, ad primam causam refertur. Quare, etsi cuncta producta esse per deum Verbum credimus, ounium tamen, causam esse Deum universorum non negamus. Quo pacto autem dividere Spiritum a Deo non habet manifestum periculum, partim 4poτης τοῦ ἀνθρωπείου πρόεισι τὸ πνεῦμα σωματ τικῶς, οὕτω καὶ ἐκ τῆς θείας ουσίας θεοπρεπώς προεῖται τὸ ἐξ αὐτῆς Ὅτε τοίνυν αὐτὸ τὸ Πνεῦμα τοῦ τε Θεοῦ καὶ Πατρίς ἐστι καὶ τοῦ Γιου, πῶς οὐχὶ πάντως μίαν ἔξουσι τὴν ἐξουσίαν διηρημένως τε ἅμα καὶ ἡνωμένως Πατὴρ γὰρ ὁ Πατήρ, καὶ οὐχ Υἱὸς, καὶ Υἱὸς ὁ Υἱὸς, καὶ οὐ Πατήρ πλὴν ὁ Πατὴρ ἐν Υἱῷ, καὶ ὁ Υἱὸς ἐν Πατρί. ο Καὶ ὁ μὲν θεῖος Κύριλλος • Καθ' όν τρόπον ἔχει ὁ Πατήρ τὸ Πνεῦμα, οὕτω καὶ ὁ Υἱός, καὶ ὡς ἔπι Πνεῦμα τοῦ Πατρὸς, καὶ τοῦ Υἱοῦ, ο καὶ τὰ λοιπά. Τὸ δὲ ἔστι τί ῥῆμα ὑπάρχει; Οἱ εἰ Τότε; νοήσουσιν αὐτό, καὶ τὸ ὅλον τῆς περικοπής. Τὸ δὲ λέγειν τους δυτικού; ἁγίους καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ ἅγιον Πνεῦμα καὶ τὸν ἅγιον Μάξιμον τὸ δι' αὐτοῦ προϊέναι φυσικῶς, μὴ καὶ αἰτίαν τὸν Υἱὸν ἔχειν, θαυμάσιόν τι δοκεῖ καὶ παράδοξον. Αλλ' ια σαφέστερον γένηται τὸ περὶ τούτου τοῦ θείου Βασι λείου ἐπὶ τῇ αὐτῇ πραγματείς, αὐτὰ προθῶμεν τὰ τοῦ Εὐνομίου, ὁ ἐν τῷ κατ' αὐτοῦ δευτέρῳ λόγῳ ὁ μέγας Βασίλειο; ἐκτίθησι. Φάσκοντος γάρ. Εἰ δὲ διὰ τὸ ἁπλοῦν καὶ ἀσύνθετον τῆς θείας φύσεως τῇ μὲν δυνάμει σύνδρομον τίθεται τὴν οὐσίαν καὶ δια τὴν προσοῦσαν ἀγαθότητα τῷ Θεῷ, ὅλην μεν κεκι νῆσθαι τὴν τοῦ Πατρὸς δύναμιν εἰς τὴν γέννησιν τοῦ Υἱοῦ, ὅλην δὲ πάλιν τὴν τοῦ Μονογενοῦς εἰς τὴν ὑπόστασιν τοῦ ἁγίου Πνεύματος» καὶ τὰ λοιπά, ὁ θεῖος Βασίλειος ὡς δυσσεβείας ανάμεσα ταῦτα ἀπήλεγξε καὶ ἐπὶ τὸ πέρας τοῦ λόγου ἐλθών · φησιν· «Εκείνο δὲ τίνι τῶν ἁπάντων ἄδηλον, ότι ουδ μία ενέργεια τοῦ Υἱοῦ ἀποτετμημένη ἐστὶ τοῦ Πατρός, οὐδὲ ἔστι τι ἐν τοῖς οὖσι τῷ Υἱῷ ὑπάρχον, ὁ τοῦ Πατρὸς ἠλλοτρίωται; Πάντα γάρ, φησί, τὰ ἐμὰ σὰ ἐστι, καὶ τὰ σὰ ἐμά. Πῶς οὖν τὴν αἰτίαν τῷ Μονογενεῖ προστίθησι μόνῳ, καὶ κατηγόρημα τῆς φύσεως αὐτοῦ τὴν τούτου λαμβάνει δημιουργίαν; Εἰ μὲν οὖν δύο ἀρχὰς ἀντιπαρεξάγων αλλήλαις ταῦτά φησι, μετά Μανιχαίου και Μαρκίωνος συντριβήσεται· εἰ δὲ μιᾶς ἐξάπτει τὰ ὄντα, τὸ παρὰ τοῦ Υἱοῦ γεγενῆσθαι λεγόμενον πρὸς τὴν πρώτην αἰτίαν τὴν ἀναφορὰν ἔχει· ὥστε κἂν τὰ πάντα παρήχθαι εἰς τὸ εἶναι διὰ τοῦ Θεοῦ Λόγου ποστεύωμεν ἀλλὰ τὸ πάντων αἴτιον εἶναι τὸν Θεὸν τῶν ὅλων οὐκ ἀφαιρούμεθα Πῶς δὲ οὐ stole conjunctim nobis tradoute, et mode Chariadi Καθώσπερ. Becc. Epigr. 1 (Gr.arib. 11, p. 529). 1) Cod. nost. άνθρωπίου. Hucusque testus in Epigr. 1, reliqua Epigr. 5 quoque exstant. Συνημμένος. Becc. Εpig. 5. Hæc et seqnemia minus concinna sunt, leguntur vero eodem modo in Monnc. cod. Γ. 121, et thentiam impugnasse notat Leo Allatins contra Houinger. p. 399 seq. Eumdem lexium_adducunt J. Beccus, I. v ad Constantinum, c. 1, Georg. Me. toch. contra Manuel. Cret, c. 27, et Georg. Tr. pezunt. ad Joan. Cubiclesiam (Gr. orti. i. 1, p. 203 seq. 1068 seq.,t. 1, p. 499), atque de:ude Gaci in concilio Florentino (Hard. L. IX, p. 306 seq.) Bessarion tamen præ cæteris sublesiæ fidei banc in Mariano f. 211 b. Τοῦ Πνεύματος additur in editis et apud Ber cum, qui ista Basilii profert, lib. de process. Spirit. sancti, c. 4, n. 1. Gr. orth. Ι, p. 274, 275. Won. 27. f. 121, πιστεύομεν. Γ. Hucusque verba cadem dat Beccus 1. c.; soquentia profeit ibid. n. 4, p. 278, 279. epistolam babuit. (Vide ejus resp. ad Marci Ephes. capita syllogistica, 11. 20 (arg. 37). (α) Est ist, versio Allatit; nrelius tamen foriasse redditur. Εt prædicamentum (ita iu logicis di citur κατηγόρημα) nature ejus suasit ejus creaLonet. Hoc pecto alibi (u Niceph. Blem. or. 1, c. 9, G. O. 1, p. 74) apud Aitatium vertitur: cet prædicari de illus natura_illius opificis. vult. ο

GREGORII NAMME CP. PATRIARCHAB Spiritum diceme, et modo Dei, ubi scribit: Si φανερὸν ἔχει τὸν κίνδυνον διαιρεῖν ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὸ quis autem Spiritum Christi non habet, hic non est ejus; et rursus: Nos vero non spiritum mundi accepimus, sed Spiritum, qui ex Deo est; partim vero Domino eum Spiritum veritatis appellante, quoniam ipse est veritas, et a Patre procedere dicente. At iste in dejectionem Domini nostri Jesu Christi aufert eum a Patre. Unigenito vero attribuit peculiariter ad destructionem gloriæ, ad destructionem gloriæ, injuria afficiens, ut putat,» et quæ sequuntur. Nam sicut iste a Deo percussus (a) tertium natura dicens Spiritum ad rectam fidem destruendam, refutatus est a magno Basilio, qui tunc testimonia protulit tum a divinis tum a materialibus rebus vel exemplis, videlicet ab angelis et astris et a divinis mansionibus, et exinde confirmavit, non tertiæ naturæ esse Spiritum sanctum, licet ordine tertius sit, et hæc si et ordine diferunt, ejusdein tamen esse substantiæ licet et dignitate differant: sic et bic refellentur qui duo dicunt principia in processione Spiritus sancti, nimirum Patrem et Filium, ex prenotato divi Basilii dicto, qui ait: c Quod a filio factum esse dicitur, ad primam causam refertur;» et rursum: c Nulla Filii operatio divisa et dissecta est a Patre.» Sccundum eumdem modum et Cyrillus secundo Thesaurorum libro dicit: «Ostenditur enim perspicue Spiritum sanctum non esse alienum ab essentia Filli, sed in ipso et ex ipso velut actionem quamdam naturalem quæ omnia quæcunque et voluerit potest complere.» Et rursum ibidem: ‹ Non separatur a divina essentia, sed ex illa naturaliter emissus universam habet Patris (et Filii) operationem.» Et məgnus Athanasius, in epistola ad Serapionem, operationem Filii nominat Spiritum. Si igitur operatio est Patris et Filii, operatio vero ton divisa est secundum divum Basilium, ergo non duo sunt principia. Manifestum enim est, una spirativa virtute vel operatione Patrem et Filiaın producere Spiritum sanctum et omnia quæ sunt Filii ad Patrem referri, etiam quorum Filius causa est. Gregorius Theologus id declarat die cens: c Omnia quæ sunt Unigeniti ad primam causain relationem habent.» Præterea idem, Oratione in Pentecosten: «Quæcunque, inquit, hic humiliori modo dicuntur, ut dari, milli, dividi, charisma, insulatio, promissio, oratio, sive quid aliud ejusmodi, ne singula quæque enumerein, ad primam causam referenda sont ut ostendatur ex Rom. sit, 9. Cr. Rom. vult, 15. Apud Allat. 1. c. ὑμεῖς... ἐλάβετε. Apudl Allat. I. c. ἐκπορεύεται. Hucusque lextum suppeditat. Cod, ἠλέχθη. Cf. Basil. uti c. Eun., n. 1 seq. de quo textu cf. Beccum de proc. Sp. S. c. 1 seq. Gr. orth. 1, p. 5 seq. (α) Eunomium intelligit a Basilio refutatum. Πνεῦμα, τοῦτο μὲν τοῦ ᾿Αποστόλου συνημμένως ἡμῖν παραδίδοντο, καὶ νῦν μὲν Χριστοῦ λέγοντος. νῦν δὲ τοῦ Θεοῦ, ἐν οἷς γράφει Εἰ δέ τις Πνει για Χριστοῦ οὐκ ἔχει, οὗτος οὐκ ἔστιν αὐτοῦ και πάλιν· Ἡμεῖς δὲ οὐ τὸ Πνεῦμα τοῦ κόσμου ἐλά βομεν, ἀλλὰ τὸ Πνεῦμα τὸ ἐκ Θεοῦ τοῦτο δὲ τοῦ Κυρίου Πνεῦμα τῆς ἀληθείας λέγοντος, ἐπειδὴ αὐτὸς ἡ ἀλήθεια, καὶ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι 'Αλλ' οὗτος εἰς καθαίρεσιν τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ ἀφαιρεῖ μὲν αὐτὸ ἀπὸ τοῦ Πα τρὸς, τῷ δὲ Μονογενεί διαφερόντως ἐπὶ καθαιρέσει τῆς δόξης προστίθησιν, ἐξυβρίζων, ως οίεται, ο καὶ τὰ ἑξῆς. Καὶ γὰρ ὥσπερ τρίτου τῇ φύσει ὁ θεήλα τος οὗτος λέγων ἐπὶ καθαιρέσει τῆς ὀρθῆς πίστεως ἠλέγχθη παρὰ τοῦ μεγάλου Βασιλείου τηνικαῦτα μαρτυρίας προκομίσαντος ἀπό τε θείων καὶ ὑλικῶν πραγμάτων ἢ παραδειγμάτων, τῶν τε ἀγγέλων λέγων καὶ τῶν ἀστέρων καὶ τῶν θείων μονῶν, καὶ ἐντεῦθεν βε βαιώσαντος ὅτι οὐ τρίτης ἐστὶ φύσεως τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, εἰ καὶ τῇ τάξει τρίτον ἐστὶ (καὶ ταῦτα γὰρ, εἰ καὶ τῇ τάξει διαφέρουσιν, ἀλλὰ τῆς αὐτῆς οὐσίας ἐστὶν, εἰ καὶ διαφέρουσι τοῖς ἀξιώμασιν) οὕτω καὶ ἐνταῦ θα ελεγχθήσονται οι δύο τὰ αἴτια λέγοντες ἐπὶ τῆς ἐκπορεύσεως τοῦ ἁγίου Πνεύματος, τὸν Πατέρα δηλονότι καὶ τὸν Υἱόν, ἀπὸ τοῦ προειρημένου ῥητοῦ τοῦ θείου Βασιλείου φάσκοντος· «Τὸ παρὰ τοῦ Υἱοῦ γεγενήσθα: λεγόμενον πρὸς τὴν πρώτην αἰτίαν τὴν ἀναφορὰν ἔχει και, "Οτι οὐδεμία ενέργεια τοῦ Υἱοῦ ἀποτετμημένη ἐστὶ τοῦ Πατρός, καθά φησι καὶ ὁ Κύριλλος ἐν τῷ δευτέρῳ τῶν Θησαυρών «Δείχνυται γὰρ σαφῶς οὐκ ἀλλότριον τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἀλλ' ἐν αὐτῷ καὶ ἐξ αὐτοῦ ὥσπερ ἐνέργειά τις φυσική πάντα δυναμένη πλη ροῦν ὅσα καὶ βούλεται» Καὶ πάλιν ἐν τοῖς αὐ τοῖς· «Οὐ διώρισται τῆς οὐσίας τῆς θείας, ἀλλ' (8 ἐξ αὐτῆς φυσικῶς ἐκπεμπόμενος ὅλην ἔχει τὴν τοῦ Πατρός ενέργειαν.» Καὶ ᾿Αθανάσιος ὁ μέγας ἐν τῇ πρὸς Σεραπίωνα ἐνέργειαν τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ονομάζει.Εἰ οὖν ἐνέργειά ἐστι τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ, ἡ δὲ ἐνέργεια οὐκ ἀποτετμημένη ἐσ: κατὰ τὸν θεοφάντορα Βασίλειον, οὐκ ἄρα δύο τα αίτια. Πρόδηλον γάρ, ως μια προβλητική δυνάμει ή ἐνεργείᾳ ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς προβάλλουσι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ ἔτι ὡς πάντα τὰ τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα ἀναφέρονται [καὶ] ὧν ὁ Υἱὸς αίτιος. Γρη γόριος ὁ Θεολόγος τοῦτο παριστῇ· «Πάντα γάρ, φησί, τὰ τοῦ Μονογενοῦς εἰς τὴν πρώτην αἰτίαν τὴν ἀναφορὰν ἔχει» Καὶ ὅτι ὁ αὐτὸς ἐν τῷ εἰς τὴν (G) Vide Beccum 1. c. c. 4, p. 274 seq. Idem textus in Becci epigr. 4 (Gr. orth. II, p. 548) lectione parum diversa. Sic recte Marc. Mon. καὶ loco αλλά habet. Idem textus Epigr. 8, 1. c., p. 583 habet, xal Υιού, quod deest in nostris codicibus. Idem citatur Epigr. 4 (Gr. orth. 11, p. 548.) Vide et Greg, textum apud Beccum 1, c. 9. (Gr. orth. 1, p. 75).

Πεντηκοστήν λόγῳ φησίν' ο Οσα δὲ κανταῦθα λέ- quo sint, neve tria principia polytheistarum more statuantur. › Sic et omnes Christo subjecti quæ sunt Unigeniti ad Patrem referunt, et ipsius creationis, cujus et Filius causa est, ad Pairen re ducunt causam, quemadmodum inclytus Basilios ad Amphilochium capite octavo ait: ‹ Mea omnia tua sunt (ait Dominus), tanquam ad ipsum (Patrem) origo rerum creatarum referenda sit, et tua mea, quod ipsi a Patre provenerit condendi aucto - ritas et causa!» Vide, quonam pacto consoni sanctis dicentes eorum accuratissimam theologiam sequimur. Et causam, ut hi dicunt, ad ipsum Patrem referunt; et si per Filium omnia facta sunt et Filius causa est, attamen unum principintu creationis confitebantur. Iste vero (Marcus Ephesius), artifciose obtrudens præpositionem per pro cam poni, Ario patrocinabitur, qui auditis illis verbis, omnia facta esse per Filium, etiam cum Filio (el post Filium) cuncta esse facta existimabat. γεται ταπεινότερον, τὸ δίδοσθαι, τὸ ἀποστέλλεσθαι, τὸ μερίζεσθαι, τὸ χάρισμα, τὸ ἐμφύσημα, ἡ ἐπαγ γελία, ἡ ἔντευξις εἴτε τι ἄλλο τοιοῦτον, ἵνα μὴ τὰ καθ᾿ ἕκαστον λέγω, ἐπὶ τὴν πρώτην αἰτίαν ἀνακτέον, ἵνα τὸ ἐξ οὗ δειχθῇ καὶ μὴ τρεῖς ἀρχαὶ πολυθέως παραδεχθῶσι.» Οὕτω καὶ πάντες οἱ ὑπὸ Χριστὸν τεταγμένοι τὰ τοῦ Μονογενοῦς εἰς τὸν Πατέρα ἀναφέρουσι, καὶ αὐτῆς τῆς δημιουργίας, ἦς καὶ ὁ Υἱὸς αἰτιός ἐστιν, ἐπὶ τὸν Πατέρα ἀναφέ ρουσι ὡς ὁ κλεινός Βασίλειος ἐν τῷ πρὸς Ἀμφιλόχιον ὀγδός φησίν «Τὰ ἐμὰ πάντα σὰ ἐστιν, ὡς ἐπ' αὐτὸν τῆς ἀρχῆς τῶν δημιουργημάτ των ἀναγομένης καὶ τὰ σὰ ἐμά, ὡς ἐκεῖθεν αὐτῷ τῆς αἰτίας τοῦ δημιουργεῖν καθηκούσης Ορα, ὅπως συμφωνοῦντες τοῖς ἁγίοις ἐξακολουθοῦμεν τῇ ἀκριβεστάτῃ θεολογία τούτων. Καὶ τὴν αἰτίαν, ὡς φατιν οὗτοι, καὶ ἐπὶ τὸν Πατέρα ἀναφέρουσιν· εἰ καὶ δι' Γοῦ τὰ πάντα γέγονε, καὶ αἰτιός ἐστιν ὁ Υἱός, ἀλλ᾽ οὖν ἓν αἴτιον ὡμολόγουν τῆς κτίσεως. Ο δὲ τεχνολογῶν τὴν διὰ ἀντὶ τῆς μετὰ καὶ σὺν, τῷ ᾿Αρείῳ συνηγορήσει ἀκούοντι; Δι' Υἱοῦ τὰ πάντα ἐγένετο, καὶ μετὰ τοῦ Υἱοῦ τὰ πάντα γεγενῆσθαι νομίζοντα. Ο δὲ, ὅτι: μόνο; αἴτιος ὁ Πατήρ, ο καὶ ἐν ἄλλοις· ι Τὸν Υἱὸν οὐ λέγομεν αἶτων, οὐδὲ Πατέρα, καὶ ἐν ἄλλοις· ο Όσα αρμόζει πηγῇ, αἰτίς, γεννήτορι, τῷ Πατρὶ μόνῳ προσαρμοστέα.» Οὐκ ἂν ὁ θεολογικώτατος οὗτος Δαμασκηνὸς τὴν διὰ τιθεὶς ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ τὴν ἐκ ἀπηγόρευσεν· ἐν μὲν τῷ ὀγδόῳ τῶν Θεολογικών λέγων·. Ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα οὐ λέγομεν, Πνεῦμα δὲ Υἱοῦ ὀνομάζομεν, καὶ δι' Υἱοῦ φανεροῦσθαι και μεταδίδοσθαι G ἡμῖν ὁμολογοῦμεν ἐν δὲ τῷ τρισκαιδεκάτῳ πάλιν ὁ αὐτός· Πνεῦμα Υἱοῦ οὐχ ὡς ἐξ αὐ τοῦ, ἀλλ᾽ ὡς δι' αὐτοῦ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευό μενον· μόνος, γὰρ αἴτιος ὁ Πατήρ (6)·, ἐν δὲ τῇ πρὸς Ἰορδάνην ἐπιστολῇ πρὸς τῷ τέλει ο Πνεῦμα ἐνυπόστατον ἐκπόρευμα καὶ πρόβλημα, δι' Γιοῦ δὲ καὶ οὐκ ἐξ Υἱοῦ, ὡς Πνεῦμα στόματος Θεοῦ Λόγου Εξαγγελτικόν • Ἐν δὲ τῷ εἰς τὴν θεάσωμον ταφὴν τοῦ Κυρίου λόγῳ • Πνεῦμα ἅγιον τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς, ὡς ἐξ αὐτοῦ ἐκπορευόμενον· ὅπερ καὶ τοῦ Υἱοῦ εἶναι λέγεται, ὡς δι' αὐτοῦ χορηγούμενον, καὶ τῇ κτίσει μεταδιδόμενον, ἀλλ' οὐκ ἐξ αὐτοῦ ἔχον τὴν ὕπαρξιν.» Καλῶς ὁ τίμιος οὗτος καὶ αἰδέσιμος τὰ τοῦ θείου Δαμασκηνοῦ συνήψε. Καὶ περὶ μὲν τοῦ ο μόνος αἴτιος ὁ Πατήρ, ὅσον ἂν ὁ Θεὸς ἡμῖν ἐχορήγησεν, εἴπομεν· ἴσω; δὲ καὶ πάλιν ἐροῦμεν Θεοῦ αὐτοῦ Cod. Mon., Γ. 192 b, τοῦτό. Cod. cit. ἀναφέρωσιν. JJem citatur iu Becci Epigr. 15 Græc. orth. 1. II, p. 631. Μου., καθικούσης. Damascen. de fide orthod. 1. 1, c. 8, p. 141, 142 ed. Le Quien. Ibid. l. 1, c. 43, p. 148 in finc. EPHES. (V). Alius vero dicit: • Sulus causa P.ter; s et alibi: • Quæcunque conveniunt fonti, causa, genitori, ea soli Patri aptanda sunt. > Neque tunc (a), in theologia acutissimus hic Damascenus præpositionem per poneret, dum de Eilio agit, et prapositionem ex rejiceret. Octavo enim Theologicorum capitum ait: Ex Filio Spiritum non dicimus, Spiritum vero Fiii nominamus, et per Filium unanifestari nobisque suppeditari confitemur.» Ει rorsus idem capite decimo tertio: ‹ Spiritus Filii, non ut ex ipso, sed ut per ipsum ex Patre procedens; solus enim causa Pater. › Et in epistola ad Jordanem prope finem: • Spiritus personaliter subsistens spiraculum et productum, per Filiam vero et non ex Filio, ut Spiritus oris Del Verbi enuntians. › In oratione autein in Dominici corporis sepulturam ait: e Spiritus sanctus Dei et - Patris. ut ex ipso procedens; qui et Filii esse dicitur ut per illum suppeditatus et creaturis communicatus, sed non ut ex ipso exsistentfam babens. › RESPONS. Recte bonorabilis et venerandus iste vir verbá divi Damasceni conjunxit. Ac primo quod attinet ad illud: e Solus causa Pater, ο quæcunque Deus nobis largitus est, jam diximus; dicemus varo el Ep. adl Jord. de Trishagio, c. 28, p. 497.ed. Le Quien. Hanc orationem tona ft Le Quienii comen - tam spuriain esse plerique censent; jam lago Etherianus textus authentiam in dubium vocasse cer. nitur. Vide de hac re Le Quieni notam ad l. i de F. O., c. 8, p. 141. (α) Hae cum iis connectenda, quæ supra, cap. 3, Marcum perorantem audivimus. PATROL. GR. CLX.

GREGORII MAMM.E CP. PATRIARCH.E ἐχόμεθα καὶ ἐν ταύτῃ ἐσμέν. "Οθεν δὲ λέγει «Τίν Υἱὸν οὐ λέγομεν αἴτιον οὐδὲ Πατέρα, οὐχ οὕτως ἔχει ἐν τοῖς ἀρχαίοις καὶ παλαιοτάτοις βιβλίοις ἀλλ' ὅτι, ι τὸν δὲ Υἱὸν οὐ λέγομεν ἀναίτιον, οὐδὲ Πατέρα· ο Καὶ ὅτι οὕτως ἁρμόζει, ἢ ὡς αὐτὸς ἢ ἕτερός τις λέγει, δῆλον ἐξ ὧν ἀνωτέρω ὁ αὐτὸς Θείος Δαμασκηνός λέγει ἐν τῷ αὐτῷ κεφαλαί φησι γάρο «Ε; Πατὴρ ὁ Πατήρ, τουτέστι ἀναίτιος ( γὰρ ἔκ τινος), εἷς ὁ Υἱὸς καὶ οὐκ άναρχος, του ἐστιν οὐκ ἀναίτιος» Καὶ μετά τινα ἐπανάλη ψιν ποιούμενός φησι· «Χρή γινώσκειν, ὅτι τὸν Πατέρα οὐ λέγομεν ἐκ τινος, λέγομεν δὲ αὐτὸν τοῦ Υιου Πατέρα· τὸν δὲ Υἱὸν σὺ λέγομεν ἀναίτιον οὐδὲ Πατέρα· λέγομεν δὲ αὐτὸν ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ rursum Deo ipso opitulante ostendentes, nos veritati η συναιρουμένου δεικνύντες, ὡς τῆς ἀληθείας adbarere et in ipsa stare. Que vero profert: ‹ F.lium non dicimus causam neque Patrem,» 1108 sie se habent in antiquis of vetustissimis exemplaribus; verum ibi legitur: «Filium non dicimus causæ expertem (a) neque Patrem.» Et quod ita congruat, sive ipse sive alius quispiam dicit, manikalum est ex iis quæ superius idem divus Damascenus asserit in codem capite. Ait enim: e Vuus Pater est Pater, id est principil expers; non enim est ab alio quopiam; unus est Filius et non principil expera sive non causa carens.» Et post aliqua recapitulationem faciens ait: • Oportet cognoscere quod Patrem non dicimus ex ullo, dicimus vero eum Filii Patrem; Filium vero non dicimus principii expertem neque Patrem, dicimus vero eum Υιόν τοῦ Πατρός. ο Δῆλον οὖν ἐκ τῶν εἰρημένων ex Patro et Filium Patris. › Liquet ergo ex prædictis el ex recapitulatione, Sauctum istum non dixisse causam seu principium, sicut antea dixi mus (b). Moschampar autem qui vehementer contra Latinos commotus erat, ita exponit (c). Si enim Sanctus aliud significare voluisset, oportebat primo nominare Patrem, deiude causam. Quæ vero postea adducit (Marcus), nimirum verba: Quacunque conveniunt fonti, causa, genitori, ea soli Patri amanda sunt, ca si quidem adjunxisset et spiratorem, nagnuia sane ei subsidium præbuissent; quouisın vero non addidit spiratorem, haud magnum auxilium ex hoc venerabilis Ephesiorum antistes habuit. Nimirum si hic et spiratorem dixisset, omnino. etiam significasset unice eum esse spiratorem, sient et in hoc capite, quamvis sufficientia essent dicta ad probandum solum ex solo Patre esse Filium, lauen et boc addidit dicens quod solus es solo Patre unice genitus est. Quod spectat ad illud, Neque tunc iste in theologia acutissimus præpositionem per poneret et præpositionem ex rejiceret; ex Filio Spiritum non dirimus, › nos in hae doctrina ipsum saucium doctorem verborum suorum interpretem producemus. Ac primo quidem non dicimus non æquivalet apud ipsuin non est; quod liquet ex eis quæ ipse doularat in synopticis capitulis, Ait enim capite 77, cujus inscriptio: Deiparam esse sauclam Virgi new: ‹ Christiparam non dicimus sanctam Virgimemn.» Sed quomodo intelligat hoc non dicimus, in alio suv sermone, cujus inscriptio: Verbum accuratissimum contra Deo iuvisam Nestoriaworum Leg. συναιρομένου. Paulo aliter eadem verba adducit Andr. Ca. materus c. 141. (Gr. orth. II, p. 497). Apud Camaterum (1. c. p. 498) altiov. Sun., f. 125 α, ήγουν. (α) Videlicet pro αἴτιον legendum esse αναίτιον contendit. Alfi vero plures orthodoxi Græci afsɩov legeraunit. (b) Scilicet Damascenum voluisse abjudicare Filio innascibilitatem, non vero causæ rationem. (c) Georgius Moschampar, magna Ecclesiæ chartophylax, Becco æqualis et ab eo prorsus dissidens, multa scripsit contra Latinos, quorum aliqua idem καὶ ἐκ τῆς ἐπαναλήψεως, ὡς οὐκ αἴτιον ὁ ἅγιος εἴρηκε, καθά φθάσαντες Εφημεν. Ο Μοσχάμπαρ δι ὁ σφοδρῶς κατὰ Λατίνων κινηθεὶς οὕτως ἐκτίθησιν· εἰ γὰρ ἄλλως ὁ ἅγιος ἐβούλετο, ὡς αὐτὸς φάσκει, πρῶτον ἐχρῆν εἰπεῖν Πατέρα, εἶτα αἴτιον· ἀλλ' οὐχ οὕτως εἴρηκε. Τὰ δὲ ἑξῆς· ήγουν (β), ο Ότα αρμό ζ:ς πηγῇ, αἰτίᾳ, γεννήτορι, τῷ Πατρὶ μόνῳ προσε αρμοστέα, ο εἰ καὶ [τε] προβολείς συνηρίθμες, πολλὴν ἂν αὐτῷ τὴν συνηγορίαν παρείχεν. Επει δὲ τὸ προβολεὺς οὐ προσέθηκεν, οὐ πολλὴν ἐκ τοῦ του τὴν βοήθειαν ὁ αἰδέσιμος ἔσχεν Ἐφέσου. γὰρ καὶ τὸ προβολείς έλεγε, πάντως ἂν καὶ τὸ μόνως προβολεὺς ἐδήλον, ὥσπερ καὶ ἐν τούτῳ τῷ κεφαλαίῳ καίτοι γε ἱκανῶν ὄντων δεῖξαι, ὅτι καὶ μόνος ἐκ μόνου τοῦ Πατρός ἐστιν ὁ Υἱός, ἀλλὰ καὶ τοῦτο προσέθηκε καί φησιν, ὅτι μόνος ἐκ μόνου του Πατρός μήνας ἐγεννήθη. Πρὸς δὲ τὸ ὁ Οὐκ ἂν ὁ θεολογικώτατος, οὗτος τὴν διὰ τιθεὶς τὴν ἐκ ἀπη· γόρευσεν (β)· ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα οὐ λέγομεν» ἐν ταύτῃ τῇ θεολογίᾳ αὐτὸν τὸν ἅγιον ἐξηγητὴν τῶν αὐτοῦ προβαλούμεθα. Καὶ πρῶτον μὲν τὸ οὐ λέ γομεν· οὐ τίθησιν αὐτὸς ὁ ἅγιος ἀντὶ τοῦ οὐκ ἔστι δήλον γὰρ καὶ ἐξ ὧν αὐτὸς ἐν τούτοις τοῖς συνοπτικούς κεφαλαίοις δηλοί· φησὶ γὰρ ἐν τῷ οζ' και φαλαίῳ, οὗ ἡ ἐπιγραφή·. Οτι Θεοτόκος ἡ ἁγία Παρθένος, ο ο Χριστοτόπον οὐ λέγομεν τὴν ἁγίαν Παρθένον· ο ἀλλὰ πῶς ἐνταῦθα νοεῖ τὸ οὐ λέ γομεν ἐν ἑτέρῳ αὐτοῦ λόγῳ οὗ ἡ ἐπιγραφή . Επος άκριβέστατον κατὰ τῆς θεοστυγούς αἱρέσεως των Νεστοριανών, Ἡ δὲ ἀρχὴ τοῦ λόγου· ο Πράς τοὺς Νεστοριανούς ομόφρονας, Mon. f. 193 5. μόνος. Marcian. απηγόρευεν. Mon., έπος. (γ) Μοιι., ἀλλ' ὅπως. Hon., αἱρήσεως. ο patriarcha opusc. De libris suis (Gr. orth., t. II, p. 3) se refutasse scribit. Sed neque ejus scripta neque Beeci refutationes adbuc reperta sunt. Vide Allatium De consens., l. 11, c. 15, n. 15 et diatr. de Georgiis, p. 349. Audruticus tamen Camalorus legit at supra Marcus eamdemque lectionem Beccus (Gr. orth., II, p. 501, n. 141 in fine) retinuit.

περὶ τὸ τέλος του λόγου οὕτω διασαφεῖ·» Διὸ καὶ ἡ hæresin, initium verd: «Ad Nestorianos consenΘεοτόκον τὴν ἁγίαν Παρθένον κηρύττομεν ὡς κυ ρίως καὶ ἀληθῶς ἐξ αὐτῆς σαρκωθέντα γεννήσα σαν, Χριστοτόκον δὲ αὐτὴν ἴσμεν· Χριστὸν γὰρ ἐγέννησεν. Αλλ' ἐπεὶ ἐπ' ἀναιρέσει τῆς Θεοτό και φωνῆς ὁ θεόλης Νεστόριος ταύτῃ κατεχρήσα το, οὐ Χριστοτόκον, ἀλλ᾽ ἐκ τοῦ κρείττονος τα την Θεοτόκον όνομάζομεν.» Εἰ οὖν ὁ λόγος οὗτος ὁ διασαφῶν τὴν τοῦ ἁγίου τούτου διάνοιαν άγνωστὸς καὶ ἀφανὴς ἦν, πάντως ἂν μὴ Χριστοτόκον φρονεῖν τὴν ἁγίαν Παρθένον ἐλέγομεν διὰ τὸ λέγειν ο Χριστοτόκον δὲ τὴν ἁγίαν Παρθένον οὐ λέγομεν, ο καὶ πῶς ἂν εἶχε τοῦτο λόγον; οἶδε γὰρ καὶ αὐτὸς μάλα καλῶς· Γρηγόριον τῆς θεολογίας ἐπώνυμον φάσκοντα ἐν τῷ περὶ τοῦ Πνεύματος λόγῳ τῶν πραγμάτων τὰ μὲν οὐκ ἔστι, λέγεται δὲ, τὰ δὲ ὄντα οὐ λέγεται Πῶς δὲ συμφωνήσει ὁ ἅγιος ἑαυτῷ λέγων ἐν τῷ τετάρτῳ τῶν Θεολο γικῶν· «Δεῖ τὸν Λόγον καὶ Πνεῦμα ἔχειν· καὶ γὰρ ὁ ἡμέτερος λόγος οὐκ ἄμοιρός ἐστι πνεύματος. Εἰ οὖν ὁ Λόγος Πνεῦμα ἔχει, ὡς αὐτός φησι, καὶ μετά τινα επιφέρει· ι Ἐπὶ δὲ τῆς θείας φύσεως καὶ ἁπλῆς καὶ ἀσυνθέτου τὸ μὲν Πνεῦμα Θεοῦ εὐ σε θὲς ὁμολογητέον διὰ τὸ μὴ εἶναι τὸν τοῦ Θεοῦ Λόγον ἐλλιπέστερον τοῦ ἡμετέρου λόγου, πάντως ἂν τὸ Πνεῦμα καὶ ἐκ τοῦ ἔχοντος αὐτό ἐστι. Καὶ γὰρ ἐκταχῶς λέγεται τὸ ἔχειν παρὰ τῶν θύο ραθεν καὶ παρὰ τοῦ ἁγίου τοῦδε ἅτε συμφωνούν. τος αὐτοῖς· τὸ γὰρ ἔχειν ἢ κατὰ ποιόν ἐστιν οἷον Έξιν καὶ διάθεσιν ἢ ἐπιστήμην, ἢ κατὰ ποσόν, ὡς λέγει τις τὸ ξύλον τρεῖς πήχεις ἔχειν, ἢ ὡς κτῆμα, οἷον οἰκίαν ἢ ἀγρόν· ἡ ὡς τὰ περὶ τὸ σῶμα, οἷον ἱμάτιον ἢ χιτῶνα, ἡ ὡς γυναῖκα ἔχειν ἢ ὡς ἐν μου ρίφ, οἷον ὁ δακτύλιος ἐν χειρί· ἢ ὡς μέρος, οἷον χείρα ή πέδα, ἢ ὡς ἐν ἀγγείῳ, ὡς μέδιμνος τοὺς πυρούς. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν τίθεται δηλοῦντα τὴν τοῦ ἔχειν σαφήνειαν καὶ ὅπως ἡμεῖς μᾶλλον τῷ ἁγίῳ συμφωνούμεν. Ἀλλ' ίωμεν καὶ ἐφ' ἑτέραν διασά φησιν. Οὐ γὰρ τὸ σοῦ λέγομεν» τὸ ι οὐκ ἔστι, δηλοί, ὡς αὐτὸς ὁ ἅγιος φησιν· ἀλλὰ καὶ ἐν ἑτέρῳ τρόπῳ φανερόν γενήσεται, καὶ μάλιστα διὰ τοὺς λέγοντας, ὅτι τὸ Διὰ τοῦ Υἱοῦ τὰ φανεροῦσθαι καὶ μεταδίδοσθαι μόνον δηλοῖ, καὶ τὸ 1 μετὰ τοῦ Υἱοῦν καὶ ι σὺν τῷ Υἱῷ ἐκπορευόμενον, ο εἰ· καὶ προ απεδείχθη διά πολλῶν ἁγίων πρότερον, ὡς οὐ τοῦτο δηλοί, ὥσπερ οἱ ταῦτα λέγοντες βούλονται. Τοῦ μὲν Εύνομίου λέγοντος ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τοῦ δὲ Νεστορίου ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς τὴν ὑπαρ ξιν ἔχειν, ὁ ἅγιος μήτε τῷ τοῦ Εὐνομίου δόγματι συμβαίνειν τον λόγον, μήτε τῷ τοῦ Νεστορίου ἡγούμενος, ἀλλὰ διὰ μέσου τῶν δύο υπολήψεων Naq. Orat. 31 ed. nov. (ol. or. 37.) lu marg. cod. Mon. rubro calamo, ἐν τῷ ζ'. Mon. et Marc., αὐτῷ. God. εἰ γάρ-δηλοῖ, ὡς αὐτὸς ὁ ἅγιος φησιν· tientes, › prope finem orationis hoc pacto patefacit: e lucirco et Deiparam sanctan Virginem præ dicamus, utpote quæ proprie et vere ex ipsa incarnatum genuit; Christiparam vero eam novimus; Christum enim genuit. Sed quoniam ad evertendain Deiparæ vocem ea abusus est impius Nestorius, non Christiparam, sed ex nobiliori Deiparam cam nominamus. Si igitur oratio bæc declarans Sancti istius sententiam ignota et nullibi apparens foret, prorsus diceremus, eum sanctam Virginem non babere Christiparam propter ejusdem verba: • Christiparam vero sanctam Virginem non dicimus,, et quomodo hoc haberet rationem? Novit enim et ipse optime Gregorium qui a theologia cognomen sortitus est, in oratione de Spiritu sancto dicere: ‹ Rerum aliæ quidem non sunt, dicuntur autem, aliæ vero sunt et non dicuntur. › „Quomodo vero concordaret sanctus doctor secum ipso, cum in quarto (septino) capitum theologicorum dicat: ‹ Oportet Verbum et Spiritum habere, Etenim or verbum nostrum spiritu non caret. › Si igitur Verbuto Spiritum habet, ut ipse ait, et post aliqua infert: «In divina vero natura, quæ simplex et omnis compositionis expers est, Spiritus Dei pie est confitendus, quia Dei Verbum non est indigentius et minus perfectum, quam verbum uostrum, › oquino et Spiritus ex eo est, qui ipsum babet. Etenim babere octo modis dicitur a profanis et ab hoc sancto iis concordante. Dicitur enim habere: 1. secundum qualitatem, ut habere habiti, afectionem, vel scientiam; 2. secundum quantitatem, ut lignum tres ulnas habere; 3. tanquam possessio, v. g. hahere domum vel agrum; 4. ut ea quæ sunt cirea corpus, ut habere vestem vel tunicam; 5. ut habere uxorem; 6. ut in membro habere, v. gr. aunulum in manu; 7. ut habere tanquam partein, v. gr. maBum vel pedem; 8. ut in vase, v. gr., ut modius babet triticum. Sed hæc ponuntur quidem ut decla - rantia vocis habendi explicationem et quomodo nos magis sancte isti concordamus. Sed procedamus etiam ad aliam explicationem. Non enim verba non dicimus significant idem ac non est; verum et alio modo res patofiet («) et maxime propter eos, qui dicunt vocem per Filium solum manifestationem et suppeditatem denotare atque idem valero ae procedere Spiritum cum Filio, licet jam superins per mikos sanctos demonstratum fuerit, non id significare, ut horum assertores volunt. Cum Eunomius quidem diceret ex Filo Spiritum sanctum, Nestorius vero ex solo Patre exsistentiam eum qnod contextui contrarium. Ant legendum, Οὐ γάρ, aut pro ὁ ἅγιος ponendum ὁ ἀνὴρ, aut post οὐ λέγομεν addendum οὐ. 15) Mon. f. 124 a, tó. (u) Vel mutata lectione: ctiamsi non dicimus idem denotaret ac non est, tamen alio modo res manifesta fiet.

GREGORII MAMME CP. PATRIARCH. τὸ δόγμα, τῆς μὲν διὰ τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ μόνου το • ἐκ τοῦ Υἱοῦ οὐ λέγομεν,» τῆς δὲ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς τὸ Διὰ τοῦ Υἱοῦ τίθησιν, ὅπερ τὸ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ἀναιρεῖ καὶ τὸ ἐκ μόνου τοῦ Υἱοῦ. Φησὶ γὰρ ἐν τῇ πρὸς Ιορδάνην ο Λόγος δὲ ἐνυπόστατον γέννημα· διὸ καὶ ὁ Υ!ς· καὶ Πνεῦμα ἐνυπόστατον ἐκπόρευμα καὶ πρόβλημα, δι' Υἱοῦ δὲ, καὶ οὐκ ἐξ Υἱοῦ, ὡς Πνεῦμα στόματος Θεοῦ Λόγου εξαγγελτικόν.» Οτι δὲ στόμα τοῦ Πατρὸς οἱ ἅγιοι τὸν μονογενῆ Υἱὸν αὐτοῦ λέγουσιν, ὁ ἅγιος Αναστάσιος ἐδήλωσεν, καθὼς ἐν τοῖς ἔμπροσθεν είρη ται. Καὶ ἔτι ὁ αὐτὸς Δαμασκηνός φησιν· «Αυτός ἐστι νοῦς Λόγου ἄβυσσος Λόγου γεννήτωρ καὶ διὰ Λόγου προβολεὺς ἐκφαντορικοῦ Πνεύματος Τα habere, sanctus hic neque Eunomii neque Nestorii χωρών καὶ ἑκατέρων τῶν αἱρέσεων καθαρών placito rationem concordare censens, vermin per medium duarum suppositionum incedens et utrinsque hærescos placitumi evertens, priori quidem occurrens, quæ ex Filio solo Spiritum esse aiebat, ait: Ex Filio Spiritum non dicimus; › posteriori vero, quæ ex solo Patre eum affirmabat, semet opponens. Vocem per Filium ponit, que et dictionem ex solo Patre et aliam ex solo Filio evertit. In epistola enim ad Jordanem,. Verbum, inquit, per se subsistens fœtus (proles) et Spiritus per se subsistens spiramen ac productum, per Filium vero, et non ex Filio, ut Spiritus oris Dei Verbi annuntiativus.» Sanctos vero os Patris vocare unigenitum Filium, S. Anastasius declaravit, ut superius dictum est. Εt rursum idem Daunascenus ait: «Ipse οὖν ὁ αὐτὸς ἄριστος λογογράφος ὁ νομοθετῶν τὴν est mens, Verbi abyssus; Verbi genitor et per Verbum productor Spiritus manifestantis. › Quid igitur ipse clarissimus scriptor, qui decernit præpositionem per loco cum dici et quisquis alius amplectitur præpositionem per pro cum et hoc in 'oco? Patet enim quod si per dicitur esse cum, quando agitur de processione Spiritus sancti, tunc mentem, Verbi abyssum, Verbi genitorem una cum Verbo producturum Spiritum sanctum secundum ipsius subtilem interpretationem. Vel igitur in divi et saneri Damasceni sermonibus de Spiritus sancti processione præpositionem per vere pro per amplectatur, vel, si loco praepositionis cum cam positam arbitratur, id elia: dicat de verbis illis: Per Verbum productor (a). Sed quoniam non refutationem scribere nobis mens est ob viri hnjus venerandi reverentiam, verum solummodo veritatem explicare inten«limus, age jam addamus et reliqua, de hac re, quantum vires nobis suppetunt, ad explicationem, ut clariorein adhuc tractationem faciamus. Divns Cyrillus cum Nestorii scripta ei að manus venissent et cum Symbolum vidisset ab en confictum, ut fere omnes norant, duodecim capitula composuit contra impios illius libros; unde et Theodoretus Cyri episcopus vehementer adversers,ea cuarta commotus proprio scripto seinet eis ωβρισιές. Quorum capitulorum unum peculiari urudo de Spiritu sancto agebat. Quare et ad declarandam veritatem hoc proferemus, prout se habet, deinde et omnia quæ Theodoretus opposuit, insuper et defensionem Cyrilli pro seipso et pro confirmatioue duodecim capitulorum. Iloc vero capitulum ita ad verbum sonat: ‹ Si quis unum Dominum Jesum Christum glorilicatum esse dicit a Spiritu, quasi aliena usuin ca Mon., χορών. Dam. cap. theol. 15 apudl Beccum Epigr. 1, p. 535. Refutat. XIII in Phoui de Sp. S., cap. 17. Mon., f. 124 b, önắp. (a) Sic omnes fere Damascenuin explicant et cum aliis Patribus conciliant. Vile agonem Ether.-c. Grzc. 1. iti, c. 21; Niceph. Blem. orat. 1, c. 25; Beccum, orat. 2 de injusta depos. n. 20, et passim; Constant. Meliteniotum orat. 1; Demetrium Cylon. διὰ ἀντὶ τῆς σὺν καὶ μετὰ, καὶ ὅστις ἕτερος στέρ γει τὴν διὰ ἀντὶ τῆς μετὰ καὶ σὺν καὶ ἐνταῦθα; δῆλον γὰρ ὡς εἰ ἡ διὰ μετὰ καὶ σὺν λέγεται ἐπὶ τῆς ἐκπορεύσεως τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ὁ νοῦς ὁ Λόγου άβυσσος, ὁ Λόγου γεννήτωρ μετὰ τοῦ Λόγου ἢ σὺν τῷ λόγῳ προβαλεῖται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον κατὰ τὴν αὐτοῦ λεπτὴν ἐξήγησιν. ] οὖν ἐν τοῖς τοῦ θείου καὶ ἱεροῦ Δαμασκηνοῦ λόγοις περὶ τῆς ἐκπορεύσεως τοῦ ἁγίου Πνεύματος τὴν διὰ ἀντὶ τῆς διὰ προθέσεως στεργέτω, ἢ ἀντὶ τῆς μετὰ καὶ σὺν τιθέμενος λεγέτω καὶ ἐπὶ τοῦ διὰ Λόγου προσ βολεύς. 'Αλλ' ἐπεὶ οὐκ ἐλέγχειν, βουλόμεθα διὰ τὸ τοῦ ἀνδρὸς τίμιόν τε καὶ αἰδέσιμον, ἀλλὰ μόνον τὴν ἀλήθειαν ἐθέλομεν διασαφεῖν, φέρε καὶ ἔτι προβών μεν καὶ τὰ λοιπὰ διατρανοῦντες περὶ τούτου κατά τὸ δυνατὸν ἡμῖν, ἵνα καὶ σαφέστερον τὸν λόγον ποιήσωμεν. Ο θείος Κύριλλος τοῖς συγγράμμασιν ἐντυχών Νεστορίου καὶ τὸ παραπλασθὲν σύμβολον καθώς πάντες σχεδόν ἴτασι, παρ' αὐτοῦ ἰδῶν, δύο καὶ δέκα κεφάλαια συνέθετο κατά τῶν μικρῶν ἐκ:!- του συγγραμμάτων· ὅθεν καὶ Θεοδώρητος ὁ Κύρου σφοδρώς κατ' ἐκείνων κινηθεὶς πάντα ἐγγράφως ἀντεῖπεν· ὧνπερ τὸ ἐν ἰδιοτρόπως περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐδηλοῦτο· διὸ καὶ εἰς δήλωσιν τῆς ἀληθείας αὐτὸ προθήσομεν ὡς ἔχει, εἶτα καὶ τὰ τοῦ Θεοδωρήτου πάντα, ἔτι δὲ καὶ τὰς ἀπολο γίας ὑπέρ τε ἑαυτοῦ καὶ βεβαιώσεως τῶν δύο καὶ δέκα κεφαλαίων. Τὸ δὲ κεφάλαιον οὕτω κατὰ ῥῆμα διέξεισιν· «Εί τις τὸν ἕνα Κύριον Ἰησοῦν Χριστὸν διδάξασθαι παρὰ τοῦ Πνεύματος, ὡς ἀλλοτρίᾳ δυνάμει τῇ δι' αὐτοῦ χρώμενον καὶ παρ' αὐτοῦ λαβόντα τὸ ἐνεργεῖν δύνασθαι κατὰ πνευμάτων ἀκαθάρτων και τὸ πληροῦν τὰς θεοσημείας, καὶ οὐχὶ δὴ μᾶλλον ἴδιον αὐτοῦ τὸ Πνεῦμά φησι, δι' οὗ ἐνέργει καὶ τὰς θεοσημείας, ἀνάθεμα έστω Τούτου τοῦ κεCyrilli anathem. 1x, in Art. Couc. Ephes. Citatur quoque ab Andronico Camalero (Sp. Bece. Gr. orthod. t. II, p. 444). op. de proc. Spirit. sancti; Manuelenr Calecam, I. ti, Georg. Trapez. ad Joan. Cubuel. c. 4; Bess.- rionem, epist. ad Aies. Lasc. c. 9; et aucioren nostrum in Apol. contra Marci epistulam, (Hard. 1X, 630.)

CONTRA EPIJESIUM. › φαλαίου σὺν τοῖς ἄλλοι; Θεοδώρητος επελάβετο, καὶ virtute, quæ per ipsum est, et accepisse ab ipso γράφων πρὸς τοὺς ἐν Εὐφραντησίᾳ καὶ Ἑτροηνή καὶ Συρίᾳ καὶ Φοινίκῃ καὶ Κιλικία μονάζοντας κατὰ τοῦ θείου Κυρίλλου φησίν· Ἐν μὲν τῷ πρώτῳ κεφαλαίῳ τὴν ὑπὲρ ἡμῶν οἰκονομίαν ἐκβάλλει, ἐν δὲ τῷ δευτέρῳ καὶ τρίτῳ κεφαλαίῳ, ὥσπερ ἐπι λαθόμενος ὧν ἐν προοιμίοις ἐξέθετο, τὴν κατὰ ὑπόστασιν ἔνωσιν εἰσάγει· ἐν δὲ τῷ τετάρτῳ κεφα λαίῳ ἀπαγορεύει τῶν εὐαγγελικῶν καὶ ἀποστολι κῶν φωνῶν τὴν διαίρεσιν Καὶ μετὰ ταῦτα, ὡς μετο, διασύρας τὰ εἰρημένα καὶ βλάσφημα και δυσσεβείας μεστὰ ἀποκαλέσας καὶ κακῶς ἐπεξεργασάμενος ἐπιφέρει ο Βλασφημεῖ δὲ καὶ εἰς τὸ ἅγιον Πνεῦμα, ὡς οὐκ ἐκ τοῦ Πατρὸς αὐτὸ λέγων ἐκπορεύεσθαι κατὰ τὴν τοῦ Κυρίου φωνήν, ἀλλ' ἐξ Υἱοῦ τὴν ὕπαρξιν ἔχειν. Ο δὲ ἅγιος, ὥσπερ κάν τοῖς ἄλλοις κεφαλαίοις ἀπολογούμενος ὑπέρ τε τῆς ἀληθείας καὶ ἑαυτοῦ οὕτω καὶ ἐν τῷ θ' κερα λαίῳ καὶ φησί· Φθάσαντες ἔφημεν, ὅτι τοῖς Νεστορίου βατταρισμοῖς, ήγουν δυσφημίαις, καὶ τοῖς ἄγαν ἀτημελῶς εἰρημένοις ἡ τῶν κεφαλαίων μάχεται δύναμις. Εκείνου γὰρ λέγοντος περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος· τοῦτο δὴ τὸ τηλικαύτην αὐτῷ χαριτάμενον δόξαν τὸ δαίμοσιν αὐτὸν φοβερὸν ἐργα σάμενον τὸ τὴν ἀνάληψιν αὐτῷ τὴν εἰς οὐρα ούς χαρισάμενον· καὶ ὡς περί τινος τῶν καθ' ἡμᾶς ἀνθρώπου κοινοῦ τὰ τοιάδε πεφλυαρηκότος, γέγονεν ἀναγκαῖος ὁ ἀναθεματισμός, οὐ κατά γε τῶν λεγόντων, δεδοξάσθαι παρὰ τοῦ ἁγίου Πνεύματος τὸν Ἰησοῦν, τουτέστιν ἐνανθρωπήσαντα τὸν τοῦ læc dcblateraret: Factus est necessarius lie-anaΘεοῦ Λόγου, κατ' ἐκείνων δὲ μᾶλλον, οἱ καὶ ἀνέδην αὐτὸν ὡς ἀλλοτρία δυνάμει τῇ διὰ τοῦ Πνεύματος κεχρῆσθαί φασι. Μεμνήμεθα δὲ τοῦ εἰπόντος σαφῶς περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος· ἐκεῖνος ἐμὲ δοξάσει· ἴσμεν δὲ πρὸς τούτῳ τῇ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ενεργείς τάς πονηράς τε καὶ ἀκαθάρ τους δυνάμεις συντρίβοντα, ἀλλ' οὐχ οὕτω φαμὲν αὐτὸν, καθάπερ καὶ τῶν ἁγίων ἕκαστον, ὡς ἀλλο τρία δυνάμει κεχρῆσθαι τῇ διὰ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Ην γὰρ καὶ ἔστιν αὐτοῦ τὸ Πνεῦμα, καθάπερ ἀμέλει καὶ τοῦ Πατρό; Καὶ τοῦτο ἡμῖν εὖ μάλα σαφηνιεῖ γεγραφώς ὁ θεσπέσιος Παῦλος· Οἱ δὲ ἐν σαρκὶ ὄντες θεῷ ἀρέσαι οὐ δύνανται· ὑμεῖς δὲ οὐκ ἐστὲ ἐν σαρκὶ, ἀλλ' ἐν πνεύματι, εἶπερ Πνεῦμα Θεοῦ οἰκεῖ ἐν ὑμῖν· εἰ δέ τις Πνεύμα Χριστοῦ οὐκ ἔχει, οὗτος οὐκ ἔστιν αὐτοῦ Εκπορεύεται μὲν γὰρ ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον κατὰ τὴν τοῦ Σωτῆρος φωνὴν, ἀλλ᾽ οὐκ ἀλλότριόν ἐστι τοῦ Υἱοῦ· πάντα γὰρ ἔχει μετὰ τοῦ Πατρός. Καὶ τοῦτο αὐτὸς ἐδίδαξεν εἰπὼν περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Πάντα όσα έχει ε Theodoreti ep. 151, 1. IV Opp., p. 1293, ed. Schulze. Vide etiam ejus resp. ad Anathematismos ih. t. 1V, p. 718. Porro plura in Gregorii allegatione omissa sunt, quæ Theo loretus ap. 154 (rile Patroleg. gr., Ser. I, tom. LXXXIII, p. 1417), habet. Ilive tres voces desunt in Monac. col. Cyr.lli verba, quæ sæpe in hac controversia citantur (Cret Audron. Camnater. c. 101, Gr. orth. t. II. p. 445 seq.), hie variantes plures lectiones facultatem operandi contra immundos Spiritus et adimplendi divina signa, et non potius propriam ipsius Spiritum dicit, per quem et divina signa operatus est, anathema sit. Hoc capitulum ona cum cæteris reprehendit Theodoretus, et scribens ad monachos in Euphratesia, Osroene, Syria, Phœnicia et Cilicia eontra divum Cyrillum: «In primo quidem, inquit, capitulo economiam pro nobis susceptanı eliminat; capitulo vero secundo ac tertio, velut oblitus eorum quæ in proœmiis exposucrat, unionem secundum hypostasin inducit; quarto vero denegat distinctionem evangelicarum et apostolicarum vocum,, etc. Et post haec, ut putabat, dicta reprehendens et blasphema atque impietate plena ea vocans et male prorsus pertractans infert Blasphemat vero quoque in Spiritum sanctum, utpote non ex Patre secundum Domini vocem eum procedere, sed ex Filio exsistentiam habere dicens. At Sanctus sicut in cæteris capitibus defensionem instituens tum pro veritate tuin pro seipso, ita et in nono capitulo quoque ait: «Antea jam diximus, quod Nestorii nugis seu blasphemiis et ejus dictis admodum temerariis virtus capitulorum repugnat et obsistit. Cum namque ille de Spiritu sancto diceret: Is qui tantam Christo gloriam contulit, eum daemonibus fecit terribilem, donaritque ei ad coelos ascensionem, cumque de eo tanquam de cominuni aliquo secundum nos bomine thematismus, non adversus eos qui dicunt clarificatum fuisse a Spiritu sancto Jesum, hoc est Verbum Dei hominem factum, sed potius adversus illos qui impudenter cum virtute, que est per Spiritum, tanquam aliena usum esse dicunt. Mο minimus enim aperte de Spiritu sancto eum dixisse: Ille me clarificabit; novimus vero praeterea saucti Spiritus operatione eum conterentem nequissimas immundasque virtutes; sed non ita dicimus eu", sicut unumquemque sanctorum tanqua'n aliena usum esse ea virtute, que est per Spiritum sancrum. Erat enim et est ejus Spiritus, sicut certe et Patris et hoc nobis bene satis explanat divus Paulus qui scripsit: Qui autem in carne sunt. Deo placere nou possunt. Vos autem non estis in carne, sed in spiritu, si quidem Spiritus Dei habitat in vobis. Si quis autem Spiritum Christi non habet, hic non est ejus. Procedit enim ex Deo et Patre Spiritus sanctus secundum Servatoris vocein, sed non est alienus a Filio. Omnia enim habet cum Patre, et hoc ipse edocuit, cum diceret de Spiritu sancto: Ompræbent. Vide et Allat., Vindic. Syn. Ephes. p. 35. Monac., f. 125 a, wañep. Αl. ἀναγκαίως ut Allat. i. c. Joan. xvi, 14. Mon., f. 125 h, πρὸς τοῦτο. Haec verba, ἦν γὰρ Πατρός, desunt in Mon. cool. Rom. viii, 8, 9.

El GREGORII MAMME CP. PATRIARCILE μία quacunque habet Faler, mea sunt; propterea | Πατὴρ, ἐμά ἐστι· διὰ τοῦτο εἶπον ὅτι ἐκ τοῦ ® dixi quia de meo accipiet et annuntiabis vobis. Ergo clarificavit quidem Christum Spiritus sanctus a‹- mirabilia opera operans, verumtamen u! Spirius ejus, et non ut aliena virtus et eo præstantior, secundum quod intelligitur Deus (a).. Etenim quenadmodum Patris virtus dicitur et est revera Filius, ita et virtus Filii Spiritus sanctus; sicut et Verbum Patris Filias el Filii locutio Spiritus sanctus, secundum divum Basilium. Verum procedamus adhuc quoque ad Theodoreti verba, ut ea praferamus, sicuti se habent, ad perfectam persuasionem et convictionem, quo pacto tum Theodoretus scripsit dixitque, tum quo pacto Cyrillus sensit ae prælicavit. Verba auten Theodoreti in epistola ad Joannem Antiochenum sic se habent: «Qui cuncta sapienter moderatur Deus, et nostræ providens concordiæ et populorum procurans salutem nos in unum congregare præparavit et consonas inter se omnium sententias ostendit. In communi enim perlectis Ægyptiacis litteris earumque sensu accurate perpenso, invenimus consona a nobis dictis quæ inde directa sunt et palam contraria duodecim capitulis, quibus utpote a pietate alienis usque ad praesens adversarii perstitimus. Illa quidem habebant, carnaliter carnen faetum esse Deum ex Deo Verbum, atque secundum hypostasin unionem et conventionem secundum unionem naturalem, et Dei Verbum primogeritum factum ex mortuis, abdicabam vero distinctionem vorum de Domino adhibitarum, et alia præterea continebant ab apostolicis quidem institutis aliena, haereticorum vero zizaniorum germina. Quæ vero nuuc directa sunt evangelica gemerositate decorantur. Prædicatur namque in his Dominus noster Jesus Christus et Deus perfe, vlus et homo perfectus, atque duæ naturæ, earumque differentia et unitio inconfusa, non secundum mistiouem et coagulationem, sed ineffabiliter et Deo deccuter effecta et duarum naturarum proprietates integras plane conservans; et impassibilis quidem est Deus Verbum et inconvertibilis; templum vero passibile et morti ad modicum traditum et rursum uniti Dei virtute ressuscitatum; et Spiritus sanctus non ex Filio vel Filium subsistentiam habens, verum ex Patre procedens, proprius tamen Filii, utpote consubstantialis, appellatus. Hanc rectitudinem in litteris ipsis conspicati et contraria omniuo eis quæ ante couscripta fuerant, reperientes, collaudavimus Deum, qui „blæsorum linguis medotur et male sonantem iuarJoan. xvi, 13. Μου., πληρωφορίαν. Sic Marc. Mαι, ἐφρόνη. per Have epistola exstat in Synodico adversus ἐμοῦ λήψεται, καὶ ἀνεγγελεῖ ὑμῖν Οὐκοῦν ἐδόξασε μὲν τὸν Χριστὸν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἐνερ γοῦν τὰ παράδοξα, πλὴν ὡς Πνεῦμε αὐτοῦ, καὶ οὐκ ἀλλοτρία δύναμις καὶ κρείττων αὐτοῦ καθ᾽ ὅ νοείται θεός.» Καὶ γὰρ ὥσπερ λέγεται καὶ ἔστι δύναμις τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱὸς, οὕτω καὶ δύναμις τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὡς καὶ Λόγος τοῦ Πατρὸς ὁ Υιός, καὶ ῥῆμα τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, κατά τὸν θεοφάντορα Βασίλειον. Ἀλλ᾽ ἴωμεν μὲν καὶ ὅτι εἰς τὰ τοῦ Θεοδωρήτου, ὅπως καθὼς ἔχουσιν ἐκθῶμεν εἰς τελείαν πληροφορίαν όπως τε Θεοδώρητος Εγραφέ τε καὶ ἔλεγε, όπως το Κύριλλος εφρόνει καὶ ἐθεολόγες. Τὰ δὲ τοῦ Θεοδωρήτου έχουσιν οὕτως ἐν τῇ ἐπιστολῇ τῇ πρὸς Ἰωάννη 'Αντιοχείας. Ο πάντα σοφῶς πρυτανεύων Θεό;, καὶ τὰς ἡμετέρας προμηθούμενος ἐμονοίας, καὶ τῆς τῶν λαῶν κηδόμενος σωτηρίας, συναθροι σθῆναι ἡμᾶς κατὰ ταυτὸν παρεσκεύασεν, καὶ συμφώνους ἀλλήλοις τὰς πάντων ἔδειξε γνώμας. Έν κοινῷ γὰρ ἀναγνόντες τὰ Αἰγύπτια γράμματα, καὶ ἐξετάσαντες αὐτῶν ἀκριβῶς τὴν διάνοιαν, εύρομεν σύμφωνα τοῖς εἰρημένοις τὰ ἐκεῖθεν ἀπεσταλμένα καὶ ἄντικρυς ἐναντία τοῖς δώδεκα κεφαλαίοις, οἷς μέχρι τοῦ παρόντος ὡς ἀλλοτρίοις τῆς εὐσεβείας πολεμοῦντες διετελέσαμεν. Ἐκεῖνα μὲν εἶχε σαρ κικῶς σάρκα γεγονότα τὴν ἐκ Θεοῦ Θεόν Λόγον καὶ καθ᾽ ὑπόστασιν ἔνωσιν καὶ σύνοδον τὴν καθ᾽ Ενω σιν φυσικὴν, καὶ τὸν Θεοῦ Λόγου πρωτότοκον γεγενημένον ἐκ νεκρῶν· ἀπηγόρευε δὲ καὶ τῶν περὶ τοῦ Κυρίου φωνῶν τὴν διαίρεσιν, καὶ ἕτερα πρὸς τούτοις εἶχε τῶν μὲν ἀποστολικῶν σπερμάτων ἀλλότρια, τῶν δὲ αἱρετικῶν ζιζανίων βλαστήματα. Τὰ δὲ νῦν ἀπεσταλμένα τῇ εὐαγγελικῇ εὐγενείς καλύνεται. Θεὸς γὰρ τέλειος καὶ ἄνθρωπος τέλειες ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστὸς ἐν αὐτοῖς ἀναγορεύεται καὶ φύσεις δύο· καὶ τούτων διαφορά καὶ ἕνωσις ἀσύγχυτος οὐ κατά κράσιν καὶ φυρμόν, ἀλλ᾽ ἀποῤῥήτως καὶ θεοπρεπῶς γενομένη, καὶ τῶν δύο φύσεων ἰδιότητα ἀκρατῶς διαφυλάξασα· καὶ ἀπαθὴς μὲν ὁ Θεὸς Λόγος καὶ ἄτρεπτος, παθη τὸς δὲ ὁ ναὸς, καὶ τῷ θανάτῳ πρὸς ὀλίγον παραδοθεὶς, καὶ πάλιν τῇ δυνάμει τοῦ ἑνωθέντος Θεοῦ ἐγερθείς. Καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὐκ ἐξ Υἱοῦ ἡ δι' Υἱοῦ τὴν ὕπαρξιν ἔχον, ἀλλ᾽ ἐκ τοῦ Πατρός ἐκπορευόμενον, ἴδμον δὲ (τοῦ Υἱοῦ), ὡς ὁμοούσιον, ὀνομαζόμενον. Ταύτην τὴν ὀρθότητα ἐν τοῖς γράψο ματι θεασάμενοι καὶ ἐναντία ἐκ διαμέτρου τοῖς ἤδη πρότερον γραφεῖσιν ευρόντες ὑμνήσαμεν τὸν τὰς ψελλίζουσας γλώσσας ἰατρεύοντα, καὶ τὸν ἀπηχῆ φθόγγον εἰς ἡδεῖαν ἠχὴν μεταρρυθμίζοντα.» Τούτων tragcliam Irenaei, cap. 95. Munsi, Concil. L. V, p. (a) Hisce utitur et Allatius, Vindic. Syn. Eph., c. 25, Mon., φύσις. Mon., ἀσύγχητος. β. 169.

ἀκηκοώ; ἤδη ὁ μακάριος Κύριλλος, ὡς συκοφαντού ticulatamque sonum in suavem vocem traducit (a). μενος τοιάδε γράφει προς τον Ευσέβιον ἡ δ' ἀρχὴ τῆς ἐπιστολῆς οὕτως ἔχει·. Τὴν μὲν παρα τῆς τῆς εὐλαβείας ἐπιστολὴν ἀνέγνων,» καὶ μετὰ βραχέα Περιφέρουσι γάρ, ώς μανθάνω, τινές Επιστολὰς ὡς πρός με γραφείσας παρὰ τοῦ εὐλα ·βεστάτου καὶ Θεοσεβεστάτου Επισκόπου Ιωάννου εἰκὸς δὲ αὐτὰς καὶ πεπλασμένας είναι ἢ καὶ προσθήκες ἔχειν τοῖς φρονοῦσι τὰ Νεστορίου καθ' ηδονήν. Ἐγὼ γὰρ κατὰ τὴ δόξαν τῇ ἁγία συνόδὲ ἐν τῇ Ἐφεσίων μητροπόλει οὐ πρότερον αὐτῷ τὴν κοινωνίαν ἀποδέδωκα, εἰ μὴ ἀνεθεμάτισιν ἐγγράφως τὰ Νεστορίου δόγματα.» Και μετά τινα ὅτι «Οὐδένα τῶν καθηρημένων ποιοῦμαι λόγονο ἀλλ' ἐν τούτῳ δεῖ μένειν αὐτοὺς τῷ σχήματι, ἐν ᾧ καὶ σύνεισι· συγκεχώρηκε δὲ τὴν εἰς ἐμὲ γενομέτην παρ' αὐτῶν ὕβριν.» Καὶ μετά πολλά • Οὔτε γὰρ ἐκ μεταβολῆς πρὸς τὸ οὕτω φρονεῖν ἀφίγμαι, οὔτε δὲ ἐν τόμῳ ἢ ἐπιστολῇ εἴτε ἐν βιβλίῳ εὑρίσκομαι τι τοιοῦτον ποτὲ εἰρηκώς. Τὸ δὲ συνου σιώσεως ὄνομα οὐδέ τί ποτέ ἐστιν, ίσμεν όλω. Βικὸς δὲ τοὺς τοιαῦτα γράφοντας ἐκεῖσε ἀπολογου μένους περὶ τῆς προπετείας τῆς ἐν Ἐφέσῳ καθ᾿ ἡμῶν γενομένης εὐρεσιολογεῖν τοιαῦτά τινα, ἵνα μὴ δοκεῖεν κεκινήσθαι μάτην. Ελέγχει γὰρ αὐτοὺς τὸ συνειδός. Απολογείσθω τοίνυν ἡ σὴ εὐ λάβεια τοῖς ἕτερα ἀνθ' ἑτέρων ἐκεῖσε λαλοῦσι πάντα γὰρ γέγονεν ἀσφαλῶς.» Ορᾷς, ὅπως ὁ ἅγιος φησιν, ὅτι πάντα γέγονεν ἀσφαλῶς; Καὶ οὔτε ἐν τόμῳ, οὔτε ἐν ἐπιστολῇ, οὔτε ἐν βιβλίῳ τὰ ἐναντία τοῖς δώδεκα κεφαλαίοις εξέθετο· ὥστε φανερόν ἐστι τοῖς μὴ ἐθέλουσι τὸ ψεῦδος συνιστῶν, ὡς τὰ παρά τοῦ Θεοδωρήτου ειρημένα συκοφαντία ἐστὶ πρόδηλος. Οὐδαμῶς γὰρ ἐναντίως καὶ ἐκ διαμέτρου τῶν προτέρων ὁ ἅγιος Κύριλλος πεποίηκεν, ὡς ὁ Κύρου Θεοδώρητος διισχυρίζεται. Καὶ πάλιν ὁ αὐτ τὸς ἐν τῇ πρὸς Εὐόπτιον οὕτω γράψει κατὰ ῥῆμα • Κύριλλος τῷ εὐλαβεῖ καὶ ποθεινοτάτῳ ἀδελφῷ καὶ συλλειτουργῷ Εὐοπτίῳ ἐν Κυρίῳ χαίρειν.» Εν ταύτῃ φησίν· «Δέδεγμαι καὶ νῦν εἰς πληροφορίαν τῆς ἐνούσης διαθέσεως τῇ σῇ θεοσεβείᾳ, τὸν διαπεμφθέντα μοι τόπον, ὃν συνθεῖναι λέγεται κατά τῶν ἀναθεματισμών Θεοδώρητος ὁ Κύρου· καλεί σθαι γὰρ οὕτω φασὶ τὸ πολίχνιον. Ἐντυχών δὲ τοῖς ἐγκειμένοις, ἀνέθηκε τῷ Κυρίῳ τὰς ᾠδας, οὐ tlinismos Theodoretus Cyri episcopus (ita enim διαλέλοιπα δὲ κἀκεῖνο λέγων· Κύριε, ῥῦσας την ψυχήν μοι ἀπὸ χειλέων ἀδίκων καὶ ἀπὸ γλώσσης δολίας. Ευρίσκω γὰρ ἐμαυτὸν συκοφαντούμενον πανταχή (β) καὶ ἐφ' ἑκάστῳ τῶν κεφαλαίων ὑπομένοντα τοῦτο Εννενόηκας δὲ ὅτι καίτοι, Quæ cum audisset beatus Cyrillus, tanquam caInīmulis appetitus, hæc scribit in epistola að Eusebium, cujus initium est: < Epistolam a pie Late tua scriptam perlegi, post pauca: Circumferunt erin, al comperio, quidam epistolas tan - quam ad me dátás a religiosissimo et pientissimo episcopió Joanne. Verosimile vero est eas fictitiaš ¿sse vel aðüitaments liabère ad libitum et in favorem corain qui cum Nestorio sentiunt. Ego enida secundum id quod visum est sanctæ synodo in Ephesiorum metropoli non prius ipsi reddiil communionem, nisi postquam scripto Nestor dogmata anathematizasset. Et aliqnot interjectis, quod nullam de depositis nientionem facio; seul in eo oportet ipsos habitu permanere, in quo et crant omnes. Indukši antem injuriam, quæ in me facta est.» Ει posi multa: «Neqne enim ex inconstantia et mintabilitate ad ita sentiendum deveni, neque in tomo vel epistola sive libro quid ejusmodi unquam locutus reperior. Cocssentiationis (sive consubstantiationis), vero nomen nequè quid sit omnino novimus; verosimilé autem est eos qui ista séribunt, ibi defensionem inštitnere de temerario ausú quo Ephesi in nos irruerunt, et inde talia quædam excogitare ac fingere, me incassum permoti videantur. Arguit enim eos conscientia. Igitair defensionem faciat tua pietas apud eos qui alia pro aliis loquuntur ibi. Omnia enim sine discrimine gesta sunt. › Vides quomodo sanctus dicit; • omnia sine discrimîne gesta esse? › Et néque in tomo neque in epistola neqne in libro, chintraria Alis duodecim docuit capitulis. Unde liquet iis qui nolunt stabilire mienriaclum, ea quæ a Theodoreto dicta sunt, calunniam esse manifestam; nullibi enim contrario atque prioribus opposito modo sanctus egit Cyrillus, nt Cyri Theodorétns asseverat. Ac rursum idem in epistola ad Evoptium, ita ad verbum scribit Cyrilhis religioso et desideratissimo fratri at comministro Evoptio in Domino salutem. In hac epistola hit: ‹ Abundantius autem comprobation esi mihi tuæ přetatis erga iné studium libro abs te exhibito, quem composuisse dicitur contra ana- Nomen deest in codd. nostris. llæc leguntur ep. 54 (Patrol. gr., Ser. 1, tom. LXXVII, p. 288). Gr. ed. Τάς addunt Cyrilli ed. L. c. p. 289. Mon., f. 126 b, κεκοινῆσθαι. Μου., Γ. 126 b, ἀνούσης; Marc., Γ. 156 1, (a) flac Theodoreti epistola utitur Allatius, Vine dic. Syn. Ephes. c. 29, p. 137, c. 13, p. 45, qui eam oppidulum nuncupari dicunt); fectis antem his quæ in eo habentur, gratias Deo egi cum liymuis, sine intermissione illud dicens: Domine, libera animam meam a labiis iniquis et a lingua dolosa. Reperio enim ubique me calumniis impeti, Idque ἑνούσης. Χαριστηρίους add. ed. et Allat., qui ista cital Vindie. Syn. Eph., c. 11, p. 33. omissa verb: εὑρίσκω Allat., εκάστου. Hucusque Allat. 1. c. πανταχή in Mon. descripsit ex cod. Vatic. 1431 p. 250, qui idem argumentum per plura capita pertractat.

GREGORII MAMM.E CP. PATRIARCILE per singula capita patientem. Intellexi vero, Α΄ καθα φασι τῶν γνωρίμων τινές, οὐκ ἔξω τριβής, virun istum, licet, ut quidam probe gnari aiunt, τό γε ἦνον εἰς λόγους, ὑπάρχων ὁ ἀνὴρ, συναγήnon parum ad sermonem quod spectat exercitatus γερκῶς δὲ καὶ τῶν ἱερῶν γραμμάτων οὐ μετρία sit el sacrarum litterarum non mediocri scientia lo- εἴδησιν ἀπεκομίσθη τοσοῦτον τοῦ συνιέναι την cupletatus, tantuin abreptum esse ab intelligenda κεφαλαίων την δύναμιν. Ὥστε με λοιπόν οἴεσθαί τε corum capitulorum vi atque sententia. Quare equi καὶ φρονεῖν, ὅτι ταῖς τῶν τινῶν ἐπιθυμίαις τὸ δοκεῖν dem cæterum puto ac sentio, eum quorumdam cu- Αγνοηκέναι χαρίζεται, ἵνα μὴ ἀκόμψως καὶ περιτ piditatibus id largitu: esse ut ignorasse ea videre- τῶν, εὐαφόρμως δὲ μᾶλλον ταῖς καθ' ἡμῖν λοιδο tur, eum in finem, ut non ineleganter et super- ρίαις κεχρήσθαι νομίζηται· καίτοι δυσχερές flue ac præter rem, verum opportune et congrue ἄναντες οὐδὲν, ὥς γε οἶμαι παντελῶς ἐν τοῖς παρ convicits in nos projectis putaretur usus fuisse. ἡμῶν εἰρημένοις ἐστὶν οὔτε μὴν δυσέφικτον ἔχει Quanquam nihil, ut equidem censeo, difficile et τὴν προβολήν· ἐπειδὴ δὲ ἦν ἀναγκαῖον καίτοι γεarduum est in iis que a nobis dicta sunt, neque γραφότας ήδη περὶ τούτων ἡμᾶς ὀλίγα καὶ πρὸς intentionem habent difficile assequendam. Quo- αὐτὸν εἰπεῖν, ἵνα μή τις οἴηται σιωτήν ἐλέσθαι njam vero necessarium erat nos, Ncet jam. de istis κατεγνωσμένους, ποιήσωμαι τὴν ἀπολογίαν scripserimus, pauca quedam et al ipsum dicere, & βραχυλογήσας ὡς ἔνι, Εβει μὲν οὖν αὐτὴν ταῖς ne quis nos existimet silentium prætulisse ut coll- θεοπνεύστοις ἐνησκημένον Γραφαῖς, είπερ ἦν ὅλως denuatos, breviter, prout licet, me defendam. σκοπὸς αὐτῷ, τοὺς περὶ τῶν θείων ἡμῶν μυστη Oportebat itaque ipsum libris divinitus inspiratis ρίων ποιεῖσθαι λόγους, τῶν ἱερῶν γραμμάτων exercitatum, siquidem propositum omnino ipsi διαμεμνήσθαι μόνων, εξυφαίνειν τε οὕτως ἁγιοπρε eral de divinis nostris mysteriis verba facrc, πῶς τὴν ἀφήγησιν, καὶ μὴ μύθους ἡμῖν ἀρχαίους sacrarum litterarum tantum plane meminisse et καὶ ὀδωδότας παρακομίζειν εις μέσον, ο καὶ τὰ (narratique;n ita convenienter sacræ huic materiæ ἑξῆς Δῆλον οὖν ἐκ τῶν εἰρημένων, ὡς ὁ θεσπέ contexere, non vero fabulas nobis obtrudere ve- σιος Κύριλλος οὐκ ἄλλως ἐφρόνησεν ἢ ἐξέθετο, κα tustas atque adeo tritas, o et que sequuntur. Ma- θὼς ὁ Θεοδώρητος συκοφαντών γράφει, ὅτι τὴν nifestum igitur est ex dictis, non aliter sen- ὀρθότητα τῶν Αἰγυπτίων γραμμάτων ευρών, καὶ sisse sanctum Cyrillum quam antea exposuerat, ἀπεναντία τῶν πρώτων κεφαλαίων τὴν ἰατρεύσαντε ut, calumniando scribit Theodoretus, qui a't τὰς ψελλιζούσας γλώσσας καὶ τὴν ἀπηχὴ φθίγγαν recitalinem Ægyptiacarum litterarum se repe- ματαρυθμίσαντα εἰς ἡδεῖαν ἁρμονίαν ἀνύμνησεν. risse atque contraria prioribus capitalis, indeque Αὐτὸς γὰρ μᾶλλον οὐ μόνον ἐψέλλισεν, ἀλλὰ καὶ Jaudasse Deum, qui linguas blæsorum sanat et βλάσφημα καὶ δυσσεβὴ ἀπέναντί τους δώδεκα κεφα inaṛticulatum sunum in suavem vocem traducis. λαίοις συνέθετο, ἅπερ καὶ οἱ ἐν ταῖς οἰκουμενικαίς Ipse namque Theodoretus potius non solum blæ- συνόδοις θεῖοι καὶ ἱεροὶ Πατέρες τῷ ἀναθέματι πιο sus erat, sed et blasphema et impia dicta duode- ρέπεμψαν. Ἐν γὰρ τόμῳ τρίτῳ, πράξει τρισκαιδε çim capitulis opposuit, quæ etiam sacrosancti Patres κάτῃ τῆς ἁγίας Έκτης συνόδου οὕτως εὑρήσεις in acumenicis synodlis anathemati subjecerunt. • Εἴ τις οὐκ ἀναθεματίζει τὰ συγγράμματα ΘεοNam Lomotertio actione decima tertia sanctæ sex- δωρήτου τὰ κατὰ τῆς ὀρθῆς πίστεως τοῦ ἐν ἁγίας tæ synodi ita scriptum invenies: • Si quis non Κυρίλλου, καὶ τὴν λεγομένην Ι6α ἐπιστολὴν καὶ anathematizat ea quæ Theodoretus scripsit contra Θεόδωρον τὸν Μοψουεστίας καὶ τὰ συγγράμματα reclam Gdem sancti Cyrilli, et læ epistolam di- αὐτοῦ, καὶ εἴ τις οὐ δέχεται τὰ συγγράμματα τοῦ „ctam, átque Theodorum Mopsuestenum et ejus scri- ἁγίου Κυρίλλου, καὶ μάλιστα τὰ κατὰ τοῦ Θεοδώ pla, et si quis non reçipit scripta sancti Cyrilli, μου καὶ Θεοδωρήτου καὶ ᾿Ανδρέου και Νεστορίο et maxime quæ scripsit contra Theodorum et Theo- καὶ τῶν τὰ ὅμοια αὐτοῖς καὶ ἑνὸς αὐτῶν πεφρονηdoretum, Andream et Nestorium atque eos qui κότων, ἡ φρονούντων, ἀνάθεμα έστω.» Ο δέ γε similia his vel cx iis uni senserunt vel scntium, στεῤῥὸς τῆς ἀληθείας κήρυξ καὶ τῶν θείων δογμάτ anathema sit. Atque firmus quidem veritatis præco divinorumque dogmatum interpres Cyrillus juxta Ephesiarum petitionem solutiones duodecim æquo numero positorum capitulorum confecit; Theodoretus vero Cyri etiam usque ad sanclain et œcumenicam quartam synodum extra comminnionem mansit et non receptus est ab universa Ecclesia; atque cum in sancta quarta synodo adessel, ac peteret ut sibi una cum cæteris Patribus ingredi liceret, non prius receptus est, quam ex Monac., ποιήσωμεν. Μου., μυστηρίων ἡμῖν. Hucusque ep. 81 ad Evopt. Patroḥ gr. ser. 1, των ὑφηγητής κατὰ τὴν τῶν Ἐφεσίων τὰς ἐπιλύ σεις τῶν δώδεκα ισαρίθμων κεφαλαίων πεποίηκεν· ὁ δὲ Κύρου Θεοδώρητος μέχρι καὶ τῆς ἁγίας οίκοιμενικῆς τετάρτης συνόδου ἀκοινώνητος ὑπῆρχε καὶ ἀπρόσδεκτος παρά πάσης τῆς Ἐκκλησίας καὶ ἐν τῇ ἁγίᾳ τετάρτη συνόδῳ παραγενόμενος καὶ αἰτῶν συνεισελθεῖν τοῖς λοιποῖς Πατράσιν, οι πρόσ τερον προσεδέχθη, εἰ μὴ ἐκ τοῦ Ῥώμης τοῦ μακα βίου Λέοντος ἐπιστολῆς ἐπεφέρετο· οἱ γὰρ τῆς συγκλήτου ἄρχοντες ἔλεγον, ὅτι ὁ βασιλεὺς κελεύει t. LXXVI, p. 383. Verba Ὁ δὲ οὕτως:ἰα:δέχθη adducit Allal. Le: sym. Phot. p. 245.

μη συνεισελθεῖν Θεοδώρητον· οἱ δὲ τοποτηρηταὶ Romano Pontifce beato Leone epistolas proferret. τοῦ Ῥώμης ἔφησαν, ὡς ὁ 'Ρώμης κελεύει συνεισ ελθεῖν, καὶ οὕτως εἰσεδέχθη Καὶ τί δεί διεξ είναι καθ' εἱρμέν, πάντων σχεδὸν τὰ τῆς τετάρτης συνόδου εἰδότων, ἐν οἷς καὶ ταῦτα ἀνάγραπτά είν σιν; Ἡ δὲ ἐξήγησις τοῦ ἐννάτου κεφαλαίου οὕτως ἔχει· ο "Ανθρωπος γεγονὸς ὁ μονογενής Υις τοῦ Θεοῦ ἐπιμεμένηκε καὶ οὕτω Θεὸς, πάντα υπάρχων ὅσα καὶ ὁ Πατήρ δίχα μόνου τοῦ εἶναι Η τήρ· καὶ ἴδιον ἔχων τὸ ἐξ αὐτοῦ καὶ οὐσιωδῶς ἐμπεφυχες αὐτῷ Πνεῦμα ἅγιον εἰργάζετο τὰς θεοσημείας· ὥστε καὶ ἄνθρωπος γεγονώς μεμένηκε καὶ οὕτω Θεός, ὥστε ἰδίᾳ δυνάμει ἐπεπλήρου τὰ θαύματα, κ καὶ τὰ ἑξῆς. Ὅτι δὲ τὰ τοῦ Θεοδωρήτου κεφάλαια πάντα τῷ ἀναθέματι παρέπεμψαν, ἐν οἷς καὶ τὸ Εννατον, ἀναγκαῖόν ἐστι τὰ παρὰ τῶν ἁγίων οἶκον μενικῶν ἐκθεῖναι συνόδων εἰς δήλωσιν τῆς ἀληθείας. Ἐν γὰρ τόμῳ ἑβδόμῳ, πράξει τεσσαρεσκαιδεκάτῃ, περὶ τῶν Θεοδωρήτου συγγραμμάτων μέμνηται καὶ ἀναθέματι καθυποβάλλει αὐτὰ ἡ προειρημένη έκτη ἁγία σύνοδος· καὶ ἐν τόπῳ ὀγδός, πράξει ἑπτα και δεκάτῃ ἀπαριθμούσε πάσας τὰς αἱρέσεις καὶ καθ' ὧν συνηθροίσθησαν, επιφέρει προς ταύταις καὶ τῇ τελευταία τούτων πέμπτῃ συνέδῳ τῇ ἐνταῦθα συναθροισθείσῃ κατὰ Θεοδώρου τοῦ Μοψουεστίας, Ωριγένους, Διδύμου τε καὶ Εὐαγρίου καὶ τῶν συγγραμμάτων Θεοδωρήτου κατὰ τῶν δώδεκα κεφα λαίων τοῦ αἰδεσίμου Κυρίλλου· καὶ μετὰ τὸ ἐν Νικ καίᾳ ἱερὸν καὶ θεῖν σύμβολον ἔτι δὲ καὶ τὸ ἐν Κω σταντινουπόλει συντάττει καὶ τὰ γράμματα του Kyρίλλου μετὰ τῶν λοιπῶν ἁγίων. Καὶ πολλάκις εὐμή. σεις ἐν ταύτῃ τῇ ἁγία συνόδῳ τὰ τοῦ Θεοδωρή του κεφάλαια ἀναθέματι καθυποβληθέντα, μετὰ τῶν ἄλ λων αἱρετικῶν. Ἐν τῇ ἁγί, εβδόμη συνόδων μετὰ τὸ ἀναθεματίσαι Νιστέριον, Ευτυχία καὶ Διόσκορον, καὶ ἑτέρους επιφέρει αὕτη καὶ τὰ συγγράμματα Θεοδωρήτου, ἃ κατὰ τῶν ὀρθῶν δώδεκα κεφαλαίων τοῦ ἐν ἁγίοις Κυρίλλου συνεγράψατο. Αρκετόν το νυν ἐστὶ καὶ ἐκ τούτων δεῖξαι, ὡς τὰ τοῦ Κυρίλλου κεφάλαια οὐδέποτε μετεποιήθησαν, ἀλλὰ καὶ σεπτά ἡγήσαντο οἱ ἐν ταῖς οἰκουμενικαῖς συνόδοις (Πατέρες) καὶ σεβάσμια καὶ τῇ ἀληθεῖ πίστει τῶν ὀρθοδόξων σύμφωνα, τὰ δὲ κατ' αὐτῶν τοῦ Θεοδωρήτου οὐ μένον ἐξύμφωνα, ἀλλὰ καὶ δυσσεβή, Διο καὶ τῷ ἀναθέματι παρεπέμφθησαν. Δῆλον γὰρ ὡς ἔνθα μεσιτείαν αιτιώδη δηλοῖ ἡ διὰ καὶ τὰ προσεχὲς αἴτιον, ὡς οἱ Λατίνοι βούλονται, πάντως ἰσοδυναμεί τότε τῇ ἐκ, καὶ ἡ ἑτέρα τῆς ἑτέ ρας τὴν χρῆσιν ἀντιλαμβάνει, ὡς τὸ Εκτησάμην ἄνθρωπον διὰ τοῦ Θεοῦ· ταυτὸν τῇ ἐκ Θεοῦ· καὶ ὁ ἀνὴρ διὰ γυναικός, τουτέσιν ἐκ γυναικός. Ενθα Cf. Conc. Chale. act. 1; Mansi, t. VI, p. 530 self. Mansi Conc. 1. XI, p. 632, 653, sess. 18. Nam senatus præsides dixerunt: Imperator vetal, ne simul ingrediatur Theodoretus; legati vero Romani fati sunt, papam Romanum jubere ut ingrediatur; atque sic admissus fuit. Et quid opus est secundam factorum seriem ea prosequi, cum fere omnes acta quartæ synodi noverint, in quibus et hæc consignata sunt? Explanatio vero noni anathematismi sic se habet: ‹llomo factus Dei unigenitus Filius mansit et sic Deus, omnia exsistens, quicunque Pater sola paternitate excepta, et proprium habens eum, qui ex ipso est et essentialiter ipsi inest, Spiritum sanctum divina prodigia operalus est. Unde et homo factus mansit etiam sic Drus, unde propria virtute complevit miracula, el quæ sequuntur. Quod vero omnia Theodoreti capitula, in quibus est et nonum anathemati subje cerunt, necessarium est, quæ a sanctis et œcumenicis 'synodis dieta sunt, in veritatis manifestationem. proponere. Blenim tomo septimo actione decima quarta de Theodoreti libris mentionem facit, cosque anathemati subjicit præfata sancta sexta synodis, et tomo octavo actione decima septima omnes hæ reses enumerans contra quas synodi congregatæ. sunt (a), infert ad has et postremam earum quintam synodum lie congregatam contra Theodorum Mopsnestamum, Origenem, Didymum, Evagrium et scripta Theodoreti adversus duodecim capitula venerandi Cyrilli et post sacrosanctum Symbolumı Nteer editum etta:n Constantinopolitanum acfungit, wque Cy ili epistolas et scripta eum cmteria sanctis. Et plaries, reperies in hac sancta Bynodo´ Theodoreti capitula anathemati subactà cum cæteris hereticis. In sanctá septima synodo post anathema dietum Nestorio, Eutychi et Dioscoro atque reliquis, eadem adjicit etiam scripta Theodoreti, quæ contra rectam filem continentia duodecim capitula Cyrilli inter sanctos viventis exaravera:. Sufficiens igitur est vel ex his ostendére Cyrilli capita wuNquam immutata vel retractata fuisse, verum et veneranda ac sacra esse Patribus in ecumenicis synolis congregalls atque vera orthodoxoros fidei consonantia, ea vero, quæ contra ipsa conscripsit Theodoretus, non sotum a veritate dissona, verum Deliaut omnino impia`; propterea etiam anathemati subacta fuerunt. EPHES. (VI). Manifestum enim est, ubi mediationem causalem præpositio per denotat atque causam contiguam, qucmadmodum Latini volunt prorsus eam equivalentem esse prepositioni ex et alteram alterios usum vicissim recipere; sient illu:: Possedi hominem per Deum, idem est atque ex Deo et vir Vel legendum συνήδους vel καὶ post αἱρέσεις delendum ac sup lendum: καθ' ὧν αἱ σύνοδοι συνπύρο (a) Vel, omnes synodos enumerans, et contra quos (hæreticos) congregatæ fuere.

per mulierem, hoc est ex muliere. Ubi igitur præpo- tolvuv †j áx ámnyópsusai, dilov dri xal of aisla sitio ex rejecta et-exclusa est, liquet etiam, una cum ca causam rejectani esse et exclusan, Relinqnitur ergo, ut ita ex Patre per Filium procedere Spiritus sanctus dicatur secundum theologiæ implicita modum, eo sensu quo Spirius ex Patre precedens per Filium manifestari vel cognosci vel effulgere vel apparere intelligitur. efloc anim, inquit magnus Besilius, loc.cognoscitivum sum secundum hypoalesiu proprietatis habet signum, quod port Pilium et cum Filio cognoscitur ut quod ex Patre onbeistit,» lloc itaque et dictio per Filium sibi vult, nímiyum cum Filio cognosci. Neque enim alia quædam proprietas Spiritus sancti ad Filium hoc loco assignata est, quam quod cum ipso cagnoscitur, et non alia quædam ad Patrem, quam quod ex ipso subsistit. APOLOGIA. Divne Cyrillus in explanatione sua in prophetain Joel et divus Epiphanius περositionem ex a Filio non removent, verum et mediationçı edicunt Sancti et præpositionem ex potius confitentur. Ille enim: «Qua rationo, inquit, est Deus et ex Deo secundum naturam Filius (namyna ex Doo et Patre generalus est), proprias ipsius et in ipso et ex ipso est Spiritus sunctus, quemadmodum scilicet ex (de) ipso Deo et Patro intelligitor. Et homo factum Dei Verbum permansit, el sic Deus, omnia exsisiens, quæcunque el Pater, excepta duntaxat paternitate, et proprium habens © Spiritum sanctuın, qui ex ipso est et ipsi essentialiter inest (a). › Et Epiphanius: ‹ Quo modo nemo novit Patrem, nísi Filius, neque Filium nisi Pater, ita audeo dicere, quod neque Spiritum, nisi Pater et Filius, a quo procedit et a quo aeckpit, neque Filium vel Patrem nisi Spirítus sanctus vere clarificans, omnia doreas, qui est a Patre et ex Filio.» Asque Chrysostomus, sermone in incar+ nationem Domini nostri Jean Christi, et in illud: Cuivis regioni præfecti sunt angeli: Venit Christus ad nos, dedit nobis Spiritum, spui ex ipso ost, et assun psit postrum corpus Item Nyssenus: Tò, quod omittit Mon. 27, f. 128 b, legit Mon. 256, f. 124 a. Basil. ep. 58, a'. 43, ad Gregor. Fratrem de discrimine usiæ et hypost., n. 4. Merà tòv Yióv legunt Basilii codices et scriptores plurimi. Vide Petav. de Trinit. I. VII, c. 6, n. 3. Sane hæc lectio præferenda videtur, quia petk taū Yiņū el cùv cŵp Yių tautologiam constituunt. Videndum Gregorii responsum. Mon. 27 et 256, ¿λn. Ad marg. cod. Monac. 27 est nota, quæ postremam hanc propositionem verbotenus repetit. Marc. vel hv. ' (a) Notum est, Græcos Patres ex lectione textus Deuteron. Xxx, 8, ipsis adoptata, ut ex Dan. x, 13, 20, cominuniter docere variis regionibus augelos præstitutos esse. Vide Gregorium Naz. orat. 28, n. 3, p. 521, orat. 42,». 9, 27, p. 755, 768, ed. Clem.; Theodoret. q 3, în Genes.; Theodorum Studītamı, oraș. 1, in SS. Angelos, c. 2 (Mai, Nova PP. ταύτῃ συναπηγόρευσαι. Λείπεται ἄρα τὸ ἐκ Πατρὸς δ' Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὕτω λέγεσθαι κατὰ τὸν τῆς συνεπτυγμένης θεολο γίας τρόπον, ὡς ἐκ Πατρὸς ἐκπορευόμενον δι' Υιού φανεροῦσθαι ἡ γνωρίζεσθαι ἢ ἐκλάμπειν ή πεψη- † μένει υπεῖσθαι, ο Τοῦτο γὰρ, φησὶν ὁ μέγας Βασί λειος ο γνωριστικών τῆς κατὰ τὴν ὑπόστασιν lerntos enμslov éxet rò perk toú Yleù sby αὐτῷ γνωρίζεσθαι, καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς ὑφεστάναι. ο Τοῦτ' ἄρα καὶ τὸ διὰ τοῦ Υἱοῦ βούλεται τὸ μετ' αὐτοῦ γνωρίζεσθαι. Καὶ γὰρ οὐκ ἄλλη τις Με της ἀποδέδοται τοῦ Πνεύματος ἐνταῦθα πρὸς τὸν Υιόν, ἢ τὸ μετ᾿ αὐτοῦ γνωρίζεσθαι, καὶ οὐκ ἄλλη się mph; the Buripa, of of i§ aðtoữ üçɛarávat ΔΙΟΛΟΓΙΑ. Ο θείος Κύριλλος ἐν τῇ εἰς τὸν προφήτην Ἰωήλ εξηγήσει καὶ ὁ θεῖος Επιφάνιος τὴν ἐκ ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ οὐκ ἀπαγορεύσοσιν, ἀλλὰ καὶ μεσιτείαν λέγου σιν οἱ ἅγιοι καὶ τὴν ἐκ ὁμολογοῦσι μάλλον. Ὁ μὲν γάρ φησιν «"Η μὲν γὰρ ἔστι Θεὸς καὶ ἐκ Θεοῦ κατὰ φύσιν ὁ Υἱός (γεγέννηται γὰρ ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός), ίδιον αὐτοῦ τε καὶ ἐν αὐτῷ καὶ ἐξ αὐ τοῦ τὸ Πνεῦμά ἐστι, καθάπερ αμέλει καὶ ἐξ αύ TOŬ Vozītas TOō Groð xal Marpóę Kal āvēpesoπως γεγονὼς ὁ τοῦ Θεοῦ λόγος μεμένηκε καὶ οὕτω Θεός, πάντα υπάρχων ὅσα καὶ ὁ Πατήρ, δίχα μόνου roū elva: Hathp, xal (brov lywv rò ¿§ aútoú xal oů σιωδῶς ἐμπεφυκὸς αὐτῷ Πνεῦμα ἅγιον» Καὶ Επιφάνιο; «Ον τρόπον οὐδεὶς ἔγνω τὸν Πατέρα εἰ μὴ ὁ Υἱός, οὐδὲ τὸν Υἱὸν εἰ μὴ ὁ Πατήρ, οὕτω tokµm Aéyaiv 8ni oůdk rð Ilveůµa, el µh & Mathp καὶ Υἱός, παρ' οὗ ἐκπορεύεται καὶ παρ' οὗ λαμβά νει, οὐδὲ τὸν Υἱὸν ἢ τὸν Πατέρα, εἰ μὴ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τὸ δοξάζον ἀληθῶς τὸ διδάσκον πάντα, δ παρὰ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ». Καὶ ὁ Χρυσορρήμων ἐν τῷ εἰς τὴν ἐνανθρώπησιν τοῦ Κυ ρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ καὶ εἰς τὸ ἑκάστῳ κα ματὶ ἐφεστήκεσαν ἄγγελοι Ηλθεν ὁ Χριστὸς εἰς ἡμᾶς, ἔδωσεν ἡμῖν τὸ ἐξ αὐτοῦ Πνεῦμα, καὶ Mon. habet in'. Locus sæpissime allegatus, v. gr. a Niceph. Blem. orat. 2, n. 9; Recco De un. Eccl., n. 28, Epigr. 1; a Georgio Metochita contra Manuel. Cret. et a J. Plusiadeno in dial. (Gr. orth., t. I, p. 50, 138; II, p. 525. 1016; 1, p. 634). Eadem Cyrilli verba paucis vocibus diversa jam ad superius Ephesii caput Gregorius noster dedit. Epiphan. Ancor. n. 16, 9; Camater. c. 126, 127 (Gr. orth., t. II p. 481 seq.). Becc. Do un. Eccles n. 28 (Gr. orth., 1, p. 142, 143.) Bibl. t. V, 1, p. 3); et Photium in Amphiloch. quæst, q. 161. (b) Vid. de hoc testimonio, cujus tamen authentia susnecta est, Petarium de Trinitate, l. vii, c. 3, n. 19. Verba ex ipso legerunt Reccus, De un. Eccl. (Gr. orth. t. 1, p. 139), Manuel Calecas, Josephus Methonensie, aliique plurimi.

CONTRA EPIIESIUN. ἀνελάβετο τὰ ἡμέτερον σώμα, ο Καὶ ὁ Νύσσης·. Aliud enim est proxime es priuo, aliud vero per «Τὸ μὲν γὰρ προσεχώς ἐκ τοῦ πρώτου τὸ δὲ διὰ τοῦ προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου· ὥστε καὶ τὸ μονο γενὲς ἀναμφίβλον ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ μένειν, καὶ τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι τὸ Πνεῦμα μὴ ἀμφιβάλλειν, τῆς τοῦ Υἱοῦ μεσιτείας καὶ ἑαυτῷ τὰ μονογενές φυλατα τούσης, καὶ τῆς φυσικῆς πρὸς τὸν Πατέρα σχέο σεως (τὸ Πνεῦμα (2)) μὴ ἀπειργούσης.» Δήλον οὖν, ὅτι ἡ ἐκ οὐκ ἀπηγόρευται, ὡς αὐτός φησι, καὶ μεσιτείαν ἐνταῦθα δηλοῖ ἡ διά· ὡς γὰρ διὰ τοῦ προσεχώς λέγοντος ἐκ τοῦ πρώτου. Εἰ δὲ ὁ θεῖος Δαμασκηνὸς τὴν ἐκ ἀπαγορεύει διὰ τοὺς προειρη μένους λόγους, ἀλλ᾽ ἑπομένως τὴν διὰ ἐπιφέρει, τὴν τοῦ Νεστορίου καὶ Εὐνομίου κακοδοξίαν έχε τρεπόμενος. ἔνθα γὰρ τὴν ἐκ ἀπαγορεύει, ἐκ τοῦ Υἱοῦ λέγων οὐ λέγομεν, ἀλλὰ διὰ τοῦ Υἱοῦ ἀμος λογοῦμεν ἐπιφέρει. Εἰ δὲ τὸ διὰ τοῦ Υἱοῦ τὸ μετὰ τοῦ Υἱοῦ ἐξούλετο ὁ ἅγιος, οὐδαμοῦ δὲ τῶν ἑαυτοῦ λόγων τοῦτο τέθεικε, πάνυ θαυμαστόν γε δοκεῖ καὶ παράδοξον, και ταῦτα πολλάκις τῇ διὰ τῷ πτωτικῷ τούτῳ βήματι χρώμενος· ἀλλὰ καὶ πλέον μᾶλλον σοφιστοῦ ἡ ἀσόφου ἐποίες οὗτος ὁ ἅγιος, εἰ τὴν μετὰ πρόθεσιν νοῶν τὴν διὰ ἐτίθει. Οἱ μὲν γὰρ σοφισταί όμωνύμους φωνάς τιθέασιν, ἵνα συμ περάνωσιν οὐκ ἀναγκαῖα, ἀλλὰ κατά βούλησιν· οἱ δὲ άσοφοι ἄλλας κατ' ἄλλων λέξεις προφέρουσιν. Ὁ δὲ ἅγιος οὗτος καὶ σοφὸς ὢν καὶ θεολόγος, καὶ τὰ Εὐνομίου καὶ Νεστορίου καὶ Θεοδωρήτου ἀναγνούς, καὶ μήτε ἐκ μόνου τοῦ Υἱοῦ δεχόμενος τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καθὼς ὁ Ευνόμιος έλεγε μήτε G ἐκ μόνου τοῦ Πατρός, καθώς ο Νεστόριος ἐφρόνει καὶ Θεοδώρητος, καὶ ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ θεολογῶν τὸ ἅγιον Πνεῦμα ἐκπορεύεσθαι, εἰ τὴν διὰ τιθεὶς ἀντὶ τῆς μετὰ καὶ σὺν ἐννόει, καὶ πλέον σοφιστοῦ ἐπείει· δ πόρρω τῆς ἁγίας καὶ ἀνεπιλήπτου ἐν πᾶσι ψυχῆς ἐκείνου. ᾿Αλλὰ καὶ ἃ προφέρει ὁ αἰδέ σιμος Εφέσου συμβιβάζων διὰ παραδειγμάτων, ως ἰσοδυναμούσαν τῇ διὰ τὴν ἐκ, μᾶλλον ἡμῖν συμφωνεῖ ἢ αὐτῷ φρονοῦντι τὴν διὰ ἀντὶ τῆς μετὰ καὶ σύν, ὅπερ οὐδεὶς τῶν ἁγίων εἴρηκεν οὕτως ἐπὶ τῆ; ἐκπορεύσεως τοῦ ἁγίου Πνεύματος· καὶ ἦν συνες πτυγμένην θεολογίαν εἶναι φάσκει, τὸ δι' Υἱοῦ ἐκπορεύεσίας, δηλονότι τὸ δι' Υἱοῦ φανεροῦσθαι ἢ γνω ρίζεσθαι ἢ ἐκλάμπειν ή πεφηνέναι, τοῦτο ἡ Ἐκε κλησία οὐ κηρύττε:. Εἰ γὰρ τὴν εἰς τὸν κόσμον καὶ μόνον φανέρωσιν δηλοί, καὶ οὐ δι' ἐκείνον ἔστι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, πέφηνε δὲ αὐτὸ καὶ ἐκ τοῦ Πατρός, μὴ λεγέσθω καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς εἶναι. Εν γὰρ τῷ περὶ τοῦ Πνεύματος λόγῳ ὁ μέγας Βασί λειάς φησι· «Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὐδὲν ἔχον ἐπίσ κτητον ἐν ἑαυτῷ, ἀλλ' ἀἰδίως πάντα ἔχον, ὡς Πνεῦμα Θεοῦ καὶ ἐξ αὐτοῦ πεφηνός. Τὸ δὲ Οὐκ ἄλλη τις ἰδιώτης τοῦ Πνεύματος πρὸς τὸν Υἱὶν ἢ τὸ μετ' αὐτοῦ γνωρίζεσθαι οὐχ ὡς ὁ μέγας Βασίλειος λέγει, οὕτως ἐξέθετο καὶ αὐτός· ὁ γὰρ θεῖος Βασί llor textu jam ad cap. 1 usus fuerat Noster. Το Πνεύμα deest in cod., tamen necessario est ponendum. O habet Marc., f. 218 h, omitt. Mon. f. 129 a. id quod proxime exprimo; adeo ut Unigeniti ratio absque dubio in Filio permaneal et ex Patre esse Spiritum nemini sit dubium, Filii mediatione et ἱρsi Unigeniti rationem conservante et Spiritum a naturali ad Patrem habitudine minime arcemte. › Laque manifestum est præpositionem e non anioreri (a. Filio), quemadmodum ipse contendit, alque mediationem hic denotare præpositionens per, cum dicat per id quod proxime ex primo. Si vero divise Damascenus præpositionem ex removet propter eas, quas antea diximus, rationes, attainen consequenter præpositionem per infert, evertens malam Nestorii atque Eunomii opinionem; ubi enim præpositionem ex removet iis verbis: Es Filio Spiritum non dicimus, infert tamen: per Filium eum confitemur. Quod si autem hic Sandius per Filium ilem esse ac cum Filio voluit, nuil'bi vero in suis scriptis hoc posuit, valde mirandını id videtur atque peregrinum, præsertim cum sæpe utatur præpositione per eadem casas forma; verum et multo amplius quain 'sophista vel insipicme leme fecisset iste sanctus, si prærepositiou cum intelligens, tamen per posuisset. Etenim Sophistæ æquivocas voces ponunt, ut îndə coiełu - dere possint non necessitate logica sequentia, sed sum voluntati respondentia; insipientes vero alias pro añis dictionibus proferunt. At iste sanctus, qui et sapiens et theologus erat atque Eunomii, Nestorii et Theodoreti scripta legerat, que ex solo Filio procedere Spiritum sanctum, quem:xdmoduin Eunomius dicebat, neque ex solo Patre, quasimodum Nestorius atque Theodoretus sentiebant, admittens, sed ex Patre per Filium proce+ derc theologica oratione prædicans, si præpositionem per ponens eam pro cum intellexisset, multo plura quam sophista fecisset; quod longe a saneta atque in omnibus irreprehensibili illius anima alienum est. Sed etiam ca quæ profert venerabilis Ephesi, deducens per exempla propositionem ex praepositioni per æquivalere, magis nobis coικordaut, quam ipsi sumenti per looo cum, quod netio sanetorum ita dixit de sancti Spiritus processione et quam theologiam implicitam esse ait, per Filium procedere idem esse ac per Filium manifestari. vel cognosci vel effulgere vel apparere, hoc Ecclesia minime prædicat. Si enim id denotat in mundum vel soluin manifestationem, et Spiritus saнctus non est per Filium, apparuit autem ipse etiam ex Patre, non dicendum erit quoquo eum ex Patro esse. Nam in libro De Spiritu sancto, maguus Basilus ait: ‹ Spiritus sanctus nihil in se babet aşcititium, sed ab æterno omnia possidet uti Spiritus Dei et ex eo apparens.» Quod vero ad ca verba special, Non alia quædam proprietas est Mon., Γ. 129 1, μή λέγεσθαι. Eadem Basilii verba apud Beccum Epigr. 15 (Gr. orth., t. II, p. 630).

€3 GREGORII MAMMÆ CP. PATRIARCHE Spiritus sancti ad Filium quam qual cuin eo co- λειος μετὰ τὸν Υἱὸν καὶ σὺν αὐτῷ γνωρίζεσθαι gnoscitur; › nou sicuti magnus Basilius dicit, ita ca ipse proposuit. Nam divus Basilius dicit post Filium cognoscitur, ut in vetustissimis exemplaribus reperies. Quod manifestumn fit etiam ex aliis libris magni Basilii, qui de ordine theologicam tradit doctrinam et similiter capite decimo septimo corum quæ scripsit ad Amphilochinm: «Qremadmodum) igitur, inquit, Filius se habet ad Patrem, ita et ad Filium Spiritus sanctus secundum farmam et ordinem in baptismo tra∙litum. Quod si Spiritus una cum Filio collocatur, Filius vero cum Patre, etiam Spiritus eum Patre collocabitur. Et rursı!M in iisdem: Unus vero etiam est Spiritus sancius per usum Filium cum Patre conjunctus. Liquet igitur exinde, non scriptum esse: Cum Filio, sed: post Filium et cum ipso Spiritum cognosci. Cum enim dixisset post Filium, ne quis temporis posterioritatem id significare putaret, protinus intul t: et cum ipso cognosci, summam unitatem per lioe declaraus eorumque inseparabilitatem. Non enim est proprietas spiritus relate ad Filius, quod cum ipsg cognoscitur; nam si hoc esset, etiam magnis Athanasius id edixisset. Sed quid dicit hic in epistola ad Serapionem, cujus initium: & Forsitan miraberis?, Qualem, inquit, proprietatem Filli adl Patrem cognovimus, talem ad Filium habere Spirituin reperiemus, et quemadmodum Filius dicit: Omnia quacunque habet Paler, mea sunt, ita et hæc omnia per Filium in Spiritu esse reperiemius.» c Verum et illud quod dirus Gregorus Nyssenus diet, Illud enim est proxime ex primo, hoc vero per id quo: proxime ex přímo non consonat renerabilis Ephesii effato illo: Non alia quædam cum ipso cognoscitur.» φάσκει, ὡς ἐν τοῖς παλαιοτάτοις τῶν βιβλίων εὐο ρήσεις. Καὶ δῆλον καὶ ἐξ ἄλλων μὲν λίγων του μεγάλου Βασιλείου περὶ τάξεως θεολογοῦντος, ώστ αύτως δὲ καὶ ἐν τῷ ἑπτακαιδεκάτῳ κεφαλαίῳ τῶν πρὸς Ἀμφιλόχιον φάσκοντο;· ι Ως τοίνυν ἔχει ἡ Υἱὸς πρὸς τὸν Πατέρα, οὕτω καὶ πρὸς τὸν ΓΕ'ν τὴ Πνεῦμα κατὰ τὴν ἐν τῷ βαπτίσματι παραδεδομένη» τοῦ Λόγου σύνταξιν. Εἰ δὲ τὸ Πνεῦμα τῷ Υἱῷ συν τέτακται, ὁ δὲ Υιός τῷ Πατρὶ, καὶ τὸ Πνεῦμα το Πατρὶ δηλονότι» Καὶ πάλιν ἐν τοῖς αὐτοῖς· • Ἐν δὲ καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα δι' ἐνὸς Υἱοῦ τῷ Πατρί συναπτόμενον» Δῆλον οὖν ἐντεῦθεν, ὡς ε μετὰ τοῦ Υἱοῦ, ἀλλὰ μετὰ τὸν Υἱὸν γέγραπται. καὶ σὺν αὐτῷ γνωρίζεσθαι. Εἰπὼν γὰρ μετὰ τὴν γιόν, ἵνα μή τις υστεροχρονίαν νομίσῃ, εὐθὺ; επιφέρει· καὶ σὺν αὐτῷ γνωρίζεσθαι, τὴν ἄκραν Ένωσιν διὰ τούτου δηλῶν καὶ τὸ ἀχώριστον· οὐ γὰρ Ιδιότης τοῦ Πνεύματος πρὸς τὸν Υἱὸν τοῦ μετ' αὐτοῦ γνωρίζεσθαι· εἰ γὰρ τοῦτο ἦν, καὶ ὁ μέγας Αθανάσιος έλεγεν ἄν. ᾿Αλλὰ τί φησιν οὗτος ἐν τῇ πρὸς Σεραπίωνα ἐπιστολῇ, ἧς ἡ ἀρχής Ἴσως θαυμάσεις. Οταν γὰρ ἔγνωμεν ἰδιότητα τοῦ Υἱοῦ πρὸς τὸν Πατέρα τοιαύτην ἔχειν τὸ Πνεῦμα προς τὸν Υἱὸν εὑρήσομεν, καὶ ὥσπερ ὁ Υἱός λέγει, Πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατήρ, ἐμά ἐστιν, οὕτω καὶ ταῦτα πάντα διὰ τοῦ Υἱοῦ εὑρήσομεν ὄντα ἐν τῷ Πνεύ ματι. ο 'Αλλὰ καὶ δ λέγει ὁ θεῖος Γρηγόριος ο Νüsσης «Τὸ μὲν γὰρ προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου, τὸ δὲ διὰ τοῦ προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου, ο οὐ συμφωνεί τῷ εἰρημένῳ παρὰ τοῦ αἰδεσίμου Εφέσου, τῷ «Οὐκ άλλη τις ιδιότης τοῦ Πνεύματος πρὸς τὸν Υἱόν. Η τὸ μετ' αὐτοῦ γνωρίζεσθαι.» proprietas est Spiritus sancti ad Filium, nisi quod EPHES. (VII). Si itaque proprium accurate cuni co, cujus est proprium, convertibile sit necesse est, non ergo aliant habitudinem ad Filium habet Spiritus sau- ‹tus, misi quod cum ipso cognoscitur, sicut ad Patrem, quod ex ipso subsistit. Non igitur ex Filio subsistit vel esse Irabet Spiritus sanctus. Nam quid prohibuit, quominus per Filium procedere diceretor Spiritus sanctus co mudo quo per Filium omnia dicuntur esse facta? Sed illud quidem dicitur præpositione per loco ex accepta, hoc vero nullo modo. Neque iuvenire quis ullibi poterit per Filium dici absque Patris mentione, sed ex Patre per Filium dicitur. Hoc autem causam non necessario tribuit Filio. circo et dictio ex Filio protsus non invenitur et perspicue proscribitur. APOLOGIA. Si itaque proprium secundum veram doctrinam, nt et ipse honorandus iste vir exponit, cum eo eujus proprium est convertibile sit necesse est; Kat omitt. Monac., habet Marcianus codex. Eadem apud Becc., Epigr. 4, 1. c., p. 553. Εἰ τοίνυν τὸ ἴδιον ἀκριβῶς ἀντιστρέφειν ανάγκη πρὸς τ' οὗ ἐστιν ἴδιον, οὐκ ἄρα σχέσιν ἑτέραν πρὸς τὸν Υἱὸν ἔχει τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἢ τὸ μετ' αὐτοῦ γνωρίζεσθαι, καθάπερ πρὸς τὸν Πατέρα τὸ ἐξ αὐτ τοῦ ὑφεστάναι. Οὐκ ἄρα ἐκ τοῦ Υἱοῦ ὑφέστηκεν, οὐδὲ τὸ εἶναι ἔχει τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Ἐπεὶ εί ἐκώλυε δι' Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι λέγειν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὥσπερ δι' Υἱοῦ τὰ πάντα γεγενήσθαι λέγει ται; 'Αλλ' ἐκεῖνο μὲν λέγεται τῆς διὰ κειμένης ἀντὶ τῆς ἐκ, τοῦτο δὲ οὐδαμῶς. Οὐδ' ἂν εὔροι τις οὐδαμοῦ κείμενον οὕτω χωρὶς τοῦ Πατρὸς, ἀλλ' ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ λέγεται· τοῦτο δὲ τὴν αἰτίαν οὐκ ἐξ ἀνάγκης τῷ Υἱῷ δίδωσι· διὰ τοῦτο καὶ τὸ ἐξ Υἱοῦ παντελῶς οὐχ εὕρηται καὶ καθαρῶς ἀπηγός ρευται. Εἰ τοίνυν τὸ ἴδιον κατὰ τὸν τῆς ἀληθείας λόγον, ὡς καὶ αὐτὸς ὁ τίμιος ἐκτίθησιν, ἀναγκαῖόν ἐστιν ἀντιστρέφειν πρὸς τὸ οὗ ἐστιν ἴδιον, ἔστι δὲ τὸ Apud Beccum l. c., p. 553, ut ex cap. 18. Sic recte Marc.; Monac. f. 129 b, Εννωσι». Marc., f. 210 a, Νυσσαίων.

Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἴδιον τοῦ Υἱοῦ, καθὼς παρὰ τῶν est autem Spiritus sanctus proprius Filii, quemτῆς Ἐκκλησίας διδασκάλων θεολογεῖται, ἀνάγκη καὶ ἀντιστρέφειν. ᾿Αλλὰ δεῖ πρῶτον ἐκθεἶναι τὸ ποσαχῶς λέγεται τὸ ἴδιον μετὰ καὶ μικρᾶς διασαφήσεω;, εἶτ᾽ εὐθὺς ἄψασθα: τοῦ προκειμένου. Τὸ ἴδιον ἢ μόνῳ μὲν ὑπάρχει τῷ εἴδει, οὐ παντὶ δὲ, ὡς τὸ γεωμετρεῖν ἀνθρώπῳ, ἢ παντὶ μὲν τῷ εἴδει ὑπάρ χει, οὐ μόνῳ δὲ, ὡς τὸ δίπουν παντὶ ἀνθρώπων, ἀλλὰ καὶ ἑτέροις είδεσιν, ἢ ὅπερ παντὶ μὲν καὶ μόνῳ, οὐκ ἀεὶ δὲ, ὡς τὸ ἐν γήρα πολιοῦσθαι, ἢ μόνῳ καὶ παντὶ καὶ ἀεὶ, ὡς τὰ γελαστικών, κατὰ τὸ πεφυκέναι τοῦτο δὲ πάλιν τετραχῶς· ἀπὸ τῆς διοργανώσεως, ὡς τὸ πλατυώνυχον, ἀπὸ τῆς ἐνερ γείας, ἡ ἐπὶ τὰ ἄνω τοῦ πυρὸς πρόοδος, ἀπὸ τῆς δυνάμεως, ὡς κατὰ τὴν θερμαντικὴν δύναμιν ὑπερβάλλει τὰ ἄλλα τὸ πῦρ, ἀπὸ τῆς ποιότητος, ὡς τὸ γελαστικὸν ἐν ἀνθρώπῳ. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν εἴρηται εἰς εἴδησιν τοῦ ποσαχῶς λέγεται τὸ ἴδιον. Εστι δὲ ἀληθῶς ἴδιον τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, ὡς οἱ διδάσκαλοι θεολογοῦσε. Φησὶ γὰρ ὁ Κύριλλος· «Εἴ τις τὸν ἕνα Κύριον Ἰησοῦν Χριστὸν δεδοξάσθαι παρά τοῦ Πνεύματος ὡς ἀλλοτρία δυνάμει τῇ δι' αὐτοῦ χρώμενον καὶ παρ' αὐτοῦ λαβόντα τὸ ἐνεργεῖν δύνασθαι κατὰ πνευμάτων ἀκαθάρτων καὶ τὸ πληρούν τὰς θεοσημείας, καὶ οὐχὶ δὴ μᾶλλον ἴδιον αὐτοῦ τὸ Π. εῦμά φησι, δι' οὗ καὶ ἐνήργησε τὰς θεοσημείας, ἀνάθεμα ἔστω» Καὶ ἐν τῇ ἐπιλύσει τοῦ κεφα λαίου τούτου κατὰ τὴν τῶν Ἐφεσίων ἀξίωσίν φησιν· • Ιδιον ἔχων τὸ ἐξ αὐτοῦ καὶ οὐσιωδῶς ἐμπεφυκός αὐτῷ Πνεῦμα ἅγιον ο π! ἡ ἁγία πρώτη σύνοδος διὰ Λεοντίου φησίν· «Εὔρηται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορευόμενον μὲν ἐκ τοῦ Πατρὸς, ἴδιον δὲ τοῦ Υἱοῦ καὶ ἐξ αὐτοῦ ἀναβλύζον ο Καὶ Κύριλλος ἐν τῇ πρὸς Νεστόριον τὸ ἐξ αὐτοῦ καὶ ἴδιον αὐτοῦ τίθησιν Απεδείχθη οὖν μάλα περιφα νῶς, ὡς ἐξ αὐτοῦ τοῦ Υἱοῦ καὶ ἴδιον αὐτοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιόν ἐστι καὶ σχέσιν πρὸς τὸν Υἱὸν ἔχει, καὶ Πνεῦμα αὐτοῦ ἐστι, καθὼς καὶ ὁ ἐκ Δαμασκοῦ θεῖος Ἰωάννης ἐν τῷ ἑβδόμῳ τῶν θεολογι κῶν φησι ο Δεῖ καὶ τὸν Λόγον Πνεῦμα ἔχειν Διὸ καὶ πρὸς τὸν οὗ ἐστι Πνεῦμα ὡς εἰς πνέοντα ἢ προβολέα ἀναφέρεται καὶ πνέων ἔχει αὐτὸ ὁ Υἱός· ὡς καὶ ᾿Αθανάσιο; ὁ μέγας φάσκει·. Τοῦτο το χρίσμα πνοή ἔστι τοῦ Υἱοῦ καὶ ὁ θεῖος Ἐπιφάνιο;· «Τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ πνέει» Οὐκ ἄρα τὸ μετ' αὐτοῦ γνω ρίζεσθαι ἔχει πρὸς τὸν Υἱὲν τὸ Πνεῦμα τὸ λέγεσθαι ἴδιον, ὡς αὐτὸς βούλεται ὁ αιδέσιμος Εφέσου, Καὶ ponit Marc., omitt..Monac. Πεφηκέναι Montc. Εἰς μίνι. Μonac. Anath. 9 jam supra ad cap. 5 productus. Cap. 5 pariter prolatus textus. Monac. a' (7' in marg). lisdem verbis noster Gregorius utitur ad imp. Trapez., n. 20 (Gr. orth., t. I, p. 464, 465), sicut et Becc. De un. Eccl., n. 16 (ib. p. 106). Acta hæc apocrypha esse nemini hodie dubium est. Citantur tamen a Nicephoro quoque Blemmida, orat. 1, n. 19 (Gr. orth., t. I, p. 25) tanquam a Leonadmodum ab Ecclesiæ doctoribus traditur, necesse est et convertibilis sit. Verum oportet primum explanare, quotupliciter dicatur proprium cum parva quoque explicatione, deinde statim præsentem materiam attingere. Proprium vel soli inest speciei, non vero omni, ut geometria homini, vel omni quidem speciei adeat, non vero soli, velut bipedem esse homini, sed et aliis specicbus; vel quod omui et soli speciei inest, non vero senper, ut canescere in senectute, vel soli et omni et semper, veluti risibilem esse secundum naturam; hoc autem rursum quadrupliciter ab organisatione velut latis unguibus esse, ab operatione velut progressio ignis ad superna, a virtute, velut: secundum virtutem calefaciendi ignis cæteris rebus præstat, vel a qualitate, ut risibile in homine. Sed ista dicta sunt, ut sciatur, quotuplici modo dicatur proprium. Est autem vere proprius Filii Spiritus sanctus, ut doctores docent ac prædicant. Ait namque Cyrillus; • Siquis unum Dominum Jesum Christum glorificatum esse dicit a Spiritu, quasi aliena usum ea virtute, quæ per ipsum est, et accepisse ab ipso facultatem operandi contra immundos spiritus et adimplendi divina signą, et non potius proprium ipsins Spiritum dicit, per quem et divina signa operatus est, anathema sit.» Ει in resolutione et explanatione hujus capitis facta secundum Ephesiorum rogationem, dicit. ‹ Proμrium habens Spiritum sanctum, qui ex ipso est.et essentialiter ipsi inest.» Atque saneta prima syuodus per Leontium (a) «Invenitur, inquit, Spiritus sanctus procedere quidem ex Patre, proprius vero esse Filii et ex eo emanaus. › Rursum Cyillus in epistola ad Nestorium Spiritum qui ex ipso et ipsius proprius est ponit. Demonstratum ergo est valde perspicue, ex ipso Filio et propriima Filii esse Spiritum sanctum, coruden habitudinem ad Filium habcre et ipsius Spiritum esse, sient et divus Joannes Damascenus capitum theologicorum septimo ait: e Oportet ut Verbum Spie ritum habeat. › Idcirco et ad cum, cujus Spiritus est, ut að spirantem vel productorem refertur, et spirans eumdem habet Filius; sicut et Athanasius magnus ait: c Unctio hæc spiramen Fili est; › ac divus Epiphanius: ● Spiritus ex Patre et ex Filio spirat. › Non ergo quod cum ipso coganscitur, ratio est eur Filii proprius dicatur Spiritus, Idem locus citatur a nostro loco superiori nota citato. 'Εστὶ deest in Menac., habet Marcians. Damase. F. O. 1. c. 7. Codd. ἀναφαίρεται. Εp. ad Serap. epigr. 9 (Gr. orth. 1. II, p. 608). In Ancorato epigr. 1 (ibid. p. 532). δὲ adul. Monac., quod in Marc. recte deest. tio Cæsareæ episcopo nomine Nicæni concilii conscripla, eoque pariter titulo a Becco epigr. 1 (Gr. orth., t. I p. 125).

GREGORI MAMME CP. PATRIARCHE αὐτοῦ κατὰ τὸν μέγαν ᾿Αθανάσιον. Τὸ δὲ τί ἐπώλυς δι' Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι, καὶ τὰ ἑξῆς; καὶ τοῦτο μάλα καλῶς ὁ τίμιος οὗτος συνέταξε. Καὶ γὰρ οἶδε καὶ αὐτὸς, ὡς ἡ διὰ ἀντὶ τῆς ἐκ τίθεται, καὶ ἡμεῖς πρὸς τοῦτο καὶ ἐκ τῶν ἁγίων μαρτυρίας προ θήσομεν αρμοδίως ἐχούσα:, ὡς ἡ διὰ ἀντὶ τῆς ἐκ τίθεται παρὰ τῶν διδασκάλων καὶ τῆς θείας Γραφῆς. Ὁ γὰρ ἅγιος Αθανάσιος πρὸς τοὺς λέγοντας τὸ ἐξ οὗ καὶ δι' οὗ διαφέρει πολλὰς ἐκ τῶν εὐαγ γελικῶν καὶ ἀποστολικῶν καὶ προφητικῶν βίβλων μαρτυρίας εισάγει, δεικνὺς ὡς ταυτόν ἐστι τῷ ἐξ οὗ τὸ δι' οὗ· καὶ Βασίλειος ἐν τῷ εἰς τὸν Αμφιλόχιον κεφαλαιώδει λόγῳ οὕτω διασαφεί και φησιν· . Ηδη δὲ καὶ πρὸς τὰ ὑπ' ἀλλήλων σημαινόμενα πολλάκις ἀντιμεθίσταται ἡ διὰ καὶ ἡ ἐκ, ὅταν ἡ ἑτέρα τῆς ἑτέρας σημασίαν ἀντιλαμβάνῃ, οἷον· έκτησάμην ἄνθρωπον διὰ τοῦ Θεοῦ, ἴσον λέγων τῷ ἐκ τοῦ Θεοῦ Καὶ ἐξ ὧν ὁ θεῖος ᾿Αθανάσιος ἀπαραλλάκτως μαρτυρίας προσφερεν ἐκ τῆς θείας Γραφῆς δηλούσας, ὡς ἡ διὰ ἀντὶ τῆς ἐκ ἐκλαμβάνεται, μᾶλλον ἀναγκαίως· ἀκολούθως δὲ καὶ Κύ ριλλος δ ἱερὸς ἐν τῇ πρὸς Νεστόριον, ἧς ἡ ἀρχὴ Καταφλυαρούσιν, ὡς μανθάνω φησὶν ἀναγκαῖον ὁμολογεῖν, ὅτι καὶ γεγέννηται κατὰ σάρκα διὰ γυναικός· καὶ μετ' ὀλίγα· γεγέννηται καθ' ἡμᾶς ἐκ γυναικός Καὶ πολλάκις ἐν ταύτῃ τῇ ἐπιστολῇ ἀπαλλαττομένας τὰς προθέσεις εὑρήσει τις, στὸ μὲν τῇ διὰ, ότὲ δὲ τῇ ἐκ ὡς ἰσοδυναμούσαις χρώμενον τὸν ἅγιον. 'Ο δὲ κλεινός Μάξιμος ἐν τοῖς πρός 'Ανόμοιον διαλόγοις φησί· ι Τοῖς καθατοῖς πάντα καθαρά παρ' ἡμῖν κατὰ τὸν σκοπὸν τῆς Γραφῆς τὸ δι' οὐ ταὐτόν ἐστι τῷ ἐξ οὗ ἀμέσ λει λέγει Παῦλος· πιστὸς ὁ Θεός, δι' οὗ ἐκλήθητε εἰς διακονίας (β).» Καὶ ὁ θεῖος Χρυσόστομος ἐν τῇ τοῦ κατὰ Ματθαῖον Εὐαγγελίου) να' ἐμιλία • Οἶδε γὰρ τὸ δι' οὗ τὸ ὑφ' οὗ λέγειν ἢ Γραφή, ὡς ὅταν λέγῃ· ἐκτησάμην ἄνθρωπον διὰ τοῦ Θεοῦ οὐ τὸ δεύτερον αἴτιον, ἀλλὰ τὸ πρῶτον τιθεῖσα· καὶ πάλιν·, Οὐχὶ διὰ (ἢ τοῦ Θεοῦ ἡ διασάφησις αὐτῶν ἐστι καὶ τὰ ἑξῆς. Δήλον οὖν, ὡς ἡ διὰ πρόθεσις ταυτὸν δύναται τῇ ἐκ, ὡς καὶ αὐτὸς ὁ τίμιος τέθεικε, καὶ ἡμεῖς δὲ μᾶλλον ut ipse venerandus Ephesi antistes vult, sed quod ἀλλὰ τὸ ἀναφέρεσθαι εἰς αὐτὸν ὡς πνέοντα πνοὴ δν refertur ad Filium ut ad spirantem, cum spiramen ipsius sit secundum magnum Athanasium. Quod vero spectat ad illud (March): «Quid prohibuit quominus per Filium procedere, › el cætera, et hoc valde bene venerabilis iste adjunxit. Etenim novit et ipse, praepositionem per poni loco prapositionis es; alque nos ad hoc etiam ex sanctis testimonia proferemus opportuna et idonea, quæ a doctoribus et a divina pagina præpositionem per vice præpositionis ex usurpari probant. Nam sauretus Athauasius adversus dicentes, differre inter se ex quo et Per quod, multa inducit ex evangelicis, apostolici ac propheticis libris, testimonia, ostendens, idem esse ex quo et per quod. Basilius vero in compendiosa ad Amphik-chium oratione hoc pacto rem explanat et ait:. Neque enim solum in theologia harum vocum usus variat, verum etiam ea quæ ea quæ ab iris significantur, saepe numero invertuntur, quoties altera alterius recipit significationem, voluti Possedi hominem per Deum, idem dicendo ac si diceretur ex Deo.» Atque ex quibus divus Athanasius, ex iisdem sine discrimine testimonia protulit diving Scripturæ declarantia praepositionem per sunɔi pro ex magis necessario; consequenter vero etiam sacer Cyritlus, in epistola ad Nestorium, cujus initium Nugantur, sicut comperio, dicit necessarium esse confiteri Filium etiam secundum carnem natum esse per mutierem; et post pauca, Factus est, inquit, secundum nos ex maliore. Et saepe in hac epistola allerRautes et comnotatas præpositiones quis reperiet, sanatumque bune modo prepositione per malo ex tanquam æquivalentibus utentem. Ielytus autem Maximus in dialogis cum Anome: ‹ Puris omnia pura; apu∙l nos secundum Scripturæ mentem Per quem fleurest. ac si diceret Ex quo; certe dicit Paulus, Fidelis Deus, per quem vocati estis in ministerium.» Ac divus Chrysostomus, homilia quinquageslına prima in Erwigelium secundam Mutthaeum: Sulet enim illud per hoc usurpare Scriptura vice dictionis ex kas, ut cum dicit: Posvedi hominem per Deum non secundam, sud primam causam exprt theus. Εt munem: Noune per Beum horam mavri διὰ τῶν ᾿Αγίων αὐτῷ συνεφωνήσαμεν, πολλῶν ἔνfestatio est 3 et que sequantur. Manifestum est itaque, præpositionem per idem valere ac præposiliquem að, ut et ipse lije venerabilis vir posuit et, nos adhuc, magis per sqncios ipsi concordarimus, cum multi sint et magni, qui perspicue tradunt præpositionem per causam significare et æquipollentem præpusitioni en. Neque quis. regerere potest, per non significare causam, nisi et sanctum Joannem Mon., f. 151 a, τῶν. Contextom accuratius dat Beccus, orat i de Uni., n. 20 et epigr. 1. (Gr. orth., I, ρ. 114; 11, p. 639). 6 omitt. Marc., f. 220 b. Postrema verba ex Marc. cod. dedimus. Textus Cyrilli enucleatius occurrit in Beeci edigr. 1. των καὶ μεγάλων, οἱ καὶ περιφανῶς τὴν διὰ αἰτίαν σημαίνειν φασι καὶ ἰσοδυναμοῦσαν τῇ ἐκ. Καὶ οὐ δύναταί τις ἀντειπείν ὡς οὐκ αἰτίαν ἡ διὰ ση μαίνει, εἰ μὴ καὶ τὸν ἅγιον Ἰωάννην τὸν Χρυσή στομον ἀμαθῆ ἐθέλομεν δείξει ῥητῶς τοῦτο λέγοντα. Εἰ οὖν ἡ διὰ ἰσοδυναμεῖ τῇ ἐκ, ἐλέγετο δὲ παρὰ τῶν διδασκάλων κεχωρισμένως τοῦ Πατρικοῦ ὀνόματος ἢ τῆς Πατρικής υποστάσεως εκπορευόμενον τὸ Marc. ἀνόμων. Eadlen Maximi verba das Grey, ad imp. Tra pez., n. 5 (Gr. orth., 1, ‘p. 427). Cod. Mon. ἐκ, alias διά. Idem textus apud Gregor. ad iurip. Trapezunt., Codd. 2: άντιπεῖν.

ita diserto dieit. Si igitur præpositio per æque valet ac er, a doctoribus vero seorsim a nomine Patris vel a paterna hypostasi Spiritus sanctus per Filium, procedens diceretur, ut ipso dirit, Aetli et Eunomil asseclæ facilem transitum haberent; quandoquidem et hec ipsis propositum erat, ut ostenderent, ex sole Fitio Spiritum sanctum esse, evndenique Filii Pilium dicebant, ut Athanasius testatur, et Patrem avoin alque Spiritam nepotemi; qucmakaodum et magnus Basilius defensionem instituems, sicus at Athanasius, dixit: «Non quia non est ex Deo per Filium, sed ne Trinitas inflnila putetur multitudo, fitive ex filiis, at in homiuibus accidit, habere in suspicionem veniens. › Άγιον Πνεῦμα δι' Υἱοῦ, ὡς αὐτὸς λέγει, οἱ κατὰ Chrysostomum imperitum declarare velimus, qui τὸν ᾿Αίτιον καὶ Γυνόμων πολλὴν ἂν πάροδον εἶχον· ἐπεὶ καὶ τοῦτο ἦν τὸ βουλόμενον αὐτοῖς δεῖξαι, ὡς ἐκ μόνου τοῦ Υἱοῦ ἐστι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ Υιον τοῦ Υἱοῦ ἔλεγον, ὡς Αθανάσιος μαρτυρεί, καὶ πάππον τὸν Πατέρα καὶ ἔκγονον τὸ Πνεῦμα ετα περ καὶ ὁ μέγας Βασίλειος ἀπολογούμενος καθὰ καὶ Αθανάσιος: «Οὐ διὰ τὰ μὴ εἶναι ἐκ Θεοῦ δι' Υἱο ἀλλ᾽ ἵνα ἡ Τριὰς μὴ νομισθῇ πλῆθος ἄπειρον, υἱοὺς ἐξ υἱῶν, ὡς καὶ ἐν ἀνθρώπας, ἔχειν ὑποπτευ θεῖσα ο έφησεν. Εἰ οὖν ἁπλῶς καὶ ἀπολελυμένως χωρί; τοῦ ἐκ Πατρὸς δ' Υιού ἐκτωρεύεσθαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον παρὰ τῶν διδασκάλων ἐλέγετα ἐκ μόνου ἂν τοῦ Υἱοῦ ἐπιστεύετο παρὰ τῶν κακοδό ξων καὶ ὁμοφρόνων Εὐνομίων τῷ λέγοντι ἐκ μόνου τοῦ Υἱοῦ καὶ τὴν αἰτίαν τῷ μονογενεῖ μόνῳ τιθέντι. Si itaque simpliciter et alisolute absque illis verbis Διὸ καὶ ἀεὶ συνημμένως ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ ex Patre per Filium Spiritus sanctus procedere Υιοῦ καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ γιοῦ αἱ "Αγιος aμικά doctores diceretur, ex solo esse crederetur κηρύττουσί τε καὶ λέγουσι, καὶ ἐξ ἀμφοῖν οὐσιων Filio apud male sentientes eademque statuentes δῶς. Εἰ οὖν οὕτω κηρύττοντας καὶ τὴν διὰ οὕτως curu Bunomio, qui dictioneni Ex solo Filio usurἐπιστάμενοι λέγουσιν ὥσπερ τὴν ἐκ τῶς κεχωρι- pabat et Spiritus sancti causam soli unigenito σμένως ἐτίθεσαν, ὡς αὐτὸς βούλεται ὁ αἰδέαιμος tribuebat. Propterea etiam semper conjunction ex ἀνὴρ, καὶ πλέον τῶν σοφιστών ἢ ἀσόφων ἀξιῶν τοὺς Palre Filioque et ex Patre per Filium sancti præΘεολόγους ποιεῖν; ᾿Αλλὰ τὶς ἂν τοῦτο φαίη εὐσεβῆς dicam ae docent atque ex utroque essentialiter. Si ἀνὴρ ἐπὶ τῶν μακαρίων καὶ ἁγίων ἐκείνων ἀνδρῶν, itaque ita prædicantes atque praepositionem per οἵτινες πολλοῖς πόνοις καὶ ἱδρῶτι τα θεία διατρά tali pacto intelligentes dicunt, sicut præpositionem νωσαν καὶ διευκρίνησαν ὡς ἱεροκήρυκες; e: quomodo seorsim et separatim per posuerunt, ut ipse bic venerandus vir contendit, qui et majora quam sophistas vel insipientes attentare theolagos staball? Verum quis vequam hoc diceret religiosus home de healis illis sanctisque viris, qui laboribus multis atque sudoribus divina dogmata exposuerunt, et dijudicarunt ceu sacri præCODCS. Τὰς δὲ τῶν Δυτικών Πατέρων καὶ διδασκάλων φωνές, αἱ τὴν αἰτίαν τοῦ Πνεύματος τῷ Υἱῷ διδήςσιν, οὔτε γνωρίζω (καὶ γὰρ οὐδὲ μεταβλήθησαν ποτε πρὸς τὴν ἡμετέραν γλώσσαν οὐδ᾽ ὑπὸ τῶν εἰ κουμενικών συνόδων εδοκιμάσθησαν) οὔτε παραδέ‐ χομαι, τεκμαιρόμενος, ότι διεφθαρμένοι εἰσὶ καὶ παρέγγρα προς. Εἰ οὖν οὐκ ἐδοκιμάσθησαν. αἱ τῶν Δυτικών. Αγίων Πατέρων φωναί, οὐκ ἔδει αὐτοὺς ἁγίους όπο καλεῖν οὐ τὰς προκομιζομένας αὐτῶν μαρτυρίας ἐπὶ βεβαιώσει τῶν ὀρθῶν δογμάτων προσδέχεσθαι παρὰ τῶν οἰκουμενικών συνόδων, ἀλλ' ἀποστράφης - σθαι ταύτας καὶ ἀποστρακίζειν, διὰ τὸ ἀδοκιμάστους εἶναι, ὡς αὐτὸς νομοθετῶν φάσκει. Τοῦτο δὲ οὐδ᾽ ἐν μια τῶν συνδων γέγονε. Προεκομίσθησαν γὰρ Marc, τὸ Πα, τὸ ἅγιον, Arbanas, ad Serap., apnd Bocenm opigr. 18. (Gr. orth., II, p. 639). Basil. apud Bice. de proc. Sp. sancti c. 1, n. 11, epigr. 1 (ib. 1, 243, II, 533). (a)Neutrum Marci assertum verum prorsus est. Sarculo xv, præter Gregorij M. scripta jam pridem in Græcam linguam translata, Græce quoque exmabant Augustini libri De Trinitate, Anselmi De process. Spirit. sancti opusculum, alique opera Demetril' Cylonit versa. Sunt quidem hæc EPHES. (NHI). Dicta vero Occidentalium Patrum atque doctorum, quæ causam Spiritus sancti Filio tribuunt, neque cognosco (neque enim translata unquam sunt in nostram linguam, neque ab œcumenicis synohis probata fuerunt (a), neque recipio, conficiens, ea corrupta esse atque supposita. APOLOGIA. Si igitur non probate sunt Occidentalium sanctorum Patruur voces, mm oportebat eos sanctos ap pelare, neque testimonia ex is prolata ad recta dogmata coutirmanda respi ab acumenicis synolts, voonm ea rejicere ac procul amandare; propterea ηuod probata haud ferunt, quemadmodum Iste novus legislator decernit. Hoc auten in nulla synodorum factum est. Products eui iu iis εμπι Men., Γ. 451. 1: διεκρίνησαν 1801, 250. 6. 1994 5, φαί. πας, και. Man. 256, où.. Mon., Γ. 131 b; Marc., f. 271 a, hoc tantum loco sic babent. ex plurimis perpauca, attamen id non omnino est negligendum. OEcumenica vero concilia Latin. rum Patrum auctoritatem agnovisse certum est, inter quæ quintum Hilarium, Ambrosium, Augustinum et Leonem codem quo Græcos Patres ordine recensuit.

GREGORII MAMMÆ CP. PATRIARCH.E testimonia Ambrosii, Hilarii, Leonis et Augustini, 'Αμβροσίου καὶ Ιλαρίου καὶ Λέοντος καὶ Αύγουστίνου, καὶ οὐδεὶς εἰς τοῦτο τολμήσας ἦλθεν, ώς τοι οῦτόν τι ἐρεύξασθαι. Τί δὲ δοκεῖ αὐτῷ ἡ τοῦ ἁγίου Μαξίμου ἐπιστολὴ λέγουσα, τους Δυτικούς Πατέρας λέγειν κἀκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἢν μικρὸν πρόσθεν προὔθηκεν ἵν᾿ ἐμφανίσῃ. ὡς οὐκ αἰτίαν τὸν Υἱὸν ποιοῦντας σφᾶς αὐτοὺς ἀπέ δειξαν; Τί δ' οὐ στέργει Φώτιον τὸν πατριάρχην τοῦτο ὁμολογοῦντα; Τὴν δ᾽ αἰτίαν ὁ θεῖος Μάξιμος ἀρνε σθαί φησι του; Λατίνους· μᾶλλον ὁ θεῖος Βασίλειος πρότερον ταύτην ἀρνεῖται, ὡς προαποδέδεικται. Και γὰρ ὅσα ὁ Υἱό; ἔχει, οὐκ ἐξ ἑαυτοῦ ταῦτ' ἔχει, οὐδὲ τὸ εἶναι, ἀλλ' ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τὸ εἶναι καὶ τὸ πάντα ἔχειν, ὡς αὐτὸς αὐτοαλήθεια ὧν ἔφη, Πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατὴρ, ἐμὰ ἐστι· διὰ τοῦτο εἶπον, ὅτι ἐκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται καὶ ἀναγγελεῖ ὑμῖν. "Οπερ δ θεῖος Χρυσόστομος εξηγούμενος ἔφη· Ἐκ τῆς ἐμῆς γνώσεως, ἐξ ὧν ἐγὼ αὐτὸς οἶδα, ο Δῆλον οὖν, ὅτι ἐκ τοῦ Υἱοῦ λαμβάνει τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Οὐκ ἔστι τοίνυν ἡ γνῶσις τοῦ Υἱοῦ ἄλλη καὶ ἄλλος ὁ Γιός, ὡς ὁ θεῖος Κύριλλος ἐν τοῖς Θησαυροῖς φησιν· «Απλούς καὶ ἀσύνθετος ὢν ὁ Θεὸς πρὸς ἁπάντων όμολογηθήσεται. • Οὐκοῦν ἄτοπον τὸ λέγειν περὶ αὐτοῦ, το:- αὐτὴν ἔχειν αὐτὸν τὴν γνῶσιν, ὁποίαν ἂν καὶ ἡμεῖς. Εἰ γὰρ αὐτὸς μὲν ἔτερόν τί ἐστιν, ἑτέρα δέ τι, προ αὐτὸν ἡ ἐν αὐτῷ γνῶσις, σύνθετός ἐστι καὶ οὐχ ἁπλοῦς· ἐπεὶ δὲ ἁπλοῦς ὁμολογουμένως οὐχ Ετερόν τι παρ' αὐτὸν ἡ ἐν αὐτῷ γνῶσις. Ἡμεῖς δὲ οὐχ οὕτω, ἐςμὲν γάρ τι κατ' οὐσίαν, ἐν δὲ τῇ ουσίᾳ κειμένη ἔχομεν τὴν γνῶσιν. Καὶ ὁ θεῖος ᾿Αθανάσιος ἐν τῷ κατὰ 'Αρειανών τρίτῳ φησίν· ο Καὶ αὐτὸς γάρ, ὥσπερ εἴρηται, τὸ Πνεῦμα δίδωσι, καὶ ὅσα ἔχει τ Πνεῦμα, ταῦτα παρὰ τοῦ Λόγου έχει Ούκ ἄλλως οὖν ἔχει ταῦτα ἐκ τοῦ Υἱοῦ καὶ ἄλλως ἐκ τοῦ Πατρός· ὡς γὰρ πολλάκις είρηται, πάντα ἐκ τοῦ Πατρὸς ἔχει· καὶ δῆλον ἐκ τῶν πολλάκις ειρημένων, ἀλλὰ δὴ καὶ ἐκ τῶν τοῦ θείου Βασιλείου ἐν τῇ πρὸς Αμφιλόχιον οὕτω φάσκοντος· «Τὸ παρὰ τῷ Ματθαίῳ κείμενον· Ο Πατὴρ μόνος οἶδε τὴν ἡμέραν τοῦ τέλους τοῦ δὲ Μάρκου... ἐπειδὴ φανερῶς δοκεῖ καὶ τὸν Υἱὸν ἀπομερίζειν τῆς γνώσεως, οὕτω νοοῦμεν, ὅτι οὐδεὶς οἶδεν, οὐδὲ οἱ ἄγγελοι τοῦ Θεοῦ, ἀλλ᾽ οὐδ᾽ ἂν ὁ Υἱὸς ἔγνω, εἰ μὴ ὁ Πατήρ, τουτέστιν ἡ αἰτία τοῦ εἰδέναι τὸν Υἱὸν παρὰ τοῦ Πατρός· καὶ ἀδιαστός ἐστι τῷ εὐγνωμόνως ἀκούοντι ἡ ἐξήγησι; αὕτη (β). ο Καὶ μετά τινα· «Οὐδεὶς οἶδεν, οὐδὲ οἱ et nemo in tantam audaciam prorupit, ut ejusmodi quid eructaret. Quid vero videtur ipsi sancti Maximi epistola dicens, Occidentales Patres dicere etiam ex Filio procedere Spiritum sanctum, quam ipse paulo aute protulit (a), ut declararet eos se non Filium causam facientes ostendisse. Quid vero? Nonne amplectitur Photium patriarcham qui id confitetur? Causam vero Latinos negare dicit divus Maximus; potius divus Basilius jam antea hanc negat, ut in superioribus demonstratum est. Namque quæcunque Filius habet, hæc non ex se ipso habet, neque esse, sed ex Patre tum esse lum omnia possidere habet, ut ipse, qui est ipsa veritas, ait: Onnia quæcunque habet Paler, mea sunt. Propterea dixi, quia de meo accipiet et annuntiabit vobis. Quod explanans divus Chrysostomus dicit: ‹ De mea scientia accipiet, de iis quæ ego scio. › Patet igitur, ex Filio accipere Spiritum sanctum. Non est ergo alia res Filii scientia et alius Filius, ut divus Cyrillus in Thesauris tradit: Simples et compositionis expers Deus apud omnes glorificabitur. Proinde absurdum est de ipso d.cere, cum talem habere scientiam, qualem habemus wus. St enim ipse quidem aliud quidquam est, alia vera præter ipsum scientia, quæ in co est, compositus erit et non simplex. Quoniam vero simplex est es confesso, non aliud quidquam præter ipsum exsistit scientia, que est in ipso. Nus vero no.: ita. Sumus enim aliquid secundum essentiam, in essentia vero positam habemus scientiamm Εt divus Atlanasius, oratione tertia contra Arianus: eam et ipse, inquit, uti dictum est, Spiritum dat et quæcunque habet Spiritus, ca a Verbo babet. › Non aliter orgo habet hec ex Filio et aliter ex Patre; uti eniw sæpius dictum est, omnia ex Patre habet, quod patet ex iis quæ pluries dicta sunt! Patet quoque cx divi Basilii verbis in epistola ad A:nphilochium ita dicentes: ‹ Sextum illum apud Matthæum, Pater solus novit diem finis, et apud Marcum, quoniam videtur perspicue etiam Filium dividere ab bac scientia, ita intelligimus: Nemo novit, neque angeli Dei, sel neque Filius cognovisset, nisi uοςset Patr, hoc est: causa quad Pulius scit, a Patre est, et minime violenta et coutorta est hæc expositio ei, qui recta et aqua mcnte audit. Εt post alii Clirys. lrom. 78 in Joan. Πρός habet Mon., deest in Marc. lisdem Athanasii verbis (al. orat. 4) utitur Gregorius poster ad lup. Trapez., c. 4. οι Niceph. Blemmida, orat. 2, c. 6 (Gr. orth., L. 1, 426, 44, 45). (α) Vide supra cap. 4. (b) Recte Natalis Alexander, Hist. eccl., sæc. 1x et x, dissert. 18, prop. 1; • Spiritus sanctus accipit a Filio non aliquid creatum, ut nos accipiImus, sed divinum esse, cum nihil aliud possit accipere a Filio in Trinitate $S.; nam omne quod accepit et accipit et accipiet, id eternaliter habet. Et quod Filius a Patre audit, idem est quod scienMatth., xxiv, 36. Deest aliquid, fortasse Marc. xiit, 32. Breviter Basilii testum adumbral Bercos de process. Spirit. saucl. cap. 12 n. 18 (Gr. orth. t. 1, p. 335.) tia; scientia vero in divinis idem est quod esse: et audire a Patre, juxta expositionem Græcorum ac Latinorum Patrum, est accipere essentiam et scientiam a Patre: atque ita Spiritus audiens accipit a Filio, et auditio scientia est, et esse et divina essentia, quae omnia Spiritus a Filio accipit. Uberius idem argumentum illustral felvius, de Trinitate, 1, v.s, c. 5, n. 1 seq.

CONTRA EPHIESIUM. ἄγγελοι τοῦ Θεοῦ, ἀλλ᾽ οὔθ᾽ ἂν ὁ Υἱὸς ἔγνω, εἰ μὴ qua: Nemo novit, neque angeli Dei: sed neque Pi- ὁ Πατήρ. Εκ γάρ τοῦ Πατρὸς ὑπῆρχε δεδομένη ή γνώσις· τοῦτο δὲ εὐφημότατον καὶ θεοπρεπές ἐστι περὶ τοῦ Υἱοῦ λέγειν ὅτι, οπερ ἐστὶν ὁμοούσιον, ἐξ αὐτοῦ καὶ τὸ γιγνώσκειν ἔχει.» Καὶ ὁ Νύσσης ἐν τῷ πρὸς Ἀβλάβιον· Καὶ πάλιν ἀκούσαντες ὅτι ῾Ο Πατὴρ κρίνει οὐδένα ἡγούμεθα μάχεσθαι πρὸς ἑαυτὴν τὴν Γραφήν. Ο γὰρ κρίνων πᾶσαν τὴν γῆν διὰ τοῦ Υἱοῦ, ᾧ πᾶσαν δέδωκε την κρίσιν, τοῦτο ποιεῖ, καὶ πᾶν τὸ παρὰ τοῦ Μονογενούς γινόμενον εἰς τὸν Πατέρα τὴν ἀναφορὰν ἔχει. ο Διά τε πολλῶν ἄλλων καὶ διὰ τοῦ χθὲς καὶ πρώην προενεχθέντος παρ' αὐτῶν βιβλίου τῆς οἰκουμενικής ἑβδόμης συνόδου τὸν ὄρον ἔχοντος μετὰ καὶ τῆς ἐν τῷ συμβόλῳ προσθήκης· ὅπερ ἀναγνωσθὲν ὁπόσην αὐτοῖς αἰσχύνην κατέχειν, ἴσασιν οἱ τότε παρόντες. ~ Εἰ γοῦν αὐτὸς τοῦτο οὐ πέπονθεν, ἔδει αὐτοῖς ἐγκαλεῖν· εἰ δὲ τὸ ἐν Νικαίᾳ τῆς ἁγίας πρώτης συνόδου σύμβολον οἰκείαις χερσὶν ἐν βιβλίῳ γράψας ἄλλως καὶ ἄλλως ἔγραψε καὶ προσθήκην καὶ ὑφαίρεσιν ἔχει, πῶς ἐγκαλεῖ περὶ τούτου, καὶ ταῦτα τῶν Λατίνων ὁμολογούντων ἐς ἀεὶ τὴν ἀνάπτυξιν ἐν τῷ συμβόλῳ πεποιηκέναι; Εἰ οὖν οὐχ ὡμολόγουν τὴν ἀνάπτυξιν πεποιηκέναι ἐν τῷ συμβόλῳ, καλώς ἂν ὡς ψευδομένοις καὶ τὰ θεῖα παπηλεύουσιν ή πα ραχαράττουσιν ἐχρῆν ἐγκαλεῖν· εἰ δ' ἐκεῖνοι ἀεὶ τὴν προσθήκην ἔλεγον πεποιηκέναι καὶ τὴν φωνὴν ἐκ τῶν ἁγίων ἔχειν, ὡς καὶ αὐτὸς ὁ τίμιος ἐξ ἅπαντας ομολογήσει, ὅτι ἡ φωνὴ ἡ παὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τῶν ἁγίων ἐστὶ, κατὰ τὰ ὁμολογημένα παρά τε Φωτίου πατριάρχου καὶ τοῦ ἐν ἁγίοις Μαξίμου, τί καινὸν ἡγεῖται, εἰ κατὰ λήθην τοῦ γραφέως ἐγένετο διὰ τὴν συνήθειαν; καὶ ταῦτα αὐτοῦ τοῦτο παθόντος ἐν τῷ κατὰ Νίκαιαν συμβόλῳ, ὅπου καὶ Κύριλλος ὁ θεσπέσιος εἴρηκεν·· Οὐκ ἐπιτρέπομεν ἑαυτοῖς ἢ ἑτέροις λέξιν ἀμείψαι, ήγουν μίαν παραβῆναι συλ λαβήν· ο οὗτος δὲ καὶ ἤμειψε καὶ παρέλειψε, ὡς οἶμαι, κατὰ λήθην πῶς γὰρ ἂν ἄλλως; Οτι δὲ ἐν τῷ κατὰ Νίκαιαν συμβόλῳ ὁ ἅγιος λέγει· «Οὐκ ἐπιτρέπομεν ἑαυτοῖς ἢ ἑτέροις, ο φανερόν ἐστιν ἐκ τῶν τῆς ἁγίας τρίτης καὶ οἰκουμενικής συνόδου Πρακτικῶν· καὶ γὰρ ἐν πολλαῖς συνελεύσεσι τὸ τῆς Juan. v. 22. (2)Mon. 6.133 D, πρ. υφαίρουσιν. b, (a) De his Scripturæ locis varle disputant Patres tum Latini tum Græci. Ex Latinis consule Hilarium De Trinit. I. is, lin., Ambrosium De lide, l. v, c. 8, 16; Augustinum, lib. Lxxsil quæst., 9, 60, De Genesi contra Manichæos, c. 22; Gregorium M. 1. x, epist. 40; ex Græcis Gregorium Nazianzenum, orat. 36, p. 558, ed. Bill., et Joan, Damasc. de tide orthod., I. iii, c. 21. Vide insuper Petavium, Ue Trinitate, 1. 11, c. 3. (b) Alludit ad sessionen Ferrariæ habitam die 16 Oct. a. 1458, de qua Syropulus in Historia PATROL. GR, CLX. lius oognovisset, nizi novisset Pater. Ex Patre enim data erat scientia. Hoc vero maxime pium ac Deo conveniens est de Filio dicere quod cujus est consubstantialis, ex ipso etiam cognitionem habet (α). ο Ac Nyssenus libello ad Ablabium: «Et rursum, inquit, audientes, Paler neminem judicat, patamus pugnare cum seips: Scripturam. Nam qui jndicat universam terram per Filium, chi omne judicium dedit, hoe facit, et omne quod ab Unigenito fit, id ad Patremn relationem habet. EPHES. (CAP. IX), (Id conjicio) tum per multa alia tum per nuper ab illis prolatum volumen septime ecumenica synodi, definitionem continens una cum additamento in symbolo; quod cum prælegeretur, quaula eos ignominia asperserit, norunt qui tum præsentes erant APOLOGIA. Si quidem ipse boc non esset passus, potuisset ið Latinis exprobrare; si vero sanctæ priniæ synodi Nicææ congregatæ symbolum propriis manibus ipse in libro describens aliter et aliter scripsit, et additionem et detractionem habet, quomodo hac de re Latinos vituperat, præsertim cum ii conflteantur, se explicationem semper in symbolo fecisse? Si itaque non faterentur Latini, se explicationem fecisse in symboln, recte oportebat eos accusore ut mentientes alque res divinas falsifcantes at core rumpentes; si vere illi dicebant semper se additionem adjunxisse eamque dictionem ex sanetis habere, ut et ipse honorabilis iste vir oinnino conAitebitur, eam dictionem etiam ex Filio sanctorum osae, secundum confessionem tum Photii patriaroliæ tum sancti Maximi, quid novum arbitratur, si secundum scriptoris oblivionem factum est, u Meri assolet? præsertim cum ipse hoc passus fuerit in Niceno symbolo, ubi divus Cyrillus dixit: ‹ Non permittimus vobis vel aliis dictionem mutare vel etiam unam syllabam præterire.» Isto vero permutavit et prætermisit, ut equidem puto, ex oblivione; quomodo enim aliter id fecisset? Quod vero circa Nicænum symbolum sanctus dick: ‹ Non permittimus nobis vel aliis a, etc., liquidum est ex Actis sanctæ et œcumenicæ tertiæ synodi. Namque Mon. f. 133 a, ὁμολογημένα. unionis ed. Greygthon. a. 1660, p. 171. Éx codice enim perantique septimæ synodi Latini ostendere moliebantur, jam tum symbolo vocem Filioque additam fuisse. Quod sane verum non erat et a Gemistio Plethone explodebatur. Verum Tarasii epistolam ad Orientales in eadem synodo lectam dictionem per filium exhibuisse, certum est; et inde argumentum desumi poterat, quo revera cura Nicephoro Blemmida, Becco, Manuele Caleca quam plurimi scriptores usi sunt.

$5 in multis congressibus Nicemum symbolum, idque ἐν Νικαίᾳ, καὶ μόνον ἀνέγνωσαν, μηδ' όλως μνείαν solum legerunt, nulla prorsus Constantinopolitani mentione facta, ut procedente oratione loco convenienti manifestum reddemus. EPHES. (CAP. X). Verum neque contraria œcumenicis synodis et communibus earumdem dogmatibus, sed neque prorsus non consentientia orientalibus doctoribus scripserunt Patres illi, neque lis non cohærentia, sicut per alia multa illorum dicta demonstratur. APOLOGIA. τοῦ ἐν Κωνσταντινουπόλει ποιούμενοι, ὡς προϊόντος τοῦ λόγου ἐν τῷ προσήκοντι τόπῳ φανερὸν ποιήσοι μεν Αλλ' οὐδ' ἐναντία ταῖς οἰκουμενικαῖς συνόδοις καὶ τοῖς κοινοῖς αὐτῶν δόγμασιν, ἀλλ' οὐδ᾽ ἂν ὅλως ἀσύμε φωνα τοῖς ἀνατολικοῖς διδασκάλοις ἔγραψαν οι Π1τέρες ἐκεῖνοι, οὐδὲ αὐτοῖς ἀνακόλουθα, καθάπερ δι' ἄλλων πολλῶν ἐκείνων ῥητῶν ἀποδείκνυται. Θαυμάσιόν τι καὶ παράδοξον ὁ αἰδέσιμος Εφέσου λέγει. Ποῦ γὰρ ὅλως εμφανίσαι ἔχει, ὡς αἱ οίκουμενικαὶ σύνοδοι ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ἐκήρυξαν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορεύεσθαι, περ έπεται έναντίως καὶ ἀντιφατικῶς τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ μὴ ἐκπορεύεσθαι, καί ἐστιν ἀναγκαίως ἀκόλουθον; Οίμαι γὰρ, ὡς πολλά μογήσας και μυριάκις τὰς τῶν οικουμενικῶν συνόδων ὑποτυπώσεις διελθών, οὐδαμῶ οὐδαμῶς εἰρήσει τὸ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύ εσθαι τὸ ἅγιον Πνεῦμα· ὡσαύτως καὶ τῶν λοιπῶν διδασκάλων καὶ θεολόγων. Εἰ δ' ὁ Φώτιος πατριάρ χῆς εἶπεν, ἀλλ' ὅρα, ὅτι ἐν ἁγίοις οὐ συντέτακται καίτοι γε ἐν τῷ αὐτῷ τε καὶ ἐν καιρῷ Φώτιος καὶ Ιγνάτιος· ἀλλ' ὁ μὲν σὺν ἁγίοις τέτακται καὶ ἐν τῇ εἰκοστῇ τρίτῃ τοῦ Ὀκτωβρίου ἐν τοῖς συναξαρίοις μετὰ τῶν ἁγίων συντάττεται· ὁ δὲ φύ τιος οὐδαμῶς τοῖς ἁγίοις συνηρίθμηται, εἰ καὶ δίκαιον τὰ κατ' αὐτὸν παραδραμεῖν διὰ τὸ ἐπ' ἄμβωνος τὰ κατὰ τοῦ ἐν ἁγίοις Ιγνατίου καὶ αὐτοῦ τοῦ Φωτίου ἀναθεματίζεσθαι Εἰ δὲ τὸν Θεσσαλονίκης εἴποι τις τὸ ἐκ μόνου λέγοντα, ἀλλὰ καὶ οὗτος ἐν τῇ οἰκείᾳ ὁμολογίᾳ, ἣν δέδωκε τῇ Ἐκκλησίᾳ Χριστοῦ δειχνύς, ὁποίαν ἔχει τὴν δόξαν περὶ τὰ ἱερὰ καὶ θεῖα δόγματα, οὐ συνέταξε τοῦτο. Οὐκοῦν ἐναντία καὶ ἀνακόλουθα οὐ λέγουσιν, ὡς αὐτὸς ὁ τίμιος λέγει. cohærentia non dicunt, ut ipse hic venerandus vir Mirabile quid et peregrinum loquitur venerandus Ephesiorum antistes. Ubinam enim prorsus perspicuum reddere potest, ecumenicas synodos ex solo Patre Spiritum sanctum procedere prædicasse, ex quo per contrarietatem el contradiction em sequitur et necessario concluditur, ex Filio eum non procedere? Existimo enim eum, quamvis multum laboret et sexcenties æcumenicarum synodorum exemplaria pervolvat, nullibi prorsus reperturum dictum, ex solo Patre procedere Spiritum sanctum; item id neque in reliquis doctoribus atque thenlogis reperiet. Quod si Photius patriarcha dixit, sed animadvertito, Photium non esse in sanctorum namero collocatum, licet una simul et eodem tempore vixerint Photius et Ignatius. Sed hic quidem inter sanctos adnumeratur et die vicesimo tertio Octobris in synaxariis locum habet. Photius vero nullo modu sanctitatis nomen consecutus est, licet opera pretium fuerit, illius gesta silentio præterire, eo quod in ambone anathemati subjiciuntur, quæ adversus sanctum Ignatium Photiumque scripta sunt (a). Si vero quis Thessalonicensem objiciat voce ex solo (Patre) utentem, at vero hic quoque in propria confessione, quam Ecclesiæ Christi dedit ostendens, qualem habeat sententiam circa sacrosancta dogmata, istud non adjunxit. Ergo contraria et minime ait. EPIIGS. (CAP. ΧΙ). Propterea ejusinodi periculosas voces de sancti Spiritus processione rejicio. APOLOGIA. Quales voces rejicit vir iste honorabilis? An eas, quæ Spiritum dicunt proprium ipsius, Filii nimirum, et ex ipso? At antea demonstratum est, sanctam tertiam synodum una cum divo Cyrillo potius dicere. An eas quæ dicunt ex Patre per Filium? At et istas sancta œcumenica septima synodus cum Athanasio et Basilio aliisque sanctis, qui ante ipsam foruere, deprædicat, et posimodum divus Damascenus. An eas quæ dicunt ex Patre et ex Filio? At admodum clare per sanctissiMon. f. 133 a, ποιήσωμεν. Mh deest in Monac.; sensus tamen id poscit. 'O addit Alladius, qui a verbis Εἰ δ' ὁ Φώτιος (α) Hac pericope cr Allatii versione data. Διὰ τοῦτο τὰς τοιαύτας επικινδύνους φωνὰς περὶ τῆς τοῦ ἁγίου Πνεύματος εκπορεύσεως ἀθετῶ. Ποίας φωνὰς ἀθετεῖ ὁ τίμιος οὗτος; τὰς λεγού σας ἴδιον αὐτοῦ, τοῦ Υἱοῦ δηλονότι, καὶ ἐξ αὐτοῦ; ᾿Αλλὰ τοῦτο προαποδέδεικται ὡς ἡ ἁγία τρίτη σύνο οδος μετὰ καὶ τοῦ θεσπεσίου Κυρίλλου μᾶλλον λέγει. ᾿Αλλὰ τὰς ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ; ᾿Αλλὰ καὶ ταύτας ἡ ἁγία οἰκουμενικὴ ἑβδόμη σύνοδος μετά Αθανασίου καὶ Βασιλείου καὶ ἄλλων ἁγίων τῶν προ ταύτης θεολογεῖ καὶ ἐς ὕστερον ὁ θεῖος Δαμα σκηνός. Ἀλλὰ τὰς ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ; Καὶ μάλα τρανῶς διὰ τοῦ ἱεροῦ καὶ θείου Μαξίμου ista adducit contra Creyghton. p. 309. Hucusque Allatii allegatio, 1. c.

ἀποδέδειχται, ὡς οἱ τῆς ἑσπέρας ἅγιοι τοῦτο λέ- mum Maximum ostensum est, occidentales sanγουσιν. Ἀλλὰ τὰς ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ καὶ τὰς ἐξ ἀμφοῖν οὐσιωδῶς, καὶ ὡς προχεῖται καὶ πρόει σιν ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον; 'Αλλ' αὐτὰ Κυρίλλου καὶ τῶν διδασκάλων τῆς Ἐκκλησίας φωναί εἰσιν· ἀλλὰ καὶ τὸν μέγαν ᾿Αθανά στον ἀκούομεν λέγοντα τὸν Υἱὸν μείζονα τοῦ Πνεύμα τις καὶ ἴσον, καὶ πιστεύομεν τοῦτο καὶ ὁμολογοῦμεν. Φησὶ γὰρ ἐν τῷ κατὰ ᾿Αρειανῶν τρίτῳ, οὗ ἡ ἀρχή * Δἱ μὲν αἱρέσεις, ὅσαι κατὰ τῆς ἀληθείας - Το:- αῦτα μὲν οὖν τοῖς Ἰουδαίοις ὡς ἄνθρωπος ἔλεγεν δ Κύριος· τοῖς δὲ μαθηταῖς τὴν θεότητα καὶ τὴν με γαλειότητα δεικνύς ἑαυτοῦ, οὐκ ἔτι ἐλάττονα ἑαυτὸν τοῦ Πνεύματος, ἀλλὰ μείζονα καὶ ἴσον ὄντα σημαί. νων ἰδίδου μὲν τὸ Πνεῦμα καὶ ἔλεγεν· Ἐγὼ αὐτὸ ἀποστελῶ· κἀκεῖνος ἐμὲ δοξάσει, καὶ ὅσα ἀκούσει λαλήσει» Τὸ οὖν μεῖζον ὁ μέγα; Βισίλειος εἰς τὰ ἀντιλεγόμενα τῆς Γραφῆς οὕτως ἐξηγεῖται· • Η μεγέθει ἢ χρόνῳ ἢ ἀξιώματι ἢ ὡς αἴτιον μείζον λέγεται καὶ Γρηγόριο; δὲ ὁ Νύσσης ἐν τῷ πρὸς Εὐνόμιον τρίτῳ, οὗ ἡ ἀρχή· • Οὐκ ἦν ἄρα, ὡς ἔοικε, τὸ πάντας ἐθέλειν εὐεργε τεῖν, ο φησίν • Εί μέν τινα χρονικήν έμφασιν ὑπερτίθει τῆς τοῦ Μονογενοῦς ὑποστάσεως ὁ τὸν Πατέρα τοῦ Υἱοῦ μόνῳ τῷ τῆς αἰτίας λόγῳ προθεω τρῶν, εἰκότως ἂν ὁ τῆς ἀϊδιότητος ἡμῖν περὶ τοῦ Υἱοῦ λόγος ἐκινδυνεύετο.» Καὶ μετά τινα·. ς γὰρ συνάπτεται τῷ Πατρὶ ὁ Υἱός, καὶ τὸ ἐξ αὐτοῦ εἶναι ἔχων, οὐχ ὑστερίζει κατὰ τὴν ὕπαρξιν, οὔ τω πάλιν καὶ τοῦ Μονογενοῦς ἔχεται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἐπινοίᾳ μόνῃ κατὰ τὸν τῆς αἰτίας λόγον προθεωρουμένου τῆς τοῦ Πνεύματος ὑποστάσεως.» Ταῦτα ἡμεῖς πιστεύομεν τε καὶ κηρύττομεν· καὶ εἰ βούλεται ἀθετεῖν, ἀθετείτω· ἐγὼ γὰρ, οἷ μαι, οὐδ' ἡμᾶς εἴποι ἂν ἄλλως ὁμολογοῦντας, οὐδ' αὐτὸς ταύτας ἀρνήσεται τὰς φωνὰς, εἰ τοῖς θείοις ἐθένει συμφωνεῖν Πατράσιν· ἡμεῖς γὰρ ταῖς τῶν ἁγίων καὶ διδασκάλων θεολογίαις ἐμμένομεν καὶ ολοσχερώς ταύτας κατέχομεν, καὶ τοῖς ἱεροῖς αὐτῶν δόγμασιν ἐξακολουθοῦμεν μηδόλως ἐθέλοντες ἄλλως πιστεύειν, ἢ ὡς οἱ Πατέρες ἐδίδαξαν, οἱ τῆς Ἐκκλη σίας φωστῆρες καὶ διδάσκαλοι, τὸ ἀρχαῖον καὶ πα τροπαράδοτον δόγμα ἀσφαλῶς κατέχοντες, κἂν ἄλλως οἱ κακολογοῦντες ἡμᾶς λέγωσι καὶ τὰ ἡμέτερα διασύροντες. Και συμφωνῶν τῷ ἁγίῳ Δαμασκηνῷ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα οὐ λέγω, κἂν ὁστισοῦν ἕτερος ˙ τοῦτο λέγειν δοκῇ. Καὶ μάλιστά γε ἡμεῖς τῷ ἁγίῳ Δαμασκηνῷ συμJoan. xv, 26; xvi, 13, 14. Confer et alium Basilii locum, I. I c. Eunom. a Constantino Meliteniota, orat. 1, n, 38 (Gr. orth. 1. II, p. 750) allatum. (α) Est oratio prima § 50, ed. Montfaucon. Primam dicit etiam Bercus, qui epigr. 45 (Gr. orth. 4. 11, p. 630) et alibi eadeın plane ratione hunc celeberrimum textum protulit. De quo uberius disctos ita loqui. An eas quæ dicunt ez essentia Filii, quæ ex ambobus essentialiter, et quod profunditur et prodit ex Patre et Filio Spiritus sanctus? Sed hæc Cyrilli ac doctorum Ecclesiæ locutiones sunt. Verum et magnum Athanasium audimus dicentem, Filium esse Spíritu majorem eique æqualem, et hoc credimus atque confitemur. Ait eninı oralione tertia (α) contra Arianos, cujus initium: ‹ Hæreses, quæcunque contra veritatem: -‹ Talia itaque Judæis dikit Dominus tanquam honio; discipulis vero deitatem et inagnitudinem suam ostentans, non minorem semetipsum Spiritu, sed majorem et æqualem significans elargiebatur Spiritum dicebatque: Ego eum mittam, et: ille me clarificabit, et quacunque audiet, loquetur. o illud majus Basilius Magnus in controversa Scripturæ loca ita exponit; ‹ Vel magnitudine vel tempore vel dignitate vel ut causa majus aliqnid dicitur.» Ει Gregorius Nyssenus libro tertio(4) contra Eunomium, cujus initium: e Fieri, ut videtur, non potest, ut quis de omnibus bene mercatur, ο dicit: • Si temporalem quandam intercapedinem hypostasi Unigeniti anteponeret, qui Patrem sola principii ratione Filio præintelligt, jure censeri posset doctrina de Filii æternitate in periculum vocari. › Et nonnullis interjectis: ‹ Quemadmodum enim Patri Filius conjungitur, et cum ex illo originem ducat, exsistentia tamen posterior non est: ita rursum Spiritus sanctus ad Unigenitum se habet, adeo ut sola cogitatione secunduin causæ rationem ipse prius quain Spiritus sancti hypostasis concipiatur. Hæc nos et credimus et præ - dicamus; et si ipse haec vuit repudiare, repudiet; puto enim equidem, nequé nos aliter confitentes dicet, neque has abnegabit voces ipse, si divinis Patribus velit consentire. Nos enim sanctorum doctorumque theologicis institutionibus inhæremus easque ex integro retinemus, et sacra corum dem dogmata sequimur, nullo prorsus modo aliter credere volentes, quam sicut docuerunt Patres, Ecclesiæ lumina et doctores, dogma antiquum et a majoribus traditum firmiter retinentes, licet aliter dicant ii qui nobis maledicunt ac nostras doctrines irrisui habent. EPHES. (CAP. XII). El concordans sancto Damasceno ex Filio Spiritum non dico, licet alius qualiscunque tandem id dicere videatur. APOLOGIA. Sancto Damasceno maxime nos in omnibus Al. textus habet, ὑπερετίθει. lia Monac. 256, f. 124 b; συμφωνῶ habet Mon. 27 f. 134 a. putavimus in Animadversionibus ad Photii tibruni de Spirit. sanct. mystagogia, cap. 4, § 23. (b) Apud Beccum epigr. 1 (Gr. orth. t. II, p. 524), lib. 1.

GREGORII MAMME CP. PATRIARCH concordamus ejusque theologiam amplectimur. φωνούμεν ἐν ἅπασι καὶ τὴν αὐτοῦ θεολογίαν ενστερ Ex Fillo enim Spirium procedere neque dicimus, neque unquam dicemus, sed ex Patre et ex Filio, atque ex Patre per Filium. Etenim dicere Spiritum sanctym ex Filio, et non præmittere dictionem ex Patre, causam principalem esse Filium subindicat, quod Eunomius prædicabat, sicuti dictionem ex solo Patre Nestorius. Hic autem sanctus per medium harum duarum suppositionum incedens neque ex Filio dicit, neque ex salo Patre, red ex Patre per Filium. Atque ex hoe utriusque parts sententia conteruntur, quemade modum in superioribus diffusius explicarimus, neque nunc oportet eadem repetera. Nam formula er Filio utebatur Eunomius, separans inde Spiritum a Patre, ut divus Basilius probat libris suis contra eumdem; dictionem vero ex Patre per Filium et ex Patre et Filio cum copulativa conjunctioue et bene ac recte explanat, qui id dicit, paternam byposłą sim fontem esse saneti Spiritus, et ex hoc fonte esse Filium sancti Spiritus fontem, sicut magnus Athanasius libro de Incarnatione Verbi ait: «Novit siquidem apud Patrem Filimıd case fontem Spiritus sancti.» Ac Gregorius Theologus oratione de Spiritu sancto docet, Patrem oculo, Filium fonti, sanctum vero Spiritum fluvio comparari ac similiter se habere. Ait enim: 4 Enimvero cum mentis curiositate multum diuque mecum considerassem atque orationem undequaque exploraren, rei lantz imaginem quamdam exqui. reus, cui tandem rerum inferiorum divina illa natura comparanda sit, reperire non potui. Quamvis enim exiguam aliquam similitudinem invenerim, major tamen pars me fugit, hamique me cum meo exemplo reliquit. Oculum quemdam et fontem ac fluvium mihi proposui, quemadmodum alii quoque, ut viderem, num Pater cum oculo, Filius cum fonte, Spiritus sanctus cum Auvio proportione quadam conveniret. Hæc enim nec tempore discernuntur, nec ob continuitateım a se invicem abrumpuntur, ac tribus insuper proprietatibus tur. EPHES. (CAP. XII). Neque dico Filium Spiritus, sancti causam neque productorem, ne secundum principium in Trinitate et exinde duæ causæ duoque principia intelligantur. APOLOGIA. Paulus apostolus atque inclytus Athanasius rationem reddent, ille in epistola ad Thessalonicenses, hic in ejus explanatione oratione secunda contra Arianos. Paulus quidem ait: Ipse autem Mon. 27, f. 134 a omittit verba ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ. Mon. cit. χορῶν. Levi verborum discrimine idem textus allegatur a Becco in Camat. Animadv. c. 8, et Constantino Meliteniota, orat. 2 n. 37 (Gr. orth. C. I, p. 304, 305, 747), et alias passim. Greg. Naz. oral. 37, p. 611 ed. Billii, nunc crat. 31. Eo loco utuntur Isaias Cypr. ep. ad NiΟ νιζόμεθα. Ἐκ τοῦ Υἱοῦ γὰρ τὸ Πνεῦμα ἐκπορεύε σθαι ούτ' είπομεν οὔτε μὲν ἐροῦμεν, ἀλλ' ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς διά τοῦ Υἱοῦ. Τὸ γὰρ λέγειν τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Υἱοῦ, καὶ μὴ προηγούμενον ἔχειν τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς, ἀρ χικὸν αἴτιον τὸν Υἱὸν παρεμφαίνει, όπερ Ευνόμιος ἐκήρυττεν, ὥσπερ τὸ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς Νεστό ριος. Ὁ δὲ ἅγιος διὰ μέσου τῶν δύο υπολήψεων χωρῶν οὔτε ἐκ τοῦ Υἱοῦ λέγει, οὔτε ἐκ μόνου τοῦ Πατρός, ἀλλ᾽ ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ· καὶ ἐκ τούτου ἀμφοτέρων αἱ δόξας συντρίβονται, καθὼς ἐν τοῖς ἔμπροσθεν πλατύτερον διεσαφήσαμεν, καὶ οὐ δεῖ τὰ αὐτὰ ἀνακυκλεῖν. Τὸ γὰρ ἐκ τοῦ Υἱοῦ Εὐνόμιος ἔλεγεν, ἀφαιρῶν τοῦτο ἀπὸ τοῦ Πατρὸς, ὡς ὁ θεῖος Βασίλειος ἀποδείκνυσιν ἐν τοῖς Ἀντιῤῥητικοῖς· τὸ δὲ ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ γιοῦ καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ μετὰ τοῦ καὶ συμπλεκτικού συνδέ σμου μάλα καλῶς διασαφεῖ ὁ τοῦτο λέγων, ὡς ἡ πατρικὴ ὑπόστασις πηγή ἐστι τοῦ ἁγίου Πνεύματος, καὶ ἐκ ταύτης τῆς πηγῆς ἐστιν ὁ Υἱὸς πηγὴ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ὡς ὁ ᾿Αθανάσιος ὁ μέγας ἐν τῷ Περὶ τῆς ἐνσάρκου οικονομίας· «Οίδε γάρ, φησί, παρὰ Θεῷ Πατρὶ τὸν Υἱὸν τὴν πηγὴν τοῦ ἁγίου Πνεύματος» Καὶ Γρηγόριος ὁ Θεολόγος ἐν τῷ περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος λόγῳ τὸν μὲν Πατέρα ὀφθαλμῷ, τὸν δὲ Υἱὸν πηγῇ, τὸ δὲ ἅγιον Πνεῦμα ποταμῷ ἀναλόγως ἔχειν· φησὶ γὰρ ο 'ας ἔγωγε πολλὰ διασκεψάμενος πρὸς ἐμαυτὸν τῇ φιλοπραγμοσ σύνῃ τοῦ νοῦ καὶ πανταχόθεν τὸν λόγον εὐθύνες καὶ ζητῶν εἰκόνα τινὰ τοῦ τοσούτου πράγματος, οὐκ ἔσχον, ᾧ τινι χρὴ τῶν κάτω τὴν θείαν φύσιν παρα βάλλειν κἂν γὰρ μικρά τις ὁμοίωσις εὑρεθή, φεύγει τὸ πλεῖον, ἀφέν με κάτω μετὰ τοῦ ὑποδεί γματος· ὀφθαλμόν τινα καὶ πηγὴν καὶ ποταμὸν ἐνε νόησα (καὶ γὰρ καὶ ἄλλοι) μὴ τῷ μὲν ὁ Πατήρ, τῷ δὲ ὁ Υἱός, τῷ δὲ τὸ ἅγιον Πνεῦμα ἀναλόγως ἔχῃ Ταῦτα γὰρ οὔτε χρόνῳ διέστηκεν, οὔτε ἀλλήλων ἀπέρρηκται τῇ συνεχείᾳ, καὶ δοκεῖ πως τρισίν ἰδιότησι τέμνεσθαι, καὶ τὰ ἑξῆς. quodammodo scindi videntur, el quæ sequumΟύτε λόγω τὸν Υἱὸν τοῦ Πνεύματος αἴτιον οὐδὲ προβολέα, ἵνα μὴ δεύτερος αἴτιος ἐν τῇ Τριάδι, κάνε τεῦθεν δύο αἴτιοι καὶ δύο ἀρχαι γνωρισθῶσι. Παῦλος ὁ ἀπόστολος σὺν τῷ κλεινῷ ᾿Αθανασίῳ τὸν λόγον ἀποδώσουσιν, ὁ μὲν ἐν τῇ πρὸς Θεσσαλονικεῖς Ἐπιστολῇ, ὁ δὲ ταύτην ἐξηγούμενος ἐν τῷ κατὰ ᾿Αρειανών δευτέρῳ· ὧν ὁ μέν φησιν· Αὐτὸς col. Scleg.; Constant. Meliten. orat. 1 n. 29; Georg Metoch. c. Max. Planud. (Gr. orthod. t. 1, μ. 397, 398; 1. II, p. 706, 707, 941). Παραβαλεῖν in ed. Greg. Cod. Mon. ἔχειν. Bill, xäv. Monac. 256, 1. 124 b omitt, duas voces αίτιον οὐδέ.

gal viam nostram ad vos. (Athanasias vero addit):. His verbis unitatem Patris et filii servavit. Nam non dixit: dirigant, quasi duplex gratia a duobus, nempe ab illo et illo, daretur, sed dirigat, ut illam a Patre et Filio dari significaret. › Itaque siout sancti isti non contraxerunt in unam personam Patrem et Filium, ita nec nos, eo quod dicimus „num principium Patrem et Filium esse. Præterea mittit Pater Spiritum sanctam, mittis eum quoque Filies, sed non due sunt mittentes, ne duo exístimentne principia et duæ cause. Bei et quod dicit Gregorius Theologus: Dignitaten: · habet mittens præ misso, › quomodo in eo dignita - tem intelligemus? Ait enim in oratione de Spirku saneto: • Ego rogabe Patrem, et alium Paracletum mittet vobis, Spiritum verførtis, quæ quidem) verba dixit (Salvator), ne adversarius quisquam Deus esse aut quasi ab slia quadam potestate sermonem facere videretur. Postes mittet quidem, Inquit, emterum in nomine meo: hic omisso regandi verbo mittendi verbum retinuit. Mox dicit: mittam, ut propriam dignitatem ostendat; tein denique: veniet, quo verbo Spirits potestas indicatur. › Dignites igitur apud doctores nihil aliud dicitur, quam principium vel causa, sicut sacer Chrysostomus homilia tricesima nona in Joannis Evangelium ait tanquam quibusdam ab Arianis interrogantibus: Et quomodo ejusdor δὲ ὁ Θεὸς Πατὴρ καὶ ὁ Κύριος Ἰησοῦς Χριστός Deus et Pater et Dominus Jesus Christus diriκατευθύναι τὴν ὁδὸν ἡμῶν πρὸς ὑμᾶς τὴν ενότητα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ ἐφύλαξαν· οὐ γὰρ εἶπε· κατευθύναιεν ὡς παρά δύο διδομένης, παρὰ τούτου καὶ τούτου, διπλῆς χάριτος ἀλλὰ κατευθύναι ἵνα δείξῃ, ὡς ὅ τε Πατὴρ καὶ ὁ Υἱός δίδωσι ταύτην. • Οὐκοῦν ὥσπερ οὗτοι οἱ ἅγιοι οὐ συναλείφουσι τὸν Πατέρα καὶ τὸν Γέλα, οὐδ᾽ ἡμεῖς διὰ τὸ λέγειν ἐν αἴτιον τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱόν. Ὅτι πέμπει μὲν ὁ Πατὴρ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, πέμπει δὲ καὶ ὁ Υἱός, ἀλλ᾽ οὐ δύο εἰσὶν οἱ πέμποντες, ἵνα καὶ δύο ἀρχαὶ νομισθῶσι καὶ δύο τὰ αίτια. ᾿Αλλὰ καὶ δ λέγει Γρηγόριος ὁ Θεολόγος, ο Αξίωμα ἔχει ὁ πέμπων πρὸς τὸν πεμπόμενον, ο κατά τι τὸ ἀξίωμα νοήσομεν. Φησὶ γὰρ ἐν τῷ περὶ τοῦ Πνεύματος λόγῳ • Ερωτήσω τον Πατέρα καὶ ἄλλον Παράκλητον πέμψει ύμιν, τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας ἵνα μὴ ἀντίθεος εἶναι δόξῃ καὶ ὡς ἀπ᾿ ἄλλης τινὸς ἐξουσίας ποιείσθαι τοὺς λόγους· εἶτα· Πέμψει μὲν, ἐν δὲ τῷ ὀνόματί μου· τὸ ἐρωτήσω παρεῖς, τὸ πέμψει τετήρηκεν • εἶτα πέμψω τὸ οἰκεῖον ἀξίωμα· εἶτα ἥξει ἡ τοῦ Πνεύματος εξουσία.» Τὸ ἀξίωμα οὖν οὐδὲν ἄλλο λέγεται παρὰ τῶν διδασκάλων ἢ ἀρχὴ, ἡ αἰτία, καθὼς ὁ ἱερὸς Χρυσόστομος ἐν τῇ λθ' ὁμιλίᾳ τοῦ κατὰ Ἰωάννην φησίν· ὥς (τίνων) ἀπὸ τῶν ᾿Αρειανῶν ἐρωτώντων. Καὶ πῶς τῆς αὐτῆς οὐσίας ὁ πέμπων καὶ ὁ πεμπόμενος; ἀποκρίνεται·. Πάλιν ἐπὶ τὰ ἀνθρώπινο καταφέρεις τὸν λόγον, καὶ οὐκ ἐννοεῖς, ὅτι ταῦτα δι' οὐδὲν εἴρηται, ἀλλ᾽ ἵνα καὶ τὸν αἴτιον substantia sunt mittens et meissue f respondet: ἴδωμεν, καὶ εἰς τὴν τοῦ Σαβελλίου μὴ καταπέσω μεν νόσον. ο 'Αλλά τι καὶ μικρόν προθῶμεν ἐκ τοῦ θείου Αὐγουστίνου σύμφωνον δν περὶ τῆς πέμψεως τῷ τοῦ θαυμασίου Γρηγορίου. Φησὶ γὰρ ἐν τῇ τετάρτῳ βίβλῳ (περὶ Τριάδος) κεφαλαίῳ εἰκοστῷ·. Οὐδὲ γὰρ μάτην τὸ αὐτὸ Πνεῦμα Πατρὸς καὶ Υἱοῦ Πνεῦμα λέγεται, ούτε μὴν συνορῶ, το ποτε ἕτερον σημᾶναι ἡ βούλετο, ἡνίκα εμφυσήσας εἰς τὸ πρόσωπον τῶν μαθητῶν εἶπε· λάβετε Πνεύ μια ἅγιον· οὐδὲ γὰρ τὸ σωματικὸν ἐκεῖνο εμφύσημα σὺν αἰσθήσει τοῦ σωματικῶς θιγγάνειν προΐόν ἐκ τοῦ στόματος ἢ οὐσία τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἦν, ἀλλ' ἔνδειξις διὰ καταλλήλου δηλώσεως, μὴ μόνον ἐκ τοῦ Πατρὸς, ἀλλὰ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον.» Καὶ μετά τινα·. Καί ὅπερ ὁ Κύριός φησιν· Ὃν ἐγὼ ὑμῖν πέμψω παρὰ τοῦ Πατρός, δείκνυσι τὸ Πνεῦμα τοῦ Πατρὸς ὂν καὶ τοῦ Υἱοῦ. Καὶ γὰρ εἰπών, δν πέμψει ὁ Πατήρ, προσ έθηκεν, ἐν τῷ ὀνόματί μου· οὐ μέντοι εἶπεν· Ον Κατευθῆναι habet Men. 27 Γ. 134 b. I Thessal. 3, 11. Hic excidisse videntur verba: ὁ δὲ ἐξηγεῖται οὕτως, vel similia; sequunur enim immediate Athanasii verba orat. 3 c. AriaNos, n. 11 (Opp. t. 1, p. 561, ed. Paris., 1698). Ed. Aiban. κατευθύνοιεν. Monac. omitt. διπλῆς χάριτος. Atlan. ed. ὅτι ὁ Πατήρ δι' Υἱοῦ. Greg. Naz. orat. cit. p. 608 ed. val. Joan. xiv, 16, 17. ‹ Rursum ad humanas res sermonem demittis et non intelligis, hæe ob nihil aliud dici, nisi ut cansantem videamus, neve in Saballii morirum încidamus. › Verum brevem quoque textam proferamus ex divo Augustino, qui mirabilia Gregurit verbis circa missionem omnino concordans est. Dicit enim libro quarto (De Trinitate) capito vicesimo: ‹ Neque enim frustra idem Spiritus Patris et Filii Spiritus dicitur. Nec video, quid aliud siguifcare voluerit, cum sullans in faciem discipulorum ait: Accipite Spiritum sanctum. Neque enim flatus ille corporeus cum sensu corporaliter tangendi procedens ex ore substantia Spiritus sancti fuit, sed demonstratio per congruam signifcationem, non tantum a Patre, sed et a Filio procedere Spiritum sanctum.» Et nonnullis interjectis: Et quod Dominus dicit: Quem ego mittam vobis a Patre, ostendit Spiritum Patris esse et Filit. Namque dicendo: Quem millet Pater, Τις addunt edita. Mon., πέμψει». Locus est Joan. 1, 26 (cf. XVI, 7). Joan. xv, 26. Joan. xvi, 8, 13. Mon., καταπέσομεν. Titalum operis omisit Gregorius. Eundlem textum adducit libro ad imp. Trapez. c. 20 (infra col. 246). Marc. f. 224 b, προϊών.

GREGORI MAMMÆ CF. PATRIARCHÆ Θεοῦ adjecit in nomine meo; non tainen dixit: Quein πέμψει ὁ Πατὴρ παρ' ἐμοῦ, ὅν τρόπον εἶπεν· Ὅτ mittet Pater a me quomodo dixit: Quem millamı πέμψω ὑμῖν παρὰ τοῦ Πατρὸς, δεικνύς, ὡς ὅλης vobis a Patre, ostendens, totius divinitatis, vel al τῆς θειότητος ή βέλτιον φάναι, ὡς ὅλης τῆς rectius dicam deitatis Patrem principium esse. › θεότητος ὁ Πατήρ ἐστιν ἀρχή. Καὶ ὁ μέγας Βα Ac magnus Basilius in sermone De fide, cujus est σίλειος ἐκ τοῦ Περὶ πίστεως λόγου, οὗ ἡ ἀρχὴ initium: c Dei boni gratia, versus Anem ait: τοῦ ἀγαθοῦ χάριτι, ο περὶ τὸ τέλος φησίν ο Μήτε Neque Spiritu sancto a semetipso faciente quid- τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἀφ' ἑαυτοῦ λαλοῦντος, μήτε quam, atque Patre quidem mittente Filium, Filio τοῦ Υἱοῦ ἀφ' ἑαυτοῦ τι ποιοῦντος, καὶ τοῦ μὲν Π1vero mittente Spiritum sanctum. Ita sentimus, el τρὸς πέμποντος τὸν Υἱόν, τοῦ δὲ Υἱοῦ πέμποντας ita credimus in Trinitatem consubstantialem. › τὸ ἅγιον Πνεῦμα οὕτω φρονοῦμεν καὶ οὕτω Et libro quinto apostolicarum Constitutionum, πιστεύομεν εἰς Τριάδα ὁμοούσιον.» Καὶ ἐν τῷ capite decimo: «Uuum Deum onius Filii Patrem, πέμπτῳ βιβλίῳ τῶν ἀποστολικῶν Διατάξεων, κεφα non plurium unius Paraclesi per Christum, aliorum λαίῳ δεκάτῳ· «Ένα Θεὸν ἑνὸς Υἱοῦ Πατέρα, οὐ vero ordinum creatorem, unum conditorem, di- πλειόνων ἑνὸς Παρακλήτου διὰ Χριστοῦ τῶν δὲ ἄλ versæ creaturæ per Christum factorem.» Videlicet λων ταγμάτων ποιητήν· ἕνα δημιουργόν, διαφόρου utrumque dicitur per Christum. Qui igitur dicunt, κτίσεως διὰ Χριστοῦ ποιητήν. Αμφότερα γάρ præpositionem par loco cum puni, num dicent φασι διὰ Χριστοῦ. Οἱ γοῦν λέγοντες τὴν διὰ ἀντὶ utrumque hoc in luco cum Chripto? Quomodo τῆς μετὰ καὶ σὺν, καὶ ἀμφότερα ταῦτα μετά Χρι omnino possunt ista discernere? An vero dicent στοῦ φήσουσιν ἢ σὺν τῷ Χριστῷ; Πῶς ὅλως ἔχουσι viros a Spiritu sancto illuminatos hanc theologiam διαστεῖλαι ταῦτα; "Η ηγνοηκέναι φήσουσι τοὺς ὑπὸ ignorasse et ipsum sapientissimum Clementem? τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐλλαμφθέντας τὴν θεολοPuto newmou eorum qui veritati adhaerent id die γιαν ταύτην καὶ τὸν σοφώτατον Κλήμεντα; Οι clarum. μαι οὐδένα τῶν τῆς ἀληθείας ἐχομένων τοῦτο ἐρεῖν. EPHES. (CAP. XIV). Neque enim essentialis hoc loco causa intelligitur, ita ut communis et in tribus personis exsistat. Et propterea duo principia nullo "umquam pacto Latini effugient, quandiu Filium dixerint sancti Spiritus principiumn. Sed principium personałą est et personas distinguens. Igitur secundum ista obsequens sanctis et œcumenicis septem synodis et a Deo illustratis Patribus, qui in iisdem claruerunt, Credo in unum Deum, Patrem omnipoleniem, el quæ sequuntur in symbolo. APOLOGIA. Essentialis, inquit, hoc loco causa pou est. Εφ vere. Nam si esset essentialis, etiam communis foret. Sed neqne personale quid est, ut progrediens sermo manifestabit. Quid igitur dicet de Patre et de mittente? Hæc enim non convertuntur et duo sunt; duo ergo erunt per ipsum principia Pater et mittens. Puto eum nec hoc dicturum, si vera sentire ac dicere velit neque enim sufficiet dicere mmittentem non causam esse ejus qui mittitur. Verum de bis satis. Puto autem neque hypostaticum eum dicturum causam, sicut et antea dictum est. Etenim ipse hypostases servabit, quemadmodumet Dominus tradidit qui sacrosanctæ Trinitatis mysterium nos docuit in salutaris baptismi traditione, in nomine Patris et Filii et Spiritus sanci discipulos baptizare jubens, ao per verba in nomine unam essentiam indicans, per adjecta vero Patris et Filii et Spiritus sancti proprietates ostenMarc. sic recte habet; Mon. 27, f. 135 b. θεό. ζητος. Hac postrema allegat Constant. Meliten. prat. 1, n. 35 (Gr. orth, t. 1, p. 743). Οὐδὲ γὰρ οὐσιῶδες ἐνταῦθα τὸ αἴτιον, ἵνα κοινόν καὶ ἐν τοῖς τρισὶ προσώποις ὑπάρχῃ Καὶ διὰ τοῦτο τὰς δύο ἀρχὰς οὐδαμὴ οὐδαμῶς οἱ Λατίνοι φεύξονται, μέχρις ἂν τὸν Υἱὸν λέγωσιν ἀρχὴν τοῦ Πνεύματος· ἡ δὲ ἀρχὴ προσωπικὸν ὑπάρχει και διακρῖνον τὰ πρόσωπα. Κατὰ πάντα τοίνυν ἑπόμε νος ταῖς ἁγίαις καὶ οἰκουμενικαῖς ἑπτὰ συνόδοι, καὶ τοῖς ἐν αὐταῖς διαλάμψασι θεοφόροις Πατράσι • Πιστεύω εἰς ἕνα Θεόν Πατέρα παντοκράτορα, ο καὶ τὰ ἑξῆς τοῦ συμβόλου. Οὐσιῶδες ἐνταῦθα τὸ αἴτιον οὐκ ἔστι, φησί· καὶ ἀληθῶς. Εἰ γὰρ οὐσιῶδες, καὶ κοινὸν ἂν ἦν ἀλλο οὐδὲ προσωπικὸν, ὡς προϊὼν ὁ λόγος δηλώσει. Τι οὖν ἐρεῖ ἐπὶ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ πέμποντος; Ταῦτα γὰρ οὔ τε ἀντιστρέφει καὶ δύο εἰσι· δύο γοῦν ἔσον ται κατ' αὐτὸν ἀρχαὶ ὁ Πατὴρ καὶ ὁ πέμπων· οἶμαι οὐδὲ τοῦτο ἐρεῖ, εἰ τἀληθῆ βούλεται φρονεῖν καὶ λέγειν· οὐ γὰρ ἀρκέσει λέγειν τὸν πέμποντα μὴ αἰο τίαν εἶναι τοῦ πεμπομένου; ᾿Αλλὰ περὶ μὲν τούτων ἅλις. Ἀλλ᾽ οἶμαι οὐδ᾽ ὑποστατικὸν φαίη ἂν, ὡς καὶ προείρηται· καὶ γὰρ αὐτὸς τὰς ὑποστάσεις φυλά ξει, ὡς καὶ ὁ Κύριος παρέδωκεν ὁ τὸ τῆς Τριάδος ἡμῖν παραδούς μυστήριον ἐν τῇ τοῦ σωτηρίου βαπτίσματος παραδόσει, εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος βαπτίζειν εἰπὼν, διὰ μὲν τοῦ εἰς ὄνομα εἰπεῖν τὴν μίαν ούτ σίαν ἐμφαίνων, διὰ δὲ τοῦ ἐπαγαγεῖν Πατρὸς καὶ Υιου καὶ ἁγίου Πνεύματος της ιδιότητας δεικνύς, In Monac. rasura; verba sunt ex Marc. Marc. I. 225 a, ἐλλαφθέντας. Mon. 27, υπάρχει. Recte Mon. 256, Γ. 125 1.

καθ᾽ ἂς τὰ πρόσωπα ὑφίσταται κατὰ τὰς ἑαυτῶν deus, secundum quas persons subsistunt, juxta suas ὑπάρξεις ἐν τοῖς ἰδίοις ἀκοινώνητα ὄντα. Δείκνυται οὖν τὸ αἴτιον οὔθ᾽ ὑποστατικόν εἶναι, ἀλλ' οὐδ᾽ οὐ σιῶδες, ἵνα κοινὸν ὑπάρχῃ καὶ ταῖς τρισὶν ὑποστά σεσιν, ἀλλ' οὐδ' ἐνὶ προσώπῳ. Λείπεται ἄρα δυσὶ προσώποις είναι κοινὸν καὶ μὴ συναλείφεσθαι, μηδὲ δυαρχίαν εἶναι, ὡς αὐτὸς ὁ αἰδέσιμος μᾶλλον ναυ μοθετῶν διδάσκει, δς καὶ ἀκούων τὸν Υἱὸν αἰτίαν καὶ ἀρχὴν, δύο τὰ αίτια καὶ δύο ἀρχὰς νομίζει. ᾿Αλλ' ἡμεῖς ἀκούοντες τοῦ ἐπιστηθείου Ιωάννου ἐν τῇ ᾿Αποκαλύψει λέγοντος ἐν τῷ ἐννάτῳ κεφα λαίῳ· Τάδε λέγει ὁ μάρτυς ὁ πιστὸς καὶ ἀληθινὸς, ἡ ἀρχὴ τῆς κτίσεως τοῦ Θεοῦ, καὶ Γρηγορίου τὸ Θεολόγου φάσκοντος. Ἡ ἐκ τῆς ἀρχῆς ἀρχή, τὸ ἐκμαγείον τοῦ ἀρχετύπου, ο παρὰ δύο ἀρχῶν οὐ νομίζομεν τὴν κτίσιν γεγονέναι· αὐτὸς " γὰρ ἔφη· «Πάντα τοῦ Μονογενούς ἐπὶ τὴν πρώτην αἰτίαν ἀναφέρονται Καὶ Βασίλειος ὁ Μέγας ἐν τῇ πρὸς τὸν ἴδιον ἀδελφὸν περὶ οὐσίας καὶ ὑποστά σεως ἧς ἡ ἀρχή· «Επειδὴ πολλοὶ τὸ κοινὸν τῆς οὐσίας, ο φησί·. Πάλιν ὑπὸ τῆς Γραφῆς ὁδη γούμεθα εἰς τὸν τῆς χορηγίας τῶν ἀγαθῶν τῶν διὰ τοῦ Πνεύματος ἡμῖν ἐνεργουμένων ἀρχηγὸν καὶ αἴτιον τὸν μονογενῆ Θεὸν εἶναι πιστεύειν πάντα γὰρ δι' αὐτοῦ γεγενῆσθαι καὶ ἐν αὐτῷ συνεστάναι παρὰ τῆς ἁγίας Γραφῆς ἐδιδάχθημεν Οταν τοίνυν καὶ πρὸς ἐκείνην ὑψωθῶμεν τὴν ἔννοιαν, πάλιν ὑπὸ τῆς θεοπνεύστου χειραγωγίας αναγόμενοι δι δασκόμεθα, ὅτι δι' ἐκείνης μὲν πάντα τῆς δυνάμεως ἐκ τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ εἶναι παράγεται· οὐ μὴν οὐδὲ ἐξ ἐκείνης ἀνάρχως, ἀλλά τίς ἐστι δύναμις ἀγεννήτως καὶ ἀνάρχως ὑφεστῶσα, ἥτις ἐστὶν αἰτία τῆς ἁπάντων τῶν ὄντων αἰτίας. ν proprias exsistentias in propriis suis incommunicabiles exsistentes. Demonstratur ergo, causæ rationem neque hypostaticam neque essentialem esse, ita ut etiam vel tribus personis communis sit vel uni tantum conveniat personæ. Relinquitur igitur, ut duabus personis communis sit, hæ vero minime contrahantur,neque dualitatem principiorum inde sequi existimetur, quemadmodum ipse venerandus vir potius legislatoris adinstar docet, qui etiam, dum audit, Filium causam et principium esse, duas putat induci causas ac duo principia. Sed nos audientes Joannem, qui in pectore Domini recubuit, in Apocalypsi capite nono dicentem Hæc dicit testis fidelis el verus, qui est principium creature Dei; atque Gregorium Theologum aientem: • Principium ex principio, priml exemplaris exemplatum,» a duobus principiis non putamns factam esse creaturam; ipse enim dixit: ‹ Omnia quæ sunt Unigeniti, ad primam causamı referuntur. Et magnus Basilius, in epistola ad proprium fratrem, cujus initium: «Quoniam muli commune essentiæ,» inquit: • lterum per Serie pturam ducimur et instruimur, ut suppeditationis eorum bonorum, quæ Spiritus sanctus in nobis operatur, auctorem et causam esse credamus unigenitum Deum. Per sacram enim Scripturam edocti sumus, per ipsum facta esse et in ipso consistere omnia. Quando igitur ad illam cogitationem sulrebimur, iterum divinitus inspirate Scri plura veluti manuductione introducti perdlocemur, quod per illam quidem potentiamı, ex eo quod non est, ad esse producantur omnia; ita tamen, ut nesit potentia quædam ingenite et sine principio subque ex illa absque initio producantur, sed quod sistens, quæ causa sit illius causa, per quam omnia facta sunt. Τοῦτο τὸ ἱερὸν τῆς πίστεως μάθημά τε καὶ σύμβου λον τὸ παρὰ μὲν τῆς πρώτης καὶ δευτέρας τῶν συν όδων ἐκτεθὲν, παρὰ δὲ τῶν λοιπῶν κυρωθὲν καὶ βεβαιωθὲν ὅλῃ ψυχῇ δεχόμενος καὶ φυλάττων ἀποδέ χομαι καὶ ἀσπάζομαι πρὸς ταῖς εἰρημέναις ἑπτὰ συνόδοις καὶ τὴν μετ' αὐτὰς ἀθροισθεῖσαν ἐπὶ τοῦ εὐσεβοῦς Βασιλείου βασιλέως Ῥωμαίων καὶ τοῦ ἁγιωτάτου πατριάρχου Φωτίου, τὴν καὶ οἰκουμενιτὴν ὀγδόην ὀνομασθεῖσαν, ἢ καὶ τῶν τοποτηρη τῶν παρόντων Ἰωάννου τοῦ μακαρίου πάππα τῆς πρεσβυτέρας Ρώμης, Παύλου καὶ Εὐγενίου τῶν ἐπισκόπων καὶ Πέτρου πρεσβυτέρου καὶ καρδινα λίου ἐκύρωσε μὲν καὶ ἀνεκήρυξε τὴν ἑβδόμην οι Sic in Mon. et Marc., est vero Apoc. ut, Naz. Orat. 32 (nunc 42), p. 520 ed. Colon. Similia habet Naz. or. 39, p. 490; 32, 1. c., 37. p. 601 ed. vet. Vide Becci Ep. in Camat. c. 40, 64 (Gr. orth., t. II, p. 369-374). Basil. ep. 43 ad Gregor. fratrem. Citatur a (α) intelligit synodum exeunte anno 879 et ineunte 880 Constantinopoli celebratam, quæ ex Photii mente veram octavam synodum ante deEPRES. (CAP. XV.) Hoc sacrum fidei institutum ac symbołum, quod a prima et secunda ecumenicarum synodoruni expositum, a reliquis vero confirmatum corroboratumque est, tota anima recipiens et custodiens suscipio et amplector cum prædictis septem synodis etiam synodum post ipsas congregatam sub pio Basilio Romanorum imperatore et sanctissimo patriarcha Photio, ecumenicam quoque orlavani nunenpatam (a), quæ etiam præsentibus legatis Joannis beatissimi papæ vetustioris Romæ, videlicet Paulo el Eugenie episcopis, et Petre presbytero et cardinali, confirmavit et promulgavit, septimam œcumenicam synodum eamque præcedenCamateco, c. 26 (Gr. orth., t. 1, p. 561 seq.). ΑΙ., χάριτος. ΔΙ., δεδιδάγμεθα. To omitt. Mon. 27; habet Mon. 256, f. 126 a. "H habent tres codices, Mon. 27,256 et Marc. cennium absolutam oblitterare debebat, cujusque acta leguntur apud Mansi Concil., t. XVII.

GREGORII MAMM.E CP. PATRIARCHE tibus adjungendam esse decrevit, restituit vero & κουμενικὴν σύνοδον, καὶ ταῖς πρὸ αὐτῆς συντάττε propriæ sedi sanctissimum Photium, condemnavit deinde et anathemati subjecit non secus ac synodi œcumenicæ anteriores eos qui auderent additionem quamdam innovare vel detractionem vel universim alterationem aliquam in prædicto symbolo. APOLOGIA. σθαι διωρίσατο, ἀποκατέστησε τῷ οἰκείῳ θρόνῳ τὸν ἁγιώτατον Φώτιον, κατέκρινε δὲ καὶ ἀνεθεμάτισε, καθάπερ καὶ αἱ πρὸ αὐτῆς οἰκουμενικαὶ σύνο δοι τοὺς τολμώντας προσθήκην τινὰ ἢ ὑφαίρεσιν ἢ Όλως ἐναλλαγὴν ἐπὶ τῷ προῤῥηθέντι συμβάλω. Καὶ ἡμεῖς μάλιστά γε τῇ τοῦ παναγίου Πνεύματ της φρουρητική δυνάμει καὶ ταῖς τῶν ἁγίων ἀπο στόλων θεοπροσδέκτοις εὐχαῖς, ὅλῃ ψυχής προθυμία καὶ διαθέσει ὡς πρώτως ἐκτεθὲν τὸ τῶν αὐτῶν ἁγίων ἀποστόλων σύμβολον στέργομεν τε καὶ ἀσπαζόμεθα, τὸ παρὰ μὲν τοῦ αἰδεσίμου Εφέσου ἐν ταῖς διαλέξεσι τῆς οἰκουμενικῆς συνόδου μή πα Et nos quam maxime sanetissimi Spiritus custodiențe virtute et sanctoruin apostolorum Deo acceptis precibus, tota animæ promptitudine et affectu ita ut primo expositum fujt, sanctorum apostolorum Symbolum amplectimur ac diligimus, quod a venerabili Ephesio in disputationibus æoumenici concilii (a) non susceptumn est, a nobis autem suscipitur et predicatur, ut divi Dionysii ραδεχόμενον, παρ' ἡμῶν δὲ στεργόμενόν τε καὶ testimonio firmatum, qui ita dicit: Hunc hymnum alii confessionem appellant, alii vero divini çullus symbolum.» Et in Constitutionibus eoruill» dem apostolorum, quas sacer Clemens octo libris collegit, in traditione sancti baptismatis descri. ptum est, ut et ipse movit; nam tenuit eas Consti- {udiones in Italia; quæ ansit in coryphæorum terra, lenet nunc Naupacti antistes; sed et iu hae magna urbe similia etiam sunt exemplaria eadem continentia. Verum etiam sancta tertia œcumemica synodus mentionem facit hujus sacrosancti symboli, Dicit enim in epistola ad (Theodosium ft) imperatorem:: Non potuimus fidei et pietatis dogmata non discutere. Ac primo actorum monumentis religiosum pietatis vestræ placitum suo fui. futgore præmisimus; posthac sacræ fidei editionem addidimus, quæ primo a sauctissimis apostolis nobis tradita fuit, postea vero exposita a trecentis decem et octo Patribus in metropoli Nicææ congregatis.» Verum mon sicut ipse in disputationibus dixit, uņam discentibus normam fecerunt Patres upientes Symbolum Nicænum cum eo, quod Conlstantinopoli editum est (b).Etenim sancta el œcumenica tertia synodus in pluribus congressibus nullibi Constantinopolitani Symboli meutionem fecit, Sed et ipse hic reverendus acia concilii quarti transcribeus, sicut et primi in hoc quidem, quemadmodum ab antiquo et a principio editam fuit Symbudum, ita descripsit; in quarto vero divisim πρώτης, ἐν μὲν ταύτῃ καθώς ἄνωθέν τε καὶ expositum fuit et Nicænum et Constantinopolitanum Symbolum. Et post lectum Nicænum omnes acclamarunt: ‹ Hæc orthodoxorum fides et æterna fides | Et in hoc baptizati fuimus, et in hoc baptizavimus, et in học baptizamus. Papa Leo ita credidit. Papa Leo ita docuit, et quæ sequuntur. Mandato vero Μοιι. 27 f. 136 b, ἐναλαγήν. Sic recte Marc. 1. 226 a; Mon. 27, f. 137 a,. Fxstat epistola, et hæc ejus verba leguntur apud Mansi Conc., t. IV, p. 1234. Περί add. cdit. conc. (α) Nimirum concilii Florentini. (*) Vide Marci Ephesii Dialogum qui iuscitatur G κηρυττόμενον, ὡς παρὰ τοῦ θείου Διονυσίου μαρτυ ρούμενον, ούτωσι λέγοντας· «Τὸν ὕμνον τοῦτον οἱ μὲν ἡμολογίαν καλοῦσιν, οἱ δὲ τὸ τῆς θρησκείας σύμ βολον.» Καὶ ἐν ταῖς Διατάξεσι δὲ τῶν αὐτῶν ἀπο στόλων, δς ὁ ἱερὸς Κλήμης συνέταξεν ἐν ὀκτώ βιβλίοις, ἐν τῇ παραδόσει τοῦ ἁγίου βαπτίσματο ἀνάγραπτόν ἐστιν, ὡς καὶ αὐτὸς οἷς· καὶ γὰρ και τείχε ταύτας εἰς τὴν Ἰταλίαν· ἄπερ ἀπώλεσεν· εἰς τὴν τῶν κορυφαίων χώραν, κατέχει νῦν ὁ Ναυπά κτου. ᾿Αλλὰ καὶ ἐν τῇδε τῇ μεγαλοπόλει έτεραι ὅμοιαί εἰσιν οὕτως ἔχουσαι. ᾿Αλλὰ καὶ ἡ ἁγία καὶ οικουμενική τρίτη σύνοδος μνείαν ποιεῖται τοῦ κ ροῦ τούτου καὶ θείου συμβόλου φησὶ γὰρ πρὸς τὸν βασιλέα «Τὰ τῆς πίστεως καὶ εὐσεβείας εκινοῦμεν δόγματα· προλάμπειν τῶν πραττομένων ὑπομνημάτων τυπώσαντες το θεοσεβές δόγμα τῆς ἡμετέρας εὐσεβείας μεθ' δ τὴν ἔκθεσιν τῆς εὐσεβοῦς πίστεως προθέντες τῆς πρότερον μὲν παρά τῶν ἁγιωτάτων ἀποστόλων παραδεδομένης ἡμῖν, μετὰ δὲ ταῦτα ἐκτεθείσης παρὰ τῶν τιη τῶν ἐν τῇ Νικαίων μητροπόλει ο Αλλ' οὐδ' ὡς αὐτὸς ἐν τοῖς διαλέξεσιν ἔλεγεν, ὅτι ἐν μάθημα εποίησαν οἱ Πατέρες ενώσαντες τότε ἐν Νικαίᾳ καὶ τὸ ἐν Κωνσταντινουπόλει. Η γὰρ ἁγία καὶ οἰκουμε νική τρίτη σύνοδος ἐν πολλαῖς συνελεύσεσιν οὐδαμοῦ τοῦ ἐν Κωνσταντινουπόλει εμνημό μυσεν. ᾿Αλλὰ καὶ αὐτὸς ὁ τίμιος τὰ Πρακτικά τῆς τετάρτης συνόδου μεταγράψας καὶ τῆς ἀπ᾿ ἀρχῆς ἐτέθη τὸ σύμβολον, οὕτως ἔγραψεν· ἐν δὲ τῇ τετάρτῃ διηρημένως εξέθετο καὶ τὸ ἐν Νι καίᾳ καὶ τὸ ἐν Κωνσταντινουπόλει. Καὶ ἀναγνωσθέντος τοῦ ἐν Νικαίᾳ, οἱ πάντες εβόησαν. ὡς, «Αὕτη ἡ πίστις τῶν ὀρθοδόξων καὶ αἰωνία πίστις· καὶ ἐν τούτῳ ἐβαπτίσθημεν, καὶ ἐν τούτῳ 'Αναγκαίως add. edit. Τυπώσαντες deest in codd. nostris, Ed. γράμμα. Συνηγμένον addunt ed. Marc. 1. 226 b, alwvíwv. Latinus, sive De additamento in Symbolo, ex codico Monatensi a nobis editum infra în Marco.

ἐβαπτίσαμεν, καὶ ἐν τούτῳ βαπτίζομεν. Ο πάππας & gloriosissimorum principum ab Lelio diaceno er Λέων οὕτω ἐπίστευσεν, ὁ τάππας Λέων οὕτως ἀδί libro lectum est et Symbolum Constantinopoli exδαξεν, ο καὶ τὰ ἑξῆς Κελεύσει δὲ τῶν ἐνδοξο positum, ut etiam uberius in alio tractatu declaraτάτων ἀρχόντων ὑπὸ ᾿Αετίου διακόνου ὑπὸ βιβλίου vimus. Sed etiam apostolicas doetrinas, tum scriἀνεγνώσθη καὶ τὸ τῶν ἐν Κωνσταντινουπόλει, ὡς plas tum non scriptas, sicut et Paulus apostolus καὶ πλατύτερον εξεθέμεθα ἐν ἑτέρᾳ πραγματεία. hortatur, servamus et custodimus, quemadmodum ᾿Αλλὰ καὶ τὰς ἀποστολικές διδασκαλίας τάς τε divus Basilius in scriptis ad Amphilochium ait: ἐγγράφους καὶ ἀγράφους, καθὼς Παῦλος ὁ ἀπόστο ● Eorum dogmatum prædicationumque (a), quæ in λος παραινεί τηροῦμέν τε καὶ φυλάττομεν, και Ecclesia servantur, quædam habemus ex doctrina θὼς ὁ θεῖος Βασίλειος ἐν τοῖς πρὸς Ἀμφιλόχιον scriplo tradita, quædam rursus ex apostolorum φησι· «Τῶν ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ πεφυλαγμένων δογ traditione communicata nobis in mysterio recepiμάτων καὶ κηρυγμάτων τὰ μὲν ἐκ τῆς ἐγγράφου mus; quæ ambo vim eamdem habent ad pietatein, διδασκαλίας ἔχομεν, τὰ δὲ ἐκ τῆς τῶν ἀποστόλων et hisce nemo semet opponet: nullus certe, qui vel παραδόσεως διαδοθέντα ἡμῖν ἐν μυστηρίω παρεδεξά tenui experientia noverit, quæ sint Ecclesiæ instiμεθα, ἅπερ ἀμφότερα τὴν ἰσχὺν ὁμοίαν ἔχει πρὸς tuta. Nam si cousuetudines, quæ scripto proditæ τὴν εὐσέβειαν, καὶ τούτοις οὐδεὶς ἀντερεῖ· οὐκοῦν pon sunt, tanquam haud multum habentes momenti δστις γε κατά μικρὸν τῶν θεσμῶν τῆς Ἐκκλησίας Αggrediamur rejicere, imprudentes ac nescii Evanπεπείραται. Εἰ γὰρ ἐπιχειρήσαιμεν τὸ ἄγραφα τῶν gelium in ipsis rebus præcipuis kodemus, imo poἐθῶν ὡς μὴ μεγάλην ἔχοντα δύναμιν παραιτείσθαι, tius prædicationem ad nudum nomen contrahemus.♪ λάθοιμεν ἂν εἰς αὐτὰ τὰ καίρια ζημιοῦντες τὸ Εὐαγ Sed etiam sanclas œcumenicas synodos ac præterea γέλιον, μᾶλλον δὲ εἰς ὄνομα ψιλόν περιστῶντες τὸ locales quoque, quæ ab acumenicis conciliis reΚήρυγμα, ο 'Αλλὰ δὴ καὶ τὰς ἁγίας οικουμενικής ceptæ fuerunt, recipimus atque amplectimur. Insuσυνόδους, ἔτι δὲ καὶ τὰς τοπικὰς τὰς παρὰ τῶν οι per aliam paulorum ac sanctorum doctorum voces, κουμενικῶν συνόδων στερηθείσας στέργομέν τε καὶ que ad necia dogmata constituenda faciunt, ex ενστερνιζόμεθα. Ἔτι δὲ καὶ τὰς τῶν μακαρίων καὶ quibus ad veram fidem confirmandam testimonia ἁγίων διδασκάλων φωνὰς τὰς ἐπὶ συστάσει τῶν ὀμε in synodis juxta tempora recepta fuere. De Actis θῶν δογμάτων, ἐξ ὧν εἰς βεβαίωσιν τῆς ἀληθοῦς veru octavæ synodi bene novis hic reverendus, πίστεως μαρτυρίας προσεδέξαντο ἐν ταῖς συνόδους Acta illius in codice monasterii venerandi Præcurκατά καιρούς. Περὶ δὲ τῶν τῆς ὀγδόης συνόδου μάλα soris, quod etiam Petra nuncupatur, haberi conκαλάς οἶδεν αὐτὸς ὁ αἰδέσιμος τὰ ταύτης Πρακτικά junctim cum Actis sexti et septimi concilii, quæ ἐν τῇ βίβλῳ τῆς μόνης τοῦ τιμίου Προδρόμου τῆς confirmant Ignatium, illique cathedram Constanti - καὶ Πέτρας ονομαζομένης ἡνωμένα ὄντα μετὰ πopolitanam in manus tradunt, sed Photium veluti τῶν (β) τῆς ἔκτης καὶ ἑβδόμης, τὰ συνιστῶντα Ἰγνά- insultorem (invasorem ejiciunt. et anathemate fe τον καὶ ἐγχειρίζοντα αὐτῷ τὴν καθέδραν Κωνσταν riunt (b). Porro Ignatium inter sanctos Ecclesia τινουπόλεως, Φώτιον δὲ ὡς ἐπιβάτην ἐξελαύνοντα collocavit, ut supra scripsimus, licet in Synodico καὶ ἀναθεματίζοντα, Τον δέ γε Ἰγνάτιον ἐν τοῖς Ignatius et Photius conjuncti reperiantur, et scripta ἁγίοις συνέταξεν ἡ Ἐκκλησία, καθὰ προγέγραπται contra eos et aedilata anathemasi subjiciantur, ne εἰ καὶ ἐν τῷ Συνοδικῷ συντέτακται τῷ Φωτίῳ Photii omnia omnibus innotescant.Quanquam etiam καὶ τὰ κατ᾿ αὐτῶν γραφέντα τε καὶ πραχθέντα τῷ chronograpbi, tum Cedrenus tua Manasaes, Lime ἀναθέματι καθυποβάλλονται, ἵνα μὴ γνώριμα τοῖς Glycas οι Scylitza, et quæ in volumine monasterii πάσι γένωνται τὰ τοῦ Φωτίου. Εἰ καὶ οἱ χρονο Periblepli Vita sancti Ignatii (c) legitur palam faγράφος ὅ τε Κεδρηνὸς καὶ Μανασσῆς καὶ Γλυ- ciunt, quæ sanctus Ignatius passus est a Puotio, et κὰς καὶ Σκυλίτζης, καὶ ὁ εὑρισκόμενος ἐν βιβλίῳ quomodo sanctus Ignatius decreto synodi in proτῆς μονῆς τῆς Περιβλέπτου βίος τοῦ ἁγίου Ἰγνατίου priam sedem restitutus est, et Cosmidii monasteδιαταφοῦσιν, ὅσα τε πέπονθεν ὁ θεῖος Ιγνάτιος παρά " rium Photium exsulem custodiebat (d). Nos porro Conc. Chalc. act. ut; Mansi, t. VI, p. 955. Μου. 27, Ι. 136 *, διδασκαλείας. it Thess. II, 14. Basil. de Sp. S. c. 27, n. 66. Patrol. Gr., t. XXXII, p. 188. Mon., ἀναιρεί. Marc., ἀναιρεί. Tuw omittit Allatips, qui ista allegat contra Creyghtan., p. 280. (α) De discrimine inter δόγμα οι κήρυγμα vide Petavium, De Trinitate, Praefat. cap. 1, § 5. Marcus octavam synodum dixerat synodum Photianam, anno 879 Constantinopoli celebratam, de qua vide Allati scriptum De octava synodo Photiana, Rona 1662. Sed Gregorius noster hic loquitur de octava synodo anno 869 congregata, G Allal., τέτακται. tum Allat., τῷ Ἰγνατίῳ καὶ Φωτίφ. Mon. 27, 6. 437 b., Τῷ Ἰγνατίῳ. Cum Synodici verba non adducantur, superior lectio præferenda videtur. Allal., γένηται. Mon. 27, οι χρονικοί χρονογράφοι. Marc. et Alial. ut supra. quæ merito ab Occidentalibus octava universalis dicitur. (c) Videlicet biographia S. Ignatii a Niceta Davide conscripta. Mansi Concil., ι. χνι. (d) lucusque Allatii versio magna ex parte adoptata.

GREGORII MAMME CP. PATRIARCH.E θρόνον κρίσει τῆς συνόδου· τὸν δὲ Φώτιον ἐξώριστον εἶχεν ἡ τοῦ Κοσμιδίου μονή. Ἡμεῖς δὲ καὶ τὰ Πρακτικὰ τὰ παρὰ τοῦ Ἐφέσου προκομιζόμενα ὡς τῆς ὀγδόης συνόδου δεξόμεθα· ἔτι δὲ καὶ ἦν λέ γει ἐπιστολὴν τοῦ ἁγιωτάτου πάππα Ιωάννου, κατ τοι γε πολύ τὸ ὕποπτον ἔχουσαν διὰ τὸ εἶναι ὅλην δι' ὅλου Ελληνικήν την γραφὴν καὶ μηδὲν ἔχειν ἐν ἑαυτῇ ἰδίωμά τι Λατινικόν. "Αλλως τε ἐν ταύτῃ τῇ συνόδῳ πρῶτον ὤφειλεν αὕτη ἀναγνωσθή ναι, εἶτα δέξασθαι τὸν Φώτιον τὰ ἐγχειρίζοντα την καθέδραν Κωνσταντινουπόλεως. Τὸ δὲ οὐχ οὕτως ἐγένετο· ἀλλ᾽ ἅμα τῷ παραγενέσθαι τοὺς τοποτη ρητὰς τοῦ πάππα καὶ τῷ Φωτίῳ κομίσαι τὰ στα λέντα, τό τε ώμοφόριον καὶ τὸ στιχάριον καὶ τὰ σανδάλια μηδεμιᾶς προηγησαμένης ἐξετάσεως, εὐθὺς ὁ Φώτιος δέδεκται αὐτοὺς καὶ τὰ κομισθέντα αὐτῷ, ὡς τὰ Πρακτικὰ τῆς συνόδου ταύτης μαρτυροῦσι καὶ τὸ, ο Χριστὸς ὁ Θεὸς ἡμῶν, εἰπεῖν, ὁ νεφέλαις τὸν οὐρανὸν περιβάλλων καὶ τὴν ἡμετέραν φύσιν ἀναχωνεῦσαι καὶ καθάραι στολισάμενος, αὐτὸς τὸν ἀδελφὸν καὶ συλλειτουργὸν καὶ πνευματικὸν Παν τέρα ἡμῶν, καὶ ἐν τῷ παρόντι βίῳ φρουρὰν ἄσυλον καὶ σωτηρίαν ἀσφαλῆ στολίσαι, κάν τῷ μελλόντι αἰῶνι τὸν νυμφικόν περιβάλλοι χιτῶνα ἄξιον τοῦ μακαρίου ἐκείνου νυμφῶνος ἀναδείξαι» Έδει οὖν πρότερον ἐν κοινῷ ἀναγνῶναι τὴν ἐπιστο λὴν καὶ τὴν ὁμολογίαν τῶν πρέσβεων ἔγγραφον λα βεῖν, καὶ οὕτω τὰ τὴν τοῦ θρόνου καὶ τῆς ἀρχιερωσύν της ανακήρυξιν δηλοῦντα δέξασθαι. Όμως γε μέντοι ἡμεῖς ὡς οἰκουμενικὴν σύνοδον αὐτὴν δεξόμεθα ἀπο μενέστατα, ὡσαύτως καὶ τὴν ἐπιστολήν. Τί οὖν φησιν αὕτη; • Ονόμεθα δὲ μηδὲ τὴν σὴν ἱερότητα ἀγνοεῖν ὡς οὖσαν νουνεχῆ τε καὶ πλήρη σοφίας, ὅτι τε τοὺς λοιποὺς ἡμῶν ἐπισκόπους καταπείσαι οὕτω φρονεῖν εἰς δυσχέρειαν ἡμῖν οὐ μικρόν ἐμπίπτει, ὅτι πράγμά τι θειότερον οὕτω ταχέως μεταβαλεῖν οὐδεὶς ἂν εὐκόλως δυνηθείη, εἰ καὶ βραχεί χρόνῳ τὴν ἔναρξιν εἴληφα, καὶ οὐκ ἔστι παγιωθὲν ἐκ πολλῶν ἐνιαυτῶν. Καὶ διὰ ταῦτα καλῶς ἔδοξεν ἡμῖν, ἵνα μὴ μετά βίας ἀναγκασθῇ τις παρ' ἡμῶν ἐᾶσαι τὴν προσθήκην, ην ἔφθα σεν ἐν τῷ συμβόλῳ προθεῖναι· ἀλλὰ μᾶλλον μετὰ οἰκονομίας παρασκευάσαι κατά βραχύ παραι Acta ab Ephesio producta, ac si essent ortava sy- Φωτίου, καὶ ὅπως ὁ Ιγνάτιος ἐπανῆλθεν εἰς τὸν ἴδιον nodi, recipiemus, (a) necnon quam ipse appellat Joannis papæ epistolam, licet in multis suspecta si' (b), eo quod tota in omnibus Græce dictata esse comprehendatur, et nullum in se Latinæ dictionis genium præferat. Et alia quoque ratione, quod primum in hac synodo ante alia omnia lectitanda fuisset, tum deinceps apponenda, quæ Photio sedem Constantinopolitanam astruerent. Quod alio modo peractum est. Nam cum papæ locum tenentes advenissent et Photio datas litteras ac missa munia consignassent, et omophorium et sticharium et san- 'alia, nullo examine prævio, obtulissent, statim ipse Photius eos excepit et quæ ad ipsum missa fuerant, ut Acta ejusdein synodi contestantur atque Photii verba (c): Christus Deus noster, qui celum nubibus circumvolvit, nostramque naturain, ut renovaret expurgaretque, sibi assumpsit, ipse fratrem nos'rum et comministrum et spiritualem Patrem nostrum et in præsentį vita custodia tuta protegat, et in futuro saculo nuptiall indumento circumambiat, dignumque cœlestis illius thalami demonstret. › Necessitas itaque fagitabat corain omnibus epistolam legi et legatorum professionem scriptam recipi, et his peractis ea quæ ad throni et præsu· latus restitutionem pertinebant compleri. Nihilominus nos ipsam ut œcumenicam recipimus perquam libentissime, nec non ipsam epistolam. Quid igitur ea pronuntiat? ‹ Opinamur autem, neque tuam sanctitatem ignorare, tanquam que prudens et plena sapientia est, nos reliquos nostros episcopos adita sentiendum adigere volentes non levi implicari difficultate, quod rem adeo divinam ita derepente immutare haud facile valuerit quisquam}, licet per breve tempus illud initium ceperit, nec multorumi annorum spatio firmitatem obtinuerit. Propterea nobis bene visum est, ne quis vi a nobis adducatur desistere ab additamento, quod in symbolo jam apposuit, sed potius cum prudentia præparare paulatim adhortantes blasphemian abjurare. Pascite enim gregem qui in vobis est, non violenter, sed leniter, neque uti clero predominantes, sed forma gregis et exemplaria facti, summus apostolorum princeps Petrus dicebat, ▸ el catora. Εt hac verba ex Epistola excerpta sunt. Ο νοῦντας ἀποστῆναι τῆς βλασφημίας. Ποιμαίνετε Quis porro non audiit, a Latinis potius per ignem desertores fidei (male sentientes) probari? Qua ratione (Joannes papa) sic rectam fidem violantes Mon., Κοσμοδίου μονή. Hucusque allat. 1. c. Mon., f. 138 a, ἔτι δὲ ἦν. Marc., f. 227 b, ἔτι δὲ καὶ ἦν. Allal. ut supra, qui hæc profert op. cit., p. 237 seq. Μοιι., διόλου. Marc., ιδιώματι. Mon., ἀναχονεῦσαι καὶ καθάρσαι. (a) Benignius et mitius loquitur auctor agens de pseudo-synodo Photiana, quæ omnino explodenda est. Certe supposititiam et spuriam cam esse omnγὰρ τὸ ἐν ὑμῖν ποίμνιον, οὐκ ἀναγκαστῶς ἀλλ' ἐπιεικώς, οὐδ᾽ ὡς κατακυριεύοντες τοῦ κλή ρου, ἀλλ' ὡς τύποι γενόμενοι, ὁ ἄκρος τῶν ἀπου Photii verba in act. [ concilii eit. Monsi XVII, p. 390-392. Ἐν κοινῷ habet Allat., omitt. Monac. Ωσαύτως habet Mon., omitt. Allat. Sic Allal. Mon., έφθασαν. Sic Mon. Allal., ἀναγκαστικώς. nia probant. Vide Patrol. Gr., ser. 1, L. CII, P382, not. 89. (c) Aliter Allatius l. c., p. 259: Dixissetque ille. Deest tamen ei apodosis.

στόλων Πέτρος Εφη» καὶ τὰ ἑξῆς. Καὶ ταῦτα non tradidit anathemati? Ubinam vero contra maμὲν ἐκ τῆς ἐπιστολῆς. Τίς δὲ οὐκ ἀκήκοεν, ὡς Λατίνοι τοὺς κακοδόξους μάλλον διὰ πυρὸς δοκι μάζουσι; Πῶς δὲ οὐκ ἀνεθεμάτισεν οὕτω βλασφημοῦντας; Ποῦ δὲ ἐν τῇ κακοδοξία μάλλον ἁρμόζει τὸ μὴ κατακυριεύειν τοῦ κλήρου; Τοῦτο γὰρ Αρειος καὶ Μακεδόνιος καὶ οἱ σὺν αὐτοῖς εἶπον ἂν, ὅτι γέγραπται· ι Μὴ κατακυριεύετε τοῦ κλήρου· καὶ πάντες ὁμοίως οἱ τῶν ὀρθῶν, δογμάτων αλλότριοι. Ποῦ δὲ ὁ κανὼν ὁ θεσπίζων· ο Ο κοινωνῶν τῷ ἀκοινωνήτῳ καὶ αὐτὸς ἀκοινώνητος έσται; Δῆλον οὖν ὡς οὐχ αἵρεσις τὸ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ προσω τεθὲν ἐν τῷ θείῳ συμβόλῳ. Εἰ γὰρ αἵρεσις ἦν τοῦτο, οἱ οὕτω ψάλλοντες τῷ ἀναθέματι καθυπεβάλλοντο, εἰ καὶ τὴν τοῦ πυρὸς δίκην διέφυγον. 'Αλλ' ὁ μαχαριώτατος πάππας Ιωάννης καὶ ἡ περὶ αὐτὸν σύνοδος τοῦτο οὐκ ἐποίησε· καίτοι γε τοσαύτην ἀκρίβειαν ἐν τοῖς ἐκκλησιαστικοῖς τηροῦντες, ὡς καὶ διὰ τὸ συντάξαι τὸ τοῦ ᾿Ανθίμου ὄνομα ἐν τοῖς διπτύχοις τὴν ἀνατολικὴν Ἐκκλησίαν, ἀποσχισθῆναι ἀπὸ ταύτης τὴν Ῥωμαϊκὴν Ἐκκλησίαν. Αλλ' ἀναγ καῖον προθεῖναι ἐκ ταύτης τῆς συνόδου, ἀφ᾿ ἧς δ αἰδέσιμος προκομίζει Εφέσου ὅπως τε λέγει, ὅτι ὁ ἀποστολικός θρόνος πολλὴν τὴν ἰσχὺν ἔχει, καὶ σύνο οδος ἐρᾶται σύνοδον λύουσα διὰ τὴν κοινὴν ὠφέ λειαν, καὶ ὅσα αὕτη διαλαμβάνει, και μαρτυρίας προκομίζει ἂς καὶ ὡς ἔχουσιν ἐκθήσομεν ἵνα γνῷ αὐτός τε καὶ εἴ τις ἕτερος, ὡς οὐ μόνον ἐξ ἄλλων ἀποδείξεων δυνάμεθα συστῆσαι τὴν γενομέ τὴν ἀνάπτυξιν παρὰ τῆς Ῥωμαϊκῆς Ἐκκλησίας, ο ἀλλὰ καὶ ἀπὸ ταύτης τῆς συνόδου. Φησὶ γὰρ αὕτη ἐν τῇ δευτέρᾳ αὐτῆς Πράξει οὕτως «Καὶ δὴ νομίσαντε; ἁρμόδιον εἶναι τὴν Ἐκκλησίαν τοῦ Θεοῦ εἰρηνοποιῆσαι, ἀπεστείλαμεν ἀποκρισιαρίους ἡμῶν, ἐκπληροῦντες τὸ θέλημα ὑμῶν· εἰ καὶ ἡ ἡμετέρα εὐσέβεια τὸν ἄνδρα βιασαμένη έφθασε και πρὸ ἡμῶν ἀποκαταστῆσαι πρὸ τοῦ παραγενέσθαι τοὺς ἡμετέρους τοποτηρητὰς αὐτόθι, ὅμως ἡμεῖς τοῦτο θεραπεύομεν, οὐκ ἐκ τῆς ἡμετέρας αύθεν. τίας, καίπερ ἔχοντες ἐξουσίαν τοῦτο ποιεῖν, ἀλλ' ἐκ τῶν ἀποστολικῶν διατάξεων καὶ πατρικῶν θεσπις μάτων τὰς ἀποδείξεις φέροντες· οὐ τοὺς θεσμούς τῆς Ἐκκλησίας τοὺς ἀνέκαθεν παραδεδομένους λύοντες, ἀλλ' ἐν οἷς ἡ τούτων ἀκρίβεια ἀπαράτρα. πτος συντηρουμένη διασπᾷ καὶ λυμαίνεται την όλο κληρίαν τοῦ σώματος τῆς Ἐκκλησίας πρὸς τὸ συμφέρον ἄγειν τὰ παρ' αὐτῆς Καὶ γὰρ ὁ τῆς ἐν Νικαία συνόδου δεύτερος κανὼν οὕτω λέγει I Petr. v, 2, 3. Allat. I. c. p. 238, διὰ π. μᾶλλον. Sic recte Marc. et Allat; Monac., tó. Mon. ἀκηνώνητος. Mon., ἑαυτῶν. Sic Allat. Mon. f. 139 a, προκομίζειν. (a) Melius quam Anthimi hanc in rem quadraret Acaci bistoria, cujus gratia revera diuturnum schisma exortum est. (b) Sunt hæc deprompta ex Joannis VIII epistola ad Basilium Macedonem, quæ duplici textu nobis lam doctrinam accommodabitur, clero 'non prædominari? Hoc siquidem Arius, Macedonius eorunque asseclæ dixissent, scriptum esse: «Ne przdominemini clero, et omnes insimut catholicorum dogmnatum conculcatores. Ubinam vero erit canon decernens Qui communicat cum illo, qui extra communionem est, et ipse extra communionem erit? › Manifestum itaque est non hæresim esse itlud eriam ex Pilio Symbolo divino appositum. Namque si hæresis esset hoc, qui ita concinunt, anathemati subjicerentur, licet ignis pœnam evaderent. Sed beatissimus papa Joannes et synodus ab eo celebrata illud non peregit, et si perquam exquisitissime res ecclesiasticas observarent, adeo ut, quod in diptychis orientalis Ecclesia Anthiini (α) nomen apposuisset, idcirco Ecclesia Romana ab ea scissa sit. Sed necessarium est addere ex ea ipsa synodo,ex qua reverendus Ephesias sua habet, qua ratione ea asteral, thronum apostolicum magnum habere robur, et quomodo propter universale bonum synodus synodum dissolvens conspiciatur, et quæcunque ipsa comprehendat et testimonia producat, quæ, uti se habent exponemus, ut agnoscat ipse et si quis alius est, nos non solum ex aliis demonstrationibus expositionem per Romanam Ecclesiam (actam stabilire posse, verum etiam ex hac ipsa synodo. Dicit enim ipsa in secunda sua actione hæc: Atque omnino congruum censentes Ecclesiain Dei pacificare, misimus legatos vestram perfcientes voluntatem: licet pietas vestra Photio vim inferendo nos prævenerit, in illo' restituendo videlicet, antequam legati nostri istuc venissent: nos tamen hæc sanamus et supplemus, non ex nostra auctoritate, licet hoc etiam faciendi potestatem habeamus, sed ex apostolicis constitutionibus et sanctorum Patrum decretis ho· rum demonstrationes afferentes, non Ecclesiæ regulas ab antiquo traditas solventes, sed ubi ea rum nimis exacta et immutabilis observantia divøllit et destruit totam compagem corporis Ecclesiæ, ibi ejus res adid quod conducit trabere ab ipsamet Ecclesia edocti. Secundus enim canon Nicænæ synodi hæc habet: Quoniam frequenter vel a Da necessitate vel alio quovis modo coguntur homines ecclesiasticos canones transgredi. Nec non papa Gelasius de eadem re inquit: Ubi vis non apponitur, sanctorum Patrum statuta inconcussa maAllat., ἐκθήσωμεν. Hucusque Allat. I. c. p 238. ΑΙ., ἐκπληρούντας. Ita codd. nostri. Sic et apud Bevereg. Pand. can. t. II, p. 276. servata est: altera Latino et genuino, altera Græco et a Photio falsificato, quo et epistola in secunda sessione Photiani concilii recitata fuit. Porro ea verba leguntur apud Baronium, a. 879, n. 22 seq.; Mansi, Conc. t. XVII, 397 seq.

GREGORII MAMMÆ CP. PATRIARCHÆ $6 neant. Similiter etiam sanctissimus papa Leo in eo - Επειδή πολλάκις, εἴτε ὑπ' ἀνάγκης, εἴτε ἄλλως πως ddiu spiritu præcipit dicens: Ubi vis non præcedit, immobilia permaneant sanctorum Patrum statuta; ubis vero necessitas et vis reperitur, ibi id ad quod prodest Ecclesiæ Dei, ille qui potestatem babet dispenset. Εx necessitate enim juxta divinum Aposto lum atiam legis fit traslatio. Felix præterea papa consona etiam habet dicens: De hoc oportet animadvertere, ut ubi necessitas contigerit, sæpenumero etiam constitutiones Patrum transgredi liceal. Sancta etiam synodus Carthaginensis ait tricesimo quinto capitulo: Mandamus, ut Donatistarum clerici iterum ad Ecclesiam revertantur, licet etiam a synodo fuerint damnati. Synodus quoque synodum abrogasse cernitur propter unionem et concordiam Ecclesiæ. Et Innocentius papa ait, CApite quinte Isti a Bonoso hæretico ordinati recipiantur, ne iterum scandala in Ecclesia Dei oriantur. Neque damnatis solum istis, licet lales essent, et ex ipsorum promptuaris exsistenti - bus (a), haec apostolica sedes ecclesiastica pacis curamı gerens auxiliatricem manum porrexit; verum etiam orthodoxis episcopis et patriarchis ad ipsam confugientibus. Et paucis interjectis; Cum enim semel hæc apostolica sedes claves accepisset regni cœlorum a primo et magno pontifice Jesu Christo per principem apostolorum Petrum, cum illi dixisset: Tibi dabo claves regni culo. rums, et quæcunque ligaveris super terram, erunt ii ga in cœlis; et qua'ounque solveris super terram, erunt soluta in cœlis: habet facultatem universim ligandi atque solvendi et secundum prophetam Jeremiam evellendi atque plantandi. Hac de causa uos auctoritate usi principis apostolorum Petricum universa, quæ apud nos est, sanctissima Ecclesia asseveramus, quod recipiinus Photium. Quid itaque in his cst, quod nos debenus addiscere? Primum quidem, synodum a synodo ob utilitatem dissolvi. Deinde confirinatur urgente necessitate canones item unionis causa et concordiæ Ecclesiæ relaxari, et apostolicum thronum possidere claves regni cœlorum, ligandi atque solvendi, eradicandi atque plantandi. Si itaque hanc synodum uti œcumenicam am - plectitur, et testimonia ex ipsa profert, quid novum aut prater exspectationem factum fuisse opinatur ab ipsa synodo, cum una cum primo præsule talem sibi auctoritatem asserente et in tali agnito ab octava Synodo concesserit, eliam nunc cani sacrum Symbolum cum dicta expositione in Romana Ecclesia, in Orien:ali vero, prout a principio contextumn est? λείας τῶν οὐρανῶν, τοῦ δεσμεῖν τε καὶ λύειν Cod. Mon. 27, f. 139 a, Φίληξ. Melior lectior. οὐ μὴν δὲ ἀλλά reperitur alias. Cod. Mon, Βινόσου. Sic et Bevereg. l. c. Μon, ἐξ αἱρήσεως. Bever. eadem habet. Μοιι. ώρυξεν. Matth. xvi, 19. ἐπειγομένων τῶν ἀνθρώπων παραβαίνεσθαι τοὺς ἐκκλησιαστικούς κανόνας συμβαίνει. Ἔτι δὲ καὶ ὁ πάππας Γελάσιος περὶ τοῦ αὐτοῦ λέγει, ὅτι Όπου βία οὐ πρόκειται, αμετάτρεπτοι μενέτωσαν οἱ τῶν ἁγίων Πατέρων θεσμοί. Ωσαύτως καὶ ὁ ἁγιώτατος πάππας Λέων ἐν τῷ αὐτῷ διακελεύεται πνεύματι λέγων· Όπου οι πρόκειται βία, ἀσάλευτος διαμε νέτωσαν οι θεσμοὶ τῶν ἁγίων Πατέρων· ὅπου δὲ ἀνάγκη καὶ βία εὑρίσκεται, ἐκεῖ πρὸς τὸ συμφέρον τῆς Ἐκκλησίας Θεοῦ ὁ τὴν ἐξουσίαν ἔχων οίκονομείτω. Ἐξ ἀνάγκης γὰρ κατὰ τὸν θεῖον Απόστολον καὶ νόμου μετάθεσις γίνεται. Καὶ Φήλιξ 8 4 πάππας τούτοις συνηγορεί λέγων· Καὶ περὶ τούτου χρή σκέψασθαι, ἵνα ὅπου ἀπαντήσῃ ἀνάγκη, πουλ λάκις αἱ συστάσεις τῶν Πατέρων παραβαίνονται. Οὐκοῦν ἀλλὰ καὶ ἡ ἁγία σύνοδος ἡ ἐν Καρθα γένῃ ἐν λε' κεφαλαίῳ λέγει· Κελεύομεν, ἵνα οι κληρικοὶ πάλιν τῶν Δονατιστῶν εἰς τὴν Ἐκκλη αίαν ἀνακάμψωσιν, καίπερ καὶ πρώην ὑπὸ συνόδου καθαιρεθέντες· καὶ σύνοδος ὁρᾶται σύνοδον λύουσα διὰ τὴν ἔνωσιν καὶ ὁμόνοιαν τῆς Ἐκκλησίας. Καὶ Ἰννοκέντιος δὲ ὁ πάππας λέγει ἐν τῷ πέμπτῳ κεφαλαίῳ· Οὗτοι οἱ χειροτονηθέντες ὑπὸ Βονήσου τοῦ αἱρετικοῦ δεχέσθωσαν, ἵνα μὴ πάλιν σκάνδαλα ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ τοῦ Θεοῦ ἀναφυῇ. Καὶ οὐ μόνον τούτοις, καίπερ οὖσ: τοιούτοις, καὶ ἐξ αὐτῶν οὖσιν ἐξαιρέσεως ἡ ἀποστολικὴ αὕτη καθέδρα καθα: ρεθείσι τῆς ἐκκλησιαστικῆς εἰρήνης φροντίδα ποιουμένη χείρα βοηθείας ὄρεξεν ἀλλὰ καὶ ἐρθοδό ξοις ἱεράρχαις καὶ πατριάρχαις εἰς αὐτὴν καταφυ γοῦσιν. Καὶ μετά τινα· Καθάπαξ γὰρ ὁ ἀποστολικός οὗτος θρόνος λαβὼν τὰς κλεῖς τῆς βασιλείας των οὐρανῶν παρὰ τοῦ πρώτου καὶ μεγάλου ἀρχιερέως Ἰησοῦ Χριστοῦ διὰ τοῦ κορυφαίου τῶν ἀποστόλων Πέτρου, εἰπόντος πρὸς αὐτόν· Σοὶ δώσω τὰς κλεῖς τῆς βασιλείας τῶν οὐρανῶν· καὶ δ ἐὰν δήσῃς ἐπὶ τῆς γῆς, ἔσται δεδεμένον ἐν τοῖς οὐρανοῖς· καὶ ὁ ἐὰν λύσῃς ἐπὶ τῆς γῆς, ἔσται λελυμένον ἐν τοῖς οὐρανοῖς (β), ἔχει ἐξουσίαν καθόλου δεσ μεῖν τε καὶ λύειν καὶ κατὰ τὸν προφήτην Ιερεμίαν ἐκριζοῦν καὶ καταφυτεύειν διὰ τοῦτο καὶ ἡμεῖς τῇ αὐθεντίᾳ τοῦ κορυφαίου τῶν ἀποστόλων Πέτρου χρώμενοι μετά πάσης τῆς καθ' ἡμᾶς ἀγιωτάτης Εκκλησίας παρεγγυώμεθα δέξασθαι τὸν Φώτιον.» Τί οὖν ἔστιν ἐν τούτοις μαθεῖν; Πρῶτον μὲν, ὅτι σύνοδος σύνοδον λύει δι' ὠφέλειαν· εἶτα συνσταται, ὅτι ἀνάγκης ἐπικειμένης παραλύονται κανό νες δι' ἔνωσιν καὶ ὁμόνοιαν τῆς Ἐκκλησίας· καὶ ὅτι ὁ ἀποστολικός θρόνος ἔχει τάς κλεῖς τῆς βασι καὶ ἐκριζοῦν καὶ καταφυτεύειν Εἰ οὖν ταύτην Jerem.1, 10. Hæc usque ad finem cap. rursum habet Alat. 1. c. p. 239. Τῆς βασιλείας omitt. Mon. 27, Γ. 139 b. Mon. cit., φυτεύειν. (a) Apud Baron. 1. c. n. 23; ‹ Licet tales essent, ut ex illis fuissent ut hæreţici damnati.»

οἰκουμενικὴν σύνοδον στέργει καὶ μαρτυρίας ἐξ αὐτῆς προφέρει, τί καινὸν καὶ παράδοξον ἡγεῖται τὴν οικουμενικήν σύνοδον πεποιηκέναι μετὰ καὶ αὐτοῦ τοῦ πρώτου ἀρχιερέως τοῦ οὕτω τὴν ἐξουσίαν λέ γοντος ἔχειν καὶ δεχομένου παρὰ τῆς ὀγδόης συνόδου συγχωρήσασαν, καὶ νῦν ψάλλεσθαι τὸ 18ρὸν σύμβολον μετὰ καὶ τῆς ἀναπτύξεως ἐν τῇ Ῥωμαϊκῇ Ἐκκλησίᾳ, ἐν δὲ τῇ Ἀνατολική, ὡς ἀρχῆ θεν ἐτέθη; • Εί τις γάρ, φησί, παρὰ τοῦτο τὸ ἱερὸν συμβά λον τολμήσει έτερον ἀναγράψασθαι ή προσθεῖναι η ὀφελεῖν, καὶ ὅρον όνομάσαι ἀποθρασυνθείη, κατά κριτος καὶ πάσης Χριστιανικής πολιτείας απόβλη τος.» Τὰ δ' αὐτὰ καὶ ὁ πάππας Ιωάννη; πρὸς τὴν ἁγιώτατον Φώτιον ἐπιστέλλων φησὶ πλατύτερόν τε καὶ καθαρώτερον περὶ τῆς ἐν τῷ συμβόλῳ ταύ της προσθήκης. Περὶ τούτου οὐ χρὴ ἀπολογίαν δοῦναι. Οὐδεὶς γὰρ ἕτερον σύμβολον ἀνάγραπτον πεποίηκεν, οὐδὲ καθώ ἅπερ ἡ ἐν Τύρῳ σύνοδος καὶ ἡ ἐν Ἀντιοχείᾳ καὶ ἡ ἐν Σελευκίᾳ καὶ ἡ ἐν Κωνσταντινουπόλει ἐπὶ Εὐδο ξίου καὶ ἡ ἐν τῇ Νίκῃ τῆς Θράκης, καὶ ἡ ἐν Σιρμίῳ, καὶ ἡ ἐν Ἐφέσῳ, ἐν ᾗ ἐξῆρχε Διόσκορος, καὶ σύμβολον ἕτερον επεποιήκεσαν οὕτω καὶ νῦν γέγονεν, ἵνα ἁρμόσῃ τὰ παρ' αὐτοῦ εἰρη μένα. Αὕτη ἡ σύνοδος καὶ κανόνας εξέθετο τοὺς ἐν πᾶσι τοῖς κανονικοῖς βιβλίοις εὑρισκομένους. Κατὰ τοὺς ὄρους τοίνυν αὐτῆς καὶ τῶν πρὸ αὐτῆς συνόδων τὸ ἱερὸν τῆς πίστεως σύμβολον ἀκίνητον δεῖν φυ λάττεσθαι κρίνων, ὡς ἐξεδόθη, καὶ οὓς ἀποδέ χονται συναποδεχόμενος καὶ οὓς ἀποβάλλονται συν αποβαλλόμενος, οὐδέποτε εἰς κοινωνίαν προσδέξο μαι τους τολμήσαντος ἐν τῷ ἱερῷ συμβόλῳ τὴν καινοτομίαν προσθείναι περὶ τῆς τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐκπορεύσεως, ἕως ἂν ἐμμένωσι τῇ τοιαύτῃ καινοτομία. Ο γὰρ κοινωνῶν, φησί, τῷ ἀκοινωνήτῳ, καὶ αὐτὸς ἀκοινώνητος ἔστω Καὶ τὸν κανόνα, δν Θεόφιλος ὁ ᾿Αλεξανδρείας κατὰ τοῦ ἱεροῦ καὶ θείου Χρυσοστόμου προσκόμι σεν, ἐν πᾶσι τοῖς κανονικοῖς τῶν βιβλίων εὕροι ἄν τις. 'Αλλ' ὁ θεῖος Χρυσόστομος ὑπὸ 'Αρειανών γεγενῆσθαι τοῦτόν φησι, καθὼς ἐν τῷ βίῳ αὐτοῦ κατὰ ῥῆμα έχει οὕτως·· Τρεῖς δὲ τῶν ὑπ' αὐτοῦ ἐπισκόπων ἐκπέμπει, κανόνα δοὺς εἰς κατηγορίαν, δν οι 'Αρειανοί πρότερον κατὰ τοῦ σταυροῦ τῆς ἘκκληΑὐτῆς Alat. 1. c. Sic Mon. 256 f. 126 a; Mon. 27, f. 140 a, ταῦτα καὶ. Cod., πεποιήκεσαν. (a) Exstant ista in actione sexta et septima synodi Photianæ. Vide Mansi Concil. t. XVII, p. 520 E. 621, A. (b) Nimirum in synodo Photiana generatim quodlibet additamentum proseriptum est; supposita vero Joannis VIH epistola, quæ inter acta conciliabuk non est, diserte de additione Filioque agit, (c) Priores sex synodi sæculo quarto ab Arianis Labitæ una cum Ephesino latrocinio anni 449 al- @ EPHES. (CAP. XVI.) Nam ‹ Si quis, inquit, præter hoc sacrum Symbolum aliud conscribere ausus fuerit, vel addere vel detrahere aliquid, et definitionem hoc appellare, damīnatus talis et ab omni¸Christiano, e»nsortio abjectus erit (a). › Eadem quoque papa Joannes 'n' epistola ad sanctissimum Photium uberius et cfarius dicit de hoc in Symbolo additamento (b). APOLOGIA. De bis non oportet apologiam promere. Nemo enim aliud Symbolum litteris consignatum edidit, neque sicut synodus Tyri celebrata et ea quæ Antiochiæ, et quæ Seleuciæ, et qua Constantinopoli sub Eudoxio, et quæ Nice Thraciæ, et quæ Sirmii habita fuit, atque Ephesina Dioscoro præside coacta (c), quæ aliud Symbolum fecerant, ila el nunc factum est, unde ab eo dicta minime quadrait. EPHES. (CAP. XVI). Hæc synodus etiam canones edidit, qui in omni - bus canonicis libris reperiuntur (d). Secumluar ipsius igitur sanctiones atque synodorum ante ipsam habitarum sacrum fidei Symbolum immotum custodiendum esse judicans, prout editum fuit, atque eos, qιως recipiunt, una cum iis recipiens, quosque abjiciunt simul cum eis abjiciens, nunquam ia communionem admittam eos qui audent in sacro Symbolo innovationem addere de Spirius sancti processione, quamdiu in ejusmodi innovatione persistent. Namn qui communicat, inquit, cum eo, cui communicandum non est, el ipse extra communionein esto. APOLOGIA. Etiam canonem, quem Theophilus Alexandrinus contra sacrosanctum. Chrysostomum protulit, in omnibus canonicis libris quis reperiet. Sed divus Chrysostomus ab Arianis hunc conditum esse dicit, prout in ejus Vita his ipsis verbis legitur: • Tres vero episcoporum sibi subb jectorum mittit, canonem dans in accusationem, quem Ariani prius contra firmum Ecclesia Mon. 27, αὐτοῖς. Kal deest in Mon. 27. Te add. Mon. 27. 'Ακηνώνητος Man. 27. terius symboli prolati et formularum fidei sæpius immutatarum reæ traducuntur, (α) Tres hi canones leguntur in concil. Phot. Mansi t. XVI, p. 549, 550; t. XVII, p. 497, 504. Licet hos canones Balsamon, Blastares aliique habent, tamen non in omnibus canonicis libris reperiuntur; desunt v. gr. in Aristini et Symeonis Magistri collect. (apud Voellum et Justell. Bibl. jur. can. vet. t. II, p. 673-748).

GREGORII MAMMA CP. PATRIARCHE propugnaculum Athanasium protulerunt dicentem: 4 σίας ερείσματος Αθανασίου προέτεινον, ο Β' τις ἐπί Si quis episcopus vel presbyter juste ant injuste σκοπος, λέγοντα, ή πρεσβύτερος δικαίως ἢ ἀδίκως depositus ad suas functiones revertatur absque xy- καθαιρεθεὶς ἐπ' αὐτῷ ἐπανέλθοι συνόδου δίχα τῆς nodo ecclesiastica, non amplius tali locum dari Εκκλησίας, τῷ τοιῷδε μηκέτι δίδοσθαι χώραν ἀπο defensionis (e).. Non ergo mirandum est, si tres λογίας.» Οὐ θαυμαστὸν οὖν, εἰ καὶ οἱ τρεῖς του isti Photii canones in codicibus reperiuntur.Quin Φωτίου κανόνες ἐν τοῖς βιβλίοις εὑρίσκονται imo et ex his unum resolverunt, cum Macro- μᾶλλον δὲ καὶ τὸν ἕνα παρέλυσαν ἐπὶ τοῦ Μαυροblachiæ Anthimi illius negotium tractaretur. Hic βλαχίας Ανθίμου ἐκείνου. Οὗτος γὰρ εἰς ἑαυτὸν siquidem cum angelicum (monasticum) habitum τὸ ἀγγελικὸν σχῆμα αναπληρώσα, πάλιν ὑπὸ συν induis-el, rursus adhortante synodo pontificalia όδου προτραπείς τὰ ἀρχιερατικὰ ἐνήργει. Καὶ Γοτ munera exsecutus erat (c). Εt Gothie (d) Holobo- θίας δὲ ὁ 'Ολώβωλος τα όμοια ποιήσα; lus ante suum ex hac vita exitum cum idem fecis- ἐν τῷ τέλει αὐτοῦ ὡς ἀρχιερεὺς ἐκρίθη, καὶ ὡς ἀρ sel, nt praesul judicatus et ut præsul in monasterio χιερεὺς ἐκηδεύθη ἐν τῇ μονῇ τοῦ φιλανθρώπου Christi philanthropi humatus est, venerabili et san- Χριστοῦ, παρόντος καὶ τοῦ ἀοιδίμου καὶ ἁγιωτάτου ctissimo patriarcha Matthaeo (c) necnon Serrarum, πατριάρχου κυρίου Ματθαίου καὶ τοῦ Σεβρών Berruca et aliis metropolitis presentibus. Et pror. καὶ τοῦ Βερροίας καὶ τῶν λοιπῶν ἀρχιερέων. Καὶ sus canon iste nullo erat in usu; quin et reperitur μέχρι παντὸς ὁ κανὼν οὗτος οὐκ ἐστέργετο, εἰ μὴ ejus usus prohibitus a sancto Theodoro Studita (ſ), ὅτι εὑρέθη κεκωλυμένος ὑπὸ τοῦ ἁγίου Θεοδώρου ut in ejus Interrogationibus et Responsionibus le= τοῦ Στουδίτου, καθώς περιέχεται ἐν ταῖς ἐρωτας gitur. Verum nos et hanc recipimus, sicuti prae ποκρίσεσιν αὐτοῦ 'Αλλ' ἡμεῖς καὶ ταύτην στέρ disimus, et quos hæc suscipit; et nos suscipimus. γομεν, ὡς προειρήκαμεν, καὶ τῆς αὕτη ἀποδέχεται, Namque ipsa, ut beati Joannis papæ epistola tesla- καὶ ἡμεῖς ἀποδεχόμεθα. Καὶ γὰρ τους μετὰ προει tur, eos qui cum additamento sacrum Symbolum θήκης τὸ ἱερὸν σύμβολον ψάλλοντας, ὡς ἡ ἐπιστολή canunt, in communione habuit (g). Nos vero cum τοῦ μακαρίου Ιωάννου πάππα μαρτυρεί, κοινωνούς judicio et sententia universa acumenica synodi εἶχεν. Ἡμεῖς δὲ μετὰ κρίσεως καὶ διακρίσεως eam, quæ in confesso est, explicationem et expla- απάσης τῆς οἰκουμενικῆς συνόδου τὴν ὁμολογηθεί nationem, non complementum ejus quod deficiat, σαν ἀνάπτυξιν καὶ σαφήνειαν, καὶ οὐ τὴν ἀναπλή recipimus, et maxime quidem ob prædicta sanctæ ρωσιν τοῦ ἐλλείποντος, δεχόμεθα, καὶ μάλιστά γε διὰ hujus synodi verba, quam profert Ephesi antistes. τὰ προειρημένα τῆς ἁγίας συνόδου ταύτης, ήν προ κομίζει ὁ Ἐφέσου. EPHES. (CAP. XVIH). Et divus Chrysostomus explanans Pauli verba: Si quis evangeliset vobis prater id quod accepistis, anathema sit, «Non dixit, inquit, si contraria antatient vel to'um evertant, sed et si parvum quid evangelizent præter id quod accepistis, si quodcunque de loco moveant, sit anathema.) Et rursus idem: • Dispensatione utendum, ubi non prævarlBi omitt. Mon. 27, Γ. 140 b; habet Allatius qui ista citat contra Creyght., p. 285. Allat. I. c. p. 286 vertit, Licet hi tres Pholii canones habeantur in codicibus, in observatione non esse.» Hæc posteriora tamen in Græco textu noh babet, sicut nec codices nostri. Mon. 27. Γοτθεία;. Ita Marc. et Mon. 27. Allat. 'Ολύβωλος. Le Καὶ ὁ θεῖος Χρυσόστομος εξηγούμενος τό· Εἰ εις εὐαγγελίζεται ὑμῖν παρ' δ παρελάβετε, ἀνάθε μα «Οὐκ εἶπε, φησὶν, ἐὰν ἐναντία καταγγέλλωσιν ἢ τὸ πᾶν ἀνατρέπωσιν, ἀλλὰ κάν μικρόν τι εὐαγγε λίζωνται παρ' δ παρελάβετε, κἂν τὸ τυχόν παρα· κινήσωσιν, ἀνάθεμα έστωσαν.» Καὶ ὁ αὐτό; αὖθις· • Οικονομητέον, Ενθα μή παρανομητέον, ο Καὶ ὁ Quien, qui hæc citat in Oriente Christ., t. I, p. 124 Ολόβολος. Le Quien l. c., τετίμηται. Allat, xupov. Hucusque Allatius 1. c. Μοπ.,μετακρίσεως. Gal. 1, 9. triarcharum Byzaulinorum (Acta SS., t. I Aug., n. 1106-1109, p. 183, 184) ejus patriarchaium ponit inter annos 1398 et 1407. (a) Concil. Antioch. a 341, can. 4. Cf. can. 12 vide Le Quien I. c. t. 1, p. 305. Cuper in Serie paejusdem synodi et can. ap. 27 (al. 29). De quibus agit Hefele in Historia conciliorum, I. I, p. 489, 495; 4. 11, p. 84. Quæ ad Chrysostomum hoc titulo deposilum spectant, narrat Palladius in cjus Vita, c. 9. Nimirum Photii canonem secundum, qui statuit, ut si quis episcopus ad vitam monasticam descendere et poenitentiæ locum implere voluerit, antistitis dignitatem non amplius retineat. (¢) Hæc adducit Le Quien, Or. Christ. t. I, Ρ. (α) Gothia est episcopatus in provincia Mesiz inferioris. Vide Le Quien, I. c. t. I, p. 1246, ubi hæc quoque verba_allegantur. (c) Matthaus | Constantinopolitanam sedem tenuit ab anno 1394 usque ad annum 1410. De quo (f) Atqui Theodorus Studita jamdiu ante banc Puotil synodum, ubi canon ille promulgatus fuit, diem obierat supremum. Allatius in sua versione. 1. c. p. 286, rem ita inflectit: «Quin ejusdem, ut in S Theodorii Studitæ Interrogationibus et Responsionibus adnotatur, usus prohibetur.» Fallax ea est conclusio. Joannis Vill spuria illa epistola nec Actis Photianæ synodi est iuserta nec in ea commemorata; in plurimis, quos ego vidi, codicibus, omnino seorsim ab ea synodo legitur, et multi codices, qui ca acta habent, ne vesšiginò quidem ejusdem epistolæ suppeditant.

nifesta fidei desertio et superbia crimen vel contemnere quid eorum, quæ scripta sunt, vel inducere quid non scriptum, cum Dominus noster Jesus Christus dicat: Oves meæ vocem meam audixnt, et jam antea dixerit: Alienum autem non sequentur, sed fugient ab eo, quia non noverunt rocem alienorum. μέγας Βασίλειος ἐν τοῖς Ἀσκητικοῖς· ο Φανερὰ candlum.» Εt magnus Basilius in Asceticis: «Ma Εκπτωσις πίστεως καὶ ὑπερηφανίας κατηγορία ἢ ἀθετεῖν τι τῶν γεγραμμένων ἢ ἐπεισάγειν τι τῶν μὴ γεγραμμένων, τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ εἰπόντος· Τὰ ἐμὰ πρόβατα τῆς φωνῆς μου ακούει καὶ πρὸ τούτου εἰρηκότος· Αλλοτρίῳ δὲ οὐ μὴ ἀκολουθήσουσιν ἀλλὰ φεύξονται ἀπ' αὐτοῦ, ὅτι οὐκ οίδασι τὴν φωνὴν τῶν ἀλλοτρίων Τὸ ὁμοούσιον καὶ τὸ Θεοτόκος, ἡ ἀεὶ παρθένος Μήτηρ Χριστοῦ τοῦ Θεοῦ, οἱ ἀπόστολοι οὐκ εὐαγ γελίσαντο, ἀλλ᾽ οὐδ᾽ ὅσα οἱ ἅγιοι ἐξήπλωσαν ἐν τοῖς ἱεροῖς αὐτῶν συγγράμμασιν· & πάντα ἡ Ἐκκλησία ενστερνίζεται παραδεξαμένη ταῦτα καὶ πιστεύει. Τί οὖν καὶ περὶ τῆς ἐναλλαγῆς τῆς προθέσεως, τῆς ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ Κυριακῆς φωνῆς λεγού ση;, Ὁ παρὰ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, παρὰ δὲ τῶν ἑκατὸν πεντήκοντα ἁγίων Πατέρων τῶν ἐν Κωνσταντινουπόλει ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται, εἴποι ἄν; Πρόδηλον ἄρα, ότι περὶ κακοδοξίαν εἶπον καὶ μόνον οἱ ἅγιοι· οὐ γὰρ αὐτοὶ ἑαυτοῖς. ἐναντία εἶπον· δῆλον γὰρ ὡς ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ οὐ γέγραπται, δι' Υἱοῦ ἐκπορευόμενον τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, οὐδὲ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς, ὡς ὁ θεῖος Ιωάννης ὁ Δαμασκηνός θεολογεῖ, οὐδ᾽ ἐκ τῆς οὐ σίας τοῦ Υἱοῦ. Οὐκ ἄρα χώραν ἔχουσι τὰ εἰρημένα παρὰ τοῦ αἰδεσίμου Εφέσου, καὶ ἡ προκομιζομένη παρ' αὐτοῦ ῥῆσις τοῦ θείου Αποστόλου, ὡσαύτως καὶ ἡ ἐξήγησις τοῦ Χρυσοστόμου Πατρός. APOLOGIA. Voces illas: Consubstantialis, Deipara, sente Virgo Mater Christi Dei, apostoli non evangelizaverunt, sed neque quæcunque sancti explicuerunt in sacris suis scriptis, quæ omnia Ecclesia amplectitur hæc suscipiens atque credit. Quid igitur dixerit de commutatione praepositionis, cum in Evangelio Doninica vox edical, Qui (Spiritus) a Patre procedit, centum vero quinquaginta sancti Patres Constantinopoli congregati: Ex Patre procedit? Manifestum ergo, sanctós circa malam opinionem eamque solam locutos esse; neque enim ipsi sibimet ipsis contraria locali sunt. Liquet euim, in Evangelio non scriptum esse Per Filium procedere Spiritum sanclum, neque ex essentia Patris, ut divus Joannes Damascenus prædicat, neque ex essentia Filii. Non ergo locum habent ea quæ dicta sunt a reverendo Ephesiorum antistite, et producta ab eo divi Apostoli locutio, atque similiter sancti Chrysostomi explanatio. EPHES. (CAP. XIX). Et in epistola ad monachos: «Qui sanam fidem se confiteri simulant, communicant autem cum diversa sentientibus, tales, si post admonitionem rɔn desistant, non solum communionis extorres haben. dos, sed nec fratrum nomine esse salutandos. › Et ante istos deifer Ignatius in litteris ad divum Polycarpumn Smyrnæ episcopum ait: • Omnis qui loquitur præter constituta, etiamsi fide dignus sit, etiamsi jejanet, etiamsi virginitatem servek, etiamsi signa facial, etiamsi prophetizet, lupus tibi censeatur, in pelle ovium perniciem ovium operans (a).. Et quid oportet plura dicere? Omnes Eccesiæ doctores, omnes synodi et universæ divinæ Καὶ ἐν τῇ πρὸς μονάζοντας ἐπιστολῇ· «Οι τινες τὴν ὑγιῆ πίστιν προσποιοῦνται ὁμολογεῖν, κοινωνοῦσι δὲ τοῖς ἑτερόφροσι, τοὺς τοιούτους, εἰ μετά παραγγελίαν μὴ ἀποστῶσι, μὴ μόνον ἀκοινωνήτους ἔχειν, ἀλλὰ μηδὲ ἀδελφοὺς ὀνομάζειν. Καὶ πρὸ τούτων ὁ θεοφόρος Ιγνάτιος ἐν τῇ πρὸς τὸν θεῖον Πολύκαρπον τὸν Σμύρνης επιστολῇ· • Πᾶς ὁ λέγων, φησί, παρὰ τὰ διατεταγμένα, κἂν ἀξιόπιστος ᾖ, κἂν νηστεύῃ, κἂν παρθενεύῃ, κἂν σημεία ποιῇ, καν προφητεύῃ, λύκος σοὶ φαινέσθω ἐν προβάτου δορᾷ προβάτων φθορὰν κατεργαζόμε νος.» Καὶ τί δεῖ πολλὰ λέγειν; Απαντες οἱ τῆς Εκκλησίας διδάσκαλοι, πᾶσαι αἱ σύνοδοι καὶ πᾶσαι αἱ θεῖαι Γραφαι φεύγειν τοὺς ἑτερόφρονας παραι. Scriptures ad aliter sentientes vitandos et ut a νοῦσι καὶ τῆς αὐτῶν κοινωνίας διίστασθαι Εἰ καὶ τὰ προειρημένα αρκέσουσιν εἰς ἐναργῇ Sic Mon. 256 b, et Marc. f. 230 a; Mon 27, 1. 141 2, ὑπερηφανία καὶ κατηγορία. Joan. x, 27. Men. 27, πρὸ τοῦ Mon. 256, ἀκολουθήσωσιν. Joan. x, 5. Marc., τῶν ἀλλοτρ. τὴν φωνήν. Ita Non. 27. f. 141 a; Marc. f. 230 b, the ἀλλαγῆς. (a) Hæc, ni fallor, non habentur in genuinis Ignatii septem epistolis, sed in uberiori recensione quæ spuria censenda est. Sensus tamen est Ignatii, eorum communione alieni simus nos cohortantur. APOLOGIA. Et si superius dicta sufficient ad plene evidenMon. 27, είπει. Καὶ ἡ habet Mon. 27, f. 141 a. Τόν omitt. Μon. 97. Mon. 27, f. 141 b ad marg. habet hanc notam sub nomine Plusiadeni: Ότι δεῖ ἀποστρέφεσθαι τοὺς ἑτερόφρονας, καλῶς ἂν λέγεις, ᾧ λῷστε· ὅτι δέ εἰσιν ἑτερόφρονες οἱ Λατίνοι, πειρᾶσαι μὲν ἀποδείξαι οὔπω (cod. ούπω) δέ γε ἀποδεικνύεις. qui sæpe communionem hæreticoruin fugiendam esse docet. Ad Polyc. c. 3; Smyrn. c. 4; Philad. c. 3; Trall. c. 6, 11; Eph. c. 8, 9, 10.

GREGORII MAMMA CP. PATRIARCHE terque probandum, posteriores synodos, non so- πληροφορίαν, ὡς αἱ μεταγενέστεραι σύνοδοι, οὐ lum eas, quæ post deflerum Ignatium, sed etiam P eas quæ post sanctum Basilium et Joannem aureo eloquio clarum congregatæ sunt, muita explanasse et explicasse, atque neminem id prohibuisse, attamen ex dialoge quoque sancti Maximi aliqua proferemus utpote prædictis sanctis longe posterioris, ad eam ostendendam veritatem, quod non omnis explicatio et explanatio prohibetur, ac rursum quod non omnis expositio et interpretatio, quæ sacrosanctis definitionibus addita est, aliam per introductionem sliarum vocum constituit definitionem, verum et ea quæ prius in quaestionem non venerant, posterias vero explanata sunt, merito suscipiantur et custodiuntur. Ait enim Maximus in Apologia compendio exposita, quam pro Chalcedoneust synodo compilavit, cujus initium: • Quoniam admodum generose aut ignaviter, ut aptius dicam: › —‹ Quodsi de veritate ipsa vera dicenda sunt, omnes post Nicænam synodum a Deo electi Patres, et omnis orthodoxorum et sanctorum hominum cœtus, non aliam fidei definitionem propriorum verborum introductione et additione induxerunt, at vos nimium perperam obloquentes et plane insanientes decernitis, sed eam ipsam veluti primam et unicam a sanctis trecentis decem et octo Patribus sancitam firmiter confirınarunt, dilucidantes eam et enarratione sua apertius „enucleantes propter eos, qui illam et illius dogmata ad propriam impietatem constabiliendam detorquebant et perperam exponebant.» Quid igitur, si pari quoque modo Latini fecissent propter ens qui Filium Patri inæqualem dicebant, sacro Symbolo addentes explanationem, vocetn videlicet Filioque, quam et ipse divus Maximus in propria epistola (a) Patrum vocem esse testatur? Præterea ex disputatione sancti Maximi cum eo qui Anomœi (Macedonii) sententiam sectaba tur, ubi Macedonianus dicit ad Maximum: An igitur subscribis expositioni Luciani?. Maximus: • Quid condemnasti expositionem a trecentis decem et octo sanctis Patribus Niceæ Bithynii congregatis promulgatam, at et aliam quæras?» Macedon. Tu vero quid condemnasti Luciani confessionem?» Orthodorus: • Condemnavi additionem, quam expositioni Luciani apposuistis; possumque ostendere, additionem illi adversari. › Macedon. Et vos nonne addidistis Nicænæ? > Orthod.: «Sed non illi contraria. Macedon.: Ita Monac.; Marc. f. 230 b, υποστάτου. ΑΙ., ὁμολογία. Sic habet noster lib. ad imp. Trapez. c. 16 (infra, col. 231), ubi idem Maximi scriptum allegat. Sid. cold.; alias, ἐπεὶ δέ. Hæc profert Gregorius op. cit., col. 235 et jam ante col. 206. Ita recte Marc.; Mon. 27, f. 142 a, àroyalκεσθαι. (α) Epistola ad Marinam. Vide supra, cap. 4. μόνον αἱ μετὰ τὴν θεοφόρον Ἰγνάτιον. ἀλλὰ καὶ αἱ μετὰ τὴν ἱερὸν Βασίλειον καὶ ἔτι τὸν Χρυσοῦν τὴν γλώτταν, πολλὰ διετράνωσαν καὶ ἐξήπλωσαν, καὶ οὐδεὶς κεκάλυκα τοῦτο, ἀλλ' οὖν εἰς ἔνδειξιν τῆς ἀληθείας, ὡς οὐ πωλύεται πᾶν τὸ ἐξαπλούμενου καὶ Βαφηνιζόμενον, καὶ ἐκ τοῦ διαλόγου του θείου Μα ξίμου προθήσομεν, ὡς ὑστάτου ὄντος των προτέ ρημένων ἁγίων, καὶ ὡς οὗ πᾶν τὸ ἐξαπλούμενον καὶ σαφηνιζόμενον καὶ τοῖς θείοις όροις προστεθέν οὐκ ἄλλον δρον ἐμποιεῖ διὰ τῆς ἐπεισαγωγῆς, ἀλλὰ καὶ τὰ μὴ ζητηθέντα πρότερον, ἑρμηνευθέντα δὲ ὕστερον καλῶς προσδέχονται καὶ φυλάττονται. Φησὶ γὰρ ὁ Μάξιμος ἐν τῇ συντόμῳ ἀπολογία αὐτοῦ, ἣν ποιεῖται ὑπὲρ τῆς ἐν Χαλκηδόνι συνόδου, της 1 ἀρχή· «Ἐπειδὴ λίαν γενναίως ἢ ἀγενῶς εἰπεῖν οἰκειότερον· 1 -· Εἰ γὰρ ἔστι τἀληθὴ ὑπὲρ ἀληθείας εἰπεῖν, πάντες οἱ μετὰ τὴν Νικαέων θεό κριτοι Πατέρες, καὶ πᾶσα σύνοδος ὀρθοδόξων καὶ ἁγίων ἀνδρῶν, οὐκ ἄλλον πίστεως ὅρον διὰ τῆς ἐπεισαγωγῆς τῶν οἰκείων βημάτων παντελῶς ἐπτετ ήγαγον, ὡς ὑμεῖς ἀποφαίνεσθε πλείστον παρα ληροῦντες καὶ τὸ ὅλον μαινόμενοι, ἀλλ᾽ αὐτὸν ὡς πρῶτον καὶ μόνον τὸν ἐκ τῶν ἁγίων τριακοσίων δέκα καὶ ὀκτὼ Πατέρων νομοθετηθέντα βεβ ως ἐκύρωσαν, τρανοῦντες αὐτὸν καὶ οἷον ἐπεξηγού μενοί τε καὶ ἐπεξεργαζόμενοι διὰ τοὺς ἐκεῖνον καὶ τὰ ἐκείνου δόγματα πρὸς τὴν οἰκείαν κακῶς ἐκλαμ βάνοντας καὶ παρεξηγουμένους δυσσέβειαν.» Τί ούν, εἰ καὶ ὁμοίως Λατίνοι ἐπεποιήκεσαν διὰ τοὺς ἄνισον τὸν Υἱὸν λέγοντας τῷ Πατρὶ, προσθέντες τὴν ἀνάπτυ ξιν τῷ ἱερῷ συμβόλῳ, τὴν καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ φωνή ἣν καὶ αὐτὸς ὁ θεῖος Μάξιμος μαρτυρεῖ ἐν τῇ οἰκεία ἐπιστολῇ ὡς ἔστι τῶν Πατέρων φωνή; Ετι ἐκ τῆς διαλέξεως τοῦ ἁγίου Μαξίμου, ἣν ποιείται μετά τοῦ τὰ Ἀνομοίου φρονοῦντος, φησὶν ὁ Μακεδό νιας πρὸς τὸν Μάξιμον· «Υπογράφεις οὖν τῇ ἐκθέσει τοῦ Λουκιανοῦ;» Μάξιμος· «Τί κατέγνως τῆς ὑπὸ τῶν τριακοσίων δέκα καὶ ὀκτὼ Πατέρων ἁγίων τῶν ἐν Νικαίᾳ τῆς Βιθυνίας εκτεθείσης, ἵνα καὶ ἄλλην περιβλέψη; ο Μακεδ. «Σὺ τί κατέγνως τῆς τοῦ Λουκιανού; ) ῾Ο Ορθόδοξος. Κατέγνων τῆς προσθήκης, ἧς προσεθήκατε ἐν τῇ ἐκθέσει τοῦ Λουκιανοῦ· καὶ ἔχω δείξαι, ὅτι προσεθήκατε έναντία αὐτῆς.» Μακεδον. «Ὑμεῖς οὐ προσεθήκατε τῇ ἐν Νικαίᾳ;» Ορθόδ. «Αλλ' οὐκ ἐναντία αὐτῇ» Μακεδον.. Όλως προτεθήκατε. Ορθόδ. «Τὰ τὸν μὴ ζητηθέντα νῦν ἡρμήνευσαν οἱ Πατέρες εὐσεβῶς.» Τί οὖν ἐρεῖ ἐπὶ τῆς εἰρη Mon., ὠκτῷ. Forte Μακεδονίου, ut Gregor. 1. c., p. 449. Hic et in sequentibus legitur in codd. Μακεδόνιος; legendum foret, Μακεδονιανός. L. ad iunp. Trapez. c. 10, col. 251, εναντίον. Μέλι. 27 omittit verba ἦς προσεθήκατε δεῖξαι ὅτι, Hæc etiam habet auctor 1. c.

μένοις; Εγνόησεν ὁ θεῖος Μάξιμος τοὺς ὅρους, ἵνα Δ. Attamen omnino addidistis.» Orthod. δι' αὐτῶν ἀπελέγξη μᾶλλον τὸν μὴ καλώς λέγοντα; Οὐδαμῶς· οἶδε γὰρ καὶ αὐτὸς τὴν ἀπόφασιν τῆς · ἱερᾶς καὶ ἁγίας τετάρτης συνόδου, καθώς περιέχεται ἐν τῷ προσφωνητικῷ τῷ πρὸς τὸν βασιλέα οὕτω θεσπίζουσαν· ι Εἰ δέ τις μέχρι τούτου στην και τοῖς πίστει συνηγορεῖν βουλομένοις προστάττει τὴν ἄδειαν, μάλιστα μὲν τοῖς αἱρετικοῖς τοῦτο νομοθετείτω τὸ πρόσταγμα· ἐκείνους παύση τῆς ἀδικίας, μὴ τοὺς ποιμένας τῆς ἀντιλήψεως. Πᾶς γὰρ νόμος τοῖς πονηροῖς ἀπαγορεύει τὴν ἁμαρ τίαν, οὐ τοὺς κριτὰς ἀπείργει τῆς ἐξουσίας. "Αλλως τε μανθανέτωσαν, ὡς καὶ νῦν ἔξεστιν ἀμφισβητήσεως ἀναφθείσης ταῖς τῶν Πατέρων ἑρμηνείαις τὴν ἡμετέραν ἐπισυνάπτειν ὁμολογίαν, ὡς οὐκ ἀπᾄδον τῆς ἐκείνων διανοίας ἐπιδεικνύμεθα φρόνημα.» Ἡμεῖς τοσοῦτον ἔγνωμεν ἐκ τῶν Πατέρων τὸ διάταγμα. Καὶ οὕτως φρονοῦμεν ἐξακολουθοῦντες τοῖς ὑπὸ τῶν ἁγίων εἰρημένοις, μηδὲν ἔξω τῶν παραδεδομένων ἡμῖν ποιοῦντες (δηλοῦσι γὰρ τὰ ἐν πάσῃ τῇ ὁμολογίᾳ ἀπολελογημένα, ὡς ἅπαν 8 μέτ γομεν οὐκ ἐκ τοῦ ἡμετέρου φρονήματός ἐστιν, ἀλλ' ἐκ τῆς τῶν θεολόγων καὶ ἁγίων Πατέρων διδασκαλίας)· μηδὲν ἄλλο τι φρονεῖν ἐθέλοντες, ἢ ὡς οἱ τρισμακάριοι Πατέρες καὶ διδάσκαλοι τῆς Ἐκ κλησίας Χριστοῦ παρὰ τοῦ τελεταρχικοῦ καὶ θείου Πνεύματος ἑλλαμφθέντες διατράνωσαν. : • Ea quæ tunc non in quæstionem venerant, ea nunc Patres pie explanaverunt. Quid igitur dicet de his dictis? An ignoravit divus Maximus defuitioues, nt exinde magis refutaret eum qui non bene loquebatur? Nullo modo. Novit enim et ipse prædicationem sacrosancte quartz synodi, quemadmodum continetur in acclamatione ad imperatorem, quæ ita sancit: Si quis autem censet bucnsquc consistendum illis esse, qui fidem pro facultate defendere cupiunt, maxime quidem hoc præceptum hæreticis promulgare debebit; illos abi iniqua impugnatione removens, non avertens a protectione pastores. Oninis enim les improbis hominibus delicta prohibet, non judicibus adimit 5 potestatem. Alias autem doceantur, nunc quoque licere, ut ambiguitate exorta Patrum interpretationibus nostram adjungamus confessionem, tanquam qui in nullo discordem intelligentiæ eorum deferimus sententiam. › Nos in tantum cognovimus ex Patribus præceptum. Et slc nos sentimus sequentes dicta sanctorum, nihil præter ea quæ nobis tradita sunt facientes (ea enim quæ in tota confessione pro defensione allata sunt declarant, omne quod dicimus, non ex nostra esse sententia, sed ex doctrina theologorum ae sanctoruin Patrum), nihil aliud quidpiam sentire volentes a Spiritu divino perfectam initiationem nisi sicut ter beati Patres ac doctores Ecclesiæ Christi tribuente illuminati dilucidarunt atque explanarunt. Τούτων οὖν ἐγώ πάντων καταφρονήσας ἀκος λουθήσω τοῖς ἐν προσχήματι πεπλασμένης εἰρήνης ἐνωθῆναι κελεύουσι, τοῖς τὸ ἱερὸν καὶ θεῖον σύμβολον κιβδηλεύουσι καὶ τὸν Υἱὸν ἐπεισάγουσι δεύτερον αἴτιον τοῦ ἁγίου Πνεύματος; Τὰ γὰρ λοιπὰ τῶν ἀτοπημάτων ἐῶ τό γε νῦν ἔχον· ὧν καὶ ἐν μόνον ἱκανὸν ἦν ἡμᾶς ἐξ αὐτῶν διαστῆσαι. Μὴ πάθοιμι τοῦτό ποτε, Παράκλητα ἀγαθέ, μηδ' οὔ τως ἐμαυτοῦ καὶ τῶν καθηκόντων λογισμῶν ἀποπε σοιμι, τῆς δὲ τῆς διδασκαλίας καὶ τῶν ὑπὸ σοῦ ἐμπνευσθέντων μακαρίων ἀνδρῶν ἐχόμενος προστε θείην πρὸς τοὺς ἐμοὺς πατέρας, εἰ μή τι ἄλλο, ἐντεῦθεν ἀποφερόμενος τὴν εὐσέβειαν. Ἡμεῖς τὴν πεπλασμένην ένωσιν οὔτε ἐθελήσαμέν ποτε οὔτε μὴν ἐθελήσομεν, ἐπεὶ πᾶν τὸ πεπλασμέ νον συνεζευγμένην ἔχει τὴν πλάνην· αἱ δὲ συστάσεις καὶ μαρτυρίαι τῶν ἱερῶν καὶ θείων Πατέρων αἱ ἐνταῦθα γεγραμμέναι καὶ ἐν ἄλλαις πραγματείαις περὶ ταύτης τῆς ἑνώσεως ἐκτεθειμέναι πρὸς τὰ ὑπ' αὐτοῦ εἰρημένα καὶ τῶν ὁμοίως ἐχόντων αὐτοῖς Vide Mansi Concil. t. V11, P. 455. Eamdem textum alert Gregorius ad imp. Trapez. col. 239. Marc. f. 231 1, τῆς. Ovv habet Mon. 256, f. 127 a.; omiu. Mon. 27, f. 142 b. (a) Hocquoque loco Gregorius ad alia sua scripta provocat; hisque verbis inter alia Allatius contra PATROL. GR. CLX. EPHES. (CAP. XX). Egone itaque hisce omnibus spretis sequar eos, qui sub prætextu confictæ pacis unionem præcipiunt, eos qui sacrosanctum symbolum adulterant et Filium secundam saneti Spiritus causam inducunt? Nam reliquas absurditates in præsentia prætermitto. Quarum vel una sufficiens foret ad nos ab ipsis prorsus separandos. Ne id unquam patiar, o bone Paraclete, neque adeo a memetipso et a decentibus cogitationibus unquam decidam, verum firmiter inhærens tuæ doctrine atque beatis viris a te inspiratis apponar ad patres meos, si non quid alind abhinc deferens, certe tamen pietatem. APOLOGIA. Nos confictam unionem neque desideravimus aliquando neque unquam desiderabimus, cum omne confictum conjunctum habeat errorem. Sel documenta ac testimonia sanctorum et divinorum Pairum, quæ tum hic consignata, tum in aliis lucubrationibus de hac unione (a) exposita fuerunt ad ea quæ ab ipso dicta sunt et quæ bis similiter Ἱερὸν καί omitt. Mon. 256. Ita Mon. 256; Mon. 27 label κιβδηλεύσασι. Al omitt. Allat., qui hæc adducit c. Greyght. P. 145. Allat. l. c., αὐτῶν. Creyghton., p. 145 et 146, utitur ad probandum eumdem plurium librorum fuisse auctorem. '

se habent, aperte declarant, nos nihil confictum παριστῶσιν, ὡς οὐδὲν πεπλασμένον πεποιήκαμεν peregisse neque spurium quidquam introduxisse in sacrum Symbolum, quemadmodum olim illi qui vocem ejusdem substantiæ cum voce similis substantiæ commutarunt. Neque secundam causam sancti Spiritus dicimus Filium, ut ipse putat; sic enim et duos deos crederemus, sicut ipse somniatur. Attamen et de his sufficiens supra datum est responsum. Quod autem spectat ad reliquas absurditates, quas silentio præterit, si quidem de beatitudine ac fruitione sanctorum loquitur, quam maxime ipse sibimet repugnat in ea oratione, quam in sanctum Eliam edidit. Ait enim: Ego vero, quod nunc licet ipsi, sicut et animabus sanctorum, ubicunque vult, secundum tempus commorari, dum in propriis templis libenter man. sionem facit et iis qui ope singulis vicibus indigent, advenit, et necessarium et verum esse ceuseo; non vero propterea eum cœlos derelinquere dixerim ac lumen ibi resplendens et cum angelis assistentiam coram summo Domino; sic enim minus quam cæteri sancti haberet is, qui super omines fere est, si quidem ideo, quia earne indutus est (a), a communione cum ipsis et a conteinplatione Dei ad faciem separatus esset, qua eximio modo per omnem vitam fruebatur.» Per hoc igitur clarum est confiteri et ipsum, sanctus beatitudine perfrui nisi forte aliud quidpiam censet beatitudinem a contemplatione Dei ad faciem. De Dei autem in præsenti vita ad faciem c contemplatione silere præstat (c). Quod deinde ad azyma pertinet, Eusebius, Eutychius Constantino politanus, Epiphanius Cypri, Joannes Chrysosto - mus, et alii sanctorum defensionem dabunt (d). De primatu vero Romani pontificis sufficiens erat ex synodo octava, cui ipse testimonium perhibet, ad plenam persuasionem efficiendam eum stabilire. Sed et Theodorus Studita et sanctarum sy1.odorum Acta perspicue eum confirmant. Atque quamlibet ex his quæstionem propria luembratione tractavimus, ut cognoscentes, hæc eum exprobrare Latinis. Quando igitur et alia cognoveriOmnitt. Allat. τι. Ita recte Marc. f. 232 a, dum Mon. habet, όμοουσίου. Mon. 27, f. 145 a, εναλάξαντες. Mon. 27, εμφιλοχωρῶν. Mon. cit., ἑκάστῳ τε. Sic recte Marc.; Mon., ἡγούμεθα. (a) De Elia cum carne in cœlum rapto Patres in IV Reg. n. 11, saepe disputant. Nimirum ante universalem resurrectionem, quod Marcus cum aliis Græcis negasse constat. Vide conc. Florent., Hard. L. IX, p. 19 seq., Syrop. Hist. cone. Florent. p. 136. Hinc Plusiasesus notat: Vide hominem alas non confitentem sancios esse in regno Dei, boc vero loco perspiQue asseverantem eos contemplatione Dei ad faciem frui sanctos· quod et mirabile videtur pruSire Josephus Methodensis. Vide lamum superiorem. οὐδὲ κίβδηλόν τι Επεισηγάγομεν ἐν τῷ ἱερῷ συμβόλῳ, ὡς οἱ τότε οἱ τὸ ὁμοούσιον ἀντὶ τοῦ όμοιουσίου εναλλάξαντες Οὐδὲ δεύτερον αιτιον τὸν Υἱὸν λέγομεν τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ως απ τὸς νομίζει· ᾗ γὰρ ἂν καὶ δύο τοὺς θεοὺς ἐπιστεύο μεν, ὡς αὐτὸς φαντάζεται. Ομως γε μέντοι καὶ περὶ τούτων ἱκανῶς ἀπελογησάμεθα πρότερον. Τι δὲ λοιπὰ τῶν ἀτοπημάτων, Ο σιωπών παρατρέχει, εἰ μὲν περὶ τῆς ἀπολαύσεως τῶν ἁγίων λέγει, καὶ μάλιστα αὐτὸς ἑαυτῷ μάχεται ἐν τῷ λόγῳ τῷ παρ αὐτοῦ ἐκτεθέντι εἰς τὸν ἅγιον Ηλίαν. Φησὶ γάρ • Ἐγὼ δ' ὅτι μὲν ἔξεστιν αὐτῷ, καθάπερ καὶ ταῖς τῶν ἁγίων ψυχαῖς ὅποι ποτὲ βούλεται κατά καιρὸν επιχωριάζειν, ναοί; τε οἰκείοις ἐμφιλοχωρεῖν καὶ τοῖς ἑκάστοτε δεομένοις ἐπιφοιτὴν ἀναγκαῖόν τα ἡγοῦμαι (β) καὶ ἀληθὲς εἶναι· οὐ μὴν διὰ ταῦτα φαίην ἂν αὐτὸν τῶν οὐρανῶν ἀπολείπεσθαι καὶ τῆς ἐκεῖσε λαμπροφορίας καὶ μετὰ τῶν ἀγγέλων δεσπο τικῆς παραστάσεως· ᾗ γὰρ ἂν εἶχεν ἔλαττον τῶν δάλων ἁγίων ὁ ὑπὲρ πάντας σχεδόν, εἴ γε διὰ τὸ τὴν σάρκα φορεῖν ἀφειστήκει τῆς μετ' αὐτῶν κοινω νέας καὶ τῆς τοῦ Θεοῦ πρὸς πρόσωπον θεωρίας, ξ καὶ παρὰ πάντα τὸν βίον ἐξαιρέτως ἀπήλαυσε Γνώριμον οὖν ἐστι διὰ τούτου, ὡς τοὺς ἁγίους τῆς μακαριότητος καὶ αὐτὸς ὁμολογεῖ ἀπολαύειν, εἴπερ μὴ ἕτερόν τι νομίζει τὴν μακαριότητα τῆς πρὸς πρόσωπον Θεοῦ θεωρίας. Περὶ μὲν τῆς ἐν τῷ πα ρόντι θεωρίας τῆς πρὸς πρόσωπον σιγήν ἄμεινον, Περὶ δέ γε τῶν ἀζύμων Εὐσέβιος, Εὐτύχιος ὁ Κων σταντινουπόλεως, Επιφάνιος ὁ Κύπρου, Ιωάννης ὁ Χρυσόστομος καὶ ἕτεροι τῶν ἁγίων ἀπολογήσονται, Περὶ δὲ τοῦ τοῦ πάππα πρωτείου ἤρχει καὶ ἐκ τῆς μαρτυρουμένης παρ' αὐτοῦ ὀγδόης συνόδου εἰς ἐναργή πληροφορίαν τοῦτο συστήσαι. Ἀλλὰ καὶ Θεόδωρος ὁ Στουδίτης καὶ τὰ Πρακτικὰ τῶν ἁγίων συνόλων στο φῶς παριστῶσι περὶ τούτου. Καὶ ἕκαστον ζήτημα ἀπὸ τούτων ἰδίαν πραγματείαν πεποιήμεθα, ὡς ταῦτα γινώσκοντες ἐγκαλεῖν αὐτὸν τοῖς Λατίνοις. Αν οὖν καὶ ἕτερα γνῶμεν, εἰ μὲν ἀληθῆ, καὶ ἡμεῖς μετ' αὐτοῦ στησόμεθα συνεγκαλοῦντες· εἰ δὲ ὡς τὰ προειρημένα, σιγή παραδραμούμεθα κανονικῶς In Mon. et Marc. nota Plusiadeni legitur: "Ορα τὸν ἀλλαχόθεν μὲν μὴ ὁμολογοῦντα, τοὺς ἁγίους εἶναι εἰς τὴν τοῦ Θεοῦ βασιλείαν, ἐνταῦθα δὲ προφανῶς τῆς πρὸς πρόσωπον αὐτοῦ θεωρίας ἀπολαμβάνοντας διισχυριζόμενον· δ καὶ θαυμαστὸν δωκεῖ τοῖς ἐχέφροσι. Πῶς οὐ νοεῖ, ὅτι προδήλως αυτὰς ἑαυτῷ ἀντιλέγει; dentibus. Quomodo von intelligit se aperte sibi ipsi contra licere? (c) Ultima Marci verba supra citata eum errorem indicant, posse hominem in hac mortali vita Dema facie ad faciem conspicere. (α) Vide de azyonis dialogum Plusiadleni pro concilio Florent; Hilarionem monachum De pane mystico (Gir. vet. l. 1, p. 657 seq., 633 seq.), et Le Quien, dissert. 6 Damascenica, et in Panoplia adv. schisma Græcorum.

τοῦτο ποιοῦντες. Φασί γάρ' Πρότερον τὸ βαρύτερον ή mus, siquidem vera sunt, et nos cum ipso consi ἔγκλημα δεῖ γυμνάζεσθαι, καὶ εἰ τὸ πρότερον οὐ δεχθείη, οὐδὲ τὰ λοιπὰ ἐξετάζεσθαι· τοῦτο καὶ οἱ νόμος θηρπάζουσι. Περὶ δέ γε τῆς ψυχῆς, ἦν ἐν τῷ τέλες εὔχεται, εἰ μὲν ἐξακολουθεῖ τοῖς Πατράσιν, πάντως καὶ τὸ αἰτούμενον ἐπακολουθήσει· εἰ δ' άλλως καὶ κατὰ πεισμονὴν, τὸ ἐσόμενον πρόδηλον. Καὶ ἡμεῖς, οἱ μὲν διά τι τοῦ αἰῶνος τούτου την Ένωσιν τηρούμεν εἴημεν κολασθησόμενοι, ὅπερ καὶ ἀναγκαίως ἔπεται· εἰ δὲ τοῖς ἴχνεσι τῶν Πατέ ρων ἐξακολουθοῦμεν, καὶ τὴν εἰρήνην καὶ ὁμόνοιαν τῆς Ἐκκλησίας Χριστοῦ δι' αὐτὸν τὸν εἰρηνοποιή σαντα καὶ καταλλάξαντα ἡμᾶς τῷ ἰδίῳ Πατρὶ, καὶ ἔτι διὰ τὸ συμφέρον τῶν Χριστιανῶν καὶ τὴν τῆς πίσ στεως ἐξάπλωσιν, ἥτις ὑπὸ τῶν ἀθέων καθ' εκάστην ὡς εἰπεῖν στενοῦται καὶ σχεδὸν εἰς τὸ μὴ ὂν χωρεί, β ὅση ἡμῖν δύναμις, συνέχειν σπουδάζομεν, συνοσίμεθα καὶ ἡμεῖς τοῖς θείοις Πατράσιν ἐν τῇ τοῦ Χρισ στοῦ παρουσίᾳ, εἰ καὶ μέγα ἐστὶ καὶ παρὰ τὴν ἡμετέραν πολιτείαν τὸ αἰτούμενον. Παράσχοι δὲ ὁ Θεὸς καὶ τῷ αἰδεσίμῳ Ἐφέσου ἰδεῖν πρὸς τὴν ἀλήθειαν, ἐάσαντι πάντα τὰ κατὰ πεισμονὴν καὶ τὸ ἐθελόγνω‐ μον, καὶ μὴ πρὸς τὴν ὑπεροχὴν τῶν αὐτοῦ λόγων ἀποβλέποντι καταφρονεῖν τῶν χθαμαλωτέρων, εἰ λό γου τι καὶ οὗτοι λέγουσιν ἄξιον, καὶ μάλιστα τὴν σύστασιν ἔχουσιν ἐκ τῶν θείων Πατέρων· ὧν ταῖς εὐπροσδέκτοις εὐχαῖς ὁμαλίσαι Κύριος καὶ ἀπευθύ και τὰς γνώμας πρὸς ἐν, ὅπως γένηται μία ποίμνη καὶ εἷς ποιμήν ᾧ ἡ δόξα καὶ ἡ αἴνεσις εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν, stemus simul ea exprobrantes, si vero ut prædicta, silentio ea prateribimus, cananice id facientes. Aiunt enim: Prius oportet gravius, quod impingitur, crimen denudari, et si prius non admittatur, reliqua non examinanda sunt. Idem quóque leges sanciunt. Quod demum spectat ad precationem, quam in fine recitat, siquidem Patribus obedit eqsque sequitur, omnino id quod rogat, consequetur; si vero aliter et secundum suasionem arbituariam, il quoƒ futurum erit manifestum est; et nos, si quidem propter rem quampiam hujus mundi unionem tenemus, pœnas omnino dabimus, quod et necessario sequitur; si vero vestigia Patrum presse sequimur, et pacem cons cordiamque Ecclesia Christi propter ipsum, qui pacifcavi et reconciliavit nos proprio Patri, et adhue propter utilitatem Christianorum et fidel explicationem, quæ ab impiis quotidie, ut ita dicam, in angustias redigitur et fere in nihilum demigrat, conservare, quantum nobis suppetunt vires, studemus, tunc simul erimus et nos cum divis Patribus in Christi adventu, licet res flagitata magna sit et supra nostræ vitæ instituta. Concedat autem Deus venerabili Ephesio, ut ad veritatem respiciat, cunctis ex mero voluntatis arbitrio et inani persuasione profectis valedicat, neve respectu habito ad suarum rationum excellentiam humiliores spernat, si quid et hi ratione dignum loquuntur, et maxime ex divis Patribus exsequet, emolliat ac dirigat sententias in laus et gloria in sæcula sæculorum. Amen. confirmationem habent. Quorum Deo acceptis precibus unum Dominus, ut fat unum ovile el unus pastor: cui 1) Mon., τηρώμεν.

GREGORII MAMME CP. PATRIARCH.E ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΙΕΡΟΜΟΝΑΧΟΥ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ ΠΡΩΤΟΣΥΓΚΕΛΛΟΥ ΚΑΙ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΥ ΤΟΥ ΥΣΤΕΡΟΝ ΧΡΗΜΑΤΙΣΑΝΤΟΣ ΠΑΤΡΙΑΡΧΟΥ, ΚΑΙ ΕΝ ΡΩΜΗ ΤΑΦΕΝΤΟΣ ΚΑΙ ΘΑΥΜΑΤΟΥΡΓΟΥΝΤΟΣ ΑΠΟΛΟΓΙΑ ΕΙΣ ΤΗΝ ΤΟΥ ΕΦΕΣΟΥ ΕΠΙΣΤΟΛΗΝ ΕΚ ΔΙΑΦΟΡΩΝ ΑΓΙΩΝ. GREGORII HIEROMONACHI MAGNI PROTOSYNCELLI ET CONFESSIONIBUS QUI POSTMODUM CREATUS EST PATRIARCHA, ET ROMÆ SEPULTUS CORUSCAFIT MIRACULIS, RESPONSIO AD EPISTOLAM MARCI EX VARIIS SANCTORUM SENTENTIIS EPHESII EPHESIUS. Omnibus ubique terrarum degentibus Christla· nis et insulas habitantibus, Marcus Enkesiorum metropolita salutem in domino. GREGORIUS. Exordium, quo venerabilis Ephesius utitur, omnes ubique terrarum homines et insularum incolas excitat ad ejus sermones audiendos: Nos contra hæc dicimus cunctis terrarum orbis habitatoribus, suas nt aures prius deat ejus dictis, mostra deinde audiant. Namque bac de causa verba ejus præponimus, et nostras responsiones sul)- jicimus, ut veritas omnibus patefiat. Sicut enim sol, qui sensu percipitur, exoriens, mundumque sua luce compleus, et seipsum ponit ob oculos, et inferiora facit ut conspici possint: quoniam exorto sole non opus est qui nobis lucem indicet, ipso radio solis præsentiam ostendente; nec est, qui dicat alteri: Intuere solem: ita verus quoque divinorum dogmatum sermo et sanctorum Patrum linguarum solis instar effulgens, veritatem aperit hominibus, qui mente non cæcutiant; certamque fidem facit de divinorum sinceritate dogmatum, deque integritate et puritate fidei; et invitat omnes, ut ad veritatis castra transfugiant. Ut enim tenebras, cum nihil sint, luminis præsentia fugat: nam quod nihil est, rei quæ natura sua constat, non valet obsistere; ita divini Spiritus illustratio per sacra deiferorum Patrum eloquia et veritatem ΕΦΕΣΙΟΣ. Τοῖς ἀπανταχοῦ τῆς γῆς καὶ τῶν νήσων ευρισκο μένοις Χριστιανοῖς Μάρκος ἐπίσκοπος τῆς Εφεσίων μητροπόλεως ἐν Κυρίῳ χαίρειν. ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ. Τὸ μὲν προοίμιον τοῦ αἰδεσίμου Εφέσου τους ἀπανταχοῦ γῆς καὶ τῶν νήσων πρὸς ἀκρόασιν τῶν αὐτοῦ διεγείρει· ἡμεῖς δὲ πάλιν πρὸς τοὺς κατακοῦντας πάντα τῆς γῆς τὰ πέρατα φαμεν, ἀκροσθαι τῶν αὐτοῦ λογίων πρότερον, εἶτα τῶν ἡμετέ ρων. Διὰ τοῦτο γὰρ καὶ προτίθεμεν τὰ αὐτοῦ πρό τερον, εἶτα τὰς ἡμετέρας επάγομεν ἀπολογίας, ένα ἡ ἀλήθεια φανερὰ τοῖς πᾶσι γένηται. Ωσπερ γὰρ ὁ αἰσθητὸς ἥλιος ανατέλλων καὶ τὸν κόσμον φωτίζων δείκνυσί τε ἑαυτὸν, καὶ τὰ ὑπ' αὐτὸν γενόμενα πράγ ματα φανερά καθίστησι· καὶ γὰρ ἡλίου φανέντος οὐ δεόμεθα τῶν διδασκόντων καὶ δεικνυόντων ἡμῖν τὸ φῶς, αὐτῆς τῆς ἀκτῖνος δήλην ποιούση; τὴν τοῦ ηλίου φανέρωσιν· οὐδ᾽ ἔστιν ὁ λέγων τῷ πλησίον, Βλέπε τὸν ἥλιον· οὕτω καὶ ὁ τῶν θείων δογμάτων ἀληθής λόγος διὰ τῆς τῶν ἱερῶν Πατέρων γλώττης εμφαινόμενος, ηλίου δίκην λάμπων, τὴν ἀλήθειαν τε ἐμφαίνει τοῖς μὴ τὴν διάνοιαν τυφλώττουσι, καὶ πληροφορίαν παρέχει τῆς τε ειλικρινείας τῶν θείων δογμάτων, καὶ τοῦ καθαροῦ καὶ ἀδόλου τῆς πίστεως, καὶ πάντας αὐτομολεῖν ποιεῖ πρὸς τὴν ἀλήθειαν. Καὶ γὰρ ὥσπερ ἡ παρουσία τοῦ φωτὸς τὸ ἀνούσιον σκότος ἀπελαύνει· οὐδὲ γὰρ δύναται τὸ ἀνούσιον πρὸς τὸ ἐνούσιον ἀντιβαίνειν· οὕτω καὶ ἡ τοῦ θείου Interprete Joan. Matthmo Caryophyllo. Labbe, Concil. tom. XIII. Marci epistola edita est in Τύχη αγάπης Dosilliei, lassis in Meldavia, sppe 1698.

doctorum sequentes scribentesque illuminat, ef audientibus salutarem desuper illuminationein lar gitur. Itaque ad communem hanc omnium utili tatem, et veritatis adinventionem (quæ non solum in divinis dogmatibus, sed etiam quavis alia in re quæri debet juxta dictum Domini: Quærite el invenietis ¹) illam et nos perquiramus ex doctoruni sententiis; fusisque ad Christum Deum nostrum, qui ipso veritas est, precibus petamus, ut missa nos luce suæ gratiæ, mentis nostræ oculum illustret, ne quæsita veritas nos effugiat. Ipse enim est qui dixit: Sine me nihil potestis facere *; et: Omnis qui petit, accipit ³. Cum sit enim ipsa veritas, vera requirit, ut testatur et sanctus Davidl: Veritatem requirit Dominus; et: Veritatem meditabitur guttur meum *. Quoniam ergo venerabilis hic vir scribit ad omnes ubique terrarum insularumque incolas Christianos, ut, quemadmodum prioribus suis jam significaverat litteris, fidei veritatem accipiant, et aversentur eos, qui pactam cum Latinis unionem tuentur; age nos quoque examinemus hæc ipsa quæ scribit; et si quidem egregius vir a veritate non abhorret, nos etiam cum ipso stabimus eam deprædicantes, ipsumque laudibus extollentes, utpote veritatis amicum; sin autem longe aberrat a veritate, prolatis sanctorum dictis, palam legentibus faciemus, quid ad ejus scripla respondeamus; ut intelligant, utra pars verum Πνεύματος ἔλλαμψις διὰ τῆς τῶν θεοφόρων Πατέρων ipsam declarat; et ea usurpanies, mentemque θεολογίας τήν τε ἀλήθειαν ἐμφαίνει, τούς τε λέγοντας καὶ ἐχομένους τῆς τούτων διανοίας ἢ συγγράφοντας φωτίζει, καὶ τοῖς ἀκούουσι τὸν ἄνωθεν σωτήριον φωτισμὸν ἐπιβραβεύει. Ενεκεν οὖν τῆς κοινῆς ταύτης ὠφελείας, καὶ τῆς ἀληθείας ἀνευμέν σεως (ήτις οφείλει ζητείσθαι οὐ μόνον ἐπὶ τῶν θείων δογμάτων, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ παντὸς ἄλλου πράγματος, καθώς φησιν ὁ Κύριος Ζητεῖτε καὶ εὑρήσετε) ταύτην καὶ ἡμεῖς ἐκζητήσωμεν ἐκ τῆς τῶν διδα σκάλων θεολογίας, καὶ τὴν αὐτοαλήθειαν Χριστὸν τὸν Θεὸν ἡμῶν ἱκετεύσωμεν, ὅπως τὸν φωτισμὸν καὶ τὴν ἄνωθεν χάριν καταπέμψας καταυγάσῃ τὸ τῆς διανοίας ἡμῶν ὄμμα, εἰς τὸ μὴ κατόπιν τῆς ἀληθείας ἐλθεῖν· αὐτὸς γάρ ἐστιν ὁ εἰπών· Χωρίς ἐμοῦ οὐ δύνασθε ποιεῖν οὐδέν· καί· Πᾶς ὁ αἰτῶν λαμβάνει. Αυτοαλήθεια γὰρ ἂν ἀληθείας ἐκε ζητεῖ, καθὼς καὶ θεῖος Δαυίδ φησίν· 'Αληθείας ἐκζητεῖ Κύριος· και· 'Αλήθειαν μελετήσει ὁ λάρυγξ μου. Ἐπεὶ οὖν καὶ ὁ αἰδέσιμος οὗτος τοῖς ἀπανταχοῦ γῆς ἐπιστέλλει καὶ τῶν νήσων εύρισκομένοις Χριστιανοῖς, ὡς ἂν ἐκ τῶν ἤδη πρὸς αὐτοὺς ἐπεσταλμένων τὴν τῆς πίστεως ἀλήθειαν λάβωσι, καὶ τοὺς τῶν Λατίνων ένωσιν τηρούντας ἀποστρα φῶσι, φέρε καὶ ἡμεῖς ταῦτα δὴ τὰ ἐπεσταλμένα ἐξετάσωμεν· καὶ εἰ μὲν ὁ τίμιος οὗτος τῆς ἀλη θείας ἔχεται, καὶ ἡμεῖς μετ' αὐτοῦ στησόμεθα ταύτην ανακηρύττοντες, καὶ αὐτὸν μεγαλύνοντες, ὡς τῆς ἀληθείας εχόμενον· εἰ δὲ πόρρω που τῆς ἀλη θείας λέγει, τὰ τῶν ἁγίων Πατέρων προθέντες, δι' c dicat, et secum veritatis candorem habeat; quæ αὐτῶν τὴν ἀπολογίαν τοῖς ἐντυγχάνουσι κατάδηλον ποιήσομεν· ὅπως γνῶσιν, ὁπότερον μέρος τἀληθῆ λέγει, καὶ τὸ λευκότερον μεθ' ἑαυτοῦ ἔχει, τίς δὲ ὁ παρασυλλογιζόμενος καὶ τὰ ψευδή λέγων καὶ ἀμαυ ρά, 'Αλλ' ἐπεὶ καὶ ἄμφω τὰ μέρη αυτός τε δηλοί, καὶ ἡμεῖς τὸ κρεῖττον καὶ ἀληθὲς κατέχειν νομίζομεν, ἔπεσθαι πάντως ἀνάγκη ταῖς τῶν θεοφόρων Πατέρων μαρτυρίαις ὥσπερ φωτί· ἵνα δύο χρωμάτων όντων, ερυθροῦ τε καὶ μέλανος, ἑκάστου λέγον τοῦ τὸ ἐρυθρὸν κατέχειν καὶ βασιλικὸν καὶ χρήσιμον, διὰ τὸ ὑπὸ τοῦ φωτὸς μὴ ἐλέγχεσθαι τὸ ἑκάστου, τοῦ μὲν ἡ πλάνη, τοῦ δὲ φανερωθῇ ἡ ἀλήθεια· οὐκ ἄλλοθεν δὲ τὸ φῶς, ὡς εἴρηται, εἰ μὴ ὑπὸ τῶν θεοφόρων καὶ ἁγίων Πατέρων, οἵτινες ὑπὸ τοῦ Θείου Πνεύματος έλλαμφθέντες τοῖς τῆς ἀληθείας δόγμασι, δίκην ηλίου φωτίζουσι τοὺς ἐκζητοῦντας ὁλοσχερῶς καὶ τὸν νοῦν αὐτῶν ἐρευνῶντας. Ποθήσαντες γὰρ ἐξεζήτησαν, καὶ ἐκζητήσαντες εὗρον, ὡς φησιν ἡ Σοφία· Οἱ ζητοῦντες με γὰρ εὐρήσουσι με· καὶ ἡμᾶς εἰς τοῦτο προτρέπουσιν, ἵνα μὴ ψιλῷ τῷ γράμματι τῆς ἀληθείας ἐκπέσωμεν, ὡς οἱ Ἰου δαῖοι. Τοῦτο σὺν τοῖς ἄλλοις Πατράσι καὶ Βασίλειος ὁ Μέγας ἐν τῷ κατ' Ευνομίου πρώτῳ λόγῳ φησίν· ὡς, Εἴ τις ἀβασανίστως κατὰ τὴν πρόχειρον ἐκδοχὴν ψιλῷ παρίστασθαι φιλονεικοίη τῷ πράγματι, πρὸς Ἰουδαϊκοὺς καὶ γραώδεις μύθους ἀνατραπείς, πτω χὸς παντελῶς τῶν ἀξίων περὶ Θεοῦ νοημάτων κατα- * Joan. xv, 5. Matth. vii, 8. • Matth. vii, 7. contra vitiosis utatur syllogismis, et obscuritate mendacii tenebrosis. Sed quoniam ipse profert quæ sunt utriusque partis, et nos sentire melius, et veritatem a nobis esse arbitramur, est planc necessarium sanctorum Patrum sequi testimonia quasi facem prælucentem, ut veluti duobus propositis coloribus, rubro et nigro, si unusquisque dicat se rubrum et regium et pretiosum habere, non præsente lumine, per quod discerni possit quid quisque habeat, perspiciatur luce, quis falsum, quis verum asserat. Porro lumen hoc non aliunde, quam a Deo plenis sanctis Patribus ha beri potest, ut diximus: qui a sancto Spiritu illustrati per veritatis dogmata, solis instar illuminant eos qui tota mente exquirunt, et sensum illorum scrutantur. Nam illi desiderio incensi exquisierunt, et exquirentes invenerunt, ut ait Sapientia: Qui quarunt me, invenient me *; et nos ad hoc idem faciendum hortantur, ne litteram sequentes nudam, ut Judzi, ad veritatem ipsam non perveniamus. lloc sane tum reliqui Patres, tumn Basilius Magnus primo contra Eunomium libro docet: Si quis enim, inquit, nulla disquisitions adhibita rem ita intelligendam esse contendat, ut sese primo offert aspectu, is ad Judaicas et seniles fabulas devolutus, inops omnino a sensibus Deo dignis consenescet. Itaque quod proSap. vi, * Psal. xxx, 24. Prov. 1, ν 7.

GREGORII MAMME CP. PATRIARCHA imisimus, venerabilis Ephesii dicta prius singula À γηράσει. Κατὰ γοῦν τὴν ἐπαγγελίαν ἡμῶν πρότερον exponentes, tum nostras etiam responsiones apponemus faltas deiferorum sanctorumque Patrum testimoniis, ut flat per ea manifesta veritas. Nam sermo de dignorum auctoritate firmatus evidentem habet sai demonstrationem. EPHES. Qui dira nos captivitate captivarunt, atque in Latinorum rituum dogmatumque Babylonem abstrahere voluerunt, id quidem perducere ad exitum nequaquam potuerunt, natura absonum esse perspicientes, et praeterea impossibile, sed in media quadam itineris parte subsistentes tum ipsi, tum sectatores eorum, neque jam sunt amplius quod erant, neque illud evasere, ad quod tendebant; nam relicta quidem est ab iis Hierosolyma, quæ vere est pacis visio, et Sion mons, hoc est firma et inconcussa fides; verum fieri et dici unquam Babylonii nec volunt, nec possunt; hanc sane ob causam vocandi merito Græco-Latini, usitato autem nominė vulgo appellati Latinizantes. RESP. τὰ τοῦ αἰδεσίμου Εφέσου προθέντες κατὰ μέρος, ἑπομένως καὶ τὰς ἡμετέρας ἀπολογίας επιθήσομεν μετὰ καὶ τῆς τῶν θεοφόρων Πατέρων καὶ ἁγίων μαρτυρίας, ἵν᾿ ἐξ αὐτῶν ἡ ἀλήθεια φανερά γέα νηται· ὁ γὰρ ἐξ ἐνδόξων λόγος βεβαιούμενος αναν τίῤῥητον ἔχει τὴν ἀπόδειξιν. Οἱ τὴν κακὴν ἡμᾶς αἰχμαλωσίαν αἰχμαλωτεύσαν τες, καὶ πρὸς τὴν Βαβυλῶνα τῶν Λατινικῶν ἐθῶν καὶ δογμάτων θελήσαντες κατασῦραι, τοῦτο μὲν οὐκ ηδυνήθησαν ἀγαγεῖν εἰς πέρας αὐτόθεν τε ἀπεμφαίε νον ὁρῶντες, καὶ ἄλλως ἀδύνατον, ἐν μέσῳ δὲ που τῆς ὁδοῦ καταμείναντες αὐτοί τε καὶ ὅσοι τούτοις ἐπηκολούθησαν, οὔτ' ἐκεῖνο λοιπὸν μεμενήκασιν, οὔτε τοῦτο γέγονασιν· Ἱεροσόλυμα μὲν ἀπολιπόντες, τὴν ὡς ἀληθῶς δράσιν τῆς εἰρήνης, καὶ τὸ Σιών ὄρος, τὴν βεβαίαν πίστιν καὶ ἄσειστον· καὶ Βαβυλώνιοι δὲ γενέσθαι ποτὲ καὶ κληθῆναι μήτε βουλόμενοι μήτε δυνάμενοι, καὶ διὰ τοῦτ' ἂν δικαίως κληθέντες Γραϊκολατίνοι, καλούμενοι δ᾽ οὖν ὑπὸ τῶν πολλῶν Λατινόφρονες. Τοῖς ἀπανταχοῦ γῆς καὶ τῶν νήσων επιστείλας ὁ τίμιος οὗτος ἀνὴρ, καὶ χαίρειν προσειπών, εὐθὺς ἀπὸ ἱστορίας ἄρχεται τῆς πάλαι ποτέ γενομένης αἰχμαλωσίας ἀπὸ Ἱερουσαλὴμ εἰς Βαβυλῶνα, τὸν λόγον ἡδύτερον κατασκευάσαι βουλόμενος, καὶ τοὺς ἀκροατὲς διεγείραι πρὸς τὴν τῶν ῥηθησομένων ἀκρόασιν. Ὁ γὰρ ἀλληγορικός λόγος πρὸς τὴν θέσ λησιν τίθεται κυρίως τοῦ χρωμένου τὸν λόγον ἢ τὸ πράγμα, καθ' δ λέγεται· διὸ καὶ τὴν ἱστορίαν προὔθηκε ταύτην, ἵνα τῷ ἀλληγορικῷ σχήματι χρήσηται καθώς βούλεται. Εξεστιν οὖν καὶ ἡμῖν ἀληθεύουσιν εἰπεῖν, ὡς τὴν Ἱερουσαλήμ μᾶλλον κατέχομεν, καὶ ἐν ταύτῃ ἐσμέν, ἥτις ερμηνεύεται εἰρήνη, ἦν καὶ ὁ Κύριος ἡμῖν ἐνετείλατο λέγων· Εἰρήνην τὴν ἐμὴν δίδωμι ὑμῖν, εἰρήνην την ἐμὴν ἀφίημι ὑμῖν. Ταύτην οὖν τὴν τοῦ Κυρίου φωνὴν τὴν τοῦτο κελεύουσαν ὥσπερ τὸ Σιών ὄρος κατέχοντες, τοὺς σχίζοντας τὴν τοῦ Χριστοῦ Ένα κλησίαν Βαβυλωνίους καλοῦμεν Βαβυλώνιοι δὲ ἡμεῖς οὔτε γεγόναμεν, ὡς τὴν σύγχυσιν καὶ τὸ σχίσμα ἀποτειόμενοι, οὔτε ποτὲ θελήσομεν γενέσθαι, μαθηταὶ ὄντες κατὰ ἀλήθειαν τοῦ κελεύοντος· Εἰρήνην διώκετε. Γραικολατίνους δὲ ἡμᾶς διασύ ρων ονομάζει, καινότερόν τι όνομα καὶ προσῆκον ὡς ἐνόμισεν εὑρών· ὅπερ ἡμεῖς οὐ διασυρμὸν τοῦτο λογιζόμεθα, ἀλλ᾽ ἀληθὲς εἶναι ὁμολογοῦμεν. Τοῦ γὰρ μεγάλου Κωνσταντίνου ἐκεῖθεν ὁρμωμένου, καὶ τοὺς λίαν ευγενεστάτους μεγιστάνας Ρωμαίων ἐκ Ρώμης μετοικισαμένου εἰς τὴν ἐπ' ὀνόματι αυ τοῦ ἀνεγερθεῖσαν πόλιν, τὴν καὶ Νέαν Ῥώμην ονο μασθεῖσαν, οἱ ἐξ ἐκείνων φοντες τὴν μὲν τῶν Ἑλ λήνων ἐξασκήσαντες γλῶτταν, καὶ διὰ ταύτης φθεςγόμενοι, τὸ δὲ γένος ἐκεῖθεν ἔλκοντες, εἰκότως καὶ Γραικολατίνοι ὀφείλουσι λέγεσθαι, διότι οι Λατίνοι Cum epistolæ suæ vir eximius titulum prænotaverit, ad omnes ubique locorum et insularum, et salutem illis impertiverit, statim exorditur ab historia captivitatis, quæ facta est quondam ab Jerusalem in Babylonem, sermonem volens suavilate quadam perfundere, et auditores attentos reddere ad audienda quæ dicentur. Nam allegorici – ser:nonis proprium est, ut ad voluntatem dicentis et rem exprimentis dicta accommodet; idcirco attulit hanc historiam, it schemate allegorico pro sua voluntate uteretur. Licet ergo nobis etiam nihi a veritate discedentibus dicere: Nos Hierosolymam potius tenere, et eam incolere, quam interpretantur pacem, quam Dominus etiam præcepit servandam, cum diceret: Pacem meam do vobis, pacem meam relinquo vobis *. Mane igitur tenentes Domini vocem, qua id jubetur, veluti Sion montem, eos qui scindunt Christi Ecclesiam, Babylonios vocamus: nos vero nec fuimus unquam Babylonii, ut qui confusionem et schisma vitemus; nec voluntas unquam erit ut fiamus, cum vere illius discipuli simus, qui mandatum dedit, ut pacem sequamur. Subsannaudo porro nos vocat Græco-Latinos, adinvento, ut pulavit, novo quodam et congruente nomine: at nos illud nequaquam pro subsannatione habemus, sed verum esse fatemur. Cum enim Constantinus Magnus Roma profectus nobilissimos ab urbe Romanos optimates incolas duxerit eam in urbem, quæ nuper tum condita ejus nomine est insignita, quæque Nova Roma muncupata est; eorum posteri, Græce loquentes, sed oriundi ab illis, jure suut vocandi GræcoLatini; Hellenas enim Græcos vocant Latini. Αιque ita quod nobis præstantissimus vir objicit ut 1 Joan. xiv, 27.

τοὺς Ἕλληνας Γραικούς ονομάζουσι· καὶ ὅπερ αύ- probrum, nos verum opinamur atque fatemur. Prætereo nunc illud, quod imperatores nostri Romani sunt, et originein inde trahunt. Verum GræcoLatini vox dicta est joci causa. Nos enim Christi beneficio veritatem quavis ratione quæri a nobis ostendentes, quicunque illam habent, omnes ad communionem adınittimus„sive Græci, sive Latini sint, sive Barbari, sive Scylle. Nam illud unum et scimus et dicimus, eos qui sententiæ generalis concilii non acquiescunt, nec eam sequuntur, aliud quoque nomen sortiri, ut Ariani, quod non synodi sententiam, sed Arium secuti sint, Ariani dicti, et qui Eunomium, Bunomiam, et qui Nestorium, Nestoriani; eos vero qui acumenicam amplectuntur sententiam, nequaquam mutare nomen. Ecumenicam porro fuisse Florentinam synodum, nemo negaverit. Cæterum ubi ad ulteriora progressi erimus, hac de re suo loco demonstrationem afferemus. Ita igitur exorsus, atque in hunc modum composito sermonis principio, rursus hoc pacto orditur: τὸς ὁ τίμιος ἀνὴρ καθ' ἡμῶν προφέρει, ἡμεῖς ἀληθές τε εἶναι ἡγούμεθα καὶ ὁμολογοῦμεν. Εῶμεν νῦν λέγειν, ὅτι καὶ οἱ βασιλεύοντε; ἡμῶν Ῥωμαῖοί εἰσιν ἐκεῖθεν ἕλκοντες τὸ γένος. ᾿Αλλὰ τὰ περὶ Γραικολατίνων παιδιᾶς χάριν εἴρηται· διὰ γὰρ τῆς τοῦ Χριστοῦ χάριτος ἐκ παντὸς τρόπου δεικνύντες ὡς τἀληθὲς ζητοῦμεν, καὶ τοὺς μὴ ταύτης ἑστερημένους εἰς κοινωνίαν δεχόμεθα, εἴτε Γραικοί εἰσιν, είτε Λατίνοι, εἴτε βάρβαροι, εἴτε Σκύθαι. Εν γάρ μόνον οίδαμεν τε καὶ λέγομεν, ὅτι οἱ τῆς οἰκουμεν νικῆς συνόδου τῇ ἀποφάσει με στέργοντες καὶ ἐξακολουθοῦντες, ἐκεῖνοι καὶ ἕτερον ὄνομα λαμβάνουσιν, ὡς Αρειανοὶ μὴ στέργοντες τῇ τῆς συνόδου ἀποφάσει, ἀλλὰ τῷ Ἀρείῳ, Ἀρειανοὶ ἐκλήθησαν· καὶ οἱ τῷ Ευνομίφ Ευνομιανοί, καὶ οἱ τῷ Νεστορίῳ Νεστοριανοί· οὐ μὴν δὲ καὶ οἱ τῇ οἰκουμενικῇ ἀπο φάσει στέργοντες ἕτερον ὄνομα λαμβάνουσιν. "Οτι δὲ καὶ οἰκουμενικὴ σύνοδος ἡ ἐν Φλωρεντίᾳ, οὐδεὶ; ἂν ἀρνήσαιτο. 'Αλλ' ὁ λόγος ἐπὶ τὸ πρόσω χωρῶν ἐν τῷ προσήκοντι τόπῳ περὶ τούτου την ἀπόδειξιν ποιήσει. Οὕτως οὖν ἀρξάμενος, καὶ οὕτω τὸν λόγον κατασκευάσας, ὧδέ πως πάλιν ἄρο χεται - Οὗτοι τοίνυν οἱ μιξόθηρες άνθρωποι κατὰ τοὺς ἐν μύθοις ἱπποκενταύρους μετὰ τῶν Λατίνων μὲν ὁμολογοῦσι τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορεύεσθαι, καὶ τὴν Γιὴν αἴτιον ἔχειν τῆς ἑαυ τοῦ ὑπάρξεως· οὕτω γὰρ καὶ ὁ αὐτῶν ὄρος διαλαμδάνει· μεθ᾿ ἡμῶν δὲ τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι λέγουσιν. Πάλιν ἀπο ἱστορίας ἄρχεται Ἑλληνικῆς, τῆς μή οὔσης μὲν, ἀναπλασθείσης δὲ ὑπὸ τῶν κενεμβα· τούντων τὸν λογισμὸν καὶ τὴν διάνοιαν· ἔδει γὰρ αὐτὸν ἐκ τῶν ὄντων ὑπόδειγμα λαβεῖν, ἵνα τούτῳ καὶ προσηκόντως ἐφαρμόσῃ. Πᾶς γὰρ λογογραφών ἐκ τῶν ἀληθῶς ἔντων προφέρει τὰς ὁμοιώσεις καὶ τα παραδείγματα, καὶ μάλιστα ἐπὶ τῶν ἐκκλησια στικῶν ὑποθέσεων. 'Αλλ' ὁ αἰδέσιμος οὗτος τὸ μὴ ὸν ὡς ἐν προθεῖς, καὶ ὥσπερ πράγματος υποκειμέ. του εξομοιώσας, μιξόθηρας ἡμᾶς ὀνομάζει, ὑπὸ Ευμοῦ κινούμενος, ἵν᾿ εὐλογώτερον είπωμεν· δῆλον γὰρ ὡς πάντη ἀπεοικὸς τὸ παράδειγμα· ἐκ γὰρ τοῦ μηδαμή μηδαμῶς ὄντος ἐξομοιῖ· πῶς οὖν ἀφαρμόσει τοῦτο μετὰ τοῦ ὄντος καὶ ὑφεστηκότας; 'Αλλ᾽ ἵνα μὴ πρὸς οὐδὲν ἐλέγχοντες δόξωμεν, ἀφέν· τες τὸν προκείμενον σκοπὸν (οὐ γὰρ ἐλέγχειν τοῦ την βουλόμεθα θυμούμενόν τε καὶ ὀργιζόμενον, ἀλλὰ τὴν ἀλήθειαν ἐρευνᾶν, καὶ ταύτην φανερούν), φέρε καθ' εἱρμὸν τὰ παρ' αὐτοῦ εἰρημένα εξετάσωμεν. Φησὶ γὰρ οὕτως· Μετὰ τῶν Λατίνων μὲν ὁμολογοῦσι τὸν ἐκ τοῦ Υἱοῦ, καὶ τὰ λοιπά· μεθ' ἡμῶν δὲ τὸ ἐκ τοῦ Πατρός εκπορεύεσθαι λέγουσι. Ταῦτα δὲ λέγων ἀγνοεῖν προσποιείται, ὅτι καὶ Λατῖνοι ἐκ τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορεύεσθαι μεθ' ἡμῶν ὁμολογοῦσι· τὸ δὲ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ μετὰ Λατίνων μὲν ὁμολογοῦμεν, παρὰ δὲ τῶν ἁγίων τοῦτο μαθόντες λέγομεν. "Οτι δὲ οὕτως ἔχει, αὐτοὺς τοὺς EPHES. Isti ergo homines, juxta fabulosos hippocentauros semiferi, cum Latinis quidem fatentur Spiritum sauclum ex Filio procedere et habere Filium subsistentiæ suæ causam: hæc enim sunt definitionis ipsorum verba; nobiscum autem dicunt illum ex Patre procedere. RESP. profana rursus orditur Istoria rei que nunquam fuit, sed confcta est inanibus futilium ingeniorum commentis. Oportebat vero ipsum e rebus quæ sunt exemplum petere, quod posset etiam congruenter adaptare. Omnis enim serius scriptor si militudines adhibet, et exempla non fictitia, præsertim in rebus ecclesiasticis. At reverendus iste posito quod nullum est, ac si esset, allatoque simili quasi rei natura constantis, vocat nos semilera aui malia, ira profecto incensus, ut congruentius dicamus; liquet enim exemplum esse penitus alsonum, quandoquidem exemplum sumite re prorsus commentitia; quomodo ergo quadraverit in naturam exsistentem et reapse consistentem? Sed ne videaumur ad id quod uihil est respondere, omisso illo quod nobis est propositum (nolumus enim redarguere bominem ira inflammatum, sed veritatem perquirere, et eam patefacere), age, dicta ejus or dine singula expendamus. Ait igitur: Cum Latinis quidem fatentur illud, ex Filio, etc., nobiscum autem dicunt, ex Patre procedere. Hæc dicens nescire te simulat, Latinos quoque nobiscum fateri, Spiritum sanctum ex Patre procedere; ex Filio vero clam nos quidem fatemur cum Latinis, verum hoc ipsum a sanctis edocti asserimus. Id ita esse, doctores ipsos ac theologos testes proferamus, non omnes aut omnia, quæ de hac materia scriparuul,

GREGORII MAMME CP. PATRIARCHAB sed quosdam, et pauca illorum dieta, ut aliquatenus Α' διδασκάλους τε καὶ θεολόγους τοὺς τοῦτο λέγοντας probemus nos hoc asserere desumptum a san- εἰς μέσον προθῶμεν, οὐ πάντας οὐδὲ πάντα τὰ ὑπ' αὐτῶν ἐν ταύτῃ τῇ ὑποθέσει εἰρημένα, αλλά clis. τινας, γομεν. καὶ ἐξ αὐτῶν ὀλίγα εἰς μερικήν τινα πληροφορίαν, ὅτι ἐκ τῶν ἁγίων λαβόντες λέο Itaque sanctus Cyrillus in sermone ad Theodosium imperatorem, qui ita Incipit: Supremuin humanæ gloriæ culmen, sic alt: Baptizaturum inquit Jesum in igne et Spiritu sancto; non quod Spiritum baptizatis deberet infundere alienum quasi servus et minister, sed cum suprema potestate ut natura Deus illum, qui ex ipso est, et ejus proprius est. In epistola quoque ad Nestorium, cujus initium est: Cuma Salvator noster diserte pronuntiel, Quamvis, inquit, Spiritus suam habeat peculiarem subsistentiam, qua intelligitur per sese exsistens Spiritus, non Filius, est tamen haud alienus a Filio: dictus quippe est Spiritus veritatis, veritas autem est Christus: et effunditur ab illo non secus atque ab ipso Deo Patre. Quod vero sanctus Pater βασιλέα Θεοδόσιον λόγῳ, οὗ ἡ ἀρχὴ, Τῆς μὲν ἐν Καὶ δή φαμεν, ὡς ὁ θεῖος Κύριλλος ἐν τῷ πρὸς ἔφη τὸν Ἰησοῦν ἐν πυρὶ καὶ ἁγίῳ Πνεύματι, οὐ τὸ ἀνθρώποις εὐκλείας τῆς ἀνωτάτω, φησί· Βαπτίζειν ἀλλότριον τοῖς βαπτιζομένοις ἐνιέντα Πνεῦμα δουλοπρεπῶς καὶ ὑπηρετικῶς, ἀλλ' ὡς Θεόν κατὰ φύ σιν μετ' ἐξουσίας τῆς ἀνωτάτω τὸ ἐξ αὐτοῦ καὶ ἡ ἀρχή, Τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν λέγοντος ἐναργώς, ἴδιον αὐτοῦ. Καὶ ἐν τῷ πρὸς Νεστόριον λόγῳ, εξ φησίν Εἰ καὶ ἔστιν ἐν ὑποστάσει τὸ Πνεῦμα ίδι κῇ, καὶ δὴ καὶ νοεῖται καθ᾿ ἑαυτό, καθὸ Πνεῦμά έστι καὶ οὐχ Υἱὸς, ἀλλ᾽ οὖν ἐστιν οὐκ ἀλλότριον αὐτοῦ· Πνεῦμα γὰρ ἀληθείας ὠνόμασται, καὶ ἔστι Χριστὸς ἡ ἀλήθεια· καὶ προχεῖται παρ' αὐτοῦ, καθάπερ per vocem, efunditur, intelligat processionem, ipse- ἀμέλει καὶ ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός. Ὅτι δὲ τὸ met declarat in expositione Symboli. Ait enim: Et effunditur, hoc est procedit, tanquam ex fonte a Deo Patre. Hic illud, effunditur, ab illo non secus atque ab ipso Patre; quomodo intelligendum? Si enim dixisset solum, effunditur, alius quoque sensus locum haberet; sed cum addat, Non secus atque ab ipso Patre, omnem detorquere sensum volentibus præcidit occasionem. Et magnus Basillius in opusculis contra Eunomium, in capite, cujus inscriptio est: Quod ut se habet Filius ad Patrem, ita Spiritus se habeat ad Filium: idcirco, ait, Filius quidem est Dei Verbum, verbum autem Filii Spiritus: Porlans enim, inquit, omnia verbo viriatis suæ®; et quia verbum Filii, propterea gladium inquit Spiritus, quod est verbum Dei: vivam porro et efficax est Dei verbum et sermo. Sanctus autem Ambrosius (ad quem scribens divinus Basilius: Age, inquit, vir Dei, quando Christi Evangelium non ab hominibus accepisti aut didicisti, sed ipse te Dominus transtulit de judicibus terræ ad apostolicam dignitatem), libro primo De Spiritu sancto ad Gratianum imperatorem, cap. 10, Sed neque, inquit, cum de Patre exit, de loco recedit, et quasi eorpus a corpore séparatur; neque cum in Patre est, quasi in corpore tauquam corpus includitur. Spic ritus quoque sanctus cum procedit ex Patre et Filio, non separatur a Patre, non separatur a Filio. Quemadmodum enim separari potest a Patre, qui spiritus oris ejus est? quod utique et æternitatis indicium, et divinitatis exprimit unitatem. Sanctus Agatho in sua epistola quam misit subscriptionibus centum et viginti episcoporum munitam ad san - ctain synodum sextam, de beato Augustino hæc habet: Beatus Augustinus præstantissimus doctor. El rursus: Veritatis prudentissimus prædicator beatus Augustinus. Hic igitur beatus Augustinus • Hebr. 1, 3. προχεῖται ἀντὶ τοῦ ἐκπορεύεται ὁ ἅγιος λέγει, παρίστησι τοῦτο ὁ αὐτὸς ἐν τῇ τοῦ συμβόλου ἐξηγή σει· φησὶ γάρ Καὶ προχεῖται, ήγουν ἐκπορεύεται, ὡς ἀπὸ πηγῆς τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός. 'Αλλὰ τὸ προχείται παρ' αὐτοῦ καθάπερ ἀμέλει καὶ ἐκ τοῦ Πα τρός, τί ἂν νοήσοι τις; Εἰ γὰρ τὸ προγεῖται ἁπλῶς ἔλεγεν, εἶχε χώραν ἄλλο τι νοεῖν· εἰ δὲ, καθάπερ ἀμέλει καὶ ἐκ τοῦ Πατρός, οὐδεμίαν πρόφασιν κατά έλιπε τοῖς ἐθέλουσι λέγειν. Καὶ ὁ μέγας Βασίλειος ἐν τῷ κατ' Εὐνομίου, ἐν ἐνὶ τῶν κεφαλαίων, οὗ ἡ ἐπιγραφὴ, Οτι ὡς ὁ Υἱὸς πρὸς τὸν Πατέρα ἔχει, οὕτω τὸ Πνεῦμα πρὸς τὸν Υἱόν, φησί· Διὰ τοῦτο καὶ Θεοῦ μὲν Λόγος ὁ Υἱός, ῥῆμα δὲ Υἱοῦ τὸ Πνεῦ μα· Φέρων γάρ, φησί, τὰ πάντα τῷ ῥήματι τῆς δυνάμεως αὐτοῦ· καὶ ἐπειδὴ ῥῆμα τοῦ Υἱοῦ, διὰ τοῦτο τὴν μάχαιράν φησι τοῦ Πνεύματος, δ ἐστι ῥῆμα Θεοῦ· λόγος δὲ Θεοῦ καὶ ῥῆμα ζῶν καὶ ἐνερ γόν. Ο δὲ ἅγιος Αμβρόσιος (ᾧ ὁ θεῖος Βασίλειος ἐπιστέλλων ἔλεγεν· "Αγε δή, ὦ ἄνθρωπε τοῦ Θεοῦ, ἐπειδὴ οὐ παρ' ἀνθρώπων παρέλαβες ἢ ἐδιδάχθης τὸ Εὐαγγέλιον τοῦ Χριστοῦ, ἀλλ' αὐτός σε ὁ Κύριος ἀπὸ τῶν κριτῶν τῆς γῆς ἐπὶ τὴν προεδρίαν τῶν ἀποστόλων μετέθηκεν), οὗτος δὴ πρὸς Γρατιανόν τὸν βασιλέα ἐν τῷ πρώτῳ βιβλίῳ τῷ Περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, κεφαλαίῳ δεκάτῳ, φησίν· Ἀλλ᾽ οὔτε ἐπειδὰν ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐξέρχεται, ἀπὸ τόπου ἀναχωρεῖ, καὶ ὡσεὶ σῶμα χωρίζεται ἀπὸ σώματος - οὐδὲ γὰρ ἐν τῷ Πατρὶ ὡς δῆθεν ἐν σώματι ἅτε δὴ σῶμα ἐμπερικλείεται. Καὶ τὸ Πνεῦμα δὲ τὸ ἅγιον ἡνίκα ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεται, οὐ χωρίζεται τοῦ Πατρός, οὐ χωρίζεται τοῦ Υἱοῦ· τίνα γὰρ τρόπον δύναται χωρίζεσθαι τοῦ Πατρός, Πνεῦμα στόματος αὐτοῦ ὄν; 8 πάντως καὶ τῆς ἀϊδιότητος δεῖγμά ἐστι, καὶ τῆς θεότητος ἐμ φαίνει τὴν ἑνότητα. Ο άγιος Ἀγάθων ἐν τῇ ἐπι στολῇ αὐτοῦ; ἢν πρὸς τὴν ἁγίαν κτην σύνοδον

Έπεμψε, παρὰ ἑκατὸν εἴκοσιν ἐπισκόπων βεβαιου- ad Orosium scribens: Spiritus, inquit, sanctus non μένην, περὶ τοῦ μακαρίου Αὐγουστίνου τοιάδε φά- procedlitex Patre ad Filium, et a Filio ad sanctifieanσκει· Ὁ μακάριος Αὐγουστῖνος ὁ ἐξοχώτατος διδά- dam creaturam; sed ab utroque simul procedit. σκαλος· καὶ πάλιν· Ὁ σοφώτατος τῆς ἀληθείας Rursus idem libro tertio contra Maximum: Quæris κήρυξ ὁ μακάριος Αὐγουστῖνος. Οὗτος οὖν ὁ μακά a ne, si de substantia Patris est Filius, de substanριος Αὐγουστίνος πρὸς Πρώσιον γράφων οὕτω tia Patris est etiam Spiritus sanctus, cur unus Fiφησί· Τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὐκ ἐκ τοῦ Πατρὸς εἰς lius sit, et alius non sit Filius? Ecce respondeo, sive τὸν Υἱὸν ἐκπορεύεται, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεται capias, sive non capias: De Palre est Filius, de Patre ἐπὶ τῷ ἁγιάσαι τὴν κτίσιν, ἀλλ᾽ ἅμα ἐξ ἀμφοτέρων est Spiritus sanctus: sed ille genitus est, iste proce ἐκπορεύεται. Καὶ πάλιν ὁ αὐτὸς ἐν τῷ κατὰ Μαξι- dens; ideo ille Filius est Patris, de quo est genitus; μίνου γ' βιβλίῳ φησί· Ζητεῖς παρ' ἐμοῦ, εἰ ἐκ τῆς iste autem Spiritus utriusque, quoniam ab utroque οὐσίας τοῦ Πατρός ἐστιν ὁ Υἱὸς, ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ procedit. Sed ideo cum de illo Filius loqueretur, ait: Πατρός ἐστι καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, διὰ τὰ ὁ μὲν De Patre procedit, quonian Pater processionis ejus εἷς ἐστιν Υιός, τὸ δὲ ἕτερον οὐκ ἔστιν Υἱός; Ιδού est auctor, qui talem Filiumgenuit, et gignendo ei deἀποκρίνομαι, κάν τε λάβῃς, κἄν τε μὴ λάβῃς - Ex p dit ut etiam de ipso procederet Spiritus sanctus. Nam τοῦ Πατρός ἐστιν ὁ Υἱός, ἐκ τοῦ Πατρός ἐστι καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· ἀλλ' ἐκεῖνος γεννητὸς, τοῦτο ἐκπορευόμενον. Διὸ ἐκεῖνος μὲν Υἱός ἐστι τοῦ Πα τρός, ἀφ' οὗ ἐγεννήθη, τοῦτο δὲ τὸ Πνεῦμα έκα τέρου, ὅτι ἐξ ἀμφοτέρων εκπορεύεται. ᾿Αλλὰ διὰ τοῦτο περὶ ἐκείνου λέγων ὁ Υἱὸς ἔφη· Ἐκ τοῦ Πατρὶς ἐκπορεύεται, ὅτι ὁ Πατήρ τῆς ἐκπορεύσεως αὐτοῦ ἐστιν ἀρχηγός· ὃς τοιοῦτον Υἱὸν ἐγέννησε, καὶ ἐν τῷ γεννᾶν δέδωκεν αὐτῷ, ἵνα καὶ ἐξ αὐτοῦ ἐκπορεύηται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Καὶ γὰρ εἰ μὴ ἐξεπορεύετο τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον καὶ ἐξ αὐτοῦ, οὐκ ἂν εἶπε τοῖς μαθηταῖς· Λάβετε Πνεῦμα ἅγιον καὶ τοῦτο ἐδίδου ἐμφυσῶν, ἵνα καὶ παρ' αὐτοῦ ἐκπορεύεσθαι παραδηλῶν, ἀποκεκαλυμμένως έμφυ σῶν ἀποδείξῃ, ὅπερ πνέων κεκαλυμμένως ἐδίδου. Επειδήπερ οὖν εἰ ἐγεννᾶτο, οὐ μόνον ἐκ τοῦ Πα τρὸς, οὔτε μόνον ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ἀλλ᾽ ἐξ ἀμφοῖν δή πουθεν ἂν ἐγεννᾶτο, αναντιρρήτως Υἱὸς ἀμφοῖν ἂν ἐλέγετο· καὶ διὰ τοῦτο, Υἱὸς γὰρ ἀμφοῖν οὐδαμῶς εἶναι δύναται, οὐκ ἔδει γεννηθῆναι αὐτὸ ἐξ ἀμφοῖν. Αμφοῖν ἄρα Πνεῦμά ἐστιν, ἐκπορευόμενον ἐξ ἀμο φοῖν. Καὶ κατωτέρω ἐν τῷ αὐτῷ καφαλαίῳ· ἀρκείτω τοίνυν ἡμῖν, ὅτι ὁ Υἱὸς οὐκ ἔστιν ἐξ ἑαυτοῦ, ἀλλ᾽ ἐξ οὗ ἐγεννήθη· οὐκ ἔστιν ἐξ ἑαυτοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἀλλ᾽ ἐξ οὗ ἐκπορεύεται· καὶ ἐπεὶ παρ' ἀμε φοτέρων ἐκπορεύεται, ὡς ἤδη ἀπεδείξαμεν, ὅθεν Πνεῦμα Πατρός εἴρηται· καὶ τὰ λοιπά. Ο δὲ Άγιος Αναστάσιος, περὶ οὗ ἡ ἁγία Έκτη σύνοδος λέγει· 'Αποδεχόμεθα τὸν ἅγιον ᾿Αναστάσιον· και Θεόδωρος ὁ Μελιτηνῆς ἀπεκρίθη - "Αγιον ἀποκαλεῖ πᾶσα ἡ ᾿Ανατολὴ τοῦτον τὸν τῆς ὁσίας μνήμης Αναστάσιον, τὸν γενόμενον ἐπίσκοπον Αντιο χείας· καὶ τὸν μὴ δεχόμενον αὐτὸν ὁ Θεὸς ἀναθεω ματίσῃ. Καὶ πάντες ομοφώνως εἶπον τὸ Ἀμήν· οὗτος οὖν ὁ ἅγιος ἐν τῷ λόγῳ αὐτοῦ, οὗ ἡ μὲν ἐπι γραφή, Περὶ τῶν καθ' ἡμᾶς ὀρθῶν δογμάτων τῆς ἀληθείας, ἡ δὲ ἀρχὴ, Τῶν περὶ τῆς ὑγιοῦς ἡμῶν πίστεως, οὕτω φησί· Τοῦ δὲ σώματος τὸ ἰδίωμα λαβόντες ὡς παράδειγμα, τὴν ἀλληλουχίαν τῶν θείων παρεστήσαμεν διὰ τῆς τῶν μελῶν ἀναλογίας τε καὶ εἰκασίας. Ταύτῃ γὰρ καὶ πνεῦμα στόμα τος αὐτοῦ, δῆλον τοῦ Θεοῦ, τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον λέγεται, στόματος ὄντος τοῦ Μονογενούς· καί· Πνεῦμα πάλιν ἐξ αὐτοῦ ἐκπορευόμενον καὶ ἀποστελλόμενον, οὐ μόνον παρὰ τοῦ Πατρός, ἀλλὰ καὶ παρὰ τοῦ Υἱοῦ· nisi procederet et de ipso, non diceret discipulis: Accipite Spiritum sanctum ‘•; eumque insufflando daret, ut a se quoque procedere significans, aperte ostenderet flando, quod spirando dabat occulte. Quia ergo si nasceretur, non tantum de Patre, nec tantum de Filio, sed de ambobus utique nasceretur, sine dubio Filius diceretur amborum. Ac per hoc, quia Filius amborum nullo modo est, non oportuit nasci eum de ambobus. Amborum est ergo Spiritus sanclus procedendo de ambobus. Et infra in eodem capite; satis sit ergo nobis, quia non est a seipso Filius, sed ab illo, de quo natus est: non est a seipso Spiritus sanctus, sed ab illo de quo procedit; et quia de utroque procedit, sicut jam ostendimus, unde et Spiritus Patris dictus est, etc. Sanctus autem Anastasius, de quo sancta synodus sexta, Suscipimus, inquit, sanctum Anastasium; et Theodorus Melitenæ episcopus respondit: Sanetum vocat universus Oriens hunc beatæ memoriæ Anastasium, Antiochenum olim episcopum; et qui hunc non recipit, illum Deus anathematizet; et responderunt omnes una voce, Ainen: hic ergo sanctus in sermone, qui inscriptus est, De rectis quæ nos credimus dogmatibus veritatis, cujus tale est initium: Eorum quæ de recta fide nostra, sic ait: Ex eo porro quod proprium corporis est, petito exemplo, declaravimus, quomodo in divinis alterum sit in altero ex proportione et similitudine membrorum. Hac enim ratione et spiritus oris ejus, Dei videlicet, Spiritus sanctus dicitur, cum es slt Unigenitus. Et rursus: Spiritus, qui ab eo procedit et mittitur, non a Patre solum, sed etiam a Filio. Et quibusdam interpositis: Itaque, inquit, Dominus ostendens cum se esse, a quo exsistit Spiritus jusumans in discipulos aiebat: Accipite Spiritum sanctum. Esse porro sermonem illum hujus auctoris, testabitur Constantinopolitanorum synodus contra Acindynum celebrata; profert enim inde testimonia. Testis erit etiam Nilus Cabasilas. η • Joan. xv, 26. ** Joan. xx, 22.

GREGORII MAMME CP. PATRIARCH.B καὶ μετά τωα· Καὶ μὴν ὁ Κύριος ἐξ αὐτοῦ δεικνὺς αὐτὸ ὑπάρχειν, ἐμφυσῶν τοῖς ἑαυτοῦ μαθηταῖς Έλεγε λάβετε Πνεῦμα άγιον. "Οτι δὲ τοῦδε ὁ λόγος, μαρτυρήσει καὶ ἡ σύνοδος ἢ κατὰ 'Ακινδύνου, μαρτυρίες ἐκ τούτου προκομίζουσα· καὶ χωρ Νείλος ὁ Καβασιλάς. -B Ad hæc Epiphanius, de quo sanctus Theodorus Studita ad finem secundi sui libri contra Iconomachos ait: Epiphanium scimus et sanctum et miraculorum virtute maximum. Rursus idem in sma ad Naucratum epistola, quæ sic incipit: Altera tibi iterum cautela, all dilecte: Ea vero, inquit, quæ a me quæsisti de hæreseon et baptismatum differentia singulatim, plura sunt quam modus epistolæ ferre possit. Et rursus: Superduum est ea percesere, quæ a deifero Epiphanio inventa sunt et descripta diligemius, quam ab alio quovis Patre. Secrum ergo de bæresibus librum ejus evolve, et qure scire cupis, pernosces omnia. Sancta quoque sexia synodus tomo quarto, actione decima, de sanclo hoc ita loquitur: Lecta sunt et multorum aliorum testimonia, nec non auctoritates sancti Epiphanii es Panariis, sermone sexagesime nomo. Rursus ordewu synodus hæc habet: Et persuadet hoe nobis eximius Pater noster Epiphanius tractatu contra Arianos. Sancta insuper generalis septima synodus actione sexta: Libri, inquit, sancti Patris nostri Epiphanii, Ancoratus, et reliqui notissimi sunt per lolum orbem, et somus eorum longe lateque vagatur, el fere per omnes ecclesias disseminati sunt. Itaque hic sanctus in dictis libris, tractatu adversus Semiarianos in Panariis: Fatentur, inquit, deitałem unam et principatum et dominium: personas pariter in proprietatibus hypostaticis pie agnoscuat; Patrem in majestate paterna subsistentem inteligentes, Filium quoque non partem diquam Fatria, sod plane perfectum ex perfecto natum et subsistentem assereales; et Spiritum sanctum quem sacra Scriptura Paracletum nominat, ex Patre per Filium subsistere existimantes. Et in Ancorato: Spiritus sanctus, Spiritus veritatis est, iumen tertium, ex Patre et Filio. Et peut pauca: Sim cut enim Nemo novit Patrem nisi Filius, nec Filium misi Pater ", ita pariter dicere audeo, nee Spiritum, nisi Pater et Filius, a quo procedit et a quo accipit, Dec Filium et Patron, nisi Spiritus saucius qui vere glorificat, qui docet omnia, qui est a Patro et Filio. Et cursus: Semper igitur erat Pater, semper eral Filius, οι Spiritus ex Patre et Filio spirauus. Itaque perspicuum est et plane manifestum, et a nolis et a Latinis vocem illam, Eliam es Filio, desumptam esse a doctoribus et theologis: ex quibus sanctæ synodi œamenicæ, dum quæstio theologica tractaretur, adhibebant vestimenta, ut expliextum est. ἐ Ο δὲ ἅγιος Ἐπιφάνιος, περὶ οὗ ὁ ἅγιος Θεόδωρος Στουδίτης ἐν τῷ τέλει τοῦ β' αὐτοῦ βιβλίου τοῦ κατά Εικονομάχων λέγει· Επιφάνιον ἴσμεν καὶ ἅγιον καὶ μέγιστον ἐν θαυματουργίαις· καὶ πάλιν ὁ αὐτὸς ἐν τῇ πρὸς Ναύκρατον ἐπιστολῇ αὐτοῦ, ἧς ἡ ἀρχὴ, Πάλιν ἑτέρα σοι φυλακή, τέκνον Αγαπημένον, φησίν· δὲ ἐπεζήτησας ἀποκριθήναι με περί τε τῶν αἱρέσεων και βαπτισμάτων κατ' ἔπος, ἐπιστο λῆς ὑπερβαίνει μέτρον· καὶ πάλιν. Περιττολογείν ἐστι τὰ αὐτὰ ἀφηγεῖσθαι, ὁ ὁ θεοφόρος Επιφάνιος ἐξεῦρο καὶ διέγραψεν, ὡς οὐδεὶς τῶν Πατέρων· ἔντυχε οὖν τῇ περὶ αὐτῶν ἱερᾷ αὐτοῦ βίβλο, κἀκεῖσε διαγνώσῃ & μαθεῖν ἐφίεσαι. Ἡ δὲ ἁγία οικουμενική Έκτη σύνοδος ἐν τόπῳ τετάρτῳ, πράξει δεκάτη, περί τοῦδε τοῦ ἁγίου τάδε λέγει· Ανεγνώσθησαν καὶ ἄλλων πολλῶν μαρτυρίαι, ὅτι καὶ χρήσεις τοῦ ἁγίου Επιφανίου ἐκ τῶν Παναρίων, ἀπὸ λόγου ξθ'· καὶ πάλιν ἡ αὐτὴ λέγει· Καὶ πειθέτω ἡμᾶς ὁ περιφανής Πατὴρ ἡμῶν Ἐπιφάνιος ἐν τῷ κατὰ Ἀρειομανιτών λόγῳ. Καὶ ἡ ἁγία οἰκουμενικὴ ζ' σύνοδος ἐν τῇ ἕκτῃ πράξει αὐτῆς οὕτω λέγει· αἱ βίβλοι τοῦ ἁγίου Παν τρὸς ἡμῶν Ἐπιφανίου, ή τε λεγομένη 'Αγκυρωτός, καὶ αἱ λοιπαὶ εἰς πᾶσαν τὴν οἰκουμένην διαβεβόην ται, καὶ ὁ φθόγγος αὐτῶν ἐξήχηται, καὶ παρά με κρὸν κατὰ πᾶσαν Εκκλησίαν διασπαρμένοι εἰσίν. Οὗτος οὖν ὁ ἅγιος ἐν τοῖς εἰρημένοις βιβλίοις, ἐν μὲν τοῖς Παναρίοις ἐκ τοῦ κατὰ Ημερείων λόγου φησίν· Ομολογούσι μίαν θεότητα καὶ βασιλείαν καὶ ἀρχὴν· ὁμοίως τὰ πρόσωπα ἐν ταῖς ἰδιότησι τῶν ὑποστάσεων εὐσεβῶς γνωρίζουσι· τὸν Πατέρα ἐν τῇ πατρικῇ αὐθεντία ὑφεστῶτα νοοῦντες, καὶ τὸν γιν οὐ μέρος ὄντα τοῦ Πατρὸς, ἀλλὰ καθαρῶς τέλειον ἐκ τελείου γεγεννημένον καὶ ὑφεστῶτα ὁμολογοῦντες· καὶ τὸ Πνεῦμα δὲ τὸ ἅγιον, ὃ ἡ θεία Γραφή Παράκλητον ονομάζει, ἐκ Πατρὸς δι᾽ Υἱοῦ ὑφεστώτα γνωρίζοντες. Ἐν δὲ τῷ ᾿Αγκυρωτῷ· Πνεῦμα ἅγιον, Πνεῦμα ἀληθείας ἐστὶ, φῶς τρίτον, παρὰ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ· καὶ μετ' ὀλίγα· ων γὰρ τρόπον Οὐδεὶς έγνω τὸν Πατέρα εἰ μὴ ὁ Υἱός, οὐδὲ τὸν Υἱὸν εἰ μὴ ὁ Πατήρ, οὕτω τολμῶ λέγειν ὅτι οὐδὲ τὸ Πνεῦμα, εἰ μὴ ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Γιάς, παρ' οὗ ἐκτο ρεύεται, καὶ παρ' οὗ λαμβάνει· καὶ οὐδὲ τὸν Υἱὸν καὶ τὸν Πατέρα, εἰ μὴ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, τὸ θα δο ξάζαν ἀληθῶς, τὸ διδάσκον τὰ πάντα, ο παρὰ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ· καὶ μετά τινα Tolvuy Πατὴρ ἦν ἀεὶ, καὶ Υἱὸς ἦν ἀεὶ, καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ πνέει. Πρόδηλον οὖν ἐστι καὶ φανερόν, ὅτι καὶ ἡμεῖς τε καὶ οἱ Λατίνοι παρὰ τῶν διδασκάλων καὶ θεολόγων τῆς Ἐκκλησίας, τὸ καὶ ἐπ τοῦ Υἱοῦ, παρελάβομεν· ἐξ ὧν καὶ αἱ ἅγιοι οἰκουμενικαὶ σύνοδοι μαρτυρίαις ἐπὶ ζητήσει θεολογικού πράγματος προεκόμιζον, ὡς προδεδήλωται. EPHES Et cum iis quidem licite ac rationabiliter fuisse appositam Syinboto additamentum aiunt; * Matth. xı, 27. Καὶ μετ' ἐκείνων μὲν θεμιτῶς καὶ εὐλόγως την προσθήκην ἐν τῷ συμβόλῳ γεγονέναι φασί· μεθο

ἡμῶν δὲ λέγειν ταύτην οὐ καταδέχονται· καίτοι γε u nobiscum vero illud exprimere neutiquam volunt; τὸ θεμιτῶς καὶ εὐλόγως γενόμενον τὶς ἂν παραιτή σαιτο λέγειν; quanquam quod fcite ac rationabiliter factum est, quis recuset exprimere? RESP. Τὸ μὲν οὖν θεμιτῶς καὶ εὐλόγως λέγει, τὸ δὲ προ τούτου παρασιωπα· ποῖον δὴ τοῦτο; Τὸ τὴν τῶν ῥης μάτων ἐκείνων ἀνάπτυξιν τὴν, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, χάριν τοῦ τὴν ἀλήθειαν σαφηνισθήναι, ἀνάγκης τότε επι κειμένης, θεμιτῶς καὶ εὐλόγως ἐν τῷ συμβόλῳ προστεθῆναι. Τί οὖν; πᾶσαν ἀνάπτυξιν καὶ σαφής νειαν ἀνάγκη ἀεὶ προσκεῖσθαι τῷ κειμένῳ, καὶ χωρὶς ταύτης μὴ ἀναγινώσκεσθαι τὸ κείμενον τῆς θείας Γραφῆς; "Η διὰ τὸ μὴ ἀναγινώσκεσθαι οὕτω συνημ μένως, οὐ θεμιτῶς καὶ εὐλόγως ἐροῦμεν τὴν ἀνάπτυξιν γεγονέναι καὶ τὴν σαφήνειαν τὴν μετὰ τοῦ κειμένου ηνωμένην; Καὶ τὶς ἂν τοῦτο ἐρεῖ νοῦ καὶ φρενῶν χύριος; Ἡμεῖς γὰρ ἔγνωμεν τὴν ἐν τῷ κατὰ Ιωάννην Ευαγγελίῳ δεκάλογον παρὰ Βασιλείου του Μεγάλου σαφηνισθεῖσαν· καὶ τὸ αὐτὸ ἅπαν ἱερὸν Εὐαγγέλιον παρὰ Ἰωάννου τοῦ Χρυσοστόμου τὴν σαφήνειαν δεξάμενον, καὶ παρὰ τοῦ θεσπεσίου Κυρίλλου καὶ ἄλλων· ἀλλ' οὐ μετὰ τῆς ἐξηγήσεως καὶ σαφηνείας δεὶ ἐπ' Ἐκκλησίαν ἀναγινώσκεται, διδ εἰ μὲν τὸ ἐλλεῖπον ἢ τὸ παραλελειμμένον ἐλέγομεν προστεθῆναι ἡ ἀναπληρωθῆναι, εἶτα οὐ μετὰ τοῦ προστεθέντος εἰς ἀναπλήρωσιν ἐψάλλομεν, καλῶς ἂν εἶχεν ἐγκαλεῖν ἡμῖν· ἐπεὶ δὲ ἀνάπτυξιν ἀκούει καὶ σαφήνειαν, ἡ δὲ ἀνάπτυξις οὐκ ἀεὶ μετὰ τοῦ κειμένου ἀναγινώσκεται, οὐ δικαίως ἐγκαλεῖ ἡμῖν. Τοῦτο μόνον ἐστὶν ἀνάγκη, ὅτι πᾶν τὸ ἐξαπλούμενον ἢ σαφηνιζόμενον ἐκ τῶν ἁγίων δεῖ ἔχειν τὴν μαρτυρίαν· καὶ, ὅ τι ἂν ποιήσῃ σύνοδος, οὐκ ἄλλον ὅρον ποιεῖ διὰ τῆς ἐπεισαγωγῆς τῶν προστεθέντων, ἀλλ' αὐτὸν ἐκεῖνον τὸν πρῶτον ὅρον ἐξαπλοῖ καὶ ἐπεξερ γάζεται. Καὶ ὅτι τοῦθ' οὕτως ἔχει, ἄκουσον καὶ τοῦ ἱεροῦ Μαξίμου ούτω βεβαιοῦντος φησὶ γὰρ ἐν τῇ συντόμῳ ἀπολογία αὐτοῦ, ἣν ποιεῖται ὑπὲρ τῆς ἐν Καλχηδόνι συνόδου, ἧς ἡ ἀρχῆς Ἐπειδὴ λίαν γεν ναίως ἢ ἀγεννῶς εἰπεῖν οἰκειότερον· Εἰ γὰρ ἔστι τὰ ληθῆ ὑπὲρ ἀληθείας εἰπεῖν, πάντες οι μετὰ τὴν Νικαίων Θεόκριτοι Πατέρες, καὶ πᾶσα σύνοδος ὀρα θοδόξων καὶ ἁγίων ἀνδρῶν, οὐκ ἄλλον πίστεως ὅρον διὰ τῆς ἐπεισαγωγῆς τῶν οἰκείων βημάτων παντε λῶς ἐπεισήγαγον, ὡς ὑμεῖς ἀποφαίνεσθε, πλείστον παραληροῦντες καὶ τὸ ὅλον μαινόμενοι· ἀλλ' αὐτὸν εἰς ipsam uti prissam et unicam, quæ a sanctis trecen Definitionis verba illa: Licite ac rationabiliter, ponit, antecedentia vero tacet; et quænam hæc, verborum scilicet illorum, Filioque, explicationem veritatis declarandæ gratia, et imminente lunc necesshale, licite ac rationabiliter Symbolo fuisse appositum. Quid igitur? necesse est omnem explicationem et declarationem textui semper adjici, nec legi potest sine illa textus sacræ Scripturæ? An quia recitamus Symbolum sine adjectione explicationis, dicemus explanationem et declarationém textui appositam nec licite, nec rationabiliter factam? Et quis hoc dicat mentis suæ compos? Seimus decem Evangelii Joannis capita fuisse a magno Basiño commentariis illustrata; et idem integrum sacrum Evangelium à Joanne Chrysostomo declaratum, nec non a præstantissimo doctore Cyrillo, et alifs: non semper tamen illud in ecclesia legitur com enarratione. Quare si diceremus additum esse qued deerat, et supplemento perfectum quod non erat integrum, deinde caneremus Eymbolum absque addito supplemento, esset cur merito ab illo reprehenderemur. At quando factam andit explicationem declarationemque, ea vero non semper cam textu legitur, nullo sane merito ans accusat. Hoc unum est necessarium, ut sanctorum testimoniis probatum sit omne quod explanatione declaratur. Nam quidquid statuerlt synodis, per ea quæ infert addendo, non aliam definitionem condit, séd ipsam préman definitionem explicat, et explientione difatat. Quod autem hoc verum sit, audi sanctnth Maximam ita testimonium tribuentem. Is onim in compendiosa sua pro synodo Chaicedomensi apologia, cajns initium est: Quoniam nimis generoso anime, vel ut aptias dicam, ignavo, Si enim, inquit, licet verum pro veritate proloqui, omnes post Nicænam synodum a Deo. selecti Patres, omneque orthodoxorum sanctorumque omsium concilium, nullo mode aliam induxere fidei definitionem suis ipuis verbis etendo, ut vos dicitis plucimum delirantes et penitus insamientos; sed· πρῶτον καὶ μόνον τὸν ἐκ τῶν τιη Πατέρων νομοθετη θέντα βεβαίως εκύρωσαν, τρανοῦντες αὐτὸν καὶ οἷον επεξηγούμενοί τε καὶ ἐπεξεργαζόμενοι διὰ τοὺς ἐκεῖ νον καὶ τὰ ἐκείνου δόγματα πρὸς τὴν οἰκείαν κακῶς ἐκλαμβάνοντας καὶ παρεξηγουμένους δυσσέβειαν. Και μετ' εκείνων μὲν τὸ ἄζυμον σῶμα τοῦ Χρισ στοῦ λέγουσι, μεθ' ἡμῶν δὲ αὐτοῦ μεταλαμβάνειν οὐκ ἂν τολμήσατεν. Ὅτι μὲν οὖν ἐγκαλεῖ ἡμῖν, καὶ διασύρει ένεκεν τῶν ἀξύμων, οἶδεν· ὅτι δὲ ὁ Κύριος δι' ἀζύμου τὴν μυστικὴν ἐτέλεσε θυσίαν τότε, οὐκ οἶδεν, οὐδὲ ἀδιά φορον ἡγεῖται τὸ δι' ἐνζύμου ἢ δι' ἀζύμου τὴν θυ ་ tis decem et octo Patribus sancita est, firmam et catam esse volueram, dilucidantes eam, et veluti apertius anucienntas, propter eos qui illam illiusque dogmata pravic interpretationibus ad suam ipsorum detorquent impietatem. EPHES. Et cum illis quidem azymum Christi corpus esse dicunt, nobiscum vero illud ad communionem sumuere non ausint. RESP. Objurgare quidem, et detrahere nobis propter azyina novit, ignorat autem per azymum a Domitia fuisse olim peractum mysticum sacrificium; ner putat indifferens, sive per azymum, sive per fer

GREGORII MAMMÆ CP. PATRIARCHÆ mentatum confcere, sed omnia frustra esse arbi- σίαν τελεῖσθαι. 'Αλλ', ὡς οίεται, πάντα, ή τε ιερω tratur, sacerdotium, allare, Dominicam vocem: Hoc facite in meam commemorationem; et divina verba: Hoc est corpus meum; et: Hic est sanguis meus '', et reliquos ritus qui observantur, si non adsit ejusdem massæ, seu ejusdem materiæ modicum acidumque fermentum. Quod vero Dominus ac Deus noster legale Pascha prius celebrarit, deinde mysteria discipulis tradiderit, audi sanctum Patrem Chrysostomum homilia octogesima prima sic dicentem: Sed quam ob causam Pascha celebrabat? Ostendens per omnia usque ad ultimum diem, se non esse legi contrarium. Attende quid dicat: Ne legi esset contrarius, Pascha celebrabat. Num ergo perfregit legem, asservans fermentatum panem? Quod vero etiam per septem dies illo tempore fermentum non exstaret, testis erit idem sacer Chrysostomus in priorem ad Corinthios Epistolam: Dicamus, inquit, prius, cur de cunctis fnibus pella. tur fermentum; quid ergo sibi vult hoc anigma? Omni nequitia liberum oportet esse fidelem. Sicut enim ibi peribat is, apud quem repertum esset vetus fermentum, ita e nobis ille, apud quem erit nequitia. Neque enim sub legis umbra, pcense graves constituta, nobis autem haud multo graviores. Si enim domos ita repurgant, ut murium quoque cavernas rimentur, multo magis decet nos perseratari secreta animi. Cum igitur cavernas murium rimarentur, et sanctus Pater affirmet Christum ad ultimum usque diem non fuisse legi contrarium, et iileo Pascha celebrasse; certe contrarius fuisset, si Pascha celebrasset, et fermentatum servasset. Esse porro id lege vetitum, audi verba ejus præcipientis: Septem diebus azyma comedelis: die primo non erit fermentum in domibus vestris. Quicunque comederit fermentum, peribit anima illa de lorael. Et paulo post: Primo mense, quarta decima die mensis, ad vesperam comedetis azyma usque ad diem vicesimam primam ejusdem mensis ad vesperam: septem diebus fermentum non invenietur in domibus vestris: qui comederit fermentatum, peribit anima ejus de cœtu Israel ". Quod vero Christus servato legis praescripto Pascha celebrari, Judei vero nequaquam illud servarint, sed diem trans gressi fuorint, audi oris aurei Patrem homilia octogesima quarta in Joannem, dum verba illa exponit: Adducunt Jesum a Caipha in prætorium: Cur enim illuc eum duxerunt, ubi omnes congregati erant: Ut res Geret communi omnium pontifcum consensu; erat enim ille tunc pontifex, et omnes illum præstolabantur. Ita pernoctabant vigilabantque hujus rei causa: Non enim, inquit, comederunt Pascha tunc, sed propterea vigilabant. Nam post illa verba: Erat autem mane, Joannes intulit, Et ipsi non introierunt in prætorium, ut non cɩntaminarentur, sed ut manducarent Pascha ". Quid ergo ad hæc dicemus? Illud sane, quod altera die " Luc. xxi, 19; 1 Cor. xt, 24. σύνη, καὶ τὸ θυσιαστήριον, καὶ ἡ φωνὴ ἦν προήκατο ὁ Κύριος, Τοῦτο ποιεῖτε εἰς τὴν ἐμὴν ἀνάμνησιν, καὶ τὰ θεῖα βήματα, Τοῦτό ἐστι τὸ σῶμά μου, καὶ, Τοῦτό ἐστι τὸ αἷμά μου, καὶ πᾶσα τελετή, ἀργά εἰσι διὰ τὸ μὴ ἔχειν ἐκ τοῦ αὐτοῦ ὑποκειμένου, ἢ ἐκ τῆς αὐτῆς ὕλης ὀξώδη μικρὰν ζύμην. Οτι δὲ ὁ Κύριος ἡμῶν καὶ Θεὸς νομικόν Πάσχα ἐτέλεσεν, εἶτα τὰ μυστήρια δέδωκε τοῖς μαθηταίς, ἄκουσον τοῦ θείου Χρυσοστόμου ἐν ὁμιλίᾳ πα' λέγοντος· Τίνος δὴ ἕνεκεν τὸ Πάσχα ἐτέλει; Διὰ πάν των δεικνύς μέχρι τῆς ἐσχάτης ἡμέρας, ὅτι οὐκ ἔστιν ἐναντίος τῷ νόμῳ. Ορα τί φησιν· Ἵνα μη ἐναντίος γένηται τῷ νόμῳ, τὸ Πάσχα ἐπετέλει. Τί οὖν; ἐναντίον τοῦ νόμου ἐποίει φυλάττων τὸν ἔνζυ μον ἄρτον; 'Αλλ' ὅτι καὶ ἐν ἑπτὰ ἡμέραις κατ' ἐκεῖνο καιροῦ ἡ ζύμη οὐχ εὑρίσκετο, μαρτυρήσει τοῦτο πάλιν ὁ θεῖος Χρυσόστομος ἐν τῇ πρὸς Κοριν θίους πρώτῃ Επιστολή- Πρότερον είπωμεν, διὰ τί ἐκ τῶν ὁρίων πάντων ἀπελαύνεται ἡ ζύμη· τί οὖν ἐστι τὸ αἴνιγμα; Πάσης πονηρίας ἀπηλλάχθαι δεῖ τὸν πιστόν. "Ωσπερ γὰρ ἐκεῖνος ἀπόλλυται, ὅπου ἂν εὑρεθῇ παλαιὰ ζύμη, οὕτω καὶ παρ' ἡμῖν ἔνθα ἂν εὑρεθῇ πονηρία· οὐ γὰρ δήπου ἐπὶ μὲν τῆς σκιᾶς πολλή ή κόλασις, ἐπὶ δὲ ἡμῶν οὐ πολλῷ μείζων εἰ γὰρ τὰς οἰκίας οὕτω καθαίρουσιν, ὡς καὶ μυῶν ἐπὰς περιεργάζεσθαι, πολλῷ μᾶλλον ἡμᾶς τὴν ψυ χὴν διερευνᾶσθαι δεῖ. Ἐπεὶ οὖν μυῶν ὁπὰς περιειργάζοντο, ὁ δὲ ἅγιος λέγει, ὅτι μέχρι τῆς ἐσχάτης ἡμέρας, ἵνα μὴ ἐναντίος γένηται τῷ νόμῳ, τὸ Πάσχα ἐπετέλει, μᾶλλον ἂν ἐναντίος ἦν τὸ Πάσχα τελῶν καὶ τὸ ἔνζυμον φυλάττων. Οτι δὲ ὁ νόμος ἀπαγορεύει τοῦτο, ἄκουσον οὕτω προστάττοντος· φησί γάρ 'Επτὰ ἡμέρας άζυμα ἔδεσθε· ἀπὸ δὲ τῆς ἡμέρας τῆς πρώτης αφανιεῖτε ζύμην ἐκ τῶν οἰκιῶν ὑμῶν, Πᾶς ὃς ἂν φάγῃ ζύμην, ἐξολοθρευθήσε ται ἡ ψυχὴ ἐκείνη ἐξ Ισραήλ· καὶ μετά τινα - Εναρχόμενοι τῇ τεσσαρεσκαιδεκάτῃ ἡμέρα τοῦ μηνὸς τοῦ πρώτου, ἀφ' ἑσπέρας ἔδεσθε άζυμα ἕως ἡμέρας μιᾶς καὶ εἰκάδος τοῦ μηνὺς ἕως ἑσπέρας· ἑπτὰ ἡμέρας ζύμη οὐχ εὑρεθήσεται ἐν ταῖς οἰκίαις ὑμῶν. Πᾶς ὃς ἂν φάγῃ ζυμωτόν, ἐξολοθρευθήσεται ἡ ψυχὴ ἐκείνη ἐκ συναγωγής Ισραήλ. Οτι δὲ κατὰ νόμον ὁ Χριστὸς τὸ Πάσχα ἐτέλεσεν, οἱ δὲ Ἰουδαῖοι παρανόμως ἐποίησαν παραδι· βάσαντες τὸ Πάσχα, ἄκουσον τοῦ Χρυσοστόμου Πατρὸς ἐν πδ' ὁμιλίᾳ τοῦ κατὰ Ἰωάννην, εἰς τό Αγουσι τὸν Ἰησοῦν ἀπὸ τοῦ Κατάφα εἰς τὸ πραι· τώριον. Διὰ τί ἐκεῖ ἀπήγαγον αὐτὸν, ἔνθα ἅπαντες ἦταν συνηγμένοι; Ίνα μετά γνώμης πάντων ποιήσωσι τῶν ἀρχερέων· ἐκεῖνος γὰρ ἦν τότε άρχιε ρεύς, καὶ πάντες ἦσαν αὐτὸν ἀναμένοντες. Οὕτω διενυκτέρευον καὶ ἡγρύπνουν ἐπὶ τούτῳ· οὐδὲ γὰρ ἔφαγον τότε τὸ Πάσχα, φησὶν, ἀλλὰ διὰ τοῦτο ἠγρύπνουν· εἰπὼν γὰρ, ὅτι Πρωίας ἦν, ὁ Ἰωάννης ἐπήγαγεν· Οὐκ εἰσῆλθον εἰς τὸ πραιτώριον, ἵνα μὴ μιανθῶσιν, ἀλλ᾽ ἵνα φάγωσι τὸ Πάσχα. Τί οὖν ** Joan. xviii, 28. 18 Exod. All, 15 sqq. °

nem ' cons ἐστιν εἰπεῖν; Ὅτι ἐν ἑτέρᾳ ἔφαγον, καὶ τὸν νόμον comederunt, et a lege discesserunt cædis hujus ἔλυσαν διὰ τὴν ἐπιθυμίαν τὴν περὶ τὴν σφαγήν ταύ faciendæ desiderio. Neque enim Christus tempus την. Οὐδὲ γὰρ ὁ Χριστὸς παρέβη τὸν καιρὸν τοῦ Paschæ non observavit, sed illi qui nihil non audeΠάσχα, ἀλλ' ἐκεῖνοι οἱ πάντα τολμῶντες καὶ μυρίους bant, et leges innumeras perrumpebant. Cum hæc καταπατούντες νόμους. Τούτων οὕτως ἐχόντων πῶς ita se habeant, qua ratione erunt a nobis repreκατηγορήσομεν τοὺς μετὰ ἀζύμων τὴν θυσίαν τεhendendi, qui azymo sacrificant? De nobis autem λοῦντας; Περὶ δὲ ἡμῶν αὐτῶν οὕτω λέγομεν, ὅτι ipsis dicimus, ita nos accepisse, et nostram conοὕτω παρελάβομεν, καὶ οὕτω στέργομεν, ὡς οἱ ἀπό suetudinem ratam habere; et apostoli domi panem στολοι κατ' οίκον κλῶντες ἄρτον τὴν θυσίαν ἐπετέ- frangentes sacrifcium factitabant; neque usquam λουν· καὶ οὐδαμοῦ φαίνεται ὡς ἄζυμον ζητοῦντες apparet, quæsitum esse ab illis panem azymum ad τὴν θυσίαν ἐπετέλουν. Καὶ πάλιν ἐν ταῖς τῶν ἀζύ- sacrifcandum. Rursus cum dies essent azymorum, μων ἡμέραις μηδαμοῦ ἐν Ἱεροσολύμοις ἐνζύμου et fermentatus panis non esset Hierosolymis, nusεὑρισκομένου, οὐδαμοῦ πάλιν φαίνεται, ότι ένζυμον quam similiter apparet, quæsito fermentato illos αἰτοῦντες, οὕτως ἐποίουν. Ηδεισαν γάρ, ὅτι τὸ consecrasse, quod scirent materiam esse eamdem, αὐτό ἐστιν ὑποκείμενον, ὁ ἐκ τοῦ σίτου ἄλευρος. nempe farinam triticeam. Neque enim quod modi. Οὐ γὰρ διὰ τὸ μὴ ἔχειν μικρὰν ζύμην, ήδη πάντα cum non adsit fermentum, invalida jam erunt τὰ τελούμενα ἀργὰ, καὶ μάλιστα τὰ τοῦ Κυρίου βή omnia quæ ad sacrificium spectant, præsertim Doματα, ἅτινα καὶ μεταποιοῦσι τὸν ἄρτον καὶ τὸν οἶνον mini verba, quæ panem et vinum cum aqua transσὺν τῷ ὕδατι εἰς σῶμα καὶ αἷμα αὐτοῦ. Ὅτι δὲ mutant in corpus ejus et sanguinem? Quod αὐτὰ τὰ ῥήματα μεταρρυθμίζουσι τὴν ὕλην ταύτην antem verba hæc materiam illam transmutent in εἰς τὰ εἰρημένα, άκουσον τοῦ θείου Χρυσοστόμου ea quæ diximus, audi ex divino Chrysostomo in ἐν τῷ λόγῳ, οὗ ἡ ἐπιγραφὴ, Εἰς τὴν προδοσίαν τοῦ oratione, quæ inscribitur: Iu Judæ proditioἸούδα, καὶ εἰς τὸ μυστικὸν δεῖπνον τοῦ Σωτῆ et mysticam Salvatoris cœnam, et ρος, καὶ κατὰ Ἰουδαίων· ἡ δὲ ἀρχὴ τοῦ λόγου tra Judæos; orationis autem initium hoc est: Εβουλόμην, ἀγαπητοί, τῆς κατὰ τὸν πατριάρχην Volebama sane, dilectissimi, rursus patriarchae πάλιν ὑποθέσεως. Πάρεστι καὶ νῦν ὁ Χριστὸς ἐκεῖνος argumentum, etc. Adest nunc etiam Christus ipse τὴν τράπεζαν ταύτην κοσμῶν· ὁ γὰρ τὴν τράπεζαν mensam hanc ornans: qui enim tunc mensam ἐκείνην κοσμήσας τότε, οὗτος καὶ ταύτην διακοσμεί Hlam ornavit, idem nunc et hanc ipsam condecoral. νῦν. Οὐ γὰρ ἄνθρωπός ἐστιν ὁ ποιῶν τὰ προκεί- Neque enim homo est, qui facit ut proposita fant μενα γενέσθαι σῶμα καὶ αἷμα Χριστοῦ, ἀλλ' αὐτὸς corpus et sanguis Christi, sed qui pro nobis cruciὁ σταυρωθεὶς ὑπὲρ ἡμῶν Χριστός. Σχήμα πληρών fixus est, ipse Christus. Figuram tantum gerens ὁ ἱερεὺς μόνον ἔστηκε, καὶ προσφέρει τὴν δέησιν τὰ stat sacerdos, et preces offert, dum verba illa enunῥήματα φθεγγόμενος ἐκεῖνα· ἡ δὲ χάρις καὶ ἡ δύνα tial; verum gratia et efficacia Dei est, quæ operaμίς ἐστι τοῦ Θεοῦ ἡ πάντα ἐργαζομένη. Τοῦτό μου tur omnia. Hoc est, inquit, corpus meum; verba ἐστι τὸ σῶμα, φησί· τοῦτο τὸ ῥῆμα τὰ προκείμενα hæc propositam transmutant materiam. Et queniμεταρρυθμίζει. Καὶ καθάπερ ἐκείνη ἡ φωνὴ ἡ λέ admodum vox illa: Crescite et multiplicamini et γουσα· Αὐξάνεσθε, καὶ πληθύνεσθε, καὶ πληρώ- τoplete terram ", prolata quidem est semel, sed perσατε τὴν γῆν, ἐῤῥέθη μὲν ἅπαξ, διὰ παντὸς δὲ τοῦ petuis temporibus fit opus, naturam nostram ad χρόνου γίνεται έργον, δυναμοῦσα τὴν φύσιν τὴν procreationem corroborans: ita et haec vox semel ἡμετέραν πρὸς παιδοποιίαν· οὕτω καὶ αὕτη ἡ φωνὴ missa abilla divina lingua: Hoc est corpus meuni, ἅπαξ λεχθεῖσα παρὰ τῆς θείας γλώττης ἐκείνης, τὸ, in singulis altaribus per ecclesias virtute sua eficit, Τοῦτό μου ἐστι τὸ σῶμα, καθ' εκάστην τράπεζαν ut ad hanc diem et usque ad futurum ejus advenἐν ταῖς ἐκκλησίαις, ἐκείνου τοῦ ῥήματος ἡ δύναμις tum sacrificium integrum peragatur. Si ergo verba μέχρι τῆς σήμερον, καὶ ἄχρι τῆς αὐτοῦ παρουσίας hæc transmutant materiam propositam in corpus τὴν θυσίαν ἀπηρτισμένην εργάζεται. Εἰ οὖν τοῦτο et sanguinem Christi, efficiuntque ut sint treinenda τὸ ῥῆμα εἰς σῶμα Χριστοῦ καὶ αἷμα τὰ προκείμενα mysteria; mirum profecto fuerit, si perfecta ill μεταποιεί, καὶ φρικτά μυστήρια απεργάζεται, ἀδυesse non po sint, quod non adsit modicum fermenνατεῖ δὲ ταῦτα εἶναι τέλεια διὰ τὴ μὴ ἔχειν μια tum; idque cum in tali materia Christus ipse couκρὰν ζύμην, θαῦμα ἂν εἴη· καὶ ταῦτα ἐν ταύτῃ fecerit, ut probavimus. τῇ ὕλῃ τοῦ Χριστοῦ τελέσαντος, ὡς προαποδέδει κται. 'Αρ' οὐχ ἱκανὰ ταῦτα την γνώμην αὐτῶν διαδεῖ ξαι, καὶ ὅτι οὐκ ἀληθείας Έρευναν ποιούμενοι τοῖ; Λατίνοις συνῆλθον, ἣν ἐν χερσὶν ἔχοντες προδεδώκασιν, ἀλλὰ χρυσοχοῆσαι βουλόμενοι, καὶ πεπλασμένην οὐκ ἀληθῆ συστήσασθαι ἔνωσιν; 16 Gen. 1, 28. EPHES. An non satis hæc sunt ad declarandum animum eorum, quod non indagandæ veritatis studio, quam in manibus habentes prodidere, in unum cum Latinis convenere locum; sed voluntate expiscandi aurum, et fictam, non veram unionem conciliandi?

RESP. GREGORII MAMMÆ CP, PATRIARCILE ·học Ὅτι μὲν οὖν ἀληθείας ἔρευναν ποιούμενοι μᾶλ λον, διὰ ταύτης Λατίνοις γνώθημεν, πρόδηλον καὶ φανερὸν τοῖς μὴ φιλονεικεῖν ἐθέλουσι· διὰ γὰρ τῆς τῶν ἁγίων θεολογίας ή έρευνα γέγονε, καὶ οὐχ ὡς αὐτός φησιν, ὅτι προδεδώκαμεν καὶ ἦν εἴχομεν τοῦτο γὰρ καὶ ἐπὶ πάσης οἰκουμενικής συνόδου Ελέ γετο ἄν, ὅτι τὴν πρώτην πίστιν ἐάσαντες, ἑτέραν ἔσχον. ᾿Αλλ' οὐδαμοῦ τοῦτο γέγραπται, ὅτι διὰ τῆς ἐξαπλώσεως ἑτέραν πίστιν ἔσχον. Μαρτυρήσει τούτα καὶ ὁ ἐν ἁγίοις Μάξιμος ἐν τῷ προμνημονευθέντι λόγῳ αὐτοῦ· φησί γάρ· Τίνι λόγῳ καὶ πῶς τὴν ἐν Καλχηδόνι ἁγίαν σύνοδον, καίτοι πατρικαίς προδή λω; ἀποχρησαμένην φωναῖς, αιτιάσθε, καὶ ὡς ἄλλον πίστεως ὅρον εἰσάγουσαν, τῇδε κἀκεῖσε καὶ ἐγγρά, Quod nos veritatem indagaules potius, per eam conjuncti fuerimus cum Latinis, constat plane omnibus, qui contentiones non amant: nam veritatis inquisitio per sanctorum theologiam babita est, non ut ipse ait, quod et ipsam quam habebamus, veritatem prodiderimus, Alioquin hoc idem de quavis acumenica synodo dici possel, relicta videlicet prima fide, aliam esse ab iis editam. Verum hoc nusquam scriptum est, quod expla» nando novam fidem conderent. Hujus rei testis erit et sanetus Maximus in illo tractatu, cujus antea mentionem fecimus. Qua enin, inquit, ratione, et quo pacto sanctam Chalcedonensem synodum, cum illa Patrum vocibus aperte usa sit, crimina, mini? et quasi novam fidei deluuionem condide- φως καὶ ἀγράφως διαλοιδορεῖτε καὶ διασκώπτετε; rit, passim conviciis illam tum scriptis, tum diclis proscindilis? Nolile, inquit Dominus, judicare secundum facies, sed justum judicium judicate 10 Cur in una eademque materia de Patribus synodi Chalcedoneusis conquerimini, et antiquiores hoς ipso crimine liberatis? Nam si licet accusare Par tres Chalcedonensis concilii, ut aliam tidei delle nitionem promulgentes, eo quod voces adhibuerint, quæ non habentur in definitione Patrum Nicæno, rum; sequitur omnino, ut hoc idem ob eamdem causam dici possit et contra Cyrillum, et contra centum quinquaginta Patres: sed si de illis boo dici non licet, non video cur liceat de hac synodo. Quod igitur paternas seculi voces, por was unienem perfecerimus, jem demonstratum est: idcir, co nec jure nos insimulat, quod veritatem, quæ a nobis erat, prodiderimus. Sed neque auro inhian tes unionem confęcimus; nam et ipse æque ac nos constituta salaria sumehat, et nummu SUNDOrum expers non erat: quin etiam de pecumia, qua huc missa erat ed commeatum navigationis, nes non Venetiis, et menstrue que dabantur inilai, similiter et ipue accipiebat. Nescio porro, an quia saneti Eugenii depinxerit imaginem, ut eam pape ufferkel, el fermonem ad eua scripserit, in quo præter adia " Μὴ κατ' δύν κρίνητε, διὰ τὸν εἰπόντα Θεόν, ἀλλὰ την δικαίαν κρίσιν κρίνατε. Τίς ἡ ἐπὶ τῆς αὐτῆς καὶ μιᾶς ὑποθέσεως τῶν ἐν Καλχηδόνι Πατέρων Εγκλησις ὑμῶν, καὶ τίς ἡ τῶν προλαβόντων ἀνάρ βησε;; Ει γάρ ἐστι κατὰ τῆς Καλχηδονέων άλλον Εἰ αἰτιᾶσθαι πίστεως ὅρον διὰ τὰς οὐκ ἐγκειμένας τῷ ὄρῳ τῆς Νικαίων φωνάς, τοῦτό γε πάντως έψεται λέγειν διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν καὶ κατὰ Κυρίλλου καὶ κατὰ τῶν ἑκατὸν πεντήκοντα· εἰ δὲ κατ' αὐτῶν οὐκ ἔστι, πώς κατ' ἐκείνης, συνιδεῖν οὐκ ἔχω. Ὅτι ον πατρικαῖς ἑπόμενοι φωναῖς, διὰ τούτων τὴν ἔνωσιν πεποιήκαμεν ἀποδέδεικτα:· διὸ οὐδὲ δικαίω; ἔγχα λεῖ, ὅτι ἂν εἴχομεν προδεδώκαμεν· ἀλλ' οὐδὲ χρυσο χοῆσαι βουλόμενος τὴν ἔνωσιν πεποιήκαμεν· καὶ γὰρ καὶ αὐτὸς ἐμοίως ἡμῖν τὸ πεταγμένον ἐλάμβανε, καὶ τῶν χρυσίνων στατήρων οὐκ ἀμέτοχος ἦν· ἀλλὰ καὶ ἐκ τῶν σταλέντων ἐνταῦθα δι' ἐφόδια τοῦ πλοῦ, καὶ ἐν τῇ Βενετίᾳ, καὶ τὸ κατὰ μήνα διδόμενον ἐκεῖσε, ὁμοίως ἐλάμβανεν. Οὐκ οίδαμεν δε, εἰ διότι τὸν Ἅγιον Εὐγένιον ιστόρησεν, ἵνα δώσῃ τῷ πάπιες, καὶ δει προσφωνητικών έγραψε πρὸς ἐκεῖνον, γρά φων κιὰ τοῦτον Πάτερ Αβραάμ, παρον τὰς χεῖράς σου, καὶ εὐλόγησον τὰ τέκνα σου ήκοντα ἐξ έρας - καὶ μὴ λαβὼν ἀντιμισθίων τούτων, μηδὲ χρυσοχο ήσας, τὰ τοιαῦτα ἐρεύγεται. dicebat: Pater Abraham, cura manus inas, et benethe fliis tuis, qui tibί α oriente veuiunt; et nihil ex eo mercedis habuerit, nec aurum expiscatus fuerit; hujusmodi verba crucial. EPHES. Sed quemadmodum cum illis conjuncti fuerint, considerandum. Nam omne quod cum alio conjangitur, per aliquod certe medium unitur. Quod igitur ad sententiam de Spiritu sancto attinet, visi sunt illis conjungi, sancientes illum a Filio etiam suam subsistentiam habere; at calera omnia differunt, nec est inter eos quilquam unum, aut mediam, aut commune. ΚΕΡ. Nos medio ad unionem usi sumus theologia sanclorum, non refieto eo, quod autea tenebamus, ut jam satis bene perspicueque demonstratum est. 16 Joan. vil, 24. Τίνα δὲ καὶ τρόπον αὐτοῖς ἡνώθησαν, ἐπισκεπτέον. Πᾶν γὰρ τὸ ἑτέρῳ ἑνούμενον δι' ενός τινος μέσου πάντως ἐνοῦται. Τῇ μὲν οὖν δόξῃ τῇ περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἔδοξαν ἐνωθῆναι σὺν αὐτοῖς, ἀποφηνά μενοι καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τοῦτο ἔχειν τὴν ὕπαρξιν τὰ δ' ἄλλα πάντα διάφορα, καὶ οὐδὲν ἐν αὐτοῖς ἕν, οὐδὲ μέσον, οὐδὲ κοινόν. Ημεῖς διὰ μέσου ενώθημεν τῆς τῶν ἁγίων Θεο λογίας, οὐ καταλιπόντες ήν είχομεν πρότερον, ὡς προαποδέδεικται μάλα καλῶς καὶ περιφανώς κατά

non γὰρ τὰ ἄνωθεν εἰρημένη παρὰ τῶν θεοφόρων Πατέ- Nam juxta supra citatas sententias Patrum Deo ρων πᾶν τὸ ἐξαπλούμενον καὶ ἐπεξεργαζόμενον οὐκ ἀνατρέπει τὸ πρῶτον, οὐκ ἀλλοιοῖ, ἀλλ᾽ οὐδ᾽ ἀμαυ ροῖ οὐδ' ἀφανίζει, ἀλλὰ μᾶλλον συνίστησι καὶ διατρανοί, καὶ φανερώτερον καθίστησιν. Ὅτι δὲ ἀληθής ἡ περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος δόξα ἡ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, προαποδέδεικται, ὅτι τῶν μακαρίων Πατέρων ἐστὶν ἡ φωνὴ αὕτη, Μεσότητα δὲ οὐδ᾽ ὅλως ἐνοήσαμεν ἄλλην, εἰ μὴ τὴν ἀλήθειαν, ἣν καὶ Γρηγόριος ὁ Θεολόγος φησι· Μεσότητα δὲ ὅταν εἴπω, τὴν ἀλήθειαν λέγω· καὶ ἀλλαχοῦ· Ἡμεῖς δὲ τὴν μέσην ὁδὸν καὶ βασιλικὴν βαδίζοντες, ἐν ᾗ καὶ τὸ τῶν ἀρετῶν ἕστηκεν ἀκρότατον. Ταύτην μόνην την μεσότητα καὶ ἡμεῖς ἀεὶ στέργομεν κυρίως, εἰδότες ὅτι τὸ μέσ σον ἐστὶ καὶ ἐνούσιον, τὰ δὲ παρ' ἑκάτερα τοῦ μέσου κακία ἀνούσιος· καὶ οὔτε ἐκ μόνου τοῦ Πατρός, οὔτε μὴν ἐκ μόνου τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορεύεσθαι λέγομεν, ἀλλὰ τὴν μέσην ὁδὸν τῶν ἁγίων καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς, καὶ ἐξ Υἱοῦ, καὶ διὰ τοῦ l'lov. ᾿Αλλὰ δύο μὲν σύμβολα καὶ παρηλλαγμένα λέγε και πάλιν, ὥσπερ καὶ πρότερον· διτταὶ δὲ καὶ διά φοροι λειτουργίας τελοῦνται, ἡ μὲν δι᾿ ἐνζύμου Ουσίας, ἡ δὲ δι' ἀζύμου. Δύο μὲν σύμβολα οὐκ εἰσιν, οὐδὲ παρηλλαγμένα· ἐν γὰρ ἐστι τὸ τῆς πίστεως σύμβολον, ο ψάλλομεν ἡμεῖς τε καὶ Λατίνοι· οὐ γὰρ διὰ τὴν σαφήνειαν, ήν ἐδέξατο παρ' ἐκείνων, ἤδη ἄλλο σύμβολόν ἐστιν. Ει δὲ καὶ δύο ἦσαν, οὐδ' οὕτως ἂν ἐκαλοῦντο δύο· καὶ γὰρ καὶ τὸ ἐν Νικαίᾳ σύμβολόν ἐστιν ἄλλο, καὶ τὸ τῶν ἀποστόλων ἕτερον· ἀλλὰ κατὰ τὸν νοῦν οὐ δια φέρουσι, διὰ τοῦτο οὐδὲ παρηλλαγμένα. Διτταὶ δὲ λειτουργίας οὔτε εἰσὶν, οὔτε λέγονται, διότι εἰς ἐστιν ὁ σκοπὸς τοῦ τὸν ἱερέα ὑπηρέτην γενέσθαι τῆς τοι αὐτης θυσίας· καὶ ταύτην ἔχει θεμέλιον πᾶς ἱερεὺς ἀρχόμενος τῆς θείας μυσταγωγίας, την κυριακήν φωνὴν, ἣν ὁ Κύριος προήκατο Τοῦτο ποιεῖτε εἰς τὴν ἐμὴν ἀνάμνησιν, διὰ τοῦ ἐκ τοῦ σίτου ἄρτου καὶ τοῦ οἴνου καὶ τοῦ ὕδατος· ὥστε διὰ τούτων, καὶ διὰ πάσης τελετῆς, καὶ τῶν κυριακῶν θείων ῥημά των, καὶ τοῦ θυσιαστηρίου τελεῖσθαι τὸ μυστήριον, καὶ γίνεσθαι σῶμα καὶ αἷμα τοῦ Σωτῆρος Χριστοῦ, αὐτοῦ μεταποιοῦντος τῇ παντοδυνάμῳ θεότητι. Κα! αὐτὸς δὲ ὁ τίμιος ἀνὴρ ὁμολογήσει, ὅτι καὶ πρὸ τοῦ ἱεροῦ Βασιλείου καὶ τοῦ θείου Χρυσοστόμου ή τελετή τῆς θείας λειτουργίας οὐ διέλειπεν, ἀλλ' οὐ διὰ τῶν ἐκθέσεων τῶν εἰρημένων ἁγίων ἐτελεῖνο· πῶς γὰρ, μήπω γεγονότων; Καὶ πάλιν γενομένων, οὐδεὶς ἂν ἔχοι δεῖξαι, ἐν τοῖς ἑσπερίοις διὰ τῶν ἐκθέσεων των ερημένων ἁγίων ἐτελεῖτο ἡ μυστική αύτη θυσία ἀλλ' οὐδέποτε διτταὶ λειτουργίας εβρέθησαν, διότι μία ἡ διὰ τῶν θείων ῥημάτων, καὶ τοῦ σκοπού, καὶ τῆς ἔλης, καὶ τοῦ ἱερέως ὑπηρέτου τάξιν ἔχοντος, καὶ τῆς ἄνωθεν θείας χάριτος τελουμένη. Orat. de Ηicol. 1. plenorum, omne quod explanatur et latius explicatur non evertit, non immutat, non obscurat, tollit denique quod prius est, sed confirmat potius et declarat, dilucidiusque constituit. Esse porro veram de Spiritu sancto sententiam, quod Filio quoque procedat, jam probatum est evidenter, so quod scilicet hæc vox a sanctis Patribus desumipla sit. Medium vero nullum venit nobis in mentem præter veritatem: quo etiam Gregorius Theologus illain nomine vocal Medium, inquit, cum die co, veritatem dico. Et rursus alibi Nos vero, inquit, media regiaque via incedentes, in qua etiam sumınitas virtutum consistit. Hoc unum perpetuo nobis quoque medium probatur, quod proprie tale est, scimus enim medium esse rem natura constantem, extrema vero malum, quod nihil est. Itaque Spiritum sanctum neque ex solo Patro, neque ex solo Filio procedere dicimus, sed mediam tenentes sanctorum vlam, fatemur et ex Patre, et ex Fitio, sive per Filium. EPHES. Sed duo diversa Symbola nunc quoque recitantør, sicut et antea; duo quoque sunt differentia sacrificiorum genera, alterum quod pane fermentate conficitur, afterum quod azymo. RESP, Duo certe Symbola non sunt, nec diversa: nam dei Symbolum, quod nos et Latini canimus, unum est; neque enim ob declarationem, quam illi apo posuerunt, aliud propterea Symbolum est. Quod si etiam duo essent, ne tunc quidem vocarentur duo, siquidem aliud Patrum Nicænorum, aliud apostolorum Symbolum est; hæc tamen quia sensu non differant, nequaquam diversa 'vocantur. Duo quoque sacrificiorum genera nec sunt, nec dicuntur, quoniam scopus unus est, ut scilicet sacerdos fiat minister hujus sacrificii: et hoc est omni sacerdoti sacris operaturo fundamentum, Dominica vox quam protulit Dominus: Hoc facite in meam commemorationem, per triticeum panem et vinum cum aqua; ut per hæc, et ritus omnes, et sacratissima Domini verba, et altare, perficiatur mysterium, fatque corpus et sanguis Christi Salvatoris, ipsouet transmutante omnipotentis vi deilalis. Nam et ipse venerabilis Ephesius fatebitur, divinum sacrificium celebrari solitum etiam ante tempora sanctorum Basitii et Chrysostomi, non tamen eo ritu, quem ipsi exposuerunt: quinam, cam posteriores illi fuerhit? Et postquam illi modum celebrandi missam exposuere, nemo probare poterit, Occidentalem Ecclesiam eo modo fuisse usam nec tamen duo sacrificandi genera dieta unquam sunt, eo quod una sit vocum divinarum virtus, et intentio, et materia, et sacerdotis ministerio ſungentis facultas, et cœlestis gratia quæ operatur. Nam, ut supra dictum est, intentio est Orat. apologet.

GREGORII MAMMÆ CP. PATRIARCHÆ conficiendi quod dixit Dominus: Hoc facile in Καὶ γὰρ, ὡς προείρηται, ὁ σκοπός ἐστιν, ὅτι ἐ meam commemorationem, materia farina, sive panis triticeus, et vinum cum aqua, super quæ Dominus dixit: Hoc est corpus meum; et: Hic est sanguis meus; fique materia hæc semper corpus ipsius virtute ejus qui hæc transmutal. Unum est igitur hoc sacrificium, dum fiat juxta normam et præscriptum nobis a Domino traditum, ut explicatum est. De azymo vero et fermentato jam allata demonstratio est; nam sanctus Pater Chrysostomus homilia quinquagesima in Maitlanm: Credite, inquit; illa nunc etiam cana Ol, in qua et ipse accumbebat; nihil enim hæc differt ab illa, cum non homo hic, ipse vero illic sit operatus. Verum satis probatum est, quid sit de hoc mysterio sentiendum. In nostri porro olicii lectionibus, de beato Gregorio mense Martio et hoc habemus: Gregorius e medio vita sublatus, et in medium angelorum coetum evocatus. Et: Sanctus Gregorius in omni scientiarum genere et in Scripturis versatus multos a se compositos libros reliquit. Et paucis interjectis: Non humanis, inquit, ratiocinationibus et studiosa tantum eruditione conscriptos, sed per Spiritum sanctum, quemadmodum eo vita functo Petrus archidiaconus ejus narravit. Visam enim a se aiebat albam columbam, dum ille scriberet, ad os ejus advolantem, et veluti suggerentem et dictantem quæ scribebantur. Et non multo post: Aiunt autem ex hujus instituLione factum, ut quadragesimali tempore apud Romanos Missæ sacrificium integrum peragatur, quod apud illos hodieque servatur. Sed non proplerea disjuncti fuimus, neque illius avi homines duo missarvm genera dixerunt; et neque illos ipsi unquam culpavimus, neque illi nos coegerunt ad hujusmodi consuetudinem; quoniam hæc veritati fidei nihil officiunt. EPHES. Bina quoque baptismata; unum quod trina immersione confertur, alterum quod aquæ infusione a summo vertice; et unum quidem, quod chrisma etiam adhibet, alterum vero quod adhibere illud nihil prorsus necesse habet. RESP. Bina certe baptismata nemo unquam dixit, Unum quippe est sacrum baptisma, quod at in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti; et qui ita baptizatur, perfectus est Christianus. Significantur autem per Patrem, et Filium et Spiritum sanctum tres divinæ bypostases; per commune vero nomen unitas et identitas essentiæ, nec non æqualilas et inseparabilitas et indistinctio potentia trium personarum. Et quisquis ita baptizatur, ita baptismus non iteratur: quod si addito aliquo vel ablato baptizetur, tunc nec dicitur, nec est baptismus. Baptismus enim ex Deo proprie est; quemadmodum divinus Pater Chrysostomus quinquagesima in Matthæum homilia docet: Nam ninister, inquit, est sacerdos; sicut enim cum baΚύριος εἶπε· Τοῦτο ποιεῖτε εἰς τὴν ἐμὴν ἀνάμνησιν ὕλη ὁ ἐκ τοῦ σίτου άλευρος ήτοι άρ τος, καὶ ὁ οἶνος, καὶ τὸ ὕδωρ, ἐφ᾽ οἷς ὁ Κύριος εἶπε· Τοῦτό ἐστι τὸ σῶμά μου, καὶ, Τοῦτό ἐστι τὸ αἷμά μου· καὶ ἀεὶ εἰς σῶμα αὐτοῦ ἡ ὕλη γίνεται τῇ τοῦ μεταποιοῦντος αὐτὰ δυνάμει. Μία οὖν ἐστιν ἡ θυσία αὕτη, εἰ μόνον κατὰ τὸν παραδοθέντα ἡμῖν ὑπὸ τοῦ Κυρίου δρον τε καὶ λόγον τελεῖται, καθὼς ἐδηλώ σαμεν. Περὶ δὲ δι' ἐνζύμου ἢ δι᾽ ἀζύμου προαπε δείχθη· καὶ γὰρ ὁ ἱερὸς Χρυσόστομος ἐν τῇ ν όμι λίᾳ τοῦ κατὰ Ματθαῖόν φησι· Πιστεύσατε τοίνυν, ἐκεῖνο καὶ νῦν τὸ δεῖπνόν ἐστιν, ἐν ᾧ καὶ αὐτὸς ἀνέκειτο· οὐδὲν γὰρ ἐκείνου τοῦτο διενήνοχεν· οὐδὲ γὰρ τοῦτο μὲν ἄνθρωπος ἐργάζεται, ἐκεῖνο δὲ αὐτ τό;. ᾿Αλλὰ τὸ περὶ μυστηρίου ἀρκούντως ἐδείχθη. Ἐν τοῖς συναξαρίοις δὲ ἡμῶν περὶ τοῦ μακαρίου Γρηγορίου ἐν τῷ Μαρτίῳ μηνὶ καὶ τοῦτο περιέχεται· Ο Γρηγόριος ἐκ μέσου μὲν τοῦ βίου, ἐν μέσῳ δὲ τοῦ χοροῦ τῶν ἀγγέλων γενόμενος· καί· Ο όσιος Γρηγόριος πάσης σοφίας καὶ Γραφῆς ἔμπειρος πολλά συγγράμματα καταλέλοιπε· καὶ μετ' ὀλίγα· Οὐ δι' ἀνθρωπίνων συλλογισμῶν καὶ τῆς ἐν λόγοις σοφίας μόνον συντεθέντα, ἀλλὰ διὰ Πνεύματος ἁγίου, ὡς μετὰ τὴν αὐτοῦ ἐκ τοῦ βίου ἀνάλυσιν Πέτρος ὁ ἀρ χιδιάκονος αὐτοῦ ἐξηγήσατο, ἰδεῖν λέγων περιστε ρὰν λευκὴν ἐν τῷ γράφειν αὐτὸν τῷ αὐτοῦ προσεγ γίζουσαν στόματι, καὶ οἷον ἐξηγουμένην καὶ περι ορμῶσαν πρὸς τοῖς γεγραμμένοις· καὶ μετὰ βραχέα· Φασὶ δὲ, ὅτι ἐπιτελεῖσθαι λειτουργίαν τελείαν παρά Ρωμαίοις ἐν ταῖς νηστίμοις ἡμέραις οὗτός ἐστιν ὁ νομοθετήσας, ὅπερ κρατείται μέχρι τῆς σήμερον παρ' αὐτοῖς. Ἀλλ᾿ οὐ διὰ τοῦτο ἐσχίσθημεν, οὐδὲ. διττὰς λειτουργίας ὠνόμασαν οἱ τότε ὄντες· ἀλλ' οὐδ᾽ ἡμεῖς ποτε ἐκείνοις ενεκαλέσαμεν, ἀλλ' οὐδ᾽ ἡμᾶς ἠνάγκασαν οὕτω ποιεῖν. Ταῦτα γὰρ τὴν τῆς πίστεως ἀλήθειαν οὐ παραβλάπτουσιν. Διττὰ δὲ βαπτίσματα, τὸ μὲν διὰ τριττῆς καταδύσεως τελειοῦν, τὸ δὲ δι᾽ ἐπιχύσεως ὕδατος ἐκ και ρυφῆς ἄνωθεν· καὶ τὸ μὲν τῷ μύρῳ προσχρώμενον, τὸ δ' οὐδ' ὁτιοῦν αὐτοῦ χρείαν ἔχον. Βαπτίσματα δὲ δ.ττὰ οὐδέποτε ἐῤῥέθησαν. Εν γάρ ἐστι τὸ θεῖον βάπτισμα εἰς τὸ ὄνομα Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος· καὶ ὁ οὕτω βαπτιζόμε νoς τέλειός ἐστι Χριστιανός. Δηλοῖ δὲ διὰ μὲν τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος τὰς τρεῖς θεαρχικὰς ὑποστάσεις· διὰ δὲ τοῦ κοινοῦ ὀνό ματος τὸ ἓν τῆς οὐσίας καὶ ταυτὸν, καὶ τὸ ἐν τρισὶν ὑποστάσεσιν ἴσον τε καὶ ἀχώριστον καὶ ὁμοδύναμον. Καὶ ὅστις οὕτω βαπτίζεται, οὐκ ἀναβαπτίζεται. Ει δὲ μετὰ προσθήκης ἢ ἐλλείψεως βαπτίζεται, τούτη οὐ βάπτισμα λέγεται οὔτε ἐστί. Τὸ γὰρ βάπτισμα κυρίως μὲν ἐκ Θεοῦ· οὕτω γὰρ καὶ ὁ θεῖος Χρυσό στομο; ἐν τῷ κατὰ Ματθαῖον ἐν τῇ πεντηκοστῇ όμι λίᾳ φησίν· Υπηρέτη; γάρ ἐστιν ὁ ἱερεύς· ὥσπερ γὰρ ὅταν βαπτίζῃ, οὐκ αὐτός σε βαπτίζει, άλλ' δ

CONTRA EPNESIUM. Θεός ἐστιν ὁ κατέχων σου τὴν κεφαλὴν ἀοράτῳ δυ- plizat, non te ille baptizal, sed Deus est, qui tuum νάμει, καὶ οὔτε ἄγγελος, οὔτε ἀρχάγγελος, οὔτε ἄλλος τις δύναται προσελθεῖν καὶ ἄψασθαι, οὕτω καὶ νῦν ὅταν γὰρ ὁ Θεὸς ἀναγεννᾶ, αὐτοῦ μόνου ἐστὶν ἡ δωρεά. Ἐπεὶ οὖν αὐτός ἐστιν ὁ βαπτίζων Θεὸς καὶ κατέχων τὴν κεφαλὴν τοῦ βαπτιζομένου, ὥς φησιν ὁ ἅγιος, πῶς αὐτὸς φάσκει, ὅτι δύο βαπτίσματά εἰσι; Πόθεν τοῦτο λαβὼν ἔχει, τοὺς εἰ; ὄνομα Πατρὸς καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος βαπτιζομένους μὴ εἶναι τελείους Χριστιανούς; Ὅτι μὲν ἀναγκαῖόν ἐστι καὶ τὸ διὰ τριῶν κατα· δύσεων, φανερόν· οὕτω γὰρ ὑπὸ τῶν ἁγίων παρεδόθη, ὡς τὴν τριήμερον τοῦ Κυρίου ταφὴν εἰκονίζον καὶ οὕτως ἐστὶ παραδεδομένον, καὶ τὰ τακτικὰ τῶν Λατίνων οὕτω λέγουσι. Τὸ ἀναγκαῖον οὖν καὶ ἀπαραίτητόν ἐστιν ἡ ἀποταγὴ τοῦ Σατανᾶ καὶ τῆς πομτῆς αὐτοῦ καὶ τῆς λατρείας καὶ τῶν ἔργων αὐτοῦ, καὶ συνταγὴ εἰς τὸν Χριστὸν, καὶ ἡ ὁμολογία τῆς πίστεως, καὶ ἡ μετ᾿ εὐχῆς τοῦ ἐλαίου χρίσις, ἅπερ καὶ Λατίνοι ποιοῦσιν ἀπαραιτήτως. Ἀλλ᾿ οὐδ' ἡμεῖς καταδύομεν τὰ νήπια μέχρις όλης κορυφής, διότι οὐ δυνάμεθα παραγγέλλειν αὐτοῖς φυλάττειν τὴν εἰσπνοὴν καὶ ἐκπνοὴν τῆς ῥινὸς, ἵνα ταύτης φυλαττομένης καὶ ἡ δι᾽ ὤτων τοῦ ἱεροῦ ὕδατος εἴσοδος φυλάττηται· ἀλλ' οὐδὲ τὸ στόμα τοῦ νηπίου κλείειν δυνάμεθα. 'Αλλ' ἐμβάλλομεν αὐτὰ εἰς τὴν κολυμβήθραν, ὡς πάνυ ἀναγκαῖον καὶ παραδεδομένον οἱονεὶ τῆς κοι λυμβήθρας μήτραν εἰκονιζούσης, καὶ τὴν ἀναγέν νησιν διὰ τούτου δηλούσης. Καὶ ἵνα μὴ ἡ κεφαλὴ, ἔνθα ἡ τῶν αἰσθήσεων ξυνωρὶς καὶ τὸ τῆς ψυχῆς όχημα, άμοιρος γένηται τοῦ θείου βαπτίσματος, ὑποκοιλαίνοντες τὴν χεῖρα, καὶ ταύτην ἐκ τοῦ ἁγίου ὕδατο; ἐμπλήσαντες, ἐπιχέομεν ἐπάνω αὐτῆς, τὸ θεῖον ἐκφωνοῦντες όνομα, καὶ ἑκάστης υποστάσεως Ιδίωμα. Καὶ ὁ ἅγιος δὲ Ἀπολλώνιος ὀνειδισθεὶς παρά τοῦ τυράννου, ὡς ἀβάπτιστος εἴη καὶ οὐκ ἔστι Χρ:- στιανός, στὰς εἰς προσευχὴν, ὁ Θεὸς θέλων πληρο φορῆσαι αὐτὸν, τὴν δέησιν αὐτοῦ οὐ παρεῖδεν, ἀλλὰ νεφέλην πέμψας δρόσον κατέχεεν ἐπὶ τὴν κεφαλὴν αὐτοῦ. Εἰ οὖν τὸ χεόμενον ἐπὶ κεφαλῆς οὐ βάπτισμα, οὐκ ἂν οὕτως γέγονεν, ἀλλ' ἑτέρῳ τρόπῳ. Ἀλλὰ τί χρὴ λέγειν πολλὰ περὶ τούτου; Καὶ οὗτος ὁ τίμιος ἀνὴρ ἓν οἶδε τὸ βάπτισμα τό τε ἡμέτερον καὶ τὸ τῶν Λατίνων, καὶ οὐ δύο· καὶ γὰρ τρόφιμος ὢν τῆς Ἐκ caput invisibili potentia tenet; et nec angelus, nec archangelus, neque quisquam alius potest accedere et tangere, ita et nunc. Quando enim Deus regenerat, ipsius est donum solius. Cum igitur, ut sanctus Pater docet, ipse Deus sit qui baptizat, tenetque baptizandi hominis caput, quomodo iste asserit duos esse baptismos? Unde vero sumit, perfectos non esse Christianos, qui in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti baptizati sunt? Esse porro necessariam trinam immersionem, patet; nam et a sanctis hoc traditum est, neinpe ɔd significandam triduanam Domini sepulturam. Ita sane traditum est, et ritualia Latinorum ita observandum docent. Quod igitur necessarium est et nulla ratione omittendum, abrenuntiatio est Satanæ, et pomparum et cultus et operum ejus; nec non promissio, quæ Christo fit, et fidei professio, oleique cuin oratione unctio: quæ a Latinis etiam inviolabiliter observantur. Sed et nos haudquaquam immergimus infantes usque ad summum verticem; nec enim possumus illis præcipere, ut respirationem et exspirationem per nares cohibeant; ne etiam per aures sacra permeet aqua; sed neque os infantis obturare possumius. Verum eos in sacrum immittimus fontem, ut ne ¿quid valde necessarium ex traditione prætermittamus; quasi uteri imaginem referente lavacro, et regenerationem per hoc indicante. Et ne caput, in quo est sedes omnium sensuum et vehiculum animæ, sacri baptismatis fiat expers, cava manu aquam e sacro fonte haurientes, illud perfundimus, divinum invocanies nomen, et proprietatem singularum hypostaseon. Nam et sancto Apollonio, cum objectum illi esset a tyranno ut probrum, quod baptismo non ablutus, proinde non esset Christianus; fusis ab eo precibus satisfecit Deus, depre. cationem ejus benigne audiens; demissa enim nube caput ejus rore perfudit. Si igitur baptismus non perficitur perfusione capitis, non ita, sed alio modo res gesta esset. Quid multa? Unum et ipse vir egregius novit baptisma nostruin et Latinorum, non duo. Cum enim alumnus Ecclesia sit, nquam vidit Latinos iterum baptizari a nobis, veκλησίας οὐδέποτε εἶδε παρ' ἡμῶν τοὺς Λατίνους rum haec ille profert iratior; quæ autem ex averso ἀναβαπτιζομένους· ὅμως ὑπὸ ἀηδίας κινούμενος ταῦτα λέγει, καὶ οὐ χρὴ τὰ ὑπὸ ἀηδίας λεγόμενα πολυπραγμονεῖν. ᾿Αλλὰ καὶ τῷ μύρῳ τοὺς βαπτιζομένους οἱ Λατῖνοι χρίουσι, καὶ ὡς ἡμεῖς ἓν τῶν ἑπτὰ μυστηρίων τῆς Ἐκκλησίας τὴν τελετὴν τοῦ μύρου λέγουσι. Χρίουσι δὲ τοῦτο, ὅταν τελείας ἡλικίας ἐπιλάβωνται οἱ ἄνθρωποι, ἡνίκα καὶ ἀκοῦσαί τι μυστικὸν καὶ ἀποκρίνασθαι δυνατὸν κατὰ τὸν μέγαν ἐν Θεολογία Γρηγόριον. Διετὰ δὲ τὰ ἔθη πάντα καὶ πᾶσι παρηλλαγμένα, animo proficiscuntur, non sunt curiosius examinanda. Cæterum Latini etiam baptizatos inungunt chrismate; et æque ac nos credunt unctionem chrismatis esse unum de septein Ecclesiæ sacramentis. Adhibent vero illud, cum provectiori ætate sunt homines; quando, juxta eximium theologiæ doctorem Gregorium et mysticum quid audire et respondere per ætatem licet. EPIES. Instituta quoque ac mores in omnibus diLoquitur de necessitate quadamn consuetudinis, non autem absoluta. Vide Greg. libr. 1, Orat. in baptismum. PATROL. GR. CLX. ερ.

SKEGORII MAMME CP. PATRIARCH.E versa omnino suut, jejunia, et ritus ecclesia- νηστεία! τε καὶ ἐκκλησιαστικαὶ τάξεις, καὶ εἴ τι τοιstici, et similia. Quae ergo hic unio, ubi nullum patens ac manifestum apparet signum? et quomo - do uniti suut, qui sua retinere volunt? Hac enim ège snum al unionem præbuere assensum, quam - vis a Patrum traditionibus desciverint. RESP hic Nescit ergo, ut plane videtur, eximius vir, varios in hac etiam magna urbe Coustantinopolitana servari mores, jejuniorumque ac rituum ecclesiasticorum esse diversitates. Namque ante Christi Natalem sunt qui ordiuntur jejunium ex die quinto decimo Novembris; alii ex die sexto Decembris; alii ex vicesimo. Ad honorem quoque ascensionis Cbristi quidam jejunare incipiunt ex Kalendis Maii; et alia ab aliis jejunia observantur. Nam et ipso sanctæ ac magnæ Quadragesimæ tempore diebus Sabbati et Dominicæ multi vescuntur piscibus, allis quoque alii diebus; sunt etiam qui iis omnino se abstinent. Quid ergo? dicemusne ¡llos fide etiam inter se dissidere? In ritibus quoque ecclesiasticis consuetudo est varia; nam Constantinopolitana major ecclesia in celebrandis officiis alio more utitur, alio vero majora monas'eria, alio minora ad quietem accommodata, denique alio sacerdotum sæcularium Ecclesiæ. Quin et Tabennesiotæ in uno codemque cœnobio varios, J junandi psallendique modos habebant, aliis per Liduum jejunantibus, aliis per hebdomadam; et his quilem ad vesperam, illis vero de media nocte sacros hymnos canentibus: quod fiebat etiam in monasterio Acœmetorum Sanctus Simeon Stylita quadraginta dierum jejunium Bibil omnino degustans complevit; idem beatus quoque Daniel præstitit; hæc tamen nemo ad hanc diem in crimen voeavil. Jubet canon omnibus sextis feriis esse jejucandum: uos quibusdam non jejunamus; Latini vero nunquam ejus diei solvunt jejunium, nisi Natalis Domini dies contingat. Rursus præcipiente capone non esse jejunandum Sabbato, Socrates, qui fuitante synodum tertiam, In Occiduis, inquit, partibus jejunant diebus Sabbati: nec tamen qui illis fuere temporibus crimini hoc dederunt, quod scirent, varios jejuniorum, et ritúum mores uen inferre differentiam fidei. Mirum porro fuerit, cur iste vir et linguæ diversisatem, et varium indumentorum genus vitio non verterit; aut quod illi flectant genua cum adorant et orant, servantes morem antiquitatis; nos minime. Verum vox illa, quam subdit quis summopere demiretur. EPHES. At quam illi præclaram obtendunt rationem? Nunquam, inquiunt, Græcorum Ecclesia dixit, Spiritum ex solo Patre procedere, sed simpliciter ex Patre procedere; hoc autem Filium non excludil a productione: ita ut hac ratione fuerimus et Acœmeti, id est, perpetuis vigiliis Deo vacanles. οὗτον. Τίς οὖν ἡ ἕνωσις, ὅταν μὴ φανερὸν καὶ ἐπί δηλον σημεῖον ἔχῃ, καὶ πῶς ἡ ώθησαν οἱ τὰ οἰκ:72 στέργειν βουλόμενοι; Τοῦτο γάρ που καὶ συνεφώνη σὺν καὶ μὴ τοῖς ἐκ τῶν Πατέρων παραδεδομένοις ἀκολουθοῦντες. Οὐκ οἶδεν οὖν, ὡς ἔοικεν, ὁ τίμιος οὗτοι, ὅτι καὶ ἐν ταύτῃ τῇ μεγαλοπόλει διάφορα 10η ε!σί, νηστεία τε καὶ ἐκκλησιαστικαὶ τάξεις παρηλλαγμέναι. Καὶ γὰρ οἱ μὲν ἀπὸ τῆς ιδ τοῦ Νοεμβρίου ἄρχονται νησ στεύειν τὸ τεσσαρακονθήμερον· οἱ δὲ ἀπὸ τῆς ἔκτης τοῦ Δεκεμβρίου· οἱ δὲ ἀπὸ τῆς κ' καὶ ἕτεροι δὲ ἀπ' ἀρχῆς τοῦ Μαΐου διὰ τὴν ἑορτὴν τῆς Χριστοῦ ἀναλήψεως· καὶ ἄλλοι ἄλλας νηστείας. Καὶ εἰ μὲν τὰ Σάββατα καὶ τὰς Κυριακὰς τῆς ἁγίας καὶ μεγάλης Τεσσαρακοστῆς ἰχθύας ἐσθίουσιν, ἕτερο: δὲ καὶ ἄλλας ἡμέρας· ἄλλοι δὲ τούτων ἀπέχονται· τί οὖν, ἀσυμφώνου; καὶ περὶ δὲ τὴν πίστιν ἐροῦμεν; Ομοίως καὶ ἐν ταῖς ἐκκλησιαστικαῖς τάξεσι διαφορὰν ἐστιν εὑρεῖν· καὶ γὰρ ἡ καθολική Εκκλησία ἐν ταῖς φαί μῳδίαις ἄλλην τάξιν ἔχει, καὶ ἄλλην αν μεγάλα: μου ναι, καὶ ἄλλην τὰ ἡσυχαστήρια, καὶ ἄλλην αἱ κοι σμικαὶ ἐκκλησίαι. Καὶ οἱ Ταβεννητιῶται δὲ ἐν τῇ αὐτῇ καὶ μια μονῇ διαφόρους νηστείας καὶ διακό ρους ψαλμῳδίας ἐπετέλουν· κα οἱ μὲν αὐτῶν διὰ δύο ἡμερῶν ἐνήστευαν, οἱ δὲ δι᾽ ἑβδομάδος. Καὶ ε μὲν ἀφ' ἑσπέρας, οἱ δὲ ἀπὸ μέσης νυκτὸς τὴν ὑμνῳ δίαν ἐπετέλουν· ὁμοίως καὶ ἐν τῇ τῶν ᾿Ακοιμήτων Ο μονῇ. Καὶ ὁ ἅγιος δὲ Σ.μεὼν ὁ Στυλίτη; τ:33αράκοντα ἡμερῶν νηστείαν ἐπετέλεσε μηδοτιοῦν γευτά. μενο; ὁμοίως καὶ Δανιὴλ ὁ ὅσιος· ἀλλ' οὐδεὶς ταῦτα ἐνεκάλεσέ ποτε μέχρι καὶ τήμερον. Καὶ τοῦ κανό.ο; δὲ λέγοντος, τὰς Παρασκευάς πάσας νησεύειν, ἡμεῖς καταλύομεν ὅτας δῆτα καταλύομεν Λατῖνοι δὲ πάσας νηστεύουσιν, εἰ μὴ τῶν Χριστουγέννων Αμέρι τύγῃ. Καὶ πάλιν τοῦ κανόνος λέγοντος, τα Σάββατα μὴ νηστεύειν, Σωκράτης δὲ πρὸ τῆς τρίτης συνό του ὢν φησίν· Ἐν τοῖς ἑσπερίοις τὰ Σάββατα νηστεύουσιν, ἀλλ᾽ οἱ τῷ τότε ὄντες τοῦτο οὐκ ἐνεκα λεσαν· ᾔδεισαν γὰρ, ὅτι τὸ διάφορον τῶν νηστειῶν καὶ τῶν ἐθῶν διαφορὰν πίστεως οὐκ εἰσάγει. Θανμάσεις δ' ἄν τις τοῦτον, πῶς καὶ τὸ διάφορον τῆς γλώττης καὶ τὸ τῶν ἐνδυμάτων οὐκ ἐνεκάλεσεν ή πῶς ἐκεῖνοι τὸ γόνυ κλίνοντες προσκυνοῦσι καὶ προσ εύχονται κατὰ τὴν ἀρχαίαν τάξιν, ἡμεῖς δὲ οὐχ οὕτως. Αλλ' οίμαι τὸ, καὶ εἴ τι τοιοῦτον, οὕτω δή λοῦντός ἐστιν, δ καὶ παράδοξον εἶναι δοκεῖ. : Et similia, hoc sibi velle videtur, quod same 'Αλλὰ τὶς ὁ σοφὸς αὐτῶν λόγος; Ουδέποτε, φησίν, ἡ τῶν Γραικῶν Ἐκκλησία τὸ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς εκπορεύεσθαι, ἔλεγεν, ἀλλ' ὁ πλῶς, ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι· τοῦτο δὲ τὸν Υἱὸν οὐκ ἐκβάλλει τῆς ἐκε πορεύσεως· ὥστε κατὰ τοῦτο καὶ πρότερον ἦμεν Can. apost. 69, juxta Græcos. Can, apost. 66, lib. v, cap. 21.

1$1 καὶ νῦν ἐσμεν ἡνωμένοι. Φεῦ τῆς ἀνοίας! φεῦ τῆς ἡ antea, et nunc quoque simus uniti, pro hominum τυφλώσεως! Εἰ δὲ ἀεὶ ἡ τῶν Γραικών Εκκλησία το ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι ἔλεγεν, ἐξ αὐτοῦ Χριστοῦ καὶ τῶν ἱερῶν ἀποστόλων καὶ τῶν ἐν ταῖς συνόδοις Πατέρων παραλαβοῦσα, τὸ δὲ ἐκ τοῦ Υἱοῦ οὐδέποτε ἔλεγεν, οὐδὲ γὰρ παρέλαβε τούτο παρ' οὐδενὸς, τί γε ἄλλο ἢ τὸ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ἐκπου ρεύεσθαι ἔλεγεν; Εἰ γὰρ οὐκ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, δῆλον ὡς ἐκ μόνου τοῦ Πατρός. Ὅτι δὲ ἡ τῶν Γραικῶν Ἐκκλησία τὸ ἐκ μόνου οὐκ ἐκήρυττεν, οὐδὲ κηρύττει, φανερόν ἐστι, διότι τὸ ἐκ μόνου τὸ δι᾿ Υἱοῦ ἀναιρεῖ. Ταῖς πατρικαῖς οὖν παραδόσεσιν ἑπομένη, καὶ τῶν ἁγίων ἀκροωμένη λεγόντων, δι' Υἱοῦ καὶ ἐξ Υἱοῦ τὸ ἅγιον ἐκπορεύε b σθαι Πνεῦμα, καὶ τὴν ὀρθοδοξίαν ἀσπαζομένη, πώς ἂν τὸ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐφρόνει; Τὸ γὰρ ἐκ τοῦ Πατρὸς οὐ τὸ μόνον δηλοί, διότι ὁ πατέρα λέγων καὶ υἱὸν συννοεί. Φησὶ γὰρ ὁ μέγας Βασίλειος εἰς τὰ ἀντιλεγόμενα περὶ τοῦ Υἱοῦ ἐν τῇ καινῇ καὶ παλαιὰ Διαθήκῃ, ἐν ἐνὶ τῶν κεφαλαίων, οὗ ἡ ἐπιγραφὴ, Εἰ φύσει Θεός ὁ Υἱός· Πατέρα δὲ εἰπεῖν ἀδύνατον μὴ ὄντος υἱοῦ καὶ ὁ εἰπὼν πατέρα οὐχ ἁπλῶς λέγει πατέρα, ἀλλὰ τινός. Καὶ πάλιν ὁ αὐτὸς ἐν τοῖς πρὸς Ἀμφιλόχιον φησι· Παρασιωπήσας τοίνυν ὡς ὁμολογούμενον τὸ ἑαυτοῦ πρόσωπον ὁ Κύριος, εἰδέναι τὸν Πατέρα με νον φησὶ τὴν τοῦ Πατρὸς γνῶσιν κατὰ τὸ σιωπώμε νου καὶ ἑαυτοῦ εἶναι λέγων. Καὶ ὁ ἅγιος ᾿Αθανάσιος ἐν τῷ λόγῳ, οὗ ἡ ἐπιγραφή, "Οτι ἡ ἐν Νικαία σύνοδος ἑωρακυία τὴν πανουργίαν, ἡ δὲ ἀρχὴ τοῦ λόγου· Καλῶς ἐποίησας, οὕτω φησί· Καὶ τὸ τοῦ Πατρίς όνομα λέγοντες, ἐπιγινώσκομεν ἐκ τοῦ ὀνόμα τος τούτου καὶ τὸν ἐν Πατρὶ Λόγον. ῎Αρα οὐκ ἀληθῶς λέγουσιν, ὅτι τὸ τοῦ Πατρὸς ὄνομα ἐκβάλλει τὸν Υἱόν, ἀλλὰ μᾶλλον καὶ συνεισάγει. Οτι δὲ τὸ δ. Υἱοῦ ἀναιρεῖ τὸ ἐκ μόνου, ἄκουσον τῶν ἱερῶν Πατέρων τοῦτο κηρυττόντων. Φησὶ γὰρ ὁ μέγας Αθα νάσιος ἐν τῷ λόγῳ, ὅ; ἐπιγέγραπται, Ελεγχος ὑποκρίσεως τῶν περὶ Μελέτιον καὶ Εὐσέβιον· οὗ ἡ ἀρχή, "Α θρωπος καθ᾽ ὁμοίωσιν Θεοῦ γέγονεν· *Ην δὲ αδύνατον ἐν τῇ τῆς Τριάδος δόξῃ τὸ Πνεῦμα δοξάζεσθαι, μὴ προοδικῶς ἂν ἐκ Θεοῦ δι' Υἱοῦ, ἀλλὰ ποιητικῶς ἐκ Θεοῦ γεγονός, ὡς λέγουσιν· ἔτι ὁ αὐ τὸς ἐν ᾗ ἐκτίθεται διαλέξει Ορθοδόξου καὶ Μακε δονιανοῦ· Ἐὰν οὖν δειχθῇ τῆς αὐτῆς εἶναι φύσεως καὶ θεότητος τῷ Υἱῷ καὶ τῷ Πατρὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἐξ αὐτοῦ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκχυθὲν, καὶ προσκυνητὸν καὶ λατρευτὸν ἀποδειχθήσεται. Καὶ ὁ μέν γας Βασίλειος ἐν τῷ κεφαλαίῳ, οὗ ἡ ἐπιγραφὴ, ΕΙ μὴ τὸ Πνεῦμα ἐκ Θεοῦ λέγοι τις, οὐδὲ τὸν λόγον, ψημέ· Πῶς ἂν οὖν χωρίζετο τὰ ἀχώριστα, Λόγος Θεοῦ καὶ Πνεῦμα ἐκ Θεοῦ δι᾽ Υἱοῦ; Καὶ ὁ Δαμασκηνός Ἰωάννης ἐν τῷ ιγ' κεφαλαίῳ φησί· Τὸ δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἡ ἐκφαντορική του κρυφίου τῆς θεότητος δύναμις τοῦ Πατρός, ἐκ Πατρός ἐστι δι' Υιού ἐκπορευομένη, ὡς οἶδε. Καὶ τί δεῖ τοὺς κατά pistola ad Awphiłochium, num. 43. dementiam pro excæcationem! Si Græcorum Ecclesia ex Patre procedere se per dixit, a Christo ipso, et sanctis apostolis patribusque synodorum edocta; ex Filio vero nunquam dixit; hoc enim a nullo traditum accepit; quid aliud, quæsu, asserebat, quain ex solo Patre procedere? Si enim uon ex Filio certum est ex Patre solo. RESP. Ecclesiam Græcorum non affirmasse, nec af. firmare Spiritum ex solo Patre, constat ex eo quod vos, Er solo, tollit omnino vocem, Per Filium. Illa ergo paternas secuta traditiones audiensque sanctos dicentes, Spiritum sanctum procedere per Filium et ex Filio, et rectam fidem ampleclens, qua ratione sentire potuit, Spiritum sanctum ex solo Patre procedere? Modus enim dicendi, Ex Patre, non significat, Ex solo. Nam qui Patrem dicit, simul quoque Filium intelligit. Ait quippe magnus Basilius refellens ea quæ objiciuntur Filio ex novo et antiquo Testamento, capite quod inscribitur, An Filius sit natura Deus: Patrein vero dici non exsistente filio est impossibile. Et qui patrem dixit, non absolute, sed alicujus patrem dixit. Idem rursus in libro ad Amphilochiam: Nulla ergo, inquit, facta de se mentione Dominus in confesso enim erat, solum ait scire Patrem; cognitionem Patris suam quoque esse afirmans; id enim non expressum intelligitur. Εt sanctus Athanasius in sermone, cui præfixus est titulos: Quod Nicæna synodus cognita Eusebii calliditate, etc., initium vero tale, Recte fecisti: Ει Patris, inquit, nomen pronuntiantes, ex hoc nomine Verbum quoque quod in Patre est agnoscimus. Non ergo verum asserunt, qui dicunt, Patris nomine excludi Filium, cum potius per illud ipse etiam significetur. Quod vero dicendo, Per Filium, totietur illud, Ex solo, audi sancios Patres efàra id voce docentes. Magnus quippe Athanasius in tracratu, quem inscripsit: Refutationem simulationis ` Meletii et Eusebii; incipit autem hoc modo: Homo ad similitudinem Dei factus est: Atqui impossibile, inquit, esset in Trinitatis gloria Spirituon conglo - rificari, nisi esset ex Deo per Filium modo processionis, non factus vi creationis, ut ipsi aiunt. Præterea idem Athanasius, in dialogo, quem scribít inducens Orthodoxum et Macedonianum: Si ergo, inquit, ostendatur, eamdem habere naturam deitatemque, quam Pater et Filius, Spiritum qui ex ipso Patre per Filium effusus est, demonstratum quoque erit, ipsum esse adorandum et latriæ cultu prosequendum. Et magnus Basilius in capite, quod inscriptum est: Quod nisi quis dicat ex Deo esse Spiritum, nec Verbum dicęt ex Deo esse: Quomodo ergo, inquit, separentur inseparabilia, Verbum Dei, et Spiritus ex Deo per Filium? Joannes quoque

14%' Damascenus capite decimo tertio: Spiritus vero, μέρος ἁγίους τοῦτο κηρύττοντας ἀπαριθμεῖν, αὐτῆς inquit, sanctus occultæ Patris deitatis manifestativa vis, procedens est ex Patre per Filium, ut ipse novit. At quid opus est singulos enumerare sanctos, qui id apertissime pronuntiant, cum ipsa sanctá @cumenica synodus septima hoc dicat? Nam illa per Tarasium patriarcham sic ait: Credo etiam in Spiritum sanctum, qui ex Patre per Filium procedit, qui et ipse est et agnoscitur Deus. Si qui vero quod sancti dicunt, Per Filium, idem esse volunt ac, simul cum Filio procedere Spiritum, non bene hoc intelligunt. Nam sanctus Athanasius in epistola ad Serapionem, quæ incipit, Litteræ tum pietatis: In Christo, inquit, erat Spiritus, sicut Filius in Patre. Rursus ibidem: Sancta et beata Tri- nitas indivisa et unita in se est; et si quis dicat Patrem, in eo est ejus Verbum, et qui est in Filio Spiritus. In alia quoque epistola ad eumdem, quæ incipit, Fortasse miraberis: Non enitn est, inquit, exira Verbum Spiritus, sed cum in Verbo sit, per ipsum in Deo est. Ex quibus ostenditur eos qui «licunt, Spiritum procedere per Filium, hoc est cuma Filio, dissentire ab his qui prolati sunt, et cæteris qui similia dicunt, quos, ne nimium sit, omisimus. Certe enim modus iste ad unionem potius quam ad distin - ctionem spectat. Idcirco doctores Ecclesiæ non ita Joquuntur, neque ita hoc intelligunt, sed dictain distinctionem tradiderunt, imo vero præpositionum, per et ex, concordiam statuunt; et, per, significare causam omnino existimant. Ita divinus Chrysostomus homilia quinquagesima nona in Matthæum: Novit enim Scriptura, inquit, loco lujus vocis, Ex aliquo, uti hac voce, per aliquem, ut cum dicit: Possedi hominem per Deum ", non secundariam, sed primariam intelligens causam; et rursus: Nunquid non per Deum estinterpretatio eorum 14? et: Fidelis Deus per quem vocati estis in societatem Fil:i ejus s. Vides, vocem hanc, Per Filium, aperte denotare causaj, ut contradicerc nemo possit? Verum ut probetur efficacius, per et ex, ita alteram in alterius significationem migrare, ut causam significent, alios quoque sanctos audiamus. Itaque Basilius Magnus in capitulari tractatu, quem de Spiritu sancto inscripsit, cap. 5, cujus initium: Hæc sunt, quæ ab illis dicuntur, nos autem quod proposui - mus, ostendemus: Jam vero, ait, per et ex, altera in alterius sæpe locum succedit, cum altera alterius subit significatum; ut, Possedi hominem per Deum, quod perinde est, ac si diceret, Ex Deo. Et alibi.: Quæcunque præceperat Moyses Israel per mandatum Domini. Εt rursus: Nunquid non per Deum est interpretatio eorum? Per Deum enim dixit, cum dicere vellet, Ex Deo. Sanctus etiam Cyrillus in epistola ad Nestorium, quæ incipit: Intelligo quosdam falso detrahere meæ existimationi: Quoniain, • Gen. 1V, 19) De fide orthodoxa. 19 Gen. xL, 8. 19 | Cor. 1, 9. Λό τῆς ἁγίας οικουμενικῆς ἑβδόμης συνόδου τοῦτο λε γούσης; Καὶ γὰρ αὐτὴ διὰ Ταρασίου του πατριάρ χου φησί· Πιστεύω καὶ εἰς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἐκπορευόμενον, καὶ αὐτὸ Θεὸν ὄν τε καὶ γνωριζόμενον. Εἰ δέ τινες τὸ δι' Υἱοῦ τὸ μετὰ τοῦ Υἱοῦ ἢ σὺν τῷ Υἱῷ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιεν ἐκπορεύεσθαι λέγουσιν, οὐ καλῶς τοῦτο ἐννοοῦσι. Φησὶ γὰρ ὁ θεῖος ᾿Αθανάσιος ἐν τῇ πρὸς Σεραπίωνα ἐπιστολῇ, ἧς ἡ ἀρχὴ, Τὰ γράμματα τῆς σῆς ἱερᾶς διαθέσεως· Ἐν τῷ Χριστῷ ἦν τὸ Πνεῦμα, ὥσπερ ὁ Υἱὸς ἐν τῷ Πατρί· καὶ πάλιν ἐν τῇ αὐτῇ· Ἡ ἁγία καὶ μακαρία Τριὰς ἀδιαίρετος καὶ ἠνωμένη προς ἑαυτήν ἐστι, καὶ λεγομένου τοῦ Πατρὸς πρόσεστι καὶ ὁ τούτου Λόγος καὶ τὸ ἐν τῷ Υἱῷ Πνεῦμα· καὶ πάλιν ἐν ἑτέρᾳ ἐπιστολῇ πρὸς τὸν αὐτὸν, ἧς ἡ ἀρχή, Ίσως θαυμάσεις, φησίν· Οὐ γὰρ ἐκτός ἐστι τοῦ Λήγου τὸ Πνεῦμα, ἀλλ' ἐν τῷ λόγῳ ὄν, ἐν τῷ Θεῷ 3. αὐτοῦ ἐστιν. Οθεν δείκνυται, ὅτι τοῦ μετὰ τοῦ Υἱοῦ ἢ σὺν τῷ Υἱῷ τὸ Πνεῦμα ἐκπορεύεσθαι, οὐ συμφω νεῖ μετὰ τῶν προειρημένων, καὶ τῶν λοιπῶν τῶν ὡσαύτως λεγόντων, ἃ διὰ τὸ πλῆθος παρήκαμεν. Καὶ ἄλλως ὁ τρόπος οὗτος ενώσεως μᾶλλον ἐστι καὶ οὐ διακρίσεως· διὰ τοῦτο οἱ θεολόγοι τῆς Έχε κλησίας οὐ λέγουσιν οὐδὲ νοοῦσι τοῦτο οὕτως, ἀλλὰ τὴν προειρημένην διάκρισιν ἀποδιδόασι, μάλιστα τὴν, διὰ, μετὰ τῆς, ἐκ, οἴδασι συμφωνεῖν, καὶ αἰτίαν ταύτην νομίζειν ἐξ ἅπαντος, ὥς φησιν ὁ θεῖος Χρυ σόστομος ἐν τῷ κατὰ Ματθαῖον ἐν νδ' ὁμιλίᾳ· οἶδε γὰρ τὸ δι' Υἱοῦ τὸ ὑφ' οὗ λέγειν ἡ Γραφή· ὡς ὅταν λέγῃ· Ἐκτησάμην ἄνθρωπον διὰ τοῦ Θεοῦ· οὐ τὸ δεύτερον αἴτιον, ἀλλὰ τὸ πρῶτον τιθεῖσα· καὶ πάλιν Οὐχὶ διὰ τοῦ Θεοῦ ἡ διασάφησις αὐτῶν ἐστι; καὶ, Πιστὸς ὁ Θεὸς, δι' οὗ ἐκλήθητε εἰς διακονίαν. Ορᾷς τὸν δι' Υἱοῦ, πῶς αἰτίαν σημαίνει προφανώς καὶ ἀναντιρρήτως; 'Αλλ' ἵνα καὶ ἔτι βεβαιότερον δειχύῇ, ὅτι ἀντιμεθίσταται ή, διὰ τῇ, ἐκ, καὶ αἰτίαν σημαίνει, τῶν λοιπῶν ἁγίων ἀκούσωμεν. Φησὶ γὰρ ὁ μέγας Βασίλειος ἐν τῷ ούτωσί πως ἐπιγραφομένῳ περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος κεφαλαιώδει λόγῳ κεφ. ε', οὗ ἡ ἀρχὴ, Τὰ μὲν δὴ ἐκείνων τοιαῦτα, ἡμεῖς δὲ δείξομεν δ προεθέμεθα· "Ηδη δὲ πρὸς τὰ ὑπ' ἀλλή λων σημαινόμενα πολλάκις ἀντιμεθίστανται ἡ διά, καὶ ἡ, ἐκ, ὅταν ἑτέρα τῆς ἑτέρας σημασίαν ἀντιλαμΕάνῃ· οἷον, Εκτησάμην ἄνθρωπον διὰ τοῦ Θεοῦ· καὶ ἑτέρωθι· Οσα ενετείλατο Μωϋσῆς τῷ Ἰσραὴλ Για προστάγματος Κυρίου· καὶ πάλιν· Οὐχὶ διὰ τοῦ Θεοῦ ἡ διασάφησις αὐτῶν ἐστιν; ἀντὶ τοῦ ἐκ τοῦ Θεοῦ εἰπεῖν διὰ τοῦ Θεοῦ εἰρηκεν. Ὁ δὲ ἅγιος Κύριλλος ἐν τῇ πρὸ; Νεστόριον ἐπιστολή, ἧς ἡ ἀρχή, Καταφλυαρούσι μὲν, ὡς μανθάνω, τινὲς τῆς ἐμῆς υπολήψεως, φησίν· Ἐπειδὴ σάρκα λαβὼν κεχρημάτικε καὶ υἱὸς ἀνθρώπου, ἀναγκαῖον ὁμολογεῖν, ὅτι γεγέννηται κατὰ σάρκα διὰ γυναικός· καὶ μετὰ βραχέα· Ο ἐκ Θεοῦ Πατρὸς Λόγος ἐκ τῆς ἁγίας Act. 5, in litteris Tarasii.

$45 Παρθένου ἐστί· καὶ παρακατιών· Γεγέννηται καθ' inquit, assumpta carne Filius quoque hominis exstitit, necessario fatendum est secundum carnem natum esse per mulierem. Εt paulo post: Dei Patris Verbum de sancta Virgine est. Et infra: Natus est æque ac nos de muliere. Et non multo post: Dei Patris Verbum in forma sui genitoris exsistens habitavit in homine nato per mulierem. Cum igitur per et ex ita se habeant, ut alterius altera vice fungatur, et Patres Occidentales asserault, etiam ex Filio, Orientales autem per Filium et ex Filio, non est æquum illis posthabitis sumere per, quasi idem significantem atque cum. Procedentem enim cum Filio, nemio dixit sanctorum, quandoquidem modus iste, ut antea dictum est, unionis potius est quam distinctionis. Idcirco distinctionem hanc scientes, qui bene norunt philosophari de Spiritu, nunquam dixerunt Spiritum procedere cum Filio; nam si hoc scissent, certe magnus Athanasius, fons ille facultatis theologicæ, non dixisset quarto contra Arianos libro: Non coaptat Spiritus Verbum Patri, sed Spiritus potius a Verbo hoc accipit. Et in epistola ad Serapionem: In Christo erat Spiritus, sicut Filius in Patre. Et: Talem natura ordinem habet Spiritus ad Filium, qualem Pilius ad Patrem. Et Basilius Magnus, theologiæ profundum, capite ad Amphilocliam decimo septimo: ftaque sicut, inquit, Filius se habet ad Patrem, ita et Spi ritus ad Filium, juxta seriem in baptismi formula traditam; et si Fillo Spiritus coordinatus est, Filius ἡμᾶς ἐκ γυναικός· καὶ μετ' ὀλίγα· Ὁ ἐκ Θεοῦ Πα τρὸς Λόγος ἐν μορφῇ τοῦ γεγεννηκότος υπάρχων κατῴκησεν ἐν ἀνθρώπῳ γεννηθέντι διὰ γυναικός. Ἐπεὶ οὖν ἀντιμεθίσταται ή διά, τῇ, ἐκ, λέγουσι δὲ οἱ δυτικοὶ Πατέρες, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, οἱ δὲ ἀνα τολικοί, διὰ τοῦ Υἱοῦ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, οὐ δίκαιον ἐστι τούτους παριδόντας, την, διὰ, ἀντὶ τῆς, μετά, καὶ ἀντὶ τῆς, σὺν, ἐννοεῖν· τὸ γὰρ, Σὺν τῷ Υἱῷ ἐκπορευόμενον, ἢ Μετὰ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορευόμενον, οὐδεὶς τῶν ἁγίων είρηκε· διότι, ὡς καὶ προείρηται, ὁ τρόπος οὗτος ενώσεως μᾶλλον ἐστι καὶ οὐ διακρίσεως. Διὰ τοῦτο καὶ τὴν διάκρισιν ταύτην εἰδότες οἱ καλῶς ἐπιστάμενοι τὰ τοῦ Πνεύματος λέγειν, οὐ μετὰ τοῦ Υἱοῦ ἢ σὺν τῷ Υἱῷ τὸ Πνεῦμα ἐκπορεύεσθαι ἔφησαν· εἰ γὰρ τοῦτο ἔγνωσαν, οὐκ ἂν ὁ μέγας Αθανάσιος ἡ πηγὴ τῆς θεολογίας ἐν τῷ κατὰ ᾿Αρειανῶν τετάρτῳ λόγῳ ἔλεγεν· Οὐ τὸ Πνεῦμα συνάπτει τὸν λόγον τῷ Πατρὶ, ἀλλὰ μᾶλλον τὸ Πνεῦμα παρὰ τοῦ Λόγου τοῦτο λαμβάνει· καὶ ἐν τῇ πρὸς Σεραπίωνα • Εν Χριστῷ ἦν τὸ Πνεῦμα, ὥστερ ὁ Υἱὸς ἐν τῷ Πατρί· καί· Τοιαύτην φύσιν και τάξιν ἔχει τὸ Πνεῦμα πρὸς τὸν Υἱόν, οταν ἔχει ὁ Υἱὸς πρὸς τὸν Πατέρα. Καὶ Βασίλειος δὲ ὁ μέγας ὁ τῆς θεολο. γίας βυθὺς ἐν ιξ' τῶν πρὸς 'Αμφιλόχιον οὕτω φάσκει· Ως τοίνυν ἔχει ὁ Υἱὸς πρὸς τὸν Πατέρα, οὕτω καὶ πρὸς τὸν Υἱὸν τὸ Πνεῦμα κατὰ τὴν ἐν τῷ βαπ• τίσματι παραδεδομένην τοῦ λόγου σύνταξὶν· εἰ δὲ τὸ Πνεῦμα τῷ Υἱῷ συντέτακται, ὁ δὲ Υἱὸς τῷ Πα τρί, καὶ τὸ Πνεῦμα τῷ Πατρὶ δῆλον. Καὶ ἔτι 'Αθa- c vero Patri, Spiritum quoque Patri coordinatum νάσιος ἐν τῷ λόγῳ τῷ κατὰ πασῶν τῶν αἱρέσεων, οὗ ἡ ἀρχή. Τὸ προκείμενον ἀπὸ τοῦ Εὐαγγελίου, φησίν· Ομοίως καὶ ὁ μέγας Παῦλος, Εξαπέστει λεν ὁ Θεὸς τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ εἰς τὰς καρδίας ἡμῶν, κράζον, 'A66ᾷ ὁ Πατήρ καὶ αὐτ τὸς ὁ Πατὴρ λέγει διὰ τοῦ μεγάλου προφήτου· Ἐκε χεῶ ἀπὸ τοῦ Πνεύματός μου ἐπὶ πᾶσαν σάρκα καὶ προφητεύσουσι· καὶ αὐτὸς ὁ Κύριος ἐλθὼν σῶσαι τὸ γένος ἡμῶν τῶν ἀνθρώπων, αυθεντική φωνῇ εἶπεν· Ἐγὼ ἐν τῷ Πατρὶ καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐμοί· καί· Ἐγώ εἰμι ἡ ἀλήθεια· καί· Εὰν ἀπέλθω πρὸς τὸν Πατέρα μου, οὐκ ἀφήσω ὑμᾶς ὀρφα νούς, ἀλλὰ ἀποστέλλω ὑμῖν τὸν Παράκλητον τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας. Ἰδοὺ τὸ Πνεῦμα ἐν τῇ ἀλη θεία, ἡ ἀλήθεια ἐν τῷ Πατρί· ἰδοὺ ἡ Τριάς αδιαίρε. τος. Οἱ οὖν λέγοντες τήν, διὰ ἀντὶ τῆς, μετὰ, καὶ τῆς, σύν, οὐ προδήλως ἐναντίως λέγουσι ταῖς τῶν Πατέρων θεολογίαις; Ορα δὲ καὶ ἐπὶ τῆς γεννήσεως· Τὸν ἐκ τοῦ Πατρός, φησί, γεννηθέντα πρὸ πάντων τῶν αἰώνων. Μή τις ἐνταῦθα τὸν ἐκ μόνου, προστίθησιν; ἀλλ' οὐδὲν ἧττον νοοῦμεν τοῦτο, καὶ λέγομεν ἡνίκα δεήση παρ' οὐδενὸς γὰρ ἄλλου γεννᾶσθαι τὸν Υἱὸν μεμα θήκαμεν. Ὅτι μὲν ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱὸν εἶναι καὶ 2 Galat. 1, 6. 21 Juel 11, 29. 11 Juan. Σιν, 11. esse perspicuum est. Rursus hæc habet Athanasius in sermone contra omnes hæreses, cujus ini-` tium: Propositum nobis est ex Evangelio. Similiter et magnus Paulus: Misit Deus Spiritum Filii sui in curda nostra clamantemn, Abba Paler 3. Et Pater ipse per magnum prophetam ait: Effundam de Spiritu meo super omnem carnem, el propheta - bunt ". Et ipse Dominus cum ad ferendam humano generi salutem venisset, voce usus, quae majestatem Domini decebat: Ego, inquit, in Patre, et Pater in· me est ss. Et: Ego sum veritus ss; et: Si abiero ad· Patrem meum, non relinquam vos, orphanos, sed mittam vobis Paracletum Spiritum veritatis **. Ecce in veritate Spiritus: et veritas in Palre; ecce Trinitas individua. Qui ergo dicunt præpositionem per sumi loco præpositionis cum, nonne manifeste adversantur theologiæ sanctorum 2. EPHES. Hoc ipsum generationis exemplo seies ex Putre, inquit, natum ante omnia sæcula. Numquid addit quispiam, Ex solo? Nihilo tamen secius hoc intelligimus, et si quando opus fuerit, exprimimus: nam. Filium a nullo generari didicimus. RESP. Fatetur et ipse vir præstantissimus, Filium ex. ss ibid. 6. **ibid. 18; x* 26.

GREGORII MAMME CP. PATRIARCHÆ P..tre solo, licet in Symbolo non sit expressum. μὴ προσκειμένου ἐν τῷ συμβόλῳ, καὶ αὐτὸς ἡ το Ita enim se ait intelligere, et cum opus fuerit, proferre. Ita plane et nos, licet in Symbolo non sit expressum, Et ex Filio, tamen intelligimus et exprimimus, quaulo est opus; et, Per Filium, similiter. Cur ita? Quia sicut saneti Filium ex solo Patre asserunt, licet in Symbolo non dicatur, et nos ita prædicamus; ad eumdum modum illis affirmantibus, Spiritum sanctum non ex solo Patre procedere, sėd ex Patre et Filio, et ex Patre per Filium, quamvis in Symbolo non recitetur, hoc idem intelligimus et dicimus. Quod vero sanctorum Patrum theologia non doceat, ex solo Patre Spiritum sanctum procedere, Filium contra ex selo Patre generari, andi. Basilius M:1gous in confutationibus, capite, cui titulus: Quod Filius non sit creatura: Unigenitus, inquit, est Fifius, quia solus de solo generatur. Sanctus Joannes Damascenus rerum theologicarum capite decimo tertio: Pater, inquit, solius est Filii; et capite de Trinitate, quod incipit, Credimus igitur: Unigenitus vero, inquit, quia solus de solo Patre singulariter genitus est. Gregorius Theologus, oratione in Heronem: Filium, ait, vere Filium; solus enim de solo singulariter et soluminodo, neque enim etiam est Pater; tolusque Filius, et totius, et ab initio. Idem præterea oratione secunda de Filio: Unigemitus autem, inquit, non modo quia solus de solo et solummodo, sed etiam quia singulariter non mo. re corporeo. Hoc etian Maximus in dialogo cum Anomɑo dicit: Quandoquidem solus ex solo. Et Gregorius Nyssenus dum narrat, quæ revelata fuerant sancto Gregorio Thaumaturgo: Unus, inquit, Deus et Pater Verbi viventis, sapientiæ et virtutis subsistentis, figuræ ab omni æternitate exsistentis, perfecti perfectus, Filii genitor unigeniti; et unns Dominus ab uno unus. Et multos alios sanctos reperias hoc asserentes. Quod si illi Spiritum quoque ex solo Paire procedenten credidissent, utique non tacuissent; et nos licet in Symbolo non expressuin, prædicaremus, quemadmodum ex solo Patre Filium agnoscimus, dicimusque edocti ab illis. Verum neque in Symbolo, neque in scriptis sanctorum Patrum id scriptum est: imo cum de sanotts hæretici quaererent, nunquam illi, solo, dixerunt. Nam τερῶν Πατέρων συγγράμματι γέγραπται. Αλλά Basilius Magnus in opusculis contra Eunomium, capite quod inscriptum est: Cur von Alius Filii Spiritus sanctus Non, inquit, quod non sit ex Deo per Filium; sed ne Trinitas multitudo infinita censeator, injecta suspicione, ibi quoque filiorum esse Alios ut in hominibus. Objicis: Si Dei quidem imago est Filius, Filii autem Spiritus; et Filius quidem Dei Verbum, Filii vero Spiritus, cur Filii filius non est dictus Spiritus sanctus? Hoc enim usus es fortissimo ad impietatem argumento; siquidem aut Filium aut creaturam statuis intelligi Spiritum. Cum hoc idem quærerent hæretici a Gregorio Nazianzeno, ut scribit ipsemet in oratione de Spiritu sancto, Ex solo tamen Patre nec μιος ἀνὴρ ὁμολογεῖ· καὶ γὰρ οὕτω καὶ λέγει, της σὶν, ἡνίκα δεήσῃ. Καὶ ἡμεῖς μὴ προσκειμένου ν τῷ συμβόλῳ, καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, νοοῦμεν τοῦτο καὶ λέγομεν ἡνίκα δεήσῃ· ὡσαύτως καὶ διὰ τοῦ Υἱο. Διὰ τί; Ωσπερ γὰρ οἱ ἅγιοι ἐκ μόνου τοῦ Πατρός τὸν Υἱὸν λέγουσι, κἂν ἐν τῷ συμβόλῳ οὐ προσε κέηται, καὶ ἡμεῖς οὕτω κηρύττομεν· οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὐκ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ἐκτε ρεύεσθαι λεγόντων, ἀλλ' ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ, καὶ μὴ προσκειμένου ἐν τῷ συμβόλῳ, νοῦ μεν καὶ λέγεσ μεν. "Οτι δὲ τὸ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορεύεσθαι οὐ θεολογοῦσιν οἱ ἅγιοι, τὸ δὲ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱόν γεννᾶσθαι λέγουσιν, ο άκουσον· φησὶ γὰρ ὁ μέγας Βασίλειος ἐν τοῖς ἀντιῤῥητικοῖς, ἐν κεφαλαίῳ οὗ ἡ ἐπιγραφὴ, Ὅτι επ κτίσμα ὁ Υἱός· Μονογενής ὁ Υἱὸς διὰ τὸ μόνως ἐκ μόνου γεννάσθαι. Καὶ ὁ θεῖος Ἰωάννης ὁ ἐκ Δαμασκοῦ ἐκ τῷ ιγ' τῶν Θεολογικών φησί Πατήρ δὲ μόνου Υἱοῦ. Καὶ ἐν τῷ περὶ Τριάδος τοῦ αὐτοῦ θείου Δαμασκηνοῦ, οὗ ἡ ἀρχή, Πιστεύομεν τοιγαροῦν, φησί - Μονογενής δὲ, ὅτι μόνος ἐκ μόνου του Πατρὸς μόνω; ἐγεννήθη. Γρηγόριος ὁ Θεολόγο; ἐν τῷ εἰς τὸν Ηρωνά φησιν· Αληθῶς Υἱὸν τὸν Υἱόν, ὅτι μόνος καὶ μόνου καὶ μόνως καὶ μόνον, οὐ γάρ καὶ Πατὴρ, καὶ ὅλον Υἱὸς καὶ ὅλου καὶ ἀπ᾿ ἀρο χῆς. Καὶ πάλιν ὁ αὐτὸς ἐν τῷ περὶ Υἱοῦ β' λόγῳ τησί· Μονογενής δε, οὐχ ὅτι μόνο; ἐκ μόνου καὶ μόνον, ἀλλ' ὅτι καὶ μονοτρόπως οὐχ ὡς τὰ σώματ τα. Τοῦτο καὶ Μάξιμος μετὰ ᾿Ανομοίου διαλεγό μενός φησιν· Ἐπειδὴ μόνος ἐκ μόνου. Καὶ ὁ Νύ σης Γρηγόριος ἐν τῇ ἀποκαλύψει τοῦ ἁγίου Γρη γερίου τοῦ Θαυματουργοῦ φησίν· Εἰς Θεὸς καὶ Πατήρ Λόγου ζῶντος, σοφίας ὑφεστώσης καὶ δύο νάμεως ταὶ χαρακτῆρος ἀϊδίου, τέλειος τελείου, γεννήτωρ Υἱοῦ μονογενοῦς· καὶ εἰς Κύριος μόνος ἐκ μόνου. Καὶ πολλοὺς ἄλλους τῶν ἁγίων εὑρήσεις τοῦτο λέγοντας. Εἰ οὖν ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορευόμενον ᾔδεισαν, ἔλεγον ἂν, καὶ ἡμεῖς καὶ μὴ προσκειμένου ἐν τῷ συμβόλῳ ἐκηρύττομεν, ὥσπερ καὶ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱὸν ἔγνωμεν, καὶ λέγομεν παρ' αὐτῶν διδαχθέν τες. 'Αλλ' οὔτε ἐν τῷ συμβόλῳ, οὔτε ἐν τοῖς τῶν καὶ ἐρωτώμενοι παρὰ τῶν αἱρετικῶν οἱ ἅγιοι, οὐκ εἶπον ἐκ μόνου. Φησὶ γὰρ ὁ μέγας Βασίλειος ἐν τοῖς κατ' Ευνομίου, ἐν ἑνὶ τῶν κεφαλαίων οὗ ἡ ἐπι γραφή, Διὰ τί μὴ Υἱὸς τοῦ Υἱοῦ Πνεῦμα τὸ ἅγιον • Οὐ διὰ τὸ μὴ εἶναι ἐκ Θεοῦ δι' Υἱοῦ, ἀλλ᾽ ἵνα ἡ τριὰς μὴ νομισθῇ πλῆθος ἄπειρον, υἱοὺς ἐξ υἱῶν ὡς καὶ ἀνθρώποις ἔχειν ὑποπτευθεῖσα. ᾿Αλλὰ λέγεις, Εἰ Θεοῦ μὲν εἰκὼν ὁ Υἱός, Υἱοῦ δὲ τὸ Πνεῦμα· καὶ σὲ Θεοῦ μὲν Λόγος ὁ Υἱός, ῥῆμα δὲ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, διὰ τί μὴ Υἱὸς τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα εἴρηται; τού τῳ γὰρ ἐσχυροτάτῳ πρὸς τὴν ἀσέβειαν ἐχρήσω· ἢ γὰρ Υἱὸν, ἡ κτίσμα κελεύεις νοεῖν. Ταῦτα καὶ Γρη γόριος ὁ Θεολόγος παρὰ τῶν αἱρετικῶν ἐρωτώμε νοι, ὡς αὐτής φησιν ἐν τῷ περὶ τοῦ Πνεύματος

λόγῳ, οὐδ᾽ αὐτὸς εἶπεν, ἐκ μόνου Πατρός· εἰ γὰρ ipse respon:lit. Quod si hanc habuisset sententiam, οἶδεν ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον τὸ Πνεῦ με τὸ Ἅγιον, ἔλεγεν ἂν, καὶ λόγων ἀπηλλάγη πολ ἱῶν. Καὶ ᾿Αθανάσιος ὁ πολὺς τὰ θεῖα ἐν τῇ πρὸς Σεραπίωνα ἐπιστολῇ, ἧς ἡ ἀρχὴ, ἐνέτυχον καὶ τῇ νῦν γραφείσῃ, ἐπάγει ὡς ἀπὸ τῶν αἱρετικῶν ταῦ τα· Εἶτα ἐπιλέγουσιν, ὡς γράφεις, εἰ ἐκ τοῦ Υἱοῦ λήψεται τὸ Πνεῦμα, καὶ παρ' αὐτοῦ δίδοται· οὕτω γὰρ γέγραπται· εὐθὺς ἐπάγουσιν, Οὐκοῦν πάππος ὁ Πατὴρ. καὶ ἔκγονον αὐτοῦ ἐστι τὸ Πνεῦμα· εἰ οὖν ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ᾔδεισαν τὸ Πνεῦμα εἶναι οἱ ἅγιοι, ἔλεγον ἄν, ὥσπερ καὶ ἐκ μόνου τοῦ Πα τρὸς τὸν Υἱὸν ἐθεολόγησαν· ἀλλ᾽ οὐδαμοῦ τοῦτο εἶπον, καίτοι γε παρὰ τῶν κακοδόξων πολλὰ ἀναγ κασθέντες. Πόθεν οὖν ὁ τίμιος οὗτος τὸν ἐκ μόνου, ἔλαβε καὶ λέγει, οὐ συνορῶμεν· ἔδει γὰρ καὶ τοὺς τοῦτο θεολογοῦντας λέγειν, καὶ μὴ παρασιωπᾷν πρὸς γὰρ τοῦ σχίσματος οὐδεὶς τῶν ἁγίων τοῦτο εἴρηκεν. Δ.ὁ ἀρκεῖν ἡγούμεθα λέγειν καὶ μόνον, ὅτι τὸ μὲν οἱ ἅγιοι λέγουσι, τὸ δὲ οὐ λέγουσι· καὶ δ μὲν λέγουσι, καὶ μὴ προσκείμενον ἐν τῷ συμβόλῳ, λέγομεν καὶ πιστεύομεν· ὁ δὲ οὐ λέγουσιν, οὔτε φρονοῦμεν, οὔτε κηρύττομεν. Διὰ τοῦτο καὶ ὁ Δαμασκηνός Ἰωάννης ἐκ προσ ώπου τῆς Ἐκκλησίας ἁπάσης καὶ τῶν Χριστιανῶν ἁπάντων ἐκ τοῦ Υἱοῦ, φησί, τὸ Πνεῦμα οὐ λέγομεν, εἰ δὲ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα οὐ λέγομεν, δῆλον ὡ; ἐκ τοῦ Πατρὸς μόνου λέγομεν. Διὸ καὶ μικρόν ἀνωτέρω, Τὸν Υἱόν, φησὶν, οὐ λέγομεν αἴτιον· καὶ ς ἐν τῷ ἐφεξῆς κεφαλαίῳ, Μόνο; αἴτιος ὁ Πατήρ. Εἰ μὲν οὖν ὁ θεῖος Δαμασκηνό;, ἔνθα τίθησι τὸ, οὐ λέγομεν, Τὸ οὐκ ἔστιν, ἐδήλου, καλῶς ἂν εἴχομεν καὶ ἐνταῦθα νιεῖν· εἰ δὲ καὶ ἀλλαχοῦ τίθησι τὸ, Οὐ λέγομεν, οὐ διὰ τὸ μὴ εἶναι, ἀλλὰ διὰ τὸ μὴ λέγεσθαι διὰ τοὺς αἱρετικούς, πῶς ἐνταῦθα τὸ, Οὐ λέγομεν, διὰ τὸ μὴ εἶναι φρονήσομεν; "Οτι θεοτόκος ἡ ἁγία Παρ θένος αὐτοῦ οὕτω δηλοῦντος· φησὶ γὰρ ἐν τῷ οζ' κεφα λαίῳ, οὗ ἡ ἐπιγραφή. Οτι θεοτόκος ἡ ἁγία Παρθέ νος· Χριστοτόκον οὐ λέγομεν τὴν ἁγίαν Παρθένον· καὶ ἑτέρῳ λόγῳ αὐτοῦ, οὗ ἡ ἐπιγραφὴ, "Ετος ἀκρι βέστατον κατὰ τῆς θεοστυγους αἱρέσεως τῶν Νεστοριανῶν, ἡ ἀρχή, Πρὸς τοὺς Νεστορίου ὁμό φρονας, φησὶ περὶ τὸ τέλος τοῦ λόγου· Διὸ καὶ θες. τίχον τὴν ἁγίαν Παρθένον κηρύττομεν, ὡς Θεὸν κυρίως καὶ ἀληθῶς ἐξ αὐτῆς σαρκωθέντα γεννή. σασα,· Χριστοτόκον δὲ αὐτὴν ἴσμεν, Χριστὸν γὰρ ἐγέννησεν, ἀλλ' ἐπειδὴ ἐπ' ἀναιρέσει τῆς Θεοτόκου φωνῆς ὁ θεώλης Νεστόριος ταύτῃ κατεχρήσατο, οὐ Χριστοτόκον, ἀλλ' ἐκ τοῦ κρείττονος ταύτην Θεοτό κοι κατονομάζομεν. Ορᾷς ὅπως Χριστοτόκον οἶδε μὲν τὴν ἁγίαν Παρθένον, οὐ λέγει δὲ, οὐ διὰ τὸ μὴ είναι Χριστοτόκον, ἀλλὰ διὰ τὸ λέγεσθαι. Ο δε γὰρ καὶ Γρηγόριον τὸν Θεολόγον ἐν τῷ περὶ τοῦ Πνεύ ματος λόγῳ φάσκοντα· Τῶν πραγμάτων τὰ μὲν οὐκ ἔστι, λέγεται δέ· τὰ δὲ ὄντα οὐ λέγεται· τὰ δὲ De fide orthod., c. 8. ņempe Spiritum ex solo Patre procedere, dixisset hoc, et multa se verborum molestia liberassct♪ Et rerum divinarum peritissimus Athanasius, in epistola ad Serapionem, quæ incipit: Legi et Hunc a tua pietate scriptam epistolam; infert quæ ab hæreticis objiciebantur hoc modo: Deinde, nt scribis, addunt: Si ex Filio accipiet Spiritus, et ab ipso datur; sic enim scriptum est; protinus inferunt: Ergo avus Pater, et Spiritus ejus nepos. Certe si sancti Patres ex solo Patre Spiritum esse' credidissent utique, sicuti et Filium ex Patre solo affirmarunt; at nusquam dixerunt hoc, cum tamen illos vehementer urgerent ha:retici. Unde ergo vir egregius sumpserit vocem, Ex sulo, nescimus; oportebat enim auctores afferre, qui ita philosophati sint, et non silentio praeterire; cum ante schisma nullus sanctorum hoc dixerit. Idcirco satis esse arbitramur, si tantum dicamus, hoc quidem esse dictum a sanctis; illud autem minime; et nos dicere et credere quod illi dicunt, licet in Symbolo non sit expressum; quod vero ili nondicunt, nos-itidem nec sentire,nec prædicare. EPIES. Quocirca Joannes Damascenus ex persona totius Ecclesiæ et omnium Christianorum: Ex Filio, inquit non dicimus Spiritum. Si ergo etiam ex Filio non dicimus Spiritum, profecto ex Patre solo dicimus. Propterea paulo ante dixerat: Filium non· dicimus causam; et sequenti capite: Pater, inquit, solus est causa. RESP. Si sanctus Pater Damascenus ubicunque voces illas adhibet, Non dicimus, intelligeret: Non esse, possemus hic etiam recte hunc sensum admittere;- sed si alio quoque loce utitur hoe modo loquendi, Non dicimus; non quasi res non sit, sed quia propter bæreticos non profertur; cur bic illud, Non dicimus, quasi res non sit intelligamus? Id ita çsse, ipsum andi his verbis explanantem: nam cap. 77, cujus titulus est, Quod suncta Virgo sit De maler: Christiparam, inquit, non dicimus sanctam Virginem. Et in alio suo tractatu, qui inscribitur: Sermo exactissimus contra Deo invisam hæresim Nestorianorum; incipit autem sic: Ad Ne storii sequaces, hæc habet ad finem sermonis: klcirco sanctam Virginem Deiparam prædicamus, ut quæ Deum ex seipsa incarnatum vere et proprie peperit; Christiparam vero illam scimus quidem, nam Christum genuit, verum quia perditissimus Nestorius ea voce abusus est ad negandam Deiparævocem, non Christiparain, sed a potiori Deiparaın nuncupamus. Vides, agnosci quidem ab eo nomen Christiparæ, sed non usurpari, non quia Virgo Christipara non sit, sed quod ita non vocetur: non enim latebat eum, quod ait Greg. Nazianz. in oratione de Spiritu sancto: Rerum quasdam non Cap. 15.

esse, sed dici; alias esse, sed non dici; rursts οὔτε ἐστὶ, οὔτε λέγεται· τὰ δὲ ἄμφω, καὶ ἔστι καὶ λέω aliquas nec esse, nec dici; aliquas vero utrumque, et esse et dici. Sicut enim hic apertissime declaravit, non dici Christiparam propter Nestorium et sectatores ejus, non quod ea non sit; ita propter Eunomium asserentem ex solo Filio esse Spiritum: Ex Filio, inquit, Spiritum non dicimus. Si enim sentiret illum a Filio non esse, ita locutus esset de hoc, sicut ait de Filio; Filium vero nec Spiritus esse dicimus, neque de Spiritu; quemadmodum et Gregorius Nyssenus ait: Filius autem cum ex Deo sit, nec est, nec dicitur Filius Spiritus; nec relativa hæc consequentia convertitur. Notandum quoque illud: Quando enim Damascenus inquit, Ex Fi∙io non dicimus, non sistit illic sermonem, sed continuo infert, Per Filium; nam Rerum divinarum, cap. 13, Spiritus, inquit, sanctus Spiritus est ex Patre procedens, nulla enim motio sine Spiritu; Filii quoque est Spiritus, non ut ex ipso, sed ut per ipsum ex Patre procedens. Perspectum quippe erat sancto Patri, quippe ut perito Græcanici idiomatis ex præpositionem ubicunque apponitur. nihil significare anterius; sed indicare illud, unde prima origo, ibique sistere mentem auditoris; per vero, ubi ponitur, denotare omnino principiuin allud originale et primarium. Hac de causa negat sse dicendum, Ex Filio, Per Filium vero sane quam comprobat. Ex Filio, inquit, non dicimus; non dicit, Et ex Filio non dicimus, addita copulativa conjunctione et,sed Ex Filio non dicinus; nam conjunctio et, sicuti el per, quiddam etiam aliud quærit; conjunctionemque aliam et, preintelligi indicat. Et vide, ut exemplo antiquiorum doctorum et ipse dicat, Per Filium. Ait enim: Spiritus sanctus manifestativa vis occultæ Patris divinitatis, procedens est ex Patre per Filium, ut novit ipse. Rursus: ipse igitur, nempe Pater, est meus, Verbi abyssus, Verbi genitor, perque Verbum Spiriius manifestativi productor. Itaque qui dicunt prepositionem per sumi loco præpositionis cum, intelligant et fateantur hoc loco etiam, mentem, Verbi abyssum, Verki genitorem una cum Verbo producere Spiritum. Verum, ut puto, non fatebuntur. Atque hinc falsæ expositionis inventum redarguetur. Non enim frustra sanctus, ubi negasset præpositionem ex, intulit per; sed ob prædictam causam, ad refellendum scilicet Eunomium, et sequaces, qui Spiritum ex solo Filio affirmabant. Novit enim ipse Spiritum sanctum procedentem ex Patre per Filium; atque ita de eo disserit, ut patet es locis jam citatis, et ex hymnis, quos ipse Domino canit: Propitium, inquit, largire nobis Spititum a quo bonitas emanat, et ex Patre per te procedentem. Ita plane nos quoque fatemur ul Spiritus ex Filio nequaquam principaliter, sod etiam ex ipso dicatur. Fatendum quippe est, pa. ternam hypostasim esse principium et causam Filii et Spiritus; Filium vero primordiale principium haudquaquam fatebimur, nec dicemus Spiritum " γεται· ὥσπερ γὰρ ἐνταῦθα σαφέστατα ἐδήλωσε, διὰ τὸν Νεστόριον καὶ τοὺς κατ' αὐτὴν Χριστοτόκον οι λέγομεν, οὐ διὰ τὸ μὴ εἶναι· οὕτω καὶ διὰ τὸν Εὐνα μιον λέγοντα, ἐκ μόνου τοῦ Υἱοῦ εἶναι τὸ Πνεῦμα, ἐκ τοῦ Υἱοῦ, φησί, τὸ Πνεῦμα οὐ λέγομεν. Εἰ γὰρ ᾔδει ὅτι οὐκ ἔστιν, ἔλεγεν ἂν καὶ περὶ τούτου, ώσπες λέγει καὶ περὶ τοῦ Υἱοῦ, τὸν δὲ Υἱὸν οὔτε τοῦ Πνεύματος λέγομεν, οὔτε μὴν ἐκ τοῦ Πνεύματος σ ὡς καὶ ὁ Νύσσης Γρηγόριος φησιν· Ὁ δὲ Υἱὸς ἐκ τοῦ Θεοῦ ῶν, οὐκ ἔστι καὶ τοῦ Πνεύματος, ούτε ἐστὶν οὔτε λέγεται, οὐδὲ ἀντιστρέφει ή σχετική ἀκολουθία αὕτη. Σημείωσαι καὶ ἄλλως· ὅταν γάρ φησιν, Ἐκ τοῦ Υἱοῦ οὐ λέγομεν, οὐ μέχρι τούτου ἵσταται, ἀλλ᾽ εὐθὺς συνημμένως ἐπιφέρει, Διὰ τοῦ Υἱοῦ· Φησὶ γὰρ καὶ ἐν τῷ ιγ' τῶν Θεολογικῶν. Τ Πνεῦμα τὸ ἅγιον Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον, οὐδεμία γὰρ ὁρμὴ ἄνευ Πνεύματος· καὶ Υἱοῦ δὲ Πνεῦμα, οὐχ ὡς ἐξ αὐτοῦ, ἀλλ' ὡς δι' αὐτοῦ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον. Ο δε γὰρ ὁ ἅγιος άκρι βῶς, ὡς ἐπιστήμων τῆς Ἑλληνικῆς σοφίας, ὡς ὅπου ἂν τίθεται ή, ἐκ, πρόθεσις, ἀνώτερόν τι οὐ ζητεῖ, ἀλλ' ἐκεῖθεν ἔχει τὴν πρώτην ἀρχὴν, κἀκετσε ίστησι τὸν ἀκροατήν· ἡ δὲ διὰ, πρόθεσις όπου ἂν τίθεται, ἐξ ἀπαντος ἑτέραν ἐπιζητεῖ τὴν ἀρχους-, δὴ καὶ προκαταρκτικήν. Τούτου οὖν χάριν τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἀπαρνεῖται, τὸ δὲ δι' Υἱοῦ, καὶ πάνυ τίθεται. Ἐκ τοῦ Υἱοῦ οὐ λέγομεν, φησίν· οὐ γὰρ λέγει, ὅτι, Καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ οὐ λέγομεν, μετὰ τοῦ, καὶ, συμπλεκτικοῦ συνδέσμου, ἀλλ', Ἐκ τοῦ Υἱοῦ, φησίν, οὐ λέγομεν. Ο γὰρ, και, σύνδεσμος καὶ ἄλλο τι ζητεῖ, ὥσπερ καὶ ἡ, διὰ, πρόθεσις, καὶ προεπι νοούμενον ἔχει τὸν, καὶ, σύνδεσμον. Ορα δὲ τὸ Διὰ τοῦ Υἱοῦ, ὅπως ἐπόμενος τοῖς λοιποῖς πρὸ αὐτοῦ ἁγίοις λέγει· φησὶ γάρ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἡ ἐκφαντορικὴ τοῦ κρυφίου τῆς θεότητος δύναμις τοῦ Πατρὸς, ἐκ Πατρός ἐστι δι' Υἱοῦ ἐκπορευομένη, ὡς οἶδε. Καὶ πάλιν· Αὐτὸς μέν ἐστι νοῦς, ὁ Πατήρ δῆλον, λόγου άβυσσος, Λόγου γεννήτωρ, καὶ διὰ Λόγου προβολεὺς ἐκφαντορικοῦ Πνεύματος. Οἱ γοῦν λέγοντες, ότι ή, διὰ, πρόθεσις ἀντὶ τῆς, μετά, προθέσεως λαμβάνεται, καὶ τῆς, σύν, νοείτωσαν καὶ λεγέτωσαν καὶ ἐνταῦθα, ὅτι ὁ νοῦς ὁ λόγου ὢν ἄβυσσος, ὁ Λόγου γεννήτωρ μετὰ τοῦ Λόγου προβάλλει τὸ Πνεῦμα, ἢ σὺν τῷ λόγῳ προβάλλει. Αλλ᾿ οὐ θελήσουσιν, ὡς οἶμαι· καὶ ἐντεῦθεν ἡ μηχανὴ τῆς παρεξηγήσεως ἐλεγχθήσεται. Οὐ γὰρ μά την ὁ ἅγιος, ὅταν τὴν, ἐκ, πρόθεσιν ἀρνῆται, ἐπο μένως τήν, διὰ, επιφέρει, ἀλλὰ διὰ τὴν προειρημέ νὴν αἰτίαν καὶ τὸν Εὐνόμιον καὶ τοὺς κατ᾿ αὐτὸν ἀποσοβῶν, ἐκ μόνου τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα λέγοντας· οἶδε γὰρ οὗτος ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἐκπορευόμενον τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· καὶ οὕτω θεολογεῖ· δῆλον γὰρ ἐκ τῶν προειρημένων, καὶ ἐν οἷς πρὸς Κύριον ἐν ὕμνοις ψάλλει· Τεων νέμοις ἡμῖν Πνεῦμα μεταδοτικὸν ἀγαθότητος, ἐκ Πατρὸς διὰ σοῦ προερχό μενον. Οὕτω καὶ ἡμεῖς ὁμολογοῦμεν, ὡς οὐκ ἂν ἐκ τοῦ Υἱοῦ προηγουμένως λεχθείη τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἀλλὰ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ· χρεών γὰρ ὁμοία

γεῖσθαι τὴν πατρικὴν ὑπόστασιν ἀρχὴν καὶ αἰτίαν sanctum esse ex Filio, sed etiam ex Filio post Υἱοῦ καὶ Πνεύματος· τὸν δὲ Υἱὸν οὐκ ἂν ἀρχικὸν αἴτιον ὁμολογήσαιμεν, οὐδὲ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐροῦμεν, ἀλλὰ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ μετὰ τον Πατέρα, μετὰ τοῦ, καὶ, συμπλεκτικοῦ συνδέ σμού. Ο μὲν γὰρ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα λέγων ὑποψίαν παρέχει τὸν Υἱὸν ἀρχικόν αἴτιον νοεῖν. Διὰ τοῦτο καὶ ὁ θεῖος Ἰωάννης φησὶν, Ἐκ τοῦ Μοῦ τὸ Πνεῦμα οὐ λέγομεν. Ο δὲ λέγων, Το Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ, ἢ ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, προδήλως ὁμολογεῖ τὸν Πα τέρα μόνον ἀρχικόν αἴτιον τῆς τοῦ Πνεύματος ἐκπο μεύσεως· πάντα γὰρ ὅσα ἔχει ὁ γις, ἔχει λαβὼν ταῦτα παρὰ τοῦ Πατρὸς, οὐσιωδῶς δηλαδὴ καὶ φυσ:- κῶς, ὡς κυρίως Υἱὸς ἐκ κυρίως Πατρός· μᾶλλον δὲ πάντα ἔχει μετὰ τοῦ Πατρὸς, ὡς αὐτὸς ὁ Κύριός φησι, καὶ ὡς ὁ Κύριλλος ἐξηγεῖται· φησὶ γὰρ ἐν τῇ ἀπολογίᾳ τῇ πρὸς Θεοδώρητον τοῦ θ' κεφαλαίου, ἧς ἡ ἀρχή, φθάσας ἔφην, ὅτι τοῖς Νεστορίου βατταρισμοῖς, ήγουν δυσφημίαις· Εκπορεύεται μὲν γὰρ ἐκ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον κατὰ τὴν τοῦ Σωτῆρος τωνὴν, ἀλλ᾽ οὐκ ἀλλότριόν ἐστι τοῦ Υἱοῦ, πάντα γὰρ ἔχει κατὰ τοῦ Πατρός· καὶ τοῦτο αὐτὸς ἐδίδαξεν εἰπὼν περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος· Πάντα όσα έχει ὁ Πατὴρ ἐμὰ ἐστι· διὰ τοῦτο εἶπου, Εκ τοῦ ἐμοῦ λήψεται καὶ ἀναγγελεῖ ὑμῖν. Καὶ οὕτω νοοῦμεν τὸν ἅγιον Ἰωάννην συμφωνείν μετὰ τῶν λοιπῶν ἁγίων τῶν λεγόντων, Καὶ ἐκ τοῦ Γιοῦ, διὰ τοῦ Υἱοῦ, καὶ Ἐξ ἀμφοῖν. Εἰ δὲ οὐχ ὡς ἀρχικὴν αἴτιον νοοἶμεν τὸν ἅγιον φρονεῖν καὶ λέγειν, ἐκ τοῦ Υἱοῦ δὲ οὐ λέγομεν, ἀλλ᾽ ἁπλῶς καὶ ἀπολελυμένως, οὔτε πρὸς ἑαυτὸν τὸν ἅγιον συμφωνήσου μεν, οὔτε μετὰ τῶν λοιπῶν ἁγίων· τὸ γὰρ, Διὰ λόγου προβολεὺς ἐκφαντορικοῦ Πνεύματος· καὶ, Δεῖ τὸν Λόγον καὶ Πνεῦμα ἔχειν, ὡς ἐν τῷ ζ' τῶν Θεολογικών φησιν, οὐ συγχωρεῖ, ὅλως μὴ εἶναι καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ἢ διὰ τοῦ Υἱοῦ. Τοῦτο δὲ καὶ Κύριλλος ὁ θεῖος παρίστησιν εἰ; τό· "Οταν ἔλθῃ ὁ Παράκλη τος φησί γάρ Ὥσπερ γάρ ἐστιν ἴδιον τὸ Πνεῦμα τοῦ Υἱοῦ φυσικῶς, ἐν αὐτῷ τε ὑπάρχον, καὶ δι' αὐτ τοῦ προϊόν, οὕτω καὶ τοῦ Πατρός· οἷς δὲ τὸ Πνεῦμα κοινόν, τούτοις εἴη δήπου πάντως ἂν καὶ τὰ τῆς οὐ σίας οὐ διωρισμένα. Τὸ δὲ, Μόνος αἴτιος ὁ Πατήρ, ἐν τοῖς παλαιοτάτοις τῶν βιβλίων οὐχ εὑρίσκεται ἀλλ' ἡμεῖς καὶ τοῦτο δεχόμεθα, καὶ καλῶς ἔχειν λέ γομεν· καὶ γὰρ πάντα ὅσα ἔχει ὁ Υἱός, πρὸς τὴν πρώτην αἰτίαν τὸν Πατέρα ἀνάγονται, καθὼς καὶ ὁ μέγας Βασίλειος ἐν τῷ πρὸς Ἀμφιλόχιον, περὶ τοῦ μὴ ἀγνοεῖν τὴν ἡμέραν του τέλους τὸν Κύριον, οὕτω φησίν· Οὕτω καὶ οὐδείς οἶδε τὴν ἡμέραν τοῦ τέλους, εἰ μὴ ὁ Πατήρ μόνος, την πρώτην εἴδησιν τῶν τε ὄντων τῶν τε ἐσομένων ἐπὶ τὴν Πατέρα ἀνάγοντος τοῦ Υἱοῦ, καὶ διὰ πάντων τήν πρώτην αἰτίαν τοῖς ἀνθρώποις ὑποδεικνύοντο;, εἰρῆσθαι νομίζομεν. Καὶ Γρηγόριος ὁ Θεολόγος ἐν τῇ τῆς εὐαγγελικής περι » Jɛau. xvi, 15. Orat. 2 in Filium. " Patrem, apposita et conjunctione copulativa. Nam qui Spiritum ex Filio dicit, suspicionem dat, Filium a se intelligi primarium principium. Idcirco sanctus Joannes, Spiritum, inquit, ex Filio non dicimus. Qui vero dicit Spiritum ex Patre per Filium, sive ex Patre et ex Filio, aperte fatetur solum Patrein esse primordiale principium productionis sancti Spiritus. Nam omnia quæ habet Filius, accepta refert Palri, essentialiter nimirum et naturaliter, ut proprie Filius proprie d cti Patrisimo vero cum Patre habet omnia, ut ipse Dominus ait, et Cyrillus exponit. Is enim, in responsione ad Theodoretum pro nono capite, quæ lucipit: Jam dixi, contra Nestorii nugas, hoc est blasphemias: Procellit quidem, inquit, Spiritus sanctus ex Deo Patre juxta vocem Salvatoris, sed non est alienus a Filio, nam omnia cum Patre bet; et hoc ipse docu't, de Spiritu sancto dicens: Omnia quacunque habet Pater, mea sunt; propterea dixi, quia de meo accipiet, et annuntiabit vobis ". Atque ita intelligimus sanctum Joannem convenire cum cæteris sanctis dicentibus: Et ex Filio, Per Filium, et ab utroque. Quod si intelligamus non eo sensu dictum esse a sancto, Ex Filio vero non dicimus: ut primarium negaret princi. pium, sed simpliciter et absolute: neque sibi constantem, neque cum reliquis sanctis consentientem Patrem hunc statuemus. Illud enim: Per Verbum Spiritus manifestavi, productor; et: Oportet Verba non deesse Spiritum, ut septimo rerum divinarum capite ait: nullo modo permittunt, ut Spiritus non sit etiam ex Filio, vel per Filium. Hoc idem sanctus Cyrillus ostendit, explanans illud: Cum venerit Paracletus. Ait enim: Nam quemadmodum proprius Filii est Spiritus naturaliter, cum in ipso sit, et per ipsum procedat, ita et Patris: quibus autem communis est Spiritus, illorum certe substantia non potest esse distincta. Cæterum enuntiatum illud: Solus Pater est causa, in velustissimis libris non habetur; nos vero hoc etiam admittimus, atque ut recte dictum approbamus. Nam omnia quæ habet Filius, ad primam causam, học est ad Patrem referuntur; quemadmodum testaturi et magnus Basilius in epistola ad Amphilochium: Quo non sit ignota Domino ultima dies, per hæc verba Ita et nemo diem novissimum novit, nisi solus Pater dictum putamus, quia Filius tribuit Patri primam rerum præsentium futurarumque cognitionem, el primam causam hominibus per omnia patefacit. Gregorius quoque Theologus exponens locum evangelicum, sic ait: Ut singula quidem alia, sic etiam rerum potissimarum notitia referatur ad causam, et Genitori honos habeatur. Videtur porro mihi, si quis ita legat, ut quidam

GREGORII MAMMÆ CP. PATRIARCHÆ e nostris studiosus, haudquaquam contennendus κοπῆς ἐξηγήσει οὕτω φησίν· ὥσπερ τῶν ἄλλων ἔχε sensus Filio scilicet non aliter esse notum illum diem et horam, ac illa sint nota Patri. Na» quid colligitur? Quoniam Pater novit, ideirco et Filius, cum certum sit, hoc a nullo alio sciri et capi posse, quam a natura divina. Creaturarum quoque causalitatem, cum sit illaruin Filius etiam conditor et opifex, Basilius Magnus ad Patrem refert. Nam octavo capite libri ad Amphilochium hæc habet: Ait enim ad Deum et Patrem Dominus: Omnia mea sua sunt, quod illi accepta referatur causalitas creaturarum, et tua men 1, quod inde illi proveniat vis et facultas creandi: quorum autem virtus equalis est, erit plane etiam operatio æqualis; Christus enim Dei virtus et Dei sapientia; atque ita omnia per ipsum facta sunt. Idem præterea Basilius in opusculis, quibus confutat Eunomium egregie admodum ostendit arguens quod ille soli Un'genito tribuerit causam, Patrique illam denegaret, et creaturam Filii diceret Spiritum. Itaque sanctus non soli Filio, sed Patri quoque tribuendam causalitatein astruens: illud vero, inquit, quis plane ignorat, nullam Filii operationem esse a Patre sejunctam, nec esse omnino quidquam, quod Filius habeat, alienum a Patre? Omnia enim, inquit, mea tua sunt, et tua mea. Quomodo igitur soli Unigenito ascribit causalitatem Spiritus, atque ad deprimendanı ejus naturam creaturis illum adnumerat? Si igitur hæc dicit ad constituenda duo principia sibi invicem opposita, cumn Manichæo et Marcione pessum ibit: sed si res omnes ab una causa pendere vult, quod factum a Filio dicitur, ad primam causam refertur. Ut licet omnia producla credamus per Deum Verbum, Deo tamen universorum integrum illud reservemus, ut ipse sit rerum omnium causa. Atque ita intelligimus credimusque a sancto quoque Maximo causalitatem reduci ad Patrem. τοῦ Θεοῦ Λόγου πιστεύωμεν, ἀλλὰ τὸ πάντων αἴτιον νοοῦμεν καὶ πιστεύομεν καὶ τὸν ἱερὸν Μάξιμον πρὸς EPHES. Quid præterea? Latinos, inquit, nunquam habvimus ut hæreticos, sed tantum schismaticos. Sumpserunt autem hoc ab iis ipsis Latinis; nam illi nos vocant schismaticos, nihil babentes, cur nos de nostra accusent sententia, sed quoniam a debita illis, ut putant, descivinus obedientia. An vero sit æquum, a nobis etiam idem illis præstari, et accusandi non sint de sententia ipsi sua, considerandum. RESP. Ita est, illi nos vicissim vocabant schisinaticos. Quid enim culparent in nobis + orthodoxi orthoGoxis? Si enim vere in fide illi errarent, schismaticos, sed bæreticos nos vocarent. Nam ** Joan. xvi, 10. Orat. 2 contra Eunomium. non στον, οὕτω δὴ καὶ ἡ γνῶσις τῶν μεγίστων ἐπὶ τὴν αἰτίαν ἀναφερέσθω τιμῇ τοῦ γεννήτορος. Δοκεῖ ἐξ μαί τις μηδ' ἂν ἐκείνως ἀναγνούς, ὡς τῶν καθ' ἡμᾶς φιλολόγων τις, μικρὸν ἐννοῆσαι, ὅτι οὐδὲ ὁ Υἱὸς ἄλο λως οἶδε τὴν ἡμέραν ἢ τὴν ὥραν ἢ ὡς ὁ Πατήρ· τὸ γὰρ συναγόμενον ὁποῖον; Ἐπειδὴ ὁ Πατήρ γενε σκει, διὰ τοῦτο καὶ ὁ Υἱός· ὡς δῆλον, ότι μηδενὶ γνωστὸν τοῦτο, μηδὲ ληπτὸν, πλὴν τῆς πρώτης φύσ σεως. ᾿Αλλὰ καὶ τῶν δημιουργημάτων ὁ μέγας Βα σίλειος τὴν αἰτίαν, ὧν καὶ ὁ Υἱὸς δημιουργός τε καὶ αἴτιος ὑπάρχει, ἐπὶ τὸν Πατέρα αναφέρει φησί γάρ πρὸς τὸν Θεὸν καὶ Πατέρα ὁ Κύριος, καθώς φησι Βασίλειος ὁ Μέγας ἐν τῷ η' τῶν πρὸς Ἀμφιλόχιον Τὰ ἐμὰ πάντα σά ἐστιν, ὡς ἐπ' αὐτὸν τῆς ἀρχῆς τῶν δημιουργημάτων ἀναγομένης· καὶ τὰ σὰ ἐμά, ὡς ἐκεῖθεν αὐτῷ τῆς αἰτίας τοῦ δημιουργεῖν καθηκούσης. ἂν δὲ ἡ δύναμις ἴση, ἴτη που πάντως καὶ ἡ ἐνέργεια - Χριστὸς γὰρ Θεοῦ δύναμις καὶ Θεοῦ σο φία· καὶ οὕτω πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο. Ὁ αὐτὸς δὲ Βασίλειος μάλα καλῶς παρίστησιν ἐν τοῖς κατ' Εύνομίου ἀντιῤῥητικοῖς, ἐλέγχων ἐκεῖνος, ὅπως τὴν αἰ τίαν μόνον τῷ Μονογενεῖ ἐτίθει, ἀφαιρῶν ταύτην ἐκ τοῦ Πατρὸς, καὶ ποίημα τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα λέγων, Ο ἅγιος πιστούμενο;, ὡς καὶ ὁ Πατήρ ἐστιν αἴτιος, καὶ οὐ μόνος ὁ Υἱὸς, φησίν· Ἐκεῖνο δὲ τίνι τῶν ἁπάντων ἄδηλον, ὅτι οὐδεμία ενέργεια τοῦ Υἱοῦ ἀπο τετμημένη ἐστὶ τοῦ Πατρὸ;, οὐδ᾽ ἔστι τι ἐν τοῖς οὖσι τῷ Υἱῷ ὑπάρχον, ὁ τοῦ Πατρός ηλλοτρίωται; Πάντα γάρ, φησί, τὰ ἐμὰ τὰ ἐστι, καὶ τὰ σὰ ἐμά Πῶς οὖν τοῦ Πνεύματος τὴν αἰτίαν τῷ Μονογενεί μόνῳ προστίθησι, καὶ κατηγόρημα της φύσεως απο τοῦ τὴν τούτου λαμβάνει δημιουργίαν; Εἰ μὲν οὖν δύο ἀρχὰς ἀντιπαρεξάγων ἀλλήλαις ταῦτά φησι, μετὰ Μανιχαίου καὶ Μαρκίωνος συντριβήσεται εξ δὲ μιᾶς ἐξάπτει τὰ ὄντα, τὸ παρὰ τοῦ Υἱοῦ γεγεντ σθαι λεγόμενον πρὸς τὴν πρώτην αἰτίαν τὴν ἀναφο ρὰν ἔχει. Ὥστε κἂν πάντα εἰς τὸ εἶναι παρήχθαι διὰ εἶναι τὸν Θεὸν τῶν ὅλων οὐκ ἀφαιρούμεθα. Καὶ οὕτω τὸν Πατέρα ἀναφέρειν τὴν αἰτίαν. Τί ἔτι; Οὐδέποτε, φησί, τους Λατίνους ὡς αἱρε:: κοὺς εἴχομεν, ἀλλὰ μόνον Σχισματικούς. Τοῦτο μὲν οὖν παρ' αὐτῶν ἐκείνων ειλήφασι· σχισματικούς γάρ ἡμᾶς ἐκεῖνοι καλοῦσιν, οὐδὲν ἡμῖν ἐγκαλεῖν ἔχοντες περὶ τὴν ἡμετέραν δόξαν, ἀλλ' ὅτι τῆς ὑποταγῆς αὐ τῶν ἀπεσχίσθημεν, ἣν ὀφείλομεν, ὡς ἐκεῖνοι νομί ζουσιν. Εἰ δὲ καὶ ἡμᾶς τοῦτο δίκαιον ἐκείνοις ἀντιχαρίζεσθαι, καὶ οὐδὲν αὐτοῖς ἐγκαλοῦμεν περὶ τὴν δόξαν, σκεπτέον. Ὅτι μὲν οὖν κἀκεῖνοι Σχισματικοὺς ἡμᾶς ἔλεγον, ἀληθές· τί γὰρ ἂν καὶ εἶχον ἡμῖν ἐγκαλεῖν ἀρθοδ ξοις οὖσι, κἀκεῖνοι † ὀρθόδοξοι ὄντες; Εἰ γὰρ κυρίως κακόδοξοι ὑπῆρχαν, οὐ Σχισματικοὺς ἡμᾶς ἐκάλουν

ἀλλ' αἱρετικοὺς, διότι πάντες οἱ αἱρετικοὶ τοῦ; ὀρθο- omnes heretici orthodoxos non schismaticos, sed δόξους αἱρετικοὺς ἀπεκάλουν καὶ οὐ Σχισματικούς· καὶ ἡμεῖς δὲ αἱρετικοὺς ἐκείνους οὔτε νομίζομεν, οὔτε λέγομεν· εἰ γὰρ αἱρετικοὺς εἴχομεν, οὐκ ἂν ὁ αὐτῶν πάππας μακαριώτατος καὶ ἁγιώτατος καὶ ἄκρος ἀρχιερεὺς παρὰ τῆς ἡμετέρας Εκκλησίας ἐτιυλογραφεῖτο· τοὺς γὰρ κακοδόξους μετὰ τὴν τοσούτ του καιρού παρίππευσιν οὐχ οὕτω γράφουσιν οἱ όρο θόδοξος. † Ορθοδόξους ἐκείνους λέγει τους Γραικούς, οἷς οὐχὶ τῷ ἀποκλείειν τὸν Υἱὸν τῆς προβλητικής δυνά μεως, ἀλλὰ διὰ τὸ νομίζειν διαρχίαν ὑπὸ τῶν Λατί νων δογματίζεσθαι, ύποπτος ἦν ἡ πρὸς ἐκείνους ἔνωσις· ὡς ἔστιν ἰδεῖν ἐν τῷ ὄρῳ τῆς ἐν Φλωρεντία συνόδου, καὶ οἵτινες ἑτοίμως εἶχον ὑπὸ οἰκουμενικῆς διορθωθῆναι συνόδου, Τὴν μὲν αἰτίαν τοῦ σχίσματος ἐκεῖνοι δεδώκασι, τὴν προσθήκην εξενεγκόντες ἀναφανδόν, ἣν ὑπ' ἐδόντα πρότερον ἔλεγον· ἡμεῖς δὲ αὐτῶν ἐσχίσθημεν πρότερον, μᾶλλον δὲ ἐσχίσαμεν αὐτοὺς καὶ ἀπεκά ψαμεν τοῦ κοινοῦ Ἐκκλησίας σώματος. hæreticos vocare consueverunt. Nos quoque illos nec hæreticos habemus, nec vocitamus; nam si hæreticos haberemus, certe nostra Ecclesia eorum pontificem beatissimi summique pontificis titulis non insigniret: prave enim in fide sentientes post tantum temporis decursum orthodoxi his nominibus non insigniunt. † Orthodoxos vocat Græcos illos qui, quod a Latinis duo poni crederent principia, suspectam habebant unionem illorum, non quod Filium excluderent a principio Spiritus sancti, ut videre licet in definitione concili Florentini, quodque parati essent ab Ecclesia corrigi. EPIIES. Causam certe schismatis illi dederunt, additamento palam apposito, quod antea clam mussitabant. Ipsi vero non ab iis priores sejunximus; imo vero illos segregavimus ac præcidimus a communi Ecclesia corpore. RESP. Certum est illos dedisse causam schismatis per additamentum in Symbolo f, non quod illud antea mussitarent, nam et ipsemet testis erit infra, vncem, Ex Filio, sanctis occidentalibus fuisse in usu: sensum enim fortasse negabit, et aliter vocem intelliget, quemadmodum plane intelligit; at vocem Ὅτι μὲν τὴν αἰτίαν τοῦ σχίσματος ἐκεῖνοι εδώκασι διὰ τῆς ἐν τῷ συμβόλῳ προσθήκης †, δῆλον οὐχ ότι ταύτην ὑπ᾽ ὀδόντα ἔλεγον· μαρτυρήσει γὰρ καὶ αὐτὸς τὴν φωνὴν ταύτην προϊόντος τοῦ λόγου τὴν. Ἐκ τοῦ γιοῦ, ὅτι οἱ τῆς Ἑσπέρας ἅγιοι ἔλεγον· τὸν γὰρ νοῦν ἴσως καὶ αὐτὸς ἀρνήσεται, καὶ ἄλλως νοήσει, ὥσπερ δὴ καὶ νοεῖ, τὴν δὲ λέξιν ipsam: Et ex Filio, negare non poterit, cum el αὐτὴν τὴν καὶ Ἐκ τοῦ Υἱοῦ, οὐ δυνηθείη αρνήσασθαι, ἐπεὶ καὶ τὸν ἅγιον Μάξιμον εἰσάγει μάρτυρα διὰ τὸν σκοπόν, ον βούλεται συστῆσαι, καὶ μέρος τῆς ἐπιστολῆς αὐτοῦ τίθησιν, εἰ καὶ τὸ, Διὰ τοῦ Υιού, παρατρέχει. Πῶς οὖν ὑπ' οδόντα ἔλεγον, ἣν παρὰ τῶν ἁγίων παρέλαβον; 'Αλλ' δει μόνοι τὰ κοινὰ βουλόμενοι ποιεῖν, αἱ λοιπαὶ ἐκκλησίαι οὐ κατεδέξαντο διὸ καὶ τοὺς τὰ κοινὰ βουλομένους ποιεῖν καὶ μόνους κατελίπομεν· καὶ μέχρι παντὸς ἂν μέσ τους κατελίπομεν, εἰ μὴ κατεδέξαντο ὑπὸ οἰκουμε-, νικῆς συνόδου κατὰ τὴν ἀρχαίαν τάξιν τὰ κοινά ἐξετάζεσθαι καὶ κανονίζεσθαι, ὅπερ καὶ νῦν γέγονε. † Ἡ ἐν τῷ συμβόλῳ καλουμένη προσθήκη παρὰ Λατίνων ἐλέγετο καθ᾽ ἂν ἦν χρόνον ὁ Φώτιος, ὡς αὐτὸς ἐκεῖνος μαρτυρεῖ ἐν τῇ ἐγκυκλίῳ αὐτοῦ ἐπι στολῇ καὶ ἐν ἄλλοις, ὅπου κατὰ τῆς Ρωμαϊκῆ; Εκκλησίας γράφει Δῆλον οὖν ὡς οὐ γέγονεν ἡ προσ θήκη αἰτία τοῦ σχίσματος, είπερ λεγομένης τῆς προσθήκης οι μετὰ τὴν Φώτιον οὐκ ἐσχίζοντο. Δή λον δὲ κἀκεῖνο, ὡς καὶ ἐν ἄλλαις πρὸ τῆς ἐν Φλων. ρεντία συνόδοις οἰκουμενικαῖς σπουδή γέγονα περί ενώσεως, ὑφ' ὧν καὶ τὸ περὶ τῆς ἐκπορεύσεως δό για λαμπρῶς ἐξητάσθη. Διά τί είπέ μοι; πότερον ὡς ὀρθὴν ἔχοντας δόξαν, ἡ ὀρθῶς τὴν προσθήκην εξενεγκόντας; καὶ τὶς ἂν τοῦτο εἶποι, μὴ σφόδρα τὸν ἐγκέφαλων διαπεσεισμένος; ἀλλ' ὡς ἄτοπα καὶ δυσσεβή φρονοῦντας, καὶ παραλόγως την προσθήκην ποιήσαντας. Ούἡ sanctum Maximum testem proferat ad probandumı quod sibi propositum est, partemque epistole ejus citet, quamvis illud, Per Filium, suppresserit. Quomodo ergo mussitabant, quod a sanctis traditum habebant? Verum quia soli volebant efficere quæ communia sunt, cæteræ ecclesiæ non sunt bọc pas82. Idcirco solos reliquiinus, quod negotia vellent communia gerere; et solos certe illos in perpetuum reliquissenius, ni voluissent pro vetere instituto per generalem synodum communia examinari et regulari, quod et factumn modo est. + Additamentum, quod Graci vocant in Symbolo, tempore Photii recitabatur a Latinis, ut Photius ipse testatur in sua encyclica et aliis opusculis, quæ adversus Romanamı Ecclesiam scripsit. Constat ergo causam schismatis non fuisse additamentum; nam Græci post Photium adhue uniti erant. Constat præterea, etiam ante Florentinum in aliis generalibus conciliis tractatum esse negotium unionis, in quibus dogma de sancti Spiritus processione satis superque agitatum est. EPIES. Qua de causa, obsecro? num ut recte sentientes, aut ob additamentum rite appositum? et quis hoc dicat, nisi sit prorsus mente permotus? ergo ut absurda et impin sentientes, et temerarios adiitamenti auctores. Ut hæreticos igitur sumus aver-

GREGORI! MAMME CP. PATRIARCHE sati: et hanc ob causam sumus ab illis dissociati. κοῦν ὡς αἱρετικοὺς αὐτοὺς ἀπεστράφημεν, καὶ διά Quid enim aliud causæ fuerit? Aiunt vero piæ leges Hæreticus est, et hæreticorum legibus subjacet, qui vel minimumi a recta ſide declinat. RESP. Non alia de causa, quam'prædicta: qua permoti argumentabantur, qui contra illos scripta ede bant, absurda quæ videbantur ex additamento sequi, objicientes et fatentes quidem illud, Ez Filio, vocem esse sanctorum Patrump, sensum vero negantes, atque ex ea vel duo principia, vel perso narum confusionem inferentes. Quanquam si ita essel, non Latini, sed sancti Patres essent in crinine, qui primi vocem hanc emisere. Caterum illi, quæ sequi aliquibus videntur ex hac voce absurda, subjiciunt anathemati: idcirco nullo modo sumus mente permoti, quo nos ipse convicio lacerat. Nec vero Latinos aversati sumus, ut absurda et impia prædicantes; nam si absurda et impia prædicarent, ecclesia nostra et imperatores nostri non misissent assiduas legationes ad flagitandam synodum. Næreticos enim ab Ecclesiæ corpore semel abscissos catholici nullo loco habent: at vero e nostris, qui sapientia et virtute plurimum excelluerunt, Macarius Nicomediensis, et Euthymius, qui ad sɛdem postea Constantinopolitanam evectus est, et Joasaph Ephesius, et Macarius abbas monasterii titulo Pantocratoris, illuc profecti benedictionem papa accipiebant, quin imo et qui hæc ipsa scribit, fecit quod et alii. Non ergo aversati sumus eos ut hæreticos. Verum quia legem profert, Latini quoque legem citabunt: Neminem videlicet damnari absentcmn. Lex enim ita præcipit: Quod si reus citatus non se sistat, pœna tantum lenenetur, quod judicium declinaverit, donec in jus adducatur. J.lcirco et e diptychis expunctum fuit nomen papæ. Esse porro hæreticum, qui de recta fide deflexerit, non opus est legibus probare: nam persuasum habent hoc omnes Christiani, et prædicatur ab omnibus tam ante legem, quam post legem. Verum hoc ipse, cum ibi præsens esset el disputaret, non demonstravit; imo disputationis tempore disputationem detrectavit; nam si hoc demonstrasset, nullus omnino Christianus unionem cum Latinis admisisset, præsertim Ecclesiæ præ ules, et clerici qui subscripserunt. Nemo enim sive minor, sive major Christi beneficio voluisset suscipere unionem Latinorum, si demonstrasset ipse non recte illos sentire. Sed quemadmodum in hac epistola vocem, Ex solo, pronuntiat: ita quoque ibi cum hoc idem, Ex solo, inferret, Latini Patruun testimonio protulere: ipse vero disputare amplius noluit, nec omnino ad synodum accedere voluit: cum tamen is quí cum eo disputabat, presente imperatore, et optimalibus, et præsulibus, et universo populo clamaret: Accedat volo dominus reverendus Ephesius, ut responsiones audiat ad ea quæ dixit, reddatque rationem de iis. τοῦτο αὐτῶν ἐχωρίσθημεν· διὰ τί γὰρ ἄλλο; φασί γὰρ οἱ φιλευσεβεῖς νόμοι· Αιρετικός ἐστι, καὶ τοῖς κατὰ τῶν αἱρετικῶν νόμοις ὑπόκειται, ὁ καὶ μικρὸν γοῦν τι παρεκκλίνων τῆς ὀρθῆς πίστεως. Διὰ τὴν προειρημένην αιτίαν καὶ μόνην, καθ' ἣν οἱ κατ' αὐτῶν συγγράφοντες ἔλεγον τὰ ἀπὸ τῆς προσθήκης υπονοούμενα άτοπα εγκαλούντες, καὶ τὸ Ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ὁμολογοῦντες μὲν εἶναι τῶν Πα τέρων φωνὴν, τὴν δὲ ἔννοιαν ἀρνούμενοι, καὶ ὡς εἰς δύο ἀρχὰς, ἢ συναλοιφὴν τὴν φωνὴν ἀνάγοντες· καίτοι γε εἰ τοῦτο ἦν, οὐ πρὸς αὐτοὺς τὸ ἔγκλημα, ἀλλὰ πρὸς τοὺς ἁγίους Πατέρας τοὺς ταύτην τὴν φωνὴν πρώτως εἰπόντας· αὐτοὶ δὲ ἐκ τῆς φωνῆς β ταύτης υπονοούμενα ἄτοπα τῷ ἀναθέματι καθυπο βάλλουσι. Διὸ οὐδὲ διασεσεισμένοι ὅλως τὸν ἐγκέφα λον, ὡς αὐτὸς ἡμᾶς διαλοιδορεῖ· ἀλλ' οὐδ᾽ ὡς ἄτοπε καὶ δυσσεβῆ κηρύττοντας αὐτοὺς ἀπεστράφημεν· εἰ γὰρ ἄτοπα καὶ δυσσεβῆ ἐκήρυττον, οὐκ ἂν ἡ καθ᾿ ἡμᾶς. Εκκλησία τε καὶ βασιλεία συνεχείς πρεσβείας - ποίουν, σύνοδον αἰτοῦντες γενέσθαι· τοὺς γὰρ αἱρε τικοὺς ἅπαξ τοῦ τῆς ἐκκλησίας πληρώματος ἀποτεμόντες οἱ ὀρθόδοξοι, οὐδαμῶς ἀξιοῦσι λόγου· ἀλλ' οἱ ἡμέτεροι οἱ κατὰ σοφίαν καὶ ἀρετὴν θαυμάσιοι, Νικομηδείας τε Μακάριος, καὶ Εὐθύμιος ὁ ἐσύστε ρον ἐπὶ τὴν προεδρίαν τῆς Κωνσταντινουπόλεως προβιβασθείς, καὶ Ἰωάσαφ ὁ Ἐφέσου, καὶ Μακά ριος ὁ τῆς μονῆς τοῦ Παντοκράτορος προϊστάμενος ἐκεῖτε παραγενόμενοι εὐλογίαν παρὰ τοῦ πάππα ἐλάμβανον· ἀλλὰ καὶ αὐτὸς ὁ ταῦτα γράφων ὁμοίως τοῖς ἄλλοις πεποίηκεν· οὐκοῦν οὐχ ὡς αἱρετικούς αὐτοὺς ἀπεστράφημεν. Ἐπεὶ δὲ καὶ νόμον προβάλο λεται, καὶ Λατῖνοι νόμον ἐροῦσιν· ὡς ᾿Απὼν οὐδεὶς καταδικάζεται· οὕτω γάρ φησιν ὁ νόμος· ἐὰν δὲ κληθεὶς ὁ κατηγορούμενος οὐκ ἀπαντήσει, τῷ τῆς φευγοδικίας καὶ μόνον ὑπόκειται ἐπιτιμίῳ, ἕως οὗ ἀπαντήσῃ εἰς τὸ κριτήριον. Διὰ τοῦτο καὶ τῶν δι πτύχων τὸ τοῦ πάππα ὄνομα ἐξεβλήθη! ὅτι δὲ ὁ ἐκκλίνων τῆς ὀρθοδόξου πίστεως αἱρετικός ἐστιν, οὐ χρεία νόμου πάντες γὰρ οἱ Χριστιανοὶ τοῦτο πιστεύουσι καὶ κηρύττουσι καὶ πρὸ τοῦ νόμου, καὶ μετὰ τὸν νόμον. Ἀλλ' οὐκ ἀπέδειξε τοῦτο ἐκεῖσε πα ρὼν καὶ διαλεγόμενος; ἀλλὰ μᾶλλον ἐν τῷ καιρῷ τῆς διαλέξεως ἀπείπατο τὴν διάλεξιν· εἰ γὰρ τοῦτο ἀπεδείκνυεν, οὐδεὶς ἂν Χριστιανοῖς συνέθετο κατα δέξασθαι τὴν τῶν Λατίνων ἔνωσιν, καὶ μάλιστα οἱ τῆς Ἐκκλησίας προστάται καὶ κληρικοὶ ὑπογρά ψαντες· οὐδεὶς γὰρ διὰ τῆς χάριτος τοῦ Χριστοῦ, οὐ μικρὸς, οὐ μέγας, ἠθέλησε καταδέξεσθαι τὴν τῶν Λατίνων ἔνωσιν, εἰ αὐτὸς ἀπεδείκνυεν αὐτοὺς κακοδόξους· ἀλλ᾿ ὥσπερ ἐν ταύτῃ τῇ ἐπιστολῇ τὸ Ἐκ μόνου, λέγει, οὕτω κἀκεῖσε τὰ Ἐκ μόνου, συμπεραίνων, οἱ Λατίνοι τὰς τῶν Πατέρων μαρτυρίας προκομία σαντες, αὐτὸς ἀπηνήνατο τὴν διάλεξιν, μηδόλως ἐθελήσας ἀπαντῆσαι· καίτοι γε τον προσδιαλεγο μένου βοῶντος ἐνώπιον βασιλέως, καὶ ἀρχόντων, καὶ ἀρχιερέων, καὶ παντὸς τοῦ λαοῦ, τὸν κύριον τὸν αἰδέσιμον τὸν Ἐφέσου ἐθέλω ἐλθεῖν, ἵνα ἀκούσῃ

τὰς ἀπολογίας εἰς ἃ ἐκεῖνος εἶπε, καὶ λόγον ἀπο- At ipse noluit accedere multis sane omnium colo - δοῦναι. 'Αλλ' οὐκ ἠθέλησεν ἀπαντῆσαι, πολλὰ παρά πάντων ἀναγκασθείς. Πῶς οὖν ταῦτα λέγει νῦν, Ο μήτ' ἄλλοι εἶπον, μήτ' αὐτὸς ἐδυνήθη ἀποδεῖξαι; Ἐκεῖσε οὖν ὑπῆρχεν ἡ πάλη, καὶ οἱ λόγοι, καὶ αἱ ἀπολογίαι, καὶ οὐκ ἠθέλησεν ἀπαντῆσαι, καὶ νῦν λέγει ὅσα καὶ βούλεται· διὸ οὐδὲ χρεία πολλῆς ἀπολογίας. Εἰ μὲν οὖν οὐδέν τι παρεκκλίνουσιν οι Λατίνοι τῆς ὀρθῆς πίστεως, μάτην αὐτοὺς ὡς ἔοικεν ἀπεκό ψαμεν· εἰ δὲ παρεκκλίνουσιν ὅλως, καὶ ταῦτα περί τὴν θεολογίαν τοῦ Πνεύματος, εἰς δ βλασφημήσαι κινδύνων ὁ χαλεπώτατος, αἱρετικοί εἰσιν ἅμα, καὶ ὡς αἱρετικοὺς αὐτοὺς ἀπεκόψαμεν. Είτε παρεκκλίνουσιν εἴτε μή, προαποδέδεικται Τὸ δὲ βλασφημῆσαι περὶ τὴν θεολογίαν τοῦ Πνεύματος, ὅπως ὁ Κύριος τό τε τοῖς Ἰουδαίοις είρηκεν, οὐκ οἶδα πῶς ἀγνοεῖ· ἡμεῖς γὰρ εἰς ὁποτέραν τῶν θείων ὑποστάσεων βλασφημήσει τις, κινδύνων, λέγομεν, ἐστὶν ὁ χαλεπώτατος· ἐπίσης γὰρ τὰ θεῖα πρόσωπα ὁμολογοῦμεν ἔν τε ἀϊδιότητι καὶ δυνάμει καὶ θεότητι· καὶ ὃς εἰς πρόσωπον τῶν θεαρχικών αποστάσεων βλασφημήσει, οὐχ έξει ἄφεσιν οὔτε ἐν τῷ νῦν αἰῶνι, οὔτε ἐν τῷ μέλλοντι. Τοῦτο καὶ ὁ μέγας Αθανάσιος ἐν τῇ ἐξηγήσει τοῦ εὐαγγελικού ῥητού, Πάντα μοι παρεδόθη, διαβεβαιοί. Ο γὰρ εἰς ἐποτέραν φησὶ τῶν θείων ὑποστάσεων βλασφημῶν εὐχ έξει ἄφεσιν οὔτε ἐν τῷ νῦν αἰῶνι, οὔτε ἐν τῷ μέλη ο λοντι. Καὶ Γρηγόριος ὁ Θεολόγος οὕτω φησίν ώ; "Ο τι ἂν τῶν τριῶν κάτω βάλῃς, τὸ πᾶν ἔσῃ καθῃρηκώς, καὶ σεαυτῷ τὴν τελείωσιν. Καὶ οἱ Λατίνοι οὖν ἐκ τῶν τριῶν οὐδὲν κάτω βάλλουσιν· ἐπίσης γὰρ τὰ θεία πρόσωπα ὁμολογοῦσιν ἔν τε δυνάμει καὶ κυριό τητι καὶ θεότητι, καὶ ἀϊδιότητι. Πῶς οὖν λέγει, ὅτι εἰς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον βλασφημοῦσι; Πόθεν τοῦτο μαθὼν λέγει; Οτι δὲ λέγει, αἱρετικοί εἰσι, καὶ ὡς αἱρετικοὺς αὐτοὺς ἀπεκόψαμεν, ἀναμνησθήτω πρότερον Ἰωάννου τοῦ ᾿Αντιοχείας καὶ Κυρίλλου· ἀμφότεροι γὰρ τῆς ὀρθῆς πίστεως εἶχοντο, ἀλλὰ διὰ τὸ μὴ προσμεῖναι τὸν Κύριλλον, ἀλλὰ ἀποφήνασθαι κατὰ Νεστορίου πρὸ τοῦ παραγενέσθαι τὸν Ἰωάννην, κατὰ Κυρίλλου τοῦ θείου οἱ περὶ τὸν Ἰωάννην Αντιοχείας ἔγραφον· καὶ τοῦτο μαρτυρήσουσι τὰ τῆς τρίτης συνόδου Πρακτικά. Εἰ δὲ ὡς αἱρετικοὺς ἀπεκόψαμεν, ὡς αὐτός φησιν, ἐμφανεσάτω τὴν κατ' αὐτῶν ἀπόφασιν τῆς συνόδου, ὅπως καὶ πότε κατε δικάσθησαν· καὶ εἰ ἐμμένωσι τῇ κριθείσῃ κακοδοξία, δι' ήν κατεδικάσθησαν· ἵνα καὶ ἡμεῖς την κρίσιν γνόντες καὶ τὴν ἀπόφασιν στέρξωμεν ἀσμενέστατα. Αλλ' οὐκ ἔχει ταῦτα δεῖξαι· ποῦ γὰρ ἔχει δεῖξαι, ὅτι αἵρεσιν κηρύττουσιν οἱ Λατίνοι; εἰ μὴ, ὅτι ἔπεται. Οἱ δὲ Λατῖνο! φασιν, εἰ καὶ ἔπεται, ὑμεῖς λέγετε· ἀλλ᾽ οὖν ἡμεῖς, οὐχ ἔπεται, sr Matth. xi. 27. Orat. in S. baptisma. tationibus sollicitatus. Quomodo ergo nunc ea·dicit, quæ nec ab aliis dicta sunt, nec ab ipso demostrari potuerunt? Ii lucta erat, ili disputationes et responsiones, et noluit accedere: nunc dicit quæcunque vult. Itaque non opus est longa responsione. EPHES. Si igitur Latini a recta fide nihil deflectunt, nequidquam illos plane præcidimus, sed si certe defectunt, idque circa divinitatem Spiritus, in quem blasphemare periculum est omnium exitiosissimum, hæretici ergo sunt, atque ut hæreticos a fidelium coetu abscidimus. RESP. An illi deflectant necne, jam demonstratum cal. Blasphemare autem circa divinitatem Spiritus, quo sensu fuerit Judæis a Domino dictum, cur nesciat, ignoro. Nos enim periculum esse dicimus exitiosissimum, in quamcunque quis blasphemet divinam personam; nam cas et æternitate et potentia et divinitate fatemur æquales: ut quicunque in divinain aliquam hypostasin blasphemaverit, hoc ei neque in hoc sæculo neque in futuro remittatur. Ita sentit magnus Athanasius exponens illud evangelicum: Omnia mihi tradita sunt. Qui enim, inquit, in unam divinarum hypostaseon blasphemaverit,non remittetur ei neque in hoc sæculo, neque in futuro. Et Gregorius Theologus Quidquid, inquit,ex tribus de gradu dejeceris, totum profecto deturbaveris, et perfectionis sacramentum tibi deperdideris. La ergo Latini nullam e tribus personis de gradu dgnitatis dimovent, cùm fateantur illas esse æquales potentia, principatu, deitate et æternitate. Quomodo ergo dicit eos in Spiritum sanctum blasphemare? Unde vero sumptum hoc asserit? Quod porro ait, hæreticos esse, atque ut hæreticos fuisse a nobis præcisos; redeat prius in memoriam Joannis Antiocheni et Cyrilli: nam recte fidem uterque defendebat; quia tamen Cyrillus non exspe - clateral, sed ante Joannis adventum tulerat contra Nestorium sententiam, Joannes Antiochenus scriptis sanctum Cyrillumn exagitavit: testabuntur hoc Acta tertiæ synodi. Si autem illos ut hæreticos resecuimus, quod ipse affirmat, ostendat sententiam synodi, quæ illos damnaverit, quove modo et quando hoc illa fecerit; et an illi damnatas sequantur opiniones, ob quas lata fuerit in eos sententia; ut agnito judicio nos quoque libentissime pronuntiatam amplectamur sententiam. At nunquam hæc ostenderit; unde enim probaverit hæresin a Latinis defendi? Dicet id colligi per sequelam; at vero Latini respondent, id sequi, sed apud vos; nam tatem sequelam ipsi negamus; primo quidem, quod

GREGORI MAMME CP. PATRIARCHE 10% vocem hanc docent sancti Patres nostri, deinde ὁμολογοῦμεν· πρῶτον μὲν ὅτι οἱ Πατέρες ἡμῶν οἱ quia non ita intelligimus, ut ex hac voce aut per· sonalis distinctio tollatur, aut ita personæ uniantur ut sequatur confusio, quod vos sequi enixe asseveratis: nam et unitatem perbene intelligimus, et distinctionem egregie declaramus, ut neque duo siut principia Spiritus sancti Pater et Filius, neque in productione ejusdem una sint persona Pater et Filius; ita enim duo quoque essent mittentes, cum et Pater mittat et Filius. At res non ita se habet, siquidem vos illa, Ex solo, apud nullum sanctum est, a nullo dicta reperitur: quinam? cuum ipsi his utantur vocibus, Ex Patre et Filio; et per Filium; et ex utroque substantialiter. Iuter has enim voces et illam, Ex solo, contradictionis est oppositio. Eam sicut istæ propositiones; Dum sol super terram est, dies est, et nos non est; et rursus, Dum ille subter terram est, nox est, dies non est; ita etiam hæc duo nunquam convenient, Ex solo, et ex Filio et per Filium et ex ambobus substantialiter; et hæc quidem pronuntiata sunt a doctoribus et Ecclesiæ theologis, quos sanctæ generales synodi pro sanctis habendos promulgarunt, quorumque scripta complectuntur; vox autem, Εx solo, post schisma et contentiones aulita est. Quod si res theologicas ex consequentiis judicare voluerimus, in multa sane absurda delabemur. Ita enim, quia Deum de Deo dicimus, duo ergo sint dii, et non unus quem credimus, et quia natum dicimus, tempus intelligamus; et quia descemlit de cœlis. loco circumscribamus; et quid opus est plura congerere, quæ inferri videntur per consequentias? Nam qui prave sentit, ea quæ dicta sunt per sequelas omnia concludet. At nos cum simus homines ficti ex argilla et Into, non possumus de Deo congruentibus ati sermonibus. Quapropter humano more res omnes divinas explicamus. Nec oportet ea consequentis, set ex confessione nos redargue. re; vere enim cum Deo de rebus Gei judicamus. EPIES. ἅγιοι ταύτην λέγουσι τήν φωνήν· δεύτερον, ὅτι οὐχ οὕτω νοοῦμεν, ὡς ἀπὸ ταύτης τῆς φωνῆς ἢ παρασαλεύεται ἡ προσωπική διάκρισις, ἢ ἑνοῦται οὕτως ὡς συναλείφεσθαι, ὡς ὑμεῖς διισχυρίζεσθε· ἀλλὰ καὶ τὴν ἕνωσιν νοοῦμεν πάνυ καλῶς, καὶ τὴν διά κρισιν μάλα θαυμασίως, καὶ ἐντεῦθεν οὔτε δύο ἀρο χαί εἰσιν ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς τοῦ ἁγίου Πνεύματος, οὔτε ἐν πρόσωπόν ἐστιν ὁ Πατήρ καὶ Υἱὸς ἐν τῇ προβολῇ τοῦ ἁγίου Πνεύματος· ἡ γὰρ ἂν καὶ δύο ἦσαν οἱ πέμποντες, ἐπεὶ πέμπει ὁ πατὴρ καὶ ὁ Υιός· ἀλλ' οὐχ οὕτως ἔχει· τὸ μὲν γὰρ, Εκ μόνου, οὔτε ἐστὶν, οὔτε ἐῤῥέθη παρά του τῶν ἁγίων· πῶς γάρ; αὐτῶν λεγόντων, Ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ, καὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ, καὶ ἐξ ἀμφοῖν οὐσιωδῶς. Ταῦτα γὰρ πρὸς τὸν Ἐκ μόνου, ἀντίφασίς ἐστιν, Ως γὰρ ἡλίου ὄντος ὑπὲρ γῆν ἡμέρα ἐστὶ, νύξ οὐκ ἔστι, καὶ πάλιν, ἡλίου ὑπὸ γῆν ὄντος νύξ ἐστιν, ἡμέρα οὐκ ἔστιν· οὕτως οὐδ᾽ ἐκ μόνον, καὶ, Εκ τοῦ Υἱοῦ καὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ καὶ ἐξ ἀμφοῖν οὐσιωδούς, συμφωνήσει ποτέ· ταῦτα γὰρ λέγεται παρὰ τῶν διδασκάλων καὶ θεολόγων τῆς Ἐκκλησίας, ούς α ἅγιαι οἰκουμενικαὶ σύνοδοι ἁγίους ἀνεκήρυξαν, και τὰ αὐτῶν ἑνστερνίζονται· τὸ δὲ, Ἐκ μόνο, μετά τὸ σχίσμα καὶ τὴν φιλονεικίαν. Καὶ γὰρ ἐὰν ἀπὸ τοῦ, ἔπεται, κρίνειν βουλώμεθα τὰ τῆς θεολογίας, εἰς πολλὰ ἄτοπα ἐμπεσεῖν ἔχομεν· καὶ Θεὸν ἐκ Θεοῦ λέγοντες, ἄρα δύο Θεοὶ, καὶ οὐχ εἷς & παρ' ἡμῖν πιστευόμενος Θεός· καὶ γεννηθέντα λέγοντες, χρόνον ἐννοήσωμεν· καὶ κατελθόντα ἐκ τῶν οὐρα νῶν, τόπῳ περιγράψωμεν. Καὶ τί δεῖ περαιτέρω χωρεῖν, ὅσα ἀπὸ τοῦ, ἔπεται, νομισθήσεται; πάντα γὰρ τὰ προκείμενα ἐρεῖ τις τῶν κακοδόξων ἀπὸ τοῦ, ἔπεται. Αλλ' ἡμεῖς ἄνθρωποι ὄντες ἐκ πηλοῦ καὶ χώματος οὐ δυνάμεθα λόγους εὑρεῖν ἀμμίζοντας τῷ Θεῷ· διὸ καὶ πάντα τὰ περὶ τὸν Θεὸν ἀνθρω ποπρεπῶς λέγομεν, καὶ οὐ δεῖ κατακρίνειν ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ ἔπεσθαι, ἀλλὰ ἀπὸ τοῦ ὁμολογεῖν· καὶ ἀληθῶς μετὰ τοῦ Θεοῦ τὰ τοῦ Θεοῦ κρίνομεν. Cur vero eos qui ab illis ad mes transeunt, chrismate innogimkts? an non liquet, ut hæreticos? Ait enim septimus œcumenicæ synodi secundæ canon Eos qui ab hæreticis accedunt ad rectam fldem, et partem consequentium salutem, recipimus η ordine et consuetudine quam subjiciemus. Arianos quidem, et Macedonianos, et Sabbatianos, et Novatianos qui se Catharos et Aristeros vocant; et Quartodecimanos, et Apollinaristas recipimus tibeilum dantes, et anathematizantes omnem hæresin, quæ non sentit ut saucla Dei catholica et apostolica Ecclesia; nec non consignatus sive unetos primum sacro chrismate in fronte, oculis, uaribus, ore et auribus. Et consignantes eos dicimus: Siguaculum deni Spiritus sancti. Vides, quibus adpumeremus eos qui a Latinis ad nos perfugiunt? Si ergo hi omnes hæretici sunt, illi quoque inter haereticos numerandi. Quid porro de his Theodlerus Balsamon, doctissimus patriarcha Autiochenus, Διὰ τί δὲ καὶ χρέομεν τῷ μύρῳ τοὺς ἐξ αὐτῶν ἡμῖν προσιόντας; οὐκ εὔδηλον ὡς αἱρετικοὺς δυτας; Λέγει γὰρ ὁ τῆς δευτέρας οικουμενικῆς συνό δου κανὼν ἔβδομος· Τοὺς προστιθεμένους τῇ ὀρθι δοξίᾳ καὶ τῇ μερίδι τῶν σωζομένων ἀπὸ αἱρετικῶν δεχόμεθα κατὰ τὴν ὑποτεταγμένην ἀκολουθίαν καὶ συνήθειαν. Αρειανοὺς μὲν, καὶ Μακεδονιανούς, καὶ Σαββατιανούς, καὶ Ναυατιανοὺς τοὺς λέγοντας ἑαυτοὺς Καθαρούς και Αριστερούς, καὶ Τεσσα ρεσκαιδεκατίτας, ήγουν Τετραδίτας, καὶ ᾿Απολλι ναριστάς δεχόμεθα διδόντας λιβέλλους, καὶ ἀναθε ματίζοντας πᾶσαν αἵρεσιν μὴ φρονοῦσαν ὡς φρονεί ἡ ἁγία τοῦ Θεοῦ καθολικὴ καὶ ἀποστολική Εκκλη σία, καὶ σφραγιζομένους ήτοι χρισμένους πρῶτοι τῷ ἁγίῳ μύρῳ τό τε μέτωπον, καὶ τοὺς ὀφθαλμούς, καὶ τὰς ῥῖνας, καὶ τὸ στόμα, καὶ τὰ ὦτα· και σφραγίζοντες αὐτοὺς λέγομεν· καὶ σφραγίς δωρεάς Πνεύματος άγιου. Οράς τίσι συντάττομεν τὰς ἐκ Λατίνων ἡμῖν προϊόντα;; Εἰ οὖν εἶται παντες

CONTRA EPRESIUM. chæ Alexandrini, scriptum reliquit? Interrogatio Marci. Captivi Latini et alii ad nostras ca:holicas ecclesias accedentes petunt divinæ sanctificationis communionem. An sit concedendum hoc, scire cupimus. Responsio Theodori. Qui non est mecum, contra me est: et qui non colligit mecum, dispergil 35. Quoniam igitur ante multos annos Ecclesia Occidentalis, Romanæ inquam, celebris illa portio divulsa est a consortio reliquerum sanctissimorum quatuor patriarcharum, per mores et dogmata a' catholica Ecclesia et orthodoxis aliena. Nam propterea etin divinis sacrificiis papa mon inseritur cuuie muni nominum patriarchalium commemorationi; ideirco non debet homo Latinus sacerdotali manu per divina et immaculata mysteria sanctificari, ui prius Latinorum dogmata moresque velit cjurare, et canonice catechismo initietur, et in numerum orthodoxorum referatur. Audis? divalsi sunt nem modo per mores, sed etiam dogmata quæ von agnoscit Ecclesia; quæ vero non agnoscunt orthodoxi, larretica certe sunt. Audis etiam, initiandum esse canonice, alque in numerum orthodoxorum referendum? Quod si initiandus est, chrismate etiatu profecto ungendus. Unde ergo nobis repente orthodozi apparuerunt, qui per tot tempora, et për tol Patres et doctores hæretici judicati sunt? αιρετικοί, δῆλον κἀκεῖνος. Τί δὲ ὁ σοφώτατος πα- respondeus ad quæsila Marci sanctissimi patriarτριάρχης Αντιοχείας Θεόδωρος ὁ Βαλσαμὼν ἐν ταῖς πρὸς Μάρκον τὸν ἀγιώτατον πατριάρχην Αλεξαν δρείας ἀποκρίσεσι περὶ τούτων γράφει; Ερώτησις Μάρκου. Αιχμάλωτοι Λατίνος καὶ ἕτεροι παρου σιάζοντες εἰς τὰς καθολικὰς ἐκκλησίας ἡμῶν ζητοῦσι μεταλαμβάνειν τῶν θείων ἁγιασμάτων. Εἰ οὖν ἐγχωρητέον τοῦτό ἐστι, ζητοῦμεν μαθεῖν. ᾿Απόκρισις Θεοδώρου. Ο μὴ ὢν μετ᾿ ἐμοῦ, κατ᾿ ἐμοῦ ἐστι· καὶ ὁ μὴ συνάγων μετ᾿ ἐμοῦ σκορπίζει. Ἐπεὶ οὖν πρὸ χρόνων πολλῶν ἀπεσχίσθη τῆς δυτι τῆς Ἐκκλησίας, τῆς Ῥώμης φαμέν, τὸ περιώνυμον ἄθροισμα ἐκ τῆς τῶν ἑτέρων τεσσάρων ἁγιωτάτων πατριαρχών κοινωνίας, ἀποσχοινισθὲν εἰς ἔθη (α) καὶ δόγματα της καθολικής Εκκλησίας, καὶ τῶν ὀρθο δόξων ἀλλότρια· διὰ γὰρ τοῦτο οὔτε ἐν ταῖς θείαις ἱεροτελεσίαις κοινῆς τῶν πατριαρχικών ονομάτων ἀναφορᾶς ὁ πάππας ἠξίωται· οὐκ ὀφείλει γένος Λατινικὸν ἐν χειρὸς ἱερατικῆς διὰ τῶν θείων καὶ ἀχράντων μυστηρίων ἁγιάζεσθαι, εἰ μὴ κατάθηται πρότερον ἀποσχέσθαι τῶν Λατινικῶν δογμάτων τε καὶ συνηθειῶν, καὶ κατὰ κανόνας κατηχηθῇ, καὶ τοῖς ὀρθοδόξοις ἐξισωθῇ. 'Ακούεις; ἀπεσχίσθησαν οὐ μόνον εἰς ἔθη, ἀλλὰ καὶ δόγματα τῆς Ἐκκλησίας ἀλλότρια· τὰ δὲ τῶν ὀρθοδόξων ἀλλότρια πάνω πως αἱρετικά· καὶ ὅτι κατά κανόνας κατηχηθῆναι ἐφείλει, καὶ τοῖς ὀρθοδόξοις ἐξισωθῆναι; Εἰ δὲ και τηχηθῆναι, δηλονότι καὶ τῷ μύρῳ χρισθῆναι. Πόθεν οὖν ἡμῖν ἀνεφάνησαν ἐξαίφνης ὄντες ὀρθόδοξοι οἱ διὰ τοσούτων χρόνων καὶ ὑπὸ τοσούτων Πατέρων καὶ διδασκάλων κριθέντε; αἱρετικοί; Τον κανόνα προκομίσας τὸν νομοθετοῦντα τίνας δεῖ χρίειν, μηδὲν περὶ τῶν Λατίνων λέγοντα, καὶ ἐπισυνάψας καὶ τὴν τοῦ Βαλσαμὼν πρὸς τὸν ᾿Αλεξανδρείας ἀπόκρισιν καὶ μόνην, ἐπιφέρει· Οἱ διὰ του σούτων Πατέρων κριθέντες αἱρετικοί. Πρόδηλον οὖν, ὡς οὐχ ὑπὸ πολλῶν Πατέρων ἐκρίθησαν, ἀλλ' ὑπὸ τοῦ Βαλσαμὼν καὶ μόνου, καὶ ταῦτα μετὰ τὸ σχίσμα καὶ τὴν φιλονεικίαν. Εἰ οὖν ὁ ᾿Αλεξανδρείας μετά τοσούτων χρόνων παρίππευσιν τριακόσιοι γάρ χρό και παρῆλθον) οὐκ οἶδε περὶ τοῦ ὅπως δεῖ τοὺς ἀπὸ Ακτίνων προσερχομένους προσδέχεσθαι, πρόδηλον ὡς οὐχ αἱρετικοὶ ὑπὸ πολλῶν Πατέρων εκρίθησαν· πάντως γὰρ καὶ ὁ ᾿Αλεξανδρείας καὶ αἱ λοιπαὶ ἐκ· κλησίαι ἐγίνωσκον ἂν τὴν κατὰ Λατίνων κρίσιν τε και καταδίκην. ᾿Αλλὰ καὶ Λατίνοι τοὺς ἡμετέρους * ἔχριον και χρισμαρισμένους ὠνόμαζον. Ὅτι δὲ δὲ κατὰ δίκαιον λόγον ταῦτα ἐγίνοντο, δῆλον, ὅτι ἐν τῇ ενώσει ἡμῶν οὐδένα λόγον εἶχον εἰπεῖν καθ᾿ ἡ ῶν, ἀλλ' ἐρθόδοξοι ὄντες παρὰ τῶν ὀρθοδόξων όρο θόδοξοι εκρίθημεν. RESP. Cum protulisset canonem præcipientem, quinaur sint consignandi, ubi nulla mentio de Latinis, et subjecisset responsionem unius Balsamonis adl Alexandrinum, intulit: Qui per tot Patres hæretici judicati sunt. Liquet ergo a Balsamone tantum, non a multis Patribus tales esse judicatos, idque post schisma et concertationem. Certe si Alexandrinus post tot exacta tempora (jam enim anni trecenti abierant) ignorabat, quomodo recipiendi essent Latini, perspicuum est illos non fuisse læreticos a multis Patribus judicatos; nota enim fuissent procul dubio Alexandrino et reliquis ecclesiis judicium et sententia, qua damnati essent Latiui; verum Latint etiam nostros consignabant †, et chrismatos appellabant. Sed hæc non fuisse in æquo et bono facta constat ex eo, quod in nostra unione nihil habuerunt quod nobis objicerent, sed cum essemus orthodoxi, habiti sumus ab orthodexis orthodoxi. Episcopi Latini Græcos aliquando sub conditione consignabant, vel quia ministri hujus sacramenti excommunicati fuerant et pro laicis habiti, + Εχρισαν ενίοτε οἱ Λατίνοι τους Γραικούς μετά προσδιορισμοῦ καὶ διαστολῆς, ἐπειδήπερ οἱ πρεσβύτερει οὐκ εἰσιν οἰκεῖοι τοῦ μυστηρίου τούτου ὑπηρέται. quales erant in Bulgaria sacerdotes Photii, vel quia presbyteri, qui apud Græcos sacramentum hoc passim conferunt, non sunt ordinarii confirmationis ministri. 29 Luc. xi, 25. (α) Editio Desiiliei in Τόμῳ 'Αγάπης, άθροισμα, ἥτις ἐκ τῶν ἑτέρων τεσσάρων πατριαρχών κοινωνίας ἀποσχισθεῖσα, εἰς ἔθη, etc. '

EPIES. Quis illos tam facile orthodoxos fecit? Anrum, si quo verum est, fateri velis, et lucra tua: imo vero aurum non illos fecit orthodoxos, sed te reddens illis assimilem in hæreticorum partem detrusil. RESP. Facile illos orthodoxos fecit voluntas, qua dogna in Ecclesiam ab eis inductum passi sunt examinari per synodum œçumienicam †, quod antea non patiebantur; et præteres sanctorum Patrum allatæ sententiæ, quæ Spiritum sanctum etiam es Filio asserunt; et prolatum ex epistola sancti Maximi testimonium, quo probatur sententias illas esse germanas; et Patrum dicta, quos et ipsi pro sanctis habemus et Ecclesiæ doctoribus: quin et publicus anathematismus duorum principiorum, et confusionis personarum, de quibus accusabantur; ut plane fatebitur et ipse, qui ibidem aderat et audiebat. Auri vero rursus mentionem facit, vel aurum amans, vel carens auro, quod ipse expetit. + Auctoris sententia: nam dogma hoc, ut dictum est, in aliis conciliis jam antea discussum erat. EPHES. Τίς αὐτοὺς οὕτω ῥᾳδίως ὀρθοδόξους πεποίηκεν; Ο χρυσός, εἰ βούλοιο ἀληθῆ λέγειν, καὶ κέρδη τα σά· μᾶλλον μὲν οὖν ἐκείνους οὐ πεποίηκεν ὀρθολί ξους, σὲ δὲ ποιήσας ἐκείνοις ὅμοιον, εἰς τὴν αἱρε τικὴν ἀπεώσατο μοίραν. Ρᾳδίως αὐτοὺς ὀρθοδόξους πεποίηκεν ἡ θέλη σις αὐτῶν τοῦ κριθῆναι ὑπὸ οἰκουμενικήν + σύνοδον τὸ παρ' αὐτῶν ἐν τῇ Ἐκκλησίᾳ εἰσαγόμενον, ὅπερ πρότερον οὐ κατεδέχοντο· ἔτι δὲ καὶ τὰ ἐμφανεσθέντα τῶν θείων Πατέρων ῥητὰ, τὰ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ λέγοντα τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· καὶ ἡ ἀπὸ τῆς Επιστολῆς μαρτυρία τοῦ θείου Μαξίμου, δηλοῦσε ὅτι γνήσιά εἰσι ταῦτα· καὶ τῶν Πατέρων αἱ φωνας, οῦς καὶ ἡμεῖς δοξάζομεν ἁγίους και διδασκάλους τῆς Ἐκκλησίας· ἀλλὰ καὶ ὁ ἐνώπιον πάντων ἀναθεματισμὸς τῆς διαρχίας καὶ τῆς συναλοιφής, δι' ἐνεκαλούντο, ὡς καὶ αὐτὸς ὁμολογήσει παρών ἐκεῖσε καὶ ἀκούων. Χρυσοῦ δὲ πάλιν μέμνηται ἡ χρυσὶν φιλῶν, ἡ χρυσοῦ ἐστερημένος τοῦ παρ' αὐτοῦ φιλουμένου. Η Δόξα τοῦ συγγραφέως· πάλαι γὰρ ἐξήταστο ἐν ἄλλαις συνόδοις τὸ δόγμα τοῦτο. Αλλ' εἰ μεσότητά τινα, φησὶν, ἐπινοήσαιμεν τῶν δεγμάτων, ἐκείνοις τε συναφθησόμεθα δι' αὐτῆς, καὶ πρὸς ἡμᾶς αὐτοὺς καλῶς ἔξομεν, οὐδὲν ἀναγκα ζόμενοι λέγειν παρὰ τὰ ειωθότα καὶ παραδεδομένα. Τοῦτ' ἐστὶν ἐκεῖνο, τὸ τοὺς πολλοὺς ἐξ ἀρχῆς ἀπα· τῆσαν, καὶ πεῖσαν ἀκολουθεῖν τοῖς εἰς τὸν κρημνόν τῆς δυσσεβείας απάγουσι. Πιστεύσαντες γὰρ εἶναι τι μέσον ἀμφοῖν τῶν δοξῶν, ὅπερ ἐπί τινων έναν τίων συμβαίνει, πρὸς τὸ δεινὸν ηυτομόλησαν. Αλλά λέξιν μὲν ἐνδέχεται μέσην δύο δοξῶν εὐρεθῆναι, τὴν ἀμφοτέρας σημαίνουσαν ὁμωνύμως, δόξαν δὲ μέσην εναντίων δοξῶν περὶ τοῦ αὐτοῦ πράγματος, ἀδύνατον· εἰ δὲ μὴ καὶ ἀληθείας καὶ ψεύδους ἔσται τι μέσον, καὶ καταφάσεως καὶ ἀποφάσεως· ἀλλ᾽ εὐχ ἔστιν· ἐπὶ παντὸς γὰρ ἡ κατάφασις, ἢ ἡ ἀπόφασις. Εἰ μὲν οὖν τὸ Λατινικὸν ἀληθὲς δόγμα, τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι, ψευδὲς τὸ ἡμέτερον, τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς μόνου, διὰ τοῦτο γὰρ ἐχωρίσθημεν· εἰ δὲ τὸ ἡμέτερον ἀληθὲς, ψευδὲς ἂν εἴη δήπου τὸ ἐκεί νων. Τί οὖν ἂν εἴη μέσον τούτων; Οὐδέν· πλὴν εἰ μὴ λέξις πρὸς ἄμφω τὰς δόξας ἐρῶσα, καθάπερ τις κάθορνος. Αὕτη οὖν ἡμᾶς ἐνωθῆναι ποιήσει; Καὶ τί δράσομεν, ὅταν ἀλλήλους ἐξετάσομεν περὶ τῶν νοη μάτων καὶ τῶν δοξῶν; Ενι καὶ ἀμφοτέρους ἡμᾶς προσειπεῖν ὀρθοδόξους τοὺς τἀναντία φρονοῦντας; Ἐγὼ μὲν οὐκ οἶμαι· σὺ δ᾽ ἂν εἰδείης ή πάντα φύσ ρων, καὶ πάντα ῥᾳδίως επονομάζων. Sed si medium, inquit, aliquod inter dogmata excogitemus, per illud et cuin iis conjungemur, et res nostras optime componemus, cum nihil fateri cogamur præter ea quæ nobis consueta sunt et a Patribus tradita. Hoc illud est quod ab initio multos decepit, persuasitque sequi homines, qui eos ad prærupta impietatis abduxerunt. Nam esse quid medium inter utramqne sententiam rati, ut contingit in quibusdam contrariis, ultro in perniciem incurrerunt. Verum dictio quidem reperiri poterit media inter duas opiniones, æquivoce utramque significans, sed contrariis sententiis interjectam esse mediam sententiam de re eadem, est impossibile; alioquin erit etiam quid medium inter verum et falsum, affirmationemque et negationem. Atqui non est; etenim de omni re aut affirmatio, aut negatio. Si ergo Latinorum dogma verum est, quod ex Filio procedat, nostrum quod ex Patre solo, erit falsum, propter quod et dissidium secutum est: si contra nostrum verum est, dogma illorum erit falsum. Inter hæc igitur quiduam erit medium? Profecto nibil; nisi dictio aliqua ad utramque sententiam accommodata instar cothurni. Haec ergo pacem conciliare poterit? Et quid agemus, quando nostros invicem sensus et opiniones examinabimus? Fierine poterit, ut contraria sentientes utrique orthodoxi vocemur? Ego certe non crediderim; tuum erit hoc scire, qui omnia misces, et rebus ommibus facile nomina alaplas. RESP. Nos a principio et a primis Patribus accepimus, atque a Gregorio Theologo, inedium in fide tenere; ¤am veritas consistit in medio; quæ vero extrema sunt, excessus vocantur et defectus, ut necessario Ἡμεῖς ἄνωθέν τε καὶ ἐκ πρώτων παρελάβομεν. καὶ παρὰ Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου την μεσότητα ἐν τῇ πίστει φυλάττειν, ἐπεὶ ἡ μεσότης ἐστὶ καὶ ἀλη θεια· τὰ δὲ παρ' ἑκάτερα τοῦ μέσου υπερβολει λέ

γονται καὶ ἐλλείψεις, καὶ ἐξ ἀνάγκη; καὶ τὸ ἀνού- sint etiam biluit. Itaque cunt Gregorio Nazianzeno στον έχουσαι, Καλῶς οὖν μετά Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου ταῦτα λέγομεν. Μεσότητα δὲ ὅταν εἶπω, φησί, τὴν ἀλήθειαν λέγω, πρὸς ἦν βλέπειν καλῶς ἔχομεν καὶ μόνον, καὶ τὴν φαύλην συναίρεσιν παρ αιτούμενος, καὶ τὴν ἀτοπιοτέραν διαίρεσιν· καὶ πάλιν· Ἡμεῖς τὴν μέσην ὁδὸν βαδίζοντες και βασιλικήν, ἐν ᾗ καὶ τὸ τῶν ἀρετῶν ἔστηκαν ἀκρότατον. Ταύτην καὶ ἡμεῖς λέγομεν· ἦν δὲ αὐτό; λέξιν μέσην δύο δοξῶν εἰσάγει, οὐκ οἴδαμεν πόθεν καὶ παρὰ τοῦ λαβὼν φάσκει· διὸ δ οὔτε ἡμεῖς οἴδαμεν λέγειν, οὔτ᾽ ἄλλους ἀκούσαμεν λέγοντας, πῶς ἀπολογίαν δῶμεν; Αὐτὸς γὰρ εἰσάγει τὰ μὴ παρὰ τῶν ἁγίων εἰρημένα, καὶ κατὰ τὴν θέσιν αὐτοῦ κατάφασιν ποιεῖ καὶ ἀπόφασιν. Τὸ γὰρ, Ἐκ μόνου, οἱ ἅγιοι οὐ λέγουσιν, ἀλλά, διὰ τοῦ Υἱοῦ, καὶ, Ἐξ ἀμφοῖν, ὡς προαπεδείχθη. Διὸ καὶ τὰ μὴ εἰρημένα παρὰ τῶν ἁγίων ἡ Ἐκκλησία οὐκ ἐφρύνει ποτέ· ἡμεῖς δὲ τὰ παρὰ τῶν ἁγίων εἰρημένα στέργομέν τε καὶ φυλάττομεν, καὶ φυλάξομεν, μηδὲν περὶ μεσότητος ἄλλης λέγοντες, πλὴν τῆς παραδεδομένης παρὰ τῶν ἁγίων, κἂν αὐτὸς ταύτην ἀναπλάττῃ, ὡς βούλεται. recte dicimus: Medium vero cum dico, veritatemi dico, ad quam unam respicere sine vitio possumus, nec prave contrahentes, nec absurdĭus dividentes; et rursus: Nos media regiaque via incedentes, in qua etiam situm est virtutum fastigiam. Hoc ergo et nos melium fstemr. Vocem autem inter duas sententiat median, quam ipse inducit, unde habeat, et a quo sumptam proferat, nescimus. Quare quod et nolis ignótum est, et dictum ab aliis nunquam audivimus, ad hoc quomodo respondeamus? Inducit enim ipse quæ non sunt dict a sanctis, et ex suo sensu statuit affirmationem et negationem; cum sancti nunquam, Ex solo, dixerint, sed, per Filam, et, Ex utroque, ut jam anteà ostensum est. Quapropter Ecclesia nunquam sensit, quæ non accepit a sanctis; sed ea recipimus et observamus quæ dicta a sanctis habemus, et nunquam ab illis recedemus, aliud medium non agnoscentes præter iind, quod sancti nobis tradiderunt, licet ipse sur arbitralu novum confingat medium. Βούλει παρὰ Γρηγορίου τοῦ Θεολόγου μαθεῖν, οἷα περὶ τῆς μεσότητος γράφει; Η πρὸς πάντες ὁρῶσα τους παριόντας εἰκών, ο κοινός αμφοτέρων τῶν ποδῶν κόθορνος, ή κατά πάντα ἄνεμον λίκμησις, ἐξουσίαν λαβοῦσα, τὴν ἔγγραφον (α) κακουργίαν καλ τὴν κατὰ τῆς ἀληθείας ἐπίνοιαν. Τὸ γὰρ ὅμοιον κατὰ τὰς Γραφὰς τῆς εὐσεβείας πρόσχημα ἦν τῷ χαλκῷ τῆς ἀσεβείας - περικείμενον. Ταῦτα μὲν οὖν περὶ τῆς επινοηθείσης τότε μεσότητος· περὶ δὲ τῆς αὐτὴν ἐξευρούσης συνόδου τοιάδε πάλιν φησίν· Εἴτε τὸν Χαλάννης πύργον, ὃς καλῶς τὰς γλώσσας μισεν, ὡς ἔφελόν γε καὶ ταύτας, ἐπὶ κακῷ γὰρ ἡ ἐμε συμφωνία· εἴτε τὸ Καϊάφα συνέδριον, ᾧ Χριστός κατακρίνεται· εἴτε τι ἄλλο τοιοῦτον τὴν σύνοδον ἐκείνην ὀνομαστέον, ἢ πάντα ἀνέτρεψε καὶ συνέχεε, τὸ μὲν εὐσεβὲς δόγμα καὶ παλαιὸν καὶ τῆς Τριάδος συνήγορον καταλύσασα τῷ βαλεῖν χάρακα, καὶ μηχανήμασι κατασείσαι τὸ ὁμοούσιον, τῇ δὲ ἀσεβεία Ούραν ανοίξασα διὰ τῆς τῶν γεγραμμένων καὶ λε γεμένων μεσότητος· σοφοὶ γὰρ ἐγένοντο τοῦ κακο ποιῆσαι, τὸ δὲ καλοποιήσει οὐκ ἔγνωσαν. Τοσαῦτα μὲν ἡμῖν ἀρκεῖ περὶ τῆς μεσότητος· ὅτι τε οὐδ᾽ ἔστιν ὅλως μεσότης ἱκανῶς ἀποδεδειχύσι, καὶ ὅτι τὰ τοιαῦτα ζητεῖν ἀσεβὲς καὶ τῆς Ἐκκλησίας αλο λότριον. Ταῦτα δὲ λέγων ὁ τίμιος οὗτος προσποιείται ἄγνοιαν, ὅπως ἄλλως νοεῖται τὸ ὁμοιούσιον, καὶ ἄλλως τὸ ὁμοούσιον· τὸ γὰρ ὁμοούσιον σύ ταυτὸν τῇ οὐσίᾳ κατὰ τὸν τεχνίτην εἰπεῖν, οὐδὲ κατὰ τὴν τῶν ἁγίων Πατέρων ἀληθῆ ἐξήγησιν. Τὸ μὲν γὰρ, ήγουν τὸ ὁμοούσιον, τὸ ἀπαράλλακτον τῆς οὐσίας δηλοί· τὸ δὲ ὁμοιούσιον τὸ ὁμοιώσει ὅμοιον· ὡς τό Orat de theolog. 1. η EPHES. Visne ex Gregorio Nazianzeno scire (16') quæ ipse de mediis scribat? Imago, inquit, quoque versum in oinnes prætereuntes intuens, communis utriusque pedis cothurnus, ventilatio ad omnemi véntum, arrepta facultate per scriplam calliditatem et versutiam adversus veritatem. Nam similitudinis πomen Juxta Seripturas pretestus pietatis erat, quo hamus impietatis obtegebatur; et hæc quidem de medio tunc excogitató. Dė synodo véro, quæ talis medii fuit inventris, rursus hæc alt: Sive Chalannæ turrim, quæ linguas rite divisit (utinam divisisset et istas, in mato quippe fuit consensio); sive concillum Caiphæ, in quo Christus condemnatur; sive allo non absimili nomine vocemus eam synodum, quæ omnia evertit et miscuit, dogma pium et antiquum demnolita, quod Trinitati suffragabatur: vallo enim sepsit, et machinis fidem consubstantialitatis labefactavit: impietati vero fores aperuit, mediorum scriptione et usurpatione vocabulorum; eterim Ingeniosi fuere ad malefaciendum, quid vero sit recte facere, ignorarunt. Hæc nobis de medió sufficiant; satis enim ostendimus nullum plane medium dari; nec non impium esse et a sensu Ecclesiæ alienum, hujusmodi media quærere. RESP. Dum hæc dicit egregius vir, nescire se simulat, aliud significari per homæusion, et aliud per honousion. Nam quod homæusion est, non habet eamdem essentiam, si quis vocem more grammaticorum explicet, aut etiam secundum veram sanclorum Patrum expositionem. Quia vos, homousion, significat essentiæ nulla cum varietate identitatem; (16') Orat. in Athan. (α) νεόγραφον Dosithi. (α) πρόσχημα ἦν περὶ τῆς id. omissis intermediis. PATROL. GR CLX

GREGORI MAMME CP. PATRIARCHE homausion vero rem assimulatione non dissimilem, & ῾Ομοία ἐστὶν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν κόκκῳ quale est illud: Simile est regnum cœlorum grano " sinapis; et illud: Cum Christus apparuerit, similes ei crimus *** *; hæc enim non indicant similitudinem essentialem. At vero in Dei Filio Salvatore nostro non ita, sed consubstantialem ipsum novimus, Christum ipsum audientes dicentem: Ego et Pater unum sumus ". Ubi per illud, nun, identitatem essentiæ cum invariabilitate declaravit; per illud autem, sumus, duas expressit hypostases. Cæterum Ariani, quia non credebant Del veri et Patris filium eamdem quam et Pater habere substantiam, remota prorsus omni variatione, esseque Hi æqualem, si generationem excipias, mutarunt homousion in homæusion: i‹que medium nominabant, et simplicioribus imponebant. Hoc in nos et " Latinos quomodo quadrabit, qui Patrem et Filium et Spiritum sanctum unumi Deum pariter fatemur; et quidquid est Pater et Filius, Iroc esse Spiritum sanctum, sive virtutem, sive principatum dicas, sive potestatem et deitatem, proprietatibus immotis manentibus? EPIES. Quid ergo faturum est mediis hisce Græcolatinis, qui predium amplectentes, ex Latinorum institutis et dogmatibus quædam aperte approbant; aliqua vero probant quidem, sed ipsi nequaquam amplectenda duxerint, alia vero ne probant quidem? Devitandi sunt non secus alque colubri; non secus atque illi, cum sint etiam deteriores, qui Christumn cauponantur, habentque illum quæstui: Hi enim sunt, ut inquit Apostolus, qui existimant quæslum esse pietatem; de quibus ipse subjungit: Hujus modi homines devita "; non enim ut addiscant, sed ut sibi aliquid asciscant, ad illos transfugiunt. Quæ vero societas luci a‹ tenebras, aut quæ conventio Christi ad Belial? Et quæ pars fideli cum infideli? RESP. Ad hæc nulla responsione est opus; contumelias enim in nos jacit fra percitus ac inflammatus. Bene ergo dicat, necne, responsiones quas dedimus et daturi sumus, ostendunt, et patebit hoc cordatis hominibus. EPHES. Siquidem nos cum Daniasceno et cunclis Patribus, ex Filio vero Spiritum non dicimus: isti antem cum Latinis ex Filio Spiritum dicunt. RESP. Nos quoque cum sancto Damasceno Spiritum non dicimus ex Filio, sed etiam ex Filio; nam conjunctio copulativa optime indicat Spiritum et ex Patre et ex Filio. Dicere autem absolute Spiritum ex F¡- lio, denotat Filium esse causam originarium, quæ erat Eunomii et sequacium ejus sententia. Nos vero cum Damasceno et universis Patribus dicimus et * Matth. xını, 31. 99′ | Joan. 111, 2. σινάπεως· καί· Ὅταν ὁ Χριστός φανερωθῇ, ὅμοιοι αὐτῷ ἐσόμεθα· οὐ τῇ οὐσίᾳ δηλοῖ. Ἐπὶ δὲ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν εὐχ οὐτως, ἀλλ' ὁμοούσιον ἔγνωμεν, αὐτοῦ τοῦ Χριστοῦ ἀκούοντες λέγοντος· Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐσμεν διὰ τοῦ, ἐν, τὸ ταυτὸν τῆς οὐσίας ἐμφαίνων καὶ ἀπαράλλακτον· διὰ δὲ τοῦ, ἐσμέν, τὰς δύο ὑποστά σεις δηλῶν. "Οθεν οἱ περὶ τὸν ᾿Αρειον μὴ φρονοῦν τες τὸν Υἱὸν τοῦ ἀληθινοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς τῆς αὐτῆς οὐσίας κατὰ πάντα απαράλλακτον, καὶ ἴσον τῷ Πατρὶ πλὴν τοῦ γεννᾶν, ἀμείβοντες τὸ ὁμούς στον, τὸ ὁμοιούσιον ἐτίθεσαν, καὶ μεσότητα ὠνόματ ζον ἀπατώντας τοὺς ἀφελεστέρους. Πῶς ἐφαρμόζει τοῦτο ἐφ' ἡμῶν τε καὶ Λατίνων, οἵτινες κοινῶς εμολογοῦμεν τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν καὶ τὸ ἅγιον Πνεύμα ένα Θεόν· καὶ πάντα όσα ὁ Πατήρ, ταῦτα καὶ ὁ Υἱός· καὶ ὅτα ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱός, ταῦτα καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἔν τε δυνάμει καὶ κυριότητι καὶ ἐξουσίᾳ καὶ· θεότητι, τηρουμένων τῶν ἰδιοτήτων ἀκινήτων; ᾿Αλλὰ τί, φησί, δράσομεν πρὸς τοὺς μέσους τού τους Γραικολατίνους, οι τὴν μεσότητα περιέποντες. τὰ μὲν ἐπαινοῦσι τῶν Λατινικῶν ἐθῶν καὶ δογμάτων ἀναφανδόν, τὰ δ' ἐπαινοῦσι μὲν, ἀλλ᾽ οὐκ ἂν ἔλοιντο, τὰ δ᾽ οὐδ᾽ ἐπαινοῦσιν ὅλως; Φευκτέον αύ. τοὺς, ὡς φεύγει τις ἀπὸ ὄψεως· ὡς αὐτοὺς ἐκείνους, ή κἀκείνων πολλῷ δήπου χείρονας τοὺς Χριστακτ πήλους καὶ Χριστεμπόρους. Οὗτοι γάρ είσι, κατά τὸν θεῖον Απόστολον, οι πορισμὸν ἡγούμενοι τὴν εὐσέβειαν· περὶ ὧν ἐπάγει λέγων· Ἀρίστασο ἀπὸ τῶν τοιούτων· οὐ γὰρ ἵνα μάθωσιν, ἀλλ᾽ ἕνα λάβωσι πρὸς ἐκείνου; αὐτομολοῦσι. Ποία δὲ κοινωνία φωτὶ πρὸς σκότος, ή συμφώνησις Χριστῷ περὶς Βεν λίαρ; "Η τίς μερὶς πιστῷ μετὰ ἀπίστου; Ενταῦθα οὐδεμία ἀπολογίας χρεία· ὕβρεις γὰρ καθ' ἡμῶν προφέρει θυμούμενος μᾶλλον καὶ ὀργι ζόμενος. Είτε οὖν καλῶς λέγει, εἴτε μή, αἱ προςναγεγραμμένοι ἀπολογίαι δηλοῦσι, καὶ ὅτι οἱ ὁδῷ προβαίνουσαι· καὶ ὁ νοῶν νοήσει. Ἡμεῖς μὲν γὰρ μετὰ τοῦ Δαμασκηνοῦ καὶ τῶν Πατέρων ἁπάντων, ἐκ τοῦ Υἱοῦ δὲ Πνεῦμα οὐ λέγι μεν· οὗτοι δὲ μετὰ τῶν Λατίνων ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα λέγουσι. Καὶ ἡμεῖς μετὰ τοῦ ἁγίου Δαμασκηνοῦ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα οὐ λέγομεν, ἀλλὰ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ - διότι ὁ συμπλεκτικός σύνδεσμος παρίστησι μάλα και λῶς καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ· τὸ δ' ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἀπολελυμένως λέγειν, προκαταρκτικόν αίτιον τὸν Υἱὸν τίθησιν, ὅπερ ὁ Εὐνόμιος καὶ οἱ κατὰ τὸν Εὐνόμιον ἐφρόνουν. Ἡμεῖς δὲ μετὰ τοῦ Δαμασκηνοῦ 3º Joan. x, 30. " ] Tim. iv, 15.

και τῶν Πατέρων ἁπάντων καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, καὶ et Filio et per Filium. Illud enim asserebat Bunoδιὰ τοῦ Υἱοῦ λέγομεν τὸ μὲν γὰρ ἐστιν Εὐνομίου, ἐκ μόνου τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα λέγοντος, καὶ βαθμούς θεοτήτων εἰσάγοντος· τὸ δὲ, Καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, τῶν Πατέρων ἐστὶ φωνή. ᾿Αλλὰ καὶ ἐξηγητὴν τῶν ἑαυ τοῦ λόγων τὸν Δαμασκηνὸν Ἰωάννην διασαφοῦντα τὰ ἑαυτοῦ προσκομίσαμεν, καὶ καλῶς τὴν διασά φησιν τὴν περὶ τούτου πεποιήκαμεν ἐν τοῖς ἔμπρο σθεν. Καὶ ἡμεῖς μὲν μετὰ τοῦ θείου Διονυσίου μόνην πηγὴν τῆς ὑπερουσίου θεότητος τὸν Πατέρα λέγομεν, οὗτοι δὲ μετὰ τῶν Λατίνων καὶ τὸν Υἱὸν πηγὴν τοῦ ἁγίου Πνεύματος λέγουσιν, ἐκβάλλοντες αὐτὸ δηλαδὴ τῆς θεότητος. mius, nimirum ex solo Filio; qui gradus etiain deiiatum inducebat. Vos autem, Εt ex Filio, aecepta est a Patribus. Certe nos Joannem Damascenum protulimus verba sua exponentem, suique ipsius interpretem; et satis hoc in antecedentibus decla ravimus. EPHES. Et nos quidem cum sancto Dionysio solum superessentialis deitatis fontem dicimus Patrem; isti vero cum Latinis Filium quoque fontem Spiritus sancti affirmant, excludentes nimirùm a deitate Spiritum: RESP. Et nos pariter cum sancto Dionysio et sanctis omnibus solum fontem et principium deitatis novimus Patrem, et nullum alium illi præintelligi; verum ex fonte hoc, nempe Patre, Filium scimus fontem sancti Spiritus. Ait enim rerum divinarum peritissimus Athanasius Magnus, in oratione de Dei Verbi in carne apparitione, que incipit: Qui divinas Scripturas malitiose volùnt intelligere: Novit enim apud Deum Patrem Filium esse fontem sancti Spiritus. Εt Basilius Magnus, Fons, inquit, vite est Filius. Dicit enim David ad Patrem: Quoniam apud la est fons vitæ”; et rursus alius propheta de Judæis: Mɛ dereliquerunt fontem aquæ vivæ”; aqua vero viva nominatur sanctus Spiritus, de quo Dominus in Evangelio: Qui biberit ex aqua, quam ego dabo ei, flumina de ventre ejus fluent aquæ viva "; hoc autem dicebat de Spiritu, que ac- . cepturi erant credentes in euin. Per quæ manifesto docet, Filium esse funtcun aquæ viva, videlicet Spiritus. Aurei quoque oris Pater sernione in sacramentum baptismi, cujus initium: Rursus nobis lati David spiritalis cibara, Propteres, inquit, Salvator ostendit se fontem vitæ, et viventem aquam esse Spiritum sanctum. Similiter et sauctus Ambrosius, libro primo ad Gratianum imperatorem, capite decimo octavo: itaque, inquit, sicut verbum vilz vita est, ita et vita Spiries, vita est. Accipe nuac, quia sicut Pater fous vitæ est, ita etiam Pi lium plerique fouleur vitæ memorarunt significatum, eo quod apud te, inquit, Deus omnipotens; Filius tuns fons vitæ sit, hoe est, fons Spiritus sancti; quia Spiritus vita est, sicut Dominus ait: Verba que ego loculus sum vobis, spiritus el vila sunt *. Quia ubi spiritus, et vita; et ubi vita, etiam Spiritus sanctus. Plerique tamen hoc loco Patre volunt tantummodo fontem significatuin, quan· quam videatur quod Scriptura memoraverit: Apud te, inquit, fons vitæ; hoc est apud Patrem Filius; quoniam Verbum apud Deum, quod erat in pris cipio, et erat apud Deum; sed sive Patrem quis Juan. II 38. 30 Joall. τε, 64. Ὡσαύτω, καὶ ἡμεῖς μετὰ τοῦ θείου Διονυσίου καὶ πάντων τῶν ἁγίων μόνην πηγὴν καὶ ἀρχὴν τῆς θεότητος τὸν Πατέρα εγνωμεν, οὐδὲ προεπινοεῖται ταύτης ἄλλη· ἀλλὰ μὴν ἐκ ταύτης τῆς πηγῆς τοῦ Πατρὸς πηγὴν τὸν Υἱὸν γινώσκομεν τοῦ ἁγίου Πνεύ ματος. Φησὶ γὰρ ὁ πολὺς τὰ θεῖα ὁ μέγας Αθανάσιος ἐν τῷ Περὶ ἐνσάρκου ἐπιφανείας λόγῳ, οὗ ἢ ἀρχὴ, Οἱ κακοτέχνως τὰς θείας Γραφάς βουλόμενοι νοεῖν· οἶδε γὰρ παρὰ τῷ Θεῷ Πατρὶ ὄντα τὸν Υἱὸν πηγὴν τοῦ ἁγίου Πνεύματος· καὶ ὁ μέγας Βα σίλειος - Πηγή ζωῆς ὁ Υἱός· φησὶ γὰρ ὁ Δαβὶδ πρὸς τὸν Πατέρα· Ὅτι παρὰ σοὶ πηγὴ ζωῆς. Καὶ πάλιν Έτερος προφήτης λέγει περὶ τῶν Ἰουδαίων· ἀμὲ Εγκατέλιπον πηγὴν ὕδατος ζῶντος· ὕδωρ δὲ ζῶν ὀνομάζεται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· περὶ οὗ ὁ Κύριος εἴρηκεν ἐν τοῖς Εὐαγγελίοις· ὃς δ᾽ ἂν πίῃ ἐκ τοῦ ὕδατος, οὗ ἐγώ δώσω αὐτῷ, ποταμοὶ ἐκ τῆς κοι λίας αὐτοῦ φεύσουσιν ὕδατος ζῶντος τοῦτο δὲ ἔλεγε περὶ τοῦ Πνεύματος, δ ἔμελλον λαμβάνειν οἱ πιστεύοντες εἰς αὐτόν. Δι' ὧν δείκνυσι σαφῶς πηγὴν τοῦ ζῶντος ὕδατος ήτοι τοῦ Πνεύματος ὄντα τὸν Υιόν. Καὶ ὁ Χρυσοῦς τὴν γλῶτταν ἐν τῷ λόγῳ τῷ εἰς τὸ μυστήριον τοῦ βαπτίσματος, οὗ ἡ ἀρχή, Πάτ λιν ἡμῖν ἢ τοῦ μακαρίου Δαβίδ πνευματική κιθάρα, φησί· Διὰ τοῦτο ὁ Σωτὴρ δείκνυσιν ἑαυτὸν πηγὴν ζωῆς, καὶ ὕδωρ ζῶν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Συμφώνως καὶ ὁ ἅγιος Αμβρόσιος ἐν τῷ πρὸς Γρατιανόν βασιλέα πρώτῳ βιβλίῳ ἐν τη κεφαλαίῳ· Τοίνυν ὥσπερ τὸ ῥῆμα τῆς ζωῆς ζωή ἐστιν, οὕτω καὶ τῆς ζωῆς τὸ Πνεῦμα ζωὴ ἐστι. Δέχου δὴ, ὅτι καθάπερ ὁ Πατήρ πηγή ζωῆς ἐστιν, οὕτω καὶ τὸν Υἱὸν ὅτι πλεῖστοι πηγὴν ζωῆς ἐμνημόνευσαν σημαινόμενον, ὅτι παρὰ σο!, φησί, Θεὶ παντοδύναμε, ο Υιός σου πηγή ζωής ἐστι, τουτέστι πηγὴ τοῦ ἁγίου Πνεύματος· ὅτι Πνεῦμα ζωή ἐστι, καθὼς ὁ Κύριος φησί· Τὰ ῥήματα δ ἐγὼ ἐλάλησα ὑμῖν, πνεῦμά εἰσι καὶ ζωή. Καὶ γὰρ ὅπου τὸ πνεῦμα, καὶ ζωή· καὶ ὅπου ζωή, καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἁγιόν ἐστι. Πολλοὶ μέντοι ἐν τῷδε τῷ χωρίῳ τὸν Πατέρα βούλονται μόνον πηγὴν σημαίνεσθαι, καίπερ ὁρῶντες τί υπέμνησεν ή Γραφή - Παρά » Psal. xxxv, 10. ss Jerem. tt, 13. Cap. 2 De dirinis nominibus.

GREGORII MAMME CP. PATRIARCHA hoc loco, sive Filium inteiligat fontem, fontem ati- σοὶ πηγὴ ζωῆς ἐστι· τουτέστι παρὰ τῷ Πατρὶ ὁ que intelligimas non aquæ istius quæ créaturà est, sed divinæ illios gratiæ, hoc est Spiritus sancti; ipse est enim aqua vita. Et Gregorius Theologus, utat one in Spiritum, quæ lucipit: Εt hæc quidem de Filio diéta sint, Oculum, inquit, et fontém et Aluvium mente apprehendi; nam hoc idem et allis in mentem venit. Si ergo quia dicimus, Filium esse Spiritus sancti fontem de fonte, hoc est ipso Patre, secundum hosce divinos sanctosque Patres; ideo Spirhum, ut contendit ipse, a deltale excludlunts; certe ipse quoque Filium a deltate excindet, eo quod solus Pater sit Filii et Spiritus sancti fons. Sed quemadmodum ipse' hoc at absurdum negaverit, ita multo aptius veriusque idem de nobis intelligat. Credimus enim in Trinitatem ejusdem essentiæ, potentiæ et deitatis, quanquam infuria sicut in aliis, hac etiam in re nobis obtrectat. Υιός· ὅτι ὁ Λόγος πρὸς τὸν Θεόν, ὃς ἦν ἐν ἀρχῇ. καὶ ἦν πρὸς τὸν Θεόν. Αλλ' εἴτε τὸν Πατέρα ἐν τῷ δέ τις τῷ χωρίῳ, εἴτε τὸν Υἱὸν νοοίη πηγήν, πηγήν πάντω; νοοῦμεν οὐ τούτου τοῦ ὕδατος, ὅπερ κτίσις ἐστὶν, ἀλλὰ τῆς θείας ἐκείνης χάριτος, δηλαδὴ τοῦ ἁγίου Πνεύματος· αὐτὸ γὰρ ἐστι τὸ ὕδωρ τὸ ζῶν. Καὶ Γρηγόριος δὲ ὁ Θεολόγος ἐν τῷ Περὶ Πνεύμα τος λόγῳ, οὗ ἡ ἀρχὴ, Ο μὲν δὴ περὶ τοῦ Υἱοῦ λή γος τοιοῦτος, φησίν· Οφθαλμόν τινα καὶ πηγὴν καὶ ποταμὸν ἔνενόησα, καὶ γὰρ καὶ ἄλλοι. Εἰ οὖν διότι λέγομεν, ὅτι πηγὴ ὁ Υἱός τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἐκ πηγῆς τοῦ Πατρὸς κατὰ τοὺς ἱερεὺς καὶ θείους τούτους Πατέρας, ἐκβάλλομεν αὐτὸ τῆς θεότητος, ὡς αὐτὸς διισχυρίζεται, πάντως ἂν καὶ αὐτὸς ἐκβάλλοι τὸν Υἱὸν τῆς θεότητος διὰ τὸ τὸν Πατέρα μόνον εξω και πηγὴν τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος. Αλλο ὅπερ ἂν αὐτὸς ὡς ἄτοπον ἐκφεύγοι, τοῦτο μᾶλλον καλῶς καὶ ἀληθῶ; καὶ περὶ ἡμῶν νοείτω· εἰς Τριάδα γὰρ πιστεύομεν ὁμοούσιον καὶ ὁμοδύναμον καὶ Θεὸν Ένα, εἰ καὶ ἀδίκως ἡμᾶς καὶ ἐν τούτῳ ὡς καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις διασύρει. EPHES. El nos quidem cnm Gregorio Nazlanzeno + Fit fum à Patre causalitate distfuguimns; Isti vero cum Latinis causalitate illos conjungunt. RESP. Conjungimus Pátrém et Filium natura et deitate nt Pátrom ét Fillum, non causalſtate. Alioquin ek verbis suis ipse quoque conjunget Filium et Spiritum sanctum, cum sit et dicatur uterque causatus. Unum est, obloqui vult, et causas ritmatur quascunque vult, imo vero quascunque fugit. Quare ad minus necessaria multis demonstrationibus non indigemus. Iden iste auetor Gregorius protosyncellus in responsione ad confessionem Marei Ephesii, eidem Marco hæc eadem objicienti sio respondet: Naziánzenus vero ubi dixit: Omnia quæ Pater habet, sunt Filii præter causam, intulit: Omnia vero, quæ Filius habet; sunt Spiritus, præter Aliationem: causam dicens ratione generationis, ut ipsemet explicat oratione prima De theologia: Filius enim, inquit, siqnidem ut causam accipias Patrem, non est sine principio: nam Pater est principium, utpote causa. Itaque argumentum Ephe &quivocatione laborat. EPHES. Es nos quidem cum venerabili Maxinto et illorum temporum Romanis, et eum Patribus occidentalibus Filium non elaluimus causam Spiritus sancti. Isti vero Filium secundum Græcos causain, secundum Latinos principium Spiritus In definitione, seu potius deformatione sua pronuntiant: ~ honotanda quippe est a nobis hoc nomine, cum et formidinis pleni subscriptlóni ejus asscnsuni præbuerint. RESP. Debebat sane vir præstantissimus integram epistolæ partem exponere, quæ huc spectat; et non Καὶ ἡμεῖς μὲν μετὰ τοῦ Θεολόγου Γρηγορίου + τῇ αἰτία διακρίνομεν τοῦ Υἱοῦ τὸν Πατέρα· οὗτοι δὲ μετὰ τῶν Λατίνων τῇ αἰτίς τούτους συνάπτου σιν. Συνάπτομεν τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν τῇ φύσει καὶ θεότητι ὡς Πατέρα καὶ Υἱόν, οὐ τῇ αἰτ!ς. Εξ δ' ὡς αὐτὸς λέγει, συνάψει καὶ αὐτὸς τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα, διὰ τὸ ἄμφω αιτιατὰ εἶναι καὶ λέγε σθαι. Εν μόνον ἐρῶμεν, δτι βούλεται διασύρειν, καὶ πολλὰς ἐννοεῖ αἰτίας ὅσας καὶ βούλεται, μᾶλλον δὲ ὅσας ἀναπλάττει. Διὸ οὐδὲ πολλῶν ἀποδείξεων • δεόμεθα εἰς τὰ μὴ ἀναγκαῖα. † Αὐτὸς οὗτος Γρηγόριος ὁ πρωτοσύγκελλος ἐν τῇ ἀπολογία πρὸς τὴν τοῦ Ἐφέσου ὁμολογίαν απο κρινόμενος πρὸς τοῦτό φησιν· Ὁ δὲ Θεολόγος είν πών· Πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατήρ, τοῦ Υἱοῦ, πλὴν τῆς αἰτίας· ἐπιφέρει Πάντα δὲ ὅσα τοῦ Υἱοῦ, καὶ τοῦ Πνεύματος, πλὴν τῆς υἱότητος· αἰτίαν λέγων ένα ταῦθα τὴν κατὰ τὸ γεννάν, καθὼς αὐτὸς διασαφεί ἐν τῷ λόγῳ Περὶ δόγματος καὶ καταστάσεως ἐπι σκόπων φησί γάρ· 'Ο δὲ Υἱός, ἐὰν μὲν ὡς αἴτιον τὸν Πατέρα λαμβάνῃς, οὐκ ἄναρχος· ἀρχὴ γὰρ ὁ Πατήρ Υιοῦ, ὡς αἴτιος· οὐδὲν ἄρα συμπεραίνει ὁ Ο Βρέσου, όμωνυμία χρησάμενος. Καὶ ἡμεῖς μετὰ τοῦ σεπτοῦ Μαξίμου καὶ τῶν τότε Ῥωμαίων καὶ τῶν δυτικῶν Πατέρων οὐ που οῦμεν τὸν Υἱὸν αἰτίαν τοῦ Πνεύματος· οὗτοι δὲ κατὰ μὲν τοὺς Γραικοὺς αἰτίαν, κατὰ δὲ τοὺς Λατίνους ἀρχὴν τοῦ Πνεύματος τὸν Υἱὸν ἐν τῷ ὄρῳ αὐτῶν ἀποφαίνονται· τιμᾷν γὰρ αὐτὸν οὕτω δίκαιον γρά φοντας, ἐπεὶ καὶ ὀῤῥωδοῦντες αὐτοὶ τούτῳ συνο έθεντο Εδει γὰρ τὸν τίμιον ἄνδρα τοῦτον ὅλον ἐκθεῖναι τὸ μέρος τῆς ἐπιστολῆς τὸ περὶ τούτου φάσκων,

ο 'Ex καὶ μὴ τὸ μὲν διὰ τοῦ Υἱοῦ παραδραμεῖν, τὸ δέ· illud, Per Filium, præterire silentio; illus vero Οὐκ αἰτίαν ποιοῦντας τὸν πιὸν σφᾶς αὐτοὺς ἀπέδειξαν· καὶ μόνον προωομίζειν, ἀλλ' ἡμεῖς τὸ χα ρίον ὅλον ἐκθήσομεν, ἵνα καὶ σαφεστέρα γένηται ἡ δήλωσις, ὡσαύτως καὶ ἡ ἀπάντησις. Φησί γάρ Τῶν τοῦ νῦν ἁγιωτάτου πάππα συνοδικῶν οὐκ ἐν τοσούτοις ὅσοις γεγράφατε κεφαλαίοις οἱ τῆς βασιλίδος ἐπελάβοντο, αυσὶ δὲ μόνοις· ὧν τὸ μὲν ὑπάρχει περὶ θεολογίας, ὅτι τε, φησίν, εἶπεν, ἐκπο ρεύεσθαι κἀκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· τὸ δ' ἄλλο περὶ τῆς θείας φαρκώσεως. Καὶ μετὰ πάνω βραχέα· Καὶ τῷ μὲν πρώτῳ συμφώνους παρήγα γον χρήσεις "Ρωμαίων Πατέρων, ὅτι γε μὴν καὶ Κυρίλλου Αλεξανδρείας ἐκ τῆς πονηθείσης αὐτῷ εἰς τὴν εὐαγγελιστὴν Ιωάννην Ιεράς πραγματείας ἐξ ὧν οὐ τὸν Υἱὸν αἰτίαν ποιοῦντος τοῦ Πνεύμα τος αφᾶς αὐτοὺς ἀπέδειξαν. Μίαν γὰρ ἴσασιν Υἱοῦ καὶ Πνεύματος τὸν Πατέρα αἰτίαν, τοῦ μὲν κατὰ γέννησιν, τοῦ δὲ κατ' ἐκπόρευσιν· ἀλλ᾽ ἵνα τὸ δι' αὐτοῦ προϊέναι δηλώσωσι, καὶ ταύτῃ τὸ συναφὲς τῆς οὐσίας καὶ ἀπαράλλακτον παραστήσωσιν. Οὐκ ἔδει οὖν τὸν αἰδέσιμον άνδρα τοῦτον λέγειν τό, Ἐκ μόνου· ἰδοὺ γὰρ προφανώς καὶ ἀριδήλως ὁ ἅγιος Μάξιμος μαρτυρεί, ὡς οἱ ἅγιοι Πατέρες οἱ τῆς Εσπέρας μετὰ καὶ τοῦ θείου Κυρίλλου καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι τὸ ἅγιον Πνεῦμα θεολογοῦσιν. Εἰ οὖν καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, δῆλον ὡς οὐκ ἐκ μόνου τοῦ Ματρός, ὡς αὐτὸς πολλάκις είρηκε. Περὶ δὲ τοῦ, οὐκ αἰτίαν τὸν Υἱὸν ποιοῦντας, τουτέστιν οἷαν ὁ Ευνόμιος ἔλεγεν, ὡς καὶ ἐν τοῖς ἔμπροσθεν ἐδηλών σεμεν· καὶ γὰρ αἰτίαν κυρίως οἱ ἅγιοι τὴν ἀρχιει δῆ καὶ προκαταρκτικήν ειώθασι λέγειν, καθὼς καὶ ὁ Θεολόγος Γρηγόριος δηλοῖ ἐν τῷ εἰς τὸν κατάπλουν τὸν ἀπ' Αιγύπτου, φάσκων οὕτως· Θεὸς ἐν τρισὶν ἵσταται τοῖς μεγίστοις, αἰτίῳ, καὶ δημιουρ. γῷ, καὶ τελειοποῷ, τῷ Πατρὶ λέγω καὶ τῷ Υἱῷ καὶ τῷ ἁγίῳ Πνεύματι. Τί οὖν, οὐκ αἴπος ὁ Υἱός τῆς τοῦ κόσμου δημιουργίας; Πῶς οὖν φαμεν ἐν τῇ ὁμολογία τῆς πίστεως, Δι' οὗ τὰ πάντα έγι νετο; Αλλ' ὁ Θεολόγος καὶ ὁ Βασίλειος τὰ, αἴτιος, ἐπὶ μόνου τοῦ Πατρὸς ἔφησαν. Αλλ' οὐδὲ μάτην ὁ θεῖος Μάξιμος τό, Δι' αὐτοῦ προϊέναι, ἐπιφέρει ἐπεὶ ἀδύνατον διὰ τοῦ Υἱοῦ προϊέναι, καὶ μὴ καὶ τὸν Υἱὸν αἴτιον ὑπάρχειν τῆς τοῦ Πνεύματος ἐκπο ρεύσεως. Τοῦτο καὶ Γρηγόριος ὁ Νύσσης μάλα και λῶς βεβαιοὶ ἐν τῷ κατ' Εὐνομίου ἀντιῤῥητικῷ αὐτ τοῦ λόγῳ πρώτῳ, λέγων οὕτως· Εἰ μὲν οὖν χρονια τὴν ἔμφασιν ὑπερετίθη τῆς τοῦ Μονογενούς ὁπο στάσεως ὁ τὸν Πατέρα τοῦ Υἱοῦ μόνῳ τῷ τῆς αἰτίας λόγῳ προθεωρῶν, εἰκότως ἂν ὁ τῆς ἀϊδιώτητος ἡμῖν περὶ τοῦ Υἱοῦ λόγος ἐκινδυνεύετο. Καὶ μετά τινα· ὡς γὰρ συνάπτεται τῷ Πατρὶ ὁ Υἱός, καὶ τῷ ἐξ αὐτοῦ εἶναι οὐχ ὑστερίζει κατὰ τὴν ὑπαρξιν· οὕτω πάλιν τοῦ Μονογενούς ἔχεται το Πνεύμα το άγιον, ἐπινοίᾳ μόνῃ κατὰ τὴν αἰτίας λόγον προθεωρουμένου τῆς τοῦ Πνεύματος ὑποστά σεως. Καὶ Βασίλειος ἐν τῷ πρὸς Ἀμφιλόχιον ἐν τῷ ις' κεφαλαίων, οὗ ἡ ἐπιγραφή, "Οτι αχώριστον ἐπὶ πάσης εννοίας Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, tantum`vocas afferre, Ostenderunt a se Filiumi non statui causam Spiritus sancti. Ergo nos locum in - tegrum exponemus, ut res clarius intelligatur, et objectioni diaeldins respondeatur. Ait igitur: in synodicis sanctissimi papa, qui nunc prrest, litteris non tot capita, ut scripsistis, regiæ urbis incolie notarunt, sed duo tantum; quorum alterum ad divina spectat, quod Spiritum sanctum aiunt etiain ex Filio procedere dixerit, alterum vero ad inearnationem. Et pancis admodum interjectis: Et in primum quidem consonas Romanorum Patrum attulere sententias, nec non Cyrilli Alexandrini ex sacris ejus in Joannem commentariis; per quas evidenter ostenderunt, sese non statuere Filium Spiritus sancti causam (unam quippe norant causam Filii et Spiritus Patrem, illius per generationem, hujus per processionem), sed voluisse sigr.facare Spiritum produci per filium; et bac ratione probare essentiæ nulla cum varietats communionem. Non ergo debebat egregius hic vir usurpare vocem. Ex solo. En quippe sanctus Maximus aperte palamque testatur, sanctos Patres Occidentales una cum sancto Cyrillo asserere SpiriLunksanctum etíam ex Fitio procedere; quod si etiam ex Filio, constat, non ex Patre solo, quod sæpe dietum ab ipso est. Porro autein voces illæ, sese Filium nou statuere causam, intelligendæ sunt de causa qualem ponebat Eunomius, quemadmodum declaravimas. Causa enim proprte primordialem sancti Pa tres nuncupare solent, ut Gregorius Nazianzenas doset oratione ad eos qui ex Ægypto adnavigarunt, his verbis: Deus in tribus hisce maximis subsistit, causa, creatore et perfectore, Patre, inquam, et Fi - Ho, et Spiritu saueto. Anne igitur Filius non erit auctor creationis mundi? Quomodo ergo in fidei coufessione dicimus: Per quem omnia facta sunt? Verum Nazianzenus et Basilius causæ nomen soli Patri tribuunt. Nec vero frustra divinus Maximus infert verba illa, Per ipsum produci; cum impossibile sit per Filium procedere, quin sit et ipse Filins causa processionis Spiritus. Hoc idem egregie admolum confirmat etiam Gregorius Nyssenus prima sua oratione inter eas, quibus confutat Eunomium, per hæc verba: Nam si spatium temporis ante personam unigeniti statueret, qui Patrem Filio præinteldigit sola cause prioritate, jure profecto nobis Filii stersitas periclitaretur. Ει paulo post: Quemad modum enimi conjunctus est Patri Filius, nec est illo posterior, quod ab ipso sit: ita et Spiritus sanctus Unigenitum soquitur, sola mentis consideratione antecedente Fitio bypostasin Spiritus ratione causalitatis. Εt Basilius in libro ad Amphi doelium, capite decimo sesto, cui titulus: Quod inseparabilis sit Spiritus sanetus a Patre et Filio in quovis rerum concepia. Comprehende, inquit, animo Patres, rerum que funt primordialein causam, creatricem Filium, perfectricem Spiritum sanctum, Ili omnes causalitatem referunt ad Patrem, cum

GREGORII MAMMÆ CP. PATRIARCHÆ Filius etiam horum omnium causa sit: aut certe φησίν· Εννόησόν μοι τὴν προκαταρκτικὴν αἰτίαν negent, in his dictis Filio tribui causam, et corrigant errorem errore. Sed clariora sunt dicta illa sanctorum, quibus ex filio etiam dicitur esse Spiritus sanctus, quæ sanctus Maximus agnoscit, asserentia Filium esse causam non aliam a Patre; nam quidquid habet Filius, naturalitur a Patre kabet. Ita sanctus Cyrillus in illud Joannis, Et ego rogalo Patrem, Bona, inquit, naturalia Dei Patris, cum essentialiter communia sibi Filius habeat, hahet etiam Spiritus ea ratione, qua Pater illum habere intelligitur, non ascititium, aut extrinsecus advenientem, stulti enim, aut potius insani fuerit ita sentire, sed quemadmodum unusquisque nostrum syum in seipso continet spiritum, et ex intimis visceribus foras emittit: nam propterea etiam corporaliter insumavit Christus, ut ostenderet, ita ex divina essentia divino modo effundi, quod ex ipsa est, quemadmodum ex ore pumpano spiritus corporeus exhalatur. Cum igitur Spiritus sit Dei Patris et Filii, cur non eadem sit illis polesias, sive conjunctim, sive separatim intelligantur? Pater enim est Pater, nou Filius, et Filius non Pater, sed Filius. Attamen Pater in Filio, et Filius in Patre. Idem sanctus Cyrillus exponens illud Joelis prophetæ, Effundam de Spiritų meo 20 Nam qua, inquit, Filius Deus est, et ex Deo naturaliter; natuş enim est de Deo Patre; pror prius ipsius, et in ipso, et ex ipso est Spiritus, won secus ac de ipso Deo Patre intelligitur. Et beatus Leo papa primo in Pentecosten sermone, qui incipit τῶν γινομένων τὸν Πατέρα, την δημιουργικήν τον Είν, τὴν τελειωτικὴν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Ούτος γὰρ πάντες τὴν αἰτίαν ἐπὶ τὸν Πατέρα αναφέρου σιν, ἀλλὰ καὶ ὁ Υἱός αἴτιος τούτων απάντων ἐστίν· ή αρνείσθωσαν καὶ ἐκ τῶν εἰρημένων τὴν αἰτίαν, καὶ κακῷ τὸ κακὸν διορθούτωσαν. Καὶ ἔτι δηλοῦσι μάλιστα σαφέστερον τὰ τῶν ἁγίων ρητὰ τὰ παριστῶντα καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, & καὶ Μάξιμος ὁ θεῖος διαβεβαιοί, οὐκ ἰδίαν αἰτίαν λέ γοντα τὸν Υἱὸν παρὰ τὸν Πατέρα· καὶ γὰρ πάντα ὅσα ἔχει ὁ Υἱς φυσικῶς, ἐκ τοῦ Πατρὸς λαβὼν ἔχει. Φησὶ γὰρ ο θείος Κύριλλος ἐν τῷ κατὰ Ἰωάν νην εἰς τὸ ῥητὸν τὸν κἀγὼ ἐρωτήσω τὸν Πατέρα. Τῶν τοῦ Θεοῦ, καὶ Πατρὸς φυσικῶν ἀγαθῶν οὐσιω δῶς ὑπάρχων κοινωνὸς ὁ Υἱός, ἔχει καὶ τὸ Πνεῦμα κατὰ τοῦτον τὸν τρόπον, καθ' ὅνπερ ἂν νοοῖτο και ὁ Πατήρ, οὐκ ἐπακτὸν, οὐδὲ ἔξωθεν εύηθες γάρ, μᾶλλον δὲ μανικὸν τὸ οὕτω φρονεῖν· ἀλλ᾿ ὥσπερ ἡμῶν ἕκαστος τὸ ἴδιον ἐν ἑαυτῷ πνεῦμα συνέχει, καὶ ἐκ τῶν ἐνδοτάτων σπλάγχνων εἰς τὸ ἔξω προς χέει· διὰ γάρ τοι τοῦτο καὶ σωματικῶς ἀνεφύσησεν ὁ Χριστὸς, δεικνύς ότι καθώσπερ ἐκ στόματος του άνθρωπίνου πρόεισι τὸ πνεῦμα σωματικῶς, οὕτω καὶ ἐκ τῆς θείας ουσίας θεοπρεπώς προχεῖται τὸ ἐξ αὐτῆς. Ὅτε τοίνυν αὐτὸ τὸ πνεῦμα τοῦ τε Θεοῦ καὶ Πατρός ἐστι καὶ τοῦ Υἱοῦ, πῶς οὐχὶ πάντως μίαν ἔξουσι τὴν ἐξουσίαν διῃρημένως το ἅμα καὶ συνημμένως; Πατὴρ γὰρ ὁ Πατήρ καὶ οὐχ Υώς, καὶ Υἱὸς ὁ Υἱὸς καὶ οὐχὶ Πατήρ· πλὴν ὁ Πατὴρ ἐν Υἱῷ, καὶ ὁ Υἱὸς ἐν Πατρί. Ο αὐτὸς θείος Κύριλο λος ἐν τῇ ἑρμηνεία εἰς τὸν προφήτης Ἰωὴλ τοῦ, Εκχεῶ ἀπὸ τοῦ Πνεύματός μου, ούτω φησίν ῇ μὲν γάρ ἐστι Θεὸς, καὶ ἐκ Θεοῦ κατὰ φύσιν ὁ Υἱός, γεγέννηται γὰρ ἐκ τοῦ Θεοῦ Πατρὸς, Παν αὐτοῦ τε καὶ ἐν αὐτῷ καὶ ἐξ αὐτοῦ τὸ Πνεῦμά ἐστι, καθάπερ αμέλει καὶ ἐπ' αὐτοῦ νοεῖται τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός. Καὶ ὁ μακάριος Λέων ὁ πάππας ἐν τῷ εἰς τὴν Πεντηκοστὴν πρώτῳ λόγῳ, οὗ ἡ ἀρχή, την σήμερον πανήγυριν, ἀδελφοὶ ποθεινότατοι, οὕτω φησί· Τὸ δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον Πατρὸς καὶ Υἱοῦ Πνεῦμα ἄν, οὐχ ὡς τι τῶν κτισμάτων, ἅπερ Πατρός εἰσι καὶ Υἱοῦ ἀλλ' ὡς μετ' ἀμφοτέρων ζῶν καὶ δυνάμενον, καὶ ἀϊδίως ἐκ τούτου ὅπερ ἐστὶν ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς ὑφιστάμενον. " Hodiernam solemnitatem, dilectissimi, hæe habet: Cum Spiritus sanctus Patris Filiique sit Spiritus, non sicut quæcunque creatura, quæ et Patris et Filii est, sed sicut cum utroque vivens v'↓ potens, et sempiternus, et ex eo quod est Pater filiusque, subsistent, Et sanctus Hilarius in sermone, qui legitur post Pentecosten, die festo sancta Trinitatis, ute loquitur: Crelimus in sanctam Triuitatem, hoc est latrem et Filium et Spiritum sanctum, unum Deum omnipotentem, unius essentiæ, unius naturæ, unius potestatis, opificem creaturarum omnium; ex que omnia, per quem omnia, in quo omnia; Patrem a se ipso, non ab alio; Filium ex Patre genitum, Deuin verum de Deo varo, lumen verum de lumine vero, non duo lumina, sed unum lumen; Spiritum sanctum a l'atre el Filioæqualiter procedentem. Et beatus Augustinus quinto de Trinitate, sic ait: Si ergo et quod datur, in principium habet eum, a quo datur: quia ponaliunde accepit illud, quod ab ipso procedit, ſaJendum est Patrem et Filium principium esse Spiriļus sancti, uop duo principia. Sed sicut Pater et 3 Joel 11,28. Καὶ ὁ ἅγιος Ἰλάριος ἐν τῷ λόγῳ τῷ μετὰ τὴν Πεντηκοστὴν ἀναγινωσκομένῳ ἐν τῇ ἑορτῇ τῆς ἁγίας Τριάδος οὕτω φησί. Πιστεύομεν εἰς τὴν ἁγίαν Τριάδα, τουτέστι τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα, ένα Θεόν παντοδύναμον, μιας οὐσίας, μιᾶς ὑπάρξεως, μιας εξουσίας, δημιουργόν πάντων τῶν κτισμάτων· ἐξ οὗ πάντα, δι' οὗ πάντα, όν ᾧ πάντα· Πατέρα ἀφ' ἑαυτοῦ, ἀλλ' οὐκ ἀφ' ἑτέρου Υἱὸν ἐκ τοῦ Πατρός γεννητόν, Θεὸν ἀληθινὸν ἐπ Θεοῦ ἀληθινοῦ, φῶς ἀληθινὸν ἐκ φωτὸς ἀληθινοῦ, οὐ μὴν δύο φῶτα, ἀλλ' ἐν φῶς· Πνεῦμα ἅγιον παρά Πατρὸς καὶ Υἱοῦ ἐπίσης ἐκπορευόμενον. Καὶ ὁ μα κάριος Αὐγουστῖνος ἐν τῷ πέμπτῳ περὶ Τριάδος τοιάδε φησίν· Εἰ τοίνυν καὶ δ δίδοται ἀρχὴν ἔχει τοῦτον, ἀφ' οὗ δίδοται, καὶ γὰρ οὐκ ἄλλοθεν ἔλαβεν δ παρ' αὐτοῦ ἐκπορεύεται, ὁμολογητέον ἐστὶ τὴν

CONTRA ETHESIUM. Πατέρα καὶ τὸν Υἱὸν ἀρχὴν εἶναι τοῦ ἁγίου Πνεύ- Filius unus Deus, et ad creaturam relative unus ματος, οὐ δύο ἀρχάς· ἀλλὰ καθάπερ ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υιός εἷς Θεός, καὶ πρὸς τὴν κτίσιν ἀναφορικῶς εἰς κτίστης καὶ εἷς Κύριος, οὕτως ἀναφορικῶς πρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον μίαν ἀρχὴν, καθάπερ πρὸς τὴν κτίσιν ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον Κύριος. Δέδειχται σαφῶς, ὅτι οἱ χρήσεις, δς μαρτυροῖ ὁ θεῖος Μάξιμος, καὶ τὸν Υἱὸν αἴτιον τῆς τοῦ Πνεύ ματος υπάρξεως μαρτυροῦσιν. Ὅτι δὲ διὰ τῶν δύο ἐβλέγει τιμᾶν τὸν ὅρον (οὕτω γὰρ, φησί, τιμάν αὐτὸν δίκαιον· καὶ τὰ ἑξῆς), πρῶτον μὲν θαυμάζω τὴν τοῦ ἀνδρὸς εὐλάβειαν, καὶ ὅτι οὐκ οἶδεν ὅσον τιμῆς ἄξιον τὸ θεῖον όνομα. Εἰ γὰρ τὰ ὑπὸ τοῦ Δαθὰν καὶ ᾿Αβειρών κατασκευασθέντα εἰς ὑπουργιαν καὶ λατρείαν Θεοῦ ὁ θεόπτης Μωϋσῆς οὐκ ἠθέλησε κοινὰ εἶναι, διὰ τὸ ἅπαξ εἰς ὑπουργίαν Θεοῦ καὶ λατρείαν ὀνομασθῆναι· τοῦτο γὰρ καὶ ὁ Θεὸς τῷ θεράποντι αὐτοῦ ἐνετείλατο· αὐτὸς ἐν τῷ δρῳ τὸ τοῦ Θεοῦ φρικτὸν ὄνομα περιέχοντι Πατρός καὶ Υἱοῦ καὶ ἁγίου Πνεύματος πολλαχοῦ μηδ' όλως. εὐλαβηθεὶς τοιαῦτα ἐρεύγεται; 'Αλλ' ἡμεῖς πάντο δεν τὸ σεμνὸν περιποιούμενοι ἐν ταῖς ἀπολογίαις, ἀναπολόγητον τοῦτο ἐῶμεν, ὥσπερ καὶ τἄλλα, ἅπερ ἀπὸ θυμοῦ καὶ ὀργῆς, ὡς ἔοικε, κινούμενος λέγει, μηδ' ὅλως διὰ τῶν ἐλέγχων ἀπαντήν βουλόμενοι μόνην γὰρ τὴν ἀλήθειαν φανεροῦν ἐθέλοντες, τάλλα παρορῶμεν, ἅπερ οὐ πρὸς αὐτὴν φέρουσιν, ἀλλὰ πρὸς μόνην ἐπίδειξιν. Καὶ ἡμεῖς μὲν μετὰ τοῦ φιλοσόφου καὶ μάρτυρος Ἰουστίνου, ὡς ὁ Υἱὸς ἐκ τοῦ Πατρὸς, οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρὸς λέγομεν· οὗτοι δὲ μετὰ τῶν Λατίνων τὸν μὲν Υἱὸν ἀμέσως, τὸ δὲ Πνεῦμα ἐμμέσως ἐκ τοῦ Πατρὸς λέγουσι. Καὶ ἡμεῖς μὲν μετὰ τοῦ Δαμασκηνοῦ καὶ τῶν Πατέρων ἁπάντων τὴν διαφορὰν τῆς γεννήσεως καὶ ἐκπορεύσεως ἀγνοεῖν ὁμολογοῦμεν· οὗτοι δὲ μετὰ τοῦ Θωμᾶ καὶ τῶν Λα τίνων τῷ ἐμμέσῳ καὶ ἀμέσῳ διαφέρειν φασι της προόδους. Καὶ ἡμεῖς ἐκ τοῦ Πατρὸς λέγομεν τὸν Υἱὸν καὶ τὸ Πνεῦμα, πλὴν τοῦ τρόπου τῆς ὑπάρξεως, ὡς αὐτὸς πάλιν ὁ ἅγιος, κἂν αὐτὸς τοῦτο παρέδραμενο Εἰ γὰρ καὶ ἀμφοτέρων ὁ Πατήρ αίτιός ἐστιν, ἀλλὰ creator et unus Dominus: sic relative ad Spiritum sanctum unum principium: ad creaturam vero Pater et Filius et Spiritus sanctus unum principium, sicut us creator et unus Douninus. ἀρχὴ μία εἰσὶν, ὥσπερ εἰς δημιουργὸς καὶ εἰς Perspicne ostensum est, dicta sanctorum, quibus sanctus Maximus dat testimonium, etiam Pilio tribuere causalitatem subsistentiæ Spiritus. Quod vero definitionem quæ δρος Grace dicitur, honorandam esse ait per duplex pp, scribendo ö¿šov, hoc est extremam caudam (ita enim, inquit, illam honorari æquum est, etc.), primum quidem miror pietatem hominis; quodque ignoret, Dei nomen quanto sit in honore habendum. Nam si vasa a Dathan et Abirou' conflata ad ministerium et cultumn Dei, Moses ille divino aspectu dignatus noluit esse communia, quod semel fueriut Dei ministerio et eulint dicata (1 enim Deus ipse famulo suo mandaverat), quomodo vir iste in debuitionem, quæ continet et saepe repetit formidabile Dei nomen, Patris et Filii et Spiritus sancti, nihil veritus talia eructat? Verum nos respondendo, ubique modestiam sectantes, nihil ad hoc dicimus, ut ad alia quoque ab ipso per bilem plane et iracundiam prolata, qua redarguere non est in animo: sołam quippe veritatem denudare volentes, cætera parvipendimus quæ non eo' tendunt, sed ostentationem præ se ferunt. EPIIES. Et nos quidem canı Justino philosopho et martyre dicimus: Quemadmodum ex Patre Filius, ita etiam ex Patre Spiritus; isti vero cum Latinis F:- lium quidem immediate, Spiritum vero ex Patre mediate asserunt. Et nos quidem cum Damasceno et cunctis Patribus differentiam generationis et proccasionis ignorare falemur; isti vero cum Thoma et Latinis mediatione et immediatione hanc differre aiunt productiones. RESP. Nos quoque Filium et Spiritum ex Patre dicimus, diverso tamen subsistendi modo, ut ipsemet sanctus expriait, licet iste hoc transilierit Elsi enim Pater est causa utriusque, tamen illius per τοῦ μὲν ἔστι κατὰ γέννησιν, τοῦ δὲ κατ' ἐκπό- generationem, hujus vero est per processionem: ρευσιν· καὶ τοῦ μὲν ὡς γεννήτων, τοῦ δὲ ὡς προς βολεύς· καὶ τοῦ μὲν προσεχῶς καὶ ἀμέσως, δηλαδή τοῦ Υἱοῦ ἐκ τοῦ Πατρὸς, τοῦ δὲ διὰ τοῦ προσεχῶς ἐκ τοῦ Πατρὸς, τουτέστιν ἐμμέσως καὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ, τουτέστι τοῦ Πνεύματος. Και ταῦτα μαθόντες οὗ παρὰ Λατίνων, ὡς αὐτός φησιν, ἀλλὰ ἀμφότερα ἀπὸ τῶν τῆς Ἐκκλησίας διδασκάλων. Καὶ ὁ μὲν Γρηγόριος ὁ Θεολόγος, Τὸ τῆς ἐκφάνσεως διάφορον, φησί, διάφορον καὶ τὴν κλήσιν πεποίηκεν. 'Ο δὲ Νύσσης Γρηγόριος ἐν τῷ πρὸς ᾿Αβλάβιον λόγῳ φησί. Τὸ μὲν γὰρ ἐστι προσεχως ἐκ τοῦ πρώτου, lut Expositione fidei. et illius quidem ut genitor, hujus vero ut produetor: et illius quidem proxime et immediate, scilicet Fili¡; hujus vero per illum qui proxime cx Patre est, hoc est, mediate, et per Piliuin, saucu videlicet Spiritus. Et hæc ipsi non a Latinis didicimus, ut iste ait, sed utrumque ab Ecclesiæ doctoribus. Nam Gregorius Nazianzenus Diversus, inquit, productionis modus diversam quoque appellationem fecit. Et Gregorius Nyssenus, in traetatu ad Ablabium, Ille enim est, inquit, proxime a primo; hic vero per illum qui proxime est a priOral de Spiritu sancto,

GREGORII MAMME CP. PATRIARCHÆ wo: ut certa maneat et Filio ratio unigeniti, et τὸ δὲ διὰ τοῦ προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου· ὥστε καὶ Spiritus ex Patre sine dubio sit; nam quia Filius medius est, et sibi rationem unigeniti integram servat, et Spiritui naturalem cum Patre conjumctionem non adimit. Cyrillus quoque, in Thesauris, Geverat, inquit, Filium Pater aullo exsistente intermedio. Idem rursus in illud, Omnia per ipsum facta sunt, Intelligimus, inquit, Patrem simul cqm Filio exsistere propter invariationeni essentiæ, summamque inter illos absque ullo medio habitudinem, Magnus præterea Athanasius, sermone contra Arianos, cujus initium tale est: Ariani, ut videra est, cum semel statuerint, Non, inquit, Spiritus conjungit Patri Verbum, sed potius a Verbo Spiritus hoc accipit. Et sanetus Basilius, sermone ser cundo contra Eunomium, Ut enim, ait, stulta esset, interrogatio, si quis, an sit aliquial ingenito principioque carente Patre anterius, quæreret; ita hie etiam si quis de eo quaerat, qui coaleruus Patri est, inter quem et genitorem uibil intervenit medium. Hos igitur secuti doctores utrumque affirmamus; et si reprehendere nos vult, repreheniat adhuc. Certe digniores et ipse et ahi testes labebunt, quos ipsi praferimus, quam dicta sua et ipes et alii. Propterea voces illas mediae, et immediate, aple admodum vercle usurpamus, sequentes do elrinam sanctorum, quamvis ipsi και praben, tur. EPHIES. Et nos quidem increatæ et divinæ naturæ increatam dicimus et voluntatem et operationem, ut Patres docent; isti vero cum Latinis et Thome voJuntatem quidem idem esse dicunt atque essentiam, sed divinam operationes creatam asserunt, είνε illa nuncupetur deitas, sive divinum et immateriale lumen, sive Spiritus sanctus, sive quiddam aliuul ejusmodi, Atque ita deitatem creatam, el creatum ļumen divinum, et creatum Spiritum sancțuia coJunt improbe creaturæ. RESP. τὸ μονογενὲς ἀναμφίβολον ἐπὶ τοῦ Υἱοῦ μένειν, καὶ ἐκ τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα μὴ ἀμφιβάλλειν, τῆς τοῦ Υἱοῦ μεσιτείας καὶ ἑαυτῷ τὸ μονογενές φυ λαττούσης, καὶ τὸ Πνεῦμα τῆς φυσικῆς πρὸς τὸν Πατέρα σχέσεως μὴ ἀπειργούσης. Ο δὲ Κύριλλος ἐν τοῖς Θησαυροίς φησι· Γεννᾷ ὁ Πατήρ τον Υιόν ἀμεσιτεύτως. Καὶ πάλιν ὁ αὐτὸς εἰς τὸ ῥητὸν τὸ Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο, ψησί· Συνεἶναι τῷ Υἱῷ τὸν Πατέρα νοοῦμεν διὰ τὸ ἀπαράλλακτον τῆς οὐ σίας, καὶ ἄκρον προσεχές τε καὶ ἄμεσον αὐτοῦ. Καὶ ᾿Αθανάσιος ὁ Μέγας ἐν τῷ κατά Αρειομανι τῶν, οὗ ἡ ἀρχὴ, Οι 'Αρειομανίτας, ὡς ἔοικε, κρίν ναντες, φησίν· Οὐ τὸ Πνεῦμα συνάπτει τὸν Λόγων τῷ Πατρὶ, ἀλλὰ μᾶλλον τὸ Πνεῦμα παρὰ τοῦ γου τοῦτο λαμβάνει. Καὶ ὁ θεῖος Βασίλειος ἐν τοῖς κατ' Εύνομίου φησίν· Ὥς γὰρ ἐκεῖνο ἀνόητον τὸ ερώτημα, ἐπὶ τοῦ ἀνάρχω καὶ ἀγεννήτου ζητείν τ ανώτερον, οὕτω καὶ ἐνταῦθα ἐπὶ τοῦ ἀἰδίως τῷ Πατρὶ συνόντος, καὶ οὐδὲν ἔχοντος μέσον ἑαυτοῦ τα καὶ τοῦ γεννήσαντος. Τούτους οὖν ἡμεῖς ἔχοντες διδασκάλους ἀμφότερα ταῦτα λέγομεν· καὶ ε! θέλει έγκαλεῖν ἡμῖν, ἔτι ἐγκαλείτω. 'Αξιοπιστοτέρους γάρ νομίσει καὶ αὐτὸς καὶ πάντες οὓς ἔχομεν μάρτυρας, ἢ τὰ αὐτοῦ αὐτός τε καὶ πάντες. Διὰ τοῦτο τὸ ἐμε μέσως καὶ ἀμέσως καν καλώς λέγομεν καὶ ἀλη θῶς, καὶ ὡς θεολογοῦσιν οἱ ἅγιοι, κἂν αὐτὸς ἀπατ βέσχηται. Καὶ ἡμεῖς μὲν τῆς ἀκτίστου καὶ θείας φύσεως ἄκτιστον καὶ τὴν θέλησιν καὶ τὴν ἐνέργειαν εἶναι φαμεν κατὰ τοὺς Πατέρας· οὗτοι δὲ κατὰ Λατίνων καὶ τοῦ Θωμᾶ τὴν μὲν θέλησιν ταυτών τῇ οὐσίν, τὴν δὲ θείαν ἀνέργειαν κτιστὴν εἶναι λέγουσι, καν σε θεότης ονομάζοιπο, κάν τε θεῖον καὶ ξύλον φωτο και το Ηρώμα ἅγιον, κἄν τι τι τοιοῦτον ἔτερον· καὶ οὕτω κτιστὴν θεότητα, καὶ κτιστὸν θεῖον φῶς. Καὶ χριστὸν Πνεύμα άγιον τὰ πονηρά πρεσβεύουσι κείν σματα Ἡμεῖς καὶ Λατίνοι ταῖς θείοις Πατράσιν ἀκο λουθοῦντες καὶ Γρηγορίῳ τῷ Θεολόγῳ, ἂν καὶ συ στατικὸν τῆς πίστεως ονομάζουσι· καὶ γὰρ οὕτως έχει διὰ τὸ περιὸν τῆς σοφίας, καὶ τὸ τῶν δογμάτ Nos et Latini ex sanctorum Patrum et Gregorii Nazianzeni doctrina (quem fidei stabilimentum 40cant; et jure quidem optimo, propter eminentem scientiam dogmatumaque aliudinem) profitemue cum ipsa, quæ profert in oratione, quam discedens των ύψος· σὺν αὐτῷ ὁμολογοῦμεν, ὡς ἐν τῷ συν Constantinopoli habuit his verbis: Creatura igitur Dei vocetur, næin học etiam nobis magna res est; Deus autem minime. Ant certe tunc admittam rem creatam esse Deum, eam et ipse fucro proprie Deus. Bes enim ita se label. Si Deus est, creatura non est; mostri enim ordinis est creatura, qui dii Hom sumus; si vero creatura, Deus non est, habuit enim initium temporis; quod autem habuit initium temporis, aliquo tempore non erat. Quod verotaku est, ut non esse sit illo antiquias, hec non est proprie dictum ens. Quod autem non est proprie distum ens, quomodo fuerit Deus? Nulla igitur cz tribus personis creatura est; neque quod pejus yst, facta propter me; ne nou solum creatura, sed ταχτηρίῳ ἀποφαίνεται· Κείσμα δὲ Θεοῦ μὲν λε γέσθω, μέγα γὰρ ἡμῖν καὶ τοῦτο, Θεὸς δὲ μηδα μας. "Η τότε δέξομαι κτίσμα εἶναι Θεόν, ὅταν κἀγὼ γένωμαι κυρίως Θεός. Έχει γὰρ οὕτως· εἰ μὲν Θεός, οὐ κτίσμα, μεθ' ἡμῶν γὰρ τὸ πείσμα τῶν οὐ θεῶν· εἰ κτίσμα δέ, οὐ Θεός, ήρξατο γὰρ χρους κῶ;· ὁ δὲ ἤρξατο, ἦν ὅτι οὐκ ἦν· οἱ δὲ πρεσβύ τερον τὸ οὐκ ἦν, τοῦτο οὐ κυρίως ἄν· τὸ δὲ μὴ κυρίως ἂν πῶς Θεός; Οὔτε οὖν κτίσμα των τριών οὐδὲν, ούτε, ὅ τούτου χεῖρον δι᾿ ἐμὲ γενόμενον, ἵνα μὴ κτίσμα ή μόνον, ἀλλὰ καὶ ἡμῶν ἀτιμότερον. Πῶς οὖν ἡμεῖς τὸ μὴ ἀρξάμενον χρονικῶς ἐν τῇ μακαρία Τριάδι ἐννοήσομεν χτιστόν; Καὶ ὁ θεῖος Βασίλειος ἐν τοῖς ᾿Αντιῤῥητικοῖς, ἐν κεφαλαίω, οὗ

SER ἡ ἐπιγραφὴ, Περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος, φησίν, ὅτι nobis etiam inhonoratior sit. Quomodo igitur eos, τὰ κοινὰ τῆς κτίσεως ακοινώνητα τῷ ἁγίῳ Πνεύ ματι, καὶ τὰ ἴδια τοῦ Πνεύματος ἀκοινώνητα τη κτίσει, ἐξ ὧν συνάγεται μὴ εἶναι κτίσμα τὸ Πνεῦ μα· δει τὰ κοινὰ τῷ Πατρὶ καὶ τῷ Υἱῷ, ταῦτα και νὰ καὶ τῷ Πνεύματι· ὅτι ἐν οἷς χαρακτηρίζεται Θεὸς ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς ἐν τῇ Γραφῇ, ἐν αὐτοῖς χαρακτηρίζεται καὶ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον· ἐξ ὧν συνάγεται τῆς αὐτῆς θεότητος τὸ Πνεῦμα τῷ Πα τρί, ὅτι τὰ μόνῳ προσόντα τῷ Πατρὶ ὡς Θεῷ καὶ οὐχ ὡς Πατρὶ, καὶ τῷ Υἱῷ ὡς Θεῷ, ταῦτα μόνῳ πρόσεστι καὶ τῷ Πνεύματι, οὐκ ἔτι δὲ καὶ τῇ κτίσει, ὡς τὰ ἀκοινώνητα ονόματα καὶ πράγματα τῇ κτίσει μόνῃ κοινὰ τῇ Τριάδι· ἐξ ὧν συνάγεται ὁμοούσιος ἡ Τριά;. quod nullum habuit initium temporis, in sareta Trinitate creatum opinemur? Et sanctus Basilius in opusculis coutra Eunomium capite cui titulus De Spiritu sancto: Communia, inquit, creatur:: non sunt communicabilia sancão Spiritui; et quæ sunt Spiritus sancti propria, non sunt creaturæ communicabilia; ex quibus colligitur, Spiritum non esse creaturam. Quod ea, quæ sunt Patri et Filio communia, sunt ipsi quoque Spiritui communia: quod notis, per quas Pater et Filius Deus in Scriptura designatur, iisdein quoque describi - tur Spiritus sanctus. Unde concluditur, eamdem esse Patri et Spiritui deitatep), quod en que soli Patri insunt ut Deo non ut Patri, quæque Filio ut Deo, soli quoque insunt Spiritui, non autem creaturæ; qualia sunt nomina ef res creaturæ incomma picabiles, uni Trinitati communes; ex quibus Trinitatis consubstantialitas probatur, Οὕτω δοξαζόντων ἡμῶν, πώς τοιαῦτα φθέγγεται; Τίς οὖν ἐστι ὁ δοξάζων, ὡς αὐτός φησι, κτίσμα τὸ Πνεῦμα, δι' οὗ θεούμεθα; Τοσοῦτον οἴεται ἀμαθαίνειν ἡμᾶς περὶ τὴν εὐσέβειαν, ὡς κτίσμα λατρεύειν; Ο κτίσμα λατρεύων μὴ ἴδῃ ἑωσφόρον ἀνατέλλοντα, ὡς φησιν ὁ Θεολόγος Γρηγόριος· οὐδὲν γὰρ και στὸν ἐν τῇ ἁγίᾳ καὶ μακαρίᾳ Τριάδι τῇ ἀπαραλλάκτῳ καὶ ἀμερίστῳ οὐσίᾳ καὶ ἐνεργείᾳ ἐννοοῦμεν τοῦτο γὰρ ἀλλότριον τῆς τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίας. Καὶ ἡμεῖς μὲν οὔτε τοὺς ἁγίους ἀπολαβεῖν τὴν ετοιμασμένην αὐτοῖς βασιλείαν καὶ τὰ ἀπόρρητα ἀγαθά, οὔτε τοὺς ἁμαρτωλοὺς εἰς τὴν γέενναν ἐμπεσεῖν ἤδη φαμέν· ἀλλ' ἐκδέχεσθαι τὸ ἴδιον ἑκατέ ρους κλήρον, καὶ εἶναι τοῦτο καιροῦ τοῦ μέλλοντο; μετὰ τὴν ἀνάστασιν καὶ τὴν κρίσιν. Αύται δὲ μετὰ τῶν Λατίνων τοὺς μὲν αὐτίκα μετά θάνατον ἀπολεδεῖν ήδη τὰ κατ᾿ ἀξίαν ἐθέλουσι, τοῖς δὲ μέσης, εἴσουν τοῖς ἐν μετανοίας τα τελευτηκέσι, πῦρ αὐτοὶ καθάρσιον έτερόν τι τῆς γεέννης ὑπάρχον ἀναπλάσαν τις ἀποδιδούσιν, ἵνα δι' αὐτοῦ, φησί, καθαιρόμενος τὰς ψυχάς μετά θάνατον ἐπὶ τὴν βασιλείαν καὶ αὐτοὶ μετὰ τῶν δικαίων ἀποκαταστῷαι· τοῦτο δὲ καὶ δ όρος αὐτῶν περιέχει. ΑΒΘΛ. Ενταῦθα καὶ ἑαυτῷ ὁ αἰδέσιμος οὗτος ἐν προοιμίοις ἀντιλέγει, καὶ οὐ μόνον ἑαυτῷ, ἀλλὰ καὶ πᾶσι τοῖς ἀδομένοις ἐπ' ἐκκλησίας, καὶ πᾶσι τοῖς ἁγίοις. Διὸ χρεῶν ἐστι πρότερον τὰ αὐτοῦ προσθείναι, μετά δὲ ταῦτα καὶ ὀλίγα τινὰ ἐκ τῶν ἁγίων. Οἱ ἐν τῇ περιωνύμῳ νήσῳ Κρήτῃ ἠξίωσαν αὐτὸν τὸν αἰδέσιμον Εφέσου λόγον ποιῆσαι, ἵνα ἀναγινώσκωσιν ἐν τῇ ἐτησία μνήμῃ τοῦ ἁγίου Ηλίου. Ο δὲ δεξάμενος τὴν οὐκ ἄμισθον παράκλησιν, τὴν μὲν ἀπὸ τοῦ ἁγίου, τὴν δὲ καὶ ἀπὸ τοῦ οἴνου μετά ούτωσί πως δου μαζομένου βαρελίου, λόγον ἐποίησεν, οὗ ἡ ἀρχὴ, Orat. de Spiritu sancto. Cum nos ita sentiamus, our iste talia loquitur? Quis vero opinatur, ut ipse ait, Spiritum, per quem deificamur, esse creaturam? du tapla #oa censet ignorantia religionis laborare, ut creaturas latriam offeramus? Qui latriam creșturæ offert, nom videat Luciferum orientem, 114 verbis utar Gregorii Nazianzeni: etenim in sancta beerque Trinitate, quæ sine ulla varietate una iudivisa est essentia el operatio, nibil plane creatum intelligiamALS; alienum quippe id est ab Ecclesia Christi, EPILES Et nos quidam nec sunotos dicimas paratum siμή πegnuin obtinuisse et arcana Ma bona, nee peccalores jam esse in gehennam còntrusos; sed inrosque esse in rxspectatione servis, quæ illos maαet; idque pertineret ad futurum tempus post resurrectionem et judictum. Isti vero eum· Latinis 19 quidem statim pest mortem pro meritis volumt sut præmio, ant pœna jam esse affectos: medits vano, hoe est útlius qui non sine pœnitentia decesserunt, ignem ipsi purgatorium confingentes diversum a fammis gobenn:e assignant; ut per itum, ut aimm, pargatis animabus post mortem, ii quoque cum justis eœlesti regno fruantur. Hæc enim continet definitio ipsorum. RESP. Hic non modo secum venerabilis hic vir principio pugnat, sed etiam cum omnibus quæ in ecclesía canuntur, et universis plane sanctis. Quapropler ejus verba prius afferenda sunt; postea e sanctis citanda pauca. Incolæ celeberrimæ insulæ Crete rogaverant hune ipsum venerabilem Ephesi prasolem, ut sermonem scriberet, quem annua sancti Eliæ celebritate in officio legerent. Annuit ille, petitionique corum satisfaciens non absque mercede, tum a sancto ipso exigenda, tum exacta per vinum in vase, quod vulgo barile vocant, scri-

psit sermonein, cujus principiumn tale est: Opns pro- Εδει μὲν ἀληθῶς ἡμῖν οὐρανοδρόμου τοῦ λόγου, fecto esset nobis sermo granditate verborum turgidus atque in cœlestia pervolans, dum cupimus par eum una cum sancto Dei aspectu dignato sublimia petere. In hoc ipso igitur verba hæc habet: Ego vero licere quidem ipsi, sicut et animabus sanclorum, quocunque voluerit, per tempus sese conferre, sibique dicata templa invisere, atque ad eos accedere, qui ejus opem implorant, necessarium arbitror et verum esse; non tamen propterea dixerim alresse illum a calis et micantibus illic splendoribus, aut cum angelis et ipsum non assistere Domino; ita enim fieret, ut cæteris sanctis minus haberet, qui fere omnibus anteit, si quia carnem gestat, orbatus esset, eorum consortio, et clara Dei visione non frueretur, cujus præcipue fruitione non caruit per totum vite curriculumn. Testimonio mihi est illud etiam, quod in eum his verbis canit Ecclesia: Propheta Christi præco tu nunquam a sede majestatis abjungeris, et singulis ægrotantibus semper ades, in excelsis fundens pro omnibus preces, orbi terrarum beneficia tribuis, et laudibus ubique celebraris. En vir eximius palam aperteque asseverat sanctos frui clara Dei visione, et sanetum Eliam vel cum ipso corpore hujusmodi visione non defici. Doceat ergo nos, an paratum regnum et arcana illa bona diversum quid sint a clara Dei visione, ita enim fruitio illa erit visione Dei quid majus. At nenio sanctorum ad hanc diem dixit, esse quidpiam, quod una visione Dei plus conferat ad fruitionem: sicut etiam neuło dixit, quod ipse asgerit, in hujus scilicet vitæ curriculo ejusmodi visionem concedi. Quod vero sauc'i Deum clare nunc videant, congruenter vereque afirmat: habet enim hujus rei testes et alios, nempe sanctos, inter quos Patrem doctoremque Joannem Chrysostomum, qui in illo sermone, cujus inscriptio est: Quod peccatores deplorandi sint, quodque dormientibus magnam afferant utilitatem sacrificia pro illis ublata: initium vero sermonis tale: Mors, fratres, res est indifferens, Gaudeamus, inquit, propter justos non solum superstites, sed etiam vita functos. Hii dum adhuc hanc lucem aspiciunt, miserandi omnibus sunt, quoniam offendunt, bi vero ubi etiam illuc migraverint, bea- μεταστάντες μακάριοι, ὅτι πρὸς Χριστὸν ἀπῆλθον συνεπαρθῆναι δι' αὐτοῦ τῷ θεόπτῃ προθυμουμέν νοις· ἐν τούτῳ φησίν· Εγώ δ' ὅτι μὲν ἔξεστιν αὐτῷ, καθάπερ καὶ ταῖς τῶν ἁγίων ψυχαῖς, ὅποι ποτέ βού λεται κατὰ καιρὸν ἐπιχωριάζειν, νεοῖς τε οἰκείοις έμφιλοχωρεῖν, καὶ τοῖς ἑκάστοτε δεομένοις ἐπιφοιτάν, ἀναγκαῖόν τε ἡγοῦμαι καὶ ἀληθὲς εἶναι· οὐ μὴν διὰ ταῦτα φαίην ἂν αὐτὸν τῶν οὐρανῶν ἀπολείπεσθαι, καὶ τῆς ἐκεῖσε λαμπροφορίας, καὶ μετὰ τῶν ἀγγέ λων δεσποτικῆς παραστάσεως· ἡ γὰρ ἂν ἔλαττον εἶχε τῶν ἄλλων ἁγίων ὁ ὑπὲρ πάντας σχεδόν, εἴ γε διὰ τὸ τὴν σάρκα φορεῖν ἀφειστήκει τῆς μετ' αὐτῶν κοινωνίας καὶ τῆς τοῦ Θεοῦ πρὸς πρόσωπον θεωρίας, ῆς καὶ παρὰ πάντα τὸν βίον ἐξαιρέτως ἀπήλαυσε. Μαρτυρεί μοι τῷ λόγῳ καὶ τὸ εἰς αὐτὸν παρὰ τῆς Ἐκκλησίας αδόμενον οὕτως ἔχον• Προφῆτα κήρυξ Χριστοῦ τοῦ θρόνου τῆς μεγαλωσύνη; οὐδέποτε χωρίζῃ, καὶ ἑκάστῳ ἀσθενοῦντι ἀεὶ παρίστασαι, ἐν τοῖς ὑψίστοις λειτουργῶν τὴν οἰκουμένην ευλογείς πανταχοῦ δοξαζόμενος. Ἰδοὺ λαμπρῶς καὶ προφα νῶς ὁ τίμιος οὗτος τῆς πρὸς πρόσωπον θεωρίας τοῦ Θεοῦ τοὺς ἁγίους ἀπολαύειν διισχυρίζεται, καὶ τὸν ἅγιον Ἠλίαν καὶ μετὰ τοῦ σώματος της τοιαύτης ἀξιοῦσθαι θεωρίας φάσκει. Εἰ οὖν ἄλλο τί ἐστιν ή ήτοιμασμένη βασιλεία καὶ τὰ ἀποῤῥητα ἀγαθά εἰ μὴ ἡ τοῦ Θεοῦ θεωρία ή πρόσωπον πρὸς πρόσω πον, ἐμφανισάτω ἡμῖν· ἔσται χὰρ ἐκείνη μείζων τῆς θεωρίας αὐτοῦ τοῦ Θεοῦ ἡ ἀπόλαυσις. 'Αλλ' ούδεὶς τῶν ἁγίων μέχρι και σήμερον τοῦτ᾽ εἴρηκεν, ὅτι ἔστι τι μείζον εἰς ἀπόλαυσιν, εἰ μὴ μόνη ἡ τοῦ Θεοῦ θεωρία. ᾿Αλλὰ καὶ τὸ παρὰ τοῦτον τὸν βίον τοιαύτης ἀξιοῦσθαι θεωρίας, ὡς αὐτός φησιν, ούτ δεὶς εἴρηκε· τὸ δὲ πρόσωπον πρὸς πρόσωπον ὁρῶν τοὺς ἁγίους νῦν τὸν Θεὸν καλῶς καὶ ἀληθῶς λέγει ο Έχει γὰρ καὶ ἄλλους τῶν ἁγίων λέγοντας τούτο, ἀλλὰ καὶ τὸν Πατέρα καὶ διδάσκαλον Ιωάννην τὸν χρυσοῦν τὴν γλώτταν φησὶ γὰρ ἐν τῷ λόγῳ, οὗ ἡ ἐπιγραφή. Ότι τοὺς ἁμαρτωλοὺς δεῖ θρηνεῖν καὶ ότι μεγάλως ὠφελοῦσι τοὺς κεκοιμημένους αι ὑπὲρ αὐτῶν λειτουργίας· ἡ δὲ ἀρχὴ τοῦ λόγου - Θάνατος, ἀδελφοί, τῶν ἀδιαφόρων ἐστι· Χαίρωμεν δὲ ἐπὶ τοῖς δικαίοις μὴ ζῶσι μόνον, ἀλλὰ καὶ λευτηκόσιν. Ἐκεῖνοι καὶ ἐνταῦθα ὄντες ἐλεεινοὶ πᾶσιν εἰσιν, ἐπειδὴ προσκρούουσιν· οὗτοι καὶ ἐκεῖ ti sunt, quoniam evolarunt ad Christum, Peccatores ubicunque fuerint, procul a rege sunt, et propterea deflendi; justi autem sive hic, sive ibi vitain agant, cum rege sunt: atque ibi propius conjuncliusque, non per speculum, non per Gdem, sed coram ipsum intuentes. Et Gregorius Nazianzenus ad finem sermonis in sanctum Cyprianum, Εt radiantem, Et inquit, fulgorem sancta Trinitatis, cui nunc astas. Idem fusius de hac ipsa re in ſunebri oratione in sororem. At quid opus est afferre multa testimonia! Nam in tractatu, quem de hac materia edidimus, copiosius explicatiusque disseruimus, apologiam Deest υπάρχεις aut quid simile. TETEΟἱ ἁμαρτωλοὶ ὅπου ἂν ὦσι πόρρω τοῦ βασιλέως εἰσὶ, διὰ τοῦτο καὶ δακρύων ἄξιοι· οἱ δὲ δίκαιος ἄν τε ἐνταῦθα, ἄν τε ἐκεῖ, μετὰ τοῦ βασιλέως εἰσὶ, κἀκεῖ μᾶλλον καὶ ἐγγύτερον, οὐ διὰ ἐσόπτρου, οὐ διὰ πίστως, ἀλλὰ πρόσωπον προς πρόσωπον. Καὶ Γρηγόριος δὲ ὁ Θεολόγος ἐν τῷ τέλει τοῦ λόγου του εἰς τὸν ἅγιον Κυπριανόν φησι· καὶ τὴν τῆς ἁγίας Τριάδος ἔλλαμψιν, ἧς νῦν παραστάτης ἐπι πλατύτερον ὁ αὐτὸς περὶ τούτου ἐν τῷ εἰς τὴν ἀδελφὴν ἐπιταφίῳ. Καὶ τί δεῖ πολλὰς εἰσάγειν μαρ τυρίας; Ἐν γὰρ τῇ περὶ τούτου πραγματεία πλε τύτερον εἴπομεν καὶ σαφέστερον, υπεραπολογούμε

νοι τοῦ ἐν τῷ ὄρῳ τετάρτου κεφαλαίου. Καὶ ὁ ἐν pro quarto delnitionis capite scribentes, quam τυχὼν ἐκείνοις καὶ τὰς λοιπὰς εὑρήσει μαρτυρίας. Εἰ οὖν οἱ ἅγιοι παρίστανται τῇ ἁγίᾳ Τριάδι, καὶ πρόσωπον προς πρόσωπον ὁρῶντες τὸν Θεὸν οὐκ ἀπολαμβάνουσι τελείως, ἀλλὰ ἄλλο τί ἐστιν ἡ ἀπό λαυσις, εμφανισάτω αὐτὸς, καὶ ἡμεῖς σιγήσομεν. Αλλ' εὐκ ἔχει τι πλέον δεῖξαι, εἰ μὴ τὴν θεωρίαν ταύτην. Ἓν μόνον ἐστὶν, ᾧ οἱ πολλοὶ καὶ διαφωνούντες τοὺς ἁγίους νομίζουσιν, ὅτι ποτὲ μὲν τελείως λέγουσιν ἀπολαμβάνειν τοὺς ἁγίους, ποτὲ δὲ οὐ τελείως. Ὅταν γὰρ περὶ τῶν ψυχῶν αὐτῶν ἐννοοῦσι καὶ λέγουσιν, ἀπολαμβάνειν τελείως φασίν· ὅταν δὲ περὶ τοῦ ὅλου ἀνθρώπου, οὐ τελείω;· πῶς γὰρ τῆς κοινῆς ἀναστάσεως μὴ ἐλθούσης τὸ συναμφότερον απο λαμβάνοι; Διὸ καθὸ μὲν ψυχαί τελείως ἀπολαμβάνουσιν οἱ ἅγιοι, καθὰ δὲ οὐ μόνον ψυχαὶ ἦσαν, ἀλλὰ σώματα ἐνεδίδοντο, οὐ τελείως ἀπολαμβάνουσιν. Ω; γὰρ εἶδος ἐν τῷ σώματι ἡ ψυχή· καὶ ἡ μὲν ὅλη, ὅπερ ἐστὶ τὸ σῶμα, οὔπω ἀνέστη, οὐδ᾽ ἀπέλαβεν ή δὲ ψυχὴ τελείως ἀπολαμβάνει. Ὅτι δὲ τὸ συναμφή τερον ὁ ἄνθρωπος, καὶ τὸ συναμφότερον ηγωνίσατο, ούπω τελείως λέγομεν ἀπολαμβάνειν. Ὅταν δὲ ἀπὸ μέρους τὸ πᾶν λογιζόμεθα καὶ τοῦ τιμιωτέρου, του λείως λέγομεν ἀπολαμβάνειν τοὺς ἁγίους. Μαρτι ρήσει τοῦτο καὶ ὁ μακάριος Γρηγόριος ὁ Διάλογος ἐν τῷ κεφαλαίῳ τῶν Διαλόγων. Ἐπεὶ πῶς ἄλλως ἔχου μὲν ἐννοεῖν, ὅτι εἰ μὴ τέλειον ἀπέλαβον τὸν στέφαναν ἐν οὐρανοῖς, ἵνα πρεσβεύωσιν ὑπὲρ τῶν ψυχῶν ἡμῶν; Εἰ γοῦν οὐκ ἀπέλαβον τὸ τέλειον, οὐδὲ πρεσβεύουσιν, ἀλλ' οὐδὲ πρεσβεύσουσιν, ἐν γὰρ τῷ μέλλοντι πρεσβεία οὐκ ἔσται. Ἀλλ' ὅτι καὶ ἐν πυρὶ κολάζονται πρὸ τῆς κοινῆς ἀναστάσεως οἱ μὴ ἐνταῦθα ἱκανοποιήσαντες, ἀπὸ διηγήσεως τῶν Πατέρων καὶ περὶ τούτου ἐμφανέστερον ποιήσομεν. Ἐν τῷ ἐπ' ἐκκλησίας ἀναγινωσκομένῳ λόγῳ, τῷ ἐπιγραφὴν ἔχοντι, Ἰωάννου μοναχοῦ καὶ πρεσβυτέρου του Δαμασκηνού, μετὰ τῶν ἄλλων τῶν ὁμοίων τούτῳ καὶ εῦτο περιέχεται ότι τις τῶν θεοφόρων Πατέρων μαθητὴν ἔχων ἐν ἀμελείᾳ βιοῦντα, καὶ τοῦτον πρὸς τὸ τοῦ βίου πέρας βαθύμως ἐπιφθάσαντα, ὁ πανοικτίρμων καὶ φιλόψυχος Κύριος μετά δακρύων αίτησαμένου τοῦ γέροντος, ὡς κατὰ τὸν Λάζαρον πλού στον, ἐν τῇ φλογὶ καυσούμενον μέχρι τοῦ τραχήλου ὑπέδειξεν· ὡς ἐντεῦθεν πολλὰ τοῦ ἁγίου πονήσαντος, καὶ σὺν δάκρυσι τὸν Θεὸν ἐκλιπαρήσαντος, πάντελεύθερον καὶ τοῦ πυρὸς λελυτρωμένον ἐν ὀπτασία τῷ γέροντι δεδείχθαι· διὰ γὰρ τῆς ἀμελείας τὴν κόλασιν ὑπέμεινε, διὰ τοῦτο καὶ εδίλατος ἡ τοιαύτη ἁμαρτία. Εἰ οὖν τοῦτο ψεῦδος, καὶ τὸ παρὰ Λατί καις που ργατώριον ψεῦδός ἐστιν· εἰ δὲ τοῦτο ἀλη ιές, ἐπεὶ καὶ τὸ πλήρωμα τοῦ Εὐαγγελίου ἐκ τῶν βίων τῶν ἁγίων Πατέρων πιστεύομεν, πάντως άληθῇ εἰσι καὶ & σὺν Λατίνοις λέγομεν, και αὐτὸς ἀπαρέσκηται. Καὶ Μαλαχίας δὲ ὁ προφήτης φησίν· Ὣς πῦρ ἐν χωνευτηρίῳ, καὶ ὡς ποιὰ πλυνόντων πλυνεῖ καὶ καθαριεῖ ὁ Θεός τινας. Τὸ πῦρ οὖν ἐκεῖνο τὸ αἰώνιον οὐ καθαριεί τινας, οὐδὲ πλυνεῖ. Lib. iv, c 2. qui legerit, inveniet aliorum quoque testimoniorum congeriemn. Itaque si sancta Trinitati assistunt saneti, et coram præseules Dei faciem intuentur, nec tamen perfecta fruuntur beatitudine, sed alia in re consistit beatitas ostendat ipse, et nos sitebimus: verum nibil poterit ostendere visione Dei sublimius, Unum est, in quo sanctos multi dissentire existimant, quod ii modo perfectam dicant a sanclis acquiri beatitudinem, modo vero non perfectam. Now cum sermo est illis de animabus sanctorum, perfectam aiunt haberi beatitudinem; cum vero de toto homine, nondum perfectam. Qui enim frui possit utraque hominis conjuncta pars ante commuuem resurrectionem? Idcirco sancti, quod altinet ad animas, perfecte beati sunt; quod vero ad corpora, quibus induti erant, cum non essent nudæ animæ, non sunt perfecte beati. Est enim in corpore anima ut forina, et materia quidem, scilicet corpus, nondum surrexit, nec præmiis affectum est; auima vero perfectum beatitudinis statuu assequitur. Et quoniam homo ex utroque consiat, et pars utraque labores sustinuit, ideo nondum perfectain esse dicimus beatitudinem.'Cum vero totum a nobiliori intelligimus, completam dicimus a sanctis possideri beatitudinem. Hujus rei testis erit beatus Gregorios papa in libro Dialogorum Alioquin qua ratione concipiamus animo, sanctos intercedere pro animabus nostris, si illa perfecta beatitudinis corona sunt redinifti? Si ergo plenam beatitudinem nondum adepti sunt, nec intercedunt, nec intercedent; in futuro enim sæculo nulla erit intercessio. Cæterum eos etiam qui in hac vita nom satisfecerunt, ignis cruciatum ante communem resurrectionem pati, probabimus ex narratione Patrum. Legitur in ecclesia sermo bac inscriptione, Joannis monachi et presbyteri Damasceni; in quo cum multa alia consimilia narrentur, habetur hoc etiam, fuisse Patrem quendam sanctitate conspicuum, qui discipulum haberet vitam-negligentius traducentem; hanc igitur ubi eadem negligentia e via cessisset, elememtissimus animarumque amator Deug ad preces et lacrymas senis, ut alterum evangelicum epulonen, ostendit usque ad cervicem fammis Dimmersum: ut propterea vir sanctus post multumn sudorem et lacryinas ad Deum cum precibus fusas, liberum omnino illum et e fammarum pœnis ereplum per visum conspexerit: namque ob negligentiam pœnis fuerat addictus, idcirco veniam bujusmodi peccatum impetravit. Si falsum est hoc, purgatorium quoque, quod Latini asserunt, est falsum. Si verum (nam et ipsi evangelica historiæ dein habemus per ea quæ legimus in Actis sanctorum Palrum), vera profecto erunt, quæ nos cum Latinis dicimus, licet ipsi non probentur. Propheta quoque Malachias, Quasi ignis, inquit, conflans, et quasi herba fullonum purgabit Deus et emundabit

GREGORII MAMMA CP. PATRIARCHB quosdam. Atqui ignis ille æternus neminem pur- Εἰ οὖν οἱ ἁμαρτάνοντες ἀπὸ μόνης ἐξομολογήσεων gabit, nullius maculas absterget. Quod si peccato - ribus ad ûnem vitæ per solam confessionem pœna onnis remittitur, superflua certe eṛun), quæcunque seu manente in vita, seu defuncto pœnitente observanda statuit Ecclesia pro vivis atque defunctis. Illud praeterea certum est, peccatores sine μα nitentia decedentes ad æterna migrare supplicia: nam sanetus Maximus Cubiculario scribens sic ait: Quis mei similium, dilectissime, peccatorum sordibus pollutus non paxeal sanctorum angelorum pre- - sentiam, a quibus ex hac vita jussu Dei discessurus, vi et iracunde e corpore vel invitus extruditur? Quis sibi conscius scelerum non reformidet ſerocissimum et inhumanum impiormų dæmonum NCcursum), cum eorum unusquisque per aeris spatiumi miseram animam post egressum aḍ sese tenacissime pertiabat, et illa manifestis convich cripiniljus spem omnem acquirendæ beatitudinis miserabiliter abjiciat? Ita post habitam in aere per spiritualia nequitiæ quæstionem, rationisque supputationem, sequitur præcipitatio ad inferos et incolatus: ubi densissimæ tenebræ et altissimum silentium; ubi damnatorum animæ pro alimento habent acerbissimos gemitus, et amarissimas lacrymas, et mœrorem in perditissimo staln: omni tempore nibil aliud prestolantes, quam æquo judicio ferendum «le meritis suis sententiam. Hanc illis perpetuam tristitiam ac dolorem facit resurrectionis spes, terribilie Christi adventus dies, hor roris plenissimus ad tribunal accessus, totius vite reddenda ratio, per quam qui ad Christi dexteram Blabunt, promissa ineffabilium bonorum premia conacquentur, qui vero ad sinistram, ignem habebunt · æternum, el tenebras exteriores, et vermem perpetuo rodenteip, et stridorem dentium, et jugiter manentem lacrymam, et semper duraturam ignominiam. Et heatus Gregorius papa libro Dialogor rum citato ait: Petrus. Inquisitioni meæ sufficienter jam video satisfcum; sed lipc est adiuue, quod quæstione animum pulsat; quia cum superius dictum sit, esse jam sanctorum animas in cœlo, restat procu dubio ut iniquorum quoque animæ esse nou nisi in inferno credamur; et quid hae de re veritas ha. beat, ignoro. Nam humana æstimatio non habet, peccatorum animas ante judicium posse cruciari. Gregorius. Și esse sanctorum animas in cœlo sacri eloquii satisfactione credidisli, oportet ut per ompia esse credas et iniquorum animas in inferno. Quia ex retributione æternæ justitiæ, ex qua justi ja gloriantur, necesae est per onia ut et injusti crucientur. Nam sicut electos beatitudo lactificat, ila credi necesse est, quod a die exitus sui iguis reprobos exprat. 37 Malach. 11, 3. Lib. iv, c. 28. ἐν τῷ τέλει τοῦ βίου συγχωρούνται, περισσὰ πάντα ὅσα μετά θάνατον ἢ καὶ ζῶντος τοῦ ἐξομολογουμέν νου ἡ Ἐκκλησία νενομοθέτηκε ποιεῖν ὑπὲρ τῶν ζώντων τε καὶ τεθνεώτων. ᾿Αλλὰ καὶ οἱ ἀμετανοή τως ἀποθνήσκοντες ἁμαρτωλοὶ εἰς κόλασιν ἀπέρ χονται. Φησὶ γὰρ ὁ θεῖος Μάξιμος πρὸς Κουβικουλάριον γράφων Τίς γάρ, ἀγαπητέ, τῶν κατ' ἐμὲ τύποις ἁμαρτημάτων κατεστιγμένος οὐ φοβεῖται τὴν τῶν ἁγίων ἀγγέλων ἐπιστασίαν, ἐφ᾽ ὧν κατά τὴν θείαν ψῆφον τῆς παρούσης ζωῆς τὸ πέρας δεχό μονος βία τοῦ σώματος μετ' ὀργῆς ἐξωθεῖται καὶ μὲ βουλόμενος; Τίς κεκηλιδωμένην ἑαυτῷ συνεπιστή μενος τὴν συνείδησιν, οὐ δέδοικε τὴν ὠμοτάτην τῶν πονηρῶν δαιμόνων καὶ βαρβαρώδη υπάντησιν, εκάστον τούτων κατὰ τὸν ἀέρα μετὰ τὴν ἔξοδον προς ἑαυτὸν ἀφειδῶς τὴν ἀθλίαν ψυχὴν ἔλκοντος: καὶ τῷ ἐλέγχῳ τῶν αὐτῇ πεπραγμένων τῆς ἐπὶ τοῖς μέλ. λουσιν ἀγαθοῖς ἐλπίδος ἐλεεινὴν ἀπόγνωσιν; Μετά δὲ τὴν γενομένην κατὰ τὸν ἀέρα πρὸς τὰ πνευμα διὰ τῆς πονηρίας διάγνωσιν τε καὶ λογοθέτησιν ἡ πρὸς τὸν την κατάπτωσις διαδέχεται και παροίπη σις· ἐν ᾧ σκότος βαθὺ καὶ βαθυτάτη σιγήν τροφήν έχουσαι αἱ ἐκεῖσε καταδεδικασμένος ψυχαὶ τοὺς δριμυτάτους στεναγμούς, καὶ τὰ πικρότατα δάκρυα, καὶ τὴν ἐπὶ τοῖς δεινοίς κατήφειαν· ἐκδεχόμεναι διά παντὸς οὐδὲν ἄλλο ἡ μόνην τὴν ἐπὶ τῇ δικαία ψήφῳ δικαίαν ἀνταπόδοσιν. Ταύτην οὖν συνίστησιν αὐτοῖς τὴν άπαυστον λύπην καὶ ὀδύνην ἡ τῆς ἀναστάσεως ἐλπὶς, ἡ τῆς φοβερᾶς τοῦ Χριστοῦ παρουσίας ἡμέρα, Η φρικωδεστάτη παράστασις, ή περὶ τῶν βεβιωμέ- ·νων πάντων ἀπολογίαν καθ᾽ ἣν αἱ μὲν ἐκ δεξιῶν τοῦ Χριστοῦ στάντες λήψαντας τῶν ἀπορρήτων ἀγαθῶν τὰς ἐπαγγελίας, οἱ δὲ τὴν ἀριστερὰν στάσιν λεγόν τις τὸ πῦρ τὸ αἰώνιον, καὶ τὸ ἐξώτερον σκότος, καὶ τὸν ἀκοίμητον σκώληκα, τὸν βρυγμὸν τῶν ὀδόντων, καὶ τὸ διηνεκές δάκρυον, καὶ τὴν ἀπέραντον αἰσχύ νην. Καὶ ὁ μακάριος Γρηγόριος ὁ Διάλογος ἐν τῷ προμνημονευθέντι λόγῳ τῶν διαλόγων φησίν Πέτρος διάκονος, Συντίθεμαι· τοῦτο δὲ ἀκμὴν ἀπορῶ, εἰ καθὼς τὰς τῶν ἁγίων ψυχὰς ἐν τῷ οὐρα νῷ εἶναι ἀπεδείχθη, οὕτω καὶ τὰς τῶν ἁμαρτωλῶν ἐν τῷ ᾅδῃ εἶναι πιστευτέον. Τί δὲ περὶ τούτου τοῦ ζητήματος ἡ ἀλήθεια ἔχει ἀγνοῶ· ἡ γὰρ τῶν πολύ λῶν ὑπόληψις οὐκ ἔχει τὰς τῶν ἁμαρτωλῶν ψυχὰς πρὸ τῆς κρίσεως δύνασθαι τιμωρείσθαι. Γρηγόριος. Ἐὰν τὰς τῶν ἁγίων ψυχὰς ἐν τῷ οὐρανῷ εἶναι ἐπίστευσας, δέον ἐστὶν ἵνα καὶ τὰς τῶν ἀδίκων ψυχὰς ἐν τῷ ᾅδῃ εἶναι ἐκ παντός πιστεύσης. Ἐκ γὰρ τῆς ἀνταποδόσεως τῆς ἀϊδίου δικαιοσύνης, ἐξ ἧς οἱ δίκαιοι δοξάζονται, ἀναγκαῖον καὶ ἀκολου θόν ἐστιν, ἵνα καὶ οἱ ἄδικοι πάντως κολάζωνται. Καθάπερ γὰρ τοὺς ἐκλεκτούς ἡ μακαριότης εύφραί ναι, οὕτω πιστεύειν χρὴ ὅτι καὶ τοὺς ἀδίκους ἀπὸ τῆς ἡμέρας τῆς ἐξόδου αὐτῶν τὸ πῦρ καταφλέγει.

! ! Ιδού δέδεικται σαφῶς, ὅτι καὶ οἱ ἀμετανοήτως κ ἀποθνήσκοντες εἰς κόλασιν ἀπέρχονται, εκδεχόμενοι καὶ τὴν ἐπένδυσιν τῶν σωμάτων, ἵνα τὸ συναμφότερον κολάζηται, ὅτε καὶ τελεία λέγεται κυρίως καὶ ἔστιν ἡ ἀπέραντος κόλασις. Οὐ χρεία οὖν τοῦ λοιποῦ ἐπιδεικνύειν περὶ τούτου, ἀρκούντων τῶν εἰρημένων· εἰ δὲ καὶ τούτοις οὐ πεισθήσεται, οὐδ᾽ ὅσα ἄν τις εἴπῃ, πεισθήσεται. Καὶ ἡμεῖς μὲν ἀποστρεφόμεθα τὸ Ἰουδαϊκὸν ἄξι μον, τοῖς ἀποστόλοις κανονίζουσιν ὑπακούοντες· οὗτοι δὲ ἐν τῷ αὐτῶν ὄρῳ σῶμα Χριστοῦ τὸ παρὰ των Λατίνων ἱερουργουμένων ἀποφαίνονται. En perspicue ostensum est, eos qui sine pœni - tentla diem suum obeunt, migräre ad pœnas luendas, exspectantes interim suorum assumptionen corporum, ut pars alraque supplicia ferat; quando reveta perfecta est et dicitur futurá sine fine pœnaruth exactio. Quarè nou op³ts est probare hoe pluribus, cam sint satis quæ attulimas: quibus si fidem haberé noluerit, nec etiam habebit aliis, quamnumvis multa congeramus. EPHES. Et nos quidem Judaicum azymum avérsamur, obtemperantes apostolorum canonibus; isti vero in sua defimtione, quod Latiui sacrifcant, Christi corpus esse affirmant. RESP. ὓς ἔοικεν οὖν ὁ τοῦ Θεοῦ ἄνθρωπος οὗτος ἀγνοεῖ, Nescit profecto bonus iste vir quantum differat ὅσον τὸ διάφορον τοῦ Ἰουδαϊκοῦ Πάσχα καὶ τῶν inter Judaicum Pascha et azyma, et mysticum saἀζύμων, καὶ τῆς μυστικῆς ἱερουργίας. Ο γάρ crifcium. Nam apostolicus canon prohibet celeἀποστολικὸς κανὼν τοὺς μετὰ Ἰουδαίων τὸ Πάσχα brati Pascha cum Judæis, hoc est agniuin et azymä τελοῦντας, ὅπερ ἐστὶν ὁ ἀμνὸς καὶ τὰ ἄζυμα, κα comédi; að quòd etiam Nicæna synodus magnum λύει· ὅπερ καὶ ἡ ἐν Νικαία σύνοδος διὰ πολλῆς ahibuit stuðum, et re feliciter transacta, scripsit σπουδῆς εἶχε τοῦτο κατορθώσαι· ὅπερ καὶ κατορ Alexandrinæ Ecclesiæ his verbis: Nuntium vobis θώσασα τῇ ᾿Αλεξανδρέων Εκκλησία γράφει Εὐαγ nuntiamas jucundum de consensione in celebrando γελιζόμεθα ὑμῖν καὶ περὶ τῆς συμφωνίας τοῦ sactatīssimo die festo Paschæ: nam vestris preciἁγιωτάτου Πάσχα, ὅτι ταῖς ὑμετέραις εὐχαῖς κατ bus effectum est, ut fratres quoque omnes Orienωρθώθη καὶ τοῦτο τὸ μέρος· ὥστε πάντας τοὺς sales, qui antea cúm Judæis Pascha celebrabant, τῆς Έψας ἀδελφούς, τους μετὰ Ἰουδαίων τὸ πρόσ nunc eam Romants, vobisqué, et omnibus qui ab τερον ποιοῦντας, σύμφωνα Ρωμαίοις καὶ ὑμῖν καὶ initio hunc morem teptimus, solemnitatem Pascha πᾶσι τοῖς ἐξ ἀρχῆς μεθ᾿ ἡμῶν φυλάσσουσι, τὸ Πάσχα deinceps gabt. Perfecta ehlin resurrectione facta, ἐκ τοῦ δεῦρο μαθ᾿ ἡμῶν ἄγειν. Τελείας οὖν ἀνα- quidam imperfecte iam celebrántes non erubeστάσεως γενομένης ἀτελῶς τινες ἑορτάζοντες ταύτην cunt. Sed nescio quomodò vir iste simulans sé οὐκ ἐρυθριώσιν. Αὐτὰς δὲ οὐκ οἶδ' ὅπως εἰπεῖν, ignorare que dicuntur a santils, et praesertim ut προσποιούμενος μὴ εἰδέναι ὅσα το λέγουσιν οἱ Christus, ubi juxta legis mandatum Pascha pereἅγιοι, καὶ μάλιστα ὅτι ὁ Χριστὸς τὸ νομικόν Πάσχα gisset, mysticum illud sacrificium fecerit, tradideτελέσας, μετὰ δὲ ταῦτα τὴν μυστικὴν ἐκείνην θυ ritque ipse tremendum rel sacræ mysterium, et σίαν τετέλευε, καὶ μετέδωκεν αὐτὸς τὴν μυστικὴν divina illa verba: Hoc est corpus meam; et: Ĥic καὶ φρικτὴν ἱερουργίαν, καὶ τὰ θεῖα βήματα τά out sanguis mens; omnia quæ funt ex institutions Τοῦτό ἐστι τὸ σῶμά μου· καί· Τοῦτό ἐστι τὸ et décreto Ecclesiæ Christi deflectit ad Juniel Paαἷμά μου· πάντα τὰ τελούμενα κατὰ τὸν δοθέντα schatis celebrationem, et obficit canonem. Versatur παρὰ τῆς Ἐκκλησίας Χριστοῦ ὅρον τε καὶ κανόνα ergo plane vir bonus in ignoratione reruin? Satius εἰς τὴν τοῦ Ἰουδαϊκοῦ Πάσχα τελετὴν ἀναφέρει, enim est ita divers; aut cette non ignorans, sėd καὶ τὸν κανόνα προβάλλεται. Οὐκ οἶδεν οὖν ὁ τοῦ sciens prudensque ita loquitur ad circumveniendos Θεοῦ ἄνθρωπος, ὡς ἔοικε· κρείττον γὰρ τοῦτο λέsimpliciores. Nos autem dicimus, in lege fuisse reγειν ἡμᾶς· ἢ εἶδε μὲν, εκουσίως δὲ ταῦτα λέγει, rum genera quatuor, judicialia, mystica sen figuraἐξαπατῶν τοὺς ἀφελεστέρους. Ἡμεῖς δὲ φαμεν, Dilin (fdem namque per utrumque signifleatur), moότι τέσσαρα περιείχεν ο παλαιός νόμος· κριτικά, μυστικά ή τοπικά, ἀμφότερα γὰρ ἂν δηλοῦσιν· ηθικά, καὶ σκιώδη. Καὶ τὰ μὲν κριτικὰ ἡμέρωσεν ὁ Κύριος· τὴν γὰρ ἐπὶ μοιχεία κατειλημμένην τοῦ νόμου κελεύοντος λιθοβολεῖν, ὁ Κύριος εἴρη κεν· Οστις οὐχ ἥμαρτε, βαλλέτω λίθον ἐπ' αὐ τήρι καὶ πάλιν· Οδόντα ἀντὶ δδόντος· καὶ τό· Όστις σε ραπίσει. Καὶ τί δεῖ λέγειν κατὰ μέρος, πάντων ταῦτα εἰδότων ἀκριβῶς; Τα ηθικά ηύξησε διὰ τῆς εὐαγγελικῆς διδασκαλίας· ὅπερ θεμέλιον ἔχοντες οί τε ἀπόστολοι καὶ οἱ διδάσκαλοι πολλά περὶ ἀρετῆς εἶπον, καὶ τὴν κακίαν ἐστηλίτευσαν * Joan. vini, 7.» Matile, v, 38. 60 ibid. 39. ralis, et umbras. Et judicialia quidem & Dorino mitiora reddità; nam mulièrem in adulterio deprehenseen, cui les juberet lapidibus obrat, Dominus per itła verba dimisit: Qui sime peccato est, primus in illam lapidem mittat *. Et rursus: Dentem pro denta 3. Ex: Si quis le percusserit 4. Et quid atti not referre singula, com sist omnibas nutissima? Moralia per evangelicam aucta praedicationem; qua ſundamiento innixi apostoli et doctores multa de virtute hisseruerunt, et invecti sunt in vitia, π expellentes, morumquè integritatem explicantes, atque in animis hominum inserentes. Figuralia

GREGORII MAMME CP. PATRIARCHA vero seu mystica abrogala, circumcisionem, Sab- καὶ ἀπεδίωξαν, τὴν δὲ σεμνότητα ἱεράνωσαν, καὶ betum, immolationes animalium, Pascha et agnum. Quapropter Hierosolymis tantum observari illa voluerat, ut facilis esset eorum abrogatio, templo et urbe funditus eversis. Cum enim alibi non esset fas illa servare, certe finem habitura erant. Umbras dėmum in lucem veritatis fuisse mutatas. Iste autem incruentum tremendumque sacrificium, quod virtute Spiritus et ipsius Christi Patrisque perficitur: indivisa enim sunt opera sanctæ Trinitatis, licet vox illa efficax sit Salvatoris: Hoc est corpus meum; et: Hic est sanguis meus; qua panis et vinum cum aqua transmutantur in corpus et sanguinem Christi, ut inquit Chrysostomus; ad Judaici Pao ταῖς τῶν ἀνθρώπων ψυχαῖς ἐνεφύτευσαν. Τὰ δὲ τυπικὰ & καὶ μυστικά καλούσιν ἀπέκοψε την περιτομὴν, καὶ τὸ Σάββατον, καὶ τὰς ζωοθυσίας, καὶ τὸ Πάσχα, καὶ τὸν ἀμνόν. Διὰ τοῦτο καὶ ταῦτα ἐν Ἱεροσολύμοις ἐκέλευσε καὶ μόνον τελεῖσθαι, Για καὶ ῥᾳδίως η κατάλυσις αὐτῶν γένηται, τοῦ ναοῦ καὶ τῆς πόλεως κατασκαφέντων, ἄλλοθεν δὲ μὴ δυναμένων ταῦτα τελεῖν παύσωνται. Τὰ δὲ σκιώδη ἀνεμόρφωσεν, ἀντὶ σκιᾶς τὴν ἀλήθειαν μορφώσας. Αὐτὸς δὲ τὴν ἀναίμακτον καὶ φρικτὴν θυσίαν, τὴν τελειομένην παρὰ τοῦ Πνεύματος καὶ αὐτοῦ Χριστοῦ καὶ τοῦ Πατρός, ὡς ἀδιαιρέτων όντων των ἔργων τῆς ἁγίας Τριάδος, εἰ καὶ αὕτη ἡ φωνὴ τοῦ Σωτῆρός ἐστιν, ἡ κελεύουσα· Τοῦτό ἐστι τὸ σῶμά μου· καὶ· Τοῦτό ἐστι τὸ αἷμά μου· ἡ τὸν ἄρτον, καὶ τὸν οἶνον καὶ τὸ ὕδωρ εἰς σῶμα Χριστοῦ μεταξ ῥυθμίζουσα καὶ αἷμα, ὥς φησιν ὁ θεῖος Χρυσόστο μος· εἰς τὴν τοῦ Ἰουδαϊκοῦ Πάσχα τελετὴν ἀνάγει, καὶ τὸν κανόνα παρεξηγεῖται. Αλλ' ἡμεῖς πάντε τῶν Ἰουδαίων τὰ μυστικὰ ἀκάθαρτα, ὡς καὶ δ Χρυσόστομος ἐν τοῖς κατὰ Ἰουδαίων λόγοις τρανό τερον παρίστησιν, ὧν ὧν ἐστι καὶ τὸ Πάσχα, ως ἔξω τοῦ ναοῦ τοῦ ἐν Ἱεροσολύμοις παρὰ τὴν τοῦ θείου νόμου κέλευσιν τελούμενα. Προείπομεν καὶ περὶ τῆς μυστικῆς ταύτης θυσίας, καὶ οὐ χρὴ περὶ τούτου παλιλλογεῖν· εἰ καὶ ἐνταῦθα ὑπ' αὐτοῦ ἀναγκαζόμενοι λέγομεν, ὅσα δῆτα καὶ λέγομεν καὶ μὴ βουλόμενοι, αὐτὸς γὰρ ὁ αἴτιος. schatis observationem refert, et canonem perverse interpretatur. At nos mysticas omnes Judæorum cæremonias pro impuris et profanis habemus, ut Chrysostomus etiam in sermonibus contra Judæns habitis apertius probat, inter quas et Pascha numeratur: cum extra templum Hierosolymitanum contra divinum præceptum flant. De hac materia mystici sacrificii jam antea diximus, nec opus est repetere eadem: quanquam ab ipso coacti hoc loco disputavimus, haud sane libentes, ipse enim causam dedit. EPHES. Et nos quidem contra leges, jussa et decreta Patrum dicimus appositum esse Symbolo additamentumn. Isti vero licile et rationabiliter factum illud asserunt: adeo norunt veritati et sibi ipsis congruentia dicere. RESP. Nos omnem explicationem et declarationém non contrariam sententiæ sanctorum, sed per ipsos paLius Grratam, a synodo quovis in loco appositam recipimus. In hac sententia est etiam sanctus MaxiΠ et: ut constat ex ejus dialogo cum Eunomiano. Interrogat enim ibi Macedonius Maximum, Subeeribisne, inquit, expositioni Luciani? Marimus. Quid enim est eauer, cur improbata expositione eausæ, sanctorum Patrum trecentorum decem et octo Nicææ in Bithynia congregatorum, inquires aliam? Macedonius. Tu vero qua de causa improbas Luciaui expositionem? — Orthodorus. Improbo quod addidistis contrarium Adei Patrum. Macedonius. Quasi vos non addideritis ad Adem Nicænam. Orthodorus. Addidimus, sed non contraria. cedonius. Omnino addidistis. — Orthodoxus, Quæ tunc in disquisitionem non venerant, Patres postea pie exposuerunt. Idcirco nos etiam hujus et aliorum Patrum testimonio fuki asserentium, expositionem sarra Scriptura congruentem non esse velitam, sufragali sumus veritati. An negare ipse poterit, universam sacram Scripturam aduittere explanationem? Quare id quod additum est Symbolo urgente necessitate, visum est jure optimo appositum. · MaΟ Καὶ ἡμεῖς μὲν ἀθεμίτως, καὶ παρανόμως, και τοῖς Πατράσιν ἐξ ἐναντίου τὴν ἐν τῷ συμβόλων προσθήκην γεγενῆσθαί φαμεν· οὗτοι δὲ αὐτὴν θεμιτῶς καὶ εὐλόγως διορίζοντας γεγενῆσθαι· τοσοῦτον οἴδασι τῇ ἀληθείᾳ καὶ ἑαυτοῖς συμφω νεῖν. Καὶ ἡμεῖς πᾶσαν ἀνάπτυξιν καὶ σαφήνειαν με ἐναντίαν οὖσαν τῇ δόξῃ τῶν ἁγίων, ἀλλ' ἐξ αὐτῶν μάλλον βεβαιουμένην, παρὰ συνόδου προστεθείσαν, ὅπου ἂν προστεθῇ, δεχόμεθα. Τοῦτο καὶ Μάξιμος ὁ θεῖος βεβαιοί ἐν τῇ διαλέξει αὐτοῦ τῇ πρὸς τὸν τὰ Εύνομίου φρονοῦντα. Φησὶ Μακεδόνιος πρὸς τὸν Μάξιμον· Υπογράφεις οὖν τῇ ἐκθέσει Λουκιανοῦ; Μάξιμος. Τί κατέγνως τῆς ὑπὸ τῶν τι Πατέρων ἁγίων τῶν ἐν Νικαίᾳ τῆς Βιθυνίας εκτεθείσης, ἵνα Ο καὶ ἄλλην περιβλέψης; Μακεδόνιος. Σὺ τί κατ έγνως τῆς τοῦ Λουκιανοῦ; Ο Ορθόδοξος. Κατέγνων τῆς προσθήκης, ἧς προσεθήκατε εναντία αὐτῆς. — Μακεδόνιος. Ὑμεῖς γὰρ οὐ προσεθήκατε τῇ ἐν Νικαίᾳ; 'Ο 'Ορθόδοξος. ᾿Αλλ' οὐκ ἐναν τία αὐτῇ. — Μακεδόνιος. Όλως προσεθήκατε. — Ορθόδοξος. Τὰ τότε μὴ ζητηθέντα νῦν ἡρμήνευ σαν οἱ Πατέρες εὐσεβῶς. Διὸ καὶ ἡμεῖς τὴν τούτου μαρτυρίαν ἔχοντες καὶ τῶν λοιπῶν Πατέρων τῶν λεγόντων, ὅτι ἀνάπτυξις οὐ κωλύεται συμφωνούσε τῇ ἱερᾷ Γραφῇ, τῇ ἀληθείᾳ συνηγορήσαμεν. Οι γὰρ δύναται αὐτὸς ἀντειπεῖν, ὅτι πᾶσα ἡ θεία Γραφὴ ἀνάπτυξιν δεχομένη οὐ κωλύεται· διὸ καὶ τὸ προστεθέν, ἀνάγκης γενομένης, ἐν τῷ συμβόλων δίκαιον ἔδοξε προσκείσθαι. Καὶ ἔτι ἐκ τῆς βιβλι

πανσυλλέκτου Ανθολογίας Ευλογίου πατριάρχου Hoc idem probatur ex Florilegio collectaneoruni e Αλεξανδρείας· φησί γάρ· ᾿Αλλὰ γὰρ τῆς αἱρέ σεως πάλιν ἡ ἀπόνοια τὴν τετάρτην μέμφεται σύνοδον, ὡς δρον εκθεμένην, διατεινομένη τὴν τοιαύτην επιχείρησιν ὑπὸ τῆς κατὰ τὴν Ἔφεσον πρώτης συνόδου παντελῶς ἀποκεκωλύσθαι. Καίτοι γε εἰ κατὰ τὸν λῆρον αὐτῶν ἀπεῖργεν ἡ σύνοδος ἕτερον μηδόλως προάγειν, αὐτὴ καθ᾿ ἑαυτῆς πρὸ τῶν ἄλλων τὴν καταδικάζουσαν εξήνεγκε ψήφων ὁρίζει γὰρ αὐτὸ τοῦτο τυποῦσα, & μηδετέρα τῶν πρὸ αὐτῆς διωρίσατο. ᾿Αλλὰ καὶ ἡ καθ᾽ ὑπόστασιν Ένωσις αὐτῆς ἐστιν ὅρος, δ ταῖς πρεσβυτέραις τῶν συνόδων οὐ διώρισται. Ναὶ δὴ καὶ τὴν ἐν Κωνσταν· τινουπόλει τῶν ν ἁγίων Πατέρων ἐξ ὧν αὐτοὶ libro cujusvis generis Eulogii patriarchæ Alexandrini. Sic enim ait: Rursus hæreticorum amentia de quartæ synodi definitione conqueritur, asseverans primam synodum Ephesinam hoc penitus fieri prohibuisse. Quod si, ut illi nugantur, synodus vetuit quidvis alind omuino proferri, certe in seipsam prior illa tulit sententiam. Ipsa enim definit quæ nulla prior definiverat synodus: siquidem ipsius auctoritate recepta est rox illa, Hypostatica unio, de qua synɔdi antiquiores nil sanxerant. Quin et Constantinopolitanum centum quinquaginta sanetorum Patrum concilium pro suis nugis rejiciunt; a quo profligata hæresis oppugnantium Spiritum, et additis Nicæno Symbolo verbis de sancti Spiritas ληροῦσι παραγράφονται, ἥτις τῶν Πνευματομάχων divinitate, ades congruenter explicata est. Si enin μriores synodi addemlo reprehensionem fugiunt, non debent posteriores in similibus dissimiliter vituperationem subire. Ita desipientium mens confandit omnia pervertitque. Nam Ephesina synodus fidem diversam, cujus dogmata fidei Nicænæ adversentur, omnino prohibuit: dum tamen illibata illa servetur, addi poterunt quæ occasio tulerit, sicut ipsamet addidit: hoc et magistra rerum natura docet, et Ecclesiæ usus juxta perpetuam traditionem confirmat. Propterea vir admirabilis Cyrillus, ecumenica synodo nondum celebrata, congregatis provincia suæ episcopis, Alexandrinæ dei scripsit expositionem, quam Nestorio misit. Et infra in eodem libro verba hæc magni Ephraemii reperies: Kursus hæretici quartam synodum calumniantur dicentes decretum fuisse ante illam, ne cui liceret proferre, aut scribere, aut componere, aut tenere aliam fidem, præter eam quæ erat exposita: quanquam synodus non hee decreverat, licet impudenter ipsi mentiantur: sed fidem a trecentis decem et octo Patribus expositam summo in honore habens præceperat, ne cui fas esset aliam proferre Idem, et quæ sequuntur. Id certe ex ipsis synodi vocibus maxime constat; patebit enim ipsa per se veritas nulla probatione indigens, si solum eæ legantur. Nec ita quidem decrevit, alind vero fecit; sed illud ubique servavit, quod ab ea decreta || fuit. Nam ad veram accedentes religionem non alio τὴν αἵρεσιν καθελοῦσα, τῷ κατὰ τὴν Νίκαιαν ἐκφωνηθέντι δρῳ τὴν περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος θεολογιαν προσθεῖσα συνήρμοσεν. Εἰ γὰρ αἱ προλαβοῦσαι προστιθεῖσαι τὸν μῶμον ἐκφεύγουσιν, οὐδ' αἱ μετ' αὐτὰς ἐν τοῖς ὁμοίοις ἀνομοίως ἔξουσι τὴν κατάγνωσιν. Οὕτω τὸ ἀσύνετον πάντα φύρει καὶ δια στρέφει. Καὶ γὰρ ἡ ἐν Ἐφέσῳ σύνοδος πίστιν μὲν ἑτέραν, ἧς ἐναντία τὰ δόγματα πρὸς τὴν ἐν Νικαία καθέστηκε σύνοδον, παντελῶς ἐκτίθεσθαι διεκώλυσεν· ἀκηράτων δὲ τῶν ἐν αὐτῇ σωζομένων, ἅπερ ὁ καιρὸς ἀπαιτεῖ προστιθέναι αὐτῆς τε γέγονεν ἔργον, καὶ τῶν πραγμάτων ή φύσις διδάσκαλος, καὶ τῆς Εκκλησίας ὁρᾶται τοῦτο στέργουσα διὰ παντὸς ἡ παράδοσις. Διὸ καὶ κατὰ τὴν ᾿Αλεξάνδρειαν, ούπω τῆς οἰκουμενικῆς συγκροτηθείσης συνόδου, τοὺς ἐν αὐτῇ τῶν ἱερέων λογάδας ὁ θεσπέσιος ἀθροισάμενος Κύριλλος, καὶ πίστιν διαθέμενος ἔγγραφον, τῷ Νεστορίῳ διεπέμψατο. Καὶ μετά τινα ἐν τῇ αὐτῇ βίβλω Εφραιμίου τοῦ Μεγάλου καὶ ταῦτα εὑρή σεις· Πάλιν δὲ ἐπηρεάζουσιν οἱ αἱρετικο! τὴν τε τάρτην σύνοδον, λέγοντες, ὡς ἐδεδογμάτιστο μηδενι ἐξεῖναι προφέρειν, ή συγγράφειν, ή συντιθέναι, ή φρονεῖν πίστιν ἑτέραν, παρ' ἣν ἐξέθετο αὐτῇ· καί τοι οὐ τοῦτο ἡ σύνοδος διωρίσατο, κἂν ἀναισχύντως οὗτοι καταψεύδωνται· ἀλλὰ τὴν πίστιν, ἣν οἱ τρια κόσιοι δέκα· καὶ ὀκτὼ ἅγιοι Πατέρες ἐξέθεντο, τιμῶσα τε καὶ θειάζουσα, παρά ταύτην ἔφησε μηδενὶ ἐξεῖναι προφέρειν ἑτέραν πίστιν, καὶ τὰ ὁπό λοιπα. Δῆλον δὲ ἐστιν ἐξ αὐτῶν μάλιστα τῶν συνο δικῶν φωνῶν, ὧν καὶ μόνων ἀναγινωσκομένων οὐ- Symbolo, quam a trecentis decem et octo Patribus δεμιᾶς ἄλλης δεῖται κατασκευής ή συστάσεως ἐπιδειχθεῖσα ἡ ἀλήθεια. Καὶ οὐχ ὥρισε μόνον τοῦτο, ἔπραξε δὲ ἄλλως· ἀλλ᾽ ὡς ὥρισεν, οὕτω πανταχοῦ διαπραττομένη γνωρίζεται. Καὶ γὰρ τοὺς τῇ εὐσεβεία προσιόντας οὐκ ἄλλο σύμβολον ἀλλὰ τῶν τὴν ἁγίων ἐκδιδάσκει καὶ παραδίδωσι. Γέλωτα δὲ μᾶλλον καθ' ἑαυτῶν ἢ διαβολήν τῆς συνόδου και ταχέευσιν ἐν οἷς φασιν αὐτὴν ὑπὸ πολλῶν διασύρε σθαι· τόσαι γὰρ τῆς πρώτης καὶ οἰκουμενικής ἁγίας συνόδου κατείπον σύνοδοι καίτοι ἀρχιερέων είσαι πλήρωμα; Τὴν δὲ τῶν ον οὐδ' εἰ γέγονε τινὲς τῶν Αἰγυπτίων εἰδέναι ἠθέλησαν. Αλλ' ιάσωμεν τὸ ἀλόγιστον· τῶν γὰρ ἁγίων Πατέρων οὕτω διασαφούντων, καὶ λήρους αναισχύντους καὶ ἀλογίστους edito, instituit. Risum vero potius in se movent, quam petunt calumniis synodum, dum aiunt multos illi obtrectare. Nam de prima sancta et œcilmenica synodo quot synodi detraxerunt, cum et ipsæ cœtus essent episcoporum? Quid dicam de synodo centum quinquaginta Patrum, de qua Ægypui quidam, ne si facta quidem fuerit, scire vuluerunt. Sed wisse faciamus deliramenta: Nam sanclis Patribus ita exponentibus, et nugas hæc esse impudentes verbaque futilia affirmantibus, quid nos ad proferentes ea dicamus? Reſellamusne illos, an vero dicta probemus? Utrumque negaverit, quicinque suæ mentis est compos. ταῦτα ἀποφηναμένων τοῖς τὰ τοιαῦτα φθεγγομί

GREGORII MAMME CP. PATRIARCH.E νοις, τί ἂν καὶ ἐροῦμεν ἡμεῖς; Αντιφθεγξώμεθα τούτοις, ή στέρξωμεν τὰ παρ' αὐτῶν λεγόμενα; Οὐκ ἔγωγε οἶμαι, ἐρεῖ πᾶς νοῦ καὶ φρενών κύριος. EPHES. Et nos quidem papam ut dhum de patriarchis habemus, idque si recte de fide sentiat; isti varo illum Christi vicarium, patrem et doctoreın om² nium Christianorum magna gravitatė pronuntiant. RESP. Nec ipsi duos aut tres esse dicimus papam, sed unum patriarcharumi: est tamen etiant inter ejusa dem ordinis plures unus primarius. Ait emm sanelus Pater Chrysostomus homilia decima septima in Acta apostolorum: Vide, ut etiam inter illos septem unus fuerit præpositus, et primas tenens; nam etsi coumytus erat ordinatio, majo rem tainen ille assecutus est gratiam. Cæterum aminem episcopum dicimus Christi eise suotesse. rem, et in cathedra Jesu Dei mai sedentean. Ipso enim dicit: Qui recipit vos, me resipis”, es, Qui vas audit, me audit “. Et hæc quidem communia suntz zqualiter enim est in omnibus sacerdotium, quod attinet ad conferendum haptismum, et faciendum sacrificium, et peccata confitentibus dandanı absolutionem, et sacrum chrisma conficiendum, e muonachum tondendum, et oleum benodicendum, ungendumquo ad maculas peccatorum deten das, et sacerdotem per gradus promerendum eamdem enim viam et easdem vires habet unusquisque ad functiones reruin ecelesiasticarum puerulas; et hoc pro certo habemus; quippe ut acceptum Patribus. Sed etiam quod de papa dicimus, non ex nobis dicimus. Nam Theodorus - Stulita scribens al Michaelem impera» torem nomine omnium heguar norum, in epistola quæ sie incipit: Nos omnes in unam congregati jussu vestri a Deo coromati imperií, humżklizni cpiscopi et begumeni: Si quid vero, inquit, dubi tat, aut minus solutum credit sacra tuæ mentis excellentia a religioso præsule, jubeat magna sula et a Deo confirmata potentia, ut quæ ad universorum utilitatemi zelo rerum divinaruut flagrat, a seniore Roma miui sibi hujus rei declarationem, ut per antiquam traditionem ab initio servaluar est. llæ est, imitator Christi imperator, supromus apex Dei Eeclesiarum, cui primus præsedit Petrus, ad quem Dominus: Tu «s Petrus, et super hauc petram ædificabo Ecclesiam meam; el portæ inferinon prævalebunt adversus eam". Idem Theodorus in alia epistola ad Naucratium, cujus initium est: Non complebuntur aures meæ vocibus auditionum: Deum, inquit, hominesque in præsenti contestor; sejunxerunt se a corpore Christi, a coryphæa sede, in qua Christus posuit fidei claves; adversus quam non prævaluerunt per omne sæculum, nec prævalebunt usque ad finem sæculi inferi porur, ora videlicet hæreticorum, sicut promisit ille qui *1 Matth. x, 14. ** Luc. x, 16. 40 Matth. xv), 18. Καὶ ἡμεῖς μὲν τὸν πάππαν ὡς ἕνα τῶν πατριαρ χῶν λογιζόμεθα, καὶ τοῦτό γε ἂν ὀρθόδοξος η· οὗτοι δὲ αὐτὸν βικάριον τοῦ Χριστοῦ, καὶ πατέρα, καὶ διδάσκαλόν τῶν Χριστιανῶν ἁπάντων μάλα σεμνώς ἀποφαίνανται. Ἀλλ᾿ οὐδ᾽ ἡμεῖς ὡς δύο καὶ τρεῖς αὐτόν λέγη μεν, ἀλλ' ὡς ἕνα τῶν πατριαρχῶν· ἀλλὰ καὶ ἐν τοῖς ὁμοταγέσιν ἐστί τις πρωτεύων. Φησὶ γὰρ δ θείος Χρυσόστομος ἐν τῇ ἑπτακαιδεκάτῃ ὁμιλίᾳ τῶν Πράξεων· Ορα πῶς καὶ ἐν τοῖς ἑπτὰ ἦν τις πρ κριτος καὶ τὰ πρωτεῖα εἶχεν· εἰ γὰρ ἡ χειροτονία κοινή ἦν, αλλ' όμως επεσπάσατο χάριν πλείονα. Πάντα δὲ ἀρχιερέα διάδοχον Χριστοῦ λέγομεν, καὶ ἐπὶ τῆς καθέδρας καθήμενης τοῦ Ἰησοῦ μου καὶ Θεοῦ· αὐτὸς γάρ ἐστιν ὁ λέγων το δεχόμενος ὑμᾶς ἐμὲ δέχεται και Ὁ ἀκούων υμών μου ἀκούει. Καὶ ταῦτα μὲν κοινώς προς πάντας· επίσης γὰρ ἡ ἱερωσύνη πρὸς τὸ ὑπουργῆσαι το θεῖον λουτρόν, καὶ τὴν ἱερὰν μυσταγωγίαν τε έται; καὶ συγχώρησιν ἁμαρτιῶν δοῦναι τοῖς ἐξομολογου μένοις, καὶ ἱερὸν χρίσμα τελέσαι, καὶ μοναχόν ἀποχεῖραι, καὶ ἐλπιον ἁγιάσαι, και χρίσαι πρός ἀπόνηψιν ἁμαρτιῶν, καὶ ἱερέα κατά βαθμόν χειρο θετῆσαι καὶ εἰς πάντα τὰ ἐκκλησιαστικά την αὐτὴν ἰσχὺν καὶ τὴν ἕκαστον οίθαμεν ἔχειν. Και οὕτως ἔγνωμεν ἀκριβῶς παρὰ τῶν Πατέρων ταῦτα λαβόντες. Καὶ ὁ δὲ λέγομεν, οὐκ ἐξ ἡμῶν τοῦτο λέγομεν· φησί γάρ Θεόδωρος ο Στουδίτης γράφω» πρὸς Μιχαὴλ τὸν βασιλέα ἐκ προσώπου πάντων τῶν ἡγουμένων ἐν τῇ ἐπιστολή ἧς ἡ ἀρχή, Ημεῖς ἐπὶ τὸ αὐτὸ συνεληλυθότες κατὰ κέλευσιν τῆς θεο στέπτου ὁμῶν βασιλείας, Ελάχιστοι επίσκοποι και ἡγούμενοι· Εἰ δέ τι ἀμφιβαλλόμενον ἢ ἀπιστούς μενον τῇ θείᾳ ἡμῶν μεγαλονοία διαλύεσθαι παρά τοῦ ἀρχιερέως εὐσεβῶς, ἡ μεγάλη καὶ θεαστήρια της αὐτῆς χείρ, ὡς ζηλοτυποῦσα τὰ θεῖα ἐπ' ὠφελεία τοῦ παντός, κελευσάτω παρὰ τῆς πρεσβυτέρας Ρώμης δέξασθαι τὴν διασάφησιν, ὡς ἄνωθεν καὶ ἐξ ἀρχῆς πατροπαραδότω; ἐξεδόθη. Αύτη, Χριστομέ μητε βασιλεῦ, ἡ κορυφαιοτάτη τῶν ἐκκλησιῶν τοῦ Θεοῦ, ἦς Πέτρος πρωτόθρονος, πρὸς ἂν ὁ Κύριος φησι· Σὺ εἶ Πέτρος, καὶ ἐπὶ ταύτῃ τῇ πέτρα οικοδομήσω μου την Εκκλησίαν, καὶ πύλαι ᾅδου οὐ κατισχύσουσιν αὐτῆς. Καὶ πάλιν ὁ αὐτὸς ἐν ἑτέρᾳ ἐπιστολῇ πρὸς Ναυκράτιον, ἧς ἡ ἀρχή, 16 πλησθήσεται τὸ οἷς μου ἀπὸ φωνῶν ἀκροάσεων, φησί· Μαρτυρῶ ἄρτι κατενώπιον Θεοῦ καὶ ἀνθρια - πων, ἑαυτοὺς ἀπέρρηξαν τοῦ σώματος τοῦ Χριστοῦ, τοῦ κορυφαϊκού θρόνου, ἐν ᾧ Χριστός ἔθετο τὰς κλεῖς τῆς πίστειος, ἦ; οὐ κατίσχυσαν ἀπ' αἰῶνας οὐδ' ἂν κατισχύσωσι μέχρι συντελείας αἱ πύλαι τοῦ του, τὰ τῶν αἱρετικῶν δηλαδή στόματα, ὡς ἡ τοῦ ἀψευδοῦς ὑπόσχεσις. Ἐν δὲ τῇ ἁγίᾳ τρίτῃ συνίδη

Η " Αρκάδιος ἐπίσκοπος εἶπε· Κελευσάτω ἡ ὑμετέρα non mentitur. Et in tertia sancta synodo Arcadius μακαριότης τὰ προσενεχθέντα ὑμῖν γράμματα του ἁγίου καὶ μετὰ πάσης προσκυνήσεως ὀνομαζομένου πάππα Καιλεστίνου τῆς ἀποστολικῆς καθέδρας ἐπισκόπου ἀναγνωσθῆναι· ἐξ ὧν γνῶναι δυνήσεται ἡ ὑμετέρα μακαριότης, ὁποίαν ἔχει φροντίδα πασῶν τῶν ἐκκλησιῶν. Τὰ αὐτὰ καὶ Προΐεκτος. Καὶ μετὰ πάνυ βραχέα φησί Κύριλλος Αλεξανδρείας εἶπεν· Υποδεχθὲν τὸ γράμμα τοῦ ἁγιωτάτου καὶ κατὰ πάντα ὁσιωτάτου τῆς ἁγίας ἀποστολικῆς Ἐκκλησίας ἐπισκόπου τῆς Ῥωμαίων Καιλεστίνου, μετὰ τῆς προσφόρου τιμῆς ἀναγινωσκέσθω. Ἐν δὲ τῇ ἁγίᾳ τετάρτῃ συνόδῳ ὁ βασιλεὺς ἐν τῷ γράμματι 8 καὶ θεῖον γράμμα ἐπιγράφει, τοιάδε φησίν· Ἵνα μακαριώτατος ἐπίσκοπος τῆς Ῥωμαίων πόλεως, ᾧ τὴν ἱερωσύνην κατὰ πάντων ἡ ἀρχαιότης παρέσχε, χώραν καὶ εὐπορίαν ἔχῃ περὶ πίστεως καὶ ἱερέων ἀνακρίνειν. Ἐπεὶ οὖν πίστεως καὶ ἱερέων εὐπορίαν ἔχει τοῦ ἀνακρῖναι, δικαίως καὶ διδάσκαλος τῶν Χριστιανῶν ἁπάντων ἐν τῷ ὄρῳ γράφεται. Γένοιντο πατρὸς εὐτυχέστεροι, τὰ δ' ἄλλα ὅμοιος καὶ γὰρ δὴ κἀκεῖνος οὐκ εὐτυχεῖν τὸν ἀντιπάππαν ἔχων ἐπιεικῶς βιοχλοῦντα· καὶ οὗτος τὸν Πατέρα μιμεῖσθαι καὶ τὸν διδάσκαλον οὐκ ἀνέχονται. episcopus dixit: Præcipiat vestra beatitudo Jitteras sancti et omni cum veneratione nominandi papæ Calestini, solis apostolica episcopi, vobis allatas recitari, ex quibus vestra beatitudo perspicere poterit, quali omnes ecclesias cura ille complectatur. Projectus quoque iisdem est usus verbis. Et paucis iuterpositis: Gyrillus, inquit, Alexandrinus dixit: Suscepta sanctissimi et per omnia sacratissimi Cælestini episcopi sanctæ apostolicæ Ecclesiæ Romanæ epistola cum honore condecente recitetur. Similiter in sancto concilio quarto in sacris Valentiniani ad Theodosium litteris, bæð scripta leguntur: Ut beatissimus Romanæ urbis episcopus, cui principatum sacerdotii super onnes antiquitas contulit, locum et facultatem habcal de lide et sacerdotibus judicandi. Cum igitur facultas illi sit exercendi judicium de fide et sacerdotibus, jure Christianorum omnium doctor in delinitione iuscribitur. EPHES. Fiant patre feliciores; catera siniles: namn et ille adversa utitur fortuna antipapam habens, satis molestiarum illi exhibentem; et istis patrem el doctorem suum imitari non patitur animus. RESP. Utinam nobis tot essent concionatores in Ecolesia diebus festis ac Dominicis populum docentes, quot summa felicitate visuntur in Latina Ecclesia, quoique monachi extremam amplexi paupertatem. Ignorat vero ipse de amnipapa, voluisse quidem illum dignitatem arripere, sed a prudentioribus, el rempublicam recte administrantibus, honorem+ que suum tutantibus fuisse rejectum. Ex quo faclum est, ut antipapa non sit, ne etiam in Ecclesia Dei schisma esset, quod est malorum omnium gravissimum. Basileensis quoque synodus dissoluta est, omniaque in pace sunt et summa tranquillitate. Quare non oportebat, talem virum impre cationes in Ecclesiam jacere, sed precari potius ut ei fauste prospereque eveniant omnia. Καὶ ἡμεῖς εὐχόμεθα τοσούτους διδασκάλους πλου τήσειν ἐπ' Ἐκκλησίας διδάσκοντας ἐν ταῖς ἑορτασί μοις ἡμέραις καὶ ἐν ταῖς Κυριακαῖς ὅσους καὶ ἡ τῶν Λατίνων Εκκλησία πλουτεῖ, καὶ περὶ τὰ ἐκκλη- c σιαστικὰ εὐτυχεῖ, καὶ τοσούτους μοναχοὺς ἀκτήμονας ἔχει. Λέληθε δὲ αὐτὸν, ὅτι ἀντιπάππας ἐβούλετο μὲν γενέσθαι, ὑπὸ δὲ τῶν καλῶς φρονούντων καὶ καλῶς διευθετούντων τὰ κοινά, καὶ τὴν τιμὴν ἑαυτῶν περιποιουμένων Καὶ διὰ ταῦτα καὶ τὸ μὴ εἶναι σχίσμα ἐν Ἐκκλησίᾳ Χριστοῦ, ὅπερ ἐστὶ χεῖρον πάντων τῶν κακῶν, ἀντιπάππας οὐκ ἐγένετο. ᾿Αλλὰ καὶ ἡ ἐν Βασιλεία σύνοδος διελύθη, καὶ τὰ πάντα ἐν γαλήνῃ καὶ ἡσυχία. Οὐκ ἔδει οὖν αὐτὸν ἄνθρωπον τοιοῦτον τῆς Ἐκκλησίας κατ εύχεσθαι, ἀλλὰ μᾶλλον ὑπερεύχεσθαι τὰ κρείττω καὶ βελτίω. Φεύγετε οὖν αὐτούς, ἀδελφοί, καὶ τὴν πρὸς αὐτοὺς κοινωνίαν· οἱ γὰρ τοιοῦτοι ψευδαπόστολοι, εργάται δήλιοι, μετασχηματιζόμενοι εἰς ἀποστόλους Χριστοῦ· καὶ οὐ θαυμαστόν· Αὐτὸς γὰρ ὁ Σατανᾶς μετασχηματίζεται εἰς ἄγγελον φωτός. Οὐ θαῦμα οὖν, εἰ καὶ οἱ διάκονοι αὐτοῦ μετασχηματίζονται ὡς διάκονοι δικαιοσύνης, ὧν τὸ τέλος ἔσται κατὰ τὰ ἔργα αὐτῶν. Καὶ πάλιν ἀλλαχοῦ περὶ τῶν αὐτῶν ὁ αὐτό; ἀπόστολος· Οἱ τοιοῦτοι τῷ Κυρίῳ ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστῷ οὐ δουλεύουσιν, ἀλλὰ τῇ ἑαυτῶν κοιλίᾳ, καὶ διὰ τῆς χρηστολογίας καὶ εὐλογίας ἐξαπατῶσι τάς καρδίας τῶν ἀκάκων· ὁ μέντοι * 11 Cor. 31. 14. * Rom. xvi, 19. Cunc. Chalced. part.1, epist. 25. PATROL. G. CLX. EPHIES. Fugite ergo, fratres, illos et communionem egDrum; sunt enim pseudapostoli, subdoli operarii, transfigurantes se in apostolos Christi. Εt ucn miEt rum: Ipse enim Satanas transfigurat se in angelum lucis". Non est ergo magnum, si ministri ejus transfigurentur velut ministri justitiæ; quorum finis erit secundum opera ipsorum. Rursus idem apostolus de iisdem alio in loco: Hujuscemodi, inquit, Domino nostro Jesu Christo non serviunt, sed suo ventri, et per dulces sermones el benedictiones seducunt corda innocentium “. Sed firmum fundamentum fidei stat, habens signaculum hoc *³. +3 {{ Tir. 11, ἴσ. λείπει κεκώλυται ή τι τοιοῦτον.

σφραγίδα ταύτην. Καὶ ἀλλαχοῦ πάλιν· Εἴ τις ὑμᾶς εὐαγγελίζεται παρ' δ παρελάβετε, και εγ γελος ἐξ οὐρανοῦ, ἀνάθεμα ἔστω. Βλέπετε προ φητικῶς τὸ, κἂν ἄγγελος ἐξ οὐρανοῦ, ἵνα μή τις τὴν ὑπεροχὴν τοῦ πάππι προβάλληται. Καὶ ὁ ἡγαν πημένος μαθητής· Ε' τις ἔρχεται πρὸς ὑμᾶς, καὶ ταύτην τὴν διδαχὴν οὐ φέρει, εἰς οἰκίαν αὐτὸν Et alibi rursus: Si quis vobis evangelizarerit præter & στεῤῥὸς θεμέλιος τῆς πίστεως ἔστηκεν ἔχων τὴν id quod accepistis, licet angelus de cœlo, anathema sit ". Videtis prophetice dictum illud «Licet angelus de cœlo, ne quis eminentiam papæ obtendat. Et dilectus discipulus: Si quis, inquit, venit ad ros, et hane doctrinam non affert, nolite recipere eum in domum, nec Ave ei dixeritis: qui enim dicit illi Are, communicat operibus ejus malignis **. μὴ λαμβάνετε, καὶ χαίρειν αὐτῷ μὴ λέγετε· ὁ γάρ λέγων αὐτῷ χαίρειν κοινωνεῖ τοῖς ἔργοις αὐτοῦ τοῖς πονηροῖς. Τούτων ὑμῖν ὑπὸ τῶν ἁγίων ἀποστόλων διωρι σμένων, στήκετε κρατοῦντες τὰς παραδόσεις, ἂς παρελάβετε τάς τε ἐγγράφου; καὶ ἀγράφους· ἵνα μὴ τῇ τῶν ἀθέσμων πλάνῃ συναπαχθέντες ἐκπέση τε τοῦ ἰδίου στηριγμού. Θεὸς δὲ ὁ πάντα δυνάμενος Cum hæc vobis sint a sanctis apostolis præscripta, state in traditionibus quas accepistis, sive scriptas, sive non scriptas; ne improborum errore traducti a propria excidatis firmitate. Deus autem qui omnia potest, et illis, ut suum agnoscant errorem, præstet, et nos veluti purum selectumque ° ἐκείνους τε ἐπιγνῶναι τὴν οἰκείαν πλάνην παρα frumentum ab illis tanquam pravis zizaniis secernens, in horreo suo reponendos colligat in Christo Jesu Domino nostro, quem decet omnis gloria, honor, et adoratio. RESP. Ad hæc sane, quæ hic profert, nuña esset danda responsio; nam suo more jacit in nos contumelias: tamen dicemus pauca. Vox, Consubstantialis, et vox Deipara, et quæcunque sancti explanarunt, non sunt ab apostolis explicite tradita. Nos tamen omnia, quæ Patres nostri de rebus divinis locuti katius explicarunt, tanquam apostolicas recipimus traditiones. Itaque si sancti illi penis per aposto. c lum constitutis tenentur, et nos tenemur. Quæ porro in nos profert ex Epistolis apostolorum, non faciunt ad rem. Traditiones enim apostolicas tam scriptas quam non scriptas orationibus illorum fulti constanter tenemus, credentes in Trinitatem consubstantialem, Deumque inearnatum, ex semper Virgine Dei Genitrice natum. Sed hæc dicta sint non contentiosæ ostentationis ergo; neque enim rixari et contendere volumus, sed veritatem scritari duce nobis divinitus tradita scientia et doctrina sanctorum a quibus sacra dogmata explicata sunt, non alia via persuadere volentes hominibus, quam ea, quæ nobis per lumina Eeclesiæ patet. Testis cogitationum Dominus, qui rationem ab omni mendacium proferente reposcet. Nos enim inimici pacis esse nec habuimus, nec habebimus unquam in animo; nam si pacem amittamus, hostes illorum erimus, quibus a Christo dictum est: Pax vobis, sed hanc tenere volumus et optamus. Potens autem est Deus pacem donare el confirmare per universam Ecclesiam suam; ut omnes unanimiter “dem sentientes et profitentes, Christo Deo, cui sic placitum est, gloriam tribuamus, quoniam ipsum decet gloria in sæcula. Amen. ' σκευάσειε, καὶ ἡμᾶς αὐτῶν ἀπαλλάξις ὡς πονηρών ζιζανίων οἷα καθαρὸν καὶ εὐχρηστον σἶτον εἰς τὰς ἑαυτοῦ ἀποθήκας συνάξειεν ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ τῷ Κυρίῳ ἡμῶν, ᾧ πρέπει πᾶσα δόξα, τιμὴ καὶ προςκύνησις. Εδει μὲν ἡμᾶς μηδεμίαν ἀπολογίαν δοῦναι, ἐν οἷς ἐνταῦθα προφέρει συνήθως γὰρ ποιεῖ προφέρων ὕβρεις καθ' ἡμῶν· ὅμως ἐροῦμεν ὀλίγα. Καὶ γὰρ τὰ Ομοούσιον, καὶ τὸν Θεοτόκος, καὶ ὅσα οἱ ἅγιοι διδ τράνωσαν, αὐταῖς λέξεσιν οἱ ἀπόστολοι οὐκ εὐηγγελίσαντο. Αλλ' ἡμεῖς ὅσα τε οἱ Πατέρες ἡμῶν ἐθεσ λόγησαν καὶ ἐξήπλωσαν, ὡς ἀποστολικές παραδόσεις καὶ ταῦτα στέργομεν. Εἰ οὖν ὑπὸ τὸ ἐπιτίμιον τοῦ Αποστόλου οἱ ταῦτα ἐκθέμενοι, καὶ ἡμεῖς ἐσμεν. Οσα δὲ ἐκ τῶν ἀποστολικών Επιστολῶν καθ᾿ ἡμῶν προφέρει, οὐ συμβάλλουσι πρὸς ἡμᾶς. Τις γὰρ παραδόσεις τῶν ἀποστόλων, τάς τε ἐγγράφους καὶ ἀγράφους, ταῖς εὐχαῖς αὐτῶν στηριζόμενοι βεβαίως κατέχομεν, εἰς Τριάδα πιστεύοντες ὁμοούσιον, καὶ Θεόν σεσαρκωμένον ἐκ τῆς ἀειπαρθένου Θεοτόκου γεννηθέντα. Ἀλλὰ ταῦτα μὲν εἴρηται οἱ κατὰ φιλόνεικον ἀπόδειξιν, οὐδὲ γὰρ βουλόμεθα ἐρίζειν τε καὶ φιλονεικεῖν, ἀλλὰ τὴν ἀλήθειαν ἐρευνᾶν διὰ τῆς ἑδηγούσης ἡμῖν παρά Θεοῦ γνώσεως καὶ τῆς τῶν ἁγίων διδασκαλίας, οἵτινες τὰ θεῖα δίγματα διατράνωσαν οὐκ ἄλλως βουλόμενοι πείθειν ἀνθρώπους ἢ ὡς οἱ τῆς Ἐκκλησίας φωστήρες διδάσκουσι. Μάρτυς δ τῶν ἐννοιῶν Δεσπότης, ὃς ἀπαιτήσει λόγον πάντα τὸν λαλοῦντα τὸ ψεῦδος. Καὶ γὰρ ἐχθροὶ εἰρήνης οὔτε ἠθελήσαμεν, οὔτε ποτέ θελήσομεν γενέσθαι· ἐὰν γὰρ τὴν εἰρήνην ἀπολέσωμεν, ἐχθροί εσμεν ἐκεί νων τῶν ἀκουσάντων παρὰ Χριστοῦ· Εἰρήνη ὑμῖν· ἀλλὰ ταύτην θέλομεν καὶ ποθοῦμεν κατέχειν· δυνατὸς δὲ ὁ Θεὸς εἰρήνην δοῦναι καὶ πῆξαι καὶ βρα δεῦσαι ἐν τῷ πληρώματι τῆς αὐτοῦ Ἐκκλησίας, ἵνα πάντες ὁμοθυμαδὸν τὸ ἓν φρονοῦντες καὶ λέγοντες τῷ οὕτως εὐδοκήσαντι Χριστῷ τῷ Θεῷ δόξαν αναπέμψωμεν· ὅτι αὐτῷ πρέπει δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας. Αμήν. * Galat. 1, 8. 65 {] Joan. x, 11.

AD IM: ERAT. TRAPEZUNT. ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΠΡΩΤΟΣΥΓΚΕΛΛΟΥ ΠΑΤΡΙΑΡΧΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΒΑΣΙΛΕΑ ΤΡΑΠΕΖΟΥΝΤΟΣ. GREGORII PROTOSYNCELLI AD IMPERATOREM TRAPEZUNTIS, (L. Allatio interprete, Græcia Orthodoxa, t. I.) α'. Ἡμεῖς, ὦ θειότατε βασιλεῦ, χρείαν ἔχομεν οὐ μόνον τῇ σῇ ὑψηλοτάτη βασιλείᾳ λόγον ἀποδοῦναι καὶ [κανοποιεῖν, ἀλλὰ καὶ παντὶ τῷ αἰτοῦντι ἡμᾶς λόγον περὶ τῆς ἐν ἡμῖν ἐλπίδος, ὡς ἐκ τοῦ κοινοῦ διδα σκάλου τῆς Ἐκκλησίας τοῦ μακαριωτάτου Πέτρου κατὰ τὴν θείαν φωνὴν ἐπ' αὐτοῦ θεμελιωθείσης τοῦτο παραλαβόντες. Εἰ οὖν τοῦτο πάσιν ἐφείλομεν, πολλῷ γε μᾶλλον σοί, ὑψηλότατε βασιλεῦ, ἅτε παρά Θεοῦ κατὰ σειρὰν τὸ βασιλεύειν λαχόντι, καὶ οὐ τοῦτο μόνον, ἀλλ' ὅτι καὶ τῇ γνώσει, καὶ τοῖς ἄλλοις προτερήμασι καὶ ἀνδραγαθίαις ἐκ προαιρέσεως αγαθῆς τὴν βασιλείαν διαφερόντως κοσμοῦντι, καὶ τὸ μέγιστον καὶ ὄντως ἄξιον χρῆμα βασιλείας τὴν ὀρθοδοξίαν όση δύναμις ασπαζομένῳ καὶ κατέχοντι, ὅπερ μᾶλλον τὸν βασιλέα κοσμεί, καὶ λαμπρὸν ἀπερ γάζεται, καὶ ζωὴν καὶ ὑγείαν δωρεῖται, καὶ τρόπαια καὶ νίκας παρέχει, καὶ τοῖς ὑπὸ χεῖρα ἄξιον βασ:- λείας ἀναδείκνυσι. Καὶ τί δεῖ τὰ καθ᾿ ἕκαστον ἀπα ριθμεῖν, ὅσων αὕτη πρόξενος γίνεται; Αὕτη καὶ μόνη τῷ βασιλεῖ κἂν τῷ παρόντι, κὰν τῷ μέλλοντι πάντα τὰ ἀγαθὰ δωρήματα παρέχει, ὥστε συμβασιλεύειν τῷ ζῶντι καὶ αἰωνίῳ καὶ μόνῳ ἀληθεῖ 132σιλεῖ. "Α πάντα τὰ προειρημένα ἔχειν μὲν τὴν σὴν βασιλείαν κατανοῶ καὶ δοξάζω· ἀεὶ δὲ αὔξειν τῷ τούτων δοτῆρι Θεῷ καὶ εύχομαι και εύξομαι, καὶ εἰρηνικὴν διὰ πάντων τὴν σὴν βασιλείαν ἐκ παντὸς διατηρεῖν, καὶ μετὰ πολλὴν ζωὴν, καὶ διαδοχὴν ὁμοίαν τε καὶ ἀρίστην τὴν οὐράνιον καὶ ἀΐδιον βασιλείαν. Ταῦτα ἀεὶ εὔχομαι καὶ εὔξομαι. β'. Αποκρίνομαι οὖν πρὸς τοὺς ὅρους τῶν μακαρίων καὶ ἁγίων Πατέρων, προσθείς πρότερον καὶ περὶ τοῦ ζητήματος μικρόν, καὶ διὰ τὴν ἐπιταγὴν τοῦ Χριστοκήρυκος Πέτρου, καὶ διὰ τὴν ἐν Χριστῷ διάθεσιν, ἣν ἔχω πρὸς τὴν ὑψηλοτάτην του βασιλείαν. Μόνον παρακαλῶ, ἵνα μετά μακροθυμίας ἀκούσῃ τῶν λεγομένων, καὶ μὴ ὥς τινες τῶν ἐνταῦθα, μᾶλλον δὲ οἱ πλείονες ματαιάζοντες φωνοῦσι, καὶ μόνον ἐκταράττουσιν, ὡς «Τὸ πάτριον κατέχο 1. Necesse est, resque ipsa cogit, divinissime inperator, non tantum tuæ excelsissimæ majestati rationen, sed omnibus etiam qui eam a nobis exposcunt, de nostra spe, ut ex communi Ecclesiæ magistro beatissimo Petro, divino oraculo super eumdem fundata, accepimus, reddere atque persolvere. Id itaque si debemus omnibus, multo magis tibi, excelsissime imperator, qui a Deo majorum tuorum imperium assecutus es, illudque non cognitione solum, et aliis prærogativis, rebusque fortiter gestis probo proposito consilioque insistens, excellenter condecoras, et quod potissimum est atque imperio dignum, rectam fidem, quantum potes, amplecteris, et constanter retines, quæ præ reliquis imperatorem exornat, illustriorem reddit, vitain sanitatemque impertitur, tropæa atque victorias congessit, dignumque imperio subditis commonstrat. Et quid opus est singula recensere, quæ illa late fuseque conciliat?. Illa sola imperatori, et hoc et futuro sæculo omnia bona muneratur, ut una cum vivo, sempiterno, soloque vero Rege inperet. Quæ omnia tuam majestatem possidere, et reor, et firmiter Jenco, caque semper auctiora fieri a Deo eorum datore, supplex exoro, exoraboque, tum præterea ut quietum ac prorsus tranquil, lum ab omni noxa tuum imperium conservet, et post diuturnam vitam, et similem atque optim:am filiorum successionem, cœleste regnum æviternumque elargiatur. Hæc indemisse obsecro obsecraboque. 9. Respondeo itaque ad beatorum sanctorumque Patrum decreta, si prius pauca de Quæstione addidero, tum ut Christi præconi Petro obediam, tum ut meæ erga excelsissimam tuam majestatem propensioni morem geran. Unum tantum te rogo ut æquo animo audias, neque te geras, ut quidam, qui istic sunt; qui mentis desipientes clamitant tantummodo, turbasque cient: ‹ Rem a Patribus nobis traditam tenemus: non est cur aliis aures

GREGORII MAMME CP. PATRIARCII.E prebeamus.» Εt nihilominus nos, veritate, et mu- μεν· καὶ πλέον οὐκ ἐθέλομεν ἀκούειν.» Καίτοι γε mere, gratiaque Domini et Servatoris nostri Jesu Christi et Dei, paternum dogına rebus in omnibus integrum tenemus, et conservamus, et conservabimus, ut procedens oratio apertissime declarabit. Proptereaque simplicibus verbis hæc exponimus, industriis, et dictionum plicis, illisque perobscuris eliminatis, ne quæ nobis dicuntur, aut scribuntur perniciem afferant, in hoc quoque commitnem omnium Dominum ac Magistrum æmulati, dicentem: Sermo et prædicatio ne sit in persuasibi. libus humanæ sapientiæ verbis, sed in ostensione Spiritus et virtutis, ut fides nostra non sit in sapientia hominum, sed in virtute Dei '. Quapropter nos quoque, illius doctrinam sequentes, quæ nobis tradita sunt a Christi Ecclesia dicimus et prædicamus, non sermonibus venustis scitisque, neque ab externis petitis argumentationibus, ut dictum est, sed ex Patrum monitis et scripto nobis tradita traditione, verba nostra scriptaque comprobamus, Patrumque nostrorum in omnibus vestigia sequimur, sequemurque, neque unquam aliter comminiscemur: quemadmodum sacram tuam et imperialem animam imaginamur, et credimus, nunquam aliter se habituram. 3. Neque propter de novo statis temporibus quæstiones exortas, et male opinantium nova commenta, fidem aliam sanctos Patres id ævi in unum coaclos propriorum verborum nova inductione edidisse affirmabimus, ut sanctus Maximus palam explical, ο cum hunc in modum edisserit: Namque si pro veritate vera enuntianda sunt, omnes post Nicanam synodum a Deo electi Patres, universæque sỳvodi recte sentientium, et sanctitate illustrium Patrum, non aliam fidei definitionem propriorum verborum additione prorsus superinduxerunt, veluti vos nimium perperam obloquentes, et plane insauienLes decernitis, o et que sequuntur, quæ tempo. re opportuno ad veritatem nostram explanandam in medium adducemus. Namque unaquæque sancta atque ecumenica synodus superaddidit, quod verbis ipsis haud erat in sacra Scriptura explicitum, sed illa sua additione aliam novamque fidem minime concinnavit, licet additum nullo in loco antea enuntiatum esset; et ante omnia homousion, sive consubstantiale, neque in sacra Scriptura, neque etiam in gentilium monumentis, imo nec a sanetis apostolis expresse traditum hac synodus addidit; non ideo tamen apud eos qui veritatem sedulo exquirunt, aliam fidem condidisse reputala est. Non alia ratione et sancta œcumenica secunda synodus sanctissimum Spiritum Deum esse pronuntiavit, et vere, quemadmodum et prima homousion. Sed id nusquam in divinis Litteris erat. Sanclaque item tertia synodus vocem, Deipara. Quæ omnia verissima sunt, eoque modo se habent, quo sancti divino Spiritu conciti decreverunt. Et quarta item synodus, duas naturas et unionem secun3 ] Cer. 11, 4. ἐπ' ἀληθείας καὶ δωρεᾶς καὶ χάριτος τοῦ Κυρίου καὶ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ καὶ Θεοῦ, ἡμεῖς τὸ πάτριον δόγμα ἐν πᾶσι τηροῦμεν, καὶ φυλάττομεν, καὶ φυλάξομεν, ὡς προϊὼν ὁ λόγος παραστήσει σαφέστατα. Διὰ τοῦτο καὶ ἐν ἁπλοῖκοῖς ῥής μασι ταῦτα ἐκτίθεμεν, μηδὲ κομψὸν ῥῆμα τιθέντες, μήτε πλοκὰς λέξεων εἰς τὰ ἀσαφῆ καὶ δηλήματα εἶναι τὰ παρ' ἡμῶν λεγόμενα, ἡ γραφόμενα, κάν τούτῳ τὸν κοινὸν μιμούμενοι δεσπότην καὶ διδάσκαλον φάσκοντα, ὅτι Ο λόγος καὶ τὸ κήρυγμά μου οὐκ ἐν πειθοῖ ἀνθρωπίνης σοφίας λόγοις, άλλ' ἐν ἀποδείξει πνεύματος καὶ δυνάμεως, ἵνα ἡ πίστις ἡμῶν μὴ ᾖ ἐν σοφίᾳ ἀνθρώπων, ἀλλ' ἐν δυνάμει Θεοῦ. Διὸ καὶ ἡμεῖς ἑπόμενοι τῇ τούτου διδασκαλίᾳ, τὰ παραδοθέντα ἡμῖν ἀπὸ τῆς Ἐκκλη σίας Χριστοῦ λέγομεν τε καὶ κηρύττομεν οὐ λόγοις κομψοῖς καὶ συλλογισμοῖς ἐκ τῶν ἔξωθεν, ὡς προλέλεκται, ἀλλ' ἐκ τῆς τῶν Πατέρων διδασκαλίας, καὶ τῆς ἐγγράφου ἡμῶν παραδόσεως πιστοῦντες τὰ παρ' ἡμῶν λεγόμενά τε καὶ γραφόμενα, καὶ τοῖς - Πατράσιν ἡμῶν ἐν ἅπασιν ἀκολουθοῦμεν καὶ ἀκο. λουθήσομεν, καὶ οὐδέποτε ἄλλως ἔξομεν· ὥσπερ οὐδὲ τὴν σὴν ἱερὰν καὶ βασιλικὴν ψυχὴν ἐννοοῦμεν καὶ πιστεύομεν ἄλλως ἕξειν πώποτε. γ'. Οὐδὲ διὰ τὰς ἀναφθείσας κατά καιρόν ζητή σεις, καὶ τῶν κακοδόξων καινοφωνίας ἄλλην πίστιν τοὺς ἁγίους Πατέρας ἐροῦμεν τοὺς κατὰ καιρὸν συ αχθέντας πεποιηκέναι διὰ τῆς ἐπεισαγωγῆς τῶν οίκείων ῥημάτων, ὡς καὶ ὁ θεῖος Μάξιμος διασαφεί λέγων οὕτως· «Εἰ γάρ ἐστι τἀληθῆ ὑπὲρ ἀληθείας εἰπεῖν, πάντες οι μετὰ τὴν Νικαέων Θεόκριτοι Πα τέρες, καὶ πᾶσα σύνοδος ὀρθοδόξων καὶ ἁγίων ἀνδρῶν οὐκ ἄλλον πίστεως δρον διὰ τῆς ἐπεισαγωγῆς τῶν οἰκείων ῥημάτων παντελῶς ἐπεισήγαγον, ὡς ὑμεῖς ἀποφαίνεσθε πλείστον παραληροῦντες, καὶ τὸ ὅλον μαινόμενοι· ι καὶ τὰ ἑξῆς ἐν τῷ προσήκοντι τόπαρ ἐκθήσομεν, διατρανοῦντες τὴν ἀλήθειαν ἡμῶν. Καὶ γὰρ ἑκάστη ἁγία καὶ οἰκουμενική σύνοδος προσέ θηκεν, ὁ μὴ ῥητῶς προσέκειτο τῇ θείᾳ Γραφῇ, ἀλλ' οὐκ ἄλλην πίστιν πεποίηκε διὰ τῆς ἐπεισαγωγῆς· καίτοι γε τοῦ προστεθέντος οὐδαμοῦ προκηρυττομένου ὄντος. Αὐτίκα γὰρ τὸ ὁμοούσιν, 8 μήτε ἐν τῇ ἱερᾷ Γραφῇ εὑρισκόμενον ὑπάρχει, μήτε ἐν Ἑλ ληνική, ἀλλ᾽ οὐδὲ τῶν ἁγίων ἀποστόλων τοῦτο μη τῶς εἰπόντων, ἡ σύνοδος αὕτη προσέθηκεν, ἀλλ' οὐ δαμῶς ἐνεμίσθη παρὰ τοῖς τὴν ἀλήθειαν ἐκζητον. σιν, ἑτέραν πίστιν πεποιηκέναι. Ωσαύτως δὲ ἡ ἁγία οἰκουμενική δευτέρα σύνοδος Θεὸν τὸ πανάγιον Πνεῦμα εἴρηκεν, καὶ ἀληθῶς, ὥσπερ καὶ τὸ ὁμοού σιον. 'Αλλ' οὐδαμοῦ ἐν τῇ Γραφῇ τοῦτο εὑρίσκετο. Καὶ ἡ ἁγία δὲ τρίτη σύνοδος τό, Θεοτόκος. Καὶ ἀληθῶς ἔχουσι μὲν ταῦτα, καὶ οὕτως ὡς καὶ εἶ ἅγιοι πνευματοκινήτως ἐθεσμοθέτησαν. Καὶ ἡ τετάρτη δὲ τὰς δύο φύσεις, καὶ τὴν καθ' ὑπόστασιν ἕνωσιν, καὶ ἡ πέμπτη δὲ τὰ δύο θελήματα, καὶ ἕνα τὸν θέλοντα, καὶ ἡ ἔκτη δὲ τὰς δύο ἐνεργείας, καὶ ἕνα τὸν ἐνεργοῦντα. 'Αλλ' οὐδαμοῦ εὑρήσεις ταῦτα

κείμενα ἐν τῇ Γραφή. 'Αλλ' αἱ σύνοδοι θαῤῥούντως dum hypostasim: et quinta duas voluntates, et προσέθηκαν, ἐκ τῶν θείων Γραφῶν ταῦτα συνάγου σαι, ἀληθῆ γε όντα. Καὶ οὐκ ἐντεῦθεν ἑτέραν πίστιν πεποιήκασιν, ὡς καὶ προλαβὼν ὁ θεῖος Μάξιμος σα φέστατα εδήλωσεν, εἰπών· ι Πᾶσα σύνοδος ὀρθοδό ξων καὶ ἁγίων ἀνδρῶν οὐκ ἄλλον πίστεως ὅρον διὰ τῆς ἐπεισαγωγῆς τῶν οἰκείων βημάτων παντελῶς ἐπεισήγαγον, ὡς ὑμεῖς ἀποφαίνεσθε,» καὶ τὰ ἑξῆς. Καὶ ἡ ἁγία δὲ οἰκουμενικὴ ἑβδόμη σύνοδος ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐθεολόγησε. Καὶ πρὸ ταύτης πλεῖστοι τῶν ἁγίων οὕτω γε ἐθεολόγησαν, καὶ ἐξ αὐτοῦ τοῦ Υἱοῦ, καὶ ἴδιον αὐτοῦ τε, καὶ ἐξ αὐτοῦ, ὡς ὁ Κύριλλος ἐν τοῖς Αναθεματισμοῖς ὁ θεσπέσιος, καὶ Βασίλειος πρὸς τοὺς λέγοντας, Διατί μὴ Υἱὸς τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα; ἀπολογούμενος· Οὐ διὰ τὸ μὴ εἶναι ἐκ Θεοῦ δι' Υἱοῦ, ἔφησεν, ἀλλ᾽ ἵνα ἡ Τριὰς μὴ νομισθείη πληθος ἄπειρον υἱοὺς ἐξ υἱῶν, ὡς καὶ ἐν ἀνθρώποις ἔχειν ὑποπτευθεῖσα.» Καὶ πρὸ τούτου τοῦ κεφαλαίου φησὶν 5 αὐτὸς ἅγιος". Δια τοῦτο καὶ Θεοῦ μὲν Λόγος ὁ Υἱός, ῥῆμα δὲ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα· καὶ τὰ δ ἑξῆς. unum volentem; et sexta duas operationes et unum operantem: quæ tamen nunquam in Scriptura inveneris. Sed synodi confidenter colligentes ea uti vera ex sacris Litteris addiderunt, neque propterea fidem aliam composuere, quemadmodum jam sulpradictus divus Maximus apertissime illis declaravit: ‹ Omnis synodus recte sentientium et sancti - tate illustrium virorum non aliam fidei definitionem propriorum verborum additione prorsus superinduxit, veluti vos decernitis,» et reliqua. Tum præterea sancta œcumenica septima synodus ex Patre per Filium Spiritum sanctum procedere tradidit, et ante eam sanctorum plarimi dicendi illum modum usurparunt, et ex ipso Filio, et proprium illius, et ex illo ut divinus Cyrillus in Anathematismis, et Basilius illis qui dicebant: Quare non Filius Filii Spiritus? respondens, dixit: «Non quod non esset ex Deo per Filium, sed ne Trinitas numerus iņnumerus reputaretur, et filjos ex filiis, ut apud homines fieri suevit, habere, in suspicionem veniret.» Et aute illud caput idem sanctus dicebat: autern Filii Spiritus, et quæ sequuntur. 4. Quare cum in unum et Orientalis et Occidentalis Ecclesia convenissent, et œcumenico concilio celebrato, examinassent quid Orientalis atque Occidentalis Ecclesiæ magistri de processione sanctissimi Spiritus statuissent: num ex solo Patre procederet Spiritus sanctus, an etiam ex Rilio, et quomodo illud intelligendum sit, ex Paire per Fi lium, et, an aliquid conferat Filius in æviter. nam Spiritus sancti processionem, vel an ex solo Patre est, veluti et Filius ex solo Patre est, et an accipit Filius a Spiritu, quemadmodum accipit Spiritus a Filio; at ista quidem in Scripturis nulla sunt: verumtamen Spiritum sanctum accipere, et quod sit, habere ex Filio, passim invenere. Namque Athanasius veritatis fundamentum, oratione tertia adversus Arianos dicit: «Quæcunque habet Spiritus, ex Filio habet. › Sed quis, dummodo sapit, diceret, Spiritum sanctum non esse prorsus et per omnia simplicem; at ex simplicibus quidquid accipit, quod in compositis aliter sit, totum accipere dicitur? Ante etiam in hac eadem oratione ‹ Propterea et Dei quidem Verbum Filius, Verbum 8. Συνελθοῦσαι τοίνυν καὶ ἡ ᾿Ανατολική Εκκλησία καὶ ἡ Δυτική, καὶ οἰκουμενικῆς συνόδου γενομέ νης, καὶ ἐξέτασιν ποιήσασαι, ὡς τι ἂν βούλοιντο οι τῆς ᾿Ανατολικῆς Ἐκκλησίας διδάσκαλοι, καὶ τῆς Δυτικῆς λέγειν περὶ τῆς ἐκπορεύσεως τοῦ παναγίου Πνεύματος· Εἰ ἄρα ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ἐκπορεύεται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἢ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ἢ πῶς ὀφείλει νοεῖσθαι τὸ ἐκ Πατρὸς δι' Υἱοῦ. Καὶ εἰ συγ εισφέρει ὁ Υἱὸς εἰς τὴν ἀἴδιον πρόοδον τοῦ ἁγίου Πνεύματος, ἢ ἐκ μόνου τοῦ Πατρός ἐστιν, ὥσπερ καὶ ὁ Υἱὸς ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς, καὶ εἰ λαμβάνει ὁ Υἱὸς ἀπὸ τοῦ Πνεύματος, ὥσπερ λαμβάνει τὸ Πνεῦμα παρὰ τοῦ Υἱοῦ. Ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἐν ταῖς Γραφαῖς οὐχ εὗρον. Τὸ δὲ Πνεῦμα τὸ ἅγιον λαμβάνειν, καὶ τὸ εἶναι ἔχειν δι' Υἱοῦ, ταῦτα πολλαχοῦ εὗρον. ᾿Αθανάσιος γὰρ ἡ τῆς ἀληθείας κρηπὶς ἐν τῷ κατὰ 'Αρειανῶν τρίτῳ φησὶν, ο Πάντα ὅσα ἔχει τὸ Πνεῦμα, ταῦτα παρὰ τοῦ Λόγου ἔχειν. ὁ ᾿Αλλὰ τίς ἂν φαίη τῶν εὖ φρονούντων, ώς μὴ ἁπλοῦν πάντη πάντως εἶναι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ ἐπὶ τῶν ἁπλῶν πᾶν ὅπερ λαμβάνει, τούτων γὰρ ἐπὶ τῶν συνθέτων γίνεται, ἀλλ' ὅπερ ἂν λέγοιτο λαμβάνειν τὸ ὅλον scribit: Neque enim Filius particeps est Spiri ἐστίν; ᾿Αλλὰ καὶ πρὸ τούτου ἐν τῷ αὐτῷ λόγῳ φησίν· Οὐ γὰρ καὶ ὁ Υἱὸς μετέχων ἐστὶ τοῦ Πνεύ ματος, ἵνα διὰ τοῦτο καὶ ἐν τῷ Πατρὶ γένηται, οὐδὲ λαμβάνων ἐστὶ τὸ Πνεῦμα, ἀλλὰ μᾶλλον τὸ Πνεῦμα παρὰ τοῦ Λόγου λαμβάνει, ο Διὰ τοῦτο καὶ παρὰ τῶν διδασκάλων ἀμέσως λέγεται ὁ Υἱὸς ἐκ τοῦ Πα τρός, ὡς φησί Κύριλλος ἐν τοῖς Θησαυροῖς·» Γεννα ὁ Πατήρ τὸν Υἱὸν ἀμεσιτεύτως. • Καὶ πάλιν ὁ αὐτ τὸς εἰς τὸ ῥητὸν τὸ, Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο, λέγει ο Συνεἶναι τῷ Υἱῷ τὸν Πατέρα νοοῦμεν διὰ τὸ απαράλλακτον τῆς οὐσίας, καὶ τὸ ἄκρον προσεχές τε καὶ ἄμεσον αὐτοῦ. Καὶ ὁ Νύσσης Γρηγόριος ἐν τῷ πρὸς βλάβιον λόγῳ φάσκει, ο Τὸ μὲν γὰρ ἐστι προσεχῶς ἐκ τοῦ πρώτου, ο Καὶ οὐδαμοῦ φαίνονται tus, ut per illum in Palre fiat, neque accipit Spiritum, sed potius Spiritus a Verbo accipit.» Ideo que a doctoribus immediate dicitur Filius ex Patre, nt tradit Cyrillus in Thesauris: Generat Pater Filium absque ullo medio. › Rursusque ideın in Expositione dicti: Omnia per ipsum fucta sunt, ait, ‹ Simul esse cum Filio Patrem intelligimus propter essentiam per omnia similem, illiusque sunmum continens, atque immediatum. › Nyssenus item Gregorius, oratione ab Ablabium scribit, ‹ Hoc enim est continenter ex primo. › Nulloque in loco sancti Patres ab ipso Servatore nostro ad sanctanı @cumenicam septimam synodum ex solo Patre Spiritum sanctum enuntiarunt, quemadmodum

GREGORII MAMM.E CP. PATRIARCHE Filium ex solo Patre generari prodiderunt, sed οἱ ἅγιοι ἀπ' αὐτοῦ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν μέχρι καὶ τῆς per Filium et proprium ipsius, et ex ipso; et præ cæteris Cyrillus in Actis sanctæ et œcumenicæ Synodi tertia, in duodecim Capitibus, et in Thesauris, ‹ ex essentia Patris, et ex essentia Filii, et exsistens ex ipso, › affirmat. ἁγίας οικουμενικῆς ἑβδόμης συνόδου, ἐκ μόνου του Πατρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ειρηκότες, ὥσπερ τὸν Υἱὸν ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς Ἀθεολόγησαν γεννᾶσθαι, ἀλλὰ διὰ τοῦ Υἱοῦ, καὶ ἴδιον αὐτοῦ, καὶ ἐξ αὐτοῦ, ὡς φησὶ Κύριλλος ἐν τοῖς Πρακτικοῖς τῆς ἁγίας καὶ οἰκουμενικῆς συνόδου τρίτης ἐν τοῖς δώδεκα Κεφαλαίοις, καὶ ἐν τοῖς Θησαυροῖς, «ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς, καὶ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ, καὶ ὑπάρχον ἐξ αὐτοῦ» θεολογών. ε'. "Οτι δὲ ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς οἱ ἅγιοι τὸν Υἱ θολογοῦσι γεννᾶσθαι, ἄκουσον. Φησὶ γὰρ ὁ μέγας Βασίλειος ἐν τοῖς Αντιῤῥητικοῖς, ο Μονογενής δ Υι; διὰ τὸ μόνος ἐκ μόνου γεννᾶσθαι, ο Καὶ Γρη γόριος ὁ Θεολόγο; ἐν τῷ περὶ Υἱοῦ δευτέρω· «Μου νογενῆς δὲ οὐχ ὅτι μόνος ἐκ μόνου καὶ μόνον, ἀλλ᾽ ὅτι καὶ μονοτρόπως.» Καὶ Μάξιμος δὲ μετὰ Ἀνομοίου διαλεγόμενος φάσκει, ο Επειδὴ μόνος ἐκ μόνου.» 5. Ex solo porro Patre sanctos Filium generari, tradidisse, audi. Magnus siquidem Basilius in Antirrhenicis inquit: «Unigenitus Filius, quod solus ex solo generatur. › Et Theologus Gregorius, oratione secunda de Filio: Unigenitus enim, non quod solus ex solo, jet solum, sed quod etiam singulariter. › Et Maximus contra Anomæum edisserens, ‹ Quandoquidem solus ex solo., Et Than” maturgus Gregorius, e Unus Deus Pater Verbi, et Καὶ ὁ Θαυματουργὸς δὲ Γρηγόριος λέγει· ο Εἷς unus Dominus solus ex solo.» Et inclytus Damascenus Oratione de Triade, cujus principium Credimus itaque: ‹ Solus ex solo Patre' Filius soJus generatus est.» Anastasium item, et alios plerosque sanctos repereris, id idem asseverantes. Attamen ex solo Patre ante sanctam œcumenicam synodum nemo dixit, per Filium vero, ut prænotavimus, sancti selectiores et sancta septima synodus. Octava itaque præcedenti septimæ per Filium Spiritum sanctum procedere asseveranti insistens, examinansque quid illa præpositio per insinuaret, ex Evangelio, Symbolo, et doctoribus Ecclesiæ intellectum hauriens, causam denotare decrevit. Etenim ab Evangelio dicitur: Omnia per ipsum facta sunt, et: Per quein omnia facta sunt, sacrosanetum Symbolum definit, Paulusque Apostolus: Per voluntatem Jesu Christi; et: Benedictus Deus per quem vocati estis in ministerium. Que omnia causam significant. Aut igitur, et in hisce per causam non innuere comprehendant, maloque malum medeantur; aut sanctos non recte scripsisse, cum dicerent, Spiritum per Filium procedere, affirment, et alio sensu eos per accepisse, quod neque periti neque theologi fuerit. Sed quis similia de sancta œcumenica synodo aliisque asserere auderet? Licet Pater Chrysostomus ad verbum hæc tradat: ‹ Solet enim per hoc, illud ab hoc Scriptura usurpare, ut cum dicit, Possedi hominem per Deum, non secundam, sed primam causam exprimens, et quæ sequuntur. Videsne divum Chysostomum affirmare, per causam apud Scripturam notare? Divinus item Maximus in Dialogis adversus Anomæum ait: • Puris omnia pura apud nos secundum Scripturæ mentem. Per quem idem est, ac si diceret, ex quo.» Εt superaddit apostolicum testimonium, cum Paulus dicat: Per quem, fidelis Deus, vocali esis in ministerium '. Ει Nyssenus Gregorius, Filium causam aperte dicit Spiritus sancti lis ipsissimis verbis, Oratione ad Anomum: • Siquidem aliquod temporarium intervallum apponeret Unigeniti hypostasi, qui Patrem ante Filium sola cau- ' I Cor. 1, 9. Θεός Πατήρ Λόγου, καὶ εἰς Κύριος μόνος ἐκ μόνου.» Καὶ Δαμασκηνὸς δὲ ὁ κλεινὸς ἐν τῷ περὶ Τριάδος λόγῳ, οὗ ἡ ἀρχή. Πιστεύομεν τοιγαρούν, φησίν, ὅτι «Μόνος ἐκ μόνου τοῦ Πατρὸς ὁ Υἱὸς, μόνος ἐγεν νήθη. ο Καὶ Ἀναστάσιον δὲ, καὶ ἄλλους πολλούς τῶν ἁγίων εὑρήσεις οὕτω τοῦτο θεολογοῦντας. Ἐκ μόνου δὲ τοῦ Πατρὸς πρὸ τῆς ἁγίας οικουμενικῆς συνόδου οὐδεὶς εἶπεν. Διὰ τοῦ Υἱοῦ δὲ, ὡς καὶ φθάσ σαντες εἴπομεν, οἱ τῶν ἁγίων ἔκκριτοι, καὶ ἡ ἁγία ενδόμη σύνοδος. Η γοῦν ὀγδόη τῇ πρὸ αὐτῆς ἀκολευθοῦσα ἑβδόμη, τῇ λεγούσῃ δι' Υἱοῦ ἐκπορευόμενον τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ τί ἂν βούλοιτο σημαί νειν ἡ διά, αἰτίαν ἔφησεν ἐκ τοῦ Εὐαγγελίου καὶ τοῦ συμβόλου καὶ τῶν διδασκάλων τῆς Ἐκκλησίας τοῦτο περισαμένη. Θεσπίζει γὰρ τὸ Εὐαγγέλιον, Πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο, καὶ Δι' οὗ τὰ πάντα ἐγένετο, τὸ ἱερὸν σύμβολον ὁρίζεται. Καὶ Παῦλος ὁ ἀπόστο λος, Διὰ θελήματος Ἰησοῦ Χριστοῦ, και, Εὐλογη τὰς ὁ Θεὸς, δι' οὗ ἐκλήθητε εἰς διακονίαν, ἅπερ ταῦτα πάντα αἰτίαν σημαίνουσιν. Η γοῦν καὶ ἐν τούτοις μὴ σημαίνειν αἰτίαν φρονήτωσαν τὴν διὰ, καὶ κακῷ τὸ κακὸν θεραπευέτωσαν, ἢ τοὺς ἁγίους μὴ ὀρθῶς γράφοντας, ἐν τῷ λέγειν δι' Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα ἐκπορεύεσθαι λεγέτωσαν, καὶ ἄλλως τὴν διὰ τούτους νοεῖν, ὅπερ οὔτε ἐπιστημόνων ἐστὶν, οὔτε θεολόγων. ᾿Αλλὰ τίς ταῦτα τολμήσειεν εἰπεῖν περὶ τῆς ἁγίας οίκουμενικῆς ἑβδόμης συνόδου, καὶ τῶν λοιπῶν; Καίτοι γε τοῦ Χρυσοστόμου Πατρὸς οὕτω ῥητῶς λέγοντος·. Οἷός γὰρ τὸ δι' οὗ, τὸ ὑφ' οὗ λέγει, ή Γραφή, ὡς ὅταν λέγῃ, Εκτησάμην ἄν θρωπον διὰ τοῦ Θεοῦ, οὐ τὸ δεύτερον αἴτιον, ἀλλὰ τὸ πρῶτον τιθεῖσα·, καὶ τὰ ἑξῆς. Ορᾷς ὅτι ὁ θεῖος Χρυσόστομος τὴν διὰ αἰτίαν σημαίνειν λέγει παρά τῇ Γραφή; Καὶ ὁ θεῖος Μάξιμος ἐν τοῖς πρὸς Ανδ μοιον διαλόγοις φησι· «Τοῖς καθαροίς πάντα καθαρά παρ' ἡμῖν κατὰ τὸν σκοπὸν τῆς Γραφῆς. Τὸ δι' οὗ ταυτόν ἐστι τῷ ἐξ οὗ καὶ ἐπιφέρει μαρτυρίαν ἀπο στολικὴν, ἀμέλει λέγει ὁ Παῦλος, Δι' οὗ, πιστὲς ὁ Θεὸς, ἐκλήθητε εἰς διακονίαν. Καὶ ὁ Νύσσης δ Γρηγόριος τὸν Υἱὸν αἰτίαν λέγει σαφῶς τοῦ ἁγίου Πνεύματος, λέγων οὕτως ἐν τῷ πρὸς τὸν ᾿Ανόμοιον ">

æternitate Filii periclitaretur.» Et paucis adjectis: ‹ Ut enim conjungitur Filius Patri, et ex eo quod sit, habens secundum exsistentiam, posterior nonest, cadem plane ratione Spiritus sanctus cohæret Unigenito, qui cogitatione sola secundum causæ rationem Spiritus bypostasi præintelligitur. › Di vinus quoque Cyrillus Thesaurorum capite tricesimo tertio dicit: «Quando igitur unus est Dominus Jesus Christus secundum Pauli vocem, Dominum vero Spiritum vocat, nullum ergo discrimen naturæ Filii et Spiritus, sed tanquam ex ipso et in ipso naturaliter exsistens, dominationis nomine nuncupat. › Et quid opus est sanctorum omnia hoc in loco testimonia digerere quæ, cum plurima sint, prolixiorem sermonem redderent: et ea jam nos in Responsionibus ad reverendum illum Ephesium, cum adhue inter vivos esset, aliosque qui cum co una sentiebant, exscripsimus? Quapropter satis esse remur, si vel solum palam fecerimus octavam synodum septimæ, quæ eam præcesserat, insistentem vestigiis, nullum novum dogma induxisse, sed solu: – modo propositionem per declarasse, quam illa de Spiritu sancto, et ante eam sancti ac deiferi Pas tres asseveraverant, ex sanctis, et Evangeliis immaculatis, et voluminibus apostolicis, necnon et doctoribus Ecclesiæ petitis testimoniis: mosque nullo modo paternum dogma immutasse, sed quod obscure prædicabamus, aperte enuntiasse, velut et in aliis synodis factum est, contracta et perobscura productioribus vocabulis dilatantes. πρώτῳ λόγῳ· «Ε: μέν τινα χρονικὴν ἔμφασιν ὑπερ se ratione praintelligit, non incongrue ratio de ετίθει τῆς τοῦ Μονογενοῦς ὑποστάσεως ὁ τὸν Πα τέρα τοῦ Υἱοῦ μόνῳ τῷ τῆς αἰτίας λόγῳ προθίων μῶν, εἰκότως ἂν ὁ περὶ τῆς ἀϊδιότητος ἡμῖν λόγος περὶ τοῦ Υἱοῦ ἐκινδυνεύετο· ο καὶ μετά τινα εΩ; γὰρ συνάπτεται ὁ Υἱὸς τῷ Πατρὶ, καὶ ἐξ αὐτοῦ εἶναι ἔχων, οὐχ ὑστερίζει κατὰ τὴν ὕπαρξιν· οὕτω πάλιν καὶ τοῦ Μονογενοῦς ἔχεται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ἐπισ νείς μόνῃ κατὰ τὸν τῆς αἰτίας λόγου προθεωρουμέ νου, τῆς τοῦ Πνεύματος ὑποστάσεω;.» Καὶ Κύριλ λος δὲ ὁ θεσπέσιος ἐν τοῖς Θησαυροῖς ἐν τριακοστῷ τρίτῳ κεφαλαίῳ φησίν·. Οτε τοίνυν εἷς ἐστι Κύ ρεος Ἰησοῦς Χριστὸς κατὰ τὴν τοῦ Παύλου φωνὴν; Κύριον δὲ τὸ Πνεῦμα καλεῖ, οὐδεμίαν ἄρα φύσεως διαφορὰν τοῦ Υἱοῦ καὶ Πνεύματος, ἀλλ' ὡς ἐξ αὐτοῦ, καὶ ἐν αὐτῷ φυσικῶς ὑπάρχων τῷ τῆς κυριότητος ονόματι καλεί, ο Καὶ τί δεῖ πάντα τῶν ἁγίων προς τιθέναι, ἅπερ πολλὰ ὄντα εἰς μῆκος τὸν λόγον έχε τείνει; καὶ ταῦτα ἐν ταῖς πρὸς τὸν αἰδέσιμον ἐκεῖ νον Εφέσου ἀπολογίαις, ἔτι περιόντος τοῦ βίου, ἐγο χαράξαντες, καὶ πρὸς ἄλλους τοὺς ἐκείνῳ ἐξακολουθοῦντας. Διὰ ἀρχεῖν ἡγούμεθα καὶ μόνον ἐμφανίσαι, ὅτι ἡ διδόη σύνοδος τῇ πρὸ αὐτῆς ἑβδόμη ἐξακολουθοῦσα, οὐδὲν καινὸν δίγμα εἰσῆξεν, ἀλλὰ τὴν διὰ διεσάφησεν, ἣν αὕτη περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος έθεολόγησε καὶ οἱ πρὸ αὐτῆς ἅγιοι Πατέρες καὶ θεοφό ροι, ἐκ τῶν ἁγίων λαβοῦσα τὰς μαρτυρίας, καὶ τῶν ἀχράντων Ευαγγελίων, καὶ τῶν ἀποστολικῶν βίβλων, καὶ τῶν τῆς Ἐκκλησίας διδασκάλων. Καὶ οὐδαμῶς ἐνηλλάξαμεν τὸ πάτριον ἡμῶν δόγμα, ἀλλ' αὐτὸ ὄπερ συνεπτυγμένως ἐκηρύττομεν, νῦν διεσαφήσαμεν, ὥσπερ καὶ ἐν ταῖς ἄλλαις συνόδοις γέγονε, τὰ συνεπτυγμένως κηρυττόμενα ἐξαπλοῦντες. ς'. Εἰ δὲ καὶ οἱ Λατίνοι οὐ λέγουσιν αἴτιον καὶ αἰτιατὸν ἐπὶ τῶν ἐντὸς δύο προέδων, ὡς οὐδὲ ὁ θεσπέ σιος Κύριλλος τοῦτο βούλεται, λέγων, «Αίτιον καὶ αἰτιατὸν ἐπὶ τῆς ἁγίας Τριάδος, οὐ θεμιτόν λέγειν, ο ἀλλ' ἀρχὴν ἀντὶ αἰτίου λέγουσι, καὶ εἰς ταυτὸν συνέρχονται τό τε αἴτιον καὶ ἡ ἀρχή. Οπερ καὶ ὁ Θεο λόγος Γρηγόριος λέγει, «Ἡ ἐκ τῆς ἀρχῆς ἀρχή ο ἀλλ᾽ οὐ δύο ἀρχὰς νομίζομεν.» Διότι πᾶν τὸ μὴ διαπρῖνον τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱόν κοινόν ἐστι Πατρὶ καὶ Υἱῷ. Τὸ προβάλλειν οὖν οὐ διακρίνει τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱόν, τὸ προβάλλειν ἄρα κοινὸν Πατρὶ καὶ Υἱῷ. Διὰ τοῦτο καὶ μία ἀρχὴ τοῦ ἁγίου Πνεύματος δ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱδο, καθὼς καὶ ἡ μαρτυρούμενος παρὰ τῶν οἰκουμενικῶν συνόδων πέμπτης τε, καὶ ἔκτης, καὶ ἑβδόμης σοφώτατος καὶ ἐξοχώτατος καὶ μέγας διδάσκαλο; τῆς Ἐκκλησίας καὶ ἅγιος καὶ μακάριος Αὐγουστίνος, οὕτω γὰρ μαρτυρεῖται παρὰ τῶν εἰρημένων ἁγίων καὶ οἰκουμενικῶν συνόδων, λέγει, ὅτι • Μία ἀρχὴ ὁ Πατὴρ καὶ ὁ Υἱὸς τοῦ ἁγίου Πνεύμα. τος.» Καὶ εἰ μὲν ἀρκοῦσιν αὐτὰ τῇ σῇ βασιλείς ὡς ὑπόμνησις κατὰ τὸ, ο Δίδου σοφῷ ἀφορμὴν, καὶ σοσώτερο; ἔσται,» χάρις τῷ θεῷ· εἰ δὲ καὶ ἔτι πλείονα κελεύει, καὶ σαφέστερα ἐροῦμεν, δικνύντες διὰ τῆς χάριτος τοῦ Χριστοῦ, ὡς οὐδὲν καινὸν εἰς τὴν θεολο γιαν εἰσήξαμεν, καθὼς καὶ διὰ τοῦ θείου Μαξίμου δεδηλώκαμεν. 6. Εt licet Latini in duabus divinarum personarum progressionibus interioribus non fateantur causam et effectum, quemadmodum neque divinus Cyrillus simile quid in illis admittit, cum dicit: Causam et effectum in sanctissima Triade, baud ſas est dicere; › nihilominus principium pro causa ponunt, et in unum conveniunt et causa et principium, quod of theologus Gregorius astruit: e Ex principio principium: verumtamen non duo principia intelligimus. Quod omne, quod non separat Patrem et Filium, Patri et Filio commune est. Producere itaqué non separat Patrem et Filium; est ergo producere commune Patri et Filio. Proptereaque et unum principium est Spiritus, Pater et Filius, quemadmodum, qui oecumenicarum synodorum quinta, sext et septimæ testimonio sapientissimus, et eminentissinius, magnusque Ecclesiæ doctor declaratur, sanctus beatusque Augustinus (his enim præconiis a jam laudatis et @cumenicis synodis extollitur ) tradit:. Unum principium Pater, et filius, Spiritus sancti. Εt hac quidem si majestati tuæ satis videbuntur, ut niemoriam excitent: namque dicitur, ‹Da occasionem sapienti, et sapientior erit:» Deo gratia sit. Quodsi plura afferri jubes, et planiora dicemus, gratia Dei ostendentes nos nihil novi in res theologicas introduxisse, ut ex divo Maximo manifestum fecimus.

GREGORII MAMM.E CP. PATRIARCILE ζ. 'Αλλ' ἀναγκαῖόν ἐστι καὶ μᾶλλον δεῖξαι, ὅτι οὐδὲ τῶν θείων όρων κατεφρονήσαμεν ἢ παρείδα μεν, ὡς οἱ τὴν οἰκουμένην ἅπασαν καθ' ἡμῶν ἐμπλήσαντες γραφῶν, οὕτω περισύροντες, καὶ πάντα πρὸς τὸ διαιρεῖν τὴν τοῦ Χριστοῦ Ἐκκλησίαν σπεύ δοντες, φατί. Καίτοι γε τοῦ θείου Χρυσοστόμου καὶ ἱεροῦ Πατρὸς ἀκούοντες ἐν τῇ ἐξηγήσει τῆς πρὸς Εφεσίους Επιστολῆς τοῦ μακαρίου Παύλου φάσκον τος, ο Τοῦ εἰς αἵρεσιν ἐμπεσεῖν τὸ τὴν Ἐκκλησί σχίσαι οὐδὲν ἔλαττον κακὸν δείκνυσι.» Καὶ ἐν τῇ αὐτῇ Ἐπιστολῇ ὁ αὐτὸς ἅγιος ἐν ἄλλῃ ὁμιλίᾳ φησίν, «Οὐδὲν οὕτω παροξύνει Θεόν, ὡς τὸ Ἐκκλησίαν διαιρεθῆναι, κἂν μυρία ὦμεν εργασάμενοι καλά, τῶν τὸ σῶμα αὐτοῦ διατεμόντων οὐκ ἐλάττονα δώσομεν δίκην, οἱ τὸ πλήρωμα κατατέμνοντες τὸ ἐπε κλησιαστικόν. Εκεῖνο μὲν γὰρ ἐπὶ κέρδει τῆς οἰκου μένης ἐγίνετο, εἰ καὶ μὴ ἀπὸ διανοίας τοιαύτης τοῦτο δὲ οὐδαμοῦ τὸ χρήσιμον, ἀλλὰ πολλὴ ἡ βλάβη. Ταῦτά μοι οὐ πρὸς τοὺς ἄρχοντας μόνον είρηται, ἀλλὰ καὶ πρὸς τοὺς ἀρχομένου;. Ανήρ δέ τις ἅγιος, φησὶν εἶπέ τι δοκοῦν τολμηρόν, πλὴν ὅμως ἐφθέγξατο. Τί δὲ τοῦτό ἐστιν; Οὐδὲ μαρτυρίου αἷμα δύνα ται ἐξαλείφειν τὴν ἁμαρτίαν ταύτην. Εἰπὲ γάρ μοι τίνος ένεκεν μαρτυρεῖς; Οὐ διὰ τὴν δόξαν τοῦ Χρι στοῦ; Πῶς Ἐκκλησίαν πορθεῖς, ὑπὲρ ἧς τὴν ψυχὴν προήκατο ὁ Χριστός;» Και Διονύσιος ὁ ᾿Αλεξανδρείας ἐν τοῖς ἰδίοις κανόσι φησίν· ο Εδει μὲν γὰρ καὶ πᾶν ὁτιοῦν παθεῖν ὑπὲρ τοῦ μὴ διακόψαι τὴν Ἐκκλησίαν τοῦ Θεοῦ. Καὶ ἦν οὐκ ἀδοξότερον τῆς ένεκεν τοῦ μὴ εἰδωλολατρῆσαι γινομένης ἡ ἕνεκεν τοῦ μὴ σχίσαι μαρτυρία. Κατ' ἐμὲ δὲ καὶ μείζων. ο ᾿Αλλὰ ταῦτα εἰς οὐδὲν θέμενοι διακυκῶσι καὶ ἐκταράττουσι, καὶ τοὺς ἐνταῦθα καὶ τοὺς ἀπανταχού. Ἐγὼ δὲ πληροφορῶ τῇ σῇ ὑψηλοτάτῃ βασιλείᾳ ἐπὶ μάρτυρι τῇ ἀληθείᾳ, ἐξ ὅλης τῆς ψυχῆς ἀποδέχομαι ἐξελθεῖν τοῦ πατριαρχείου. Ουδέποτε γὰρ ἀνέβη το τοιοῦτον ἐπὶ μάρτυρι τῷ Κυρίῳ εἰς τὸν ἐμὸν λογι σμόν, τὸ γενέσθαι με ἐπίσκοπον Κωνσταντινουπό λεως, ἀλλ᾽ οὐδὲ πρὸ τριάκοντα χρόνων, ἵνα γένωμαι ἀρχιερεὺς, ἀλλ' ἐν μόνῳ ἐμμένειν τῷ τῶν μονοτρό των σχήματι. Χρέος δὲ ἔχω ἀπαραίτητον κατὰ τὸ ἐνόν μοι διασαφῆσαι οὐ μόνον τῇ σῇ ὑψηλοτάτη βασ σιλείᾳ καὶ ἱερᾷ ψυχῇ, ἀλλὰ καὶ παντὶ ἀνθρώπῳ. Νῦν οὖν ἀπὸ μέρους διασαφῶς, καὶ ὁ πάλιν ἐλλείπε: εἰς ικανοποίησιν, καὶ τοῦτο, εἰ Θεὸς κελεύει, καὶ ἡ σὴ βασιλεία έχει θέλημα, βασιλέων ἄριστε, ἀποπλη ρώσομεν. 7. Verumtamen necessum esse video, ut id quoquo apertius demonstremus, nos divina statuta îèque contempsisse neque pro nibilo duxisse, ut qui terrarum orbem universum scriptis adversus nos editis replevere, bac ratione nos diffamantes, commiscentesque omnia sollicite, ad Christi Ecclesiam dividendam, licet divinum ac sanctum Patrem Chrysostomum in expositione Epistolæ beati Paull ad Ephesios dicentem audiant: ‹ Nơn minus malum esse Ecclesiam dividere quam in hæ - resim prolabi.» Et in eadem Epistola idemmet alia Homilia fatetur: «Nibil tantum Deum irritat, quantum divisio Ecclesia, et licet innumera lona effecerimus, nos qui plenitudinem et integritatem occlesiasticam sċindimus, non minores pœnas dabimus, quam qui corpus Christi discerpunt. Hoc anim in utilitatem totius orbis peractum est, licet non eo animo, si reprobos illos respexeris, illud vero nulli commodo est, quin imo maximam noxam affert. Hæc vero non ad principes duntaxat, sed ad subditos quoque edicuntur. Vir quidam sanctus pronuntiavit, quod nonnullis audaciam sapere visum est, at pronuntiavit tamen. Quid illud est? Neque martyrii sanguine simile facinus oblitterari posse. Dicito enim mihi, quæso, quam ob causam martyrio te dedis. Nonne propter Christi gloriam? Quo itaque modo Ecclesiam deprædaris, pro qua Christus suam projecit animam? Et Dionysius Alexandrinus in propriis canonibus ait: «Quodlibet tolerandum erat, ne Dei Ecclesia discinderetur, neque minus gloriosum erat ob non sacrificandum, quam ob non dividendam Ecclesiam martyrium: me autem judice, et mul.o illustrius. › Verum, hisce postputatis neglectisque, obturbant confunduntque et in his, et in reliquis aliis regionibus omnes. Ego porro pro certo confirmo excelsissimæ Luæ majestati, et veritatem ipsa: testor, me propensissimo animo esse, minimeque reluctari, e solio patriarchico dimoveri: neque enimi unquam ih mentem meam venerat, testemque advoco Deum, patriarcham Constantinopolitanum creari, quin limo nec ante triginta annos episcopum, sed tantummodo in vita monastica immorari. Debitum vero me prægravat indeprecabile, non tantum excelsissimæ tuæ majestati, et animæ sacræ, sed et singulis hominibus, prout vires suppetent, isthæc declarare, et nunc ex parte declaro, et quod rursus deerit ad complementum, illud quoque, si rum optime, supplebo. ' 8. Necessarium porro ducto allius initio d decretis et definitionibus fidei, quantum per tempus licuerit, in praesenti Commentario, ad veritatem· manifestandam aliquid in medium afferre. Etenim si semel quispiam excommunicationi subactus ab episcopo, tympani instar intumescit, ut hoc nostro tempore vidimus, et præsulis absolutione dissolvitur, et in pulverem fatiscit, multo magis cum sancti Patres in acumenicis synodis convenerint, in nomine Christi Servatoris pro veritate, et rectis Deus dederit, et túa majestas injunxerit, imperatoη'. 'Αλλ' ἀναγκαῖον ἡγοῦμαι ἄνωθέν τε καὶ ἐξ ἀρ χῆς ἐκθεῖναι τὸ περὶ τῶν ὅρων, καθόσον ἐγχωρεῖ νῦν ἐν τῷ παρόντι ὑπομνήματι εἰς δήλωσιν ἀληθείας. Ει γὰρ ἁπλῶς ἀφορισμὸν ἐπισκόπου δεξάμενός τις τυμ πανίας ὁρᾶται, ὡς καὶ νῦν εἴδομεν, καὶ τῇ συγχω μήσει τοῦ ἀρχιερέως διαλύεται, πολλῷ μᾶλλον ἁγίων Πατέρων ἐν οἰκουμενικαῖς συνόδοις συνελθόντων ἐν ὀνόματι τοῦ Σωτῆρος Χριστοῦ ὑπὲρ ἀληθείας και τῶν ὀρθῶν δογμάτων, καὶ τὸν Χριστὸν ἐχόντων ἐν ἑαυτοῖς λαλοῦντα, καθὼς αὐτό; φησιν, Όπου εἰσὶ

συνηγμένοι ἐν τῷ ὀνόματι αὐτοῦ μέσον εἶναι, τὰ fidei dogmatibus, Christum in semetipsis loquentem habentes, ut ipse dicit: Ubi sunt congregati in nomine meo, in medio eorum sum ean decretis suis frinitatem tribuunt, ut nemini fas sit ex adverso in ea aspicere. Prohibitio alterius fidei a gloriosissimis ipsis apostolis est, quandoquidem Paulus scribit: Una fdes, unus Daminús *. Cum igitur una files est, mo- παρ' ἐκείνων εἰρημένα τοσοῦτον ἔχει τὸ ἰσχυρόν, ὥστε μηδένα πρὸς ταῦτα ἀντιβλέπειν. Ἀλλὰ τὸ κώ λυμα τῆς ἑτέρας πίστεως ἀπὸ τῶν πανευφήμων ἀποστόλων ἐστίν. Ἐπεὶ καθώς φησι Παῦλος, Μία πίστις, εἰς Κύριος. Ἐπεὶ οὖν μία πίστις, ἡ ἑτέρα πάντως ἐναντία. Εἰ γὰρ ἑτέρα, οὐ μία. "Ην γὰρ ἡ αὐτή, καὶ οὐχὶ ἑτέρα. Εἰ δὲ ἑτέρα, οὐχ ἡ αὐτή. Παῦ λος δὲ ὁ μέγας ἀπόστολος κηρύττει, Εἴ τις εὐαγγε dis omnibus alia contraria illi fuerit: nam si λίζεται άλλο παρ' δ παρελάβετε, ἀνάθεμα έστω. alia est, non utique una est. Esset enim eadem, et Καὶ Διονύσιος δὲ ὁ τούτου φοιτητής ἀποφαίνεται και non alia; quod si alia est, non eadem est. Paulus θόλου λέγων, «Οι τολμητέον εἰπεῖν παρὰ τὰ θειω- item magnus apostolus intonat: Si quis evangeliδῶς ἡμῖν περὶ τῶν θείων λογίων ἐκπεφασμένα, ούτε sel aliud præter id quod accepistis, anathema εἰπεῖν, οὔτε ἐννοῆσαι.» ᾿Αλλὰ πᾶσαι αἱ σύνοδοι καὶ sit '.. Et Dionysius illius discipulus decernit, «In ἅγιαι καὶ ἱεραὶ ἐξήπλωσαν καὶ διεσάφησαν, καὶ οἱ universum non esse nobis audendum præter ea, Ιεροί Πατέρες, καὶ οὐδαμοῦ ἔδοξαν ἑτέραν πίστιν quæ divinitus de divinis eloquiis revelata sunt; ποιῆσαι διὰ τῆς διασαφήσεως καὶ ἐξαπλώσεως τῶν aliquid vel dictione prosequi, vel mente conciἱερῶν λογίων. Αλλ' ίωμεν ἐπὶ τὴν ἀπόδειξιν ἀποδει pere. Sed universæ synodi sacrosanctæ, et Paκνύντες, ὡς οὐ καλῶς λεγόντων των καινοφωνούν- tres res divinas extenderunt, et declararunt, et των, ὅτι τοὺς ὅρους παρείδομεν, λεγόντων καθ' ἡμῶν tamen nullo in loco reputati sunt, propter sanctoἐκεῖνα, ἅπερ οὐ θέμις λέγειν. Καὶ γὰρ τὸ ὁμοού- rum eloquiorum extensionem et declarationem. σιον, καὶ τὸ Θεὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, καὶ τὸ Θεο- aliam fidem composuisse.. Properemus ad ipsam τόκος, καὶ τὴν καθ' ὑπόστασιν ἔνωσιν οἱ θεῖοι demonstrationem, qua palam omnibus fiet, non recte ἀπίστολα οὐκ εἶπον, ἀλλ' οὐδ᾽ ὅσα οἱ ἅγιοι διεσάφη- loqui, qui inaniter vociferantur, asserentes, nos σαν· ἀλλ' οὐ τολμηταί, οὐδ' ὑπὸ τὸ ἀνάθεμα ἐκρίθη- decreta Patrum contempsisse, obloquunturque adσαν. Καὶ τοῦτο μάλα καλῶς παρίστησι καὶ ἡ σύνοδος versus nos, quæ nefas est dicere. Etenim Homouἢ κατὰ ᾿Ακινδύνου συναχθεῖσι, ἐγκαλουμένη παρὰ sion, et Deum Spiritum sanctum, et Deiparam, et τῶν στασιαζόντων, καθώς περιέχεται ἐν τῷ Τόμῳ, secundum hypostasim unionem, neque divini Apoοὗ ἡ ἀρχή·. Οὔτε κατὰ τὴν τῆς Ἐκκλησίας τοῦ stoli enuntiarunt, neque Patres sanctissimi p. r κοινοῦ πολεμίου ἀγνοεῖν οὐδένα.» Μετὰ πολλά φησι • omnia declararunt, sed non propterca audaces • Τίνος ένεκεν βασιλέως εὐσεβοῦς ζῶντος παρ' αὐτῶν fuisse, et anathema incurrisse eos qui declararunt, τοιαῦτα κατὰ τῆς εὐσεβείας τολμᾶτα:; Οἱ δὲ ᾐτιά- existimatum est: quod aptissime confirmat adverσαντο προσθήκην τινὰ ἐν τῇ ὁμολογία των χειροτο sus Acindynum coacta synodus, ab iis, qui seditioνουμένων ἀρχιερέων γεγενημένην· ν καὶ μετά τινα nibus operam dabant, in crimen vocata, ut habetur • Ἐπὶ τούτοις ή θεία σύνοδος, πρὸς ἦν φατέ δυσχε in tomo, cujus principiumn: • Neque adversus Ecραίνειν, φησί, προσθήκην, ἥτις οὐδὲ προσθήκη ἂν clesiam communis adversarii ignorare neminem. › δικαίως καλεῖται, ὡς ἀνάπτυξις ούσα τῆς ἁγίας καὶ Multis interjectis demum subdit: ‹ Qua de causa οἰκουμενικῆς ἔκτης συνόδου.» Οὕτω σαφῶς φαίνε- pio imperature adhuc superstite similia contra ται καὶ παρὰ τούτων τῶν Πατέρων, ὅτι ἀνάπτυξις pietatem audent? Hi vero criminati sunt additioοὐ κωλύεται, οὐδὲ σαφήνεια, ὡς νοουμένου καὶ τοῦ nem quamdam factam esse in confessione eorum μὴ εἰρημένου. Πῶς οὖν ἐν αἰτίοις ποιήσομεν τους præsulum, qui in dignuatem promoventur.» Ει ταυτὰ τούτοις λέγοντας, ὡς σαφήνειαν καὶ ἀνάπτυ post pauca: ‹ De his sancta synodus, adversus ξιν πεποιηκέναι; quam iniquiores estis, additionem, dicit, quæ nec merito additio vocari debet, tanquam quæ declaratio sit sanctæ et œcumenicæ sextæ synodi. › Sic manifesto apparet apud hos quoque Patres non prohiberi expositionem, neque declarationem æque ac si subintelligeretur, quod verbis expressum non est. Qua igitur ratione in crimen vocabimus eos, qui eadem atque isti fatentur, et declarationem atque expositionem apposuisse non negant? θ'. Ἔτι δὲ ἔλεγεν ὁ Ἐφέσου, ὡς τὸ κώλυμα τοῦτο παρὰ τῆς ἁγίας καὶ οἰκουμενικῆς τρίτης συνόδου νενομοθέτητο. Φησί γάρ, ο Κατ' οὐδένα τρόπον σαλεύεσθαι παρά τινων ἀνεχόμεθα τὴν ὁρισθεῖσαν πίσ στιν, ἤτοι τὸ τῆς πίστεως Σύμβολον, τὸ παρὰ τῶν ἁγίων Πατέρων ἡμῶν τῶν ἐν Νικαία συνελθόντων κατὰ καιρούς, οὔτε μὴν ἐπιτρέπομεν ἑαυτοῖς, ἢ ἐτέ ροις, ή λέξιν ἀμείψαι τῶν ἐγκειμένων ἐκεῖσε, ἢ μία γοῦν παραβῆναι συλλαβής, μεμνημένοι τοῦ λέγον- • Μη μέταιρε όρια αιώνια, ο ἔθεντο οἱ Πατέ ' ' xvit, * Matth. Χν11, 20. Ephes.tv, v. 3 Galat. 1, 8. 9. Praeterea diccbat Ephesius, prohibitionem banc a sancta et ecumenica tertia synodo præscriplam fuisse; namque scribit: • Nullo modo move ri ab aliquibus sustinemus decretain fidem, sive idei Symbolum a sanctis Patribus nostris Nicææ certis temporibus congregatis compositum: neque nobis ipsis, vel aliis permittimus, aut rerum ibi positarum dictionem immutare, aut unam syllabam prætergredi, dicentis memores, ne sustolle Gues sempiternos, quos posuere Patres tui, et quæ se-

GREGORII MAMME CP. PATRIARCH.E quuntur. Hæc at se habeant, consideremus. Neque ex alienis, neque ex nostris cogitatis demonstrabimus, sed ex sanetorum Patrum et Ecclesiæ doctorum dictis, non a tertia synodo, sed ante secundam quoque prohibitionem illam factam fuisse. Scribit namque magnus Basilius epistola ad Antiochenam Ecclesiam, cujus principium: Quis dabit mibi alas instar columbe?: Fidem nos neque recentiorem ab aliis conscriptam acceptamus, neque ipsis mentis nostræ fœtus aliis obtrudere audemus, ne humana faciamus pietatis verba, sed quæ a sancti Patribus edocti sumus, ea nos interrogantibus annuntiamus. Est itaque Ecclesiæ nostræ a Patribus administratæ etiam a sanctis Patribus, qui Nicæ convenere, conscripta fides, quam tametsi arbitramur ore lenus, et apud vos in usu haberi, non tamen detrectabimus, ne desidiei crimine notemnr, ipsa quo.jue verba litteris annotare. Sunt autem ista: Credimus in unum Deum Patrem omnipotentem, et reliqua Symboli Nicæni.» Annon congruunt inter se concorditer, et magnus Basilius, et divus Cyrillus, qui ait, c Non permittiinus neque nobismetipsis, neque aliis? Et divinus quidem Cyrillus boc modo, et magnus Basilius, quæ supra apposita sunt: ‹ Fidem nos neque recentiorem ab aliis conscriptam acceptamus, neque ipsi mentis nostræ fœtus aliis obtrudere audemus., Quod unum idemque est cum eo: «Non permittimus nobis ipsis, nec aljis. › 10. Præterea, pluribus enim hoc idem exponendum est, ait sanctus Athanasius tomo ad Antiochenos, cujus principium, Dilectis, et desideratissimis,: «Nil preterea, quæ Nicas decreta sunt, promere.» Et paucis interjectis: > Voluere enim nonnulli quasi manca essent, quæ Nicæna synodus tradiderat, de fide aliquid scribere et nianus andacter admovere. Verumtamen synodus Sardica coacta non æquo animo tulit, ordinavitque, nihil praeterea de fide scripto tradere, sel acquiescere illi quæ a Patribus in Nicaea urbe Gides tradita est, quod mihil in ea desit, sed pietate abundet. Et quod secunda fides scriptitanda non est, ne, quæ Nicææ seripta est, veluti manca atque imperfecta existimata, ansa prabeatur volentibus multa scribere decernereque de file.» Et non postmulta:: Melioremn accuratioremque esse, quæ a Patribus fides composita est, et in posterum illius verbis esse acquiescendum, iliisque utendum. › Ex hoc item sancto palam fit, unte secundam synodumi banc prohibitionem fuisse, superadditque, Sardieensem synodum, non æquo animo tulisse, ordiuasseque ne quid in posterum de fide scriberetur, sed acquiescerent fidei a Patri - bus Nicæ conscriptæ, quod nihil in ea deficeret, Bod esset pietatis plena. Subscripsereque dicto tomo triginta tres. Et sanctus ad corroboranda dicenda Sardicensis synodi mentionem inducit. Et hæc satis abundeque sint; quibus common stratum est, prohiLit.onem alterius fidei multo ab hinc tempore et a ρες σου· ο καὶ τὰ ἑξῆς. Ιδωμεν δὲ πῶς ἔχει. Καὶ οὐκ ἔχομεν τοῦτο ἄλλως ἀποδείξαι οὐδ᾽ ἀπὸ τῆς ἡμε τέρας διανοίας, ἀλλ' ἐξ ὧν οἱ θεῖο: Πατέρες καὶ δι δάσκαλοι λέγουσιν, ὅτι οὐκ ἀπὸ τῆς τρίτης συνόδου ἐγένετο τὸ κώλυμα, ἀλλὰ καὶ πρὸ τῆς δευτέρας. Φησὶ γὰρ ὁ μέγας Βασίλειος ἐν τῇ ἐπιστολῇ τῇ πρὸς τὴν 'Αντιοχέων Εκκλησίαν, ἧς ἡ ἀρχή, Τις δώσει μοι πτέρυγας ώσει περιστερᾶς· ο Πίστιν ἡμεῖς οὔτε παρ' ἄλλου γραφομένην ἡμῖν νεωτέραν παρα δεχόμεθα, ούτε αὐτοὶ τὰ τῆς ἡμετέρας διανοίας γεννήματα παραδιδόναι τολμῶμεν, ἵνα μὴ ἀνθρώ πινα ποιήσωμεν τὰ τῆς εὐσεβείας βήματα, ἀλλ' ἀπερ παρὰ τῶν ἁγίων Πατέρων δεδιδαγμεθα, ταῦτα τοῖς ἐρωτῶσιν ἡμῖν διαγγέλλομεν. Εστι τοίνυν ἐκ [laτέρων ἐμπολιτευομένη τῇ Ἐκκλησίᾳ ἡμῶν ἡ γρα φεῖσα παρὰ τῶν ἁγίων Πατέρων πίστις τῶν κατά Νίκαιαν συνελθόντων ἡμῖν, ἣν ἡγούμεθα μὲν διὰ στόματος εἶναι καὶ παρ' ὑμῖν, οὐ παραιτούμεθα δὲ, ἵνα μηδὲ ὄχνου ἔγκλημα επενεγκώμεθα, καὶ αὐτά τα βήματα ένσημῆναι τῷ γράμματι. Εστι δὲ ταῦτα· Πιστεύομεν εἰς ἕνα Θεὶν Πατέρα παντο κράτορα, καὶ τὰ ἑξῆς τοῦ κατὰ Νίκαιαν Συμβόλου, ο Οὐ συμφώνως τῷ θείῳ Κυρίλλῳ καὶ ὁ μέγας Βασί. λειος ταῦτά φησιν; ὅτι, «Οὐκ ἐπιτρέπομεν ἑαυτοῖς, ἢ ἑτέροις.» Καὶ ὁ μὲν θεῖος Κύριλλος οὕτως· ὁ δὲ μέγας Βασίλειος τὰ ἀνώτερα, ότι, ο Πίστιν ἡμεῖς οὔτε παρ' ἄλλου γραφομένην ἡμῖν νεωτέραν παραδε χόμεθα, οὔτε αὐτοὶ τὰ τῆς ἡμετέρας διανοίας γεν νήματα παραδιδόναι τολμῶμεν. ο Οπερ ἴσον καὶ του τόν ἐστι τῷ, «Οὐκ ἐπιτρέπομεν ἑαυτοῖς, ἢ ἑτέροις. ι. Ετι, δεῖ γὰρ καὶ διὰ πλειόνων τὸ περὶ τοῦτο διασαφῆσαι, φησὶν ὁ μακάριος Αθανάσιος ἐν τῷ πρὸς Ἀντιοχείς τόμῳ, οὗ ἡ ἀρχή, Τοῖς ἀγαπητοίς καὶ ποθεινοτάτοις, ο Μηδέν πλέον τῷ ἐν Νικαία προ βάλλεσθαι· ο καὶ μετά τινα· «Ηξίωσαν μὲν γάρ τινες ὡς ἐνδεῶς ἐχούσης τῆς κατὰ Νίκαιαν συνόδου, γρά ψαι περὶ πίστεως, καὶ ἐπεχείρησαν προπετώς. Η δὲ ἁγία σύνοδος ἢ ἐν Σαρδική συναχθεῖσα ἠγανάκτησε, καὶ ὥρισε μηδὲν ἔτι περὶ πίστεως γρά φεσθαι, ἀλλ' ἀρκεῖσθαι τῇ ἐν Νικαία παρὰ τῶν Πατέρων ὁμολογηθείσῃ πίστει, διὰ τὸ μηδὲν αὐτῇ ἐλλείπειν, ἀλλὰ πλήρη εὐσεβείας εἶναι· καὶ ὅτι μὲ δεῖν δευτέραν ἐκτίθεσθαι πίστιν, ἵνα μὴ ἡ ἐν Νε καίς γραφεῖσα ὡς ἀτελὴς οὖσα νομισύῃ, καὶ πρό p φασις δοθῇ τοῖς ἐθέλουσι πολλὰ γράφειν, καὶ ὁρί ζειν περὶ πίστεως.» Καὶ μετά τινά φησι·. Βελτίο να καὶ ἀκριβεστέραν εἶναι τὴν ἐν Νικαία παρὰ τῶν Πατέρων ὁμολογηθεῖσαν πίστιν, καὶ τοῦ λοιποῦ τοῖς ταύτης ἀρκεῖσθαι καὶ χρῆσθαι ρήμασιν.» Καὶ ἐκ τούτου τοῦ ἁγίου φανερὸν καθίσταται, ὅτι καὶ πρὸς τῆς δευτέρας συνόδου τοῦτο τὸ κώλυμα ἦν. Καὶ προστίθησιν ὅτι ἡ ἐν Σαρδικῇ Αγανάκτησε, καὶ ὥρισεν, Ότι μηδὲν ἔτι περὶ πίστεως γράφεσθαι, ἀλλ' ἀρκεῖσθαι τῇ ἐν Νικαίᾳ παρὰ τῶν Πατέρων ὁμολογηθείσῃ πίστει, διὰ τὸ μηδὲν αὐτῇ ἐλλείπειν. ἀλλὰ πλήρη εὐσεβείας εἶναι. Καὶ τοῦτον τὸν Τόμος ὑπέγραψαν τριάκοντα τρείς. Ο δὲ ἅγιος εἰς βε βαίωσιν τῶν ῥηθησομένων καὶ τῆς ἐν Σαρδικῇ μέ μνηται συνόδου. Καὶ ταῦτα μὲν ἐς τοσοῦτον. Οθεν

་ ' et definiriones sanctorum Patrum, si verum fatendum est, er illɗa Cyrilli: «Non permittimus nobis ipsis, neque aliit, de Nyceno Symbolo loquuntur. ἐν Νικαία Συμβόλου φασίν δ δεικται ὅτι τὸ κώλυμα τῆς ἑτέρας πίστεως ἄνω principio sanctis Patribus fuisse decret:m. Sed θέν τε καὶ ἐξ ἀρχῆς παρὰ τῶν ἁγίων Πατέρων ἦν ἀποφανθέν. ᾿Αλλὰ καὶ οἱ ὅροι τῶν ἁγίων Πατέρων, εἰ δεῖ τἀληθὲς εἰπεῖν, καὶ τὸ τοῦ ἁγίου Κυρίλλου τό, ο Οὐκ ἐπιτρέπομεν ἑαυτοῖς, ἢ ἑτέροις, ο περὶ τοῦ ια΄. Οτι δὲ τὰ δύο Σύμβολα οὐκ ἐγένοντο ἓν μά θημα, οὐδὲ ἥνωσέ τις τῶν Πατέρων ταῦτα, ἀπο θειχθήσεται νῦν. Καὶ πρῶτον μὲν ἀπὸ τῆς τρίτης συνόδου. Αὕτη γὰρ τοῦ ἐν Νικαία μέμνηται, καὶ περὶ ἐκείνης φησίν, «Οὔτε μὴν ἐπιτρέπομεν ἑαυ τοῖς, ἢ ἑτέροις, ἢ λέξιν αμείψαι τῶν ἐγκειμένων ἐκεῖσε, ἢ μίαν γοῦν παραδῆναι συλλαβήν.» Τοῦτο δὲ ἔλεγε πρὸς τοὺς μαχομένους ἀεὶ τῷ ὁμοουσίῳ, ὡς προϊὼν ὁ λόγος δηλώσει. Οτι δὲ οὕτως ἔχει, ὡς διηρημένως έχουσι τὰ Σύμβολα, παρίστησι τοῦτο σαφῶς ἡ ἁγία καὶ οἰκουμενικὴ τετάρτη σύνοδος ἐν τῇ δευτέρᾳ πράξει αὐτῆς· «Πιστεύομεν εἰς ἕνα Θεόν Πατέρα παντοκράτορα, ὁρατῶν τε καὶ ἀορά-- των ποιητὴν, καὶ εἰς ἕνα Κύριον Ἰησοῦν Χριστὸν, τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, γεννηθέντα ἐκ τοῦ Πατρὸς, μονο γενῆ, τουτέστιν ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρός, Θεὸν ἐκ Θεοῦ, φῶς ἐκ φωτός, Θεὸν ἀληθινὸν ἐκ Θεοῦ ἀληθι νοῦ, γεννηθέντα, οὐ ποιηθέντα, ὁμοούσιον τῷ Πατρί, δι᾿ οὗ τὰ πάντα ἐγένετο, τά τε ἐν οὐρανῷ καὶ τὰ ἐν τῇ γῇ, τὸν δι' ἡμᾶς τοὺς ἀνθρώπους, καὶ διὰ τὴν ἡμετέραν σωτηρίαν κατελθόντα, καὶ σαρκω θέντα, καὶ ἐνανθρωπήσαντα, παθόντα, καὶ ἀναστάντα τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ, ἀνελθόντα εἰς οὐρανούς, ἐρχόμενον πρῖναι ζῶντας καὶ νεκρούς, καὶ εἰς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. Τοὺς δὲ λέγοντας, Ην ποτε ὅτε οὐκ ἦν, καὶ πρὶν γεννηθῆναι οὐκ ἦν, καὶ ὅτι ἐξ οὐκ ὄντων ἐγένετο, ἢ ἐξ ἑτέρας ὑποστάσεως ἢ οὐσίας φάσκοντας εἶναι, ἢ τρεπτὸν, ἢ ἀλλοιωτὸν τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, τούτους ἀναθεματίζει ἡ ἀποστολικη Εκκλησία. Οἱ εὐλαβέστατοι ἐπίσκοποι ἐβόησαν· Αὕτη ἡ πίστις τῶν ὀρθοδόξων. Ταύτην πάντες πιστεύομεν, Εν ταύτῃ ἐβαπτίσθημεν. Εν ταύτῃ βαπτίζομεν. Ο μακάριος ἐπίσκοπος Κύριλλος οὕτως ἐδίδαξεν. Αὕτη ἡ ἀληθινὴ πίστις. Αὕτη ἁγία πίστις. Αὕτη αἰωνία πιο στις. Εἰς ταύτην ἐβαπτίσθημεν. Ὁ πάππας Λέων οὗτ τω; ἐπίστευσεν. Ὁ πάππας Λέων οὕτως ἡρμήνευσεν. Οἱ ἐνδοξότατοι ἄρχοντες καὶ ἡ ὑπερφυής σύγκλη · τοῦ εἶπον· Ἀναγινωσκέτωσαν δὲ καὶ τὰ ἐκτεθέντα παρὰ τῶν ἑκατὸν πεντήκοντα ἁγίων Πατέρων. 'Δέ τις εὐλαβέστατος διάκονος ἀπὸ βιβλίου ἀνέγνω· η Ἡ ἁγία πίστις, ἣν ἐξέθεντο οἱ ἅγιοι ἑκατὸν πεντήκοντα Πατέρας συμφωνοῦσα τῇ ἁγίᾳ καὶ μεγάλῃ συνέδῳ τῇ ἐν Νικαία. Πιστεύομεν εἰς ἕνα Θεόν Πατέρα παντοκράτορα, καὶ τὰ ἑξῆς μέχρι του, μέλο λοντος αἰῶνος. Αμήν. Πάντες οἱ εὐλαβέστατοι ἐπίσ σκοποι ἐβόησαν· Αὕτη πάντων πίστις. Αὕτη πίστις τῶν ὀρθοδόξων. Οὕτω πάντες πιστεύομεν. Αναγνωσθέντων δὲ καὶ τῶν Κυρίλλου ἐπιστολῶν, οἱ ἐπίσ σκοποι εβόησαν· Πάντες οὕτω πιστεύομεν. Ο πάππας Λέων οὕτως πιστεύει. Ομοίως Λέων καὶ ᾿Ανατόλιος. Ὡς Κύριλλος, οὕτω πιστεύομεν. ο Αναγνωσθείσης δὲ καὶ τῆς ἐπιστολῆς Λέοντος, τὰ αὐτὰ ἐπεβόησαν. Ωσαύτως περὶ τούτων τῶν συμβόλων, καὶ ἐν τῇ πέμπτῃ ἁγία καὶ οἰκουμενική 11. Duo porro Symbola non fuisse unam doctrinam, neque ea aliquem unum ex Patribus univisse in praesenti demonstrabitur. Et primum guidem ex tertia synodo. II:ec enim Symboli Nicænimento nem fecit, et de ea tradit:. Neque permittisis nobis ipsis, neque aliis, aut dictionem immutare ex iis quæ ibi sunt, aut saltem unam syllabam prævertere. › Hoc vero adversus homousii oppugatores dicebat, ut procedens oratio manifestahit. Id autem ita se habere, duo scilicet Symhola divisa inter se esse, plane confirmat sancta et œcumenica quarta synodus actione secunda: ‹ Credimus in unum Deum Patrem omnipotentem. visibilium et invisibiliuın factorem. Et in unum Dominum Jesum Christum Filium Dei, ex Patre natum, unigenitum, hoc est ejusdem cum Patre substantiæ, Deum de Deo, lumen de lumine, Deum verum de Deo. vero, genitum, non factum, consubstantialem Pa tri, per quem omnia facta sunt, tum quæ in cœlo, tum quæ interra sant. Qui propter nos homines, et propter nostram salute:n descendit, et in. carnatus est, et humanalus est, passus, et resurrexit tertia die, et ascendit in cœlos, et venLarus est judicare vivos et mortuos. Et in Spiritum sanctum. Eos porro, qui dicunt, erat ali quando quando non erat, et ante quam generaretur non erat, et quod ex iis quæ non erant factus est, aut ex alia substantia, aut essentia affirmantes esse, aut mutabilem, aut alterabilem, eos Ecclesia apostolica anathemata ferit. Reverendissimi episcopi clamaverunt. Hæc fides orthodoxorum. Omnes sic credimus. In hac baptizati sumus. In bac baptizamus. Beatus episcopus Cyrillus ita docuit. Hæc vera fides. Hæc sancta fides. Hæc æterna fides. In hane baptizati sumus. Papa Leo ita credidit. Papa Leo ita interpretatus est. Gratiosissimi principes, et amplissimus senatus dixerunt: Recitentur et quæ a centum quinquaginta Patribus exposita sunt, Aetius piissimus diaconus ex volumine recitavit: Sancta fides, quam ediderunt centum quinquaginta Patres, el est concors sancta magnæque synoda Nican: Credimus in unum Deum, Patrem omnipotentem, › et reliqua usque ad illa, ‹ futuri sæculi, Amen. Omnes piissimni Episcopi clamaverunt: Heo omnium fides est. Hæc fides orthodoxorum. Sio omnes credimus.» Recitatis autem et Cyrilli epistolis, episcopi clamarunt: • Sic omnes credimus. Leo Papa sic credit. Similiter Leo et Anatolius. Utį Cyrillus, ita credimus. ο Lecla item Leonis epistola, eadem clamaverunt. Eodem quoque modo hæɑ Symbola et in sancta quinta et œcumenica synodo, nullo immutato, et in octavo tomo sanctæ sextæ synodi, actione decima septima non alia ratione divisa reperies. Namque scribitur: ‹ Expositio fidei

$23 GREGORII MAMM.E CP. PATRIARCH.R ccatum decem et oelo Nicanorum sanctoria et 1 συνόδῳ ἀπαραλλάκτως, καὶ ἐν τῷ ἐγελαν Τόμι Leatorum Patrum: Credimus in unum Denim Pairem omnipotentem totum Nicene, as in fine subditur: Expositio fidei, ceatum quinquaginta Constantinopolitanocuq beajorum Patrum. Videsne separatim gejunttityque hæc sacra Symbola digeri, et non ut Ephesius contendebat, • Unam doctrinam fecisse Patres, in unum illis unitis, sicut return thrum insciis videbatur? Et divinus Cyrillus: Non permittimus neque nobis ipsis, neque aliis, aut dictionem ex iis quæ in eo habentur, în mutare, aut unam galtem syllabam prævertere,» adversus eos qui semper Lomousio adversabantur, eloquitur. τῆς ἁγίας Έκτης συνόδου ἐν Πράξει επτακαιδεκάτη, εὑρήσεις οὕτω τὰ σύμβολα διηρημένα. Φησί γάρ • Εκθεσις πίστεως τῶν ἐν Νικαία την ἁγίων καὶ μακαρίων Πατέρων· Πιστεύομεν εἰς ἕνα Θεὸν Πε. τέρα παντοκράτορα·, τὸ ὅλον τὸ ἐν Νικαίᾳ, καὶ μετὰ τὸ τέλος τούτου φησίν ο Εκθεσις πίστεως τῶν ἐν Κωνσταντινουπόλει εκατόν πεντήκοντα μα καρίων Πατέρων.» Ορᾷς ὅτι ἀνὰ μέρος ἔχουσι τὰ Ιερά σύμβολα, καὶ οὐχ ὡς ὁ Ἐφέσου Ελεγεν, ὅτι ἐν μάθημα ἐποίησαν οἱ Πατέρες, ενώσαντες ταύτα, ὅπερ τοῖς ἀγνοοῦσιν ἐδόκει. Καὶ ὁ θεῖος δὲ Κύριλλος τὸ, ο Οὐκ ἐπιτρέπομεν ἑαυτοῖς, ἢ ἑτέροις, ή λέ ξιν ἀμείψαι τῶν ἐγκειμένων ἐκεῖσε, ἢ μίαν γοῦν παραβῆναι συλλαβήν, ο πρὸς τοὺς μαχομένους ἀεὶ τῷ ὁμοουσίῳ τοῦτό φησιν. 12. Et rem ita se habere, atque de homousio sermonem esse et alii quidem quamplurimi asseverant; sed ad id roborandum satis superque milıl fuerint et Basilius et Maximus, Ecclesiæ lumina et doctores. Ille enim, ad Patrophilum episcopum epistola, cujus principium, Legi litteras tuas, post multa: «Ut quæ interea temporis gesta sunt ab illis, omittaın, quoties fidem exponendo novarunt? Ancyra de lerunt aliam, Seleuciæ aliam, aliam Constantinopoli divulgatam illam, et aliam Lampsaci: postea et quam dederunt Nica Thra ciæ, et jam nunc rursus aliam Cyzici, de qua et si reliqua ignoro, hoc tamen audio, quod silentio omissa consubstantialis confesssione, τὸ κατ' οὐ σίαν ὅμοιον, secundum essentiam nempe simile, jam circumferunt.» Divinus quoque Maximus bec G habet: ‹ Si factas synodos imperatorum mandata confirmant et non pia dides, acceptabunt utique adversus homousion celebratas synodos, quando jam illæ jussibus imperatorum celebratæ sunt, nempe primam Tyri, secundam Antiochiæ, tertiam Selencia, quartam Byzantii sub Adoxio Ariano, quintam Nicæ in Thracia, sextam Sirmii: et præter has multos post annos septimam Ephesi secundum coactam, cui Dioscorus præerat. Quibus apertum remanet homousii gratia sermonem ita digestum fuisse. Proptereaque et Athanasius et Basilius et Cyrillus, Ecclesiæ Brmissima fundamenta, hoc proprie ab ipsa prima sancta synodo confitentur, bic quidem, quod et assensum præbuerit, illi quod exceperint. Divus autem Basilius dicit: Fidem nos neque recentiorem ab aliis conscriptam accipimus, neque ipsi nostræ mentis fœctus aliis obtrudere audemus, ne humana faciamus pietatis verba, etc. Sanctus Athanasius: Nihil præter ca, quæ Nicææ decreta sunt, promere. Ει Sardicensem synodum, ægre tulisse, ordinasseque ne quid in posterum de fide scriberetur, sed acquiescerent fidei a Patribus Nicææ traditæ, quod in ea nihil deficeret, sed plena esset pietatis.» Cyrillus: Non permittimus nobismetipsis, aut aliis, aut dictionem ex iis quæ ibi sunt, immutare, aut vel unam syllabam praevertere.» Adlde, qui in Egypto et in Libya erant, nonaginta episcoporumi et beati ιβ'. Οτι δὲ οὕτως ἔχει, ὡς περὶ τοῦ ὁμους και λέγει, καὶ ἄλλοι μὲν πολλοὶ τοῦτο καταφεύσιν ἀλλ᾽ ἀρκεῖ μοι εἰς τὴν τούτου βεβαίωσιν Βασίλης καὶ Μάξιμος, οἱ τῆς Ἐκκλησίας φωστήρες καὶ δι δάσκαλοι. Ο μὲν γὰρ ἐν τῇ πρὸς Πατρόφιλου τὴν ἐπίσκοπον ἐπιστολῇ αὐτοῦ, ἧς ἡ ἀρχή, Ενέτυ χόν σου τοῖς γράμματι, μετά πολλά φησιν· εἶνα τὰ ἐν μέσῳ παραλείπω, ὅσας ἐξέθεντο πίστει;; επ' Αγκύρας ἄλλην, ἑτέραν ἐν Κωνσταντίνου πόλει την πολυθρύλλητον, ἐν Λαμψάκῳ ἑτέραν, μετά ταῦτα τὴν ἐν Νίκη της Θράκης, νῦν πάλιν τὴν ἐν Κυζίκῳ, ής τάλλα μὲν οὐκ ἐπίσταμαι, τοῦτο δὲ ἀκούω, ὅτι τὸ ὁμοούσιον κατασιγάσαντες, τὸ κατ' οὐσίαν ὅμοιον ἐπιφέρουσιν.» Ο δὲ θείος Μάξιμος τάδε φησίν· «Βὶ τὰς γενομένας συνόδους αἱ κελεύσεις τῶν βασιλέων κυροῦσιν, ἀλλ' οὐχὶ εὐσεβὴς πίστις, δέν ξαιντ' ἂν τὰς κατὰ τοῦ ὁμοουσίου γενομένας συνόδους, ἐπειδὴ κελεύσμασι βασιλέων γεγόνασι φημὶ δὴ τὴν Τύρῳ πρώτην, δευτέραν τὴν ἐν Ἀντιοχεία, τρίτην την ἐν Σελευκεία, τετάρτην τὴν ἐν Κωνσταντινουπόλι: ἐπὶ Ἀδοξίου τοῦ 'Αρειανοῦ, πέμπτην τὴν ἐν Νίκη τῆς Θράκης, έκτην τὴν ἐν τῷ Σιρμίῳ, καὶ μετὰ ταύ τας πολλοῖς ὕστερον χρόνοις, εβδόμην τὴν ἐν μέσ σῳ τὸ δεύτερον, ἧς ἐξῆρχε Διόσκορος, ο Οθεν φανερόν ἐστιν, ὅτι τοῦ ἐμοουσίου χάριν ὁ λόγος. Διὰ τοῦτο καὶ ᾿Αθανάσιος, καὶ Βασίλειος, καὶ Κύριλλος, οἱ τῆς Ἐκκλησίας αρραγείς θεμέλιοι, οἱ τοῦτο κυρίως ὁμολογοῦντες ἀπὸ τῆς πρώτης ἁγίας συνόδου, ὁ μὲν καὶ συνθεὶς, οἱ δὲ καὶ διαδεξάμενοι. Ο μὲν θεῖος Βασίλειος φησι·. Πίστιν ἡμεῖς οὔτε παρ' ἄλλου γραφομένην ἡμῖν νεωτέραν παραδεχό μεθα, οὔτε αὐτοὶ τὰ τῆς ἡμετέρας διανοίας γεννή ματα παραδιδόναι τολμῶμεν, ἵνα μὴ ἀνθρώπινα ποιήσωμεν τὰ τῆς εὐσεβείας ῥήματα· ο καὶ τὰ ἑξῆς. Ὁ δὲ ἅγιος Αθανάσιος, «Μηδὲν πλέον τῶν ἐν Νικαία προβάλλεσθαι, καὶ ὅτι ἡ ἐν Σαρδικῇ ἠγανάκτησε, καὶ ὥρισε, ότι μηδὲν ἔτι περὶ πίστεως γράφεσθαι, ἀλλ' ἀρκεῖσθαι τῇ ἐν Νικαίᾳ παρὰ τῶν Πατέρων ὁμολογηθείσῃ πίστει, διὰ τὸ μηδὲν αὐτῇ ἐλλείπειν, ἀλλὰ πλήρη εὐσεβείας εἶναι. Καὶ ὁ Κύριλλος δέ φησιν· «Οὐκ ἐπιτρέπομεν ἑαυτοῖς ἢ ἑτέροις, ἢ λέξιν ἀμείψαι τῶν ἐγκειμένων ἐκεῖσε, ἢ μίαν γοῦν παραβῆναι συλλαβήν.» Έτι τῶν κατ' Αἴγυπτον καὶ Λιβύην επισκότων ἐνενήκοντα, καὶ

principium: Salis sunt scripta a nostro collega: · Episcopi autem vere germani servi Domini et qui recte credebant, numero fere ducenti, scripserunt, acquiescendum esse soli Nicænæ, neque ultra quærendum, aut tenendum esse, vel amplius, vel minus. › Hæc et Constantio significarunt, qui synodum eam cogi praceperat. Εt post pauca: ‹ Si vero Ariminensem compellant, ostendant prius prædictorum abolitionem et eorum quæ scripserunt episcopi, Non ultra quidpiam quærendum iis, quæ a Patribus Nicaræ decreta sunt, nec præ illa synodum aliam nuncupandam. i En etiam lic nonaginta, nibil ultra quærendum, aut tenendum, vel minns, vel amplius Nicær statutis decernunt. τοῦ μακαρίου Αθανασίου κατὰ Ἀρειανῶν πρὸς η Athanasii ad Africanos adversus Arianos verba; τοὺς ἐν Ἀφρικῇ, ἡ ἀρχή, ο Ικανὰ μὲν τὰ γραφέντα παρά τε τοῦ συλλειτουργοῦ ἡμῶν,» φησίν· • Οἱ δέ γε ἐπίσκοποι ἀληθῶς γνήσιοι δοῦλοι του Κυρίου, καὶ ὀρθῶς πιστεύοντες, ἦσαν ἐγγὺς διακό σιοι, ἔγραψαν ἀρκεῖσθαι τῇ ἐν Νικαίᾳ μόνῃ, καὶ μηδὲν πλέον, ἢ ἔλαττον παρ' ἐκείνην ζητεῖν ἢ φρονεῖν, ο Ταῦτα καὶ Κωνσταντίῳ δεδηλώκασι, τῷ καὶ τὴν σύνοδον κελεύσαντι γενέσθαι. Καὶ μετὰ βραχέα· «Είπερ οὖν τὴν Αρίμην ονομάζουσι, δεικνύτωσαν πρῶτον καθαίρεσιν τῶν προειρημένων, καὶ ἅπερ ἔγραψαν οἱ ἐπίσκοποι λέγοντες, Μηδὲν πλέον ζητεῖν τῶν ἐν Νικαίᾳ παρὰ τῶν Πατέρων ὁμολογηθέντων, μηδὲ ὀνομάζειν ἄλλην σύνοδον παρ' ἐκείνην. ὁ Ἰδοὺ καὶ ἐνθαῦτα ἐννενήκοντα ὄντες, μηδὲν πλέον ἢ ἔλαττον παρὰ τὴν ἐν Νικαίᾳ Β, Εt ducenti, inquit, qui Constantio significarunt, ζητεῖν ἡ φρονεῖν θεσπίζουσι. ι Καὶ διακόσιοι, φησίν, οἱ Κωνσταντίῳ δηλώσαντε;, μηδὲν πλέον ζητεῖν τῶν ἐν Νικαία, μηδὲ ἄλλην σύνοδον ὀνομάζειν.» Ὁ αὐτὸς ἅγιος ἐν τῷ τόμῳ αὐτοῦ, ὡς προδεδήλωται, ἐν ᾧ καὶ τριάκοντα τρεῖς ὑπέγραψαν, ο Μηδέν πλέον, φησί, τῶν ἐν Νικαίᾳ προβάλλεσθαι· καὶ ὅτι ἡ ἐν Σαρδικῇ ἡγανάκτησε, καὶ ὥρισεν, ὅτι μηδὲν Και περὶ πίστεως γράφεσθαι, ἀλλ' ἀρκεῖσθαι τῇ ἐν Νικαία παρὰ τῶν Πατέρων ὁμολογηθείσῃ πίστει, διὰ τὸ μηδὲν αὐτῇ ἐλλείπειν, ἀλλὰ πλήρη εὐσε βείας εἶναι.» Η δὲ Σαρδική ἁγία σύνοδος ἐπίσ σκοποι ήσαν τριακόσιοι καὶ τεσσαράκοντα. Οὗτος οὖν πάντες μηδὲν πλέον τῶν ἐν Νικαίᾳ ζητεῖν, ἢ φρονεῖν νομοθετοῦσιν. Ταῦτα δὲ πάντα πρὸ τῆς δευτέρας συνόδου εἰσί. Τί οὖν ἐρεῖ πᾶς φιλόνεικος καὶ ἐφευρέτης καινῶν λόγων; καὶ γὰρ ἀπὸ τῆς πρώ της συνόδου δηλονότι τὸ κώλυμά ἐστι. non ultra quidpiam quærendum iis, quæ Nicææ decreta sunt, nec aliam synodum nuncupandam. › Idem sanctus in tomo suo, ut præsignificavimus, cui tres et triginta subscripserunt: • Nihil preter ea, inquit, quæ Nicææ decreta sunt, promere; et Sardicensem synodum ægre tulisse, ordinasseque ne quid in posterum de fide scriberetur, sed acquiescerent fidei a Patribus Nicææ traditæ, quo.l in ea nihil deficeret, sed esset plena pietatis. Sardicensis autem synodus trecentis et quadraginta complebatur episcopis, qui omnes, nihil ul. tra quærendum aut sentiendum esse, præter ea quæ Nicææ statuta erant, præcipiunt. Et hæc omnia ante secundam synodum evenere. Quid lie dicet, qui contentionis studio agitur, verbaqué nova comminiscitur, cum prohibitio similis ab ipsa usque prima synodo divulgata habeatur? 13. Et quid inquam a prima synodo? Ab ipsis sanctis apostolis prohibitio emanavit, Paulo aperte edicente: Si quis evangelizat vobis aliud, præter¸ id quod accepistis, anathema sit; et Dionysio ejusden discipulo; ‹ In universum audendum non est dicere aut cogitare quidquam, præter ea quæ diviņitus nobis per sacra eloquia revelata sunt.» Verumtamen planum est, apostolos, neque ho mousion, neque Deiparam expressisse. Temerarii itaque fuere, dignique, qui penas ab Apostolo inpositas luant, qui similia dixerunt, aut tot sanctos ιγ'. Καὶ εἰ λέγω ἀπὸ τῆς πρώτης συνόδου; 'Απ' αὐτῶν τῶν ἁγίων ἀποστόλων ἐστὶ τὸ κώλυμα, αὐτοῦ τοῦ Παύλου κηρύττοντος, Εἴ τις εὐαγγελί ζεται ὑμῖν ἄλλο παρ' δ παρελάβετε, ανάθεμα ἔστω. Καὶ Διονύσιος ὁ τούτου φοιτητής, «Καθόλου οὐ τολμητέον εἰπεῖν, ἢ ἐννοῆσαι παρὰ τὰ θειωδῶς ἡμῖν παρὰ τῶν θείων λογίων ἐκπεφασμένα. Αλλά πρόδηλον μὲν, ὡς τὸ ὁμοούσιον οἱ ἀπόστολοι οὐκ εἶπον, οὐδὲ τὸ Θεοτόκος. Τολμηταὶ οὖν καὶ ὑπὸ τὸ ἐπιτίμιον τοῦ ᾿Αποστόλου οἱ ταῦτα εἰρηκότες, ή κατεφρόνησαν τῶν τοσούτων ἁγίων Πατέρων τῶν ἀποφηναμέ νων, μηδὲν πλέον τῶν ἐν Νικαία προβάλλεσθαι, Patres, nihil ultra prater ea quæ Nicaæ tradita καὶ προσέθηκαν οἱ ἐν τῇ ἁγίᾳ οἰκουμενικῇ δευτέρα συνόδῳ; Οὐδαμῶς. ᾿Αλλὰ καὶ οἱ ἀπόστολοι καὶ αἱ σύνοδοι πᾶσαι τους ταναντία φρονούντας κωλύουσι, καὶ ἐπιτιμῶσι, τοὺς δὲ τἀληθῆ λέγοντας καὶ προσο ίενται, καὶ χρείας ἐπειγούσης ἐκ τῆς τῶν Πατέρων Ερμηνείας τὴν ἡμετέραν ἐπισυνάπτειν ὁμολογίαν ὁρίζουσι, καὶ τοὺς κριτὰς οὐκ ἀπείργουσι τῆς ἐξου σίας. Πρόδηλον οὖν, ὡς οὐ περὶ ἀληθοῦς πίστεως ὁ λόγος, ἀλλ' ὡς περὶ ἀλλοτρία; τὸ κώλυμα γέγονεν. Τοῦτο καὶ Βασίλειος καὶ Κύριλλος, «Οὔτε γὰρ ἑαυτοῖς, φασίν, ἢ ἑτέροις ἐπιτρέπομεν, ἢ λέξιν ἀμείψαι τῶν ἐγκειμένων ἐκεῖσε, ἢ μίαν γοῦν παν ραβηναι συλλαβήν.» Τδ: δὲ ἀμεῖναι ἐστι τὸ ἀνλην λέξιν ἄντ' ἄλλης θεἶναι, καὶ ἐναλλάξαι. Δι' δεῖ sunt, promendum, decernentes contemptui babuere; et addiderunt, qui in secunda sancta et o;cumenica synodo convenere? Nihil minus. Sed et apostoli et synodi universæ contraria sentientes a sese arcent et puniunt, excipiuntque eos qui vera efferunt et, cum sese offert occasio, ex interpretatione Patrum nostram concinnandam esse fidei professionem præcipiunt; nec judices auctoritate, qua pollent, spoliant. Apertissimum itaque est, non esse de vera fide sermonem, sed de aliena prohibitionem factam esse. Hoc et Basilius et Cyrillus stabiliunt. «Neque enim nobismetipsis, inquiunt, neque aliis permittimus, aut dictionea i. muture ex illis quæ ibi collocatae sunt, ub

τὰ γεγραμμένα, καὶ μὴ ἐπιπολαίως, καὶ ὡς ἔτυ γεν ἀναγινώσκειν καὶ παρατρέχειν. Καὶ τὸ παρα δῆναι δὲ τοῖς καλῶς ναοῦσι τὸ παραδραμείν σημαί νει. Βασίλειος δὲ καὶ ᾿Αθανάσιος οἱ ταῦτα λέγοντές τε καὶ γράφοντες πρὸ τῆς ἁγίας οικουμενικῆς δευ τέρας συνόδου υπήρχον. Διό και, ως προείρηται, καὶ πρὸ ταύτης τὸ κώλυμα τοῦτο νενομοθέτητο διά τὸ ἐμοούσιον, ὡς σαφέστατα ὁ λόγος διὰ τῶν προει ρημένων ἁγίων καὶ διδασκάλων ἀπέδειξε, καὶ τοὺς αἱρετικοὺς ἐκκόππων τῆς κατὰ τοῦ ὁμοουσίου τόλ μης και μεταποιήσεως. unam saltem syllabam prevertere.» Immutare vero προσέχειν τοῖς ἀναγινωσκομένοις, καὶ καλῶς νοεῖν est, dictionem unam loco alterius ponere et alterare. Quare attendendum est illis, quæ leguntur, prudenterque scripta consideranda: et non leviter temereque legenda percurrendaque. Et prævertere iis etiam qui pleno pectore sapiunt præterire indicat. Et Basilius et Athanasius, qui hæc dicunt, scribuntque ante sanctam œcumenicam secundam synodum fuere, proptereaque, ut prædiximus, ante canı prohibitio similis invaluerat propter bomousion, ut nostra oratio jam laudatorum sanctorum et doctorum testimoniis demonstravit, ad hæreticorum temerarios conatus, atque finmutationes ad versus homousion impediendas. 14. Ut vero pluribus planius ac manifestius pateat, prohibitionem homousii gratia factam esse, licet jam dictis satis id superque probatum sit, rursus divinus Athanasius andiendus est. Hic enim in quadam sua epistola, cujus principium, Addecebat, fratres maxime honorandi, læc falet: < Qui ltaque Acacium sequebantur, suæ stultitiæ audacia abutentes, prorsus scripta Nicæna negabant, et synodum criminabantur; alii vero ex multitudine et plebe, reliqua omnia synodi acceptabant, tantummodo dictionem homousi¡ veluti ohscuram in suspicionem vocabant. Pari ratione synodus apud Hierosolymam Dei gratia coacta dicit: nullam alium ob causam cum magna illa synolo decertant, nisi quod illa Arianam bæresim condemnavit. circo enim et homousii dictionem incusant, malé ipsi de ea sentientes. Præterea in hac eadem epistola post pauca scribit: In ipsa Isauria contraria scripserunt, dicentes, honousium, homousiuinque tanquam a Scripturis alienum ejicientes, et essentiæ nomen eijciemus, lanquam quod nusquam in Scripturis est. Ilincque probe divus Cyrillus: • Non permittimus nobis ipsis, aut aliis, dicit, ne libertas volentibus detur innutare, et contraria scribere.» Idque inanifeste apparet ex septimo canone tertiæ synodi, in quo scribitur: Qui fidem aliam quam cam quæ Nicere definita est, introducens episcopus, ab episcopatu alienus est, laicus ejiciatur. Cujus interpretatio est: ‹ Qui præter cain fidem quam sancti Patres in Nicana synodo congregati ediderunt, alud symbolum impium afferens, ad ever sionem atque interitum corum qui ex gentilitate, aut judaismo, vel ex quraeurque alia hæresi convertuntur ad veritatis agnitionem, si laicus est, auathematizetur; si vero episcopus, aut clericus, ab episcopatu et clero ejiciatur.» En jam ostensum est, separata esse Symbola sanctarum synodorum, licet sententiæ inter se nihil differant et definitiones de Nicano mentionem facere propter homou. sion, ut dictum est. Nam quod in urbe Constantinopolitana compositum fuit, ita poscentibus clarissimis principibus ab Actio diacono tectum est: quod Nicænum tantum innotesceret, cum omnes in co baptizarentur et baptizarent, at quod Constantinopoli conscriptum fuerat veluti definitio « ιδ'. Ινα δὲ σαφέστερον καὶ ἐκδηλότερον γένηται διὰ πλειόνων, ὡς τοῦ ὁμοουσίου χάριν ἐγένετο ἡ κώλυσις,εἰ καὶ τὰ εἰρημένα αρκούντως ἀπέδειξαν τοῦτο, πάλιν τοῦ ἁγίου Αθανασίου ἀκούσωμεν. Οὗτος γὰρ ἐν τῇ αὐτῇ ἐπιστολῇ ἧς ἡ ἀρχή, Προσῆκον ἦν, ἀδελφοὶ τιμιώτατοι, τάδε φησίν· • Οἱ μὲν οὖν περὶ 'Ακάκιον ἀποχρησάμενοι τῷ τῆς ἀπονδίας θράσει τέλεον ἡρνοῦντο τὰ ἐν Νικοᾳ γραφέντα, καὶ τὴν σύνοδον διέβαλλον· οἱ δὲ ἄλλοι, τὸ πλῆθος δὲ ἦσαν οὗτοι, τὰ μὲν ἄλλα πάντα της συνόδου ἀπεδέχοντο, μόνον δὲ τὴν τοῦ ὁμοουσίω λέξιν ὡς ἐκ τῆς ἀσαφείας ὕποπτον ἐπροφασίζοντο. Ομοίως δὲ καὶ ἡ σύνοδος ἡ ἐν Ἱεροσολύμοις Θεοῦ χάριτι συναχθεῖσά φησι· Δι' οὐδὲν ἕτερον μάχονται πρὸς τὴν σύνοδον ἐκείνην τὴν μεγάλην, ἢ ὅτι τὴν Αρειανικὴν αἵρεσιν κατέκρινε. Διὰ τοῦτο γὰρ καὶ τὴν τοῦ ὁμοουσίου λέξιν διαβάλλουσι, κακῶς αὐτο: φρονοῦντες περὶ αὐτῆς.» Ετι καὶ ἐν τῇ αὐτῇ ἐπιστολῇ φησὶ μετ᾿ ὀλίγον· Ἐν τῇ αὐτῇ Ἰσανρίᾳ τἀναντία έγραψαν λέγοντες, τὸ ὁμοούσιον καὶ τὸ ὁμοιούσιον ἐκβάλλοντες ὡς ἀλλότριον τῶν Γραφών, καὶ τὸ τῆς οὐσία; όνομα περιαιρούμεν, ὡς μή και μενον ἐν ταῖς Γραφαῖς.» Καὶ γὰρ καλῶς καὶ ὁ θεῖος Κύριλλος τός ο Οὐκ ἐπιτρέπομεν ἑαυτοῖς, ἢ ἑτέρας, φησίν, ἵνα μὴ ἔδεια δοθῇ τοῖς βουλομένοις ἐναλο λάττειν, καὶ ἐναντία γράφειν. • Καὶ τοῦτο δῆλον καὶ ἐκ τοῦ ἑβδόμου κανόνες της τρίτης συνόδου φησί γάρ" «Ο πίστιν ἑτέραν τῆς ἐν Νικαίᾳ προς άγων ἐπίσκοπος ἠλλοτρίωται, λαϊκὸς δὲ καὶ ἐξω στράκισται.» Η δὲ Εξηγήτις·. Ο παρὰ τὴν πίσ στιν τὴν παρὰ τῶν ἁγίων Πατέρων τῶν ἐν Νικαία συναθροισθέντων συντεθεῖσαν ἕτερον Σύμβολον δυςσεβές προκομίζων εἰς καταστροφὴν καὶ ἀπώλεια τῶν ἐξ Ελληνισμοῦ, ἡ Ἰουδαϊσμοῦ, ἡ ἐξ οἱασδηποτοῦν αἱρέσεως ἐπιστρεφόντων εἰς ἐπίγνωσιν τῆς ἀληθείας, εἰ μὲν λαϊκός ἐστιν, ἀναθεματίζεσθα εἰ δὲ ἐπίσκοπος ἢ κληρικὸς, τῆς ἐπισκοπῆς καὶ τοῦ κλήρου ἀλλοτριοῦσθαι.» Ιδού δέδεικται, ὅτι ἀνὰ μέρος ἔσχον τα Σύμβολα τῶν ἁγίων συνόδων, εἰ καὶ κατὰ τὸν νοῦν οὐ διαφέρουσι, καὶ ὅτι περὶ τοῦ ἐν Νικαίᾳ οἱ ὅροι μέμνηνται διὰ τὸ ὁμοούσιον, ὡς προείρηται. Καὶ γὰρ τὸ ἐν Κωνσταντινουπόλει ἐξ αἱρέσεως τῶν ἐνδοξοτάτων ἀρχόντων ἀπὸ βιβλίου ἀνεγνώσθη παρὰ 'Αετίου διακόνου, διὰ τὰ ἐν Νι καία γνώριμον εἶναι καὶ μόνον, ὡς πάντας ἐν τού τῷ βαπτίζεσθαι καὶ βαπτίζειν, τοῦτο δὲ τὸ ἐν Κων

σταντινουπόλει κεῖσθαι ὡς ὅρον. Εἰ γὰρ καὶ ὕστε· appositum esset. Licet enim postmodum in eo baμον ἐν τούτῳ βαπτιζόμεθα καὶ βαπτίζομεν, ἀλλ' οὖν τὸ ἐν Νικαίᾳ πάντας διὰ γλώττης εἶχον, ὡς καὶ ὁ θεῖος Βασίλειος εἴρηκεν, καὶ ἡ ἁγία τρίτη σύνοδος. ptizemur et baptizemus, attamen Nicænum in onnium ore erat, ut tradidit divinus Basilius, et sancta tertia synodus. 15. Verum digerenda sunt hic, quæ in definitio - nitus apponuntur, ut clarior demonstratio collucescat. Scribitur enim: «His itaque cum accurata diligentia et attentione a nobis præscriptis, mandamus non licere cuiquam, aliam fidem afferre, vel scribere, vel componere, vel tenere, vel aliter docere. Qui autem audent fidem aliam compomere, vel offerre, vel docere, vel tradere alind Symbolum iis qui ad veritatis cognitionem volont converti, vel ex gentilitate, vel ex judaismno, vel ex quacunque alia hæresi, aut novam vocem, vel dictionem introducere ad evertenda, quæ nunc a nobis decreta sunt, eos, si sunt episcopi aut clerici, episcopos ab episcopatu esse alienos, et clericos a clero; si vero monachi fuerint, aut laici, anathematizari.» Et in sexta synodo: ‹ His itaque accurate admodum diligenterque statutis, mandavit saneta hæc et magna synodus œcumenica, nulli licere, fidem aliam proponere, aut scribere, aut componere, aut tenere, aut alio modo docere; qui vero ausi fuerint, aut componere aliam fidem, aut proponere, aut docere, aut tradere aliud Symbolum, iis qui ex gentilitate et judaismo, vel alia qualibet hæresi convertuntur, eos, si episcopi aut clerici sunt, episcopos episcopatu, clericos clero moveri; si vero monachi aut laici sunt, ānathematizari. › Est ergo manifestum ex jam dictis beatorum Patrum definitionibus, aliam fidem nemini licere proponere, aut scribere, aut coniponere, aut novas voces aut dictiones comminisci, et ad eversionem decretorum introducere, de fide contraria esse dicta. Namque ad eversionem, illud notat. Non enim de sanctis Symbolis hæc prolata sunt, cum omnis fidei expositio Symbolum appellatur, et est. Continet siquidem læc definitio, de incarnatione Domini, divinitatem non esse passionibus obnoxiam, et de duabus voluntatibus. Quæ cum optime expediissent Patres. subdunt: • His itaque.... mandavit sancta synodus, nemini licere. Et hæc quidem in definitione ιεʹ. Αλλ' ἀναγκαῖον καὶ τὰ προκομιζόμενα ἐκ τῶν δρων προθεῖναι, ἵν᾿ ἐκδηλοτέρα γένηται ἡ ἀπόδει ξις" φησὶ γάρ «Τούτων τοίνυν μετά πάσης πανταχύθεν ἀκριβείας τε καὶ ἐμμελείας παρ' ἡμῶν δια τυπωθέντων, ορίζομεν ἑτέραν πίστιν μηδενὶ ἐξεῖναι προφέρειν, ἢ γοῦν συγγράφειν, ἢ συντιθέναι, ἢ φρο νεῖν, ἢ διδάσκειν ἑτέρως. Τοὺς δὲ τολμῶντας ἢ συντιθέναι πίστιν ἑτέραν, ἢ προκομίζειν, ἢ διδάσκειν, ἢ παραδιδόναι ἕτερον σύμβολον τοῖς ἐθέλουσιν ἐπισ στρέφειν εἰς ἐπίγνωσιν τῆς ἀληθείας ἐξ Ελληνισμοῦ ἢ Ἰουδαϊσμοῦ, ήγουν ἐξ αἱρέσεως οἱασοῦν, ἢ και νοφωνίαν, ήτοι λέξεως εφεύρεσιν πρὸς ἀνατροπὴν " εἰσάγειν τῶν νυνὶ παρ' ἡμῶν διορισθέντων, τούτους, εἰ μὲν ἐπίσκοποι εἶεν ἢ κληρικοὶ, ἀλλοτρίους εἶναι τοὺς ἐπισκόπους τῆς ἐπισκοπῆς, καὶ τοὺς κληρι κοὺς τοῦ κλήρου· εἰ δὲ μονάζοντες εἶεν ἢ λαϊκοί, ἀναθεματίζεσθαι αὐτούς. • Καὶ ἐν τῇ ἕκτῃ συνόδῳ φησι· «Τούτων τοίνυν μετὰ πάσης πανταχόθεν ἀκριβείας καὶ ἐμμελείας παρ' ἡμῶν διατυπωθέντων, ὥρισεν ἡ ἁγία αὕτη καὶ μεγάλη σύνοδος οίκουμε νική, ἑτέραν πίστιν μηδενὶ ἐξεῖναι προφέρειν, - γουν συγγράφειν, ἢ συντιθέναι, ἢ φρονεῖν, ἢ διδά - σκειν ἑτέρως. Τοὺς δὲ τολμῶντας ἢ συντιθέναι πίστιν ἑτέραν, ἢ προκομίζειν, ἢ διδάσκειν, ἢ παραδιδόναι ἕτερον Σύμβολον τοῖς ἐθέλουσιν ἐπιστρέφειν ἐξ Ελληνισμοῦ ἡ Ἰουδαϊσμοῦ, ἡ ἐξ αἱρέσεως οιασδηποτοῦν, τούτους, εἰ μὲν εἶεν ἐπίσ σκοποι ή κληρικοί, ἀλλοτρίους εἶναι τοὺς ἐπισκό πους τῆς ἐπισκοπῆς, καὶ τοὺς κληρικούς τοῦ κλή ρου· εἰ δὲ μονάζοντες εἶεν ἢ λαϊκοί, ἀναθεματίζει σθαι αὐτούς.» Φανερόν οὖν ἐστιν ἐκ τῶν εἰρημένων δρων τῶν μακαρίων Πατέρων, ὡς τὸ ἑτέραν πίστιν μηδενὶ ἐξεῖναι προφέρειν, ἢ γοῦν συγγράφειν, ἢ συντιθέναι, ή καινοφωνίαν, ἤτοι λέξεως ἐφεύρεσιν πρὸς ἀνατροπὴν εἰσάγειν τῶν ὁρισθέντων, περὶ ἐναντίας φασὶ πίστεως. Τὸ γὰρ πρὸς ἀνατροπήν τοῦτο δηλοῖ. Οὐ γὰρ μόνον περὶ τῶν ἱερῶν Συμβό λων ταῦτά φασι. Πᾶσα ἔκθεσις πίστεως Σύμβολον ὀνομάζεται καὶ ἔστι. Περιέχει γὰρ οὗτος ὁ ὅρος περὶ τῆς ἐνανθρωπήσεως τοῦ Κυρίου, καὶ ὅτι ἀπα θῆς ἡ θεότης, καὶ περὶ δύο θελημάτων, καὶ καλῶς sancta synodi continentur. Sed ea, quæ est terταῦτα ἐπεξεργασαμένων Πατέρων ἐπάγουσιν· • Τούτων τοίνυν,» καὶ τὰ λοιπά... ὥρισεν ἡ ἁγία σύνοδος μηδενὶ ἐξεῖναι.» Καὶ ταῦτα μὲν περιέχον ται ἐν τῷ ὄρῳ τῆς ἁγίας συνόδου· ὁ δὲ τῆς ἁγίας τρίτης συνόδου φησίν· ο Ηρχει μὲν οὖν εἰς ἐντελή τῆς εὐσεβείας ἐπίγνωσίν τε καὶ βεβαίωσιν του το τὰ τῆς θείας χάριτος Σύμβολον· περί τε γὰρ τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος έχω διδάσκει τὸ τέλειον.» Είτα λέγει περὶ τῆς τοῦ Κυρίου ἐνανθρωπήσεως, καὶ ὅτι Θεοτόκος ἡ ἁγία Παρθένος, καὶ τὴν ἕνωσιν τῶν δύο φύσεων, καὶ ὅτι τὸ τῶν τριακοσίων δέκα καὶ ὀκτὼ Πατέρων Συμβολον ὀφείλει μένειν ἀπαρεγχείρητον· εἶτα καὶ τὸ τῶν ἑκατὸν πεντήκοντα Σύμβολον, καὶ φησί, διὰ tiæ synodi, ait: e Satis igitur esset ad perfectam pietatis cognitionem ac firmitatem hoc di vinæ gratiæ Symbolum; postmodum adnectit, de Domini incarnatione, et sanctam Virginem esse Deiparam, et duarumn naturarun unionem, et trecentorum decem et octo Patrum Symbolum in. tactum atque inviolatnm conservandum esse; tunt deinceps et centum quinquaginta Symbolum, subditque, propter Spiritus sancti hostes, et synodicas Cyrilli et Leonis epistolas, et Divinitatem Unigeniti passionibus non subjacere, et Dominum nostruin Jesum Christum secundum divinitatem esse consubstantialem Patri, secundum vero humanitatem nobis. Quibus omnibus perquam accommode ex-

positis digestisque, tanquam qui in se menten τοὺς Πνευματομάχους, καὶ τὰς συνοδικὰς ἐπιστε λὰς Κυρίλλου καὶ Λέοντος, καὶ ὅτι οὐ παθητή ή Θεότης τοῦ Μονογενούς, καὶ ὡς ὁμοούσιος τῷ Πατρί καὶ ὁμοούσιος ἡμῖν κατὰ τὴν ἀνθρωπότητα. Καὶ Christi possidebant Patres, subnectunt: His itaque decretis, omnibus scilicet ante dictis. ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστὸς κατὰ τὴν θεότητα, ταῦτα πάντα διασαφήσαντες λίαν ἀρμοζόντως, ὡς νοῦν Χριστοῦ ἔχοντες, ἐπάγουσιν· Τούτων τοίνυν ορισθέντων, δηλονότι πάντων τῶν προειρημένων. 16. Manifestum itaque est, eos similia de contraria fide enuntiasse. Nam plerique etiam alli de iis quæ inibi continebantur, conscripserunt, eaque fasiore sermone prosecuti sunt; et inter eos a Deo edocti Patres, Maximus et Damascenus. Quid itaque dicemus? Ignorássene Patres prohibitionem? an novisse et neglexisse? Absit verbo injuria. Sedenim prohibitio erat de lide contraria et quæ reclam fidem everteret, cum una fides sit; confirmatque id beatus Paulus dicens: Unus Dominus, ις'. Πρόδηλον γοῦν ὡς περὶ ἐναντίας πίστεως ταῦτά φασι. Πολλοὶ γὰρ καὶ ἄλλοι συνεγράψαντο περὶ τῶν περιεχομένων ἐν τούτοις, καὶ ἐξήπλωσαν• ἀλλὰ καὶ οἱ θεόσοφοι Πατέρες Μάξιμος καὶ Δαμασκη νός. Τί οὖν ἐροῦμεν; Ηγνοηκέναι τοὺς ἁγίους ελ κώλυμα τῶν ὅλων, ἢ ἐγνωκέναι καὶ καταφρονῆσαι; Μὴ γένοιτο. ᾿Αλλὰ περὶ ἐναντίας πίστεως ἦν τὸ κώλυμα καὶ ἀνατροπῆς τῆς ὀρθῆς πίστεως, ἐπεὶ καὶ μία πίστις ἐστὶ, καὶ παρίστησι τοῦτο ὁ μακά ριος Παῦλος λέγων, Εἰς Κύριος, μία πίστις. Εἰ una fides. Si itaque una fides, modis omnibus alia οὖν μία πίστις, πάντως ἡ ἑτέρα ἐναντία. Καὶ οὐ. contraria fuerit. Nemoque, dummodo a sapientia non aberret, dicet veram esse aliam fidem propositam, cum una tantùm vera sit. Quapropter et contrariam divus Maximus additionem rejicit, veram amplectitur. Idque aperte colligitur ex Dialogo ipsius adversus illum qui Macedonii, Spiritus hostis, sententiam tulabatur, in quo cumn Orthodoxus dicerct: «Condemnavi additionem, quam editioni Luciani apposuistis: possumque ostendere additam illi adversari;» et respondente Macedoniano: «Ει vos nonne addidistis Nicænæ?» Orthodoxus infert: ‹Sed non illi contraria. › Et manifestius idem ipse sanctus in sua confessione compendio exposita, quam pro Chalcedonensi synodo compilavit, cujus principium, Cum admodum generose, aut ignavi ter, ut aptius eloquar, post pauca: • Quis igitur, ct de quibus criminatio? Asserit, aliam ddei definitionem diversam ab ea quæ in sancta Nicæna synodo tradita est a sanctis tercentum decem et octo Patribus introduxisse.» Rei quoque peraccommoda erit, ex Florilegio e cujusvis generis libris concinnato Photii Constantinopolitani, Eulogii patriarchæ Alexandrini sententia, habetque se hunc in modum: Sed hæreticorum rursus vesania quartau: synodua criminatur, quod decretum ediderit, contenditque, talem conatum a prima synodo Ephesi babita omnino prohibitum fuisse. Et licet, si, ut ipsi nugantur, synodum quidvis aliud decretum producere vetuit, hæc ante alias contra se condemnaționis sententiam protulit: definit enim hoc ipsum decernens, quod nulla alia ante ipsam definivit. Sed hypostatica siquidem unio hujus est vox, de qua antiquiores synodi nil sanxerant. Quin et Constantinopolitanam centum quinquaginta Patrum suis ipsi nugis rejiciunt, et condemnant, a qua profligata est Spiritum oppugnantium hæresis, et additis Nicæno Symbolo verbis de sancti Spi- γράφεται. Τον Πνευματομάχον γὰρ αὕτη καθελοῦσα δεὶς τῶν νοῦν ἐχόντων, ὡς ἡ ἑτέρα προστεθεῖσα πιο στις ἀληθῆς ἐστιν, ἐπεὶ μία ἐστὶν ἡ ἀληθής. Διό τὴν ἐναντίαν καὶ Μάξιμος ὁ ἱερὸς ἀποπέμπει προσθήκην, τὴν δὲ ἀληθῆ καὶ προσδέχεται. Καὶ τοῦτο δῆλον ἂν ἐκ τοῦ Διαλόγου αὐτοῦ πρὸς τὸν τὰ τοῦ Πνευματομάχου Μακεδονίου φρονοῦντα, ἐν ᾧ του Ορθοδόξου λέγοντος, ο Κατέγνων τῆς προσθήκης, ἧς προσεθήκατε ἐν τῇ ἐκθέσει τοῦ Λουκιανοῦ· καὶ ἔχω δεῖξαι, ὅτι προσεθήκατε ἐναντίον αὐτῆς· ἡ τοῦ δὲ τὰ Μακεδόνιανού φρονοῦντος ἀντεπάγοντος, «Ὑμεῖς γὰρ οὐ προσεθήκατε τῇ ἐν Νικαίᾳ;» έ Ὀρθόδοξος πρὸς τοῦτο·. 'Αλλ' οὐκ ἐναντία αὐτῇ. Καὶ ἔτι ἐκδηλότερον ὁ αὐτὸς ἅγιος τίθησιν ἐν τῇ αὐτοῦ συντόμῳ ὁμολογίᾳ, ἣν ποιεῖται ὑπὲρ τῆς ἐν Χαλκηδόνι συνόδου, ἧς ἡ ἀρχὴν Ἐπεὶ δὲ λίαν γεν ναίως ἢ ἀγενῶς εἰπεῖν οἰκειότερον, καὶ μετά τινα· «Τίς οὖν ἄρα καὶ περὶ τίνων ἡ ἔγκλησις; Ὅτι δὲ, φησὶν, ἄλλον πίστεως δρον παρὰ τὸν ἐν Νικείμ ἁγίᾳ συνόδῳ τεθέντα ἐκ τῶν ἁγίων τριακοσίων δέκα καὶ ὀκτὼ Πατέρων εἰσήγαγεν. Ἀλλὰ καὶ ἐκ τῆς βιβλιοπανσυλλέκτου Ανθολογίας Φωτίου Κωνσταν τινουπόλεως καὶ τὸ τοῦ Εὐλυγίου πατριάρχου Αλε ξανδρείας προκείμενον λίαν ἁρμόζειν. Εχει γάλ οὕτως· «Ἀλλὰ γὰρ τῆ; αἱρέσεως πάλιν ἡ ἀπόνοια τὴν τετάρτην μέμφεται σύνοδον, ὡς ὅρον ἐκθεμέν νην, διατεινομένην τὴν τοιαύτην επιχείρησιν, ὑπὲ τῆς κατὰ τὴν "Εφεσον πρώτης συνόδου, παντελών ἀποκεκωλύσθαι. Καίτοι γε εἰ κατὰ τὸν λῆρον αὐτὸν ἀπεῖργεν ἡ σύνοδος ἕτερον ὅρον μηδόλως προάγειν, αὐτὴ καθ᾿ ἑαυτῆς πρὸ τῶν ἄλλων τὴν δικάζουσαν ἐξήνεγκε ψῆφον. Ορίζει γὰρ αὐτὸ τοῦτο τυποῦσα, 8 μηδ' ἑτέρα τῶν πρὸ αὐτῆς διωρίσατο. Ἀλλὰ καὶ ἡ καθ᾽ ὑπόστασιν ἔνωσις αὐτῆς ἐστιν ὅρος, δ ταῖς πρεσβυτέραις των συνόδων οὐ διώρισται. Ναὶ δὴ καὶ τὴν ἐν Κωνσταντινουπόλει τῶν ἑκατὸν πεντή κοντα ἁγίων Πατέρων ἐξ ὧν αὐτοὶ ληροῦσι παραritus divinitate, fides congruenter explicata est. Si enim præcedentes apponendo reprehensionem efugiunt, neque illas subsecutæ in similibus dissimiliter vituperationem incurrent. Sic desipientium mens omnia commiscet et turbat. Ephesinɔ etenim τῷ κατὰ τὴν Νίκαιαν ἐκφωνηθέντι ὄρῳ τὴν περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος θεολογίαν προσθείσα συνήρμο σεν. Εἰ γὰρ αἱ προλαβοῦσαι προστιθεῖσαι τὸν μῶμον ἐκφεύγουσιν, οὐδὲ αἱ μετ' αὐτὰς ἐν τοῖς ὁμοίοις ἀνομοίως ἔξουσι τὴν κατάγνωσιν. ()ὕτω τὸ ἀσύνεται

πάντα φύρει καὶ διαστρέφει. Καὶ γὰρ ἡ ἐν Ἐφέσῳ synodus Gidem quidem aliam, cujus dogmata Nicaene σύνοδος πίστιν μὲν ἑτέραν, ἧς ἐναντία τὰ δόγματα πρὸς τὴν ἐν Νικαία καθέστηκε σύνοδον, παντελῶς ἐκτίθεσθαι διεκώλυσεν· ἀκημάτων δὲ τῶν ἐν αὐτῇ σωζομένων, ἅπερ ὁ καιρὸς ἀπαιτεῖ προστιθέναι, αὐτῆς τε γέγονεν ἔργον, καὶ τῶν πραγμάτων ἡ φύ σις διδάσκαλος, καὶ τῆς Ἐκκλησίας ὁρᾶται τοῦτο στέργουσα διὰ παντὸς ἡ παράδοσις. Διὸ καὶ κατὰ τὴν ᾿Αλεξάνδρειαν οὔπω τῆς οἰκουμενικής συγκροτηθείσης συνόδου, τοὺς ἐν αὐτῇ τῶν ἱερέων λογάδας ὁ θεσπέσιος Κύριλλος άθροισάμενος, καὶ πίστιν διαθέμενος ἔγγραφον τῷ Νεστορίῳ διεπέμψατο, ο Καὶ ὁ ἅγιος Εφραίμιος πατριάρχης Αντιοχείας φησί·. Πάλιν δὲ ἐπηρεάζουσιν οἱ αἱρετικοὶ τὴν τετάρτην σύνοδον, λέγοντες, ὡς ἐδογμάτισεν, μηδενὶ ἐξεῖναι προφέρειν, ή συγγράφειν, ἢ συντιθέναι πίστιν ἑτέραν, ἡ φρονεῖν, παρ' ἣν ἐξέθετο αὐτή. Και τοι οὐ τοῦτο ἡ σύνοδος διωρίσατο, κἂν ἀναισχύντως οὗτοι καταψεύξωνται. ᾿Αλλὰ τὴν πίστιν, ἣν οἱ τρια κόσιοι δέκα καὶ ὀκτὼ Πατέρες ἐξέθεντο, τιμῶσά τε καὶ θεσπίζουσα, παρὰ ταύτην ἔφησε μηδενὶ ἐξεῖναι προφέρειν ἑτέραν πίστιν, ο καὶ τὰ ὑπόλοιπα. Δήλον δέ ἐστιν ἐξ αὐτῶν μάλιστα τῶν συνοδικῶν φωνών, ὧν καὶ μόνον ἀναγινωσκομένων, οὐδὲ μιᾶς ἄλλης δεῖσθαι κατασκευῆς, ἡ συστάσεως ἐπιδειχθεῖσα ἡ ἀλήθεια. Καὶ εὐχ ὥρισε μὲν τοῦτο, ἔπραξε δὲ ἄλ λως, ἀλλ' ὡς ὥρισεν, οὕτως πανταχοῦ καὶ διαπραττομένη λογίζεται. Καὶ γὰρ τοὺς τῇ εὐσεβεία προσ ιόντας οὐκ ἄλλο σύμβολον, ἀλλὰ τὸ τῶν τριακοσίων δέκα καὶ ὀκτὼ ἁγίων Πατέρων ἐκδιδάσκει καὶ πα ραδίδωσι. Γέλωτα δὲ μᾶλλον καθ' ἑαυτῶν ἢ δια6 λὴν τῆς συνόδου κατέχουσιν, ἐν οἷς φασιν αὐτὴν ὑπὸ πολλῶν διασύρεσθαι. Πόσαι γὰρ τῆς πρώτης και clκουμενικῆς ἁγίας συνόδου κατείπον σύνοδοι, καὶ τότε ἀρχιερέων οὖσαι πλήρωμα; Τὴν δὲ τῶν ἑκατὸν πεντήκοντα, οὐδ' εἰ γέγονε, τινὲς τῶν Αἰγυπτίων εἰδέναι ἠθέλησαν. 'Αλλ' ἐάσωμεν τὸ ἀλόγιστον. ο Καὶ πάλιν ὁ θεῖος Μάξιμος· «Πῶς οὖν τὴν οὕτω ταῦτα σεβασμίως ἅμα καὶ διαπρυσίως δρῶσάν τε καὶ διαγορεύουσαν ἁγίαν ἐν Χαλκηδόνι σύνοδον, ὡς διαπεμπομένην τὸν τῆς Νικαέων ὅμον παραστῆσαι, τί; ἂν ἐξισχύσειε πώποτε, κἂν πάντων ᾗ ποριμώτατος εἰς ἐξεύρεσιν τῶν διὰ ψεύδους τὰ μὴ ὄντα κατὰ τῆς ἀληθοῦς καὶ ὄντως πλαττομένων; Εἰ δὲ καὶ ὡς τοῦτον μὲν τηροῦσαν βεβαίως, ὡς δεύτερον δὲ τυχὸν ἐπεισάγουσαν δρον διαλοιδορείτε και μέμ φεσθε, τίς οὗτος καθέστηκεν ὁ ὑπ' αὐτῆς ἐπεισαγό μενος δεύτερος ὅρος; Η ομολογία, φησί, τῶν δύο φύσεων, καὶ ἐν δύο φύσεσι φωνῆς. Οὐ γὰρ ἔχει ταύτην ὁ τῆς Νικαίων όρος. Εἰσήχθη δὲ προδήλως ὑπὸ τῶν ἐν Χαλκηδόνι Πατέρων, οὐ πρότερον γνω ρισθεῖσα, ἡ ὀνομασθείσα παρά τινος. Ὅτι μὲν οὐδὲ τοῦτο δύνασθε, παραστῆσαι δῆλον. Πολλοῖς τε γὰρ τῶν πρὸ αὐτῆς ἁγίων Πατέρων ὡς εὐσεβὴς ἡ φωνὴ καὶ ἐκρίθη καὶ ἀνηγορεύθη, καὶ μαρτυρούσι τῶν ταύτην κηρυξάντων οἱ λόγοι, πάσης ὄντες ἡλιακῆς ἀκτῖνος φωτοειδέστατοι καὶ λαμπρότεροι. Καὶ ὑμεῖς ἢ ἀγνοεῖτε δι' ἀπαιδευσίαν, ἢ ἀγνοεῖν προσ ποιεῖσθε διὰ λοιδορίαν, καὶ τῶν εὐσεβων Πατέρων PATROL GR. CLX. contraria essent, omnino exponi vetuit. Paris vero atque inviolatis, quæ in ca sunt, servatis, quæ occasio postulat apponenda, sicut ipsamet addidit, hoc et rerum natura magistra docet, et Ecclesiæ usus videtur non rejecisse. Quare et Alexandri mondum œcumenica synodo coacta, delectos in ea sacerdotes divinus Cyrillus congregans, et fidem scriptam disponens, Nestorio misit. El sancti Ephraemii patriarchæ Antiocheni: ‹ Ecce iterum quartam synodum calumniantur hæretici, tanquam quæ docuerit, uon licere alicui proferre, aut scribere, aut compouere, aut teuere aliam Adem præter eam quam ea exposuit. Et tamen id synodus non decreverat, quamvis id hæretici impudentissime mentiantur. Sed eam fidem, quam trecenti octodecim Patres asseruerunt, summo in honore habens atque confirmaus, præter illam dixit, nemini licere aliam fidem proferre, › et quæ sequuntur. ‹ Ex his omnibus synodi vocibus, quæ dummodo lectæ fuerint nulla alia probatione aut demonstratione veritatem indigere, compertum est, nec aliud definisse, aliud vero ſccisse; sed ut decrevit, sic et ubique fecisse cognoscitur. Namque eos qui ad pietatem gradum faciunt, nullum aliud Symbolum, quam trecentorum octodecim Patrum docuit tradiditque, risum autem potius contra seipsos, quam synodi accusationem excitant, ubi dicunt eam a pluribus derideri. Quot enim primam et œcumenicam sanctam synodum synodi crimiuatæ sunt, tum etiam ipsæ præ:sulibus abundantes? Illain vero centum quinquaginta Patrum, an vel fuerit Ægyptii scire noluerunt. Sed missa faciamus eo. rumdem deliramenta. › Ad hæc divus Maximus: • Quanam igitur ratione, quæ hoc pacto similia pie claseque operatur et sancit sanctam Chalcedonensem synodum æque ac si Nicænanı definitionem repudiaret, poterit unquam quispiam probare, licet omnium ad res, quæ nusquam sunt, fingunturque adversus veritatem, etiam cum mendacio comminiscendas acerrimus sit. Quod si ut hæc quidem firmiter conservantem, et secundam forte definitionem introducentem maledictione et convicio excipitis, quæ hæc fueritabeadem secunda definitio introducta? Confessie, inquis, duarum naturarum, dictioque illa, in duabus naturis, quæ nullo modo Nicæna definitio continet, sed palam a Chalcedonensibus Patribus intrusa sunt, nullo modo antea cognita, vel a quoquam recensita. Quod vero neque id probare μolestis, manifestum est: a multis siquidem aute eam Patribus vox illa uti pia reputata est et publice depradicata, testesque sunt eoruin sermones, qui eam edixerunt, quovis solis radio clariores atque splendidiores. Vosque id aut propter inscitiam ignoratis, aut ignorare fingitis propter maledictionem, et piorum Patrum ac dogmatum vesanam criminationem. Quodsi nullum id quoque esset, cum tamen plurimum, ut dixi, sese offerat, quid impedit tøt Paires, imo Christianorum oir. mum cœtum, id namque proprie est orthodoxorum

GREGORII MAMMÆ CP. PATRIARCHÆ Patrum sanctissima synodus, sua auctoritate eam τε καὶ δογμάτων ἀνόητον ἔγκλησιν. Εἰ δὲ καὶ μη- δὲν ἦν ὁπότε πλείστον, ὡς ἔφην, καθέστηκεν, τί τὸ κωλύον ἁγίου; τοτούτους, μᾶλλον δὲ τὸν ἅπαντα Χριστιανισμόν, τοῦτο γὰρ κυρίως ἐστὶν ἡ τῶν ὀρθοδόξων Πατέρων ἁγιωτάτη σύνοδος, ἐξουσιαστικῶς ταύτην προέσθαι, καὶ νομοθετεῖν κατὰ τῆ; Εύτυχους συναιρέσεως; ι Καὶ μετὰ τινά φησι·. Τίνι λόγω καὶ πῶς τὴν ἐν Χαλκηδόνι ἁγίαν σύνοδον, καίτοι πατρικαῖς προδήλως ἀποχρησαμένην φωναίς, αἰ. τιᾶσθε, καὶ ὡς ἄλλον πίστεως ὅρον εἰσάγουσαν τῇ ε κἀκεῖσε. καὶ ἐγγράφως διπλοιδορεῖτε καὶ διασκε πτετε; Μὴ κατ' ὄψιν κρίνητε, διὰ τὸν εἰπόντα θεόν, ἀλλὰ τὴν δικαίαν κρίσιν κρίνατε. Τίς ἡ ἐπὶ τῆς αὐτῆς καὶ μιᾶς ὑποθέσεως τῶν ἐν Χαλκηδόνι Hzτέρων ἔγκλησις ἡμῶν, καὶ τίς ἡ τῶν προλαβόντων ἀνάρρησις; Εἰ γάρ ἐστι κατὰ τῆς ἐν Χαλκηδονέων ἄλλον αἰτιᾶσθαι πίστεως ὅρον διὰ τὰς ἐγκειμένας τῷ ὄρῳ τῆς Νικαίων φωνάς, τοῦτό γε πάντως έψεται λέγειν διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν καὶ κατὰ Κυρίλλου, καὶ τῶν ἑκατὸν πεντήκοντα. Εἰ δὲ κατ' αὐτῶν οὐκ ἔστι, πῶς κατ' ἐκείνης, συνεδεῖν οὐκ ἔχω. Παρι στἂν δὲ προτρέπομαι τὴν ὑμῶν ἐπὶ τοῖς ἀναποδείκτοῖς λύσσαν καὶ ἔνστασιν, είγε κἂν ἄρα οὕτως ίχανῶς αἰσχυνθέντες συσταλῆτε τῆς ἀπορίας τῆς τοσαύτης κατὰ τῆς ἀληθείας ψευδούς συστάσεως. Ἐπεὶ καὶ Γρηγόριος ὁ τῆς θεολογίας συνήγορος οὐδέν τι μᾶλλον ἐκφεύξεται τῆς ὑμῶν κατὰ τῆς Χαλκηδονέων ἐνοχῆς· πλεῖστον δὲ ὅσον ὑποπεσεῖται ταύτῃ παρὰ τὸν ἡμέτερον νόμον, προδιαρθρῶν τὸ έλλειπῶς εἰρημένον τῆς ἐν Νικαίᾳ περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος· διὰ τὸ μηδὲ κινεῖσθαι, φησί, τό την καῦτα τοῦτο τὸ ζήτημα, μετὰ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ τὸ ἅγιον Πνεῦμα γινώσκων, καὶ Κληδονίῳ γράφων οὕτω νοεῖν καὶ διδάσκειν. Αλλ' ἐοίκατέ μοι τῆς σαρᾶς ὄψεως οὐχ ἱκανούσης πρὸς ἡλιακῆς αίγλης ὰ ἀνευσιν καὶ μετάληψιν, τὴν αὐτὴν ὡς ἀμυδράν αἰτιωμένης, οὐ τὴν οἰκείαν ἀδράνειαν, ἐκμιμεῖσθαι τὸ πάθος. Αὐτοί τε καὶ νοσηλευόμενοι διὰ τὴν σύγ• χυσιν, καὶ τοὺς ταύτην ὡς ἀσεβῆ καὶ ἀνάρμοστον πρὸς τὴν ἐν Χριστῷ τῶν σωζομένων ἀλήθειαν φύσεων ἱκανῶς ἐξελέγχοντας, ὡς οὐ φωστῆρας και νου;, οὐδὲ τῆς ἀληθείας. ἐκφάντορας ἐκδιαδάλλον τες. Εἰ γὰρ ἔστι τἀληθῆ περὶ ἀληθείας εἰπεῖν, πάν τε; οἵ τε μετὰ τὴν Νικαέων θεόκριτοι Πατέρες, καὶ emittere, præscribereque adversus hæresim Eutychianam?» Et nonnullis interjectis, subdit: «Qua ratione el modo sanctam Chalcedonensem synodum aperte paleruas dictiones usurpanten, criminaniui, et æque ac si aliam fidei definitionem introduceret, locis in omnibus ore et scriptis convicio excipitis, et derisui habetis? Ne judicetis secundum faciem, Deus dixit, sed justum judicium judicate. Quæ in uno eudemque argumento Chalcedonensium Patrum vestra criminatio est, et eorum qui præiverunt, præconium? Si adversus Chalcedonenses est, quod illi scilicet aliam fidei definitionem, propter Nicænæ definitioni voces appositas, promulgaverint, hoc plane sequetur, camdem ob causam, et contra Cyrillum, et contra centum quinquaginta. Quod si contra eos non vel, quomodo – contra eam esse possit, non capio. Verumtamen vestram rabiem et contentionem in iis quæ demonstrari minime possunt, proponere moneor: si forte bac ratione, uti par est, erubescentes, missam faciatis hæsitationem, finemque imponatis tantæ adversus veritatem ipsam conspirationi. Quandoquidem et Gregorius theologiæ vindex vestram contra Chalcedonensem synodum) accusationem minus effugiet; imo, uti vos præscribitis, maxime illi erit obnoxius, ex trunca atque mutila Nicæna integram faciens ductrinam de Spiritu sancto: quod tum nondum mula erat hæc quæstio, cum Patre et Filio Spiritum sanctum agnoscens, hortansque Cledonium ut ita sentiret aliosque instrueret. Sed videmini mihi, cum visus ob sui imbecillitatem neque adversus solis splendorem intueri, neque illum decipere valeat, splendorem veluti imbecillum, non propriam visus debilitatem incusare: et cum vobis gravinate valetudinis non bene si propter confusionem, cam veluti impiam atque inconcinnam, si cum veritate duarum naturarum, quæ in Christo conservantur, abunde refellentes, æque aç si non sint communia lumiuaria, et veritatis interpretes criminamini. Quod si de veritate ipsa vera dicenda sunt, omnes post Nicænam synodum a Deo electi Paties, et omnis orthodoxorum et sanctorum bominum cœtus, non aliam fidei definitionem propriorum verborum additione induxerunt, ut vos nimium perperam obloquentes et plane insanicntes πᾶσα σύνοδος ὀρθοδόξων καὶ ἁγίων ἀνδρῶν οὐκ 12decernitis. Sed eam ipsam veluti primam et unicam a sanctis trecentis decem et octo Patribus sanciiam firmiter confirmarunt, dilucidantes eam, et enarratione sua apertius enucleamtes, propter cos qui illam et illius dogmata ad propriam impietatem constabiliendam detorquebant et perperam exponebant. Nec multo post, que ibidem de divinitate habebantur, violare conantes, Eunomium atque Macedonium centum quinquaginta Patres propriis vocibus et decretis non permiserunt; et alio modo œconomiæ arcanum dividere Nestorium contendentem beatus non permisit Cyrillus. Quemadmodum * Joan. VII. 24. ο λον πίστεως όρον διὰ τῆς ἐπεισαγωγῆς τῶν οἰκείων ῥημάτων παντελῶς ἐπεισήγαγον, ὡς ὑμεῖς ἀποφαί νεσθε, πλεῖστον παραληροῦντες καὶ τὸ ὅλον μαινό μενος, ἀλλ' αὐτὸν ὡς πρῶτον καὶ μόνον τῶν ἐκ τῶν ἁγίων τριακοσίων δέκα καὶ ὀκτὼ Πατέρων νομοθετηθέντα βεβαίως κύρωσαν, τρανοῦντες αὐτὸν, καὶ οἷον ἐπεξηγούμενοι καὶ ἐπεξεργαζόμενοι διά τοὺς ἐκεῖνον καὶ τὰ ἐκείνου δόγματα πρὸς τὴν οι κείαν κακῶς ἐκλαμβάνοντας καὶ παρεξηγουμένους δυσσέβειαν. Αὐτίκα γοῦν τὸν τῆς θεολογίας αὐτῷ κείμενον λόγον παραβλάψει βεβουλημένους Ευνόμιόν τε καὶ Μακεδόνιον οἱ ἑκατὸν πεντήκοντα

Πατέρες οὐ συνεχώρησαν διὰ τῶν οἰκείων φωνών et Εutychielem confundere tentantem venerandi - καὶ δογμάτων. Οὕτω δὲ καὶ τὸν τῆς οἰκονομίας tres Chalcedonenses impediverunt. Quare igitur una Νεστόριον διαιρείν μηχανώμενον ὁ μακάριος οὐκ cum illis synodis hanc quoque propter idem et εἴασε Κύριλλος· ὥσπερ οὖν καὶ Εὐτυχέα συγχεῖν par bonum non amplectimini? Aut hanc veluti reἐθελήσαντα διεκώλυσαν οἱ ἐν Χαλκηδόνι τίμιοι rum honestarum osores opprobrio excipientes, Πατέρες. Πῶς οὖν ὑπὲρ τοῦ ἀγαθοῦ σὺν ἐκείναις opprobrio item et illas excipitis, quod potissimu φημὶ ταῖς συνόδοις καὶ ταύτην οὐκ ἀποδέχεσθε, cùm opere præstetis, verbis id adversari fingitis, διὰ τὸ αὐτὸ καὶ ἴσον καλόν; Η ταύτην ὡς μισίκι- ut pietatis fictionibus illas adversus banc comλοι διαλοιδορούντες συνδιαλοιδορείτε κἀκείνας, δ mendantes atque extollentes, per hanc et illis labeδὴ μάλιστα ποιοῦντες τοῖς πράγμασιν, εὐλαβεῖσθε factatis, æquale illis propter æquale facinus crimen τοῖς βήμασιν, ἵν᾿ εὐσεβείας πλάσμασιν ἐκείνας appingalis. Quis itaque tantam vestri adversus pieδῆθεν κατὰ ταύτης σεμνύναντες, διὰ ταύτης κά tateni piosque viros arrogantiam sustinebit?, cl κείνας λυμήνησθε, τὸ ἴσον αὐταῖς διὰ τὴν ἴσην quæ sequuntur. πρᾶξιν ἐπιφέροντες Έγκλημα. Τίς οὖν ἡμῶν τὴν τοσαύτην Γούντων αυθάδειαν;» καὶ τὰ ἑξῆς. ὑπνίσει κατὰ τῆς εὐσεβείας καὶ τῶν εὐσε 17. Sanctam præterea et œcumenicam tertiam synodum divi Cyrilli verbis, contrariam abborrere, non orthodoxam, quam potius inculcat, et aliam proprie contrariam nuncupat; veram amplecti, et eam repudiantes, exsecrandos appellare, ab eadem ipsa synodo Epistola ad Acacium, hæc eadem iusinuante, audiamus. Ait namque in ea: ‹ Nos neque novam fidei expositionem ab ullo exegimus, neque ab aliis innovatam admisimus. Sufficit enim nobis a Deo inspirata Scriptura, sanctorumque Patrum prudentia, et ante omnia Symbo lum fidei ad omnia recta dogmata apte riteque concinnatum. Quia vero sanctissimi Orientales episcopi, cum Ephesi essent, a nobis dissentiebant, eaque de causa, quasi blasphemiarum Nestorii laqueis irretitos teneri, suspicio erat, ut co crimine, uti par erat, quam prudentissime se liberarent, inculpatæque fidei amatoribus per omnia satisface - rent, ac Nestorianæ impietatis se expertes esse ostenderent, apologiam composuerunt, et id quidem admodum prudenter, tantum abest, ut hoc istorum factum aliqua omuino nota aut reprehen - sione dignum videatur. Quid enim si ipse Nestorins eo tempore, quo a nobis omnibus illi proponebatur, ut sua ipse dogmata condemnaret veritatem - que amplecteretur, scriptam iis de rebus confessionem exhibuisset, quispiam dicturus erat, illum novum fidei Symbolum conscripsisse? Quid igitur temere conviciis insectantur sanctissimos Phæniciæ ιζ. Οτι δὲ ἡ ἁγία καὶ οἰκουμενική τρίτη σύν. οδος διὰ τοῦ θείου Κυρίλλου τὴν ἐναντίαν ἀποτρέ πει, ἀλλ' οὐ τὴν ὀρθόδοξον, ἀλλὰ καὶ μᾶλλον προτρέπει ταύτην, καὶ ἑτέραν κυρίως τὴν ἐναντίαν ἀποκαλεῖ· τῇ δὲ ἀληθεῖ καὶ προσίεται, καὶ βδελυροὺς ἀποκαλεῖ τοὺς ἀποσειομένους ταύτην, αὐτῆς τῆς ἁγίας συνόδου πρὸς 'Ακάκιον λεγούσης ἀκούσωμεν. Φησὶ γὰρ ἐν ταύτῃ· Οὐ πίστεως ἔκθεσιν ἐξῄτηντο παρ' ἡμῶν τινες, ἢ γοῦν καινοτομηθεῖσαν παρ' ἑτέρων κατεδεξάμεθα. 'Απόχρη γὰρ ἡμῖν ἡ θεόπνευστος Γραφή, καὶ τῶν ἁγίων Πατέρων ἡ νῆψις, καὶ τὸ πρὸ πᾶν ἐτιοῦν ἐχόντων ὀρθῶς ἐκτετορνευμένου τῆς πίστεως Σύμβολον. Ἐπεὶ δὲ ἦταν οἱ κατὰ τὴν ἀνατολὴν ὁσιώτατοι ἐπίσκοποι διχονοήσαντες πρὸς ἡμᾶς κατὰ τὴν Ἐφεσίων, καὶ γεγό- - νασί πω; ἐν ὑποψίᾳ τοῦ καὶ ἐναλῶναι βρόχοις τῶν τοῦ Νεστορίου δυσφημιών, ταύτῃ τοι καὶ μάλα ἐμφρόνως ἀπαλλάττοντες ἑαυτοὺς τῆς ἐπὶ τούτοις αἰτίας, καὶ τοὺς τῆς ἀμωμήτου πίστεως εραστάς πληροφορεῖν σπουδάζοντες,ὅτι τῆς ἐκείνου βελυρίας ἀμοιρεῖν ἐγνώκασι, πεποίηνται τὴν ἀπολογίαν. Καὶ τὸ χρῆμά ἐστι ψόγου τε παντὸς καὶ μώμου μακράν. "Αρα εἰ καὶ Νεστόριος κατ' ἐκεῖνο καιροῦ, καθ᾽ ἦν αὐτὸ προετείνετο παρά πάντων ἡμῶν, τὸ χρῆναι καταψηφίσασθαι τῶν ἑαυτοῦ δογμάτων, καὶ ἀνθελέσθαι τὴν ἀλήθειαν, ἔγγραφον ἐποιήσατο τὴν ἐπὶ τούτοις ὁμολογίαν· καὶ αὐτὸν ἂν τίς ἔφη πίσ στεως ἡμῖν καινοτομήσαι Σύμβολον; Τί τοίνυν διαλοιδοροῦντες μάτην Έκθεσιν Συμβόλου καὶ νῦν ονομάζοντε; τὴν σύνεσιν τῶν κατὰ τὴν Φοινίκην p episcopos, eorum consensum novum Symbolum θεοσεβεστάτων ἐπισκόπων, ἣν πεποίηται χρησίμως τε καὶ ἀναγκαίως, ἀπολογούμεναί τε καὶ θεραπεύ• αντες τοὺς οἰηθέντας, ὅτι ταῖς Νεστορίου κατακολουθοῦσι καινοφωνίαις; Η μὲν οὖν ἁγία σύνοδος καὶ οἰκουμενικὴ ἡ κατά γε τὴν τῶν Ἐφεσίων συνει λεγμένη προεπενόησεν ἀναγκαίως τοῦ μὴ δεῖν ταῖς Εκκλησίαις τοῦ Θεοῦ πίστεως ἔκθεσιν ἑτέραν εἰσκρίνεσθαι παρά γε τὴν οὖσαν, ἣν οἱ τρισμακάριοι Πατέρες ἐν ἁγίῳ Πνεύματι λαλοῦντες ὠρίσαντο. Οι γε μὴν ἅπαξ οὐκ εἰδότες τοῦ μὴ ὀρθῶς ἐλέσθαι φρονεῖν, μήτε μὴν τοῖς ἀποστολικοῖς τε καὶ εὐσ αγγελικοί; ἔπεσθαι δόγμασιν, ἄρα σιωπῶντες ἀπηλλάγησαν ἂν τῆς ἐπὶ τούτῳ διδασκαλίας; ἢ μᾶλλον ἀπολογούμενοι, καὶ τῆς ἐνούσης αὐτοῖς δόξη; τὴν appellantes, quem illi utiliter et necessario ediderunt, ut nimirum se purgarent, eosque demulcerent, qui ipsos Nestorianam vocum novitatem approbare sibi persuasum habebant? Sancta quippe et œecumenica synodus, quæ Ephesi couvenerat, necessario providit, non oportere aliam fidei expositionem in Ecclesias Dei inferre, præter eam, quæ jam exstabat, quam beatissimi Patres nostri sancto Spiritu locuti dehniverant. Illi tamen ab hac seinel, nescio quomodo, dissentire visi, et quod neque recte sentirent, neque apostolicis et evangelicis dogmatibus adharerent, in suspicionem adducti, numquid taciturnitate ab hac ignominiosa nota se liberassent, an plena potius satisfactione suæ-

GREGORII MAMME CP. PATRIARCILÆ que sententia declaratione? Αtqui divinus Chri- δύναμιν ἐμφανίζοντες: Καίτοι γέγραφεν ὁ θεαπ: σιος μαθητής • Ετοιμοι ἀεὶ πρὸς ἀπολογίαν παρ τὶ τῷ αἰτοῦντι ἡμᾶς λόγον περὶ τῆς ἐν ἡμῖν ἐλπίδος. Ο δὲ τοῦτο δρᾶν Αργμένος, καινουργών μὲν οὐδὲν, ἀλλ' οὐδὲ πίστεως ἔκθεσιν ὁρᾶται καινοτομῶν, ἐναργὴ δὲ μᾶλλον καθίστησι τοῖς ἐρεμένος αὐτὸν, ἦν καὶ αὐτὸς πίστιν ἔχει περὶ Θεοῦ. Ἐπι θόμην δὲ πρὸς τούτοις, ὅτι ταῖς τῶν θεοσεβούντων ἐπισκόπων ομοψυχίαις οὐ μετρίως ἐπιστυγνάζοντες τῆς ἀληθείας ἐχθροὶ ἄνω καὶ κάτω διακυκῶς: τὰ πάντα, καὶ τοῖς ἀνοσίοις αὐτῶν εὑρήμασι συμδῆναί φησι τῆς παρ' αὐτῶν γενομένης ὁμολογίας τὴν δύναμιν ἣν ἐπὶ τῇ ὀρθῇ πεποίηται πίπτει, καινοτομούντες, ὡς ἔφην, ἕως προσεπάγοντες τοῖς πάλαι διωρισμένοις τὸ σύμπαν οὐδὲν, επόμενοι δὲ μᾶλλον τοῖς τῶν ἁγίων Πατέρων ἀνεπιλήπτοι; δόγμασι, ο Τῆς ἁγίας οὖν τοῦτο μάλιστα προτρε πούσης συνόδου, πῶς φασί τινες, ὅτι ἀπὸ τῆς τρίτης συνόδου τὸ κώλυμα γέγονεν; Καὶ ὁ ἅγιος δὲ Γρηγόριος ὁ Θεολόγος πρὸς Κληδόνιον οὕτω γράφει· • Ημεῖς τῆς κατὰ Νίκαιαν πίστεως τῶν ἁγίων Πατέρων τῶν ἐκεῖσε συνελθόντων ἐπὶ καθαιρέσει τῆς ᾿Αρειανικῆς αἱρέσεως οὐδὲν οὔτε προετιμήσαμέν ποτε, οὔτε προτιμάν δυνάμεθα, ἀλλ' ἐκείνης ἐσμὲν τῆς πίστεως σὺν Θεῷ καὶ ἐσόμεθα, προσ διαρθροῦντες τὸ ἐλλειπῶς εἰρημένον περὶ τοῦ ἁγίου Πνεύματος.» Οπερ ὁ θαυμάσιος ἐξηγητής ὁ Ηλίας Κρήτης ἐν ταύτῃ φησὶ τῇ περικοπῇ· ι Τῷ μὲν γὰρ σώματι τῶν λέξεων παρελέλειπτο, τῇ δὲ ψυχή Ο λέγω δὴ τὰ τῶν νοημάτων εὐδαμῶς. Διὸ καὶ ὁ ἅγιος οὐ τὸ παραλελειμμένον, ἀλλὰ τὸ ἐλλειπώς εἰρημέν νον τοῦ σώματος λέξει διαρθρούν, ἤτοι ἐξακριβοῦν, καὶ διαμορφοῦν ἐπηγγείλατο. ο ᾿Αλλὰ καὶ οἱ έξικόσιοι τριάκοντα Πατέρες οἱ ἐν τῇ ἁγίᾳ καὶ οἰκου μενικῇ τετάρτῃ συνόδῳ ἐν τῷ πρὸς βασιλέα Προς φωνητικῷ οὕτω θεσπίζουσιν·. Εἰ δέ τις μέχρι του του στῆναι τοῖς πίστει συνηγορείν βουλομένοις προσ τάττει τὴν ἄδειαν, μάλιστα μὲν τοῖς αἱρετικοίς τοῦτο νομοθετείτω τὸ πρόσταγμα. Εκείνους παύση τῆς ἀδικίας, μὴ τοὺς ποιμένας τῆς ἀντιλήψεως. Πᾶς γὰρ νόμος τοῖς πονηροῖς ἀπαγορεύει την ἁμαρτίαν, οὐ τοὺς κριτὰς ἀπείργει τῆς ἐξουσίας. "Αλλως τε μανθανέτωσαν, ὡς καὶ νῦν ἔξεστιν, άμφισβητήσεως ἀναφθείσης ταῖς τῶν Πατέρων έρμη νείαις, τὴν ἡμετέραν ἐπισυνάπτειν ὁμολογίαν, ὡς οὐκ ἀπάδον τῆς ἐκείνων διανοίας ἐπιδεικνύμεθα φρόνημα ο 'Αλλ' αὕτη ἡ τῶν θείων καὶ μακαρίων Πατέρων ἀπόφασις οὐδεμίαν κατέλιπε πρόφασιν τοῖς ἐθέλουσι φίλονεικεῖν καὶ ἐρεθίζειν, ὡς αὐτεξ ήγητος οὖσα, καὶ μηδεμίαν ἀμφισβήτησιν καταλιποῦσα, καὶ ὅτι ὡς νόμος καὶ ἀπόφασις πρὸς τὸν βασιλέα ἀπεστάλη. Φησί γάρ, ο "Αλλως τε μανθα νέτωσαν, ὡς καὶ νῦν ἔξεστιν, ἀμφισβητήσεως ανα φυσίσης ταῖς τῶν Πατέρων ἑρμηνείαις, ἐπισυνάπ τειν τὴν ἡμετέραν όμολογίαν· ο καὶ τὰ ἑξῆς. 'Αλλά ταῦτα μὲν ἐς τοσοῦτον νύν, ὡς διατρανούντων άληθῶς, ὅτι οὐ παρείδομεν τους θείους όρους ποτέ. Οὐδὲ γὰρ ὅσιον, οὐδ᾽ εὐσεβές αὐτοῦ; παρορᾷν, ἀλλ' sti discipulus seriptum reliquit: Parati semper ad satisfactionem amni poscenti ros rationem de ea quæ in vobis est spe³. Qui ergo hoc vult facere, nihil utique navi molitur, nec fidei expositionem innovare deprehenditur, sed potius eam quam de Christo labet Gdem interrogantibus prospicuam reddit. Audivi præterea veritatis hostes piissima» rum episcoporum concordiam ægerrime ferre, et Tursum ac deorsum miscere omnia atque jactare, confessionis, quam illi de recta fide, nihil, ut dixi, innovantes, hoc est, nihil ad ea quæ olim constitata sunt, adjicientes, sed potius inculpatis sanctorum Patrum dogmatis adhærentes, ediderunt, sensum et vim cum impiis suis commentis congruere. › Cum id itaque approbet, et ut fat synodus adhortetur, quomodo nonnulli afirisant, a tertia synodo prohibitionem factam? Quin et sanctus Gregorius, cui a theologia momeu'est, ad Cledonium ita scribit: Nas leei Nicme edila a sanctis Patribus, qui eo convenerant, ad Arianam hæresim profligandam nibil unquam anteposuimus, nec anteponerc possuinus, sed illius fidei divina gratia, quod non integre de Spiritu sancto dictum est, integrum fæ cieuus, Quod adnurabilis interpres Elias Cretensis ita exponit: • Carpore siquidem dictionum omissum fuerat, at anima, quæ sententiæ sunl, nusquamn. Quapropter sanctus, uon omissum, sed non integre dictum corporis dictione integraus, absolvens scilicet et conformans, enuntiavit. › Sed et sexcenti triginta Patres in sancta et a'cumenica quarta synodo in allocutione ad imperatorem hunc in modum decernunt: • Si quis autem censet, hucusque consistendum illis esse, qui fidem pro facultate defendere cupiunt, maxime quidem hoc præceptum hæreticis promulgare debebit, illos ab impugnatione removens, non avertens a protection 1:e pastores. Omnis etenim lex improbis hominibus delicta prohibet, non potestatem judicibus adimit. Alias autem doceantur, nunc quoque licere, ut ambiguitate, exorta, Patrum interpretationibus nostram confessionem adjungere, tanquam qui in nullo discordem intelligentiæ corum deferimus sententiam. › Sed hoc sanctorum ac beatorum Palum decretum nullam iis qui contentiones ac dissidia amaut, tergiversandi ansam reliquit, Lauquam quod seipsum aperte interpretetur, et læsi- ¿tationes universas ac dubia tollat, et ad imperatorem veluti lex et statutum missumn sit. Ait, enim: ‹ A'ias autem doceantur, nunc quoque llcere, ul, ambiguitate exorta, Patrum interpretationibus nostram confessionem adjungere, › etc. Sed hæc in præsenti satis sint, ut plane id aperiatur, nos nunquam divinos terminos prætergressos fuisse. Neque enim justum est neque pium, illos negloetui habere, quos totis viribus amplecti servareque debemus; et fidem aliam, veluti contrariam non tantum excutere, sed rejicerc etiam et anathema1 1 Petr. 111, 15.

ὕση δύναμις αὐτοὺς ἀσπάζεσθαί τε καὶ φυλάττειν, ti subjicere, veram amplectentes, uti sanctus diviκαὶ τὴν ἑτέραν πίστιν ὡς ἐναντίαν οὐ μόνον ἀποσείεσθαι, ἀλλ' ἀποῤῥίπτειν καὶ τῷ ἀναθέματι πα ραπέμπειν, τὴν δὲ ἀληθῆ καὶ προσίεσθαι κατὰ τὸν ἱερὸν καὶ θεῖον Μάξιμον, καὶ τοὺς λοιποὺς ἁγίους, καὶ τοὺς ἐξακοσίους καὶ τριάκοντα Πατέρας τῆς ἁγίας καὶ οἰκουμενικῆς τετάρτης συνόδου, καὶ τὴν ἡμετέραν ἐπισυνάπτειν ὁμολογίαν, τὴν ἀληθῆ πίστιν, εἴπερ μάλιστα ταῖς τῶν ἁγίων ἐξακολουθοῦμέν γνώμαις καὶ ἀποφάσεσι, καὶ πάντα τὰ κοινῇ δεδογμένα φυλάττειν. Οὐ γὰρ ἔξεστιν ἑκάστῳ καινουργεῖν, μᾶλλον δὲ καινοτομεῖν. Εἰ δὲ ἐκ τῶν Πατέρων τῶν ἱερῶν καὶ διδασκάλων τῆς Ἐκκλη σίας εἰσὶ τὰ προστιθέμενα, καὶ τῇ κοινῇ κρίσει όρι ζονται, οὐδὲν τὸ κωλύον. Καὶ τοῦτο Βασίλειος ὁ θεῖος πρὸ τῆς δευτέρας συνόδου ωρίσατο, ὅτι «ΠΙ στιν ἡμεῖς παρ' άλλου γραφομένην ἡμῖν νεωτέραν οὐ παραδεχόμεθα. ο Καὶ ᾿Αθανάσιος δὲ ὁ πολύτλας περὶ τῆς ἐν Σαρδική συνόδου διασαφεί, ὡς θεσπί ζει αὕτη • ἀρκεῖσθαι τῇ ἐν Νικαία μόνη. ο 'Αλλὰ nusque Maximus, et reliqui sancti, et sexcenti et triginta Patres sanetæ et œcumenicæ quartæ synodi præcipiunt, et nostram confessionem adjungere; verain, inquam, Gdem, si sancterum monita decretaque sequi potissimum volumus, et omnia comminiter constituta conservare. Neque enim singulis licet, res novas designare et decernere. Quod si ex sanctis Patribus et Ecclesiæ doctoribus sunt quæ apponuntur, et communi judicio proposita comprobantur, nihil est quod ea prohibeat. Et hoc divinus Basilius ante secundam synodum statuit; Fidem nos neque recentiorem ab aliis conscri plam acceptamus. Et multa perpessus Allianasius de Sardicensi synodo tradit, illam decernere, ‹ Fidei Nicænæ acquiescere.» Imo secunda synodus confidenter superaddidit, renteque statuit quarta synodus, tertiam subsecula, si necessitas urgeat, nostram confessionem Patrum interpretationibus adjungendam esse. καὶ ἡ ἁγία δευτέρα σύνοδος θαρρούντως προσέθηκε, καὶ καλῶς ὡρίσατο ἡ ἁγία τετάρτη σύνοδος, καὶ μετὰ τὴν τρίτην οὖσα, ὡς χρείας γενομένης τὴν ἡμετέραν ἐπισυνάπτειν ὁμολογίαν ταῖς τῶν Πατέρων ἑρμηνείαις. 18. Neque nos simpliciter et absolute asserimus, Spiritumn ex Filio procedere, ne in Eunomii sententiam abeamus, neque ex Filio exsistentiam haberc. Esset enim principalis causa Filius, et non Pater, quemadmodum calamitas Ecclesiæ a Deo immissa Eunomius prætendebat, ut divlaus Basilius in illius refutationibus, oratione secunda Antirrhetica scriτη'. 'Αλλ' οὐδ᾽ ἐκ τοῦ Υἱοῦ λέγομεν ἁπλῶς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορεύεσθαι, καὶ ἀπολελυμένως, για μὴ τῇ δόξῃ τοῦ Εὐνομίου περιπέσωμεν, ἀλλ' οὐδὲ ἐξ Υἱοῦ τὴν ὕπαρξιν ἔχειν. Ην γὰρ ἂν ἀρχι κιν αἴτιον ὁ Υἱὸς, καὶ οὐχ ὁ Πατήρ, ὥσπερ ὁ θεήλατος Ευνόμιος ἔφασκε, καθὼς ὁ μέγας Βασίλειος ἐν τοῖς ἐκείνου ἐλέγχοις ἐν δευτέρῳ λόγῳ τῶν ᾿Αντιρ ῥήσεών φησιν·. Ἐκεῖνο δὲ τίνι τῶν ἁπάντων @ ἄδηλον, ὅτι οὐδεμία τοῦ Υἱοῦ ἐνέργεια ἀποτετμημένη ἐστὶ τοῦ Πατρός, οὐδὲ ἔστι τι ἐν τοῖς οὖσι τῷ Υἱῷ ὑπάρχον, ὅ τοῦ Πατρὸς ἠλλοτρίωται; Πάνο τα γάρ, φησί, τὰ ἐμὶ σὰ ἐστι, καὶ τὰ σὰ ἐμά. Πῶς οὖν τοῦ Πνεύματος τὴν αἰτίαν τῷ Μονογενεί προστίθησι μόνῳ, καὶ κατηγόρημα τῆς φύσεως αὐτοῦ τὴν τούτου λαμβάνει δημιουργίαν; ο Διό καὶ ὁ θεῖος Δαμασκηνός, • Ἐκ τοῦ Υἱοῦ, φησί, τὸ Πνεῦμα οὐ λέγομεν.» Δι' Υἱοῦ δὲ ὁμολογεῖ καὶ κηρύττει, καὶ ἐξ Υἱοῦ τὴν ὕπαρξιν ἀπαρνεῖται, δι' Υἱοῦ δὲ ταύτην οὐκ ἀπαρνεῖται. Εἰ δὲ καί τινες τῶν ἀνατολικῶν ἁγίων ὡσαύτως και οι πλείους τῶν Εσπερίων καὶ, ἐκ τοῦ Υἱοῦ, θεολογοῦσιν, οὐ διαφω νία τοῦτο, ἀλλὰ καὶ μᾶλλον συμφωνία. Ταυτόὸ γὰρ βούλεται τὸ ἐκ τοῦ Υἱοῦ τῷ διὰ τοῦ Υἱοῦ. Πρόδηλον manifestum erit, ubicunque per præpositio appoοὖν τοῖς ἐθέλουσι συνετῶς νοεῖν, ὡς ἔνθα ἂν τίθεται ἡ διὰ πρόθεσις παρηγουμένην ἔχει τὴν ἐκ πρόθεσιν. Ωσαύτως καὶ ὁ καὶ συμπλεκτικός σύν δεσμος προϋποκείμενον ἔχει τὴν ἐκ. Ο γοῦν λέγων, ἐκ τοῦ Υἱοῦ, ἀπολελυμένως οὐκ ἄλλως νοεῖ καὶ λέγει. Ὁ δὲ καὶ τὴν ἐκ προῦ ποτιθεὶς καὶ ἐπισυνάπτων διὰ τοῦ καὶ συνδέσμου, ήγουν ἐκ Πατρὶς καὶ Υἱοῦ, δείκνυσιν, ὅτι πηγὴ καὶ ἀρχὴ καὶ αἰτία ἐστὶν ὁ Πατὴρ τῆς ὕλης θεότητος. Ἔπειτα τὸ λέγειν καὶ φρονεῖν ἐξ Τιῦ τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον εἶναι, καὶ τὴν οἰκείαν ύπαρξιν ἔχειν, οὐκ ἀληθές. *Ην γὰρ ἂν καὶ ἐξ Υἱοῦ μόνου με μεσολαβοῦντος τοῦ Πατρὸς πρὸς τὴν τοῦ Πνεύματος πρόοδον. Οὐδὲ γὰρ ὁ Πατήρ μέσος ἀμ φοῖν τοῖν προσώποιν Υἱοῦ καὶ Πνεύματος. Ταύτῃ bit: c'Hlud vero cui notum non est mullam esse operationem Filii a Patre divisam, neque esse quidpiam in rebus, quod in Filio sit, et sit alienum a Patre. Omnia enim, alt, mea lua sunt, el fun mea. Quomodo itaque causam Spiritus soli Unigenito appiugit, et naturae illius accusationem hujus opifcium accipit?» Quare et divinus Damascenus, ‹ Ex Filio, ait, Spiritum non dicimus, › per Filium vero fatetur et prædicat, et ex Filio exsistentiam babere pernegat, non vero per Filium eam habere. Quod si ex Orientalibus sanctis quidam, multoque plures ex Occidentalibus, etiam ex Filio tradant, non est discors hæc sententia, sed potius concors. Hoc namque sibi vult ex Filio, quod per Filium. Quare iis qui prudenter res examinare voluerint, nitur, praeuntem habere ex; similiter et copulative conjunctioni ex præponi. Quare qui absolute inquit, ex Filio, non alio modo nec sentit, nec enuntiat. At qui ex præponit adnectitque per conjunctionein el, nempe ex Patre et Filio, ostendit, fontem, et príncipium, el causam totins divinitatis Patrem esse. Postmodum dicere ac tenere, ex Filio Spiritum sanctum esse et propriam exsistentiam habere, verum prorsus non est. Esset enim ex Filio solo, cum Pater in Spiritus processione medius non sit: neque enim Pater inter duas personas Filium et Spiritum medius est. Proptereaque non dicimus ex Filio Spiritum, neque procedere, neque quod sit, accipere, neque efundi, sed per Filium (satum

GREGORII MAMME CP. PATRIARCHLE ex Patre. Quod idem erit ac dicere, ex Patre simul τοι οὐκ ἐξ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμά φαμεν, οὔτ᾽ ἐκπο ac Filin, ut sacer divinusque Damascenus în decimq tertio capite scribit: «Et per Verbum productor omnia manifestantis Spiritns.› Inclytus item divinusque Maximus in interpretatione, quo sensu accipiendum sit dictum Zacharia: Et super ipsam parva lampas, et lucerna ', tradit: «Spiritus sanctus quemadmodum natura secundum essentian, est Dei et Patris, ita et Filii secundum essentiam est, tanquam qui ex Patre essentialiter per Filium genitum, modo, qui exprimi verbis non potest, procedens. › Et multa perpessus Athanasius ad Serapionem Epistola; cujus principium: ‹ Admiraberis fortasse: ›—‹ Non enim extra Verbum Spiritus est, sed in Verbo cum sit, in Deo per ipsum est. › Et paucis interjectis: • Spiritu exsistente in Verbo, clarum est, et in Deo csse per Verbuun Spiri. Lam. 19. Neque enim proprietas Patris est producere, nt et solus producat. Patris siquidem proprietas generare est; siquidem tres tantum proprietates credimus, ut sancti et inter eos divinorum arcanorum interpres Basilius, epistola ad fratrem, De essentia et hypostash tradit: «Pater vero qui super omnia est, peculiarem hypostasis suæ notionem solus habet, quod Pater est, et quod ex nulla omnino causa subsistit; atque isto iterum indicio et ipse proprie ac separatim agnoscitur.» Theolo gus Gregorius id idem multis suis orationibus asseverat, tum in funebri laudatione magni Basilii: ‹ Tria quidem proprietatibus, essentia unum colentes;» tum in sacra Lumina: «Dei vero cum dixero, uno lumine circumlustrati estis et tribus, tribus quidem secundum proprietates, hypostases scilicet;» tum in sanctum Athanasium: • Namque una essentia, et tribus hypostasibus a nobis pie intellectis, hoc enim essentiam deitatis, illud tres notat proprietates. Tum de dognate et episco porum compositione: • Adoramus itaque Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, proprietates quidem separantes, divinitatem unientes. › Demonstratum est itaque apertissime, tres nos credere proprietates. Aut enim producere, aut generare proprietas est; sed producere nullo modo proprietas est, gemerare igitur tantummodo Patris proprietas est. Hinc probe ab Ecclesiæ doctoribus Filium a solo Patre generari edocemur, Spiritum vero non ex solo, sed ex Patre per Filium. Proptereaque credimus Patrem generare et producere, et generanlem producere secundum diversum modum, non secundum aliam ipsius proprietatem: ideoque per Filium dicitur producere, et per Filium educere, ut Damascenus eodem capite tradit: Revelans secreti Deitatis virtus Patris ex Patre est per Fihum procedens, › ρεύεσθαι, καὶ τὸ εἶναι λαμβάνειν, οὔτε μὴν προχεῖσθαι, δι' Υἱοῦ δὲ μόνον ἐκ Πατρός. Ταυτὸν δὲ εἰπεῖν ἐκ Πατρός τε ἅμα καὶ Υἱοῦ, ὡς καὶ ὁ ἱερὸς καὶ θεῖος Δαμασκηνὸς ἐν τρισκαιδεκάτῳ κεφαλαίω φησί·. Καὶ διὰ λόγου προβολεὺς ἐκφαντορικού Πνεύματος. ο Καὶ ὁ κλεινὸς καὶ θεῖος Μάξιμος ἐν εἶ; ἑρμηνεύει, τί δῆτα βούλεται τῷ προφήτῃ Ζαχαρία, Καὶ ἐπ' αὐτῇ λαμπάδιον καὶ οἱ λύχνοι, φησί, • Τὸ ἅγιον Πνεῦμα ὥσπερ φύσει κατ' ουσίαν ὑπάρχον τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρός, οὕτω καὶ τοῦ Υἱοῦ κατ' ουσίαν ἐστὶν, ὡς ἐκ τοῦ Πατρὸς οὐσιωδῶς δι' Υἱοῦ γεννηθέντος ἀφράστως ἐκπορευόμενον. ο Καὶ ὁ πολύτλας δὲ ᾿Αθανάσιος ἐν τῇ πρὸς Σεραπίωνα, ἧς ἡ ἀρχή, «Ίσως θαυμάσεις· — Οὐ γὰρ ἐκτός ἐστι τοῦ Λόγο τὸ Πνεῦμα, ἀλλ' ἐν τῷ λόγῳ ὄν, ἐν τῷ Θεῷ δ: αὐτοῦ ἐστι.» Καὶ μετ' ὀλίγα· «Τοῦ δὲ Πνεύματος ὄντος ἐν τῷ λόγῳ, δῆλον ἂν εἴη, ὡς καὶ ἐν τῷ θεῷ ἦν διὰ τοῦ Λόγου τὸ Πνεῦμα.» ιθ'. Οὐ γὰρ ἰδιότης τοῦ Πατρὸς τὸ προβάλλειν, ἵνα καὶ μόνος προβάλλῃ. Η γὰρ ιδιότης τοῦ Πατρὸς τὸ γεννᾶν ἐστιν, εἴπερ τρείς ιδιότητας πιο στεύομεν καὶ μόνον κατὰ τοὺς ἁγίους, καὶ κατὰ τὸν Θεοφάντορα Βασίλειον· ἐν τῇ πρὸς τὸν ἴδιον ἀδελφὸν, Περὶ οὐσίας καὶ ὑποστάσεως φησίν· ο Ο δὲ ἐπὶ πάντων ἐξαίρετον γνώρισμα τῆς ἑαυτοῦ ὑποστά σεως τὸ Πατὴρ εἶναι, καὶ ἐκ μηδεμιᾶς αἰτίας υπου στῆναι μόνον ἔχει· καὶ διὰ τούτου τοῦ σημείου καὶ αὐτὸς ἰδιαζόντως ἐπιγινώσκεται· καὶ τὸν ἐν θεολογία Γρηγόριον ἐν πολλοῖς τῶν αὐτοῦ λόγων τοῦτο θεολογοῦντα· λέγων ἐν μὲν τῷ τοῦ μεγάλου Βασιλείου επιταφίῳ· «Τρία μὲν ταῖς ἰδιότησιν, Εν δὲ τῇ οὐσίᾳ σέβοντες· ἡ ἐν δὲ εἰς τὰ Φῶτα· 4 Θεοῦ δὲ ὅταν εἴπω, ἐνὶ φωτὶ περιηστράφθητε καὶ τρισί· τρισὶ μὲν κατὰ τὰς ἰδιότητας, ήγουν ὑποστάσεις· καὶ ἐν τῷ εἰς τὸν ἅγιον ᾿Αθανάσιον. Τῆς γὰρ μιᾶς οὐσίας, καὶ τῶν τριῶν ὑποστάσεων νοουμένων μὲν ὑφ' ἡμῶν εὐσεβῶς τὸ μὲν γὰρ τὴν οὐσίαν δηλοί τῆς θεότητος, τὸ δὲ τὰς τρεῖς ἰδιότητας.» Καὶ ἐν τῷ περὶ δόγματος καὶ καταστάσεως ἐπισκόπων • Προσκυνοῦμεν οὖν Πατέρα καὶ Υἱὸν καὶ ἅγιον Πνεῦμα, τὰς μὲν ιδιότητας χωρίζοντες, ἐνοῦντες δὲ την θεότητα.» Δέδεικται οὖν περιφανῶς, ὡς τρεῖς ιδιότητας πιστεύομεν. Η γοῦν τὸ προβάλλειν ἐστὶν ιδιότης, ἢ τὸ γενναν. ᾿Αλλὰ μὴν τὸ προβάλλειν οὐκ ἔστιν ἰδιότης, τὸ γεννᾶν ἄρα καὶ μόνον ἐστὶ τοῦ Πατρὸς ἰδιότης. Καλώς καὶ παρὰ τῶν τῆς Ἐκκλη σίας θεολόγων ἐκ μένου τοῦ Πατρὸς τὸν Υἱὸν γεννᾶσθαι θεολογοῦσι, τὸ δὲ Πνεῦμα οὐκ ἐκ μόνου, ἀλλ' ἐκ τοῦ Πατρὸς δι' Υἱοῦ. Διὰ τοῦτο καὶ πιστεύομεν ὡς ὁ Πατήρ γεννᾷ καὶ προβάλλει, καὶ γεννῶν προβάλλει κατὰ διάφορον τρόπον, οὐ κατ' ἄλλην ιδιότητα αὐτοῦ. Διὰ τοῦτο καὶ διὰ τοῦ Υἱοῦ λέγεται προβάλλειν, καὶ δι' Υἱοῦ ἐκπορεύειν, ὡς καὶ ὁ Δαμασκηνὸς ἐν τῷ αὐτῷ κεφαλαίω φησίν ο Η ἐκφαντορικὴ τοῦ κρυφίου τῆς θεότητος δύναμις τοῦ Πατρὸς ἐκ Πατρός ἐστι δι' Υἱοῦ ἐκπορευομένη. 1 Zachar. iv, 2.

κ'. Φανερὰν οὖν ἐστιν ἅπασι Χριστιανοῖς τοῖς λόγου μετέχουσι, ὡς προεπινοεῖται ἡ τοῦ Υἱοῦ γέννησις τῆς προόδου τοῦ ἁγίου Πνεύματος, οὐ τῇ ἀϊδιότητε, τῇ γὰρ ἀϊδιότητι ἅμα εἰσὶν ὁ Πατήρ καὶ ὁ Υἱός, καὶ τὸ ἅγιον Πνεῦμα, ἀλλ᾿ ὥσπερ προεπι νοεῖται ὁ Πατὴρ τοῦ Υἱοῦ, οὕτω καὶ ὁ Υἱὸς τοῦ ἁγίου Πνεύματος, καθώς τοῦτο πολλοὶ τῶν ἁγίων καὶ ὁ Νυσσαέων ἱερὸς Γρηγόριος ἐπιβεβαιοί λέγων· • Ὥς γὰρ συνάπτεται τῷ Πατρὶ ὁ Υἱὸς, καὶ τὸ ἐξ αὐτοῦ εἶναι ἔχων, οὐχ ὑστερίζει κατὰ τὴν ὕπαρξιν, · οὕτω πάλιν καὶ τοῦ Μονογενοῦς ἔχεται τὸ Πνεῦμα 20. Plaum itaque est Christianis omnibus quibus usos rationis inest, præintelligi Filii generationem processioni Spiritus sancti, non æternitate, cum ateruitate una simul sit Pater, et Filius, et Spiritus sanctus; sed quemadmodum præintelligitur Pater Filio, ita et Filius Spiritui sancto, veluti sancti plerique Patres, et inter eos præci - puus sanctus Gregorius Nyssaensium episcopus constabilit dicens: • Quemadmodum enim conjungitur Patri Filius, et ex eo habens, quod sit, secundum exsistentiam, tamen non est posterior, ita rursus et Unigenito adhæret Spiritus sanetus intellectu tantum secundum causæ rationem præintellecto Spiritus hypostasi. Temporis autem extensiones et intervalla in vita, quæ ante sæcula est, τὸ ἅγιον ἐπιγνοίᾳ μόνῃ κατὰ τὸν τῆς αἰτίας λόγον προθεωρουμένου τῆς τοῦ Πνεύματος ὑποστάσεως. Αἱ δὲ χρονικαὶ παρατάσεις ἐπὶ τῆς προαιωνίου ζωῆς χώραν οὐκ ἔχουσιν, ὥστε τοῦ λόγου τῆς αἰτίας ὑπεξηρημένου, ἐν μηδενὶ τὴν ἁγίαν Τριάδα πρὸς locum non habent, adeo ut ratione cause allata in nullo sancta Trias inter sese discordet. › Et Basilius Magnus ad Canonicas epistola hoc idem expressius asserit: • Si Deo subsistit superior Spiritus, nequaquam potest ex Deo esse. Quod si ex Deo est, antiquior esse Deo, qui potest esse, ex quo est? Imo nec prior quidem Unigenito, cum inter Fillum sit et Patrem nullum medium. › Et magnus Cyrillus, epistola ad Nestorium: • Quod ex eo est, et proprium ipsius, s appellat. Et saneta prima synodus per Leontium: «Invenitur Spiritus sanctus procedere quidem ex Patre, proprius vero esse Filii, et ex eo enianaus. Ea igitur ratione, qua dicitur proprius Patris, est et proprius Filii, Jo nnes Damascenus, capite octavo, cujus principium, • Credimus ergo, › ‹ Et solum Spiritum sanctum procedentem ex essentia Patris non genitum, sed procedentem. › Hoc quoque maximus Athanasius insinuat: c Ex essentia Patris Spiritus sanctus. Nec non et divinus Cyrillus: Ex essentia Filii.» Capite tricesimo quarto Thesaurorum inquit: «Non in propria voluntate, aut alieno a voluntate ejus consilio, in quo, et ex quo est, confitentes, sel veluti ex essentia ejus emanans. › Item; ‹ Ex essentia Filii Spiritus, et quasi qualitas quædam, ut ita dicamus, est, dominantis omnium Dei. Id si est, Deus igitur est, et non generatus, nec factus, quemadmodum improbe opinantibus videbatur. > Et rursus: e in Evangeliis Salvator de se ips ἑαυτὴν ἀσυμφώνως ἔχειν.» Καὶ ὁ μέγας Βασίλειος ἐν τῇ πρὸς τὰς Κανονικές τρανότερον τοῦτο πατ ρίστησι. Φησί γάρ·. Εἰ ἀνωτέρω τοῦ Θεοῦ τὸ Πνεῦμα, οὐκ ἐκ τοῦ Θεοῦ· εἰ δὲ ἐκ τοῦ Θεοῦ, πῶς πρεσβύτερόν ἐστι τοῦ ἐξ οὗ ἐστιν; Αλλ' οὐδὲ τοῦ Μονογενούς πρότερον· οὐδὲ γὰρ μέσον Υἱοῦ καὶ Πατρός.» Καὶ ἐν τῇ πρὸς Νεστόριον Κύριλλος δ μέγας τὸ ι ἐξ αὐτοῦ καὶ ἴδιον αὐτοῦ ν φησι· καὶ ἡ ἁγία δὲ πρώτη σύνοδος διὰ Λεοντίου·. Εὔρηται τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορευόμενον μὲν ἐκ τοῦ Πατρός, ἴδιον δὲ τοῦ Υἱοῦ, καὶ ἐξ αὐτοῦ ἀναβλύζον. ο Καθὼς οὖν λέγεται ἴδιον τοῦ Πατρός, οὕτω λέγεται καὶ ἴδιον τοῦ Υἱοῦ· καὶ ὥσπερ λέγεται ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς, οὕτω λέγεται καὶ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ. Καὶ ὁ μὲν θεῖος Ἰωάννης ὁ Δαμασκηνός ἐν κεφαλαίῳ ὀγδής, οὗ ἡ ἀρχή, «Πιστεύομεν τοι γαροῦν· καὶ μόνον τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον ἐκπορευτὸν ἐκ τῆς οὐσίας, τοῦ Πατρός, οὐ γεννώμενον, ἀλλ' ἐκπορευόμενον. Τοῦτο καὶ ὁ πάμμεγας Αθανάσιος λέγει·· Ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον.» Αλλὰ καὶ ὁ θεσπέσιος Κύριλλος ἐκ τῆς ουσίας τοῦ Υἱοῦ ἐν κεφαλαίῳ τριακοστῷ τετάρτῳ τῶν θησαυρῶν λέγει·. Οὐκ ἐν ἰδίᾳ τινὶ θελήσει, οὐδὲ μὴν ἀλλοτρία βουλήσει, ἐν ᾧ καὶ ἐξ οὗ ἐστὶν ὁμολογοῦντες, ἀλλ' ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ προϊόν.» Ετι οὖν, «Εκ τῆς οὐσίας τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα, ποιότης τις, ἵν' οὕτως εἴπωμεν, ὑπάρχον τοῦ κυ ρεύοντας ἀπάντων Θεοῦ. Εἰ δὲ τοῦτο, Θεὸς ἄρα, καὶ οὐ γεννητών, ἢ κτιστον, ώσπερ τοῖς κακοδόξοις dicit: Ego sum Veritas. Et beatus Joannes ostenἐδόκει.» Καὶ πάλιν, ο Ἐν τοῖς Εὐαγγελίοι; ὁ Σω τὴρ που φησι περὶ ἑαυτοῦ· 'Εγώ εἰμι ἡ ἀλήθεια. Ο δέ γε μακάριος Ἰωάννη; Εκ τε τῆς οὐσίας τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ τὸ Πνεῦμα δεικνύων, ἐν μὲν τοῖς Εὐαγγελίοις φησί· Τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας.» Εκ τῆς οὐσίας οὖν Πατρὸς καὶ Υἱοῦ παρὰ τῶν διδασκάλων ὁμολογεῖται· καὶ οὐ λέγομεν διακεκριμένην τὴν θείαν οὐσίαν ἐκ τῶν θείων προσώπων, ἀλλὰ πᾶν θεῖον πρόσωπον ὅλην τὴν οὐσίαν ἐν ἑαυτῷ ἔχειν. Όταν οὖν λέγωμεν οὐσίαν μετὰ τοῦ ἀναφορικοῦ ὀνόματος, τὸ κοινὸν μετὰ τοῦ ἰδιάζοντος λέγομεν, ὡς τῷ ἱερῷ Δαμασκηνῷ δοκεῖ, καὶ τοῖς λοιποῖς ἁγίοις, καὶ τῷ θείῳ Μαξίμῳ. Μετά Ανομοίου γάρ οὗτος διαλεγόμενός φησι, τοῦ Ἀνομείου λέγοντος, dens Spiritum ex essentia Patris et Filii esse in Evangelils Spiritum veritatis appellat. › Ex essen - tia itaque Patris et Filii a doctoribus asseritur; neque nos divinam essentiam a divinis personis disjungi, sed divinam quamque personam universam essentiam in semetipsa continere dicimus. Cum itaque dicimus essentiam cum nomine relativo, commune cum proprio dicimus, ut sancto plaeet Damasceno et sanctis aliis, tum præterea sancto Maximo. Hic enim cum Anomœo edisserens, cum ille dixisset, ο Aliud essentia, et aliud hypostasis; • Aliud, dixit sanctus, et aliul, wou uti res. › Sed Pater Spiritum producit, non ab alio accipiens; ipse enim est sola causa et prin

·GREG. MAMMÆ CP. PATR. AD IMP. TRAPEZUNT. 2'8 cipium. Neque enim causa alia præintelligitur, «"Αλλο ουσία καὶ ἄλλο ὑπόστασις, ο ο "Αλλο, έφησεν • neque principium; at Filius non a seipso Spiritum ὁ ἅγιος, εἶπον καὶ ἄλλο, οὐχ ὡς πράγμα.» ᾿Αλλ' 4 halet, sed a Patre, sicuti divus Cyrillus in inter- μὲν Πατὴρ ἔχει τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον προβάλλων, οὐ pretationem illius: Et ipse rogabo Patrem, et alium παρ' ἄλλου λαβών· αὐτὸς γάρ ἐστι καὶ μόνος αἴ:ι;, Paracletum, ait: ‹ Dei enim et Patris naturalium καὶ μόνη ἀρχὴ· οὐ γὰρ ἔχει προεπινοούμενον απο bonorum Filius particeps cum sit, label Spiritum τιον, οὐδὲ προεπινοουμένην ἀρχὴν· ὁ δὲ Υἱὸς οὐ secundum illum eumdem modum, secundum quem παρ' ἑαυτοῦ τὸ Πνεῦμα ἔχει, ἀλλ᾽ ἐκ τοῦ Πατρὸς, intelligitur Pater liabere. • Tum moduın expri- καθώς καὶ ὁ θεσπέσιος Κύριλλος ἐν τῇ ἑρμηνεία mens exemplo ab homine desumpto quam aptissimo τῇ εἰς τὸ, Κἀγὼ ἐρωτήσω τὸν Πατέρα, καὶ ἄλλον rei, de qua sermo est, atque indicio subdit: • Sel Παράκλητον, φησί· «Τῶν γὰρ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρίς quemadmodum unusquisque nostrum spiritum φυσικῶν ἀγαθῶν οὐσιωδῶς ὑπάρχων ὁ Υἱός ποινι proprium in semetipso continet, et ex intimis præ- νός, ἔχει τὸ Πνεῦμα κατὰ τοῦτον τὸν τρόπον καθ' cordiis ad exteriora emittit. Propter id enim et ὅνπερ ἂν νοοῦτο καὶ ὁ Πατήρ. ο Εἶτα καὶ τὴν τρό corporee illum Christus insufflavit, ostendens, πον ἐκφαίνων διά τε παραδείγματος ἀνθρωπίνου quemadmodum ex ore hominis egreditur spiritus και σημείου οἰκειοτάτου τῷ πράγματι, φησί,· corporee, pari modo ex divina essentia, ut Deum • Αλλ' ώσπερ ἡμῶν ἕκαστος τὸ ἴδιον ἐν ἑαυτῷ decet, effunditur, qui ex ips: est.» Jam enin πνεῦμα συνέχει, καὶ ἐκ τῶν ἐνδοτάτων σπλάγχνων salis patenter et modum tradidit, quo Spiritum εἰς τὸ ἔξω προχέει. Διὰ γάρ τοι τοῦτο καὶ σωματι Filius babet: non alio scilicet, quam quo illum κῶ; αὐτὸ ἐνεφύσησεν ὁ Χριστός, δεικνύς, ὅτι και Pater habet. Sed hic quidem non a seipso, sed a θάπερ ἐκ τοῦ στόματος τοῦ ἀνθρωπείου προε: σι Patre, Pater autem non ab alio, sed a seipso. His τὸ πνεῦμα σωματικῶς, οὕτω καὶ ἐκ τῆς θείας οὔτ conformia sanctus quoque Augustinus dicit secun- σίας θεοπρεπώς προχεῖται τὸ ἐξ αὐτῆς. ο "Ηδη γάρ do de Trinitate libro, capite octavo (est libri σαφῶς καὶ τὸν τρόπον ἀπέδωκε, καθ᾽ ἂν τὸ Πνεῦ sv cap. 20): «Nec possumus dicere, quod Spiritus μα έχει ο Υιός, οὐκ ἄλλον δηλονότι η καθ' ἂν ἔχει sanctus et a Filio non procedat. Neque enim fru- τοῦτο ὁ Πατήρ. Αλλ' ὁ μὲν οὐκ ἀφ' ἑαυτοῦ, ἀλλ' stra idem Spiritus et Patris et Filii Spiritus dici- ἐκ τοῦ Πατρός· ὁ δὲ Πατὴρ οὐ παρ᾽ ἄλλου, ἀλλ tur. Nec video, quod aliud significare voluerit, cum ἀφ' ἑαυτοῦ. Συνῳδὲ τούτῳ καὶ ὁ θεῖος Αὐγουστῖνος suflans in faciem discipulorum ait: Accipite Spi- φθέγγεται ἐν τῷ περὶ Τριάδος βιβλίῳ δευτέρῳ ἐν ritum sanctum. Neque enim eflatus ille corporeus κεφαλαίῳ ὀγδόῳ, φάσκων·. Οὐ μέντοι δυνάμεθα cum sensu corporaliter tangendi procedens ex cor- λέγειν, ὅτι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον οὐχὶ καὶ ἐκ τοῦ pore substantia Spiritus sancti fuit; sed demonstra- Υἱοῦ ἐκπορεύεται. Οὐδὲ γὰρ μάτην αὐτὸ τὸ Πνεῦ. ¡io per congruam significatíonem, non tantum a μα Πατρὸς καὶ Υἱοῦ λέγεται. Ούτε μην συνορώμεν Patre, sed et a Filio procedere Spiritum sanctum. › τί ποτε ἕτερον σημάνει εβούλετο, ἡνίκα εμφυσήσεις εἰς τὸ πρόσωπον τῶν μαθητῶν, εἶπε· Λάβετε Πνεῦμα ἅγιον. Οὐδὲ γὰρ τὸ σωματικὸν ἐκεῖνο ἐμφύσημα συναισθήσει τοῦ σωματικῶς θιγγάνειν προϊὸν ἐκ τοῦ στόματος ἡ οὐσία τοῦ ἁγίου Πνεύματ τος ἦν, ἀλλ᾽ ἔνδειξις διὰ καταλλήλου δηλώσεως, μή μόνον ἐκ τοῦ Πατρὸς, ἀλλὰ καὶ ἐκ τοῦ Υἱοῦ ἐπο πορεύεσθαι τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον. 21. Et sic nos, orationem facile ac prompte digerentes, ad finem pervenimus, debitum persolventes, ut antea præfati sumus, a nobis hisce propositis demonstrantes, nostrorum sermonum Patres auctores habere: et hac ratione nos in nostro paterno digmate perseverare, sicuti ea, quæ diximus, palam faciunt: et nihil novi in sanctam Christi Ecclesiam præ his quæ a sanctis nostris Patribus, non doctoribus et theologis constituta sunt introduxisse. Quod si ea majestati tuæ satis non sunt, sed ea pluribus quoque demonstrationibus confirmari desideras, dummodo, quod scandalum injicit, innotescat, similibus sanctorum testimoniis explicabimus. Non enim possumus omnia, quae adferuntur in boc argumento, unico tantum colloquio expedire propter satietatem, quæ auribus adversatur, licet quam maxime digna sit admiratione, gratiisque abundet. Conservet Dominus majestatein tuam ad multos annos cum sanitate integra et incorrupta, acceptis Numini precibus sanctorum, qui ista tradiderunt ad ingentem nostram lætitiam et võluplatem. κα'. Ταῦτα μὲν οὖν ὡς ἐν προχείρῳ τὸν λόγον βουλόμενοι ποιῆσαι, ἤδη καὶ πεποιήκαμεν ἀφο σιοῦντες τὸ χρέος, ὡς καὶ φθάσαντες Ενημε», δεικνύντες διὰ τῶν εἰρημένων, ὡς τοὺς Πατέρας ήγε μόνας τῶν ἡμετέρων λόγων ἔχομεν, καὶ οὕτως ἐν τῷ ἡμετέρῳ τῷ πατρίῳ ἐμμένομεν δόγματι, ὡς διασαφοῦσι μάλα τρανῶς τὰ εἰρημένα. Καὶ οὐδὲν καινὸν εἰσήξαμεν εἰς τὴν τοῦ Χριστοῦ ἁγίαν Εχε κλησίαν παρὰ τὰ δεδογμένα τοῖς ἁγίοις ἡμῶν Πα τράσι καὶ διδασκάλεις καὶ θεολόγοις. Εἰ δὲ οὐκ ἀρκεῖται ἡ σὴ βασιλεία ἐν τούτοις, ἀλλὰ καὶ πλείο σιν ἀποδείξεσι βούλει, εἰ μόνον γνῶμεν τὸ σκαyδαλίζον, δι' ὁμοίων μαρτυριῶν ἁγίων καὶ ταῦτα διασαφήσομεν. Οὐδὲ γὰρ δυνάμεθα πάνθ' ὅσα λέγουσιν ἐν ταύτῃ τῇ ὑποθέσει εἰπεῖν ἐν μιᾷ ὁμιλία διὰ τὸν κόρον, ὃς πολέμιος ὑπάρχει ταῖς ἀκοπῖς. κἂν πάνω ἀξιοθαύμαστος καὶ χάριτος γέμων. Δια φυλάξοι δὲ τὴν σὴν βασιλείαν ὁ Κύριος ἐν πολυετεί ζωῇ σὺν ὑγεία σταθηρᾷ εὐπροσδέκτοις εὐχαῖς τῶν ταῦτα θεολογησάντων ἁγίων εἰς πολλὴν εὐφροσύ την ἡμῶν.