PG 160Georgius Gemistus Pletho
Writings of Plethon
Printed pages · scan text
vision-corrected · Migne scan
Diplomatic text · vision-corrected transcription of the Migne scan (complete), over scholarios OCR (cleaned, language-split) — PG column chips mark the printed columns.

Oration IOratio I

col. 821–822page 1 of 99
PG 160:821ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΓΕΜΙΣΤΟΥ ΤΟΥ ΠΛΗΘΩΝΟΣ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΒΑΣΙΛΕΑ ΕΜΑΝΟΥΗΛΟΝ ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΕΝ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΩ ΠΡΑΓΜΑΤΩΝ ΛΟΓΟΣ Α'. α'. θειότατε αὐτοκράτωρ, ὁ μὲν πρὸς Ἰταλῶν τοὺς ἐν Πελοποννήσῳ δυναστεύοντα; τοῖς πάντα κρατίστοις υἱέσι πολεμηθείς πόλεμος καλῶς καὶ μετὰ πολλοῦ μάλιστα τοῦ περιόντος κατατέθειται τῶν πλείστων τε καὶ ἐπικαιροτάτων· τῆς ἐκείνων ἐπικρατείας, διὰ μακροῦ τοῦ χρόνου τὰ ἡμέτερα ἐπανατεσωσμένων, αὐτῶν τε ἐκείνων καὶ ὑπὲρ τῶν λοιπῶν παντάπασιν ἡμῖν εἰξάντων, καὶ ἐς ἅπαντα ἔψεσθαι ὁμολογησάντων. Ἐκ δή τούτων ὑμῖν μὲν δόξα καὶ κλέος οὕτω κρατύνουσί τε καὶ ἐπαύξουσι τὴν ἀρχὴν, τῷ δὲ κοινῷ ἀσφάλειά τε ὁμοῦ καὶ ὠφέ λεια, καὶ ἐς τὸ μέλλον μειζόνων ἀφορμα! πραγμά των, εἰ Θεὸς διδοίη. Ἐμοὶ δὲ ἐπέρχεται νῦν εἰπεῖν καὶ ὑποθέσθαι, ἃ ἐκ πλείονος σκοποῦντι δόξαν παρ μίστησιν, ὡς γενόμενα μὲν ἂν, μέγα ἂν τοῖς τῇδε πράγμασι λυσιτελήσεις· μὴ γενόμενα δ᾽ ἂν, οὐ μια κὸν ἂν πρὸς τὴν τοῦ παντὸς ἐλλείπει σωτηρίαν. β'. Πρῶτον μὲν δὴ ὑπὲρ αὐτῆς τῆς χώρας, ὡς περὶ πλείστου ποιητέα ὑμῖν ἐστι, βραχέ ἅττα μοι εἰρήσεται· οὐχ ὅτι μὴ καὶ αὐτοὺς ὑμᾶς περὶ τὴν ταύτης επιμέλειαν εσπουδακότας ὁρῶ· ἀλλ᾿ αὐτοῦ γέ τοι τοῦ λόγου ἕνεκα, ὡς διὰ τῶν δεόντων δὴ χω μοίη. Εσμὲν γὰρ οὖν, ὧν ἡγεῖσθέ τε καὶ βασιλεύετε, Έλληνες τὸ γένος, ὡς ἥ τε φωνὴ καὶ ἡ πάτριος παι δεία μαρτυρεί. "Ελλησι δὲ οὐκ ἔστιν εὑρεῖν εἴ τις ἄλλη οἰκειοτέρα χώρα, οὐδὲ μᾶλλον προσήκουσα, ή Ο μέν... δυναστεύοντας κ. τ. λ. Κι
col. 823–824page 2 of 99
PG 160:823Πελοπόννησός τε, καὶ ὅση δή ταύτῃ τῆς Εὐρώπης ἑτέρων τὸ αὐτὸ ἔστιν ὅτε πεπονθότες· ἀλλ' Ἕλληνες νονται κατέχοντες, οὔτε ταύτην ἐκλιπόντες. προσεχής, τῶν τε αὖ νήσων αἱ ἐπικείμεναι. Ταύτην γὰρ δὴ φαίνονται τὴν χώραν Ελληνες ἀεὶ οἰκοῦντες οἱ αὐτοὶ ἐξότου περ ἄνθρωποι διαμνημονεύουσιν, οὐδένων άλλων προενῳκηκότων οὐδὲ ἐπήλυδες κατασχόντες, ἄλλους τε ἐκβαλόντες, καὶ αὐτοὶ ὑφ' τήνδε τὴν χώραν τοὐναντίον αὐτοί γε ἀεὶ φαί γ'. Συμπάτης δὲ ταύτης τῆς χώρας αὐτὴ Πελοπόννησος ὁμολογεῖται τὰ πρῶτά τε καὶ γνωριμώτατα ἐνεγκοῦσα τῶν Ἑλλήνων γένη, καὶ ἀπὸ ταύτης ὁρμώμενοι τὰ μέγιστά τε καὶ ἐνδοξότατα Έλληνες ἔργα ἀπεδείξαντο Καὶ μὲν δὴ καὶ τῆς μεγάλης ταυτησί Πόλεως τῆς πρὸς Βοσπόρῳ, ήπερ νῦν ὑμῖν βασίλειόν ἐστι, τήνδε τὴν χώραν εἴη ἂν λογε ζομένοις οἷον μητέρα τε οὖσαν καὶ ἀφορμήν τινα εἰπεῖν· τοῦτο μὲν ἐπειδὴ Βυζάντιον οι προενψκη Ταύτην... οἰκοῦντες, κ. τ. λ. 'Απεδείξαντο. κότες, Ελληνές τε καὶ Δωριείς (Δωρ:εῖς δὲ Πελοποννήσιοι περιφανῶς)· τοῦτο δ' ἐπειδὴ καὶ οἱ μετά ταῦτα τὴν λαμπράν ταύτην ἀπὸ τῆς ἐν Ἰταλία Ρώ μης ἀποικίαν στειλάμενοι, καὶ Βυζάντιον οὕτω καὶ καὶ μεγάλῃ ἐπηνξηκότες τῇ προσθήκη. Πελοποννησίων οὐκ ἀλλότριοι, είγε Αίνειᾶσι μὲν Σαβίνος ἐπὶ τοῖς ἴσοις καὶ ὁμοίοις συνῳκισμένοι Ῥώμην εντυ χεστάτην πόλεων κατῴκησαν· Σαβίνοι δὲ ἐκ Πελο ποννήσου τε, καὶ Λακεδαιμόνιοι δ'. Τούτων τε οὖν ἔνεκα οὐ περὶ σμικροῦ ποιητές ἡ χώρα οὔθ' ὑμῖν τοῖ; βασιλεῦσιν, οὔτε τοῖς ὑπτο κόοις ἡμῖν, είγε τῶν οἰκείων τε καὶ μάλιστα προς ηκόντων, μάλιστα καὶ ἐπιμελητέον, ἥδε δ' ἡμῖν οικειοτάτη ἀπασῶν. Ἀλλὰ καὶ ἀρετῇ ὡς οὐδὲ μιᾶς ἂν λείποιτο τῶν ὑπὸ τὸν ἥλιον, ὅσα μὲν εἰς ὡρῶν συμμετρίαν, καὶ καρπῶν φοράν, καὶ ὅλως τῶν πρὸς τὸν βίον χρησίμων τείνοντα ἔστιν εἰπεῖν, ἐάτω ἔν γε τῷ παρόντι· ἀλλ᾽ εἰς ἀσφάλειαν τίνος οὐκ ἂν εἴη κρείττων χώρας; νήσός τε οὖσα τηλικαύτη ὁμοῦ καὶ ἤπειρος ἡ αὐτὴ καὶ παρέχουσα τοῖς ἐνοικοῦσι, κατά τρόπον χρωμένοις ταῖς ὑπαρχούσαις ἀφορμαΐς, ἀπ' ἐλαχίστης μὲν τῆς παρασκευῆς, εἴ τις ἐπίοι, ἀμύνεσθαι, ὑπάρχειν δὲ καὶ ἐπεξιέναι, ὅταν ἐθέλωσιν, ὥστε καὶ ἄλλης οὐκ ὀλίγης ἂν ῥᾳδίως πρὸς τῇδε κρατεῖν. Καὶ παρῆκα ὁρῶν ἐρυμνότητα διά πάσης διηκόντων, καὶ δίκην ἀκροπόλεων ανεστηκ των πανταχή ὥστε, κἂν τῶν πεδίων κρατῆσαι πολεμίους συμβῇ ποτε, τῆς γε συμπάσης χώρα; ἥττους εἶναι. ε'. Ὥστε μὴ οἰκειότητος μόνον, ἀλλὰ καὶ ἀρετῆς Τῆς μεγάλης ταυτησί Πόλεως, κ. τ. λ. Λακεδαιμόνιοι, κ. τ. λ. Πανταχή, κ τ. λ. πολιν συμπάτης Ελλάδας
col. 825–826page 3 of 99
PG 160:825ἕνεκα ἐπιμελητέον εἶναι τῆς χώρας· εἴ γε περὶ τῶν κτημάτων τὰ ἀμείνω μᾶλλόν τι καὶ σπουδαστέον. Επιμελητέον μὲν δὴ καὶ παντὶ μὲν ὁτιοῦν τῶν εἰς Έλληνας τελούντων, μάλιστα δ' ὑμῖν τοῖς βασιλε σιν, ὅσπερ καὶ ἡ τῶν ὅλων ἐπιμέλεια ὑμῖν πρὸ ἁπάντων ἐγκεχείρισται· ὑμῖν δὲ καὶ πάντων μάλι στα τῶν πώποτε γεγονότων βασιλέων. Κεκρατηκό των γὰρ Ιταλῶν τῆσδε τῆς χώρας, καὶ ἐπὶ πολύν τινα χρόνον συμπάσης δυναστευόντων, οὐδένες ἄλλοι ἢ οἱ ἐκ τῆς ὑμετέρας οἰκίας βασιλεῖς ταύτην φα! νονται ἀνειληφότες καὶ αὐτὸς δ', ὦ βασιλεῦ, πρὸς πολλαῖς τε ἄλλαις καὶ καλαῖς ταῖς εὐεργεσίαις, καὶ τὸ μέγα τοῦτο ἔργον καὶ λαμπρὸν ἔναγχος ταύ της προσβάλου, τὴν τοῦ Ἰσθμοῦ δὴ ταύτην διατεί χισιν ἤπερ ἂν αὐτὴ δόξειε μεγίστη τε καὶ κρα τίστη ἔσεσθαί τε καὶ νῦν εἶναι προς σωτηρίας ἀφορμήν. Ωστ' ἂν ὑμῖν προσήκοι ταῖς τῶν προτέρων εὐεργεσιῶν ἐπιβολαῖς καὶ τὰς μετὰ ταῦτα ἐπο μένας ἀποδιδόναι, ἵν' ἅμα μὲν τοῖς καλοῖς ἀεὶ φαίνοισθε προστιθέντες, ἅμα δ' ὑμῖν καὶ τὰ ὑπηργμένα ἀγαθὰ ἐκ τῆς τῶν ἐς ὕστερον ἐνδελεχείας ὡς μάλιστα σώζοιτο. Γ'. Οἶμαι δ' οὐδὲ τῇ μεγάλῃ ταύτῃ Πέλει φα ον ἄν τι φέρειν πρὸς ἀσφάλειαν τε ὁμοῦ καὶ ὠρέ λειαν καὶ τήνδε την χώραν πράττουσαν καλῶς· περὶ ὧν λέγειν κατὰ μέρο; ἔν γε τῷ παρόντι περιττόν. ἔμοιγε δοκεῖ. Ως μὲν οὖν πλείστης ήδε ἡ χώρα αξία τῆς σπουδῆς, ἱκανῶς ἔμοιγ' οὖν ὡς διὰ βραχυτάτων δοκεῖ ἀποδεδεῖχθαι. "Ην δέ φημι ταῖς ἤδη ὑμῖν γε γενημέναις εὐεργεσίαις δεῖν προσθεῖναι ἐπιμέλειαν, καὶ ἃ μάλιστα ἐπανορθωτέα τῶν τῇδε πραγμάτων, καὶ ὡς γενόμενα ἂν μάλιστα λυσιτελήσειεν, ήδη ἐρῶ· ἐκεῖνα πρότερον ὑπειπὼν καὶ καταλέξας, & μάλιστα μὴ καλῶς ἔχοντα ἐπιδεῖν ἔστι τοῖς τῇδε πράγμασιν. ζ'. Εστι τοίνυν πρῶτον ἰδεῖν τῇδε Πελοποννησίων τὸν πολὺν λεών γεωργοῦντάς τε ἢ καὶ νέμοντας ἀνίους, καὶ ἀπὸ τούτων τάς τε πρὸς τὸν βίον ἀφορο μὰς σφίσιν αὐτοῖς ποριζομένους· εἰσφέροντάς τε τῷ κοινῷ, καὶ στρατευομένους τοὺς αὐτούς· εἰσφέροντας τε κατὰ σμικρὰ μὲν, συχνὰ δὲ, καὶ ὑπὸ συχνῶν εἰσπραττόμενα· καὶ νομίσματι τῶν πλείω στων εισπράξεων, οὐ χρήμασι γιγνομένων. Επειδ' ἂν οὖν εἰ: στρατείαν οὕτως ἔχοντες παραγγελθῶσιν, ὀλίγοι τε ἐξίασιν ἐκ πολλῶν, τῶν τε ἐξιόντων άοπλοι οἱ πλεῖστοι ἔρχονται, καταστάντες ἐπὶ στρατοπέδου, οι πάνυ του ἐθέλουσι παραμένειν, τῶν ἔργων σφᾶς οἴκοι καλούντων, ἀφ᾽ ὧν καὶ οἴκοι καὶ ἐπὶ στρατοπέδου δεήσει δαπαναν, καὶ πρός γε ἔτι εἰσ φέρειν. Μὴ παραμενούσης δὲ στρατιάς, ἢ καὶ ἀόπλου, σμικρότατον τὸ ὄφελος. η. Ταῦτα δὲ ὡς μὲν οὕτως ἔχει, καὶ ὡς σφαλερώτατα ἐστιν οὕτως ἔχοντα, ἕξεις μὲν καὶ τῷ ἐθέ 'Ανειληφότες. Διατείχισιν. Πέλει. (εισπράξεων υπάρξεων) Εισφέροντας... αὐτοὺς κ. τ. λ.
col. 827–828page 4 of 99
PG 160:827λοντι ἐκ τῶν καθεστηκότων πραγμάτων λογίζεσθαι ἀλλὰ δὴ καὶ ἐπ' αὐτῆς τῆς χρείας καὶ τοῦ παρα πεπτωκότος τοῦδε ἤδη πολέμου, μάλιστα δὴ οὕτως ἔχοντα ἐλήλεγκται Ολως δὲ πῶς ἂν καὶ εἴη στρατεύεσθαί τε τὸν αὐτὸν, καὶ αὐτόν τε ἅμα τρέ φειν καὶ ἑτέρους; Καὶ γὰρ οὖν οὐδὲ ἀε! λαφυραγωγεῖν τὴν στρατιάν, ὥστ' ἂν καὶ εἶναί τινα ἀπὸ τούτου τοῖς στρατευομένοις ὠφέλειαν, ἀλλ᾽ οἶκοβε» τὰ πολλὰ ἂ αγκαῖον δαπαναν, ὧν ἂν τι μέλλοι καὶ ὄφελος τῷ κοινῷ ἔσεσθαι. Ἀπὸ δὴ τοιαύτης τῆς παρασκευῆς οὔτ᾽ Ἰσθμός οἷός τε ἱκανῶς φρουρεῖσθαι, οὔτ᾽ ἂν ποτέ τις κίνδυνος ἐπικρεμασθῇ, θα μ ῥεῖν ὑπάρξει ὑπὲρ τοῦ σωθήσεσθαι. Πρὶν οὖν ἐν τοιούτῳ τινὶ καταστῆναι ἔτι ὄντας ἐν τῷ ἀσφαλεῖ, έπανορθωτές τε ἃ φαύλως δοκεῖ ἔχειν καὶ σφαλερῶς, καὶ παρασκευαστέον ἐκ τῶν δυνατών, ὥστ' ἂν ποτέ τι καὶ συμβῇ, ἔχειν ὡς βιστα διενεγκεῖν. Χαλεπῶς γὰρ ἐπ' αὐτοῦ τοῦ δεινοῦ καὶ τῶν κινδύνων ὁτιοῦν ἔστιν ἐπανορθοῦσθαι τῶν φαύλως ἐχόντων. Καλ... ἐλήλεγκται, κ. τ. λ. Σωθήσεσθαι. θ'. ἂν μὲν οὖν ἐφ' ἑκάστης εστίας ἔνιοι εἰσηγοῦνται εἰσφοράν, ὥστ᾽ ἂν ξενοτροφεῖν ὑπὲρ τῆς τοῦ Ισθμού φρουράς, καὶ μέγα τι καὶ σεμνήν οἴονται έπινενοηκέναι, ὡς μόνον ἂν ἐπερκέσον τοῖς πρέγο μασι, λογιζόμενοι ὅσον ἀργυρολογήσουσι κυρωθείσης ἂν τῆς εἰσφορᾶς, γέλως ἔμοιγε δοκεί, εἰ διαφθείραντες τοὺς ἡμετέρους πολίτας, μισθούμενοι υπ ξένων καὶ ἀλλοτρίων ἀνθρώπων οιόμεθα σωθήσεσθαι Πῶς δ᾽ οὐ τούτους διαφθείρειν ἐστὶν, ὅταν τοῦ μὲν φρουρεῖν ἀφίωμεν, τοσαῦτα δὲ ἀργυ ρολογῶμεν; Εἰ γὰρ αἱ νῦν εἰσφοραὶ διαφθείρουσι, καὶ ἐφθόρασί γε ἤδη οἱ πολλοὶ, τί τότε καὶ γένους ἄν, ἄν τι καὶ προστεθῇ; ι. Έπειτα ἄν τις κίνδυνος ἐπίῃ. οἱ μὲν μισθωτοί ἐκεῖνοι δηλονότι οὐκ ἔτι που ἔσονται ἱκανοὶ ἀμύπιν καταφευξόμεθα δὲ ἐπὶ τοὺς ἡμετέρους τούτους στρα τιώτας, τοῖς δὲ διεφθαρμένοις καὶ ἀόπλοις καὶ ἀδυ νάτοις ᾗ ἂν τάττωντας παραμένειν, οὐχ ἔξομεν ὅτῳ χρησόμεθα. "Η τε τοῦ θείου ἡγεμόνος πρὸς τῷ Ἰσθμῷ διηνεκής σὺν τοῖς λογάσιν οίκησις σμικρόν ἄν που ἀμύνοι, μή τινος παρούση; πλήθει ἀξιομάχου στρατιάς Τὰ γὰρ τοιαῦτά μοι δοκεῖ ὄμειόν τι ἔχειν τοῖς ὑπὸ ἀκρατείας μὲν νοσοῦσιν, ἔπειτα διαίτης μὲν οὐκ ἐθέλουσι πονηρᾶς ἐκβῆναι· ὑπὸ δέ τινων φαρμάκων ἢ καὶ περιάπτων ἐάν τις συμ βουλεύσῃ αἰεὶ ἂν οἰομένοις σωθήσεσθαι. Καὶ δὴ καὶ ἐπὶ τῶν τῇδε πραγμάτων μὴ οἰώμεθα ὑπό τινων τοιούτων ἔσεσθαί τι όφελος, μὴ μεγάλης τινὸς καὶ ἐξιολόγου μεταβολῆς τοῖς όλοις γινομένης, καὶ πάνω των εκείνων ὧνπερ εἶπον ἐπανορθώσεως τυχόντων ια΄. Πρῶτον μὲν οὖν ἐκεῖνό φημι δεῖν Ἐπανορθωτέον εἶναι, τὸ μὴ τοὺς αὐτοὺς εἶναι τοὺς στρατευομένους τε καὶ ἅμα εἰσφέροντας, ἀλλὰ δεχῆ πρώτον διελεῖν πάντας Πελοποννησίους· χωρὶς μὲν τοὺς στρατευομένους, χωρὶς δὲ τοὺς εἰσοίσοντας· πρὸς ὁπότερον ἂν ἔχαστοι μᾶλλον δοκῶσι πεφυκέναι. Κα! Στρατιάς. Εκβῆναι.
col. 829–830page 5 of 99
PG 160:829τοῖς μὲν στρατευομένοις πρὸς τὸ πάσης εἰσφοράς & ἀφεῖσθαι μηκέτι μέντοι οὕτω κατά σμικρά μὲν, συχνὰ δὲ, μηδ' ὑπὸ πολλῶν εἰσπραττόμενα, μηδὲ νομίσματι εἰσφέρειν. Χαλεπώταται γὰρ οὕτως αἱ εἰσπράξεις ἅμα ἀμφοῖν καὶ τοῖς εἰσφέρουσι καὶ τοῖς εἰσπράττουσι καθίστανται· ἀλλὰ μίαν μὲν τῷ εἴδει τὴν εἰσφοράν, καὶ ταύτην χρήμασιν εἰσφέρειν, ἑνός τέ τινος εἰσπράττοντος παρ' ἑκάστου· τοιαύτην δὲ καὶ τηλικαύτην, οἵαν τὴν αὐτὴν τό τε δίκαιον ἅμα ἕξειν, καὶ τοῖς πράγμασιν επαρκέσειν, αὐτοῖς τα τοῖς εἰσοίσουσιν ὡς κουφοτάτην ἂν ἔσεσθαι φέρειν. ιβ. Τί; ἂν οὖν εἰσφορὰ τοῦ ἅπαντα ταῦθ' ἅμα δύνασθαι ὡς ἐγγυτάτω εἴη, ἐγὼ δήπου δηλώσω. Τους γιγνομένους τῶν ἔργων εκάστων καρπούς τρισί φημι προσήκειν κατὰ τὸ δίκαιον ἑνὶ μὲν αὐτῷ τῷ τῶν ἔργων ἐργάτῃ, δευτέρῳ δὲ τῷ τὰ τέλη συνεκπορίζοντι τοῖς ἔργοις, καὶ τρίτῳ τῷ τὴν ἀσφά λειαν τοῖς ὅλοις παρασκευάζοντι. Εργάται μὲν δὴ ἀροτῆρες, σκαπτήρες, νομεῖς· τέλη δὲ τούτων τοῖς ἔργοις βόες, ἀμπελῶνες, βοσκήματα, εἴ τέ τι ἄλλο τῶν τοιουτοτρόπων· οἱ δὲ δὴ τὴν ἀσφάλειαν παρασκευάζοντες τοῖς ὅλοις, οἱ στρατευόμενοι, καὶ προκινδυνεύοντες τῶν ὅλων, οἵ τε ἄρχοντές τε καὶ ἐπιστατοῦντες ἄλλοι ἄλλοις τῶν κοινῶν, καὶ σώζοντες ἕκαστα καὶ μείζω καὶ ἐλάττω, βασιλεύς τε αυ ρυφαῖος ἅπασιν ἐπιστατῶν καὶ πάντα κατευθύνων τα καὶ σώζων. Ο τι γὰρ ἂν τούτων ἀπῇ, οὐδὲν τῶν λοιπῶν ὄφελο;· ἀλλὰ τούς τε έργασομένους δεί πρῶτον ὑπάρχειν, τέλη τε ἄντα στῶν τοῖς ἔργοις παρ ρεῖναι, καὶ ἅμα τοὺς φυλάξοντας, εἰ μέλλοι τι όφελος. ἔσεσθαι. εγ'. Διὰ ταῦτα τοίνυν καὶ τριχή φημι δεῖν νενε μῆσθα: τοὺς γιγνομένους ἑκάστοις τῶν ἔργων καρ που:, εἴτε σἶτος εἶεν, εἴτε οἶνος, εἴτε ἔλαιον, είτε βαμβάκινα, ἔτι τε βοσκημάτων τόκοι, γάλα, ἔριον, είτε τι άλλο παραπλήσιον· λογιζομένων τῶν καρπῶν ἀροτῆραι μεν μετὰ τὴν τῶν σπερμάτων εξαίρεσιν, νομεῦσι δὲ μετὰ τὴν τῶν ἀρχαίων ἀποκατάστασιν· καὶ μίαν μὲν αὐτῷ τῷ ἐργάτῃ γεγενήσθαι μοίραν, δεν τέραν τε τοῖς τέλεσι, την τρίτην δὲ αὖ τῷ δημοσίῳ. Τὸν μὲν οὖν οἰκείοις ἐργαζόμενον τέλεσιν, ἔχοντα τὰς δύο μοίρας, τὴν τρίτην τῷ δημοσίῳ ἀποφέρειν τὸν δ᾽ αὖ παρὰ τῶν ἐπὶ τῇ δημοσία τεταγμένων ἐκλαμβάνοντα τὰ τέλη, αὐτὸν ἐπὶ τῇ τρίτῃ ἐργάζε σ'α:, ἢ εἴ πως ἂν ἄλλως κοινῇ συμβαίνοντες τούτου τοῦ δικαίου μὴ πολύ τον απολείποιντο· τὸν δὲ και τοῖς ἐργαζόμενον τοῖς τέλεσιν ἐπὶ τῇ ἡμισείᾳ ἐργά ζεσθαι. Αλλο δὲ μηδ' ὁτιοῦν τελεῖν τούτων μηδένα, ὅ τι δὴ ἄξιον λόγου. Τοὺς δὲ ταύτην εἰσοίσοντας την εἰσφορὰν καλέσεις κελεύσειε) μὲν ἄν τις οὕτως. Είλωτας διὰ τὸ ἀφειμένους τῆς στρατείας ἐπὶ τὸ εἰσφέρειν τετάχθαι νομίζειν δὲ χρῆναι κοινούς, τούτους τροφέας, καὶ μηδὲν πλέον μήτε εἰσπράττειν παρὰ ταύτην την εισφοράν, μηδ᾽ ὑπὲρ ἑνὸς, μήτε ἀγγάρις ἐξεῖναι χρῆσθαι μηδενί, ἀλλ' ὡς μάλιστα περιέπειν οὐδ᾽ ὁτιοῦν ἀδικησομένους. Αφεῖσθαι. Είλωτας.
col. 831–832page 6 of 99
PG 160:831ιδ. Τούτων δ' οὕτω διατεταγμένων, τῶν περιο τιωτῶν ἑκάστῳ πεζῷ μὲν ἕνα φημὶ δεῖν γ' έννε μεῖσθαι τῶν Εἰλώτων, ἱππεῖ δὲ δύο· ὥσθ' έκαστον τῶν στρατιωτῶν καρπούμενον μὲν τὰ αὑτοῦ ὅτα εργαζομένῳ μὴ ἐμποδὼν ἔσοιτο τῷ στρατεύεσθαι, καρπούμενον δὲ τὴν τοῦ Είλωτος μοίραν, εἴτε ιδίοις. εἴτε κοινοίς, είθ' οὕτως ἂν κοινῇ συμβαίνωσι τοῖς τέλεσιν εργαζομένου, ἔχειν μετά τε όπλων στρατεύεσθαι, καὶ παραμένειν ὅπη τάτταιντο. Οὗ μὲν οὖν ἔστιν εἰς στρατιώτας τε καὶ Είλωτας τοὺς σύμπαντας διελεῖν, διὰ τὸ μὴ πάντας ἐπιτηδείους δοκεῖν είναι στρατεύεσθαι, ταύτην νείμαι· οὗ δ᾽ ἂν οἱ πλεῖ στοι επιτήδειοι δοκεῖον στρατεύεσθαι, τούτους μέν αὖ κατὰ συζυγίας διελεῖν, ἔπειτα ἀναγκάζειν τους ὁμόζυγας κοινοῖς τὰ πολλὰ τοῖς τέλεσιν ἐργάζεσθαι καὶ παρὰ μέρο: ἑκάτερον τὸν μὲν ἐργάζεσθαι τῷ κοινῷ ἀμφοῖν, τὸν δὲ ἕτερον στρατεύεσθαι Τοις δ' ἄρχουσί τε καὶ τῶν στρατιωτῶν λογάσιν, ὑμέτε μον μὲν ἂν εἴη ὁπόσους ἂν ἐθέλοιτε νέμειν ἑκάστῳ τῶν Εἰλώτων, ἐμὸν δ᾽ ἂν εἴη γνώμη εισενεγκεῖν. Κατὰ τρεῖς τῶν ἐκάστων νενεμημένων Ελλώτων, ένα ἀναγκάζειν παρέχεσθαι ιππέα, θεράποντα μὲν αὐτῷ, στρατιώτην δ᾽ ἅμα ἐσόμενον τῷ κοινῷ, τρεφόμενον δ' οὕτως, ὅπως ἂν κοινῇ οὗτοι ἔκαστοι συμβαίνωσιν Εξαιρεῖσθαι δὲ καὶ τῷ θείῳ ἡγεμόνι εἰς τὸν οἶχον ὅσους ἂν δόξεις τούτων τῶν Εἰλώτων αποχρήσειν Καὶ μὲν δὴ καὶ τῶν ἱερέων τοῖς ἐπὶ τῆς μείζονος ἱερωσύνης, ἅτε δὴ τῷ κοινῷ ἱερωμένοις, ἀποχρῆναι νεἶμαι καὶ τούτοις τῶν Εἰλώτων κατὰ μέσου ἀνδρὸς λογάδος κλήρον, οἷς μὴ ἀνάγκη εἴη τις μήτε εἰς γυναῖκας μήτε ἐς παῖδας διὰ τὴν μοναυλίαν δαπανᾷν. ε'. Τοῖς δὲ φιλοσοφεῖν μὲν φάσκουσι τούτοις, ἐπὶ δὲ τούτῳ τῷ προσχήματι τὰ πολλὰ τῶν δημοσίων καρποῦσθαι ἀξιοῦσι τούτοις δ' αὖ νέμειν μὲν τῶν κοινῶν μηδὲν, ἀλλὰ τὰ μὲν αὐτῶν ἐν ἀτελή καρποῦσθαι, καὶ μήτ' αὐτοὺς εἰσφέρειν, μήτ' ἀπο φέρεσθαι μηδὲν τῶν κοινῶν, ὅσιόν τε εἶναί φημι, καὶ τῷ σχήματι τούτῳ προσήκον· τὸ δὲ καὶ τὰ κοινὰ τούτοις ἀξιοῦν καρποῦσθαι ουδαμή ούτε προσήκει, οὔθ᾽ ὅσιον εἶναι οὔτ᾽ αὐτοῖς τοῖς λαμβάνουσιν, οὔτε τοῖς νέμουσι. Φέρειν μὲν γὰρ καὶ νῦν τοὺς φέροντας τούτους & φέρουσι μισθὸν τοῖς κοινοῖς φύλαξη των πόνων, ὧν ὑπὲρ ἀσφαλείας πονοῦσι κοινῆς· τοὺς δὲ φιλοτορεῖν ποιουμένους τούτους λειτουργεῖν μὲν τῷ κοινῷ μηδὲν, ἀλλ' ἑτέρους εἶναι τοὺς τῷ κοινῷ ἱερω μένους, τούτους δ' ἀποστάντας, ὡς φασι, πάντων, ἰδίᾳ θεοκλητεῖν τε καὶ τῆς σφετέρας αὐτῶν φάσκειν ἐπιμελεῖσθαι ψυχῆς. Ὅταν οὖν τοὺς ὑπὲρ ἀσφαλείας τῆς κοινῆς μισθούς οἱ μὲν ἀποδιδόμενοι τὸ πρόσχημα τῆς ἀρετῆς σφίσιν αὐτοῖς λαμβάνειν ἀξιοῦσιν, εἰ δ' οἷς προσήκουσιν ἀποστερούντες τούτοις νέμειν· του τοῦθ᾽ ὅσιον, οὐδένα ἂν οἶμαι φάναι, ὅτῳ μὴ πάμπολύ τι δεισιδαιμονίας, τρίτου ὄντος εἴδους ἀσεβείας, μετείη, ὡς οἴεσθαί γε καὶ ὁτιοῦν τῶν ἔξω προσηκόντων τούτων ἀναθημάτων τὸν Θεὸν προσίεσθαι. Στρατεύεσθαι. 'Αξιοῦσι. Φιλοσοφείν ις'. Δοκεῖ δ᾽ ἐμοί γε μηδὲ τοῖς τῆς ἐξ ἀρχῆς τὴν τοῦ βίου ταύτην παραδεδωκόσιν άδον δεδογμένοι; τοιαῦτα ὁμολογεῖν, ἀλλ' ἐργαζομένους ἐδέδοκτο ως
col. 833–834page 7 of 99
PG 160:833ἑκάστῳ δύναμις, οὕτως ὅπως ἂν δύναιντο ἀποζην, μήτοι γε δὴ ἀγγάροις χρωμένους. Καὶ διὰ ταύτας τε γὰρ τὰς ἐπὶ τὰ μὴ προσήκοντα δαπάνας χείρω τα κοινά, καὶ διὰ τοὺς ἀξιοῦντας τούτους δωρεάς ἀτελεῖς λειτουργιῶν ἴσχειν ἐκ τῶν κοινῶν, καὶ τάξε κοινὰ βλάπτοντας, καὶ ἀρχὴν καὶ κηφηνώδη ἕξιν σφίσιν αὐτοῖς κατασκευάζοντας καὶ οὐδ᾽ αἰ σχυνομένους ἐπὶ τῷ τοῦ πράγματος αἰσχρῷ. Ἐκεῖθεν δ' ἄν τις συνίδοι καὶ εἴῳ ἀδικήματι οὗτοί τε κἀκεῖνοι δόξαιεν ἂν εἶναι ἔνοχοι, ὅτι & μάλιστα οἱ πολέ μιοι εὔξαιντ' ἂν, τὰς ὑπὲρ τῆς ἡμετέρας ἀσφαλείας δαπάνας εἰκῇ διόλλυσθαι, ταῦθ' οὗτοι ἐν σφίσιν αὐτ τοῖς γίγνεσθαι ἀξιοῦντες οὐκ αἰσχύνονται. Οἵ τε γὰρ ἑωνῆσθαι τὰ τοιαῦτα φάσκοντες, καὶ οἱ πολλῶν καὶ μεγάλων, ὡς φασι, τῶν σχέσιν ἢ προγόνοις λελει τουργημένων μισθὸν τοῦτον προσήκοντα ἀξιοῦντες ἔχειν, τὸν ἐν ὑπηγυίῳ τὸν κοινὸν ὄλεθρον, οὔτε δί καιά μοι δοκούσιν ἀξιοῦν, πάνυ τε ἀναισθήτως ἔχειν, οι μηδὲ τοσοῦτον γοῦν συνορῶσιν, ὡς εἰ δή τι τὰ κοινὰ πταίσειεν, δ μήποτε γένοιτο, οὐδὲ σφίσιν ἂν δήπου τε λυσιτελήσειεν. ιζ'. Ἐγὼ δ' ἔχειν μὲν τούτων ἐνίους ἀντὶ μεγά λων τῶν λειτουργιῶν ἢ καὶ ἐπιδόσεων τῶν εἰς τὸ κοινὸν & ἔχουσιν, ἢ τὰ τούτων ἄξια, καὶ πάνυ φημί δίκαιον εἶναι, λειτουργεῖν μέντοι καὶ ἐπὶ τούτοις τὰ προσήκοντα, αὐτῷ μένῳ τῷ πλέον τῶν πολλῶν τι τιμῆσθαι ἀγαπῶντας τῷ πλείω μὲν καρπουμένους, πλείω δὲ καὶ λειτουργοῦντας, μᾶλλον τι καὶ χρησίμου; εἶναι τοῖς κοινοῖς, ἀλλὰ μὴ ἅμα μὲν τὸ τῆς βούς ποιεῖν, ἢ δὴ 8 ἡμέλχθη γάλα, λακτίζουσαν φασιν αὖθις ἐκχεῖν, ἅμα δὲ κἀκεῖνο τὸ τοῦ Ἡσιόδου πάσχοντας φαίνεσθαι Εὸν κακὸν ἀμφαγαπώντας Τῶν γάρ του κοινῶν τούτων πολλοῦ δεόντων κἂν ἐξ ὁλοκλήρων ταῖς ὑπὲρ τῆς κοινῆς ἀσφαλείας ἀπά στις δαπάναις ἐξαρχεῖν, τί ποτε λείπεται ὅταν πρὸς ταῖς τῶν κοινῶν ἀνάγκαι; καὶ τοσοῦτόν τι τρέφειν ᾗ σμένος κηφήνων, τῶν μὲν φασκόντων φιλοσοφείν, τῶν δ' ἄλλως ἀργεῖν, ἢ καὶ τῶν ταῖς λειτουργίαις προσηκόντων πολλῷ που πλείω καρποῦσθαι ἀξιούν των; Αλλ' ὑμεῖς καὶ ταῦτά τε κἀκεῖνα επανορθώ σαιτε, καὶ τήν τε ἀμείνω ἕξιν ἅπασιν ἐνθείητε, καὶ τα κοινά βελτίω μάλιστα ποιήσαιτε. Αλλ' ἐκεῖτε επάνειμι πάλιν ἔθενπερ ἐξέβην. ιη'. Ἴσως δ' ἀκόλουθον ἂν δόξειε τοῖς ἤδη εἰρημέναις καὶ τήνδε την γνώμην εἰσενεγκεῖν, τὴν γῆν ἅπασαν, ὥσπερ ίσως έχει κατά φύσιν, κοινὴν ἅπασι τοῖς ἐνοικοῦσιν εἶναι ἀντιποιεῖσθαι δὲ μηδένα Ιδία χωρίου μηδενός· ἐξεῖναι δὲ παντὶ τῷ ἐθέλοντι φυτεύειν τε ὅπη βούλεται, καὶ ἐποικοδομεῖν, καὶ ἀροῦν γῆς τι τοσοῦτον ὁπόσον βούλεταί τε καὶ δύ καται. α; τούτου τε δὴ καὶ τοσούτου καὶ κύριον ἕκαστον ἐσόμενον ἐπὶ τοσοῦτόν τε ἐφ' ὅσονπερ ἂν καὶ κατέχων μὴ ἀμελοίη τοῦ ἐργάζεσθαι, μηδενί Κατασκευάζοντας. "Εργα Τετιμήσθαι. Εργα, ν. Τοῖς ἐνοικοῦσιν εἶναι.
col. 835–836page 8 of 99
PG 160:835μηδὲν τελοῦντα, μηδ' ἐνοχλούμενον, μηδέ κωλυόμι ναν μηδ' ὑφ' ενός ἄλλου ἢ τοῦ τῷ ἐργάζεσθαι εν προειληφότος, κατὰ τὴν ἐπὶ τοῖς κοινοῖς τε καὶ μεί ἑτέρῳ μᾶλλον προσήκουσι νόμον. Επειτα ἂν μὲν εἰ; Εἴωτάς τις τελῇ, την τρίτην, ὡς ἔφαμεν, από φέροντα τῷ δημοσίῳ μοίραν, μηδὲν πλέον ἐνοχλεῖσθαι μηδὲ παρ᾽ ἑνὸς, ὡς ἅπαν δήπουθεν και καθε παξ τὸ ὀφειλόμενον εκτετιμηκότα· ἂν δ' εἰς στρατιώτας, ή τινας ἄλλους τῶν τοῖς κοινοῖς πράγμα. λειτουργούντων, μηδὲν ἄλλο μηδὲ τοῦτο μηδενὶ τελεῖν, πλὴν αὐτοῦ τοῦ λειτουργεῖν, ἐφ᾽ οἷς ἂν π ταγμένος ᾖ. εθ'. Εἰ δέ τῳ δοκῶ ἀήθεις τε καὶ ἔξω τῶν καθι στηκότων γνώμας εἰσάγειν, ἂν ποτέ τις ἐπιδείξ ὡς οὐ πολὺ ἀμείνω ταῦτα οὐδὲ λυσιτελέστατα τ κοινῷ ἅμα καὶ τῷ ἰδίῳ ἐκεῖνος κρατείται. Τα; μὲν γὰρ χωρίου του δόξουσιν ἂν στερέσθαι, ἱκαν. Η παραμύθιον τὸ μὴ μᾶλλον ἂν χωρίου του δεν τ πὸν εἶναι εὐρεῖν τι ἂν τῶν μάλιστα δεόντων ἀπείη, εἰς ἔργον ἐκβαίη. τους ἀφαιρεῖσθαι, ή συμπάσης γῆς παρέχειν έξου σίαν ἐν τῷ κοινῷ, εἴ γε μὴ ἀργεῖν βούλοιντο. Καὶ πάντα δ' ἂν οὕτως ἔνεργά τε καὶ ἔγκαρπα, καὶ ε δὲν ἀργὸν οὐδ᾽ ἀτημέλητον. εἰ παντὶ ἐξείη τῷ ἐθέ λοντι ἐπὶ τοῖς ἴσοις πανταχῆ ὅποι βούλοιτο ἐργάζεσθαι· ὥστ᾽ ἂν καὶ τῷ κοινῷ καὶ τῷ ἰδίῳ ἀμε μαν τι ταῦτα λυσιτελεῖν. Τούτων δὲ οὕτως ὥσπερ συντεταγμένων, ἀρίστην ἂν ὡς ἐγώ και επανόρ σιν σχοίη Πελοποννήσῳ τα πράγματα. Επεσθαι μέν γὰρ τοὺς τὸν Ἰσθμόν φρουρήσαντας ἱκανοὺς ἐκ δ δοχῆς· ἔσεσθαι δὲ τοὺς τὰς ἑκασταχού της χώρα ἀκροπόλεις φρουρήσαντας· ἔσεσθαι δὲ τοὺς ἀμυν μένους, ἐάν τινες ἐπίωσιν· ἔσεσθαι δὲ τοὺς ἐκστρα τευσομένους, εἴ ποι δέοι· ἔσεσθαι δὲ τῷ τοῦ θείου Ο ηγεμόνος οἴκῳ τὰ ἐπιτήδεια ἱκινά. Ωστ᾽ ἂν χελ εἰ ταῦθ' οὕτως δὲ γένοιτο, καὶ τὸ πολίτευμα της κ'. Οὐ χεῖρον δ' ἂν δήπουθεν εἴη τους ήδη ειρημέν νοις κἀκεῖνα προσθεῖναι. Εἰσὶν ἀεί, ὦ βασιλεῦ, ἐκε. σταχοῦ τε καὶ τῇδε ἔνιοι τὰ μέγιστα ἐξαμαρτάνοντε; κακά, ὧν ὑπὸ τῶν νόμων τὰ πολλὰ θάνατος κατέ γκώστα: νυνὶ δὲ τουτ' μὲν ἐκὶ ἔλειπε κατά των τοιούτων τὸ τίμημα, λωβῶνται δ' ἐνέων τὰ ἀκρωτήρια οἱ δίκην σφίσιν ἐπιτιθέντες, τοὺς δὲ πολλούς καὶ ἀζημίους σχεδόν τι ἀφιᾶσιν. "Ον οὐδέτερον Εμοιγε δοκεῖ γίγνεσθαι καλῶ;. "Η τε γὰρ τῶν ἀκρωτηρίων λώδη [ἐστὶ] βαρβαρικόν τι, καὶ οὐχ Ἑλληνικὸν οὐδὲ τῷ ἡμετέρῳ γένει πάτριον, αίσχιστόν τε δια τῆς χώρας δρώμενον τὸ πάθος· τό τε ἀζημίου; ἀπαλλάττειν ἀλυσιτελέστατον ταῖς πολιτείαις καὶ σφαλερώτατον. Εκείνη δ' ή ζημία καλλίων τε ἄγα μοι δοκεῖ, καὶ ταῖς πολιτείαις σύμφορος, καὶ τῷ κοινῷ λυσιτελεστέρα, δεδεμένους ἐργάζεσθαι τους τοιούτους, καὶ ἐποικοδομεῖν ἢ ἂν δέοι, τοῦ τε τ Ισθμού διατειχίσματος τὰ ποιοῦντα, καὶ εἰ που ἄλλους μάλιστα δόξειεν ἂν τούτου δεῖν· ὡς μήτε τους στρατευομένους τοῖς τοιούτως τῶν ἔργων ἀναγκάζειν προσταλαιπωρεῖν, ὅτα μὴ πᾶσα ἀνάγκη, μήτ' αὖ τοὺς εἰσφέροντας παρ' ἐκείνην ἣν φαμεν εἰσφοράν, τὸ ἴσον δὴ ἔξουσαν τῷ παντὶ οὗπερ ἂν τῷ κοινῷ ὄφλοιεν, καὶ ἐς ἄλλο τι ἐνοχλεῖν. Κατέγνωσται. Περὶ δικῶν Ε.Π Ιηνικών.
col. 837–838page 9 of 99
PG 160:837και Ἴσως δ' οὐδ' ἐκεῖνο παριτέον, τό γε τοῦ νομίσματος ἄτοπον ώς διορθωτέον. Σφόδρα γάρ που εἴηθες, τοῖς ξενικοῖς τούτοις καὶ ἅμα πονηροῖς χαλο χεις χρωμένους ἄλλοις μὲν κέρδος τι φέρειν; ἡμῖν δ' αὐτοῖς πολὺν τὸν κατάγελων. Ἀλλὰ πρὸς μὲν τὴν τούτου ἐπανόρθωσιν κἂν ἡ ὑφ' ἡμῶν προεισ ενηνεγμένη εκείνη γνώμη οὐ σμικρόν τι συμβάλοιτο. Τὸ γὰρ τούς τε εἰσοίσοντας χρήματα, ἀλλὰ μὴ νόμισμα εἰσφέρειν, τούς τε ἐκ τῶν κοινῶν λη ψομένους ὡσαύτως λαμβάνειν, μέγα τι πρὸς τοῦτ' ἂν δόξεις συμβάλλεσθαι. Σχεδόν γὰρ ἦστόν τι ἂν νου μίσματος δέοι, πρὸς δὲ τὰς καθ' ἡμέραν ἀλλαγάς ἐξαρχον ἂν καὶ τὸ τυχόν νομισθέν. Αλλως δὲ καὶ Πελοποννήσῳ οὐδενὸς πάνω της τοιούτου δεῖν δοκεῖ νομίσματος, δ τισιν ἄλλοις ἀνθρώποις ἔσται ἔντιμον. Σχεδὸν γὰρ οὐδ᾽ ὁτονοῦν τῶν ἔξωθεν εἰσαγωγίμων δοκεῖ δεῖσθαι ή χώρα, ώστε τοῦ καὶ τοιούτου νομί σματος δεῖν, πλὴν σιδήρου καὶ ὅπλων· ταῦτα δὲ τῶν βαμβυκίνων τούτων ῥᾴδιον ἀλλάττεσθαι, ὥστ᾽ οὐδὲν ἂν εἶναι βλάβος ἀτιμάσασι τὸ ξενικόν ταυτὶ νόμισμα καὶ πονηρόν. κβ'. Τῶν γὰρ ξενικῶν τούτων εσθήτων πολλὴ ἀλλο γία καὶ δεῖσθαι Οὐ γὰρ σμικρά που κακία που λιτείας, παρόντων μὲν ἐρίων τούτων ὧν ἡ χώρα φέρει, παρόντος δὲ λίνου, οὔσης δὲ βύσσου, ὄντων δὲ βαμβυκίνων, μὴ τούτοις τὰ περὶ τὴν ἀμπεχόνην οὕτως ὅπως ἂν δυνώμεθα φιλοτεχνεῖν· ἀλλὰ τῶν ἔξωθεν μὲν ἐκ τοῦ ᾿Ατλαντικού πελάγους κομιζομέν νων ἐκείνων ἐρίων, ὑπὲρ δὲ τὸν Ἰόνιον εἰς ἐσθῆτα σκευαζομένων, δεομένοις φαίνεσθαι. Ως πλέονι η ἂν καλλίου; τῷ ὄντι ἦμεν τοῖς ἐπιχωρίοις τούτοις χρώμενοι, καὶ αὐτάρκως τὰ περὶ τὴν ἀμπεχόνην ἔχοντες, ἢ ὅσῳ καλλίων ἂν δόξειεν ἴσως ἡ ξενική αὕτη ἐσθῆς, τῆς ἐπιχωρίω; ἂν σκευασθησομένης. κγ'. Ἐπεὶ δ' εἰσαγωγίμων ἐμνήσθην χρημάτων, καλῶς ἂν ἴσως καὶ ὅλως περὶ εἰσαγωγῆς τε καὶ εξαγωγής χρημάτων βραχύ τι διαλαβεῖν Τῶν σε οὖν εἰσαγομένων χρημάτων τὰ μὲν που εἰσάγειν ἄμεινον, τὰ δὲ μή· τῶν τε ἐξαγομένων τὰ μὲν ἐξά γειν ἄμεινον, τὰ δ' ἐν ἑκατέροις οὐ πολύ τι διαφέρει οπότερα ίσως γίγνοιτ' ἄν. Οὐκοῦν οὐδὲ ταῦτα παι ροπτέα εἰκῇ καὶ ὡς ἔτυχέ που γιγνόμενα. Οὐ γὰρ φαῦλον ἂν εἰς πολιτείαν καὶ τοῦτο ξυμβάλλεσθαι τὸ μέρος καλώς ή μή γιγνόμενον. "Α μὲν γὰρ ἄμεινον εἰσάγειν, τούτων μὲν ἂν δέοι τέλος μηδένα μηδὲν τελεῖν τῆς εἰσαγωγῆς, μήτε πολίτην, μήτε ξένον, ἵνα δὴ καὶ ῥἷον εἰσάγοιτο· τῶν δ' ἄλλων & ἄμεινον μένειν, ταῦτα δ' ἐπὶ μεγάλοις τοῖς τέλεσι τοὺς ἐξά γοντας ἐξάγειν, ἵνα ἢ μὴ λυσιτελῶν σφίσιν ἐξάγειν, μένοντα ἀφθονώτερον ὑπάρχῃ πολίταις χρῆσθαι, ή ἐξαγόμενα πάντως ὠφελῇ τι τὸ κοινὸν, καὶ ἴδε ὁ πό ρος τῷ δημοσίῳ προστίθοιτο, ᾧ δὴ ἐπί τε πρεσβείας, καὶ εἶχε τι ἂν ἄηθες ἀνάλωμα καταλαμβάνοι, εἴη ἂν δήποθεν χρῆσθαι. Χρωμένους. ΠΟ Δεῖσθαι. Διαλατκιν.
col. 839–840page 10 of 99
PG 160:839κδ'. ᾿Αλλὰ τὰ μὲν τοιαῦτα καὶ ἐς ὕστερον ἴσως ἂν δέοι ἐπανορθοῦν. Τῆς δ' ἐν τῷ παρόντι ἀσφαλείας ἕνεκα εκείνων μάλιστα καὶ πρῶτον δεῖ, ὧν περὶ τῆς δε ἀκραιφνοῦς ἐκείνης στρατιᾶς, καὶ τοῦ ἀπὸ τῶν χωρίς ἤδη συνοισάντων δικαίου τε ἅμα καὶ κούτες καὶ οὐ φαύλου τόρου, μικρῷ πρόσθεν διεξήλθον εἴ τι τούτων ἄλλο δόξειεν ἂν εἰπόντος τοῦ βέλτιόν τε ἅμα καὶ εὐπετέστερον, ἐκεῖνο γιγνέσθω. Πάντως δ' οὐ περιοπτέα τῶν παρόντων οὐδαμῶς οὐδὲ ἀμελη τέα, οὐδὲ ἑατέα ούτωσ! ἔχειν ὡς ἔχει, πονηρῶς γὰρ ἔχει καὶ σφαλερῶς. Αλλ' ἐγώ φημι οὔτε βελτίω ἄλλα οὐδὲ λυσιτελέστερα εὑρεῖν ἄν τινα τούτων ὧν διεξε λήλυθ᾽ ἐγώ, δυσχερή θ᾽ ἥκιστα ταῦτ' εἶναι καὶ χα. λεπὰ εἰς ἔργον προαγαγεῖν· τοὐνα τίον μὲν οὖν χαλεπὸν ἂν εἶναι μεῖναι ἐπὶ τοῦ παρόντος σχήματος ἐπὶ πλέον ἤδη τὰ πράγματα ἄνευ μεγάλων κινδύνων τε καὶ βλάβης. Τὴν γὰρ τὴν δεῖ μόνον, ὦ βι. σιλεῦ, κυρίαν μάλιστα ψῆφον ἐλθεῖν. Τοῦτο δ' οὐδὲν ἔργον, κύριον αὐτὸν ἡμῖν ὄντα τῶν ὅλων πραγμάτ των, τὰ κράτιστά τε ἅμα καὶ δικαιότατα δοκούντα, καὶ πᾶσι καὶ κοινῇ καὶ ἰδίᾳ λυσιτελέστατα ψηφίσασθαι. κε'. Επειτα ἦν καὶ τοῦ τόπου προστάτης, τὸ καὶ ἐμὲ δὴ τὸν ταῦτα συντάξοντα εἶναι, ὑποστὶς ἂν αὐτ τὸς τὴν λειτουργίαν ταύτην κἂν εἰ μηδεὶς ἄλλος θαῤῥοίη, ὑπισχνοίμην ἂν συντάξειν καὶ καταστήσειν ἔργῳ Πελοποννήσῳ τὰ πράγματα ἐς τόδε τὸ σχήμα & νῦν δὴ λόγῳ διεξελήλυθα. Ἐκεῖνο μόνον, ὦ βασι λεῦ, ὅπως τὸ χαρίζεσθαί πη τοῦτο τοῖς μὴ πρὸς τὸ βέλτιστον ὑμῶν ἀεὶ δεομένοις πάμπαν ἀπείη. Ὑμῶν Τὴν λειτ. ταύτην. γὰρ ἀτρέπτως τε καὶ ἀκλινέστατα πρὸς τὸ χεῖρον ἐπιστατούντων διὰ τέλους τοῖς πράγμασι, ῥᾷστ' ἂν καὶ οὐ χαλεπῶς αὐτὸν ἅπαντα ταῦθ' ἃ νῦν δή μας τῷ λόγῳ διατετύπωται, συντάξειν. Ἐμοὶ μὲν δὴ & τε συμφέρειν ἡγοῦμαι, καὶ δι' &, είρηται. Επιδέδεικται τε ταῦτα ἤδη μὲν καὶ τοῖς θειοτάτοις σοῖς υἱέσιν ἐν τῇδε τοῦ λόγου τῷ σχήματι ἀλλὰ νῦν τῆς σῆς μάλιστα ψήφου τούτοις δεῖ, ἧς ἂν τυχόντα ὡς ἂν ὑπό τοῦ τῶν κρειττόνων εψηφισμένα καλά τε ἄν ἅμα φανεῖσθαι καὶ εἰς ἔργον ἀφίξεσθαι. Θεὸς δὲ δοίη τὴν συνοίσουσαν καὶ τοῖς πᾶσι καλῶς ἔξουσαν ψῆφον ἐξενεγκεῖν. Τῷ σχήματι. πρὸς τὸν δεσπότην πρὸς 3. Έμμαν.

Oration IIOratio II

col. 841–842page 11 of 99
PG 160:841ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΠΛΗΘΩΝΟΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΟΣ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΔΕΣΠΟΤΗΝ ΘΕΟΔΩΡΟΝ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΛΟΓΟΣ Β. α'. Καὶ ἐν πλοίῳ κυβερνήτην νενόμισται μὲν ἅπαντα ἄγειν τὰ πρὸς τὴν τῶν ἐμπλεόντων σωτη ρίαν ᾗ ἂν δοκῇ αὐτῷ, καὶ ἐν στρατοπέδῳ δὲ στρα τηγὸν ὡσαύτως τὰ πρὸς τὴν τῶν ἑπομένων νίκην (ᾖ οὐκ ἂν οὔτε τοῖς πλέουσιν, οὔτε τοῖς πολεμοῦσί τε καὶ μαχομένοις σωθήσεσθαι οὐδ᾽ ὁσονοῦν χρόνον τὰ πράγματα, μὴ οὐχ ὑφ' ἑνὶ ἀνδρὶ ταττόμενα έκαν τέροις· σαφέστατα γὰρ οὖν ἔν γε τοῖς τοιούτοις μά λιστα ὁρῶμεν, ἐν οἷσπερ μέγιστοί τε καὶ ὀξύτατοι οἱ κίνδυνοι, τὴν μοναρχίαν ἀσφαλεστάτην τε οὖσαν καὶ λυσιτελεστάτην Οὐδὲν μέντοι ἧττον ὁρῶμεν ἐξὸν καὶ ἐν νηὶ τῶν πλωτήρων τῷ ἐθέλοντί τε καὶ οἰομένῳ τι τῶν πρὸς τὴν κοινὴν ἂν σωτηρίαν φε ρόντων ἔχειν, συμβουλεῦσαι, καὶ ἐν στρατοπέδῳ τῶν στρατιωτῶν τῷ ὡσαύτως ἔχοντι προσιόντας, Ενθα μὲν τῷ κυβερνήτῃ, ἔνθα δὲ τῷ στρατηγῷ ἀναχοι νοῦσθαί τε καὶ ὑποτίθεσθαι τὰ ἐπεληλυθότα· τοῖς δέ που ἀκούσασιν ἔξεστι μὲν ἐλέσθαι, ἔξεστι δὲ καὶ διώσασθαι πράως, ἀλλὰ μὴ πικρώς, τὴν συμβουλήν. Τῷ γὰρ ὄντι πολλή που συγγνώμη τῷ ἐν τῷ κοινῷ κινδυνεύοντι, εἰ τῆς ὑπὲρ τῆς κοινῆς σωτηρίας φρον τίδος καὶ αὐτῷ τι οἴοιτο προσήκειν. Καὶ δὴ καὶ ἐπὶ τῆς ἡμετέρας τῆσδε πόλεως καὶ ἔθνους ἐπιτέτραπται μὲν σοί, ὦ θειοτάτη κεφαλή, ἡ τῶν ὅλων ἐπι μέλεια, καὶ κατελήλυθεν ἐκ συχνῶν βασιλέων καὶ προγόνων δι᾿ ἀπὸ πατρὸς, καὶ τούτου βασιλέως, ἐς σὲ κλῆρος ἡ ὑμετέρα ήδε ἡγεμονεία, καί σοι ἔξεστι τὰ ἡμέτερα ταύτῃ ἄγειν ὅπη ἂν σοι δόξειε σαυτῷ τε ἅμα καὶ ἡμῖν ἔξειν λυσιτελῶς, ἁπάντων συγχωρούντων τε, καὶ οὐδενὸς ἂν ἐναντία τίθεσθαι τολ μῶντος. β'. Ἔχοντι δὲ σοὶ μὲν οὕτω, τῶν δὲ πραγμάτων ἡμῖν ἐν μεγάλῳ κινδύνῳ φερομένων, ὡς ἂν πολλαχόθεν μὲν ἡμῶν ἐπιβουλευομένων καὶ ἐκ γῆς καὶ ἐκ Την μοναρχίαν... λυσιτελεστάτην.
col. 843–844page 12 of 99
PG 160:843θαλάττης, προσθείην δ' ἂν ὅτι καὶ οἴκοθεν ἐκ τῆς χώρας υπό τε βαρβάρων ἅμα καὶ ὁμοφύλων, μά λιστα δ' ὑπὸ τῶν πλησιοχώρων τανύν τούτων βαρ βάρων, ὑφ' ὧν καὶ τῆς ἄλλης ἐπικρατείας τὸ πλεῖ στον καὶ οἰκειότατον περιῃρήμεθα, οι Παροπαμισάδαι μὲν τὸ πάλαι ὄντες ὑπὸ δὲ 'Αλεξάνδρου τοῦ Φιλίππου καὶ τῶν μετ' ἐκείνου Ἑλλήνων ἐπι βουλευθέντες τε καὶ κρατηθέντες πάρεργον τῆς ἐς Ινδούς τότε παρόδον, δίκας νῦν ἡμᾶς ταύτας διὰ μακροῦ μὲν, πολλαπλασίας δὲ, τῶν ὑπηργμένων εἰσπράττουσιν, Έλληνας ὄντας, καὶ νῦν πολλαπλασίαν τὴν δύναμιν κεκτημένοι ἢ ἡμεῖς, τὰ ἔσχατα περὶ ἡμῶν βουλευόμενοι εκάστοτε διατελούσιν. Ούτω γοῦν τούτων ἐχόντων, οὐκ ἄτοπον μοι δοκοῦ ποιεῖν, εἰ περὶ τῆς κοινῆς σωτηρίας οιόμενος τι διανοείσθαι πλέον ἴσως τῶν πολλῶν προσείην τέ σοι τῷ τῶν ἡμετέρων κυρίῳ, καὶ ὑποτιθείην ταῦτα ἐξ ὧν ἂν οἱοίμην σοί τε ὑπάρξειν, καὶ ἡμῖν ἅπασι σω θήσεσθαι. Ἐκεῖνο δέ σου δεήσομαι πρῶτον, εἰ μὴ πάντα δι' ἡδονῆς φαινοίμην ποιούμενος τους λόγους, ἀλλά τι καὶ τραχὺ ὑποφαίνοιτο καὶ πρέσαντες, συγ γνώμην ἔχειν μοι, τὰ ὠφελιμώτερά τε καὶ βελτίω πρὸ τῶν ἡδέων αἱρουμένῳ. Καὶ γὰρ καὶ τοὺς ἰατρούς ὁρῶ ὑπὲρ τῆς σωτηρίας τε καὶ ὑγιείας τῶν καμν των οὐδὲ τῶν ἀηδεστάτων σιτίων καὶ ποιῶν καὶ τῶν ἄλλων φαρμάκων φειδομένους τούς γε μὴν οψοποιούς τοὐναντίον τῇ διὰ τῶν ὅλων ἡδονῇ τὰ πολλὰ καὶ προσδιαφθείροντας τὰ σώματα. Οὕτως οι πέφυκε πανταχῆ ἡδονῇ λυσιτελεῖν, ἀλλ᾽ ἔστι τῷ ὄντι καὶ διὰ τῶν ἀηδεστάτων ὠφελεῖσθαι. 3. γ'. Πρῶτον μὲν οὖν ἐκεῖνο διανοηθῆναι χρή, ότι καὶ ἐκ τῶν χαλεπωτάτων οὐκ ἀνέλπιστα τὰ χρηστ τερα, είτε ιδιώταις, οὔτε πόλεσί τε καὶ ἔθνεσι. Πολλοὶ γὰρ αὖθις σφᾶς αὐτούς Τρώές τε γάρ οἱ μετ' Αἰνείου, ἐπειδὴ ἡ πατρὶς σφίσιν ἥλω ὑπὸ Ἀχαιῶν, ἐς Ἰταλίαν ἐκ Φρυγίας κατά συμφορὰν ἀπενεχθέντες, οὕτως εὐτυχῶς ἐχρήσαντο τοῖς μετὰ ταῦτα πράγμασιν, ὥστε ἐπειδὴ χρόνῳ ὕστερον Ρώ μην ἅμα Σαβίνοι;, Λακεδαιμονίοις οὖσιν, ἐπὶ τῆς ἴποις καὶ ὁμοίοις κατῴκισαν ἀπὸ ταύτης αρμενο μενοι, μεγίστην τε ἅμα καὶ ἀρίστην τῶν ἐν μνήμη πασῶν ἔσχον τὴν ἡγεμονείαν. Καὶ Πέρσαι δὲ μετὰ τὴν ᾿Αλεξάνδρου καὶ Ἑλλήνων καὶ Μακεδόνων δου (ἀλλ᾿ ὥστε λείαν, ἐπειδὴ ὑπὸ 'Ρωμαίων α! Μακεδονικαὶ βασι άλλως τε λεῖαι κατελέλυντο, οὐ φαύλως οὐδ᾽ οὗτοι διὰ Παρα βων γοῦν ἀνειλήφεσαν σφᾶς αὐτοὺς, ἀλλ᾿ ὥστε καὶ πρὸς τὴν Ῥωμαίων ἀρχὴν, μεγίστην τότε οὖσαν, διατελέσαι πολεμοῦντάς τε καὶ ἡττωμένους ἐν τῷ Ο μέρει, τὰ τελευταῖα δὲ καὶ λαμπρῶς ἤδη νικώντας, ὥστε καὶ φόροις Ρωμαίοις πράττεσθαι ἐπὶ πολλές δὴ γενεάς. Πάλαι ὄντες. Φαρμάκων φειδομένους. δ'. Ωστ᾽ οὐ δίκαιον καταπροϊεσθαι ἡμᾶς αὐτούς, οὐδ᾽ ἀπογιγνώσκειν τὴν σωτηρίαν· ἀλλ' ἐκ δεινών καὶ αὐτοὺς τὰ χρηστότερα ελπίζοντας, ἐκεῖνο καὶ Σφᾶς αὐτούς. ἐπανώρθω σαν!! ἀνειλήφεσαν Κατῴκισαν."
col. 845–846page 13 of 99
PG 160:845σκοπεῖν ἀπάσῃ τῇ σπουδῇ καὶ βουλεύεσθαι, ἔθεν τε καὶ ὅπως ἐς ἀσφάλειάν τινα ἡμῖν κατασταση τὰ πράγματα, καὶ ἐκ τῶν δυνατῶν εὐτυχέστερόν τε πράξαιμεν καὶ ἄμεινον. Εστι δ' οὐκ ἄλλος τις τρό πῆς τοῦ ἐκ χειρόνων ἄμεινον πρᾶξει πόλιν ἢ ἔθνος βεβαίως γοῦν καὶ ἀσφαλῶς ὅσα γε τὰ ἀνθρώπινα ἢ τὴν πολιτείαν ἐπανορθωσαμένους. Οὐ γὰρ ἄλλη αἰτία τοῦ πόλεις εν ἢ κακῶς πράττειν ή πολιτεία σπου δαία ἡ φαύλη ἐγκαθεστηκυία Τύχῃ δ' ήν τις καὶ κατὰ γνώμην πράξεις πόλις, ἀλλ' ἀβέβαιον, καὶ ταχύ φιλεῖ που τά γε τοιαῦτα περιτρέπεσθαι· τὰ δὲ πολλὰ δι' ἀρετὴν πολιτείας καὶ σώζονταί τε καὶ αίρονται αἱ πόλεις· καὶ τοὐναντίον φθίνουσί τε καὶ διόλλυνται τῆς πολιτείας σφίσι πρότερον διεφθορυίας. ε. Κοινή τε γὰρ οἱ Ἕλληνες οὐ πρότερον τὴν κατὰ τὴν οἰκουμένην δόξαν έσχον, πρὶν σφᾶς Ηρα πλῆς ὁ ᾿Αμφιτρύωνος, ἀδικίας καθάρας εύνοι μίαν τε καὶ ζῆλον ἀρετῆς ἀντεισήγαγε. Τὰ δὲ πρὸ Ηρακλέους οὐ πάνυ ἔνδοξον τὸ τῶν Ἑλλήνων γέ της, οὗ Δαναοί τε καὶ Κάδμοι, ἐκ βαρβάρων ήκον τες ἐπήλυδες ἄνδρες ἐκράτουν· μετὰ δὲ Ηρακλέα αἱ πολλοὶ καὶ μεγάλοι Ελλήνων νίκαι ἔν τε τῇ Ελ λάδι καὶ βαρβάρω. Λακεδαιμόνιοί τε οὐ πρότερον τῶν Ἑλλήνων ἡγεμόνες ἀπεδείχθησαν, πρὶν σφίσι Λυκοῦργος τὴν ἐπαινουμένην ἐκείνην πολιτείαν νε νομοθετήκει· οὐδὲ πρότερον πεπλήγεσάν τε καὶ τῆς ἡγεμονείας ἐκπεπτώκεσαν, πρὶν τῆς καθεστώσης πολιτείας παρημελήκεσαν· καὶ τῆς μὲν κατὰ θάλ λατταν δυνάμεως ἀντιπεποίηντο, τὰς πεζὰς αὐτοὶ τέως θεραπεύοντες· τὸ δ᾽ ἱππικὸν κάκιστα τότε εξ. χεν αὐτοῖς τρεφόντων μὲν τοὺς ἵππους τῶν πλουσιωτάτων, ἐπὶ δὲ τῆς χρείας τῶν συντεταγμέ των παραλαμβανόντων, μεθ' ὅπλων ὁποῖα ἄρα δοῖεν αὐτοῖ;· καὶ τῶν συμμάχων δὲ οὐκ ἔτι μετρίως ἐξηγοῦντο. Τοιγάρτοι ὑπὸ Θηβαίων ἥττηντο Ἐπαμινώνδου ηγουμένου αὐτῶν, ἀνδρὸς τῆς Πυθαγορείων παιδείας οὐκ ἐν παρέργῳ διακηκοότος. Καὶ Φίλιππος δὲ ὑπὸ Επαμινώνδα τούτῳ τραφείς το καὶ παιδευθείς, οπότε παρά Θηβαίοις ήρευε», ἡγεμὼν τῶν Ἑλλήνων ἀπεδείχθη. Καὶ ᾿Αλέξανδρος, τούτου υἱ;, ὑπὸ τῷ αὐτῷ τε πατρὶ Φιλίππῳ παιδευθείς, καὶ ἔτι Αριστοτέλε:, Ελλήνων τε ηγεμών, καὶ τῆς Ασίας βασιλεὺς κατέστη, Πέρσας παρελόμενος τὴν ἀρχήν. ς'. 'Ρωμαίοί τε ξὺν ἀρετῇ πολιτείας ἐς τὴν με- 0 γάλην ἡγεμονείαν παρῄεσαν· οὐ πρότερόν τε σφίσιν Εκλινέ τε τὰ πράγματα καὶ χεῖρον ἔσχε, πρὶν τὰ και θεστῶτα ἐκεκινήκεσαν. Σαρακηνοί οὗτοι τὸ μὲν πάλαι οὐ μεγάλη τις ἦσαν μοίρα 'Αράβων, 'Ρω μαίων τι τέως ὑπήκουον τὰ πολλά· ἀλλ' ὅμω; ἐπειδὴ σφίσιν αὐτοῖς νόμους τινὰς ἔθεντο, και που Εγκαθεστηκυία. Πρὸς τοῦτο βλέποντες, τὴν πόλιν οἰκίζομεν, ὅπως ὁτιμάλιστα ὅλη ἡ πόλις Εσται εὐδαίμων. 'Αδικίας κιθάρας. Τις δ' ιππικόν... Τίτε είχεν αὐτοῖς Σαρακηνοί.
col. 847–848page 14 of 99
PG 160:847λιτείαν νεωτέραν, εἰ καὶ πρὸς ἄλλο τι μὴ καλῶς στον αὖ καὶ ἀμεινόνων ἐγγιγνομένων πολιτευμάτων και χειρόνων· ἡ μὲν ἂν δι' ἀμεινόνων τῶν πλεί στων καὶ καιριωτάτων ᾗ συνεστηκυία, αὕτη μὲν καλὴ καθάπαξ ή πολιτεία· ἡ δ' ἂν διὰ χειρόνων τῶν αὐτῶν, φαύλη. ἔχοντας, ἀλλ᾽ οὖν πρός γε πόλεων ἐπαύξησιν καὶ κράτος πολέμων ἐπιτηδείως ἔχειν δοκοῦντας· πρώτα μὲν τῶν ὁμοφύλων Αράβων αὐτοὶ ἡγήσαντο, ἔπειτα καὶ τῆς Ῥωμαίων ἐπικρατείας τὴν πλείστην καὶ άρίστην ἀπετέμοντο, καὶ Λιβύης δὲ ἐπῆρξαν, καὶ Πέρσας παραστησάμενοι τῇ σφετέρα αὐτῶν ὑπής γαγον πολιτείᾳ. Αλλα τε συχνά γένη τῶν κατὰ τὴν οἰκουμένην, τοὺς τούτων ἐζηλωκότες νόμους, καὶ τούτοις χρώμενοι, εὐτυχεῖν πη δοκοῦσιν· οἵ τε καθ' ἡμῶν οὗτοι μέγιστον δυνηθέντες βάρβαροι, τούτοις τοῖς νόμοις κεχρημένοι, τα μέγιστα δεδύνηνται (511. Οὕτω δὲ καὶ τἄλλα εἴ τις καθέκαστα ἐπίοι, και ἔθνη καὶ πόλεις εὑρήσει διὰ τὰς ἀμείνους ἢ χει ρους πολιτείας ἄμεινόν που ἢ χεῖρον πεπραγότα. Ωστ' εἰ βουλευτέον ἐξ οὗ τε καὶ ὅπως σωθείη μέντ' ἄν, καὶ ἐκ τῶν παρόντων ἄμεινον ἂν ἡμῖν σχοίη τὰ πράγματα, οὐδὲν ἀλλ᾽ ἢ τὴν πολιτείαν Ἐπανορθωτέον, καὶ ἐκ φαυλοτέρων τῶν καθεστώτων ἐς ἕτερα σπουδαιότερα μετενενεκτέον. Πολλῶν δ' ὄντων ἐξ ὧν πόλις τε καὶ πολιτεία συνέστηκε, καὶ καθ' ἔκαί ζ'. Πρῶτον μὲν οὖν ἐπειδὴ τριττὰ τὰ πρῶτα που λιτείας είδη, μοναρχία τε, καὶ ὀλιγαρχία, καὶ δη μοκρατία καὶ τούτων εκάστων πλείους απ τρόποι, καθ' οὓς ἔστιν ἢ ἄμεινον ἢ χεῖρον πολιτεύει σθαι· παρὰ μὲν τοῖς τὰ βέλτιστα φρονοῦσι κράτιο στον κέκριται πάντων μοναρχία συμβούλους τους ἀρίστοις χρωμένη, νόμοις τε σπουδαίοις, καὶ τοῦ τοις κυρίοις. Συμβούλων δὲ πρῶτα μὲν μέτριον ἐν δρῶν πεπαιδευμένων πλῆθος ἄριστον Ο τε γάρ δῆμος οὐ κατακούοντες ἀλλήλων, οὐδὲ συνιέντες ῥᾳδίως, διά τε πλῆθος, καὶ ἀπαιδεύτων τῶν ἐν αὐτ τοῖς ὑπερβολὴν, αλογίστως τὰ πολλὰ φέρουσι τὰς ψήφους· οἵ τ᾽ εἰς ἐλάχιστον ἀριθμὸν ἀνηγμένοι, τὰ ίδια κέρδη λογιζόμενοι, οὐκ ἀγαθοὶ τὰ πολλὰ σύμ βουλοι· οἱ δ' ἅμα μὲν μετρίως ἔχοντες πλήθους, ἅμα δ' οὐκ ἀπαίδευτοι, ἄλλος μὲν ἄλλο κατὰ τὸ εἰκὸς συνορῶντές τε καὶ εἰς μέσον ἄγοντες, ὑπὸ δὲ τοῦ κοινῇ συμφέροντος καὶ κοινῇ ἀγόμενοι, τῷ παντὶ ἀμείνους τε καὶ ἀσφαλέστατοι συμβουλεύειν· ἔτι δ' οἱ μετρίως ἔχοντες βίου, καὶ οὔθ᾽ οἱ παμπλούσιοι, οὔθ᾽ οἱ ἀπορώτατοι. Οἱ μὲν γὰρ διὰ τὴν τοῦ πλούτου φιλίαν οὐδὲν ἄλλο τὰ πολλὰ βουλεύεσθαι φιλοῦσιν, ἢ ἔθεν ἄν τι αὐτοῖς κέρδος προσείη· οἱ δὲ διὰ τὴν ἀπορίαν, οὐδὲν ἄλλο σκοπεῖν, ἢ ὅθεν ἂν τὸς ἐθέλουσιν ὑπὲρ τῶν κοινή συμ ἰδίας ἀνάγκας παραμυθήσαιντο· οἱ δὲ μετρίως ἔχοντες· μᾶλλον τι καὶ φερόντων ἑκάστοτε φροντίζειν. Καὶ περὶ μὲν συμβούλων ταῦτα. Δεδύνηνται, Δημοκρατία. Αριστον. η'. Νόμοι δὲ σπουδαῖοι, ὡς ἐπίπαν εἰπεῖν, οἳ ἂν ἑκάστοις τῶν τῆς πόλεως μερῶν καὶ ἐθνῶν τὰ εξ τῶν πράττειν ὁρίζοντες κωλύωσι τῶν μὴ προση Πράττειν ορίζοντες.
col. 849–850page 15 of 99
PG 160:849κόντων πράξεών τε καὶ ἐπιτηδευμάτων. Εστι δ' ἐν πόλει σχεδόν ἁπάσῃ πρῶτον μὲν καὶ ἀναγκαιότατον μέρος καὶ γένος καὶ πλεῖστον τὸ αὐτουργικὸν, ὅσον γεωργῶν τε καὶ νομέων καὶ ξυμπάντων τῶν τοὺς ἐκ γῆς αὐτῶν δι' αὐτῶν ποριζομένων καρπούς· ἕτερον δὲ τὸ τούτοις αὖ καὶ τῷ ἄλλῳ πόλεως πλήθει διακοσ νικόν, ὅσον δημιουργητικόν τε καὶ ἐμπορικὸν, καὶ καπηλικόν φύλον, καὶ εἰ δή τι ἄλλο τούτοις προσῆς κον· δημιουργῶν μὲν τὰ μὴ ὄντα τῶν σκευῶν ὧνπερ ἄνθρωποι ἐς τὸν βίον δέονται, ἐς οὐσίαν ἀγόντων ἐμπόρων δὲ τὰ πλεονάζοντά τε καὶ ἐλλείποντα ταῖς χώραις ἑκάσταις ἀπισούντων τῇ ἐκ τῆς ἑτέρας ἐς τὴν ἑτέραν μετακομιδῇ, αὐτῶν ἐς τὴν διακονίαν ταύ την καταταττόντων αὐτοὺς, ἅτε οὐ σχολαζόντων τῶν αὐτουργῶν, ὑπὸ τοῦ τοῖς αὐτῶν πράγμασι προσέχειν· καπήλων δὲ, παρὰ μὲν τῶν αὐτουργῶν ἡ τινων εμπόρων αθρόα ώνουμένων, τῶν δὲ δεομένων ἑκάστοις ἐπὶ τῆς χρείας, οπότε, καὶ ὁπόσων δέοιντο, ἀποδιδομένων. Εἰσὶ δ᾽ οὗ καὶ τὴν τοῦ σώματος ρώμην μισθούμενοι, διακονοῦντες ἄλλοτε ἄλλοις, δια ζώσιν. θ'. Ἐπὶ δὲ τούτοις τὸ ἀρχικόν φύλον, σωτήρων τέ τινων τῆς ὅλης πόλεως ή γένους ἢ γενῶν ἂν οὕτω τύχῃ καὶ φυλάκων· ὧν κορυφαῖος μὲν βασι λεύς, ή τις ἡγεμὼν, μεθ᾿ ὃν ἄλλος άλλα διειληφότες γένους ἢ πόλεως μέρη, διασώζουσιν ἕκαστα ἂν τι γίγνηται τῶν κατὰ τρόπον. Ἐπεὶ γὰρ οὐχ οἷόν τε πάντας ἀνθρώπους πεισθῆναι ὡς τὸ ἴσον χρὴ ἔχειν, καὶ μὴ πλεονεκτεῖν, μηδὲ τοῖς ἀλλοτρίοις ἐπιβουλεύειν· ἀλλ᾽ εἰσὶν οἱ τοῦ αὐτουργεῖν ἀμελήσαντες, ή τινα ἄλλην τῶν ἐς τὸν βίον χρείαν συντελεῖν, τοῖς ἑτέρων πόνοις ἐπιφύονται. Κατὰ δὴ τούτων ετάχθη. σαν, φιλίων μὲν νομιζομένων, δικασταί τε, καὶ ἄλλοι ἄρχοντες· πολεμίων δὲ, στρατιώταί τε, καὶ ὅσοι ἄρχοντες τούτων. Οἷς ἀσχολουμένοις περὶ τὴν τῶν ὅλων φυλακήν, ἐπειδὴ ἑτέρωθεν ἔδει τῶν ἐπιτηδείων, φόροι παρὰ τῶν αὐτουργῶν μάλιστα εκάστων ετά. χθησαν φέρεσθαι, σίτησις τοῖς κοινοῖς φύλαξι και γένεσις φόρων. μισθός τις καὶ ἅμα γέρας τῆς φυλακῆς. Καὶ αὕτη δὴ ι'. Τριῶν δή τούτων ὄντων ἐν πόλει τῶν πρώτων γενών κατά γε φύσιν, ίδι᾽ ἅττα καὶ τὰ ἐπιτηδεύματα καὶ αἱ πράξεις ἑκάστων, καὶ ὁ σπουδαῖος νόμος αὐτ' τοῦθ᾽ ὁριεῖ, τὰ αὐτοῦ πράττειν ἕκαστον, καὶ μὴ ἀπαλλάττειν ἄλλῳ ἄλλῳ γένει ἐπιτήδευμα καὶ προ ξιν. Αὐτίκα τοὺς ἄρχοντας μηδὲν τῶν διακονικῶν ἐπιτηδεύειν· ἐναντιώτατον γάρ που διακονία ἀρχῇ διακονικὰ δ᾽ ἐπιτηδεύματα, ἄλλα τε, ὡς ἔφαμεν, καὶ ἐμπορεία τε καὶ καπηλεία. Αρχοντι δὲ ὅ γε σπουδαίος νόμος ὁριεῖ μὴ ἐξεῖναι ἐμπορεύεσθαι, μηδὲ καπηλεύειν, μηδ' ἄλλου μηδενὸς ἄπτεσθαι τῶν ἐνελευθέρων. Τούς τε στρατιώτας ἀποκεκρίσθαι τῶν πολλῶν, καὶ ὅλως τοὺς σώζοντας τῶν σωζομένων καὶ τοὺς μὲν ἀφειμένους παντὸς φόρου στρατεύεσθαι τε καὶ προκινδυνεύειν τῶν πολλῶν, τοὺς δὲ τοῖς αὐτ τῶν προσέχοντας, ἱκανούς τε ἐς δύναμιν, καὶ ἅμα οὐ βαρεῖς τινας φέρειν τους φόρους, σίτησιν τοῖς τε ἄρχουσι καὶ στρατιωτῶν τοῖς λογάσι. Τὸ πολὺ δὲ τῆς στρατιᾶς, καὶ τὸ ἀναγκαιότατον, ὁμόφυλόν τε Πόλεως ἢ γένους.
col. 851–852page 16 of 99
PG 160:851πολλὰ τῶν ξενικῶν, καὶ στρεφόμενα πολλάκις, αὐτέ πολέμια ἀντὶ σωτήρων τε καὶ φυλάκων φιλεί γίγνεσθαι· τὰ δ' οἰκεία καλῶς θεραπευόμενα τῷ παντί βεβαιότερά τε καὶ πιστότερα. Τῶν αὐτουργῶν δὲ τὰ πολὺ καὶ οἰκόσιτον τῆς στρατιάς κατά συζυγίας συντετάχθαι, κοινοῖς τε τοῖς τέλεσι τῶν ὁμοζύγων εἶναι καὶ οἰκεῖον, ἀλλὰ μὴ ξενικόν. Απιστα γὰρ τὰ ἑκάστων εργαζομένων τὰ πολλὰ παρὰ μέρος ἑκάτερον, τὸν μὲν ἐργάζεσθαι τῷ κοινῷ ἀμφοῖν, τὸν δ' ἕτερον στρατεύεσθαι· ὅπως ἂν ὡς μάλιστα οἷόν τε ἀμφοῖν τῶν τε ἰδίων οίκων ἐφικνοῖντο οἱ αὐτοί, τῆς τε φυλακῆς τῆς ὑπὲρ τῶν κοινῶν. τα'. Διακεκρίσθαι δὲ ἰδίᾳ μὲν πεζούς, ιδία δ' ἱππέας τῶν στρατιωτών· καὶ τοὺς μὲν πεζούς ἐς λόχους τε καὶ τάξεις συντετάχθαι ὑπὸ λοχαγοίς τε καὶ ταξιάρχοις ἄρχουσιν, ἱππέας δὲ ἐς ὅλας τε καὶ συντάγματα ὑπὸ ἐλάρχαις τε καὶ συνταγματάρ γοις· ὥστε ὀξέως τε ἐν κόσμῳ ἑκασταχή παρείναι ᾗ ἂν δέοι. Μηδ' ἅμα ἄμφω τώ δυνάμει θεραπεύειν. τήν τε πεζὴν καὶ τὴν κατὰ θάλατταν, ἀλλὰ τὴν ἐτέ ραν ἀεὶ, καὶ τούτων, εἰ ἡ τῆς πόλεώς τε καὶ γέ νους, ἔτι δ' ἡ τῆς χώρας ἐνδέχοντο φύσις, μάλλον τὴν πεζήν ή δεήσει καθ' εκάτερα ἐλαττουμένους, καὶ καθ᾿ ἑκατέραν ἡττᾶσθαι τὰ πολλά. Τό τε τὰς πεζὰς δυνάμεις ἐπ' ἀνδρῶν ἀγαθῶν στρατηγών τε καὶ στρατιωτῶν ἀρετὴν ποιεῖσθαι τὸ θαῤῥεῖν, ἀλλὰ μὴ ναυκλήρων τέχναις, ἄλλων τε φαύλων άνα θρώπων· τό τε τῆς γῆς κρατοῦντας αὐτόθεν ἂν τῶν ἐπιτηδείων εὐπορεῖν, ἀλλὰ μὴ ἐκ τῆς ὑπερορίας δεῖσθαι· τό τε τῶν ἐπιθαλαττίων χωρίων των πολ λῶν ἀφισταμένους, ὅτι μὴ πᾶσα ἀνάγκη, τῷ πρὸς τοὺς πλησιοχώρους μόνῳ πολέμῳ τὸ πολὺ προσέχειν, ἀλλὰ μὴ πολλοῖς, ὁμοίως μὲν πρὸς πλησιοχώρους, ὁμοίως δὲ πρὸς τοὺς ἐξ ὑπερορίας, καὶ τούτων ἔστιν οὓς ἀπροσδοκήτους· ταῦτα πάντα τῶν ἑτέρων πολλῷ που καὶ καλλίω καὶ ἀμείνω. Τῶν στρατιωτῶν. Μάλλον την πεζήν. ιβ'. Φόρων δὲ ἐπειδὴ τριττὰ ἤδη, ὡς εἰς ἐλάχιστα διελεῖν, τὸ μὲν ἀγγαρεία, τὸ δὲ τακτὸς ὄρος χρηματ των, εἴτε κέρματος, εἶτ᾽ ἄλλων ἀντινωνοῦν, τί δὲ ῥητή τις τῶν γιγνομένων μοίρα· ἀγγαρεία μὲν βα ρύτατο; φόρων, τοῖς φέρουσι πολὺ τὸ δούλειον ἔχων, ἅτε τῶν σωμάτων, οὐ τῶν χρημάτων ἐπιλαμβαν μενος, τοῖς τε πραττομένοις οὐ μικρᾶς παραίτιος ἀσχολίας, δι' ἔτους αἰεὶ τοῦ παρεσομένου τε και ἄξοντος ἐπὶ τὰ ἔργα δεομένη· ὁ δὲ τακτὸς χρημά των ὄρος, πρὸς τῷ δουλείῳ καὶ οὗτος πλεῖστον α ἔχει καὶ τὸ ἀνώμαλον, ἀναγκαίως τε φερόντων, και οὐ πρὸς λόγον τῶν δυνάμεων τὰ πολλά, χαλεπού ὄντος τοῦ καὶ τὴν ἀρχὴν ταῖς δυνάμεσιν εκάστων ἐξισοῦν τοὺ; φόρους, καὶ ἅμα οὐδὲ μενουσῶν τῶν δυνάμεων ἑκάστοις ἐπὶ τῶν αὐτῶν, κατὰ σμικρὰ δὲ καὶ πολλάκις τοῦ ἔτους, καὶ ὑπὸ πολλῶν εἰσπραττόμενος, καὶ πολλῷ αὖ χαλεπώτερος· ἡ δὲ ῥητὴ τῶν γιγνομένων μοίρα τό τε δούλειον ἧττον ἔχει, παντός τε ἄλλου φόρου τοῦ τὸ ἴσον ἂν δυναμένου, πολλῷ οὗτος, κουφότερος κατ' αὐτὸ τὸ εὐπορώτατον τῆς ὥρας, ἡνίκ᾽ ἂν ἡ συγκομιδὴ ἑκάστοις τῶν ἐκ γῆς εἴη καρπῶν, καὶ ἀπ᾿ αὐτῶν αἰεὶ τῶν ὑπαρχόντων εἰσπραττόμενος, πρὸς δέ γε ἔτι καὶ ὁμαλώτατος φό
col. 853–854page 17 of 99
PG 160:853ρων, προς λόγον αἰεὶ τῶν δυνάμεων φερόντων ἐκ - 4 στων· ὥστ᾽ ἂν καὶ κράτιστος εἴη φόρων οὗτος κουφότατός τε ὤν, ὡς ἔφαμεν, καὶ ἐμαλώτατος, λυσιτελέστατός τε τοῖς κοινοῖς τῇ δικαιοτάτη μοίρα εἰσπραττόμενος. "Πτις δ᾽ ἂν δικαιοτάτη γένοιτο κατὰ λόγον μοῖρα, ἐνθένδε ἔστι λογίσασθαι. ιγ'. Τοῖς ἐκ γῆς καρποῖς τριῶν δεῖ τούτων πρὸς τὴν φοράν, ἐργασίας, τῶν τελῶν, δι' ὧνπερ ἐργά σονται οἱ ἐργασόμενοι, βοῶν, ἀμπέλων, βοσκημάτων, καὶ τῶν ἄλλων τῶν τοιουτοτρόπων, καὶ τῆς τούτων φυλακής. Ὥστε καὶ τρισὶν ἂν προσήκοιεν κατὰ τὸ δίκαιον, τοῖς ἐργαζομένοις, τοῖς τὰ τέλη παρεχομέν νας τοῖς ἔργοις, καὶ τρίτοις τοῖς φύλαξί τε τῶν ὅλων καὶ σωτήρσιν, οὓς βασιλέας τε καὶ ἡγεμόνας, ἄλλους τε ἄρχοντας ἔφαμεν. Τοὺς οὖν αὐτουργούς τοὺς οἰκείοις τοῖς τέλεσιν ἐργαζομένους, ἐξουσίας οὔσης σφίσιν ἔπη τε γῆς καὶ ὅπως βούλοιντο έργά ζεσθαι, ἔχοντας τὰς δύο μοίρας, τὴν μὲν τῇ ἐργασία προσήκουσαν, τὴν δὲ τοῖς τέλεσι, την τρίτην τῷ δημοσίῳ τε καὶ τοῖς τὴν φυλακὴν τῶν ὅλων ἐπιτετραμμένοις ἀποφέρειν, ἁπάσης άλλης εἰσφορᾶς ὅτι μὴ ἀξία; λόγου καὶ λειτουργίας ἀφειμένους. Καὶ τοῦτον δικαιότατον γίγνεσθαι φόρον, γέρας τε ἄξιον καὶ σίτησιν ἅμα τοῖς ἐπὶ τῶν κοινῶν τεταγμένοις λειτουργιῶν. Καὶ περὶ μὲν φόρων τοσαῦτα. ιδ. Τὴν δὲ τοῦ βίου δίαιταν τοῖς τε ἄλλοις πολί ταῖς, καὶ μάλιστα ἄρχουσι, μὴ πολυτελή, ἀλλὰ μετ τρίαν εἶναι· ξενικῶν μὲν ἐσθῆτων άλλων ματαίων καὶ ἀνωφελῶν ὀλιγωροῦσι, πρὸς δὲ τὸν πόλεμον πάσι τεταγμένοις, καὶ τὰς ἐνταῦθα φερούσας θεραπεύουσι παρασκευάς, &; ἀνάγκη μειοῦσθαί τε καὶ ἀσθενεστέρως ἴσχειν, ἄλλοσέ πη ἐξαναλουμένων τῶν δα κανῶν. Τοὺς ἐκ τῆς χώρας καρποὺς μὴ ἐξεῖναι εξάγειν, ὅπη τε καὶ ὅπως τις βούλοιτο, ἀλλ᾽ ἢ ἐπὶ τῇ ἡμισείᾳ πρός γε ενσπόνδους τῶν ξένων τὸν βου λόμενον ἐξέγειν, ὡς οὐκ ἂν ἄλλως εξαχθησομένους, ἢ εἰ ἐν μὴ μείονι ή διπλασίᾳ χρείᾳ, εἰ ξένοι είεν τῶν πολιτῶν. Σιδήρου δὲ μόνου, καὶ ὅπλων, καὶ εἰ δή τι ἄλλο τῶν ἀναγκαιοτάτων, ἄλλαττόμενον, ἐξεῖ ναι ἐξάγειν μὴ τελοῦντα μηδ' ὁτιοῦν. Νομίσματι μὴ εὐδιαφθόρῳ χρῆσθαι, μηδὲ ξενικῷ, ἢ δικεῖν ἂν που νηρᾷ καὶ ἀλλοτρία χρῆσθαι καὶ τῇ πολιτείᾳ. Οὐδὲ γὰρ φαῦλον εἰς γε πολιτείας λόγον μέρος ἂν καὶ τὸ νόμισμα ξυμβάλλεσθαι. Τὰς ζημίας μὴ ἀλλοκότους μηδὲ βαρβαρικάς ποιεῖσθαι τῶν ἐξαμαρτανόντων εἴη τοῖς ἁμαρτήμασιν, ὥστε καὶ κεκολασμένους ήκιστα ἂν ἐξαμαρτάνειν τοῦ λοιποῦ. Ἐπεὶ τόν γε ἀνάτως ἔχειν δοκοῦντα πολύ κάλλιον ἀπαλλάττοντας του βίου ἐλευθέραν ἀφιέναι τὴν ψυχὴν σώματος, ᾧ μὴ καλῶς ᾔδει κεχρῆσθαι, ἢ λωβωμένους ἀναπήρῳ καὶ ἀχρή στο σώματα αὐτῷ τε καὶ τῇ ἄλλῃ πόλει ἀναγκάζειν ἐνδεδέσθαι. κ. Καὶ πολιτείας μὲν σπουδαίας νόμοι οὗτοί τε καὶ τοιοῦτοι ἕτερος, καὶ μείζους καὶ ἐλάττους • ὧν περ κεφαλαιον απάντων περὶ τὴν τοῦ θείου δόξαν Ακριβῶσθαι καὶ κοινῇ καὶ ἰδίᾳ μάλιστα δ' ἐκεῖνα τρία τε καὶ κυριώτατα· ἐν μὲν, εἶναι τι θεῖον ἐν τοῖς οὖσι προύχουσάν τινα τῶν ὅλων οὐσίαν· δεύτερον τὸ θεῖον τοῦτο καὶ ἐπιμελὲς εἶναι ἀνθρώπων, ἅπαντά τε τὰ ἀνθρώπεια ὑπὸ τούτου, καὶ μείζω και ἐλάττω, διοικεῖσθαι· τρίτον κατά γνώμην την από τοῦ διοικεῖν ἔκαστα ὀρθῶ; αἰεὶ καὶ δικαίω;, μή ἐξιστάμενον μηδαμή τοῦ περὶ ἔκαστον καθήκοντος, Καὶ κοινῇ καὶ ἰδίᾳ.
col. 855–856page 18 of 99
PG 160:855μήτ' οὖν ἄλλως μήθ' ὑπ' ἀνθρώπων δώροις ή τισιν ἄλλοις θωπευόμενόν τε καὶ παρατρεπόμενον· οὐ γὰρ οὖν ἐνδεὶς εἶναι ἀνθρώπων. Οἷς ἔχουσιν οὕτως ἔπε ται καὶ τὸ τὰς πρὸς τὸ θεῖον ἁγιστείας, θυσίες το καὶ ἀναθήματα, μέτριά τε καὶ ἀπ᾿ εὐσεβοῦς της γνώμης τελεῖν, ὁμολογίας ὄντα ξύμβολα τοῦ ἐκεῖθεν ἡμῖν εἶναι τἀγαθά· καὶ μήτ' ἐκλείποντας, ἢ τοῖν δυοῖν, ἢ θατέρου γοῦν τον προτέροιν εἰδοῖν τῆς ἀπε βείας ενεχομένων, δόξαν παρέχεσθαι· μήθ' ὑπερβησ λαῖς δαπανών τούς τε ιδίους οίκους καὶ τὰ κοινά φθείροντας, ὡς τι πλέον ποιήσοντας τῇ πολυτελεία τῶν ἀπαρχῶν τε καὶ ἀναθημάτων, μηδ' ἀπαρχομέν νων ἔτι, ἀλλ᾽ ὡς ὠνουμένων δόξαν παρεχομένους, τῷ τρίτῳ εἴδει τῆς ἀσεβείας ἐνέχεσθαι. Ταῖς δὲ τοι αύταις δόξαις ἰδίᾳ τε καὶ δημοσίᾳ νομιζομέναις καὶ κρατούσαις ἀμήχανον μὴ οὐ καὶ ἀρετὴν ἔπεσθαι πᾶσι παρ' οἷς ἂν τύχωσι κεκρατηκυίαι, καὶ πᾶσαν τὴν περὶ τὸ καλὸν σπουδήν. 16. Α: ις. Κακία δὲ πάτα καὶ τὰ μεγάλα ἀνθρώποι μαρτήματα ἀπὸ τῶν ἐναντίων γίγνεται αὖ δοξῶν, Γίγνονται γὰρ αἰεὶ τῶν ἀνθρώπων ἔνιο: οὐχ ὑγιώς περὶ ταῦτα ἔχοντες· οἱ μὲν οὐδ᾽ εἶναί τι τὸ παρά παν θεῖον ἐν τοῖς οὔσι νομίζοντες· οἱ δ' εἶναι μὲν, μὴ φροντίζειν δὲ μηδὲ τῶν ἀνθρωπίνων· οἱ δὲ καὶ εἶναι καὶ ἐπιμελεῖσθαι, παραιτητὸν δ᾽ εἶναι, καὶ τιαι θυσίαις καὶ ἀναθήμασι καὶ εὐχαῖς κηλούμενον, μή ἀκριβοῦν ἑκάστοτε τὰ δίκαια. Ἀπὸ γὰρ τούτοιν δυοῖν ὄντοιν ἀλλήλοιν ἐναντίοιν εἰδοῖν τῶν περὶ τὸ θεῖον δοξῶν, οἷόνπερ ἀπὸ πηγαῖν, δύω βίου προει ρέζες πρόϊτον ἐναντιωτάτω ἀλλήλοιν· ἡ μὲν τῶν μόν νον, ἢ μάλιστα τὸ καλὸν τιθεμένων ἀγαθὸν, ἡ δὲ τῶν τὴν ἡδονὴν τέλος τοῦ βίου ποιουμένων. Επει γάρ ἐστιν ὁ ἄνθρωπος ξύνθετός τις φύσις ἔκ τε θείας ού σίας καὶ θνητῆς ὡς δοκεῖ δὴ πᾶσι καὶ Ἑλλήνων ; καὶ βαρβάρων τοῖς γε καὶ ἐσονούν νοῦ μετέχουσι, καὶ τὸ μὲν θεῖον αὐτοῦ ἡ ψυχή ἐστι, τὸ δὲ θνητὸν τὸ σῶμα· οἱ μὲν ἂν τῷ ἐν αὐτοῖς θείῳ κεκρατηκότι επισπόμενοι, τάς τε περὶ τὴν ξυγγενῆ οὐσίαν έχρι δωκότες εἶεν δόξας, καὶ ἀρετὴν, καὶ τὸ κάλλος παν τὸς τοῦ βίου προστήσαιντο, πάντα ἀγαθὰ ἐν ἀνθρώποις ἀπεργάζονται· οἱ δ᾽ ἂν ὑπὸ τοῦ ἐν αὐτοῖς θνητού καὶ θηριώδους κρατηθέντες τάς τε περὶ τὸ θεῖον δόξας ἁμαρτάνοιεν, καὶ ἡδονῇ τὸ πᾶν δοῖον τοῦ βίου, τὰ μεγάλα αὖ πανταχῆ ἀπεργάζονται κακά. Οἷν μεταξὺ αὖ καὶ οἶ· τε περὶ δόξαν ἐσπουδακότες, καὶ οἱ περὶ χρήματα· δόξης μὲν ἀρετῆς καὶ τοῦ καλοῦ οὔσης εἰδώλου, χρημάτων δὲ παρασκευῶν ἐφ' ηδονάς. κ'. Τῶν μὲν οὖν περὶ τὸ καλὸν ἐσπουδακότων ἄλλοι τε ἐγένοντο ἐν τῷ παντὶ αἰῶνι, καὶ Ἡρακλῆς ποτε ὁ ᾿Αμφιτρύωνος, δν εὐνομίαν τε καὶ ζῆλον τῶν καλῶν ἔφαμεν τῷ τῶν Ἑλλήνων ἐμπεποιη ότα γένει, ἐνδοξότατον ἐν τῇ οἰκουμένῃ ἀποφύναι, αὐτῷ πρότερον τὴν ἀρετὴν συχνοῖς τοῖς πόνοις καὶ ἄθλοις περιποιησάμενον· καὶ Λυκούργος ο Λακεδαιμόνιο;, δ; ἀδελφοῦ βασιλέως άπαιδος τέως τελευτήσαντος, ἐπειδὴ ἡ νύμφη κύειν αισθομένη, ἐπηγγέλλετο ἐπὶ τῷ αὐτῆς γάμῳ, διαφθείρασα τὸ ἔμβρυον, τὴν βασι λείαν αὐτῷ περιποιήσειν, οὐ προσέμενος τὴν προ ξιν, ἐπειδὴ οἱ μή μετὰ τοῦ δικαίου ἐγίγνετο, ἀλλὰ τῷ ἀδελφοῦ παιδίῳ πάσῃ μηχανῇ τό τε ζῆν περι ποιήσας, καὶ τὸ γέρας τὸ πατρῷον ἀποδοῦς, έπειτα Οὐσίας καὶ θνητῆς.
col. 857–858page 19 of 99
PG 160:857χρόνῳ ὕστερον νομοθέτης ὑπὸ τῆς πόλεως αἱρεθείς, καὶ τὴν ὑπὸ πάντων επαινουμένην εγκαταστήσας πολιτείαν αὐτῇ, εὐδοκιμωτάτην πόλεων ἔν τε Ελο λησι καὶ βαρβάροις ἀπέφηνε· καὶ ᾿Αλέξανδρος ὁ Μακεδόνων βασιλεὺς, ὅς δι' ἀρετήν τε καὶ φρόνημα ἡγεμονεύσας Ελλήνων, Ελλησί τε ὁμοῦ καὶ Μακεδόσι τὴν ᾿Ασίας ἡγεμονείαν περιεποίησε· καὶ βαρ βάρων δὲ Κῦρος ο Πέρσης, δς Πέρσας τοὺς αὐτοῦ πολίτας δι' ἀρετὴν αὐτοῦ ἅμα μὲν τῆς Μήδων ἀπήλα λαξε δουλείας, ἅμα δὲ καὶ τούτων τε καὶ τῆς άλλης Ασίας ἡγεμόνας ἀπέφηνε. ο ιη'. Τῶν δ' ἑτέρων ἄλλοι τε καὶ ᾿Αλέξανδρος ὁ Πριάμου ὁ Ἰλιεύς, ὃς ἐν τῇ κρίσει τῶν θεῶν τῇ αἱρέσει τῇ τῶν βίων, υπεριδών μὲν Ηρας, τῆς ἀρε τῆς ἐφόρου Θεοῦ, ὑπεριδὼν δὲ ᾿Αθηνᾶς, τῆς δόξης αὖ προεστηκυίας, ᾿Αφροδίτην, ὡς δὲ ἡδονῆς οὖσαν θεόν, προϋκρινέ τε καὶ προείλετο. Τοιγάρτοι βασι. λείας μὲν ὑπὸ "Ηρας διδομένης ολιγωρήσας τοῦ μακαριωτάτου βίου τοῦ κατ᾿ ἀρετὴν, καὶ κράτους αὖ πολέμων ὑπὸ Ἀθηνᾶς, τοῦ φιλοτίμου βίου, καὶ περὶ τὴν δόξαν ἔχοντος, Ελένην δὲ τὴν Τυνδάρεω θυγα τέρα, Μενέλεω δὲ γυναῖκα τοῦ ᾿Ατρέως τὴν Λάκαιναν, δῶρον ἐπὶ ταύτῃ τῇ ἀδίκῳ κρίσει ειληφώς, ὡς δὴ κεφάλαιον οὖσαν ἡδονῆς, καλλίστην μὲν τῶν τότε δοκοῦσαν τὴν ἰδέαν, τὴν δὲ ψυχὴν ἄλλως αισχίστην καὶ μοιχεύτριαν, πρὸς ταύτῃ αὐτόν τε ὁμοῦ καὶ τὴν πατρίδα προσαπώλεσε. Καὶ Σαρδανάπαλος δὲ ὁ ᾿Αβε σύριος, δς διὰ μαλακίαν καὶ τρυφὴν ᾿Ασσυρίοις μὲν τοῖς αὐτοῦ πολίταις τὴν τῆς Ασίας ἀπώλεσεν ήγε μονείαν, Μήδοις δὲ παρακεχωρήκει. Καὶ Ῥωμαίων δὲ Νέρων, ὃς ἄλλα τε δεινὰ καὶ ἀνόσια έργασάμενος, καὶ τὴν μητέρα ἀποκτείνας, τελευτῶν καὶ αὐτὸν κακόν κακῶς προσαπολωλέκει. Τὴν γὰρ πατρίδα ἡμέλησε μὲν διὰ δὲ τὴν τότε ἔτι Ῥωμαίων ἀρετὴν οὐχ οἷό; τε διαφθεῖραι ἐγένετο. ιθ'. Καὶ δ᾽ ἄλλοι δ' αἰεὶ γίγνονται συχνοὶ καὶ δυ ναστῶν καὶ ἰδιωτῶν τούτου τοῦ κόμματος καὶ μείζω ἴσως καὶ ἐλάττω ἐξαμαρτάνοντες· ὧν κἀκεῖ ν.ι, οἱ τὸ μὲν δίκαιον καὶ τὴν ἀλήθειαν καὶ τὸ κοι νὸν ἀγαθὸν σκιὰν καὶ ὀνόματ᾽ ἄλλως ἤγηνται, πρὸς δὲ τὸ χρυσίον καὶ τἆλλα τὰ τοιαῦτα κεχήνατι, τὴν εὐδαιμονίαν ἐσθῆσι καὶ ἀργύρῳ καὶ χρυσῷ μετροῦντες, καὶ τῇ παρ' ἡμέραν ῥαστώνῃ καὶ τρυφῇ, τὴν δ' ἀσφάλειαν σφῶν τε αὐτῶν ἅμα καὶ παίδων καὶ ὅλης τῆς πατρίδος, καὶ ἐλευθερίαν, παρ' οὐδὲν ἡγούμενοι. Εἰσὶ δ' οἳ καὶ ἕως μὲν ἂν χρυσοῦ καὶ τῶν του ούτων τὸ πρᾶγμα καθαρεύῃ, καὶ καθ᾽ αὑτὸ σκοπῶσι, δεινότατοι ὑπὲρ τοῦ δικαίου καὶ τῆς ἀληθείας ῥή φορές εἰσιν· ἐπειδάν δέ που χρυσίον σφίσιν ὑποφανῇ. ἤ τι ἄλλο ἄξιον χρυσίου, πεπέδηται εὐθὺς ἡ γλῶττα, ἐμπέφρακται τὸ στόμα, καὶ πρὸς μὲν τὰ δίκαια σεσιγήκασιν, ἐπὶ δὲ τἀναντία πᾶσα εκείνη μεθέστηκεν ἡ δεινότης. Ὑπὸ γὰρ τούτων καὶ τῶν τοιούτων διοι κούμεναι αι πόλεις, κακῶς πράττουσιν εκάστοτε, οὐδὲ τῶν σπουδαιοτάτων ἂν ἐγκαθεστώτων νόμων κυρίων ὄντων, ἀλλὰ πάντων εἰκῆ καὶ ἀδιακρίτων φυρομένων. Επεί τοι οὐ σπουδαίων ἄρα δεῖ νόμων μόνον πόλεσιν ἑκάστοτε, ἀλλὰ καὶ κυρίων· κύριοι δ' αὖ γίγνονται οἱ νόμοι διὰ τὴν τῶν ἀρχόντων ἀρε τήν, ἦν δὲ τρισὶ τῆς θεοσεβείας μάλιστα καὶ κυριωτάτοις είδεσιν ἔφαμεν ἔπεσθαι. Τούτου τοῦ κόμματος.
col. 859–860page 20 of 99
PG 160:859κ'. Ἐπεὶ δ' οὐδενὸς ἄλλου ἡμῖν ἐν γε τῷ παρόντι δεῖ, ὡς σωτηρίας καὶ τοῦ σώζεσθαι (ὁρῶμεν γάρ ο ἡμῖν ἐκ τῆς μεγίστης Ρωμαίων ηγεμονίας κεχώ ρηκε τὰ πράγματα οἷς, ἁπάντων οἰχομένων, δύο πόλεε μόνω ἐπὶ Θρᾴκης περιλέλειπται, καὶ Πελοπόννησος, οὐδὲ ξύμπασα αὕτη γε, καὶ εἰ δή τι ἔτε νησίδιον σῶν ἐστι). Τὸ δὲ πόλεις σώζεσθαι ἐξ οὐδε νὸς ἄλλου ἢ σπουδαίας πολιτείας, ἂν περιγίγνεσθα ἔφαμεν, τὴν πολιτείαν επανορθωτέον ἡμῖν νόμοις τι τοῖς σπουδαιοτάτοις καὶ ἄρχουσιν ἐκ τῶν δυνατών τοῖς ἀρίστοις. Οσῳ γὰρ ἡμῖν χείρον ἔσχηκε τα πράγματα, καὶ ἀσθενεστάτοις προς δυνατωτάτους τῶν πολεμίων συμβαίνει ἀντιτάττεσθαι, τοσούτα μάλιστα καὶ τὴν πολιτείαν ὡς σπουδαιοτάτην ἀντι τιθέναι δεῖ, τὴν ἀσθένειαν τὴν τῶν πραγμάτων ἀντι σώσουσαν. Δι᾿ ὅσων δὲ καὶ οἴων σπουδαιοτάτη γίγνεται πολιτεία, ἔφαμεν ἤδη αὐτὰ τὰ κυριώτατα, καὶ πρὸς τὴν παροῦσαν ἂν τῶν πραγμάτων χρείαν λ σιτελέστατα εκθέμενοι, ἃ οὔτε πάνυ χαλεπά· οἷς γέρ ἐπὶ μια ψυχῇ ἐστι τὸ γενέσθαι τε καὶ μὴ, οὐ ζήτη οὔτε ἀδύνατα ταῦτά γε οὔτε πάνυ χαλεπά. κα'. Ψυχὴν δὲ δὴ μίαν τὴν σὴν φημι μάλιστα. γάρ σοι νῦν ἡμῶν ὄντι ἡγεμόνι, καὶ τὴν μεγίστην ἂν ἡμῖν δύναμιν κεκτημένῳ, έρωτα Θεὸς ἐπιπνεί σεις τοῦ μέγα τέ τι καὶ καλὸν ἐν τῷ βίῳ δια ρά ξασθαι, ἐκείνης τῆς αἱρέσεως γνησίως και ελε κρινῶς γενομένῳ τῆς περὶ τὴν ἀρετὴν καὶ τὰ καλὸν, οὐ χαλεπὰ ταῦτα ξυστῆναι, εὔθ᾽ ἡ ἡμετέρα ἔτι σωτηρία ἀνέλπιστος. Ἀλλ᾿ ἐν τούτῳ τὸ ἅπαν ἐστὶ, καὶ τὸ σώζεθαι ἢ ἀπολεῖσθαι τὰ ἡμέτερα ἐκ τούτου ήρτηται. Εἰ γὰρ ζητήσαις δ τι ποτ᾽ ἂν μέγε καὶ καλὸν ἐν τῷ βίῳ διαπράξαιο, οὐ ῥᾳδίως ἂν εἴ ροις οὔτε μεῖζον οὔτε κάλλιον τοῦ τὸ γένος τε 14 σῶσαι, καὶ τὴν βασιλείαν ἐκ τῶν ἐνόντων ἀσφαλ σασθαι. Ασφαλίσασθαι δὲ ἄλλως οὐκ ἔστιν ἢ πολι τείαν σπουδαίαν εγκαταστήσαντα· οὐδ᾽ ἄλλως ή γε σπουδαιοτάτη γένοιτ' ἂν πολιτεία ἢ ταύτῃ ᾗπερ ἄρτι διεληλύθαμεν, ᾗ καὶ αἱ ἐν τῷ παντὶ ἤδη αιώνι είν νομηθεῖσαι πόλεις μάλιστα ἐχρήσαντο. Τα πράγματα. κβ'. Εἰ δ' αὐτὸς μόνον ἐθελήσαις, καὶ τῇ γνώμη ταύτῃ τράποιο, οὐ χαλεπῶς ἂν οὐδὲ τῶν συγκατα πραξόντων εύπορήσαις. τοῖς μὲν οὖσι τῶν χρηστοτέρων προτέροις ἐπὶ τὰς λειτουργίας χρώμενος, τοὺς δ᾽ ἄλλους πειθοῖ καὶ εὐεργεσίαις καὶ ζημίας; διορθούμενος· δυοῖν δὲ τούτοιν κατὰ λόγον χρώμενος, ἐπιθυμίᾳ τε τῶν καλῶν, καὶ θυμῷ κατὰ τῶν ἐξαμαρτανόντων. Ὡς οὐκ ἔστιν ἄλλως οἷς ἀπόντι ἀγαθὰ κτήσασθαι ἢ ἐπιθυμήσαντά τε καὶ περὶ αὐτὰ πραγματευσάμενον, οὔτε παρόντα ἀγαθὰ φυλάξαι, * θυμῷ κατηκήῳ λόγου χρώμενον. Καὶ πρώτου γε τῶν πολιτευμάτων, εἰ δοκεῖ, ἀπὸ τοῦ περὶ τῶν συμ βούλων ἄρξαι, καὶ τούτους σαυτῷ, τοῖς τε ἄλλοις. καὶ τῷ πλήθει ὡς ἱκανωτάτους, ᾗ ἔφαμεν, κατάστη σου (ἔνθεν γὰρ ἄρχεσθαι καλόν)· καὶ πλείοσι δο κοῦν, οὕτω δὴ τὰ καθεστῶτα κινεῖν καὶ ἐπανορθοῦσθαι. Δίδασκέ τε κἀκείνους, ὅπως ἐν μεγάλῳ κιν δύνῳ τὰ ἡμέτερα, καὶ οὐδενὸς ἡμῖν ἄλλου ὡς τοῦ
col. 861–862page 21 of 99
PG 160:861σώσεσθαι δεῖ· τοῦτο δὲ οὐχ οἷόν τε, μὴ τὴν πολι τείαν ἐπανορθωσαμένοις. Καὶ γὰρ νοσοῦσιν ἐὰν ἡ ειωθυία δίαιτα μὴ λυσιτελῇ, οὐκ ἔστιν ἄλλη ἀπαλλαγὴ τοῦ δεινοῦ ἢ ταύτης ἐκβᾶσι ζητῆσαι τὴν λυσιτελήσουσαν. κγ'. Ἔπειτα τὸ πολὺ τῆς στρατιᾶς διακάθαρον, διελών Πελοποννησίους χωρὶς μὲν ἐς τοὺς στρατευ σεμένους, χωρὶς δ' ἐς τοὺς εἰποίσοντας, ᾗ ἂν ἕκαστοι δοκῶσιν ἐπιτηδειοτέρως ἔχειν, ὡς οὐκ ἔτι τῶν αὐτ τῶν στρατευσομένων τε ὁμοῦ καὶ φορολογησομένων. Οὐ γὰρ οἷός τ' ἔσῃ σαυτόν τε ἅμα καὶ τὸ γένος σώζειν, μὴ περιὼν τῶν πολεμίων· οὐδὲ περιεῖνας τῶν πολεμίων, μὴ στρατιάν εὔνουν τε καὶ φρόνημα ἔχουσαν κτησάμενος μᾶλλον ἢ πλείω. Φορολογουμέ νην δὲ στρατιάν τό τε φρόνημα σώζειν ἅμα καὶ τὴν εύνοιαν Φαγχάλεπον, ἀλλ᾽ ἔῤῥειν ἀνάγκη τὰ πολλά, τά τε φρονήματα, τήν τ' εὔνοιαν στρατιωτῶν φορολογουμένων. κδ'. Καὶ τοὺς ἄρχοντας δὲ διακαθάραι δεῖ τῶν καπηλευόντων, καὶ προειπεῖν μὲν ἅπασι, μή και πηλεύειν μηδ' ἐμπορεύεσθαι τοῦ λοιποῦ, ἀλλ' αὐτὸ τοῦτο ἄρχοντας τῷ ὄντι εἶναι, ἐπὶ φυλακῇ καὶ σω τηρία προεστηκότας τῶν πολλῶν, οὐ διακονικὰ ἐπι τηδεύματα επιτηδεύοντας, καὶ διακόνων πονηρῶν ἀδίκοις σταθμίοις, καὶ παντὶ ὅτῳ ἂν δύνωνται τρό πῳ, τοῖς τῶν ταλαιπώρων αυτουργῶν πράγμασι λυμαινομένων. Εἰ τέ τινες καὶ ἐκ καπήλων ἐς τὰς ἀρχὰς παρεωσμένοι εἶεν, καὶ τούτους δὲ, ἄν τινες χρήσιμοι δοκῶσιν, ἤ, πεπαυμένων ἤδη τοῦ καπη λεύειν, ἄρχειν, ἢ ἀπεληλάσθαι τῶν ἀρχῶν. Μὴ γὰρ διακεκρίσθαι τὰ τοιαῦτα, ἀλλὰ καπήλους μὲν ἄρ χουσιν ἀναμεμίχθαι, στρατιώτας δ᾽ εἰλωτεύειν, ἐπὶ εἴλωσι δὲ τὰ τῆς σωτηρίας εἶναι, φαυλοτάτης ταῦτα πολιτείας, καὶ οὐδέποτε οὐδὲν μέγα ἢ καλὸν διαπραξομένης. Όνοις γοῦν οὐ χρώμεθα ἐπὶ τὰ τῶν γεν ναίων ἵππων ἔργα, οὐδὲ γενναίοις ἵπποις ἐπὶ τὰ τῶν ὄνων· οἶμαι δ' οὐδ᾽ ἵπποις τοῖς αὐτοῖς ἐπὶ τὰ αὐτὰ, ἀλλ' ἰδίᾳ μὲν πολεμιστηρίοις, ἰδίᾳ δ' ἀχθοφόροις των τὰ τοιαῦτα ἔδει διακρίνειν, καὶ μὴ συγχεῖν. κι'. Καὶ τοὺς φόρους δὲ τοὺς πολλοὺς καὶ κατὰ σμικρὰ καὶ ἀνωμάλους τούτους ἀνελῶν, ἐκεῖνον ἀντὶ πάντων καταστησον, ἐν τῷ δικαιοτάτῳ λόγῳ ἔφαμεν τρίτην γίγνεσθαι τὴν γιγνομένων μοίραν, κουφέτα τόν τε ὁμοῦ τοῖς εἰσοίσουσι, καὶ τοῖς κοινοῖς λυσιτελέστατον τὸν αὐτὸ· ἐσόμενον. Ηττόν τε γάρ τις διὰ τοῦτον τὸν φόρον ἀποδράσεται, ἧττόν τε ὑπὸ τῶν πραττομένων ἀδικήσεται, ὡς τὸ εἰκὸς βουλομένων ἂν ὡς πλεῖστε γίγνεσθαι τοῖς εισπραχθησομένοις, ἵνα δὴ καὶ σφίσιν ὡς μείζων γίγνοιτο ὁ φόρος. Τῶν δὲ τοιούτων Είλωτων πρῶτα μὲν ἐς τὸν σὸν οἶκον ἐξελεῖν ὁπόσους ἂν δόξεις δεῖν· τοὺς δὲ λοιποὺς τοῖς ἄρχουσί τε καὶ τῶν στρατιωτῶν λογάσιν, ὅπη τε ἂν ἑκάστῳ καὶ ὀπόσους βούλοιο. Κατανείμας δὲ ἀναγ κάζειν κατὰ λόγον τῆς νενεμημένης ειλωτείας τρά φειν ἕκαστον καὶ τοὺς πελάτας, στρατιωτικούς τινας θεράποντας· καὶ μὴ εἰκῇ ἐντρυφῶν τοῖς κοινοῖ;, μηδ' & οἱ πολέμιοι εὔξαιντ᾽ ἂν, τὰς ὑπὲρ τῆς ἡμετ τέρας ἀσφαλείας δαπάνας εἰκῇ διόλλυσθαι, ταῦτ' αὐτοὺς φαίνεσθαι διαπραττομένους· ἐξελεῖν τε μάλιστα καὶ σαυτοῦ καὶ τῶν ἄλλων τροφὴν καὶ που χρώμεθα. Πολλῷ δὴ πρότερον καὶ ἐπ᾿ ἀνθρώ
col. 863–864page 22 of 99
PG 160:863λυτέλειαν· ἐπὶ δὲ τὰς πρὸς τὸν πόλεμον παρασκευές στὸ ἅπαν τρέψαι· ὡς παντὶ μᾶλλον ἢ βασιλεῖ καὶ ἡγεμόνι καὶ παντὶ ἄρχοντι προσήκει πολυτέλεια· ὅσον γὰρ τῆς πρὸς τὸν πόλεμον ἀπολλύεσι παρα σκευῆς ἄλλους δαπανώντες, τοσοῦτον τῆς σφῶν αὐτῶν ἀξίας ἀπολλύασιν εὐκαταφρονη]:ότερος μὲν τοῖς πολεμίοις, ἀχρηστότεροι δὲ τοῖς φιλίοις γιγνόμενοι. κς'. Σκέψαι δὲ καὶ ἐκ τειῶνδε της φύσεως παρε δειγμάτων. ᾿Αετὸς μὲν βασιλεὺς δοκεί τις όροις καὶ ἡγεμονικός, Διός τε ἱερὸς πάλαι νενόμιστοήκιστα μέντοι ποικίλος, οὐδὲ χρυσαυγής έφυ τὴν πτέρωσιν ταὼς δὲ ποικίλος μὲν καὶ χρυσαυγής, ήκιστα δ' ἡγεμονικός την φύσιν. Συχνά τε άλλα όρνες ταυ πολλῷ φαυλότερα πεποίκιλταί τε καὶ διήνθισται ὥστε κινδυνεύει εἴ τις ἐπὶ ποικίλφ τε καὶ χρυσοπάστῳ σεμνύνεται ἐσθῆτι καὶ τοῖς τοιούτοις, ἀπ᾿ οὐδὲν σεμνοτέρῳ ἢ ταώ κάλλει μέγα φρονείν. Στ πει δὲ κἀκεῖνο, πότερα σεμνότερον ή ήδιον, ταύτη μάλιστα τραπόμενον, καὶ πρὸς τὸν πόλεμον ἐκ τῶν ενόντων ἀσφαλισάμενον ἐν μετρίᾳ μὲν ἐσθῆτι, μετ τρίᾳ δὲ τῇ ἄλλῃ διαίτῃ, καταφρονεῖν μὲν τῶν πο μίων, θαῤῥεῖν δ' ὑπὲρ τῆς ἀρχῆς καὶ βασιλείας, χρυσοπάστῳ ἐσθῆτι ἐνειλημένον, τρέμειν καὶ δ διέναι τοὺς ἐχθρούς. Εἰ δὲ καὶ ποιμένες ήτε, ποτέ ρως ἂν τῷ γάλακτι ἐπιχρῆσθε; πότερα τοῦ μὲν αὐτοὶ μετρίως ἀπολαύοντες, τοῦ δὲ κύνας ἂν τρέ φοντες ἀλκίμους τε καὶ προβατευτικούς, τῷ ποιμνίη ἐπὶ τὰ ἐπιβουλεύοντα τῶν θηρίων ἀμυνοῦντας, ἵνα δὴ ὑμῖν τὸ ποίμνιον σωζόμενον παρείχετο, ποιμένι τε εἶναι, καὶ ἐπὶ πολὺ ἀπολαύειν τῶν καρπῶν; ἀμελήσαντες, τοῦ μὲν ἀμέτρως ἐνεφορεῖσθ᾽ ἄν, καὶ κατὰ τῶν ἱματίων κατεχεῖσθε· τοῦ δ᾽ ἀντὶ κυνῶν ἀλκίμων Μελιταίά τε κυνίδια καὶ ἀλώπεκας ἐντρέ φετε, ἢ ἄρκτους, βορώτατα μὲν θηρίων, ήκιστα δ φυλακτικά; Ὑφ' ὧν ὑμῖν καὶ τῶν ἄλλων ἂν τῶν ἔξ[ωθεν ἐπιβουλευόντων ταχὺ ἂν ἔμελλε το ποίμνιον διασπασθὲν οἰχήσεσθαι. Παραπλησίους γάρ μοι δοκεῖτε τρέφειν τούτων ενίους, τῶν πρὸς κολακείαν καὶ δήλον ὑμῖν προσφερομένων ἢ συλλήβδην ἅπαντα καταπίεσθαι κεχηνότων οὐδαμοῦ τε τῆς ἐπιθυμίας στῆναι δυναμένων. 'Εξελθεῖν...εὐκαταφονη] τότεροι κτλ. ἐστὶν ἐξίτηλον ὑπὸ τῆς ἀρχαιότητος. ῃ κι'. 'Αλλ' εἰ βούλει τά τε δικαιότατα ποιεῖν τά τε λυσιτελέστατα σαυτῷ τε ἅμα καὶ τῷ ἄλλῳ γένει, τα θ᾽ ἡδονῇ νικῶντα τῇ ἀλιθινῇ καὶ καθαρά] καὶ ἀνδρὶ προσηκούση καλῷ τε κἀγαθῷ, ταύτῃ τράπου σπουδῇ πάσῃ, οὐδὲν ὑφιέμενος, οὐδ᾽ ὑπολογιζόμενος, οὔτ᾽ εἴ τινι τῶν πρότερον βασιλέων, ή ἡγεμόνων, οὔτ᾽ εἴ σοι αὐτῷ ἑτέρως που δέδοκται ήδη περί τῶν αὐτῶν, οὔτ᾽ εἴ τισιν οὐ καθ' ηδονήν τι μέλλεις ποιεῖν· ἀλλὰ πάντα κινῶν, καὶ πάντων πειρώμενος τῶν πρὸς σωτηρίαν φέρειν δοκούντων τὴν κοινήν εἰδὼς καὶ τοὺς ιατρούς δεδογμένοις οὔτε τοῖς σφίσιν ἤδη αὐτοῖς ἐμμένειν ἑκάστοτε αναγκαζομένους, ἀλλὰ πάντα μὲν κινοῦντας, φειδομένους δὲ οὐδενὸς, ὅ τι ἂν πρὸς τὸ παρὸν ὠφελεῖν δοκῇ· καὶ τέμνοντας δὲ καὶ καίοντας, καὶ χεῖρα ἔστιν ὅτε καὶ πόδα ἀποκόπτοντας ὑπὲρ τῆς τοῦ ὅλου σώματος σωτηρίας. Τούτων γὰρ τὰ μὲν αὐτὸς ἐξόν σοι ποιήσεις είχε βούλοιο· τὰ δὲ καὶ τοῦ θειοτάτου βασιλέως τε καὶ

Argument of the Oration by Manuel PalaeologusArgumentum orationis qua Manuel Palaeologus

col. 865–866page 23 of 99
Argumentum orationis qua Manuel Palæologus
PG 160:865πατρός δεήσῃ ξυγχωρείν υπέρ σωτηρίας τῆς κοι νῆς· καί σοι δήπου ῥᾳδίως ξυγχωρήσει, ἐὰν ταύτῃ τετραμμένον ἴδοι, ἀγασθεὶς τῆς διανοίας τε ταύτης καὶ θείας ὁρμῆς. Ταῦτα δ' ἤδη διαπεπραγμένος & μάλιστ᾽ ἂν καὶ κυριώτατα πρὸς τὴν σωτηρίαν δοκεί τείνειν, οὐ χαλεπῶς ἤδη καὶ τἆλλα ὧν ἂν πρὸς τὴν τῆς πολιτείας ἀρετήν τε καὶ κόσμον δέοι προσεξ. ευρήσεις. Ωστ' ἂν ἤδη διὰ πάντων σπουδαιοτάτην ἡμῖν τὴν πολιτείαν ἀποφῆναι. Λόγισαι δὲ καὶ ὡς ὅσῳ σοι μείζον παρ' ἡμῶν τὸ γέρας, τοσούτῳ καὶ ἡ ζημία μείζων ἄν τι γίγνηται τῶν ἀπευκτῶν· καί σαι μάλιστα τῆς κοινῆς σωτηρίας φροντίζειν προσή καὶ ἐπιμελεῖσθαι μηκέτι μέλλοντι μηδὲ ἀναβαλλομένῳ. Οὔτε γὰρ ἐγχωρεῖ μέλλειν ἔτι ἐγγύς που ὄντων τῶν δεινῶν, οὔτ᾽ ἄλλως ἀναβάλλεσθαι τά γε τοιαῦτα καλόν. Οὐδ᾽ ὅ γε Ησίοδος φαύλως λέγοντ: ἔοικεν Αἰεὶ δ' ἀμβολιεργὺς ἀνὴρ άτῃσι παλαίει ΠΛΗΘΩΝΟΣ ΠΕΡΙ ΑΡΕΤΩΝ. Αρετή ἐστιν ἕξις καθ' ἣν ἀγαθοὶ ἐσμεν. ᾿Αγαθός μὲν δὴ τῷ ὄντι ὁ Θεός· ἄνθρωποι δὲ ἀγαθοὶ γιγνόμεθα, επόμενοι Θεῷ, κατὰ τὸ δυνατὸν ἀνθρώπῳ. Ἐπεὶ δὲ ἐστιν ἄνθρωπος τὸ μὲν αὐτός τις καθ' αυ τὸν, τὸ δὲ πρὸς ὁ ἕτερον· τοῦτο δ' εἴ τι πρὸς ἄλλο ὁτιοῦν τῶν ὄντων, ἢ πρός τι τῶν αὐτοῦ, λέγω δὲ τὸ χεῖρον τῶν παρ' ἡμῖν, καὶ τοῦτ᾽ αὖ ἤτοι περὶ βίαια τα παθήματα ἔχων, ἢ περὶ ἑκούσια, ᾗ μὲν καθ' αύ τόν τι ὡς ἔστιν ὁ ἄνθρωπος, ἔστι δέ που λογικόν τι ζώον, φρόνησις αὐτῷ παραγίνεται ἀρετή, τὸ τῇ τοι δε δυνάμει οικειότατον ἀποδιδούσα ἔργον· ᾗ δὲ πρὸς ἕτερόν τίς ἐστι, πρὸς μὲν ἄλλ' ὁτιοῦν τῶν ὄντων δι καιοσύνη, τὸ προσῆκον αὐτῷ ἑκάστῳ ἡμῶν ὅπερ ἐσμὲν, πρὸς ἕκαστον ἀποδιδοῦσα, πρὸς δέ τι τῶν
col. 867–868page 24 of 99
PG 160:867αὐτοῦ, περὶ μὲν τὰ βίαια τῶν παθημάτων ἔχων αν δρία, περὶ δὲ τὰ ἐκούσια σωφροσύνη, σώζοντε ένα τέρω τούτοιν τὴν τοῦ ἀμείνονος τῶν παρ' ἡμῖν αὐτοῖς πρὸς τὸ χεῖρον ἑκάστοτε ἀξίαν. Ρητέον δὲ αὖθις δι' ἀκριβείας μᾶλλον περὶ αὐτῶν, ἀρξαμένοις ἀπὸ τῆς ἀτελεστάτης, ἐπὶ δὲ τὴν τελεωτάτην κατά φύσιν ουσι τῷ λόγῳ. Ὁ μὲν οὖν Θεὸς τῷ ὄντι ἀνεπιδεῆς τελεί τατός τε ὤν, καὶ ὡς οἷόν τε μάλιπα αὐτάρκης· κα θρωπον δὲ ἀνεπιδεία μὲν γενέσθαι παντάπασιν αμήχανον· ἐλαττόνων μέντοι καὶ πλεόνων δεόμενον δι' ἀρετήν τε καὶ κακίαν ἔστιν εὑρεῖν. Βλαχίστων μὲν οὖν δεόμενος, Θεῷ τε όμοι/τατα ίσχει, καὶ κράτ τιστα αὐτὸς αὐτοῦ· πλεόνων δὲ γιγνόμενος ἐπιδεής, Θεῷ τε ἀνομοιότατα, καὶ χείριστα ἴσχει. Καὶ ἔστι σωφροσύνη, τοῦτο δὴ τὸ μόριον ἀρετῆς, ἕξις ψυχῆς αὐτάρκης ἐπ' ἐλαχίστοις τοῖς πρὸς τὸν βίον ἀναγ καίοις, ἐλάχιστα δὲ τῶν πρὸς τὸν βίον ἀναγκαίων, τὰ μὲν που πλήθει, τὰ δὲ καὶ δυνάμει. Ταῦτα δ' είη ἂν, ὧν δήπουθεν οὐ πολλὰ ἅττα πραγματευόμενον ἔστι τυγχάνειν· οἷα τὰ εὐποριστότερα καὶ εὐτελέστερα καὶ ῥᾴω μάλιστα, 1 δὴ πρὸ τῶν δυσποριστο τέρων καὶ πολυτελεστέρων, και χαλεπωτέρων, ἐν τοῖς τοιούτοις αἱρεῖσθαι πρὸς τοῦ σώφρονός τε καὶ αὐτάρκους ἂν εἴη ἀνδρός. ᾿Αλλὰ δὴ καὶ ἀκίνητος ὁ Θεός. Ανθρωπον δὲ πρὸς μὲν πάντα ἀκινήτως ἔχειν, οὔθ᾽ οἷόν τε οὔτε ἀγαθόν. Οὐδὲ γάρ που καὶ πρὸς τὰ καλὰ οὕτως δεῖ ἔχειν ἀκινήτως, ἀπὸ μέντας τῶν καλῶν ἀκίνητόν τε εἶναι, καὶ ὑπὸ τῶν κατὰ τὸν βίον βιαίων τοῦ καθεστηκότος μὴ ἐξίστασθαι, μηδὲ τῷ χείρονι τῶν ἑαυτῷ, καὶ πεφυκότι κάμνειν, ὑπὸ τῶν προσπιπτόντων εκάστων, καὶ αὐτὸν χεῖρόν τι συν διατίθεσθαι κράτιστον ἂν εἴη, καὶ Θεῷ παραπλήσιον. Καὶ ἔστι τοῦτο ἀνδρία τὸ μόριον ἀρετῆς, ἕξις ψυχής ἀκίνητος ὑπὸ τῶν κατὰ τὸν βίον βιαίων παθημάτων, Ἐπεὶ δ᾽ ἡμῶν ἔκαστος γέγονε πρῶτον μὲν Θεοῦ τε ἔργον οὐ πάνυ τοι ἀλλότριον, ἀλλὰ πη οἰκεῖον σε καὶ ξυγγενές, ἔπειτα μόριον ἄλλων τε ἡμῶν μειζ νων μερῶν τοῦδε τοῦ παντός, ὅλου τε καὶ ἑνὸς ἐκ πολλῶν ὄντος, χώραν ἡντινοῦν ἀποπληρώσων έκα σταχοῦ, ὡς ἂν ἔτι μάλιστα αὐτῷ τε καὶ τῷ ὅλῳ ἔμελ λε συνοίσειν· δεῖ δήπου μηδὲ ταύτην ἑκάστην ἀπο λείπειν τὴν χώραν, ἐν ᾗ ὁ Θεὸς ἔταξεν, ἀλλ' ἐμμέ νειν κατὰ δύναμιν, τὸ τῇ χώρᾳ προσήκον ἀποδιδόν τα, μόριον δὲ ἅπαν ὁμολογοῦν τε ἐκείνῳ οὗπερ ἂν μόριον εἴη, καὶ μὴ διαφωνούν, κατὰ φύσιν τε καὶ εὖ μάλιστα πράττει. Καὶ ἐπεὶ ἐστιν ἡμῶν ἕκαστος μέρος τι τοῦτο μὲν οἰκίας, τοῦτο δὲ ἑταιρείας τινός πόλεως, ἔθνους, ὅλως τοῦδε τοῦ παντὸς ἀποδιδοὺς τὰ προσήκοντα ἑκάστοις· γονεῦσι μὲν, ὁποῖα παιδὶ πρὸς γονέας προσήκει, παιδὶ δὲ, ὁποῖα πρὸς παῖδας για νεῖ;, ἑτέροις, ὁποῖα πρὸς ἑτέρους, ὁ αἴρῳ, συσσίτῳ πρὸς ἑταίρους, συσσίτους, προς γείτονας γείτονι, συνόδῳ πρὸς συνόδους, πολίτη, πρὸς πολίτας, ἔτι τε πρὸς Θεὸν, ὁποῖα θεράποντι, καὶ ἔργῳ πρὸς δεν σπότην τε καὶ δημιουργών· οὕτω ταῦτα ἀποδιδούς, ἑαυτοῦ τε σώσει τοῦτο αὐτὸ ὅπερ ἐστὶ πρὸς ἕκαστον, Θεῷ τε ἔψεται ᾗ τέτακται χώρα μάλιστα ἐμμένων, άριστά τε ἔξει, ὡς ἂν τῷ ἀρίστῳ ἑπόμενο;. Είη τε ἂν δικαιοσύνη, τοῦτο μόριον ἀρετῆς, έξις ψυχῆς,
col. 869–870page 25 of 99
PG 160:869σώζουσα το προσῆκον αὐτῷ ἑκάστῳ ἡμῶν, ὅπερ ἐσμέν, πρὸς ἕκαστον. Ἐπεὶ δὲ καθ᾽ αὐτὸν ἄνθρωπος. γέγονεν οὐκ ἄλλο τι μάλιστα ἢ λογικόν τι ζώον, δῆ λον δὴ ὡς θεωρός τις οἷόνπερ ἐν πανηγύρει, τῷδε τῷ παντὶ εἰσήκται, ἐπισκεψόμενος εἰς δύναμιν καὶ θεωρήσων τί τέ ἐστι τῶν ὄντων ἕκαστον, καὶ πῆ ποτε πρὸς ἄλληλα ἔχει, καὶ διὰ τί ἕκαστα γίγνεται τῶν γιγνομένων. Εἴη τε ἂν καὶ τοῦτο φρόνησις, τὸ λοιπὸν καὶ τελεώτατον μόριον ἀρετῆς, έξις ψυχῆς θεωρητικὴ τῶν ὄντων, ᾗπέρ ἐστιν ἕκαστα. Εἶναι τε τέτταρα μὲν τὰ μέγιστα μόρια ἀρετῆς, σωφροσύνην, ἀνδρίαν, δικαιοσύνην, φρόνησιν. Τούτων δ' αὖ ἑκάστου τρία μόρια δεῖν εἶναι, πρῶτον μὲν σωφροσύνης. Ἐπεὶ ἐστι σωφροσύνη αυτάρκεια τῶν πρὸς τὸν βίον ἀναγκαίων, τριῶν δὲ τούτων πρὸς τὸν βίον δεόμεθα, ἡδονῶν, χρημάτων, δόξης· ἐφ' ἑκάστῳ τούτων εἴη ἄν τι μόριον σωφροσύνης, φυλάττον τὸ αὔταρκες καὶ χρή σιμον ἑκάστου, ἐπὶ μὲν ἡδοναῖς κοσμιότης, ἐπὶ δὲ χρή μασιν ελευθεριότης, ἐπὶ δὲ δόξῃ μετριότης. Ανδρίας δὲ, ὁμοίως τρία ἐστὶ μόρια. Επεί ἐστιν ἀπάθεια ὑπὸ τῶν κατὰ τὸν βίον βιαίων παθημάτων, τούτων δὲ τὰ μὲν αὐτοί που ἐθελονταὶ ὑφιστάμεθα, μειζόνων εἴ νεκα ἀγαθῶν, ὡς ὅταν πόνους ἢ κινδύνους ἤ τι ἄλλο προσαιρώμεθα ὧν ἄνευ μὴ οἷόν τε εἴη τῶν δεόντων του τυχεῖν· τὰ δ' ἑκούσια καὶ οὐ προσδεχομένοις ἔπεισι. Τούτων τε αὖ τὰ μὲν, ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν, παρὰ τοῦ θείου τε, καὶ τὸ ὅλον τοῦτο διατάττοντος, οἷαίπερ αἱ καλούμεναι ξυμφοραί· τὰ δ᾽ αὖ παρ' ἀνθρώπων, οἶαίπερ αἱ παρ' ἐνίων πρὸς ἡμᾶς δυσκολίαι τε καὶ δυσχέρειας, εἰ κἂν καὶ ἐφ' ἑκάστῳ τού των ίδιόν τι μόριον ἀνδρίας σώζον τὸ ἀκίνητον καὶ ἀπαθὲς ὑπὸ τῶν χειρόνων εκάστων, γενναιότης μὲν ἐπὶ τοῖς αἱρετοῖς, ἐπὶ δὲ τοῖς ἑκουσίοις ἀψυχία μὲν ἐπὶ τοῖς παρὰ τοῦ θείου, πραότης δὲ ἐπὶ τοῖς παρ' ἀνθρώπων. Δικαιοσύνη δὲ ἐπεὶ ἐστι σωτηρία ὁμοίων τούτου αὐτοῦ, οὐπερ ἐσμεν πρὸς ὁ ἕκαστον, ἐσμὲν δὲ δὴ Θεοῦ μὲν ἔργα τε καὶ κτήματα, ἀνθρώποις δὲ ξυγγενείς που πάοι, κἂν πρὸς ἄλλους ἄλλως πως έχω μεν, εἴη ἂν καὶ αὐτῆς ὁσιότης μὲν ἐπὶ τοῖς πρὸς τὸ θεῖον, ἐπὶ δὲ τοῖς πρὸς ἀνθρώπους πολιτεία μὲν πρὸς τὰ κοινά, χρηστότης δ' αὖ πρὸς τὰ ἰδιωτικά. Φρόνησις δὲ ἡ μὲν περὶ τὰ θεῖα τε καὶ ἀεὶ ὄντα, ἡ δὲ περὶ φύσιν τε καὶ τὰ γινόμενα, ἡ δὲ περὶ τὰ ἡμέ τερά τε καὶ ἀνθρώπεια. Ωστ᾽ εἴη ἂν καὶ αὐτῆς ἡ μὲν περὶ ταῦτα δὴ τὰ ἀνθρώπεια, εὐβουλία, ἡ δὲ περὶ φύσιν, Φυσική· ἡ δ᾽ αὖ περὶ τὰ θεῖα, θεοσέ Γεια. Αἱ μὲν δὴ τῶν ἀρετῶν ἰδέαι αὗται, καὶ τοσαῦται· ἑνὸν μὲν καὶ εἰς πλείω τε καὶ τὰ μικρότερα διελεῖν, ἀποχρῶν δ' ἴσως καὶ ἄχρι τοσούτων. Τούτων δὲ ἀρχὴ μὲν μάλιστα ταῖς ἄλλαις ὅθεν περ ἀρξάμεναι, καὶ τῶν λοιπῶν ἑκάστην όμον κτήσαιτ᾽ ἄν τις, * γε κοσμιότης εἴη ἄν. Τών γάρ που ἡδονῶν, αἱ πρῶτ των ἡμῶν καὶ ἐκ νέου τυραννοῦσι, μάλιστα ἐπιχει μεῖ κρατεῖν αὕτη ἡ ἀρετή, δεδομένη της μὲν ἀναγ
col. 871–872page 26 of 99
PG 160:871αὖ ἐνίας, παρανόμους τι, καὶ μοχθηρότητας, καὶ οὐκ ἀνθρώπῳ πρεπούσας, καὶ ταύτας μὲν παντάπασιν ἀπωσαμένη τε καὶ ἐκκόψασα τῆς ψυχῆς, αὐτάς τε καὶ ἐπιθυμίας αὐτῶν· τὰς δ᾽ ἀναγκαίας προς τον βίον τόν τε ἴδιον ἑκάστου καὶ τὸν κοινὸν προσπιρου μένη, τῶν δέ γε μὴ ἀναγκαίων μέν, οι μοχθηρών δὲ, αὐτῶν μὲν ὀλιγωροῦσα, τὰς δ' ἐπιθυμίας παντάπασιν ἐκκόπτουσα· ἵνα δὴ εἰς δύναμιν ἀνεπιδεής τις ᾖ, τῇ αὐταρκεία χαίρων μᾶλλον ἢ αὐταῖς ταῖς διὰ τοῦ σώματος ἡδοναίς. Εὐθὺς οὖν αὕτη ἀμετά τῶν μὲν θηρίων και χειρόνων ἄρχεται διαστά ἡμῶν ἅ τῷ ἐδεῖ τε καὶ μὴ, τό τε αἱρε ν καὶ μὴ τοιοῦτο, ὁρίζει ἐπὶ δὲ τὴν προς τι κρείττω γένη ξυγγένειαν ἀνέχει, ταῖς τε ἡδικαῖς καίας αὐτῶν, τὰς δὲ μή· καὶ τῶν μὴ ἀναγκαίων αὐταῖς τάξιν τε καὶ κόσμον ἐπιτιθεῖσα, καὶ ἐμε εὐσταλεῖς τε καὶ κούφους δι' αὐτάρκεια, όπ φαίνουσα. Αὕτη μὲν οὖν, οξύνπερ ἀρχὴ ταῖς το λαις, ἐπεὶ καὶ τἆλλα τὰ τῆς σωφροσύνης μέρες, ότ τε τὰ τῆς ἀνδρίας, καὶ δικαιοσύνης, καὶ φρονήσεως σύμπαντα βιον ἄν τις σὺν ταύτῃ μετίοι. Κεφάλαι δὲ πάσαις, οἵ τε ξυμπάσας δεῖ τείνειν, καὶ ἧς τ ρὶς οὐδ᾽ ἂν τῶν ἄλλων τι ὄφελος εἴη, η γε θεοσέβες εἴη ἂν μάλιστα. Ο γάρ που ἡμεῖς τοῖς μὲν κρίσε σε κοινωνοῦμεν γένεσι, τῶν δὲ χειρόνων μάλιστα διενηνόχαμεν, κράτιστόν τέ ἐστι τῶν ἡμετέρων οὐδὲν ἄλλο εἴη τοῦτό γε ἡ νόησις· τῶν δὲ δὴ νησί το των, καὶ περὶ ἃ νόησις πραγματεύεται, τῶν τε ὄντων ξυμπάντων, ὁ Θεὸς τὸ ἄριστον. Τῷ δὴ κρατίστῳ τῶν ἡμετέρων τοῦ κρατίστου τῶν ὄντων ἀπολαύοντες, μακαριώτατ' ἂν οὕτω βιοῖμεν, ὥστ᾽ εἴη ἂν ἡ τοῦ Θεοῦ νόησις τὸ μακαριώτατον τῆς ἀνθρωπίνης ζωῆς, ἢ καὶ θεοσεβείας ἐστὶ τὸ κεφάλαιον. Μετὰ δὲ κοσμιότητα ή γενναιότης που ἂν εἴη μετι τέα· πόνους τε γὰρ ἐγκαρτερεῖν, καὶ κινδύνους ἑαυτοῖς αἱρεῖσθαι, πρὸς πολλὰ τῶν δεόντων παρασκευάζοντα αὕτη ἡ ἀρετή, δυνατωτάτους τε πράττειν παρέχετα:, καὶ πρὸς τὰς ἄλλας ἀρετὰς ἱκανωτάτους ἀποφαίνει. Δεῖ μέντοι μηδ' ἐκεῖνο ἀγνοεῖν, βίου πάρεργον ξυμ βαῖνον τοῖς τε κοσμίοις και γενναίοις τῶν ἀνδρῶν. Οἱ γε γὰρ κόσμιοι τῶν μὴ τοιούτων οὐδὲ κατὰ τὰς ἡδονὰς, ἔλαττον ἂν δέξαι ἐνέχειν, ἀκριβῶς σκοποῦσιν, οἵ τε γενναῖοι τοὺς ἀγενεῖς οὐδὲ κατὰ τοὺς πόνους ὑπερβάλλειν αἱ τε γὰρ ἡδοναι πεφυκέναι πως δοκοῦσι τοὺς μὲν τῶν πόνων φυγάδας, σφῶν δὲ ἐραστὰς, καὶ περὶ αὐτὰς ἐπτοημένους, μᾶλλον ἀπο λείπειν, υπό τε τοῦ κόρου καὶ ἔθους αὐτῶν ἀναισθη τοτέρως ἴσχοντας; καὶ ταχὺ ἀδυνάτους ὡς τὰ πολλὰ ἀποφαίνουσαι πρὸς αὐτὰς, τά τε σώματα αμα χέρι τὸ πολὺ ἀπεργαζόμεναι· τοῖς δὲ δὴ κατοίοις καὶ
col. 873–874page 27 of 99
PG 160:873γενναίοις ἐν γοῦν ταῖς τῶν πρὸς τὸν βίον αναγκαίων αἱρέσεσιν ἀκμαιότεραι τε ἀπαντᾶν, καὶ ἀβλαβείς. Οὔτε πόνοι τοῖς μὲν στις φεύγουσι, τῶν δὲ ἡδονῶν ἐρασταῖς, καὶ μάλα επικείμενοι, τοὺς δ' ἐλιγωρούν. τάς τε καὶ ἐγκαρτερούντας σφίσι μάλλόν τι φεύγον της, ὑπό τε τοῦ ἔθους οὐ πάνυ τοι αὐτῶν αἰσθανομένους, καὶ ἅμα ἐῤῥωμενέστερα τῇ πρὸς αὐτοὺς μελέτη τὰ σώματα κτωμένους. Μετὰ δὲ γενναιότητα ἑξῆς ἡ ἀψυχία παραλαβοῦσα ἡμᾶς, ἡσκηκότας ἤδη τὴν ἐν τοῖς αἱρετοῖς καρτερίαν τῶν δυσχερῶν, ἐν οἷς ἴσως αὐτῶν ἔξεστι καὶ ἐφ' ὅσον βουλόμεθα μετασχεῖν, παιδεύσειεν ἂν καὶ τῶν ἀκουσίων τῶν ἀπὸ τοῦ θείου εὐχερῶς ἀνέχεσθαι· πρῶτον μὲν ἐκεῖνο διδάσκουσα ὡς αὐτοὶ μὲν οὐ κρεατίων θυλάκιον, οὐδὲ ξέστης αίματος, οὐδ᾽ ἄλλο τοιοῦτον οὐδὲν, ἀλλὰ ψυχαί ἐσμεν λογικαί, ἀθάνατοι, οὐδενὶ κακῷ ἔξωθεν αλλοτρίῳ ἐκκείμενος, εἰ μὴ ὅ τι ἂν ἡμῖν, κατὰ τὰς ἡμετέρας αὐτῶν δόξας, διὰ κακίαν προστριβῇ, τὰ δὲ σώματα τάδε περικείμεθα, ἐφ' ὅσον ἂν Θεός διδῴη χρησόμε ναι, οὐ πάνυ τοι ἡμετέροις, οὔτε αὐτοῖς, πολύ τε ἔτι ἧττον τοῖς ἄλλοις τοῖς δι' αὐτὰ κτήμασί τε καὶ χρή μασιν· οὔχουν οὐδὲ τὰ περὶ αὐτὰ δυσχερῆ ἐπὶ τὴν ψυχὴν δεῖ ἕλκειν, οὐδ᾽ ἡμῖν αὐτοῖς λογίζεσθαι, ἀλλ' εἰδότας ὡς τούτων οὐδὲν πρὸς ἡμᾶς, εἰκότως ὀλιγωρεῖν. Επειτα ὡς οὐδεὶς τὸν ἑξῆς χρόνον οὐδὲν ἂν προσχωροίη ἀχθομένοις, εἰ μὴ καὶ ἐπιταράττοιτ' ἂν τοῦτο ἡμῶν, ᾧ μόνῳ δεήσειεν ἂν ἐπανορθοῦντος πταῖσάν τε καὶ πεπτωκός, λέγω δὲ τὸ λογιζόμενόν τε, καὶ τὴν ὑπὲρ τῶν ἡμετέρων πάντων πρόνοια», πεφυκός ποιεῖσθαι, εἰδέναι τε ἅμα ὅτι ταῦτα μὲν ἦ ἕκαστα πρὸς τοῦ θείου διατέτακται, ταύτῃ καὶ γίνεται, διατέτακται δὲ πρὸς τοῦ ἀγαθοῦ εὖ καὶ καλῶς, καὶ οὐκ ἐνεῖναι ἄλλως εἰπεῖν, ἡμῖν τε αὐτοῖς συμφερόντως, ίσω; μὲν καὶ κατ' ἄλλον δή τινα ἡμῖν λόγον ἀπόρρητον, οὐχ ἧττον δὲ καὶ τῇδε· ειεν γὰρ ἂν που τὰ τοιαῦτα, τοῖς μὲν ἡμῶν παιδεῖαί τε καὶ κολάσεις ἐπὶ τῇ τῆς κακίας θεραπεία τε καὶ τοῦ βίου επανορθώσει, ταῖς ἡμετέραις ψυχαίς, οἷόνπερ φαρμακείαι νοσούσι σώμασιν, ἐν ἀλλοτρίοις δεινοῖς ἐπιπεμπόμεναι· τοῖς δὲ ἆθλοί το· καὶ πεῖραι λαμπροτέρου; ἀποφαίνουσι καὶ ἀνδρικωτέρους τοῖς ἀγῶσιν, οἷόνπερ σωμασκοῦσι γυμνάσια. Ούκουν δεῖν κατ' οὐδέτερον τῶν τρόπων ἐπὶ τοῖς τοιούτοις ἀγανακτεῖν· ἀλλ᾽ ἣν ἐκείνῳ τῷ ἀληθεῖ λόγῳ ἐθέλοι μεν ἔπεσθαι, καὶ χαίρειν ὠφελουμένους, ὡς τὸ εἰκὸς, η τῷ τε θεῷ, μὴ ὅτι τῶν γε ἄλλων ἕνεκα ἀγαθῶν, ἀλλὰ καὶ αὐτῶν τούτων χάριν προειδέναι. Μετὰ δὲ ἡδονὰς καὶ πόνους «ψιαίτερον μέν, βιαιότερον δ' ἴσως τυραννούσιν ἡμῶν δόξαι τε καὶ ἀδοξίαι, ἀνθρωπινώτερα ήδη, καὶ οὐ θηριώδη παθήματα. Οὐδὲν μέντοι ἧττον καὶ περὶ αὐτὰ ἐπιμελείας δεῖται ἡμῶν τινος ή ψυχή, ὡς δεόντως τε, καὶ οὐκ εἰκῇ πρὸς αὐτὰ προσφέροιτο. "Η τε μετριότης ἐν αὐτοῖς, τὸ πρέπον τε καὶ ἀρμόττον σώζουσα ἑκάστοις παιδεύει, πρῶτον μὲν τῆς ἀξίας ὡς μάλιστα ἑαυτοὺς τιμᾷν, τῶν μὲν ταπεινῶν τε καὶ ἡμῶν αὐτῶν ἀναξίων ὑπερφρονοῦντας, τὰ δὲ μείζω ἢ κατὰ τὴν ἀξίαν διευλαβουμένους· ἔπειτα καὶ τῆς μὲν παρὰ τῶν καλῶν κἀγαθῶν, καὶ ἐπὶ τοῖς καλοῖς δόξης, μὴ πάνω κι
col. 875–876page 28 of 99
PG 160:875Α' τοι ἀμελεῖν, τῇ δὲ τῶν φαύλων τε καὶ ἀφρένων, καὶ ἐπὶ κενοῖς τισιν, οὐδὲ προσέχειν τὸν νοῦν. Ἑξης δ' ἐλευθεριότη; βίον ἤδη ἐγγίγνοιτ' ἂν τῷ ταύτας ήσκηκότι τὰς ἀρετά;. Χρήματα γὰρ τὰ μὲν ἐπὶ ἡδονῶν πορισμῷ, τὰ δ᾽ ἐπὶ λυπῶν ἀποτροπῇ, τὰ δὲ διὰ δόξαν τινὰ σπουδάζεται. Ὁ δὲ τούτων πολλά μεμελετηκὼς ὀλιγωρεῖν ἧττον ἂν καὶ χρημάτων δέοιτο, ἀπὸ μὲν τῶν εὐποριστοτέρων τὰ ἀναγκαῖα τῷ βίῳ ἀποδιδούς, ξὺν εὐτελείᾳ δὲ ἐκ τῶν ἐνόντων φιλοκαλῶν. Καὶ ταύτῃ τοῦ τὸ ἐν ταῖς ὕλεις κάλλος ξυγγενές πη δν προστιμούμενος, καὶ οὐκ ἀπαξιών, δεδιώς γε μὴν μὴ μείζω τῆς ἀξίας σπουδὴν περὶ αὐτὸ ποιούμενος, λάθῃ τὴ οἰκεῖον τὸ ἐν τῇ ψυχῇ ἀτιμότερόν τε καὶ φαυλότερον ἀποφαίνων. Καὶ μὲν δὴ καὶ ἡ πραότης ἐπὶ τούτοις αρμόττοι ἂν μετελθεῖν προσμεμαθηκόσιν, ὡς ἡμῶν μὲν αὐτῶν αὐτοὶ κύριοι, κατὰ τὰς ἐνούσας τε καὶ ἐγγινομένας δόξης διατιθέναι τὰ ἡμέτερ' αὐτῶν ψυχῶν δὲ ἀλλοτρίων οὐ πάνυ τοι κύριοι. Αλλ' ἀνάγκη καὶ ἐκείναις ε τῷ αὐταῖς δοκοῦντι ἔπεσθαι, καὶ ἀμήχανον ἄλλο τι δραν παρὰ τὸ φαινόμενον ἀγαθόν. Η οὖν ἡμῖν ἐνδεικτέον κἀκείνοις, ὡς καὶ αὐτοῖς οὐδέν τι ἧττον τὰ ἡμῖν δοκοῦντα ἑλομένοις συνοίσει, ή έτως ἂν τοῦτο ἀδύναται ὦμεν ἡμεῖς αὐτοὺς μᾶλλον τοῦ μὴ οἴους τε εἶναι σφᾶς τεθεῖν, ἢ ἐκείνους, τῶν τοιούτων πεμπτέον· ὥστε καὶ ταύτῃ καλῶς ἂν ἡμῖν ἔχειν μεμελετηκόσι μὴ χαλεπαίνειν ἀνθρώποις. Ο δ' ὀλιγωρῶν μὲν ἡδονῶν, ὀλιγωρῶν δὲ πίνων, κενῆς δόξης, χρημάτων, μεμαθηκὼς δὲ φέρειν εὐχερῶς μὲν τὰ θεῖα, εὐχερῶς δὲ τὰ ἀνθρώπεια, εἰκότως ἂν καὶ περὶ τὰ πρὸς ἀνθρώπου; συμβόλαια εὐχοινων ο κώτερος εἴη, χρηστότητα μετιών, μεμαθηκώς τὸ μὲν καλῶς ποιεῖν τοῦ εὖ πάσχειν ἄμεινον πολλῷ αὐτῷ δήπουθεν τῷ καλῶς ποιοῦντι, ἅτε δὴ καὶ θεοειδέστερων ἄν· τοῦ δὲ κακῶς πάσχειν τὸ κακῶς ποιεῖν χεῖρον αὖ πολλῷ. Τὸ γὰρ ἄμεινον, τοῦτό γι ἐναντίον· καὶ δέει τὸ μὲν, ὡς ἄριστον ὂν, διώχειν εἰς δύναμιν, τὸ δὲ φεύγειν παντὶ τρόπο, διενε δούμενον μὴ κτησάμενος λάθη τὸ χείριστον τῶν κακῶν, ἅμα δὲ καὶ ξύμφωνον αὐτὸν τῇ τοῦ ὅλου τοῦδε σωτηρία προσπαρέχοιτ' ἄν, ἅτε δή τι καὶ μόριον τοῦ δέοντος οὐκ ὀλέθρου τινός τάξιν, σωτῆρός τε αἱρούμενος, καὶ εὐεργέτου τὸ μέρος, οὕτω τε εὖ πράττων καὶ αὐτὸς, οἷόνπερ καὶ μορίω σώματος πολὺ ἂν μᾶλλον λυσιτελοί, εἴπειν τῷ ὅλῳ καὶ ὁμολογεῖν, ὑπηρετεῖν τε τῷ λοιπῷ, καλῶς τὸ αὐτοῦ ἔργον ἀποδιδόν, ἢ ἀντιτείνειν τε καὶ ἀξυμ φώνῳ εἶναι, καὶ διεσπάσθαι τοῦ ἄλλου σώμα πως, ἐκ δὲ δὴ τῶν πρὸς ἀνθρώπους συμβολαίων καὶ τῶν ἀνθρωπίνων πραγμάτων εμπειρί τερος γινόμενος, οιόν που ήδη και εύδου λίαν ἀνακτήσαιτο, εἰδὼς μέγα διαφέρειν ἐπιστάμενον μὴ ἐπισταμένου, καὶ ξὺν λόγῳ μεταχειρίζοντα ὁτιοῦν δοξάζοντος ἄνευ λόγου. Ωστε πρός γε το ἕκαστα πράττειν τῶν κατὰ τὸν βίον μέγα συμβάλλεσθαι τὸ περὶ τῶν ἀνθρωπείων ἐξακριβοῦν πραγ μάτων, καὶ ἅμα χαριεστάτην ούσαν τὴν περὶ τῶν ἀνθρωπίνων θεωρίαν· Στε δὴ περὶ γνησίων ἡμῖν αὐτοῖς, μεθ' ἣν καὶ τὴν φυσικήν τις μετιών οὐ με ἀλλά
col. 877–878page 29 of 99
PG 160:877Π κρὰν αὐτῷ προσθήκην εἰς εὐδαιμονίας ἐπίκτησιν φέροιτ' ἄν, πρῶτον μὲν τῷ τῶν αὐτοῦ κρατίστῳ ζῶν, τῷ λογιστικῷ, ἔπειτα περὶ τὸ ἅπαν τόδε τούτῳ χρώμενος, καὶ θεωρῶν τί τέ ἐστιν ἕκαστα, καὶ διὰ τι γίνεται, τίνα τε κατά φύσιν δυνατά, καὶ τίνα ἀδύνατα, οι σμικροῖς τισιν ἀγαθῶν ἀνθρωπίνης φύσεως ἡστινοσούν, διαίτη τε καὶ ἀπολαύσεις, Αν οὐδὲ παραβαλεῖν οἷόν τ' ἂν εἴη τηλικώδε πράγματα, ἀλλ' ὅλῳ τῷδε τῷ παντὶ ἐνδιαιτώμενος τῇ ψυχῇ, καὶ ἀπολαβὼν γνησίως, καὶ καρπούμενος βίον και νότατόν τε καὶ ὁμοιότατον αὐτοῖς τοῖς κρείττοσι δήπουθεν γένεσιν· εἶθ᾽ ἡ πολιτεία τὸ πρὸς τὸ ξυγ γενὲς κοινὸν περιποιουμένη ἡμῖν, πλεῖστ' ἂν ἀφελοι ἐπεὶ καὶ κατὰ φύσιν τυγχάνει τα σπουδαιότερά τε καὶ τελεώτερα τῶν γενῶν μᾶλλον του κοινωνοῦντα ἀλλήλοις τῶν καταδεεστέρων τε καὶ φαυλοτέρων. Φυτὰ μὲν γὰρ, ἢ καὶ ξύμπασα ή γε ἀναίσθητος φύσις, ήκιστ' ἂν ἐπικοινωνοίη ἀλλήλοις· ζῶα δὲ καὶ ξύμπαντα, ὥσπερ ἂν αἰσθήσεως ήδη μετέχει, μάλιστ' ἂν τοῦτό γε διαπράττοιτο· ἐπεὶ καὶ αὐτὸ τὸ αισθανόμενόν τε καὶ ζῶν μᾶλλον τι κοινωνεί ἂν ἡ τῶν ἀναισθήτων τε καὶ ἀψύχων ὁτιοῦν, εἴπερ τους μορίοις τὸ ὅλον πεπονθότι τι μάλιστα συμπάσχει τε καὶ συναισθάνεται, ὡς τοῦτό που ἂν καὶ ζωὴν, και νωνίαν τινά και συμπάθειαν αὐτοῦ, αὐτῷ τε καὶ τοῖς προσπίπτουσιν ἐκάστοι;. Τῶν δὲ θηρίων τὰ μᾶλω τον ξυναγελαζόμενα τῶν ἧττον τοῦτο ποιούντων τελεώτερα τα εἶναι καὶ ἡμῶν πως ἐγγυτέρω· ἄν θρωπον δὲ θηρίων ξυμπάντων κοινότητι βίου πάμε πολυ διαφέρειν, τά τε αὖ κρείττω που γένη κοινότερον ὅτι ἀνθρώπου βιοί 11, κατὰ τὰ εἰκό;· ὥσθ' ὅ γε πολίτης Αγαθὸς τούτου μάλιστα ἐπιμελούμενος, καὶ ἐς τὸ κοινὸν ζῶν οὐ τὰ ἐλάχιστ' ἂν αὐτῷ δια πεπραγμένος εἴη, μὴ ὅτι κατὰ φύσιν τε ἀνθρωπινώτερον οὕτω βιῶν, ἀλλὰ καὶ τοῖς αὐτοῦ τελεωτέροις γίνεσιν εἰς δύναμιν ἀφομοιεύμενος, πρὸς δὲ καὶ τὸ ίδιον σώζων μάλλον, τὸ κοινὸν πρὸ αὐτοῦ αἱρούμενος, ἀλλὰ μὴ τοῦτο πρὸ τοῦ κοινοῦ· ἐπειδὴ τοῦ μὲν κοινοῦ καλώς τιθεμένου, αὐτό τε καὶ τὸ ἴδιον μάλιστα σώζεσθαι πέφυκε, τοῦ δὲ ἰδίου διισταμένου τοῦ κοινοῦ, ἀμφότερ' ἀπόλλυσθαι. Μετὰ δὲ πολιτείαν ή γε οσιότης μετιτέα, πρὸς τὴν τοῦ θείου θεραπείαν τε καὶ κοινωνίαν ή μας εὖ παρασκευάζουσα καὶ κοινα καὶ ἔἰπ, ἀνοσιότητα και δεισιδαιμονίαν μὴ παριεῖτα ἐν τῇ ψυχῇ. Περὶ γὰρ εὐχὰς, καὶ προσκυνήσεις, καὶ ὕμνους, καὶ τελετάς, καὶ ἀπαρχές, καὶ πάντα τὰ τοιάδε, ούτε καταφρονητικῶς ὁ ὅσιο, ἕξει, ἀνα φελή που τὰ τοιαῦτα ἐαυτῷ ἄγων, οὔθ᾽ οὕτω προσ οίσει, ὡς δεομένῳ τινὸς τούτων τῷ Θεῷ, ἢ κινηση μένω δι' αὐτῶν, ἀκίνητον γὰρ καὶ ἀπρόσδεκτον μάλιστα ἐκείνων· ἀλλ' ὡς αὐτὸν τὰ μέγιστα ώφε λήσων, κακίας τε ἀφέξει καὶ ἀρετῆς μελέτῃ καὶ ὁμολογία τοῦ αἰτίου ἡμῖν τῶν ἀγαθῶν, καὶ τούτων δὴ ἕνεκα ἐκεῖνα προσάγων τε, καὶ ἀφοσιούμενος, θεοσέβειαν αὐτῆς τε οσιότητος, και πάσης κεφάλαιον ἀρετῆς ποιούμενος, ὥσπερ καὶ πρότερον εἴρηται, πάντα τε εἰ; τὴν τοῦ Θεοῦ νόησιν ξυντείνων, τὴν μακαρίαν ζωήν· ὡς ξυμβαίνειν τὸν μὲν καλών κἀγαθὸν, τὸν αὐτὸν εὐδαίμονά τε εἶναι και μαχάρ ον,
col. 879–880page 30 of 99
PG 160:879ταύτῃ τε καὶ κατὰ τοσοῦτον καθ᾽ ὅσον ἂν ἀρετῆς μετάσχοι· τὸν δὲ φαῦλον ἄθλιον κατὰ τοσοῦτον καθ' ὅσον ἂν κακίας μεταλάβοι. Ευγενείας δὲ καὶ δυσγενείας, καὶ ἀρχὰς καὶ ἰδιωτείας, καὶ δόξης καὶ ἀδο ξίας, καὶ πλούτους καὶ πενίας, καὶ ἡδονὰς καὶ πόνους, καὶ ὑγιείας και νόσους, καὶ μακροβιότητα; καὶ θανάτους, καὶ πάντα τὰ τοιάδε, αὐτὰ μὲν και αὐτὰ οὐδέτερα οὔτε ἀγαθὰ οὔτε κακὰ εἶναι καθε παξ. Τούτων γὰρ οὐδὲν πρὸς ἡμᾶς αὐτοὺς τὴν δὲ τούτων ἀποτέρων χρήσιν, σὺν μὲν τῷ δέοντι καὶ ἀρετὴν γιγνομένην, ἀγαθήν τε καὶ εὐδαίμονα ἡμῖν καθίστασθαι, σὺν δὲ κακίς βλαβερὰν, καὶ κακοδαίμονα. Τοσαῦτα περὶ ἀρετῆς καὶ τῶν ταύτης μορίων ἐκ πολλῶν ὀλίγα ἔστιν εἰπεῖν, αὐτὰ σχεδὸν τὰ χει φάλαια προελομένους τῶν περὶ ἕκαστον λόγων. Επί δὲ τὴν τῆς ἀρετῆς κτησιν πρῶτον μὲν φύσεως δεί, καὶ θείας μοίρας, ἧς χωρίς οὐδὲ ἀγαθοῦ τινος ἔστι ευχεῖν ἔπειτα λόγου τε καὶ ἐπιστήμης· εἶτα μελέτ της τε καὶ ἀσκήσεως. Ὅτου δ᾽ ἂν αὐτῶν τις ἀπὸ λειφθῇ, ταύτῃ τε καὶ κατὰ τοσοῦτον καθ᾽ ὅσον ἂν απολειφθῇ, ἀτελὴς μάλιστα ἔσται. Πῶς γὰρ ἄν τις τελέως καλὸς κἀγαθὸς γένοιτο, λόγον μηδένα έχων περὶ ἑκάστης ἀρετῆς, οἷόν ἐστι τῷ ἀνθρώπῳ, καὶ ὅπη καὶ ὅπως ἀγαθόν; Λόγου δὲ καὶ ἐπιστήμης μετασχών, τελεώτερος αὖ πάντως ἔσται, μελέτην τε καὶ ἄσκησιν προσλαβών, καὶ τὸ ἀπὸ τοῦ ἔθους ήδύ τε, καὶ ἄριστον, καὶ μακάριον ἀποφήνας· ὅμως μέν γε παντί τρόπῳ φευκτέον μὲν κακίαν, ἐπιση δευτέον δὲ ἀρετὴν, ἵνα δὴ ἀντὶ ἀθλιωτέρων εὐδαίμονες τε καὶ μακάριοι ἔν τε τῷ παρόντι βίῳ κατά δύναμιν γενοίμεθα, καὶ ἐπειδὰν τελευτήσωμεν, τὴν τοῖς νῦν βεβιωμένοις πρέπουσάν τε καὶ ἁρμόττουσαν απολαβόντες χώραν, πολὺ ἔτι δὴ μᾶλλον εὖ πρέ ξαίμεν. ΚΑΤΑ ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΝ. Τῶν ἀρετῶν γενικαὶ μὲν φρόνησις, δικαιοσύνη, ἀνδρία, σωφροσύνη, εἰδικαὶ δὲ, τῇ μὲν φρονήσει υποδιαιρούμεναι, θεοσέβεια, φυσική εὐβουλία τη δὲ δικαιοσύνῃ, ἐπιότης, πολιτεία, χρηστότης τη δὲ ἀνδρίᾳ, εὐψυχία, γενναιότης, πραότης· τῇ δὲ σωφροσύνῃ, μετριότης, ελευθεριότης, κοσμιότης. Καὶ θεοσέβεια μὲν περὶ τὰ θεῖα, φυσικὴ δὲ περὶ τὰ φυσικά, εὐβουλία δὲ περὶ τὰ ἀνθρώπινα. Καὶ ὁσιλ της μὲν ἐν τοῖς πρὸς τὸ θεῖον, πολιτεία δὲ ἐν τοῖς ἀκουσίοις, γενναιότης δὲ ἐν αἱρετεῖς, πραύτης δὲ
col. 881–882page 31 of 99
PG 160:881πρὸς τὰ κοινά, χρηστότης δὲ ἐν τοῖς πρὸς τὰ ἰδιω τικά, καὶ εὐψυχία μὲν ἐν τοῖς πρὸς ἀνθρώπους, καὶ μετριότης μὲν περὶ δόξαν, ελευθεριότης δὲ περὶ χρήματα, κοσμιότης δὲ περὶ ἡδονάς. Αρετή, φρόνησις, δικαιοσύνη, ἀνδρία, σωφροσύνηθεοσέβεια, φυσική, εὐβουλία· οσιότης, πολύ τεία, χρηστότης· ευψυχία, γενναιότης, πραότης μετριότης, ελευθεριότης, κοσμιότης. α ι ρ ν α ήν εἴ ς ε έρε αι αύ μας. Κοσμιότης, γενναιότης, ευψυχία, μετριότης, ελευθεριότης, πραότης, χρηστότης, εὐβουλία φυσική, πολιτεία, οσιότης, θεοσέβεια.
col. 883–884page 32 of 99

sibi divinitus concedi serio rogavit. Sic enim quodam in loco Deum precatur: Milte illam de cœlis sanctis tuis, et a sede magnitudinis ac gloriæ tuæ, nt mecum sit et mecum isbo ret. Et alibi: Dabis servo tuo cor docile, ut possit discernere inter bonum et malum. Qnam sane ab causam etiam secta Peripatetica principes patronique sapientiam cum voluptate conjunctam summum constituisse bonum veramque hominis felicitatem non male collo casse videntur. Cæterum non quamcunque sed eam duntaxat sacri vates nos jubent amplecti sapientiam, quæ nobis ad timorem et cognitionem Dei, vel ut apertius loquar, ad sapientiam cœlitus revelatam iter quoddam præmonstrat, ad eumque finem collímat, ut Deum agnoscamus, celebremus, illiusque veneratione gaudeamus. Hunc nainque Deus optimus maximus homini finem constituit, eumque ob hanc causam tanta arte condidit, tantaque donorum varietate excellentiaque exornavit, atque in hoc mundi domicilium tum amplissimum, tum pulcherrimuin collocavit, ut Creatorem agnosceret, honorarel, et perpetuis laudibus summa cum lætitia prosequeretur. Nec sane alius sapientiæ scopus agnoscendus quam iste, ut omnem proinde debeamus repudiare scientiam, quæcunque cognitionem et timorem Dei non promovet, adeoque cum una simplexque sit veritas, unam etiam solamque illam amplecti sapientiam. Etsi vero animus noster mole impeditus terrestri, contagioque peccati corruptus, rerum naturas penitus introspicere, ipsasque formas internas dijudicare non possit, noluit tamen nos Deus in vita esse prorsus otiosos, sed perpetuo exerceri, talentumque cuilibet conimissum in lucem proferri, ut tandem multis variisque in hac vita documentis expeditiores reddamur ad fruitionem perfectæ illius contemplationis, quam in futura exspectamus vita, ideoque non prorsus nudi iare niamur, si coelestis illius sapientiæ vestimento indui cupiamus. Quod cum ita sit, nou possum non nefandam quorumdam barbariem admirari, qui ventri abdominique servien tes, superbo fastu omnia sapientiæ studia fastidiunt contemnunique, hanc illis mente qua cœno intemperantia scatet, dictante sive ratiunculam, sive deceptiunculam, nibil posse in hac vita perfecte sciri, et nos cæcutire in rerum etiam manifestissimarus contemplatione, ideoque omnia esso incerta, et præsertim illa, quæ jam retro wallis sæculis non tam a viriş maximis inventa prolataque, quam certis sensuum judiciis expera probataque sunt. Quamvis enim sint plurima ad quorum cognitionem nondum perse nimus, et vere sit dictum a Themistio, quod maxima pars eorum quæ habentur ab hominibus minima pars sit earum, quæ nesciuntur, non tamen omnia ignoramus, nec brutorum duntaxat more res sensui subjectas aspicimus, imo beneficio divinioris cujus dam auræ in nobis, cujus nos nen frustra fecit participes divina benignitas, suljecia rerum formasque quodammodo pers; icimus atque hæc ab ipsis naturis sensui subjectis discernere valemus, Inprimis vero rerum natural um cognitio ad salutarem jucundaïque nos deducit rerum divinarum contemplationent apprehensionemque, ut ii quidem qui sa pientiæ studiis imbuti sunt, quædam de Deo depionstrative scire possint, quæ alii sola tantum fide cognoscunt atque credunt, idque multis de causis. Sunt namque res ille divinæ admodum abstrusæ remotæque a sens'bus, et nostræ mentis acies, non statim a partu effulget, sed longi temporis utens progressu intellectum aliquem acquirit solidiorem. Præter a non pauca sunt, quin potius plurima, quorum cognitio requiritur, priusqnam rerum divinarum demonstrationem quispiam animo possit concipere, nec illa licet exigun temporis spatio assequi. Adde, quod multi vitio defectuque aliquo naturæ laborant, cor pusque obtinent vel debile vel depravatum, cui divinus inclusus animus suas vires nequit exserere, contemplandoque ad scientiam aliquam altiorem pervenire. Omitto idem, quod constat maximam hominum partem comparandis rebus vitæ necessari's satagere ideo que as omni abstrahi rerum divinarum contemplatione. Quæ sane impedimenta si removeantur ab animis hominum, tnm certe abstrusam aliditamque rerum naturam contemplando ad aliquam rerum div narum cognitionem pervenient, et ex visibilibus, ut sacra loquitur Scriptura, invisibilem Dei gratiam potentiamque tanquam sensibus subjectam agnoscent. Annon enim, ut aliquo idipsum declarem exemplo, mundum aliquando coepisse, nec ab æterno exst tisse præter sacratissimam fidei nostræ auctoritatem etiam rationes humanæ convincunt? Certe quidem si quis mundum facit æternum, is vel Deum esse, vel Deo equalem constituit, id quod prorsus esse absurdum, et a nemine sano concedenduin nemo non videt. Idem quoque qui factum negat mundum, negabit interiturum, nec hominum late bitur bene appellari microcosmum, qui nimirum instar mundi non semper fuerit, nec per petuo durare soleat. Quid? quod ab illo qui æternum facit mundum, interrogabimus, curnam per tot tamque innumerabilium seriem cursumque sæculorum non fuerit is cultus, quo jam utimur, curnam litterarum usus, quo solo memoriæ fulcitur æternitas? cur quædam nunc innotescunt, quæ sit consentaneum, si mundus esset æternus, retro tot ia finitis sæculis in usum notitiamque pervenire debuisse. Præterea, cum constat divina pro videntia mundum gubernari eademque et fieri quæ fiunt et destrui quæ destruuntur, derin non erit a ratione alienum,credere eumdem Deum etiam hoc universum fabricatum esse, ideoque mundum ab æterno non exstitisse. Et ipse tandem mundus, ut inquit Augustinus, de seipso testatur quod factus sit. Ordinatissima namque sua mutabilitate et mobilitate, et visibilium omnium pulcherrima specie, quodammodo factuin se esse demonstrat, et vọn nisi a Deo ineffabiliter ac invisibiliter magno et invisibiliter pulchro fieri potuisse procls mat. Eum igitur, qui mundum factum negat, oportebit fateri, Deum aut esse rerum opi fi:om aut nihil posse facere, quod sit summe excellens atque eximium, id quod neato qui

col. 885–886page 33 of 99

mente consistat concedit, quin potius omnes naturali quodam instinctu Deum ornipo tentem asserunt. Jam si etiam hoc concedunt, ipsum summum et maximum esse artificem, oportebil certe deinceps fateri ab eodem piaximum pulcherrimumque opus, quod animo cogitari aut usquam inveniri possit, factum esse; et quodnam tandem erit illud opus? Annon mundus? Quod si autem Peripatetico illi,mundum asserenti æternum, hæc magis esse sive dialectica sive probabilia viderentur, quam apodictica, sive scientifica, age cum illo argu mentis a natura d-sumptis ulterius conferemus. Ac primum quidem illud constat, non posse fieri ut sit aliquid æternum, quod e principiis conflatum est corruptioni obnoxiis, qualem esse scimus mundum, cujus partes assidue mutantur, dum quædam fiunt, quædani intereunt. Nec refert quod quidam partem mundi nobilissimam, cœlum nimirum, immor tale faciunt, nullique dissolutioni subjecturn. Eodem namque modo etiam hominem quis piam appellabit immortalem, ob partem ipsius præcipuam, quam animum vocamus, am nisque corruptionis expertem constituimus. Omitto jam quod multis, iisque indubitatis rationibus probari possit, non esse cœlum corruptionis expers, ipsumque etiam tandem urgere ad interitum. Quod si quis fluvii instar mundum credit subinde fluere, partemque hujus quæ effluxit, a fonte quasi quodam perenni, semper restitui, is sane novum semper mundum constituit, et quem factum fuisse nolebat fateri, eumdem jam infinities concedit. Ut enim in eodem quidem alveo semper decurrit fluvius, sed aliam subinde aquam haurit, ita non eumdem esse hodiernum mundum, qui fuisset heri, sed novum subinde suecedere, necessario sequeretur. Aliam quoque incurret ille absurditatem, qui mundum facit æter num. Animam plerique sana mentis inter Peripateticos fatentur esse immortalem, et item hoc, namero infinita dari non posse reipsa sive actu. Mundo igitur constitu!o æterno, annon anime constituentur actu infinito? Siquidem anni jam præterierint infiniti, homines que numero infiniti mortui, quorum omnium numero carentium sunt animæ actu super stites? At hic quidam hujus absurdi vitandi gratia furiosa quadam impudentia, muniero unicam esse animam rationalem in omnibus hominibus ünxere. Hoc vero figmentum annon omnem providentiam atque justitiam Dei tollit atque exstinguit? Hac namque ratione ho mines numero non different quorum nimirum unica esset forma, nec u'la superessent præmia recte factorum, nullæ pœnæ male factorum, idemque esset Socrates quod Plato, nee melior bonus quam sceleratus, sapiens quam stultus, et sic deinceps. Id quod cum sit absurdum, illud item quo affirmabatur, unicam esse omnium hominum animam absurdum esse necesse erit. Sed desino tam plures cumulare probationes, quibus mundus non esse æternus demonstretur. "Addam potius adhuc unumi idque breve exemplum, quo n'agis taciau planum rerum naturalium cognitionem esse præviam veri luminis per quam nimirum homo deducitur ad contemplationem sui Creatoris. Hunc mundum itaque a Deo regi, quæ probent rationes, breviter exponam. Ac primum quidem, quis non videt diversa abue contraria per se conjungi atque ad unam aliquam formam reduci non posse, nisi al terius cujuspiam opera auxilioque intercedente connectantur? Jam vero mun lum hunc ex tam diversis contrariisque videmus constare partibus, in quo nimirum frigida jun guntur calidis, humentia siccis, aliaque ex diversis conflata naturis in unam formam Conveniunt. Uum itaque esse aliquem fateri oportet, qui tam diversa copulavit, univit athe conjunxit. An quis aspiciat tabulam diversis pictan coloribus, variisque partibus constantem, et certum aliquem magistrum exstare dubitet, qui tam scite illam finxeri!? An quis intueatur pocula variis cœlata atque aspera signis, nec protinus exclam:et, divini opus Alcimodontis? Illud sero constat inter omnes, diversa contrariaque suo quodam impetu dissolvi atque di-jungi ab invicem, nisi sit aliquis a quo conservantur. Idem itaque etiam mundo contingeret, quem in unam formam ex diversis partibus compactum naturarum ipsa diversitas invicem discors dissociaret procul dubio atque dive Jerci, nisi esset unus, qui quod uexuit contineret. An vero aliquid carens gubernaculis certo atque regulari semper ordine moveri posset suapte sponte? id quod fieri cernimus in mundo, cujus ordo tam certus procedit, vel eædem sint perpetuo vicissitudines die rum atque nortium, commutationesque temporum quadripartiæ ad maturitatem frugum et ad temperationem corporum aptæ. Quid de sole dicam lunaque et cæteris stellis? quo rum tam certi sunt motus, ut sol quidem orbem in duodecim partes distributum semel quotannis perambulet tum recedens a nobis, tum accedens ad nos: Juna vero accretione et diminutione luminis mirabili quasi fastorum notet et significet dies, ad eumdem re currens locum menstruo spatio; tum in eodem orbe stellæ tam certo feruntur, ut eosdem cursus constantissimos servent disparibus inter se motibus. Quæ quidem et alia innumerabilia cum cernimus tam certum ordinem observare, tamque dispositos motus locis temporibus efficientia spatiis qualitatibus retinere, possumusne dubitare, quin sit unus, qui bas mutationum varietates manens ipse moderetur et disponat? His igitur ct aliis que hoc loco non possunt omnia enumerari, humanis, loc est physicis argumentis quispiam mundum providentia Dei gubernari probare posset, unde satis perspicuum esse arbitror, sapientiæ studia, quæ philosophiam vocamus, ad pietatem rerumque divinarum cognitionem munitum conferre, ideoque ab homine Christiano excolenda esse merito at que amplectenda. Neque tamen philosophiam tanquam ducem sequemur, quin potius illa tanquam ministra utemur, atque tum demum nos recte philosophatos arbitrabimur, quando id philosoph¨æ ope ministerio que tutabimur, quod sacris non repugnat litteris, quæ sunt veritatis amusses. Ex quo sane sequitur, genus philosophie Platonicum viro Christiano

col. 887–888page 34 of 99

imprimis esse persequendum, quod nimirum inter alia et pietatem maxime nos edocet, ad eamque quam ex sacris Scripturis hausimus veritatem quam proxime accedit. Annon enim Christianæ religionis consentanea est illa Platonicorum de idæis disputatio? que maxime huc pertinet, ut ostendat Deum esse hujus mundi conditorem, certique ordinis, qui in ipso conspicitur, auctorem? Omitto jam illud, quod multi fere eadem, quae de Filio Dei et Verbo et constructione universi a Christianis dicuntur, etiam Platonicos di cere arbitrantur. Annon gratam de Deo famam spargunt in disputatione de natura, quam Dei esse voluntatem ostendunt? in disputatione de cœlo, quod per se esse mortale aiunt, sed propter præsentiam animæ motricis immortale reddi? in disputatione de ente uni voco non æquivoce? imprimis autem, quando animos esse immortales alque divinos crebro tamque copiose inculcant? id quod maximum est nostræ fidei fundamentum. Qua quidem omnia illi a Platone præceptore ac magistro non arripuerunt, sed hauserunt, quod non doceat Plato sed instituat, non instituat sed imbuat. Quapropter hunc divinum, hunc sapientissimum, hunc sanctissimum, hune Homerum philosophorum appellant, quos secutus etiam Cicero non eloquentiae solum, sed sapientiæ quoque parens, eumdem tanti fecit, ut se sola hujus auctoritate frangi dicat, quamvis nullam Plato afferret rationem. Cæterum hic non possum non mirabiles artium et philosophiæ periodos commemorare. Neque enim etiam artes ipsæ eodem semper in honore habentur, sed alias magis vigent, alias minus, et nunc illud nunc aliud floret philosophiæ genus. Nostro igitur sæculo ge nus philosophandi Platonicum fere exolevit, in scholis vero omnibns Aristotelica tradus tur, unde accidit ut præceptores et recta institutio ad Platonis philosophiam desideres tur hodie, quibus tamen omnino opus est volenti recte ad istud philosophandi genus et cum fructu accedere. Sunt enim Platonica pleraque tam obscura, præsertimque illa qua numeris et figuris sunt involuta, ut proverbio locum dederint, quo aliquid dicitur, «No meris Platonicis esse ob curius.» Etate vero Ciceronis contra accidit, qua nimirum pausi fuerunt, quibus philosophia peripatetica esset cognita. Omnes itaque schola tum Plate nem legebant, discebant, convertebant, neglecto interim spretoque Aristotele, vel saltem secundas post Platonem partes obtinente. Sed hæc hactenus. Ad te venio, princeps reverendissime, cui rationem instituti mei bre viter exponam. Cum ego commemoratas ob causas Platonis scripta etamem et admirari soleam, non potui prætermittere quin libellum de comparatione Platonis et Aristotelis Græce con scriptum a Georgio Gemisto in Latinam transferrem linguam, quo et mihi redderem ſami liarem, simulque aliis quibus lingua Græca minus esset cognita hac translatione pro dessem. Neque me operam perdidisse opinor, quod hujus auctoris opusculum in manus sumpserim neque alios qui idem sunt lecturi, tempus inaniter contrituros existimo. Fuit enim Gemistus hic vir in omni scientiarum genere eminentissimus, cognomenque Ple thonis accepit, quasi Platonis, eo quod Platoni philosophorum principi proxime acce deret. Hanc igitur translationem T. R. patrocínio offerre volui, quod nimirum tum alias tum præsertim nuper datis ad T. R. litteris cognovissem T. R. tanto philosophie, præsertim Christianæ, qualis est Platonica, amore teneri, tantisque studiosos illius bene ficiis persequi, ut vere Mecænas ejusdem appellari possit. Præterea quod audivissem T. R. locupletissimam omnium omdis linguæ ac disciplinæ scriptorum bibliothecam in suo collegio instruere, undique conquisitis magna pecunia editis libris. Quamobrem facere non potui quin hoc stipatus munuscule T. R. iterum accederem, nec dubito quin hoc quoque scriptum philosophi atque mathematici præstantissimi 1. R. eo sil complexura animo, quo Musas el optimos quosque scriptores amplecti solet, suæque bibliothecæ ornamentum judicare. Quod sane exiguum munusculum si T. R. quo non dubito animo susceperit, ipsumque suo favore complectetur, dabo certe manibus pedi bus operam, ut majora dignioraque T. R. auspicio beneficioque, ad manus T. R. perveniant, bibliothecæque tuæ inserantur. Quod superest, Deum precor, ut T. R. diu servet salvam atque incolumem, quo possit literarum studia promovere ad nominis divini gloriam aliorumque hominum salutem. Basilea, die Laurentii anno 1574. T. R. addictissimus GeorGIUS CHARIANDER.

Comparison of Platonic and Aristotelian PhilosophyPlatonicae et Aristotelicae philosophiae compartio

col. 889–890page 35 of 99
Platonicæ et Aristotelicæ philosophiæ compartio
PG 160:889ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΤΟΥ ΓΕΜΙΣΤΟΥ ΤΟΥ ΚΑΙ ΠΛΗΘΩΝΟΣ ΠΕΡΙ ΩΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΠΡΟΣ ΠΛΑΤΩΝΑ ΔΙΑΦΕΡΕΤΑΙ. Οι μὲν ἡμῶν παλαιότεροι καὶ Ἑλλήνων και Ρωμαίων Πλάτωνα Αριστοτέλους πολλῷ τῷ μέσῳ προετίμων· τῶν δὲ νῦν, καὶ μάλιστα τῶν πρὸς ἐσπέ ραν οι πολλοί, ἅτε ἐκείνων σοφώτεροι οιόμενοι γε γονέναι, Αριστοτέλη πρὸ Πλάτωνος θαυμάζουσιν, Αβερδει τινὶ ᾿Αραβι πειθόμενοι μόνον Αριστοτέλη φάσκοντι τέλειόν τι τῆς φύσεως ἐς σοφίαν ἔργον ἀποτελεῖσθαι, ἀνδρὶ εἰ μὲν τἆλλα σπουδαίῳ οὐκ ἂν οὕτω ῥᾳδίως εἰπεῖν ἔχοιμι, τὸν μέντοι περὶ ψυχῆς λόγον οὕτω φαύλῳ ὡς καὶ θνητὴν αὐτὴν τίθεσθαι. Καίτοι ὅς γ᾽ ἂν ταύτην τὴν ἀμαθίαν τυγχάνοι ἀμπ θαίνων, τίνος ποτ' ἂν σπουδαίου πράγματος κριτής γένοιτο ἄξιος; καὶ ταῦτα οὐδ' Αριστοτέλους ταύ την δοκοῦντος τὴν ἀμαθίαν ἀμαθαίνειν; χρὴ γὰρ τἀληθῆ λέγειν καὶ μὴ συκοφαντεῖν τὸν ἄνδρα, καίτοι πλείστους γε τῶν πρὸ αὐτοῦ σεσυκοφαντηκότα. Αλλ' εἰ μὴ οὐδὲ τὸ συκοφάντην αντισυκοφαντεῖν εὐαγὲς εἶναι δοκεῖ, ἐπεὶ δὲ καὶ νῦν εἰσιν οἱ Πλάτωνι μᾶλλον τὴν ψῆφον τίθενται, ἡμεῖς τούτοις τε χαρι ζόμενοι κακείνους, εἰ μὴ σφόδρα φιλονείκως έχου σιν, ἐπανορθοῦντε;, βραχέα περὶ ὧν διαφέρονται τώ ἄνδρα ἐροῦμεν, καὶ δείξομεν τὸν ἄνδρα τἀνδρὸς οὐ μικρὸν λειπόμενον οὐ μακρὰς οὐδ᾽ ἐριστικὰς, ἀλλ' ὡς οἷόν τε διὰ βραχυτάτων ποιούμενοι τὰς ἀποδείξει;. ΚΕΦΑΛ. Α'. Πρῶτον μὲν οὖν τὸν πάντων βασιλέα Θεόν Πλά των δημιουργὸν τῆς νοητῆς τε καὶ χωριστῆς πάντη οὐσία;, καὶ δι᾿ αὐτῆς τοῦ παντὸς τοῦδε οὐρανοῦ τίθεται· Αριστοτέλης δὲ δημιουργὸν μὲν οὐδενὸς οὐδαμοῦ αὐτόν φησιν εἶναι, ἀλλὰ μόνου τοῦ οὐρανοῦ τοῦδε κινητικόν· καὶ εἰ μὲν αἰόμενος εἶναι γε δη
col. 891–892page 36 of 99
PG 160:891μιουργόν, ἔπειτα οὐδαμοῦ λέγει, φαύλως ἂν ἐξετίθετο τὴν αὐτοῦ φιλοσοφίαν, τὸ μὲν μέγιστον του Θεοῦ ἔργον ἀποσιωπῶν, τὸ δὲ πολύ τούτου μείον μόνον σεμνύνων. ᾿Αλλὰ φαίη ἄν τις, ὡς καὶ τέλος αὐτὸν, καὶ τελικόν αἴτιον τίθεται. 'Αλλ' οὐδὲ τοῦτο φανήσεται πάνω σεμνώς λέγων, οὐδὲ ἀξίως τοῦ θεοῦ, εἴ γε οὐ τοῦ εἶναι οἱ δὲ τῆς οὐσία; ἑκάστων ἀλλὰ τῆς κινήσεως μόνης τέλος αὐτὸν τίθεται. Εἰ δὲ οὐδ᾽ οιόμενος δημιουργὸν τοῦ παντὸς εἶναι τὸν Θεὸν, διά τοῦτο οὐδὲ λέγει οὐδαμοῦ, οὕτω γε αὖ καὶ πολὺ ἔτι ἂν φαυλότερος εἴη, μήτε λέγων, μήτε δοξάζων τὸ κάλλιστον τῶν φιλοσοφίας δογμάτων, καὶ οὐ μόνον φιλοσοφίας, ἀλλὰ καὶ πάντων τῶν τὰ βελτίονα φρο νούντων ἀνθρώπων. Ἡμεῖς γε μὴν δείξομεν οὐδὲ δοξάζοντα. Πρώτον μὲν ὅτι οὐκ εἰκὸς ἦν δοξάζοντα οὕτω κάλλιστον δίγμα ἀποσιωπῆσαι, πανταχοῦ τῶν βιβλίων τὸ περὶ ἐμβρύων καὶ ἐστρέων καὶ τοῦ δέον τὸς περαιτέρω πολυπραγμοῦντα· ἔπειθ' ὅτι καὶ τῆς αἰτίας γενέσεως ἀριθμὸν ἀποδιδοῦσιν, οὐ χρόνον λέγων οὐδένα ἀλλ᾽ αἰτίαν, ὡς δῆλοί εἰσιν ἐξ ὧν αὐτ τὸς λέγοντας αὐτοὺς ἐκτίθεται, τούτοις μεμφόμενος επάγει, ο "Ατοπον δὲ καὶ τὸ γένεσιν ποιεῖν οποίων ὄντων, μᾶλλον δὲ ἔν τι τῶν ἀδυνάτων. Εξ ο δηλός ἐστιν Αριστοτέλης, ὥσπερ καὶ ἄλλοι ἴσως τινές, τῇ κατ' αἰτίαν γενέσει καὶ τὴν χρονική δοξάζων ἔπεσθαι ἐξ ἀνάγκης. οὐχ ὥσπερ Πλάτων τὴν ψυχὴν ἐν μὲν τῷ Φαίδρῳ ἀγέννητον, δηλονότι τῷ χρόνῳ, γεννητὴν δ' ἐν τῇ Τιμιαίῳ, δηλονότι τῇ αἰτίᾳ τιθέμενος, δηλός ἐστιν οὐ πάντως ἐπιμένην τῇ κατ' αἰτίαν γενέσει καὶ τὴν χρονικὴν δοξάζων· εἰ δὲ ἀΐδιον τόδε τὸ πᾶν Αριστοτέλης νομίζει, δῆλον ὅτι οὐδ' ἂν γένεσίν τινα αὐτοῦ δοξάζει· εἰ δ' οὐ γένει, οὐδ' ἂν δημιουργὸν αὐτοῦ αὐξένα. Καὶ περὶ μὲν τούτων ἱκανῶς. ΚΕΦΑΛ Β. Ἔτι δὲ κἀκεῖνο ἄτοπον 'Αριστοτέλης ἐς τὸν Θεὸν τοῦτον πεπραγμάτευται. Διανέμων γὰρ τὰς σφαίρας καὶ κινήσεις αὐτῶν τοῖς χωριστοῖς νοῖς καὶ οὐσίοις, μίαν καὶ τῷ Θεῷ τούτῳ σφαῖράν τε καὶ κίνησιν ἀπονέμει ἀντιμέριστον αὐτὸν τοῖς μετ᾿ αὐτὸν ποιν νοῖ;. Τοῦτο δ' ὅσον ἔχει τὸ ἄτοπον ἐνθένδε ἄν τις συνίδει. Ανάλογον δεῖ οἷς διανέμεται ἔχειν τὰ διακ μόμενα, εἰ μέλλει καλώς ή γε διανέμησις ἔπεσθαι, ῇ καὶ αὐτὸς Αριστοτέλης ἐν τοῖς περὶ δικαιοσύνης ἀξιοῖ λόγοις· οὐκοῦν ἐνταῦθα αἴ γε σφαίραι πάτοι οὐσίας ἀλλήλαις τῆς αὐτῆς. Σώματά τε γὰρ ἁπαστι ἄφθαρτα ἔχουσι κατ' αὐτὸν ᾿Αριστοτέλη, και αξιο αὐτοί τε καὶ αἱ κινήσεις αὐτῶν· οὐκοῦν ἀνάγκη καὶ τοὺς χωριστούς ἐκείνους νοῦς οἷς και σφαίρα! γε οὗται διανενέμηνται, τῆς αὐτῆς τε ουσίας ἅπαντας εἶναι ἀλλήλοις, καὶ οὐδένα γε αὐτῶν τοῖς ἄλλοις οὐκ ἐνάριθμον, ἀλλὰ τοσοῦτον μόνον ὑπερέχοντα τὸν πρεσβύτατον αὐτῶν, ὅσον ἡ ἀπονενεμημένη αὐτῷ σφαῖρα τῶν λοιπῶν σφαιρών. Αὕτη δ' ὅτι οὐκ ἀξία τοῦ Θεοῦ τούτου ἐστὶν ὑπεροχή, οὐδενὶ ὅτῳ οὐ δή
col. 893–894page 37 of 99
PG 160:893λον· ἐπεὶ καὶ 'Αβινσένας᾿Αραψ συνεὶς τὸ τοῦ λόγου τούτου άτοπον, τὰ μὲν ἄστρα καὶ σφαίρας τοῖς ἄλλοις χωριστοῖς νοῖς καὶ αὐτὸς κατ' αὐτόν πως 'Αριστοτέλη διανέμει, τῷ δὲ Θεῷ τούτῳ οὐκ ἄστρον, οὐ σφαίραν οὐδεμίαν ἀπονέμων, τῶν πάν των ἐξαίρων ὑπερτίθησιν. Ἀλλὰ περὶ μὲν τούτων τοσαῦτα εἰρήσθω. ΚΕΦΑΛ. Γ'. Μέτειμι δὲ καὶ ἐπὶ τὴν τοῦ ὄντος ἐκείνην ἐμωνυ μίαν, ἦν αὐτὸς Αριστοτέλης ὡς σοφόν τι είεται ἐξευρηκέναι, καὶ οὐδενὶ τῶν πρὸ αὐτοῦ ἐπὶ νοῦν ἐληλυθέναι. Οὐκοῦν εἰ κατὰ μὲν τὸ τοῦ ὄντος τὰ μὲν μᾶλλον, τὰ δ' ἧττον μετέχειν, καὶ ὁμώνυμα ἀλλήλοις ἀξιοῖ εἶναι τὰ ὄντα, οὐκ ἂν δὲ ὀρθῶς ἀξιοῖ (οὐ γὰρ εἰ τὸ ἐν τῷ ἐρίῳ λευκὸν τοῦ ἐν χιόνι ἧττον, ὁμώνυμον τὸ ἐν τῷ ἐρίῳ λευκὴν τῷ ἐν χιόνι), οὐδέ γε εἰ κατὰ τὸ τὰ μὲν πρότερα τῶν ὄντων εἶναι, τὰ δ᾽ ὕστερα, καὶ τὰ μὲν συνεισάγοντα θάτερα, τὰ δ᾽ οὐ συνεισάγοντα. Τῶν γὰρ ἀριθμῶν οἱ μὲν πρότεροι οἱ δ' ὕστεροι ὄντες, ὅμως εὐχ ὁμώνυμοι ἀλλήλοις, ἀλλὰ τῷ αὐτῷ λόγῳ ἀριθ. μοι πάντες εἰσὶ, καὶ ἔτι τὰ πρεσβύτατα των σωμάτων στοιχεῖα, ἐξ ὧν τἆλλα σώματα συνέστηκε, πρότερα όντα τῶν ἐξ αὐτῶν συντιθεμένων, οὐδέν γε ἧττον οὐσίαι αυτά τε καὶ τὰ ἐξ αὐτῶν συντεθεια μένα ἐστὶν οὐχ ὁμωνύμως· οὐδεὶς γὰρ τὸ τοιοῦτο μέχρι τοῦ νῦν ἠξίωσεν· οὐδέ γε εἰ καὶ ἄλλο τι τοῦ ῦντος ἀντικατηγορείται, ο όνπερ τὸ ἐν, διὰ τοῦτο οὐχὶ γένος τὸ ὂν ἔσται τῶν πάντων, ἢ ὁμώνυμόν το Τοῦ οὖν ἀνθρώπου ἀντικατηγορεῖται τὸ γελαστικὸν, καὶ οὐδὲν ἧττον καθόλου τέ ἐστιν ὁ ἄνθρωπος καὶ τῶν καθέκαστον ἀνθρώπων εἰ μὴ γένος ἀλλ' οὖν γε εἶδος, καὶ οὐδ᾽ ἐπωισοῦν ὁμώνυμον. Εἰ δ᾽ ἐπ᾽ εἴδους τοῦτο συμβαίνει, κἂν ἐπὶ γένους τὸ αὐτὸ συμβαίη. Ανάλογον γὰρ ἔχει ὡς τὸ εἶδος πρὸς τὰ ὑπ' αὐτή, οὕτω καὶ τὸ γένος. Πλήν γε δή τοῦ τὰ μὲν εἴδη τα γι ἔσχατα κατὰ ἀπείρων εὐθὺς τά γε πλείω είναι, τὰ δὲ γένη κατὰ πεπερασμένων πρῶτον. Εἰ δὲ καὶ ἐπὶ γένους δεῖ τινος τὸ τοιούτο θεωρῆσαι, εἴ τις τὸ ζώον ὁριεῖται μὴ τῷ αἰσθητικῷ ἀλλὰ τῷ φανταστικῷ διακρίνων αὐτοῦ τὸ τῶν ζωοφύτων γένος, ἔπειτα ἀποδήσει παντὶ ἴδιον ζώῳ τὸ πορευτικήν (έξει γὰρ οὐ κακῶς), ἀντικατηγορείτο μὲν ἂν οὕτω τό τε ζώον τοῦ πορευτικοῦ καὶ τὸ πορευτικὸν τοῦ ζώου, καὶ οὐδὲν μέντ' ἂν ἧττον τὸ ζῶον γένος εἴη τῶν ὑπ' αὐτὸ καὶ οὐδαμή ὁμώνυμον. Αλλ' ήν τις, φησί, μεταβαλών, μὴ τὴ λογικὴν τῷ ζώῳ ἀποδιδοῖ δια φορὰν ἀλλὰ τὴν λογικότητα, ὡς δὴ καὶ δέον οὕτω ταῖς διαφορεῖς χρῆσθαι, οὐκ ἂν κατηγοροίτη τῆς λογικότητος τὸ ζῶον, οὐδ᾽ ἂν ἄλλο οὐδὲν γένος α δεμιᾶς ταύτης διαφοράς. Ἐπεὶ δὲ τὸ τοιοῦτον τῷ ὄντι οὐ συμβαίνει (οὐ γὰρ οἷόν τε εὑρεῖν ὁτιοῦν οὗ τὸ ὂν οι κατηγορηθήσεται), οὐδ' ἂν γένος εἴη τὸ ὄνο Πρῶτον μὲν οὖν οὐκ ἀναγκαῖον, ἤν τι τοῖς ἐπὶ μέν
col. 895–896page 38 of 99
PG 160:895ρους γένεσι συμβαίνει, τοῦτο καὶ τῷ ἀνωτάτω γένει συμβαίνειν· οὐδὲν γὰρ κωλύει εἶναί τι ἐκείνῳ ἐξαίρετον, ὁ μὴ τοῖς ἄλλοις γένεσιν ὑπάρξει· ἔπειτα καὶ ψευδές ἐστιν ὁ λέγει. Εἰ γὰρ αὐτὸς τὴν λογική τητα ἀναπλάττει, ἵνα μὴ τὸ λογικόν ζώου άλλ' ή λογικότης ᾗ διαφορά, ἡμεῖς αὐτῷ τὴν ζωότητα ἀναπλάσομεν· ἔπειτα ἀναγκάσομεν τὴν τῆς ζω τητος ἡμῖν ἀποδοῦναι διαφοράν. Τίνα ποτ' οὖν ἀποδώσει; οὐ γὰρ δὴ τὸ μὲν λογικὸν τῇ ζωότης, τὴν δὲ λογικότητα τῷ ζώῳ διαφορὰς ἀποδώσει. Καὶ τὶς ἂν αὐτοῦ ἀνάσχοιτο τοιαῦτα ἐς τῶν λόγων τὰς καὶ μεθόδους παρανομούντος 'Αλλὰ δῆλον ὡς ζώ μὲν τὸ λογικὸν διαφορά· ἡ δὲ λογικότης, είπερ άρα οὐκ ἂν ἄλλου εἴη διαφορὰ ἢ τῆς ζωότητος. Καὶ κε τηγορηθήσεται γε ἅπαν γένος τῆς διαφορᾶς ἑαυτοῦ, ᾗ καὶ ὁ τῆς μεθόδου τῶν λόγων ἔχει νόμος. Ὡς μὲν οὖν ἀσθενεῖς Ἀριστοτέλει οἱ ὁμώνυμον τὸ ὂν πειρών μενοι δεικνύναι λόγοι, τοσαῦτα εἰρήσθω· δεῖ δὲ ἡμᾶς καὶ ἀποδεῖξαι ὡς οὐδ᾽ ἂν οἷόν τε εἴη τὸ ἄν ὁμώνυμον εἶναι. Εἰ γὰρ ἀφ' ἑνὸς, ἅπαντα πρόεισι, και ἄκρως ἑνὸς, κἂν πολλά τε ᾗ καὶ παμπληθῆ, ἀμή χανον ὅμως μὴ οὐ καὶ ἔν τι ἔχειν καὶ κοινὸν ἅπαντα ἀλλήλοις. Τί οὖν τοῦτ᾽ ἂν εἴη εἰ μὴ τὸ ὄν, καὶ τοῦτο μὴ ὁμώνυμον δ' εἰ γὰρ ὁμώνυμον ἔσται, οὐκ Στ' ἂν ἐν εἴη. Φησὶ δέ που καὶ αὐτὸς ᾿Αριστοτέλης, τὰ ὄντα μὴ ἐθέλειν πολιτεύεσθαι κακῶν, καὶ. «Οπ ἀγαθὸν πολυκοιρανίη· εἷς κοίρανος ἔστω, ν τῷ μὲν λόγῳ μάλα που σεμνῶς λέγων, τῷ δὲ ἔργῳ αὐτὸς ὧν ὁ τὴν κακοπολιτείαν ἐς τὰ ὄντα μάλιστα εἰσά γων τῷ τὸ ὂν μὴ ἐν ἐν μένειν. ουσία σῶμα Εμψυχον ζώον λογικών άνθρωπος Σωκράτη εν συμβεβηκός ἀσώματος ἄψυχον φυτόν ἄλογον ἄγγελος Πλάτων. η ΚΕΦΑΛ. Δ'. Τῆς δ' αὐτῆς ἀμαθίας ἔχοιτ' ἂν καὶ τῷ τὸ ἁπλῶς καθόλου ἐλαττοῦν τοῦ κατὰ μέρος, οὐσίας μὲν πρώτ τας καὶ κυριωτάτας τὰς καθέκαστα λέγοντα, τὰ δ' εἴδη τε καὶ γένη αὐτῶν δευτέρας τε οὐσίας κακείνων μείους. Εἰ δ᾽ ἡ οὐσία καὶ κατ' αὐτὸν "Αριστοτέλη τὸ μάλιστα ὂν, κἂν τοῦ καθόλου μείον ἂν τὸ κατὰ μέρος, ἐς οὐσίας λόγον ἧττον ἂν εἴη, Καὶ εἰ μὲν περὶ τοῦ καθόλου λαμβανομένου καθό λου έλεγέ τι τοιοῦτον, εἶχεν ἂν λόγον, ἔστι γὰρ καὶ τὸ καθόλου οὐ καθόλου λαμβάνειν, μὴ πάντα αλλά
col. 897–898page 39 of 99
PG 160:897τινα άνθρωπον λαμβάνοντα, μηδὲ πᾶν ζῶον ἀλλὰ τι· οὖν δ' οὐ περὶ τοῦ καθόλου οὐ καθόλου φαίνεται τὸν λόγον ποιούμενος, ἀλλὰ περὶ τοῦ ἁπλῶς καθό. λου, καὶ τῶν ἁπλῶς γενῶν καὶ εἰδῶν, ὑπ' ἐκείνης ἴσως τῆς ἐννοίας συναρπασθείς. Ἐκεῖ γὰρ ὁ ἄνθρωπος του τινὸς ζώου ἔσθ' ὅτε βελτίων, καὶ ὁ Σωκρά της ; τοῦ τινὸς ἀνθρώπου. Ἐπὶ δὲ τοῦ καθόλου λαμ βανομένου καθόλου οὐκ ἔστι τὸ τοιοῦτον εἰπεῖν. Εἰ γὰρ ὁ πᾶς ἄνθρωπος οὐδὲν τῶν πάντων ἀνθρώπων διαφέρει, οἱ δὲ πάντε; ἄνθρωποι των καθέκαστον πάντων ἀνθρώπων οὐδενὶ ἄλλῳ ἢ τῷ ὁμοῦ καὶ χωρὶς διαφέρουσι· τίν' ἂν ἔχοι λόγον τοὺς καθέ καστον ἀνθρώπους κυριωτέρας τε ουσίας εἶναι τοῦ παντὸς ἀνθρώπου, καὶ μᾶλλον γε εἶναι, εἰ μὴ ἄρα τῷ τοὺς μὲν χωρὶς τὸν δ᾽ ὁμοῦ λαμβάνεσθαι; Τοῦτο δὲ κατὰ μὲν αὐτὸν τὸν ᾿Αριστοτέλη εἴη ἂν ἴσως πρὸς λόγου, διὰ τὸ τῷ μὲν ἐνὶ ὡς τὰ πολλὰ τὸν ἄνδρα πολεμεῖν, τῇ δὲ τοῦ ὄντος κατατομή μάλιστα χαίρειν· ἡμεῖς δ᾽ οὐκ ἂν ἐποίμεθα τἀνδρὶ λογιζόμενοι καὶ τὸν Θεὸν οὐ τοῦ τινὸς ἕνεκα ἄνθρώπου τὴν ὅλην ἀνθρωπείαν φύσιν, ἀλλὰ τῆς ὅλης ἀνθρωπείας φύσεως ἕνεκα τοὺς καθέκαστον ἀνθρώπους διατιθέντα, αὐτήν τε τὴν ἄνθρωπείαν φύσιν τῆς όλης λογικῆς ἕνεκα φύσεως, καὶ ὅλως μέρος ἕνεκα ὅλου, οὐχ ὅλον ἕνεκα μέρους απεργαζόμενον. Ισμεν δὲ καὶ τὴν τοῦ καθόλου επιστήμην τῆς τοῦ κατὰ μέρος βελτίω ούσαν, ᾗ καὶ αὐτὸς ὁ ᾿Αριστοτέλης ἐν τῇ ἀποδεικτικῇ, ὥσπερ ἑαυτοῦ ἐκλαθόμενος, ἀξιοῖ. Οὐκ ἂν δὲ βελτίων ἦν, εἰ μὴ μᾶλλον τε ὄντος καὶ διὰ τοῦτο βελτίονος ἦν. Αλλ' Αριστοτέλει μὲν οὐδὲν πράγμα ἐνταῦθά τε καὶ ἄλλοθι αὑτῷ ἀσυμε φώνῳ εἶναι· ἡμεῖς δ᾽ οὔποτε τοῦ κατὰ μέρος τὸ καθόλου ἧττον φήσομεν, ἕως ἂν μὴ μέρος τοῦ ὅλου, ἀλλὰ τὸ ὅλον τοῦ μέρους μεῖζον ᾖ. ΚΕΦΑΛ. Ε'. Παραπλήσιον δὲ τούτῳ κἀκεῖνο, τὸ τὸ μὲν καθόλου τῇ ὕλῃ φάσκειν ἀνάλογον ἔχειν, τὸ δὲ κατὰ μέρος ἔδει. Τοὐναντίον γὰρ ἂν ἅπαν είη, είγε ὅλον μέν τοι τὸ καθόλου, μέρος δὲ τὴ κατὰ μέρος, τὸ δ' εἶδος πανταχῆ ἐν τῷ ὅλῳ μᾶλλον ἢ ἐν τοῖς μέρεσι. Καὶ ἐνεργεία δὲ μᾶλλον τὸ καθόλου ἐστὶν ἢ τὸ κατὰ μέσ ρος· τὸ μὲν γὰρ καθόλου, καθόλου ἐπ᾿ αὐτῶν τῶν πραγμάτων λαμβανόμενον, αυτό τε ἐνεργείᾳ ἐστὶ, καὶ τὰ κατὰ μέρος άπαντα ενεργεία περιέχει τὸ δὲ καθόλου ἐν ἑαυτῷ οὐ καθόλου ἔχει, ἀλλ' ὅσον μόνον κακείνου τι ἑαυτῷ προσήκει. Καὶ τέλειον μέν τοι τὸ καθόλου, ἀτελε; δὲ τὸ κατὰ μέρος. ΚΕΦΑΛ. Γ'. Καὶ μὲν δὴ οὐδ' ἂν ἐκεῖνο αὐτῷ ὀρθῶς λέγοιτο, τὸ τὸ αἰσθητὸν πρότερον χρόνῳ οἷόν τε εἶναι τῆς
col. 899–900page 40 of 99
PG 160:899θόλου λόγου, ὡς τὰ πρός τί τε καὶ σχετικά ἀναγ καίον εἴη ἅμα εἶναι. Εἰ μὲν γὰρ ὡς οὐδέποτ' ἂν ἐσομένης αἰσθήσεως, πῶς ἂν οἷόν τε εἴη αἰσθητόν εἶναι μήτε οὔσης, μήτ' ἄν ποτ' ἐσομένης αἰσθήσεως; Εἰ δὲ ὡς ποτε καὶ ἐσομένης, δῆλον ὅτι ἐκ τῆς δυνατῆς ἂν ἔσεσθαι ἐσομένης. Ωστε ἔσται καὶ τὸ αἰσθητὸν αὐτό τε δυνάμει αἰσθητόν, καὶ πρὸς δυνάμει αἴσθησιν, ή τε δυνάμει αίσθησις προς δυ νάμει α!ητόν. Ενεργείς δ' οὐδέτερον οὐδετέρου πρότερον, πρίν γ' ἂν ἐνεργεία ἄμφω ᾖ. Καὶ οὕτως οὔποτ᾽ ἂν γένοιτο αἰσθητόν τι αισθήσεως πρότερον. αἰσθήσεως εἶναι, ἀναιροῦνει τὸν καλῶς ἔχοντα και ΚΕΦΑΛ. Ζ'. Καὶ ἕτερος δ' αὐτῷ καθόλου καὶ καλῶς ἔχων ἀναιρεῖται λόγος ὁ τὴν ἀντίφασιν μηδέποτε συν αληθεύειν ἀξιῶν, φάσκοντι τὴν μὲν ἀπροσδιόριστον συναληθεύειν ἀντίφασιν, ψευδομένῳ δὲ περ φανῶς. Οὐ γὰρ ἡ ἀπροσδιόριστος ἀπόφασις τὴν ἐν μέρει προσδιωρισμένην δύναται ἀλλὰ τὴν καθόλου από φασιν, ετε μερικῆς οὖσα καταφάσεως ἀπόφασις. Καὶ ἡ κοινὴ δὲ παρὰ πᾶσι τοῦ λόγου χρῆσις οὕτως ἔχει. ΚΕΦΑΛ. Π'. Καὶ ἔτι ἕτερος ὁ τῇ ἦτον ἀεὶ τῶν προτάσεων τὸ συμπέρασμα ἔπεσθαι ἀξιῶν, ἥττω δ' εἶναι τὴν μὲν ἐν μέρει τῆς καθόλου, τὴν δ' ἀποφατικὴν τῆς καταφατικῆς, τὴν ὑπάρχουσαν δὲ τῆς ἀναγκαίας. καὶ ἐνδεχομένην τῆς ὑπαρχούσης. Αὐτὸς δὲ ἐξ ἀναγκαίας τε καὶ ὑπαρχούσης προτάσεων αναγ καζόν φησι συμπεραίνεσθαι συμπέρασμα. Καίτοι εἰ τὸ μέσον ἐστὶ τὸ τῷ ἐσχάτῳ τὸ πρῶτον ἄκρον ἐπιφέρον, οὐκ ἂν δὴ ἄλλως αὐτὸ ἐπιφέρειν οἷόν το εἴη ἢ ᾗ ἂν αὐτὸ τῷ ἐσχάτη ὑπάρχον· καὶ εἰ μὲν αὐτό τε ἐκείνῳ ἀναγκαίω; ἔχει, καὶ αὐτὴ τῷ ἐσχά τῷ ἀναγκαίως ὑπάρχει, οὕτως ἂν μόνως ἀναγκαῖον συμπεραίνοιεν. Εἰ δ᾽ αὐτὸ μὴ ἀναγκαίως πρὸς ἀπό τερον ἔχει, οὐδ᾽ ἂν τὸ πρῶτον τῷ ἐσχάτην οἷόν τε εἴη ἀναγκαίως ἐπενεγκεῖν. Καὶ ταῦτα μὲν Ἀβ στοτέλους τοιαῦτα. ΚΕΦΑΛ. Θ'. Μέτομεν δὲ καὶ ἐπὶ τὰ περὶ ψυχῆς αὐτῷ οἱ κε λῶς διηρημένα. Οἱ μὲν οὖν περὶ Πλάτωνα τὸ μὲν ὑπερούσιον ἐν ἄλλως ἂν εἶναι τίθενται, οὔτε οὐσίαν αὐτοῦ, οὔτε δύναμιν, οὔτε ἐνέργειαν διακρίνοντες" τὰ δὲ μετ' αὐτὸ εἴδη τε καὶ νοῦς οὐχ ὁμοίως ἁπλῶ; ἔχειν ἀξιοῦσιν, ἀλλ' ἐνέργειαν ἤδη αὐτῶν τῆς ο σίας διακρίνουσι, δύναμιν δ' οὐ πάνυ τοι τῆς ἐνερ γείας, διὰ τὸ ἀκίνητα ὄντα μηδοτιοῦν δυνάμει, ἀλλ' ἅπαντα ενεργείᾳ ἀεὶ ἑαυτοῖς ἔχειν παρόντα τὰ προσόντα. Ψυχῆς δ' ἤδη καὶ οὐσίαν καὶ δύναμιν καὶ ἐνέργειαν διακρίνουσι, διὰ τὸ κινουμένην ἀπὸ νοήματος ἐπὶ νόημα, τὴν δ᾽ ἀνθρωπίνην καὶ ἀπὸ
col. 901–902page 41 of 99
PG 160:901τοῦ νοῖν ἐπὶ τὸ μὴ νοεῖν, ἢ μὴ νοεῖν ἐπὶ τὸ νοεῖν μὴ ἀεὶ ἢ μὴ πᾶσαν ἐνεργείᾳ ἀλλὰ καὶ δυνάμει ἔχειν μᾶλλον τὴν τῶν ὄντων γνῶσιν. Καίτοι 'Αρι στοτέλης καὶ ἀκίνητόν φησι τὴν ψυχὴν εἶναι· εἰ μὲν τὴν κατὰ τοπον κίνησιν φάσκων, καλῶς, εἰ δ' ἁπλῶς ἅπασαν κίνησιν (οὐ γὰρ πάνυ τοι τὸ τοιοῦ τον διασαφεί), οὐκ ἔτι καλῶς. Πῶς γὰρ ἤ γε ἀπὸ νοήματος ἐπὶ νόημα φαινομένη εκάστοτε μεταβαλ. δομένη, ἢ καὶ ἀπό τε τοῦ νοεῖν ἐπὶ τὸ μὴ νοεῖν, καὶ τοὐναντίον; ᾧ καὶ αὐτὸς ὁ ᾿Αριστοτέλης ἐπὶ τοῦ νοῦ τοῦ γε ἀνθρωπίνου συγχωρεί. ᾿Αλλὰ τούτων μὲν ἀφείσθω· ἡμῖν δ' ἐπανιτέον ἐπὶ τὸν πρότερον λόγον. Οἱ μὲν γὰρ περί Πλάτωνα οὕτω διαιρούσιν· Αρι στοτέλης δ' οὐδὲν διακρίνων, ἁπλῶς ἅπαντα νοῦν τῇ οὐσίᾳ ἐνέργειάν φησιν εἶναι. Πῶς οὖν αὐτῷ ὅ γε ἀνθρώπινος νοῦς εἰ ταυτὸν αὐτοῦ τῇ ἐνεργείᾳ τὴν οὐσίαν ἔξει, ἐπειδὰν μὴ νοῦ μηδὲ ἐνεργῇ; οὐ καὶ τὴν οὐσίαν τῇ ἐνεργεί, συναπιβαλεῖ; καὶ ἀπολεῖται γε, ἀναβιώσεται δ' αὖ νοῶν αὖθις; ᾿Αλλὰ τοῦτο μὲν δηλός ἐστιν Αριστοτέλης λίαν ἀπερισκέπτως εἰρηχώς. ΚΕΦΑΛ. Ι. Πῶς δὲ κακείνο οὐ φαύλως καὶ ἀσυμφώνως αυτ τὸς ἑαυτῷ; συγχωρῶν γὰρ, ὡς ἐκ τῶν περὶ ζώων αὐτοῦ γενέσεως βιβλίων ἔστι λαβεῖν, τόν γε ἀνθρώπινον νοῦν τοῦδε τοῦ σώματος πρεσβύτερον χρόνῳ εἶναι, ἔπειτα τοῖς τὰς μαθήσεις ἀναμνήσεις λέγουσι μέμφεται. Εἰ γὰρ τοῦδε σώματος πρεσβύτερος ἦν που ὁ νοῦς, πῶς οὐκ ᾔδει οὐδ᾽ ἐνύει; καὶ ὑπὸ τοῦ κωλυόμενο;; Εἰ δ᾽ ᾔδει τε καὶ ἐνύει; πῶς ἐν μὲν τῇ εἰς τὸ σῶμα τίδε καθόδῳ ἐκλαθόμενος, ἔπειτα ἀναλαμβάνων αὖθις ἅ ποτε ᾔδει, οὐκ ἀναμιμνήσκει τας ΚΕΦΑΛ. ΙΔ'. Οὐκ ἄμεμπτον δ' αὐτοῦ οὐδ᾽ ἐκεῖνο. Τὸν γάρ τοι ἀνθρώπινον νοῦν ἄφθαρτόν τε καὶ ἀΐδιον εἶναι τ. θέμενος, ὡς ἔκ τε τῶν περὶ ψυχῆς αὐτοῦ βιβλίων, πρὸς δὲ καὶ ἐκ τῆς μετὰ τὰ φυσικὰ πραγματείας ἔστι λαβεῖν, ἔπειτα ἐν ταῖς ἡθικαῖς πραγματείαις οὐδαμοῦ φαίνεται τούτῳ τῷ λόγῳ χρώμενος, τῷ μέσ γιστον συμβαλλομένῳ ἐς τὴν ἠθικὴν πραγματείαν τοῖς περὶ ἀρετῆς λόγοις. "Ο δὲ τούτου πολλῷ χεῖ ρων, ὅτι οὐδ᾽ εἶναι τῷ ἀνθρώπῳ μετὰ τελευτὴν τοῦ βίου τοῦδε οὐδοτιοῦν, ἀγαθὸν ἀξιοῖ. Οὕτω συνῳδὸν αὐτὸς αὐτῷ ᾿Αριστοτέλης οἶδε φθέγγεσθαι. Εἰ γὰρ μένει τι ἀθάνατον τῶν τοῦ ἀνθρώπου, δῆλον ὅτι τοῦτ' ἂν μάλιστα καὶ κυριώτατα εἴη ὁ ἄνθρωπος. Πῶς οὖν αὐτῷ ἐκ τοῦδε τοῦ βίου οἰχομένῳ, οὐκ ἔτι οὐδὲν ἔσται ἀγαθόν; Τοὐναντίον μὲν οὖν τότ' ἂν γένοιτ' αὐτῷ, τοῦ θνητοῦ τοῦδε ἀπηλλαγμένῳ καὶ πολύ ἔτι μακαριώτερον πρᾶξει. Διὰ δὲ ταῦτα καὶ ᾿Αλέξανδρον τον Αφροδισιέα ταύτας ἔχοντα ἀφορμάς, πρὸς τὴν ἑαυτοῦ μοχθηρίαν ἕλκοντα τὸν λόγον, θνη
col. 903–904page 42 of 99
PG 160:903τὴν καὶ ᾿Αριστοτέλη τὴν ψυχὴν τήν γε ἀνθρωπίνην δοξάζοντα τίθεσθαι. Καὶ περὶ μὲν τούτων ἐς του σοῦτον. ΚΕΦΑΛ. ΙΒ'. Βούλομαι δέ τι καὶ περὶ τῶν ἐς τὰς ἀρετὰς αὐτῷ πεπραγματευμένων βραχὺ εἰπεῖν καὶ δεῖξαι ὅσον καὶ ἐν τοῖς τοιούτοις λόγοις τοῦ καλῶς ἔχοντος ἀπολείπεται. Μεσότητας τὰς ἀρετὰς εἶναί φησι, τὰς δὲ και κίας ἀκρότητας, τῶν παθῶν δὴ λέγων μεσότητας τῶν τῆς ψυχῆς καὶ τ... αὐτῶν ἀκρότητας αὖ. Ην τινα δὲ βούλεται ἀρετῆς εἶναι μεσότητα (γένοιτο γὰρ ἂν πλεοναχῇ μεσότης) ήτοι τῷ ποιῷ ἢ τῷ ποσῷ οὕτωσὶ μὲν ἁπλῶς, οὐ πάντως διασαφεῖ· ἐκ μέντοι βραχέος αὐτῷ λόγου εἰρημένου ἔστι λαβεῖν ἐν ᾧ τὸ τοὺς σκηπτούς τε καὶ σεισμοὺς οὐ δεδιέναι ἐν κα μίας μέρει τίθεται. Φαίνεται γὰρ ἐκ τούτου οὐ ποιῷ τά τε θαρραλέα καὶ δεινὰ διαιρῶν, ἀλλὰ μετ γέθει τε καὶ σμικρότητι, καὶ ποσῷ. 'Αλλ' οὐχ οι περὶ Πλάτωνα οὕτω, οὐδέ γε τῶν ἄλλων οἱ τὰ βελ τίω πάντες φρονοῦντες, ἀλλὰ τὸ μὲν αἰσχρὸν πάν δεινόν,ἄν τε μέγα, ἄν τε μικρόν ᾖ. τὸ δ' οὐκ αἰσχρὸν θαρραλέον πᾶν ἀξιοῦντες εἶναι, ἐν τῷ ποιῷ, οὐκ ἐν τῷ πόσῳ, τό τε δεινὸν καὶ θαρραλέον τίθενται. ; Σεισμοὶ δὲ καὶ σκηπτοὶ πῶς ἄξια δέους, εἴ γε μη αἰσχρά, μηδὲ κακίω ποιοῦντα τὸν ἄνθρωπον Ολω; τε τὸ τοὺς σκηπτούς δεδιέναι πῶς οὐκ ἀνόητον, εξ μόνον ὅτι οὐκ αἰσχρὸν τό γε κεραυνωθῆναι, καὶ τοῦτον τὸν τρόπον τοῦδε τοῦ θνητοῦ ἀπαλλαγῆναι (οὐδὲ γὰρ οὐδ᾽ ἡμέτερον τοῦργον ἵνα δὴ καὶ ἡμῖν ᾗ ἤτοι καλὸν ἡ αἰσχρὸν), ἀλλὰ καὶ ὅτι πρῶτον μὲν τῶν τι ἐπ' ἐλάχιστα συμβαινόντων εἰσί· τὰ δὲ τοιαῦτα πολλὴ μωρία προσδοκώντα δεδιέναι· ἔπειθ' ὅτι οὐδὲ περιγίνεται τις δεδιώς μή δεδιόσιν. Ὁ μὲν γὰρ χειμῶνα δεδιώς πάν φράξαιτο πρὸς αὐτόν, καὶ ὁ θηρίον, κἂν φυλάξαιτο. "Ωστ' ἂν πάντα τρόπον ἀδεέστατον δέος φοβοῖτο ὁ σκηπτόν δεδιώς. Ετι γε μὴν κἀκεῖνο ρητέον· διὰ τὸ ἀμφοτέροις τὸν καλὸν κἀγαθὸν τοῖς ἐναντίοις πάθεσι χρῆσθαι, θαρρούντα δεδιότα, ἐπιθυμοῦντα δλιγωροῦντα, τῷ μέντοι αἰσ χρῷ τε καὶ οὐκ αἰσχρῷ, καὶ καλῷ τε καὶ οὐ καλῷ, τούτων εκάτερα ορίζοντα, φανήσεται καὶ ὁ τούτων εναντιώτατος ο παμμόχθηρος οὐδὲν ἧττον ἐν μετ σότητί τινι καὶ αὐτὸς ὤν, Αριστοτέλους ἐν μένεις ταῖς ἀκρότησι τὴν κακίαν τιθεμένου· ἀλλ' ὁ μὲν πάντων ἐπιθυμῶν ὧν τε χρή, ὧν τε οὐ χρὴ, οὐδὲ πως ἐν τῷ ὧν χρὴ ἐπιθυμεῖν, μοχθηρός ἂν εἴη τις, οὐδέ γε ὁ πάντων ὀλιγωρῶν, ὅταν καὶ ὧν ἂν δέοι βλε χωρῇ. Ωστε τούτων μὲν ἂν ἐκάτερος παμμοχθηρός πως εἴη· ὁ δὲ παμμόχθηρος ἄνθρωπος καὶ τῷ καλῷ κἀγαθῷ ἐναντιώτατος, ἐκεῖνος ἂν εἴη, ὁ ὧν μὲν ἄν δέοι ἐπιθυμεῖν, αὐτὸς ὀλιγωρῶν, ὧν δ' ἂν ὀλιγωρεῖν δέοι, ἐπιθυμῶν. Ὥστε, ἅτε ἀμφοτέροις μὲν τοῖ; ἔναν τίοις πάθεσι χρώμενος ἀμφότερον ἂν εἴη, καὶ ἐν μεσ σότητί τινι καὶ αὐτὸς, καὶ ἅμα τῷ καλῷ κἀγαθῷ ἐναντιώτατος. Ες τοσοῦτον μὲν δὴ καὶ περὶ τούτου.
col. 905–906page 43 of 99
PG 160:905ΚΕΦΑΛ. ΙΓ'. Τὰ δὲ περὶ τοῦ τέλους αὐτῷ τοῦ ἐσχάτου λεγό μενα πῶς οὐ μεμπτὰ οὐ τὸ καλὸν, ᾗ οἱ τὰ βελτίω φρονοῦντες πάντες, ἀλλὰ τὴν ἡδονὴν τιθεμένῳ τά γαθόν, προστιθέντι δὲ δὴ καὶ τὴν θεωρητικήν; Και τοῦ εἰ ἡδονὴ ἤ γε θεωρητική ταγαθόν ἐστιν, εἰ μὲν καθόσον θεωρητική ή γε ἡδονὴ ἀγαθόν ἐστι, τὴ ρεῖν ἁπλῶς ἂν εἴη τἀγαθὸν, ἄν τε ἡδονὴ αὐτῷ ἐπη ται, ἄν τε καὶ μή· εἰ δὲ τὸ θεωρεῖν καθόσον ἡδὺ ἀγαθόν ἐστι, ἡ ἡδονὴ αν εἴη ἐν ἁπλῶς τἀγαθὸν, ἄν τε θεωροῦσιν ἡμῖν, ἄν τ' ἄλλο τι πράττουσι συμβαίνῃ. Κατὰ δ᾽ ἀμφότερον την θεωρητικὴν ἡδονὴν καὶ καθόσον θεωρητικὴν, καὶ καθόσον ἡδονὴν ἀμήχανο, εἰ μὴ καθ' ετερόν τι ἂν καὶ κοινὸν, ὁ ἀμφοῖν τού τοιν ὑπάρξοι. Εν γάρ τι δεῖ εἶναι καὶ τὸ ἡμῖν ἄνωθέν τε καὶ ἀπὸ τοῦ ὑπερουσίου ενός τε καὶ ἀγαθοῦ ἐφῆκον ἀγαθόν. Διὸ καὶ τἆλλα ἡμῖν τοῦ αὐτοῦ μετέχοντα ἀγαθὰ ἔσται. Ἡμεῖς μὲν οὖν τὸ καλὸν αὐτὸ εἶναί φαμεν, οὗ καὶ θεωρία μετασχούσα ἀγαθόν ἐστι καὶ ἡδονὴ καὶ ἄλλο πᾶν ὁτιοῦν· ἀλλ' Αριστοτέλης Εοικε διὰ τοῦτο τῇ ἡδονῇ τὸ θεωρητικόν προστεθειμέναι ἵνα τὴν οἰκείαν ἡμῖν δηλώσῃ ἡδονὴν τὸ ἡμέτερον ἀγαθὲν οὖσαν, ὡς τὸ θεωρείν ἡμέτερον μάλιστα ἔργον όν. Δεῖ γὰρ τἀγαθὸν οὐ μόνον ἀγαθὸν, ἀλλὰ καὶ ἡμῖν τε καὶ πρὸς ἡμᾶς εἶναι, εἰ μέλλοι καὶ ἡμῖν αἱρετὸν ἔσεσθαι, οὐ πολύ τι διάφορον λέγων τοῦ Ἐπικούρου, ὅς που ἡδονὴν τήν γε ψυχικὴν τἀγαθὸν τίθεται. Εοικε γὰρ καὶ Επίκουρος παρ' Αριστοτέλους τῶν ἐς τὴν ἡδονὴν λόγων ειληφέναι τὰς ἀφορμές. Ημείς γε μὴν βρα χεῖ τεκμηρίῳ ἐπιδείξωμεν οὐ τὴν ἡδονὴν οὖσαν τἀγαθόν. Σύνεσμεν γάρ που ἡμῖν αὐτοῖς τότε δὴ μάλιστα ἡδομένοις τὴν θεωρητικὴν ταύτην ἡδονὴν, ἐπειδὰν ἐκ λήθης περὶ ὁτονοῦν ἀναμιμνησκόμενοι θεωρῶμεν. Ἐν εἷς δ' ἂν εἰδότες ἐκ πολλοῦ διατελῶ. μεν, οὐ πάνυ τοι. Εἰ δ᾽ ἡ ἡδονὴ τἀγαθὸν, καὶ πᾶν ἥδιόν τε καὶ αἱρετώτερον τοῦ ἧττον τοιούτου, ἔδει καὶ τὸ ἐκ λήθης ἀναμιμνησκόμενον θεωρεῖν, ἄμει νόν τε αἱρετώτερον εἶναι τοῦ ἀεὶ διατελεῖν εἰδότα. Νῦν δ' οὖν οὐδ᾽ ἂν εἷς ἐκεῖνο μᾶλλον ἢ τοῦτο εὐφρονῶν ἔλοιτο. Καὶ περὶ μὲν τῶν ᾿Αριστοτέλει καὶ ἐς τὴν ἠθικὴν πραγματείαν οὐ καλῶς πεπραγματευμένων, ἐνὸν καὶ πλείω καὶ περὶ πλειόνων εἰπεῖν, ὅμως ἀπόχρη καὶ ταῦτα. Οὐ γὰρ ἅπαντα ἁπλῶς τὰ Αριστοτέλους ἡμῖν διορθοῦν πρόκειται, ἀλλὰ περὶ τῶν μεγίστων καὶ κυριωτάτων εἰπεῖν, καὶ ὧν μάτ λιστα πρὸς Πλάτωνα διενηνεγμένος οὐκ ὀλίγῳ τῷ μέσῳ τἀνδρὸς ἐλλείπεται.
col. 907–908page 44 of 99
PG 160:907ΚΕΦΑΛ. ΙΔ'. Ρητέον δὲ ἤδη τι καὶ περὶ τῶν ἐς τὸν οὐρανὸν αὐτῷ καὶ τὸ πέμπτον σώμα κεκαινολογημένων. Τέτταρα τὰ πρεσβύτερα τῶν ἐν τῷδε τῷ οὐρανῷ σωμάτων οἵ τε ἄνωθεν πάντες σοφοί, καὶ οἱ περί Πλάτωνα φασι, πῦρ, αέρα, δωρ, γῆν. Τούτων πυρ μὲν καὶ γῆν ἐναντιώτατα ἔχειν πρὸς ἀλλήλων τύρ μὲν κουφότερόν τε ὂν διὰ μανότητα καὶ πᾶσιν ἐπιπολάζον· γῆν δὲ βαρυτάτην διὰ πυκνότητα καὶ πα σιν ύφισταμένην· ἀέρα δὲ καὶ ὕδωρ ἐν μέσῳ τού τοῖν διὰ τὸ καὶ μανότητός τε καὶ πυκνότητας μέσ σως ἔχειν αὐτοῖν. Ταύτη δὴ καὶ περὶ κίνησίν τε τὴν κατὰ τὴν φοράν, καὶ στάσιν, πῦρ μὲν αν και γῆν πρὸς ἀλλήλω εναντιώτατα ἔχειν, αέρα δὲ καὶ ὕδωρ ἐν μέσῳ τούτοιν. Εἰ δ' ἡ γῆ ἀκίνητος, τὸ κύρ ἂν εἴη ἀεικίνητον, καὶ ἔτι, εἰ ἡ μὲν γῆ ἀκίνητος, τὸ δ᾽ ὕδωρ κινητόν, τοῦ δ' ἀέρος πολύ τῇ κινήσει λειπόμενον, ἀὴρ δ᾽ ὕδατος πολλῷ τῷ κινεῖσθαι ὑπερ βάλλων, κἂν πῦρ αέρος τε ὑπερβάλλῃ πολλῷ ἔτι μᾶλλον τῷ κινεῖσθαι, καὶ ἀεικίνητον εἴη· εἰ δ' ἀεικίνητον, κὰν κύκλῳ κινοίτο. Επ' εὐθὺ γὰρ πι νούμενον οὐχ οἷόν τε οὐδὲ κινητὸν εἶναι. Παύσασθαι γάρ ποτε ἀνάγκη τὸ ἐπ᾿ εὐθὺ κινούμενον τούτων τοῦ σώματος εἶναι τόν τε αἰθέρα καὶ πᾶν τὸ ἀνωτά τω σῶμα, οὐρανόν τε ιδίως καλούμενον. Τούτοις τοῖς λόγοις τί ἔχων μέμψασθαι Αριστοτέλης τὸ πέμπτον σώμα κεκαινοποίηκεν; Επ' εὐθὺ, φησί, φερόμενον ὁρᾶται τὸ πῦρ, ὁ δ᾽ οὐρανὸς κύκλῳ. Ωστ' οὐκ ἂν εἴη πῦρ ὁ οὐρανὸς τὰ τοῦ σώματος. ᾿Αλλὰ καὶ ἡ γῆ φερομένη τέ ποτε ὁρᾶται, καὶ ἐπ' εὐθὺ φερομένη· ἀλλὰ τοῦτο μὲν ἀλλοτρίῳ αὐτῇ τόπῳ γεγονυίᾳ ἐκάστοτε συμβαίνει· ἐς δὲ τὸν οι κεῖον ἀφιγμένη μένει ἤδη, καὶ οὐκ ἔτι φέρεται ὡς πρὸς τοῦτο πεφυκυίς μάλλον. Τί οὖν κωλύει καὶ τὸ πῦρ ἐπειδὴ ἐν ἀλλοτρίῳ τόπῳ γιγνόμενον, ἐπ' εὐθὺ φερόμενον ἑκάστοτε ὁρᾶται, ταύτην μὲν τὴν φορὰν τότε κινεῖσθαι, κοινὸν ἐν ἅπασι τούτοις τοῖς σώμασι τὸ ἐν ἀλλοτρίῳ γεγονόσι τόπῳ εὐθεῖαν φέτ ρεσθαι, ἵνα ταύτῃ δὴ καὶ ὡς τάχιστα ἐπὶ τὸν οἰκεῖον ἀφίκοιτο, ἐπειδὰν δὲ ἐν τῷ οἰκείῳ γένοιτο τόπῳ. τότε δὴ καὶ κύκλῳ κινεῖσθαι πρὸς τοῦτο πεφυκός μᾶλλον; τί δ' αὐτῷ τὸ πέμπτον ἐκεῖνο σῶμα εί πως αὐτοῦ τι μόριον ἐν ἀλλοτρίῳ ἐγγίγνετο τόπι; Πό τερα αὐτοῦ μένον κύκλῳ ἐστρέφετ' ἄν; ἢ ἐπ᾿ εὐθὺ ἐνεχθὲν ἐπὶ τὸν οἰκεῖον ἀφίκετ' ἂν τόπον; Αλλά τῶν τεττάρων, φησί, τούτων σωμάτων ἁπάντων κατὰ μέρη φθειρομένων, καὶ οὐδ᾽ ὁτουοῦν αὐτῶν πάντη ἀφθάρτου ὄντος, ἀνάγκη εἶναί τε καὶ πάντη ἄφθαρτον σῶμα, καὶ τοῦτ' εἶναι τὸν οὐρανόν. Ταῦτ' οὐκ ἔτι 'Αριστοτέλει οἱ περὶ Πλάτωνα συγχωροῦσιν. Εἰ γὰρ δὴ οὐ φασιν οὗτοι καθ' αὐτὸ οὐδὲν ἄφθαρτον σῶμα, πῶς γὰρ ἂν οἷόν τ' είναι φήσουσιν ἄφθαρτον
col. 909–910page 45 of 99
PG 160:909καθ᾿ αὐτὸ εἶναι τὸ μεριστόν τε καὶ σκεδαστικόν, καὶ ὅσα τῇ ἑαυτοῦ φύσει διαλυτόν; τὰ δ' ἄφθαρτα? κακείνοις δοκοῦντα τῶν σωμάτων οὐ καθ' αὐτὰ οποία ἄφθαρτα εἶναι δοκοῦσιν, ἀλλὰ διὰ ψυχῆς παρουσίαν iρείς ὑπ' αὐτῆς ἐκείνης ἀπαθανατίζεσθαι. Καὶ οἱ μὲν περὶ Πλάτωνα οὕτως ἔδει δέ που καὶ ᾿Αριστοτέλη, ἅτε καὶ αὐτὸν ἔμψυχα τοιαῦτα τῶν σωμάτων τιθέ μενον, τῇ ψυχῇ τοῦτο πρεσβεῖον ἀπονείμαι, καὶ μὴ σῶμά τι καθ' αὐτὸ ἄφθαρτον καινοποιεῖν. ΚΕΦΑΛ. 18'. Γελοίος δ' ἐστὶ καὶ ζῶς μὲν τιθέμενος τὰ ἄστρα φησί γάρ που λέγων, Ημείς δ' ὡς περὶ ζώων απο τῶν διανοούμεθα· ἔπειτα ἀκίνητα μὲν αὐτὰ καθ᾿ αὐτὰ ἀξιῶν εἶναι, ὑπὸ δὲ σφαιρῶν μόνον ἀνελιττόμενα. Τίνα δὴ καὶ ψυχὴν αὐτὰ ἔχειν ἀξιώσει, εἰ τόν γε ἅπαντα χρόνον ἀκίνητα μένει; οὐ γὰρ δὴ τὴν ὀστρεσ δη. Πῶς δὲ καὶ ὁ ἥλιος αὐτῷ οὐ τῆς φύσεως τῇ θερ μότητι θερμαίνει, ἀλλὰ τῇ κινήσει, τῆς σελήνης οὐ παραπλησίως τῇ γε κινήσει θερμαινούσης· εἰ γὰρ καὶ πολλῷ τῇ ἡλίου ἡ σελήνης κίνησις βραδυτέρα, ἀλλὰ καὶ ἐγγυτέρα ἂν τῇ ἡμῶν πολλῷ. Πέ φως δὲ τὰ δύναμιν τινα ἔχοντα τοῦ ὁτιοῦν δρα τῶν σωμάτων, ἐγγύθεν μᾶλλον αὐτὸ δράν. Ωστε καὶ ταύτην τῆς κινήσεως βραδύτητα, τῷ μείονι· τοῦ ἀποστήματος ἀνταναπληροῦσαν, παραπλησίως τῷ ηλίῳ θερμαίνειν, εἰ δὴ ἡ κίνησις ἦν, καὶ οὐ τῆς φύσεως ἡ θερμότης ή θερμαίνουσα. ᾿Αλλ' ὡς μὲν εἰκῇ αὐτῷ τὸ πέμπτον τοῦτο σῶμα κεκαινολόγηται, δέδεικται. ΚΕΦΑΛ. ΙΖ'. Οὐκ ἀφεκτέα δὲ οὐδὲ ἐν τῇ φυσικῇ αὐτῷ ἀκροάσει μάλιστα δὴ οὐ καλῶς ἐκείνου ειρημένου. Ατοπον γάρ φησι τὸ μὴ οἴεσθαι ἕνεκά τού τι γίνεσθαι, ἂν μὴ ἴδωσι τὸ ποιοῦν βουλευσάμενον. Καίτοι καὶ ἡ τέχνη οὐ βουλεύεται, φησίν. Εἰ γὰρ ἦν ἐν τῷ ξύλῳ ἡ τέχνη, οὐκ ἂν ἐβουλεύετο, καὶ πῶς ἂν τέχνη ἔτι ἔμεινεν οὐ τῶν ἔργων προβουλευομένη; ἢ τί ἄλλο τὸ τέχνην μάλιστα συνιστών, ἢ τὸ βουλεύεσθαι; δ ήν τις ἀφέ λοιτο αὐτῆς, οὐδ' ἂν τέχνη ἔτι μείνεις· πῶς δ᾽ ἂν καὶ ἐπί τι τέλος ὁτιοῦν ἐνεχθείη μή τινος τοῦ αὐτοῦ προ βουλευομένου, καὶ τὸ τέλος ἐκεῖνο ἐν ἑαυτῷ δὴ μάλι στα προειληφότος; Εἰ γὰρ καὶ ἡ τέχνη μιμεῖται καὶ κατ' αὐτὸν Ἀριστοτέλη τὴν φύσιν, οὐ τὴν φύσιν ἔδει τῆς τέχνης ὑπολείπεσθαι, ἀλλὰ τὸ μάλιστα δὴ τοῦτο τὴν τέχνην συνιστῶν, πολλῷ πρότερον τὴν φύ σιν ἔχειν καὶ μεγαλειότερον. Εἰ δέ τι καὶ ἐν τῇ τέ
col. 911–912page 46 of 99
PG 160:911οι χνῇ φαίνηται οὐ βουλευόμενον οἷον όργανον, ή τις διάκονος, ἀλλ' οὐκ ἐν ἐκείνῳ ἡ τέχνη, ἀλλ᾽ ἐν τῷ αρχιτέκτονι. Οὐδέ γε εἰ ἐν τῇ φύσει φαίνεται τι ἄλογον, ἐν ἐκείνῳ ή μάλιστα δὴ τοῦργον ὁρῶσα φύσ σις. Η γὰρ φύσις Θεοῦ θεσμός ἐστι. Θεοῦ δὲ θεσμός οὐκ ἄλογος. Αριστοτέλης δέ μοι δοκεῖ τῶν πρὸ αὐ τοῦ ἐν γε τοῖς λόγοις, Αναξαγόραν μάλιστα ἐζηλωκέναι. Ἐκεῖνός τε γὰρ νοῦν μὲν τοῖς ὅλοις ἐφίστη, προϊὼν δὲ τῶν λόγων οὐ πάνυ τοι ἐφαίνετο αὐτῷ χρώμενος, ἀλλ' ἐς ἀθεότητα μᾶλλον ὑποφερόμενος. Καὶ ᾿Αριστοτέλης θεούς μέν τινας τῷξε τῷ οὐρανῷ ἐφίστησιν, ἐν μέντοι τῶν λόγων αὐτοῦ ταῖς πλεί στοις οὐ πάνυ τοι τῷ θείῳ χρώμενος φαίνεται, ἀλλ' ἐς ἀθεότητα μᾶλλον, καθόσον οἷός τέ ἐστιν ἀποκλίνων. 'Αλλ' οὐχὶ Πλάτων οὕτω, οὔτε ἄλλαθε τῶν λέ γων, οὔτ᾽ ἐν αὐτῷ τούτῳ περὶ οὗ ἡμῖν ὁ λόγο ᾿Αλλὰ δύο τέχνας διαιρῶν, τὴν μὲν θείαν, τὴν δ᾽ ἀν θρωπίνην, νῷ ἄμφω χρωμένω, τῇ μὲν ἀνθρωπίνη τὸ σκευαστὸν πᾶν ἀπονέμει, τῇ δὲ θείᾳ, τῇ φύσει πάντα γινόμενα. Αριστα δὲ καὶ Πίνδαρος εἰπεῖν ἔδοξεν, ἀριστοτέχναν τὸν Θεὸν προσειπών. ΚΕΦΑΛ. ΤΗ. Μέτειμι δὲ καὶ ἐπ᾿ ἐκεῖνο τὸ ἐν τῇ μετὰ τὰ φυ σικά πραγματεία πάντων που φαυλότατα ειρημένον. Οντος γὰρ ζητήματος, πότερα ἅπαντα ἐξ ἀνάγκης γίγνεται, ἢ ἔστιν ἃ καὶ οὐκ ἐξ ἀνάγκης γιγνόμενα τών γιγνομένων. Καὶ τῶν ἐξ ἀνάγκης ἅπαντα τιθε μένων γίγνεσθαι ἐκ δυοῖν αὐτῶν ἀξιωμάτων δεικνύ και πειρωμένων, ἑνὸς μὲν τοῦ ἅπαν τὸ γιγνόμενον ὑπ᾽ αἰτίου τινὸς ἀναγκαῖον εἶναι γίνεσθαι, ἑτέρου δὲ τοῦ ἅπαν αἴτιον ὅ τι ἂν δρῴη, ἀνάγκῃ τε καὶ ὡρι σμένως αὐτὸ δρᾷν, Αριστοτέλης συνορῶν τὴν ἀνάγ κὴν τοῦ, τούτοιν κειμένοιν, ἅπαντα ἐξ ἀνάγκης γίγνεσθαι, συμπεραίνεσθαι, ἵνα μὴ τοῦτο συγχωρήσῃ, θάτερον τῆς ἀντιφάσεως μόριον λαμβάνων ὡς δὲ ἔμπεδον, καὶ τιθεὶς εἶναι ἔστιν ὁ τῶν γιγνομένων καὶ ἐξ ἀνάγκης γιγνόμενα, κατὰ θατέρου τοῖν ἀξιω μάτοιν χωρεί, καὶ τὸ μὲν ἅπαν αἴτιον ὅ τι ἂν δρῴη, ἀνάγκῃ τε καὶ ὡρισμένως δρᾷν, οὐκ ἀναιρεί. Ηδη γὰρ αὐτῷ φθάσας κατακέχρηται ἐν τοῖς περὶ ἀϊδίου κινήσεως λόγοις. Αὐτὸς οὖν ἂν αὐτὸν περιφανέστατα περιέτρεπεν εἰ τοῦτο ἀνῄρει· κατὰ δὲ δὴ τοῦ λοιποῦ χωρεῖ, καὶ ἀξιοι γίγνεσθαι τῶν γιγνομένων τινὰ καὶ αἰτίου χωρὶς, ἀξίωμα ἀναιρῶν οὐδενὶ ὅτι, οὐ συρῷ, οὐκ ἰδιώτῃ, οὐ παντὸς μᾶλλον ἔμπεδον εἶναι δοκούν, πλήν γε δὴ αὐτοῦ, ὡς ἔοικεν, Αριστοτέλους. Καίτοι αὐτὸς 'Αριστοτέλης ἀξιοῖ, ἅπαν τὸ κινούμενον ὑπό τινος κινεῖσθαι. Εγώ δ' ᾤμην καὶ τοῦτο δ' ἐκεῖνο ισχύειν μᾶλλον, ἢ αὐτὸ δι' αὐτό. Ἐπεὶ γὰρ πᾶν τὸ κινούμενον γίγνεται ταύτῃ ᾗ κινείται (ἕκαστον μέλ τῶν ἐν τῷ κινουμένων κινημάτων γένεσις της
col. 913–914page 47 of 99
PG 160:913ἅπαν δὲ τὸ γιγνόμενον ὑπ' αἰτίου τινός γίγνεται, καὶ ἅπαν τὸ κινούμενον ὑπό τινος αἰτίου κινοίτο ἄν. Ο δὲ ἐκεῖνο ἀναιρῶν, τοῦτ' ἔμπεδον οἴεται ἔτι ἑαυτῷ ἔσεσθαι. Καὶ οὐ συνορᾷ καὶ τὴν τοῦ θείου δόξαν, τούτου τοῦ ἀξιώματος ἀναιρουμένου, ἀσθενεστέραν γιγνομένην. Δῆλοι γάρ εἰσιν οἱ ἄνθρωποι διὰ τούτου τοῦ ἀξιώματος την πρώτην και προχειροτά την τοῦ θείου δόξαν λαμβάνοντες. Ἐπεὶ γὰρ φαίνεται ἔστιν & τῶν ἐν τῷδε τῷ οὐρανῷ γιγνόμενα οὐ τός γε αἰτίας φανερὰς ἔχοντα, οἱ ἄνθρωπος, ἅτε ἅπαν γιγνόμενον ὑπ᾽ αἰτίου τινὸς γίνεσθαι ἀξιοῦντες, ἐπὶ τὴν τοῦ θείου δόξαν ἀναφέρονται. Εδει δ' ἐνα δείξασθαι Αριστοτέλη, καὶ τί ποτε ἄρα ἐστὶν ἐκεῖνο τὸ ἄνευ αιτίου γιγνόμενον, καὶ μὴ ἁπλῶς οὕτως εἰ. πεῖν. 'Αλλ' ἐρεῖ τις ἴσως τὸ βουλεύεσθαι, οὕτω καὶ αὐτοῦ ᾿Αριστοτέλους ἐν τοῖς περὶ ἑρμηνείας αὐτοῦ βιβλίοις φάσκοντος. Ο μεν γὰρ ὡς ἔστιν ἀρχὴ τῶν ἐσομένων καὶ ἀπὸ τοῦ βουλεύεσθαι καὶ ἀπὸ τοῦ πράξαί τι. ᾿Αλλὰ κάν τούτῳ ψεύδεται περιφανῶς ο οὐ γὰρ ἀρχὴ τὸ βουλεύεσθαι τῶν ἐσομένων, ἀλλ' α τιον μέν που ἔστιν ὧν ἀρχὴ δ' ἂν αὐτὸ τὸ βουλεύεσθαι οὐ πάνυ τοι, φαινομένων καὶ τούτου προτέρων αἰτιῶν, τῶν περιισταμένων ἡμᾶς πραγμάτων. Δῆλα γὰρ δὴ, ὅτι μὴ περιστάντων ἡμᾶς πραγμάτων τοιού των τινών, οίων δόξαν ἡμῖν ὡς βουλευτέα εἴη παρ ραστῆσαι, οὐδ' ἂν βουλευσαίμεθα. ᾿Αλλὰ τοῦτο μὲν αὐτῷ τοιοῦτον. Ἡμῖν δὲ δεικτέον καὶ ἐν τούτου τοῦ αξιώματος τῇ ἀναιρέσει Αριστοτέλη οὐδὲν ἧττον αὐτὸν ὑφ᾽ αὐτοῦ περιτρεπόμενον. Οὐδεμίαν ἐνέρ γειαν ἐκ δυνάμεως μεταβάλλειν Αριστοτέλης ἀξιοῖ, μὴ ἑτέρας αὐτὴν προτέρας ενεργείας πρὸς τοῦτο κεκινηκυίας, καὶ τούτῳ τε χρώμενος ἐν τοῖς περὶ ἀϊδίου κινήσεως λόγοις τῷ ἀξιώματι καὶ θατέρῳ, τῷ ἅπαν αἴτιον ἀνάγκῃ δρᾶν ὅ τι ἂν ὄρη ἀξιοῦντι, την άΐδιον κίνησιν συμπεραίνει. Οὐκοῦν εἴ τι γίγνοι το τῶν γιγνομένων ἐκ δυνάμεώς που ἐς ἐνέργειαν μεταβαλεῖ, εἰς ἣν οὔποτ᾽ ἂν μεταβάλλοι, μὴ οὐχ ἑτέρας προτέρας ενεργείας ταύτην αὐτῷ τὴν μετα βολὴν ἀπειργασμένη;· ἡ δὴ καὶ τῆς γενέσεως αὐτῷ ἔσται αιτία. Καὶ οὕτω οὐδοτιοῦν ἂν γένοιτο αιτίου χωρίς. Καὶ δῆλός ἐστιν Αριστοτέλης ἐν τῇ τὰ μετὰ τὰ φυσικὰ αὐτῷ πραγματείᾳ τὰς πολλὰς τῶν ἑαυ τοῦ ἀμαθιῶν συμφορήσας, τοῦτό που φαυλότατον πάντων εἰρηκώς. ΚΕΦΑΛ. 10'.. Εύηθες δ' αὐτοῦ καὶ τὸ τῇ φυσικῇ ἐκεῖνο, τὸ τὴν κίνησιν μὴ συγχωρεῖν, διττήν τε εἶναι καὶ ὁμώνυμον, τὴν μὲν δραστικήν τέ τινα καὶ ἐν τῷ κινουμένῳ. Καίτοι τῶν γε δυνάμεων τῶν περὶ κίνησιν διτο τῶν ἡ μὲν κινητικὴ καὶ ἐν τῷ κινήσοντι, ἡ δὲ παθητικὴ καὶ ἐν τῷ κινηθησομένῳ δέο: ἂν καὶ ο
col. 915–916page 48 of 99
PG 160:915τῇ μὲν κινητικῇ δυνάμει την δραστικὴν κίνησιν, τῇ δὲ κινηκῇ τὴν παθητικήν. Ἀλλὰ δέδιεν, μὴ 4 δραστική αὕτη κίνησις οὖσα ἔσθ' ὅτε οὐ κινήσηται. Αδεὶς δ' ὡς δεδιώς; Τί γὰρ τὸ κωλῦσον τὴν δραστικήν ταύτην κίνησιν καὶ κινοῦσαν αὐτὴν μὴ κινεί. σθαι; ὄντος ποτὲ τοῦ κινοῦντος ἀκινήτου; Τὴν μὲν γὰρ παθητικὴν οὐχ οἷόν τε. Τῇ δὲ δραστικῇ τί ἔσται τὸ ἐμποδών. Ἐν τούτοις ἡμεῖς Ἀριστοτέλη ἀμαθαί νοντα ἀποφαίνομεν οὐ πάντα αὐτοῦ, τὰ δὲ μέγιστα καὶ κυριώτατα ὧν πρὸς Πλάτωνά τε καὶ τοὺς περὶ Πλάτωνα διαφέρεται, εκλέξαντες. & ενέργειαν ταύταιν ἑκατέρᾳ κατάλληλον ἀποδιδόναι, ΚΕΦΑΛ. Κ'. Λοιπὸς δὲ δὴ ἡμῖν τῶν μεγίστων καὶ ὁ περὶ εἰδῶν λόγος. Περὶ ὧν οὐ Πλάτωνι συνειπεῖν, ἀλλ' ᾿Αριστο τέλη καὶ ἐν τούτοις ἀποδείξαι φαύλως ἀντιλέγοντα, καὶ τὰ μὲν συκοφαντοῦντα, τὰ δ᾽ οὐ περαίνοντα, ἀνεμέσητον, ἐπεὶ καὶ ἐν τῶν εἰρημένων ἔστιν ες οὐδὲν Πλάτωνι συνειρηκότες Αριστοτέλη τέως εν τὸν ὑφ᾽ αὐτοῦ περιτρεπόμενον ἐπιδεδείχαμεν. Πρώτ τον μὲν οὖν ἐκεῖνο ελεγκτέον ψευδόμενον αὐτόν, ότι δὴ πρώτους μετὰ Σωκράτη φησὶν ἄρξαι τοῦ περὶ εἰδῶν τούτου λόγου, τὸν Πλάτωνα δηλονότι λέγων. Φαίνονται δὲ καὶ πρὸ Πλάτωνος οι Πυθαγόρεια ταύτῃ χρώμενοι τῇ δόξῃ, ὡς ἐκ τοῦ Τιμαίου τοῦ Δοκροῦ βιβλίου ἔστι λαβεῖν. Τὸν γὰρ οὐρανὸν τόνδε συνίστησι νοητοῦ παραδείγματος τοῦ ἰδανικού κατ σμου εἰκόνα. Καὶ τοῦτο μὲν οὕτω. Ἐκεῖνο δὲ πώς οὐκ ἀδικεῖ; οὐ συνώνυμα ἀλλ' ὁμώνυμα τοῖς αἰσθη τοῖς τὰ εἴδη τιθεμένων τῶν γε είδη ἀξιούντων είναι αὐτὸς βιαζόμενος συνώνυμα ἀποφαίνει. Οὐ γὰρ τῷ τὰ μὲν ἀΐδια εἶναι, φησί, τὰ δὲ φθαρτὰ οὐ συνώνυμα ἔσται, ἐπεὶ καὶ τὸ πολυχρόνιον λευκὸν τῷ ἐφημερίῳ οὐδέν γε ἧττον συνώνυμον. Εξ γε, ὦ Αριστότελες, εἰ τῷ ἐφημερίῳ λευκῷ τὸ πολυχρόνιον μέν, πεπερασμένην δ' ὅπως δήποτε ἔχον τὴν ὕπαρξιν καὶ διὰ τοῦτο συμβλητὴν συνώνυμον, κατὰ τοῦτο καὶ τὸ φθαρτόν τῷ ἀφθάρτῳ καὶ οὐδαμή συμβλητῷ συνώ νυμον ἔσται. Καὶ πῶς σοι τὸ τοιοῦτον συμπεραίνεται; πόθεν δ' ἔμαθες συμβλητὰ ἀσυμβλήτοις παρα βάλλειν, κάπειτα τὸ συμβαῖνον, ἐπὶ τῶν συμβλητών κἀπὶ τῶν ἀσυμβλήτων ἀξιοῦν, συμβαίνειν; εἰ γάρ τις ἐκείνων ἀκούσειεν, ὧν ἐν τῇ ἀποδεικτικῇ περὶ ἀποδείξεως ἀκριβολογῇ, οὗ ποτ' ἂν σε οἰηθείη, οὕτως ψυχρῶς αὐτὸν καὶ φαύλως ἀνέξεσθαι δεικνύναι περὶ Στου ἂν πρόθοιο. Ἡμεῖς δέ γε ἴσμεν μὲν ὁμώνυμα τοῖς αἰσθητοῖς τοὺς τὰ εἴδη τιθεμένους εἶναι τε ἀξιοῦντας καὶ καλοῦντας. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ δείξομεν οὐδ' ἄλλως ἑνὸν αὐτὰ τίθεσθαι ἐξ ὧνπερ ὑποτίθενται. Παραδείγματα γὰρ εἰκόνων τῶν αἰσθητῶν τὰ νοητὰ ὑποτίθενται. Εἰκόνα δὲ παραδείγματι πως ἄν τις συνώνυμον εἶναι ἀξιώσειεν, εἰ μὴ καὶ τὸν ἀνδριάντα τὸν Λυσάνδρου τῷ Λυσάνδρῳ συνώνυμον εἶναι ἀξιώσεις, καὶ τὸν Ἡρακλέους τῷ Ἡρακλεῖ; Ἀλλὰ, φησὶν Αριστοτέλης, κατά γε γὰρ τοὺς λόγους τοὺς τῶν ἐπιστημῶν, ἔσται εἴδη πάντων όσων περ καὶ ἐπιστῆμαί εἰσι, καὶ κατὰ τὸ ἓν ἐπὶ πολλῶν, καὶ ο
col. 917–918page 49 of 99
PG 160:917τῶν ἀποφάσεων. Κατὰ δὲ τὸ νοεῖν τι, φθαρέντος, τῶν φθαρτών. Ταῦτα ἀσαφῶς μὲν πως είρηται 'Ἀριστοτέλει. Δεῖ δὲ ἡμᾶς τὰ ὑπὸ τῶν τὰ εἴδη τιθεμένων λεγόμενα πρότερον ἐκθεμένους, οὕτω τὴν Ἀριστοτέλους διάνοιαν σαφή καταστῆσαι. Τὴν ψυχήν φα σιν οἱ τὰ εἴδη τιθέμενοι ἀναλαμβάνουσαν ἐς γε ἐπι στήμην τοὺς τοῖς αἰσθητοῖς λόγους, ἀκριβέστερον αὐτοὺς ἔχοντας καὶ τελεώτερον ἐν ἑαυτῇ ἰσχύν, η ἐν τοῖς αἰσθητοῖς ἔχουσι. Τὸ οὖν τελεώτερον τοῦτο καὶ ἀκριβέστερον οὐκ ἂν ἀπὸ τῶν αἰσθητῶν ἴσχειν τὴν ψυχὴν ὅ γε μὴ ἔστιν ἐν αὐτοῖς. Οὐδ᾽ αὖ μηδα μοῦ ἄλλοθι ἂν αὐτῷ ἐξ αὐτῆς διανοεῖσθαι. Οὐδὲ γὰρ πεφυκέναι τὴν ψυχὴν μηδαμή όν τι διανοεῖσθαι τὰς γὰρ ψευδεῖς τῶν δοξῶν οὐχὶ μὴ ὄντων, ἀλλ᾽ ὄντων μὲν, ἄλλων δὲ κατ' ἄλλων εἶναι συνθέσεις τινὰς οὐ κατὰ τὸ ὀρθὸν γινομένας. Λείπεσθαι δὲ ἀφ' ἑτέρας τινὸς φύσεως πολλῷ ἔτι κρείττονός τε καὶ τελεωτέρας ἀφήκειν τῇ ψυχῇ τὸ τελεώτερον τοῦτο τῶν ἐν τοῖς αἰσθητοῖς λόγων. Πρὸς ταῦτα Αριστοτέλης, Εἰ κατὰ τοὺς ἐπιστημῶν, φησί, λόγους ὡς δὴ τῶν ἐν τοῖς αἰσθητοῖς τελεωτέρους, δεῖ εἶναι τὰ εἴδη, ἔσται καὶ πάντων ὅσων περ καὶ ἐπιστῆμαί εἰσιν, είδη. Κατὰ δὲ τὸ νοεῖν τι περί τινος φθαρέντος, εἴ γε μὴ ἔνεστι τῇ ψυχῇ μὴ ἄν τι νοεῖν, ἔσται καὶ ἑκάστου τῶν φθαρτῶν ἴδιον εἶδος. Τὸ δὲ λοιπὸν Ἀριστοτέλους, τὸ κατὰ τὸ ἐν ἐπὶ πολλῶν, καὶ τῶν ἀποφάσεων, βούλεται τόδε. Οὐχ οἷόν τε εἶναι, φασὶν οἱ τὰ εἴδη τιθέμενοι, πολλοῖς ἔν τι καὶ ταυτὸν ἔχουσι, τὸ ταυτό τοῦτο αὐτοῖς ἀπὸ τοῦ αὐτομάτου εἶναι. Οὐ γὰρ ἂν οἷόν τε εἶναι τετάχθαι ἅττα ώσαύτως, ἤτοι ἀεὶ, καὶ ὡς τὰ πολλὰ ἀπὸ τοῦ αὐτομάτου. Δέοι ἂν ἄρα ἑκάστοις ἔν τι καὶ ταυτόν καθ' αὐτὸ ἔχουσι καὶ οὐ κατά συμβεβηκός. Εν τι ἐξαίρετον εφεστάναι, τὸ τοῖς πολλοῖς τὸ κατ' αὐτὸν παρέξον. Πρὸς τοῦτο “Αριστοτέλης, καὶ κατὰ τὸ ἐν. φησὶν, ἐπὶ πολλῶν, καὶ τῶν ἀποφάσεων. Δηλαδή, εἰ κατὰ τὸ ἔν τι εἶναι τοῖς ἀνθρώποις τὴν ἀνθρωπότητα, δεῖ τι εἶναι καὶ ἐν ἐξαίρετον τὸ τὴν ἀνθρωπότητα αὐτοῖς ταύτην παρέξον, δέον ἂν καὶ τοῖς οὐκ ἀνθρώποις εἶναι τι ἐν τὸ τὴν οὐκ ἀνθρωπότητα αὐτοῖς παρέξον. Καὶ γὰρ καὶ τούτοις ἄν τι καὶ ἡ οὐκ ἀνθρωπότης πολλοίς με ουσιν, ὥσπερ καὶ τοῖς ἀνθρώποις ἡ ἀνθρωπότης. Ταῦτα μὲν οὖν τὰ ᾿Αριστοτέλους· ἡμῖν δ' ἀνάγκη οἷά τε τὰ εἴδη καὶ ὅπως ἔχοντα οἱ τιθέ μενοι ἀξιοῦσιν εἶναι πρότερον ἐκθεμένοις, οὕτω πρὸς τὰ ᾿Αριστοτέλους ἀπαντᾶν, οὕτω γὰρ ἂν σας φέστατα ελεγχθείς, τὰ μὲν συκοφαντῶν, τὰ δ᾽ οὐδὲν περαίνων. Οὐ τοῦδε τοῦ οὐρανοῦ δημιουργὸν προσ εχῆ τὸν ἄκρως ἀγαθὸν Θεὸν οἱ τὰ εἴδη τιθέμενοι ἀξιοῦσιν εἶναι, ἀλλ᾽ ἑτέρας πρότερον φύσεως καὶ οὐσίας ἑαυτῷ τε συγγενεστέρας καὶ αἰωνίας ἀσί τε καὶ κατ' αὐτὰ ὡσαύτως ἐχούσης, τὸν δ᾽ οὐρανὸν τόνδε δι' ἐκείνης ἤδη τῆς οὐσίας καὶ οὐ κατ' αὐτὸν δι' αὐτοῦ δεδημιουργηκέναι. Εκείνην τε τὴν οὐσίαν ἐς ἕνα τε νοητὸν κόσμον συνιστᾶσιν, ἂν ὁ Λοκρός Τίμαιος ιδανικόν καλεί, δηλαδή ειδικόν. Καὶ ἐν πάντων τε καὶ παντοίων ειδών συντιθέντες νῶν τε τῶν αὐτῶν, ἕνα τῷ ὅλῳ πόσμῳ τούτῳ νοητῷ, τὸν τελεώτατον ἐφιστᾶσι νοῦν, τὰ δευτερεία τῆς κατά
col. 919–920page 50 of 99
PG 160:919ο προνέμοντες. Τοῦτον τὸν νοῦν παραδείγματι τῷ καθ᾿ ἑαυτὸν νοητῷ κόσμῳ κεχρημένον, τὸν οὐρανὸ τόνδε καὶ κόσμον αἰσθητόν δεδημιουργηκένας. Είναι τε τὸν αἰσθητόν τόνδε κόσμον τοῦ νοητοῦ εἰκόνα, κατὰ τὸ ὅλον καὶ μέρη οὐδὲν ὅτι καὶ οὐκ ἐκεῖθεν ἔχοντα τῶν αἰτίου δεομένων. Δεῖσθαι δ' αἰτίου ἅπαντα τὰ ὄντα τε καὶ γιγνόμενα. Στερήσεις δ καὶ ἀποτεύγματα καὶ ὅ τι ἂν πρὸς τὸ μὴ ἐν ήδη ἀποπίπτῃ οὐδ' αἰτίου δεῖσθαι. 'Αλλ' αἰτίου μᾶλλον ἀπολείψει τοιαῦτα ἀποβαίνειν. Οὐδὲ δὴ τὰς ἀποφάσεις. Τῷ γὰρ τοῦ τῶν καταφάσεων τῶν γε ἀντιχει μένων αἰτίου καὶ ταύτας ἀπολείπεσθαι, ἀποφάσεις ἀποβαίνειν. Οὐδέ γε τῶν κατὰ συμβεβηκός τῇδε γιγνομένων ἔν τι ἐκεῖ αἴτιον εἶναι. Καὶ γὰρ τῇδε τὰ τοιαῦτα πλειόνων αἰτίων συνόδῳ ἀποβαίνειν, ὧν ἔχει στον ἐκεῖσε ἀναφέρεσθαι, καὶ οὐχ ἔν τι εἶναι ἐκεῖ τὸ τῶν τοιούτων αἴτιον. Οὐδέ γε τῶν ἀπείρων εν ται καθέκαστον ἐκεῖ εἶναι αἴτιον, ἀλλ' ἔν τι πάντων τῶν τῇδε ἐς ἀπειρίαν ἤδη ἐκπιπτόντων ἐκεῖ εἶναι τὸ αἷ τιον εἶδος. Οὐδαμῇ γὰρ ἀπειρίας τῆς κατὰ τὸ πεσόν τοῖς ἐκεῖ μετεῖναι. ᾿Αλλὰ τῷ μὲν ὑπερουσίῳ Θεί οὐδ' ὅλως πλήθους. Ακρως γὰρ δὴ ἐν αὐτὸν εἶναι τῷ δὲ νοητῷ τούτῳ διακόσμῳ πλῆθος μὲν ἐνεῖναι, πεπερασμένον δ' αὐτὸ εἶναι καὶ οὐδαμῆ ἄπειρον, οὔτε δυνάμει οὔτε ἔργῳ. Τῷ δ' αἰσθητῷ τῷδε κόσμε τὴν ἀπειρίαν ἤδη ὡς ἐνδέχεται εγγεγονέναι διὰ τὴν ὕλην, ᾗ πρώτως τὸ ἄπειρον πρόσεστιν, ἐκεῖθεν μὲν καὶ ταύτην ἔχουσαν τὴν αἰτίαν οὐ μέν τοι κἀκεῖ άπειρον οὖσαν. Οὐδὲ γὰρ τῶν τῇδε λόγων, άλογον κἀκεῖ εἶναι τὸ εἶδος, οὐδέ γε τῶν κινουμένων, κινούν μενον. Τῶν γε μὴν τῇδε οὐσιῶν, τῶν τε ταῖς οὐσίαις καθ᾿ αὐτὰ προσόντων καὶ σχέσεων ἐκεῖ εἶναι τὰ εἴδη τε καὶ παραδείγματα τῶν μὲν σχέσεων, ὅτι οὐδὲ τὰ κἀκεῖ ἄσχετα πρὸς ἄλληλα. Τῶν οὖν ἐκεῖ σχέσεων τὰς τῇδε δεῖ εἶναι εἰκόνας, τῶν δὲ προσόντων, ὅτι οὐδ᾽ ἄνευ προσόντων τἀκεῖ. Τοῦ μὲν γὰρ ὑπερουσίου ἑνὸς ἅτε ἄκρως ἑνὸς ὄντος οὔτε οὐσίαν, οὔτε προσόν, οὔτε ἐνέργειαν, οὔτε δύναμιν διακεκρίσθαι. Των δὲ εἰδῶν τε καὶ νῶν τούτων ἅτε οὐκ ἐκείνῳ παρι σουμένων, προσόντα μὲν οὐσίας διακεκρίσθαι, ενερ γείας δὲ δύναμιν οὐδέπω, ἀλλὰ τοῖς τῇδε ἤδη πρὸς τῇ ἑτέρᾳ καὶ ταύτην τὴν διάκρισιν ἀποδίδοσθαι. Ωστ' ἂν τἀκεῖ μέσως πως ἔχειν τοῦ τε ὑπερουσίου ἑνὸς, πάντων ηγεμονίας μετὰ τὸν ἀγαθὸν Θεὸν αὐτῷ καὶ τῶν τῇδε καὶ αἰσθητῶν. Οἷα μὲν οὖν καὶ ὅπως ἔχοντα τὰ εἴδη, οἱ τιθέμενοι ἀξιοῦσιν εἶναι, εἴρηται ἡμῖν ὡς διὰ βραχυτάτων τε καὶ ἐν κεφαλαίοις εἰπεῖν. Πρὸς οὖν τὰ ᾿Αριστοτέλους ἤδη ἀπαντητέον ἂν εἴη. Κατά τε γὰρ τοὺς λόγους τῶν ἐπιστημῶν, Εσται είδη πάντων ὅσωνπερ καὶ ἐπιστῆμαί εἰσιν, εἴπερ ἐπιστῆμαι τῶν καθ᾿ αὐτὰ ἀεί εἰσι. Καὶ εἴ τοι πάλιν τῶν καθ᾿ αὐτὰ προσόντων εἰσὶν, οὐχ οἷ γε τὰ εἴδη τιθέμενοι ὀκνήσουσι μὴ ἁπάντων τούτων φάναι εἶναι εἴδη, οὐ μέν τοι ὡσαύτως πάντων. ᾿Αλλὰ τῶν μὲν ἐς πεπερασμένα είδη τὰ τῇδε διακρινομένων ἓν ἐφ' ἑκάστῳ εἴδη, τῶν δὲ ἐς ἀπειρίαν ἤδη έχε πιπτόντων, ἓν ἐπὶ πᾶσι τοῖς ἀπείροις. Αὐτίκα γὰρ τῷ τῇδε ἀριθμῷ παντὶ διὰ τὴν ἀπειρίαν, ἐν τὸ ἐκεῖ εἶδος ἐφιστᾶσιν ἑνιαῖόν τε καὶ καθ᾽ ἐν ἅπαντα
col. 921–922page 51 of 99
PG 160:921περιέχον τὰ τῷ τῇδε ἀριθμῷ διακεκριμένως τε καὶ ἡ καθ᾿ αὐτὰ συμβαίνοντα. Καὶ ἐπὶ τῶν τοῖς μεγέθεσι συμβαινόντων ὡσαύτως ἂν, ἐν τὸ ἐκεῖ εἶδος τοῦ μεγέ βους, καὶ ἀμερές. Αφ' ὧν τὴν ψυχὴν ἐλλαμπομένην τὸν μαθηματικόν, ἀριθμὸν, καὶ μαθηματικά με γέθη ἐκτάδην ὑποδέχεσθαι σκιάς τε καὶ εἴδωλα νοη τῶν ὄντα ᾖ τὰ τῇδε ἔν τε ὕδασιν είδωλα καὶ σκιαλ τῶν αἰσθητῶν πρὸς αὐτὰ τὰ αἰσθητά. Καὶ μὲν δὴ καὶ τὰ ὑπ' ἀνθρώπων σκευαστὰ ταῦτα ἐν τῷ ἐκεῖ φασιν ἀνθρώπου εἴδει καθ᾽ ἐν περιέχεσθαι. Οθεν τῇ διανοίᾳ τοὺς δημιουργούς ἀλλὰ ἄλλους ὑποδεχου μένους, καὶ διανοητὰ πρότερον ἐν ἑαυτοῖς τὰ τῶν σκευῶν εἴδη ἔκαστον διαμεμορφωκότας, οὕτω τοῖς αἰσθητοῖς ἐγχειρεῖν. Περὶ δὲ τῶν κατὰ συμβεβηκός γιγνομένων, είποτε καὶ τούτων ἐπιστήμη τις γένοι το, ἐπειδὴ τὰ τοιαῦτα πλειόνων αἰτίων συνόδῳ ἀπο βαίνει, ὧν αὖ ἔκαστον ἐκεῖσε ἀναφέρεσθαι, ἐκεῖθεν καὶ περὶ τούτων τὴν ψυχὴν ἐλλαμπομένην κτάσθαι. Ταῦτα μὲν οὖν πρὸς τοὺς τῶν ἐπιστημῶν φήσουσι λόγους. Πρὸς δὲ τὸ κατὰ τὸ ἓν ἐπὶ πολλῶν καὶ τῶν ἀποφάσεων, οὐδὲν ἀναγκαῖον συμπεραίνεσθαι φή σουσι. Τὸ γάρ τοι ἀνθρώπου ἐκεῖνο εἶδος, οἷς μὲν ἂν προσκείμῃ ἐαυτό, τούτοις μὲν τοῦ ἀνθρώποις εἶναι αἴτιον εἶναι, οἷς δ᾽ ἂν μὴ ἑαυτὸ προσκείμῃ, ταῦτα δ' οὐκ ἀνθρώποις λείπεσθαι. Πρὸς δὲ τὸ και τανοείν τι φθαρέντος, τῶν φθαρτῶν, ἱκανὸν φήσουσιν εἶναι τὸ ἓν ἐκεῖνο εἶδος τὸ ἐπὶ πᾶσι τοῖς ἐν τῇ αὐτῇ ἰδίᾳ φθαρτοις ώσπερ που μὴ πρότερον ὂν παι ράγον ἕκαστον, οὕτω καὶ ἐφθαρμένου εκάστου είν κόνα ἐν ταῖς τῶν νοούντων τι ἔτι περὶ αὐτοῦ, ψυ χαῖς ἀνακαινίζον. Πρὸς μὲν οὖν ταῦτα τῶν ᾿Αριστοτέλους ταῦτα οἱ τὰ εἴδη τιθέμενοι φήσουσιν, ούτ δὲν ἀποδον τῶν ἑαυτῶν ὑποθέσεων λέγοντες. Ιω μεν δὲ δὴ καὶ ἐπὶ τῶν ἑξῆς τὰ λόγου τινὸς ἄξια? Ει συμβαίνει μὴ τὴν δυάδα πρώτην εἶναι, ἀλλὰ τὸν ἀριθμόν. Καὶ τί, φήσουσι, κωλύσει, τὸν μὲν ἐκεῖ ἀριθμὸν καὶ ἐνιαῖον καὶ αὐτῆς τῆς δυάδος πρότερον εἶναι; τὴν δὲ δυάδα τοῦ τῇδε ἐκτάδην ἀριθμοῦ πρώ την; Ετι φησὶν, Εἰ μὴ κατὰ συμβεβηκὸς τὰ εἴδη μετο έχεται, τῶν οὐσιῶν ἂν εἴη μόνων. Αλλ' εἰ μὴ ἅπαν τα, φαίεν ἂν, ήτοι οὐσίαι ἦσαν, ἢ κατὰ συμβεβηκός ταῖς οὐσίαις προσεγίγνετο, εἶχεν ἄν τινα ἴσως χώραν δ φῇς. Νῦν δ' ὄντων τινῶν, 2 καὶ καθ᾽ αὐτὰ ταῖς οὐσίαις πρόσεστι, τί ἔτι σοι δύναται τὸ ἐπιχείρημα; καίτοι καὶ εἰ καὶ αὐτῶν τῶν κατὰ συμβεβηκός για γνομένων ἕκαστον, πρὸς μὲν τὰ προσεχῇ εὐ καθ' αὐτά ἐστιν, ὅλως μέντοι τῶν καθ᾽ αὐτὰ οὐ παντάπασιν ἐστιν ἀπεῤῥωγός, επείπερ πλειόνων αἰτίων συν όδῳ τὰ τοιαῦτα γίγνεται. Τούτων δ᾽ ἕκαστον καθ' αὐτὸ δρᾷ ὅ τι ἂν δρῴη, οὐδ᾽ ἂν ἐκ τούτων ἀποβαί γοντα τοῦ καθ' αὐτὸ ἂν παντάπασιν ἀπεῤῥωγότα εἴη, οὐδ᾽ ἀκοινώνητα πάμπαν τὰ κατὰ συμβεβηκός τοῖς καθ' αὐτή, ἀλλ᾽ ἐκείνων καὶ ταῦτα ἐχόμενα. Ἐπειδὰν γὰρ Ὀλυμπίων ενεστώτων ὁ ἥλιος ἐκλίπῃ, κατὰ μὲν τὸ τὰ Ὀλύμπια ἐνεστηκέναι ὁ ἥλιος οὐκ ἐξέλιπεν, οὐδέ γε κατὰ τὸ τὸν ἥλιον ἐκλελοιπέναι τὰ Ολύμπια ἐνέστη· ὥστε ταύτῃ μὲν, οὐ καθ᾽ αὑτὸ ὁ ἥλιος τῶν γε Ολυμπίων ενεστώτων ἐκλέλοιπε, τὰ γε μὴν αἴτια τοῦ τὸν ἥλιον ἐκλιπεῖν καθ' αὐτὰ τὴν α
col. 923–924page 52 of 99
PG 160:923Έκλειψιν πεποίηκε. Καὶ ὁ νόμος δὲ ὁ περὶ τῶν τῷ πρεσβυτάτῳ Θεῷ μόνῳ οἴεται ταύτην ἂν προσή Ολυμπίων καθ' αὐτὸν τὰ Ὀλύμπια ἐνομοθέτησε. Και μὲν δὴ καὶ τοῦ ἐς τὸ αὐτὸ συμπεπτωκέναι τά τε Ολύμπια καὶ ἔκλειψιν τὴν τοῦ ἡλίου τό γε συμμετρεῖσθαι πρὸς ἀλλήλας τὰς ἑκατέρων περιόδους αἴτιον γέγονε, καὶ τούτου αὖ ἔτερον ἡ ἑτέρα, ὧν ἕκαστον καθ' αὐτὸ προσεχὲς ἀπεργάζοιτ' ἄν. Ὥστε παῦσαι, φαίεν, Αριστοτελες, ἅπαντα ήτοι οὐσίας, κατά συμβεβηκός αὐταῖς προσγινόμενα βιαζόμενος ἀποφαίνειν, καὶ τὰ κατὰ συμβεβηκός αὖ ταῦτα τῶν καθ' αὐτὰ πάντα ἀποῤῥηγούς. "Ετι φησίν, Εἰ μὲν τὸ αὐτὸ εἶδος τῶν τε ἰδεῶν καὶ τῶν μετεχόντων, ἔσται τι κοινόν. Εἰ δὲ μὴ τὸ αὐτὸ εἶδος, ὁμώνυμα ἂν εἴη, καὶ οὐκ ἔτ᾽ ἂν οὐδεμία κοινωνία εἴη αὐτῶν. 'Αλλ' οὔτε τοῦ ἑτέρου, φήσουσι, κοινοῦ δεῖ είδους περι δείγματί τε καὶ εἰκόνι, οὔτε εἰ ὁμώνυμά ἐστιν, ὥς περ οὖν καὶ ἔστιν, οὐκ ἔτ᾽ ἂν οὐδεμία κοινωνία εξη αὐτῶν, ἢ σύ, φήσουσιν, ὦ Αριστοτελες, τα όντα ομώνυμα ἀξιῶν εἶναι καὶ οὐδεμίαν αὐτοῖς ἀλλήλων κοινωνίαν ἀξιώσεις εἶναι; 'Αλλ' ἄτε φήσας τὸ τοιού τον οὐδαμοῦ, οὐκ ἄν ποτε φαίης, ἀλλὰ νῦν γε ἀπὸ βασκανίας τῆς πρὸς ἡμᾶς προσποιῇ ἀγνοεῖν, ὡς τῶν όμωνύμων τὰ μὲν οὐ κοινωνεῖ ἀλλήλοις, τὰ δὲ πη καὶ κοινωνεῖ, καὶ ὁ ἀνδριὰς ὁ Λυσάνδρου τῷ Λυσάνδρῳ οὐκ ἀκοινώνητος, οὐδέ γε εἰκὼν ἑκάστη τῷ ἐπν τῆς παραδείγματι. Έτι τί ποτε, φησί, συμβάλλεται τὰ εἴδη, ἢ τοῖς ἀϊδίας τῶν αἰσθητῶν, ἡ τοῖς γιγνομένοις τε καὶ φθειρομένοι;; οὔτε γὰρ κινήσεως ἐστιν, οὔτε μεταβολῆς οὐδεμιᾶς αἴτια αὐτοῖ;. Εν ταῦθα δῆλον πεποίηκεν Αριστοτέλης, όπου ένεκα τοῖς εἴδεσι πολεμεί. Ὑπὸ γὰρ τοῦ μήτε οἴεσθαι μή σε βούλεσθαι εἶναί τι τοῖς ἀϊδίοις αἴτιον τοῦ εἶναι το καὶ ὑφεστάναι, πλήν γε δὴ τοῦ κινεῖσθαι μόνου τοῖς είδεσι πολεμεῖ. Ἡ τί ποτε αὐτῷ βούλεται τό, τί ποτε συμβάλλεται τὰ εἴδη ἢ τοῖς ἀϊδίοις τῶν αἰσθητῶν, ἡ τοῖς γιγνομένοις τε καὶ φθειρομένοις; Οὔτε γὰρ κι νήσεώς ἐστιν, οὔτε μεταβολῆς οὐδεμιᾶς αἴτια αὐτ τοῖς; ἢ δῆλον ὡς ἐπεὶ τοῖς μὲν γιγνομένοις τε καὶ φθειρομένοις τῶν τε ὁμοειδῶν τὰ γεννώντα, καὶ τὸν ἥλιον ἱκανὸν οίεται αὐτὸς αἴτια ἀποδώσειν, τὰ δ᾽ ἐξα διὰ τῶν αἰσθητῶν κινεῖσθαι μὲν αὐτὸς οὗ φησι διὰ τὰ εἴδη, ἐς δὲ τὴν οὐσίαν καὶ τὸ εἶναι οὐκ οίεται αι τίου οὐδοτουοῦν δεῖσθαι, διὰ τοῦτο, Τί ποτε, φησί, συμβάλλεται αὐτοῖς τὰ εἴδη; Ἀλλὰ φαίη άν τις, ὡς κειν τὴν αἰτίαν. ᾿Αλλὰ τοῦτο ἄλλῳ μέν τῷ ἀνείη ἂν εἰπεῖν, Αριστοτέλει δ' οὐκ ἔστιν εἰπεῖν. Διὰ εἰ; Ότι αὐτὸς ἂν ὑφ᾽ αὐτοῦ περιτραπείη εἰ τοῦτο εἶπως, Πυνθάνομαι γὰρ δὴ τοσοῦτον τῶν αὐτῷ προσκειμέν νων, τί δή ποτε οὐ τῷ αὐτῷ Θεῷ τὰς κινήσεις ἀπά σας τὰς κατ' οὐρανὸν ἀπένειμεν, ἀλλ᾽ ἄλλο ἄλλῃ κι νοῦν κινήσει ἐφίστησιν; ἢ δῆλον δὲ, ὅτι δι᾽ ἐκεῖνο τὸ ἀξίωμα, κἂν πλείω πλείοσιν οὔσαις ταῖς ἀϊδίαις οὐ σίαις ἐφίστῃ τὰ παράγοντα, εἴ γε εἶναί τι αὐτῶν ὅλως αἴτιον ᾤετο; εἰ δὲ, ὅτι εἰκόνας ἑαυτῶν παρ ἄγοντα; οὐ γὰρ ἂν πάμπαν γε ἀπεοικότα κἂν αὐτὰ παραδείγματα ἦν αὐτοῖς. Καὶ οὕτως ἂν τῷ τῶν εἰδῶν λόγῳ καὶ αὐτὸς ἐνταῦθα γοῦν συνεχώρει. Νέν δὲ δῆλός ἐστιν οὐκ οἰόμενος εἶναι τι αἴτιον αὐτῶν
col. 925–926page 53 of 99
PG 160:925παραγωγόν, ἀλλ' οὕτω τε καὶ τοιαύτας ἀπὸ τοῦ αὐ τομάτου εὑρημένας, κινείσθαι μόνον πρός τι τέλος καὶ τὸν Θεόν. ᾿Αλλὰ μὴν, φησίν, οὔτε πρὸς τὴν ἐπιο στήμην οὐδὲν βοηθεῖ τὴν τῶν ἄλλων, οὐ γὰρ οὐσία ἐκεῖνα τούτων. Εν τούτοις γὰρ ἂν ἦν, οὔτ᾽ εἰς τὸ εἶναι μὴ ἐνυπάρχοντά γε τοῖς μετέχουσι. Τίς ποτ' οὖν περὶ εἰκόνος ἄμεινον διαγνώσεται; "Αρ' οὐχ ὁ καὶ τὸ παράδειγμα ειδώς; οὐ γάρ που ὁ τοῦτο ἀγνοῶν τῷ γε εἰδότι ἐξ ἴσου περὶ τῆς εἰκόνος διαγνοίη ἄν. Πώς δ' οὐδεὶς τὸ εἶναι τοῖς ἄλλοις βοηθῇ ἂν κἂν μὴ ἐν υπάρχῃ, εί γε αιτία εἴη αὐτῶν; "Ετι φησίν, Οὐ μόνον τῶν αἰσθητῶν παραδείγματα τὰ εἴδη, ἀλλὰ καὶ αὐ τῶν, οἷον τὸ γένος τῶν ὡς γένους εἰδῶν. Ὥστε τὸ αὐτὸ ἔσται παράδειγμα καὶ εἰκών. Αλλ' εἰ μὲν τῷ αὐτῷ τοῦ αὐτοῦ παραδείγματί τε καὶ εἰκόνι εἶναι συνέβαινεν, ἐς ἄτοπον ἄν τι τῷ ὄντι ἀπήγετο ὁ λόγος, ὥσπερ ἂν εἰ τῷ αὐτῷ τοῦ αὐτοῦ μείζον! τι ἅμα εἶναι καὶ μείονι συνέβαινεν. Νῶν δὲ τί χω λύει τὸ αὐτὸ ἑτέρου μὲν εἰκόνα, ἑτέρου δὲ παρά δειγμα είναι; "Η οὐκ ἀνδριάντος εἰκόνος ὄντος εξο μόνα ζωγράφος γράψεις, καὶ ταύτης ἔτι ἐν ὕδατι είδωλον ἄν τι γένοιτο; ᾿Αλλὰ τοῦτο μὲν Ἀριστοτέλους τοιοῦτο τὸ τερέτισμα. Εφ' ἕτερον δ' αὐτοῦ μετα ίωμεν. τι φησί, Τῶν τε εἰδῶν ὄντων ὅμως οὐ γίνε καὶ τὰ γινόμενα ἂν μὴ ᾖ τὸ κινῆσον, καὶ πολλὰ γίνε ται ἕτερα, οἷον οἰκία καὶ δακτύλιος, ὧν οἱ φασινεἶναι είδη, ώστε δῆλον ὅτι ἐνδέχεται κἀκεῖνα ὧν φασιν ἰδέας εἶναι, καὶ εἶναι καὶ γίγνεσθαι διά τοιαύτας αἰτίας οἷας καὶ τὰ βηθέντα νῦν, ἀλλ' οὐ διὰ τὰ εἴδη. Αλλ' οὐδὲ ταῦτα φήσουσιν οἱ τὰ εἴδη τιθέμενοι άνευ παραδειγμάτων γίγνεσθαι εἰ καὶ μὴ καθ' ἑαυτὰ ὑφεστηκότων. Γίγνεται γὰρ διὰ τὰ νοητά τὰ ἐν τῶν δημιουργών ταῖς ψυχαῖς ἑκάστων παρα δείγματα. Δεῖ δέ που, φήσουσι, καὶ τὰ δή που γιγνόμενα, οὐ μόνον οὗ χείρονι τῶν σκευαστῶν τούτῳ α!. τις χρώμενα γίγνεσθαι, ἀλλ' οὐδὲ ἴσῃ, ἀλλ᾽ ἅτε κρείτ. τι αὐτῶν ὄντων, κρείττονι καὶ τῇ αἰτία χρῆσθαι. ᾿Αλλὰ φαίη ἂν ἴσως Αριστοτέλης, ἐν τῷ ἡλίου νῷ καὶ τούτων παραδείγματα ύφεστάναι, καὶ οὐκ ἔτι δεῖν ἑτέρου παραδείγματος καθ' ἑαυτὸ ὑφεστηκότος οὐδένα. Δῆλον γὰρ ὡς τὸν ἥλιον τῶν γιγνομένων τῆς γενέσεως Αριστοτέλης αἴτιον τίθεται. Πρὸς οὖν ταῦτά που οἱ τὰ εἴδη τιθέμενοι ἐροῦσιν, Αλλ' εἰ μὲν χωρώμεν, ὦ Αριστοτελες, ὡσαύτως τά τε σκευαστὰ ταῦτα ὑπὸ τῶν σφετέρων δημιουργών δημιουργούμενα καὶ τὰ φύσει γιγνόμενα ὑπὸ τοῦ ἡλίου, συνεχωροῦμεν ἂν σου τῷ λόγῳ. Νυνὶ δὲ ὁρῶμεν τὰ μὲν σκευαστὰ ταῦτα, δω; μὲν ἂν ὑπὸ τῶν δη μιουργών δημιουργείται παρόντων καὶ ἀπτομένων τῶν ἔργων καὶ αὐτὰ προχωροῦντα ἐς τὴν τελειότητα τὴν ἑαυτῶν, καταλειφθέντα δ' ημιτελῆ ὑπὸ τῶν δη μιουργούντων, οὐκ ἔτι προχωροῦντα ἐς οὐδὲν, ἅτε τῶν δημιουργούντων οὐ τὰς χεῖρας μόνον, ἀλλὰ καὶ τὰ παραδείγματα ταῦτα ἑαυτοῖς συναποφερόντων. Τῶν δὲ φύσει γιγνομένων τὰ πλεῖστα ὁρῶμεν καὶ τοῦ ἡλίου ἀποκεχωρηκότος αὐτὰ ἔτι ἐς τὴν τελειότη τα τὴν ἑαυτῶν προχωροῦντα, ο μάλιστα ένδηλον γίγνεται ἐν τοῖς ταχύ τελειουμένοις φυτοῖς καὶ καρποῖς. καὶ νύκτωρ οὐδὲν ἧττον ἢ μεθ' ἡμέραν ὅ
col. 927–928page 54 of 99
PG 160:927ο φαίνεται τελειούμενα. Τὸν μὲν οὖν ηλίου νούν οπ ἂν αὐτὰ ἔτι τελειοῦν. Οὐ γὰρ ἂν τοὺς μεθεκτούς τούτους νοῦς ἄνευ τῶν σφίσι συνόντων σωμάτων απ δοτιοῦν δρᾶν ἐς γε ἕτερα σώματα. Τὰ δὲ σώματα πάντα καὶ θέσεώς τινος δεῖσθαι καὶ σχήματος προς τὰ πεισόμενα, ὅσα τότ', ἂν τὸν ἥλιον πρὸς αὐτά μηκέτι ἔχειν. Ὥστε μηκέτι ὑπὸ τοῦ ἡλίου τότ' ἂν τὰ τοιαῦτα τελειούμενα, οὐδ' ἂν αὐτὰ δι' αὐτὰ τελειοῖτο, οὐδεμίαν γὰρ δύναμιν ἐς ἐνέργειαν προχωρεῖν μὴ οὐχ ὑφ' ἑτέρας ενεργείας προβιβαζομένην. Οὐδ' αὐτὸ δυνάμει τέλειον καὶ ἔργῳ ποτέ τέλειον γίγνεσθαι μὴ οὐχ ὑφ' ἑτέρου του Εργῳ τελεωτέρου προβιβαζό μενον. Διὰ ταῦτα ἡμεῖς, φήσουσι, τὴν ἐνέργειαν ταύτην τὴν τότε δὴ τὰ τοιαῦτα τελειοῦσαν τοῖς εἰ δεσι τούτοις ἀπονέμομεν. Καὶ διχῆ τὰ σύμπαντε χωριστά είδη διαιρούντες ες τε ἱκανὰ αὐτὰ δι' αὐτ τῶν τὰ ἔργα ἐξεργάζεσθαι, ἐς τε οὐχ ὡσαύτως ἱκανὰ, ἐκεῖνα μὲν τοῖς τῇδε ἀἰδίοις παραδείγματά σε καὶ αἴτια ἐφίσταμεν, ταῦτα δὲ τοῖς τῇδε φθαρτοίς, δεόμενα μὲν καὶ τῆς ἡλίου συνεργείας τὴν ὕλην αὐτοῖς προσάξοντος, ἐπειδὴ δὲ λάβοιτο τῆς ὕλης, δρῶντα καὶ αὐτὰ δι' αὐτῶν ἔτι ἐς αὐτήν. Καὶ σε καινοποιοῦμεν, φήσουσιν, οὐδ' αἰτίας καινὰς, ὡς σὺ φῂς, ἐφευρίσκομεν, ἀλλὰ τὸν τῶν αἰτιῶν λόγων ἡμεῖς μὲν πλήρη τοῖς οὖσιν ἀποδίδομεν, τὸ δ' ἐνδε Διελών γάρ που καὶ σὺ ἐς τέτταρα τὰ τῶν αἰτιῶν εἴδη, τοῖς μὲν τρισὶ φαίνῃ δὴ καὶ αὐτὸς χρώμενος, τῷ τελικῷ, καὶ τῷ τῆς κινήσεως ἀρχικῷ, καὶ τῷ ὑλικῷ, τῷ δέ γε λοιπῷ τῷ εἰδικῷ οὐ πάνυ τοι. γάρ τοι τῶν αἰσθητῶν ἑκάστῳ φύσεως εἶδος τοῦτ' εἶναί σοι τὸ τοιοῦτον αἴτιον δοκεῖ, τοῦτο μὲν που σαφέστατα οὐκ ἔστιν αἴτιον, ἀλλ᾽ ἔργον ἂν ἑτέρου του εἴη αἰτίου καὶ ἀποτέλεσμα, ὥσπερ που καὶ ἡ ἑκάστῳ ὕλη τῆς τοῦ παντὸς οὐρανοῦ ὕλης ἀπόκριμα τε καὶ ἀποτέλεσμα. Ἡμεῖς μέντοι, ἐροῦσι, τῷ μὲν πάντων βασιλεῖ Θεῷ τὸ τελικόν τε καὶ κράτιστον τῶν αἰτιῶν ἀποδιδόντες εἶδος, οὐκ ἐπὶ ταῖς κινήσεσι μόνον ἀλλὰ καὶ ταῖς οὐσίαις καὶ τοῖς οὖσι πᾶσι. Τὰ δ' εἴδη ταῦτα παραδείγματα τοῖς οὖσιν εφιστάντες, τὸ δὲ τῆς κινήσεως ἀρχικὸν τῇ ψυχῇ τῇ τοῦδε τοῦ οὐρανοῦ ἡγουμένῃ ἀπονέμοντες, καὶ τὸ ὑλικὸν τῇ τοῦ παντὸς τοῦδε τοῦ οὐρανοῦ ὕλῃ, οὕτω πλήρη τοῖς οὖσι τὰ τῶν αἰτιῶν εἴδη ἀποδίδομεν. Ταῦτα μέν που οἱ τὰ εἴδη τιθέμενοι φήσουσι τὰ μὲν ἑαυτῶν συνῳδὲ ταῖς σφετέραις ὑποθέσεσιν ἀποφαίνοντες, Αριστοτέλη δὲ τὰ μὲν συκοφαντοῦντα, τὰ δ᾽ οὐδὲν περαίνοντα, τὰ δὲ καὶ περὶ τὰ μεγίστα ἀμαθαίνοντα ελέγχοντες. Πῶς γὰρ οὐ περὶ τὰ μέγιστα ἀμαθής Αριστοτέλης, συχνῶν τε ἄλλων ὧν ἔφαμεν ἕνεκα καὶ μάλιστά τε τοῦ μέγιστου τῆς τῶν ἀἰδίων οὐσιῶν οὐ παραγωγῆς, οὐδ᾽ ἐφ᾽ ἑνὸς τῶν πάντων τοῦ γε εἶναι ἕνεκα ἀναφορᾶς, οὐχ ώσπερ Πλάτων τε καὶ οἱ περὶ Πλάτωνα τὸν πάντων βασιλέα Θεὸν τοῖς οὖσιν ἐφιστάντες, τοῦτον παραγωγών τε παραγωγῶν καὶ δημιουργὸν δημιουργῶν ἀξιοῦσιν εἶναι οὐδὲν ὅτι οὐκ ἐπ' ἐκεῖνον ἀναφέροντες. Κἀκεῖνο δὲ ῥητέον ἐπὶ πᾶσιν, ὡς Πλάτων μὲν τῶν πρὸ αὐτοῦ τοῖς μὲν Επόμενο;, τοῖς δ' ἀντιλέγων φαίνεται. Αριστοτέλης δὲ πᾶσιν ἐναντιούμενος καὶ πάντας κολούων, καὶ
col. 929–930page 55 of 99
PG 160:929οὐδ' ἂν τῶν τισι τῶν πρότερον εἰρημένων κεχρημένος εἴη, ενδηλός ἐστι κάν τούτοις οὐ πάνυ βουλόμενος φανερὸς εἶναι ἑτέροις εἰρημένοις χρώμενος, πάνυ σοφιστικὸν τοῦτο ποιῶν καὶ φιλοσόφου τρόπου ἀλλοτριώτατον, οἷον καὶ ἐκεῖνο αὐτοῦ τὸ ἐπὶ τελευτῇ τῶν λογικῶν αὐχοῦντός τε ὡς τὸ πᾶν αὐτοῦ εἴη τῆς μεθόδου ταύτης καὶ ἐπάγοντος, ὡς ταύτης τῆς μετ θόδου οὐ τὸ μὲν ἦν, τὸ δ' οὐκ ἦν, ἀλλὰ παντελῶς οὐκ ἦν. Καὶ ταῦτα Αρχύτου τε πρὸ αὐτοῦ λογικά συγγεγραφότος, ὧν τισι καὶ αὐτὸς κέχρηται, καὶ Πλάτωνος αὐτοῦ τοῦτο μὲν τῶν λογικῶν ἀρχὰς πα ραδιδόντος, τοῦτο δὲ πανταχοῦ τοῖς λόγοις οὐκ ἄνευ τέχνης χρωμένου, καὶ λόγων μέθοδον καλοῦντος ὡς ἀλλὰ καὶ πάνω δὴ ἐν χρήσει οὖσαν. Τί ον ἂν φαίη τις; οὐκ ἄξια τὰ Ἀριστοτέλους βιβλία μετιέναι; Καὶ β πάνυ, τῶν γε ἐν αὐτοῖς χρησίμων ἕνεκα, εἰδότας μέντοι ὡς συχνὰ αὐτοῖς καὶ φαῦλα ἐγκαταμέμικται.
col. 931–932page 56 of 99

qua universum hoc constat eœlum, assignamus, atque ▲ quosdam ex veteribus secutum, quibusdam vero sic rebus quæ sum plena reddimus genera causarum. Talia itaque dicent (Gr. col. 928 C) ii qui species constituunt occurrentes objectionibus Aristotelicis, ubi sane a suis ipsorum principiis non discrepant quidquam, Aristotelem autem convincunt partim calumniis, uti, partim non id conficere quod vellet, tum maxime ipsum in multis ignorantiam suam prodere. Et quanam tandem ratione reprehensio– nem ignorantiæ effugiet Aristoteles in rebus maxi mis et multis aliis, quæ jam recitavimus et cum primis, quod sempiteruis essentiis sive naturis nullum auctorem sive propagatorem assignet, neque illas ex omnibus cuiquam, quod sint, acceptum ferre velit? id quod Plato non fecit, neque illi qui Platonem sequuntur, qui nimirum, principem illam omniumque regem Deum rebus quæ sunt præficientes, hune ipsum omnium alio rum, quæ possint aliquil generare patrem et pro creatorem omnium quæcunque consitio certo quip piam efficiant conditorem atque effectorem consti tuunt, nihilque plane corum, que sunt, non ad illum referunt. Il¡ud quoque silentio prætermittere non possum Platonem in scriptis suis fateri se non assentiri. At Aristoteles, licet omnibus pro miscue contradicat, omnesque reprehendat, nullam tamen nominat, cujus se institutione eruditum fa leatur, ex quo fapparet ¡psum se omnium quæ scripsit inventorem volnisse videri, id quod plane est sophisticum et alienum a moribus veri philoso pbi, quo etiam illud pertinet, quod in tine logico rum gloriatur snam esse totum opus de methodo dialectica, et addit, ¡llius methodi non hæc quidem pars erat explorata, illa vero non erat, sed nulla prorsus erat. At constat Archytem ante ipsum lo gicam artem contexuisse, cujus præceptis ipse Aristoteles usus fuit, quin etiam Plato partim prineipia disciplinarum logicarum tradidit, partim etiam iis ipsis non sine arte in suis scriptis est usus, et artem logieam vocal tanquam exploratam sed nondum exploratam, nequo tamen tanquam prorsus non inventam sed jam omuino in usa ver santem. Quid igitur dicat quispiam? non esse di gnos Aristotelis libros qui legantur; etiam omnino propter utilia quæ in iis ipsis continentur, modo simus memores multos esse üsdem errores per mistos. libelli. Præfatio in qua disseritur de comparatione Pla tonis et Aristotelis, secundum judicium veterum et recentiorum. Non possum autem hic non comme morare quædam quæ de vita moribusque Aristotelis prodiderunt quidam antiqui et celeberrimi scripto ∙res, quo evidentíus appareat non omnes hujus philo sophi assumptiones pro veris semper amplectendas, ideoque a Gemisto non temere confutari. Nam quo ‹melior vir quis putatur, hoc similiora vero vi dentur quæ sentit. Theodoretus Cyrensis episcopus libro contra gen tiles Græcos duodecimo ita scribit: Morem eum fuisse Aristoteli ut oleum venderet quo calido se prius perunxisset. Cumque is olim in Chalcidem navigasset, publicanos explorato ejus navigto invenisse ollas ejus olei quatuor el septuaginta vel ut alii referunt tre centas. Idem libro quinto: Aristoteles autem Platoni ad huc viventi manifeste adversarium se præbuit contra Academiam bello suscepto, neque doctrinæ illi hono rem ullum rependit, quam liberalissime olim perce pit, neque celeberrimi viri gloriam est reverilus, neque Platonicæ eloquentiæ vim pertimuit, sed impudenter illi adversarium se gessit, cum tamen nequaquam ‹meliorum dogmatum, sed multo pejorum quam Plato, ipse auctor exstiterit. Nam cum ille animam dixeril immortalem, hic esse mortale dixerit Deum res omnes p₁ mque ille mple xum esse, hic quantum possunt ejus rationés terrarum orbem divinæ providentiæ exsortem facit. 'Subscribit Theodoreto Laurentius Valla prologo in Dialecticam suam. Quæ compilat, inquit, non illis refert accepta a quibus sumpsia, sed sibi vindicat ( ubicunque eosdem peccasse opinatur, citius ardentem flammam ore continere posse quam non nominare. CAPUT I. Quid Plato de Deo et rerum omnia.a creatione, quod Aristoteles senserit. Quo in loco etiam explicatur, quomodo Plato animam genitam et ingenitam appellaverit. CAPUT II. Reprehenditur Aristoteles quod Deum summum omnium præsidem ac regem unum að movenda omnia idoneum non censeat, verum ili socias movendi alias quasdam mentes adjungat. Caput III. Illumue sit genus omnium earum re rum quæʻsunt, id est an ens sit tale quippiam, quod decem prima genera univoce hon æquivoce com plectatur. Caput IV. Utrum Aristoteles genera et species recte seeundas; individua vero primas substantias appellaverit, hoc est, an genera et species minus sint quam singularia, et secundo loco ad essentix rationem pertineant an contra. Caput V. Utrum universum rationem obtineat materiæ, formæ autem pars, id est, an ad materiam spectet universum potius quam pars.

col. 933–934page 57 of 99

Caput VI. Sensune antiquius sit id quod sensu ipso percipi potest, quod vocant sensibile an simul ¿trumque natura. Quo in loco relativorum natura simul declaratur. Caput VH. Indefinitæ propositionis natura alque proprietas declaratur et quæritur verumne sit quod docetur apud Peripateticos, eamdem illam veram tam affirmantem quam negantei inveniri posse. Caput VIII. Num necessaria conclusio sequatur ex duobus præmissis, quarum altera sit necessaria, altera simplex, an vero simplex duntaxat. Ubi si mul natura medii termini et proloquiorum sive præmissarum examinatur. CAPUT IX. Discrimen Dei, mentium sive intelli gentiarum et animæ declaratur, et to SnepovGLOV quidem esse simpliciter unato, hoc est, ut supremo Deo et esse et posse et efficere, sive magis placet, essentiam potentiam et actum nullo modo distincta haberi, hoc est ut alias sit, alias possit, alias effi ciat, sed ut simul et sit et possit et efficiat. Unde postea reprehenditur Aristoteles, qui animam defi niverit esse actum; de qua re libet etiam Jacobi Ziegleri viri docti censuram adscribere qui sic seri bit quodam in loco: Sed quam sectatur rogo (intel ligens Aristotelem) demonstrationum necessitatem, qui a scriptis suis sicut libitum est discedit. Aut de finſens animam, ¡demonstratione usus est? anima (inquit) est actus corporis organici physici, vitam ha bentis in potentia. Ergo alius secutus exemplum de finiat, auriga est actor curriculi motum habentis in potentia. Num ille quæ ad substantiam hominis atti nebant, dico genus et differentiam essentialem, a qui bus desumi definitionem oportebat, attigit. CAPUT X. Platonicum dogina defenditur, quo docetur animas e cœlo descendentes hauriendo oblivionem rerum divinarum, quaruín in cœlo erant consciæ, alias vero magis, alias minus, in terris non discere sed reminisci, quod illic ante cognoverint. Caput XI. Anima sitne immortalis apud Aristo telem, et num aliqua boua post mortem co.si tuenda sint. CAPUT XII. Num virtutes qualitate et quantitate sint metiendæ et an mediocritates dicendæ, ut contendit Aristoteles. Caput XIII. Quod sit summum bonum et an Aristoteles recte summam felicitatem in voluptate contemplativa collocaverit. CAPUT XIV. Cœlum esse igneæ naturæ et dari mon oportere quintum quoddam corpus præter ele menta quatuor. CAPUT XV. De immobilitate siderum et quam recte Aristoteles corpora cœlestia animata consti tuat. Caput XVI. Num cœlestia corpora vi et natura ignea calefaciant hæc inferiora, an motu duntaxat. CAPUT XVII. Utrum ars et natura deliberent, dum aliquid agunt. Caput XVIII. Utrum quæ fiunt omnia, fiant ne cessario, an et aliqua contingenter, et utrum dan dum sit aliquid in iis quæ fiunt quod non habeat causam sui esse. Tale vero tractat toto capite ar gumentum Gemistus, quod si quis in conspectu ha beat, rem perspicue intelliget. Omne quod fit ab aliqua causa, necesse est fieri. Sed omnis causa quæ aliquid facit, idipsum et ne cessario et certo facit. Ergo omnia fiunt necessario. Minorem concedit quidem Aristoteles, sed majorem limitat, unde a Gemisto reprehenditur. CAPUT XIX. Motum in rebus naturalibus esse æquivocum et unuin agendo, alterum patiendo Beri. Caput XX. De ideis: sintne ideæ; tum quid sint, et cujusmodi, et quibus rationibus illas Pla tonici adversus Aristotelem adversarium suum de fendant.

col. 935–936page 58 of 99
PG 160:935Τοιούτῳ ἀνδρὶ, οὗ μετὰ Πλάτωνα, ἐξῃρήσθω δὲ λόγου Αριστοτέλης, σοφώτερον οίκ ἔφυσεν ἡ Ἑλλάς. Μέγας Ελλάδι κόσμος εἰς τὸν ἔπειτα χρόνον ἐσεῖται· τούτου κύδος οὔποτ' ὀλεῖται λ.
col. 937–938page 59 of 99
PG 160:937Συμμίκτων Φράσις ἐστὶ λόγο; ἐγκατάσκευος, ἢ λόγο; κατά τινα δήλωσιν περισσοτέραν ἐκφερόμενο;. Ανδρὸς οὐ μόνον αἰδεσίμου, ἀλλὰ καὶ αὐτῷ Αριστοτέλει καὶ πᾶσι τοῖς παλαιοῖς, είγε και' ἐκεί νου; ἐγένετο ὁ ἀνήρ. Οὐ λοιδορίαις τοῦ ἀντιδίκου ἀλλ' ἀποδείξεσι καὶ λογικαῖς ἀνάγκαι; τῷ φίλῳ 2) συνηγορητέον, τον

Funeral Oration for Cleopa AugustaLaudatio funchris Cleopae Augustae ...

col. 939–940page 60 of 99
Laudatio funchris Cleopæ Augustæ ...
PG 160:9396. Περὶ τῆς συντάξεως τοῦ λόγου διδασκαλία πολλή τε καὶ βα θεία καθέστηκε φιλομαθεστάτου Λαζάρου Αρετή ἐστιν ἕξις, καθ᾿ ἣν ἀγαθοί εσμεν. 8. πρὸς τὰς ὑπὲρ Αριστοτέλους Γεωργίου τοῦ Σχολαρίου ἀντιλήψεις. 10. Ποικίλην ἱστορίαν. 11. Περὶ παίδων ἀγωγῆς. 14. 'Ελένης ἐγκώμιον. Πιστεύομεν ὅτι ἐστὶ Θεὸς δημιουργός πάντων ὅσα εἰσὶν ἀπὸ τοῦ μὴ εἶναι. 226, Τοῦτο τὸ βιβλίον ἐκτήθη ἐμοὶ ᾿Αντωνίῳ Δα μιλά χρυσίνοις δυσὶ καὶ μικρόν τι πρός. ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ ΕΠΙ ΤΗ ΤΟΥ ΘΕΙΟΤΑΤΟΥ ΗΜΩΝ ΗΓΕΜΟΝΟΣ ΚΥΡΙΟΥ ΘΕΟΔΩΡΟΥ ΓΥΝΑΙΚΙ ΚΥΡΙΑ ΚΛΕΟΠΗ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΤΟΥ ΓΕΜΙΣΤΟΥ. εχούσαις Πολλοὶ γὰρ πλουτούσι κακοί, ἀγαθοὶ δὲ πένονται. Σόλων μὲν ὁ σοφὸς πρὸς τοὺς σφίσι τε αὐτοῖς καὶ τῶν ἄλλων ἀνθρώπων τοῖς πολλοῖς μακαρίους δι κοῦντας τὸ τοῦ βίου τέρμα ὁρᾷν διεκελεύετο, ὡς τούτου σφραγίδα ταῖς ἀνθρωπίναις τύχαις τε καὶ τάξεσιν ἐπιτιθέντος Ἐμοὶ δοκεῖν οὐ κατὰ τὰς τῆς τύχης μόνον περιτροπάς πολὺ τὸ ἀστάθμητου τοῖς γε ἡμετέροις λογισμοῖς ἐχούσας τοῦτο δι κελευόμενος, ἀλλὰ καὶ κατ' αὐτὴν ἀρετὴν, ᾗ καὶ αὐτ τὸς, εἴπερ ἦν σοφὸς, τὴν ἀνθρωπίνην ἐτίθετ᾽ ἂν εὐ δαιμονίαν καὶ μακαριότητα· ὥσπερ που λέγει αὐτὸς ἐν τοῖς ποιήμασι πρὸς τοὺς πλουσίους ἀντιπαραβαλλόμενος 'Αλλ' ἡμεῖς αὐτοῖς οὐ διαμειψόμεθα Τῆς ἀρετῆς τὸν πλοῦτον· ἐπεὶ τὸ μὲν ἔμπειον Χρήματα δ ἀνθρώπων ἄλλοτε ἄλλος ἔχει. Ἔστι 'Ανθρώποις
col. 941–942page 61 of 99
PG 160:941᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν περὶ τῆς τελείας τε καὶ μετ' ἐπιστήμης ἀρετῆς εἴη ἂν εἰρηκώς, ἧς καὶ αὐτῷ σου φῷ ὄντι μετήν. Επιστήμην γὰρ ἀνθρώπῳ παραγενομένην ἀνάγκη απάντων κρατεῖν τε καὶ ἄγειν ἀσφαλῶς, ᾗ ἂν αὐτὴ ὑφηγῆται πρὸς τὸ ἀεὶ βέλο διστον. Πρὸς δὲ πολλοὺς τῶν ἀρετὴν ἐπιτηδευόντων, ἅτε λογισμοῦ ἄνευ ταύτην ἐπιτηδεύοντας, δόξῃ δὲ ὀρθῇ ἀγομένους, τέως μὲν πολλὰ καὶ μεγάλα κατορθοῦν, καὶ σφόδρα ἔστιν ὅτε εὐδοκιμεῖν. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ μεγάλα ἐξαμαρτάνειν ἔστιν ὅτε, ἅτε φαύλους τινὰς ἀρετῆς φύλακας ὑπ᾽ ἀγνοίας που ὁπήποτε ἀρετήἀγαθὸν ἐστι, τὴν δὲ τοῦ βίου τελευτὴν τοῖς τέως ἀναμαρτήτοις διαγεγονόσι, πολλὴν τὴν ἀσφάλειαν τῶν ἤδη καλῶς ἐν τῷ βίῳ πεπραγμένων παρ ἔχειν, ὡς οὐκέτ' ἂν ὑπὸ ἁμαρτημάτων ανατραπηση μένων. Ταύτη το: καὶ τῶν λόγων τοὺς ἐπιταφίους τε καὶ ἐπικηδείους πολὺ ἄν τις τῶν ἄλλων ἐγκωμίων τῶν κατὰ ἀνθρώπων γινομένων ἡγήσαιτο ἀσφα λεστέρους, ὡς ἂν ἐπὶ βεβαίαις τε ήδη πράξεσι και πολλήν τινα τὴν ἀσφάλειαν εἰληφυίαις γιγνομέν νους Καὶ 'Αθηναῖοι κατὰ τοὺς τοῦ Σόλωνος νό μους πολιτευόμενοι, τὰ πολλὰ τούτοις μάλιστα ἐπὶ τοῖς καλῶς τετελευτηκόσι χρῆσθαι ἐνόμισαν. Καὶ δὴ καὶ ἡμεῖς ἐς τόνδε τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ θειο τάτου ἡμῶν ἡγεμόνος γυναικὶ οίχομένῃ, εἰπεῖν προ ήχθημεν, ἅμα μὲν καλὸν ἀπειληφυίᾳ αὐτῇ πέρας τοῦ βίου, τὴν τῆς ἀρετῆς ἄχρι τελευτῆς σωτηρίαν, καὶ αὐτοὶ κοσμῆσαι τῷ λόγῳ οὐκ ἀπαξιώσαντες, ο ἅμα δὲ καὶ ἰδίᾳ χάριν αὐτῇ ταύτην ἐκτιννύντες, τῆς τε αἰδοῦς καὶ εὐνοίας, ἣν αἰεὶ ἡμῖν ἐνδεικνυμένη διετέλει. Εκείνη γὰρ ἐκ μὲν χώρας τῆς Ἰταλίας ἐγε γίνει, ἧς τοὺς οικήτορας ἴσμεν Ῥωμαίοις πάλαι επομένους πολλῆς καὶ τῆς ἀρίστης σχεδόν τῆς πά σης οικουμένης μοίρας κεκρατηκότας. Καὶ τοὺς τῆς ἡμεμονίας αὐτῆς ὅρους πρὸς μὲν ἄρκτον Ἴστρι, πρὸς δὲ μεσημβρίαν Λιβύης τοῖς ἀοικήτοις, πρὸς δὲ ἑσπέραν Ωκεανῷ, καὶ πρὸς ἔω Τίγρητι ποταμῷ πεποιημένους. Γονέων δ' αὐτῶν ἔφυ ἀρετῇ τε καὶ εμπειρία πολεμικῇ, τοῦτο μὲν ὧν ἦρξαν πόλεων κει κρατηκότων, αἰεὶ δὲ πρὸς ἅπαντας περὶ τὰ τοιαῦτα εὐδοκιμούντων. Οὕτω δὲ ἐκ τοιούτων φύσα, τῇδέ τε ἐλθοῦσα τῷ θειοτάτῳ ἡμῶν συνώκησεν ἡγεμόνι, καλῷ τε ὄντι καὶ ἀγαθῷ καλή τε κἀγαθή, πολύν τε καὶ λαμπρὸν κό σμον φερομένη κατά τε σῶμα καὶ ψυχήν σώματο; μὲν κάλλος καὶ μέγεθος, ψυχῆς δὲ τὸ πρὸς πᾶσαν ἀρετὴν εὖ πεφυκός. Ενιαι μὲν γὰρ τῶν γυναικών κάλλους σώματος τυχούσαι ἔπειτα πολύ τι ψυχῆς αίσχος τούτῳ ἀντιτιθεῖσαι ἄχρηστον αὐτὸ, μᾶλλον δὲ 1. ἐξηγῆται.
col. 943–944page 62 of 99
PG 160:943βλαβερὸν καὶ αὐταῖς καὶ ἄλλοις ἀποφαίνουσιν. Ηδε Εὖ πεφυκώς, εὐφυής χρον... πρὸς οὓς ἂν δεήσειεν ἐντεύξεσι πεῖραν ἑκάστοτε επίδου, εὖ μὲν λόγον λ., εὖ δὲ διδοῦσα· ἀλλὰ καὶ ἡ πρὸς τὴν ἄλλην ἀρετὴν καὶ τὸ καλὸν ὁρμὴ τεκμήριον ικανώτατον· εἶχε μέγιστον μὲν ἀγαθὸν ἀνθρώπῳ ἀρετή τε καὶ τὸ καλόν, φρονήσεως δὲ ἔργον ἡ τοῦ ἀεὶ ἀμείνονος κρίσις τε καὶ αἵρεσις. πρὸς τῷ τοῦ σώματος κάλλει λαμπρῷ ὄντι πολὺ ἔτι λαμπρότερόν τε καὶ θειότερον τὸ τῆς ψυχῆς ἀντεπιδε δειγμένη, εἴδωλόν τι τοῦ τῆς ψυχῆς κάλλους τὸ τοῦ σώματος ἀπέφαινεν. Οὕτως ἁπάσης ἀρετῆς αὐτὴν εἴδει κατεκεκοσμή χει, φρονήσεως, σωφροσύνης, ἐπιεικείας, χρηστό. τητος, εὐσεβείας, φιλανδρίας, γενναιότητος, ὧν πρὸς ἕκαστον φύσει τε εὖ πεφυκυία, καὶ μελέτ την καὶ ἄσκησιν προσειληφυῖα λαμπρόν τι αὐτὴν ἄγαλμα ἐν γυναιξὶν ἀπέδειξε. Τούτων δὲ τεκμήρια ἑκάστου παρεξόμεθα, διά βραχέων μὲν, ἀλλ' ίκα νὰ, ὡς μὴ τῷ δόξας λόγον τηνάλλως εἶναι τὰ λεγό μενα. Φρονήσεως μὲν γὰρ οὐ μόνον πρὸς οὓς ἂν δεήσοι ἐντεύξεσι πείρᾳ ἑκάστοτε, ὑφ' οὗ εὖ μὲν λόγον λαμ βάνουσα, εξ δὲ διδοῦσα, ἀλλὰ καὶ ἡ πρὸς ἄλλην ἀρε τήν τε καὶ τὸ καλόν. Φρονήσεως δ' ἔργον ἡ τοῦ ἀεὶ ἀμείνονος κρίσις τε καὶ αἵρεσις Σωφροσύνης δὲ ἐκεῖνο μέγα τεκμήριον, ἡ ἐκ τῆς Ἰταλικῆς ἀνέσεώς τε καὶ ῥᾳστώνης ἐπὶ τὸ κατεσταλμένον τε καὶ κόσμιον τοῦ ἡμετέρου τρόπου μεταβολή ἀκριβεστάτη· ὡς μηδ' ἂν μία τῶν παρὰ ἡμῖν γυναικῶν ὑπερβολὴν λιπεῖν. Επιεικείας δὲ καὶ χρηστότητος τὸ κακοῦ μὲν οὐ δενὶ οὐδενὸς, πολλῶν δὲ ἀγαθῶν πολλοῖς αἰτίαν ἐκά στοτε γεγονέναι, ὡς μὲν πραότατα τοῖς ἁμαρτάνουσι προσφερομένην, εὖ δὲ ποιοῦσαν τοὺς δεομένους, καὶ τούτων τοὺς πολλοὺς ἄνδρας τε καὶ γυναῖκας, τῶν μὲν ἄλλων κατὰ τὸν βίον πλεῖστον ἀποκεχωρηκότας, Θεῷ δὲ μάλιστα προσανέχοντας. Εὐσεβείας δὲ ἀπόδειξις ἡ τοῦ Θεοῦ λατρεία, Αν προσευχαῖς τε καὶ ἀσιτίαις ἐνδελεχέσι τὸν ἡμέτερον νόμον ἐπεδείκνυτο. Ἡ δ' αὐτὴ ἐπιτήδευσις καὶ φιλανδρίας, ἣν πρὸς τῇ ἄλλῃ τῇ πρὸς τὸν ἄνδρα εὐπειθείᾳ καὶ περὶ τὰ τοιαῦτα μιμουμένη τε καὶ τοῦτον, καὶ τὴν ἀγα θὴν Ησιόδου ἔριν ἐρίζουσα ἐπετήδευεν οὐ μέσ νον λείπεσθαι, ἀλλὰ καὶ ὑπερβάλλειν εἴ πως οἷα το ἦν φιλονεικοῦσα. Ευιτ. Εργ. κ. ημ. Τὴν δ' ἑτέρην Εριδα). θῆκε δέ μιν Κρονίδης ύψίζυγος, αιθέρι ναίων, Γαίης ἐν ῥίζῃσι, καὶ ἀνδράσι, πολλὸν ἀμείνω. Η τε καὶ ἀπαλαμνόν περ ὅμως ἐπὶ ἔργον ἐγείρει. Εἰς ἕτερον γάρ τίς τε ἰδὼν ἔργοιο χατίζων Πλούσιον, ὃς σπεύδει μὲν ἀρόμμεναι ἡ δὲ φυτεύειν, Οἶκόν τ' εὖ θέσθαι· ζηλοῖ δὲ τε γείτονα γείτων, Εἰς ἄγενον σπεύδοντ' ἀγαθὴ δ' ἔρι; ή δε βροτοΐαι.
col. 945–946page 63 of 99
PG 160:945Γενναιότης δὲ ἡ περὶ ταῦτα πάντα καμάτους καὶ πίνου; οὐ φαύλους ἔχοντα οὐκ ἔκλυσις. Οὕτω δὲ καὶ μετὰ τοιούτων επιτηδευμάτων βιοῦσα καὶ ταῦτα ἀσκοῦσα καὶ μελετῶσα καλά τε καλεῖς ἀεὶ προστιθεῖσα, ἐπὶ θυγατριδίῳ καλῷ τε κάγα θῷ καὶ τῶν γονέων ἀξίῳ, ἐν αὐτῇ τῇ τῆς ἡλικίας ἀκμῇ, προσθείην δ' ἄν, ὅτι καὶ τῶν ἡμετέρων ἑορ τῶν τε καὶ ἱερῶν τοῖς ἁγιωτάτοις ἄρτι τοῦ ἁγιωτάτου τῶν ἡμετέρων μετειληφυῖα μυστηρίων, νόσῳ τε ὀξυτάτῃ, καὶ κρείττονι πάσης ἰατρικῆς ἐγ χειρήσεως τοῦ τῇδε βίου ὑπεχχωρεῖ. Ὡς καὶ ἐντεῦθεν θεοφιλή ἂν εἰκότως δοκεῖν, ἐν τοιούτῳ τοῦ καιροῦ ὑπὸ Θεοῦ ἀνειλημμένην, πολλὴν μὲν τοῖς ὑπηκόοις κατήφειαν, πλείστην δὲ τῷ θειοτάτῳ ἡμῶν ἡγεμόνι απολιποῦσα ἀθυμίαν ἐπὶ τῇ ἑαυτῆς ἀπο βολή. Αλλ' εἰ μὲν μηδέν τι ἦν ἐν τῷ ἀνθρώπῳ ἀθάνα τον, ἀνήκεστον ἂν ἦν κατὰ τὸ εἰκὸς καὶ ἡ ἐπὶ τῷ θανάτῳ ἀθυμία· νῦν δ' ὅ τι φαμὲν, τὸ μέν τι ἡμῶν θνητὸν εἶναι, τὸ δ' ἀθάνατον, δῆλα δή, ὅτι τοῦτ᾽ ἂν τὸ κυριώτατον ἡμῶν καὶ ὃ μάλιστα άνα θρωπος εἴη τὸ ἀθάνατον, τὸ δὲ θνητὸν τουτὶ χιτω νέου τινὸς δίκην, τῷ ἀθανάτῳ ἂν ἡμῶν εἴη προσηρμοσμένον. Ως που κἂν ἔχοι καλῶς, ἐπὶ τῇ τοῦ χιτωνίου τοῦ δε ἀποβολῇ, οὔθ᾽ ὑπὲρ ἡμῶν αὐτῶν, οὔτε τῶν φίλων σφόδρα τι ἀθυμεῖν, ἕως ἂν τὸ κυριώτατον ἡμῶν καὶ 8 δὴ αὐτοὶ ἐσμεν, οὐ μόνον συνεστήκοι τε καὶ σώ ζοιτο, ἀλλὰ καὶ πρὸς ἀμείνασι διατριβαῖς γεγονός εἴη τῶν τῇδε· ἅτε ἄμεινόν τε καὶ εἰλικρινέστατον τῇ τοῦ θνητοῦ καὶ γεώδους τοῦδε περιβλήματος ἀπο θέσει ἐφαπτόμενόν τε τῶν θείων καὶ ἀπολαῦον. Καὶ μάλιστα εἴ τῴ τις καὶ ἐντεῦθεν μελέτη καὶ συνήθεια εἴη πρὸς αὐτά, οξων καὶ τὴν νῦν οἰχομένην τεύξεσθαι ἐλπίζομεν, εὖ μὲν βεβιωκυίαν, εὖ δὲ Θεὸν τεθερα πευκυίαν, εὖ δὲ πρὸς τὰς ἐκεῖσε διατριβάς παρεσκευασμένην. Ο δέ γε ἐντεῦθεν ἐκείνων ἀμελέτητος εἰκότως ἐκεῖσε ἀφικόμενος ίλιγγιψη τε ἂν καὶ ἀποστρέφοιτο, ἅτε αλλοτρίοις τε διὰ τὴν ἀλήθειαν καὶ οὐ πάνυ τοι ἑαυτῷ προσήκουσι πράγμασιν ἐντυγχάνων. Λου γιστέον δ' ἂν εἴη περὶ τοῦ θανάτου, καθάπερ ἂν εἰ περὶ ἀποδημίας μακρᾶς, καὶ ταύτης ἐπὶ πολὺ ἀμεί. νεσιν ἂν ἐλπίσι γιγ.ομένης. Οἱ γὰρ πολλοὶ καὶ δακρύουσιν ἀποδημούντων τῶν φιλουμένων, ἐννοοῦντες δήπου τὴν ἐν τῷ παρόντι ἀλλήλων διάστασιν. Ομως μέντοι λογιζόμενοι, ἐφ' οἶαις ἐκεῖνο: στέλλονται έλε πίσι, καὶ συγχαίρουσιν· ὡς δῆλοι γίγνονται τῷ συλ λαμβάνειν ἔστιν ὅτι αὐτοῖς, περί συχνὰ τῶν πρὸς ἀποδημίαν φερόντων. Οὕτω δὴ καὶ ἐπὶ τοῦ θανάτου τῶν φιλουμένων ἄχθεσθαι μὲν ἡμᾶς πρὸς ὀλίγον, ἐκείνων ἀπολελειμμένους, ἐπ' αὐτῇ τῇ ἀπολείψει, οὐ πάνυ τι ἂν εἴη ἄτοπον· λογιζομένους μέντοι, ἐκεί Θεοφικής κατορθούται. θανατος θεοφιλέστερος Τὸ ὑπολειφθὲν σῶμα, γεώδες ὂν καὶ ἄλογον, οὐκ ἔστιν ὁ ἄνθρωπος. Ἡμεῖς μὲν γὰρ ἐσμεν ψυχή, ζώον ἀθάνατον, ἐν θνητῷ καθειργμένων φρουρίω.
col. 947–948page 64 of 99
PG 160:947& νους τε πρὸς οἴαις γένοιντο διατριβαῖς ὡς ἀμείνησι ει καὶ θειοτέραις, ἑαυτούς τε ὡς πρὸς δίγον ἐκείνων ἀπολελειμμένοι, αὖθις ἄμεινόν τε καὶ ἐπ' ἀμείνοσι πράγματι συνεσοίμεθα, τοῦ τε πολλοῦ τῆς λύπης δεῖ ἀφαιρεῖν καὶ φέρειν ἂν ὡς πραύτατα την συμ φοράν. Ἴσως δ᾽ οὐκ ἂν ἄκαιρον εἴη καὶ περὶ ψυχῆς ἀθανασίας τε καὶ ἀιδιότητος βραχέ ἄ:τα καὶ αὐτὰ τὰ προχειρότατα διελθεῖν. Ίσως γὰρ ἄν τινες εξεν, οἱ καὶ περὶ αὐτοῦ τούτου ἐνδοιάζειν ἂν ἀξιοῦντες καὶ δεδιότες, μὴ, ἐπειδὰν ἀποθάνῃ ὁ ἄνθρωπος, καὶ ή ψυχὴ τῷδε τῷ ὄγκῳ συνδιαλύηταί γε καὶ οὐδὲν ἔτι οὐδαμοῦ λείπηται. αν ἢν μή τις ἐξέλῃ τῆς ψυχῆς τοῦτο τὸ δέος, τῶν γε ἄλλων πάντων λόγων οὐδὲν ἂν Η σμικρόν τι γένοιτο όφελος. Ως γὰρ ἀθάνατον ψυχὴ ἡ ἀνθρωπίνη οὐχ ἡμέτερος μόνον ὁ λόγος οὐδ' ἐκ νέου ἢ καὶ ἐν πολλοῖς τοι τῆς οἰκουμένης μέρεσι τεθρυλλημένος, ἀλλὰ πα λαιός τε καὶ ἐκ παλαιοῦ, καὶ αἰεὶ τοῖς πλείστοις καὶ εὐδοκιμωτάτοις τῶν κατὰ τὴν οἰκουμένην γενῶν λε γόμενός τε καὶ αδόμενος, σχεδὸν δὲ πᾶσιν ἀνθρώποις οὕτω ποι δοκῶν. Ὡς δῆλοι γίγνονται ἅπαντες οἱ ἄνθρωποι, θεραπείας τινὰς τοῖς οἰχομένοις προσφέρειν, νομίζοντες οὐχ ὡς οὐκέτι δὴ οὖσι τὸ μηδὲν, ἀλλ' ὡς ὅτι μάλιστα οὖσί τε καὶ συνεστῶσι. Φαίνοντ ται γὰρ οἱ ἄνθρωποι παραπλησίως πρός τε τὴν τοῦ Θείου δόξαν καὶ τὴν τῆς ψυχῆς ἀθανασίαν ἔχοντες. Εἶναί τε γάρ τι θεῖον ἅπαντες νομίζουσι καὶ θεραπεύουσι κατὰ τὰ δεδογμένα σφίσι, καὶ τοῖς οἰχομέν ναις τῶν ἀνθρώπων θεραπείας ἅπαντες προσφέροντες δῆλοί εἰσιν ὡς περιόντων τε αὐτῶν καὶ συν εστώτων δοξάζοντες απ' ἂν παραπλησίως ταύτην τε κἀκείνην τὴν δόξαν τὸ πιστὸν ἔχειν. Εἰ δὲ γε ἐνδοιάζειν χρὴ περὶ δόξης ἡστινοσοῦν, ἀλλ᾽ οὗτοι περὶ τῶν οὕτω περιφανῶς καὶ κοινῇ καὶ αἰεὶ πᾶσινἀνθρώποις δεδογμένων ἐνδοιάζειν χρή. Ἔτι δ᾽ οὐδὲν τῶν ἀλόγων οὔτε θείου τι νενόμικεν, ὅτι μὴ αἰτίας συνίησιν οὔτ᾽ ἂν ἀἰδιότητος ἐφίοιτο, ὅτι μηδ' ἀπειρίας συνίησιν· εἰ δὲ μὴ ἀπειρίας, οὐδὲ ἀιδιότητος. Αλλά μόνῃ τῇ λογικῇ φύσει πρὸς πολύ λεῖς ἄλλοις, καὶ ἥ τε τῆς αἰτίας καὶ ἡ τῆς ἀπειρίας δέδοται γνῶσις, ἧς καὶ ὁ ἄνθρωπος, ἅτε λογικῆς ψυχῆς πρὸς τοῦ Θεοῦ τετυχηκώς, τοῦ τε θείου συνο ίησι καὶ ἀιδιότητος συνίησί τε ἅμα καὶ ἐφίεται· οὐκ ἂν τὸν Θεὸν οὔτ᾽ ἂν ἀλλοτρίᾳ τε πάντη καὶ θνητῇ φύσει ἑαυτὸν γνωρίζειν, ἀλλά πη καὶ οἰκείᾳ. κοινωνεῖν γὰρ ἂν δέῃ τὸ γινώσκον τῷ γινωσκομένῳ. Τα δὲ κοινωνοῦντα καὶ οἰκεῖά πη ἀλλήλοις δέοι ἂν εἶναι. Οὔτ᾽ ἂν ἀϊδιότητος ἐπιθυμίαν ἐνθέμενον τῷ ἀνθρώπῳ, ἔπειτα ἀτελῆ τε ἂν αὐτὴν καὶ μάταιον ἀπολιπεῖν. Οὐδὲ γὰρ ἄλλο οὐδὲν τῶν μεγάλων καὶ κατὰ
col. 949–950page 65 of 99
PG 160:949φύσιν ἀτελὲς ἂν ἀπολιπεῖν τὸν Θεὸν, ἀλλὰ τελεσφόρα τε πάντα ποιεῖν κατὰ τὸ εἰκὸς, καὶ εἴ τι προσήκον ἑαυτοῖς πέρα; ἐσπεὶ ἢ ὡς ἐπιτοπολὺ γοῦν ἀποβαίνοντα. Ωστ᾽ ἂν καὶ κατ' ἄμφω τούτω, τήν τε τοῦ Θείου δόξαν, τήν τε τῆς ἀϊδιότητος ἐπιθυμίαν, ἀἱ διον ἂν τήν γε ἀνθρωπίνην εἶναι ψυχήν, ἔτι δὲ καν ἀπὸ τῶν αὐθαιρέτων θανάτων τοῦτό τις λογίσαιτο. Οὐδὲν γὰρ τῶν ἀλόγων αὐτὸ (αὑτὸ) φαίνεται κτείνον ἐκ προνοίας (191. Τῶν δ' ἀνθρώπων εἰσὶν, οἱ ἑαυτοὺς ἀποκτείνουσιν. Εἰ δὲ μηδέν ἐστιν, ὅ ἂν τοῦ ἑαυτοῦ ολέθρου ἐφίοιτο, τὰ γὰρ ἄλογα, εἰ καὶ μὴ ἀἰδιότητος ἐφίεται διὰ τὸ μὴ συνιέναι τοῦ τοιούτου, ἀλλ᾽ οὐδ' ἐπὶ τὸν ἑαυτοῦ ὅλεθρον σπεύδει ἑκόντα εἶναι· οὐκ ἂν οὖν οὐδ᾽ ἡ ψυχὴ ἡ ἀνθρωπίνη ἐπί τι τοιοῦτον ὤρμα, εἴ γε καὶ αὐτῇ ὄλεθρον φέρειν ἂν ὁ τοῦ σώματος ἔμελλε θάνατος. ᾿Αλλ' ἐπειδὰν μηκέτ' ἂν ἑαυτῇ λυσι τελεῖν τὸν μετὰ τοῦ σώματος νομίσῃ βίον, κτείνασα τοῦτο, ἢ καὶ τοῖς κτεῖναι ἂν ἐθέλουσι προεμένη, ὑπὲρ τοῦ μηδέν τι τῶν αἰσχρῶν καὶ βλάβην ἂν ἑαυτῇ οἰσόντων συγχωρῆσαι, αὐτὴ δηλαδὴ οἴχεται ἀπολῦση. Καὶ περὶ μὲν τούτων ἐκ πλειόνων τε καὶ μειζόνων λόγων ἱκανὰ καὶ ταῦτα ἔν γε τῷ παρόντι. Ταύτης δ' ἡμῖν ὑποκειμένης βεβαίας τῆς δόξης, ὡς ἀθάνατος ἡμῶν ἐστιν ἡ ψυχή, τά τε άλλα γενναιότεροι ἂν καὶ ἀμείνους εἴημεν, καὶ τὰς τοιάσδε συμφοράς ὡς ποσότητα ἂν φέροιμεν. Ωστ', ὦ θειότατε ἡμῶν ἡγεμόν, τούτοις τε τοῖς λόγοις σαυτόν παραμυθούμενος τὸ πολὺ τῆς ἀθυμίας ἀφαίρει, καὶ ἔτι ἐκεῖνο λογιζόμενος, ὡς σὲ δεῖ ἤδη πρὸς τοῖς πράγμασι γινόμενον σώζειν τὰ κοινά, ἡ δ' ἀθυμία μάλιστ᾽ ἂν ἐμποδὼν τῷ τοιούτῳ ἀεὶ γίγνοι το. Οράς γάρ, οι' ἡμῖν τὰ δεινὰ προκεχώρηκε, καὶ ὡς ἐν μεγάλῳ κινδύνῳ τὰ ἡμέτιν ἐστι, καὶ μεγά λης δεῖ τῆς ἐπιμελείας, ὥστ᾽ ἂν σωθῆναί τε καὶ σώ ζεσθαι. Εν δέ σοι τὸ τοιοῦτόν ἐστι, καὶ σοῦ μήνου ἐπιμελουμένου τε ἄν, ὡς δεῖ, ἔποιντο γὰρ ἂν καὶ οἱ ἄλλοι πάντες, σωζοίμεθα, ἐὰν καὶ Θεὸς διδῷ· καὶ βαθυμήσαντος ἂν μείζων ὁ κίνδυνος. Λογίζου δὲ, καὶ ὅτι, ἄν τέ τι φαῦλον ἀποδῇ, 8 μή γένοιτο, εἰς σὲ τὸ πλεῖστον τῆς αἰτίας ἅπαντες ἀνοίσουσιν· εἴ τέ τι καὶ σωτήριον γίγνοιτο, σὺ καὶ τούτου οἴσῃ τὴν δό. ξαν. Ὡς οὖν αὐτὸς τὴν μεγίστην ἐπ' ἀμφότερα δό ξεν οἰσόμενος, ἅμα δὲ καὶ θεῷ τοῦτο ὀφείλων, ὅς σας τὴν ἡμετέραν τήνδε ἐπίστευσεν ἡγεμονίαν, έβρωμε έῤῥωμε. νέστερόν τε καὶ ἐπιμελέστερον τῶν κοινῶν πρόστη Οι. Καί σοι Θεὸς διδοίη σώζοντι τὰ κοινὰ ἐπιμελείᾳ (α)

Funeral Oration for Helena PalaeologinaLaudatio funebris Helenae Palaeologinae ...

col. 951–952page 66 of 99
Laudatio funebris Helenæ Palæologinæ ...
PG 160:951τε ἂν καὶ τῷ, οἷς δεῖ, ἐγχειρεῖν, δεῖ δὲ μεγάλων τε καὶ οὐδαμῆ φαύλων τῶν πρὸς σωτηρίαν φερόντων, οὐ παρ' ἡμῖν μόνον, ἀλλὰ καὶ τοῖς ἄλλοις ἅπασιν ἀνθρώποις εὐδοκιμεῖν. ΤΟΥ ΣΟΦΩΤΑΤΟΥ ΚΑΙ ΛΟΓΙΩΤΑΤΟΥ ΚΥΡ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΤΟΥ ΓΕΜΙΣΤΟΥ ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ ΕΠΙ ΤΗ ΒΑΣΙΛΙΣΣΗ ΕΛΕΝΗ ΤΗ ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΙΝΗ Τῇ διὰ τοῦ θείου καὶ ἀγγελικοῦ σχήματος μετονομασθείσῃ 'Υπομονῇ μοναχῇ. Τῇ τῶν ἡμετέρων βασιλέων τε καὶ ἡγουμένων μητρὶ τῇ ἄρτι δὴ ἐκ τοῦδε τοῦ βίου οίχομένῃ ἆρ' ἡ οὐκ ἄξιον ἔπαινον ἀποδοῦναι, ἡ ῥᾴδιον τὸ τοιοῦτο καὶ τοῦ τυχόντος ἐπαινέτου; Καὶ μὴν οὐ πολλαῖς ἄν τις αὐτὴν εὕροι ὁμοίαν τῶν ἐφ᾽ ὁμοίου σχήματος γεγενημένων, οὐδ᾽ ὀλίγα τὰ ὑπάρξαντα αὐτῇ τῶν καλῶν. Αὕτη τοίνυν, τὸ μὲν γένο; Θρᾷετα ἦν· οἱ δὲ Θράκες, παλαιόν τε τὸ γένος, καὶ εὐγενῶν τοῖς μεγίστοις τῶν κατὰ τὴν οἰκουμένην ἀριθμούμενον, οὐχ ὅσον ἐντὸς οίστρου ἀπὸ Εὐξείνου πόντου ἐπ᾿ Ἰταλίαν καθήκει, ἀλλὰ καὶ ὅσον οίστρου πέραν, τοῖς ἐπιτάδε ἡμόγλωττον ἔστε ἐπ' ὠκεανόν τε τὸν ἐκεῖ νέμεται, καὶ ἤπειρον σχεδόν τι τὴν ἀοίκητον δεξ ψύχος· πολὺ δὲ κἀκεῖνο καὶ τοῦ ἐπιτάδε τοῦ οἴστρου πολλῷ πλέον, καὶ μὲν δὴ οὐδὲ φαύλον ἐκ παλαιοῦ τὸ ἔθνος, ἀλλ' ἀνδρεῖόν τε ἅμα καὶ τὰς δόξας οὐκ ἀμαθές. Ο γοῦν τὰς ἐλευσινείας τελετὰς Αθηναίοις ἐπὶ τῇ τῆς ψυχῆς ἀθανασίς καταστησάμενος Εύμολπος, ἀνὴρ Θρᾷς ἦν, καὶ τόν γε τῶν Μουσῶν χορόν "Ελλη νες, παρὰ Θρᾳκῶν λέγονται μεμαθηκότες, τιμᾶν.
col. 953–954page 67 of 99
PG 160:953Τὸ δὲ μουσας τιμῶν ἔθνος οὐκ ἄμουσον, οὐδὲ ἀπαί δευτον οὐδέ γε τὸ ψυχῆς ἀνθρωπίνης τῇ ἀθανασία νομίζον ἀγενές. Τούτου τοῦ γένους, ὁ τῆς ἄρτι δὴ μετηλλαχνίας τὸν βίον βασιλίδος πατὴρ ἦν χώρας τε ἄρχων οὐ παρὰ Ἀξιὸν ποταμὸν, οὗ τὸ ὕδωρ ἐν ποτα μείων υδάτων τοῖς κρατίστοις καὶ ὑγιεινοτάτοις πίνειν ἐστὶ, καὶ αὐτό; ἐν ἀνδρῶν τοῖς ἀνδρειοτάτοις καὶ δικαιοτάτοις τυγχάνων, καὶ τά γε πρὸς τοὺς φίλους πιστότατος. Τοιούτου δὲ πατρὸς γεγονυία ή τῶν ἡμετέρων βασιλέων τε καὶ ἡγεμόνων αὕτη μήτηρ, τῷ τούτων πατρὶ ἐγήματα πολλῷ κρείττονι τήν τε ἀξίαν τύχην ἢ κατὰ τοὺς ἑαυτῆς γονέας καὶ αὐτῷ τε καλῷ κἀγαθῷ βασιλεῖ, καὶ οὐκ ὀλίγων τοιούτων βασιλέων ἀπογόνῳ βασιλεύοντί τε τοῦ ἡμετέρου τούτου τοῦ 'Ρωμαίων γένους, οὗ περὶ τῆς πάλαι εὐτυχίας τε ἅμα καὶ ἐς πλείω διακεκριμένη γένει, ἡμῶν μὲν κρείττων, ἐκείνου δέ τι πάνυ λει πομένη. Οὐκ ἔστιν αὖ ὃς οὐ καὶ τοῦτο νομιεῖ. Οὐ γὰρ ἀξιώσει τις τῶν τοῦ Θεοῦ ἔργων τὸ κράτιστον ἡμᾶς τε εἶναι, ταύτας δὴ τὰς ἡμῶν κρείττους φύσεις οὐδεὶς ὅστις οὐ νοῦς ἂν φαίη εἶναι ἢ καὶ ψυχάς τινας τῶν ἡμετέρων κρείττους· εἰ δὲ τοιαῦται ἐκεῖναι φύσεις, τί ἂν ἄλλο αὐτῶν τὸ κυριώτατον είη ἔργον καὶ πράξις ἢ ἡ τῶν ὄντων θεωρία, καὶ ἐπ' αὐτῇ ἡ τοῦ τῶν ὅλων Δημιουργοῦ ἔννοια, ἧς τοῖς τυγχάνειν πεφυκόσιν, οὐδεμία τις ἂν ἄλλη γένοιτο κρείττων πρᾶξις οὐδὲ μακαριωτέρα, ἦν καὶ ἄνθρωπος πρὸς τῇ ἄλλῃ τῶν ὄντων θεωρίᾳ, καὶ ταύτης δῆλός ἐστι τυγχάνων. Οὐκοῦν οὐ μόνον τοῖς θηρίων ἔργοις κοινωνοί ἂν ἄνθρωπος καὶ τὰ θηρία πράττοι, ἀλλὰ καὶ τοῖς τῶν κρειττόνων ἡμῶν γενῶν εἰ τῆς αὐτῆς αὐτοῖς θεωρίας ἐς δύναμιν καὶ αὐτὸς ἄπτεται, τὰ δὲ κοινωνοῦντα τοῖς ἔργοις, καὶ ταῖς οὐσίας ἀνάγκη κοινωνεῖν. Ανάλογον γὰρ δεῖ ἔχειν οὐσίας τε ἔργοις, καὶ ἔργα οὐσίαις, ὥσπερ οὖν τι; τοῖς θηρίων ἔργοις κοινωνοῦντα ἄνθρωπον ὁρῶν, οὐσίαν τῇ θηρίων παραπλησίαν τίθεται αὐτὸν κεκτῆσθαι, καλῶς ἀξιῶν καὶ τοῖς τῶν κρειττόνων ἡμῶν γενῶν κοινωνοῦντα ὁρῶν ἔργοις καὶ οὐσίαν παραπλησίαν τῇ ἐκείνων ἔχει ἀξιούτω, ὡς οὐχ οἷόν τε δν μὴ οὐκ ἀπὸ παραπλησίων τῆς οὐσίας παραπλήσια καὶ τὰ ἔργα εἶναι, καὶ ἐκ δυοῖν οὐσίαν τὸν ἄνθρωπον νομι ζέτω συντεθεῖσθαι, τῆς μὲν θείας τινὸς, τῆς δὲ θηριώδους, καὶ ταύτης μὲν θνητῆς, τῆς δὲ θείας ἡμῶν ἀθανάτου, εἴ γε καὶ ἡ τῶν κρειττόνων ἡμῶν γενῶν ἀθάνατος· οὐδαμῇ γὰρ ἂν εὔλογον εἴη, ἄκρως ἀγαθῶν ὄντα τὸν Θεὸν καὶ φθόνου ἔξω παντὸς μὴ οὐ πρὸς τοῖς ἄλλοις τι ἀθανάτους τὰς ἐγγυτέρω ἑαυτοῦ οὐσίας παραγαγεῖν εἰ δ᾽ ἐκεῖναι ἀθάνατοι καν ἡμῶν ὅσον τῆς οὐσίας αὐταῖς παραπλήσιον, ἀθάνατον εἴη· ἐπεὶ οὐδ' ἂν ποτε γένοιτο θνητὸν ἀθανάτῳ παρα πλήσιον οὐδ᾽ ἐφ᾽ ὁπονοῦν, τὸ πεπερασμένην γε ἔχον τὴν τοῦ εἶναι δύναμιν καὶ ἐπιλείπουσαν, τῷ ἀνεπίλειπτον ἔχοντι καὶ ἄπειρον· καὶ μὲν δὴ κἂν οἱ αὐτοὶ αὐτοὺς ἀποκτιννύντες εἴτε ἀρετῆς περίεργον ἂν εἴη λέγειν παμπόλλων εἰδότων· ἀλλὰ τοσοῦτον εἰπεῖν ἐν τῷ παρόντι οὐ φορτικόν, ὅτι πολλῶν πολιτειῶν τε καὶ βασιλειῶν γεγονυιῶν ἐν παντὶ τῷ ἐν μνήμῃ χρόνῳ χαλεπὸν ἐστιν εὑρεῖν, ὅπου ἀρετή τε καὶ εὐτυχία ἐπ' αὐτὸ συνεληλυθέτην, ὡς ἐν τῇ πάλαι Ῥωμαίων πολιτείᾳ, ἅμα δὲ καὶ ἐπὶ πολὺ τοῦ χρόνου διαρκέσαν. Τῇ δὲ νῦν ὑμνουμένῃ βασιλίδι τοῦτο πρῶτον εὐτυχὲς ὑπῆρξε τὸ ἅμα μὲν ἐξ ἀγαθῶν ἅμα δ' οὐκ ἀσήμων φύσαν, πολλών κρείττονος ἢ καθ' ἑαυτὴν τοῦ γάμου τυχεῖν βασιλεῖ Ρωμαίων γημαμένη· ἄρτι τὴν βασιλείαν μετὰ τὴν τοῦ πατρὸς τελευτὴν παρειληφότι, τὰ δὲ μετὰ ταῦτα οὐκ ἀμιγεῖς αἱ εὐτυχίαι

Fragments from the Book On LawsFragmenta ex libro De legibus

col. 955–956page 68 of 99
Argumentum Primum
PG 160:955καὶ τῶν ἐναντίων διὰ τὰς ὑπὸ τῶν Βαρβάρων που λιορκίας, δεινάς τε καὶ χαλεπάς γεγονυίας· καὶ μάλιστα τὴν μετ' οὐ πολὺ τῆς ἀρχῆς τῆς βασιλέως, ὅτεπερ καὶ μακροτάτη καὶ δεινοτάτη τῇ πόλει ἡμῶν ἡ πολιορκία ἐγεγόνει, ἀλλ' ἡ βασιλίς αύτη, ὡς μετριώτατα εφαίνετο ἀμφοτέρας φέρουσα δι' ἀρετὴν τὰς τύχας, οὔτ᾽ ἐν ταῖς δυστυχίαις ταπεινουμένη, οὔτ' ἐν ταῖς εὐτυχίαις χαυνουμένη· ἀλλὰ τὸ πρέπου ἐν τοῖς καιροῖς ἑκατέροις διασώζουσα· τήν τε γὰρ σύνεσιν καὶ ἅμα γενναιότητα, κρείττων ή κατά γυναῖκα ἦν, τήν τε σωφροσύνην οὐ χείρω Πηνελόπης, τὴν δὲ δικαιοσύνην, πῶς οὐ τελέαν ἐσχηκυῖα Αν ἴσμεν, κακὸν μὲν οὐδένα οὔτ᾽ ἀνδρῶν, οὔτε γυναικῶν πώποτε εργασαμένην, ἀγαθὰ δὲ πολλούς τε καὶ πολλὰς, και τις δικαιοσύνης ἕτερος ορος κυριώτερος ἢ τὸ κακὸν μὲν μηδένα πώποτε έργα σασθαι ἐχόντα εἶναι, ἀγαθὰ δὲ συχνούς, ἐκεῖνο δὲ πρὸς πολλοῖς ἄλλοις εὐτυχέσιν, εὐτυχέστατον αὐτῇ ὑπῆρξε τὸ πολλῶν καὶ ἀγαθῶν παίδων μητέρα γεγονυίαν καὶ τῶν μὲν αὐτῶν βασιλέων, τῶν δ᾽ ἡγεμόνων τε ἄλλως, καὶ δευτερεῖα τῆς βασιλείας ἐσχηκότων, πάντας ἐφορᾷν τὰ μὲν πολλά, ὁμονοητικῶς ἔχοντας ἀλλήλων. Εἰ δέ ποτε καὶ διενεχθῆναι τι συνέβη ἐς μηδὲν ἀνήκεστον ἐξενηνεγμένους, οἷα γίγνεσθαι φιλεῖ τοῖς πολλοῖς τῶν ἐπὶ τῶν ὁμοίων δυναστειῶν καθεστηκότων, ἀλλ᾿ ὥσπερ ἀψοφητὶ τὰς διαφοράς κατελελυκότας, Αὕτη ἡ οὕτω μὲν καλὴ κἀγαθὴ τὴν ψυχὴν, οὕτω δὲ τὴν τύχην εὐτυχὴς τοῖς πλείστοις ἐν ἡλικίᾳ οὐκ ἀώρῳ ἐκ τοῦ τῇδε νῦν οἴχεται βίου, καὶ ἐνεγκεῖν μὲν ἀλγητὶ τὸ γεγονὸς οὐ ῥᾴδιον, ἐπεὶ πεφύκαμέν γε καὶ τὰς ἄλλας τὰς ἐνθάδε ἀλλήλων διαστάσεις καὶ ἀποδημίας καὶ μάλιστα αὐτῶν τὰς μακροτέρας Επεσθαι δοκούσας, οὐκ ἀνάλγητὶ φέρειν οἱ ἄνθρωποι, ὅτε καὶ ἡδόμενοι μᾶλλον τῷ ἐγγύθεν τοῖς φι λουμένοις συνεῖναι. Ωστ᾽ ἂν εἰκότως καὶ ἐπὶ ταῖς ἀλλήλων διαστάσεσιν ἀλγεῖν, χρὴ δὲ εἰ καὶ πρ τῶν τελευτῶν τῶν τε οἰκείων καὶ φίλων καὶ ἡμῶν αὐτῶν οὕτω διανοεῖσθαι, ὡς ἀποδημιῶν τοῦ ἀμεί. νονός τε καὶ κυριωτέρου ἡμῶν οὐσῶν ἐς δή τινα αὐτῷ προσήκοντα χῶρον, ἀλλ' οὐ τοῦ παντὸς ὀλέ Όρων. Δεινὸν γὰρ τὸ δόγμα, τὸ τοῦ παντὸς ἡμῶν ὄλεθρον τὸν θάνατον εἶναι, καὶ εἷς ἂν ἐγγίγνηται, καὶ ἰδιώταις καὶ πόλεσι, φαυλοτέρους καὶ ἀγενε στέρους τῷ ἐναντίῳ δόγματι χρωμένων ποιεῖ, ἔπει τα δὲ καὶ ψευδὲς καὶ πρῶτον μὲν τούτῳ αὐτῷ δη λον ὡς ψευδὲς τῷ χείρους τοὺς ἀνθρώπους ποιεῖν τῶν τῷ ἐναντίῳ δόγματι χρωμένων. Οὐ γὰρ εἰκός, τὸ μὲν ψευδὲς δόγμα, βελτίους τοὺς ἀνθρώπους, τὸ δ᾽ ἀληθὲς χείρους ποιεῖν, ἀλλὰ τῷ ὄντι, τὸ μὲν χείρους τοὺς ἀνθρώπους ποιοῦν τοῦτ' ἐστὶ καὶ τὸ ψευδές, τὰ δὲ βελτίους, ταληθές. Επειτα μὴ πρὸς τὴν τῶν θηρίων ἡμῶν μόνον ὁρῶν κοινωνίαν, καὶ πᾶσαν τὴν οὐσίαν τῇ τῶν θηρίων παραπλησίαν οἰέσθω ἡμᾶς ἔχειν, ἀλλὰ καὶ πρὸς τὰς ἑτέρας ἡμῶν πράξεις τὰς θειοτέρας ἀποβλέπων, ἡ γείσθω καί τινα ἡμῖν ἐνεῖναι οὐσίαν ἑτέραν, πολὺ τῆς θη μίων ταύτης θειοτέραν· ἔχει γὰρ ὡδί. Θεὸν μὲν τινα ένα τοῖς ὅλοις ἐφεστάναι, δημιουργόν τε αὐτ τῶν ὄντα, καὶ παραγωγὸν, καὶ τοῦτον ἄκρως ἀγαθὸν εἶναι, οὐδεὶς ὅστις οὐ νομιεῖ, ἢ αὐτές ἐννοήσας, τῶν ὄντων ἀξιούντων ἀκούων, εἰ μὴ σφόδρα τις δια φθύρας τὴν διάνοιαν, οὐδ᾿ ὡς τούτου καὶ ἡμῶν μεταξὺ εἴη τις ἂν καὶ ἄλλη φύσις, εἴτε δὴ μία τῷ
col. 957–958page 69 of 99
PG 160:957γένει, εἶτ: καὶ δὴ εὐλόγως τοῦτο δρώντες, εἴτε μή, οὐδὲν γὰρ ἂν διαφέροι τὸ τοιοῦτο πρὸς 8 βουλόμεθα ἐνδείξασθαι δηλώσειαν· ὡς ἐκ δυοῖν ὁ ἄνθρωπος σύνθετός ἐστιν οὐσίαιν, καὶ τῆς μὲν ἀθανάτου, τῆς δὲ θνητῆς, οὐδὲν γάρ ἐστιν ὁ αὐτὸ ἐπὶ τὸν ἑαυτοῦ ἔλεθρον πέφυκεν ὁρμᾶν, ἀλλ᾽ ἅπαντα τοῦ εἶναι τε καὶ σώζεσθαι, κατὰ δύναμιν γε οὐ μεθίεται· οὐκ ἂν οὖν ὁ ἄνθρωπος αὐτὸς αὐτὸν ἀποκτεινὺς, τῷ θνητῷ, αὐτὸ τὸ θνητὸν κνείνοι, ἀλλὰ τῷ ἑαυτοῦ ἀθάνατον τὸ θνητὸν ἐκτὸς τῶνὸς καὶ τῶν τοιούτων λογισμῶν, ὧν οὐ πάντων ἐν τῷ παρόντι διεξιέναι καιρός· καὶ τῶν κατὰ τὴν οἰκουμένην ἐθνῶν τὰ παλαιότατά τε τῶν ἐν μνήμῃ καὶ εὐδοκιμώτατα, ἀθανάτου; ὑμῶν τις ψυχάς νενομικότα ίσμεν Ιβηρας, Κελτούς, Ὑρκανοὺς. Θράκας, Έλληνας, Ρωμαίους, Αιγυπτίους, Μήδους, Ινδούς, τῶν τε ἄλλων ὅ τι μὴ ἀδόκιμον τῶν ἐν ἀνθρώποις. Εἰκότως οὖν καὶ ἡμεῖς ἀποδημίαν τοῦ κυριωτέρου ἡμῶν ἐς δή τινα αὐτῷ προήκοντα χώρον, καὶ τῶν οἰκείων καὶ φίλων, ἡμῶν τε αὐτῶν τελευτάς, ἔφαμεν εἶναι, ἐπί τό τινα χρόνον ἀλλήλων καὶ οὐκ ἐς ἀεὶ διάστασιν, ὥστ᾽ ἂν καὶ εὐπαραμυθήτως ἔχειν δεῖν πρὸς τὰ τοιαῦτα πάντα ἄνδρα, καὶ μὴ μεγίστας συμφορῶν οἴεσθαι τὰς τῶν οἰκείων τελευτὰς καὶ μάλιστα οἷς δι᾿ ἀρετήν τε καὶ βίον όρο θὸν ἀγαθῆς καὶ τῆς ἐκεῖσε ἀφίξεως τεύξεσθαι ἐλπὶς ἐστιν· οἷα καὶ περὶ τῆς ἄρτι ἐνθένδε οίχομένης ταύτης βασιλίδος ἐλπίζειν ἔστιν, οὕτω μὲν ἀρετῇ κεκοσμημένης, οὕτω δὲ καλῶς βεβιωκυίας, ὡς ἅπαν τε; ἴσμεν· οὐ γὰρ οὐδὲ τοῦτο ἔστιν ὑπολαβεῖν οὐδ᾽ ἄν τινα τῶν καὶ σμικρὸν νοῦν ἐχόντων· ὡς οὐκ ἀμεινόνων μὲν τοὺς ἀγαθοὺς κἀκεῖ ἔστι τυγχάνειν τῶν γε ἄθλων χειρόνων δὲ τοὺς μοχθηρούς, του Θεοῦ δικαιοτάτου τε καὶ ἀπαρατρέπτου δικαστού πεπιστευμένου. ΠΛΗΘΩΝΟΣ ΝΟΜΩΝ ΣΥΓΓΡΑΦΗ. Η βίβλος δε περιέχει Θεολογίαν μὲν τὴν κατά Ζωροάστρην τε καὶ Πλάτωνα, ὀνομαζομένων τῶν διὰ φιλοσοφίας αναγνωριζομένων θεῶν τοῖς πατρίας τοῖς Ἕλλησι θεῶν ὀνόμασιν, ἑλκομένοις ἑκάστοις ἐκ τοῦ οὐ πάνυ τοι συνηδοῦ φιλοσοφίᾳ, διὰ τὰς ὑπὸ τῶν ποιητῶν διαστροφάς, ἐπὶ τὸ ὡς μάλιστα τη φιλοσοφίᾳ συνωδόν· Ἠθικὰ κατά τε τοὺς αὐτοὺς σοφοὺς καὶ ἔτι μὴν τοὺς Στωϊκούς· Πολιτείαν δὲ Λακωνικήν, ἀφῃρημένου μὲν αὐτῆς τοῦ ἄγαν τῆς σκληραγωγίας καὶ τοῖς γε πολλοῖς οὐκ εὐπαρα δίκτου, προστιθεμένη; δὲ τῆς ἐν τοῖς ἄρχουσι μά λιστα φιλοσοφίας, τοῦ κρατίστου δή τούτου τῶν Πλατωνικών πολιτευμάτων· ἀγιστείας εὐσταλεῖς, καὶ οὔτε περιέργους, οὐδ᾽ αὖ τοῦ δέοντος ἐκλιπεῖς Φυς κὰ δὲ δὴ κατὰ Ἀριστοτέλην τα πολλά. "Απτεται δέ πως ή βίβλος καὶ λογικῶν ἀρχῶν, ἀρχαιολογίας τε Ελληνικῆς, καί πη καὶ ὑγιεινής διαίτης.

Argument IIArgumentum II

col. 959–960page 70 of 99
PG 160:959ΠΙΝΑΞ ΤΗΣ ΤΟΥ ΠΛΗΘΩΝΟΣ ΝΟΜΩΝ ΣΥΓΓΡΑΦΗΣ. Δὲ τοῦ πρώτου βιβλίου ὑποθέσεις. α'. Περὶ διαφορᾶς τῶν περὶ τῶν μεγίστων ἀνθρώ τοις δοξῶν. β'. Περὶ ἡγεμόνων τῶν βελτίστων λόγων. Περὶ θεῶν τῶν τε ἑπτὰ πρεσβυτάτων καὶ τῶν ἄλλων υπερουρανίων. θ'. Περὶ τῆς κατὰ Κούρητας θεοσεβείας. ι. ια΄. Περὶ τῆς τῶν ἐντὸς οὐρανοῦ θεῶν γενέσεως. γ. Περὶ τοῖν δυοῖν ἐναντίοιν λόγοιν, τοῦ τε Πρωιβ'. Κοινή τις ἀπόδειξις τῶν τῆς ψυχῆς τριών ταγορείου καὶ τοῦ Πυῤῥωνείου. δ. Ες θεούς τους λογίους εὐχή. ε'. Κοινὰ περὶ θεῶν δόγματα. 5. Περὶ Διὸς τοῦ βασιλέως. ζ. Περὶ θεῶν τῶν ὑπερουρανίων. η΄. Περὶ θεῶν τῶν ἐντὸς οὐρανοῦ. Θ. Περὶ τῆς τῶν θεῶν συμπάντων ἀἰδιότητος. ι. Περὶ τῆς Ποσειδῶνός τε καὶ τῶν ἄλλων ὑπερουρανίων θεῶν γενέσεως. ια΄. Περὶ τῆς τῶν ἐντὸς οὐρανοῦ τοῦδε ἀθανάτων γενέσεως. β'. Περὶ τῆς τῶν θνητῶν γενέσεως. ιγ. Περὶ ἀνθρώπου γενέσεως. ιδ. Περὶ τῆς ἐπ' ἀμφότερα ἀνθρώπου τοτὲ μὲν ἀμείνονος, τοτὲ δὲ χείρονος διαθέσεως. ιε'. Περὶ τῆς αὐτῆς τῶν καθεστώτων μονῆς. ις'. Περὶ τῆς τοῦ ἤθους ἀρίστης καταστάσεως. ιζ. Περὶ οἰκείας καταστάσεως. τη. Περὶ κληρονομιών. ιθ'. Περὶ τῶν πρὸς ἀλλήλους συμβολῶν. κ'. Περὶ πολιτείας. κα'. Περὶ θεῶν θεραπείας. κβ'. Περὶ ἱερέων καὶ βίου αὐτῶν. κγ'. Περί καθαρμῶν. κ. Περὶ διχῶν. κε'. Περὶ ταφῆς. κς'. Περὶ θεραπείας τῶν οἰχομένων. εἰδῶν. ιγ. Περὶ τῶν τῶν ἄστρων εἰδῶν. ιδ. Περὶ τῶν τῶν ἑπτὰ ἀστέρων δυνάμεων. ιε'. Περὶ τῶν τῶν ἀστέρων ἰδίων φορῶν. ις'. Περὶ τῆς κοινῆς άστρων τε καὶ τοῦ παντὸς αιθέρος περιφοράς. ιζ. Περὶ τῆς τῶν ἄστρων ψυχῆς. ιη'. Ὡς εἰσὶ δαίμονες. εθ'. ὡς οὐ πονηροὶ οἱ δαίμονες εἰσιν. κ'. Ἔλεγχοι τῶν κατὰ δαιμόνων διαβολῶν. κα'. Περὶ δαιμόνων διαφοράς. κβ'. Περὶ ἀθανασίας ψυχῆς τῆς ἀνθρωπίνης. κγ'. Περὶ τῆς τῶν θνητῶν δημιουργίας. κδ'. Περὶ τῆς τοῦ ἀνθρωπίνου θνητού δημιουργίας. κε'. Περὶ αἰσθήσεών τε καὶ τῶν καθ᾿ ἑκάστας. κς'. Περὶ τῶν τῶν θηρίων ἐνίοις κατά λόγον ὁρομένων. κζ'. Περὶ τῆς τοῦ παντὸς ἀϊδιότητος. α. β'. Αἱ τοῦ γ βιβλίου υποθέσεις. Ανάληψις τοῦ περὶ ειμαρμένης λόγου. Ανάληψις τοῦ περὶ ψυχῆς ἀνθρωπίνης ἀθανασίας λόγου. γ. Περὶ τέλους τοῦ βίου. δ. Περὶ φρονήσεώς τε καὶ τῶν φρονήσεως εἴδων. ε'. Περὶ παίδων ἀγωγῆς. ς'. Περὶ τῆς πολιτείας σχήματος ζ'. κζ'. Περὶ τοῦ ἐκ τῶνδε ἂν των νόμων περιγιγνομέη. του ἀγαθοῦ. κη'. Διαίρεσις τοῦ ὄντος. χθ'. Περί διαφοράς αἰτίων. 2. Περὶ ἀνάγκης τῶν αἰτίων. λα'. Περὶ ὀνομάτων τῶν πρεσβυτάτων θεών. Α' τοῦ β' βιβλίου ὑποθέσεις. α'. Περί κριτηρίου τοῦ ἐπὶ τὴν τῶν προκειμένων σκέψιν. β. Πρόληψις ἐννοιῶν κοινῶν. γ'. ὡς εἰσὶ θεοί. ε'. ὺς οὐ κακῶν οἱ θεοὶ αἴτιοι. 8. Περὶ προνοίας θεῶν. 5'. Περὶ αἱμαρμένης. ζ. Περὶ πλήθους τῶν θεῶν. τι. Περὶ διαφορᾶς τῶν τῶν θεῶν θ'. Περὶ ἀνδρείας. Περὶ τῶν ἐφ' ἡμῖν καὶ οὐκ ἐφ' ἡμῖν, διὰ μέσης τῆς περὶ ἀνδρείας ὑποθέσεως. Περὶ εἰδῶν ἀνδρείας. ι. Περὶ σωφροσύνης. ια΄. Περὶ μέτρου τε καὶ συμμετρίας. τβ'. Περὶ εἰδῶν σωφροσύνης. ιγ΄. Περὶ δυνάμεως, διὰ μέσης τῆς περὶ εἰδῶν των φροσύνης ὑποθέσεως. ιδ'. Περὶ τῆς τῶν γονέων ἐκγόνοις οὐ μίξεως. ιεʹ. Περὶ θεῶν γενέσεως, διὰ μέσης τῆς περὶ γονέων ἐκγόνοις οὐ μίξεως ὑποθέσεως. ις΄. Περὶ τῆς ἑνὶ ἀνδρὶ γυναικῶν πλειόνων συναι κήσεως. ιζ. Περὶ τῆς κοινῶν γυναικῶν χρήσεως. τη'. Περὶ κρεῶν ἐδωδής. ιθ'. Περὶ μιᾶς τῆς ἐν οἰκίᾳ τῇ αὐτῇ κτήσεως.

Argument IIIArgumentum III

col. 961–962page 71 of 99
PG 160:961κ. Περὶ τῆς παρὰ τὰς τελευτὰς ἑκάστων οὐκ οἶκο λα'. Περί δικῶν. φθορίας. κα'. Περὶ σχέσεως. λβ'. Περὶ τῶν τῶν θεῶν ὀνομάτων. λγ'. Περί προσευχής. κρ. Περὶ Διὸς, ὡς οὐδὲ λόγῳ διάκρισίς τις ἐν αὐτῷ λδ'. Ἐς θεούς προσρήσεις. ἐστιν. κγ'. Περὶ τοῦ παντός, ὡς πλεοναχῇ ἐστιν ἕν. κδ'. Περὶ ἀγαθῶν διαφορᾶς. κι'. Περί δικαιοσύνης. κς'. Περὶ εἰδῶν δικαιοσύνης. κα'. 'Αρετῆς εἰδῶν σύγκρισις. κη'. Περὶ κακίας τρόπων. χθ'. Περὶ τοῦ ἐν δωρεαῖς πρέποντος. λ'. Περὶ τῶν ἐς τὸ κοινὸν ταμιεῖον εἰσφορῶν. λε΄. Ὕμνοι ἐς θεούς. λς'. Προσρήσεών τε καὶ ὕμνων χρήσεως διάταξις. λζ'. Τίσι τῶν θεῶν τίνα θυτέα. λη'. Ἐπὶ τίσι πράξεσι, τίσι τε θεῶν καὶ ὅπως θυτές. λθ'. Ὅπως ἔχουσι τῶν θυσιῶν μεταληπτέα. μ'. Περὶ ἀκριβείας τῶν πρὸς τοὺς θεούς. μα'. Κατὰ τίνων εὐκτέα τοῖς θεοῖς. μβ'. Περὶ μαντειῶν. μγ'. Επινομίς. ΠΛΗΘΩΝΟΣ ΠΕΡΙ ΕΙΜΑΡΜΕΝΗΣ. ἀναγκῶν, ἄκρως ἀγαθῷ ὄντι, μᾶλλον τοι προσήκουσαν. Καὶ τοῖς γε προσεχώς προϊοῦσιν ἀπ' αὐτοῦ ταὐτὸ τοῦτο δευτέρως μεθ' ἑαυτὸν παρέχεται· οἰκεῖα γὰρ ἂν ἑαυτῷ τὰ ἀπ' αὐτοῦ παράγοι· καὶ ταῦτά τε ἅμα καὶ τἆλλα δι' αὐτὸν πάντα ὁρίζει· καὶ οὐδὲν οὔθ' οὕτω παμμέγεθες, οὔτ᾽ αὖ πάνυ σμικρὸν οὕτως, ὥστ᾽ ἂν αὐτὸν μὴ οἷόν τε εἶναι τῷ ἀφ' ἑαυτοῦ ὅρο ἐφικέσθαι· οὐδενὸς γὰρ ὅτου οὐκ αὐτὸν εἶναι τὸν αἰτιώτατον. Ετι δ' εἰ μὴ ὥριστο τὰ μέλλοντα, οὐδ᾽ ἂν προεγινώσκετο, οὐ μόνον γε οὐχ ὑπ᾽ ἀνθρώπων, ἀλλ' οὐδ᾽ ὑπὸ τῶν θεῶν ἂν οὐδενός· οὐ γὰρ οἷόν τε ὅλως γνῶσιν ὑπάρξαι τοῦ πάντη ἀορίστου· οὐ γὰρ οὐδ' ὁπότερον ἀληθὲς εἴη ἂν ὁρίσαι περὶ αὐτοῦ, οὔθ' ὡς ἔσοιτο, οὔτ᾽ αὖ ὡς οὐκ ἔσοιτο. Νῦν δ' οἵ τε θεοὶ Πέτερα δὲ ὥρισταί τε καὶ εἶμαρται ἅπαντα τὰ οὐκ ἀνάγκης ἀμείνω οὖσαν, καὶ αὐτῷ τὴν μεγίστην μέλλοντα, ἢ ἐστινἃ οὐδ᾽ ἄρισται αὐτῶν, ἀλλ᾽ ἀορί στω; τε δὴ καὶ ἀτάκτως χωρεῖ, καὶ οὕτως ὅπως ἂν τύχοι; Δηλαδὴ ὅτι ώρισται ἅπαντα. Εἰ γὰρ ὁτιοῦν οὐχ ὡρισμένως γίγνοιτο τῶν γιγνομένων, ήτοι ἄνευ τοῦ αἰτίου γεγονὸς ἔσται, καί τι ἔσται τῶν γιγνομένων τὴν γένεσιν ἄνευ αἰτίου ἐσχηκός· ἢ οὐχ ὡρισμένως αὐτό, οὐδὲ σὺν ἀνάγκῃ τὸ αἴτιον ἀπεργάσεται, καί τι ἔσται τῶν αἰτίων, οὐκ ἀνάγκῃ, οὐδ' ὡρισμένως δεδρακός τι ὧν ἂν δρῴη· οἶν οὐδέτερα δυνατά. Πολὺ δ' ἔτι μᾶλλον ἀδύνατον, εἰ τοὺς θεούς τις λέγοι μεταβάλλεσθαί τε περὶ τὰ σφίσιν ὑπὲρ τῶν μελλόντων ἐγνωσμένα, καὶ ἕτερ' ἄττα, παρ' ἃ ἐμέλλησαν ἀπο τελεῖν, εἴτε ὑπ' ἀνθρώπων λιταῖς ἤ τισι δώροις παν ραπειθομένους, εἴτε δὴ καὶ ἄλλως γέ πως αὐτὸ πάσχοντας. Κινδυνεύουσι γὰρ οἱ περὶ τῶν ἐσομένων ἀνάγκην τε καὶ ειμαρμένην ἀναιροῦντες, ἢ καὶ τῆς προνοίας ὅλως τῶν τῇδε ἐκβάλλειν τοὺς θεοὺς, ἢ καὶ τὴν τῶν χειρόνων αὐτοῖς αἰτίαν ἀντὶ τῶν ἐκ τῶν δυο νατῶν βελτίστων περιάπτειν, ἀμήχανον δν, μὴ οὐ θάτερα ἀεὶ, ἤτοι τὰ πρότερον ἡ ὕστερον αὐτοῖς ἐγνωσμένα, χείρω τῶν ἑτέρων εἶναι· ὥστε τοῖν δυοῖν ἂν τούτοιν ἀσεβημάτοιν θατέρω πάντως τοὺς τὴν εἰμαρμένην ἀναιροῦντας περιπίπτειν. Αλλά τούτοιν γε εκάτερα πολλαχῆ ἀδύνατα, καὶ τὰ μέλη λοντα ἅπαντα εἶμαρταί τε ἐξ αἰῶνος καὶ τέτακται, ὡς δυνατὸν αὐτοῖς, ὑφ' ἑνὶ τῶν πάντων βασιλεῖ Δι ταττόμενά τε καὶ ὁριζόμενα. Ο; εἰ καὶ μὴ ὥρισται μόνος τῶν πάντων, οὐκέτ' ὄντος τοῦ καὶ τοῦτον ὁριοῦντος (ὑπὸ γὰρ τῶν ἑαυτῶν αἰτίων ἅπαντ᾽ ἂν ὁρίζεσθαι τὰ ὁριζόμενα), όπως κρείττων ὢν ἡ ὥστε ὠρίσθαι, μένει τε ἀεὶ καὶ κατὰ τὰ αὐτὰ ὡσαύτω;, καὶ τὴν μεγίστην πασῶν ἀνάγκην καὶ κρατίστην, αὐτὴν δι' αὐτὴν οὖσαν ἀνάγκην, οὐ δι' οὐδὲν ἕτερον, αὐτός ἐστιν ὁ κεκτημένος, ὡς τήν τε ἀνάγκην τῆς Ο ἴσασι δήπου τὰ ἐσόμενα, οἵπερ καὶ ὁρίζουσί τε αὐτὰ, καὶ ἐν σφίσιν αὐτοῖς ἔχουσι παρόντα ἀεὶ τῇ αἰτίᾳ, κἂν μήπω τήν γε αὐτῶν γένεσιν ἀπειληφότα ᾖ ἴσασι δὲ οὐκ ἄλλως, ἢ τῷ διατιθέναι τε καὶ αἴτιοι εξ ναι αὐτῶν· οὐ γὰρ ἂν τῷ διατίθεσθαί πη ὑπὸ τῶν τῇδε γινώσκοιεν αὐτά· οὐ γὰρ θέμις, οὐδ᾽ οἷόν τε θεοὺς ὑπὸ χειρόνων καὶ μὴ ὄντων γέ πω διατίθεσθαι. Ἐπεὶ κινδυνεύουσιν ἔτι οἱ θεοὺς μὲν εἶναι νομίζοντες, τὴν δὲ περὶ τὰ τῇδε αὐτῶν πρόνοιάν τε καὶ εἰ. μαρμένην ἀναιροῦντες, καὶ τὴν περὶ τὰ τῇδε αὐτῶν γνῶσιν ἀναιρεῖν, οὔτ᾽ ἂν τῷ διατίθεσθαι κρείττους ὑπὸ χειρόνων, γινωσκόντων, οὔτ᾽ ἂν τῷ διατιθέναι, εἴπερ μηδὲ αἴτιοί εἰσιν αὐτῶν· δέον πᾶν τὸ γινῶ. σκον, ἢ μεθέξει καὶ τῷ διατίθεσθαί πη ὑπὸ τοῦ γνω στοῦ γινώσκειν, ἢ αἰτίᾳ καὶ τῷ διατιθέναι, ἄλλως δ' οὐκ ἂν γνώσεως συμβαινούσης, μή τινος ἂν καὶ γινώσκοντι πρὸς γνωστὸν κοινωνίας γιγνομένης. Εἴτε καὶ αἴτιοι μὲν εἶεν τῶν τῇδε οἱ θεοί, μὴ ἀνάγκη δὲ μηδ' ὡρισμένως εἶεν αἴτιοι, ὧν ἂν αἴτιοι γίγνοιν το, οὐδ' οὕτως ἂν εἰδοῖεν ἄστα ποτὲ δράσουσι, μή
col. 963–964page 72 of 99
PG 160:963οὐκ ἀναγκαίως τε ες αἰῶνος πρὸς αὐτὰ καὶ ἀπαραἀναγκαίως ἔχει, τὰ δ᾽ ἄλλα ἅπαντα δι' ἐκείνην, Αν τρέπτως ἔχοντες. Αλλ' οἵ τε θεοὶ ἴσασι τὰ ἑσόμενα, καὶ ἀνθρώπων οἷσπερ ἂν ἐθέλοιεν, καὶ καθόσον, προσημαίνουσι. Καί τισι καὶ προμεμαθηκόσι τῶν ἐσομένων ἔστιν &, καὶ πειρωμένοις διαφυγείν, οὐδὲν ἧττον ἄρυκτά τε αὐτοῖς ἐγένετο καὶ ἀναπόδραστα τὰ πεπρωμένα· τοῖς δὲ καὶ αὐτῷ τούτῳ τῷ προμεμαθηκέναι τε καὶ πειρᾶσθαι διαφυγείν, τοῖς πεπρωμένοις περιπεσεῖν συνέβη, οὕτω που καὶ τοῦτο εἱμαρμένον αὐτοῖς. Ούκουν ἂν εἶναι ἀνάλυσιν, οὐδὲ παρα τροπήν τινα, τοῖς ἅπαξ ὑπὸ Διός τε εγνωσμένοις ἐξ αἰῶνος καὶ εἱμαρμένῃ δεδεμένοις. Αλλ' εἰ πάντα ὥρισται, φαίη άν τις, καὶ οὐδὲν ὅ τι μὴ ἀνάγκης μετείληφε τῶν ὄντων τε καὶ γιγνομένων, ἔκ τε τῶν ἀνθρώπων οίχοιτ' ἂν ἡ ἐλευθερία καὶ ἡ δίκη ἐκ τῶν θεῶν, τῶν μὲν ἀνθρώπων ἀνάγκῃ, ἅττ' ἂν πράττοιεν, πραττόντων, καὶ οὐκέτι οὔτ᾽ ἂν κυρίων ἑαυτῶν ὄντων, οὔτ᾽ ἂν ἐλευθέρων, τῶν δὲ θεῶν ἤτοι τοπαράπαν ἀφεστώτων ἂν τοῦ κολάζειν τοὺς κακούς, ἢ οὐκ ἂν ἐν δίκῃ κολαζόντων, εἴ γε δὴ ἀνάγκῃ οἱ κακοὶ κακοί. Ἀλλὰ τοὺς μὲν ἀνθρώπους κυρίους ἂν ἑαυτῶν εἶναι, οὐ τῷ μὴ ὑπ᾽ οὐδενὸς ἂν τοπαράπαν ἄρχεσθαι, μήτε του ἄλλου, μήτ' ἂν αὐτ τῶν τῶν θεῶν, ἀλλὰ τῷ ἔχειν μέν τι ἐν ἑαυτοῖς ἄρ χον, τὸ φρονοῦν, τὸ δὲ πολὺ ἀρχόμενον· καὶ τοῦ πολλοῦ τούτου ἐν, τὸ φρονοῦν τε καὶ φύσει βέλτιστον τῶν ἡμετέρων, κύριον ἂν εἶναι. Αὐτὸ δὲ δὴ τὸ φρο νοῦν ὡς οὐκέτ' ἂν ἄρχοιτο ὑπ᾽ οὐδενὸς, οὐκ ἂν εἴη εἰπεῖν. “Ο πρῶτον μὲν τοῖς ἔξω πράγματι φαίνοιτ' ἂν ἐπόμενον. Επειτα εἰ καὶ μὴ ὡσαύτως ἅπασιν ἀνθρώποις τὸ φρανοῦν τοῦτο ὑπὸ τῶν αὐτῶν πραγμά των φαίνεται διατιθέμενον, οὐκ ἂν ὀρθῶς τις οιηθείη μηδ' ἐξ ἀνάγκης ἂν ἕπεσθαι αὐτὸ τοῖς πράγμασιν. Δῆλον γάρ ἐστι τοῦτο συμβαῖνον παρά τε τὴν ἰδίαν αὐτοῦ τοῦ φρονοῦντος ἑκάστοτε φύσιν, παρά τε τὴν ἄσκησιν. Ταὐτὸ γὰρ ὁτιοῦν πλείοσι μὲν, διαφέρουσι δὲ πη ἀλλήλων προσπίπτον, ὥς τι δρᾶσον, διαφέροντα του καὶ τὰ παθήματα ἐξ ἀνάγκης ἀπεργάσεται. Διαφέρειν γὰρ ἂν τὸ φρονοῦν τοῦτο ἑκάστοις καὶ τὴν φύσιν καὶ τὴν ἄσκησιν· καὶ τῆς μὲν φύσεως τοὺς θεοὺς ἂν κυρίου; εἶναι, τῆς δ' ἀσκήσεως τὴν τοῦ [ἀσκοῦντος] εἶναι δόξαν, προτέραν αὐτῷ ἐγγε νομένην, ἣν ἂν ἀμήχανον ἂν εἶναι ἐγγενέσθαι ὁτιοῦν, μὴ οὐ Θεοῦ παραστήσαντος. Κυρίους μὲν οὖν ἑαυτῶν τοὺς ἀνθρώπου; εἶναι καθ᾽ ὅσον που ἄρχουσιν αὑτῶν, κἂν ἀρχόμενο: ἄρχωσιν· ἐλευθέρους δὲ εἶναί τέ πως καὶ μὴ εἶναι. Εἰ μὲν γὰρ ἐλευ θερίαν τις τὴν οὐκ ἀνάγκην καλεῖ, οὐκ ἂν ὀρθῶς φαίνοιτο καλῶν· ἀναγκάζοιτο γὰρ ἂν δουλείαν τὴν ἀνάγκην καλεῖν. Τῇ δὲ δουλείᾳ καὶ δεσποτείαν δή που εἶναί τινα δεῖ, ᾗ δουλεύσει, δουλεία οὖσα. Τῇ οὖν πρεσβυτάτῃ ἀνάγκῃ, καὶ ἡ μόνη αὐτὴ δι' αὐτὴν τἀγαθόν τε αὐτὸ καὶ τὸν Δία φαμέν, τίς ποτε ἔσται δεσποτεία ᾗ δουλεύσει; οὐ γάρ που ἡ αὐτὴ δεσποτεία ἅμα καὶ δουλεία ἔσται. Εἰ δὲ τῷ ἄρχεσθαί τε καὶ μὴ ὁριεῖται τις τήν τε δουλείαν καὶ ἐλευθερία, οὐ μόνον οὐκ ἂν ἀνθρώπων οὐδεὶς εἴη ἐλεύθερο ἀλλ᾽ οὐδ᾽ ἂν θεῶν ἄλλος τις πλὴν Διδ, ἄλλων μὲν ἄλλοις τῷ ἄρχεσθαι δουλευόντων, ἁπάντων δ' ἀπ θεῶν ἀρξαμένων, τῷ κοινῷ Δεσπότῃ Δ.Τ. Οὐ μέντ ἂν δεινόν τι εἴη τοῦτον τὸν τρόπον ἡ δουλεία καθά. παξ, οὐδὲ φευκτόν. Η γὰρ τῷ ἀγαθῷ δουλεία εὐ μόνον οὐ δεινὸν, ἀλλὰ καὶ λυσιτελές τε καὶ φίλων καὶ αὐτῷ τῷ δουλεύοντι· οὐ ὲν γὰρ ἂν ἀλλ᾽ ἢ ἀγα θὸν ἀπολαύσεις τις δουλεύων ἀγαθῷ. Ε! δ' οὐ ταύτη τις ὁριεῖται δουλείαν τε καὶ ἐλευθερίαν, ἀλλ' ἐκείνῃ μᾶλλον, τῷ κωλύεσθαι ή μή κωλύεσθαί τινα ζῆν ἐς βούλεται (βούλοιτο δ' ἂν πᾶς τις πράττειν τε εξ καὶ εὐδαιμονεῖν), ἅπας μὲν ἂν ὁ εὖ πράττων κιν ἐλεύθερος εἴη, ἄν τε ἀρχόμενος, ἄν τε μή, εὖ πράτο των τυγχάνῃ· ὡς γὰρ βούλεται, ζῴη ἄν κακῶς θ πράττων τις οὔτ᾽ ἂν, ὡς βούλοιτο, ζῴη, οὔτ' ἐν ἐλεύθερος δήπου εἴη. Κακῶς δὲ πράττειν ἀνθρώπως οὐκ ἄλλῃ ἂν ἡ κακούς γεγονότας, ὥστε οὐδ' ἂν κα κὸς ἀνθρώπων οὐδεὶς βούλοιτ᾽ ἂν γίγνεσθαι, εἶχε τὴ μηδὲ κακῶς ἂν πρᾶξαι· ἀλλ᾿ ἄκοντας κακούς τους κακοὺς γίγνεσθαι ἐξαμαρτάνοντας· οὐδ᾽ ἂν ἐλεύθερον κακῶν εἶναι οὐδένα, τοὺς δὲ καλούς τε μόνου; καγαθούς. Τοὺς δὲ θεοὺς κολάζειν ἂν, οὐκ αὐτὸ τοῦτο τέλος δήπου τό γε κολάζειν ποιουμένους, ού ἐπ' αὐτοῦ καταστρέφοντας, ἀλλὰ τὰ ἁμαρτήματα ἐπανορθοῦντας. Ἐπεὶ γὰρ οὐχ οἷόν τ ἦν μὴ ἁμαρ τάνειν πάντως τὸν ἄνθρωπον, τοιοῦτόν τινα γεγο νότα, ἔκ τε θείας καὶ ἐπικήρου φύσεως σύνθετον, ἀλλ᾽ ἔδει ποτὲ μὲν ἂν κατὰ τὸ θεῖον τὸ ἐν αὐτῷ ἐπὶ τὴν τοῦ συγγενοῦς ἀφομοίωσιν ἀγόμενον εὖ τε πράτ τειν καὶ μακαρίως ζην, τοτὲ δ' αὖ ὑπὸ τοῦ θνητού τοῦ ἐν αὐτῷ κατασπώμενον ὡς ἑτέρως αὖ πράττειν βοήθειάν τινα αὐτῷ καὶ τὴν διὰ τῶν κολάσεων ταύ την επανόρθωσιν τοὺς θεοὺς με μηχανῆσθαι, ως ποτε τῷ κολασθῆναί τε καὶ δίκην δεδωκέναι ἀπαλλαγένει τῆς κακίας, οἷόν περ νόσου σώματος δηκτικοίς τε καὶ ἀνιαροῖς τισι φαρμάκοις, ἄμεινόν τε πράξει γένοιτο καὶ ἐλευθερίας· ἀντὶ δουλείας μεταλαβείν, ὅτου μὴ ἡπιωτέρα τις επανόρθωσις διά μοχθηροτέ μαν τινὰ ἕξιν δύναιτο καθικέσθαι· ὥστ᾽ οὐδὲν ἂν κωλύειν καὶ ἄκοντας κακοὺς ὄντας τοὺς κακούς όμω; κολάζεσθαι, κακὸν μὲν οὐδὲν προσπεισομένους, ἀλλ' ὠφελησομένους τῷ κολάζεσθαι. Ὡς μὲν οὖν εἰσί τε θεοί, καὶ ὡς προνοοῦσιν ἀνθρώπων, καὶ ὡς οὗ και κῶν αἴτιοι, καὶ ὡς εἱμαρμένῃ ἀπαρατρέπτῳ τὸ βέλο τιστον ἑκάστοις ἀπονέμουσιν, ὡς γοῦν μετρίως είν ρῆσθαι, ἱκανῶς ἤδη εἰρήσθω.

Argument VArgumentum V

col. 965–966page 73 of 99
Argumentum IV
PG 160:965ΠΛΗΘΩΝΟΣ ΠΕΡΙ ΑΘΑΝΑΣΙΑΣ ΨΥΧΗΣ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ. Περὶ ψυχῆς γὰρ λέγων ἀθανασίας [ὁ Πλήθων] κρατύνειν πειρᾶται, ἂς οἱ πολλοὶ μετεμψυχώσεις τὰς εἰς τὸ σῶμα καὶ τὸν βίον ἐπανόδου; αὖ τῶν ψυχῶν ἐν χρόνων τακταῖς περιόδοις, ὡς δύναται, φασί, καὶ εἰς τὸν οὐράνιον τόπον οὐδέποτε ταύτας ἀνάγεσθαι ἀξιοῖ. ΠΛΗΘΩΝΟΣ ΠΕΡΙ ΔΙΚΩΝ. .... Οὐκ ἰδίᾳ χρώμενα διανοίᾳ, ὑπὸ δὲ ψυχῆς τῆς δυσκολίας ὀκνήσοντας· δυσχερανοῦντας δὲ καὶ τὰς τοῦδε ἡγουμένης τοῦ οὐρανοῦ ἀγόμενα τῆς τοῦ Ηλίου, ἔτι δὲ Κρόνου τε καὶ τῶν τῶν ἄλλων προ εστηκότων χωριστῶν, οἱ παρὰ τοῦ Ιλίου παραλαμβάνοντες ἕκαστα, της τε γενέσεως καὶ τοῦ βίου κατάρχοντας αὐτοῖς, ἄγουσι καὶ αὐτοὶ ἤδη κατὰ τὰ ἐν μέν σφισι καθ᾽ ἐν ἐνόντα, ἐν δ' αὐτοῖς τοῖς ἀγο μένοις διακριδόν προσγίγνεσθαι πεφυκότα. Ατ' οὖν ὑπὸ τοιούτων τὰ θηρία τῶν ἀγόμενα θειοτέρων, τά τ' ἄλλα οὐ περιέργως ποιεῖ (οὔτε γὰρ ἂν ὑπὸ ἰδίας ἐπί τι περίεργον διανοίας ἀχθείη· οὐ γάρ ἐστιν αὐτοῖς· οὔτ᾽ ἂν ὑπὸ τῶν ἔξωθεν ἀγέντων θειοτέρων τούτων νῶν· οὐδὲ γὰρ θέμις· καὶ δὴ καὶ τὴν τοιαύ την πράξιν πολύ ὀρθότερον κατά γε τοῦτο τῶν ἀν θρώπων πράττει. Ανθρωποι μὲν γὰρ ὑπὸ τοῦ καὶ ἰδίᾳ διανείᾳ τε καὶ δόξῃ χρῆσθαι, ἁμαρτητῇ μέντοι – αὐτῇ, συχνὰ ἔν τε ἄλλοις καὶ δὴ καὶ ἐν τῇ τοιαύτῃ πράξει ἁμαρτάνουσιν, οὐ παρὰ φύσιν μὲν, περιεργότερον δὲ μόνον αὐτῇ χρώμενοι, ἀλλ᾽ ἤδη καὶ παρὰ φύσιν, δ καὶ κομιδὴ ἤδη αίσχιον ἐκείνου γίγνεται. Τῶν δὲ θηρίων οὐδὲν τὸ τοιοῦτον ἁμαρτάνει. Τὰ γάρ τοι ἑτέροις μιγνύμενα είδεσιν αὐτῶν, πεφυκέναι καὶ ταῦτα πρός τι τοιοῦτον νομιστέον, ὥστ᾽ ἂν καὶ ἑτέ μοις τῶν οὐ τῶν αὐτῶν μὲν τοῖς εἰδεσιν, ὁμοειδῶν δὲ καὶ ἐγγὺς ἀλλήλων μίγνυσθαι. Εἰ οὖν ἀσθενεστέρα τις ἀνθρώποις αὕτη ἡ ἐπιθυμία ἦν, ἄλλως ἂν περί τοῦ τοιούτου νομοθετεῖν ἔδει. Νῦν δ' οἱ θεοὶ εἰδότες που, διὰ τὸ ἁμαρτητῇ τῇ δόξῃ τοὺς ἀνθρώπους χρή σθαι, περί τε συχνὰ ἄλλα τοῦ δέοντος ἐκπεσουμένους, καὶ δὴ καὶ τῷ ὀφροδισιάζειν αὐτῷ οὐ μόνον περιεργότερον χρησομένους, ἀλλὰ καὶ τοὐναντίον απ ενίους καὶ πάμπαν αὐτοῦ ἀφεξομένους, τοὺς μὲν οὐδ᾽ εὐαγὲς ὅλως αὐτὸ νομίσαντας, τους δ' εὐαγὲς μὲν, κάλλιον δὲ ὅμως τὸ ἀπέχεσθαι· τοὺς δὲ καὶ τὰς παιδοτροφίας τε καὶ γυναικοτροφίας ὑπὸ τρόπου τῶν παίδων μάλιστα ἀποβολὰς ἑνίους οὕτως, ώς μᾶλλον ἂν αἱρήσεσθαι μηδὲ ποιεῖσθαι παῖδας ποιουμένους ἀποβάλλειν, δέον τὸ μὲν περὶ τοῦ τῶν παίδων βίου αὐτοῖς θεοῖς ἐπιτρέπειν, αὐτοὺς δὲ τοῦ ἑαυτοῖς καθήκοντος ἔργου και λειτουργίας τῆς ἔς τε γένος τὸ κοινὸν καὶ τὸ πᾶν τάδε μὴ ἀφίστασθαι· καὶ ταῦτ᾽ οὖν οἱ θεοὶ εἰδότες ἀνθρώποις διὰ τὸ ἁμαρτη τὸν τῆς δόξης συμβησόμενα, οἷα καὶ νῦν συμβαίνει ἐνίοις, ἵνα μὴ, συχνῶν τοῦ ἀφροδισιάζειν ἀπεχομένων, ἡ ἐκ Διὸς ὑπὲρ τῆς θνητῶν καὶ ἀθανάτων ἐν τῷ ἀν θρώπου είδει κοινωνίας πρόνοια διακωλύηται, ισχυ μοτάτην δή ταύτην τὴν ἐπιθυμίαν ἐνέθεσαν ἀνθρώποις, οὐκ ἂν ῥᾳδίως κρατηθησομένην, εἰ μὴ οἷσπερ ἂν ἰσχυροτάτη αὖ ἤ γε ταύτην τὴν ἐπιθυμίαν ἐπέχουσα παρίσταιτο δόξα. Τὴν δὲ τοῦ ἀφροδισίων πάμπαν ἀφεκτέον εἶναι δόξαν, οὐκ ἂν πάνυ πολλοῖς ἰσχυροτάτην ᾔδεσαν προσπεσουμένην, ἀλλὰ τοὺς πολλοὺς τῶν ἐς ταύτην ἂν ἐμπεσουμένων τὴν δόξαν, ἀσθενεστέρως ἂν ἐς αὐτὴν ἐμπεσουμένους ἐγίνωσκον, ὡς ὑπὸ ἐπιθυμίας ἰσχυροτάτης ἐνοχλούσης οὐ χαλεπῶς ἐν ἀσθενῶς ἀντιβαίνουσαν δόξαν κρατηθησομένην. Τοῖς δὲ θεοῖς μᾶλλον τοῦ μὴ ἀφροδισίων τοὺς ἀνθρώπου; πάμπαν τῷ αὐτῷ... εἶχε καὶ πολίτην πρὸς τοῖς ἄλλοις τὸν ἄνθρωπον, καὶ οὐ μονωτήν τινα εἶναι δεῖ. Διὰ ταῦθ' ἡμεῖς θανάτῳ τοὺς πολλοὺς τῶν ἐν τοῖς τοιούτοις μιαινομένων εὐθύνομεν, αὐτούς τε ἀθλιό τητο; ἀπαλλάττοντες, καὶ τὰς πόλεις αίσχους. Τοὺς μὲν οὖν παρὰ φύσιν μιαινομένους ἄν, εἰ ποτέ τινες ταύτῃ μιαινόμενοι ἁλίσκειντο, ἀῤῥενομιξίᾳ δή, ἢ θησ ριομιξία, ή τινι καὶ ἄλλῃ τοιαύτῃ τῶν τῶν ἀνθρώπων τοῖς μοχθηροτάτοις ἐξευρημένων ῥητῇ τε καὶ ἡ ῥήτῳ μυσαρίᾳ, πυρὶ καθαίρειν, τόν τε δρῶντα ὁμοῦ καὶ πάσχοντα ζώντε καίοντας· καν θηρίον ὠχευκώς τις ἀλῷ, καὶ τοῦτο αὐτῷ συγκαίοντας ὡσαύ

Argument VIArgumentum VI

col. 967–968page 74 of 99
PG 160:967τῶν φόνων. Βιαίους δὲ δὴ καὶ μοιχούς οὐ μόνον διαπεπραγμένους ζημιοῦν, ἀλλὰ κἄν τις βιαζόμενος μὲν, οὐ τυχὼν δὲ, ἀλίσκηται, ἢ πειρῶν μὲν, οὐ δια πεπραγμένος δὲ, καὶ τοῦτον οὐδὲν ἧττον τῇ αὐτῇ ζημία ζημιοῦν. Τῇ γὰρ γνώμῃ καὶ οὗτος βίαιος μοιχὸς οὐδὲν ἧττον τοῦ διαπεπραγμένου. ᾿Αξιοῦμεν δ' ἡμεῖς, ἢν γυναικός τις ἑτέρῳ όεψουν καθωμολο γημένης ἔρωτι ἑαυτοῦ ἁλισκομένου αισθάνηται, παρ' ἐξηγητήν τε εὐθὺς ἰόντα καὶ τὸ πάθος ἐξαγορεύοντα, καθαρμόν τε αὐτοῦ τοῦ πάθους αἰτεῖν, καὶ τοῦ μὴ ἐς μείζον εμπεσεῖσθαι κακὸν ἀσφάλειαν, κρατήσαντος ἂν τοῦ πάθους τῆς ψυχῆς, καὶ ἐπὶ ἱερά βαδίζοντα. τως. Μοιχούς γε μὴν αὐτοὺς μὲν ὡσαύτως καίειν, θάπτεσθαι, οὗ δὴ καὶ τοὺς ἧττον ἐναγεῖς τολμῶντας καὶ προαγωγούς πρὸς αὐτοῖς, ἄν τε ἄνδρες, ἂν τε γυναῖκες αἰτινεσοῦν ὦσι. Γυναῖκας δὲ δὴ τάς γε μοιχευτρίας τῇ τῶν πορνῶν προεστηκυία περικεί ραντας παραδιδόναι, τὸν λοιπὸν πορνευσούσας βίον, ἵνα ἀνθ' ὧν ἑαυτὰς μονολεχεῖς οἷς καθωμολόγηντο οὐκ ἐφύλαξαν, τοῖς ἄλλοις, ὅσον τὸ ἐπ' αὐταῖς, μου νολεχεῖς τὰς καθωμολογημένας σώζωσι, τῇ τῶν πρὸς ταύτην ἂν μαλακῶς ἐχόντων τὴν ἐπιθυμίαν οὐκ ἐναγεῖ τιν: θεραπεία. Καίειν δ᾽ ὡσαύτως, κἄν τις γυναῖκα ἢντινοῦν βιάζηται, πλὴν πόρνης, κἂν εται ροῦσα, μηδέπω πεπορνευκυία, ἐλεγχθῇ. Καὶ πόρνην δὲ βιασάμενόν ποτε καίειν, ήν γε αἱμορροίας τῆς γυα ναιξὶν εἰωθυίας οὐ καθαρεύουσαν βιάσηται. Τού τους μὲν οὖν πάντας, ἅτε καὶ ἐναγεστάτους, ἐν ἰδίοις τισὶν ἀπάγοντας πολυανδρίοις καίειν, οὐ τοῖς κοινοῖς. Τριττὰ γὰρ οὖν καὶ εἶναι ἑκασταχοῦ τὰ που λυάνδρια, ὅμοις εὐδήλοις δή τισιν ἀλλήλων διακρινόμενα, ἓν μὲν ἱερεῦσιν, ἔτερον δὲ τῷ ἄλλῳ δήμῳ, ἄλλο δὲ τὸ τοῖς ἐναγέσι τούτοις, οὗ καὶ σοφιστῶν, Αν τις παρὰ τὰς ἡμετέρας ταύτας δόξας σοφιζόμενος ἀλῷ, ζῶν καὶ οὗτος κεκαύσεται. Καὶ ἦν θυγατρί τις ἢ μητρὶ ἁλῷ μιχθεὶς ἤ τινι τῶν ἄνω τε καὶ κάτω τούτων. Ἂν δὲ τῶν τινι ἄλλων οἰκείων, ἀποῤῥήτων μέντοι καὶ αὐτῶν, προσμιχθείς τις ἁλῷ, ἀτιμίᾳ τε ζημιούσθαι, έωσπερ ἂν ἱκανῶς καθαρθῇ, καὶ πρὸς τῇ ἀτιμίᾳ καὶ ἱερῶν συμπάντων είργεσθαι. Εν τούτ τῳ τῶν ἐναγῶν τῷ πολυανδρίῳ καὶ ἀνδροφόνον καίειν, ὅς ποτε ἂν τῶν τινα ἐναγεστέρων φόνων ὑπὸ τῶν ἀρχόντων τετολμηκέναι κριθῇ. "Ην δὲ παρθένῳ τις, ἢ καί τινι κεκινημένῃ, ἀνδρὶ μὲν οὐ καθωμολο γημένῃ, ὑπὸ δὲ κυρίῳ τῷ τέως τρεφομένῃ, ἐκούσῃ μιχθεὶς οὕτω; ἁλῷ, ὥστ᾽ ἂν καὶ θάνατον αὐτῷ εἶναι τὴν ζημίαν, ἐν τῷ κοινῷ πολυανδρίω καιόμενον καὶ θανάτῳ ἤδη ζημιοῦν. Τῶν δ' ἀδικημάτων ἀμφισβητουμένων, ταῖς πλείοσιν ἂν τῶν ψήφων τὸν φεύγου τα αλίσκεσθαι. Απολύεσθαι δὲ μὴ ἀδικεῖν, οὐ μόνον ἀπ' ἐλαττόνων τῶν καταψηφιζομένων, ἀλλὰ καν τ τέ πω ἴσαι γένωνται. Ετι μέντοι κἀκεῖνο τῷ περὶ δικῶν λόγῳ προσκείσθω, ὡς ἐὰν ἀδικήματός τις τα ού του παρὰ τῷ συνεδρίῳ κρινόμενος, ο ἂν θάνατο τὴν ζημίαν ἐπικεῖσθαι, καλὰ ἅττα ἑαυτῷ ἔργα προ πεπραγμένα ἐπιδείξῃ, μεγέθει ἢ πλήθει υπερβάλ ή λειν τὸ ἀδίκημα δοκοῦντα, τοῦτον, ὡς οὐκέτ' ἂν όρθωτον, οὐδὲ τὴν φύσιν κακὸν, δυστυχίᾳ δὲ δὴ τῶν ἄλλων κεχρημένον τινὶ καὶ παιδείας ἐνδείᾳ, με δὴ θανάτῳ ἔτι, ἀλλὰ δεσμοῖς τισιν εὐθύνειν χρο νίοις. Ἀλλὰ περὶ μὲν τῶν τοιούτων άλις. Εἰ γάρ τι ἡμῖν καὶ παραλέλειπται, ἀλλ᾽ οὖν τά γε ἐν ὅλῃ ἤδη τῇ βίβλῳ εἰρημένα ἱκανὰ, θεῶν ἂν συλλαμβανόν των, τοιαύτην τοῖς ἡμετέροις ἄρχουσιν ἐμποιῆσαι ἕξιν, οἵαν, καὶ περὶ ὧν οὐχ ἡμῖν διασεσάφηται, αὐτ τοὺς καλῶς τε καὶ εὖ διαγινώσκειν. ΕΠΙΝΟΜΙΣ μὲν οὖν τῆς βίβλου ἐν ἀρχῇ ὑμῖν τῆσδε προϋτέθη, εξείργασταί τε σὺν τῶν θεῶν τοῖς τῶν τοιούτων εφόροις, ἐφ' οὖς δὴ ἡμεῖς καὶ Ποσειδώ και ρυφαῖον τήνδε ἀναφέρομεν τὴν συγγραφὴν, καὶ δια πεπέραταί γε ἱκανῶς. Ἐπιδέδεικται γὰρ ἡμῖν, ἥτις τε ἀρχὴ τῶν πάντων καὶ ἐν τοῖς πᾶσιν αὖ τίνες μὲν πρῶταί τι φύσεις καὶ τῇ ἀρχῇ προσεχεῖς, τίνες δὲ δεύτεραι, τίνες δὲ τρίται καὶ ἔσχαται, ὅ τε ἄνθρωπος ἐν αὐταῖς τίνα ποτὲ τὴν χώραν είληχε, καὶ ἐκ τί νων συνέστηκεν, οἴῳ τε ὄντι αὐτῷ οἷος καὶ βίος προσήκει, ὥστε δὴ καὶ εὐδαιμόνως ζήν. Οὗ δὴ, κυρ ριωτάτου τε ὄντος καὶ κοινοῦ ἐπιθυμήματος, ἅπαντ τες μὲν ἄνθρωποι ἐφίενται, ζητοῦσι δ᾽ αὐτὸ οὐκ ἐν τῷ αὐτῷ ἅπαντες βίῳ, ἀλλ' ᾧ... ἀποδέδεικται ἕκαστα ἀπ' ἐννοιῶν τε καὶ ἀξιωμάτων οὐκ ἀσθενῶν τινων καὶ ἀμφιλόγων, ἄλλων τε δή, καὶ τριῶν μετ γίστων ἐκείνων, ἑνὸς μὲν, τοῦ ὡς ἡ ἀρχὴ αὕτη τῶν πάντων, ὁ μέγιστος θεός, όν γε ἡμεῖς πατρίῳ φωνῇ. Δία καλούμεν, ἄκρως ἀγαθός ἐστιν, οὐδεμιᾶς αὐτῷ ἀγαθοῦ ὑπερβολῆς μὴ οὐκ ἐς ὅσον οἷόν τε βελτίστῳ εἶναι λειπομένης· ἑτέρου δὲ, τοῦ τάς τε οὐσίας ταῖς γεννήσεσι ταῖς αὐτῶν, καὶ τὰς γεννήσεις ταῖς οὐ σίαις ἀνάλογον ἔχεῖν δεῖν· καὶ τρίτου, τοῦ καὶ τὰ ἔργα ταῖς οὐσίαις, καὶ τὰς οὐσίας τοῖς ἔργοις τας σφετέροις ἀνάλογον δεῖν καὶ αὐτὰ ἔχειν. Τούτων γὰρ ὑποκειμένων ἀξιωμάτων βεβαίων, ἐκ μὲν τοῦ πρώτου, ἄλλα τε ἡμῖν τῶν καλῶς ἐχόντων δογμάτων ἀποδείκνυται, καὶ ὡς τὸ πᾶν ἅμα μὲν ἀἴδιον τῷ Διὶ γέγονεν, ἅμα δὲ καὶ ὅ τι δὴ κάλλιστον ἐκ τῶν ἐνόντων γεγονός, ἐν τῇ αὐτῇ μένει ἐς τὸν πάντα αιώνα καταστάσει, ἔκ γε δὴ τοῦ καθάπαξ αὐ τῷ ἀποδεδειγμένου σχήματος ἀπαρακίνητον, οὐ γὰρ
col. 969–970page 75 of 99
PG 160:969ἂν ἐγχωροίη, ὅ τι περ βέλτιστον ὄντα τὸν θεὸν ἢ Λ βίβλου ἡμῖν τῆσδε ἔργον, ὡς εὐδαιμονεστάτους τους τῶν μὴ παράγειν ποτὲ τοῦργον τὸ αὐτοῦ, μηδ' εὖ ποιεῖν μηδοτιοῦν (δέοι γὰρ ἂν τὸ αὐτὸ βέλτιστον καὶ ἄλλοι; τοῦ οἰκείου ἀγαθοῦ ἐς ὅσον τε ἐγχωρεῖ καὶ ἀεὶ μετα διδόναι), ἢ εὖ τε ποιοῦντα καὶ παράγοντα, ἐνδεξ στερίνη ποτε τῆς δυνάμεως εὖ ποιῆσαι, καὶ χειρόν τότε ἕξον τὸ αὐτοῦ ἔργον ἀποδοῦναι, ἢ οἷον ἂν γε γονός ὅ τι δὴ κάλλιστον εἴη. Δηλα γὰρ δὴ ὡς καθεστηκότων εἴ τι Ζεὺς παρακινήσεις, καὶ τὸ πᾶν, εἴτ' ἔτι, είχ᾽ ὕστερον, χειρόν με εξον αποδοίη. Επει κἂν μόριον τι αὐτοῦ μεταβάλῃ, ἤτοι οὐ πρότερον μεταβάλλειν ειωθός, ἢ οὐκ ἐς τὸ ε!ωθὸς μεταβαλόν, ἀμήχανον μὴ οὐ καὶ ὅλον αὐτῷ συμμεταβαλεῖν τὸ σχῆμα. Τὸ γὰρ αὐτὸ σχῆμα, μὴ οὐχὶ πάντων ὡσαύ τως μενόντων των μορίων, οὐχ οἷόν τε σώζεσθαι. Ἐκ δὲ δὴ ἀξιώματος τοῦ δευτέρου ἡ τῶν θείων πραγ μάτων ἡμῖν διαφαίνεται κατάστασις. Διαιρούσης γὰρ τῆς τῶν πάντων οὐσίας ἔς τέ τινα ὅμοιόν τε ἀεὶ καὶ κατά πάντα τὰ αὐτὰ ὡσαύτως ἔχουσαν, ες τε τὴν ἐς χρόνον μὲν κινητὴν, άΐδιον δὲ, καὶ ἐς τρίτην τὴν θνη τὴν, ἐπειδὴ ἐκάστῃ οὐσία γεννήσεως ιδίας καὶ τῆς γε ἀνάλογον αὐτῇ ἐξούσης δεῖ, τὴν μὲν τῆς πρώτης γέννησιν τῇ ἀρχῇ τῶν πάντων ἀπονέμομεν, τῷ τὴν δ' αὖ τῆς δευτέρας τῷ τῆς πρώτης ταύτης και ρυφαίῳ οὐσίας Ποσειδώνι, χρωμένῳ καὶ τῶν ἀδελ. φῶν τοῖς γνησίοις ἄλλῳ ἐπ' ἄλλο συνεργοῖς· τὴν δὲ τῆς τρίτης τῶν τε τῶν Διὸς νόθων πρεσβυτάτῳ Κρότ νῳ, καὶ Ἡλίῳ τῶν Ποσειδῶνος γνησίων τῷ κρατίστῳ, χρωμένοιν νυν καὶ τούτοιν ἄλλῳ ἐπ' ἄλλο, Κρόνῳ μὲν τῶν συμπάντων νόθων ἀδελφῶν, Ηλίῳ δὲ τῶν ἑαυτῷ ὁμοιοτέρων τῶν γνησίων, Πλανήτων διὰ τὴν πλεοναχή φοράν καλουμένων. Ἐκ δ᾽ αὖ τοῦ τρίτου ἀξιώματος τὰ περὶ τῆς φύσεως ἡμῖν τῆς τοῦ ἀνθρώπου ἀποδείκνυται, ὡς ἐκ δυοῖν ὅ γε ἄνθρωπος σύνθετό; ἐστιν εἰδοῖν, τοῦ μὲν θηριώδους καὶ θνητοῦ, τοῦ δὲ ἀθανάτου τε καὶ τοῖς θεοῖς συγγενούς. Ἐπεὶ γὰρ τοῖς ἔργοις ὁ ἄνθρωπος, τοῖς μὲν θηριώδεσι, τοῖς δὲ καὶ τῶν θεῶν παραπλησίοις χρώμενος φαίνεται, ἀνάγκη που καὶ τῶν ἔργων τούτων ἑκατέροις οὐσίαν ἰδίαν τὴν ἀνάλογον ἔξουσαν ἀποδιδόναι. Ως δ' ἔστι θάτερα ἀνθρώπῳ τῶν ἔργων τοῖς τῶν θεῶν παραπλήσια, καὶ ταῦτα αὐτῶν τοῖς σπουδαιοτάτοις, έναργές· οὔτε γὰρ τοῖς θεοῖς τῆς τῶν ὄντων θεωρίας άλλο σπουδαιότερον φήσομεν εἶναι ἔργον, ἧς κεφάλαιον ἡ Διὸς ἔννοια· ὅ τε ἄν θρωπος φαίνεται τῆς τε ἄλλης αὐτοῖς θεωρίας τῶν δ των κοινωνῶν, καὶ οὐδὲ τῆς Διὸς ἐννείας ἀπολειπόμενος, ἄχρι ἧς ἐσχάτης καὶ αὐτοὶ θεοὶ ἐξικνοῦνται. Δέος ἄρα ἂν αὐτῷ καὶ οὐσίας τῇ τῶν θεῶν παρα πλησίας τῆς καὶ τοῦργον παραπλήσιον ἀποδωσού ση, καὶ ἀθανάτου δή, εἴ γε καὶ οὐσία ἀθάνατος ἡ τῶν θεῶν· οὐ γάρ ποτ' ἂν θνητὸν γένοιτο ἀθανάτῳ παραπλήσιον οὐδ᾽ ἐφ᾽ ἐσονοῦν· οὐ γὰρ οὐδὲ συμβλη τὸν ὅλως τὸ πεπερασμένην ἔχον τὴν τοῦ εἶναι δύνα μιν καὶ ἐπιλείπουσαν τῷ ἀνεπίλειπτον ἔχοντι καὶ ἄπειρον. Διὰ ταῦτα δὴ καὶ ἐν τῶν πράξεων τῶν τῇ πρὸς θεούς συγγενείς προσηκουσῶν τῇ ἀποδόσει καὶ αὐτοὶ ἐπὶ πολλοῖς ἄλλοι; ἐπιεικέσι διδασκάλοις τό γε εὔδαιμον ἀνθρώπων ἀποφαίνομεν, δ καὶ τῆς Ο τοῖσδε τοῖς λόγοις προσέχοντας ἐκ τῶν ἐγχωρούντων ἀνθρώπῳ ἀπεργάζεσθαι. Ως γε μὴν ἐκ δυοῖν ὁ ἄνθρωπος συντέθειται εἰσ δοῖν, καὶ ἐξ ἑτέρου ἡμῖν, οὐδὲ τούτου ἀμφιλόγου, ἀποδείκνυται ἀξιώματος, τοῦ μηδοτιοῦν τῶν ὄντων εἶναι, δ ἂν αὐτό ἐπὶ τὸν αὐτοῦ ὄλεθρον ὁρμήσειεν, ἀλλ᾽ ἅπαντα τοῦ σώζεσθαί τε καὶ εἶναι ἐς δύναμίν γε μὴ μεθίεσθαι. Τοῦτο γὰρ λαμβάνουσι τὸ ἀξίωμα, καὶ ἔπειτα αὖ τῶν ἀνθρώπων τοὺς αὐτοὺς αὑτοὺς ἀποκτιννύντας ἐπιβλέπουσιν, ἐναργεστάτως κατα φαίνεται οὐ τὸ θνητὸν ἡμῶν ἂν τὸ αὐτὸ αὐτὴ ἀπο κτιννύν, ἀλλά τι ἕτερον τούτου τε κρεῖττον, καὶ οὐ συναπολούμενόν γε, ἅτε οὐδ᾽ ἂν τούτου ἐξημμένον, οἷά περ τὰ θνητὰ ἅπαντα είδη, ἃ δὴ τῶν σωμάτων τέως οἷς ξύνεστιν ἐξημμένα, τούτοις καὶ λυομένοις συνδιόλλυται· οὐ γάρ ποτ' ἂν αὐτῷ οὐ μόνον με οὐκ ἐς τοσοῦτον, ἀλλ' οὐδ' ἂν ἐπὶ σμικρόν τι ἀντέ βαινεν, εἰ αὐτοῦ ἐξῆπτο· ἀλλ' οὐσίαν ἰδίαν τε ἔχον καὶ ἐφ' ἑαυτῆς ὑφεστηκυίαν, ὃ ἐπειδὰν μηκέτι ἑαυ τῷ λυσιτελεῖν τὸν μετὰ τοῦ θνητοῦ βίον οἰηθῇ (εἴτ' ὀρθῶς, εἴτε καὶ μὴ, τοῦτο οἰηθέν· οὐδὲν γὰρ διαφέρει) κτεῖνάν γε αὐτό, ὡς ἄλλο ἄν, ἄλλου κακοῦ δὲ δόξαντος καὶ οὐκ εὐχερούς συνοίκου, ἀπαλλάσσες ται, Τὴν μέντοι ἀθανάτου τε καὶ θνητοῦ ἐν ἡμῖν μίξιν ὑπὸ ἁρμονίας τοῦ παντὸς θεοῖς τοῖς ἡμῶν δημιουργοῖς κατὰ Διὸς θεσμούς με μηχανῆσθαι ἀξιοῦμεν, ὡς τοῦ οὐρανοῦ τοῦδε δύο μοίρα, ή τε ἀθάνατος καὶ ἡ θνητή, μεθορίῳ τινὶ τῷ ἀνθρωπείῳ τούτῳ σχήματι συνδείσθην. Ἵνα μὲν γὰρ πληρές τε ᾖ τὸ πᾶν καὶ παντελὲς, ἔκ τε ἀθανάτου καὶ θνητοῦ αὐτὸ ἔξει συν εστάναι, ἵνα μὴ διεστήκῃ αὐτὸ αὐτοῦ, μηδὲ διε πασμένον ᾖ, ἀλλ' ἐς ἔν τι τῷ ὄντι σύστημα συνε στήκῃ. ὡς γὰρ ἔστιν ἅττα τῶν ἐν αὐτῷ οὐ σμικρῷ ἀλλήλοις διαφόρων μεθορίοις τισὶν ἐκ τῶν ἐνόντων συνηρμόσθη, οὕτω καὶ ἀθανάτοις τὰ θνητὰ τῷ κατὰ τὸν ἄνθρωπον τοῦτον μεθορίῳ συνεδέθη. Εν μὲν οὖν τῷ αὐτοῦ ἀθανάτῳ τὸ θνητὸν ἀεὶ συνῆν, κἂν αὐτὸ ἀθάνατον ἀπέβαινεν, ἐκ τῆς πρὸς τὸ ἀθάνατον ἀε! συνουσίας ἀπαθανατιζόμενον, καὶ οὐκέτ᾽ ἂν ἀθανά του τε μοίρας μεθόριον και θνητής, ὅπερ ἔξει, ὁ ἄνθρωπος ἦν, ἀλλὰ τοῖς ἀθανάτοις ἂν ὅλως συνετέ ταχτο. Εἴτε καὶ ἅπαξ τὸ ἀθάνατον τῷ θνητῷ ὡμινη κός, τὸν λοιπὸν ἅπαντα χρόνον ἀπήλλακτα αὐτοῦ, ᾤχετ᾽ ἂν καὶ οὕτω τὸ ἀθανάτων τε καὶ θνητῶν μεθόριον ἅπαξ γεγονός, οὐκ ἀεὶ μὲν ὂν μεθόριον, οὐδ' ἀεὶ θνητὰ ἀθανάτοις συναρμόττον, ἀλλὰ ἅπαξ γε συνηρμοκός, καὶ ἔπειτα σὺν τῇ αὐτοῦ τοῦ θνητού ἀπαλλαγῇ καὶ ταύτην ἂν τὴν ἁρμονίαν λελυκό. Και τελείπετο ἄρα παρὰ μέρος μὲν τῷ θνητῷ τὸ ἀθάνα τον κοινωνείν, παρὰ δὲ μέρος, τούτου γε ἀπολλυμένου, καθ' αὐτό τε ἑκάστοτε γίγνεσθαι, καὶ ζην χει ρὶς, καὶ τοῦτο οὕτω τὸν ἀεὶ χωρεῖν καὶ ἄπειρον χεί γ. Ταῦτα τὰ δόγματα τοῖς ἀπὸ Πυθαγόρου μάλιστα καὶ Πλάτωνος δέδοκται σοφοῖς. Ταῦτα ἄλλων τε ἐθνῶν ἐξηγηταῖς, καὶ δὴ καὶ τῶν ἡμετέρων προγόνων τοῖς τὴν κατὰ Κούρητας ἐκείνους καλῶς τε και
col. 971–972page 76 of 99
PG 160:971φωτάτω δὴ ἐνίας, ἡμεῖς κρατίστῃ ούσῃ τῇ κατὰ Ζωροάστρην ταύτῃ προστιθέμεθα, ᾗ καὶ ἡ κατά τε Πυθαγόραν καὶ Πλάτωνα συνενήνεκται φιλοσοφία, ἀκριβεία τε τῶν ἄλλων ἀπασῶν πλεονεκτούσῃ δου ξῶν, καὶ ἅμα πατρίῳ καὶ ἡμῖν οὔσῃ. Ἐν εν ταύτη μόνῃ ἐὴ ἀκραιφνοῦς τῆς μακαριότητος, ὁπέση ἡμῖν δυνατὴ ἐνεῖναι. ἐντυγχάνειν ἀξιοῦμεν. Ἐν δὲ ταῖς ἄλλαις, καθ' ὅσον περ ἂν ἑκάστη ταύτης ἀπολεί. πηται, κατὰ τοσοῦτον καὶ μακαριότητος μὲν τοὺς χρωμένους ἀπολείπεσθαι, ἀθλιότητι δὲ πελάζειν, καὶ ἀθλιωτάτους δὴ τοὺς ταῖς πορρωτάτω ταύτης δόξαις χρωμένους ἀποβαίνειν, ἅτε καὶ ἐν σκότει δεινῷ, τῇ περὶ τῶν μεγίστων ἀμαθίᾳ, καλινδουμέν νους. εῦ διαδεδεγμένοις θεοσέβειαν. Ταύτα Ζωροάστρη. Η κρατίστη: ἐγγυτέρω, τὰς δὲ ποβέωτέρω, και τη καὶ τοῖς ἀπ' αὐτοῦ. Ἐς δν ἡμεῖς, ἵνα δὴ ἄνδρα άρα χαιότατον τῶν γε ἐν μνήμῃ, τὰ τοιαῦτα ἀναφέρομεν τῶν δογμάτων, οὐκ ἀπ' ἐκείνου καὶ ἦρχία: ἡγούμεναι αὐτά· συναΐδια γὰρ ἂν τῷ παντὶ οὐρανῷ καὶ ἐν ἀνθρώποις ταῦτα δὴ τἀληθῆ δίγματα εἶναι, κἂν εἰ Εστι μὲν οτε παρὰ πλείοσιν, ἔστι δ' ὅτε παρ᾽ ἐλάττοσι κρατεῖ, τοῖς γε δὴ ἀπ' ἐννοιῶν κοινῶν τῶν ὑπὸ θεῶν ταῖς ψυ χαῖς ἡμῶν ἐντεθειμένων καλῶς τε καὶ εὖ ὁρμωμένοις ἀλλ' ὅτι τῶν ἐς ἡμᾶς ὀνομαζομένων οὗτος δογμάτων τῶν γε ὀρθῶν ἐξηγητής ἐστιν ὁ παλαιότατος, πλείοσιν ἢ πεντακισχιλίοις ἱστορούμενος τῆς Ηρακλειδών και θέδου ἔτεσι πρεσβύτερος. Τον γάρ τοι Μῆνα τῶν Αἰγυπτίων νομοθέτην, ἔτι αὖ καὶ τούτου πλείοσιν ἢ τρισχιλίοις ἔτεσιν ἱστορούμενον πρεσβύτερον, οὐ σοφόν τινα φήσομεν οὐδὲ σπουδαῖον γεγονέναι νομο. θέτην. Οὐ γάρ ποτ' ἂν οὕτω περιέργους τὰς τῶν θεῶν ἁγιστείας καὶ φαύλας γε παρενομοθέτει, εἰ μή καὶ τὰ δόγματα αύτῳ φαύλως προσεῖχεν. Εἰ γὰρ τοῖς ἀπ' ἐκείνου ἱερεῦσι τὰ δόγματα τοῖς γε Ζωροα στρείοις τούτοις παραπλήσιον ἔσχεν, ἀλλ᾽ οὗτοι καὶ παρὰ Μηνός τοιαῦτα ἐκδεδόσθαι αὐτὰ φήσομεν· ἀλλ' ὕστερον αὐτοὺς διὰ τὴν περὶ σοφίαν ἀνευρηκέναι σχολήν· καὶ ἔπειτα οὐ καὶ τὰς ἁγιστείας οἷους τε γενομένους διορθώσασθαι διὰ νόμον ἐκ μὲν Μηνὸς αὐτοῖς καθεστηκότα, ἄριστα δ' ἔχοντα καὶ σωτήριον εὐνομουμένοις, οὐ μέντοι καὶ φαύλοις γε χρωμένοις νόμοις, τὸν τῶν πατρίων μὴ ἐῶντα τολμᾷν μηδὲ τὸ σμικρότατον κινεῖν, [ὥστε] δόγμασι μὲν διατελεῖν αὐτοὺς σπουδαίοις χρωμένους, ἀγιστείας δὲ τοὺς πολλοὺς φαύλας τελεῖν. Γεγονέναι μὲν οὖν καὶ ἄλλοις ἄλλους νόμους ἐπιεικεῖς τινα;· καὶ εἶναί γε ενίους τῶν μὲν Ζωροαστρείων τούτων τοῖς δόγμασιν οὐκ ἀπῳδοὺς, οὗτοι μὴν καὶ τῆς ἀκριβείας εἰς ἅπαν γε ἐφικνουμένους, ἐν οἷς καὶ τούς τε Ἰνδῶν καὶ Ἰβήρων τῶν εσπερίων γεγονέναι, τούτους μέν γε καὶ Ζωρά στρῃ τούτῳ συγχρόνως σχεδὸν ἐσχηκότας· Ἰβήρων μὲν οὔτε τοῦ νομοθέτου ἔτι καὶ ἐς ἡμᾶς ὀνομαίο μένου, οὔτε τῶν νόμων μενόντων αὐτοῖς· Ἰνδοῖς δὲ τῶν τε νόμων καὶ ἔτι μενόντων πολλῶν, καὶ τοῦ νομοθέτου Διονύσου λεγομένου, δ; Ινδῶν κεκρατηκὼς τε καὶ ἄρξας επηλυς [ἤθεσί] τε λέγεται καὶ νόμοις τισὶν ἐπιεικέσι τὸ γένος διακεκοσμηκέναι. Τούτῳ καὶ ὁ ἐκ Σεμέλης πολλῷ ὕστερον γεγονώς Διόνυσος ήτοι ὁ αὐτὸς ἂν εἴη τῇ ψυχῇ, ἢ τὸν βίον σφόδρα τις ἐζηλωκώς· ἀστρατωτάτω δὲ τῷ ἄν δρ: άμφω. Ο κἂν περὶ Ηρακλέους τις νομίσεις, τοῦ τε ἐξ Αμφιτρύωνος και Αλκμήνης, του τε πολλῷ τούτου παλαιοτέρου γεγονότος, τοῦ Τυρίου στρατιωτικωτάτω δ' αὖ τούτω τώ ἄνδρε. Φέρειν δὲ δὴ τὰς περιόδους παραπλησίους καὶ βίους ἑκάστοτε καὶ πράξεις, καὶ οἴσειν γε ἀεί· γεγονέναι τε οὐδὲν οὐδεπώποτε καινὸν, οὐδὲ γίγνεσθαι, ὁ μὴ καὶ πρό τερόν ποτε ταὐτὸ γέγονε τῇ ἰδέᾳ, ἅμα τε καὶ αὖθις ποτε ἔσται. Ἐπεὶ δ' ἀνάγκη, ἀθέου μὲν οὐδενὸς ὄντος γε ἔθνους, ἄλλοις δ' ἄλλων γιγνομένων και διαφόρων περὶ τοῦ θείου ἀνθρώποις τῶν δοξῶν, μίαν μὲν καὶ τὴν αὐτὴν ἀεὶ τὴν κρατίστην εἶναι τὰς δ' ἄλλας φαυλοτέρας, καὶ τούτων αἱ ἄλλην άλλης τῆς Αλλ' εἴποι ἄν τις ὡς τῶν σοφιστῶν ἔνιοι, οἷς καὶ ἀνθρώπων πάμπολλοι ἔσποντο, μείζω τὰ ἀγαθὰ ταῖς σφίσι πειθομένοις τῶν ὑφ' ἡμῶν περὶ τὸ ἀνθρώπειν γένος ἀποφαινομένων καταγγέλλουσιν, εἴ γε καὶ εἰς εἰλικρινή τινα ήξειν αὐτοὺς ἀθανασίαν διατείνονται, θνητῷ οὐδενὶ οὐκέτι εγκαταμιχθησομένην, τῶν ἡμετ τέρων λόγων οὔποτε παύσεσθαι ἀξιούντων τὰς ψυχὰς ἡμῶν θνητῇ ἑκάστοτε κοινωνούσας φύσει, οπότε δή ἑκάστῃ ἡ περίοδος καθήκοι. ᾿Αλλὰ πρῶτον μὲν καὶ ἀνθρώπων οὐ τοῖς μείζω ὑπισχνουμένοις συμβάλλειν μᾶλλον ἢ τοῖς πιστοτέροις οι γε εὐφρονοῦντες ἀξιοῦσιν· οἴκουν οὐδὲ τῶν λόγων οἱ μείζους ἐλπίδας ὑπλο τείνοντες πρὸ τῶν πιστοτέρων αἱρετέαι· οὐ γὰρ ἂν λυσιτελοῖ, ἐλπίσι μείζοσι μὲν, κεναῖς δὲ καὶ ἀνηνύ τοις, κηλουμένοις, ψεύδεσί τισιν ἐνδιατρίβειν περί τῶν μεγίστων καὶ οὐχ ὑγιέσι δέξαις. Κακοδαιμονίας γὰρ τοῦτο δὴ τὸ χείριστον, ἐψεῦσθαι περὶ τῶν θεῶν καὶ τῶν μεγίστων ἀνθρώποις διανοημάτων, καὶ ἕτερα οἴεσθα: ὧν χρὴ φρονεῖν περὶ αὐτῶν. Ἔπειτα οὐδὲ θαυμαστὸν οὐδὲν, εἰ ἅ γε ἡμεῖς περὶ τὸ γένος ἀποφαίνομεν τὸ ἀνθρώπειον, καὶ μείζω ἅγια τῶν ὑπὸ τῶν σοφιστών τούτων ἐπαγγελλομένων φανείη σχο ποῦσιν ὀρθῶς. Πρῶτον μὲν γὰρ αὐτοὶ οὐχ ὁλόκληρον τὴν ἀϊδιότητα οὐδ᾽ ἀρτίαν, οὔτε ὅλῳ τῷ οὐρανῷ, οὔτε τῇ ψυχῇ τῇ ἀνθρωπίνῃ ἀξιοῦσιν, οὐκ ἐπ' ἀμφότερα, ἀλλ' ἐπὶ θάτερα μένον, τὸ μέλλον, φάσκοντες τῇ γεν νέσει τῶν ὄντων τὴν ἀἰδιότητα ἔσεσθαι. Τὸν γὰρ του οὐρανὸν χρόνῳ τε ηργμένον ποιοῦσι, καὶ ἅμα τοῖς πράγματι τοῖς ἀνθρωπείοις συμμετασκευασθήσεσθαι ἀξιοῦσιν, ἵνα πιθανώτεροι γοῦν, οἷς ταῦτα διαγγέλλουσι, φαίνοιντο, τοῦτο μὲν μὴ καθ' ἑαυτὰ τὰ ἀνθρωπείᾳ πράγματα, ἀλλὰ τῷ ὅλῳ φάσκοντες συμμεταβαλεῖν, τοῦτο δὲ καὶ βραχὺν μέν τινα χρόνον φανία, τὴν δὲ μετὰ ταῦτα καὶ ἄπειρον σπουδαία τὰ ἔργα των θεὸν ἀποδώσειν ἀξιοῦντες. Πιθανώτερον γάρ πως τοιοῦτον ἢ εἰ ἄπειρον μὲν χρόνον τὸν πρότερον φαύλο, ἄπειρον δ' αὖ τὸν μετὰ ταῦτα σπουδαῖα ἔφασκον ἀπο δώσειν. Ἡμεῖς δ' ἀρτίαν τε, καὶ οὐχ ἡμίνομεν οὐδὲ χωλὴν, τῇ ψυχῇ τῇ ἀνθρωπίνῃ τὴν ἀϊδιότητα απο φαίναντες, καὶ μεῖζον τοῦ ταύτῃ ἀποφαίνομεν αγα θόν. Δῆλα γὰρ δὴ ὅτι ἐπ' ἀμφότερα αὕτη ἡ ἀἴοιότης τῆς ἡμιτόμου ἐκείνης πολὺ μείζων καὶ καλλίων, καὶ τὸ οὕτω; αἶκον τοῦ ἐκείνως πολύ τελεώτερον καὶ κάλλιον. Ἴσως μὲν οὖν ὑπολάβοι ἄν τις, ὡς τὸ μὲν

Compendium of the Dogmas of Zoroaster and PlatoCompendium dogmatum Zoroastris et Platonis

col. 973–974page 77 of 99
PG 160:973οἰχόμενον οὐκέτι δή ἐστιν, οὐδ᾽ ἔστιν αὐτοῦ αὖθις πρὸς δὲ τὸ ἐσόμενον, ὡς δὴ καὶ μᾶλλον δν, ὅλην τέ πειραθῆναι, τὰ δὲ μέλλον, εἰ οὐδέ πω καὶ τοῦτ᾽ ἔστιν, ἀλλ' οὖν, διὰ τὸ ἔσεσθαί ποτε, τοῦ οὐκέτι ἐσομένου μάλλόν γ' ἂν εἴη, ὥστε καὶ ἄμεινον εἴη ἄν· ἐπεὶ καὶ τὴν ἐπιθυμίαν τοῦ μὲν οἰχομένου μεθίεσθαι ήδη, ΙΙ, τράφθαι· τὴν οὖν ἐπ' ἀμφότερα ταύτην ἀἰδιότητα μὴ ὄντι μόνῳ τῆς ἐπὶ θάτερον, τὸ μέλλον, γιγνομέν την μείζω, οὔτ᾽ ἂν μείζω τῇ ἀληθείᾳ, οὔτ᾽ ἂν καλλίω εἶναι. 'Αλλ' ἡμεῖς (1) … Ζητητέον τὰ ἐπιόντα, εἰ καὶ ἀνεύ ρετα· ἡφάνισται γὰρ ὑπὸ Σχολαρίου, ως φασι. Δικα ΠΛΗΘΩΝΟΣ ΖΩΡΟΑΣΤΡΕΙΩΝ ΤΕ ΚΑΙ ΠΛΑΤΩΝΙΚΩΝ ΔΟΓΜΑΤΩΝ ΣΥΓΚΕΦΑΛΑΙΩΣΙΣ. ρων προνοοῦσιν οὗτοι οἱ θεοὶ, οἱ μὲν αὐτῶν προσο εχῶς ἐφαπτόμενοι, οἱ δὲ διὰ τῶν σφῶν ὑποδεεστέρων, ἅπαντες δὲ κατὰ θεσμοὺς τοὺς τοῦ Διὸς ἅπαντα κατευθύνοντος. Εἶθ' ὡς τῶν μὲν κακῶν οὐδενὸς, οὔτ᾽ ἄλλῳ οὐδενὶ τῶν πάντων, οὔθ᾽ ἡμῖν, τῶν δ' ἀγαθῶν αὐτο! εἰσιν οἱ αιτιώτατοι. Ἐπὶ δὲ τούτοις, ὡς καὶ ειμαρμένη άμεταστρέφῳ καὶ ἀπαρατρέπτῳ ἐκ Διός χωρούσῃ, κατά γε δὴ τὸ ἑνὸν βέλτιστον, ἕκαστα πε ραίνουσι. Καὶ ταῦτα μὲν περὶ θεῶν. Περὶ δὲ τοῦ παντός, πρῶτον μὲν αὖ ὡς ἀΐδιον τόδε τὸ πᾶν, ἐν ᾧ δὴ καὶ οἱ δεύτεροί τε οὗτοι καὶ τρίτοι θεοί, τῷ Δι γέγονε, καὶ οὔτε ἡργμένον χρόνῳ, οὔτ᾽ αὖ ποτε τελευτῆσον. Επειθ᾽ ὡς καὶ ἐκ πολλῶν τῶν πάντων ἐς ἐν τι ἡρμοσμένον. Εἶθ᾽ ὡς ἄριστα ἐκ τῶν ἐνόντων τῷ πεποιηκότι, ὅτι δὴ μάλιστα ἀρίστῳ ὄντι, μεμηχανημένον, οὐ λελοιπότι οὐδ᾽ ἡντινοῦν ὑπερβολήν. Ἐπὶ τούτοις αὖ, ὡς καὶ ὡσαύτως ἀεὶ ἐν τῷ καθεστηκότι σχήματι σωζόμενον ἀπαρακίνητον. Τοσαῦτ᾽ οὖν καὶ περὶ τοῦ παντός. Ἐκεῖνα μάλιστ᾽ ἂν δέοι κεφάλαια εἰδέναι τόν γε ἀκριβούμενον νομίζειν. Επειθ᾽ ὡς καὶ τῶν ἡμετέ δὴ φρόνιμον ἐτόμενον. Πρῶτον μὲν ἐκεῖνο περὶ θεῶν, ὡς εἰσιν. Εἷς μὲν αὐτῶν Ζεὺς ὁ βασιλεὺς, μέγιστος τε καὶ ἐς ὅσον γε ἐνὴν ἄριστος, τοῖς ὅλοις τοῖσδε ἐφε στηκώς, καὶ θεότητι εξαίρετος, αὐτὸς μὲν πάντη τε ὢν καὶ πάντως ἀγένητος, τῶν δ' ἄλλων ἁπάντων πα τήρ τε καὶ δημιουργός πρεσβύτατος. Τούτου δὲ παῖς μὲν πρεσβύτατος, αμήτωρ γε, δεύτερος δὲ θεὸς, Ποσειδῶν, τά τε δευτερεία τῆς κατὰ πάντων ἡγεμονίας πρὸς τοῦ πατρὸς ἐπιτετραμμένος; καὶ ἔτι τὴν τοῦδε τοῦ οὐρανοῦ γένεσίν τε καὶ δημιουργίαν, θεοῖς καὶ ἑτέροις χρώμενος ὑπάρχοις, τοῖς μὲν ἀδελφοῖς, ἁγμή τορτι πᾶσιν ὑπερουρανίοις, Ολυμπίοις τε δὴ καὶ Ταρταρίοις· τοὺς δὲ καὶ αὐτὸς ἐξ "Ηρας ἤδη, θεοῦ τῆς γε ύλης παραγωγού, γεννών, τοὺς ἐντὸς οὐρανοῦ τοῦδε, τό τε δὴ οὐράνιον γένος ἄστρων, καὶ τὸ τῇ ἡμετέρα ἤδη φύσει προσεχές δαιμόνων γένος χθόν νιον. Ὅς καὶ Ἠλίῳ, παίδων τῶν ἑαυτοῦ τῷ πρεσβυτάτῳ, ἡγεμονίαν τε τὴν τοῦδε τοῦ οὐρανοῦ ἐπιτέ τραφε, καὶ ἔτι γένεσιν τὴν τῶν ἐν αὐτῷ θνητῶν, ταύτην μέντοι καὶ σὺν Κρόνῳ, θεῶν τῶν γε Ταρτα ρίων Τιτάνων [ἀδελφῷ] τε καὶ ἡγεμόνι. [Τῶν Ολυμπίων θεῶν τοὺς Ταρταρίους διαφέρειν τῷ τοὺς μὲν Ὀλυμπίους τῶν ἐν τῷδε τῷ οὐρανῷ ἀθανάτων παραγωγούς τε εἶναι καὶ προστάτας, τοὺς δὲ ταρταρίους τῶν τῇδε θνητῶν προστατεῖν· ὥστε καὶ Κρά νον τῶν Ταρταρίων, τὸν δ᾽ αὐτὸν καὶ Τιτάνων και ρυφαῖον εἶναι, καὶ σύμπαντος τοῦ θνητοῦ εἴδους προστάτην. Ηραν δ᾽ ἐν τοῖς Ὀλυμπίοις τεταγμένην δευτέραν μετὰ Ποσειδῶ, ὕλης της πρεσβυτάτης, ἀνωλέθρου καὶ αὐτῆς οὔσης, τῷ αὐτῷ Ποσειδῶνι ἐς τὰ ἔργα παραγωγόν τε εἶναι καὶ προστάτιν· αὐτὸν δὲ [Ιοσειδῶ σύμπαντος είδους προστατεῖν καὶ ἀθανά του καὶ θνητοῦ, κορυφαῖον μὲν τῷ παντὶ ἐφεστῶτα, συντεταγμένων γε μὴν καὶ αὐτὸν τοῖς ὅλοις· τὸν γάρ του Δία μόνον τῷ ἐξαιρέτῳ τῆς θεότητας καὶ τῷ παντὶ ἐξαίρετον ἐφεστάναι.] Πρῶτον μὲν οὖν τοῦτο οὕτω τε καὶ ταύτῃ μάλιστα ἐφεστάναι, Περὶ δὲ αὖ ἡμῶν αὐτῶν, πρῶτον μὲν ὡς θεοῖς ἢ ψυχὴ ἡμῶν οὖσα συγγενὴς ἀθάνατός τε μένει ἐν οὐρανῷ τῷδε τὸν ἅπαντα χρόνον καὶ ἀΐδιος. Επειθ' ὡς καὶ σώματι τῷ θνητῷ τῷδε ὑπὸ θεῶν κοινωνήσ σουσα ἑκάστοτε, ἄλλοτε ἄλλῳ, καταπέμπεται, τῆς τοῦ παντὸς ἕνεκα ἁρμονίας, ὡς καὶ θνητῶν ἀθανά τοις ἔν γε ἡμῖν καὶ εἴδει τῷ ἡμετέρῳ κοινωνούν των, τὸ πᾶν καὶ ταύτῃ αὐτὸ αὐτῷ συνδέοιτο. Εἶθ᾽ ὡς τὸ καλὸν ἡμῖν, οἰκείως τῇ πρὸς θεοὺς συγγενείς, τὸ προσῆκον τοῦ βίου τέλος. Ἐπὶ δὲ πᾶσιν, ὡς καὶ τὸ εὔδαιμον ἡμῖν, ἐν τῷ ἀθανάτῳ ἡμῶν, δ καὶ τῆς οὐσίας ἀνθρώπου ἐστὶ τὸ κυριώτατον, ὑπὸ τῶν τὸ γένος ἡμῶν συστησαμένων θεῶν ὤρισται. Ταῦτα δὴ ιβ' σύμπαντα κεφάλαια περί τε θεῶν, καὶ τοῦ 'παντὸς τοῦδε, καὶ φύσεως τῆς ἡμετέρας, εἰδέναι τε δεῖ καὶ νομίζειν, εἰ μέλλοι τις & χρὴ ὡς μάλιστα φρονῶν, καὶ φρόνιμος τῷ ὄντι ἔσεσθαι.

Against the Latin Dogma on the Procession of the Holy SpiritContra dogma Latinorum de processione Spiritus sancti ...

col. 975–976page 78 of 99
PG 160:975κρατίστης ἐγγυτέρω, τὰς δὲ ποῤῥωτέρω, καὶ πολ φωτάτω δὴ ἐνίας, ἡμεῖς κρατίστῃ οὔσῃ τῇ κατὰ Ζωροάστρην ταύτῃ προστιθέμεθα, ᾗ καὶ ἡ κατά τ Πυθαγόραν καὶ Πλάτωνα συνενήνεκται φιλοσοφία, ἀκριβείᾳ τε τῶν ἄλλων ἀπασῶν πλεονεκτούσῃ δο ξῶν, καὶ ἅμα πατρίῳ καὶ ἡμῖν οὔσῃ. Ἐν οὖν ταύτη μόνῃ τὴ ἀκραιφνούς τῆς μακαριότητος, ὁπέση ἡμῖν δυνατὴ ἐνεῖναι. ἐντυγχάνειν ἀξιοῦμεν. Ἐν δὲ ταῖς ἄλλαις, καθ᾽ ὅσον περ ἂν ἑκάστη ταύτης ἀπωλεία πηται, κατὰ τοσοῦτον καὶ μακαριότητος μὲν τοὺς χρωμένους ἀπολείπεσθαι, ἀθλιότητι δὲ πελάζειν, καὶ ἀθλιωτάτους δὴ τοὺς ταῖς πορρωτάτω ταύτης δόξαις χρωμένους ἀποβαίνειν, ἅτε καὶ ἐν σκότει δεινῷ, τῇ περὶ τῶν μεγίστων ἀμαθία, καλινδουμένους. εὖ διαδεδεγμένοις θεοσέβειαν. Ταῦτα Ζωροάστρη, καὶ τοῖς ἀπ' αὐτοῦ. Ἐς δν ἡμεῖς, ἵνα δὴ ἄνδρα ἀρχαιότατον τῶν γε ἐν μνήμῃ, τὰ τοιαῦτα ἀναφέρομεν τῶν δογμάτων, οὐκ ἀπ᾿ ἐκείνου καὶ ἦρχία: ἡγούμεναι αὐτά· συναΐδια γὰρ ἂν τῷ παντὶ οὐρανῷ καὶ ἐν ἀνθρώποις ταῦτα δὴ τἀληθῆ δίγματα εἶναι, κἂν εἰ ἔστι μὲν ὅτε παρὰ πλείοσιν, ἔστι δ' ὅτε παρ' ἐλάττοσι κρατεῖ, τοῖς γε δὴ ἀπ' ἐννοιῶν κοινῶν τῶν ὑπὸ θεῶν ταῖς ψυ χαῖς ἡμῶν ἐντεθειμένων καλῶς τε καὶ εὖ ὁρμωμένοις ἀλλ' ὅτι τῶν ἐς ἡμᾶς ὀνομαζομένων οὗτος δογμάτων τῶν γε ὀρθῶν ἐξηγητής ἐστιν ὁ παλαιότατος, πλείοσιν ἢ πεντακισχιλίοις ἱστορούμενος τῆς Ηρακλειδών και θέδου ἔτεσι πρεσβύτερος. Τὸν γάρ τοι Μήνα τῶν Αἰγυπτίων νομοθέτην, ἔτι αὖ καὶ τούτου πλείοσιν ἢ τρισχιλίοις ἔτεσιν ἱστορούμενον πρεσβύτερον, οὐ σοφόν τινα φήσομεν οὐδὲ σπουδαῖον γεγονέναι νομο. θέτην. Οὐ γάρ ποτ' ἂν οὕτω περιέργους τὰς τῶν θεῶν ἁγιστείας καὶ φαύλας γε παρενομοθέτει, εἰ μὴ καὶ τὰ δόγματα αὐτῳ φαύλως προσεῖχεν. Εἰ γὰρ τοῖς ἀπ' ἐκείνου ἱερεῦσι τὰ δόγματα τοῖς γε Ζωρα. στρείοις τούτοις παραπλήσιον ἔσχεν, ἀλλ᾽ οὗτοι καὶ παρὰ Μηνός τοιαῦτα ἐκδεδόσθαι αὐτὰ φήσομεν· ἀλλ' ὕστερον αὐτοὺς διὰ τὴν περὶ σοφίαν ἀνευρηκέναι σχολήν· καὶ ἔπειτα οὐ καὶ τὰς ἁγιστείας οἷους τε γενομένους διορθώσασθαι διὰ νόμον ἐκ μὲν Μηνὸς αὐτοῖς καθεστηκότα, ἄριστα δ' ἔχοντα καὶ σωτήριον εὐνομουμένοις, οὐ μέντοι καὶ φαύλοις γε χρωμένεις νόμοις, τὴν τῶν πατρίων μὴ ἐῶντα τολμαν μηδὲ τὸ σμικρότατον κινεῖν, [ὥστε] δόγμασι μὲν διατελεῖν αὐτοὺς σπουδαίοις χρωμένους, ἀγιστείας δὲ τοὺς πολλοὺς τοις, κηλουμένοις, ψεύδεσί τισιν ἐνδ φαύλας τελεῖν. Γεγονέναι μὲν οὖν καὶ ἄλλοις ἄλλους νόμους ἐπιεικεῖς τινα;· καὶ εἶναί γε ενίους τῶν μὲν Ζωροαστρείων τούτων τοῖς δόγμασιν οὐκ ἀπῳδοὺς, οὗτοι μὴν καὶ τῆς ἀκριβείας εἰς ἅπαν γε ἐφικνουμένους, ἐν οἷς καὶ τούς τε Ἰνδῶν καὶ Ἰβήρων τῶν εσπερίων γεγονέναι, τούτους μέν γε καὶ Ζωρά στρῃ τούτῳ συγχρόνως σχεδὸν ἐσχηκότας· Ιβήρων μὲν οὔτε τοῦ νομοθέτου ἔτι καὶ ἐς ἡμᾶς όνοματα μένου, οὔτε τῶν νόμων μενόντων αὐτοῖς· Ἰνδοῖς δὲ τῶν τε νόμων καὶ ἔτι μενόντων πολλῶν, καὶ τοῦ νομοθέτου Διονύσου λεγομένου, ὃς Ἰνδῶν κεκρατηκὼς τε καὶ ἄρξας ἔπηλυς [ἤθεσί] τε λέγεται καὶ νόμοις τισὶν ἐπιεικέσι τὸ γένος διακεκοσμηκέναι. Τούτῳ καὶ ὁ ἐκ Σεμέλης πολλῷ ὕστερον γεγονώς Διόνυσος ἤτοι ὁ αὐτὸς ἂν εἴη τῇ ψυχῇ, ἢ τὸν βίον σφόδρα τις ἐζηλωκώς· ἀστρατωτάτω δὲ τῷ ἄνω ὄρο ἄμφω. Ο κἂν περὶ Ηρακλέους τις νομίσεις, τοῦ τε ἐξ Ἀμφιτρύωνος καὶ ᾿Αλκμήνης, του τε πολλῷ τούτου παλαιοτέρου γεγονότος, του Τυρίου στρατιωτικωτάτω δ' αὖ τούτω τὼ ἄνδρε. Φέρειν δὲ δὴ τὰς περιόδους παραπλησίους καὶ βίους ἑκάστοτε καὶ πράξεις, καὶ οἴσειν γε ἀεί· γεγονέναι τε οὐδὲν οὐδεπώποτε καινόν, οὐδὲ γίγνεσθαι, ὃ μὴ καὶ πρός τερόν ποτε ταὐτὸ γέγονε τῇ ἰδέα, ἅμα τε καὶ αὐθές ποτε ἔσται. Ἐπεὶ δ᾽ ἀνάγκη, ἀθέου τον ούδενος ὄντος γε ἔθνους, ἄλλοις δ' ἄλλων Αλλ' εἴποι ἄν τις ὡς τῶν σοφιστῶν ἔνιοι, οἷς καὶ ἀνθρώπων πάμπολλοι ἔσποντο, μείζω τὰ ἀγαθὰ τοῖς σφίσι πειθομένοις τῶν ὑφ' ἡμῶν περὶ τὸ ἀνθρώπειον γένος ἀποφαινομένων καταγγέλλουσιν, εἴ γε καὶ ἐξ εἰλικρινή τινα ήξειν αὐτοὺς ἀθανασίαν διατείνονται, θνητῷ οὐδενὶ οὐκέτι ἐγκαταμιχθησομένην, τῶν ἡ τέρων λόγων οὔποτε παύσεσθαι ἀξιούντων τὰς ψυχή. ἡμῶν θνητῇ ἑκάστοτε κοινωνούσας φύσει, ἐπιτε ἑκάστῃ ἡ περίοδος καθήκοι. Αλλὰ πρῶτον μὲν ἀνθρώπων οὐ τοῖς μείζω ὑπισχνουμένοις συμβ μᾶλλον ἢ τοῖς πιστοτέροις οι γε εὐφρονούντες σιν· οὔχουν οὐδὲ τῶν λόγων οἱ μείζους ἐντὸ τείνοντες πρὸ τῶν πιστοτέρων αἱρετές λυσιτελοῖ, ἐλπίσι μείζοσι μὲν, κεναῖς δ η τῶν μεγίστων καὶ οὐχ ὑγιέσι δέξαι;.!. γὰρ τοῦτο δὴ τὸ χείριστον, ἐψεῦσιν αι καὶ τῶν μεγίστων ἀνθρώποις δια να οἴεσθα: ὧν χρὴ φρονεῖν περὶ. θαυμαστὸν οὐδὲν, εἰ ἅ γε ἡμεῖ φαίνομεν τὸ ἀνθρώπειον, καὶ τῶν σοφιστών τούτων ἐπα ποῦσιν ὀρθῶς. Πρῶτον μὲν τὴν ἀἰδιότητα οὐδ' ἀρτία ", τῇ ψυχῇ τῇ ἀνθρωπίνη ἀλλ' ἐπὶ θάτερα μήνιν, νέσει τῶν ὄντων τὴν ἀπ οὐρανὸν χρόνῳ το έργ πράγμασι τοῖς ἄνθρωπ ἀξιοῦσιν, ἵνα πιθανών, λουσι, φαίνοιντο, τοῦτο πεια πράγματα, απ βαλεῖν, τοῦτο δ τὸν δὲ μετὰ ταῦτα κ θεὸν ἀποδώσειν το τοιοῦτον ἡ εἰ ἄπειρον δ' απο δώσειν. Πι χειρον αι και διαφόρων περὶ τοῦ θείου ἀνθ μὲν καὶ τὴν αὐτὴν ἀπ ἄλλας φαυλοτέρας,
col. 977–978page 79 of 99
PG 160:977καὶ θεὸν οὐ τοῖς αρμόττειν προσωπι μια ἀριθμῷ κύμα προβάλο συναλοιφὴν αὐτ τῷ αἱ προβολαί, αυτό γε Πνεῦμα τὸ δ' ἐκ τῆς ἑτέ ὲ μὴ αἴτιος ἁπλῶς Ήπιος ἔσται, ὡς αὐτ την καινότητα του ται· τὸ γὰρ συνα! την μόνῳ τοῦ ἁπλῶς αλὰ σὺν ἄλλῳ κυριω τιν. Ὥστε, εἴτε αἴ κατος, εἴτε συναίτιος, τῷ Πνεύματι ἐς τὴν δώσει, οὔτ᾽ ἂν αἴτιος εἴη ' ὁ Πατὴρ αὐτὸ αὐτάρκως αυτάρκως αὐτὸ ὁ Πατήρ προ συναντίον ὅλως δέοιτο. Οὕτω δὴ τι ἐκ τοῦ Πατρός, τὸ δ' ἐκ τοῦ τὴν ἅμα ἕξει, καὶ κινδυνεύσει δ ἀντὶ τριάδος τετρὶς ἀναφανή Πνεύματος ταύτην διαφυήν. Ες ησίᾳ ἀσύμβατα ἡ Λατίνων αὕτη μὰρ οὐχ ἁπλοῦν τὸ Πνεῦμα αὐτοῖς προβολαῖν ὁ Πατήρ τε αὐτὸ καὶ δ ἢ εἰ μια προβολή προβαλούσιν, τες αὐτὸ προβαλοῦσιν, συναλοιφή ύποις, καὶ ὁ Θεὸς ἀντὶ τριάδος, ους ὰ τὸ κοινὸν τῆς οὐσίας προβαλοῦσιν, αξιοῦσιν, ἐς ἑτέραν αὐτοῖς τὸ Πνε μα εἶται. Τούτων τὸ μὲν ἐς Σαβελλισμόν, !ακεδονισμόν, ἀποβλέποντα οὐκ ἄδηλά πρὸς ταῦτα Λατίνοι έξαρνος μὲν εἰς αν αὐτῶν συγχωρεῖν, τῆς δὲ τοῦ τὸ Πνεῦ Υἱοῦ ἐκπορεύεσθαι δόξης οὐ μεθίεντα, πιόν τι πάσχουσιν, ὥσπερ ἂν εἰ δις πέντε Εξαρνοι ἦσαν μὴ δέκα λέγειν, ἢ τρὶς τέσ ἡ δώδεκα. Ἐν γὰρ ταῖς ἐς ἄτοπον απαγω τε τις τῷ ἀτόπῳ οὐ συγχωρεῖ, ὅταν καὶ τὴν ῖς ὑπόθεσιν, ᾗ τὸ ἄτοπον ἔπεται, ἀνάθητα:. τῆς μὲν περιέχεται, τῷ δὲ προφανῶς ἀτόπῳ , οι συγχωρεί, συγχωρεί τε ἅμα καὶ οὐ συγχω τῷ αὐτῷ, και τις ἄτοπός ἐστιν αὐτὸς καὶ κατα λαστος, αὐτὸς αὑτῷ διαφωνῶν. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν ἐς τοσοῦτον. Πῶς δ᾽ οὐχὶ κἀκεῖνα άτοπον τῶν ἐν τῷ βιβλίῳ, τὸ τὸν Πατέρα τῷ Υἱῷ τῆς γεννητικῆς φάσκειν δυνάμεως μεταδιδόναι ἐν τῷ γεννᾷν, καὶ τῷ Πνεύματι τῆς προβλητικῆς αὖ ἐν τῷ προβάλλειν, οὔτε τὸν Υἱὸν γεννητικόν γεννώντα, ἀλλὰ γεννητὸν μόνον, οὔτε τὸ Πνεῦμα ἐκπορευτικὸν προβάλλοντα, ἀλλ' ἐκπορευτὸν μόνον; "Ι! γὰρ λελή θοι ἂν αὐτούς, ὡς πολύ διαφέρει γεννητικὸν γεννη τοῦ, καὶ ἐκπορευτικὸν ἐκπορευτού, η εκόντες και κουργοίεν ἂν ἡμᾶς φενακίζειν προηρημένοι. Ἔτι δὲ κἀκεῖνο, πῶς οὐκ ἄγνωμον αὐτῶν, τὸ τοῖς ἡμετέροις ἐγκαλεῖν, ὡς τὰ τῶν ἁγίων ἀβελίζουσιν, ἢ νοθεύουσιν, ἢ ἀρνουμένοις, ἢ κακῶς ἐξηγουμένοις, αὐτοὶ μᾶλλον τοῖς τοιούτοις ὄντες ἔνοχοι, ὅταν τὸν μὲν Δαμασκηνὸν Ἰωάννην ἀκυρῶσι, Διονυσίου δὲ τοῦ ᾿Αρεοπαγίτου, υπεσχημένου μὲν περὶ ἡνωμένης τε καὶ διακεκριμένης θεολογίας εἰπεῖν, ὡς αὐτὰ τὰ θεία πρόσωπα ἥνεται καὶ διακέκριται, καὶ ἔπειτα οὐ καὶ περὶ τοιαύτης Υἱοῦ καὶ Πνεύματος διακρίσεως μνησθέντος, κόμπον καταψηφίζωνται· Ἰουστί του δὲ τοῦ μάρτυρος, και Γρηγορίου του Θεολόγου, οὐδὲ συνιῶσι, τοῦ μὲν, "Ωσπερ ὁ Υἱὸς ἐκ τοῦ Πατρός, φάσκοντος, οὕτω καὶ τὸ Πνεῦμα ἐκ τοῦ Πατρός, πλὴν τοῦτον μὲν, γεννητῶς εἶναι, τὸ δὲ Πνεῦμα ἐκπορευτῶς· τοῦ δ' αὖ, Πάντα ὅσα ἔχει ὁ Πατήρ, του Υἱοῦ, πλὴν τῆς αἰτίας· πάντα ὅσα ἔχει ὁ Υἱὸς τοῦ Πνεύματος, πλὴν τῆς γεννήσεως· Κυρίλλου δὲ μὴ ἐπιστρέφωνται πρὸς τὴν Θεοδωρήτου περὶ τούτου μέμψιν, οὐκ ἀντιστάντος, οὐδ' ἐκείνῳ αὖ βλατρη μίαν ἀντεγκαλέσαντο, ἀλλὰ συκοφαντεῖσθαί τε φάσε κοντος, καὶ πρὸς τὸ ἔγκλημα περιφανῶς ἐξάρνου ὄντος. Όλως δέ, πολύ όλον τοῖς ἡμετέροις τοὺς τῆς

Against Scholarios' Defense of AristotleContra Scholarii defensionem Aristotelis

col. 979–980page 80 of 99
PG 160:979Εκκλησίας πατέρας συμφώνους ἀλλήλοις ἀποφαίτοῖς τοιούτοις δεῖν αἱρεῖσθαι, οὐδὲν ἄλλο δοκεῖ βού νειν, ἢ Λατίνοις· τοῦτο μὲν, τῇ όμωνυμίᾳ τῆς ἐκ πορεύσεως καὶ τῷ διττῷ τῶν τοῦ Πνεύματος προ όλων, τοῦτο δὲ, τῇ τοῦ Πνεύματος αὖ όμωνυμία, Πνεύματος καὶ τῆς τοῦ Πνεύματος χάριτος καλουμένης, καὶ Πνεύματος Αγίου, ὡς ἐκεῖθεν δῆλον, «Ο πιστεύων εἰς ἐμὲ, ο καθὼς εἶπεν ἡ Γραφή, ο ποταμοὶ ἐκ τῆς κοιλίας αὐτοῦ θεύσουσιν ὕδατος ζῶντος. Τοῦτο δὲ εἶπε περὶ τοῦ Πνεύματος, οὗ ἔμελλον λαμ δάνειν οἱ πιστεύοντες εἰς αὐτόν· οὔπω γὰρ ἦν Πνεῦμα ῞Αγιον, ὅτι Ἰησοῦς οὐδέπω εδοξάσθη. Ει γὰρ τοῦτο περὶ αὐτῆς τῆς ὑποστάσεώς τις τοῦ Πνεύ ματος τοῦ ᾿Αγίου υπολήψεται, κινδυνεύσει οὐ μόνον ἐκ τοῦ Υἱοῦ φάναι ἂν τὸ Πνεῦμα ἐκπορεύεσθαι, ἀλλὰ καὶ ἐκ τῆς κοιλίας τῶν πιστῶν. λεσθαι, ἢ μὴ νομίζειν τους ταῦτα ἀξιοῦντας τὸν Θεὸν τῶν ἀνθρωπίνων προνοείν. Καὶ ἄλλως δὲ γνοίη ἄν τις τοὺς πολλοὺς τῶν ἡμετέρων ταύτην που την δόξαν νοσοῦντας, ἐκ τοῦ μηδέποτε, ἐκ πολλοῦ ἡμῖν κακῶς τῶν πραγμάτων φερομένων, βούλευμα προς θέσθαι, τι ἂν τῶν ἡμῖν ἂν ἁμαρτανομένων ἐπαν ορθωσάμενοι, εἴτε ἐν δόξαις, εἴτε ἐν ἔργοις τὸν Θεὸν ἱλασαίμεθα. Παρ' δ δὴ, οὐδὲ θαυμάζειν ἄξιον, εἰ ὁ Θεὸς τοὺς μὴν ἡμῖν ἐναντίους πάμπολυν ἤδη αύξει χρόνον, ἡμᾶς δὲ φθίνειν ἐάσης, ἐς οὔ τως ὀλίγον συνέστειλε. Τῆλοι γάρ εἰσιν οἱ πολλοὶ ἐκείνων τὴν τοῦ τὸν Θεὸν τῶν ἀνθρωπίνων προνοεῖν δόξαν πολὺ τῶν ἡμετέρων βεβαιοτέραν ἔχοντες ἐν ταῖς ψυχαῖς. [ Ούκουν ἂν οὔτ᾽ ἐκείνοις τούτου τοῦ ᾿Αλλὰ γὰρ ἐγὼ οὐ τοῦτο δέδια μήποτε κρείττους εὐσεβήματος ἄλλο τι ἀντάξιον ἁμαρτάνοιτο ἀπέδη τῶν ἡμετέρων ἐν τοῖς περὶ τοῦ ἀμφισβητουμένου τούτου λόγοις Λατῖνοι φανῶσιν· οὐ γὰρ οὐδὲ μέχρι νῦν ἐφάνησαν, καίπερ πολλὰ κάμνοντες ἐν τοῖς ὑπὲρ τούτου σοφίσμασιν. Ἐπεὶ καὶ ἐν Ἰταλίᾳ, ὅτε οἱ ἡμέτεροι ἐκείνοις συνέθεντο, οὐ τῷ λόγοις ἡττῆσθαι καὶ συνέθεντο, ἀλλ᾽ ἴσμεν δν τρόπον συνέθεντο δια τοῦτο οὐδ᾽ ἀλόγως, οἱ πολλοὶ τῶν τότε συνθεμένων οὐδ᾽ οἷς συνέθεντο ἐνέμειναν. Αλλ' ἐκείνους δέδια τῶν ἡμετέρων, οἷς δοκεῖ, κἂν εἰ εὐσεβέστερα εστι τά γε πάτρια ἡμῖν, ἀλλ' ὅμως τὰ Λατίνων πρὸ αὐ τῶν αἱρετέα, διὰ τὸ ταῦτα καὶ τοῖς πράγμασι λυσι φελήσειν τι δοκεῖν. Ἴσως δ' ἄν τις καὶ οὕτως ἔχοι, ὥστε καὶ ἀμφοτέρων μὲν ὁμοίως καταφρονεῖν· ὁ δ' ἀμελήσας τοῦ τί τὸ κράτιστον ἐν τοῖς τοιούτοις ζη τεῖν, πρὸς τὰ τοῖς πράγμασι μόνον συνοίσειν τι δο χοῦν, οίεται δεῖν τὴν αἵρεσιν ποιεῖσθαι. Ἐὼ μὲν οὖν λέγειν ὡς οὐκ ἀεὶ τὰ ἡμῖν λυσιτελή δοκοῦντα καὶ διὰ τέλους λυσιτελεῖ, ἀλλ᾽ ἔστιν ὅτε καὶ τῆς βλάβης αὐτὰ τὰ αἰτιώτατα κατέστη. Οὐ μὴν ἀλλ᾽ ἐμοὶ ὁ λό γος οὗτος, τὸ τοῖς πράγμασι συνοίσειν τι δοκοῦν ἐν μα, οὔθ᾽ ἡμῖν ἄλλο τι ὀρθοἶτ᾽ ἂν τούτου τοῦ ἀσεβή. ματος ἀντάξιον εὐσέβημα. Οὐ γὰρ ἐν τοῖς περὶ ὀλί γου ἀξίων τὸ δόγμα, ἀλλ' ὅσον ἢ ἐφιστάναι ήμας τὸν Θεὸν τῇ ἡμῶν αὐτῶν ἀρχῇ, ἢ ἐκβάλλειν. Ούκουν ἀπεικότως τοὺς ἐκβάλλοντας ἂν αὐτὸν τῆς σφῶν ἀρχῆς καὶ φθίνειν ἐᾷ, οὐ πάνυ τοι συλλαμβάνων ἐ; τὸ σώζεσθαι. Εὕροι δ' ἄν τις καὶ τῶν ἐκ παντὸς τοῦ ἐν μνήμῃ χρόνου γενῶν, τὰ μὲν ηύξημένα, σὺν τῇ τῆς τοῦ θείου προνοίας δόξῃ ηύξημένα· τὰ δὲ περι θικότα αὖ, δὲν τῇ ταύτης τῆς δόξης ἀποδολῇ καὶ πεφθικότα. Τούτων τεκμήριον ἐναργές, τὸ εὐορούν τας μὲν αύξεσθαι, τῶν δ' ὅρκων αρξαμένους ὀλιγα ρεῖν, φθίνειν. Ούκουν οὐδ᾽ ἡμῖν ἐλπὶς σωθήσεσθαι μή, εἴ τι ἐς τὸν Θεὸν μέγα, ἢ ἐν, ἢ πλείω, εἴτε δὴ ἐν δόξαις, εἴτε ἐν ἔργοις, ἁμαρτάνοιτο, ἐπανορθωτ σαμένοι;. Μέχρι δ' ἂν οὕτως ἔχωμεν, ὡς ἔχομεν, οὔτ᾽ εἰ Λατίνοις ὁμολογήσομεν, οὔτ᾽ εἰ οἱστ:σινοῦν ἀνθρώπων, σωθείημεν ἄν. Ἀλλ᾿ ὁ Θεός, δοίη, οὐ περὶ τούτου μόνον, ἀλλὰ καὶ περὶ τῶν ὅλων πραγ μάτων τὰ κράτιστα ἡμῖν βουλευσαμένοις ελέσθαι. ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΤΟΥ ΓΕΜΙΣΤΟΥ ΠΡΟΣ ΤΑΣ ΥΠΕΡ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΟΥΣ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΤΟΥ ΣΧΟΛΑΡΙΟΥ ΑΝΤΙΛΗΨΕΙΣ. Επειδή (α) τὸ βιβλίον τῶν κατ' Αριστοτέλους 1 Ἐγὼ μὲν οὐκ ὀψὲ, ὥς γε σὺ φῂς, ἀλλ' ὅτε τ' ο βλασφημιῶν καὶ ἐς ἡμᾶς ὀψὲ περιῆλθεν.» πρῶτον ᾐτήθην εὐθὺς ἔπεμψα· σὺ δὲ δὴ τήνδε σου Η παρούσα βίβλος, Rατὰ τῶν Πλήθωνος ἀποριῶν ἐπ' Ἀριστοτέλει, δέον ἄλλως πως ἐπιγράψαι· ἐν γὰρ τοῖς ἐφεξῆς τῆς βίβλου οὐχ ὡς ἀπορῶν ὁ Πλήθων ελέγχεται, ἀλλὰ ψευδόμενος και συκοφάντης καὶ μαινομένος. Εριτ.
col. 981–982page 81 of 99
PG 160:981ἐν οἷς δὴ σὺ καὶ εἶναί τις αὐχεῖς, ὡς προϊόντων σαι τῶν λόγων δῆλον ἔσται. Οσοι δὲ ἐν ἑσπέρᾳ τῶν φιλοσοφίας δογμάτων γνησίως ἐπεμελήθησαν, οὐχ ὁμοίως τὰ τοιαῦτα κρί νουσι· κρείττους δὲ ἀριθμοῦ σχεδόν εἰσιν οι γε τοιοῦτοι, ὧν αὐτὸς οὐκ ὀλίγοις ἐνέτυχον.» τὴν συγγραφή, πάλαι συγγεγραφὼς καὶ πέμπειν κεκαὶ ἀμαθὴς, καὶ ταῦτα ἐν αὐτοῖς τοῖς Ἀριστοτέλους, λευόμενος πολλάκις τε τοῦτο κελευόμενος τέως μὲν οὐκ ἔπεμπες· τελευτῶν δὲ, ἐπεὶ ἔκαμνες ἐπὶ τῷ μὴ πέμ πειν καταγελώμενος, ἔπεμψας μὲν οὐδ' οὕτως, ἔφα σκέ; γε μήν πεπομφέναι ψευδόμενος· πρὸς γὰρ τοῖς ἄλλοις σοι κακοῖς καὶ τὸ ψεῦδος προχειρότατον. Καὶ νῦν ἧκεν ὡς ἡμᾶς ταυτὶ τὰ καλὰ συγγράμματα, οὐ σου πέμψαντος, ἀλλὰ τινων ἐκκλεψάντων τῶν δι' ἰδίαν ἀγχίνοιαν κατεγνωκότων· ἧκε δ' οὐδ᾽ ὁλόκληρα, ἀλλὰ καὶ τὰ ἐλθόντα ἱκανὰ ἐμφῆναι σου τὴν ἀμα θίαν καὶ τῆς γε διανοίας τὸ σαθρών. Καίτοι εἰ μὲν εθάρρεις, τί συνέγραφες, ὑφ᾽ οἷς ἔμελλες γέλωτα παρά γε τοῖς νοῦν ἔχουσιν ὀφλήσειν; τί δὲ καὶ πεπομφέναι ἐψεύδου μὴ πεπομφώς, καὶ ταῦτα πρὸς οὓς ἥκιστά σε ἐχρῆν ψεύδεσθαι, οὐδ' ᾐσχύνου μέλο λων αὐτίκα ἂν ῥᾷστα ἁλιώσεσθαι ψευδόμενος; Ενιοι δὲ καὶ εὐγνωμονέστερον ἀμφοῖν διακούσαντες συνήψαν ἄμφω τώ φιλοσόφω ταῖς γνώμαις καὶ τὴν ἐς Πλάτωνα διαφορὰν Αριστοτέλει περὶ τὸ τῆς λέξεως φαινόμενον συμβήναι μόνον φασί.» Σιμπλίκιος τοῦτο μόνος ποιεῖ, καὶ δῆλός ἐστι κατά τῆς Ἐκκλησίας αὐτὸ ποιῶν. Ἀποτεινόμενος γὰρ πρὸς τῶν τῆς Ἐκκλησίας τοὺς ἐν ὀνείδει προφέροντας τοῖς Ελλήνων φιλοσόφοις τὴν πρὸς ἀλλήλους διαφωνίαν αὐτοὺς μὲν φησιν ἐσχίσθαι ἐς μυρία κατὰ τῆς θείας ὑπεροχής (οὕτω γὰρ καὶ τῇ λέξει φησί), τοὺς δ' Ελληνας ἐς ταυτό συμφέρεσθαι. Καὶ πει ρᾶται δή 'Αριστοτέλη Πλάτωνί τε καὶ Παρμενίδη συνῳδὸν ἀποφαίνειν οὐδ᾽ ὁτιοῦν λέγων πιθανόν, ὅσα δ' ἄλλοι τε τῶν παλαιῶν κατ' Αριστοτέλους καὶ δὴ ρ καὶ Πλωτίνος Σιμπλικίου πολύ ἀμείνων ἀνὴρ συν έγραψε κατά το ἄλλων αὐτοῦ καὶ τῶν γε κατηγοριῶν, ὅσα Πρόκλος κατά τε ἄλλων καὶ μάλιστα τῆς αὐτοῦ θεολογίας· σὺ δὲ τὸ Συμπλικίῳ κατὰ τῆς Εκκλησίας σπουδασθὸν εὐγνωμοσύνην καλεῖς, και περ Σιμπλικίου κατὰ σοῦ μάλιστα αὐτὸ πεποιηκότος, δς καὶ αὐτὸς πρὸς ἑαυτὸν πολλάκις ἔσχισαι. Τοὺς δὲ νῦν Πλάτωνος ἡττωμένους ἐν Ἰταλίᾳ, οἷς φησι χαριζόμενος τὴν τοιαύτην πραγματείαν λαβεῖν ἐπὶ νοῦν, ἴσμεν τίνες εἰσί· καὶ ἑώρων πολλοί τῷ ἀνδρὶ συγγινομένους αὐτοὺς ἐκεῖ, οἷς τοσοῦτον μέτεστι φιλοσοφίας, ὅσον αὐτῷ Πλήθωνι ὀρχηστι Ἔδει καὶ τοὺς ἄνδρας τούτους τῆς πρὸς ἡμᾶς σοῦ βασκανία; ἀπολαῦσαι, οἳ σοῦ πολὺ καὶ σοφώτεροι τὰ ἐς πᾶσαν σοφίαν καὶ τήν γε διάνοιαν ὀξύτε μοι· σὺ γὰρ πρὸς τῇ κακοηθείᾳ καὶ τὴν διάνοιαν ἀμβλύς, ὅτα γε ἐκ τῆσδέ σου τῆς συγγραφής φαίνῃ, Καὶ πότε σὺ ἢ τίσι τῶν γε ἐν ἑσπέρᾳ ἐνέτυχες σοφῶν; δν ἴσασι πάντες, ὅσοι δὴ ἐκεῖ ἡμῖν ἐπιδημοῦσι συμπαρῆσαν, φεύγοντα τὰς τῶν ἐκεῖ σοφῶν λεγομένων συνουσίας, ὅτου δὲ ἕνεκα δῆλον, ἵνα γὰρ μὴ πολύ ὢν χείρων ἐλεγχθῇς ἢ οἷος σὺ βούλει δοκεῖν. Σὺ μὲν οὖν ἢ οὐδέσιν αὐτῶν ἐνέτυχες, ἢ εἴ τισι καὶ ἐνέτυχες. οὐκ ἂν ἱκανὸς τῆς σοφίας αὐτῶν ἦσθα κριτής· ἡμεῖς δὲ καὶ ἐνετύχομεν καὶ οἷα τίς ἐστιν αὐτῶν ἡ σοφία ἔγνωμεν. Εἰσὶ γὰρ δή σου μὲν καὶ πολλῷ κρείττους. ἀκριβείας δὲ σοφίας οὐκ ὀλίγῳ λειπόμενοι· οἱ δὲ γενναιότερο: αὐτῶν καὶ αὐτοὶ τῆς παρὰ σφίσιν απο τοῖς σοφίας κατεγνωκότες εἰσί. Τοῦτο μὲν γὰρ Πα τρο; ὁ Καλαβρὸς ἀμφοτέρων τε τῶν φωνῶν ἔμπειρος καὶ ἅμα κρίνειν τὰ τοιαῦτα οὐκ ἀδόκιμος τούς γε παρὰ σφίσιν ἐς Αριστοτέλη ἔφη πρός με Ὑπομνηματιστάς πολὺ τῶν Ἑλλήνων λείπεσθαι ὑπομνηματιστῶν πρός γε τὴν τῆς διανοίας Αριστοτέλους σύνεσιν· τοῦτο δ' Οὔγων, ἀνὴρ αὖ ἐν τοῖς σοφωτά τοις τῶν ἐκεῖ προτείνας ἡμῖν χωρίου τινός Ερμηνείαν (ἐκ δὲ τοῦ Περὶ γενήσεως καὶ φθορᾶς Αριστοτέλους βιβλίου τὸ χωρίον ήν), καὶ φάσκων οὐκ ἀρέσκεσθαι τῇ ἑρμηνείς, ἦν γὰρ οὐδ᾽ ὑγιές οὐδὲν αὐτῆς, ἐπειδὴ τῆς παρ' ἡμῶν ὑγιοῦς ἤκουσεν, ἀπεδέξατό τε καὶ τῆς παρὰ σφίσι πολὺ δὴ ἔτι μᾶλλον κατέγνω. Πῶς οὖν οἱ μήτε ἱκανῶς 'Αριστοτέλους συνιέντες, Πλάτωνος δὲ καὶ τῶν Πλάτωνος λόγων καὶ παντάπασιν ἄπειροι, εἰ μὴ ὅσα. Αριστοτέλους πρ' αὐτῶν ἀκούουσι κακουργοῦντός τε καὶ συχν φαντοῦντος τὰς δόξας, δίκαιοι ἂν εἶεν τοῖν ἀνδροῖν τούτοιν κριταί; Τῷ γὰρ ὄντι τῶν πρὶν ἂν ἀμφοῖν μῦθον ἀκοῦσαι δικαζόντων ταῖς γε ψήφοις φαίνῃ σύ ισχυριζόμενος, ἐπεὶ κἀκεῖ οι γε Πλάτωνος γεγευμένοι πολὺ τὸν ἄνδρα τοῦτον ᾿Αριστοτέλους προτιμῶσι. Φῂς δὲ καὶ ᾿Αθερίην ἡμᾶς συκοφαντῶν ἐν τῷ περὶ ψυχῆς ἀνθρωπίνης λόγῳ· ἐξεῖναι γὰρ ἀκούειν καὶ Λατίνων καὶ Ἰουδαίων πάντων, οὐ φθαρτών τόν γε ὀνθρώπινον νοῦν ᾿Αβερόην φασκόντων ὑποτίθεσθα:. Καὶ ἡμεῖς, ὦ 'γαθέ, παρά τε τῶν Ἰταλῶν τῶν στο φωτέρων καὶ Ἰουδαίων ἔστιν ὧν πεπύσμεθα τὰ περὶ ψυχῆς ἀνθρωπίνης ᾿Αβερίου, καὶ ὦ φασι καὶ ὡς γέ φασιν, ἴσμεν, οὐχ ὥσπερ σὺ οὐδὲν εἰδὼς φαίνῃ, ὧν Α. Μ
col. 983–984page 82 of 99
PG 160:983ἐκεῖνος λέγει· ἤτοι γὰρ ἀμαθῶν τινων ἀκήκοας ἢ καὶ ἠθικῆς καὶ θεολογίας, ἐφιλοσόφησέ τε οὐκ ἰδίαν οὐκ αὐτὸς συνῆκα; ὧν ἀκήκοας, ἔχει γάρ τινα καὶ περίνοιαν ὁ ᾿Αβερίου οὗτος λόγος, ὥστε τῶν τινα παχυτέρων μὴ ἂν ῥᾴδιον εἶναι συνεῖναι. Σὺ δὲ δὴ καὶ ᾿Αριστοτέλη Πλάτωνος μᾶλλον τῇ Ἐκκλησίᾳ προσποιεῖς ταυτὸν ἀτεχνῶς πάσχων τοῖς ἐν ἀπορίαις ταῖς μεγίσταις ἐπὶ τὰ ἱερὰ καταφεύγουσι· καὶ σὺ ὑπὸ ἀπορίας ἰσχύν τινα ἐχόντων λόγων ἐπὶ τὴν Ἐκκλησίαν καταφεύγεις· καὶ ὅτι μὲν ἀμφότεροι καὶ Πλάτων καὶ ᾿Αριστοτέλης τῆς γε Εκκλησίας ἀλλότριοι, οὐδ᾽ ἂν σὺ ἄλλως εἶπας· ἀνθ' ὅτου δ' Αριστοτέλη τῇ Ἐκκλησίᾳ Πλάτωνος μᾶλλον προς ποιεῖς, σὺ μὲν οὐδ᾽ ὁτιοῦν λόγου ἄξιον ἐνδείκνυται. Καὶ ἐῶ λέγειν ὅτι καὶ ἐν πλείοσι καὶ μείζοσι Πλά τωνα τῇ Ἐκκλησία συνῳδὸν προϊόντων σοι τῶν λό γων ἀποφαίνεις σαυτῳ ἀτεχνῶς ὑπ' ἀβελτηρίας περιπίπτων. Ο μέντοι ἐν τοῖς δοκιμωτάτοις τῶν τῆς Εκκλησίας προστατῶν Κύριλλος βουλόμενος τὴν Εκκλησίαν τῇ καθ' Ελλήνων φιλοσοφίᾳ συνῳδόν πη ἀποφῆναι οὐκ Αριστοτέλη ἀλλὰ Πλάτωνά τε καὶ τὴν Πλάτανος φιλοσοφίαν προελόμενος τοῦτο ποιεῖ καὶ ἕτερον δὲ τούτῳ ὅμοιον Αριστοτέλους τὸ μικρολόγον περὶ προνοίας διακωμῳδοῦντα ἴσμεν. Σὺ δὲ καὶ ὑβρίζειν μοι δοκεῖς ἐς τὴν Ἐκκλησίαν τὸ σμι κρολόγον Αριστοτέλους περὶ προνοίας τῆς Πλάτωνας περὶ τὰ τοιαῦτα λαμπρότητος μᾶλλον τῇ Ἐκκλησίᾳ προσποιῶν· οἶδ' ὅτι, εἰ καὶ μὴ φήσεις, ἀλλ᾽ οὖν οἴει γε ὑπὸ τύφου σὺ ἐκείνων τῶν ἀνδρῶν ἀμείνων περὶ τὰ τοιαῦτα εἶναι κριτής πολλοῦ μέντοι δέομεν καὶ ἡμεῖς σοι τοῦτο συγχωρήσαι. Ὥστε εἰ μὴ δι' Αριστοτέλη, οὐκ ἂν φυσικῆς φιλοσοφίας τὸ τῶν ἀνθρώπων μετεῖχε γένος.» Οὐδ᾽ ἡμεῖς μεμφόμεθα Αριστοτέλη οὔθ' ὅτι συν ἔγραψεν, ἀλλὰ καὶ προτρεπόμεθα ἀναγινώσκειν τὰ βιβλία τῶν γε ἐν αὐτοῖς χρησίμων ἕνεκα, εἰδότες μέντοι, ὡς συχνὰ ἐν αὐτοῖς καὶ φαῦλα ἐγκαταμέμικται, δν δὴ καὶ Πλούταρχος τρόπον τῶν γε ποιη μάτων προτρέπεται ἀκούειν. Οὐ γὰρ ὅτι ὅλως συν έγραψε, διὰ τοῦτο καὶ τὰ αὐτῷ ἐν οἷς συνέγραψεν ἡμαρτημένα προσκυνεῖν ἡμᾶς χρή· ἀλλ᾽ ἅμα μὲν Πλά τωνα ἔχοντες πολὺ αὐτοῦ θειότερον άνδρα προστάτην, ἅμα δ' οὐδ' ἡμᾶς αὐτοὺς ἀπαξιοῦντες μὴ οὐκ Ἀριστοτέλη ἐφ᾽ οἷς κακῶς συνέγραψεν εὐθύνειν, εἰκότως εύκ θύνομεν. Ἐκεῖνο μέντοι σε πρὸς πολλοῖς ἄλλοις λανθά ναι, ὅτι Πλάτων οὐχ ὡς οὐκ εἰδὼς τὰς ἐπιστήμας οὐ συνέγραψεν, ἀλλ᾽ οὕτω Πλάτων! τε καὶ πρὸ αὐτοῦ τοῖς Πυθαγορείοις δοκοῦν, μὴ συγγράφειν τὰ τοιαῦτα, ἀλλὰ τοῖς ἑταίροις ἀπὸ φωνῆς παραδιδόναι ὡς σου φωτέροις ἂν ἐσομένοις, ἐν ταῖς ψυχαῖς ἀλλὰ μὴ ἐν βιβλίοις ἔχουσι τὰς ἐπιστήμας· ἀμελεῖν γὰρ τῆς ἐν ταῖς ψυχαῖς ἐνδελεχῶς ἔξεως τοὺς ἐν τοῖς βιβλίοις αἰομένους ἔχειν. Εἰ μὲν οὖν ἐνδελεχῶς ἐκεῖνο ἐγίγνετο, καὶ ἄμεινον ἂν ἦν· ἐπεὶ δ᾽ αἱ κατὰ καιροὺς τύχαι τε καὶ ξυμφοραί πόλλ' ἄττα καὶ μεγάλα ἔστιν ὅτε διαλείμματα τῇ κατὰ τὴν σοφίαν ἡμῖν ἐνεργείᾳ ἐμ ποιοῦσι, χρήσιμον καὶ τὸ συγγράφειν ὑπόμνησιν τινα τοῖς οὐκ ἐνδελεχῶς ταῖς ἐπιστήμαις ἐμμελετῶσ παρέχον. Παραδίδωσι μὲν οὖν καὶ Πλάτων ὑπομνή. ματα ἅττα ἀρχῶν μόνον καὶ λογικής και φυσικής ἑαυτοῦ σοφίαν τεμών, ἀλλὰ τὴν τῶν ἀπὸ Ζωροάστρη διὰ τῶν ΙΙ»θαγορείων ἐς αὐτὸν κατεληλυθυίαν. 119 θαγόραν γὰρ τοῖς ἀπὸ Ζωροάστρου συγγεγονότα εν τῇ Ἀσίᾳ μάγοις ταύτην τὴν φιλοσοφίαν μετελθεῖν εν δὴ Ζωροάστρην ἱστορούσιν ἄλλοι τε καὶ Πλού ταρχος πεντακισχιλίοις τῶν Τρωικών γεγονέναι Ετετε πρεσβύτερον· εἰ τῷ δὲ τοῦτο οὐ πιστόν, ἀλλ᾽ οὖν παλαιότατος ἂν εἴη τῶν δίως όνομαζομένων σοφών τα καὶ νομοθετῶν πλὴν Μηνός τοῦ Αἰγυπτίου νομο θέτου τούτου σοφοῦ. Ἐδέξαντο δὲ καὶ Αἰγυπτίων ἱερεῖς μάλιστα τὰ Ζωροάστρου τούτου δόγματα και εὐδοκίμουν κατά γε δὴ τὰ δόγματα, ἐπεὶ ἁγιστείαις φαύλαις οὖσαις ταῖς ἀπὸ Μηνάς τέως ἐνέμενον, ἐφ' αἷσπερ καὶ κατεγελώντο. ὡς δὲ ταύτην Πλάτων με τῆλθε τὴν σοφίαν, τὰ ἀπὸ Ζωροάστρου ἔτι καὶ ἐς ἡμᾶς σωζόμενα λόγια δηλοί συνῳδὰ ὄντα ταῖς Π 1 τωνος πάντη τε καὶ πάντως δόξαις. Πλάτων μὲν οὖν ἐν τοῖς διαλόγοις τοῖς αὐτοῦ ἀρχὰς μόνον καὶ φιλο σοφίας παραδιδοὺς αὐτὰ τὰ ἀναγκαιότατά τε καὶ περὶ τῶν μεγίστων τὰ λοιπὰ εἴασε τοῖς ἑταίροις Εκ τε τῶν ἀρχῶν τούτων, ἔκ τε ὧν αὐτοῦ διακηκόεσαν, ἀναλαμβάνειν. Αλλο Αριστοτέλης φοιτητής γεγονώς Πλάτωνι καὶ ἔπειτα ἐπὶ σχήματι φιλοσοφίας σα! στικὴν μετελθὼν καὶ κενῆς δόξης ερασθεὶς ἐπὶ τῷ ἰδίας αὐτοῦ αἱρέσεως ἀρχηγέτης γενέσθαι τὰς μὲν ὑπὸ Πλάτωνος συγγεγραμμένας φιλοσοφίας ἀρχὰς ἐκ παμπόλλων ἐτῶν ἐς ἐκεῖνον κατεληλυθυίας ἀνέτρεψε τε καὶ διέφθειρεν. "Α δ' ἀπὸ φωνῆς Πλάτωνος διή Ο κουσεν αὐτὸς συγγεγραφώς δι' ἑαυτοῦ ἐποιήσατο συχνὰ καὶ ἐν αὐτοῖς ἁμαρτών· πολυπραγμονῶν δὲ καὶ τὰ πόρρω τῶν ἀρχῶν καὶ φαῦλα τοῦ δέοντος περαιτέρω πλῆθος συγγραμμάτων ἐξέδωκε, τέτερο τον τοῦτον καὶ δέκατον τρόπον σοφιστικὸν ἐξευρηκὼς, πλήθει συγγραμμάτων ἐκπλήττειν τοὺς ἀνόητης τέρους. Ἐπεὶ ἤ γε σοφία ἐν ὀλίγοις τε καὶ περὶ ὀλίγα· περὶ γὰρ τὰς τοῦ ὄντος ἐστὶν ἀρχάς, ας εν τις καλῶς ἡ εἰληφώς, κἂν τἆλλα ἅπαντα, ὁπίσα ἐς γνῶσιν ἐλθεῖν ἀνθρώποις δυνατά, ἱκανὸς εἴη εὖ διατ γινώσκειν. Εξηλέγχθη μὲν οὖν καὶ ὑπ᾽ ἄλλων πολ λῶν ᾿Αριστοτέλης, ἐφ᾽ οἷς ἁμαρτάνει· ἐξελήλεκται δὲ καὶ ὑφ᾽ ἡμῶν ἤδη, οὐκ ἐπὶ πᾶσιν, ἀλλ' ἐπὶ τοῖς μεγίστοις μάλιστα. Ἐπεὶ δὲ σὺ ἠξίωσας ἀντιλα δέσθαι, ἡμεῖς καὶ ἔτι ἀμυνοῦμεν Πλάτωνί τε καὶ ἡμῖν αὐτοῖς οὐδὲν φροντίσαντες, ὧν σὺ ἡμᾶς δεδίττη οὐ φείσεσθαι τῶν ἐς ἡμᾶς λοιδοριῶν ἀπειλῶν, ὅς γε οὐδὲν ἡμῶν πέφεισαι· οὐ γάρ σε Γοργώ τινα οὖσαν ἴσμεν, ἀλλὰ Μορμώ παιδί᾽ ἅττα δεδίττεσθαι δυνα μένην, οὐκ ἄνδρας λοιδοριῶν κρείττους. Η γὰρ ἂν καὶ ἄξιοι τοῦ κακῶς ἀκούειν ἦμεν, εἴ τινα καὶ τοιού. του ἀνδρὸς λοιδοριῶν λόγον ἐποιούμεθα, ός γε ούδ' αἰσχύνῃ ἐπὶ γυναίου πλεονεκτήματι καὶ τούτου παρ νιδίου τινὸς μέγα αὐχῶν. Ἐροῦμεν δ' δ ἐροῦμεν οὐ προς ἅπαν σου μῆκος τῶν λόγων (μωρία γ' ἂν ἦν πρὸς κενὸν μῆκος λόγων ἕτερον μήκος καὶ αὐτὸς ἀντιπαρατείνειν), ἀλλ' ἡμῖν μὲν, όπου καίριον εἴη τι εἰπεῖν, εἰρήσεται ἤτοι ἐν οἷς δόξαις ἂν ἐνίοις οὐ πάνυ τοι σοφοίς λέγειν τι, ἢ καὶ ἐν οἷς πάμπολυ τοῦ ὑγιοῦς ἀποπεπλάνησαι, εάνπερ ἐλεγχόμενος ὑφῇς τι η
col. 985–986page 83 of 99
PG 160:985τοῦ τύφου. Τὰ δ' ἄλλα ἄλλοις παρήσομεν καταγε. δεῖσθαι Θεοῦ, τίς ἡ ἀνάγκη ταῖς τῶν σφαιρών κινή. λᾷν, οἱ ἐν αὐτοῖς καὶ τῶν τε κενῶν ὑπὲρ σεαυτοῦ αὐχημάτων τῶν τε ἐς ἡμᾶς σου ἡμῶν οὐχ ἁπτομένων βλασφημιών καταγελάσονται. Καίτοι τὸ μὲν ἀσαφὲς Αριστοτέλους σοφῷ, τὸ δὲ Πλάτωνος ἐπικεχρωσμένον ποιητῇ μάλιστα, ὡς ἂν μὴ λέγω χείρονι ἐπιτηδεύματι, πρέπον ἐστὶν εἰ πεῖν.» Καὶ πῶς σοφῷ πρέπον τὸ τῆς λέξεως ἐστιν ἀσα φές; οὐ μᾶλλον ἢ ἀνδραπόδῳ οὔπω τρανῶς φωνὴν τὴν Ἑλλάδα περιειληφότι, ή σοριστῇ οὐ πάνυ του θαμνοῦντι ὑπὲρ τῶν λεγομένων καὶ λέξεως αὐτὰ ἀπαρτία συγκαλύπτοντι, ἢ καὶ φθονερῷ πίνον τι θέντι τοῖς ἀναγνωσομένοις, ἵνα ἴσως αὐτοῦ ξέοιντο τήν γε διάνοιαν ἀναπτύξοντος· σοφῷ δὲ πῶς, ἐν χρή ὑπὸ φιλανθρωπίας τὸ τῶν νοημάτων βαθύ εύληπτον ἐς δύναμιν σαφηνεία λέξεως τιθέναι; Τὸ μὲν γὰρ μυθώδες ἔχοι ἄν τινα λόγον. Εἰ γὰρ μὴ οἱ μύθοι κατά τοὺς ποιητῶν φλυαρίας εἶεν ἀνάμεστοι, παρέχουσι τι τοῖς πολλοῖς καὶ βάθους νοημάτων οὐ δυναμένοις ἐφικέσθαι νοεῖν πρόχειρον, δ καὶ Πλάτων πρὸς καὶ ἄλλοις θεολόγοις ἐπετήδευσεν ὑπὸ φιλανθρωπίας. Απά ων γὰρ τὸ τῶν πολλῶν φιλόμυθον τῆς τῶν ποιητικῶν μύθων φλυαρίας αὐτὸς ἑτέροις μύθοις εὐαγέσι τισὶν ἔδωκε τι ἐννοεῖν καὶ τούτοις τῶν θείων οὐ πάνυ της ἀλλότριον, ἵν᾽ οἱ τε σοφοὶ ὁμοῦ καὶ οἱ πολλοὶ ἀπόναιντό τι αὐτοῦ. Ἐκ δὲ τοῦ τῆς λέξεως ἀσαφούς οἱ μὲν σοφοὶ καὶ πόνον προσλήψονται, ἐφ᾽ οἷσπερ ἀπονώτερον νοεῖν ἐνῆν, οἱ δὲ πολλοὶ οὐδὲ σμικρὸν ὠφελήσονται. Αλλ' οὐδ' ἀσαφής ἐστιν Αρι στοτέλης, ἐν οἷς ὑφ᾽ ἡμῶν μάλιστα ἐλέγχεται, εἰ μὴ ἄρα τοῖς κατὰ σὲ ἀμαθέσιν, ἀλλὰ σὺ ἔρμαιον εὑρη κὼς τὸ ἔστιν οὗ καὶ ἀταφείᾳ λέξεως χρήσασθαι Ἀριστοτέλη καὶ τὰ σαφέστατα αὐτοῦ βιάζῃ ἐς ἀσάφειαν, ἶν' ἐς ἑτέραν διανοιαν τὰ ὑφ' ἡμῶν ἐλεγχόμενα μετα φέρων δόξῃς τι αὐτῷ ἀμύνειν. Αλλ' οὐδὲν ἧττον ὑφ᾽ ἡμῶν ἀσύμφωνά τε καὶ ἀνάρμοστα καὶ τῆς γε δια νείας 'Αριστοτέλους ἔξω λέγων ἐλεγχθήσῃ. Ὅτι μὲν οὖν μὲν τῆς κινήσεως τέλος αὐτὸν τί θεται, ἀληθῶς λέγει ὁ Πλήθων· ἔτι δὲ μόνης τῆς κινήσεως καὶ ὅτι οὐ τοῦ εἶναι καὶ τῆς οὐσίας, οὐκ ἀποδείκνυσιν. ο Οὐ πάντα ἀποδεικνύναι χρὴ καὶ τὰ ἤτοι πᾶσι δῆλα ἢ τοῖς γοῦν σοφεῖς καὶ οἱ κατὰ σὲ ἀμαθέσιν, εἴ γε μὴ μέλλοι ἐς ἀπεραντολογίαν έμπεσεῖσθαι. Αὐτίκα δ σὺ φῇς ἡμᾶς οὐκ ἀποδεικνύναι, τὸ τοῦ οὐρανοῦ μόνον κινητὸν Αριστοτέλη τὸν Θεὸν τίθεσθαι, σοὶ μέν που οὐ δῆλον, ἅτε οὐδ᾽ ἂν δυναμένῳ σοφιστού διανοίας ἐφικέσθαι· τοῖ; δ' ὁπωσοῦν σοφοῖς καὶ ἅμα τῶν Αριστοτέλους ἐμπείροις πῶς οὐ δῆλον; Οταν γὰρ Αριστοτέλης τοσούτους ἀξιοῖ εἶναι τοὺς θεούς, ὅσαι καὶ σφαιρῶν τῶν κατ' οὐρανὸν κινήσεις, τί άλλο βούλεται ἢ τὰ μὲν ἄλλα πάντα οὐκ ἂν Θεοῦ δεῖσθαι, τὰς δὲ σφαίρας μόνον ταύτας, καὶ ταύτας τοῦ κινεῖσθαι μόνον ἔνεκα· εἰ γάρ τοι καὶ ἄλλο ώετο Εἴ τι δύναμιν ἔχει τοῦ ἀεὶ εἶναι, μὴ τοῦ ἀπὶ εἶναι ἔχειν δύναμιν, κτλ. με ὦ σεσιν ισαρίθμους τοὺς θεοὺς τίθεσθαι; Πῶς δ᾽ οὐ καὶ ἐκεῖθεν δῆλον τὸ τοιοῦτον; περὶ μὲν γὰρ ἀϊδίου κινήσεως ἀποδεικνὺς ἐκ τοῦ κινοῦντος καὶ αἰτίου μάλιστα ταύτην ἀποδείκνυσιν, ἀξιῶν τὸ πρῶτον κι νοῦν ἅτε ἀκίνητον δν καὶ ἀεὶ κινεῖν· πάνυ δὲ ἐπιστημονικῶς τοῦτο ποιῶν. Ενθα γάρ ἐστιν αἴτιόν τι καὶ αἰτιατὸν τὰ τῷ αἰτιατῷ συμβαίνοντα ἐκ τοῦ ἐναντίου ἀποδείκνυσθαι χρή, εἰ ἄρα μέλλοι ἡ κατ' ἐπιστήμην ἀπόδειξις χωρήσειν· τὴν δ᾽ οὐρανοῦ ἀϊδιότητα ἀπο δεικνύς οὐκέτι α!τίου οὐδ᾽ ἐτουοῦν μέμνηται, δέον, εἴπερ ᾤετο εἶναί τι αἴτιον τῆς οὐρανοῦ οὐσίας, ἐκ τοῦ αἰτίου καὶ τούτῳ τὴν ἀϊδιότητα ἀποδεικνύναι. ᾿Αλλὰ πῶς ἀποδείκνυσιν; ἅπαν φησὶ τὸ γεννη τὸν καὶ φθαρτὸν καὶ τὸ φθαρτίν αὖ καὶ γεννητών, καὶ ἅπαν τὸ ἄφθαρτον καὶ ἀγέννητον, καὶ αἱ τὸ ἀγέννητον καὶ ἄφθαρτον δεῖν γάρ φησι πᾶν, ε! τι δύναμιν ἔχειν τοῦ ἀεὶ εἶναι, μὴ τοῦ ἀεὶ εἶναι ἔχειν δύναμιν οὔτε τοῦ μὴ ἀεὶ εἶναι ἔχοι ἄν Εντεῦθεν τὴν τοῦ ἀεὶ εἶναι δύναμιν τῷ οὐραν ἐπιδιδοὺς ἀγέννητόν τε ἅμα αὐτὸν καὶ ἄφθαρτοί συμπεραίνει· καλῶς μὲν καὶ ἑπομένως τῇ ἑαυτοῦ δόξῃ, εἴ γε οίεται τὸν οὐρανὸν ἀπ᾿ οὐδενὸ; ἂν δη μιουργοῦ παρήχθαι, ἐπεὶ εἴ γε ᾤετο, οὐκ ἂν ἔλαθεν αὐτὸν οὐδὲν περαίνων. Εἰ μὲν γὰρ οἰκείαν τὴν τοῦ ἀεὶ εἶναι δύναμιν ἔσχηκεν ὁ οὐρανός, οὕτω μόνως αὐτῷ ἀναγκαῖον συμβαίνει τὸ ἀγεννήτις ἅμα καὶ ἀφθάρτῳ εἶναι, δ δὴ ἡμεῖς τῷ πρωτίστῳ αἰτίῳ καὶ μόνῳ ἀποδοῖμεν ἄν. Εἰ δ᾽ ὀθνείαν τὴν τοῦ ὅλως εἶναι έχει δύναμιν παρὰ δημιουργοῦ εἰληφώς, οὐκέτι οὐδὲν περαίνει ὁ οὕτως ἀποδεικνύς, ἐὰν μὴ τῷ αἰτω περιβῇ τινα τοῦ ἀΐδια δημιουργεῖν ἀνάγκην, ὥσπερ οὖν καὶ τοῦ ἀεὶ κινεῖν περιέθηκε. Δῆλον γὰρ δὴ, ὅτι ὡς ἂν ὁ διδοὺς διδῷ τὸ εἶναι τῷ οὐρανῷ, οὕτω καὶ ἕξει· ἀλλὰ γὰρ ἔκ τε τούτων καὶ ἄλλων ον ὀλίγων καὶ πάνυ δῆλός ἐστιν ᾿Αριστοτέλης οὐ τῆς οὐσίας καὶ τοῦ εἶναι τῷ οὐρανῷ τὸν Θεὸν αἴτιον, ἀλλὰ μόνης τῆς κινήσεως δοξάζων. Καὶ ἡ αἰτία δὲ τοῦ οὕτως αὐτὸν δοξάσαι ὡς κάλλιστα ἡμῖν ἐξείρη ται· ὑπὸ γὰρ τοῦ ἀΐδιον μὲν τὸν οὐρανὸν νομίσαι, τῶν δ' ἀϊδίων οὐσιῶν μηδ' ἡντινοῦν γένεσιν μήτε χρονικήν μήτε κατ' αἰτίαν ἀξιοῦν εἶναι, οὕτω ἠνάγ κασται δοξάσαι. Ἐν τῷ ἐπιχειρήματι τούτῳ τινὰς τους Χριστιανοὺς ἡμᾶς αἰνιττόμενος ἐκ Μωσέως τὴν δόξαν ταύ την προειληφότας σύμφωνόν που τῇ Χριστιανῶν πίστει καὶ αὐτὸν ἀποφαίνεται Αριστοτέλη, ὡς ἡμεῖς ἐν προοιμίοις ἰσχυρισάμεθα.» Εἰ μὲν τῇ ᾿Αρειανικῇ ἐκκλησίᾳ εἰσποιεῖς σαυτόν, πρός γε ἐκείνοις καὶ σὲ δὴ λέγω· ἐκεῖνοι γὰρ ἦσαν οἱ τῷ ᾿Αριστοτέλους τούτῳ ἀξιώματι τῇ σφετέρη ἀμύνειν πειρώμενοι δόξῃ. Εἰ δὲ τῇ νῦν Ἐκκλησίᾳ καὶ καθ' ἡμᾶς ἔτι γοῦν ἐμμένεις, ἐγὼ μέν τινας λέγων οὐ καὶ σέ φημι. Πῶς γάρ; ἔς γε καὶ ἀλλοτριώτατον τῆς Ἐκκλησίας τοῦτο τὸ ἀξίωμα ή ημαι. 1. 12. Οὐκ ἄρα ἐνδέχεται τὸ αὐτὸ καὶ ἐν ἀεί τα δύνασθαι εἶναι καὶ μὴ εἶναι. Αλλά μήν οὐδὲ τὴν ἀπόφασιν, ον λέγω μὴ ἀεὶ εἶναι.: Αδύ νατον ἄρα μὴ ἐν ποτε ὕστερον αϊδιον είναι.
col. 987–988page 84 of 99
PG 160:987Εἰ γάρ τοι δοθείη καθάπαξ, πᾶν τὸ ἀπ' αἰτίου τὴν φάσκων ψυχήν. Αριστοτέλης δὲ λέξεως μὲν ἔνεκα ὕπαρξιν ἔχον καὶ ἀπὸ χρόνου ἦρχθαι δεῖν, οὐδ' ἂν ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα ἄτε ἀπ' αἰτίου τοῦ Πατρὸς ὄντα ἐκφύγοι τὸ μὴ οὐ καὶ ἀπὸ χρόνου ἦρχθαι. Εἰ δὲ σὺ σαυτοῦ τοῦτο τὸ ἀξίωμα καὶ τῆς Ἐκκλησίας ποιῇ, πάνυ ἔοικας πρὸς τῇ ἄλλῃ σου ἀμαθίᾳ καὶ ἀξιωμάτων τῶν τε τῇ Ἐκκλησίᾳ προσηκόντων και τῶν μὴ φαῦλός τις εἶναι κριτής. Ἔπειτα εἰ καὶ τὰ μάλιστα τοῦτο τὸ ἀξίωμα καὶ τῇ Ἐκκλησία τι προσῆκε, σοὶ τί δύναται τὸ ἐν τούτῳ τῷ ἀξιώματι Αριστοτέλη τῇ Ἐκκλησίᾳ προσποιεῖν, ὡς ἐν προσ μίοις ἰσχυρίσω, ὅ γε σὺ Αριστοτέλους ἀπαξιοῖ;; ἐμοὶ μὲν γὰρ οὐδὲν ἄλλο δοκεί σοι τοῦτο δύνασθαι ἢ ἀναίσθητόν σε ἀποφαίνειν τοῦ αὐτὸν ὑπὸ σαυτού περιτρέπεσθαι. ὓς τοὺς ἐνθουσιασμούς καὶ τὰς ἀποκαλύψεις διαβάλλειν καὶ πλάνην ἀποκαλεῖν λέγεται, τὴν δ᾽ ἀλήθειαν ὑπὸ τοῦ ἀνθρωπίνου λόγου εὑρίσκεσθαι μόνου διὰ φιλοσοφίας ἔν τινι ἑτέρῳ ἑαυτοῦ συγ γράμματι ἀποδεικνύναι.» Οἶδ' ἐγὼ καὶ ἐνθουσιασμούς, οὓς δεῖ καὶ λόγους οὐ προσίεσθαι· σὺ δ᾽ οὐδὲν ἄρ᾽ οἶσθα πλὴν τοῦ δια βάλλειν τε καὶ βλασφημεῖν. Οτι οὐδὲν περὶ ἀϊδιότητος Πλάτων εἶπε σαφές καὶ ᾿Αριστοτέλης ἐν Τοπικοῖς φησιν, ὅπου τοῖς προβλήμασι, περὶ ὧν οὐκ ἦσαν πω λόγοι εὑρημένοι τοῖς πρὸ αὐτοῦ καίτοι μεγάλων ὄντων ἀριθμεῖ καὶ τὸ τὸν κόσμον εἶναι ἀΐδιον» Οὐδὲ ᾿Αριστοτέλης ἡγνόει, οὔτε τοὺς Πυθαγορείους οὔτε Πλάτωνα ἀΐδιον καὶ αὐτοὺς τὴν οὐρανὸν τιθε μένους· οὔτε γὰρ τοῦ Τιμαίου τοῦ Λοκροῦ ὄντος δὴ Πυθαγορείου οὐκ ἂν ἐντετυχήκει συγγράμματι, ἐν ᾧ δὴ λέγεται, «Πρὶν ὧν οὐρανὸν γενέσθαι λόγῳ, ἥστην ἰδέα τι καὶ ὕλα· ο ὡς λόγῳ καὶ οὐκ ἔργῳ τὴν οὐ ρανοῦ ποτε οὐχ ὑπαρξιν υποτιθεμένην αὐτῷ, οὔτε παρ' ἂν καὶ πεφοιτήκει οὔποτ' ἂν οὐκ ἠκηκόει τὸ τοιοῦτον, ὅ γε οὐδ᾽ ἐν τοῖς διαλόγοις τοῖς αὐτοῦ ἐκεῖνος παντάπασι φαίνεται ἀποσεσιγηκώς. Ην γοῦν ἐν τῷ Τιμαίῳ γεννητὴν ὑπὸ Θεοῦ παραδίδωσι ψυχήν, ταύτην ἐν τῷ Φαίδρῳ ἀγέννητόν τε αἱ καὶ ἀθάνατον ἀποφαίνει, δ καὶ ἡμεῖς ἐν τῷ προτέρω ἡμῶν γράμματι ἐπεσημηνάμεθα· καὶ σὺ κακούργως ἐκ τῆς σῆς μεταφράσεως ὥσπερ καὶ ἀλλ᾽ ἄττα ἐξεῖλε;, ἵνα καὶ χώραν τινὰ ἔχωσιν οὗτοι οἱ λόγοι. Κακούργω; γὰρ σὺ καὶ μετέφρασας τὰ ἡμέτερα, ἵνα τὰ μὲν ἐπὶ τὸ ἀσθενέστερον μεταποιῶν, τὰ δὲ και ριώτατα καὶ ἐξαιρῶν ἡττόν τισι δόξῃς ἀσθενῶς ἀν τιλαμβάνεσθαι τῶν λόγων. Εἰ γὰρ σὺ τῆς μὲν σου φίας τῆς ᾿Αριστοτέλους, εἰ δή τις καὶ οἷα, οὐδ᾽ ἐς ἴχνο;. ἐμβεβηκώς, τῆς δὲ κακουργίας καὶ μάλα τις εὐφυής μαθητής. Πλάτων μὲν οὖν ἅτε διακρίνειν τὸ αἰτία μόνη γεννητὸν τοῦ καὶ χρόνῳ γεννητοῦ εἰδὼς δηλός ἐστιν ἐν μὲν τῷ Τιμαίῳ τῇ πρὸς τὸ αἴτιον παραθέσει, τῇ αἰτία γεννητὴν τὴν ψυχὴν φάσκων, ἐν δὲ τῷ Φαίδρῳ αὖ τῇ πρὸς τὸ ἀθάνατον παραθέσει τῷ χρόνῳ ἀγέννητον αὖ τὴν αὐτὴνοὐκ ἂν δίκαιος εἴη Πλάτωνι μέμφεσθαι, Αθηναίων τε ὄντι καὶ ἅμα πάντας "Ελληνας τῇ κατὰ τὴν λέξιν ἀκριβείς ὑπερβαλλομένῳ, Σταγειρίτης τε ῶν αὐτὸς καὶ φωνῆς τῆς Ἑλλάδος ἀκριβείᾳ οὐκ ὀλίγῳ Πλά τωνος λειπόμενος· εἰ δὲ καὶ τῆς διανοίας ένεκα ἐν δίκῃ μέμφεται, σκεπτέον. Δῶμεν γάρ Αριστοτέλε ἀκούοντι Πλάτωνος, γεννητὸν ὑπὸ Θεοῦ φάσκοντος τὸν οὐρανὸν, ἀπατηθῆναι τε καὶ οἰηθῆναι καὶ χρόνο αὐτὸν γεννητόν φάσκειν· οὐκοῦν, εἰ ἅμα μὲν ᾔδει καὶ αὐτὸς 'Αριστοτέλης, τὸ αἰτίᾳ μόνη γεννητών τοῦ καὶ χρόνῳ γεννητού διακρίνειν, ἅμα δὲ καὶ ὑπὸ Θεοῦ τὸν οὐρανὸν δεδημιουργῆσθαι ἐνόμιζεν, ἐκεῖ νως ἂν Πλάτωνος ἀντιλαβέσθαι ἐχρῆν· Ὅτι μὲν, Πλάτων, ὑπὸ Θεοῦ δεδημιουργῆσθαι τὸν οὐρανὸν, καλῶς που φῇς· ὅτι δὲ καὶ χρόνῳ αὐτὸν γεγενήσθαι ἀξιοῖς οὐκ ὄντα πρότερον, τοῦτο αὖ οὐκέτι σοι καλώς λέγεται. Ὁ δὲ οὐδέν τι τοιοῦτον· ἀλλὰ περὶ μὲν τοῦ ὑπὸ Θεοῦ τὸν οὐρανὸν δεδημιουργῆσθαι ἢ μὴ οὐδὲ γμύ· ἀντειπεῖν μὲν γὰρ τῇ δόξῃ ἀνέδην οὐκ ἐθάῤῥει, μὴ οὐ καὶ ἀσεβείας δίκην όφλῃ ἐν γάρ Ἑλλήνων τῷ κοινῷ αὕτη ἡ δόξα μάλιστα ἐκράτει, ὡ; • Διὸς ἐκ πάντα τέτυκται) ο συνειπεῖν δὲ αὖ 8 οὐκ ἐνόμιζεν, οὐκ ἐδόξαζε. Προσποιηθείς οὖν ἀγνοεῖν, Πλάτωνα ἀϊδιόν τε ἅμα καὶ ἀγέννητον νομίζοντα τὸν οὐρανὸν, μέμφεται, αὐτῷ ὡς οὐκ άΐδιον νομίζοντι, ἡγούμενος τῇ τῆς ἀϊδιότητος αὐτοῦ θέσει καὶ τό γε ὑπὸ Θεοῦ ἂν δεδημιουργῆσθαι ἀναιρεῖσθαι, ὡς οὐκ οὖσαν ἀἰδίων γένεσιν οὐδ᾽ ἡντινοῦν, ἅμα γε καὶ ἐξιδιώσασθαι ἐπιβουλεύων τὸ περὶ ἀἰδιότητος τοῦ οὐρανοῦ τοῦτο δόγμα ἔχον γέ τι ὑπερήφανον. Οὕτως οὖν ἀναιδής ἐστι καὶ ἀντι λέγων, ὥστε ὁμολογῶν, Πλάτωνά τε καὶ τοὺς περὶ Πλάτωνα πρὸς τῷ γεννητὸν ὑπὸ Θεοῦ καὶ ἀΐδιον τὸν οὐρανὸν φάσκειν, ὅμως βιάζεται οὐκ ἀΐδιον εύ τοὺς φάσκοντας ἀποφῆναι, πάντα τρόπον αυτού ποιήτασθαι τὸ δόγμα ἀναισχυντῶν τῶν παλαιοτέρων ἀφελόμενος. Ὡς δὲ καὶ Πλάτων αΐδιον τὸν ρανὸν νομίζει, ἔτι καὶ ἐκεῖθεν δῆλον. ο χρόνος οὖν μετ᾿ οὐρανοῦ γέγονεν, ἵν᾿ ἅμα γεννηθέντες ἅμα καὶ λυθῶσιν, ἄν ποτε λύσις τις αὐτῶν γίγνηται, καὶ κατὰ τὸ παράδειγμα τῆς αἰωνίου φύσεως, ἵν' ὡς ὁμοιότατος αὐτῷ κατά δύναμιν ᾖ· τὸ μὲν γὰρ πα ράδειγμα τὸν πάντα αἰῶνα ἐστιν δν, ὁ δ᾽ αὖ διατελεί τὸν ἅπαντα χρόνον γεγονώς τε καὶ ὧν καὶ ἐσόμενος.» Καὶ ἀποδείκνυσι δὲ Πλάτων τὴν τοῦ παντός ἀϊδιότητα πολύ 'Αριστοτέλους κρείττόν τε καὶ θελ σεβέστερον, ὡς ἐξ ἐκείνου αὖ τοῦ χωρίου ἔστι καὶ τοῦτο λαβεῖν· «Λέγομεν δή, δι᾿ ἣν αἰτίαν γένεσιν καὶ τὸ πᾶν τόδε ὁ ξυνιστάς ξυνέστησεν· ἀγαθό; ἦν, ἀγαθῷ δὲ οὐδεὶς περὶ οὐδενὸς οὐδέποτε ἐγγίγνε. ται φθόνος· τούτου δ' ἐκτὸς ὢν πάντα ὅτι μάλιστα παραπλήσια αὐτῷ·, δῆλα δὴ ὅτι καὶ ἀίδια. Αλλ ᾿Αριστοτέλης ἔκ τε τῶν ἄλλων αὐτοῦ καὶ οὐχ ἥκιστα ἀπ' αὐτοῦ τοῦ τρόπου, ᾧ Πλάτωνί τε καὶ τοῖς περὶ Πλάτωνα ὑπὸ Θεοῦ γεννητὸν τὸν οὐρανὸν
col. 989–990page 85 of 99
PG 160:989φάσκουσιν ἀντιλέγει, καὶ πάνυ δῆλός ἐστιν αὐτὸς ἡ εἰκότως καὶ αἰτιόν τι τίθεσθαι αὐτοῦ· ἐπεὶ καὶ τῶν οὐχ ὑπὸ Θεοῦ δεδημιουργῆσθαι νομίζων. Εἰ γὰρ ἐνόμιζεν, οὐκ ἂν ἐνταῦθα ἐμέμνητο, ἵνα δῆλος ἦ τοῦτο μὲν συγχωρῶν Πλάτωνι, τὸ δέ τι κἀντιλέγων καὶ οὐ τὸ ὅλον ἀντιλέγων. Ταύτης γὰρ τῆς γνώμης, ὡς εἴρηται, καὶ Αριστοτέλης ἐστί, λέγων ὅτι τὰς ἀκινήτους ουσίας τοσαύτας εὐλογόν ἐστιν ὑπολαβεῖν, τὸ δὲ ἀναγκαῖον τοῖς ἰσχυροτέροις ἀφείσθω λέγειν, ἀνάγ μην τινά μείζω τῆς ἀπὸ τοῦ φαινομένου εὐλόγου, τὴν ἱερὰν δήπου καὶ ἀποκεκαλυμμένην νομίζων.» Ισχυροτέρους ἐνταῦθα ᾿Αριστοτέλης τους αστρο νομικωτέρους λέγει· ἐπεὶ γὰρ αὐτὸς ἀπεφήνατο τοσαύτας τὰς ἀκινήτους ουσίας εἶναι δεῖν, ὁπήσαι καὶ σφαιρῶν τῶν κατ' οὐρανὸν κινήσεις, ἵνα δὴ καὶ ἐν ἑνὸς αἴτιον ᾖ, εὔκουν οὐκ οἶδε περὶ αὐτῶν ὑγιὲς οὐδ᾽ ὁτιοῦν. Ὅμως ἐκτίθεταί τινα καὶ ἀριθμὸν, ὁπόσον δὴ αὐτὸς οίεται εύλογον εἶναι, περὶ ἀριθμοῦ τούτων τῶν κινήσεων ὑπολαβεῖν· ἅτε δὴ οὐ σφόδρα θαῤῥῶν τῇ ἑαυτοῦ ὑπολήψει. «Τοσαύτας μὲν, φησί, τὰς ἀκινήτους οὐσίας εύλογον εἶναι ὑπολαβεῖν ἐκ τοῦ ἡμῖν τέως δοκοῦντος εὐλόγου ἀριθμοῦ τῶν τῶν σφαιρῶν κινήσεων· τὸ δ᾽ ἀναγκαῖον τοῖς ἰσχυρο. τέροις ἀφείσθω λέγειν· ο τοὺς ἑαυτοῦ δὴ λέγων ἀστρονομικωτέρους, ὡς ὅσας ἂν ἐκεῖνοι φῶσι σφαιρῶν τῶν κατ' οὐρανὸν κινήσεις, τοσούτους καὶ τοὺς θεούς τούτους νομίζειν δέον ἄν. Αὕτη μὲν ἡ Αρι στοτέλους ἐν τούτῳ τῷ χωρίῳ διάνοια· σὺ δ' ἐξ ὧν ἐνταῦθα τούτῳ τῷ χωρίῳ κέχρησαι, ἥκιστα ἔοικας Αριστοτέλους ὅ τι δή λέγοι συνιέναι. Ε:ι ἐν τρίτῳ τῶν περὶ κινήσεως τὰ αὐτὰ σχεδόν λέγει. ο Φησὶ γὰρ περὶ Δημοκρίτου, ο Τοῦ δ' ἀεὶ οὐκ ἀξιοῖ ἀρχὴν ζητεῖν, λέγων ἐπί τινων όρ θῶς, ὅτι δ' ἐπὶ πάντων οὐκ ὀρθῶς. Καὶ γὰρ τὸ τρί γωνον έχει δυσιν ὀρθαῖς ἀεὶ τὰς γωνίας ἴσας· ἀλλ' ὅμως ἐστὶ τῆς ἀϊδιότητος ταυτῆς ἕτερον αἴτιον· τῶν μέντοι ἀρχῶν οὐκ ἔστιν ἕτερον αἴτιον ἀϊδίων οὐ. σῶν» Εοικας σὲ οὗ ἡμῶν συνιέναι ὅ τι λέγομεν, οὔτ' Αριστοτέλους. Ἡμῶν γὰρ λεγόντων τῶν ἀξίων οὐσιῶν μὴ ἀξιοῦν Αριστοτέλη είναι γένεσιν μηδ' ἡντινοῦν μηδ' αἰτίαν αὐτοῖς τοῦ εἶναι, οὐ τῶν γε παθών αὐτῶν οὐδὲ διαθέσεων, σὺ ἀντιλέγων προτείνεις ἡμῖν χωρίον Αριστοτέλους, οὐδὲν ἀλλ᾽ ἢ τὰ αὐτὰ λέγων ἄντικρυς ἅπερ ἡ εἰς, καὶ λανθάνεις αὐτὸν ἀντὶ τοῦ ἀντιλέγειν καὶ συναγορεύων ἡμῖν. Ορα γάρ, «Τοῦ ἀεὶ, φησίν Αριστοτέλης, οὐκ ἀξιοῖ ἀρχὴν ζητεῖν Δημόκριτος, λέγων ἐπί τινων ὀρθῶς, ἐπὶ δὲ πάντων οὐκ ὀρθῶς. Καὶ γὰρ τὸ τρίγωνον ἔχει δυσὶν ὀρθαῖς ἀεὶ ἴσας τὰς γωνίας· ἀλλ' ὅμως ἐστί τι τῆς ἀϊδή. τητος ταύτης έτερον αἴτιον· τῶν μέντοι ἀρχῶν οὐκ ἔστιν ἕτερον αἴτιον ἀἰοίων οὐσῶν. ὁ Οὐκοῦν τὸ δυσν ὀρθαῖς ἴσα; ἔχειν τὰς γωνίας τὸ τρίγωνον, πάθος του τριγώνου καὶ διάθεσις τίς ἐστιν αὐτοῦ, οὐκ αἰτία τις καθ' ἑαυτὴν ὑφεστηκυία, οἷα δὴ ὁ οὐρα νός, ἢ εἴ τις ἀξιώσεις καὶ ἀριθμὸν ὀντινοῦν καὶ πι, σφαιρών κινήσεων αἰτίας τὰς ἀκινήτους οὐσία; τίο θετα: ἀϊδίων αὐτῷ οὐσῶν. Θεῖτο δι᾽ ἂν καὶ τοῦ φωτ τὸς τοῦ τῆς σελήνης, ἀϊδίου καὶ τούτου αὐτῷ ὄντος αἴτιον τὸν ἥλιον, ἀλλ' ὅμως οὐδὲν τούτων οὐσία. Τίνες δ᾽ ἂν εἶεν αὐτῷ αἱ ἀρχαί, ὧν οὐδὲν ἕτερον αἴτιον: καὶ τίνες ἂν ἄλλοι εἶεν ἢ πᾶσαι αἱ ἀΐδιοι αὐτῷ οὐσίαι, ἐν αἷς δὴ καὶ ἡ τοῦ οὐρανοῦ, ὡς ἔκ τε ἄλλων ἡμῖν προαποδέδεικται καὶ οὐχ ἥκιστα ἐκ τοῦ μετὰ τοῦτό σοι ἐπαγομένου Αριστοτέλους χωρίου δῆλον γίγνεται, ἐν ᾧ φησι·. Ταῦτα γὰρ αἴ γε δὴ ἀκίνητοι οὐσία:, αἴτια τοῖς φανεροῖς τῶν θείων Οὐ γάρ φησιν αἴτια τῶν φανερῶν τῶν θείων, ἵνα αὐτῶν τῶν οὐσιῶν αἴτια ἔφασκεν, ἀλλὰ τοῖς φανε ροῖς τῶν θείων. Οὐ ταυτὸν δέ ἐστι τό τε ἐμοῦ αἴτιον καὶ ἐμοὶ αἴτιον εἰπεῖν· τὸ μὲν γὰρ ἐμοῦ αἴτιον τῆς οὐσίας τῆς ἐμῆς, τὸ δὲ ἐμο! αἴτιον πάθους ἐστὶν ἐμοὶ αἴτιον, οὗ τῆς οὐτίας· σὺ δ' οὐδὲ τῆς λέξεως Αριστοτέλους συνίης. Δῆλον μὲν οὖν, ὡς πᾶσαι αἱ ἀΐδιοι οὐσίαι Αριστοτέλει εἰσὶν, ὧν φησι μὴ εἶναι ἕτερον αἴτιον. Ινα δὲ σοὶ τοῦ λόγου ἕνεκα συγχωρήσωμεν, ἔστω καὶ μόναι αἱ ἀκίνητοι καὶ χωρι σταί· οὐκοῦν πλείω κατά Αριστοτέλη τὰ αὐτὰ δι' αὐτὰ ὄντα, καὶ οὐκ ἀφ' ἑνός τε καὶ μιᾶς ἀρχῆς τα με ὄντα ἅπαντα πρόεισι. [η οὖν ἡ Αριστοτέλους αὕτη σοφία ἢ μᾶλλον, ὡς ἂν ἐγώ φαίην, ἀμαθία τη Πλάτωνος θεολογίᾳ ἀξία ἂν εἴη παραβάλλειν; ὅταν Πλάτων μὲν ἀφ' ἑνὸς Θεοῦ ἐξαιρέτου τε καὶ οὐ τοῖς ἄλλοις ἐναρίθμου θεοῖς θεούς τε τοὺς ἄλλους καὶ τὰ ὄντα ἅπαντα παράγῃ, Αριστοτέλης δὲ πλείους ἀρχὰς αὐτὰς δι' αὐτὸς οὔσας τοῖς οὔτιν ἐφιστᾷ. Τί οὖν, ὦ ἄνθρωπο, σκώπτεις σαυτόν; τί μάτην μα κρολογεῖς φιλονεικῶν ᾿Αριστοτέλη Πλάτωνος ύπερ τιθέναι ἡ γοῦν καὶ ὅλως παραβάλλειν τὸν τοσούτῳ τὴν σοφίαν λειπόμενον; Οὐ γὰρ περὶ τὸ ὅπως χρὴ τάξαντα τὰς ἐρωτήσεις τον προσδιαλεγόμενον ἐξα πατήσαι ἢ τὰ παραπλήσια ή γε σοφία ἐστὶν, ἃ διδάσκων ᾿Αριστοτέλης παρ' ἐνίοις εὐδοκιμεῖ, ἀλλὰ περὶ τὰ πρῶτα τε καὶ μέγιστα τῶν ὄντων, περὶ ἃ ὁ αὐτὸς οὕτω δὴ φαίνεται ἐσκοτωμένος. Καὶ καλῶς πᾶσι τοῖς σοφοίς δοκεῖ πρὸς μὲν τὰ μικρὰ καὶ φαῦλα Αριστοτέλης κατὰ νυχτερίδα ἐν σκότῳ ὀξυδερκὴς τις εἶναι, πρὸς δὲ τὰ μεγάλα τε καὶ φανά κατὰ τὸ αὐτὸ αὖ ἐν φωτὶ θηρίον καὶ μάλα ἀμβλυωπής. Ετι κὰν τῷ πρώτῳ τῶν περὶ οὐρανοῦ, πάντες γὰρ, φησί, τὸν ἀνωτάτω τῷ θείῳ τόπον ἀποδιδόασι καὶ Ἕλληνες και βάρβαροι, ὅσοιπερ νομίζουσιν εἶναι θεούς, δῆλον ὡς τῷ ἀθανάτῳ τὸ ἀθάνατον συνηρτημένον· ἀδύνατον γὰρ ἄλλως» Τί δ' ἂν ἕτερον εἴη τὴ συνηρτῆσθαι, εἰ μὴ τὸ ἅμα ἡρτῆσθαι καὶ προσεχώς, τουτέστιν ἐξ ἐκείνου προσεχῶς τε καὶ ἀϊδίως ἔχειν τὸ εἶναί τε καὶ ζῇν; ν Καὶ ἐκ τούτου τοῦ χωρίου ἐστὶν ᾿Αριστοτέλης οὐ τοὺς ἀνωτέρω θεοὺς αἰτίου; τῆς ἀθανασίας νομίζων τῷ οὐρανῷ· οὐ γὰρ, ὥσπερ ἐν τῷ μετὰ τοῦτό σοι ἐκτιθεμένῳ τοῦ οὐρανοῦ φησι καὶ τοῖς ἄλλοις ἐξηρο
col. 991–992page 86 of 99
PG 160:991τῆσθαι τὸ εἶναι καὶ τὸ ζῆν, οὕτω κἀνταῦθα τοῦ τὼν τὴ μὴ κατὰ παντὸς, πῶς οὐ μεμπτέος; ἄλλα ἀθανάτου τὸ ἀθάνατον ἔρη ἐξηρτῆσθαι, ἀλλ' ὡς τῷ ἀθανάτῳ φησὶ τὸ ἀθάνατον συνηρτημένον, πάνω δῆλος ὢν ἐκεῖ μὲν τὴν αἰτίαν τῷ ἐξηρτῆσθαι βουλόμενος δηλοῦν, ὡς τῶν θνητῶν τῆς γενέσεως τὸν οὐρανὸν αἴτιον ὄντα, ἐνταῦθα δὲ τῷ συνηρτῆσθαι οὐκ αἰτίαν ἀλλὰ κοινωνίαν μόνον τῆς ἀθανασίας τῷ οὐρανῷ πρὸς τοὺς ἀνωτέρω θεούς. Σὺ δ' ὅσῳ τοῦ ἐξηρτῆσθαι τὸ συνηρτῆσθαι διαφέρει, Ένικα; οὐ συνιέναι· οὐ γάρ ποτ' ἂν ταυτί τὰ χωρία καὶ ταῦτα ἅμα ἀμφότερα ἐξετίθεις, ἐξ ὧν ἀντὶ τοῦ ἐλέγχειν αὐτὸς μᾶλλον ἐλέγχῃ. Πρὸς δὲ τούτοις εἰ πρώτην ἀρχὴν τῶν ὄντων ἀποφαίνεται τὸν Θεὸν, δῆλον ὅτι καὶ ποιητικὸν τοῦ οὐρανοῦ τοῦτον λαμβάνει. ο Οταν ἀρχὴν τῶν ὄντων τὸ μέγιστον αὐτῷ Θεὸν Αριστοτέλης ἀξιοῖ καλεῖν, οὐ σοῦ δεόμεθα πολέ σθαι, ἀλλ' αὐτοῦ ᾿Αριστοτέλους, ὃς ἀρχιτέκτονι μὲν οἰκίας ἄρχοντι οἰκοδομήσεως οὐδαμοῦ τὸν Θεὸν τοῦτον εἰκάζει, στρατηγῷ δὲ στράτευμα τάττοντι. Εἴη δ᾽ ἂν αὕτη ἡ ἀρχή, οἷα δὴ ἡ Ασσυρίων ή Μήδων ἢ Περσῶν ἤ τις ἄλλη ὁμοία τῶν κατὰ τὴν οἰκουμένην είτε μείζων είτε μείων, ὧν οὐδεμίᾳ τῆς οὐσίας τοῖς ἀρχομένοις, ἀλλὰ νόμων καὶ τάξεως αἰτία ἂν εἴη. Ἐμοὶ δὲ δοκεῖ τὸ μὲν πρότερον ὑφεστῶτά που τὸν νοῦν ἄλλοθι καὶ ἥκοντα καθ' ἑαυτὸν, εἶτα ἐνοῦσ σθαι τῷδε τῷ σώματι, μηδαμῶς εἶναι γνώμην Αρι στοτέλους, ὃς ἐντελέχει άν τε τοῦ ἀνθρωπίνου σώμα τος τὴν λογικὴν ψυχὴν εἶναι τίθεται καὶ ἐκ τῆς οὐ σίας ταύτης τὸν νοῦν εἶναι προδήλως φησί, τὴν δὲ Εντελέχειαν χρόνῳ ὑστέραν τῆς δυνάμεως είναι παν ταχοῦ διορίζεται. Περὶ μὲν οὖν τοῦδε πρότερον ἡμεῖς Αριστοτέλει ἐπεμψάμεθα, ἅτε σου τού συνιέντος, καθότι 'Αριστος τέλει ἐν ἐκείνῳ ἡμεῖς μεμφόμεθα· οὐ δὲ πολλῶν δεῖ προς γέ σε λίγων, ἀλλὰ τοσοῦτον μόνον εἰπεῖν, και Ούτι τε μεμφόμεθα καὶ ὡς ἐν δίκῃ μεμφόμεθα. Μεμφόμεθα γὰρ Αριστοτέλει, πάντα νοῦν τῇ οὐσίᾳ ενεργεία φαμένῳ εἶναι καὶ οὐ προστιθέντι τὸν θεῖον ἢ ἔξω δὴ τοῦ ἀνθρωπίνου, καὶ διὰ τοῦτο καὶ τὸν ἀνθρώπινον ἐξ ἀνάγκης συμπεριλαμβάνοντι τῷ λόγῳ· οὐχ ὡς καὶ οὕτω νομίζοντι, λίαν γὰρ ἂν μω τὸν ᾿Αριστοτέλη ᾠόμεθα, εἰ οὕτω νομίζειν ἡμῖν ἐδό και, ἀλλ' ὡς κακῶς καὶ ἀπερισκέπτως ειρηκότα. Πλά των μὲν γὰρ ψυχὴν τὴν λογικὴν νοῦν μὲν οὐ πάνυ τοι ἀξιοῖ καλεῖν, ἀλλ' αὐτὸ τοῦτο ψυχήν, νοῦς δὲ τὰ εἴδη, τὴν δ' ἄλογον είδωλον ψυχῆς οἱ περὶ Πλάτωνα ὁ δὲ μάλιστα νοῦν ψυχῆς ἀνθρωπίνης τὸ λογικὸν * ἀπανταχοῦ καλῶν οὗτος ᾿Αριστοτέλης ἐστί· καὶ διὰ τοῦτο οὐδ᾽ ἐχρῆν, φαμέν, αὐτὸν οὕτω ἀδιακρίτως πάντα νοῦν τῇ οὐσίᾳ ἐνεργεία εἶναι φάναι. ὡς δὲ καὶ ἐν δίκῃ αὐτῷ μεμφόμεθα, πῶς οὐ δῆλον; Ο γὰρ οὕτω ἀλαζονευόμενος, ὥστε καὶ ἑαυτοῦ τὴν τῶν λόγων μέθοδον εὕρημα ποιεῖσθαι, εἴ τι παρά ταύτην, ἣν αὐτοῦ φησι μέθοδον, ἐξήνεγκε, κατὰ παντὸς εἰ α Ο τοῦτο μὲν παραλείποντι τὰς πολλὰς μὲν καὶ ἐν ταύτη τῇ ὑποθέσει σὰς ἀμαθίας ἐς τοσοῦτον. Περὶ δὲ τοῦ τούτῳ ἐξῆς τοῦδέ σε μάλιστα ἐπ' ἀνοίᾳ καὶ μάλ' ἐν δίκῃ εὐθυνοῦμεν, δόξας ᾿Αριστοτέλει προσποιούντα ήκιστα Αριστοτέλει προσηκούσα;· ἢ οὐ μέμνηται, ὡς Αριστοτέλης ἅπαν μὲν τὸ γεννητὸν καὶ φθαρτ ἀξιοῖ εἶναι, τὸ δ' ἄφθαρτον ἅπαν καὶ ἀγέννητον καὶ μὴν καὶ ἐν τῇδέ σου τῇ συγγραφὴ οὐ ήδη τους ἐν τοῖς ἀνωτέρω που λόγοις έπεμνήσθης. Ομολογείς δὲ δὴ καὶ αὐτὸς, ἀθάνατον Αριστοτέλη τὸν νοῦν τόν γε ἀνθρώπινον νομίζειν· πῶς οὖν οὐκ ἀνόητες το συμβαῖνον, ὡς εἰ ἀθάνατο, ὅ γε ἀνθρώπινος νους. ἀνάγκη καὶ ἀγέννητων κατά γε Αριστοτέλη και απ τὸν εἶναι καὶ οὐ τῷ σώματι τῷδε συνερχόμενον. Στ δὲ δοκεῖν σοι φῂς μὴ εἶναι δόξαν Αριστοτέλους, πρότερον εἶναι τοῦδε τοῦ σώματος τὸν νοῦν, καίπερ περιφανώς πρότερον ἐκείνου φάσκοντος, ἀλλὰ τῷδι τῷ σώματι συνάρχεσθαι, είτε τηνικαῦτα τοῦ Θεο ἡνίκα ἄν τινες ἀφροδισιάσων, καὶ αὐτοῦ δημιού γοῦντος, εἴτε καὶ ὕστερον τῶν τι ἐκ τοῦ σπέρματος τοῦ ἀνθρωπείου ἄλλως γιγνομένων αὐτοῦ τελοῦντος ἐς νοῦν. Καὶ εἰ μὲν οὐδαμοῦ ἐκείνου τοῦ ᾿Αριστοτέλους ἀξιώματος ἐμέμνησο, οὐ πάνω ἂν σέ τις φίλη ἐν τῷ τοιούτῳ ἴσως πλημμελεῖν, ὡ; οὐδ᾽ ἂν καὶ τῷ ἀξιώματι ἴσως τούτῳ ἐντετυχηκότα· νῦν δ᾽ ὅτε καὶ ἐν τῇδέ σου τῇ γραφῇ μέμνησαι αὐτοῦ, τί λείπεται ἄλλο, πλὴν ὑπ' ἀνοίας τοιαύτας σε Αριστοτέλει προσποιεῖν δόξας, οὐ ταῖς ἄλλαις τῶν γε ἐκείνον συμβαινούσας; Αρ᾽ οὐκ ἐν δίκῃ σε ἡμεῖς ἀμβλύν φαμεν εἶναι τὴν διάνοιαν; ἐκεῖνο μέντοι περί γέ σου οὐκ ἂν θαυμάσαιμι, εἰ μὴ ὑπὸ διανοίας αργίας εξ δέπω ἐννενόηκας, ὡς παντὶ τῷ τὸν μὲν κόσμον ἀΐδιον είναι τιθεμένῳ, ἅμα δὲ καὶ ψυχὴν ἀθάνατον τήν γε ἀνθρωπίνην, ἀνάγκη οὐ μόνον καὶ χρόνῳ ἀγέννητοι αὐτὴν εἶναι συγχωρεῖν, ἀλλὰ καὶ τὰς ἐς τάδε τὰ θνητα σώματα αὐτῆς πολλάκις καθόδους, είτε ευλο γους οὖσας εἴτε δὴ καὶ μή, προσίεσθαι. Εἰ δὲ μή, συμβήσεται ἐν ἀἰδίῳ τῷ κόσμῳ ἀπείρων τῶν τῆς ἀνθρωπίνων γενέσεων γιγνομένων, εἰ καθ᾿ ἑκάστην αὐτῶν καὶ ἰδίαν τις ἀποδιδοῖ ψυχὴν, άπειρόν τι πλη ος συνίστασθαι ψυχῶν· ἄπειρον δ' εἶναι οὐ δυνάμει μόνον, ἀλλὰ καὶ ἔργῳ ὁτιοῦν πλῆθος, οὔθ᾽ ἡ φύσις ἀνέχεται, καὶ ᾿Αριστοτέλης αὐτὸς ἀδύνατον δν ἐν τῇ φυτικῇ αὐτοῦ ἀκροάσει ἀποδείκνυσι Καὶ καλῶς γε ἀποδείκνυσι, πλὴν παρ' ὅσον διά βραχυλογίαν ο πάνυ τοι σαφῶς· ἄγε οἶμαι καὶ ᾿Αριστοτέλη αὐτόν αἰσθανόμενον ἀπορεῖν τε καὶ οὐκ ἔχειν, ὅ τι χρήσ σαιτο τῷ περὶ ψυχῆς ἀνθρωπίνης ἀθανασίας τούτῳ λόγῳ· ἐνδοιαστῶς γοῦν πανταχοῦ καὶ οὐδαμοῦ βε βαίως οὐδ' ισχυριζόμενος άπτεται αὐτοῦ. Πλάτων δὲ καὶ κατὰ τοῦτο Αριστοτέλους πολὺ ἀμείνων, οὐ μία νον ὅτι βεβαίως αὐτὸς τῷ τοιούτῳ φαίνεται τιθέμενος λόγῳ, ἐκείνου ἀπανταχοῦ ἐνδοιαστῶς, ἀλλ' ὅτι καὶ διὰ πάντων συμφώνως αὐτὸς αὐτῷ τῷ λόγῳ ἐπεξέρχεται, σοφῷ πρέπον τὸ τοιοῦτο πολὺ μᾶλλον, ἢν σύ φτ
col. 993–994page 87 of 99
PG 160:993λέξεως ἀσάφειαν, οὐχ ὥσπερ Αριστοτέλης αλλοθί τε ηθική· δ; γε, εἰ καὶ μηδαμοῦ ἄλλοθι τούτῳ ἔδει πολλαχοῦ καὶ δὴ καὶ ἐνταῦθα αὐτὸς τοῖς αὐτοῦ ἁλί σκεται δόγμασιν ἀσύμφωνος. Πλάτωνα δὲ καὶ ἐν τοῖς τοιούτοις ἐλέγχειν, εἰ μὴ εὐλόγους τὰς ἐς τάδε τὰ σώματα τῆς ψυχῆς καθόδους, οὐ σὸν ἔργον, ὅς γε ὅπη μὲν ἐκεῖνος τὰ τοιαῦτα καὶ ὅπως τίθεται οὐκ εἰδὼς, ἀλλοτρίους δ' αὐτῷ ἀνατεθείς λόγους, ὥσπερ ἄρα κάν τῶν ἄλλων σου τοῖς πολλοῖς, οὕτω δὴ καὶ ἔτι πολὺ μᾶλλον τοῖς ἐλέγχοις τοῖς ἐκείνου ἐνασχη μονείς, Πλάτωνα μὲν οιόμενος ἐλέγχειν, ήκιστα δὲ Τὴ ἐλέγχων Πλάτωνα. Ἐγὼ δὲ τοῦ μὲν προτέρου χάριν φημί, ὡς οὐ πάντα μιγνύναι ὁ φιλόσοφος οἶδεν, ὥσπερ Πλάτων φυσικήν και μαθηματικὴν καὶ θεολογίαν οὐδὲν διέ κρίνεν, ὁμοῦ δὲ πάντα ἐποίει χρήματα ώσπερ τις ἐνθουσιῶν, ἀλλ᾽ ἑκάστῳ γένει τοὺς ἰδίους ἀποδιδόναι λόγους προθέμενος, ἐπειδὴν αἴσθηται καὶ πρός τινα ἄλλην ἐπιστήμην υποφερομένους αὐτοὺς, ὅπερ ἐπὶ πολλῶν ὑλῶν ἐγχωρεῖ γίγνεσθαι, εὐθὺς ἀποπηδᾷ, μὴ λάθη πρός τινα ἑτέραν παρασυρεὶς θεωρίαν καὶ τοῦ σκοποῦ διαμαρτών, εν μάλιστα καλῶς ἑαυτῷ προὔθετο ταύτην δὲ κάν τοῖς Ἠθικοῖς φυλάττει την γνώμην. Καὶ τοῦτό σου ἀμαθὲς τὸ Πλάτωνος μὲν τὸ τῶν λόγων ἐντελὲς διασύρειν, ἐπαινεῖν δ' Αριστοτέλους τὸ ἐνδεές τε καὶ ἀτελές. Οὐ γὰρ οἶσθα σύ, ὡς ἔοικας, τῶν ἐπιστημῶν τάς γε ἀτελεστέρας ἑτέρων τελευ τέρων ἑαυτῶν δεομένας πρὸς τελείωσιν. Ωσπερ ἄρα και γεωμετρία ἀριθμητικῆς δεῖται, ἧσπερ ἄνευ οὔτ ποτ' ἂν τελέα γένοιτο γεωμετρία (οὐ γὰρ ἂν περὶ συμμέτρων τε καὶ ἀσυμμέτρων τι εἰδείη μεγεθῶν ὁ ἀριθμητικῇ ἐν γεωμετρία μὴ προσχρησάμενος) οὔ τω; οὐδ' ἂν φυσικὴ ἡ ἠθικὴ ἄνευ θεολογίας ἐντελής ποτε γένοιτο· καὶ εἰκότως. Εἰ γὰρ οὐκ ἄνευ τῆς ἀπὸ τοῦ θείου αἰτίας τὰ φυσικὰ ἀλλὰ καὶ κυριωτάτη αὐτῶν αὕτη ἡ αἰτία, πῶς οἷόν τε τὸν μὴ ἐκ τῆς κυριωτάτης αἰτίας τὴν περὶ αὐτῶν μετιόντα γνω σιν ικανήν τινα αὐτῶν ἐπιστήμην σχεῖν· ἡ γὰρ κυριωτάτη επιστήμη, ὧν ἐστιν αἰτία, ἡ ἀπὸ τῶν αἰ τιῶν. Σὺ δ' ἡμᾶς παντάπασιν ἀμοιρεῖν φάσκων μετ Οόδου λογικῆς αὐτὸς ἔοικας τοῖς κυριωτάτος, ταύτης τῆς μεθόδου οὐ προσεσχηκέναι· ὑπὸ γὰρ φαυλότη της διανοίας οὐχ οἷός τε εἰ διαγνώναι, ὅ τι τε κυριώ. τατον ἐν ἑκάστῃ ἐπιστήμῃ, καὶ ὅ τι οὐ τοιοῦτον ἀλλὰ τοῖς φαυλοτάτοις τῆς ᾿Αριστοτέλους λογικῆς σσσεσχηκὼς καὶ ὅσα ἴσω; πρὸς ἀπάτην καὶ πανουργίαν τινά φέρει, οἴει δεῖν, ὡς δὴ τελέαν αὐτὸς τῶν «Οι ὧν ἐπιστήμην ἐσχηκώς, τῶν τῶν μὲν τοιούτων υπερορώντων τοῖς δὲ κυριωτάτοις αὐτῆς προσεσχη κήτων καταφρονεῖν. 'Αλλά φυσικὴ οὐκ ἄνευ θεολογίας τελέα· καὶ διὰ ταῦτα Πλάτων ἐφ' ὅσονπερ ἅπτεται αὐτῆς, οὐκ ἄνευ θεολογίας ἅπτεται· καὶ ἠθικὴ μὴ θεολογία προσκεχρημένη, τῇ τε ἄλλῃ καὶ ἴσον αὐτῆς περὶ ἀθανασίας ψυχῆς τῆς ἀνθρωπίνης, νεκρά τις ἂν εἴη, οἷα δὴ καὶ Ἀριστοτέλου; αὕτη οὔτ᾽ ἀγαθόν 11: Εοικε γὰρ ἐκ τούτων εἰ καὶ διικνεῖται πρὸς αὐτοὺς τοὺς κεκμηκότας) ότιούν, χρήσασθαι τῷ λόγῳ, ἐν γοῦν τοῖς περὶ ἀνδρίας λό γοις καὶ μάλιστ᾽ ἂν δέον, ὁ δ᾽ οὐδ᾽ ἐν τούτοις γε έχρή σατο ἀλλὰ κἀκεῖνο εἰπών, «Ως φοβερώτατος δ θάνατος· πέρας γὰρ καὶ οὐδὲν ἔτι τῷ τεθνεῶτι δοκεί [οὔτ᾽ ἀγαθὸν] οὔτε κακὸν εἶναι τοσοῦτον· οὖν εἰ πὼν καὶ οὐ παραχρῆμα τῷ περὶ ψυχῆς ἀνθρωπίνης ἀθανασίας λόγῳ διορθωσάμενος εἰκότως δόξειεν ἂν οὐκ ἄλλοις μόνον δοκοῦν, ἀλλ' οὐδ᾽ ἔξω τῆς ἑαυτοῦ γνώμης αὐτὸ εἰπεῖν. Αίτιον δ᾽ ὅτι ἐνδοιαστῶς 'Αρι στοτέλης τῷ λόγῳ τούτῳ τίθεται· καὶ ἀποφῆσαι μὲν, ὡς οὐκ ἀθάνατον ψυχὴ ἡ ἀνθρωπίνη, ἴσως αἰ. σχύνεται, μὴ λάθῃ τοῖς ὄνοις ἑαυτὸν ἐξισωκώς, θέ σθαι δ' αὖ βεβαίως τῇ δόξῃ οὐ θαῤῥεῖ οὕτως ὥστε τι καὶ ἄλλο ἀπ' αὐτοῦ ἰσχυρίσασθαι διὰ τὸ πρὸς τὰ τοιαῦτα αὐτοῦ τῆς διανοίας· ἀμβλυωπόν· καὶ διὰ ταῦτα τοτὲ μὲν ἐπὶ θατέρᾳ ἀποκλίνων, τοτὶ δ᾽ ἐπὶ θατέρα ταλαντευόμενος, είπερ που καὶ ἄλλοθι, οὐδὲν ἧττον καὶ ἐν τούτοις ἀσχημονεί. Ταῦτα περὶ τῶν ἐς τὴν ψυχὴν τὴν ἀνθρωπίνην λεγομένων Αριστοτέλει δίκαιον νομίζειν καὶ οὔτε χείρω οὔτ᾽ αὖ κρείττω, ὧν ἡμεῖς φαμεν, ἐπεὶ καὶ ὅ φησι, διικνεῖσθαί τι ἐντεῦθεν πρὸς τοὺς κεκμηκότας ἀγαθὸν ἢ καὶ τοὐναντίον, ἀγαυρὸν δέ τι διικνεῖσθαι καὶ μικρόν φαύλως που καὶ τοῦτό φησιν. Εικάζει γὰρ αὐτὸ οἷον τὸ τῷ ζῶντι μὲν μὴ αἰσθανομένῳ δέ· τοῦτο δ' ἔστιν, ἐπει δάν τις, οὗ ἂν αὐτὸς μὴ παρῇ ἐπαινούμενος, μὴ εἰδῇ ἢ καὶ παῖδι ἑαυτοῦ ἐν ὑπερορίᾳ εὖ πράττοντα ἀγνος, ή τι ἄλλο τοιουτότροπον· ὥστε μηδ' εἶναι τινα τοῖς τετελευτηκέσι τῶν ἐνθάδε αἴσθησιν φαίνεται τιθέμενος· εἴτε δὲ δι' ἀνυπαρξίαν, εἴτε καὶ δι' ἄλλην δή τινα αὐτοῖς διάθεσιν, οὐ διασαφεί. Πῶς γὰρ δὴ τῷ φίλους δι᾽ ἑαυτόν τε καὶ ὑποθήκας τὰς αὐτοῦ θεωμένῳ ἐκεῖθεν εὖ βιοῦντας, ἢ καὶ ᾧ ἂν ὁ Θεὸς δοίη πόλει; δι' εὐνομίας κοσμῆσαί τε καὶ σῶσαι καὶ αὐξῆσαι, ἢ τούτων ἔστιν ἃ καὶ τῷ ἐστρατηγη κέναι καλώς κατωρθωκέναι, θεωμένῳ τε ἐκεῖθεν δι' ἑαυτὸν μετὰ Θεὸν τὰς πόλεις εὖ πραττούσας καὶ ἐπὶ τούτοις ὡς τὸ εἰκὸς ἀγαλλομένῳ, πῶς ἀφαυρών αλ τοιοῦτο καὶ μικρόν; καὶ μὲν δὴ καὶ τὸν Θεὸν οἱ σο φοί φασι μηδὲν τῶν ἐπὶ γῆς ἄλλο ἀσμενέστερον θεᾶ σθαι ἢ πόλεις με ευνομουμένα: ᾿Αλλὰ τοῖς τε ἄλλοις πολὺ τῶν Πλάτωνος λόγων λειπομένη ή Ἀριστοτέλους αὕτη ἠθικὴ καὶ τῷ τῇ περὶ ψυχῆς ἡμῶν ἀθαν νασίᾳ μὴ προσχρήσασθαι δήλη ἐστὶν ἀτελῆς οὖσα οὐ γὰρ ἕτερος μὲν ὁ τῇδε ἄνθρωπο, ἕτερο; δ' ὁ ἐκεῖ, ἀλλ' εἷς καὶ ὁ αὐτός· καὶ ἐχρῆν τὸ ἐκεῖ σύμφη. ρον καὶ τὸν τῇδε βίον ὑποτιθέμενον ἅμα καὶ ἐνδείκνυσθαι τὸ τοιοῦτο τοῖς διδασκομένοις. Σὺ δὲ δὴ τολμῆς τῆς Πλάτωνος περὶ τὰ τοιαῦτα θειότητος τῶν λόγων τοὺς Αριστοτέλους τούτους ὑπερτιθέναι, καὶ φής φαύλους μὲν ἄν τινας πεισθῆναι τοῖς περὶ Πλάτωνα, τοὺς δὲ σοφοὺς καὶ νοῦν ἔχοντας τοῖς ἐκ του Περιπάτου συμφθέγξασθαι ἄν. Πείᾳ οὖν δια νοίας συνέσει τὰ τοιαῦτα κρίνειν σὺ τ.μᾷς, ποίᾳ εἴτ᾿ ἀγαθὸν εἴτε τουναντίον, ἀφαυρόν τι καὶ μικρὸν ἢ ἁπλῶς ἢ ἐκείνοις εἶναι, εἰ δὲ μή, τοσοῦτόν γε καὶ τοιοῦτον ὥστε μὴ ποιεῖν εὐδαίμονας τοὺς μὴ ὄντας μηδὲ τοὺς ὄντας ἀφαιρεῖσθαι τὸ μακάριον.
col. 995–996page 88 of 99
PG 160:995ἐπιστήμῃ λόγων; ὅ; ἔπη μὲν καὶ ὅπως Πλάτων τε περ τινὰς ἄλλους καὶ τοὺς ἡτο: ἐλιγώρως πρὸς ἑκά καὶ οἱ περὶ Πλάτωνα λέγουσι, περὶ αὐτῶν οἶσθα οὐδὲν, θρασύνῃ δὲ ὥς τι εἰδὼς καὶ κρίνειν ἅμα περὶ αὐτῶν ἱκανὸς ὤν. Πῶς δὲ καὶ ἐλάχιστα φῂς τοὺς ἐκ τοῦ Περιπάτου τὰ περὶ τόδε τὸ σῶμα ἀγαθά τε καὶ κακὰ εἶναι ἀξιοῦν, ᾿Αριστοτέλους τοσαύτην αὐτοῖς δύναμιν περιτιθέντος, ὡς καὶ τῇ ἀνθρώπου εὐδαιμονίᾳ παντάπασιν ἐμποδὼν τὰ τοιαῦτα τῶν κακῶν ἀξιοῦν ἵστασθαι; Πῶς ἂν, φάσκοντος, εὐδαίμων γέ νο:το ὁ πάνυ αἰσχρός; δῆλα δή, ὅτι κἂν εἰ τὴν ψυ χήν τις ὡς καλλίστην διά γε ἀρετὴν εἴη παρεσκευασμένος, τὸ ἀθανάτου ἀγαθὸν ὑπὸ τοῦ τοῦ θνητού κακοῦ οὕτω παντάπασιν ἀναιρεῖσθαι ἀξιοῦντος καὶ ἀτεχνῶς τὰ ἀξύμβλητα συμβάλλοντος; πῆ γάρ συμ βλητὸν θνητὸν ἀθανάτῳ καὶ ὅλως πεπερασμένον ἀπείρῳ; Σὺ οὖν τους τοιούτους τῶν λόγων τῶν Πλά τωνος ὑπερτίθης; ἔπειτ' οὐ σὺ φαῦλής τε καὶ νοῦν οὐκ ἔχων; ᾿Αλλὰ τὰ μὲν τοιαῦτά σου δῆλα ὄντα πολ τῆς γέμοντα ἀμαθίας; οὐδὲ πλείονος αξιωτές λόγου ἐφ᾽ ἕτερον δέ σου τρεπτέον. Πῶς γὰρ ἂν καὶ εἴη τις πάντων ἅμα ἐπιθυμῶν, ὧν χρὴ καὶ ὧν οὐ χρή; οἷον σωφρονεῖν καὶ ἀκολασταίνειν ἅμα, ἢ δίκαια πράττειν καὶ ἀδικεῖν; ἢ εἰ δέναι καὶ μὴ εἰδέναι; οὐ μᾶλλον ἢ ἔστιν εἰπεῖν καὶ θερμαίνεσθαι καὶ ψύχεσθαι ἐπιθυμεῖν κατὰ ταυτά τὸν αὐτόν. Καὶ τοῦ ἡμεῖς τῶν ἐναντίων ἅμα ἐπιθυμεῖν τινα Οποτιθέμεθα; 'Αλλ' ἔοικας σύ, ὧν τε ἡμεῖς λέγομεν καὶ ᾗ λέγομεν, οὐδὲ συνιέναι· πῶς οὖν καὶ ἀντιλέγεις ὀρθῶς, περὶ ὧν γε οὐ συνίης; Ἡμεῖς μὲν γὰρ πάντων, ὧν τε χρή, καὶ ὧν οὐ χρὴ, ἐπιθυμητικόν τινα υποτιθέμεθα, ἀλλ' οὐχ ἅμα, ὧν οὐκ ἐγχωρεῖ· οὐκ Εγχωρεῖ δὲ τῶν ἄντικρυς ἐναντίων ἅμα ἐπιθυμεῖν ἐπεὶ τῶν γε ἐναντίαις έξεσι προσηκόντων ἔσθ' ὅτε καὶ ἐγχωρεῖ, οὐκ αὐτῶν ἀλλήλοις ἐναντίων όντων. Ὥσπερ που καὶ σὺ ἅμα μὲν λόγων ἴσως ἐρᾷς σωφρονικοῦ πράγματος, ἅμα δὲ δόξης κενῆς, ὑβριστοῦ καὶ ἀπειρο πάλου χρήματος σωφροσύνῃ τε ήκιστα προσήκοντος; ὃς καὶ ἐς τοσοῦτον ὑπὸ τοῦ τοιούτου εαλωκώς φαίνῃ, ὥστε καὶ τῆς θεοσεβείας αὐτὴ ὠνεῖσθαι, ἐκεῖσε δὲ τὴν θεοσέβειαν ἑκάστοτε μεταβάλλων, ὁπό θεν ἂν οἴηθείης καὶ μᾶλλον τιμηθήσεσθαι. Είπερ οὖν ἐν μηδενὶ ἄλλῳ, ἀλλ᾽ οὖν ἐν σεαυτῷ τὸ τοιοῦτο κατα νόησον, ὡς ἐγχωρεῖ καὶ ᾗ ἐγχωρεί. Τοὺς τοιούτους οὖν ἡμεῖς φαμεν ἡμιμοχθήρους, κἂν εἰ οἱ μὲν αὐτῶν ἢ ἐπὶ τὴν μοχθηρίαν μᾶλλον, οἱ δ᾽ ἐπὶ τὰ ἀμείνω ἀπου κλίνοιεν· καὶ ἐν ἀκρότητί τινι εἶναί φαμεν αὐτοὺς μᾶλλον ἢ τοὺς παμμοχθήρους τῷ καὶ τῇ ἐπιθυμία μᾶλλον τε καὶ ἐπὶ πλείω χρῆσθαι, εἴ γε οἱ μὲν ἐπὶ μόνα ἃ οὐ χρὴ τῇ ἐπιθυμίᾳ χρήσονται, οἱ δὲ καὶ ἐπ' ἀμφότερα. Σὺ δὲ πῶς περὶ τούτων ἀξιοῖς; μῶν οὐκ εἶναί τινας ἡμιμοχθήρους, ἀλλ᾽ ἅπαντας ήτοι καλούς σε κἀγαθοὺς ἢ μοχθηρούς, μέσον δ' ἔχοντα οὐδένα; Αλλ' οὔτε ἀληθὲς τὸ τοιοῦτο, οὔθ᾽ οὕτω τῶν σοφῶν δοκεῖ τοῖς πλείστοις. Εἰ δ᾽ εἰσὶν ἔνιοι ἡμιμόχθηροι, τους ποίους φήσεις σὺ εἶναι τοιούτου;; ᾿Αρ' οὐκ εἴ τερα έχοντας, ἅτε χρὴ καὶ ἃ οὐ χρὴ, ἢ ἐπιθυμητικώς πρός γε εκάτερα; Εἶτ᾽ οὐχ οἱ τοιοῦτοι ἐν ἀκρότητε τινι ἔσονται οἱ μὲν τοῦ ὀλιγωρεῖν οἱ δὲ τοῦ ἐπιθυμεῖν πολὺ μᾶλλον ἢ οἱ ὧν μὲν ἂν δέοι ἐπιθυμεῖν ὅλω γωροῦντες, ὧν δ' ἂν δέοι ολιγωρεῖν, ἐπιθυμοῦντες, οἷοι οἱ παμμοχθηροί εἰσιν; Εἶναι δέ τινας ἀνθρώπωντοὺς μὲν πρὸς ἅπαντας ὀλιγωροτέρους ἑτέρων τους δὲ σφοδροτέρους ταῖς ἐπιθυμίαις, ἐφ' ὅ τι ἂν ὁρμή. σωσιν, οὐδεὶς ἀντερεῖ· ὧν τους μηδένα έχοντας την καλοῦ τε καὶ αἰσχροῦ πάγιον λόγον οὐδὲν κωλύει καὶ ἐπὶ τἀναντία θαμὰ μεταβαλλομένους, ήμιμο. χθήρους τινὰς εἶναι· ἔστι δ' ὧν καὶ ἅμα τῶν μὲν δέων τῶν δ' οὐ δέον ἐπιθυμοῦντας. Αριστοτέλης καὶ τοῦτο ἁμαρτάνει, δύο κακίας ἑκάστῃ ἀρετή ἐναντίας ἀνατιθείς, τοὺς ἡμιμοχθήρους τούτους ὡς δὴ ἐναντίους ἐντιθείς, δέον τοὺς παμμοχθήρους προ αὐτῶν ἐναντίους τοῖς καλοῖς κἀγαθοῖς ἀποδιδόνα, ἵνα καὶ τὸ ἐν ἑνὶ εἶναι ἐναντίον ἔσωζεν ἀξίωμα. Οὐδὲν γὰρ, ὡς ἔπος εἰπεῖν, τῶν κατὰ τὰς ἀρετές καὶ κακίας ἀκριθοῦν Αριστοτέλης οἶδε, διὰ τὸ μὲ τῷ καλῷ τε καὶ αἰσχρῷ τάς γε ἀρετὰς καὶ κακία; εἰδέναι διορίζεσθαι. Σὲ δὲ δὴ τῷ δέοντί τε καὶ οὐ δέοντι τὰς κατ' ἀρετὴν πράξεις διοριζόμενον μελ φόμεθα μὲν οὖ, τῶν μέντοι τῷ καλῷ τε καὶ οὐ καλῶ διοριζομένων ἀτελέστερον ἂν αὐτὸν ἐν δίκῃ φαίμεν διορίζεσθαι. Ο μὲν γὰρ τοῦ δέοντός τε καὶ οὐ δέν της κανόνα οὐδένα ἀποδίδωσιν, οὔχουν ἔν γε της Νικομαχείοις, οι χρὴ ἀποβλέποντά τινα τά τι δέοντα ἐφ' ἑκάστων καὶ τὰ μὴ δέοντα γνωρίζει ᾿Αλλὰ σὺ οὐδ᾽ οἷόν τ' εἶναι φῂς του γε τοιούτου 22 νόνα οὐδένα ἀποδοῦναι, κακῶς περὶ τῶν τοιούτων εἰδώς· οἱ δὲ τοῦ μὲν δέοντός τε καὶ οὐ δέοντος τ καλόν τε καὶ οὐ καλὸν ἀποδιδούσι κανόνα, αὐτὸ τὸ καλὸν ἡμῖν ἐν τῷ τῷ θείῳ ἔπεσθαι συνίστασθαι ἀξιοῦσιν· ἐν γὰρ τῷ τοιούτῳ τήν γε άνθρωπείαν φύσιν τελειοῦσθαι. Αποδίδωσι μὲν οὖν καὶ Ἀριστοτέλης του δέοντος τούτου κανόνα, οὐκ ἐν τοῖς Νικο μαχείοις, ἀλλ' ἐν τοῖς Εὐδημείοις τό γε εὐπ βέστερον, οψέ τε καὶ ἐπὶ τελευτῇ τοῦ βιβλίου, συμ φώνως καὶ οὗτος τοῖς σοφοῖς κατά γε τοῦ:ο, οὐκέτι μέντοι καὶ ἑαυτῷ συμφώνως. Τὸ γὰρ τὸ τοὺς σει σμοὺς καὶ σκηπτούς δεδιέναι ἐπαινεῖν ποίᾳ εὐπείες δν προσήκει; ἀνάγκη μὲν γὰρ τὸν ὁτιοῦν ἐς ιάτα καὶ κακὸν αὐτὸ ὑπολαμβάνειν, ἢ μὴ δεδιέναι· οὐ δεὶς γὰρ δὴ, 3 ἂν μὴ κακήν οίεται, δέδιε, κακὶ νομίζειν σεισμούς τε καὶ σκηπτούς, ὁ ὁ Θεὸς οὕτω γίγνεσθαι διέταξε, πῶς εὐσεβές "Ολως τε, ἦν μὴ τις τὸ μὲν ἡμέτερον ἀγαθὸν ἐν ἡμῖν τῷ ἀθανάτης τὸν Θεόν νομίσῃ ὁρίσαι, τὰς δὲ πρός τε τὴ θνητὸν τας καὶ περὶ τὸ θνητὸν πράξεις λειτουργίαν γε τινε ἡμῖν σύμφορον τῷ παντὶ τῷδε λειτουργήσουσι περ ριθεῖναι, βουληθέντα ἀθανάτου τέ τινα καὶ θνητού μίξιν ἐν ἡμῖν τε καὶ εἴδει τῷ ἡμετέρῳ μηχανήσε σθαι, σύμφορον τοῦ παντὸς τῇ τελειότητι τὸ τοιαῦτο ἡγησάμενοι (οὐ γὰρ οὐδ᾽ ὅλου μέρους, μέρος
col. 997–998page 89 of 99
PG 160:997ή Ενεκα ὅλου ἀπεργάζεσθαι, προνοοῦντα μὲν καὶ τοῦ ναι τὸ παρέχον. Σὺ δ' οὔτ᾽ Αριστοτέλους οἷός τ' ε τῷ μέρει ἐκ τῶν δυνατῶν λυσιτελοῦντος, πρὸς δὲ τὸ τῷ ὅλῳ μάλιστα σύμφορον ἕκαστα συντάττοντα), ἢν μή τις ταῦτα οὕτω δὴ νομίσῃ, πῶς ἂν σώσειε τὸ εὐσεβές; ἢ πῶς ἂν καὶ εὐδαίμων γένοιτο ἄνθρωπος, εἰ τοὺς σεισμούς τε καὶ σκηπτούς ἀεὶ δεδιώς τε και τρέμων καθεδεῖται; Ο μὲν γὰρ μὴ ἄλλα ἢ τὰ τῷ ὄντι δεδιὼς, ἅτε ἐφ' ἑαυτῷ ἐν τὸ φυλάττεσθαι αὐτά, οὐδ' ἂν ἔτι δεξιοι εἰ μὴ ἄχρι τὴ τοῦ γνῶναι ἐπεὶ μαθών τις, ἄττ᾽ ἂν εἴη καὶ οἷα τὰ αἰσχρά, οὔποτ' ἂν αὐτῶν οὐδ' ὅτῳοῦν οὔτ᾽ ἂν ἐκὼν οὔτ᾽ ἂν ἄχων περιπέσοι. Ο δὲ σεισμούς τε καὶ σκηπτούς δεδιώς πῶς ἂν φυλάξαιτο; εἰ μὴ σὺ ἀξιώσεις τῶν μὲν σεισμῶν ἕνεκα έ; Υπερβορέους, τῶν δὲ σκηπτῶν ἐς Αἴγυπτον ἅπαντα ἄνδρα ἴεσθαι δεῖν· ἐπεὶ ἔν γε ταῖς περὶ Ελλάδα καὶ τοῖς τῇ Ἑλλάδι παραπλησίοις τόποις ποίαν πίστιν ἔστι λαβεῖν τῶν μήτ' ἂν σεισθησομένων μήτ' ἂν κεραυνωθησομένων χωρίων; Συχνὰ μὲν γὰρ σφοδρώς ποτε σεισθέντα πολλῶν ἐτῶν ἢ οὐκ ἐσείσθη, ἢ ἡρέμα ἐσείσθη, καὶ οὐκ ἄχρι βλάβης μνημονευόμενα σεισθῆναι· εἶτά ποτε αφο δρῶς σεισθέντα μέγα έβλαψε, συχνὰ δὲ καὶ πλεονάκις κεραυνωθέντα ἔπειτα συχνῶν ἐτῶν οὐκ ἐκεραυνώθη· ὥστ᾽ ἂν μηδ᾽ εἶναι κατά γε Αριστοτέλη εὐδαίμονα μηδ' ἐντινοῦν γενέσθαι, εἰ μέλλοι ήτοι φοβήσεσθαι τοὺς σεισμούς τε καὶ σκηπτοὺς ἢ φαῦ λός τις ἔσεσθαι μή δεδιώς 'Ο δὲ κατὰ τοὺς περί Πλάτωνα σοφοὺς τὸ μὲν ἑαυτοῦ ἀγαθὸν ἐν ἀθανάτῳ τῷ ἑαυτοῦ ὁρίζων, τὰς δὲ πρὸς τὸ θνητὸν καὶ περὶ τὸ θνητὸν πράξεις ὡς λειτουργίαν τῷ τε παντί μει τιὼν καὶ τῷ Θεῷ, ἐφ' ὅσον τε δὴ καὶ ἄχρι περ ἂν καὶ ὁ Θεὸς διδοῖ, ὡς ἐκείνου καλοῦντος εἴτε κεραυνῷ, εἴτε σεισμῷ, εἴτε δὴ νότῳ, εἴτε τῳ ἄλλῳ τρόπῳ ἑτοί μως καὶ ἀστενακτὶ ὑπακουσόμενος οὐ μακρῷ τῷ κατὰ Αριστοτέλη σπουδαίου εὐδαίμονος. ᾿Αλλὰ τούτων μὲν τῶν λόγων οὐδέν σοι προσηκόντων ἀπο στατέον, ἐπ' ἄλλο δέ σου τι ιτέον. συνιέναι ὅ τι βούλεται, πολὺ δ' ἔτι ἧττον όπη ἁμαρ τάνει δύνατο ἂν φωρᾶσαι· ἡμεῖς δὲ πρῶτον μέν σοι σαφηνιοῦμεν τὴν Αριστοτέλους ἐνταῦθα γνώμην ἀπ' αὐτῶν τούτων καὶ μόνων τῶν ἐνθάδε σοι έκτε θησομένων αὐτοῦ ῥημάτων, ἵνα σου καὶ τὸ ἀμαθὲς μᾶλλον ἐλεγχθῇ. Αριστοτέλης μὲν γὰρ ἔκ τε τοῦ κοινωνεῖν τῷ ἐσχάτῳ, τέλει φάσκειν τὴν ἡδονὴν καὶ ἀνάγκην εἶναι κοινωνεῖν, ὡς δὴ ἀτελὲς ἂν ἡμῖν τέλος τὸ ἔσχατον ἐσόμενον, εἰ μὴ παρείη αὐτῷ καὶ ἡδονὴ, ἔκ τε τοῦ τελειοῦν αὐτοῦ τὰς ἐνεργείας ἡμῶν φάσ σκειν, δῆλός ἐστιν ήτοι τέλος τῶν ἐνεργειῶν ἡμῶν τιθέμενος τὴν ἡδονὴν ἢ τοῦτο μὲν οὐχὶ (καίπερ οὕτω δέον θέσθαι, ἐξ οὗ ὑπ' αὐτῆς φησι τὰς ἀμερ γείας ἡμῶν τελειοῦσθαι), μέρος δ' οὖν εἶναι ἡμῖν τοῦ ἐσχάτου τέλους καὶ αὐτὴν τιθεῖτ᾽ ἂν, σύνθετών τι ἡμῖν τὸ τέλος ἔκ τε δὴ ἡδονῆς καὶ θεωρίας ποιῶν, ῶς ἤτοι τὴν ἰδίαν θεωρίαν ἡ ἡδονὴ τὴν θεωρητι χήν οὐδὲ γὰρ διαφέρει, όποτέρως ἄν τις εἴποι τῷ γε ἀνθρωπείῳ ὄν βίῳ τὸ τέλος. Ἡ μὲν οὖν Αρι στοτέλους-γνώμη τοιαύτη τις οὖσα οὐκ ἄδηλός ἐστι καὶ ἀπ' αὐτῶν τούτων, ὧν σὺ ἐνθάδε ἐκτίθεσαι αύτ τοῦ ῥημάτων· καὶ κρινόντων ἔκ τε τούτων καὶ τῶν ἄλλων τῶν ὑπ' αὐτοῦ περὶ αὐτῶν τούτων λεγομένων οἱ τῶν ᾿Αριστοτέλους λόγων ὅπως δήποτε ἔμπειροι, ἐφ᾽ οἷς καὶ σὺ ἀναφέρεις την κρίσιν, καὶ ἡμεῖς οὐ παραγραφόμεθα τήν γε κρίσιν. Οὐ γάρ σου εἶεν ἂν ἀσυνετώτεροι οἱ κρινοῦντες· οὐ γὰρ ῥᾴδιόν σου τι νος ἀσυνετωτέρου τυχεῖν τῶν τοῖς βιβλίοις τοῖς 'Αριστοτέλους σπουδῇ προσεσχηκότων. Φανήσεται γὰρ ᾿Αριστοτέλης γυμνάζων μὲν τὸν περὶ ἡδονῆς λόγον ἐφ' ἑκάτερα, τελευτῶν δὲ τιθέμενος τῇ ἡδονῇ, οὐ πάσῃ δὲ, ὡς καὶ κακὰς οὖσας ἐνίας ἡδονάς. Καὶ τοῦτο οὐ καλῶς. Έδει γὰρ διακρῖναι, εἰ καθόσον ἡδοναὶ κακαὶ αἱ κακαὶ τῶν ἡδονῶν· εἰ γὰρ τοῦτο, καὶ ἅπασαι ἂν εἶεν κακα!· καὶ αὖ, εἴ τις ἡδονὴ ἀγαπ θὸν καθόσον ἡδονὴ, καὶ ἅπασαν δεῖ ἡδονὴν καθόσον ἡδονὴ ἀγαθὸν εἶναι. Εἰ γάρ τι εἴη τοιόνδε καθόσον αὐτό, καὶ ἅπαν δεῖ αὐτὸ τὸ τοιοῦτον εἶναι. Ἀριστοτέλης δ' οὐδὲν τοιοῦτον ο δε διακρίνειν. Ημείς δ' ἐπεὶ σὺ τὴν Ἀριστοτέλους γνώμην καὶ ἀπ' αὐτῶν τῶν ἐνθάδε σοι ἐκτεθειμένων σαφῆ κατεστήσαμεν, ἐροῦ μεν καὶ ὧν ἐν τούτοις τε καὶ ὅλῳ τῷ περὶ ἡδονῆς λόγῳ ἁμαρτάνει - συχνὰ δ᾽ ἁμαρτάνει τό γε μέγιστον. Εστι τοίνυν μέγιστον, ὧν ἐν τούτοις τοῖς λόγοις ἁμαρτάνει, τὸ τελειοῦν φάσκειν τὰς ἐνεργείας ἡμῶν τὴν ἡδονὴν· καλεῖ μὲν οὖν καὶ τελειότητα αὐτὴν τῶν γε ἐνεργειῶν ἡμῶν. Οὐδὲν μὴν διαφέρει, κἂν εἰ μὴ τελειότητα ἐκάλει· ἡ γὰρ δὴ τελειοῦσα οὐκ ἔσθ' ὅπως οὐχὶ καν τελειότης εἴη. 'Ημεῖς δὲ τοπού του δέομεν τελειότητα αὐτὴν φάναι, ὥστ᾽ οὐδὲ παρεῖναι αὐτὴν οὐδὲ μιᾷ ἡμῶν τελειότητί φαμεν, ἀλλὰ σὺν αἰσθήσει ἀεὶ τελειώσεως παρέπεσθαι, οὐ τελειότητος, τῶν δέ γε τελειοτήτων ἡμῶν ἑκέτων (πολυμερείς γὰρ ἡμεῖς καὶ ἄλλη άλλης ενεργείας συμπεριφέρεσθαι, ἀλλὰ καὶ πάμπολύ τι ἐκείνου «Τὸ μὲν γὰρ ἔσχατον, φησί, τέλος ἑαυτοῦ εἶνεκα ἀγαθόν τε εἶναι δοκεῖ καὶ αἱρετόν· ἡδονὴ δὲ, οὐ γάρ ἐστι πᾶσα ἀγαθή τε καὶ αἱρετή, οὐκ ἂν καθ' αὐτὴν εἴη τοιαύτη, ὥστ᾽ οὐδὲ τέλος ἂν εἴη τὸ ἔσχατον. Αὐτὴν μὲν οὖν εἶναι τὸ ἀνθρώπινον ἀγαθὸν, οὐχ οἷόν τέ ἐστι, φησί· κοινωνεῖν δὲ τῷ ἐσχάτῳ τέλει ταύτην ἀνάγκη, Στ' ἐκ τοῦ τυχεῖν αὐτοῦ προϊοῦσαν ἐπεὶ παντὶ τέλει τε καὶ ἀγαθῷ ἡδονὴ τις έπεται, παρόντος μὲν δι' αἰσθήσεως ἐγγιγνομένη, διὰ δὲ μνή μης, ἐπειδὰν παύσηται γεγονὸς, ὁπόταν δὲ μέλλῃ γίγνεσθαι, δι' ἐλπίδος· διό φησι καὶ πᾶσαν ἐνέργειαν ὑπὸ τῆς ἡδονῆς τελειοῦσθαι, οὐχ ὡς πάσῃ ἐνεργείᾳ τῆς ἡδονῆς ἑπομένης, ἀλλ' ὡς ἑκάστης ενεργείας πρός τι τέλος οἰκεῖον ταττομένης τὴν ἡδονήν Καὶ τῶς οἷόν τε τὸ τελειούμενον μὴ οὐχ ὡς πρὸς τὸ τέλος τὸ τελειοῦν ἑαυτὸ τάττεσθαι; οὐ γὰρ ἄλλως τέλειον ἕκαστον, ἢ τοῦ ἑαυτοῦ τέλους τυχόν γίγνεσθαι· ὥστ᾽ ἀνάγκην εἶναι τὸ τελειοῦν ὁτιοῦν ἤτοι αὐτὸ τέλος ἢ τοῦ τέλους κύριον καὶ τέλο; αὐτὸ εἶ
col. 999–1000page 90 of 99
PG 160:999ἡμῶν τελειότης) ἀπαλλάττεσθαι. Επ δέδεικται μὲν ἡ θρωνταί τε ἐν ἑτέροις καὶ ἀποδεδείχεται ἱκανῶς οὖν ἡμῖν καὶ ἄλλοθι διὰ πλειόνων τὸ τοιοῦτο σύ δὲν μέντοι ἧττον καὶ ἐν τῷ προτέρων ἡμῶν συγ γράμματι, ᾧ νῦν σὺ ἀντιλέγεις, διὰ βραχέος ἐπὶ τῆς κυριωτάτης ἡμῶν ἐνεργείας, τῆς θεωρίας, ἐπι δείκνυται, ᾗ δή φαμεν μανθάνουσι μὲν καὶ ἐκ λή θης αναμιμνησκομένοις οὐ σμικράν τινα ήδονήν παρέπεσθαι, ἐκ δὲ πολλοῦ ἐπισταμένοις τε καὶ θεω ροῦσιν οὐ πάνυ τοι. Σὺ δὲ πρὸς τοῦτο ἡμῶν οὐδ᾽ ἀν τι βλέψαι δυνηθεὶς, ἀλλ᾽ ἐκκλίνας όμως φαυλίζεις, ὡ: δὴ οὐ τοιούτοις τεκμηρίοις περὶ τῶν μεγίστων δειγμάτων πιστεύειν χρεών, οὐ συνιεῖς, ὅσον τῷ βρα χεί τούτῳ τεκμηρίῳ βάθους Ενεστιν. Εἰ δὲ τελειώσεως ἀεὶ σὺν αἰσθήσει παρέπεται ἡ ἡδονή, τελειότητι δ' οὐδὲ μιᾷ, οὐδ' ἂν εἴη τέλος ἡμῖν εἶναι· οὐ γὰρ τὸ τελειοῦσθαι ἡμῖν τέλος, ἀλλὰ τὸ τελειωθῆναι τε καὶ εἶναι τελείοις, οὐ γίγνεσθαι· τοῦτο δ' ἔστι κα λοῖς γενέσθαι τε καὶ εἶναι τὴν ψυχὴν· καλὴν γὰρ ἔν γε ἑκάστῳ εἴδει τὸ τέλειον. Ἐπεὶ δ᾽ ἡμῖν σὺ μέμφη, ὡς οὐ διὰ πάντων τῶν Ἀριστοτέλους περὶ τούτων διεξεληλυθέσι λόγων οὐδὲ πρὸς ἅπαντας ἀντειποῦσι καὶ ἀδυνασίας αὐτὸ τεκμήριον ποιῇ, σὺ μὲν ἡμῖν ταῦτα οὐκ ἐν δίκῃ μέμφη, υπεσχημένοις μὲν μὴ πρὸς ἅπαντα τὰ ᾿Αριστοτέλει ἁμαρτανόμενα, ἀλλὰ πρὸς ἔνιά γε αὐτῶν καὶ διὰ βραχυτάτων εἰπεῖν, σώ ζουσι δὲ δήπου τὴν ὑπόσχεσιν. Σὲ δ᾽ ἡμεῖς τοσοῦτο μήκος ἀποτείνειν προθέμενον λόγων, εἴ τι τῶν ἡμε τέρων ἐκκλίνεις, εἰκότως ὑπό γε ἐσχάτης ἀδυ αξίας αὐτό φαμεν ἐκκλίνειν. Τί δὲ καὶ ἔστιν, ὦ ἀμαθέστα τε, ἐφ᾽ ᾧ Πλάτω ι, ὡς φῂς, εἴπερ του ἄλλοθι καὶ ἐνταῦθα κινδυνεύοντι ἐχρῆν ἡμᾶς ἀμύνειν; οὐ γὰρ εἶσθα εὺ, ὡς ἔοικας, Πλάτωνα πολὺ ἄμεινον Αριστοτέλους φρόνησιν μὲν τῶν ἄλλων ἀρετῶν προτιμώντα μάλλον· οὐδ' ἄνευ φρονήσεως τῶν γε ἄλλων ἀρετῶν οὐδὲ μίαν παραγίγνεσθαι τῳ ἀξιοῦν τι, ὡς οὐδ᾽ ἂν ἀρετὴν, ἧσπερ ἂν φρόνησις ἀπῇ, ἐσομένην, αὐτῆς δὲ δὴ φρονήσεως τὰ περὶ τὴν τοῦ Θεοῦ τοῦ ἀνωτάτω θεωρίαν τε καὶ νόησιν κράτιστον τιθέμενον. Τί οὖν τὸ ἐν τούτοις Πλάτωνι κινδυνευόμενον ἐστι; καὶ ταῦτα ὑπ' ἀνδρὸς οὕτω Ανωμάλου, ὃς ἐν ᾗ ἐνταῦθα θεωρητικῇ ἡδονῇ τὴν ἀνθρωπίνην τίθεται μακαριότητα, ταύτην ἀνόνητον ἡμῖν πρότερον ἀπέφαινεν, ὁπότε δὴ μὴ ἂν εὐδαίμονα τὴν πάνυ αἰσχρὸν οἷόν τ' εἶναι ἔφασκε γενέσθαι· καίτοι εἰ τῷ με Πλάτων! τε ἑπομένοις καί τι καὶ αὐτοῖς προσεπες. ειργασμένοις, ὥστ᾽ οὐδ᾽ ἂν ἀπεικότως ἡμᾶς τῶν Επιπολύ 'Αριστοτέλους ἐλέγχων ὑπερφρονεῖν ἀπαξ ἐπ' αὐτῆς τῆς ὑποθέσεως τοὺς λόγους, ἐφ' ὅτην ἐχρῆν, ἐξητακότας. Επειτ' ἀδύνατον τὸ πῦρ κύκλω κινείσθαι. Σὺ μὲν οὔτε οἴει κύκλῳ ἐν τῷ αὐτοῦ τόπῳ ἐν τὸ πῦρ κινεῖσθαι, οὔθ᾽ ἡμᾶς τῆς ἀποδεικνύει τὸ τοιοῦτο· ἃ δ᾽ ἡμεῖς ἐξεθέμεθα πρὸς ἀπόδειξιν τοῦ τὸ πῦρ κύκλῳ κινεῖσθαι, εἰ μέν σοι εύχ ἱκανὰ ἔδοξε, τί οὐκ ἤλεγξας, ὅπὴ οὐχ ἱκανὰ ἀ λὰ καὶ παντάπασιν ἐξέκλινας; εἰ δ᾽ ἐκείνοις μὲν οὐδ' ἀντιβλέψαι δυνηθεὶς ἐξέκλινας τέως, τί ἀναι σχυντεῖς φάσκων ἡμᾶ; οὐκ ἀποδεικνύναι; Αλλ' ἐκεῖνα μὲν ἡμεῖς παρίεμεν ἐν γε τῷ παρόντι της ἐθέλουσιν ἐκ τοῦ προτέρου ἡμῶν ἀναλέγεσθαι συγ γράμματος, ἐξ ὧν καὶ οἱ σοὶ εἰκαῖοι συλλογισμ ὑπὲρ τοῦ μὴ τὸ πῦρ κύκλῳ φέρεσθαι λυθήσονται νυνὶ δέ σοι καὶ ἔτερον οἴσομεν τεκμήριον οὐδ᾽ οὐ φαῦλον τοῦ τὸ πῦρ κύκλῳ κινεῖσθαι. Και σου προ τον ἐκεῖνο πονθανόμεθα· τοὺς κομήτα; ἐν τίν σ ἡγῇ σώματι συγγίνεσθαι; πότερα ἐν τῷ καινῷ τῷ Αριστοτέλους τῷ πάμπαν ἀνωλέθρῳ; ἀλλ' ούτι φθαρτοί εἰσι. Πῶς οἷόν τε ἐν πάμπαν ἀνωλέθρῳ αὐτ ματι καὶ ταῦτα, ᾧ καὶ ἡ ὕλη εξαίρετος καθ' ὑμᾶς καὶ ἀπαθὴς, φθαρτόν τι γενέσθαι; ἄμικτον γὰρ ἀῖ εἶναι τὸ τοιοῦτο σῶμα πᾶς: τοῖς ἄλλοις καὶ μὴ δια στάμενον τῶν τι φθαρτῶν ἐς αὐτὸ εἰσδέχεσθαι. Αλλ' ἐν τῷ ὑπὸ τούτῳ κατὰ Ἀριστοτέλη τῷ πυρ, τῷ ἀπεκκαύματα ὑπ' αὐτοῦ κεκλημένῳ; Ἀλλὰ συνανίσχουσί γε οὗτοι καὶ συγκαταδύονται τοῖς ἄστροις καὶ κύκλῳ δὴ καὶ αὐτοὶ φέρονται ἐκείνης παραπλησίως· ὥστ' ἂν καὶ τὸ περιεσχηκες αυτούς τοῦτο σῶμα τὸ πῦρ δὴ κύκλῳ φέρεσθαι, κἂν εἰ σὺ οὐ βούλει· εἰ μὴ ἄρα ἀξιώσεις σύ, αὐτούς τε κα αὐτοὺς τοὺς κομήτας κύκλῳ φέρεσθαι καὶ τοῖς άστροις συνανίσχειν τε καὶ συγκαταδύεσθαι, τὰ δὲ περιέχον σῶμα αὐτοὺς μένειν. Αλλά συγχωρεῖ μὲν καὶ 'Αριστοτέλης κύκλῳ τὸ πῦρ φέρεσθαι ὑπὸ τῶν κομητῶν τούτων βιαζόμενος, κἂν εἰ σὺ φαίνη ἔγνων (οὐ γὰρ ἂν οὕτως ἀνέδην πρὸς τὸ τοιοῦτο ἐνίστα στ) ἐθνείαν δ' ἀξιοῖ ταύτην φέρεσθαι την κίνησιν τῷ ἑαυτοῦ ἐκείνῳ πέμπτῳ δὴ σώματι συμπερι ἡ τοῦ σώματος τῷδε αἴσχει τηλικαύτην περιτίθησι την φερόμενον. Ατοπώτατος δ' ἂν εἴη τις ταῦτα ἀ δύναμιν, ὥστ' ἀνόνητα ἡμῖν τά γε ἀγαθὰ ἅπαντα ὑπ' αὐτοῦ γίγνεσθαι, οὐ τῇ θεωρίᾳ, ἀλλὰ τῷ τοῦ σώ ματος τοῦδε κάλλει τὸ ἀγαπητότατον μακαριότητος ἐχρῆν αὐτῷ ἀποδοῦναι. Εἰ γὰρ τῷ ἐναντίῳ τὸ ἐναν τίον, καὶ τῷ ἐναντίῳ δήπου τό γε ἐναντίον, ᾗ δὴ καὶ αὐτὸς Ἀριστοτέλης ἀξιοῖ. Υπ' οὖν τοιούτου ἀνδρὸς καὶ οὕτω ἀνώμαλα δογματίζοντος σὺ εἴει Πλάτων τε κινδυνεύεσθαι, ἢ καὶ ἡμᾶς μέγα τι ποιεῖσθαι τὸ τοῖ; τοιούτου ἐλέγχοι; ἐπιπολὺ ἐνδιατρίβειν; Ἡμῖν δ' οἱ περί τε ἡδονῆς καὶ τέλους τοῦ ἀνθρωπείο λόγο: πολὺ ἄμεινον Αριστοτέλους σὺν Θεῷ διήρα ξιῶν, εἰ τὴν μὲν μορίου τε πυρὶς καὶ οὐδ᾽ ἀεὶ φοράν (ούτε γάρ που όλον φήσει οὔτ᾽ ἀεὶ ἄνω τὸ πῦρ φέρεσθαι, ἀλλ᾽ ὁπόσον γ' ἂν αὐτοῦ καὶ ἐπέτε ἐν ἀλλοτρίῳ γίγνοιτο τόπῳ), ταύτην μὲν οἰκειοτάτην τῷ περὶ τὴν φορὰν τίθεται, την δ' όπου τε πυρός καὶ ἐνδελεχῆ καὶ ἄπαυστον οὐκ ἔτι οἰκείαν, ἀλλ' Ζηνείαν. Καὶ μὲν δὴ καὶ ἀδύνατόν ἐστιν ὁ λέγω εἰ γὰρ τὸ πῦρ κύκλῳ οὐ κατὰ φύσιν, ἀλλὰ παρὰ φύσιν τε δὴ καὶ βία φέρεται, ἐχρῆν αὐτὸ ἀνθελα μενον ὑπὸ τοῦ ἠρεμεῖν τέως πεφυκέναι καὶ ὁμοιο ταχῶς τῷ ᾿Αριστοτέλους ἐκείνῳ πέμπτω σώματι
col. 1001–1002page 91 of 99
PG 160:1001ἀπολείπεσθαι. Νῦν δὲ φαίνονται καὶ οἱ κομῆται τοῖς ταύτην τὴν ἐν τοῖς ἄστροις γιγνομένην Ολην και ἄστροις ὁμοιοταχώς συνανέσχοντές τε καὶ συγκαταδυό μενοι· εἰ γὰρ καὶ παραφέρονται πως ἔς τε δὴ τὸ πλάγιον καὶ ὅπη ἄλλησε τύχοιεν, ἀλλὰ τοῦτο μὲν τὸ ἀνώμαλον αὐτοῖς τῇ σφῶν εἴη ἂν ὕλῃ οἰκεῖον φθαρτῇ οὔσῃ τὴν μέντοι ὅλην περιφορὰν ὁμοιοταχή τοῖς ἄστροις σώζουσιν, ὡς δῆλοι εἶναι ὑφ᾽ ἑνός τε καὶ ταυτοῦ καὶ συνεχούς σώματος. Οὗτοι δὲ δὴ καὶ τὰ ἄρθρα περιεχόμενοί τε καὶ περιφερόμενοι, είγε ὁμοιοταχῶς ἀλλήλοις περιφέρονται· ὁμοιοταχώς δέ φημι, οὐκ ἰσοταχῶς· οὐδὲν γὰρ τῶν σφαίρας περιστρεφομένης μορίων ἕτερον ἑτέρῳ ισοταχῶς ἔξω τῶν τῷ ἴσῳ τοῖν πόλοιν ἑκατέροιν καὶ ἅμα τοῦ κέντρου ἀφεστηκότων, ἀλλ᾽ ὁμοιοταχῶς ἅπαντα ἐν τῷ τοιούτῳ ἀλλήλοις τά γε σφαίρας μύρια φέρεται. Εἰ δ' Αριστοτέλης οὐδενὶ ἄλλῳ ἰσχυριζόμενος τὸ αὐτοῦ πέμπτον σώμα καινοποιεί ή τῇ κυκλοφορία τε καὶ εὐθυφορία (φαίνεται δ' ή κυκλοφορία τῷ πυρὶ προσούσα κατὰ φύσιν μᾶλλον ἢ ἡ εὐθυρο ρία· δεῖν γὰρ ἂν τὴν κατὰ φύσιν ἑκάστου κίνησιν ἐν τῷ οἰκείῳ ὄντος τόπῳ θεωρεῖν καὶ οὐκ ἐν ἀλλοτρίῳ γεγονότος) οίχεται αὐτῷ τὸ πέμπτον ἐκεῖνο σῶμα οὐ μόνον καινὸν, ἀλλὰ κενὸν ἀναφανέν. Εἰ δὲ τοῦτο μὲν τὸ πῦρ οὐ πάμπαν ἀνώλεθρον, ἀλλ᾽ ὁμοίως τοῖς ἄλλοις τοῖς γε συγγενέσιν, ἀέρι τε καὶ ὕδατι καὶ γῇ, τῷ μὲν ὅλα ἀνώλεθρον, τοῖς δὲ μέρεσι φθαρτόν, δεῖ δὲ καὶ πάμπαν ἀνώλεθρον εἶναί τι σῶμα· τὰ ἄστρα ἔπω τοῦτο, ἐν μὲν πυρὶ διαιτώμενα καὶ πυρὸς τὴν τοῦ σώματος ἔχοντα ὕλης, διὰ δὲ εἴδη πολλῷ θειότερα ἢ κατὰ τὸ πυρὸς εἶδος καὶ τὰ σώματα ἑαυτοῖς πάμπαν ἀπαθανατίζοντα, οὐ δι'ς ὕλην ἰδίαν οὐδεμίαν τοιαῦτα ὄντα. Τί γὰρ δεῖ αὐτοῖς ύλης ἰδίας τινὸς, εἰ ἱκανὰ ἔσται καὶ τῇ κοινῇ ὅλῃ τὸ αὐτὸ ποιεῖν; ἢ τίνος ἂν ἕνεκα καὶ ὁ Θεὸς, ὥς γε σύ φῇς, οὐ τῇ ἀρετῇ τῇ τῶν εἰδὼν καὶ τὰ σώματα αὐτοῖς ἀνώλεθρα σώζει κατὰ φύσιν διὰ τῶν θειοτέ μων τὰ χείρω, ἀλλὰ δι' ὕλης ιδίας γε καινοποιίας; Οὐ γὰρ διὰ σέ τε καὶ τὸν σὸν ἑταῖρον 'Αριστοτέλη οὕτω μᾶλλον βούλεσθαι ἐχρῆν, καὶ τὸν Θεὸν τὸν αὐτοῦ θεσμὸν οὐδὲν δέον συγχέαι. Σὺ δὲ δὴ τὴν τῶν ἄστρων ὕλην, εἰ καὶ τῶν ἄλλων ὁτιοῦν δυνήσεται εἰδῶν λέγων δεῖν ἂν αὐτὴν καὶ ἐνεργείᾳ ποτὲ αὐτὸ σχεῖν καὶ οὕτω δηλαδὴ τὰ ἄστρα οιχήσεσθαι ἐς ἕτερον αὐτοῖς τῆς ὕλης καταπεπτωκυίας είδος, πρῶτον μὲν τὴν ᾿Αριστοτέλους ἐκείνην διαίρεσιν ἡγνοηκένα: μας δοκεῖς, τὰ μὲν ἀεὶ ἐνεργείᾳ εἶναι ἀξιοῦντος, τὰ δὲ τοτὲ ς μὲν δυνάμει, τοτὲ δ' αὖ ἐνεργείς, τὰ δ᾽ οὐδέποτ' ἂν ἐνερ γείᾳ, ἀεὶ δὲ δυνάμει μόνον. Οὐδὲν γὰρ, ὡς ἔπος εἰπεῖν, σὺ τῶν φιλοσοφίας οἶσθα καλῶν, εἰ μὴ ἄρα παρακού σματ' ἄττα καὶ ταῦτα μέντοι κακὰ κακῶς. Εἰ γὰρ οὐκ ἀνάγκη ἅπαν τὸ δυνάμει ἂν καὶ ἐ; ἔργον ποτὲ ἐλθεῖν ἂν, τί κωλύει τὴν ἐν τοῖ; ἄστροις ὕλην ἅπαντα εἴδη δυναμε την καθ' αὐτὴν καθόσον γε ύλην μηδέποτε ἐς μηδὲν τῶν ἄλλων ἔξειν, περιουσίᾳ τῆς τῶν κατεσχηκότων είχαν δυνάμεως κωλυομένην; Επειθ' ἡμεῖς οὐδ' οὕτω φαμέν, ἀλλ᾿ ἰέναι τε ἂν καὶ ἐς ἕτερα εἴδη καὶ οὐδὲν λυμαίνεσθαι τοῦτο αὐτῶν τῷ ἀνωλέθρῳ· Στε γὰρ ἅπαντα είδη τήν γε πρεσβυτάτην δυναμένην ὕλην οὐδ᾽ ἂν μένειν οὐδαμοῦ, ἵνα δὴ καὶ ἔργῳ ἅπαν τα & δύναται είδη ὑπεισίῃ· πεφυκυίαν οὖν ἐν ἅπασ οι σώμασιν ἐπιῤῥεῖν τε ἀεὶ καὶ ἀποῤῥεῖν τοῖς γε δή ζώοις· ἐκ γὰρ τῶν νεκρῶν ἀποῤῥεῖν μόνον, ἐκ μὲν τῶν θάττον, ἐκ δὲ τῶν βράδιον, καὶ βραδύτατα τε ἀπ' ἐνίων, ἀλλὰ αὐξανομένοις μὲν πλείω τῆς ἀπορε ἐεούσης επιῤῥέουσαν, φθίνουσι δὲ πλείω αὖ τῆς ἐπιῤῥεούσης ἀποῤῥέουσαν· εἰ κωλύει καὶ ἐν τοῖς τῶν ἄντρων σώμασιν, ἐπιῤῥέουσαν μὲν ἀεὶ καὶ ἀποῤῥέουσαν, ἴσην δ' ἀεὶ τῇ ἐπιῤῥοῇ τὴν ἀποῤῥοὴν σώζουσαν περιουσίᾳ τῶν γε ἐν αὐτοῖς εἰδῶν δυνά μεως σώζειν δ' ὅμως ἀνώλεθρα αὐτοῖς τὰ σώματα, μηδὲν ἑτέρας παρὰ τὴν κοινὴν καὶ μίαν δεόμενα; Τὴν δὲ ἀνθρωπείαν σύ ψυχήν οὐ τάδε ἡμῶν τὰ σώματα ἀπαθανατίζουσαν ἐπιδεικνὺς καὶ τούτῳ οἰόμενος πρὸς τοὺς περὶ Πλάτωνα χρῆσθαι τεκμηρίῳ τοῦ μηδὲ τὰς τῶν ἄστρων ψυχὰς δύνασθαι ἂν αὐτοῖς τὰ σώματα ἀπαθανατίζειν, εἰ μὴ ἡ ὕλη αὐτοῖς τοῦτο ἐξαίρετος οὖσα παρείχεν, ἀγνοῶν φαίνῃ τοὺς αὐτοὺς μηδὲ τῆς ψυχῆς τῆς ἀνθρωπείας τοῦτ' ἀπαξιοῦντας. Απαθανατίζειν γὰρ καὶ τὴν ψυχὴν τὴν ἡμετέραν οἱ αὐτοὶ σῶμά τι ἀξιοῦσι, τό με προσεχὲς ἑαυτῇ ὄχημα πνεῦμα δή τι ἂν πυρώ δες, ᾧ μέσῳ αὐτὴν χρωμένην καὶ τῷ θνητῷ ποτε τῷδε σώματι συγγίγνεσθαι, οὐκ ἀμέσως ἀσωμάτου ἀνωλέθρου θνητῷ σώματι συγγιγνομένου, ἀλλὰ διὰ μέσου σώματός τε ἀνωλέθρου. Καὶ ταύτην τὴν δόξαν ἀπὸ Ζωροάστρου ἐς τοὺς περὶ Πλάτωνα κατεληλυθυῖαν Ιωάννης τε καὶ πρὸ αὐτοῦ Πλούταρχος εἴτε δὴ προσήκουσαν εἴτε μὴ καὶ Ἀριστοτέλει. προσποιοῦσι Σοί γε μὴν καὶ τοῦτο τὸ τεκμήριον κενὸν πρὸς τοὺς περὶ Πλάτωνα ἀναπέφανται· καὶ ὁ Αριστοτέλης σοι ἔρημος τῶν ἀμυνούντων τεκμηρίων λειπόμενος κινδυνεύει οὐκ ἔχων ὅ τι χρήσαιτο τῇ τοῦ ἑαυτοῦ πέμπτου σώματος καινοποιία. Τί δ' ἡ περὶ ἀλέας τοῦ ἡλίου αὐτοῦ ψυχρολογία, οὐ τῇ φύσ σει τοῦ αὐτοῦ σώματος τὸ θερμὸν ἀποδιδόντος, ἀλλὰ τῇ κινήσει; ᾗ σὺ δόξῃ φαυλότατά τε καὶ κάκιστα ἀμύνεις. Επιδεικνύντων γὰρ ἡμῶν οὐ καὶ τὴν συλή. νην τῇ κινήσει παραπλησίως θερμαίνουσαν, σὺ ἐνιστάμενος οὐ πάσῃ κινήσει Αριστοτέλη τὸ θερμαίνειν φής ἀποδιδόναι, ἀλλὰ τῇ ταχίστῃ μόνῃ, καίπερ Ἀριστοτέλους πᾶσαν κίνησιν φάσκοντος πεφυκέναι ἐκπυροῦν Εἰ μὲν οὖν ἁπάσῃ τὸ θερμαίνειν ὁποδοθή σεται κινήσει, καὶ τὴν σελήνην ἐχρῆν ἂν αὐτὸ ποιεῖν εἰ δὲ τῇ ταχίστῃ μόνῃ, οὐδ' ἂν τὸν ἥλιον· οὐ γὰρ ἡ ηλίου κίνησις τυγχάνει οὖσα ἡ ταχίστη, ἀλλ᾽ ἡ ή άστρων μάλιστα τῶν ἁπλανῶν. Οὔτε δὴ τῆς σελήνη; παραπλησίως ηλίῳ θερμαινούσης, οὔτε τῶν ἁπλα νῶν ἄστρων, οὐ κενὸν καὶ τοῦτο Αριστοτέλους ἀνα φαίνεται τὸ καινολόγημα; Σὺ δὲ μὴ οὕτω τετύφωσο, ὥσθ' & σὺ μή οἶσθα μηδ' ἄλλους οἴεσθαι εἰδέναι,
col. 1003–1004page 92 of 99
PG 160:1003φάσκων μὴ ἂν εἶναι ἡμῖν πίστιν παρασχεῖν τῆς τῶν οὔτ᾽ ἂν ποτε ἐσομένοις; Αλλὰ Αριστοτέλης μὲν καὶ πάνυ δῆλό; ἐστιν ἐνταῦθα τὴ βουλευόμενο, ἐπὶ τοῦ ὅλως λογιζομένου λαμβάνων, καὶ οὐ τοῦ ἀγ οῦντος μὲν, ζητοῦντος δέ. Τὸ δὲ πρᾶγμά ἐστι τοι οῦτο· ἦν κοινὴν ἀνθρώπων ἁπάντων ἀξίωμα και ἔστι γε ἀεὶ τοῖς εὖ φρονοῦσι, μηδὲν τῶν ἔνεκά του τι ποιούντων ἄνευ νοῦ ἐπὶ τὸ οὗ ἕνεκα ἄγε ν τὸ ποι ούμενον. Τούτου δὲ μένοντος βεβαίου τοῖς πρὸ 'Αρι στοτέλους τοῦ ἀξιώματος οἱ μὲν τὰ βελτίω φρονοῦν. τες τῶν ἀνθρώπων, ὁρῶντες τὰ φύσει γιγνόμενα ὁμοίως μὲν τοῖς κατὰ τέχνην γιγνόμενα καὶ πολὺ τὸ ἕνεκά του ἐν αὐτοῖς, αὐτὰ δ᾽ ἄλογά τε καὶ ἀνόη τα, νοῦν τινα θεῖον ἐνόμισαν αὐτοῖς ἔξωθέν τε έφε στάναι καὶ ἕνεκά του ἄγειν ἕκαστον αὐτῶν, ὥσπερ καὶ τοῖς σκευαστοῖς τῶν γε ἀνθρωπίνων οἱ δημιουργοὶ ἐφεστᾶσιν. Οἱ δὲ τὸ μὲν νοῦν τινα ἐφεστάναι μον τοῖς φύσει γιγνομένοις ώκνησαν ὑπὸ ἀθεότητος, την δὲ φύσιν καὶ ἄνευ τοῦ ἔνεκά του ποιεῖν, ὦ πο:εἶ ἐν. μισαν, ισχυριζόμενοι τῷ ἀλογίστῳ αὐτῶν τῶν φύσ σει γιγνομένων. Τούτων οὕτω διαφερομένων αλλά λοις Αριστοτέλης ιδίας αἱρέσεως λόγων σοφιστής γεγονὼς τὸ μὲν ἔνεκά του πλεῖν τὴν φύσιν συγχα ρεῖ τοῖς γε οὕτω νομίζουσι, νοῦν δὲ τῇ φύσει ἔξωθεν θεῖον ἐπιστῆσαι ὀκνήσας καὶ αὐτὸς κατὰ τῶν ἀν δρῶν ἐκείνους τοὺς ἀθεωτέρους, ὁ δὴ λοιπὸν ἦν, κατὰ τοῦ κοινοῦ ἀξιώματος χωρεί, ἄτοπον εἶναι φάσκων τὸ μὴ οἴεσθαι ἔνεκά του τι γίγνεσθαι, ἂν μὴ ἴδωσι τὸ ποιοῦν βουλευσάμενον, ὅ ἐστι λογισάμενον. Καὶ πει ρᾶται δὴ τὸ λογίζεσθαι τοῦτο καὶ τῶν τεχνῶν τῶν ηλίου καὶ σελήνης ἀφ᾿ ἡμῶν ἀποστημάτων πρὸς τὰ τάχη αὐτῶν ἀναλογίας. Ημείς γὰρ εὖ μάλα τοῦτο ἴσμεν, ὡς ἀνάλογον τοῖς ἀποστήμασιν αὐτῶν τοῖς ἀφ' ἡμῶν καὶ τὰ τάχη αὐτοῖς ἔχει, πλήν περ ὅταν ἡ σελήνη τῇ ἐπὶ τἀναντία θᾶττον κινήσει καὶ τῆς ἀνα λογίας ἀπολείπεται· τοῦτο δ' ἂν πάνσμικρόν τι εξη πρὸς τηλικαύτην ἀλέας υπερβολήν. Η δέ γε άστρων τῶν ἁπλανῶν καὶ ὑπερβάλλει τι τὴν τοιαύτην ἀνα λογίαν διὰ τὸ αὐτῶν αὐτῆς ἐπὶ τἀναντία κινήσεως βραδύτατον, ὥστ᾽ ἐχρῆν τὴν μὲν σελήνην τῷ μείονι τοῦ ἀποστήματος το βράδιον τῆς κινήσεως ἀνταναπληρῶσαι, τὰ δ᾽ ἀπλανῆ ἄστρα τὸ μήκος αὖ τοῦ ἀποστήματος τῷ θάττον. τῆς κινήσεως, παραπλησίως καὶ ταῦτα τῷ ἡλίῳ θερμαίνειν, τῆς μὲν θάττο νος κινήσεως καὶ μᾶλλον ἂν θερμαινούσης, ἀπάντων δὲ τῶν δρᾷν ὁτιοῦν ἐχόντων δύναμιν σωμάτων καὶ ἐγγύθεν μᾶλλον αὐτὸ ὁρᾷν πεφυκότων, Φαμὲν οὖν καὶ ἡμεῖς τὴν κίνησιν θερμαίνειν, ἀλλ᾽ οὐ καθόσον γε κίνησιν, ἀλλὰ καθόσον ἂν καὶ παράτριψίν τινα ποιοι· καὶ γὰρ Αριστοτέλει καὶ τοῦτο ἡμάρτηται, τὸ τὴν κίνησιν ἁπλῶς φάσκειν πεφυκέναι ἐκπυρούν, οὐ μᾶλλον ἢ τὴν διὰ κινήσεως παράτριψιν. Θεραί νεσθαι γὰρ ἂν τὰ παρατριβόμενα σώμασι σώματα, 3 πρὸς τὸ κινεῖσθαι καὶ ἅπτεσθαι μάλιστ᾽ ἂν δέοι ἀλλήλων, ὅ ἐπὶ τοῦ ἡλίου χαλεπὸν ἂν εἴη ἐξευρεῖν, ὅτῳ τρόπῳ ἀπτόμενος ἡμῶν καὶ παρατρίβων τῇ κινήσει ἀλεαίνει, καὶ ταῦτα μήτε τῆς σελήνη;, μήτε τῶν ἄλλων ἄστρων τῇ κινήσει τὸ παραπλήσιον ποι ούντων; Πῶς οὖν οὐ καὶ τοῦτο μὲν Αριστοτέλους ο άνθρωπίνων ἀφελέσθαι, πάνυ τε αλογίστως λέγων τὸ σόφισμα κενὸν καὶ ψυχρόν, ἡ δὲ κοινὴ ἁπάντων τε ἀνθρώπων περὶ τοῦ ἡλίου δόξα καὶ ἅμα τῶν τῷ ὅ,τι σοφῶν ὑγιής τε καὶ ἀνέλεγκτος, τὸ τὸν ἥλιον, ὥσπερ καὶ τῷ φωτὶ τἆλλα άστρα ὑπερβάλλει, οὕτω καὶ ἐν τῇ ἐμφύτῳ θερμότητι ὑπερβάλλοντα καὶ ἡμᾶς ἐκ πολλοῦ τοῦ περιόντος ἀλεαίνειν; Εἰ μὲν γὰρ βουλεύεσθαι τὸ διανοείσθαι λέγει, ἀνάγκη μὲν πάντα ἐπὶ τὸ οἰκεῖον ἀφικνεῖσθαι τέλος νοῦ τινος προβουλευομένου περὶ αὐτῶν, τουτέστι διανοουμένου, καὶ τὸ τέλο; ἐν αὐτῷ προδιατυποῦντος, ὡς αὐτός φησιν· ἀλλ᾽ οὐχ οὕτω τὸ βουλεύεσθαι οὔθ' οἱ κατὰ τῆς φύσεως ἐπιχειροῦντες, οὔτ' Αρισ στοτέλης ἐλάμβανεν» Ηδη μέν σε ἡμεῖς καὶ ἐν τοῖς ἔμπροσθεν ἐξη λέξαμεν οὐδαμῆ τῆς Ἀριστοτέλους ἀπτόμενον δια. νοίας, ἀλλὰ καὶ λίαν αὐτῆς ἀποπλανώμενον· οὐδὲν δ' ἧττον καὶ ἐν τοῖσδε τὸ τοιοῦτο πάσχων ἐλεγχθήσῃ. Καί μοι ἐκεῖνο πρῶτον ειπέ· μῶν σὺ ἡγῇ ἢ εἶναι ἡ γεγονέναι ποτέ τινας ἀνθρώπων, νοῦν μέν τινα τοῖς φύσει γιγνομένοις ἐφεστάναι νομίζοντας καὶ ἔπειτα διὰ τὸ μὴ ἀγνοοῦντας ζητεῖν, ἀλλ' εὖ εἰδέναι, ἐφ᾽ ὅ τι δεῖ ἕκαστον τῶν φύσει γιγνομένων ἀφικνεῖσθαι, οὐδ' ἂν ἔνεκά του αὐτὰ ἄγειν ἀξιοῦντας; Εἰ μὲν γὰρ οἴει τοιούτους σύ ποτέ τινας γεγονέναι, ἀφρονέστατος εἰ ἀνθρώπων· εἰ δ᾽ οὐδὲ πώποτ' ἂν ἐγένετό τις τοιοῦτος καὶ οὕτω νομίζων, πῶς τοῖς τοιούτοις σὺ Αριστοτέλη ἀντιλέγειν τῂς, τοῖς οὔτ' ἂν γεγονόσιν, Ο καὶ ἀσχημονῶν, κἂν εἰ σὺ αὐτῷ φαύλως ἀμύνεις ἐπὶ τοῦ ἀγνοοῦντος μεν, ζητοῦντος δὲ τὸ βουλεύεσθαι ὑπολαμβάνων, οὐδὲ μίαν ἐν τούτοις χώραν· οὗ τοι ούτου ἔχοντος. Οτι δὲ τοιαύτη ἡ Αριστοτέλους διά νοια, οὐ μόνον δῆλον ἐκ τοῦ μηδαμοῦ αὐτὸν οὐ τινο; μεμ ήσθαι ἔξωθεν θείου τοῖς φύσει τούτοις γεγ μένοις ἐφεστῶτος, δέον ἂν, ἀλλὰ καὶ ἐκ τῆς εἰκόνα:, ᾗ αὐτὰ εἰκάζει, οὐχ ἑτέρῳ ὑφ᾽ ἑτέρου ιατρευομένῳ εἰκάζων, ὥσπερ οὖν καὶ ἔδει, εἰ νοῦν αὐτοῖς θείον ἐφίστη, ἀλλ' αὐτῷ αὑτὸν ἰατρεύοντα. Καίτοι οὐδὲ πρὸς οὓς ἀντιλέγει ἐχυρόν τι ἐχούσῃ τῇ εἰκόνι ταύτῃ κέχρηται· ὑπολάβοιεν γὰρ ἂν εὐθύς· ἀλλ' ὅμως αὐτ τὸν, ὦ Αριστέτελες, Ιατρεύων οὐ δήπου αλογίστως, ἀλλὰ τῇ ἰδίᾳ διανοίᾳ τὸ αὐτοῦ σῶμα ιατρεύεις, ὥστ' ἂν αὐτὸν εἰκότως καὶ ἕνεκά του ποιεῖν & ποιεῖς, ἑαυτὸν ἰατρεύων· μετὰ γὰρ διανοίας ποιεῖς. Τὰ δὲ φύσει ταῦτα γιγνόμενα οὔτ' ἰδίᾳ διανεία χρήσιας φαίης ἂν, οὔτε νοῦν τινα σὺ αὐτοῖς ἔξωθεν ἐφίστης, ὥσπερ οὐδ᾽ ἡμεῖς, εἴπῆρ οὐχ ἑτέρῳ ὑφ' ἑτέρου και τρευομέν, εικάζεις, ἀλλ' αὐτῷ αὐτὸν ἐατρεύοντι, ὥσθ' ἕνεκα σαι τῆς εἰκόνος ταύτης, οὐδ᾽ ἂν ἔνεκά του αὐτά γίγνοιτο. Αριστοτέλης μὲν οὖν τοιοῦτος, ἄτοπά τε ἀξιῶν καὶ αὐτοῖς φαυλότητα ἀμύνων, πλήθε: δὲ μόνον συγγραμμάτων ἐκπλήττων οὓς έχε πλήττει· ἐν οἷς καὶ ἅττ᾽ ἂν εὐδοκιμεί, οὐκ ἴδια ἂν εἴη αὐτοῦ, ἀλλ' ὁ Πλάτωνος διήκουσε πάν, σοφία το κῶς ἰδιουμένου. Ἴσως δ᾽ ἂν εἴη καὶ ἴδι᾽ ἅττα εξ (1, 11, 8; 1, 9. Το γάρ βουλεύεσθαι και λογίζεσθαι ταυτόν.
col. 1005–1006page 93 of 99
PG 160:1005τοῦ θείου πρόνοιαν ἐκβάλλων τῶν γε ἀνθρωπίνων, ἢ ὅτι ἐλάχιστον αὐτῆς λείπων, ᾗ καὶ ἐν δίκῃ τὸ μικρολόγον αὐτοῦ περὶ τῆς προνοίας διακωμῳδεῖται. Οι μὲν γὰρ σοφοί τε πάντες καὶ τῶν ἄλλων οἱ τὰ βελ.. τίω φρονοῦντες ἅπαντα μὲν, ὁπόσα ἂν ἀνθρώποις κατορθοῖτο, τῇ θείᾳ προνοίᾳ νέμοντες, τῆς δὲ προ νοίας τοῦτο ὅσον μὴ παρ' ἡμᾶς μηδὲ δι᾿ ἡμῶν τὸ κατορθοῦν ἡμῖν παρέχεται, τύχην τε καλοῦντες καὶ θείαν τύχην, ὡς οὐ παρ' ἡμᾶς οὐδὲ δι' ἡμετέραν ἀρετὴν, ἀλλὰ διὰ μόνην θείαν δὴ αἰτίαν ἀποβεῖνον, δῆλοί εἰσι τῇ θείᾳ προνοίᾳ καὶ τὴν τύχην συνοικει οῦντες. Αριστοτέλης δ᾽ ὡς τὴν τύχην τῆς τοῦ θείου προνοίας ἀλλοτριοί, καὶ αὐτή, ἃ σὺ περὶ ψυχῆς ὡς δὴ εὐσεβέστατα αὐτῷ εἰρημένα ἐν τῇδέ σου τῇ συγκ γραφῇ ἐκτέθεισα:, δηλοί, ο Ἡ δὲ τύχη καὶ τὰ ἀπὸ τύχης ὡς ἀληθῶς, ὡς ἂν τύχοι γίγνεται· εἰ δέ γε τῷ Θεῷ τὸ τοιοῦτον ἀπονέμοιμεν, φαῦλον κριτὴν αὐτὸν ποιήσομεν ἢ οὐ δίκαιον· τοῦτο δ' οὐ προσηκόν ἐστι Θεῷ» Ταῦτα γὰρ φησιν Αριστοτέλης ἀγνοῶν τὴν θείαν δικαιοσύνην, ὅπη τὰ τοιαῦτα ἐκά στῷ τε ἅμα ἐς δύναμιν ἐκ τοῦ παντὸς τῇ ἁρμονίᾳ συμφορώτατά τε ἀποδίδωσι, τὴ τοῦ ὅλου ἀεὶ ἀγαθὸν τοῦ τοῦ μέρους κατὰ τὸ δικαιότατον προτιμώτα. Δια δὴ ταῦτα πάντα καὶ ἡμεῖς μάλιστα τὸν ἄνδρα προήγμεθα ἐλέγχειν, ἵνα μή τις 'Αβερόῃ πειθόμενος, ὥσπερ καὶ τῶν πρὸς ἑσπέραν οἱ πολλοὶ, καὶ ὡς πάντα σοφῷ αὐτῷ προσέχων ἅμα καὶ τῶν ἐς ἀθε τητα αὐτῷ φερουσῶν δοξῶν λάθῃ ἀναπλησθείς, ἀλλ᾽ εἰδὼς αὐτοῦ τοῖς συγγράμμασι συχνὰ μὲν τὰ μοχθηρὰ ἐγκαταμεμιγμένα, οὐκ ὀλίγα δὲ καὶ τὰ χρηστά, τὰ χρηστὰ δὴ ταῦτα ἀναλεγόμενος φυλάττη τὰ μοχθηρά. ἔχοντα αὐτοῦ ἐν γε τοῖς φαύλοις καὶ σμικροῖς διὰ τὸ νείας ἀλλοτριῶν δῆλός ἐστιν, ήτοι παντάπασι τὴν τῆς διανοίας αὐτοῦ πρὸς γοῦν τὰ τοιαῦτα ὀξυδερκές, εἰ καὶ πρὸς τὰ μείζω ἀμβλυωπόν· ὅτι - δ' ἀνόητόν ἐστι τὸ μὲν ἔνεκά του ποιεῖν τὴν φύσιν συγχωρεῖν, νοῦν δ' αὐτῇ μὴ ἐφεστάναι, ἐνθένδε δῆλον. Τα τέλη, ἐφ᾽ ἃ τῶν φύσει γιγνομένων ἕκαστα ἴεται, οὐ καὶ τὴν ἀρχὴν εὐθὺς φυομένην πάρεστιν αὐτοῖς, ἀλλ' ὕστατα δήπου παραγίγνεται. Σκοπῶμεν δ᾽ αὐτὸ ἐφ' ἑνὸς τοῦδε. Τῇ ἀμπέλου ἔλικι τέλος ἐστὶ τῷ ἑτέρου φυτοῦ πτόρθῳ περιελιχθεῖσαν ἐκείνῳ τὴν ἄμπελον ἀναδῆσαι τῷ φυτῷ, ταύτην ἐν τοῖς φυτοῖς τὴν φύ σιν εἰληχυῖαν ἐπαλλόκαυλον εἶναι· οὐκοῦν τῷ ἑτέρου φυτοῦ πτόρθῳ τὴν ἕλικα περιελιχθεῖσαν ἀναδῆσαι τὴν ἄμπελον οὔτε τῇ ἀμπέλῳ φυομένῃ, οὔτε τῇ Ελικι εὐθὺς πάρεστιν, ἀλλ᾽ ὕστατόν γε παραγίνεται. Οὐδὲν μέντοι ἧττον τοῦ φύεσθαι ὅλως ἕλικα τῇ ἀμ πέλῳ αἴτιον τελικόν ἡ ἐφ' ἑτέρῳ φυτῷ ἀνάθεσις αὐτ τῆς ἐστιν. Αμήχανον δὲ τὸ μηδέπω ὂν μηδ' ἐν τοῖς οὗτι τεταγμένον ὄντος του ήδη αἴτιον γίγνεσθαι εἶναι γὰρ δεῖ τὸ αἴτιον του γιγνόμενον, οὐχὶ μὴ εἶναι. Προειλήφθαι ἄρα δεῖ ἔν τινι νῷ τὴν τῆς ἀμπέλου ἐφ' ἑτέρῳ φυτῷ ἀνάδεσιν, ὅς αὐτῇ ἐπιστατῶν ὥσπερ δημιουργὸς ἀνὴρ σκευαστοῖς καὶ τὴν ἔλικα αὐτὴν τῆς τοιαύτης ἕνεκα ἀναδέσεως φύσει, ἢ καὶ θαυμα σέως, ἐὰν μὲν μηδέν τι αὐτῇ τοιοῦτον παρακέηται, οἴῳ περιελιχθῆναι, ἐπ᾿ εὐθύ πως φαίνεται φερι μένη, ἐὰν δὲ πτόρθος τις παρῇ, εὐθὺς περιειλίχθη οὔτ᾽ οὖν τὴν ἔλικα τῇ ἀμπέλῳ μὴ οὐ τούτου ἕνεκα φύεσθαι, ὅπως ἑτέρῳ αὐτὴν φυτῷ ἀναδήσῃ, νοῦν ἔχει τὸ μὴ ἀξιοῦν, οὔτε τὸ μὴ νοῦν τοῖς τοιούτοις ἐφιστάναι ἔχει ἂν καὶ ὀντινοῦν λόγον. Πλάτων μὲν οὖν τὰ εἴδη νοῦς ποιῶν ταῦτα προσεχεῖς ἐφίστησιν ἑκάστοις τῶν φύσει γιγνομένων νοῦς· ἐχρῆν δὲ καὶ Αριστοτέλη, εἰ μὴ τούτοις ἐβούλετο συγχωρεῖν, ἄλλον γοῦν τινα τρόπον νοῦν αὐτοῖς ἐφιστάναι καὶ μὴ οὕτως καταγελάστως αὐτῷ αὑτὸν ἰατρεύοντι τὰ φύσει γιγνόμενα εικάζειν δηλα δὴ ὡς οὐδένα αυτ τοῖς νοῦν ἔξωθεν εφεστηκότα. Σὺ μὲν οὖν ἄθεον ἡμᾶς φάσκων Αριστοτέλη συκοφαντεῖν, αὐτὸς μᾶλλον ἡμᾶς συκοφαντεῖς· οὐ γὰρ ἄθεον ἡμεῖς Αριστοτέλη οὔτ᾽ ἔφαμεν οὔτε φαμέν, θεοὺς ὅλως τῷ οὐρανῷ ἐφι στάντα, ἀλλ' ἐς ἀθεότητα αὐτὸν ἀποκλίνειν φαμέν τε καὶ ἔφαμεν καὶ μάλα ἐν δίκῃ. Ο γὰρ πρῶτον μὲν τὸν θεῶν τῶν ἄλλων ἡγούμενον Θεὸν οὐ καὶ τῇ θεότητι ἐξαίρετον τιθέμενος, ὥσπερ Πλάτων τε καὶ οἱ ἀπὸ Ζωροάστρου πάντες, ἀλλὰ παραπλησίας τοῖς ἄλλοις οὐσίας, εἴ γε πάντας τε ὡσαύτως αὐτοὺς δι' αὐτοὺς ὄντας ποιεί, κἀκεῖνον ἀντιμερίτην τοῖς ἄλλοις ἐν τῇ τῶν σφαιρών διανομῇ, ἔπειτα δὲ καὶ τῆς τοῦ οὐρανοῦ οὐσίας οὔτε τοῦτον οὔτε ἄλλον οὐδένα θεῶν δημιουργόν ποιῶν, ὥσπερ οἵ τε σοφοὶ πάντες καὶ τῶν ἰδιωτῶν τὸ πλεῖστον, πρὸς δὲ καὶ τοῖς φύσει γιγνομένοις τούτοις οὐδένα νοῦν θεῖον κατὰ τῶν ἀνδρῶν τοὺς θεοσεβεστέρους εφιστάς, ὁ τὰ τοιαῦτα ἅπαντα νοσῶν πῶς οὐκ ἐς ἀθεότητα αποκλίνων ἐστί; Καὶ μὲν δὴ καὶ τὴν τύχην τῆς γε θείας προ ς Εἴ τι δὲ καὶ ἔνια τῶν γιγνομένων ἄνευ αιτίου γίγνεσθαι λέγει, τὸ μὲν αἴτιον κατὰ τὴν ὡρισμένην ἔννοιαν, τὸ δὲ γίγνεσθαι κατὰ τὴν ὁλοσχερῆ καὶ συγ κεχυμένην ήδη λαμβάνει. ο Οταν τι τῶν ᾿Αριστοτέλους υπολαμβάνῃς, ἐχρῆν σε σκοπεῖν, καὶ εἰ τῷ ὑποκειμένῳ ὅλῳ χωρίῳ συμ βαίνει τι ἡ σὴ ὑπόληψις, ἵνα μὴ εἰκαῖα λέγων και τοῖς λόγοις τοῖς ὑποκειμένοις κατ' οὐδὲν προσαρμότα τοντα ἀσχημονῇς. Οὕτω γὰρ Αριστοτέλους λέγο τοῖ, ο Ατοπον δὲ καὶ τὸ γένεσιν ποιεῖν ἀϊδίων ὄνο των» σὺ τὴν γένεσιν ἐπὶ τῆς χρονικῆς ὑπολαμε βάνων καὶ οὐ τῆς κατ' αἰτίαν, ἠλέγχθης τῷ πρὸς τὴν ὅλην ὑπόθεσιν οὐ συμβαῖνόν τι λέγειν· οὕτω τὸ βου λεύεσθαι σὺ ἐπὶ τοῦ ἀγνοεῖν μὲν ζητεῖν δὲ καὶ τοῦ ὅλως. λογίζεσθαι ὑπολαμβάνων τῷ ἀναρμόνῳ αξ κανταῦθα πρὸς τὸν ὑποκείμενον λόγον ἐξελήλεγξαι. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν τήν τε γένεσιν τό τε βουλεύεσθαι ἐν ἔθει ὄντα καὶ πλεοναχή λέγεσθαι οὐδὲν θαυμαστὸν, εἰ ὡς ἑρμαίῳ σὺ περιτυχὼν τῇ ἐμωνυμία, ᾗ σύ ᾤου πρὸς τὸν λόγον τι λυσιτελήσειν ὑπελάμβανες, οὐ συνεωρακὼς ἀπὸ ἀσυνεσίας, ὡς τῷ γε οὐ πρὸς τὴν ὑποκειμένην συμβαίνοντι ὑπίθεσιν ἁλώσῃ αὖ οὐδὲν ὑγιὲς ὑπολαμβάνων. Ενθάδε γε μὴν τὸ αἴτιον οὐδὲ
col. 1007–1008page 94 of 99
PG 160:1007σοι καὶ ᾗ σὺ οἴει ἔκ τε ύλης μόνης τὰ τοιαῦτα καὶ τῶν ἄνωθεν κινητών γιγνόμενα· οὐ καὶ ταῦτα ἅτε ἀπ' αἰτίων ὧντινωνούν γιγνόμενα ἐξ ἀνάγκης τε καὶ ωρισμένα αποβήσεται; τί οὖν Αριστοτέλει σὺ ἐκ τούτων πρός τε τὴν τοῦ ἀτόπου ἀξιώματος ἀξίωσιν καὶ ἅμα τὴν τῆς εἰμαρμένης αναίρεσιν ἀμύνεις; "Αρ' οὖν ἀνάγκη, εἰ μὲν κατὰ σὲ τῷ αἰτίῳ Ἀριστοτέλης χρῷτο, μὴ τὴν γε ειμαρμένην αὐτὸν λύειν, δ δὴ μάλιστα αὐτῷ σπουδάζεται, εἰ δὲ τὴν εἰς μαρμένην λύσειν μέλλοι, τῷ μὲν αἰτίῳ ἡ πάντες χρῶνται Ελληνες, αὐτὸν κεχρῆσθαι καὶ οὐχ, ᾗ σε ὑπολαμβάνει, ἀξίωμά γε μὴν ἐσχάτως άτοπον τι ἀξιοῦν; Σὺ δὴ φάσκων, Αριστοτέλη καὶ ἑτέρωθι ἅπαν τὸ γιγνόμενον ὑπό τινος γίγνεσθαι ἀξιοῦν δεῖν, ἀμύνεις μὲν αὐτῷ οὐδὲν, αὐτὸν δ᾽ αὐτῷ διαφωνούντα μόνον ἐπιδεικνύς, διπλοῦν αὐτῷ ἀνθ᾽ ἁπλοῦ τὸ ἁμάρτ τημα ποιῶν πρὸς τῷ ἀτόπῳ τοῦ ἀξιώματος καὶ δια φωνεῖν αὐτὸν αὐτῷ. Καὶ σὺ μὲν οὕτω, ἄλλος δ' ἂν ἀμύνων Αριστοτέλει πρός γε την διαφωνίαν ταύτην ἔφη, ἐπειδὰν μὲν ἅπαν τὸ γιγνόμενον ὑπό τινος, ὑπ᾽ αἰτίου τινὸς ἀναγκαῖον ἂν εἶναι γίνεσθαι. Εἰ τοίνυν συγχωροῦσιν ἐχόντες, οἴεσθαί τινα τὸν φιλόσοφον φύσιν κινητὴν τοῦ παντὸς, ἔτι δήπου καὶ ποιητικὴν ταύτην φρονεῖ, ἐξ ὧν αὐτός φησι καὶ ἄκοντες συγχωρήσουσι. ποτε οὐδαμοῦ ὁμώνυμον εὑρημένον σὺ ἐς ἐμωνυμίαν τῆς εἰδικῆς αἰτίας ἀποστερεῖς. Οὐ μὴν ἀλλ᾽ ἔστω βιαζόμενος καὶ ταύτῃ ἀσχημονεῖς· τὴν μὲν γὰρ αι τίαν ἔστιν εὑρεῖν καὶ ὁμωνύμως τὴν μέμψιν ἔσθ' ὅτε δυναμένην τὸ δ' αἴτιον οὐδέποτε ἄλλο τι ἴσμεν δυ νάμενον παρά τε Ἕλλησι τοῖς ἄλλοις καὶ ᾿Αριστοτέ λει, ἢ τὸ ὅλως ἀποτελοῦν τ', ἄν τε ὡς τέλος αὐτὰ ἀπο τελῇ ἄν τε ὡς ὑποκινοῦν ἄν τε ὡς παράδειγμα ἄν τε ὡς ὕλη, καὶ ἔτι ἄν τε ἄμεσον ἄν τε μὴ ἄμεσον ᾖ. Ο δὲ σὺ χωρίον Αριστοτέλους προτείνεις ἐπὶ τῷ ἐνδείξασθαι τὸ ἐγγυτάτω αἴτιον ἰδίως αἴτιον αὐτὸν καλοῦντα, δῆλος εἶ καὶ τοῦτο ὅ τι βούλεται οὐ συν ιείς. Αριστοτέλης μὲν γάρ φησι «Δεῖ δὲ τὰ ἐγγύτατα αίτια λέγειν οὐχ ὡς ταῦτα μόνα ἰδίως αίτια δέον καλεῖν, ἀλλ' ὡς τὸν ἐπιστήμην τῆς τῶν γινομένων γενέσεως παραδιδόντα διὰ τῶν ἐγγυτάτω καὶ ἀμέσων αἰτίων παραδιδόναι δέον, ὡς οὐχ ἱκανὴν τὴν ἐπιστήμην παρεσομένην τῷ ἄνευ τῆς τοῦ ἀμέσου αἰτίου γνώσεως.» Σὺ μὲν οὖν καὶ ταύτῃ φαύλως λέ γων δῆλος εἶ, οὐχ ὁμώνυμον τὸ αἴτιον ἂν ἐς ὁμωνυμίαν βιαζόμενος· ἵνα δέ σοι τοῦ λόγου ἕνεκα συγ χωρήσωμεν, Έστω σοι καὶ ἰδίως αἴτιον τὸ προσεχές τε καὶ ἄμεσον λεγόμενον. Εἰ οὖν ἐνταῦθα τὸ τοιοῦτον Αριστοτέλη τὸ αἴτιον λέγειν υπολάβοιμεν, οἷον δὴ σὺ φῂς, τί αὐτῷ πρὸς τὴν χρείαν, ἐφ' ᾖ τούτου δεῖται, συμβαλλοίμεθ' ἄν; "Ορα γάρ· οἱ τὴν εἰμαρμένην συνιστάντες ἐκ δυοῖν τοῖνδε μάλιστα, οἶν καὶ ἐν τῷ προτέρῳ ἔφαμεν ἡμῶν συγγράμματι ἀξιωμάτοιν συνιστᾶσιν, ἑνὸς μὲν τοῦ ἅπαν τὸ γιγνόμενον ὑπ' αἰτίου τινὸς ἀναγκαῖον ἂν εἶναι γίγνεσθαι, ἑτέρου δὲ τοῦ ἅπαν αἴτιον, ὅ τι ἂν δρώη, ἐξ ἀνάγκης τε καὶ ὡρισμένως αὐτὸ δράν. Αριστοτέλης οὖν ὁρῶν ἐξ' ἀμφοῖν τούτοιν τοῖν ἀξιωμάτοιν τὴν εἰμαρμένην ἀναγκαιότατα περαινομένην ἀνελεῖν δεηθείς, ἐπεὶ ἔγνω οὐκ ἂν ἄλλως ἀναιρεθησομένην, εἰ μὴ ὁποτέρου τοῖν ἀξιωμάτοιν τούτοιν ἀναιρέσει, κατὰ τοῦ ἅπαν τὸ γιγνόμενον ὑπ' αἰτίου τινὸς ἀναγκαῖον ἂν εἶναι γίγνεσθαι χωρεῖ. Ἀξιῶν αὐτὸς γίγνεσθαί τι τῶν για γνομένων Αριστοτέλης ἀξιοῖ γίνεσθαι. Οὕτω μόνος τῷ κοινῷ ἀξιώματι ἀντιφάσκει, καὶ τὸ οὕτω γιγνόμενον ἂν οὐκ ἐξ ἀνάγκης ἀποβήσεται εἰ δ' ἄνευ μόνου τοῦ προσεχούς, ᾗ σὺ ὑπολαμβάνεις, τῶν δ' ἄλλων αὐτῷ αἰτίων λειπομένων γίγνοιτό τι, τἰ δὴ μᾶλλον οὐκ ἐξ ἀνάγκης τὸ οὕτω γιγνόμενον ἀποβαίη ἄν; τὰ γὰρ λειπόμενα αὐτῷ τῶν αἰτίων ἐξ ἀνάγκης τε αὐτῷ καὶ ὡρισμένως ποιήσει. Ιδε δὴ ῃ καὶ ἐπὶ τοῦ σοῦ ὑποδείγματος τὸ τοιοῦτον τῶν ἄνευ σου σπέρματος γιγνομένων ζώων καὶ φυτῶν, ἃ σὺ ἐκ τε τῆς ὕλης μόνης καὶ τῶν ἄνωθεν κινητών ποιεῖς, οὐδὲ μίαν αὐτοῖς εἰδικὴν αἰτίαν ἀποδιδούς, καίπερ Αριστοτέλους τὸν ἀέρα καὶ τούτοις τὴν τοῦ σπέρματος ἴσχοντα χώραν ἀπονέμοντος ἀξιοῦντος ἅπαν τῶν τοιούτων ἤτοι ἐκ σπέρματος γίγνεσθαι ή του σπέρματι ἀναλόγου δηλαδὴ τοῦ εἶδος δυνάμει ἄξοντος, ὅ σὺ ὡς φαίνῃ ἀγνοῶν παντάπασιν αὐτὰ ἐξ ἀνάγκης, ἕτερα ἄνευ αἰτίου, Γελοίως σὺ πᾶν τὸ κινητικὸν ὁποιοῦν καὶ ποιητικὸν ἡγῇ εἶναι αὐτοῦ 37, 8 κινεῖ, καὶ ὡς ἔοικας τὸν βοῦν, ὅτι τῆς ἀμάξης ἡμῖν κινητικός ἐστι, καὶ ποιητικὸν ἡμῖν σὺ εἶναι ἡγῇ αὐτῆς δὴ τῆς ἀμάξης, ὡς ἡμᾶς, ἣν μόνον βοῶν εὐπορῶμεν, οὐκέτ᾽ ἂν καὶ ἀνδρὸς ἀμαξοπηγοῦ δεησομένους. Ἀλλὰ σὺ μὲν τῆς λος εἶ τὸ τοιοῦτο πεπονθὼς ὑπὸ τοῦ διακρίνειν μὴ εἰδέναι, ὅτι ποιητικόν. Τὸ μὲν οὖν ἄλλην τινά ήντινούν κίνησιν καὶ οὐ γένεσιν κινοῦν καὶ ποιεῖν λέγοιτ' ἂν, ἀλλ' οὐκ αὐτὸ δ κινεῖ, ἀλλ' ἐς αὐτό, ᾧ ποιοῦντι καὶ τὸ πάσχον ἀντιτιθεἶτ᾽ ἂν, οὐ τὸ ποιούμενον. Τι τῶν κινήσεων τὴν καλουμένην γένεσιν κινοῦν καὶ ποιεῖν λέγοιτ' ἂν αὐτὸ τὸ γιγνόμενον, οὐκ ἐς αὐτό, ᾧ ποιοῦντι καὶ τὸ ποιούμενον, οὐ τὸ πάσχον ἀντιτίθεται. Ο γάρ τοι ἥλιος τὴν μὲν πόαν ἐκ τῆς γῆς γεννῶν καὶ κινῶν δὴ καὶ ποιεῖν λέγοιτ' ἂν τὴν πίαν τὴν δὲ γῆν θερμαίνων οὐ τὴν γῆν λέγοιτ' ἂν ποιεῖν, ἀλλ' ἐς τὴν γῆν. Καὶ ὁ βοὺς τὴν ἅμαξιν κινῶν οὐ τὴν ἄμαξαν, ἀλλ' ἐς τὴν ἅμαξαν ἂν λέγοιτο ποιείν. Οὕτω δὴ καὶ ὁ Θεὸς Ἀριστοτέλει κινῶν τὸν οὐραν ἐξ ἀνάγκης καὶ ποιεῖν ἐς αὐτὸν δικο ἂν, οὐ μέντ᾽ ἂν καὶ ποιεῖν αὐτόν. Σὺ μὲν οὖν ὑπὸ ἀμαθίας εἰκότως καὶ τὰ τοιαῦτα πάσχων φαίνῃ· μὴ μέντοι είου, καὶ τους με σοφισμάτων κακουργίας επισταμένους φω ρην ταυτό σοι πείσεσθαι. Πῶς γὰρ ἂν, φησί, καὶ ποιοίη τὰ εἴδη τὴν ἐνα τητα ἐν τοῖς πράγμασιν, εἴ γε ταύτην μὲν ποιεῖ τὴ κινοῦν, τὰ δ᾽ οὐκ ἔχει λόγον αἰτίας κινητικής; ο Μὲν ἐπειδάν ἐπειδὰν γίγνηται ἅπαν τὸ γιγν.
col. 1009–1010page 95 of 99
PG 160:1009Καὶ ἐκ τούτου οὐκ ἄδηλός ἐστιν Αριστοτέλης οὐ λαγμένος; Αρχὴν δὲ μόνον καλεῖ, κινήσει δὴ μᾶλο δημιουργὸν τοῦ οὐρανοῦ τὸν Θεὸν νομίζων, εἴ γε οὐ λον καὶ ἡγεμονία προσῆκον ὄνομα η δημιουργία, τὸ ποιοῦν φησι τῆς ἐν τοῖς πράγμασιν ενότητος αξο καὶ ἀρχὴν πρώτην. Ἐπεὶ γὰρ αὐτῷ πλείους ἀρχαι διον, ἀλλὰ τὸ κινοῦν. Ὁρῶ μὲν γὰρ ἐν ἅπασιν, ἔνθα δοκοῦσιν εἶναι, ὧν οὐδὲν ἕτερον αϊδίων οὐτῶν τὰ πα δὴ ἕτερον μὲν τὸ ποιοῦν, ἕτερον δὲ τὸ κινοῦν, οὐ τό γε σῶν τῶν ἄλλων ἡγούμενον ἀρχῶν, καθάπερ στρατη κινοῦν αἴτιν αὐτῶν δν τῆς ἑνότητος, ἀλλὰ τὸ ποιοῦν. γόν, ὡς αὐτός φησι, στρατεύματος, εἰκότως καὶ ἀρ Τῆς γοῦν τῆς ἀμάξης. Ενότητος οὐχ ὁ κινῶν βοῦς, χὴν πρώτην καλεῖ τὴν ταῖς ἄλλαις δὴ ἀπάσαι; ἐπι ἀλλ' ὁ ἁμαξοπηγός αἴτιος, τῆς νεώ; οὐχ ὁ ἐρέτης, τάττουσαν· σὺ τὴν σφαῖραν τήνδε κίνει, σὺ ὑπ' ἀλλ' ὁ ναυπηγό;· ὥστε καὶ, εἴ τι εἴη τὸ αὐτὸ ποιοῦν ἐκείνου τοῦ κινητικοῦ κινοῦ, σὺ ὑπὸ τοῦδε, σὺ ὑπ' τε ὁτιοῦν καὶ κινοῦν ἄμα αὐτὸ, οὐ δήπου ᾗ κινοῦν ἐμοὶ τέταξε, σὲ ἐγὼ κινήσω· ἀντιμερίτην γὰρ τοῖς αἴτιον ἂν αὐτὸ εἴη τῆς ἐνότητος, ἀλλ᾽ ᾖ ποιοῦν. Εἰ ἄλλοις τὸν μέγιστον αὐτῷ Θεὸν ᾿Αριστοτέλης ποιεί, οὖν ᾔδει ὁ ᾿Αριστοτέλης τὸν Θεὸν ἅμα μὲν ποιοῦντα ἥκιστα δὴ Θεῷ πάντων βασιλεῖ πρέπον τὸ τοιοῦτον, τὰ κατ' οὐρανὸν, ἅμα δὲ κινοῦντα, οὐκ ἂν τὸ κινοῦν ἐν χρὴ κατά τε Ζωροάστρην καὶ Πλάτωνα αὐτὸν ἔφασκε τῆς ἑνότητος εἶναι αἴτιον τοῖ; οὖσιν, ἀλλὰ ἐξαίρετόν τε εἶναι καὶ θεοῖς τοῖς ἄλλοις οὐκ ἐναρι τὸ ποιοῦν, ὡς τὴν ποίησιν πολὺ κυριωτέραν οὖσαν ρίθμιον. "Ο δὴ σὺ φῂς χαλεπὸν εἶναι περὶ Ἀριστο τῆς ἐν τοῖς πράγμασιν ἐνότητος ἢ τὴν κίνησιν· νῦν τέλους πιστεῦσαι, πῶς χαλεπὸν οὐ μᾶλλον ἢ καὶ δ' ἅτε οὐκ εἰδὼς τὸν Θεὸν πρὸς τὸ κινεῖν καὶ ποιοῦνἀναγκαῖον περὶ τοῦ οὐ γένεσιν εἶναι τῶν ἀϊδίων τα τὰ κατ' οὐρανὸν, ὑπ' ἀπορίας τοῦ ποιητικού αιτ ἀξιοῦντος; τίου τῷ κινοῦντι ἐς τὴν τῶν ὄντων χρῆται ἑνότητα. Οὐ μὲν δὴ, οὐδ' εἰ καὶ τὸ ὄν τε καὶ ἓν καὶ ἀγαθὸν ἀν τιστρέφειν φησὶν Αριστοτέλης, ἀνάγκη αὐτῷ φά σκοντι τῆς ἑνότητος τοῖς οὖσι τὸν Θεὸν εἶναι, να μίζειν δὴ καὶ τῆς οὐσίας, εἴπερ μηδὲ βασιλέα ᾧ μάλιστα καὶ στρατηγῷ εἰκάζει τὸν Θεὸν, πολλῶν τε ἐθνῶν ἄρχοντα καὶ πᾶσιν αὐτοῖς ἑνότητά τε δι' όμο νοίας· ἐμποιοῦντα καὶ εὐδαιμονίαν παρασκευῇ ἀγα θῶν, οἰήσεται καὶ τῆς οὐσία; αὐτοῖς αἴτιον εἶναι· δν ἡγεῖτ᾽ ἂν ἄλλως εὑρημένοις τε καὶ οὖσιν ἔθνεσιν ἐπιστάντα αὐτὴν δι' οἰκείαν ἀρετήν τε καὶ τοῦ ὡς δεῖ βασιλεύειν ἐπιστήμην τήν τε ὁμόνοιαν αὐτοῖς καὶ ς εὐδαιμονίαν περιποιεῖν. Χαλεπὸν δέ έστι πιστεύειν, ὅτι τὰ μὲν οὐράνια σώματα μὴ μόνον κινήσεως, ἀλλὰ καὶ τοῦ εἶναι τοῖς ἄλλοις αἴτια φρονεί μεταβαλλόντων μη μετα βάλλοντα, τὸ δὲ τὰ οὐράνια σώματα κινοῦν αἴτιον μόνον τοῦ κινεῖσθαι αὐτὰ ἀποφαίνοιτο. ο β Εἴ γε ἐν δευτέρῳ τῷ περὶ τοῦ οὐρανοῦ μηδὲν ὡς ἔτυχε μηδὲ ἀπὸ ταυτομάτου ἐνδέχεσθαι ἐν τοῖς ἀϊδίοις εἶναί φησιν, ἀλλὰ διά τινα αἰτίαν» Αυτόματον Αριστοτέλης, δ ἂν μὴ ἕνεκά του γίν γνηται ἢ ᾖ, μάλιστα καλεί, τῷ τοῦ ὀνόματος ἐτύμῳ καὶ τὴν διάνοιαν συμβάλλων· ὧν γάρ, φησί, δηλοί καὶ τούνομα, ὅταν αὐτὸ μάτην γίγνηται. "Ατ' οὖν καὶ αὐτὸς τὰ άΐδια ἕνεκά του καὶ κινεῖσθαι καὶ τετάχθαι τιθέμενος εἰκότως καὶ τὸ αὐτόματον τῶν ἀϊδίων ἀπαξιοῖ Εἰ γοῦν τῆς πρώτης ἀρχῆς ἀναιρουμένης ἀναι ρεῖται τάξις, τάξεως δὲ ἀναιρουμένης ἀναιρεῖται γένεσις, τῆς πρώτης ἀρχῆς ἀναιρουμένης ἀναιρεί και γένεσις· οὐκοῦν τήν πρώτην ἀρχὴν, ἣν νοεράν καὶ αῦλον τίθησι, καὶ τάξεως ἐν πᾶσι τοῖς οὖσι καὶ γενέσεως ἐν τοῖς γιγνομένοις καὶ τῶν οὐρανίων ἁπάντων ἀρχὴν ἀποφαίνεται, καὶ διήκειν τὸ Αἰτιῶδεσ καὶ ἀρχικὰν αὐτῆς ἀπὸ τῶν οὐρανίων ἐπὶ πάντα τὰ γινόμενα καὶ φθειρόμενα, ὥστε καὶ ταύτης μὴ οὔσης ἂν μηδ' ἂν ἐκεῖνα πάντα δύνασθαι εἶναι» Οὐδὲ ταύταις Ἀριστοτέλους ταῖς φωνεῖς αἰσθάνῃ αὐτὸς ὢν ὁ ἐλεγχόμενος; οὐκ ἀκούεις φάσκοντος τῆς ἀρχῆς ἀναιρουμένης αναιρεῖσθαι τάξιν, τάξεως δὲ ἀναιρουμένης γένεσιν; ὡς μὲν οὖν τὰ μὲν κατ' αὐτὸν τὸν οὐρανὸν καὶ τὰς κατ' αὐτὸν σφαίρας καὶ τῆς ἀρχῆς ἀναιρουμένης. Τῆς δὲ τάξεως μόνης εἰ Τοὐναντίον μὲν οὖν πολύ χαλεπώτερόν ἐστι πιο στεῦσαι, ὡς νομίζων Αριστοτέλης δημιουργὸν τὸν Θεὸν τοῦ οὐρανοῦ ἔπειτα οὐδαμοῦ ἐμνήσθη· καὶ ταῦτα πολλαχοῦ τῶν λόγων δεῆσαν, εἴ γε ἐνόμιζε μνησθῆναι. ᾿Αλλὰ τοῦτο μὲν τούνομα, ως γε σὺ φῇς, ἀπεδοκίμασε, καίπερ χαλεπὸν ὄν σοι πιστεῦσαί πω, τούνομα μόνον, οὐ καὶ τὴν ὀνόματος διάνοιαν ἀπεδοκίμασεν, ᾧ Πλάτων κέχρηται ονόματι, πολὺ αὐτοῦ Ελληνικώτερος ὢν καὶ τὴν λέξιν ἀκριβέστερος. Αλλ' με δοίη Αριστοτέλης τὸν Θεὸν αἴτιον ὅλως τῆς οὐρα ἔστω τοῦτο μὲν τούνομα κατά τὲ ἀποδοκιμάσας. Ονόμασε δέ που ποιητὴν, ᾧ καὶ αὐτῷ Πλάτων ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τούτου κέχρηται ονόματι, καὶ σύ που τοῦτο τοῦ δημιουργοῦ ὀνόματος μάλλον δοκιμάζεις; ὠνό μασε πατέρα, ὥσπερ καὶ τοῦτο Πλάτων τε αὐτὸς καὶ οἱ ἀπὸ Ζωροάστρου τὸν αὐτὸν Θεὸν καλοῦσιν; ἵνα τὰ ἄλλα ἀφῶ, εἶπέ που πρῶτον αἴτιον τῶν ὄντων, ᾗ τ λέξει οὐδ᾽ ἂν ὁ Μῶμο; ἔσχε τι μέμψασθαι; οὐ πᾶσαν μὲν φωνὴν, ᾗ ἂν δῆλος ἐγίγνετο αἴτιον τῆς οὐρανοῦ ουσίας τὸν Θεὸν νομίζων, ἐπίτηδες φαίνεται πεφυ αἴτιον ποιητικόν. τοῦ οὐσίας, οὐκ ἂν τῆς ἀρχῆς ἀναιρουμένης τὴν τάξιν ἔλεγεν ἀναιρεῖσθαι, ἀλλὰ ἀναιρεῖσθαι ἂν αὐτὸν τὸν οὐρανὸν τάς τε κατ' αὐτὸν σφαίρας, μᾶλλον δὲ τὸ πᾶν ἢ τὰς ἀϊδίους γε οὐσίας, καὶ αὐτῶν ἀναιρουμένων πολὺ μᾶλλον ἢ τῆς τάξεως, ἀναιρείσθαι καὶ τὴν γένε σιν. Οὐ καὶ ἐκ τούτων ἐναργής ἐστιν ἡ ᾿Αριστοτέλους δόξα περὶ τοῦ οὐ δημιουργὸν τοῦ οὐρανοῦ εἶναι τὴν Θεόν; Σου δ' ἐγὼ ἐκεῖνο θαυμάζω λογιζόμενος, ὡς τὰ πλείω τῶν ᾿Αριστοτέλους χωρίων, ὧν ἐπὶ τὸ ἡμᾶς ἐλέγχειν σὺ προτείνεις, οὐ συνίης καὶ ἐξ αὐτ
col. 1011–1012page 96 of 99
PG 160:1011τῶν τούτων μάλιστα αὐτὸς ὢν ἡ ἐλεγχόμενος, ὡς τερον Διὸς οὐδέν.» Φαίνεται δὲ αὐτὸς καὶ ἅμα δῆλος σὺ εἶναι ήκιστα Αριστοτέλους συνιείς. Και μοι γελᾶν ἔπεισιν, ὅταν σου ἀκούω καὶ ὑπομνήματα ἐς Ἀριστοτέλη αὐλοῦντος συγγράφειν, περὶ ὧν εξ μοι πεισθῇς, εἰ μέν τί σοι ήδη συγγέγραπται, πυρὶ δοὺς ἀφανιεῖς, εἰ δ᾽ οὔπω μὲν συγγέγραπται, συγ γράφειν δὲ διανοῇ, οὐδ᾽ ἐγχειρήσεις, ὅπως μὴ ἐν οἷς οὐ συνίης ἀσχημονῶν γέλωτα παρὰ τοῖς ἐντυγχάνουσιν ὀφλήσεις· οὔτε γάρ σοι επιστήμην ὁρῶ προσοῦσαν καὶ ἡ διάνοια μάλα ἀμβλεία. ὡς εἰ καὶ δυνατόν ἐστι λέγειν, ὅτι ἐν τοῖς δια πεπτωκόσι τῶν μετὰ τὰ φυσικὰ ἴσως τι εἴρηκε περὶ τῆς πρώτης ἀρχῆς πλατύτερόν τε ἐμοῦ καὶ σαφέστερον· διαπεπτωκέναι δὲ πολλὰ λέγουσι τέ τινες καὶ πιθανόν ἐστι. ο Σὺ μέν μοι δοκεῖς παρὰ τῶν νῦν Ἰουδαίων εἰλη φὼς τὸ ἐνδόσιμον τὸ τοιοῦτο λέγειν, οἱ γῆς τῆς γε ἡμῖν ἐγνωσμένης οὐδαμοῦ ἔχοντες ἀποδείξαι σφετέραν τινὰ ἀρχὴν ἐπὶ τὴν ἄγνωστον καταφεύγουσι, καί φασιν εἶναί τινα όπου δήποτε γῆς ἀρχήν τε καὶ Ἰουδαίων καὶ βασιλείαν οὐ φαύλην. Καὶ σὺ τὰ Αριστοτέλους ἅπαντα ἐπεληλυθὼς βιβλία καὶ οὐδ᾽ ὁτιοῦν ἐν αὐτοῖς πρὸς τό σοι σπουδαζόμενον συμβαλλόμενον εὑρὼν, ἀλλὰ καὶ ἃ ᾠήθης ευρηκέναι, τού των ἐκ μὲν τῶν πλειόνων καὶ ἐλεγχόμενος αὐτὸς ἀντὶ τοῦ ἐλέγχειν, τοῖς δ' αὐτὸς προστιθεὶς οὐδὲν ἑπόμενον, ἔστι δ' & καὶ τοῦ Θωμᾶ ἐνείρων οὐκ ἐν καιρῷ, ἀλλὰ τηνάλλως μακρολογῶν, τέως μὲν αὐχεῖς περαίνειν τι οὐδὲν περαίνων, ἀλλ' ἀλεκτρυόνος ἀγενοῦς δίκην, ἔφη Πλάτων, οὐ νενικηκώς, ἀλλὰ καὶ ἡττώμενος ἀποπηδῶν ἀπὸ τοῦ λόγου ᾄδεις, τελευτῶν δὲ καὶ διαπεπτωκότα ἅττα ἀναπλάττων Αριστοτέλους βιβλία ἐπ' ἐκεῖνα καταφεύγεις, ὡς δὴ ἐκεῖ εἰρημένον ἂν Αριστοτέλει τι πρὸς τό σοι τοῦτο σπουδαζόμενον. Καὶ σὺ μὲν οὕτω· ἐγὼ δέ στι λέγω, ὡς ἐπεὶ οὐδ᾽ ἐν τούτοις φαίνεται Ἀριστοτέλης εἰρηκώς τι το οῦτον τοῖς βιβλίοις καὶ ταῦτα πολλαχοῦ δεῖσαν εἰπεῖν, οὐδ᾽ ἂν ἐν τοῖς ὑπὸ σοῦ ἐκείνοις ὄνειροπολουμένοις εἶπεν. Γελοίον δὲ, εἰ καταψηφιεῖται τις 'Αρ στοτέλους [οὐκ] ἐξ ὧν κακῶς εἶπεν, ἀλλ' ἐξ ων παντάπασιν ἐσιώπησε, μὴ τὴν κατάφασιν μήτε τὴν ἀπόφασιν εξειπών. ν Ἀλλ᾿ οὐκ ἐν τῷ ἔσῳ αὐτῷ ἐγίγνετο τό τε την κατάφασιν καὶ τὸ τὴν ἀπόφασιν οὕτω ἀναίδην ἐξει πεῖν. Τῷ μὲν γὰρ τὴν ἀπόφασιν ἐξειπεῖν τὸ τοῦ κωνείου δέος· τῷ γὰρ πολλῷ τῶν Ἑλλήνων δημιουργὸς τοῦ οὐρανοῦ ἐδόκε: εἶναι ὁ Θεὸς, ὡς μάλιστ᾽ ἂν δηλώσειεν ᾿Αριστείδης ὁ Εὐδαίμονος, ὃς ῥητορικὴν μετιὼν καὶ οὐ προσῆκον αὐτῷ διὰ τὸ ἐπιτήδευμα, ἰδίᾳ τι ἐν τοῖς τοιούτοις νεωτερίζειν, ἀλλὰ ταῖς τῶν πολλῶν δέξαις συμφέρεσθαι, τοιάδε ἐν τῷ ἐς Δία λόγῳ φησί·. Ζεὺς τὰ πάντα ἐποίησε, καὶ Διός ἐστιν ἔργα καὶ οὐρανὸς καὶ γῆ καὶ θεοὶ καὶ ἄνθρωποι, καὶ ὅσα δεῖ νοήσει περιλαβεῖν καὶ ὅσα ὁρᾶται· αὐτὸν δὲ οὐδεὶς ἐποίησεν οὐδ᾽ ἔστι πρεσβύ ἄΐδιον τὸν κόσμον νομίζων, ὧδε λέγων· «"Ατε δὴ ὢν χρόνου τε κρείττων καὶ οὐδένα ἔχων τὴν ἀντι κέψοντα αὐτός τε ὁμοῦ καὶ ὁ κόσμος ἦν· οὕτω τα χὺ πάντα ἐποίησεν.» Αλλ' Αριστείδης μὲν οὕτω οἷός τε ἐγένετο, ἐς ταυτό συνελθεῖν δημιουργίαν τε τὴν τοῦ κόσμου καὶ ἀἰδιότητα· ἡ δ' Αριστοτέλους σοφία τοσούτῳ καὶ τῆς Ἀριστείδου θεολογίας ταύτ της χείρων, ὥστ᾽ αὐτὴν διὰ τὴν ἀἰδιότητα τὴν δι μιουργίαν ἀπεστράφθαι. Αλλ' 8 λέγω ἔκ τε 'Αρ στείδου, δήλη ἡ περὶ τοῦ τοιούτου τῶν πολλῶν Ἑλ λήνων δόξα, καὶ ἔτι πολύ πρότερον ἐξ Ορφέως. ἐκ Διὸς τὰ πάντα φάσκοντος τετύχθαι» Οι δὲ Ἕλληνες ποιηταῖς μὲν εἴ τι που ἀπηχὲς ᾔδετο, συγγνώμην ἔνεμον ἐς τὰς ὑπονοίας καταδυομένοις τοῖς δὲ σοφοῖς ποιουμένοις εἶναι καὶ σφόδρα ἐχαλέπαινον. Καὶ 'Αναξαγόρας μὲν ἐκινδύνευσεν, ἐπ' ἀπι βείᾳ ἐγκαλούμενος, οὗ καὶ ἀποδράντος Περικλής αὖ ἐκινδύνευσεν, ἀεὶ προφερόντων τῶν ἐχθρῶν αὐτῷ τὰς μετὰ Αναξαγόρου διατριβάς· ὥστε εἰ μὴ διὰ τὸν Πελοποννησιακὸν πόλεμον οὐκ ἄνευ δίκης ἐπὶ τούτοις κατέστη Σωκράτης δὲ καὶ ἐθανατώθη τῷ κωνείῳ ἐπὶ τοῖς αὐτοῖς συκοφαντηθείς. Ούκουν οὐδ' Αριστοτέλει ἀσφαλὲς ἐγίγνετο τὸ τὴν ἀπόφασιν τῆς ὑπὸ Θεοῦ οὐρανοῦ δημιουργίας ἐξειπείν, τὴν δὲ δὴ κατάφασιν τι ἂν ἄλλο ἐκώλυεν, εἰ μὴ τὸ μὴ γινώσκειν οὕτω; Μῶν ῥήτορα ἐν τούτῳ εὐθύνομεν δίκας τινὰς λέγοντα, ἢ δήμοις περὶ πολέμου ἢ εἰ ρήνης συμβουλεύοντα, ᾧ πάνω ἀναγκαῖον ἐγίγνετ' ἂν ἐν τοῖς τοιούτοις καὶ θεολογίας ἀκριβούς τινος μνησθῆναι; ἄνδρα εὐθύνομεν ἐπαγγελλόμενον ἐπι στήμην τὴν τῶν ὄντων, ᾗ ὄντα ἐστὶ διδάξαι. Τις οὖν ἂν πιστεύσειεν, εἰδότα Αριστοτέλη τὸν Θεὸν δημιουργὸν τοῦ οὐρανοῦ ἔπειτα πανταχοῦ τῶν βιο βλίων ἀποσιωπῆσαι, καὶ μήτε ποιητὴν αὐτοῦ, μήτε πατέρα, μήτε αἴτιον φάναι, μήθ' ὅλως μηδὲν, ᾧ ἂν δῆλος ἐγίγνετο καὶ τοιοῦτό τι δοξάζων; Οὐκ ἀλλὰ περὶ μὲν σπέρματος καὶ ἐμβρύων καὶ ὀστρείων καὶ τῶν παραπλησίων ᾠήθη δεῖν ἡμᾶς κατατείνειν, καὶ τοῦ δέοντος περαιτέρω πολυπραγμονῶν, τῶν δὲ δογμάτων τοῦ καλλίστου καὶ παντὶ ἀνθρώπῳ εἰδέ ναι αναγκαιοτάτου οὐδ' οπωστιοῦν μνησθῆναι; Καὶ πῶς ἂν ἔτι τὰ ὄντα, ᾗ ὄντα ἐστὶν, ἡμᾶς ἐδίδαξε μὴ διδάξας καὶ ἔθεν τὴν οὐσίαν ἴσχει; εἰ δὲ δὴ καὶ πολλαχοῦ τῶν λόγων δεῆσαν, εἴ γε ενόμιζε μνη σθῆναι, ἔπειτ' οὐκ ἐμνήσθη, τίς λείπεται ἔτι λόγος πλὴν τὸ μὴ νομίζειν οὕτω; Ἡμεῖς μέντοι φαμέν, οὐ μόνον σεσιγηκέναι Αριστοτέλη τὸ τοιοῦτο, ἀλλὰ καὶ φωνὰς ἐκφέρειν, ἀφ᾽ ὧν, κἂν εἰ μὴ ἀναίδην γε ἀπέφησεν, ἀλλ᾽ οὖν σαφέστατα αλίκεσθαι τὴν ἀπόφασιν, οὐ τὴν κατάφασιν δοξάζων, ώσπερ γε ήδη καὶ δέδεικται ἡμῖν. Σὺ μὲν γελοῖος μᾶλλον ἂν εἶ, οὔθ᾽ ὧν ἡμεῖς φαμεν φωνῶν συνιεὶς καὶ ἀθῶον ἀφιεὶς Αριστοτέλη, οὗ δὴ εἰπεῖν δέον οὐκ εἶπεν, ἀλλ' ἐκείνοις τοῖς Πυθαγορείοις, ὡς ἔοικας, ἔπεσι προσεσχηκώς
col. 1013–1014page 97 of 99
PG 160:1013Μηδ' ύπνον μαλακοῖσιν ἐπ' ὅμμασι προσδέξεστοτέλη οὐκ ἐν δίκῃ συκοφαντεῖς· ὅτε δὲ τὸν φίλον σθαι, Πρὶν τῶν ἡμερινῶν ἔργων τρὶς ἕκαστον ἐπει θεῖν, Πῇ παρέβην; τί δ' ἔρεξα; τί μοι δέον οὐκ ἐτε [έσθη Ὅτι δὲ τοῦτ' αὐτοῖς ἐγκαλεῖ, δῆλον ἐξ αὐτῆς Αριστοτέλους τῆς λέξεως· εἰπὼν γάρ, ο Ατοπον δὲ καὶ τὴ γένεσιν ποιεῖν ἀϊδίων ὄντων, μᾶλλον δέ τι τῶν ἀδυνάτων, ο ἐπάγει (2)·. Οἱ μὲν οὖν Πυθαγόρειοι, πότερον οὐ ποιοῦσιν ἢ ποιοῦσι γένεσιν, οὐ δεν διστάζειν· φανερῶς γὰρ λέγουσιν ὡς ἐκ τοῦ ἑνὸς συσταθέντος, εἴτ' ἐξ ἐπιπέδων, εἴτε ἐκ χροιᾶς, εἴτε ἐκ σπέρματος, εἴτε ἐξ ὧν ἀποροῦσιν εἰπεῖν, εὐθὺς τὸ ἔγγιστα τοῦ ἀπείρου, ὅτι εἵλκετο καὶ ἐπεραίνετο ὑπὸ τοῦ σπέρματος • Τούτο δ' ἐστὶ τὸ ἐν τοῖς φυσικοῖς γίγνεσθαι· καὶ πάλιν μετ' ὀλίγα· «Του μὲν περιττοῦ γένεσιν οὗ φασιν, ὡς δῆλον ὅτι τοῦ ἀρτίου γένεσιν, τὸν δ' ἄρτιον πρῶτον ἐξ ἀνίσων τι νὲς κατασκευάζουσι τοῦ μεγάλου και μικροῦ ἰσα σθέντων. Ανάγκη οὖν πρότερον ὑπάρχειν τὴν ἀνι σότητα αὐτοῖ; τοῦ ἐσασθῆναι· εἰ δ᾽ ἀεὶ ἦσαν ἰσασμέ να, οὐκ ἂν ἦταν ἄνισα πρότερον· τοῦ γὰρ ἀεὶ οὐκ Εστ: πρότερον οὐδὲν, ὥστε φανερὸν, ὡς οὐ τοῦ θεωρῆσαι Ένεκα ποιοῦσι την γένεσιν τῶν ἀριθ. μῶν (4),, ἀλλ' ἔτι δηλονότι καὶ φύσεως οὕτως ἔχουσι καθ' αὐτοὺς καὶ ὀντότητος. Εἰ μὲν οὖν ἐν τούτῳ τῷ μέρει συκοφαντεί Πυθαγορείους Ἀριστοτέλης, ἄλλος ἂν εἴη λόγο;· ὅτι δὲ οίεται τοιαύτην τινὰ γένεσιν λέγειν τῶν ἀριθμῶν αὐτοὺς, ἐν ᾗ τὸ πρότερον καὶ ὕστερον καὶ ἡ μεταβολή, τουτέστι τὴν φυσικὴν, ἦν αὐτὸς ἐν τῇ περὶ οὐρανοῦ κυρίως καλεῖ γένεσιν, καὶ διὰ τοῦτ' ἐπιτιμᾷ σφίσιν, ἀἰδίους μὲν λέγουσι τοὺς εἰδικοὺς ἀριθμούς, γεννῶσι δὲ αὐτοὺς οὕτω, τοῦτο καὶ τυφλῷ, φασί, δῆλον ἂν ἐκ τῶν προσεχῶς εἰρημένων 'Αριστοτέλει γένοιτο.» συκοφαντεῖς, τί τοὺς ἄλλους παρὰ σοῦ χρὴ προσδοκᾶν; ἀλλ᾽ ἤ γε Αριστοτέλους ἐν τούτῳ τῷ χωρίῳ διάνοια ἥδε ἐστί. Γενέσεις οι γεωμέτραι ἐνίων σχη μάτων ὑποτίθενται τοῦ θεωρεῖν μόνον ἕνεκα, καὶ οὐ ταύτας καὶ τῷ ὄντι τῶν αὐτῶν σχημάτων νομίζοντες γενέσεις, οἷον καὶ ἐκεῖνο τὸ ἡμικυκλίου περιαγω; τὴν σφαίραν γίγνεσθαι· οὐ γὰρ πάντως ἡ ἡμικά κλίου περιαγωγή της σφαίρας αἰτία (οὐ γὰρ οὐδ᾽ ἡ φύσις τῇ κολοκυνθίδι ημικυκλίου περιαγωγή σφα ροΐ), ἀλλὰ μόνου τοῦ θεωρεῖν ἕνεκα περὶ τῆς σφαίρας τὴν τοιαύτην ὑποτίθενται γένεσιν. Πρὸς οὖν τι τοιοῦτο ἀποβλέπων καὶ ᾿Αριστοτέλης περὶ τῶν Πυθαγορείων φησὶν, ὡς οὐ τοῦ θεωρῆσαι ἔνεκα ποιοῦσι τὴν γένεσιν τῶν ἀριθμῶν, ὡς οὐ καὶ τῷ ὄντι αἰτίαν τινὰ τοῦ γε εἶναι ἕνεκα αὐτοῖς προσάπτοντες. ἀλλ' ὅτι δηλονότι καὶ φύσεως οὕτως ἔχουσι καθ᾽ αὑτοὺς καὶ ὀντότητος· τοῦτο δ' ἐστὶν ὡς καὶ ἀπ' αἰτίας τι νὸς ἔχουσι τὴν ὕπαρξιν, δ δὴ Ἀριστοτέλης ἐπὶ τῶν ἰδίων οὐσιῶν τε καὶ εἰδῶν ἥκιστα προσίεται. Τα δ' ἀνωτέρω τούτων λεγόμενα, ο Ως τοῦτο δ᾽ ἐστὶ τὸ ἐν τοῖς φυσικοῖς γίγνεσθαι, καὶ ὡς ἀνάγκη οὖν πρόσ τερον ὑπάρχειν τὴν ἀνισότητα αὐτοῖς τοῦ ἰσασθῆς ναι ο δῆλά ἐστιν οὐχ οὕτω Αριστοτέλει λεγό μενα, ὡς τοὺς Πυθαγορείους ταῦτα ο!ομένους· ἀλλ' αὐτὸς ταῦτα Αριστοτέλης ὡς δὴ ἑπόμενα τοῖς ἐκεί νων επιφέρει λόγοις, ὡς ἐς ἄτοπον ἀπάγων τὰ ἐκεί νας λεγόμενα διὰ τὸ αὐτὸν τῇ κατ' αἰτίαν γενέσει, ᾗ ἡμεῖς φαμεν, καὶ τὴν χρονικὴν ἐξ ἀνάγκης ἔπ. σθαι δοξάζειν· διὰ γὰρ τοῦτο καὶ τοῖς εἰσαγομένοις τήν γε ἀνισότητα ἀξιοῖ ἀνάγκην εἶναι ὑπάρχειν πρό τερον τοῦ ἰσα,θῆναι. Οτι μὲν οὖν ἀνάγκη ἅπαν τὸ ὁπωσδήποτε γιγνόμενον καὶ ἐκ μὴ ὄντος ἂν γίγνεσθαι, οὐδεὶς ὅστις οὐ φήσει, ἀλλὰ καὶ ἀεὶ ἐξ ἔργῳ μὴ ὄντος γίγνεσθαι ἅπαν τὸ γιγνόμενον, ει γε τὴν Σὺ μὲν καὶ τυφλῷ φῂς δῆλον εἶναι, δ λέγεις· τῶν ἀΐδίων ποιοῦντες γένεσιν ἀξιοῦσιν· ἀλλὰ ταῦτα ἡμεῖς δὲ φαμεν, ὡς τυφλῷ μὲν τὴν διάνοιαν δόξαις ἐκ δυνάμει μόνον μὴ ὄντων ἂν γίγνεσθαι, καὶ τὸ ἂν ἴσως λέγειν τι, ἀνδρὶ δὲ τῆς ᾿Αριστοτέλους καὶ πᾶν τόδε ἅμα μὲν ἀΐδιον ἅμα δὲ ὑπὸ Θεοῦ παρή λέξεως καὶ διανοίας συνιέντι οὐδ᾽ ὁτιοῦν σὺ φαίνῃ χθαί τε καὶ παράγεσθαι νομίζοντες καὶ δυνάμει μὴ λέγων νοῦ ἐχόμενον. Καὶ πρῶτον εἰπὶ, τίνα σὺ γέν ὃν ἀεὶ νομίζουσιν, ὡς δὴ οὐκ ἂν ὄν, εἰ μὴ ὑπὸ τοῦ νεσιν φυσικήν Αριστοτέλη φῂς οἴεσθαι τοὺς Πυθα πεποιηκότος παρήγετο Καὶ Πλάτων τους γεννη γορείους λέγειν τῶν ἀριθμῶν; ἆρ᾽ οὐ τὴν χρόνῳ τοὺς θεοὺς οὐκ ἀθανάτους φησὶ τὸ πάμπαν οὐδ᾽ ἀλύ ἀρχομένην; εἶθ' οὕτω μωρὸν σὺ ἡγῇ ᾿Αριστοτέλη, τους, ἅτε δήπου καὶ μὴ ὄντας ἂν τῇ γε δυνάμει διὰ ὥστε ἢ οἴεσθαί τινας ἅμα μὲν ἀϊδίους τοὺς ἀριθμούς τὸ γεγεννῆσθαι, οὔτι μὴν λυθησομένους διὰ τὴν τοῦ νομίζειν, ἅμα δὲ καὶ χρόνῳ ἡργμένους, ἢ καὶ μὴ Ο πεποιηκότος Θεοῦ βούλησιν. Αλλ' ᾿Αριστοτέλης τὴν τοῦτο οἰόμενον ὅμως συκοφαντεῖν ἂν ὡς τινας οὕτω νομίζοντας καὶ κινδυνεύειν δυοῖν θάτερον, ἢ δόξαν μωρίας οἴσεσθαι ἢ μηδένα ἂν λήσειν συκοφαντοῦντα; Οὐ πάντως ειώθατε οι γε συκοφαντοῦντες ὑμεῖς, ἐφ' οἷς ἂν καὶ ὀντινοῦν οἴεσθε συκοφαντοῦντες λήσειν, ἐπὶ τούτοις καὶ συκοφαντεῖν, καὶ οὐκ ἐφ᾽ οἷς ἂν μηδένα λήσειν; 'Αλλ᾽ οὔτε οίεται Αριστοτέλης, τοὺς Πυθαγορείους ἅμα μὲν ἀϊδίους τοὺς ἀριθμούς ἅμα δὲ καὶ χρόνῳ ἡργμένους νομίζειν, οὔτε συκοφαντεῖ ὡς οὕτω ἂν νομίζοντας. 'Αλλά συκοφαντῶν νῦν Αρι ὑπό τοῦ σπέρματος ὑπὸ τοῦ πέρατος. ρ ἐκ δυνάμει μόνον μὴ ὄντων ταύτην γένεσιν οὐ προσ ιέμενος ἀεὶ τοῖς ἐπ' ἀϊδίων γένεσιν ποιοῦσι καὶ Πυθαγορείοις καὶ Πλάτωνι ἐπιφύεται, ὡς ἀναγκαῖόν που δν καὶ ἐξ ἔργῳ μὴ ὄντος πρότερον γίγνεσθαι ἅπαν, ὅ τι ἂν γίγνηται, ὥστε μηδ' ἂν ἐγχωρεῖν γέ νεσιν ἐπ' ἀϊδίων. Οτι δὲ τοιαύτη διάνοια τῆς ᾿Αριστοτέλους ταύτης δόξης, δηλοῖ ὁ αὐτὸς καὶ ἐν τοῦ οὐρανοῦ τῆς ἀϊδιότητος τῇ ἀποδείξει, ἣν οὐκ ἄλλως ἢ τὴν τοῦ ἀεὶ εἶναι ἔχειν δύναμιν τῷ οὐρανῷ διδούς οὕτω ἀποδείκνυσι, δηλαδὴ ὡς τοῦ μὴ εἶναι ἂν δύνα
col. 1015–1016page 98 of 99
PG 160:1015μὲν οὐκ ἔχοντι, οὐκ ἔχοντι δὲ τῷ οὐρανῷ καὶ τοῦ μὴ ἑαυτοῦ ἐνετίθει, ἴσως ἂν ἄλλη τη αὐτοῖς ἐνετίθει εἶναι οὐδ᾽ ἡντινοῦν δύναμιν, οὐδ᾽ ἂν γένεσιν οἷόν τε γένοιτο αὐτῷ ὑποσχεῖν, οὐδ᾽ αἰτίαν ὅλως τῆς οὐσίας αἱ γὰρ αἰτίαι τῶν καὶ μὴ εἶναι δυναμένων, οὐ τῶν γε ὅλως μὴ εἶναι ἀδυνάτων Ἀλλὰ γὰρ ἔκ τε άλ των συχνών, ὧν ἔνια καὶ ὑπὸ σοῦ ἐπὶ τῷ ἡμᾶς ἐλέγ χειν προενηνεγμένα ἐς τοὐναντίον σοι περιέστη, και πάνυ δῆλός ἐστιν Αριστοτέλης οὐ δημιουργών, οὐ ποιητήν, οὐκ αἴτιον ὅλως τῆς οὐρανοῦ οὐσίας τὸν Θεὸν νομίζων, καὶ μάλιστα ἐκ δυοῖν τούτοιν, τοῦ τε τὴν ἐπ' ἀϊδίων γένεσιν ἀποδοκιμάζειν, ὃ σὺ ὑπὸ ἀσυν εσίας κακῶς ὑπολαμβάνεις, καὶ αὐτοῦ τῆς οὐρανοῦ ἀϊδιότητος ἀποδείξεως τοῦ τρόπου, καὶ τούτου διχή τῷ τε μὴ ἀπ' αἰτίον αὐτὴν ἀποδεικνύναι (δέον ἂν, εἴ γε ᾤετο καὶ αἴτιόν τι εἶναι αὐτοῦ), τῷ τε τὴν τοῦ ἀεὶ εἶναι διδόντα τῷ οὐρανῷ δύναμιν, μηκέτι καὶ τὴν τοῦ μὴ εἶναι αὐτῷ δύναμιν ὑπολείπειν. Σὺ δὲ δὴ πολλὰ καμών ήνυσας μὲν οὐδὲν ἔξω τοῦ καὶ συλλα δεῖν τι ἡμῖν, ἐφ᾽ οἷσπερ λέγομεν, αὐχεῖς δὲ μόνων θαμά, ὡς δή τι κατορθῶν κενά τε καὶ καταγέλαστα αὐχήματα· ός γε οὐκ αἰσθάνῃ οὐ μόνον οὐ κατορθῶν, ἀλλὰ πρός γε ἔτι καὶ τοῖς σαυτοῦ βέλεσιν ἦτο τώμενος. Εἰ γὰρ ἀρκεῖ καθάπαξ ή πρώτη πάντων αἰτία πρὸς τὸ προάγειν πάντα τὰ ὁπωσοῦν αὐτῆς μετέ χοντα τὸ ἀπείρου εἶναι δυνάμεως, τί δεῖ τοῦ κοινοῦ ὄντος; καὶ συνάγειν δὲ ἅπαντα πρὸς ἑνότητα ἱκανὴ ἐστιν ἡ τῆς πρώτης αἰτίας ὁμοιότης ἐν τοῖς πράγμασιν ἱδρυμένη, εἴπερ κατά τινα ἀναλογίαν καὶ τάξιν προήχθησαν, ἥτις ἐν τῷ πῆ μὲν κοινωνεῖν, πῆ δὲ διαφέρειν αὐτὰ ἀλλήλων συνέστηκεν ἐν αὐτοῖς Αλλ' οὐ καὶ Ἀριστοτέλη τοῦτ' ἔστιν εἰπεῖν, ὅς ἓν ἑνὸς αἴτιον εἶναι ἀξιοῖ· διὸ δὴ καὶ ταῖς κατ' οὐρα νὸν κινήσεσι πλείοσ ν ούσαις ἄλλο ἄλλῃ κινήσει κινοῦν ἐξίστησιν, ἵνα δὴ μὴ ἓν κινοῦν πλείους γε εὐθὺς κινήσεις κινῇ. Εἰ μὲν οὖν ἀφ' ἑνὸς αἰτίου καὶ Αριστοτέλης τὰ ὄντα ἅπαντα παρήγε, κἂν ἐφ᾿ ἕν αὐτὰ γένος καὶ αὐτὸς ἀνῆγεν, ἵνα καὶ ἐν ἑνὸς αἴτιον κατὰ τὸ αὐτοῦ ἀξίωμα ἦν· νῦν δὲ διὰ τὸ μὴ ἀφ' ἑνὸς αἰτίου τὰ ὄντα παράγειν, ἢ μηδὲ παράγειν όλως, εἰκότως καὶ ψήθη μηδέν οἱ προσίατααθαι πρός γε τὸ μὴ ἐφ' ἓν γένος τὰ ὄντα ἀναγαγεῖν, Ημείς δ', οἷς βεβαιότατα ἀφ' ἑνὸς Θεοῦ τὰ ὄντα πάντα παρήχθαι τε καὶ παράγεσθαι δοκεῖ, οὐδ᾽ ἂν δυναίμεθα μὴ οὐ καὶ ἑνὶ αὐτὰ κοινῷ παραλαμβάνειν γένει, ἵνα δὴ καὶ ἐν μὲν ἑνὸς αἴτιον ᾖ· οὐ μέντοι γε καὶ ἀμερὲς ἀμέτρους, ἀλλὰ ἀμερὲς ἐν, ἑνὸς μὲν, μεγιστοῦ δέ. Οὐ γὰρ μεμπτὸν τὸ ᾿Αριστοτέλους τοῦτο ἀξίωμα, ἦν αὐτῷ καλῶς τις καὶ ἐπισταμένως χρῷτο. "Ην δὲ σὺ φως τῆς πρώτης αἰτίας ὁμοιότητα ἐν τοῖς οὖσιν ἱδρυμένην ἐς ἑνότητα αὐτὰ συνάγειν, σὺ μὲν ἔφικας οὐκ εἰδότι ὅ τι λέγεις. Κατὰ τί γὰρ ἂν ἡ τῆς πρώτης αἰτία; αὕτη ὁμοιότης ἐν τοῖς οὐσιν ιδρυμένη εἴη; Ἡμεῖς μέντοι φαμέν, ὡς εἰ μὲν ἄλλως εὑρημένοις τοῖς οὖσιν ὁ Θεὸς ἐπιστὰς καί τινα αὐτοῖς ὁμοιότητα τὴν ὁμοιότητα· ἐπεὶ δ' αὐτός ἐστιν ὁ τὸ εἶναι αὐτοῖς παρέχων, ἀμήχανον μὴ οὐ πολὺ πρότερον αὐτῷ τῷ εἶναι τήν τε ὁμοιότητα ἑαυτοῦ τοῖς οὖσι καὶ τὴν ἑνό τητα παρέχειν. Ο γὰρ πρῶτον δίδωσι τοῖς οὖσι, δί δωσι δ' οὐδὲν πρότερον τοῦ εἶναι. τοῦτ' ἂν καὶ άμα μὲν ὅμοιον ἑαυτῷ, ᾗ ἂν ἐνεχώρει, ἅμα δὲ καὶ ἐν διδοῖ Ἐπὶ δὲ τούτοις καὶ τίς ἐστιν ἡ ἄλλο μὲν ἐννοῶν, ὅταν τάδε εἶναι λέγῃ; ὥσπερ ἐπὶ πάντων τῶν ὁμολογουμένως ὁμωνύμων διατιθέμεθα· οὐκ ἐπὶ πάντων τῶν γε ὄντων τὸ αὐτὸ εἶναι ἐννοοῦμεν, ὅταν εἶναι αὐτῶν ὁτιοῦν λέγωμεν; ᾿Αλλὰ τὸ ᾿Αριστοτέλη σφάλλων καὶ τοὺς ᾿Αριστοτέλει περὶ τούτου προσέχοντας ἐκεῖ ἐστι μάλιστα, ὅτι οὐκ ἐνενόησαν, ὡς ἅπαν γένος λόγῳ μὲν ἐπίσης ὑπὸ τῶν εἰδῶν μετέχεται τῶν ἐπυ τοῦ, τῷ δὲ πράγματι οὐκ ἐπίσης. Τὸ γοῦν ζῶν ὑπὸ τοῦ λογικοῦ τε καὶ ἀλόγου λόγῳ μὲν ἐπίσης μετέχεται, τῷ γε κατὰ παντὸς καὶ ἑτέρου αὐτοῖν κατηγ ρεῖσθαι, οὐ μέντοι καὶ τῷ πράγματι ἐπίσης· μᾶλλον γὰρ ζῶον τὸ λογικὸν, ἐπεὶ καὶ μᾶλλον ζωή ή γε νο γική, ἡ δ' ἄλογος μίμημά τι ζωῆς τῆς λογικῆς. Καὶ ἡ οὐσία δὲ λόγῳ μὲν ἐπίσης υπό τε τῆς ἀθανάτου μετέχεται καὶ τῆς θνητής, τῷ κατὰ πάσης καὶ ἐκα τέρας αὐτοῖν κατηγορείσθαι, τῷ γε μὴν πράγματι ή ἀθάνατος μᾶλλον οὐσία τῆς θνητής μίμημα γάρ το ἡ θνητὴ τῆς ἀθανάτου, ἧς καὶ τὴν ἀθανασίαν ταῖς ἀεὶ ἑτέρων διαδοχαίς μιμείται. Ολως τε ἅπαν γένος ἐς τελεώτερόν τέ τι ἀεὶ καὶ ἀτελέστερον εἶδος διαι ρούμενον ἀμήχανον μὴ οὐ καὶ μᾶλλον ὑπὸ τοῦ τε λεωτέρου μετέχεσθαι το γε πράγματι, οὐ τῷ λόγῳ, καὶ οὐδὲν κωλύεσθαι ὑπὸ τοῦ τοιούτου, μὴ οὐ καὶ ταυτὸ γένος τοῦ τελεωτέρου καὶ τοῦ ἀτελεστέρου εἶν και. Ούκουν οὐδ᾽ εἰ ἡ οὐσία τοῦ προσόντος μᾶλλον δ', κωλύσει τι τὸ δν μὴ οὐ καὶ γένος αὐτοῖν εἶναι ἀμφοῖν. Αριστοτέλης δ' οὐκ ἐννοήσας τὸ τοιοῦτο τὸ λόγῳ συμβαίνον, ᾠήθη καὶ τῷ πράγματι συμ βαίνειν δεῖν, ἐπ' οὐδενὸς ἂν συμβαίνον γένους οὐκ ουν, ἣν γέ τις καλῶς τὰ ὄντα ἐπισκοπῇ. Ἐκεῖνα δε ἂν ἡμεῖς τοῦ ὄντος ἐν δίκῃ ὑπεξαιρομεν καὶ ὅμως νύμως ἂν λέγοιμεν τάς τε στερήσεις καὶ φθοράς καὶ ὅλως τὰ κακά, ὧν γε δὴ οὐδ' 4 Θεὸς αἴτιος· άτε γὰρ τοῦ ὄντος τὰ τοιαῦτα ἀποπτώσει: οὐδ᾽ ἂν ἐν δίκῃ τοῦ ὄντος τι μετέχοι, εἰ μὴ καθ' ὅσον που περὶ όντα Σιτα καὶ αὐτὰ συμβαίνει. Τοσαῦθ' ἡμεῖς τοι καὶ ἐν τῷ παρόντι περὶ τῆς τοῦ ὄντος οὐχ ὁμωνυμίας φαμέν· πρὸς δὲ τὰς ἄλλας σὰς ἀδολεσχίας ἡμεῖς μὲν τέως φαμὲν οὐδὲν, ἄλλοις δὲ παρίεψεν ἀπὸ τούτων ὁρμωμένοις κακείνων σου τῆς ἀσθενείας ῥᾳδίως διαισθάνεσθαι. «Πῶς δ' ἂν καὶ μια καταφάσει δύο ἀντιφάσεις ἀντικέοιντο, ὅπερ ἀνάγκη συμβαίνειν, εἴ γε ταυτὸν εἴη ταῦτα; εἶτα τίς ἀγνοεῖ, ὅτι τὸ μὲν, Οὐδεὶς ἐστιν ἄνθρωπος λευκός, ἀντίκειται τῷ, Τίς ἄνθρωπος λευ κλς, ἀληθεῖ ψεῦδος; τὸ δὲ, Οὐκ ἔστι λευχῆς ἄνθρωπος, ἅμα ἀληθεύει τῷ, Τις ἔστι λευκὸς ἄνθρωπος ἀληθὲς γὰρ ἐστι τόν τινα ἄνθρωπον εἶναι λευκόν εί
col. 1017–1018page 99 of 99
PG 160:1017πεῖν καὶ τὸ ξύλον ἢ ὁτιοῦν, ὡς οὐκ ἔστι λευκὸς ὄν καὶ οὐχὶ μᾶλλον διὰ τοῦτο καὶ μία ἀπόφασις; ἆρ' θρωπος, ἄν τε λευκὸν ᾗ ἂν τε μὴ λευκόν» Καὶ τίς ἐστιν ὅ; ι οὐκ ἔστιν ἄνθρωπος λευκός, ο ἀκούσας περὶ ξύλου τοῦτο ἡ λίθου οιήσεται λέγε σθαι, μὴ ξύλου ή λίθου εἰρημένου; ἐκ γὰρ τῶν λε γεμένων αἱ τε καταφάσεις συνίστανται καὶ [αι] ἀποφάσεις, καὶ οὐκ ἐκ τῶν οὐ λεγομένων εἶθ᾽ ὥσπερ Αριστοτέλης τῇ, «Οὐκ ἔστιν ἄνθρωπος λευκὸς, ο ἀποφάσει τὴ ξύλον προστιθεὶς ἀξιοῖ τὸ ψευδὲς ἀληθὲς εἰπεῖν; Οὐκ ἔστι καὶ ἡμῖν [τῷ] τῷ, Οὐδεὶς ἐστιν ἄνθρωπος λευκός, ἐλέφαντα προηθήσειν τὸ τέως ψευδὲς ἀληθὲς ποιῆσαι; πῶς οὐκ ἀληθὲς ἔσται, ὡς οὐδεὶς ἐστιν ἐλέφας ἄνθρωπος λευκός είν πεῖν, ὥσπερ καὶ τὸ ξύλον φάσκειν μὴ εἶναι ἄνθρω τον λευκόν; τί γὰρ μᾶλλον τῷ, Οὐκ ἔστιν άνθρω πως λευκός, τὸ ξύλον προστιθέναι προσήκει, ἢ τῷ, Οὐδεὶς ἐστιν ἄνθρωπος λευκός, τὸν ἐλέφαντας ᾿Αλλὰ τοῦτο Αριστοτέλους και καταγέλαστον τὸ ἐκ τῶν οὐ λεγομένων τὸ τῶν ἀποφάσεων ψεῦδος ἢ ἀλήθειαν ἀξιοῦν κρίνεσθαι, καὶ οὐκ ἐκ μόνων τῶν λεγομένων τίς γὰρ οὐκ οἶδεν, ὡς καὶ σμικρόν μόριον λόγου ἔσθ' ὅτε προστεθὲν εἰς τοὐναντίον τὸν λόγον περιέτρεψαν; Αλλ' ἦν σὺ ἐντεριώνην φῂς Αριστοτέλους, αὕτη οὐδὲ φλοιοῦ ἀξία ἐστι· διὸ δή, καὶ οὐδὲ λόγου ἡμῖν ἐν τῷ προτέρω συγγράμματι ἠξιώθη, ἐπεὶ οὐδ᾽ ἅπαντα ὅσα ἐς Αριστοτέλη καὶ τὰ Αριστοτέλους ἐνὴν εἰπεῖν προσθέμεθα συνταξάμενοι συγγράψαι, ἵνα σὺ καὶ ἐν δίκῃ ἡμῖν μέμφῃ, εἴ τι ἢ ἑτέρων εἰρη κότων ἡμεῖς παρελίπομεν, ή πρός τι τῶν ᾿Αριστοτέλους οὐκ ἀπηντήκαμεν, ἀλλ' ὅσα μόνα ἡμῖν ἱκανὰ ρ ἔδοξεν εἶναι πρὸς τὸ δεῖξαι, ὡς οὐ σμικρῷ τινι Πλά τωνος ὅ γε ἀνὴρ οὗτος ἀπολέλειπται. Ἐπεὶ συχνά γε καὶ ἄλλα τῶν ᾿Αριστοτέλει μοχθηρῶς λεγομένων παρελίπομεν, καὶ αὐτὰ δὲ ὁ ἐξεθέμεθα οὐ διὰ πάν των ἐπεξήλθομεν, ὅσωνπερ καὶ ἐνὴν περὶ αὐτῶν εἰπεῖν, ἀλλὰ σώζοντες τὴν ὑπόσχεσιν· ἦν δὲ μὴ μακράς μηδ' εριστικές ποιήσασθαι τὰς ἀπο δείξεις, ἀλλ' ὡς οἷόν τε διὰ βραχυτάτων αὐτ τοῖς ἐπαντήσαμεν τοῖς κυριωτάτοις τῶν ἐλέγχων. Οὐ γὰρ οὐδὲ πάνυ σπουδάσασιν ἐκεῖνα συντ γράφη, ἀλλὰ νοσήσασιν ἐν Φλωρεντία, ὡς καὶ απ τὰς οἶσθα, καὶ ἔκ τε τῆς οἰκίας, ἐν ᾗ ἐσκηνοῦμεν, συχνῶν ἡμερῶν οὐ προϊοῦσι, καὶ κατὰ τὸ εἰκὸς ἀλύουσιν ἅμα μὲν καὶ ἡμᾶς αὐτοὺς ἐς τὴν ἀλύην παραμυθουμένοις, ἅμα δὲ καὶ τοῖς Πλάτωνι προσ κειμένοις χαριζομένοις συνεγράφη, Εν βραχυτάτοις οὖν ἐκεῖνά τε συνεγράφη και τάδε πρὸς μικρὰ τὰ σὰ ταῦτα ἀνατίθεται, ἅτε οὐ κατὰ σὲ καὶ ἡμῖν ἐμεῖν εὐχερέσιν οὖσιν, ἀλλ' ὅταν ἀκριβοῦν μένον ἱκανοῖς. Ἐ; τοσοῦτον μὲν οὖν ἡμῖν πρός γε τὰς σὰς ἐς τὴν ἡμετέραν βραχυλογίαν μέμψεις εἰρήσθαι. Σου δὲ δὴ τί κἀκεῖνο δύναται, τὸ εἴ γε ταυτὸν εἴη της Οὐκ ἔστιν ἄνθρωπος λευκ!ς. τῷ, Οὐδείς ἐστιν ἄνθρωπος λευκός, δύο ἀποφάσεις μια ἀντιφάσει ἀντικείσεσθαι; πώς γάρ, εἰ ταυτὸν δύο Γίγνεσθαι λέγειοὐ καὶ τοῦτό σοι ἐς τὸν ἔμετον ἄξιον λογίσασθαι; ᾿Αλλὰ περὶ μὲν τῶνδε ἡμῖν μὲν οὐ σχολὴ ἀπασῶν σου τῶν ἁμαρτιῶν ἐπιλαμβάνεσθαι· ἐπὶ δὲ τὰ περὶ ψυχῆς σοι ἐκεῖνα ανοήτως λεγόμενα ιτέον. Γίγνεσθαι λέγει δεῖν γιγνόμενον ἰδίως τὸ κατὰ τὴν οὐσίαν γιγνόμενον λέγειν αὐτὸν, ᾧ δὴ γιγνομένῳ καὶ τὸ φθειρόμενον μάλιστα ἀντίκειται· τοῦτο γὰρ μάλιστα Αριστοτέλης ἰδίως γίγνεσθαι καλεῖ. Ἐπειδὰν δὲ γίγνεσθαί τι τῶν γιγνομένων καὶ αἰτίου χωρίς λέγει, καινότερον τῷ γιγνομένῳ ἐνταῦθα ἐπὶ παντὸς τοῦ μεταβολήν τινα υφισταμένου χρῆσθαι καὶ δοκεῖ δὲ μάλιστα Αριστοτέλης οὕτως ἐκεῖνο μὲν περὶ τῶν φύσει γιγνομένων λέγειν τῆς γενέσεως, τοῦτο δὲ περὶ τῶν ἀνθρωπείων μάλιστα πράξεων, περὶ ἂς καὶ ὁ τῆς εἰμαρμένης ζητεῖται ὡς τὰ πολλὰ λόγος· ἐφ' ὧνπερ καὶ αὐτὸς Ἀριστοτέλης ἔν τε τῷ περὶ ἑρμηνείας αὐτοῦ βιβλίῳ τὴν ειμαρμένην πει ὁρᾶται ἀνελεῖν, τὸ βούλεσθαι ποιῶν ἀρχὴν τῶν ἐσομένων, οὐκ ὀρθῶς· μὴ γὰρ τῶν ἔξωθεν περι σταμένων ἡμᾶς πραγμάτων, ἥται πραγμάτων καὶ ἡμῖν νεωτέρων ἐπιθυμίαν ἐμβαλόντων ἡδέως οὐδ' ἂν βουλευσώμεθα. Πρὸς οὖν τὰ τοιαῦτα καὶ ἐνταῦθα ἀποβλέπων καὶ οὐ τὰ ἄνευ σοι σπέρματος γιγνόμενα γίγνεσθαί τι λέγοι ἂν τῶν γιγνομένων καὶ αἰτίου χωρίς· τῶν γὰρ ἀνθρωπείων μάλιστα σπουδὴ αὐτῷ τὴν εἰμαρμένην ἐξελεῖν, ἵνα αὐτῶν καὶ τὴν θείαν πρόνοιαν συνεξέλῃ τῇ καθ᾿ ἑαυτὸν αὐτὰ τύχῃ ἐπιτρέψας. Η μὲν γὰρ κατὰ τοὺς σοφούς τύχη τὸ μὴ παρ' ἡμᾶς μόνον δυναμένη οὐκέτι καὶ τῇ θείᾳ τι ἐμποδὼν ἵσταται προνοίᾳ ἡ δέ γε κατὰ 'Ἀριστοτέλη τύχη τὸ παρὰ μίαν δυναμένη αἰτίαν τήν θ' ειμαρμένην ὁμοῦ καὶ πρόνοιαν, τὴν τοῦ θείου τῶν ἀνθρωπείων ἐκβάλλει πραγμάτων· τῇ γὰρ εἱμαρμένη, ὥσπερ ἡ θεία συνεισάγεται πρόνοια, οὕτω δὴ καὶ αὐτῇ καὶ συνεξαιρείται. Καὶ φαίνεται Αριστοτέλης οὐ μόνον τῶν περὶ ἡδονῆς λόγων Επικούρῳ δοὺς τὰς ἀφορμάς, ἀλλὰ καὶ τῶν περὶ προνοίας τῆς τοῦ θείου ἐξαιρέσεως. Σὺ δὲ τολμᾷς, καὶ ταῦτα μετὰ τοσαύτης ἀσυνεσίας, Πλάτων Αριστοτέλη παραβάλλειν τε καὶ κρίνειν τὼ ἄνδρε ποίας διανοίᾳ πεποιθώς; ποίᾳ ἐπιστήμῃ λόγων; &ς τὸ μὲν ἀσεβές Αριστοτέλους διορισμόν τε καὶ διάκρισιν καλεῖς, τὸ δὲ Πλάτωνος θεοσ.δὲς σύγχυσιν αὐτὸς συγκεχυμένος τὴν διάνοιαν. Τις μὲν οὖν ἄμεινον ἐνοῦν τε καὶ διακρίνειν οἶδε τὰ πράγματα, ἢ ὁ τῇ διαιρετικῇ τὰ πλεῖστα χρώμενος μεθόδῳ Πλάτων; Αριστοτέλης δ᾽ ἅτε οὐ διαιρέσει ὡς τὰ πολλά χρώμενος, ἀλλ᾽ ἐπαγω; ᾗ χείρονι διαιρέσεως μεθόδῳ, οὐδ᾽ ἂν διακρίνειν εἰδείη καλώς, οὐδέ γε τάττειν πρὸς ἄλληλα τὰ πράγματα· ἡ γὰρ ἀπὸ κοινού διαίρεσίς ἐστιν ἡ τὰ πράγματα τάττουσα ἐνοῦν δὲ καὶ πολὺ ἔτι ἧττον οἶδε διὰ τὸ μὴ ἀφ' ἑὺς Θεοῦ τὰ ὄντα παράγειν, μᾶλλον δὲ μὴ παράγειν ἔνως. Σὺ δ' εἰ μὲν τῆς εἰς ἀθεότητα Αριστοτέλους βουλεύεσθαι, Ορῶμεν γὰρ ὅτι ἔστιν ἐργὴ τῶν ἐσομένων καὶ ἀπὸ τοῦ πράξαί τι κτλ.
Page scan enlarged

Notebook

Full View