Oration IOratio I
col. 821–822page 1 of 99
PG 160:821ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΓΕΜΙΣΤΟΥ ΤΟΥ ΠΛΗΘΩΝΟΣ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΒΑΣΙΛΕΑ ΕΜΑΝΟΥΗΛΟΝ ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΕΝ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΩ ΠΡΑΓΜΑΤΩΝ ΛΟΓΟΣ Α'. α'. θειότατε αὐτοκράτωρ, ὁ μὲν πρὸς Ἰταλῶν τοὺς ἐν Πελοποννήσῳ δυναστεύοντα; τοῖς πάντα κρατίστοις υἱέσι πολεμηθείς πόλεμος καλῶς καὶ μετὰ πολλοῦ μάλιστα τοῦ περιόντος κατατέθειται τῶν πλείστων τε καὶ ἐπικαιροτάτων· τῆς ἐκείνων ἐπικρατείας, διὰ μακροῦ τοῦ χρόνου τὰ ἡμέτερα ἐπανατεσωσμένων, αὐτῶν τε ἐκείνων καὶ ὑπὲρ τῶν λοιπῶν παντάπασιν ἡμῖν εἰξάντων, καὶ ἐς ἅπαντα ἔψεσθαι ὁμολογησάντων. Ἐκ δή τούτων ὑμῖν μὲν δόξα καὶ κλέος οὕτω κρατύνουσί τε καὶ ἐπαύξουσι τὴν ἀρχὴν, τῷ δὲ κοινῷ ἀσφάλειά τε ὁμοῦ καὶ ὠφέ λεια, καὶ ἐς τὸ μέλλον μειζόνων ἀφορμα! πραγμά των, εἰ Θεὸς διδοίη. Ἐμοὶ δὲ ἐπέρχεται νῦν εἰπεῖν καὶ ὑποθέσθαι, ἃ ἐκ πλείονος σκοποῦντι δόξαν παρ μίστησιν, ὡς γενόμενα μὲν ἂν, μέγα ἂν τοῖς τῇδε πράγμασι λυσιτελήσεις· μὴ γενόμενα δ᾽ ἂν, οὐ μια κὸν ἂν πρὸς τὴν τοῦ παντὸς ἐλλείπει σωτηρίαν. β'. Πρῶτον μὲν δὴ ὑπὲρ αὐτῆς τῆς χώρας, ὡς περὶ πλείστου ποιητέα ὑμῖν ἐστι, βραχέ ἅττα μοι εἰρήσεται· οὐχ ὅτι μὴ καὶ αὐτοὺς ὑμᾶς περὶ τὴν ταύτης επιμέλειαν εσπουδακότας ὁρῶ· ἀλλ᾿ αὐτοῦ γέ τοι τοῦ λόγου ἕνεκα, ὡς διὰ τῶν δεόντων δὴ χω μοίη. Εσμὲν γὰρ οὖν, ὧν ἡγεῖσθέ τε καὶ βασιλεύετε, Έλληνες τὸ γένος, ὡς ἥ τε φωνὴ καὶ ἡ πάτριος παι δεία μαρτυρεί. "Ελλησι δὲ οὐκ ἔστιν εὑρεῖν εἴ τις ἄλλη οἰκειοτέρα χώρα, οὐδὲ μᾶλλον προσήκουσα, ή Ο μέν... δυναστεύοντας κ. τ. λ. ΚιDE REBUS PELOPONNESIACIS ORATIO I.
ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΓΕΜΙΣΤΟΥ
ΤΟΥ ΠΛΗΘΩΝΟΣ
ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΒΑΣΙΛΕΑ ΕΜΑΝΟΥΗΛΟΝ
ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΕΝ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΩ ΠΡΑΓΜΑΤΩΝ
GEORGII GEMISTI PLETHONIS
AD REGEM EMMANUELEM
DE REBUS PELOPONNESIACIS
ORATIO I.
(Interprete Guilielmo Cantero. Grace ex editione D. A. Ellisen in Analectis, Lipsia, 1860.)
α'. θειότατε αὐτοκράτωρ, ὁ μὲν πρὸς Ἰταλῶν
τοὺς ἐν Πελοποννήσῳ δυναστεύοντα; τοῖς πάντα
κρατίστοις υἱέσι πολεμηθείς πόλεμος καλῶς καὶ
μετὰ πολλοῦ μάλιστα τοῦ περιόντος κατατέθειται·
τῶν πλείστων τε καὶ ἐπικαιροτάτων· τῆς ἐκείνων
ἐπικρατείας, διὰ μακροῦ τοῦ χρόνου τὰ ἡμέτερα
ἐπανατεσωσμένων, αὐτῶν τε ἐκείνων καὶ ὑπὲρ τῶν
λοιπῶν παντάπασιν ἡμῖν εἰξάντων, καὶ ἐς ἅπαντα
ἔψεσθαι ὁμολογησάντων. Ἐκ δή τούτων ὑμῖν μὲν
δόξα καὶ κλέος οὕτω κρατύνουσί τε καὶ ἐπαύξουσι
τὴν ἀρχὴν, τῷ δὲ κοινῷ ἀσφάλειά τε ὁμοῦ καὶ ὠφέλεια, καὶ ἐς τὸ μέλλον μειζόνων ἀφορμα! πραγμάτων, εἰ Θεὸς διδοίη. Ἐμοὶ δὲ ἐπέρχεται νῦν εἰπεῖν
καὶ ὑποθέσθαι, ἃ ἐκ πλείονος σκοποῦντι δόξαν παρ
μίστησιν, ὡς γενόμενα μὲν ἂν, μέγα ἂν τοῖς τῇδε
πράγμασι λυσιτελήσεις· μὴ γενόμενα δ᾽ ἂν, οὐ μια
κὸν ἂν πρὸς τὴν τοῦ παντὸς ἐλλείπει σωτηρίαν.
β'. Πρῶτον μὲν δὴ ὑπὲρ αὐτῆς τῆς χώρας, ὡς
περὶ πλείστου ποιητέα ὑμῖν ἐστι, βραχέ ἅττα μοι
εἰρήσεται· οὐχ ὅτι μὴ καὶ αὐτοὺς ὑμᾶς περὶ τὴν
ταύτης επιμέλειαν εσπουδακότας ὁρῶ· ἀλλ᾿ αὐτοῦ
γέ τοι τοῦ λόγου ἕνεκα, ὡς διὰ τῶν δεόντων δὴ χωμοίη. Εσμὲν γὰρ οὖν, ὧν ἡγεῖσθέ τε καὶ βασιλεύετε,
Έλληνες τὸ γένος, ὡς ἥ τε φωνὴ καὶ ἡ πάτριος παι
δεία μαρτυρεί. "Ελλησι δὲ οὐκ ἔστιν εὑρεῖν εἴ τις
ἄλλη οἰκειοτέρα χώρα, οὐδὲ μᾶλλον προσήκουσα, ή
Ο μέν... δυναστεύοντας κ. τ. λ. His que
Ducas de rebus Byzantinis memorie trahit, Nester
acklit quod dum imperatoris lilii, Joannes et Theolorus, licet exercitui nomine magis quam re præfuc1. Bellum quidem eum Italis Peloponnesum tenentibus a præstantissimis filiis gestum, magna cum
laude et emolumento confectum est, imperator Auguste, cum et plurima maximeque opportuna illorum
dominia nostram in potestatem longo post tempore
redierint, et ipsi cum reliqua nobis omnia cesserint,
tum in universum se nobis obtemperaturos receperint. Quibus ex rebus vobis quidem hoc pacto
imperium et confirmantibus et augentibus decus et
gloria; nobis autem securitas nascitur et utilitas majorumque in posterum consequendorum, si Deus permiserit, occasio Mihi vero nunc ea tibi exponere
in mentem venit, quæ multis de causis arbitror,
sive observentur, multum bis rebus esse profutura,
sive negligantur, magnam salutis partem detractura.
2. Ac primum de ipsa regione, quanti sit vobis
facienda, pauca quædam dicam, non tam quod vestrum erga ipsam studium non videam, quam ut
ipsa recto ordine procedat oratio. Etenim nos,
quibus imperatis, Graci genere sumus, ut partiu
e sermone, partim ex avita disciplina constare po -
test. Græcis vero vix alla magis familiaris reperiri
possit regio, quam Peloponnesus, et quæcumque
justa hanc ad Europam spectat, quæque adjacent
rint, præclare factis excelluerunt. Non sive magno
Κι
indio Pletho refert totam fere Peloponnesum a
Græcis potissimum administratam tum temporis
fuisse.
col. 823–824page 2 of 99
PG 160:823Πελοπόννησός τε, καὶ ὅση δή ταύτῃ τῆς Εὐρώπης ἑτέρων τὸ αὐτὸ ἔστιν ὅτε πεπονθότες· ἀλλ' Ἕλληνες νονται κατέχοντες, οὔτε ταύτην ἐκλιπόντες. προσεχής, τῶν τε αὖ νήσων αἱ ἐπικείμεναι. Ταύτην γὰρ δὴ φαίνονται τὴν χώραν Ελληνες ἀεὶ οἰκοῦντες οἱ αὐτοὶ ἐξότου περ ἄνθρωποι διαμνημονεύουσιν, οὐδένων άλλων προενῳκηκότων οὐδὲ ἐπήλυδες κατασχόντες, ἄλλους τε ἐκβαλόντες, καὶ αὐτοὶ ὑφ' τήνδε τὴν χώραν τοὐναντίον αὐτοί γε ἀεὶ φαί γ'. Συμπάτης δὲ ταύτης τῆς χώρας αὐτὴ Πελοπόννησος ὁμολογεῖται τὰ πρῶτά τε καὶ γνωριμώτατα ἐνεγκοῦσα τῶν Ἑλλήνων γένη, καὶ ἀπὸ ταύτης ὁρμώμενοι τὰ μέγιστά τε καὶ ἐνδοξότατα Έλληνες ἔργα ἀπεδείξαντο Καὶ μὲν δὴ καὶ τῆς μεγάλης ταυτησί Πόλεως τῆς πρὸς Βοσπόρῳ, ήπερ νῦν ὑμῖν βασίλειόν ἐστι, τήνδε τὴν χώραν εἴη ἂν λογε ζομένοις οἷον μητέρα τε οὖσαν καὶ ἀφορμήν τινα εἰπεῖν· τοῦτο μὲν ἐπειδὴ Βυζάντιον οι προενψκη Ταύτην... οἰκοῦντες, κ. τ. λ. 'Απεδείξαντο. κότες, Ελληνές τε καὶ Δωριείς (Δωρ:εῖς δὲ Πελοποννήσιοι περιφανῶς)· τοῦτο δ' ἐπειδὴ καὶ οἱ μετά ταῦτα τὴν λαμπράν ταύτην ἀπὸ τῆς ἐν Ἰταλία Ρώ μης ἀποικίαν στειλάμενοι, καὶ Βυζάντιον οὕτω καὶ καὶ μεγάλῃ ἐπηνξηκότες τῇ προσθήκη. Πελοποννησίων οὐκ ἀλλότριοι, είγε Αίνειᾶσι μὲν Σαβίνος ἐπὶ τοῖς ἴσοις καὶ ὁμοίοις συνῳκισμένοι Ῥώμην εντυ χεστάτην πόλεων κατῴκησαν· Σαβίνοι δὲ ἐκ Πελο ποννήσου τε, καὶ Λακεδαιμόνιοι δ'. Τούτων τε οὖν ἔνεκα οὐ περὶ σμικροῦ ποιητές ἡ χώρα οὔθ' ὑμῖν τοῖ; βασιλεῦσιν, οὔτε τοῖς ὑπτο κόοις ἡμῖν, είγε τῶν οἰκείων τε καὶ μάλιστα προς ηκόντων, μάλιστα καὶ ἐπιμελητέον, ἥδε δ' ἡμῖν οικειοτάτη ἀπασῶν. Ἀλλὰ καὶ ἀρετῇ ὡς οὐδὲ μιᾶς ἂν λείποιτο τῶν ὑπὸ τὸν ἥλιον, ὅσα μὲν εἰς ὡρῶν συμμετρίαν, καὶ καρπῶν φοράν, καὶ ὅλως τῶν πρὸς τὸν βίον χρησίμων τείνοντα ἔστιν εἰπεῖν, ἐάτω ἔν γε τῷ παρόντι· ἀλλ᾽ εἰς ἀσφάλειαν τίνος οὐκ ἂν εἴη κρείττων χώρας; νήσός τε οὖσα τηλικαύτη ὁμοῦ καὶ ἤπειρος ἡ αὐτὴ καὶ παρέχουσα τοῖς ἐνοικοῦσι, κατά τρόπον χρωμένοις ταῖς ὑπαρχούσαις ἀφορμαΐς, ἀπ' ἐλαχίστης μὲν τῆς παρασκευῆς, εἴ τις ἐπίοι, ἀμύνεσθαι, ὑπάρχειν δὲ καὶ ἐπεξιέναι, ὅταν ἐθέλωσιν, ὥστε καὶ ἄλλης οὐκ ὀλίγης ἂν ῥᾳδίως πρὸς τῇδε κρατεῖν. Καὶ παρῆκα ὁρῶν ἐρυμνότητα διά πάσης διηκόντων, καὶ δίκην ἀκροπόλεων ανεστηκ των πανταχή ὥστε, κἂν τῶν πεδίων κρατῆσαι πολεμίους συμβῇ ποτε, τῆς γε συμπάσης χώρα; ἥττους εἶναι. ε'. Ὥστε μὴ οἰκειότητος μόνον, ἀλλὰ καὶ ἀρετῆς Τῆς μεγάλης ταυτησί Πόλεως, κ. τ. λ. Λακεδαιμόνιοι, κ. τ. λ. Πανταχή, κ τ. λ. πολιν συμπάτης Ελλάδας82$
insule. Hanc enim terram quautum humana po- Πελοπόννησός τε, καὶ ὅση δή ταύτῃ τῆς Εὐρώπης
nullis ante
test memoria recolere, iidem semper
possessam incoluerunt Græci; nec advenæ eam
occuparunt, ejectis aliis ipsique nonnunquam ab
aliis ejecti; sed contra semper hanc regionem tenuerunt Græci, nec deseruerunt unquam.
ἑτέρων τὸ αὐτὸ ἔστιν ὅτε πεπονθότες· ἀλλ' Ἕλληνες
νονται κατέχοντες, οὔτε ταύτην ἐκλιπόντες.
προσεχής, τῶν τε αὖ νήσων αἱ ἐπικείμεναι. Ταύτην
γὰρ δὴ φαίνονται τὴν χώραν Ελληνες ἀεὶ οἰκοῦντες
οἱ αὐτοὶ ἐξότου περ ἄνθρωποι διαμνημονεύουσιν, οὐ
δένων άλλων προενῳκηκότων οὐδὲ ἐπήλυδες
κατασχόντες, ἄλλους τε ἐκβαλόντες, καὶ αὐτοὶ ὑφ'
τήνδε τὴν χώραν τοὐναντίον αὐτοί γε ἀεὶ φαίγ'. Συμπάτης δὲ ταύτης τῆς χώρας αὐτὴ Πελοπόννησος ὁμολογεῖται τὰ πρῶτά τε καὶ γνωριμώτατα
ἐνεγκοῦσα τῶν Ἑλλήνων γένη, καὶ ἀπὸ ταύτης
ὁρμώμενοι τὰ μέγιστά τε καὶ ἐνδοξότατα Έλληνες
ἔργα ἀπεδείξαντο Καὶ μὲν δὴ καὶ τῆς μεγάλης
ταυτησί Πόλεως τῆς πρὸς Βοσπόρῳ, ήπερ νῦν
ὑμῖν βασίλειόν ἐστι, τήνδε τὴν χώραν εἴη ἂν λογε
ζομένοις οἷον μητέρα τε οὖσαν καὶ ἀφορμήν τινα
3. Jam inter omnes hujus regionis partes PeJoponnesum præcipuas ac nobilissimas Græcorum
gentes protulisse traditur, ex eaque Græcos profecfos maximas ac praeclarissimas quasque res gessisse.
Quid quod magnæ quoque istius ad Bosporum sitæ
urbis, quæ vestra nunc est regio, terram hanc qui
recte rem consideret, quasi matrem non injuria
dixerit. Nam et qui aute Byzantium incoluerunt,
Græci fuerunt ac Dores (Dores autem Peloponnesios εἰπεῖν· τοῦτο μὲν ἐπειδὴ Βυζάντιον οι προενψκη -
esse nemini dubium est) et qui posterioribus sæculis illustrem illam ex Italica Roma deduxerunt coİoniam, tamque præclaro Byzantium auxerunt additamento, non sunt a Peloponnesiis alieni, siquidem ut Æneadæ et Sabini pari jure permisti, Romanam urbem felicissimam incoluerunt, ita Sabini
censentur Peloponnesii, de Lacedæmoniis profecti.
4. Quocirca nec his de causis parvi facienda tam
vobis quam nobis est hæc regio, quandoquidem et
maxime propria curanda sunt maxime, et hæc
omnium est maxime propria; et si de ipsius virtute, qua nulli terræ cedit dicendum est; ut ea
quæ de anni temporum temperie, dequo terra nascentium, et omnium ad vitam pertinentium proventu díci possunt, nunc omittam, ad securitatem
sane nullam non regionem hæc superat, cum et insula pariter tan'a sit et continens, nec difficulter
possint ejus incolæ, si recte suppetentibus utantur
adjumentis cum apparatu minimo, si quis invadat, repellare, tum alios ubi videatur ipsi, accedere, itaque regionis terminos non leviter augere.
Præterea nunc montium munimenta, qui per totam
porriguntur terram et ubique arcium instar eminent; sic ut hostes, etiamsi campestri solo forte
poti. ntur, tota tamen excidant regione.
5. Quo fit, ut non tam familiaritatis, quam virtutis
Ταύτην... οἰκοῦντες, κ. τ. λ. Νon urgebit lector
qua Plethon bisce verbis enuntiare videtur. Quo
enim pacto ignorare potuit et antiquo tempore, et
eo maxime quo ipse vixit, externarum gentium
vestigia non pauca remansisse? Mihi quidem Peloponnesum regionibus ad septentrionem sitis quas
Barbaros frequentius quam Peloponnesum invasise
constat opponere voluisse videtur.
'Απεδείξαντο. Lacedlemniorum bellica gloriæ hæredes fuisse, Peloponnesum habitantibus
omni tempore antiquum ac gloriosum fuit, licet
nostro tempore quædam primatum ejus insulæ
familiae minis de ea re jactabunde vieri possint.
@
κότες, Ελληνές τε καὶ Δωριείς (Δωρ:εῖς δὲ Πελοποννήσιοι περιφανῶς)· τοῦτο δ' ἐπειδὴ καὶ οἱ μετά
ταῦτα τὴν λαμπράν ταύτην ἀπὸ τῆς ἐν Ἰταλία Ρώ
μης ἀποικίαν στειλάμενοι, καὶ Βυζάντιον οὕτω καὶ
καὶ μεγάλῃ ἐπηνξηκότες τῇ προσθήκη. Πελοποννη -
σίων οὐκ ἀλλότριοι, είγε Αίνειᾶσι μὲν Σαβίνος ἐπὶ
τοῖς ἴσοις καὶ ὁμοίοις συνῳκισμένοι Ῥώμην εντυ
χεστάτην πόλεων κατῴκησαν· Σαβίνοι δὲ ἐκ Πελοποννήσου τε, καὶ Λακεδαιμόνιοι
δ'. Τούτων τε οὖν ἔνεκα οὐ περὶ σμικροῦ ποιητές
ἡ χώρα οὔθ' ὑμῖν τοῖ; βασιλεῦσιν, οὔτε τοῖς ὑπτο
κόοις ἡμῖν, είγε τῶν οἰκείων τε καὶ μάλιστα προς
ηκόντων, μάλιστα καὶ ἐπιμελητέον, ἥδε δ' ἡμῖν
οικειοτάτη ἀπασῶν. Ἀλλὰ καὶ ἀρετῇ ὡς οὐδὲ μιᾶς
ἂν λείποιτο τῶν ὑπὸ τὸν ἥλιον, ὅσα μὲν εἰς ὡρῶν
συμμετρίαν, καὶ καρπῶν φοράν, καὶ ὅλως τῶν πρὸς
τὸν βίον χρησίμων τείνοντα ἔστιν εἰπεῖν, ἐάτω ἔν
γε τῷ παρόντι· ἀλλ᾽ εἰς ἀσφάλειαν τίνος οὐκ ἂν
εἴη κρείττων χώρας; νήσός τε οὖσα τηλικαύτη ὁμοῦ
καὶ ἤπειρος ἡ αὐτὴ καὶ παρέχουσα τοῖς ἐνοικοῦσι,
κατά τρόπον χρωμένοις ταῖς ὑπαρχούσαις ἀφορμαΐς,
ἀπ' ἐλαχίστης μὲν τῆς παρασκευῆς, εἴ τις ἐπίοι,
ἀμύνεσθαι, ὑπάρχειν δὲ καὶ ἐπεξιέναι, ὅταν ἐθέλωσιν, ὥστε καὶ ἄλλης οὐκ ὀλίγης ἂν ῥᾳδίως πρὸς
τῇδε κρατεῖν. Καὶ παρῆκα ὁρῶν ἐρυμνότητα διά
πάσης διηκόντων, καὶ δίκην ἀκροπόλεων ανεστηκ
των πανταχή ὥστε, κἂν τῶν πεδίων κρατῆσαι
πολεμίους συμβῇ ποτε, τῆς γε συμπάσης χώρα;
ἥττους εἶναι.
ε'. Ὥστε μὴ οἰκειότητος μόνον, ἀλλὰ καὶ ἀρετῆς
Τῆς μεγάλης ταυτησί Πόλεως, κ. τ. λ. Byzantium a Doriensibus conditum, per omne ternpus, Polybio teste, conditorum mores ac indolem
conservando grato semper in Peloponnesum fuit
auimo.
Λακεδαιμόνιοι, κ. τ. λ. Dionys. Halic. auctor
est Sabinos a Lacedæmoniis colonis originem
duxisse.
Πανταχή, κ τ. λ. Non premendum est qual
antiqui jam magis rhetorice quam vere de Pelopon
nesi inexpugnabilitate dixerunt, quando eam plus
semel expugnatary legimus, licet Strabo ram áxpiπολιν συμπάτης Ελλάδας pronuntiarit.
col. 825–826page 3 of 99
PG 160:825ἕνεκα ἐπιμελητέον εἶναι τῆς χώρας· εἴ γε περὶ τῶν κτημάτων τὰ ἀμείνω μᾶλλόν τι καὶ σπουδαστέον. Επιμελητέον μὲν δὴ καὶ παντὶ μὲν ὁτιοῦν τῶν εἰς Έλληνας τελούντων, μάλιστα δ' ὑμῖν τοῖς βασιλε σιν, ὅσπερ καὶ ἡ τῶν ὅλων ἐπιμέλεια ὑμῖν πρὸ ἁπάντων ἐγκεχείρισται· ὑμῖν δὲ καὶ πάντων μάλι στα τῶν πώποτε γεγονότων βασιλέων. Κεκρατηκό των γὰρ Ιταλῶν τῆσδε τῆς χώρας, καὶ ἐπὶ πολύν τινα χρόνον συμπάσης δυναστευόντων, οὐδένες ἄλλοι ἢ οἱ ἐκ τῆς ὑμετέρας οἰκίας βασιλεῖς ταύτην φα! νονται ἀνειληφότες καὶ αὐτὸς δ', ὦ βασιλεῦ, πρὸς πολλαῖς τε ἄλλαις καὶ καλαῖς ταῖς εὐεργεσίαις, καὶ τὸ μέγα τοῦτο ἔργον καὶ λαμπρὸν ἔναγχος ταύ της προσβάλου, τὴν τοῦ Ἰσθμοῦ δὴ ταύτην διατεί χισιν ἤπερ ἂν αὐτὴ δόξειε μεγίστη τε καὶ κρα τίστη ἔσεσθαί τε καὶ νῦν εἶναι προς σωτηρίας ἀφορμήν. Ωστ' ἂν ὑμῖν προσήκοι ταῖς τῶν προτέρων εὐεργεσιῶν ἐπιβολαῖς καὶ τὰς μετὰ ταῦτα ἐπο μένας ἀποδιδόναι, ἵν' ἅμα μὲν τοῖς καλοῖς ἀεὶ φαίνοισθε προστιθέντες, ἅμα δ' ὑμῖν καὶ τὰ ὑπηργμένα ἀγαθὰ ἐκ τῆς τῶν ἐς ὕστερον ἐνδελεχείας ὡς μάλιστα σώζοιτο. Γ'. Οἶμαι δ' οὐδὲ τῇ μεγάλῃ ταύτῃ Πέλει φα ον ἄν τι φέρειν πρὸς ἀσφάλειαν τε ὁμοῦ καὶ ὠρέ λειαν καὶ τήνδε την χώραν πράττουσαν καλῶς· περὶ ὧν λέγειν κατὰ μέρο; ἔν γε τῷ παρόντι περιττόν. ἔμοιγε δοκεῖ. Ως μὲν οὖν πλείστης ήδε ἡ χώρα αξία τῆς σπουδῆς, ἱκανῶς ἔμοιγ' οὖν ὡς διὰ βραχυτάτων δοκεῖ ἀποδεδεῖχθαι. "Ην δέ φημι ταῖς ἤδη ὑμῖν γε γενημέναις εὐεργεσίαις δεῖν προσθεῖναι ἐπιμέλειαν, καὶ ἃ μάλιστα ἐπανορθωτέα τῶν τῇδε πραγμάτων, καὶ ὡς γενόμενα ἂν μάλιστα λυσιτελήσειεν, ήδη ἐρῶ· ἐκεῖνα πρότερον ὑπειπὼν καὶ καταλέξας, & μάλιστα μὴ καλῶς ἔχοντα ἐπιδεῖν ἔστι τοῖς τῇδε πράγμασιν. ζ'. Εστι τοίνυν πρῶτον ἰδεῖν τῇδε Πελοποννησίων τὸν πολὺν λεών γεωργοῦντάς τε ἢ καὶ νέμοντας ἀνίους, καὶ ἀπὸ τούτων τάς τε πρὸς τὸν βίον ἀφορο μὰς σφίσιν αὐτοῖς ποριζομένους· εἰσφέροντάς τε τῷ κοινῷ, καὶ στρατευομένους τοὺς αὐτούς· εἰσφέροντας τε κατὰ σμικρὰ μὲν, συχνὰ δὲ, καὶ ὑπὸ συχνῶν εἰσπραττόμενα· καὶ νομίσματι τῶν πλείω στων εισπράξεων, οὐ χρήμασι γιγνομένων. Επειδ' ἂν οὖν εἰ: στρατείαν οὕτως ἔχοντες παραγγελθῶσιν, ὀλίγοι τε ἐξίασιν ἐκ πολλῶν, τῶν τε ἐξιόντων άοπλοι οἱ πλεῖστοι ἔρχονται, καταστάντες ἐπὶ στρατοπέδου, οι πάνυ του ἐθέλουσι παραμένειν, τῶν ἔργων σφᾶς οἴκοι καλούντων, ἀφ᾽ ὧν καὶ οἴκοι καὶ ἐπὶ στρατοπέδου δεήσει δαπαναν, καὶ πρός γε ἔτι εἰσ φέρειν. Μὴ παραμενούσης δὲ στρατιάς, ἢ καὶ ἀόπλου, σμικρότατον τὸ ὄφελος. η. Ταῦτα δὲ ὡς μὲν οὕτως ἔχει, καὶ ὡς σφαλερώτατα ἐστιν οὕτως ἔχοντα, ἕξεις μὲν καὶ τῷ ἐθέ 'Ανειληφότες. Διατείχισιν. Πέλει. (εισπράξεων υπάρξεων) Εισφέροντας... αὐτοὺς κ. τ. λ.DE REBUS PELOPONNESIACIS ORATIO I.
ἕνεκα ἐπιμελητέον εἶναι τῆς χώρας· εἴ γε περὶ τῶν ipsius causa curauda videatur hac regis, quandoκτημάτων τὰ ἀμείνω μᾶλλόν τι καὶ σπουδαστέον. quidem possessiones potiores potius etiam stuΕπιμελητέον μὲν δὴ καὶ παντὶ μὲν ὁτιοῦν τῶν εἰς dium solent requirere. Jam cum omnibus qui inter
Έλληνας τελούντων, μάλιστα δ' ὑμῖν τοῖς βασιλε Græcos censentur hæc impendit cura, tum regibus
σιν, ὅσπερ καὶ ἡ τῶν ὅλων ἐπιμέλεια ὑμῖν πρὸ maxime, quibus Universi tutela prae ceteris est
ἁπάντων ἐγκεχείρισται· ὑμῖν δὲ καὶ πάντων μάλι- commissa. Neminem porro superiorum regum proστα τῶν πώποτε γεγονότων βασιλέων. Κεκρατηκό- pius quam te hac res attingit. Nam et cum Itali
των γὰρ Ιταλῶν τῆσδε τῆς χώρας, καὶ ἐπὶ πολύν ditionem hanc tenerent, in eaque longo tempore
τινα χρόνον συμπάσης δυναστευόντων, οὐδένες ἄλλοι regnassent, soli eam vestræ familiæ principes recuἢ οἱ ἐκ τῆς ὑμετέρας οἰκίας βασιλεῖς ταύτην φα!- perarunt et ipse tu praeter alia multa magnaque
νονται ἀνειληφότες καὶ αὐτὸς δ', ὦ βασιλεῦ, beneficia, præclarum illul atque ingens opus nuπρὸς πολλαῖς τε ἄλλαις καὶ καλαῖς ταῖς εὐεργεσίαις, per erexisti, ducto per isthmuin muro, maxima
καὶ τὸ μέγα τοῦτο ἔργον καὶ λαμπρὸν ἔναγχος ταύ et præstantissima perpetuæ salutis occasione. Quoτης προσβάλου, τὴν τοῦ Ἰσθμοῦ δὴ ταύτην διατεί circa voz decet cum priorum beneficiorum collocaχισιν ἤπερ ἂν αὐτὴ δόξειε μεγίστη τε καὶ κρα- tione hæc etiam consequentia conjungere, quo siτίστη ἔσεσθαί τε καὶ νῦν εἶναι προς σωτηρίας mul et ipsi rerum præclararum augmento studere
ἀφορμήν. Ωστ' ἂν ὑμῖν προσήκοι ταῖς τῶν προτέ videamini, et ipsa vobis ante collata beneficia,
ρων εὐεργεσιῶν ἐπιβολαῖς καὶ τὰς μετὰ ταῦτα ἐπο- perpetuitate consequentium salva permaneant
μένας ἀποδιδόναι, ἵν' ἅμα μὲν τοῖς καλοῖς ἀεὶ φαίνοισθε προστιθέντες, ἅμα δ' ὑμῖν καὶ τὰ ὑπηργμένα
ἀγαθὰ ἐκ τῆς τῶν ἐς ὕστερον ἐνδελεχείας ὡς μάλιστα
σώζοιτο.
Γ'. Οἶμαι δ' οὐδὲ τῇ μεγάλῃ ταύτῃ Πέλει φα32ον ἄν τι φέρειν πρὸς ἀσφάλειαν τε ὁμοῦ καὶ ὠρέλειαν καὶ τήνδε την χώραν πράττουσαν καλῶς· περὶ
ὧν λέγειν κατὰ μέρο; ἔν γε τῷ παρόντι περιττόν.
ἔμοιγε δοκεῖ. Ως μὲν οὖν πλείστης ήδε ἡ χώρα αξία
τῆς σπουδῆς, ἱκανῶς ἔμοιγ' οὖν ὡς διὰ βραχυτάτων
δοκεῖ ἀποδεδεῖχθαι. "Ην δέ φημι ταῖς ἤδη ὑμῖν γεγενημέναις εὐεργεσίαις δεῖν προσθεῖναι ἐπιμέλειαν,
καὶ ἃ μάλιστα ἐπανορθωτέα τῶν τῇδε πραγμάτων,
καὶ ὡς γενόμενα ἂν μάλιστα λυσιτελήσειεν, ήδη
ἐρῶ· ἐκεῖνα πρότερον ὑπειπὼν καὶ καταλέξας, &
μάλιστα μὴ καλῶς ἔχοντα ἐπιδεῖν ἔστι τοῖς τῇδε
πράγμασιν.
ζ'. Εστι τοίνυν πρῶτον ἰδεῖν τῇδε Πελοποννησίων
τὸν πολὺν λεών γεωργοῦντάς τε ἢ καὶ νέμοντας
ἀνίους, καὶ ἀπὸ τούτων τάς τε πρὸς τὸν βίον ἀφορο
μὰς σφίσιν αὐτοῖς ποριζομένους· εἰσφέροντάς τε τῷ
κοινῷ, καὶ στρατευομένους τοὺς αὐτούς· εἰσφέροντάς τε κατὰ σμικρὰ μὲν, συχνὰ δὲ, καὶ ὑπὸ
συχνῶν εἰσπραττόμενα· καὶ νομίσματι τῶν πλείω
στων εισπράξεων, οὐ χρήμασι γιγνομένων. Επειδ'
ἂν οὖν εἰ: στρατείαν οὕτως ἔχοντες παραγγελθῶσιν,
ὀλίγοι τε ἐξίασιν ἐκ πολλῶν, τῶν τε ἐξιόντων άοπλοι
οἱ πλεῖστοι ἔρχονται, καταστάντες ἐπὶ στρατοπέδου,
οι πάνυ του ἐθέλουσι παραμένειν, τῶν ἔργων
σφᾶς οἴκοι καλούντων, ἀφ᾽ ὧν καὶ οἴκοι καὶ ἐπὶ
στρατοπέδου δεήσει δαπαναν, καὶ πρός γε ἔτι εἰσ
φέρειν. Μὴ παραμενούσης δὲ στρατιάς, ἢ καὶ
ἀόπλου, σμικρότατον τὸ ὄφελος.
η. Ταῦτα δὲ ὡς μὲν οὕτως ἔχει, καὶ ὡς σφαλερώτατα ἐστιν οὕτως ἔχοντα, ἕξεις μὲν καὶ τῷ ἐθέ
'Ανειληφότες. Palæologorum in primis faini
lia Peloponneso recuperandæ maximam operaaṛ
alli huit.
Διατείχισιν. Isthmi ab imper. Manuele farla
fortificatio fusins a Phrantze traditur, lib. 1. Falso
namque Gravci Peloponnesum post isthmum sic fortiti atum ines pugnabilem fore autumabant.
Πέλει. Τoponnsus inde a decimo tertio
6. Neque parum tum securitatis tum emolumenti
magn;e quoque isti urbi, ut arbitror, hæc regio rerte
constituta adferet: id quod hoc quidem loco plnribus explicare supervacaneum nobis videtur. Ac
studium quidem summium hanc mereri regionem,
satis a me quantum res postulat, demonstratump
existimo: quam autem cupiam diligentiam clim
priofibus vestris conjungi beneficiis, quæque harum rerum corrigendæ potissimam videantur,
quoque ille pacto compositæ plurimum sint fructus allatur.r, nunc aperiam, si ea prius, quæ in
his winus rectè se babent explicuero.
7. Primum itaque magna Poloponnesiorum pars
agricultura vel pastioni vacat, ex iisque et vitæ
necessaria sibi comparant, et collationes pen·lunt,
et militiam iidem obeunt, collationes perro parvas
quidem, sed nullas, et a multis exactas idque
pecunia (εισπράξεων lego pro υπάρξεων) plerumque non mercibus faciunt. Quamobrem si qua denuntiatur expeditio, tum et pauci de multis prodeunt et hi fere inermies apparent, et in exercitu
collocati difficulter locum servant, dum a domesticia
avocantur operibus, ex quibus et domi et militiæ
sumptus facere, atque insuper collationes pendere
coguntur. Atque locum descrens vel etiam inerinis
exercitus non valde magni est pretii.
8. Atque haec ita se habere, et hoc modo minimum securitatis afferre cum res ipsas quivis consæculo Constantinopoli eadem quæ Sicilia olim
Romanis præstitisse videtur.
Εισφέροντας... αὐτοὺς κ. τ. λ. Certioribus
quam clarioribus verbis Plethon hoc loco de vectigalium in Peloponneso exactorum ratione nos
edocet, ut ne unus e cæteris de Byzantinis rebus
scriptoribus.
col. 827–828page 4 of 99
PG 160:827λοντι ἐκ τῶν καθεστηκότων πραγμάτων λογίζεσθαι ἀλλὰ δὴ καὶ ἐπ' αὐτῆς τῆς χρείας καὶ τοῦ παρα πεπτωκότος τοῦδε ἤδη πολέμου, μάλιστα δὴ οὕτως ἔχοντα ἐλήλεγκται Ολως δὲ πῶς ἂν καὶ εἴη στρατεύεσθαί τε τὸν αὐτὸν, καὶ αὐτόν τε ἅμα τρέ φειν καὶ ἑτέρους; Καὶ γὰρ οὖν οὐδὲ ἀε! λαφυραγωγεῖν τὴν στρατιάν, ὥστ' ἂν καὶ εἶναί τινα ἀπὸ τούτου τοῖς στρατευομένοις ὠφέλειαν, ἀλλ᾽ οἶκοβε» τὰ πολλὰ ἂ αγκαῖον δαπαναν, ὧν ἂν τι μέλλοι καὶ ὄφελος τῷ κοινῷ ἔσεσθαι. Ἀπὸ δὴ τοιαύτης τῆς παρασκευῆς οὔτ᾽ Ἰσθμός οἷός τε ἱκανῶς φρουρεῖσθαι, οὔτ᾽ ἂν ποτέ τις κίνδυνος ἐπικρεμασθῇ, θα μ ῥεῖν ὑπάρξει ὑπὲρ τοῦ σωθήσεσθαι. Πρὶν οὖν ἐν τοιούτῳ τινὶ καταστῆναι ἔτι ὄντας ἐν τῷ ἀσφαλεῖ, έπανορθωτές τε ἃ φαύλως δοκεῖ ἔχειν καὶ σφαλερῶς, καὶ παρασκευαστέον ἐκ τῶν δυνατών, ὥστ' ἂν ποτέ τι καὶ συμβῇ, ἔχειν ὡς βιστα διενεγκεῖν. Χαλεπῶς γὰρ ἐπ' αὐτοῦ τοῦ δεινοῦ καὶ τῶν κινδύνων ὁτιοῦν ἔστιν ἐπανορθοῦσθαι τῶν φαύλως ἐχόντων. Καλ... ἐλήλεγκται, κ. τ. λ. Σωθήσεσθαι. θ'. ἂν μὲν οὖν ἐφ' ἑκάστης εστίας ἔνιοι εἰσηγοῦνται εἰσφοράν, ὥστ᾽ ἂν ξενοτροφεῖν ὑπὲρ τῆς τοῦ Ισθμού φρουράς, καὶ μέγα τι καὶ σεμνήν οἴονται έπινενοηκέναι, ὡς μόνον ἂν ἐπερκέσον τοῖς πρέγο μασι, λογιζόμενοι ὅσον ἀργυρολογήσουσι κυρωθείσης ἂν τῆς εἰσφορᾶς, γέλως ἔμοιγε δοκεί, εἰ διαφθείραντες τοὺς ἡμετέρους πολίτας, μισθούμενοι υπ ξένων καὶ ἀλλοτρίων ἀνθρώπων οιόμεθα σωθήσεσθαι Πῶς δ᾽ οὐ τούτους διαφθείρειν ἐστὶν, ὅταν τοῦ μὲν φρουρεῖν ἀφίωμεν, τοσαῦτα δὲ ἀργυ ρολογῶμεν; Εἰ γὰρ αἱ νῦν εἰσφοραὶ διαφθείρουσι, καὶ ἐφθόρασί γε ἤδη οἱ πολλοὶ, τί τότε καὶ γένους ἄν, ἄν τι καὶ προστεθῇ; ι. Έπειτα ἄν τις κίνδυνος ἐπίῃ. οἱ μὲν μισθωτοί ἐκεῖνοι δηλονότι οὐκ ἔτι που ἔσονται ἱκανοὶ ἀμύπιν καταφευξόμεθα δὲ ἐπὶ τοὺς ἡμετέρους τούτους στρα τιώτας, τοῖς δὲ διεφθαρμένοις καὶ ἀόπλοις καὶ ἀδυ νάτοις ᾗ ἂν τάττωντας παραμένειν, οὐχ ἔξομεν ὅτῳ χρησόμεθα. "Η τε τοῦ θείου ἡγεμόνος πρὸς τῷ Ἰσθμῷ διηνεκής σὺν τοῖς λογάσιν οίκησις σμικρόν ἄν που ἀμύνοι, μή τινος παρούση; πλήθει ἀξιομάχου στρατιάς Τὰ γὰρ τοιαῦτά μοι δοκεῖ ὄμειόν τι ἔχειν τοῖς ὑπὸ ἀκρατείας μὲν νοσοῦσιν, ἔπειτα διαίτης μὲν οὐκ ἐθέλουσι πονηρᾶς ἐκβῆναι· ὑπὸ δέ τινων φαρμάκων ἢ καὶ περιάπτων ἐάν τις συμ βουλεύσῃ αἰεὶ ἂν οἰομένοις σωθήσεσθαι. Καὶ δὴ καὶ ἐπὶ τῶν τῇδε πραγμάτων μὴ οἰώμεθα ὑπό τινων τοιούτων ἔσεσθαί τι όφελος, μὴ μεγάλης τινὸς καὶ ἐξιολόγου μεταβολῆς τοῖς όλοις γινομένης, καὶ πάνω των εκείνων ὧνπερ εἶπον ἐπανορθώσεως τυχόντων ια΄. Πρῶτον μὲν οὖν ἐκεῖνό φημι δεῖν Ἐπανορθωτέον εἶναι, τὸ μὴ τοὺς αὐτοὺς εἶναι τοὺς στρατευομένους τε καὶ ἅμα εἰσφέροντας, ἀλλὰ δεχῆ πρώτον διελεῖν πάντας Πελοποννησίους· χωρὶς μὲν τοὺς στρατευομένους, χωρὶς δὲ τοὺς εἰσοίσοντας· πρὸς ὁπότερον ἂν ἔχαστοι μᾶλλον δοκῶσι πεφυκέναι. Κα! Στρατιάς. Εκβῆναι.GEORGH PLETIONIS
& S
siderans potest animadvertere, tum re ipsa in boc λοντι ἐκ τῶν καθεστηκότων πραγμάτων λογίζεσθαι
postremo bello apertissime compertum est. Neque
sane facile quisquam et ipse militet, et sese simul
stque alios alat. Non enim semper in expeditione
prædas agere militibus licet, eaque via suis rebus
consulere; verum a sc pleraque eos qui reip.
sunt usui futuri oportet sumnere. Hoc igitur apparatu nec Isthmus commode servari poterit, nec, si
quod olim impendeat pericoluền, certa salutis spes
esse. Quocirca priusquam tale quod eveniat, decet
wos dum in tuto sumus et quæ minus el recte
videntur se habere, corrigere quantum liceat,
necessaria præparare, ne, si quis forte casus
acci.lal, eum dificulter feramus. Nam in ipso quidem
discrimine non satis commode correctionen, si
que requirunt, recipiunt.
ἀλλὰ δὴ καὶ ἐπ' αὐτῆς τῆς χρείας καὶ τοῦ παραπεπτωκότος τοῦδε ἤδη πολέμου, μάλιστα δὴ οὕτως
ἔχοντα ἐλήλεγκται Ολως δὲ πῶς ἂν καὶ εἴη
στρατεύεσθαί τε τὸν αὐτὸν, καὶ αὐτόν τε ἅμα τρέ
φειν καὶ ἑτέρους; Καὶ γὰρ οὖν οὐδὲ ἀε! λαφυραγωγεῖν τὴν στρατιάν, ὥστ' ἂν καὶ εἶναί τινα ἀπὸ
τούτου τοῖς στρατευομένοις ὠφέλειαν, ἀλλ᾽ οἶκοβε»
τὰ πολλὰ ἂ αγκαῖον δαπαναν, ὧν ἂν τι μέλλοι καὶ
ὄφελος τῷ κοινῷ ἔσεσθαι. Ἀπὸ δὴ τοιαύτης τῆς
παρασκευῆς οὔτ᾽ Ἰσθμός οἷός τε ἱκανῶς φρουρεῖ
σθαι, οὔτ᾽ ἂν ποτέ τις κίνδυνος ἐπικρεμασθῇ, θα μ
ῥεῖν ὑπάρξει ὑπὲρ τοῦ σωθήσεσθαι. Πρὶν οὖν ἐν
τοιούτῳ τινὶ καταστῆναι ἔτι ὄντας ἐν τῷ ἀσφαλεῖ,
έπανορθωτές τε ἃ φαύλως δοκεῖ ἔχειν καὶ σφαλε
ρῶς, καὶ παρασκευαστέον ἐκ τῶν δυνατών, ὥστ' ἂν
ποτέ τι καὶ συμβῇ, ἔχειν ὡς βιστα διενεγκεῖν. Χαλεπῶς γὰρ ἐπ' αὐτοῦ τοῦ δεινοῦ καὶ τῶν κινδύνων
ὁτιοῦν ἔστιν ἐπανορθοῦσθαι τῶν φαύλως ἐχόντων.
9. Quam porro collationem singulis laribus imponunt nonnulli, qua milites ad Isthmi custodiam
conducantur, licet hoc inventum illi magnum et
praeclarum durant,tanquam quod solum rebus possit
succurrere, dum quantam ex ea collatione sint
collecturi p cuniam considerant, mihi sane ridicalum videtur, și nostris perditis civibus, a peregrinis et alienis mercede servatum nos iri credimus.
Quo vero pacto non perdentur si custodia quidemin
eos liberemus, tanta vero multemus pecunia? Elenia si solite illos collationes perdunt, ac multi
jam perierunt; qui tandem si quid addatur, futurum est?
10. Deinde quod exsistat periculum, conductitiique quidem illi non poterunt soli resistere, nostros
autem tunc milites advocabimus, at hi cum perditi
et inermes erunt, nec locum in exercitu servare
polerunt, nulli sunt nobis usui futuri. Neque multum nos perpetua principis cum delectis militibus
ad Isthmum statio, nisi quis numerosus adsit
exercitus, juvare poterit. Siquidem hoc in statu
ɛnniles iis videmur, qui cum ex incontinentia morbum contraxerint, pravam quidem vivendi rationem
nolunt omittere, pharmacis autem quibusdam aut
amuletis sanitatem se recuperaturos arbitrantur.
Non aliter sane in his rebus arbitremur, tale
uobis hominum genus aliquid profuturum, nisi
magna quædam rerum fiat mutatio, eaque quæ
dixi cuncta corrigantur.
11. Lu hoc igitur primum adhibendam correc-
· tionem alo, ne jidem simul et militent et collationes
pendant; sed bifariam divisis Peloponnesiis iu militantes et pendentes, prout singulorum feret ratio;
milites quidem, præter quod erunt ab omui collatione liberi (desunt nonnulla), non tamen ita pervas
Καλ... ἐλήλεγκται, κ. τ. λ. Procul dubio
de invasione sermo est 60,000 Turcarum qui
50.000 bello caplos inde in servitutem traxerunt,
Conf., si lubet, Phrantzes, Chalcocondyles.
Σωθήσεσθαι. Conductitiis Plethou militibus
θ'. ἂν μὲν οὖν ἐφ' ἑκάστης εστίας ἔνιοι εἰσηγοῦν
ται εἰσφοράν, ὥστ᾽ ἂν ξενοτροφεῖν ὑπὲρ τῆς τοῦ
Ισθμού φρουράς, καὶ μέγα τι καὶ σεμνήν οἴονται
έπινενοηκέναι, ὡς μόνον ἂν ἐπερκέσον τοῖς πρέγο
μασι, λογιζόμενοι ὅσον ἀργυρολογήσουσι κυρωθείσης
ἂν τῆς εἰσφορᾶς, γέλως ἔμοιγε δοκεί, εἰ διαφθείραντες τοὺς ἡμετέρους πολίτας, μισθούμενοι υπ
ξένων καὶ ἀλλοτρίων ἀνθρώπων οιόμεθα σωθήσε
σθαι Πῶς δ᾽ οὐ τούτους διαφθείρειν ἐστὶν,
ὅταν τοῦ μὲν φρουρεῖν ἀφίωμεν, τοσαῦτα δὲ ἀργυ
ρολογῶμεν; Εἰ γὰρ αἱ νῦν εἰσφοραὶ διαφθείρουσι,
καὶ ἐφθόρασί γε ἤδη οἱ πολλοὶ, τί τότε καὶ γένους
ἄν, ἄν τι καὶ προστεθῇ;
ι. Έπειτα ἄν τις κίνδυνος ἐπίῃ. οἱ μὲν μισθωτοί
ἐκεῖνοι δηλονότι οὐκ ἔτι που ἔσονται ἱκανοὶ ἀμύπιν
καταφευξόμεθα δὲ ἐπὶ τοὺς ἡμετέρους τούτους στρα
τιώτας, τοῖς δὲ διεφθαρμένοις καὶ ἀόπλοις καὶ ἀδυ
νάτοις ᾗ ἂν τάττωντας παραμένειν, οὐχ ἔξομεν ὅτῳ
χρησόμεθα. "Η τε τοῦ θείου ἡγεμόνος πρὸς τῷ
Ἰσθμῷ διηνεκής σὺν τοῖς λογάσιν οίκησις σμικρόν
ἄν που ἀμύνοι, μή τινος παρούση; πλήθει ἀξιομά
χου στρατιάς Τὰ γὰρ τοιαῦτά μοι δοκεῖ ὄμειόν
τι ἔχειν τοῖς ὑπὸ ἀκρατείας μὲν νοσοῦσιν, ἔπειτα
διαίτης μὲν οὐκ ἐθέλουσι πονηρᾶς ἐκβῆναι· ὑπὸ
δέ τινων φαρμάκων ἢ καὶ περιάπτων ἐάν τις συμ
βουλεύσῃ αἰεὶ ἂν οἰομένοις σωθήσεσθαι. Καὶ δὴ καὶ
ἐπὶ τῶν τῇδε πραγμάτων μὴ οἰώμεθα ὑπό τινων
τοιούτων ἔσεσθαί τι όφελος, μὴ μεγάλης τινὸς καὶ
ἐξιολόγου μεταβολῆς τοῖς όλοις γινομένης, καὶ πάνω
των εκείνων ὧνπερ εἶπον ἐπανορθώσεως τυχόντων
ια΄. Πρῶτον μὲν οὖν ἐκεῖνό φημι δεῖν ἐπανορθω
τέον εἶναι, τὸ μὴ τοὺς αὐτοὺς εἶναι τοὺς στρατευο
μένους τε καὶ ἅμα εἰσφέροντας, ἀλλὰ δεχῆ πρώτον
διελεῖν πάντας Πελοποννησίους· χωρὶς μὲν τοὺς
στρατευομένους, χωρὶς δὲ τοὺς εἰσοίσοντας· πρὸς
ὁπότερον ἂν ἔχαστοι μᾶλλον δοκῶσι πεφυκέναι. Κα!
non favet, et revera, medii aevi historia teste,
rebus Byzantinis mirum in modum obfuerunt.
Στρατιάς. Peloponnesus male defensa ser
Turcarum per 45 annos invasiones experta est.
Εκβῆναι. Vid. Plat. lib. 1 De Republica.
col. 829–830page 5 of 99
PG 160:829τοῖς μὲν στρατευομένοις πρὸς τὸ πάσης εἰσφοράς & ἀφεῖσθαι μηκέτι μέντοι οὕτω κατά σμικρά μὲν, συχνὰ δὲ, μηδ' ὑπὸ πολλῶν εἰσπραττόμενα, μηδὲ νομίσματι εἰσφέρειν. Χαλεπώταται γὰρ οὕτως αἱ εἰσπράξεις ἅμα ἀμφοῖν καὶ τοῖς εἰσφέρουσι καὶ τοῖς εἰσπράττουσι καθίστανται· ἀλλὰ μίαν μὲν τῷ εἴδει τὴν εἰσφοράν, καὶ ταύτην χρήμασιν εἰσφέρειν, ἑνός τέ τινος εἰσπράττοντος παρ' ἑκάστου· τοιαύτην δὲ καὶ τηλικαύτην, οἵαν τὴν αὐτὴν τό τε δίκαιον ἅμα ἕξειν, καὶ τοῖς πράγμασιν επαρκέσειν, αὐτοῖς τα τοῖς εἰσοίσουσιν ὡς κουφοτάτην ἂν ἔσεσθαι φέρειν. ιβ. Τί; ἂν οὖν εἰσφορὰ τοῦ ἅπαντα ταῦθ' ἅμα δύνασθαι ὡς ἐγγυτάτω εἴη, ἐγὼ δήπου δηλώσω. Τους γιγνομένους τῶν ἔργων εκάστων καρπούς τρισί φημι προσήκειν κατὰ τὸ δίκαιον ἑνὶ μὲν αὐτῷ τῷ τῶν ἔργων ἐργάτῃ, δευτέρῳ δὲ τῷ τὰ τέλη συνεκπορίζοντι τοῖς ἔργοις, καὶ τρίτῳ τῷ τὴν ἀσφά λειαν τοῖς ὅλοις παρασκευάζοντι. Εργάται μὲν δὴ ἀροτῆρες, σκαπτήρες, νομεῖς· τέλη δὲ τούτων τοῖς ἔργοις βόες, ἀμπελῶνες, βοσκήματα, εἴ τέ τι ἄλλο τῶν τοιουτοτρόπων· οἱ δὲ δὴ τὴν ἀσφάλειαν παρασκευάζοντες τοῖς ὅλοις, οἱ στρατευόμενοι, καὶ προκινδυνεύοντες τῶν ὅλων, οἵ τε ἄρχοντές τε καὶ ἐπιστατοῦντες ἄλλοι ἄλλοις τῶν κοινῶν, καὶ σώζοντες ἕκαστα καὶ μείζω καὶ ἐλάττω, βασιλεύς τε αυ ρυφαῖος ἅπασιν ἐπιστατῶν καὶ πάντα κατευθύνων τα καὶ σώζων. Ο τι γὰρ ἂν τούτων ἀπῇ, οὐδὲν τῶν λοιπῶν ὄφελο;· ἀλλὰ τούς τε έργασομένους δεί πρῶτον ὑπάρχειν, τέλη τε ἄντα στῶν τοῖς ἔργοις παρ ρεῖναι, καὶ ἅμα τοὺς φυλάξοντας, εἰ μέλλοι τι όφελος. ἔσεσθαι. εγ'. Διὰ ταῦτα τοίνυν καὶ τριχή φημι δεῖν νενε μῆσθα: τοὺς γιγνομένους ἑκάστοις τῶν ἔργων καρ που:, εἴτε σἶτος εἶεν, εἴτε οἶνος, εἴτε ἔλαιον, είτε βαμβάκινα, ἔτι τε βοσκημάτων τόκοι, γάλα, ἔριον, είτε τι άλλο παραπλήσιον· λογιζομένων τῶν καρπῶν ἀροτῆραι μεν μετὰ τὴν τῶν σπερμάτων εξαίρεσιν, νομεῦσι δὲ μετὰ τὴν τῶν ἀρχαίων ἀποκατάστασιν· καὶ μίαν μὲν αὐτῷ τῷ ἐργάτῃ γεγενήσθαι μοίραν, δεν τέραν τε τοῖς τέλεσι, την τρίτην δὲ αὖ τῷ δημοσίῳ. Τὸν μὲν οὖν οἰκείοις ἐργαζόμενον τέλεσιν, ἔχοντα τὰς δύο μοίρας, τὴν τρίτην τῷ δημοσίῳ ἀποφέρειν τὸν δ᾽ αὖ παρὰ τῶν ἐπὶ τῇ δημοσία τεταγμένων ἐκλαμβάνοντα τὰ τέλη, αὐτὸν ἐπὶ τῇ τρίτῃ ἐργάζε σ'α:, ἢ εἴ πως ἂν ἄλλως κοινῇ συμβαίνοντες τούτου τοῦ δικαίου μὴ πολύ τον απολείποιντο· τὸν δὲ και τοῖς ἐργαζόμενον τοῖς τέλεσιν ἐπὶ τῇ ἡμισείᾳ ἐργά ζεσθαι. Αλλο δὲ μηδ' ὁτιοῦν τελεῖν τούτων μηδένα, ὅ τι δὴ ἄξιον λόγου. Τοὺς δὲ ταύτην εἰσοίσοντας την εἰσφορὰν καλέσεις κελεύσειε) μὲν ἄν τις οὕτως. Είλωτας διὰ τὸ ἀφειμένους τῆς στρατείας ἐπὶ τὸ εἰσφέρειν τετάχθαι νομίζειν δὲ χρῆναι κοινούς, τούτους τροφέας, καὶ μηδὲν πλέον μήτε εἰσπράττειν παρὰ ταύτην την εισφοράν, μηδ᾽ ὑπὲρ ἑνὸς, μήτε ἀγγάρις ἐξεῖναι χρῆσθαι μηδενί, ἀλλ' ὡς μάλιστα περιέπειν οὐδ᾽ ὁτιοῦν ἀδικησομένους. Αφεῖσθαι. Είλωτας.$29
DE REBUS PELOPONNESIACIS ORATIO I.
8:.0°
τοῖς μὲν στρατευομένοις πρὸς τὸ πάσης εἰσφοράς & quidem sed mulias et a multis exactas neque pe
cunia utentes (hoc enim pacto longe dilicillima
collationes tum exigentibus tum pendentibus exsistunt), sed unius quidem generis collationem eamque
mercibus pendant, idque uni cuidam a singulis
exigenti; talem autem ac tantam, qualis pariter
et justa sit et rebus succurrat et ipsis pendentibus
non sit gravissima.
ἀφεῖσθαι μηκέτι μέντοι οὕτω κατά σμικρά
μὲν, συχνὰ δὲ, μηδ' ὑπὸ πολλῶν εἰσπραττόμενα,
μηδὲ νομίσματι εἰσφέρειν. Χαλεπώταται γὰρ οὕτως
αἱ εἰσπράξεις ἅμα ἀμφοῖν καὶ τοῖς εἰσφέρουσι καὶ
τοῖς εἰσπράττουσι καθίστανται· ἀλλὰ μίαν μὲν τῷ
εἴδει τὴν εἰσφοράν, καὶ ταύτην χρήμασιν εἰσφέρειν,
ἑνός τέ τινος εἰσπράττοντος παρ' ἑκάστου· τοιαύτην
δὲ καὶ τηλικαύτην, οἵαν τὴν αὐτὴν τό τε δίκαιον ἅμα ἕξειν, καὶ τοῖς πράγμασιν επαρκέσειν, αὐτοῖς
τα τοῖς εἰσοίσουσιν ὡς κουφοτάτην ἂν ἔσεσθαι φέρειν.
12. Jaun que collatio simul fere comprehendat
hæc omnia, meum est ostendere. Operum omnium
fructus tribus aio potissimum deberi'; primum
ipsis operis, deinde illi qui sunplus facit, tum qui
securitatem universis præstat. Atque operæ quidem
censentur aratores, fossores, pastores: sumptus
autem in bobus, vineis, armentis, ac similibus
consistunt: securitatem denique universis præstant
milites et præfecti, quique alii alias reip. partes
curant, singulaque tum parva tum magna conservant, et præcipuus res, omnibus imperans, omniaqne gubernans et conservans. Si quod enim horum
desit, reliqua nullius momenti sunt futura: cúm
et operas primum oporteat suppetere, et sumplus
operibus præberi et simul custodes, ut res alicujus
sit pretii, adesse.
ιβ. Τί; ἂν οὖν εἰσφορὰ τοῦ ἅπαντα ταῦθ' ἅμα
δύνασθαι ὡς ἐγγυτάτω εἴη, ἐγὼ δήπου δηλώσω.
Τους γιγνομένους τῶν ἔργων εκάστων καρπούς
τρισί φημι προσήκειν κατὰ τὸ δίκαιον ἑνὶ μὲν
αὐτῷ τῷ τῶν ἔργων ἐργάτῃ, δευτέρῳ δὲ τῷ τὰ τέλη
συνεκπορίζοντι τοῖς ἔργοις, καὶ τρίτῳ τῷ τὴν ἀσφά
λειαν τοῖς ὅλοις παρασκευάζοντι. Εργάται μὲν δὴ
ἀροτῆρες, σκαπτήρες, νομεῖς· τέλη δὲ τούτων τοῖς
ἔργοις βόες, ἀμπελῶνες, βοσκήματα, εἴ τέ τι ἄλλο
τῶν τοιουτοτρόπων· οἱ δὲ δὴ τὴν ἀσφάλειαν πα
ρασκευάζοντες τοῖς ὅλοις, οἱ στρατευόμενοι, καὶ
προκινδυνεύοντες τῶν ὅλων, οἵ τε ἄρχοντές τε καὶ
ἐπιστατοῦντες ἄλλοι ἄλλοις τῶν κοινῶν, καὶ σώζοντες ἕκαστα καὶ μείζω καὶ ἐλάττω, βασιλεύς τε αυρυφαῖος ἅπασιν ἐπιστατῶν καὶ πάντα κατευθύνων
τα καὶ σώζων. Ο τι γὰρ ἂν τούτων ἀπῇ, οὐδὲν τῶν
λοιπῶν ὄφελο;· ἀλλὰ τούς τε έργασομένους δεί πρῶτον ὑπάρχειν, τέλη τε ἄντα στῶν τοῖς ἔργοις παρ
ρεῖναι, καὶ ἅμα τοὺς φυλάξοντας, εἰ μέλλοι τι όφελος. ἔσεσθαι.
εγ'. Διὰ ταῦτα τοίνυν καὶ τριχή φημι δεῖν νενεμῆσθα: τοὺς γιγνομένους ἑκάστοις τῶν ἔργων καρπου:, εἴτε σἶτος εἶεν, εἴτε οἶνος, εἴτε ἔλαιον, είτε
βαμβάκινα, ἔτι τε βοσκημάτων τόκοι, γάλα, ἔριον,
είτε τι άλλο παραπλήσιον· λογιζομένων τῶν καρπῶν
ἀροτῆραι μεν μετὰ τὴν τῶν σπερμάτων εξαίρεσιν,
νομεῦσι δὲ μετὰ τὴν τῶν ἀρχαίων ἀποκατάστασιν· καὶ
μίαν μὲν αὐτῷ τῷ ἐργάτῃ γεγενήσθαι μοίραν, δεν
τέραν τε τοῖς τέλεσι, την τρίτην δὲ αὖ τῷ δημοσίῳ.
Τὸν μὲν οὖν οἰκείοις ἐργαζόμενον τέλεσιν, ἔχοντα
τὰς δύο μοίρας, τὴν τρίτην τῷ δημοσίῳ ἀποφέρειν·
τὸν δ᾽ αὖ παρὰ τῶν ἐπὶ τῇ δημοσία τεταγμένων
ἐκλαμβάνοντα τὰ τέλη, αὐτὸν ἐπὶ τῇ τρίτῃ ἐργάζε
σ'α:, ἢ εἴ πως ἂν ἄλλως κοινῇ συμβαίνοντες τούτου
τοῦ δικαίου μὴ πολύ τον απολείποιντο· τὸν δὲ καιτοῖς ἐργαζόμενον τοῖς τέλεσιν ἐπὶ τῇ ἡμισείᾳ ἐργά
ζεσθαι. Αλλο δὲ μηδ' ὁτιοῦν τελεῖν τούτων μηδένα,
ὅ τι δὴ ἄξιον λόγου. Τοὺς δὲ ταύτην εἰσοίσοντας την
εἰσφορὰν καλέσεις (al. κελεύσειε) μὲν ἄν τις οὕτως.
Είλωτας διὰ τὸ ἀφειμένους τῆς στρατείας ἐπὶ
τὸ εἰσφέρειν τετάχθαι νομίζειν δὲ χρῆναι κοινούς,
τούτους τροφέας, καὶ μηδὲν πλέον μήτε εἰσπράτ
τειν παρὰ ταύτην την εισφοράν, μηδ᾽ ὑπὲρ ἑνὸς,
μήτε ἀγγάρις ἐξεῖναι χρῆσθαι μηδενί, ἀλλ' ὡς
μάλιστα περιέπειν οὐδ᾽ ὁτιοῦν ἀδικησομένους.
Αφεῖσθαι. Lacunam a Cantero observatam,
quia in ins. quoque Florent. subsistit, sanare sujerselenius.
Sinner. Cl. Plat. De leg. lib. vin,
Aristot. Polit, 1. VII.
et
43. Quapropter etiam operum omnium fructus
trifariam aio dividi debere, sive frumento constent,
sive vino, sive oleo, sive bombycinis, sive armentorum fetu, lacte, lana sive qua re alia; constitutis aratori quidem fructibus post seminis collectionem, pastori vero post restitutionem priorum:
itaque partem quidem unam tribui operis, alteram
vero sumptibus, tertiam denique reipublicæ, et
eum quidem, qui suis laboret sumptibus, duabus
fruentem partibus, tertiam reip. praestare: cui autem a reipublicæ præfectis sumptus suppeditentur,.
tertia parte contentum esse, aut si quo inter eos
alio pacto, quod ab hac æquitate non multum recedat, convenerit: qui vero communibus operetur
impensis, alteram partem auferre, aliud porro nibil
horum quemquam conferre, quod sit alicujus ponderís. Qui porro sunt hæc collaturi, eos non
injuria quidem Ililotas quis nuncuparit, quoniam
vacantes militia, collationi destinentur; pro publicis tamen cos conveniet habere nutriciis, neque
vel præter collationem hanc ab illis quidquam exigere vel amplius quam semel, nec ullam cuiquam
vim inferré, veruni citra omnem illos injuriam
diligentissime fovere.
"
Είλωτας. De hoc servitutis genere utrum
bonum an malum sit, multum in utramque partem
disputarant antiqui. Cf. Plat De leg., I. VI, Hérodot. IX, 28, et Thucyd. 1. IV, 8.
col. 831–832page 6 of 99
PG 160:831ιδ. Τούτων δ' οὕτω διατεταγμένων, τῶν περιο τιωτῶν ἑκάστῳ πεζῷ μὲν ἕνα φημὶ δεῖν γ' έννε μεῖσθαι τῶν Εἰλώτων, ἱππεῖ δὲ δύο· ὥσθ' έκαστον τῶν στρατιωτῶν καρπούμενον μὲν τὰ αὑτοῦ ὅτα εργαζομένῳ μὴ ἐμποδὼν ἔσοιτο τῷ στρατεύεσθαι, καρπούμενον δὲ τὴν τοῦ Είλωτος μοίραν, εἴτε ιδίοις. εἴτε κοινοίς, είθ' οὕτως ἂν κοινῇ συμβαίνωσι τοῖς τέλεσιν εργαζομένου, ἔχειν μετά τε όπλων στρατεύεσθαι, καὶ παραμένειν ὅπη τάτταιντο. Οὗ μὲν οὖν ἔστιν εἰς στρατιώτας τε καὶ Είλωτας τοὺς σύμπαντας διελεῖν, διὰ τὸ μὴ πάντας ἐπιτηδείους δοκεῖν είναι στρατεύεσθαι, ταύτην νείμαι· οὗ δ᾽ ἂν οἱ πλεῖ στοι επιτήδειοι δοκεῖον στρατεύεσθαι, τούτους μέν αὖ κατὰ συζυγίας διελεῖν, ἔπειτα ἀναγκάζειν τους ὁμόζυγας κοινοῖς τὰ πολλὰ τοῖς τέλεσιν ἐργάζεσθαι καὶ παρὰ μέρο: ἑκάτερον τὸν μὲν ἐργάζεσθαι τῷ κοινῷ ἀμφοῖν, τὸν δὲ ἕτερον στρατεύεσθαι Τοις δ' ἄρχουσί τε καὶ τῶν στρατιωτῶν λογάσιν, ὑμέτε μον μὲν ἂν εἴη ὁπόσους ἂν ἐθέλοιτε νέμειν ἑκάστῳ τῶν Εἰλώτων, ἐμὸν δ᾽ ἂν εἴη γνώμη εισενεγκεῖν. Κατὰ τρεῖς τῶν ἐκάστων νενεμημένων Ελλώτων, ένα ἀναγκάζειν παρέχεσθαι ιππέα, θεράποντα μὲν αὐτῷ, στρατιώτην δ᾽ ἅμα ἐσόμενον τῷ κοινῷ, τρεφόμενον δ' οὕτως, ὅπως ἂν κοινῇ οὗτοι ἔκαστοι συμβαίνωσιν Εξαιρεῖσθαι δὲ καὶ τῷ θείῳ ἡγεμόνι εἰς τὸν οἶχον ὅσους ἂν δόξεις τούτων τῶν Εἰλώτων αποχρήσειν Καὶ μὲν δὴ καὶ τῶν ἱερέων τοῖς ἐπὶ τῆς μείζονος ἱερωσύνης, ἅτε δὴ τῷ κοινῷ ἱερωμένοις, ἀποχρῆναι νεἶμαι καὶ τούτοις τῶν Εἰλώτων κατὰ μέσου ἀνδρὸς λογάδος κλήρον, οἷς μὴ ἀνάγκη εἴη τις μήτε εἰς γυναῖκας μήτε ἐς παῖδας διὰ τὴν μοναυλίαν δαπανᾷν. ε'. Τοῖς δὲ φιλοσοφεῖν μὲν φάσκουσι τούτοις, ἐπὶ δὲ τούτῳ τῷ προσχήματι τὰ πολλὰ τῶν δημοσίων καρποῦσθαι ἀξιοῦσι τούτοις δ' αὖ νέμειν μὲν τῶν κοινῶν μηδὲν, ἀλλὰ τὰ μὲν αὐτῶν ἐν ἀτελή καρποῦσθαι, καὶ μήτ' αὐτοὺς εἰσφέρειν, μήτ' ἀπο φέρεσθαι μηδὲν τῶν κοινῶν, ὅσιόν τε εἶναί φημι, καὶ τῷ σχήματι τούτῳ προσήκον· τὸ δὲ καὶ τὰ κοινὰ τούτοις ἀξιοῦν καρποῦσθαι ουδαμή ούτε προσήκει, οὔθ᾽ ὅσιον εἶναι οὔτ᾽ αὐτοῖς τοῖς λαμβάνουσιν, οὔτε τοῖς νέμουσι. Φέρειν μὲν γὰρ καὶ νῦν τοὺς φέροντας τούτους & φέρουσι μισθὸν τοῖς κοινοῖς φύλαξη των πόνων, ὧν ὑπὲρ ἀσφαλείας πονοῦσι κοινῆς· τοὺς δὲ φιλοτορεῖν ποιουμένους τούτους λειτουργεῖν μὲν τῷ κοινῷ μηδὲν, ἀλλ' ἑτέρους εἶναι τοὺς τῷ κοινῷ ἱερω μένους, τούτους δ' ἀποστάντας, ὡς φασι, πάντων, ἰδίᾳ θεοκλητεῖν τε καὶ τῆς σφετέρας αὐτῶν φάσκειν ἐπιμελεῖσθαι ψυχῆς. Ὅταν οὖν τοὺς ὑπὲρ ἀσφαλείας τῆς κοινῆς μισθούς οἱ μὲν ἀποδιδόμενοι τὸ πρόσχημα τῆς ἀρετῆς σφίσιν αὐτοῖς λαμβάνειν ἀξιοῦσιν, εἰ δ' οἷς προσήκουσιν ἀποστερούντες τούτοις νέμειν· του τοῦθ᾽ ὅσιον, οὐδένα ἂν οἶμαι φάναι, ὅτῳ μὴ πάμπολύ τι δεισιδαιμονίας, τρίτου ὄντος εἴδους ἀσεβείας, μετείη, ὡς οἴεσθαί γε καὶ ὁτιοῦν τῶν ἔξω προσηκόντων τούτων ἀναθημάτων τὸν Θεὸν προσίεσθαι. Στρατεύεσθαι. 'Αξιοῦσι. Φιλοσοφείν ις'. Δοκεῖ δ᾽ ἐμοί γε μηδὲ τοῖς τῆς ἐξ ἀρχῆς τὴν τοῦ βίου ταύτην παραδεδωκόσιν άδον δεδογμένοι; τοιαῦτα ὁμολογεῖν, ἀλλ' ἐργαζομένους ἐδέδοκτο ωςGEORGH PLETIONIS
14. Quibus ita constitutis, pelitibus quilen in
exercitu singulis Hilotas singulos attribuendos
censeo, equitibus autem binos; sic unt possint milites tam suis fruentes, quorum acquisitio n.ilitiam
non impediat, tum Hilolarum collationibus, sive
illi propriis, sive publicis, sive quovis alio pacto
suppetentibus operentur impensis, simul et in arm'is militare, et locum in excrcitu servare. Atque
ubi quidem possunt omnes in milites et Hilotas
tribui, quod non omnes æque militi conveniant,
sane tribuantur: ubi antem plerique omnes ad
mil tiam sunt apti, iis per conjugationes divisis,
alteruter semper communibus laboret sumptibus;
sie ut vicissim alter laboret, alter militet. Ca∙teris
præfectis et militibus primariis quot sunt Hilotæ
concedendi, vestrum quilem sit judicium, meum
sulen consilium. Ergo tribus unicuique ascriptis
Hilotis unum hi præbeant equitem, qui simul et
ipsi serviat et pro republica militet; sumptus autem, prout inter eos convenerit, subministrentur.
Quinetiam principis ædibus quot Hilota videantur
sufficere, separentur. Sacerdotibus quoque majoribus, tanquam pro republica consecratis, Hilota
totidem, quot fere primariis militibus, concedantur; qui quidem nec mulierum nec liberorum gra832
ιδ. Τούτων δ' οὕτω διατεταγμένων, τῶν περιο
τιωτῶν ἑκάστῳ πεζῷ μὲν ἕνα φημὶ δεῖν γ' έννεμεῖσθαι τῶν Εἰλώτων, ἱππεῖ δὲ δύο· ὥσθ' έκαστον
τῶν στρατιωτῶν καρπούμενον μὲν τὰ αὑτοῦ ὅτα
εργαζομένῳ μὴ ἐμποδὼν ἔσοιτο τῷ στρατεύεσθαι,
καρπούμενον δὲ τὴν τοῦ Είλωτος μοίραν, εἴτε ιδίοις.
εἴτε κοινοίς, είθ' οὕτως ἂν κοινῇ συμβαίνωσι τοῖς
τέλεσιν εργαζομένου, ἔχειν μετά τε όπλων στρατεύε
σθαι, καὶ παραμένειν ὅπη τάτταιντο. Οὗ μὲν οὖν
ἔστιν εἰς στρατιώτας τε καὶ Είλωτας τοὺς σύμπαν
τας διελεῖν, διὰ τὸ μὴ πάντας ἐπιτηδείους δοκεῖν
είναι στρατεύεσθαι, ταύτην νείμαι· οὗ δ᾽ ἂν οἱ πλεῖ
στοι επιτήδειοι δοκεῖον στρατεύεσθαι, τούτους μέν
αὖ κατὰ συζυγίας διελεῖν, ἔπειτα ἀναγκάζειν τους
ὁμόζυγας κοινοῖς τὰ πολλὰ τοῖς τέλεσιν ἐργάζεσθαι
καὶ παρὰ μέρο: ἑκάτερον τὸν μὲν ἐργάζεσθαι τῷ
κοινῷ ἀμφοῖν, τὸν δὲ ἕτερον στρατεύεσθαι Τοις
δ' ἄρχουσί τε καὶ τῶν στρατιωτῶν λογάσιν, ὑμέτε
μον μὲν ἂν εἴη ὁπόσους ἂν ἐθέλοιτε νέμειν ἑκάστῳ
τῶν Εἰλώτων, ἐμὸν δ᾽ ἂν εἴη γνώμη εισενεγκεῖν.
Κατὰ τρεῖς τῶν ἐκάστων νενεμημένων Ελλώτων, ένα
ἀναγκάζειν παρέχεσθαι ιππέα, θεράποντα μὲν αὐτῷ,
στρατιώτην δ᾽ ἅμα ἐσόμενον τῷ κοινῷ, τρεφόμενον
δ' οὕτως, ὅπως ἂν κοινῇ οὗτοι ἔκαστοι συμβαίνωσιν
Εξαιρεῖσθαι δὲ καὶ τῷ θείῳ ἡγεμόνι εἰς τὸν οἶχον
ὅσους ἂν δόξεις τούτων τῶν Εἰλώτων αποχρήσειν
Καὶ μὲν δὴ καὶ τῶν ἱερέων τοῖς ἐπὶ τῆς μείζονος ἱερωσύνης, ἅτε δὴ τῷ κοινῷ ἱερωμένοις, ἀποχρῆναι
νεἶμαι καὶ τούτοις τῶν Εἰλώτων κατὰ μέσου ἀνδρὸς λογάδος κλήρον, οἷς μὴ ἀνάγκη εἴη τις μήτε εἰς
γυναῖκας μήτε ἐς παῖδας διὰ τὴν μοναυλίαν δαπανᾷν.
rentur cura.
15. Qui vero vitæ monasticæ studium sequun-C
tur, hoc autem prætextu publicorum bono: 0:11
volunt participes fieri, iis publicum quidem nihil
tribuatur, sed ut suis quidem absque onere fruantur, et nec ipsi quid conferant, nec de publico
quidquam capiant, æquum esse dixerim, talique
vitæ generi congruum; ut autem publicis quoque
isti fruantur nec ipsos, nec rempublicam ullo pu³
to decere. Cum enim qui collationes istas pendunt,
custodibus publicis mercedem hanc laborum, quos
pro communi salute perferunt, attribuant; isti sane
publico quidem nullo munere funguntur, cum alii
sint pro republica consecrati, sed relictis rebus, ut
aiunt, et privatim Deum colunt, et quam ipsorum
procurant salutem. Itaque cum salutis publicæ
inerceden isti quidem sibi virtutis prætextu deberi
arbitrantur, illi vero fraudatis aliis in istos confe
runt, cui hoc æquum videatur, obsecro, nisi qui
magna superstitione, tertia impietatis specie, teneantur ut etiam extraordinaria ista donaria Deum
demereri credat.
ε'. Τοῖς δὲ φιλοσοφεῖν μὲν φάσκουσι τούτοις, ἐπὶ
δὲ τούτῳ τῷ προσχήματι τὰ πολλὰ τῶν δημοσίων
καρποῦσθαι ἀξιοῦσι τούτοις δ' αὖ νέμειν μὲν
τῶν κοινῶν μηδὲν, ἀλλὰ τὰ μὲν αὐτῶν ἐν ἀτελή
καρποῦσθαι, καὶ μήτ' αὐτοὺς εἰσφέρειν, μήτ' ἀπο
φέρεσθαι μηδὲν τῶν κοινῶν, ὅσιόν τε εἶναί φημι,
καὶ τῷ σχήματι τούτῳ προσήκον· τὸ δὲ καὶ τὰ κοινὰ
τούτοις ἀξιοῦν καρποῦσθαι ουδαμή ούτε προσήκει,
οὔθ᾽ ὅσιον εἶναι οὔτ᾽ αὐτοῖς τοῖς λαμβάνουσιν, οὔτε
τοῖς νέμουσι. Φέρειν μὲν γὰρ καὶ νῦν τοὺς φέροντας
τούτους & φέρουσι μισθὸν τοῖς κοινοῖς φύλαξη των
πόνων, ὧν ὑπὲρ ἀσφαλείας πονοῦσι κοινῆς· τοὺς δὲ
φιλοτορεῖν ποιουμένους τούτους λειτουργεῖν μὲν τῷ
κοινῷ μηδὲν, ἀλλ' ἑτέρους εἶναι τοὺς τῷ κοινῷ ἱερω
μένους, τούτους δ' ἀποστάντας, ὡς φασι, πάντων,
ἰδίᾳ θεοκλητεῖν τε καὶ τῆς σφετέρας αὐτῶν φάσκειν
ἐπιμελεῖσθαι ψυχῆς. Ὅταν οὖν τοὺς ὑπὲρ ἀσφαλείας
τῆς κοινῆς μισθούς οἱ μὲν ἀποδιδόμενοι τὸ πρόσχημα
τῆς ἀρετῆς σφίσιν αὐτοῖς λαμβάνειν ἀξιοῦσιν, εἰ δ'
οἷς προσήκουσιν ἀποστερούντες τούτοις νέμειν· του
τοῦθ᾽ ὅσιον, οὐδένα ἂν οἶμαι φάναι, ὅτῳ μὴ πάμπολύ
τι δεισιδαιμονίας, τρίτου ὄντος εἴδους ἀσεβείας, μετείη, ὡς οἴεσθαί γε καὶ ὁτιοῦν τῶν ἔξω προσηκόντων
τούτων ἀναθημάτων τὸν Θεὸν προσίεσθαι.
16. Quid quod nec cum eorumn præceptis, qui
primi hanc vitæ rationem instituerunt, ista videntur consentire, quandoquidem laboribus illi jubeΣτρατεύεσθαι. Cf. Schol. in Æschinem et
Isocratem.
'Αξιοῦσι. Φιλοσοφείν hoc loco vitam monaις'. Δοκεῖ δ᾽ ἐμοί γε μηδὲ τοῖς τῆς ἐξ ἀρχῆς τὴν
τοῦ βίου ταύτην παραδεδωκόσιν άδον δεδογμένοι;
τοιαῦτα ὁμολογεῖν, ἀλλ' ἐργαζομένους ἐδέδοκτο ως
sticam agere significat. Quæ sequuntur, mira sane
in ore Plethonis videri non paucis lectoribus poterunt.
col. 833–834page 7 of 99
PG 160:833ἑκάστῳ δύναμις, οὕτως ὅπως ἂν δύναιντο ἀποζην, μήτοι γε δὴ ἀγγάροις χρωμένους. Καὶ διὰ ταύτας τε γὰρ τὰς ἐπὶ τὰ μὴ προσήκοντα δαπάνας χείρω τα κοινά, καὶ διὰ τοὺς ἀξιοῦντας τούτους δωρεάς ἀτελεῖς λειτουργιῶν ἴσχειν ἐκ τῶν κοινῶν, καὶ τάξε κοινὰ βλάπτοντας, καὶ ἀρχὴν καὶ κηφηνώδη ἕξιν σφίσιν αὐτοῖς κατασκευάζοντας καὶ οὐδ᾽ αἰ σχυνομένους ἐπὶ τῷ τοῦ πράγματος αἰσχρῷ. Ἐκεῖθεν δ' ἄν τις συνίδοι καὶ εἴῳ ἀδικήματι οὗτοί τε κἀκεῖνοι δόξαιεν ἂν εἶναι ἔνοχοι, ὅτι & μάλιστα οἱ πολέ μιοι εὔξαιντ' ἂν, τὰς ὑπὲρ τῆς ἡμετέρας ἀσφαλείας δαπάνας εἰκῇ διόλλυσθαι, ταῦθ' οὗτοι ἐν σφίσιν αὐτ τοῖς γίγνεσθαι ἀξιοῦντες οὐκ αἰσχύνονται. Οἵ τε γὰρ ἑωνῆσθαι τὰ τοιαῦτα φάσκοντες, καὶ οἱ πολλῶν καὶ μεγάλων, ὡς φασι, τῶν σχέσιν ἢ προγόνοις λελει τουργημένων μισθὸν τοῦτον προσήκοντα ἀξιοῦντες ἔχειν, τὸν ἐν ὑπηγυίῳ τὸν κοινὸν ὄλεθρον, οὔτε δί καιά μοι δοκούσιν ἀξιοῦν, πάνυ τε ἀναισθήτως ἔχειν, οι μηδὲ τοσοῦτον γοῦν συνορῶσιν, ὡς εἰ δή τι τὰ κοινὰ πταίσειεν, δ μήποτε γένοιτο, οὐδὲ σφίσιν ἂν δήπου τε λυσιτελήσειεν. ιζ'. Ἐγὼ δ' ἔχειν μὲν τούτων ἐνίους ἀντὶ μεγά λων τῶν λειτουργιῶν ἢ καὶ ἐπιδόσεων τῶν εἰς τὸ κοινὸν & ἔχουσιν, ἢ τὰ τούτων ἄξια, καὶ πάνυ φημί δίκαιον εἶναι, λειτουργεῖν μέντοι καὶ ἐπὶ τούτοις τὰ προσήκοντα, αὐτῷ μένῳ τῷ πλέον τῶν πολλῶν τι τιμῆσθαι ἀγαπῶντας τῷ πλείω μὲν καρπουμένους, πλείω δὲ καὶ λειτουργοῦντας, μᾶλλον τι καὶ χρησίμου; εἶναι τοῖς κοινοῖς, ἀλλὰ μὴ ἅμα μὲν τὸ τῆς βούς ποιεῖν, ἢ δὴ 8 ἡμέλχθη γάλα, λακτίζουσαν φασιν αὖθις ἐκχεῖν, ἅμα δὲ κἀκεῖνο τὸ τοῦ Ἡσιόδου πάσχοντας φαίνεσθαι Εὸν κακὸν ἀμφαγαπώντας Τῶν γάρ του κοινῶν τούτων πολλοῦ δεόντων κἂν ἐξ ὁλοκλήρων ταῖς ὑπὲρ τῆς κοινῆς ἀσφαλείας ἀπά στις δαπάναις ἐξαρχεῖν, τί ποτε λείπεται ὅταν πρὸς ταῖς τῶν κοινῶν ἀνάγκαι; καὶ τοσοῦτόν τι τρέφειν ᾗ σμένος κηφήνων, τῶν μὲν φασκόντων φιλοσοφείν, τῶν δ' ἄλλως ἀργεῖν, ἢ καὶ τῶν ταῖς λειτουργίαις προσηκόντων πολλῷ που πλείω καρποῦσθαι ἀξιούν των; Αλλ' ὑμεῖς καὶ ταῦτά τε κἀκεῖνα επανορθώ σαιτε, καὶ τήν τε ἀμείνω ἕξιν ἅπασιν ἐνθείητε, καὶ τα κοινά βελτίω μάλιστα ποιήσαιτε. Αλλ' ἐκεῖτε επάνειμι πάλιν ἔθενπερ ἐξέβην. ιη'. Ἴσως δ' ἀκόλουθον ἂν δόξειε τοῖς ἤδη εἰρημέναις καὶ τήνδε την γνώμην εἰσενεγκεῖν, τὴν γῆν ἅπασαν, ὥσπερ ίσως έχει κατά φύσιν, κοινὴν ἅπασι τοῖς ἐνοικοῦσιν εἶναι ἀντιποιεῖσθαι δὲ μηδένα Ιδία χωρίου μηδενός· ἐξεῖναι δὲ παντὶ τῷ ἐθέλοντι φυτεύειν τε ὅπη βούλεται, καὶ ἐποικοδομεῖν, καὶ ἀροῦν γῆς τι τοσοῦτον ὁπόσον βούλεταί τε καὶ δύ καται. α; τούτου τε δὴ καὶ τοσούτου καὶ κύριον ἕκαστον ἐσόμενον ἐπὶ τοσοῦτόν τε ἐφ' ὅσονπερ ἂν καὶ κατέχων μὴ ἀμελοίη τοῦ ἐργάζεσθαι, μηδενί Κατασκευάζοντας. "Εργα Τετιμήσθαι. Εργα, ν. Τοῖς ἐνοικοῦσιν εἶναι.DE REBUS PELOPONNESIACIS ORATIO I.
ἑκάστῳ δύναμις, οὕτως ὅπως ἂν δύναιντο ἀποζην, & baut unumquemque prout virus suppeterent, non
μήτοι γε δὴ ἀγγάροις χρωμένους. Καὶ διὰ ταύτας
τε γὰρ τὰς ἐπὶ τὰ μὴ προσήκοντα δαπάνας χείρω
τα κοινά, καὶ διὰ τοὺς ἀξιοῦντας τούτους δωρεάς
ἀτελεῖς λειτουργιῶν ἴσχειν ἐκ τῶν κοινῶν, καὶ τάξε
κοινὰ βλάπτοντας, καὶ ἀρχὴν καὶ κηφηνώδη ἕξιν
σφίσιν αὐτοῖς κατασκευάζοντας καὶ οὐδ᾽ αἰσχυνομένους ἐπὶ τῷ τοῦ πράγματος αἰσχρῷ. Ἐκεῖθεν
δ' ἄν τις συνίδοι καὶ εἴῳ ἀδικήματι οὗτοί τε κἀκεῖνοι δόξαιεν ἂν εἶναι ἔνοχοι, ὅτι & μάλιστα οἱ πολέ
μιοι εὔξαιντ' ἂν, τὰς ὑπὲρ τῆς ἡμετέρας ἀσφαλείας
δαπάνας εἰκῇ διόλλυσθαι, ταῦθ' οὗτοι ἐν σφίσιν αὐτ
τοῖς γίγνεσθαι ἀξιοῦντες οὐκ αἰσχύνονται. Οἵ τε γὰρ
ἑωνῆσθαι τὰ τοιαῦτα φάσκοντες, καὶ οἱ πολλῶν καὶ
μεγάλων, ὡς φασι, τῶν σχέσιν ἢ προγόνοις λελει
τουργημένων μισθὸν τοῦτον προσήκοντα ἀξιοῦντες
ἔχειν, τὸν ἐν ὑπηγυίῳ τὸν κοινὸν ὄλεθρον, οὔτε δί
καιά μοι δοκούσιν ἀξιοῦν, πάνυ τε ἀναισθήτως
ἔχειν, οι μηδὲ τοσοῦτον γοῦν συνορῶσιν, ὡς εἰ δή τι
τὰ κοινὰ πταίσειεν, δ μήποτε γένοιτο, οὐδὲ σφίσιν
ἂν δήπου τε λυσιτελήσειεν.
ιζ'. Ἐγὼ δ' ἔχειν μὲν τούτων ἐνίους ἀντὶ μεγά
λων τῶν λειτουργιῶν ἢ καὶ ἐπιδόσεων τῶν εἰς τὸ
κοινὸν & ἔχουσιν, ἢ τὰ τούτων ἄξια, καὶ πάνυ φημί
δίκαιον εἶναι, λειτουργεῖν μέντοι καὶ ἐπὶ τούτοις τὰ
προσήκοντα, αὐτῷ μένῳ τῷ πλέον τῶν πολλῶν τι
τιμῆσθαι ἀγαπῶντας τῷ πλείω μὲν καρπουμένους, πλείω δὲ καὶ λειτουργοῦντας, μᾶλλον τι καὶ
χρησίμου; εἶναι τοῖς κοινοῖς, ἀλλὰ μὴ ἅμα μὲν τὸ
τῆς βούς ποιεῖν, ἢ δὴ 8 ἡμέλχθη γάλα, λακτίζουσαν
φασιν αὖθις ἐκχεῖν, ἅμα δὲ κἀκεῖνο τὸ τοῦ Ἡσιόδου
πάσχοντας φαίνεσθαι·
Εὸν κακὸν ἀμφαγαπώντας
Τῶν γάρ του κοινῶν τούτων πολλοῦ δεόντων κἂν ἐξ
ὁλοκλήρων ταῖς ὑπὲρ τῆς κοινῆς ἀσφαλείας ἀπά
στις δαπάναις ἐξαρχεῖν, τί ποτε λείπεται ὅταν πρὸς
ταῖς τῶν κοινῶν ἀνάγκαι; καὶ τοσοῦτόν τι τρέφειν ᾗ
σμένος κηφήνων, τῶν μὲν φασκόντων φιλοσοφείν,
τῶν δ' ἄλλως ἀργεῖν, ἢ καὶ τῶν ταῖς λειτουργίαις
προσηκόντων πολλῷ που πλείω καρποῦσθαι ἀξιούν
των; Αλλ' ὑμεῖς καὶ ταῦτά τε κἀκεῖνα επανορθώ
σαιτε, καὶ τήν τε ἀμείνω ἕξιν ἅπασιν ἐνθείητε, καὶ
τα κοινά βελτίω μάλιστα ποιήσαιτε. Αλλ' ἐκεῖτε
επάνειμι πάλιν ἔθενπερ ἐξέβην.
ιη'. Ἴσως δ' ἀκόλουθον ἂν δόξειε τοῖς ἤδη είρημέναις καὶ τήνδε την γνώμην εἰσενεγκεῖν, τὴν γῆν
ἅπασαν, ὥσπερ ίσως έχει κατά φύσιν, κοινὴν ἅπασι
τοῖς ἐνοικοῦσιν εἶναι ἀντιποιεῖσθαι δὲ μηδένα
Ιδία χωρίου μηδενός· ἐξεῖναι δὲ παντὶ τῷ ἐθέλοντι
φυτεύειν τε ὅπη βούλεται, καὶ ἐποικοδομεῖν, καὶ
ἀροῦν γῆς τι τοσοῦτον ὁπόσον βούλεταί τε καὶ δύκαται. α; τούτου τε δὴ καὶ τοσούτου καὶ κύριον
ἕκαστον ἐσόμενον ἐπὶ τοσοῦτόν τε ἐφ' ὅσονπερ ἂν
καὶ κατέχων μὴ ἀμελοίη τοῦ ἐργάζεσθαι, μηδενί
Κατασκευάζοντας. Cf. Plat. De leg., l. x, ct
Hesiod. "Εργα 502.
Τετιμήσθαι. Consentit Noster cum Plut.
De leg. XII et De Rip. 1.
exactionibus victitare. Siquidem et propter supervacuas has impensas male se habet respublica et
propter istos, qui collationes publicas oneris expertes deposcunt, ac tum reipublicæ nocent tum
inertem et fucorum similem vitam absque ullo turpitudinis pudore sibi conciliant. Quin et hinc liceal cuivis, quam graviter utrique peccent, animadvertere, quod ea quæ maxime hostes in votis ha·
bent, ut salutis corumunis impensæ temere dissipentur, hi cum omni impudentia procurant. Nam
et qui hæc redempta clamant, et qui multarum magnǝrumque rerum præclare vel a se vel a majoribus suis, ut aiunt, gestaruın mercedem hanc deposcunt, præsentem videlicet communem perniciem
nec justa mili petere videntur, et sensu plane calrere, dum ne hoc quidem perpendunt, si quid forte,
quod absit, offendat respublica id ne sibi quidem
profuturum esse.
17. Ego vero quemadmodum nonnullos borum
pro magnis vel beneficiis vel in rempublicam factis
impensis ea quibus fruuntur, merito obtinere dixerim; ita pro his quoque functiones congruas debere
suscipere contenderim sola honoris amplitudine
contentos; sic ut majore tum fructu fruentes, tum
onere gravati, majorem etiam reipublicæ præstent
usum, nec vel instar vaccæ illius, expressum lac
iterum calcibus effundant, vel etiam ut ii, de quibus loquitur Hesiodus, videantur
'
Incommoda propria amare.
Etenim cum respublica vix possit vel integra pro
salute publica faciendas omnes impensas tolerare,
quid futurum tandem, arbitramur, si præter suM) –
plus necessarios tantum insuper fucorum examen
alendum veniat, quorum illi philosophiæ studiuıın
sibi tribuant, alii tantum otiari se asserant atque
etiam plura multo, quam qui publicis fanguntur
muneribus, postulent. Sed vos quidem et cum hæc
tum illa corrigetis, et ut singulis meliorem státum
conciliabitis, ita reipublicæ juvandæ maxime stu:lebitis: ego autem unde fueram digressus redeo.
18. Erit autem eorum, quæ ante dicta sunt, for -
tasse consequens hanc quoque sententiam dicere,
ut regio tota, quemadmodum a natura videtur esse
composita, communis omnium sit incolarum, nec
quisquam proprium sibi quid tribual, liceat aulem
cuivis quocunque loco tum serere tuin ædificare,
tum arare, quantum poterit; sie ut hoc ipsum
tamdiu possideat, quamdiu id occupando excolat,
nec,cuiquam quid pendat, nec infestetur a quoquaui,
nisi qui culturam præoccuparit, prout fert rerum
•(22) Hesiodi Εργα, ν. 58.
Τοῖς ἐνοικοῦσιν εἶναι. Longe alia hujusmodi bonorum communionis ratio apud Plat, et
Aristotelem leg.iur.
'
col. 835–836page 8 of 99
PG 160:835μηδὲν τελοῦντα, μηδ' ἐνοχλούμενον, μηδέ κωλυόμι ναν μηδ' ὑφ' ενός ἄλλου ἢ τοῦ τῷ ἐργάζεσθαι εν προειληφότος, κατὰ τὴν ἐπὶ τοῖς κοινοῖς τε καὶ μεί ἑτέρῳ μᾶλλον προσήκουσι νόμον. Επειτα ἂν μὲν εἰ; Εἴωτάς τις τελῇ, την τρίτην, ὡς ἔφαμεν, από φέροντα τῷ δημοσίῳ μοίραν, μηδὲν πλέον ἐνοχλεῖσθαι μηδὲ παρ᾽ ἑνὸς, ὡς ἅπαν δήπουθεν και καθε παξ τὸ ὀφειλόμενον εκτετιμηκότα· ἂν δ' εἰς στρατιώτας, ή τινας ἄλλους τῶν τοῖς κοινοῖς πράγμα. λειτουργούντων, μηδὲν ἄλλο μηδὲ τοῦτο μηδενὶ τελεῖν, πλὴν αὐτοῦ τοῦ λειτουργεῖν, ἐφ᾽ οἷς ἂν π ταγμένος ᾖ. εθ'. Εἰ δέ τῳ δοκῶ ἀήθεις τε καὶ ἔξω τῶν καθι στηκότων γνώμας εἰσάγειν, ἂν ποτέ τις ἐπιδείξ ὡς οὐ πολὺ ἀμείνω ταῦτα οὐδὲ λυσιτελέστατα τ κοινῷ ἅμα καὶ τῷ ἰδίῳ ἐκεῖνος κρατείται. Τα; μὲν γὰρ χωρίου του δόξουσιν ἂν στερέσθαι, ἱκαν. Η παραμύθιον τὸ μὴ μᾶλλον ἂν χωρίου του δεν τ πὸν εἶναι εὐρεῖν τι ἂν τῶν μάλιστα δεόντων ἀπείη, εἰς ἔργον ἐκβαίη. τους ἀφαιρεῖσθαι, ή συμπάσης γῆς παρέχειν έξου σίαν ἐν τῷ κοινῷ, εἴ γε μὴ ἀργεῖν βούλοιντο. Καὶ πάντα δ' ἂν οὕτως ἔνεργά τε καὶ ἔγκαρπα, καὶ ε δὲν ἀργὸν οὐδ᾽ ἀτημέλητον. εἰ παντὶ ἐξείη τῷ ἐθέ λοντι ἐπὶ τοῖς ἴσοις πανταχῆ ὅποι βούλοιτο ἐργάζεσθαι· ὥστ᾽ ἂν καὶ τῷ κοινῷ καὶ τῷ ἰδίῳ ἀμε μαν τι ταῦτα λυσιτελεῖν. Τούτων δὲ οὕτως ὥσπερ συντεταγμένων, ἀρίστην ἂν ὡς ἐγώ και επανόρ σιν σχοίη Πελοποννήσῳ τα πράγματα. Επεσθαι μέν γὰρ τοὺς τὸν Ἰσθμόν φρουρήσαντας ἱκανοὺς ἐκ δ δοχῆς· ἔσεσθαι δὲ τοὺς τὰς ἑκασταχού της χώρα ἀκροπόλεις φρουρήσαντας· ἔσεσθαι δὲ τοὺς ἀμυν μένους, ἐάν τινες ἐπίωσιν· ἔσεσθαι δὲ τοὺς ἐκστρα τευσομένους, εἴ ποι δέοι· ἔσεσθαι δὲ τῷ τοῦ θείου Ο ηγεμόνος οἴκῳ τὰ ἐπιτήδεια ἱκινά. Ωστ᾽ ἂν χελ εἰ ταῦθ' οὕτως δὲ γένοιτο, καὶ τὸ πολίτευμα της κ'. Οὐ χεῖρον δ' ἂν δήπουθεν εἴη τους ήδη ειρημέν νοις κἀκεῖνα προσθεῖναι. Εἰσὶν ἀεί, ὦ βασιλεῦ, ἐκε. σταχοῦ τε καὶ τῇδε ἔνιοι τὰ μέγιστα ἐξαμαρτάνοντε; κακά, ὧν ὑπὸ τῶν νόμων τὰ πολλὰ θάνατος κατέ γκώστα: νυνὶ δὲ τουτ' μὲν ἐκὶ ἔλειπε κατά των τοιούτων τὸ τίμημα, λωβῶνται δ' ἐνέων τὰ ἀκρωτήρια οἱ δίκην σφίσιν ἐπιτιθέντες, τοὺς δὲ πολλούς καὶ ἀζημίους σχεδόν τι ἀφιᾶσιν. "Ον οὐδέτερον Εμοιγε δοκεῖ γίγνεσθαι καλῶ;. "Η τε γὰρ τῶν ἀκρωτηρίων λώδη [ἐστὶ] βαρβαρικόν τι, καὶ οὐχ Ἑλληνικὸν οὐδὲ τῷ ἡμετέρῳ γένει πάτριον, αίσχιστόν τε δια τῆς χώρας δρώμενον τὸ πάθος· τό τε ἀζημίου; ἀπαλλάττειν ἀλυσιτελέστατον ταῖς πολιτείαις καὶ σφαλερώτατον. Εκείνη δ' ή ζημία καλλίων τε ἄγα μοι δοκεῖ, καὶ ταῖς πολιτείαις σύμφορος, καὶ τῷ κοινῷ λυσιτελεστέρα, δεδεμένους ἐργάζεσθαι τους τοιούτους, καὶ ἐποικοδομεῖν ἢ ἂν δέοι, τοῦ τε τ Ισθμού διατειχίσματος τὰ ποιοῦντα, καὶ εἰ που ἄλλους μάλιστα δόξειεν ἂν τούτου δεῖν· ὡς μήτε τους στρατευομένους τοῖς τοιούτως τῶν ἔργων ἀναγκάζειν προσταλαιπωρεῖν, ὅτα μὴ πᾶσα ἀνάγκη, μήτ' αὖ τοὺς εἰσφέροντας παρ' ἐκείνην ἣν φαμεν εἰσφοράν, τὸ ἴσον δὴ ἔξουσαν τῷ παντὶ οὗπερ ἂν τῷ κοινῷ ὄφλοιεν, καὶ ἐς ἄλλο τι ἐνοχλεῖν. Κατέγνωσται. Περὶ δικῶν Ε.Π Ιηνικών.+35
GEORGI PLETHOXIS
omnium communium ratio. Deinde sive quis inter μηδὲν τελοῦντα, μηδ' ἐνοχλούμενον, μηδέ κωλυόμι
Hilotas censratur, is tertiam reipublicæ partem, al
diximus, cum præstiterit, a nemine amplius, tamquam qui debitum semel omne persolverit, appel.
letur: sive militiam, aliudre munus obval publi.
cum, ne is quidem quidquam præter nuneris functionem pendat.
ναν μηδ' ὑφ' ενός ἄλλου ἢ τοῦ τῷ ἐργάζεσθαι εν
προειληφότος, κατὰ τὴν ἐπὶ τοῖς κοινοῖς τε καὶ μεί
ἑτέρῳ μᾶλλον προσήκουσι νόμον. Επειτα ἂν μὲν
εἰ; Εἴωτάς τις τελῇ, την τρίτην, ὡς ἔφαμεν, από
φέροντα τῷ δημοσίῳ μοίραν, μηδὲν πλέον ενοχλεί
σθαι μηδὲ παρ᾽ ἑνὸς, ὡς ἅπαν δήπουθεν και καθε
παξ τὸ ὀφειλόμενον εκτετιμηκότα· ἂν δ' εἰς στρατιώτας, ή τινας ἄλλους τῶν τοῖς κοινοῖς πράγμα.
λειτουργούντων, μηδὲν ἄλλο μηδὲ τοῦτο μηδενὶ τελεῖν, πλὴν αὐτοῦ τοῦ λειτουργεῖν, ἐφ᾽ οἷς ἂν π
ταγμένος ᾖ.
εθ'. Εἰ δέ τῳ δοκῶ ἀήθεις τε καὶ ἔξω τῶν καθι
στηκότων γνώμας εἰσάγειν, ἂν ποτέ τις ἐπιδείξ
ὡς οὐ πολὺ ἀμείνω ταῦτα οὐδὲ λυσιτελέστατα τ
κοινῷ ἅμα καὶ τῷ ἰδίῳ ἐκεῖνος κρατείται. Τα;
μὲν γὰρ χωρίου του δόξουσιν ἂν στερέσθαι, ἱκαν.
19. Quod si eni absurda videor et inusitata consilia dare, is cum ea nec optima, nec publice simal
et privatim esse utilissimna ostenderit, semtentiam
sequatur suam. Nam qui quidem agro videbuntnr
aliquo privari, cos id satis consolabitur, quod nou
tam agrum illis aliquem videbimur auferre, quaun Η παραμύθιον τὸ μὴ μᾶλλον ἂν χωρίου του δεν τ
totius regionis copiam publice, nisi sint ignaviæ
dediti, facere. Omnia porro sic et culta reddentur
et frugifera, nec quidquam intactum aut neglectual
remanebit, si cuivis liceat quemcunque locum æquo
jure colere sic ut publice pariter et privatim ha'c
sint maxime profutura. Jain his ita, ut dixi, constitutis, optimam arbitror emendationem res Petoponnesiacas esse consecuturas. Nam et qui Isthmum
per vices custodiant, quique singalas regionis arces,
satis erunt multi futuri; nec deerunt, qui vel, si
quis invadat, repellant, vel, si quo videatur erpe
ditionem ipsi suscipiant; et principis familiæ quæcunque requirentur, suppetent, adeo ut, si hæc ita
constituantur, et consilium hoc sortiatnr cfectum,
nihil magnopere necessarium sit defuturam.
πὸν εἶναι εὐρεῖν τι ἂν τῶν μάλιστα δεόντων ἀπείη,
εἰς ἔργον ἐκβαίη.
τους ἀφαιρεῖσθαι, ή συμπάσης γῆς παρέχειν έξου
σίαν ἐν τῷ κοινῷ, εἴ γε μὴ ἀργεῖν βούλοιντο. Καὶ
πάντα δ' ἂν οὕτως ἔνεργά τε καὶ ἔγκαρπα, καὶ εδὲν ἀργὸν οὐδ᾽ ἀτημέλητον. εἰ παντὶ ἐξείη τῷ ἐθέ
λοντι ἐπὶ τοῖς ἴσοις πανταχῆ ὅποι βούλοιτο εργάζε
σθαι· ὥστ᾽ ἂν καὶ τῷ κοινῷ καὶ τῷ ἰδίῳ ἀμε μαν
τι ταῦτα λυσιτελεῖν. Τούτων δὲ οὕτως ὥσπερ
συντεταγμένων, ἀρίστην ἂν ὡς ἐγώ και επανόρ
σιν σχοίη Πελοποννήσῳ τα πράγματα. Επεσθαι μέν
γὰρ τοὺς τὸν Ἰσθμόν φρουρήσαντας ἱκανοὺς ἐκ δ:
δοχῆς· ἔσεσθαι δὲ τοὺς τὰς ἑκασταχού της χώρα
ἀκροπόλεις φρουρήσαντας· ἔσεσθαι δὲ τοὺς ἀμυν
μένους, ἐάν τινες ἐπίωσιν· ἔσεσθαι δὲ τοὺς ἐκστρα
τευσομένους, εἴ ποι δέοι· ἔσεσθαι δὲ τῷ τοῦ θείου
Ο ηγεμόνος οἴκῳ τὰ ἐπιτήδεια ἱκινά. Ωστ᾽ ἂν χελ:
εἰ ταῦθ' οὕτως δὲ γένοιτο, καὶ τὸ πολίτευμα της
20. Nihil autem vetaiit, iis, quæ jam dicta sinit,
hæc subjungere. Posteaquam fere semper cui ubique tum lic, imperatur, exsistunt nonnulli gravissima coinmittentes facinora, quæ solebant capite
leges punire, nunc ista quidem exolevit multa, ju -
dires autem vel extremas ampntant corporis partes vel impunitos plerumque dimittunt suntes, quorum quidem neutrum recte mihi Aerì videtur. Nam
et corporis talis diminutio barbarorum potius est
quam Græcorum, nec vel nostræ genti convenit,
vel jucundum præbet incolis spectacului; et impunitorum demissio multum nocet reipublicæ.
Quare hane arbitror multam simul et honestiorem
et reipublica uniliorem fore, si vincti cogantur inles
»peras præstare, et operum exstructionem sive
Asthini vallus minetur ruinam, sive quid alind reparandum sit, juvare: ut hoc pacto ure milites
necesse sit, præterquam in summo periculo, bis
operibus fatigare, nec qui, quos diximus, collatiomes pendant, iis quæ reipublicæ debeant facile pates, alia insuper re ulla premere.
κ'. Οὐ χεῖρον δ' ἂν δήπουθεν εἴη τους ήδη ειρημέν
νοις κἀκεῖνα προσθεῖναι. Εἰσὶν ἀεί, ὦ βασιλεῦ, ἐκε.
σταχοῦ τε καὶ τῇδε ἔνιοι τὰ μέγιστα ἐξαμαρτάνοντε;
κακά, ὧν ὑπὸ τῶν νόμων τὰ πολλὰ θάνατος κατέ
γκώστα: νυνὶ δὲ τουτ' μὲν ἐκὶ ἔλειπε κατά των
τοιούτων τὸ τίμημα, λωβῶνται δ' ἐνέων τὰ ἀκρωτή
ρια οἱ δίκην σφίσιν ἐπιτιθέντες, τοὺς δὲ πολλούς
καὶ ἀζημίους σχεδόν τι ἀφιᾶσιν. "Ον οὐδέτερον Εμοιγε
δοκεῖ γίγνεσθαι καλῶ;. "Η τε γὰρ τῶν ἀκρωτηρίων
λώδη [ἐστὶ] βαρβαρικόν τι, καὶ οὐχ Ἑλληνικὸν
οὐδὲ τῷ ἡμετέρῳ γένει πάτριον, αίσχιστόν τε δια
τῆς χώρας δρώμενον τὸ πάθος· τό τε ἀζημίου;
ἀπαλλάττειν ἀλυσιτελέστατον ταῖς πολιτείαις καὶ
σφαλερώτατον. Εκείνη δ' ή ζημία καλλίων τε ἄγα
μοι δοκεῖ, καὶ ταῖς πολιτείαις σύμφορος, καὶ τῷ
κοινῷ λυσιτελεστέρα, δεδεμένους ἐργάζεσθαι τους
τοιούτους, καὶ ἐποικοδομεῖν ἢ ἂν δέοι, τοῦ τε τ
Ισθμού διατειχίσματος τὰ ποιοῦντα, καὶ εἰ που
ἄλλους μάλιστα δόξειεν ἂν τούτου δεῖν· ὡς μήτε
τους στρατευομένους τοῖς τοιούτως τῶν ἔργων
ἀναγκάζειν προσταλαιπωρεῖν, ὅτα μὴ πᾶσα ἀνάγκη,
μήτ' αὖ τοὺς εἰσφέροντας παρ' ἐκείνην ἣν φαμεν εἰσφοράν, τὸ ἴσον δὴ ἔξουσαν τῷ παντὶ οὗπερ ἂν τῷ
κοινῷ ὄφλοιεν, καὶ ἐς ἄλλο τι ἐνοχλεῖν.
T& 18iw. Illud: Affirmanti probatio incumbit,
a Nostro omissum, cujus verba vi probativa carent.
Κατέγνωσται. Aliter Auster in sectione
Περὶ δικῶν de mortis con«l:mnatione disserit.
Ε.Π Ιηνικών. Lacuna codicis Mam. in cod.
Florent. non deprehenditur.
col. 837–838page 9 of 99
PG 160:837και Ἴσως δ' οὐδ' ἐκεῖνο παριτέον, τό γε τοῦ νομίσματος ἄτοπον ώς διορθωτέον. Σφόδρα γάρ που εἴηθες, τοῖς ξενικοῖς τούτοις καὶ ἅμα πονηροῖς χαλο χεις χρωμένους ἄλλοις μὲν κέρδος τι φέρειν; ἡμῖν δ' αὐτοῖς πολὺν τὸν κατάγελων. Ἀλλὰ πρὸς μὲν τὴν τούτου ἐπανόρθωσιν κἂν ἡ ὑφ' ἡμῶν προεισ ενηνεγμένη εκείνη γνώμη οὐ σμικρόν τι συμβάλοιτο. Τὸ γὰρ τούς τε εἰσοίσοντας χρήματα, ἀλλὰ μὴ νόμισμα εἰσφέρειν, τούς τε ἐκ τῶν κοινῶν λη ψομένους ὡσαύτως λαμβάνειν, μέγα τι πρὸς τοῦτ' ἂν δόξεις συμβάλλεσθαι. Σχεδόν γὰρ ἦστόν τι ἂν νου μίσματος δέοι, πρὸς δὲ τὰς καθ' ἡμέραν ἀλλαγάς ἐξαρχον ἂν καὶ τὸ τυχόν νομισθέν. Αλλως δὲ καὶ Πελοποννήσῳ οὐδενὸς πάνω της τοιούτου δεῖν δοκεῖ νομίσματος, δ τισιν ἄλλοις ἀνθρώποις ἔσται ἔντιμον. Σχεδὸν γὰρ οὐδ᾽ ὁτονοῦν τῶν ἔξωθεν εἰσαγωγίμων δοκεῖ δεῖσθαι ή χώρα, ώστε τοῦ καὶ τοιούτου νομί σματος δεῖν, πλὴν σιδήρου καὶ ὅπλων· ταῦτα δὲ τῶν βαμβυκίνων τούτων ῥᾴδιον ἀλλάττεσθαι, ὥστ᾽ οὐδὲν ἂν εἶναι βλάβος ἀτιμάσασι τὸ ξενικόν ταυτὶ νόμισμα καὶ πονηρόν. κβ'. Τῶν γὰρ ξενικῶν τούτων εσθήτων πολλὴ ἀλλο γία καὶ δεῖσθαι Οὐ γὰρ σμικρά που κακία που λιτείας, παρόντων μὲν ἐρίων τούτων ὧν ἡ χώρα φέρει, παρόντος δὲ λίνου, οὔσης δὲ βύσσου, ὄντων δὲ βαμβυκίνων, μὴ τούτοις τὰ περὶ τὴν ἀμπεχόνην οὕτως ὅπως ἂν δυνώμεθα φιλοτεχνεῖν· ἀλλὰ τῶν ἔξωθεν μὲν ἐκ τοῦ ᾿Ατλαντικού πελάγους κομιζομέν νων ἐκείνων ἐρίων, ὑπὲρ δὲ τὸν Ἰόνιον εἰς ἐσθῆτα σκευαζομένων, δεομένοις φαίνεσθαι. Ως πλέονι η ἂν καλλίου; τῷ ὄντι ἦμεν τοῖς ἐπιχωρίοις τούτοις χρώμενοι, καὶ αὐτάρκως τὰ περὶ τὴν ἀμπεχόνην ἔχοντες, ἢ ὅσῳ καλλίων ἂν δόξειεν ἴσως ἡ ξενική αὕτη ἐσθῆς, τῆς ἐπιχωρίω; ἂν σκευασθησομένης. κγ'. Ἐπεὶ δ' εἰσαγωγίμων ἐμνήσθην χρημάτων, καλῶς ἂν ἴσως καὶ ὅλως περὶ εἰσαγωγῆς τε καὶ εξαγωγής χρημάτων βραχύ τι διαλαβεῖν Τῶν σε οὖν εἰσαγομένων χρημάτων τὰ μὲν που εἰσάγειν ἄμεινον, τὰ δὲ μή· τῶν τε ἐξαγομένων τὰ μὲν ἐξά γειν ἄμεινον, τὰ δ' ἐν ἑκατέροις οὐ πολύ τι διαφέρει οπότερα ίσως γίγνοιτ' ἄν. Οὐκοῦν οὐδὲ ταῦτα παι ροπτέα εἰκῇ καὶ ὡς ἔτυχέ που γιγνόμενα. Οὐ γὰρ φαῦλον ἂν εἰς πολιτείαν καὶ τοῦτο ξυμβάλλεσθαι τὸ μέρος καλώς ή μή γιγνόμενον. "Α μὲν γὰρ ἄμεινον εἰσάγειν, τούτων μὲν ἂν δέοι τέλος μηδένα μηδὲν τελεῖν τῆς εἰσαγωγῆς, μήτε πολίτην, μήτε ξένον, ἵνα δὴ καὶ ῥἷον εἰσάγοιτο· τῶν δ' ἄλλων & ἄμεινον μένειν, ταῦτα δ' ἐπὶ μεγάλοις τοῖς τέλεσι τοὺς ἐξά γοντας ἐξάγειν, ἵνα ἢ μὴ λυσιτελῶν σφίσιν ἐξάγειν, μένοντα ἀφθονώτερον ὑπάρχῃ πολίταις χρῆσθαι, ή ἐξαγόμενα πάντως ὠφελῇ τι τὸ κοινὸν, καὶ ἴδε ὁ πό ρος τῷ δημοσίῳ προστίθοιτο, ᾧ δὴ ἐπί τε πρεσβείας, καὶ εἶχε τι ἂν ἄηθες ἀνάλωμα καταλαμβάνοι, εἴη ἂν δήποθεν χρῆσθαι. Χρωμένους. ΠΟ Δεῖσθαι. Διαλατκιν.DE REBUS PELOPONNESIACIS ORATIO I.
και Ἴσως δ' οὐδ' ἐκεῖνο παριτέον, τό γε τοῦ
νομίσματος ἄτοπον ώς διορθωτέον. Σφόδρα γάρ που
εἴηθες, τοῖς ξενικοῖς τούτοις καὶ ἅμα πονηροῖς χαλο
χεις χρωμένους ἄλλοις μὲν κέρδος τι φέρειν;
ἡμῖν δ' αὐτοῖς πολὺν τὸν κατάγελων. Ἀλλὰ πρὸς
μὲν τὴν τούτου ἐπανόρθωσιν κἂν ἡ ὑφ' ἡμῶν προεισ
ενηνεγμένη εκείνη γνώμη οὐ σμικρόν τι συμβάλοιτο. Τὸ γὰρ τούς τε εἰσοίσοντας χρήματα, ἀλλὰ
μὴ νόμισμα εἰσφέρειν, τούς τε ἐκ τῶν κοινῶν λη
ψομένους ὡσαύτως λαμβάνειν, μέγα τι πρὸς τοῦτ'
ἂν δόξεις συμβάλλεσθαι. Σχεδόν γὰρ ἦστόν τι ἂν νου
μίσματος δέοι, πρὸς δὲ τὰς καθ' ἡμέραν ἀλλαγάς
ἐξαρχον ἂν καὶ τὸ τυχόν νομισθέν. Αλλως δὲ καὶ
Πελοποννήσῳ οὐδενὸς πάνω της τοιούτου δεῖν δοκεῖ
νομίσματος, δ τισιν ἄλλοις ἀνθρώποις ἔσται ἔντιμον.
Σχεδὸν γὰρ οὐδ᾽ ὁτονοῦν τῶν ἔξωθεν εἰσαγωγίμων
δοκεῖ δεῖσθαι ή χώρα, ώστε τοῦ καὶ τοιούτου νομί
σματος δεῖν, πλὴν σιδήρου καὶ ὅπλων· ταῦτα δὲ τῶν
βαμβυκίνων τούτων ῥᾴδιον ἀλλάττεσθαι, ὥστ᾽ οὐδὲν
ἂν εἶναι βλάβος ἀτιμάσασι τὸ ξενικόν ταυτὶ νόμισμα
καὶ πονηρόν.
κβ'. Τῶν γὰρ ξενικῶν τούτων εσθήτων πολλὴ ἀλλο
γία καὶ δεῖσθαι Οὐ γὰρ σμικρά που κακία που
λιτείας, παρόντων μὲν ἐρίων τούτων ὧν ἡ χώρα
φέρει, παρόντος δὲ λίνου, οὔσης δὲ βύσσου, ὄντων δὲ
βαμβυκίνων, μὴ τούτοις τὰ περὶ τὴν ἀμπεχόνην
οὕτως ὅπως ἂν δυνώμεθα φιλοτεχνεῖν· ἀλλὰ τῶν
ἔξωθεν μὲν ἐκ τοῦ ᾿Ατλαντικού πελάγους κομιζομέν
νων ἐκείνων ἐρίων, ὑπὲρ δὲ τὸν Ἰόνιον εἰς ἐσθῆτα
σκευαζομένων, δεομένοις φαίνεσθαι. Ως πλέονι η
ἂν καλλίου; τῷ ὄντι ἦμεν τοῖς ἐπιχωρίοις τούτοις
χρώμενοι, καὶ αὐτάρκως τὰ περὶ τὴν ἀμπεχόνην
ἔχοντες, ἢ ὅσῳ καλλίων ἂν δόξειεν ἴσως ἡ ξενική
αὕτη ἐσθῆς, τῆς ἐπιχωρίω; ἂν σκευασθησομένης.
21. Jam nec illud est omittendum, monetæ diflicul as quomo:to sit corrigenda. Est enim perahsurdum peregrino simul et adulterino isto nos ære
utentes, aliis quidem lucri nonuibil, nobis autem
- ipsis ludibrii multum conciliare. Sed ad hoc quidem emendandum non, parum quod a nobis ante
datum est consilium conferet, siquidem cum et qui
collationes pendent, mercibus ad id non pecunia
utentur; et qui de publico sument similiter facient;
id buc perinultum videbitur conferre; siquidem
non magnus hoc pacto monetæ usus facturus est.
Ad quotidianos autem contractus vel quævis moneta
suffecerit, cum præsertim non admodum videatur
eam requirere Peloponnesus, quæ sit apud alios in
pretio. Etenim cum iis fere, quæ peregre huc alveluntur, non valde indigeat (nec propterea mionetam requirat aliam) præterquam ferro et armis: ea
sane bombycinis istis facile possunt mutari, sie`
ut absque ullo incommodo peregrinum hoc el adulterinum pecuniæ genus possimus rejicere.
κγ'. Ἐπεὶ δ' εἰσαγωγίμων ἐμνήσθην χρημάτων,
καλῶς ἂν ἴσως καὶ ὅλως περὶ εἰσαγωγῆς τε καὶ
εξαγωγής χρημάτων βραχύ τι διαλαβεῖν Τῶν
σε οὖν εἰσαγομένων χρημάτων τὰ μὲν που εἰσάγειν
ἄμεινον, τὰ δὲ μή· τῶν τε ἐξαγομένων τὰ μὲν ἐξάγειν ἄμεινον, τὰ δ' ἐν ἑκατέροις οὐ πολύ τι διαφέρει
οπότερα ίσως γίγνοιτ' ἄν. Οὐκοῦν οὐδὲ ταῦτα παι
ροπτέα εἰκῇ καὶ ὡς ἔτυχέ που γιγνόμενα. Οὐ γὰρ
φαῦλον ἂν εἰς πολιτείαν καὶ τοῦτο ξυμβάλλεσθαι τὸ
μέρος καλώς ή μή γιγνόμενον. "Α μὲν γὰρ ἄμεινον
εἰσάγειν, τούτων μὲν ἂν δέοι τέλος μηδένα μηδὲν
τελεῖν τῆς εἰσαγωγῆς, μήτε πολίτην, μήτε ξένον,
ἵνα δὴ καὶ ῥἷον εἰσάγοιτο· τῶν δ' ἄλλων & ἄμεινον
μένειν, ταῦτα δ' ἐπὶ μεγάλοις τοῖς τέλεσι τοὺς ἐξάγοντας ἐξάγειν, ἵνα ἢ μὴ λυσιτελῶν σφίσιν ἐξάγειν,
μένοντα ἀφθονώτερον ὑπάρχῃ πολίταις χρῆσθαι, ή
ἐξαγόμενα πάντως ὠφελῇ τι τὸ κοινὸν, καὶ ἴδε ὁ πό
ρος τῷ δημοσίῳ προστίθοιτο, ᾧ δὴ ἐπί τε πρεσβείας,
καὶ εἶχε τι ἂν ἄηθες ἀνάλωμα καταλαμβάνοι, εἴη
ἂν δήποθεν χρῆσθαι.
Χρωμένους. Auctor usum monetarum externarum condemnans præscribit ut commercium,
excluso denario, per mercium transmutationem
fiat.
22. Nam quod peregrinas etiam vestes requirimus, id omni caret ratione. Siquidem non exiguum
est reipublicæ vitium, cum et lanam habeamus hic
süppelentem, et linum et byssum et bombycina,
non ex his nos vestimenta malis prout possimus,
coucinuare, sed illam ex Atlantico quidem adveclam lanam, ultra lenium autem textam, videri
requirere. Multo siquidem homestores videbimur,
nostris utentes inventis, ex iisque vestimenta coneinuantes quas quanto peregrina vestis nostra videri posset honestior.
23. Fa quoniam rerain advectarum menini, non
erit absurdum aliquid in universum de rebus tum
advehendis, tum avehendis disserere. Et cormimi
igitur quae invehuntur, alia prærlad iuveli, alia no
præstat; el eorum quæ evebuntur, alia præstat
eveli, alia non item; nonnulla vero in utroque ge -
nere discrimen parvum habent. Quare nec hac quidem temere fieri debent, quandoquidem non parum
in republica mount, sive recte, sive serus Gian',
liabem. Etenim quæ prestat invehi, eorum, qu
facilius iuvehantur, neminem nec civem
hospitem vectigal ullum conveniat pendere. Quie
autem remanere sit utilius, ea nonnisi gravissimo
vectigali evebantur, ut vel, cum citra damnum
evehi non possint, relicta copiam, sui uberiorem
civibus præbeant, vel evecta multum rempublicams
juvent, cui hic accedat reditus, quo tum in legationes, tum si quis alius præter consuctudineas
sumptus sit faciendus, uti liceat.
ΠΟ
Δεῖσθαι. Vide Tinarionis magnas Thessa
Jonicés umudias describentis cap. 6.
Διαλατκιν. Cf. Plat. de leg. 1, Vill et ipsu:n
Nostrum. 1. 11, 14.
col. 839–840page 10 of 99
PG 160:839κδ'. ᾿Αλλὰ τὰ μὲν τοιαῦτα καὶ ἐς ὕστερον ἴσως ἂν δέοι ἐπανορθοῦν. Τῆς δ' ἐν τῷ παρόντι ἀσφαλείας ἕνεκα εκείνων μάλιστα καὶ πρῶτον δεῖ, ὧν περὶ τῆς δε ἀκραιφνοῦς ἐκείνης στρατιᾶς, καὶ τοῦ ἀπὸ τῶν χωρίς ἤδη συνοισάντων δικαίου τε ἅμα καὶ κούτες καὶ οὐ φαύλου τόρου, μικρῷ πρόσθεν διεξήλθον εἴ τι τούτων ἄλλο δόξειεν ἂν εἰπόντος τοῦ βέλτιόν τε ἅμα καὶ εὐπετέστερον, ἐκεῖνο γιγνέσθω. Πάντως δ' οὐ περιοπτέα τῶν παρόντων οὐδαμῶς οὐδὲ ἀμελη τέα, οὐδὲ ἑατέα ούτωσ! ἔχειν ὡς ἔχει, πονηρῶς γὰρ ἔχει καὶ σφαλερῶς. Αλλ' ἐγώ φημι οὔτε βελτίω ἄλλα οὐδὲ λυσιτελέστερα εὑρεῖν ἄν τινα τούτων ὧν διεξε λήλυθ᾽ ἐγώ, δυσχερή θ᾽ ἥκιστα ταῦτ' εἶναι καὶ χα. λεπὰ εἰς ἔργον προαγαγεῖν· τοὐνα τίον μὲν οὖν χαλεπὸν ἂν εἶναι μεῖναι ἐπὶ τοῦ παρόντος σχήματος ἐπὶ πλέον ἤδη τὰ πράγματα ἄνευ μεγάλων κινδύνων τε καὶ βλάβης. Τὴν γὰρ τὴν δεῖ μόνον, ὦ βι. σιλεῦ, κυρίαν μάλιστα ψῆφον ἐλθεῖν. Τοῦτο δ' οὐδὲν ἔργον, κύριον αὐτὸν ἡμῖν ὄντα τῶν ὅλων πραγμάτ των, τὰ κράτιστά τε ἅμα καὶ δικαιότατα δοκούντα, καὶ πᾶσι καὶ κοινῇ καὶ ἰδίᾳ λυσιτελέστατα ψηφίσασθαι. κε'. Επειτα ἦν καὶ τοῦ τόπου προστάτης, τὸ καὶ ἐμὲ δὴ τὸν ταῦτα συντάξοντα εἶναι, ὑποστὶς ἂν αὐτ τὸς τὴν λειτουργίαν ταύτην κἂν εἰ μηδεὶς ἄλλος θαῤῥοίη, ὑπισχνοίμην ἂν συντάξειν καὶ καταστήσειν ἔργῳ Πελοποννήσῳ τὰ πράγματα ἐς τόδε τὸ σχήμα & νῦν δὴ λόγῳ διεξελήλυθα. Ἐκεῖνο μόνον, ὦ βασι λεῦ, ὅπως τὸ χαρίζεσθαί πη τοῦτο τοῖς μὴ πρὸς τὸ βέλτιστον ὑμῶν ἀεὶ δεομένοις πάμπαν ἀπείη. Ὑμῶν Τὴν λειτ. ταύτην. γὰρ ἀτρέπτως τε καὶ ἀκλινέστατα πρὸς τὸ χεῖρον ἐπιστατούντων διὰ τέλους τοῖς πράγμασι, ῥᾷστ' ἂν καὶ οὐ χαλεπῶς αὐτὸν ἅπαντα ταῦθ' ἃ νῦν δή μας τῷ λόγῳ διατετύπωται, συντάξειν. Ἐμοὶ μὲν δὴ & τε συμφέρειν ἡγοῦμαι, καὶ δι' &, είρηται. Επιδέδεικται τε ταῦτα ἤδη μὲν καὶ τοῖς θειοτάτοις σοῖς υἱέσιν ἐν τῇδε τοῦ λόγου τῷ σχήματι ἀλλὰ νῦν τῆς σῆς μάλιστα ψήφου τούτοις δεῖ, ἧς ἂν τυχόντα ὡς ἂν ὑπό τοῦ τῶν κρειττόνων εψηφισμένα καλά τε ἄν ἅμα φανεῖσθαι καὶ εἰς ἔργον ἀφίξεσθαι. Θεὸς δὲ δοίη τὴν συνοίσουσαν καὶ τοῖς πᾶσι καλῶς ἔξουσαν ψῆφον ἐξενεγκεῖν. Τῷ σχήματι. πρὸς τὸν δεσπότην πρὸς 3. Έμμαν.GEORGI PLETHONIS
24. Sed hæc quidem paulo post fortasse rectius
corrigentur, illa autem, quæ de sincero exercitu,
deque justo simul et facili atque honesto reditu ex
iis qui separatim collationes pendent colligendo,
paulo ante disserui, priuo loco salutis communis
cansa curari debent. Quod si quid sane aliud melius pariter et facilius ab alio subjiciatur, illud
sequendum erit, contemnenda certe res ista non
est, nec in hoc statut pravo simul et periculoso relinquenda. Atqui nec melius nec utilius quemquam
quid aliud eo quod a me prolatum est reperturum
aio, neque difficulter ad effectum id perduci posse;
aut potius dificulter hoc in statu res istas diutius
absque magno periculo et incommodo durare posse.
Tuum porro duntaxat, imperator, præcipuum oportet accedere calculum. Neque difficulter facies, ut,
cum ipse rebus præsis omnibus, quæ optima simul ac justissima videantur, ac tum publice tum
privatim omnibus utilissima, constituas.
κδ'. ᾿Αλλὰ τὰ μὲν τοιαῦτα καὶ ἐς ὕστερον ἴσως ἂν
δέοι ἐπανορθοῦν. Τῆς δ' ἐν τῷ παρόντι ἀσφαλείας
ἕνεκα εκείνων μάλιστα καὶ πρῶτον δεῖ, ὧν περὶ τῆς
δε ἀκραιφνοῦς ἐκείνης στρατιᾶς, καὶ τοῦ ἀπὸ τῶν
χωρίς ἤδη συνοισάντων δικαίου τε ἅμα καὶ κούτες
καὶ οὐ φαύλου τόρου, μικρῷ πρόσθεν διεξήλθον
εἴ τι τούτων ἄλλο δόξειεν ἂν εἰπόντος τοῦ βέλτιόν τε
ἅμα καὶ εὐπετέστερον, ἐκεῖνο γιγνέσθω. Πάντως δ'
οὐ περιοπτέα τῶν παρόντων οὐδαμῶς οὐδὲ ἀμελη
τέα, οὐδὲ ἑατέα ούτωσ! ἔχειν ὡς ἔχει, πονηρῶς γὰρ
ἔχει καὶ σφαλερῶς. Αλλ' ἐγώ φημι οὔτε βελτίω ἄλλα
οὐδὲ λυσιτελέστερα εὑρεῖν ἄν τινα τούτων ὧν διεξελήλυθ᾽ ἐγώ, δυσχερή θ᾽ ἥκιστα ταῦτ' εἶναι καὶ χα.
λεπὰ εἰς ἔργον προαγαγεῖν· τοὐνα τίον μὲν οὖν
χαλεπὸν ἂν εἶναι μεῖναι ἐπὶ τοῦ παρόντος σχήματος
ἐπὶ πλέον ἤδη τὰ πράγματα ἄνευ μεγάλων κινδύ
νων τε καὶ βλάβης. Τὴν γὰρ τὴν δεῖ μόνον, ὦ βι.
σιλεῦ, κυρίαν μάλιστα ψῆφον ἐλθεῖν. Τοῦτο δ' οὐδὲν
ἔργον, κύριον αὐτὸν ἡμῖν ὄντα τῶν ὅλων πραγμάτ
των, τὰ κράτιστά τε ἅμα καὶ δικαιότατα δοκούντα,
καὶ πᾶσι καὶ κοινῇ καὶ ἰδίᾳ λυσιτελέστατα ψηφίσα·
σθαι.
κε'. Επειτα ἦν καὶ τοῦ τόπου προστάτης, τὸ καὶ
ἐμὲ δὴ τὸν ταῦτα συντάξοντα εἶναι, ὑποστὶς ἂν αὐτ
τὸς τὴν λειτουργίαν ταύτην κἂν εἰ μηδεὶς ἄλλος
θαῤῥοίη, ὑπισχνοίμην ἂν συντάξειν καὶ καταστήσειν
ἔργῳ Πελοποννήσῳ τὰ πράγματα ἐς τόδε τὸ σχήμα
& νῦν δὴ λόγῳ διεξελήλυθα. Ἐκεῖνο μόνον, ὦ βασι
λεῦ, ὅπως τὸ χαρίζεσθαί πη τοῦτο τοῖς μὴ πρὸς τὸ
25. Quod si illud insuper statueris, ut hæc ego
sim qui co»ponain; equidem hoc suscepto munere,
tametsi nemo audeat alins, eum in statum, quem
hoc sermone descripsi, res Peloponnesiacas me
redacturum receperim. Illud modo cavendum sit,
imperator, ne hoc negotium iis, qui non justissimis de causis semper vobis supplicaut, concedatur.
Etenim si vos absque ulla mutatione vel in pejus βέλτιστον ὑμῶν ἀεὶ δεομένοις πάμπαν ἀπείη. Ὑμῶν
inclinatione semper imperium gubernaveritis, non
difficulter hæc omnia quæ jam verbis expressa
sunt, reperficientur. Atque ego quidem quæ fore
utilia censeo quibusque de causis, dixi, et ut eadem etiam præstantissimis filiis tuis hac orationis
forma exposui, ita tuum præcipue requirunt caleuluin, quem tanquanı ab aliquo sortita numine simul et honesta videantur, et að exitum perducantur; faxit autem Deus, ut eum qui et prosit et undecumque recte se habeat, calculun feras.
Τὴν λειτ. ταύτην. Non divinus Plato ipse
regno eam quam in mente gerebat, felicitatem
conferre consiliis ac scriptis voluit; id quod Plethonis animum non fregit regenerandæ Græciæ
γὰρ ἀτρέπτως τε καὶ ἀκλινέστατα πρὸς τὸ χεῖρον
ἐπιστατούντων διὰ τέλους τοῖς πράγμασι, ῥᾷστ' ἂν
καὶ οὐ χαλεπῶς αὐτὸν ἅπαντα ταῦθ' ἃ νῦν δή μας
τῷ λόγῳ διατετύπωται, συντάξειν. Ἐμοὶ μὲν δὴ & τε
συμφέρειν ἡγοῦμαι, καὶ δι' &, είρηται. Επιδέδεικται
τε ταῦτα ἤδη μὲν καὶ τοῖς θειοτάτοις σοῖς υἱέσιν ἐν
τῇδε τοῦ λόγου τῷ σχήματι ἀλλὰ νῦν τῆς σῆς
μάλιστα ψήφου τούτοις δεῖ, ἧς ἂν τυχόντα ὡς ἂν
ὑπό τοῦ τῶν κρειττόνων εψηφισμένα καλά τε ἄν
ἅμα φανεῖσθαι καὶ εἰς ἔργον ἀφίξεσθαι. Θεὸς δὲ
δοίη τὴν συνοίσουσαν καὶ τοῖς πᾶσι καλῶς ἔξουσαν
ψῆφον ἐξενεγκεῖν.
summam operam dantis,
Τῷ σχήματι. Εx hoc loco patet oration»
πρὸς τὸν δεσπότην aute hanc nostram πρὸς 3.
Έμμαν. habitum esse.
Oration IIOratio II
col. 841–842page 11 of 99
PG 160:841ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΠΛΗΘΩΝΟΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΟΣ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΔΕΣΠΟΤΗΝ ΘΕΟΔΩΡΟΝ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΛΟΓΟΣ Β. α'. Καὶ ἐν πλοίῳ κυβερνήτην νενόμισται μὲν ἅπαντα ἄγειν τὰ πρὸς τὴν τῶν ἐμπλεόντων σωτη ρίαν ᾗ ἂν δοκῇ αὐτῷ, καὶ ἐν στρατοπέδῳ δὲ στρα τηγὸν ὡσαύτως τὰ πρὸς τὴν τῶν ἑπομένων νίκην (ᾖ οὐκ ἂν οὔτε τοῖς πλέουσιν, οὔτε τοῖς πολεμοῦσί τε καὶ μαχομένοις σωθήσεσθαι οὐδ᾽ ὁσονοῦν χρόνον τὰ πράγματα, μὴ οὐχ ὑφ' ἑνὶ ἀνδρὶ ταττόμενα έκαν τέροις· σαφέστατα γὰρ οὖν ἔν γε τοῖς τοιούτοις μά λιστα ὁρῶμεν, ἐν οἷσπερ μέγιστοί τε καὶ ὀξύτατοι οἱ κίνδυνοι, τὴν μοναρχίαν ἀσφαλεστάτην τε οὖσαν καὶ λυσιτελεστάτην Οὐδὲν μέντοι ἧττον ὁρῶμεν ἐξὸν καὶ ἐν νηὶ τῶν πλωτήρων τῷ ἐθέλοντί τε καὶ οἰομένῳ τι τῶν πρὸς τὴν κοινὴν ἂν σωτηρίαν φε ρόντων ἔχειν, συμβουλεῦσαι, καὶ ἐν στρατοπέδῳ τῶν στρατιωτῶν τῷ ὡσαύτως ἔχοντι προσιόντας, Ενθα μὲν τῷ κυβερνήτῃ, ἔνθα δὲ τῷ στρατηγῷ ἀναχοι νοῦσθαί τε καὶ ὑποτίθεσθαι τὰ ἐπεληλυθότα· τοῖς δέ που ἀκούσασιν ἔξεστι μὲν ἐλέσθαι, ἔξεστι δὲ καὶ διώσασθαι πράως, ἀλλὰ μὴ πικρώς, τὴν συμβουλήν. Τῷ γὰρ ὄντι πολλή που συγγνώμη τῷ ἐν τῷ κοινῷ κινδυνεύοντι, εἰ τῆς ὑπὲρ τῆς κοινῆς σωτηρίας φρον τίδος καὶ αὐτῷ τι οἴοιτο προσήκειν. Καὶ δὴ καὶ ἐπὶ τῆς ἡμετέρας τῆσδε πόλεως καὶ ἔθνους ἐπιτέτραπται μὲν σοί, ὦ θειοτάτη κεφαλή, ἡ τῶν ὅλων ἐπι μέλεια, καὶ κατελήλυθεν ἐκ συχνῶν βασιλέων καὶ προγόνων δι᾿ ἀπὸ πατρὸς, καὶ τούτου βασιλέως, ἐς σὲ κλῆρος ἡ ὑμετέρα ήδε ἡγεμονεία, καί σοι ἔξεστι τὰ ἡμέτερα ταύτῃ ἄγειν ὅπη ἂν σοι δόξειε σαυτῷ τε ἅμα καὶ ἡμῖν ἔξειν λυσιτελῶς, ἁπάντων συγχωρούντων τε, καὶ οὐδενὸς ἂν ἐναντία τίθεσθαι τολ μῶντος. β'. Ἔχοντι δὲ σοὶ μὲν οὕτω, τῶν δὲ πραγμάτων ἡμῖν ἐν μεγάλῳ κινδύνῳ φερομένων, ὡς ἂν πολλαχόθεν μὲν ἡμῶν ἐπιβουλευομένων καὶ ἐκ γῆς καὶ ἐκ Την μοναρχίαν... λυσιτελεστάτην.DE REBUS PELOPONNESIACIS ORATIO II.
ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΠΛΗΘΩΝΟΣ
ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΟΣ
ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΔΕΣΠΟΤΗΝ ΘΕΟΔΩΡΟΝ
ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ
EJUSDEM PLETHONIS
DE
AD PRINCIPEM THEODORUM
REBUS
PELOPONNESIACIS
ORATIO II.
1. Et in navi gubernator omnia pro suo solet
arbitrio dirigere, quæ ad vectorum salutem pertinent, et in exercitu dius, quæ ad militum victoriam
(alioqui nec vectoribus nec militibus vel tantilla
tempore res recte procederent, nisi ab uuo utræ.
que viro regerentur; et apertissime maximis in
periculis monarchiam simul tutissimam et utilissimam deprehendimus), vurum tamen et in navi licere
videmins vectorum alicui, qui consilio suo comINM –
nem videatur salntem juvare posse, et in exercitu
militi similiter, illi quidem apud gubernatorem,
huic autem ante ducem, quæ in mentem venerint
exponere, illis porro cum audierint, vel arripere
licet consilium vel benigne et sine acerbitate reji -
cere, siquidem non iniqué ferendum est, si quis in
periculo communi salutis publicae curam ad se quoque nonnisi arbitretur pertinere. Enimvero hac
quoque in gente nostra atque urbe tibi quidem, vir
clarissime, totius est rei cura commissa, perque
multorum majorum regum, patrisque etiam regis
manus hæc ad te devenit nostræ regionis hereditas, in qua tibi omnia, prout tibi pariter ac nobis
videantur profutura, licet omnium pleno consensu
disponere.
α'. Καὶ ἐν πλοίῳ κυβερνήτην νενόμισται μὲν
ἅπαντα ἄγειν τὰ πρὸς τὴν τῶν ἐμπλεόντων σωτηρίαν ᾗ ἂν δοκῇ αὐτῷ, καὶ ἐν στρατοπέδῳ δὲ στρα
τηγὸν ὡσαύτως τὰ πρὸς τὴν τῶν ἑπομένων νίκην
(ᾖ οὐκ ἂν οὔτε τοῖς πλέουσιν, οὔτε τοῖς πολεμοῦσί
τε καὶ μαχομένοις σωθήσεσθαι οὐδ᾽ ὁσονοῦν χρόνον
τὰ πράγματα, μὴ οὐχ ὑφ' ἑνὶ ἀνδρὶ ταττόμενα έκαν
τέροις· σαφέστατα γὰρ οὖν ἔν γε τοῖς τοιούτοις μά
λιστα ὁρῶμεν, ἐν οἷσπερ μέγιστοί τε καὶ ὀξύτατοι
οἱ κίνδυνοι, τὴν μοναρχίαν ἀσφαλεστάτην τε οὖσαν
καὶ λυσιτελεστάτην Οὐδὲν μέντοι ἧττον ὁρῶμεν
ἐξὸν καὶ ἐν νηὶ τῶν πλωτήρων τῷ ἐθέλοντί τε καὶ
οἰομένῳ τι τῶν πρὸς τὴν κοινὴν ἂν σωτηρίαν φερόντων ἔχειν, συμβουλεῦσαι, καὶ ἐν στρατοπέδῳ τῶν
στρατιωτῶν τῷ ὡσαύτως ἔχοντι προσιόντας, Ενθα
μὲν τῷ κυβερνήτῃ, ἔνθα δὲ τῷ στρατηγῷ ἀναχοινοῦσθαί τε καὶ ὑποτίθεσθαι τὰ ἐπεληλυθότα· τοῖς δέ
που ἀκούσασιν ἔξεστι μὲν ἐλέσθαι, ἔξεστι δὲ καὶ
διώσασθαι πράως, ἀλλὰ μὴ πικρώς, τὴν συμβουλήν.
Τῷ γὰρ ὄντι πολλή που συγγνώμη τῷ ἐν τῷ κοινῷ
κινδυνεύοντι, εἰ τῆς ὑπὲρ τῆς κοινῆς σωτηρίας φρον
τίδος καὶ αὐτῷ τι οἴοιτο προσήκειν. Καὶ δὴ καὶ ἐπὶ
τῆς ἡμετέρας τῆσδε πόλεως καὶ ἔθνους ἐπιτέτραπται μὲν σοί, ὦ θειοτάτη κεφαλή, ἡ τῶν ὅλων ἐπιμέλεια, καὶ κατελήλυθεν ἐκ συχνῶν βασιλέων καὶ προγόνων δι᾿ ἀπὸ πατρὸς, καὶ τούτου βασιλέως, ἐς
σὲ κλῆρος ἡ ὑμετέρα ήδε ἡγεμονεία, καί σοι ἔξεστι τὰ ἡμέτερα ταύτῃ ἄγειν ὅπη ἂν σοι δόξειε σαυτῷ τε
ἅμα καὶ ἡμῖν ἔξειν λυσιτελῶς, ἁπάντων συγχωρούντων τε, καὶ οὐδενὸς ἂν ἐναντία τίθεσθαι τολ
μῶντος.
β'. Ἔχοντι δὲ σοὶ μὲν οὕτω, τῶν δὲ πραγμάτων
ἡμῖν ἐν μεγάλῳ κινδύνῳ φερομένων, ὡς ἂν πολλα -
χόθεν μὲν ἡμῶν ἐπιβουλευομένων καὶ ἐκ γῆς καὶ ἐκ
Την μοναρχίαν... λυσιτελεστάτην. Plato
præferendum censet.
PATROL. GR. CLX.
2. Cum autem tuæ quidem sic se res habeant,
nostræ autem in magno versentur discrimine (siquidem undique nobis terra marique tenduntur
quoque monarchiam regni genus omnibus caeteris
col. 843–844page 12 of 99
PG 160:843θαλάττης, προσθείην δ' ἂν ὅτι καὶ οἴκοθεν ἐκ τῆς χώρας υπό τε βαρβάρων ἅμα καὶ ὁμοφύλων, μά λιστα δ' ὑπὸ τῶν πλησιοχώρων τανύν τούτων βαρ βάρων, ὑφ' ὧν καὶ τῆς ἄλλης ἐπικρατείας τὸ πλεῖ στον καὶ οἰκειότατον περιῃρήμεθα, οι Παροπαμισάδαι μὲν τὸ πάλαι ὄντες ὑπὸ δὲ 'Αλεξάνδρου τοῦ Φιλίππου καὶ τῶν μετ' ἐκείνου Ἑλλήνων ἐπι βουλευθέντες τε καὶ κρατηθέντες πάρεργον τῆς ἐς Ινδούς τότε παρόδον, δίκας νῦν ἡμᾶς ταύτας διὰ μακροῦ μὲν, πολλαπλασίας δὲ, τῶν ὑπηργμένων εἰσπράττουσιν, Έλληνας ὄντας, καὶ νῦν πολλαπλασίαν τὴν δύναμιν κεκτημένοι ἢ ἡμεῖς, τὰ ἔσχατα περὶ ἡμῶν βουλευόμενοι εκάστοτε διατελούσιν. Ούτω γοῦν τούτων ἐχόντων, οὐκ ἄτοπον μοι δοκοῦ ποιεῖν, εἰ περὶ τῆς κοινῆς σωτηρίας οιόμενος τι διανοείσθαι πλέον ἴσως τῶν πολλῶν προσείην τέ σοι τῷ τῶν ἡμετέρων κυρίῳ, καὶ ὑποτιθείην ταῦτα ἐξ ὧν ἂν οἱοίμην σοί τε ὑπάρξειν, καὶ ἡμῖν ἅπασι σω θήσεσθαι. Ἐκεῖνο δέ σου δεήσομαι πρῶτον, εἰ μὴ πάντα δι' ἡδονῆς φαινοίμην ποιούμενος τους λόγους, ἀλλά τι καὶ τραχὺ ὑποφαίνοιτο καὶ πρέσαντες, συγ γνώμην ἔχειν μοι, τὰ ὠφελιμώτερά τε καὶ βελτίω πρὸ τῶν ἡδέων αἱρουμένῳ. Καὶ γὰρ καὶ τοὺς ἰατρούς ὁρῶ ὑπὲρ τῆς σωτηρίας τε καὶ ὑγιείας τῶν καμν των οὐδὲ τῶν ἀηδεστάτων σιτίων καὶ ποιῶν καὶ τῶν ἄλλων φαρμάκων φειδομένους τούς γε μὴν οψοποιούς τοὐναντίον τῇ διὰ τῶν ὅλων ἡδονῇ τὰ πολλὰ καὶ προσδιαφθείροντας τὰ σώματα. Οὕτως οι πέφυκε πανταχῆ ἡδονῇ λυσιτελεῖν, ἀλλ᾽ ἔστι τῷ ὄντι καὶ διὰ τῶν ἀηδεστάτων ὠφελεῖσθαι. 3. γ'. Πρῶτον μὲν οὖν ἐκεῖνο διανοηθῆναι χρή, ότι καὶ ἐκ τῶν χαλεπωτάτων οὐκ ἀνέλπιστα τὰ χρηστ τερα, είτε ιδιώταις, οὔτε πόλεσί τε καὶ ἔθνεσι. Πολλοὶ γὰρ αὖθις σφᾶς αὐτούς Τρώές τε γάρ οἱ μετ' Αἰνείου, ἐπειδὴ ἡ πατρὶς σφίσιν ἥλω ὑπὸ Ἀχαιῶν, ἐς Ἰταλίαν ἐκ Φρυγίας κατά συμφορὰν ἀπενεχθέντες, οὕτως εὐτυχῶς ἐχρήσαντο τοῖς μετὰ ταῦτα πράγμασιν, ὥστε ἐπειδὴ χρόνῳ ὕστερον Ρώ μην ἅμα Σαβίνοι;, Λακεδαιμονίοις οὖσιν, ἐπὶ τῆς ἴποις καὶ ὁμοίοις κατῴκισαν ἀπὸ ταύτης αρμενο μενοι, μεγίστην τε ἅμα καὶ ἀρίστην τῶν ἐν μνήμη πασῶν ἔσχον τὴν ἡγεμονείαν. Καὶ Πέρσαι δὲ μετὰ τὴν ᾿Αλεξάνδρου καὶ Ἑλλήνων καὶ Μακεδόνων δου (ἀλλ᾿ ὥστε λείαν, ἐπειδὴ ὑπὸ 'Ρωμαίων α! Μακεδονικαὶ βασι άλλως τε λεῖαι κατελέλυντο, οὐ φαύλως οὐδ᾽ οὗτοι διὰ Παρα βων γοῦν ἀνειλήφεσαν σφᾶς αὐτοὺς, ἀλλ᾿ ὥστε καὶ πρὸς τὴν Ῥωμαίων ἀρχὴν, μεγίστην τότε οὖσαν, διατελέσαι πολεμοῦντάς τε καὶ ἡττωμένους ἐν τῷ Ο μέρει, τὰ τελευταῖα δὲ καὶ λαμπρῶς ἤδη νικώντας, ὥστε καὶ φόροις Ρωμαίοις πράττεσθαι ἐπὶ πολλές δὴ γενεάς. Πάλαι ὄντες. Φαρμάκων φειδομένους. δ'. Ωστ᾽ οὐ δίκαιον καταπροϊεσθαι ἡμᾶς αὐτούς, οὐδ᾽ ἀπογιγνώσκειν τὴν σωτηρίαν· ἀλλ' ἐκ δεινών καὶ αὐτοὺς τὰ χρηστότερα ελπίζοντας, ἐκεῖνο καὶ Σφᾶς αὐτούς. ἐπανώρθω σαν!! ἀνειλήφεσαν Κατῴκισαν."་
insidia, adeoque domi etiam a barbaris simul et θαλάττης, προσθείην δ' ἂν ὅτι καὶ οἴκοθεν ἐκ τῆς
gentilibus, maxime autem a vicinis istis barbaris,
qui etiam reliqui dominii maximam ac potissimam
partem nobis ademerunt, et Paropamisadæ origine
cum sint et obiter ab Alexandro Philippi Aitio devicti cum is ad Indos tenderet, a nobis nunc, tanquam Græcis, longo quidem post tempore, multiplices autem harum pœnas expetunt, unaque
longe præstent viribus, extrema nobis quæque
semper minantur. Cum igitur hæc ita se habeant,
non absurde mihi facturus videor, si, cum de salute communi paulo melius fortasse, quain cæteri
sentire videar, ad te principem nostrum, accedam
quæque tibi simul et nobis omnibus existimem saIntaria fore, subjiciam. Illud autem primum a te
petam, si forte non tolus sermo voluptate sit conditus, verum aliquid etiam subsultet asperius ut me
præstantiora et utiliora patiaris jucundis præferre.
Nam ne medicos quidem video cum salus ægrotantium agitur, vel acerbissimis cibis, potibus et
pharmacis aliis abstinere contraque coquos plerumque obsoniorum voluptate corpus etiam corrumpere, adeo non semper quæ jucunda sunt utilia,
verum juvant etiam acerbissima.
χώρας υπό τε βαρβάρων ἅμα καὶ ὁμοφύλων, μά
λιστα δ' ὑπὸ τῶν πλησιοχώρων τανύν τούτων βαρ
βάρων, ὑφ' ὧν καὶ τῆς ἄλλης ἐπικρατείας τὸ πλεῖ
στον καὶ οἰκειότατον περιῃρήμεθα, οι Παροπαμισάδαι μὲν τὸ πάλαι ὄντες ὑπὸ δὲ 'Αλεξάνδρου
τοῦ Φιλίππου καὶ τῶν μετ' ἐκείνου Ἑλλήνων ἐπιβουλευθέντες τε καὶ κρατηθέντες πάρεργον τῆς ἐς
Ινδούς τότε παρόδον, δίκας νῦν ἡμᾶς ταύτας διὰ
μακροῦ μὲν, πολλαπλασίας δὲ, τῶν ὑπηργμένων
εἰσπράττουσιν, Έλληνας ὄντας, καὶ νῦν πολλαπλα
σίαν τὴν δύναμιν κεκτημένοι ἢ ἡμεῖς, τὰ ἔσχατα
περὶ ἡμῶν βουλευόμενοι εκάστοτε διατελούσιν. Ούτω
γοῦν τούτων ἐχόντων, οὐκ ἄτοπον μοι δοκοῦ ποιεῖν,
εἰ περὶ τῆς κοινῆς σωτηρίας οιόμενος τι διανοείσθαι
πλέον ἴσως τῶν πολλῶν προσείην τέ σοι τῷ τῶν
ἡμετέρων κυρίῳ, καὶ ὑποτιθείην ταῦτα ἐξ ὧν
ἂν οἱοίμην σοί τε ὑπάρξειν, καὶ ἡμῖν ἅπασι σω·
θήσεσθαι. Ἐκεῖνο δέ σου δεήσομαι πρῶτον, εἰ μὴ
πάντα δι' ἡδονῆς φαινοίμην ποιούμενος τους λόγους,
ἀλλά τι καὶ τραχὺ ὑποφαίνοιτο καὶ πρέσαντες, συγγνώμην ἔχειν μοι, τὰ ὠφελιμώτερά τε καὶ βελτίω
πρὸ τῶν ἡδέων αἱρουμένῳ. Καὶ γὰρ καὶ τοὺς ἰατρούς
ὁρῶ ὑπὲρ τῆς σωτηρίας τε καὶ ὑγιείας τῶν καμν
των οὐδὲ τῶν ἀηδεστάτων σιτίων καὶ ποιῶν καὶ τῶν ἄλλων φαρμάκων φειδομένους τούς γε μὴν
οψοποιούς τοὐναντίον τῇ διὰ τῶν ὅλων ἡδονῇ τὰ πολλὰ καὶ προσδιαφθείροντας τὰ σώματα. Οὕτως οι
πέφυκε πανταχῆ ἡδονῇ λυσιτελεῖν, ἀλλ᾽ ἔστι τῷ ὄντι καὶ διὰ τῶν ἀηδεστάτων ὠφελεῖσθαι.
3. Atque hoc primum est existimandum, nec γ'. Πρῶτον μὲν οὖν ἐκεῖνο διανοηθῆναι χρή, ότι
privatis hominibus nec rebus publicis vel in maxi- καὶ ἐκ τῶν χαλεπωτάτων οὐκ ἀνέλπιστα τὰ χρηστ
mis difficultatibus de meliori fortuna esse desperan- τερα, είτε ιδιώταις, οὔτε πόλεσί τε καὶ ἔθνεσι.
dum, siquidem permulti sunt in-integrum restituti. Πολλοὶ γὰρ αὖθις σφᾶς αὐτούς Τρώές τε γάρ
Ham et Trojani, qui cum Ænea capta a Gracis οἱ μετ' Αἰνείου, ἐπειδὴ ἡ πατρὶς σφίσιν ἥλω ὑπὸ
patria, in Italiam sunt ex Phrygia delati,
ila pros
Ἀχαιῶν, ἐς Ἰταλίαν ἐκ Φρυγίας κατά συμφορὰν
peram deinde sunt experti fortunam ut cum Ro- ἀπενεχθέντες, οὕτως εὐτυχῶς ἐχρήσαντο τοῖς μετὰ
mam paulo post una cum Sabinis, de Lacedæmo- ταῦτα πράγμασιν, ὥστε ἐπειδὴ χρόνῳ ὕστερον Ρώ
miis profectis, pari jure permistis incoluissent, ab μην ἅμα Σαβίνοι;, Λακεδαιμονίοις οὖσιν, ἐπὶ τῆς
hoc principio maximum pariter et præclarissimum ἴποις καὶ ὁμοίοις κατῴκισαν ἀπὸ ταύτης αρμενο
obtinuerint imperium, et Persae post Alexandri μενοι, μεγίστην τε ἅμα καὶ ἀρίστην τῶν ἐν μνήμη
Græcorumque dominium, cum a Romanis esset πασῶν ἔσχον τὴν ἡγεμονείαν. Καὶ Πέρσαι δὲ μετὰ
eversa Macedonum potentia, non leviter et ipsi τὴν ᾿Αλεξάνδρου καὶ Ἑλλήνων καὶ Μακεδόνων δου -
Parthorum ope snas recuperarunt vires, (ἀλλ᾿ ὥστε λείαν, ἐπειδὴ ὑπὸ 'Ρωμαίων α! Μακεδονικαὶ βασι
pro άλλως τε sed ut etiam contra Romanos, qui λεῖαι κατελέλυντο, οὐ φαύλως οὐδ᾽ οὗτοι διὰ Παρα
tum erant potentissimi, bellum gesserint, et uἱ βων γοῦν ἀνειλήφεσαν σφᾶς αὐτοὺς, ἀλλ᾿ ὥστε καὶ
nonnunquam superati fuerint, ita postremo splen- πρὸς τὴν Ῥωμαίων ἀρχὴν, μεγίστην τότε οὖσαν,
stidam reportarint victoriam, ex eaque multis aunis διατελέσαι πολεμοῦντάς τε καὶ ἡττωμένους ἐν τῷ
tributum quoque Romanis imperarint.
Ο μέρει, τὰ τελευταῖα δὲ καὶ λαμπρῶς ἤδη νικώντας,
ὥστε καὶ φόροις Ρωμαίοις πράττεσθαι ἐπὶ πολλές
δὴ γενεάς.
4. Quocirca nec nos decet nosmetipsos abjicerc,
´vel de salute desperare; sed cum et ipsi post has
ærumnas meliora speremus, illud etiam omni diliΠάλαι ὄντες. Turcarum origo a gente qua
auctore Curtio (l. Vill, 3), Bactriam inter et ludin
habitasse creditur, veri est similior illa, quæ ad
Trojanos eam refert, ut Chalcocondyles qui (1. VIII)
Constantinopolim in Ilia Græcis excisi ultionem
jure merito captam dicit.
Φαρμάκων φειδομένους. Cf. Symmachus,
1. VII, ep. 10 ad Attalum: Estne aliquid in verbis
δ'. Ωστ᾽ οὐ δίκαιον καταπροϊεσθαι ἡμᾶς αὐτούς,
οὐδ᾽ ἀπογιγνώσκειν τὴν σωτηρίαν· ἀλλ' ἐκ δεινών
καὶ αὐτοὺς τὰ χρηστότερα ελπίζοντας, ἐκεῖνο καὶ
meis, quod medicinam sensibus tuis faciat? Credo;
nam plerumque amara hausta ad salutem valent,
et succis tristibus affecta refoventur.
Σφᾶς αὐτούς. Verbum aliquid at ἐπανώρθω
σαν!! ἀνειλήφεσαν deesse videtur.
Κατῴκισαν." M miuit auctor calamitatem
Noopersis, Sassapudlarmy tempore, imperio orien -
tali illatarum.
col. 845–846page 13 of 99
PG 160:845σκοπεῖν ἀπάσῃ τῇ σπουδῇ καὶ βουλεύεσθαι, ἔθεν τε καὶ ὅπως ἐς ἀσφάλειάν τινα ἡμῖν κατασταση τὰ πράγματα, καὶ ἐκ τῶν δυνατῶν εὐτυχέστερόν τε πράξαιμεν καὶ ἄμεινον. Εστι δ' οὐκ ἄλλος τις τρό πῆς τοῦ ἐκ χειρόνων ἄμεινον πρᾶξει πόλιν ἢ ἔθνος βεβαίως γοῦν καὶ ἀσφαλῶς ὅσα γε τὰ ἀνθρώπινα ἢ τὴν πολιτείαν ἐπανορθωσαμένους. Οὐ γὰρ ἄλλη αἰτία τοῦ πόλεις εν ἢ κακῶς πράττειν ή πολιτεία σπου δαία ἡ φαύλη ἐγκαθεστηκυία Τύχῃ δ' ήν τις καὶ κατὰ γνώμην πράξεις πόλις, ἀλλ' ἀβέβαιον, καὶ ταχύ φιλεῖ που τά γε τοιαῦτα περιτρέπεσθαι· τὰ δὲ πολλὰ δι' ἀρετὴν πολιτείας καὶ σώζονταί τε καὶ αίρονται αἱ πόλεις· καὶ τοὐναντίον φθίνουσί τε καὶ διόλλυνται τῆς πολιτείας σφίσι πρότερον διεφθορυίας. ε. Κοινή τε γὰρ οἱ Ἕλληνες οὐ πρότερον τὴν κατὰ τὴν οἰκουμένην δόξαν έσχον, πρὶν σφᾶς Ηρα πλῆς ὁ ᾿Αμφιτρύωνος, ἀδικίας καθάρας εύνοι μίαν τε καὶ ζῆλον ἀρετῆς ἀντεισήγαγε. Τὰ δὲ πρὸ Ηρακλέους οὐ πάνυ ἔνδοξον τὸ τῶν Ἑλλήνων γέ της, οὗ Δαναοί τε καὶ Κάδμοι, ἐκ βαρβάρων ήκον τες ἐπήλυδες ἄνδρες ἐκράτουν· μετὰ δὲ Ηρακλέα αἱ πολλοὶ καὶ μεγάλοι Ελλήνων νίκαι ἔν τε τῇ Ελ λάδι καὶ βαρβάρω. Λακεδαιμόνιοί τε οὐ πρότερον τῶν Ἑλλήνων ἡγεμόνες ἀπεδείχθησαν, πρὶν σφίσι Λυκοῦργος τὴν ἐπαινουμένην ἐκείνην πολιτείαν νε νομοθετήκει· οὐδὲ πρότερον πεπλήγεσάν τε καὶ τῆς ἡγεμονείας ἐκπεπτώκεσαν, πρὶν τῆς καθεστώσης πολιτείας παρημελήκεσαν· καὶ τῆς μὲν κατὰ θάλ λατταν δυνάμεως ἀντιπεποίηντο, τὰς πεζὰς αὐτοὶ τέως θεραπεύοντες· τὸ δ᾽ ἱππικὸν κάκιστα τότε εξ. χεν αὐτοῖς τρεφόντων μὲν τοὺς ἵππους τῶν πλουσιωτάτων, ἐπὶ δὲ τῆς χρείας τῶν συντεταγμέ των παραλαμβανόντων, μεθ' ὅπλων ὁποῖα ἄρα δοῖεν αὐτοῖ;· καὶ τῶν συμμάχων δὲ οὐκ ἔτι μετρίως ἐξηγοῦντο. Τοιγάρτοι ὑπὸ Θηβαίων ἥττηντο Ἐπαμινώνδου ηγουμένου αὐτῶν, ἀνδρὸς τῆς Πυθαγορείων παιδείας οὐκ ἐν παρέργῳ διακηκοότος. Καὶ Φίλιππος δὲ ὑπὸ Επαμινώνδα τούτῳ τραφείς το καὶ παιδευθείς, οπότε παρά Θηβαίοις ήρευε», ἡγεμὼν τῶν Ἑλλήνων ἀπεδείχθη. Καὶ ᾿Αλέξανδρος, τούτου υἱ;, ὑπὸ τῷ αὐτῷ τε πατρὶ Φιλίππῳ παιδευθείς, καὶ ἔτι Αριστοτέλε:, Ελλήνων τε ηγεμών, καὶ τῆς Ασίας βασιλεὺς κατέστη, Πέρσας παρελόμενος τὴν ἀρχήν. ς'. 'Ρωμαίοί τε ξὺν ἀρετῇ πολιτείας ἐς τὴν με- 0 γάλην ἡγεμονείαν παρῄεσαν· οὐ πρότερόν τε σφίσιν Εκλινέ τε τὰ πράγματα καὶ χεῖρον ἔσχε, πρὶν τὰ και θεστῶτα ἐκεκινήκεσαν. Σαρακηνοί οὗτοι τὸ μὲν πάλαι οὐ μεγάλη τις ἦσαν μοίρα 'Αράβων, 'Ρω μαίων τι τέως ὑπήκουον τὰ πολλά· ἀλλ' ὅμω; ἐπειδὴ σφίσιν αὐτοῖς νόμους τινὰς ἔθεντο, και που Εγκαθεστηκυία. Πρὸς τοῦτο βλέποντες, τὴν πόλιν οἰκίζομεν, ὅπως ὁτιμάλιστα ὅλη ἡ πόλις Εσται εὐδαίμων. 'Αδικίας κιθάρας. Τις δ' ιππικόν... Τίτε είχεν αὐτοῖς Σαρακηνοί.$16
DE REBUS PELOPONNESIACIS ORATIO II.
σκοπεῖν ἀπάσῃ τῇ σπουδῇ καὶ βουλεύεσθαι, ἔθεν τε gentia considerare, quibus modis ad securitstru
καὶ ὅπως ἐς ἀσφάλειάν τινα ἡμῖν κατασταση τὰ
πράγματα, καὶ ἐκ τῶν δυνατῶν εὐτυχέστερόν τε
πράξαιμεν καὶ ἄμεινον. Εστι δ' οὐκ ἄλλος τις τρό
πῆς τοῦ ἐκ χειρόνων ἄμεινον πρᾶξει πόλιν ἢ ἔθνος
βεβαίως γοῦν καὶ ἀσφαλῶς ὅσα γε τὰ ἀνθρώπινα ἢ
τὴν πολιτείαν ἐπανορθωσαμένους. Οὐ γὰρ ἄλλη αἰτία
τοῦ πόλεις εν ἢ κακῶς πράττειν ή πολιτεία σπου
δαία ἡ φαύλη ἐγκαθεστηκυία Τύχῃ δ' ήν τις
καὶ κατὰ γνώμην πράξεις πόλις, ἀλλ' ἀβέβαιον, καὶ
ταχύ φιλεῖ που τά γε τοιαῦτα περιτρέπεσθαι· τὰ
δὲ πολλὰ δι' ἀρετὴν πολιτείας καὶ σώζονταί τε καὶ
αίρονται αἱ πόλεις· καὶ τοὐναντίον φθίνουσί τε καὶ
διόλλυνται τῆς πολιτείας σφίσι πρότερον διεφθορυίας.
aliquam res nostræ reducantur et meliorem pru
facultate nostra statum nobis comparemus. Līt
autem moliorem sibi statum vel civitas vel gens
aliqua firmiter, quantum quidem, res human
ferunt, comparent, non alia res elicit, quam re
publica emendatio. Nulla siquidem alia civitatibus
est vel felicitatis vel infelicitatis cansa, quam respublica recte vel secus constituta. Quod si quo casu
recte se civitas habeat, id firmum non est, ac levi de
cɔusa potest immutari; plerumque autem vel bona
republica conservantur et crescunt e vitates, vel
contra corrupta et ipsæ collabuntur ac pereunt.
5. Nam et communiter Græci non ante latissime
patentem obtinuerunt gloriam quam Hercules Amphitryonis filius injustitia sublata, bonam reipublicæ constitutionem virtutisque studium ipsis conciliavit (siquidem ante Herculem quidem non vaide
fuit celebre Græcorum genus cui Danai et Cudmi, ex
barbaria advenæ imperarent; post Herculem autem
multas Græci magnasque tum a Græcis, tum a
l:arbaris retulerunt victorias) et Lacedæmonii non
ante vel Græcorum facti sunt principes, quam a
Lycurgo præclaram illam reipublicæ constitutionem
acciperent; vel principatu pulsi expulerunt, quant
eandem negligerent, ac turn sibi maris imperium
vindicarent, qui terram eatenus tenuerant; tum
equitatu minimuin valerent, quem ut alebaut ditissimi quique, ita belli tempore aliis cum armis
qualibuscunque tradebant, tum sociis non clemen.
ter amplius imperarent. Quocirca sunt a Thebanis
devicti ductu Epaminoniæ, qui doctrinam Pythagoricam non segniter perceperat. Philippus quoque
ab hoc Epaminonda, cuin Thebis obses degeret
institutus, Græcorum princeps evasil; nec non
ejus Alius Alexander cum Philippi patris, tum
Aristotelis insuper institutione et Græcorum imperium, et Asiæ regnum superatis Persis sibi comparavit.
ε. Κοινή τε γὰρ οἱ Ἕλληνες οὐ πρότερον τὴν
κατὰ τὴν οἰκουμένην δόξαν έσχον, πρὶν σφᾶς Ηρα -
πλῆς ὁ ᾿Αμφιτρύωνος, ἀδικίας καθάρας εύνοι
μίαν τε καὶ ζῆλον ἀρετῆς ἀντεισήγαγε. Τὰ δὲ πρὸ
Ηρακλέους οὐ πάνυ ἔνδοξον τὸ τῶν Ἑλλήνων γέτης, οὗ Δαναοί τε καὶ Κάδμοι, ἐκ βαρβάρων ήκοντες ἐπήλυδες ἄνδρες ἐκράτουν· μετὰ δὲ Ηρακλέα
αἱ πολλοὶ καὶ μεγάλοι Ελλήνων νίκαι ἔν τε τῇ Ελλάδι καὶ βαρβάρω. Λακεδαιμόνιοί τε οὐ πρότερον
τῶν Ἑλλήνων ἡγεμόνες ἀπεδείχθησαν, πρὶν σφίσι
Λυκοῦργος τὴν ἐπαινουμένην ἐκείνην πολιτείαν νε
νομοθετήκει· οὐδὲ πρότερον πεπλήγεσάν τε καὶ τῆς
ἡγεμονείας ἐκπεπτώκεσαν, πρὶν τῆς καθεστώσης
πολιτείας παρημελήκεσαν· καὶ τῆς μὲν κατὰ θάλ
λατταν δυνάμεως ἀντιπεποίηντο, τὰς πεζὰς αὐτοὶ
τέως θεραπεύοντες· τὸ δ᾽ ἱππικὸν κάκιστα τότε εξ.
χεν αὐτοῖς τρεφόντων μὲν τοὺς ἵππους τῶν
πλουσιωτάτων, ἐπὶ δὲ τῆς χρείας τῶν συντεταγμέ
των παραλαμβανόντων, μεθ' ὅπλων ὁποῖα ἄρα δοῖεν
αὐτοῖ;· καὶ τῶν συμμάχων δὲ οὐκ ἔτι μετρίως
ἐξηγοῦντο. Τοιγάρτοι ὑπὸ Θηβαίων ἥττηντο Επα
μινώνδου ηγουμένου αὐτῶν, ἀνδρὸς τῆς Πυθαγορείων παιδείας οὐκ ἐν παρέργῳ διακηκοότος. Καὶ
Φίλιππος δὲ ὑπὸ Επαμινώνδα τούτῳ τραφείς το
καὶ παιδευθείς, οπότε παρά Θηβαίοις ήρευε»,
ἡγεμὼν τῶν Ἑλλήνων ἀπεδείχθη. Καὶ ᾿Αλέξανδρος,
τούτου υἱ;, ὑπὸ τῷ αὐτῷ τε πατρὶ Φιλίππῳ παιδευθείς, καὶ ἔτι Αριστοτέλε:, Ελλήνων τε ηγεμών,
καὶ τῆς Ασίας βασιλεὺς κατέστη, Πέρσας παρελόμενος τὴν ἀρχήν.
ς'. 'Ρωμαίοί τε ξὺν ἀρετῇ πολιτείας ἐς τὴν με- 0
γάλην ἡγεμονείαν παρῄεσαν· οὐ πρότερόν τε σφίσιν
Εκλινέ τε τὰ πράγματα καὶ χεῖρον ἔσχε, πρὶν τὰ και
θεστῶτα ἐκεκινήκεσαν. Σαρακηνοί οὗτοι τὸ μὲν
πάλαι οὐ μεγάλη τις ἦσαν μοίρα 'Αράβων, 'Ρωμαίων τι τέως ὑπήκουον τὰ πολλά· ἀλλ' ὅμω;
ἐπειδὴ σφίσιν αὐτοῖς νόμους τινὰς ἔθεντο, και που
Εγκαθεστηκυία. In hanc eamdem sententiam
Plato 1.1V, init. dicit: Πρὸς τοῦτο βλέποντες,
τὴν πόλιν οἰκίζομεν, ὅπως ὁτιμάλιστα ὅλη ἡ πόλις
Εσται εὐδαίμων.
'Αδικίας κιθάρας. Plethon ad Graecoruin
medii ævi instar theologorum ac philosophorum
priscos mythos ita exponit ut meliorum temporum
spes inde eluceat.
Τις δ' ιππικόν... Τίτε είχεν αὐτοῖς Cf.
6. Quin etiam Romani ad maximum principatum
reipublica bonitate pervenerunt, nec prius res
illorum labi cœperant, quain rempublicam ¡mmutassent. Saraceni denique isti olim quidem parva
quædam erant Arabum pars, et Romanis fere parebant; postquam vero mutata republica logra
quasdam ferri sibi passi sunt, quæ ut non ad aliud
Xenophon Hellen.. VI, 4, 10, ubi de Lacedaemoniorum equitatu parum commendabili disserit,
Σαρακηνοί. Saracenorum nomen a verbo
arb. Saraka rapere, derivatum primum occurrit
apud Ptolemæum, deinde apud Am. Marcellinum et
Marcianum geographum V sæculi sæpe legitur; að
tribus arab. in primis refertur quæ ad Indiam
Orient, et Pyrenæos usque cæde et rapinis toluu
Orcidentem terrefecerunt.
col. 847–848page 14 of 99
PG 160:847λιτείαν νεωτέραν, εἰ καὶ πρὸς ἄλλο τι μὴ καλῶς στον αὖ καὶ ἀμεινόνων ἐγγιγνομένων πολιτευμάτων και χειρόνων· ἡ μὲν ἂν δι' ἀμεινόνων τῶν πλεί στων καὶ καιριωτάτων ᾗ συνεστηκυία, αὕτη μὲν καλὴ καθάπαξ ή πολιτεία· ἡ δ' ἂν διὰ χειρόνων τῶν αὐτῶν, φαύλη. ἔχοντας, ἀλλ᾽ οὖν πρός γε πόλεων ἐπαύξησιν καὶ κράτος πολέμων ἐπιτηδείως ἔχειν δοκοῦντας· πρώτα μὲν τῶν ὁμοφύλων Αράβων αὐτοὶ ἡγήσαντο, ἔπειτα καὶ τῆς Ῥωμαίων ἐπικρατείας τὴν πλείστην καὶ άρίστην ἀπετέμοντο, καὶ Λιβύης δὲ ἐπῆρξαν, καὶ Πέρσας παραστησάμενοι τῇ σφετέρα αὐτῶν ὑπής γαγον πολιτείᾳ. Αλλα τε συχνά γένη τῶν κατὰ τὴν οἰκουμένην, τοὺς τούτων ἐζηλωκότες νόμους, καὶ τούτοις χρώμενοι, εὐτυχεῖν πη δοκοῦσιν· οἵ τε καθ' ἡμῶν οὗτοι μέγιστον δυνηθέντες βάρβαροι, τούτοις τοῖς νόμοις κεχρημένοι, τα μέγιστα δεδύνηνται (511. Οὕτω δὲ καὶ τἄλλα εἴ τις καθέκαστα ἐπίοι, και ἔθνη καὶ πόλεις εὑρήσει διὰ τὰς ἀμείνους ἢ χει ρους πολιτείας ἄμεινόν που ἢ χεῖρον πεπραγότα. Ωστ' εἰ βουλευτέον ἐξ οὗ τε καὶ ὅπως σωθείη μέντ' ἄν, καὶ ἐκ τῶν παρόντων ἄμεινον ἂν ἡμῖν σχοίη τὰ πράγματα, οὐδὲν ἀλλ᾽ ἢ τὴν πολιτείαν Ἐπανορθωτέον, καὶ ἐκ φαυλοτέρων τῶν καθεστώτων ἐς ἕτερα σπουδαιότερα μετενενεκτέον. Πολλῶν δ' ὄντων ἐξ ὧν πόλις τε καὶ πολιτεία συνέστηκε, καὶ καθ' ἔκαί ζ'. Πρῶτον μὲν οὖν ἐπειδὴ τριττὰ τὰ πρῶτα που λιτείας είδη, μοναρχία τε, καὶ ὀλιγαρχία, καὶ δη μοκρατία καὶ τούτων εκάστων πλείους απ τρόποι, καθ' οὓς ἔστιν ἢ ἄμεινον ἢ χεῖρον πολιτεύει σθαι· παρὰ μὲν τοῖς τὰ βέλτιστα φρονοῦσι κράτιο στον κέκριται πάντων μοναρχία συμβούλους τους ἀρίστοις χρωμένη, νόμοις τε σπουδαίοις, καὶ τοῦ τοις κυρίοις. Συμβούλων δὲ πρῶτα μὲν μέτριον ἐν δρῶν πεπαιδευμένων πλῆθος ἄριστον Ο τε γάρ δῆμος οὐ κατακούοντες ἀλλήλων, οὐδὲ συνιέντες ῥᾳδίως, διά τε πλῆθος, καὶ ἀπαιδεύτων τῶν ἐν αὐτ τοῖς ὑπερβολὴν, αλογίστως τὰ πολλὰ φέρουσι τὰς ψήφους· οἵ τ᾽ εἰς ἐλάχιστον ἀριθμὸν ἀνηγμένοι, τὰ ίδια κέρδη λογιζόμενοι, οὐκ ἀγαθοὶ τὰ πολλὰ σύμ βουλοι· οἱ δ' ἅμα μὲν μετρίως ἔχοντες πλήθους, ἅμα δ' οὐκ ἀπαίδευτοι, ἄλλος μὲν ἄλλο κατὰ τὸ εἰκὸς συνορῶντές τε καὶ εἰς μέσον ἄγοντες, ὑπὸ δὲ τοῦ κοινῇ συμφέροντος καὶ κοινῇ ἀγόμενοι, τῷ παντὶ ἀμείνους τε καὶ ἀσφαλέστατοι συμβουλεύειν· ἔτι δ' οἱ μετρίως ἔχοντες βίου, καὶ οὔθ᾽ οἱ παμπλούσιοι, οὔθ᾽ οἱ ἀπορώτατοι. Οἱ μὲν γὰρ διὰ τὴν τοῦ πλούτου φιλίαν οὐδὲν ἄλλο τὰ πολλὰ βουλεύεσθαι φιλοῦσιν, ἢ ἔθεν ἄν τι αὐτοῖς κέρδος προσείη· οἱ δὲ διὰ τὴν ἀπορίαν, οὐδὲν ἄλλο σκοπεῖν, ἢ ὅθεν ἂν τὸς ἐθέλουσιν ὑπὲρ τῶν κοινή συμ ἰδίας ἀνάγκας παραμυθήσαιντο· οἱ δὲ μετρίως ἔχοντες· μᾶλλον τι καὶ φερόντων ἑκάστοτε φροντίζειν. Καὶ περὶ μὲν συμβούλων ταῦτα. Δεδύνηνται, Δημοκρατία. Αριστον. η'. Νόμοι δὲ σπουδαῖοι, ὡς ἐπίπαν εἰπεῖν, οἳ ἂν ἑκάστοις τῶν τῆς πόλεως μερῶν καὶ ἐθνῶν τὰ εξ τῶν πράττειν ὁρίζοντες κωλύωσι τῶν μὴ προση Πράττειν ορίζοντες.quidquam, saltem ad civitatum augmentum et λιτείαν νεωτέραν, εἰ καὶ πρὸς ἄλλο τι μὴ καλῶς
bellicas victorias viderentur conducere; primum
gentilium Arabum nacti sunt imperium, deinde
Romanorum dominio maximam et potissimam ademerunt partem, tum Africam sibi adjecerunt, postremo Persas in suam redegerunt potestatem. Sed
et aliæ gentes aliquot borum utentes moribus et
ritibus felicitate frui videntur, atque adeo isti, qui
nobis plurimum præstiterunt, barbari his utentes
legibus maxima potentia polluerunt. Eodem fere
pacto si quis reliqua consideret et gentes et urbes,
reperiet ex bonis vel malis rebuspublicis recte se
vel secus habuisse. Quare si hoc videbitur considerandum, quibus modis tum ad salutem perveniamus,
tum potiorem statum nobis comparemus; emendanda duntaxat est respublica, pravis institutis in
rectiora commutatis. Nam cum sint multa quæ
rempublicam constituant, eamque singula vel meliorem vel pejorem eliciant; nimirum qua plurimis et potissimis constabit melioribus, proba futnra est respublica, quæ iisdem pejoribus, improba.
στον αὖ καὶ ἀμεινόνων ἐγγιγνομένων πολιτευμάτων και χειρόνων· ἡ μὲν ἂν δι' ἀμεινόνων τῶν πλεί
στων καὶ καιριωτάτων ᾗ συνεστηκυία, αὕτη μὲν καλὴ καθάπαξ ή πολιτεία· ἡ δ' ἂν διὰ χειρόνων τῶν
αὐτῶν, φαύλη.
ἔχοντας, ἀλλ᾽ οὖν πρός γε πόλεων ἐπαύξησιν καὶ
κράτος πολέμων ἐπιτηδείως ἔχειν δοκοῦντας· πρώτα
μὲν τῶν ὁμοφύλων Αράβων αὐτοὶ ἡγήσαντο, ἔπειτα
καὶ τῆς Ῥωμαίων ἐπικρατείας τὴν πλείστην καὶ
άρίστην ἀπετέμοντο, καὶ Λιβύης δὲ ἐπῆρξαν, καὶ
Πέρσας παραστησάμενοι τῇ σφετέρα αὐτῶν ὑπής
γαγον πολιτείᾳ. Αλλα τε συχνά γένη τῶν κατὰ τὴν
οἰκουμένην, τοὺς τούτων ἐζηλωκότες νόμους, καὶ
τούτοις χρώμενοι, εὐτυχεῖν πη δοκοῦσιν· οἵ τε καθ'
ἡμῶν οὗτοι μέγιστον δυνηθέντες βάρβαροι, τούτοις
τοῖς νόμοις κεχρημένοι, τα μέγιστα δεδύνηνται (511.
Οὕτω δὲ καὶ τἄλλα εἴ τις καθέκαστα ἐπίοι, και
ἔθνη καὶ πόλεις εὑρήσει διὰ τὰς ἀμείνους ἢ χει
ρους πολιτείας ἄμεινόν που ἢ χεῖρον πεπραγότα.
Ωστ' εἰ βουλευτέον ἐξ οὗ τε καὶ ὅπως σωθείη μέντ'
ἄν, καὶ ἐκ τῶν παρόντων ἄμεινον ἂν ἡμῖν σχοίη τὰ
πράγματα, οὐδὲν ἀλλ᾽ ἢ τὴν πολιτείαν ἐπανορθω
τέον, καὶ ἐκ φαυλοτέρων τῶν καθεστώτων ἐς ἕτερα
σπουδαιότερα μετενενεκτέον. Πολλῶν δ' ὄντων ἐξ
ὧν πόλις τε καὶ πολιτεία συνέστηκε, καὶ καθ' ἔκαί
7. Ac primum, quia rerumpublicarum tria sunt
genera, monarchicum, oligarchicum et democraricum, pluresque item singulorum species, quibus
vel corrigitur vel corrumpitur respublica, pruden -
tissimi sane quique monarchiam consultoribus
optimis et legibus probis iisque ratis utentem
cunctis praetulerunt. Ac de consultoribus quidem, &
primum eruditorum hominum landatur moderata
copia. Nam et vulgus, quoniam dificulter inter se
intelligunt, multosque habet indoctos, temerarios
plerumque fert calculos; et qui paucissimo constant numero cum privatum sertentur lucrum, prava dant fere consilia. At qui semel et moderato
numero fuerint et nou indocti, cum ut alius aliud
consideret atque in medium proferat, ita communi
utilitate communiter ducantur, optimi erunt ac
«ertissimi consultores. Deinde hoe requiritur, ut
mediocri sint fortuna, nec vel ditissimi vel pamperrimi, siquidem illi præ divitiarum studio nihil fere
suadent aliud, quam unde lucrum ipsis aliquod
proveniat; hi præ inopia nibil spectant aliud quam
ut necessitati subveniant suæ. At qui se mediocri -
´ter habent, communem potissimum salutem curant.
Ae de consultoribus quidem hactenus.
ζ'. Πρῶτον μὲν οὖν ἐπειδὴ τριττὰ τὰ πρῶτα που
λιτείας είδη, μοναρχία τε, καὶ ὀλιγαρχία, καὶ δη
μοκρατία καὶ τούτων εκάστων πλείους απ
τρόποι, καθ' οὓς ἔστιν ἢ ἄμεινον ἢ χεῖρον πολιτεύει
σθαι· παρὰ μὲν τοῖς τὰ βέλτιστα φρονοῦσι κράτιο
στον κέκριται πάντων μοναρχία συμβούλους τους
ἀρίστοις χρωμένη, νόμοις τε σπουδαίοις, καὶ τοῦ
τοις κυρίοις. Συμβούλων δὲ πρῶτα μὲν μέτριον ἐν·
δρῶν πεπαιδευμένων πλῆθος ἄριστον Ο τε γάρ
δῆμος οὐ κατακούοντες ἀλλήλων, οὐδὲ συνιέντες
ῥᾳδίως, διά τε πλῆθος, καὶ ἀπαιδεύτων τῶν ἐν αὐτ
τοῖς ὑπερβολὴν, αλογίστως τὰ πολλὰ φέρουσι τὰς
ψήφους· οἵ τ᾽ εἰς ἐλάχιστον ἀριθμὸν ἀνηγμένοι, τὰ
ίδια κέρδη λογιζόμενοι, οὐκ ἀγαθοὶ τὰ πολλὰ σύμ
βουλοι· οἱ δ' ἅμα μὲν μετρίως ἔχοντες πλήθους,
ἅμα δ' οὐκ ἀπαίδευτοι, ἄλλος μὲν ἄλλο κατὰ τὸ
εἰκὸς συνορῶντές τε καὶ εἰς μέσον ἄγοντες, ὑπὸ δὲ
τοῦ κοινῇ συμφέροντος καὶ κοινῇ ἀγόμενοι, τῷ παντὶ
ἀμείνους τε καὶ ἀσφαλέστατοι συμβουλεύειν· ἔτι
δ' οἱ μετρίως ἔχοντες βίου, καὶ οὔθ᾽ οἱ παμπλού
σιοι, οὔθ᾽ οἱ ἀπορώτατοι. Οἱ μὲν γὰρ διὰ τὴν τοῦ
πλούτου φιλίαν οὐδὲν ἄλλο τὰ πολλὰ βουλεύεσθαι
φιλοῦσιν, ἢ ἔθεν ἄν τι αὐτοῖς κέρδος προσείη· οἱ δὲ
διὰ τὴν ἀπορίαν, οὐδὲν ἄλλο σκοπεῖν, ἢ ὅθεν ἂν τὸς
ἐθέλουσιν ὑπὲρ τῶν κοινή συμ
ἰδίας ἀνάγκας παραμυθήσαιντο· οἱ δὲ μετρίως ἔχοντες· μᾶλλον τι καὶ
φερόντων ἑκάστοτε φροντίζειν. Καὶ περὶ μὲν συμβούλων ταῦτα.
8. Leges vero probæ sunt, ut uno verbo dicam,
qu
sua singulis tum in urbe, tum in gente
quamvis officia deņinientes, alienis negotiis vetent
Δεδύνηνται, Auctor prater leges, quibus res
Tarearum creverunt, ad institutiones civiles primorum sultanorum allulere videtur.
Δημοκρατία. cf. Plato in Polit.
143) Αριστον. cf. Ducas et Plato.
η'. Νόμοι δὲ σπουδαῖοι, ὡς ἐπίπαν εἰπεῖν, οἳ ἂν
ἑκάστοις τῶν τῆς πόλεως μερῶν καὶ ἐθνῶν τὰ εξ
τῶν πράττειν ὁρίζοντες κωλύωσι τῶν μὴ προση
Πράττειν ορίζοντες. Plato in l u de Rep.
Egyptiorum institutum prædicat agriculturain a
militari arte et operarum laboribus discernentium.
Timæus.
col. 849–850page 15 of 99
PG 160:849κόντων πράξεών τε καὶ ἐπιτηδευμάτων. Εστι δ' ἐν πόλει σχεδόν ἁπάσῃ πρῶτον μὲν καὶ ἀναγκαιότατον μέρος καὶ γένος καὶ πλεῖστον τὸ αὐτουργικὸν, ὅσον γεωργῶν τε καὶ νομέων καὶ ξυμπάντων τῶν τοὺς ἐκ γῆς αὐτῶν δι' αὐτῶν ποριζομένων καρπούς· ἕτερον δὲ τὸ τούτοις αὖ καὶ τῷ ἄλλῳ πόλεως πλήθει διακοσ νικόν, ὅσον δημιουργητικόν τε καὶ ἐμπορικὸν, καὶ καπηλικόν φύλον, καὶ εἰ δή τι ἄλλο τούτοις προσῆς κον· δημιουργῶν μὲν τὰ μὴ ὄντα τῶν σκευῶν ὧνπερ ἄνθρωποι ἐς τὸν βίον δέονται, ἐς οὐσίαν ἀγόντων ἐμπόρων δὲ τὰ πλεονάζοντά τε καὶ ἐλλείποντα ταῖς χώραις ἑκάσταις ἀπισούντων τῇ ἐκ τῆς ἑτέρας ἐς τὴν ἑτέραν μετακομιδῇ, αὐτῶν ἐς τὴν διακονίαν ταύ την καταταττόντων αὐτοὺς, ἅτε οὐ σχολαζόντων τῶν αὐτουργῶν, ὑπὸ τοῦ τοῖς αὐτῶν πράγμασι προσέχειν· καπήλων δὲ, παρὰ μὲν τῶν αὐτουργῶν ἡ τινων εμπόρων αθρόα ώνουμένων, τῶν δὲ δεομένων ἑκάστοις ἐπὶ τῆς χρείας, οπότε, καὶ ὁπόσων δέοιντο, ἀποδιδομένων. Εἰσὶ δ᾽ οὗ καὶ τὴν τοῦ σώματος ρώμην μισθούμενοι, διακονοῦντες ἄλλοτε ἄλλοις, δια ζώσιν. θ'. Ἐπὶ δὲ τούτοις τὸ ἀρχικόν φύλον, σωτήρων τέ τινων τῆς ὅλης πόλεως ή γένους ἢ γενῶν ἂν οὕτω τύχῃ καὶ φυλάκων· ὧν κορυφαῖος μὲν βασι λεύς, ή τις ἡγεμὼν, μεθ᾿ ὃν ἄλλος άλλα διειληφότες γένους ἢ πόλεως μέρη, διασώζουσιν ἕκαστα ἂν τι γίγνηται τῶν κατὰ τρόπον. Ἐπεὶ γὰρ οὐχ οἷόν τε πάντας ἀνθρώπους πεισθῆναι ὡς τὸ ἴσον χρὴ ἔχειν, καὶ μὴ πλεονεκτεῖν, μηδὲ τοῖς ἀλλοτρίοις ἐπιβουλεύειν· ἀλλ᾽ εἰσὶν οἱ τοῦ αὐτουργεῖν ἀμελήσαντες, ή τινα ἄλλην τῶν ἐς τὸν βίον χρείαν συντελεῖν, τοῖς ἑτέρων πόνοις ἐπιφύονται. Κατὰ δὴ τούτων ετάχθη. σαν, φιλίων μὲν νομιζομένων, δικασταί τε, καὶ ἄλλοι ἄρχοντες· πολεμίων δὲ, στρατιώταί τε, καὶ ὅσοι ἄρχοντες τούτων. Οἷς ἀσχολουμένοις περὶ τὴν τῶν ὅλων φυλακήν, ἐπειδὴ ἑτέρωθεν ἔδει τῶν ἐπιτηδείων, φόροι παρὰ τῶν αὐτουργῶν μάλιστα εκάστων ετά. χθησαν φέρεσθαι, σίτησις τοῖς κοινοῖς φύλαξι και γένεσις φόρων. μισθός τις καὶ ἅμα γέρας τῆς φυλακῆς. Καὶ αὕτη δὴ ι'. Τριῶν δή τούτων ὄντων ἐν πόλει τῶν πρώτων γενών κατά γε φύσιν, ίδι᾽ ἅττα καὶ τὰ ἐπιτηδεύματα καὶ αἱ πράξεις ἑκάστων, καὶ ὁ σπουδαῖος νόμος αὐτ' τοῦθ᾽ ὁριεῖ, τὰ αὐτοῦ πράττειν ἕκαστον, καὶ μὴ ἀπαλλάττειν ἄλλῳ ἄλλῳ γένει ἐπιτήδευμα καὶ προ ξιν. Αὐτίκα τοὺς ἄρχοντας μηδὲν τῶν διακονικῶν ἐπιτηδεύειν· ἐναντιώτατον γάρ που διακονία ἀρχῇ διακονικὰ δ᾽ ἐπιτηδεύματα, ἄλλα τε, ὡς ἔφαμεν, καὶ ἐμπορεία τε καὶ καπηλεία. Αρχοντι δὲ ὅ γε σπουδαίος νόμος ὁριεῖ μὴ ἐξεῖναι ἐμπορεύεσθαι, μηδὲ καπηλεύειν, μηδ' ἄλλου μηδενὸς ἄπτεσθαι τῶν ἐνελευθέρων. Τούς τε στρατιώτας ἀποκεκρίσθαι τῶν πολλῶν, καὶ ὅλως τοὺς σώζοντας τῶν σωζομένων καὶ τοὺς μὲν ἀφειμένους παντὸς φόρου στρατεύεσθαι τε καὶ προκινδυνεύειν τῶν πολλῶν, τοὺς δὲ τοῖς αὐτ τῶν προσέχοντας, ἱκανούς τε ἐς δύναμιν, καὶ ἅμα οὐ βαρεῖς τινας φέρειν τους φόρους, σίτησιν τοῖς τε ἄρχουσι καὶ στρατιωτῶν τοῖς λογάσι. Τὸ πολὺ δὲ τῆς στρατιᾶς, καὶ τὸ ἀναγκαιότατον, ὁμόφυλόν τε Πόλεως ἢ γένους.de rebus peloPONNESIACIS ORATIO II.
£50
κόντων πράξεών τε καὶ ἐπιτηδευμάτων. Εστι δ' ἐν se immiscere. Atqui in omni fere civitate primum
πόλει σχεδόν ἁπάσῃ πρῶτον μὲν καὶ ἀναγκαιότατον et maxime necessarium est et numerosissimum
μέρος καὶ γένος καὶ πλεῖστον τὸ αὐτουργικὸν, ὅσον rusticorum genus, agricolarum villelicet, pastorum,
γεωργῶν τε καὶ νομέων καὶ ξυμπάντων τῶν τοὺς ἐκ quique alii terra fructus propriis manibus colli
γῆς αὐτῶν δι' αὐτῶν ποριζομένων καρπούς· ἕτερον guut. Alterum est opificum genus, mercatorum,
δὲ τὸ τούτοις αὖ καὶ τῷ ἄλλῳ πόλεως πλήθει διακοσ institorum et similium quod primis illis ac reliquæ
νικόν, ὅσον δημιουργητικόν τε καὶ ἐμπορικὸν, καὶ civitati inseruit; dum opifices quidem supellecti -
καπηλικόν φύλον, καὶ εἰ δή τι ἄλλο τούτοις προσῆς lem humanæ vitæ necessariam in medium produκον· δημιουργῶν μὲν τὰ μὴ ὄντα τῶν σκευῶν ὧνπερ cunt, mercatores autem quæ singulis regionibus
ἄνθρωποι ἐς τὸν βίον δέονται, ἐς οὐσίαν ἀγόντων - vel desint vel supersint, de una in aliam transfe-·
ἐμπόρων δὲ τὰ πλεονάζοντά τε καὶ ἐλλείποντα ταῖς rendo exæquant, et quodiam alii suis coguntur reχώραις ἑκάσταις ἀπισούντων τῇ ἐκ τῆς ἑτέρας ἐς bus vacare, ipsi hanc provinciam suspiciunt, inτὴν ἑτέραν μετακομιδῇ, αὐτῶν ἐς τὴν διακονίαν ταύ- stitores denique de rusticis quidem vel mercateriτην καταταττόντων αὐτοὺς, ἅτε οὐ σχολαζόντων τῶν bus emunt universa, requirentibus autem singulis
αὐτουργῶν, ὑπὸ τοῦ τοῖς αὐτῶν πράγμασι προσέ- quandocunque et quocunque velint numero divenχειν· καπήλων δὲ, παρὰ μὲν τῶν αὐτουργῶν ἡ 5 duut, nonnulli etiam corporis vires clocantes,
τινων εμπόρων αθρόα ώνουμένων, τῶν δὲ δεομένων nunc his nunc illis ministerium exhibendo vicἑκάστοις ἐπὶ τῆς χρείας, οπότε, καὶ ὁπόσων δέοιντο,
titant.
ἀποδιδομένων. Εἰσὶ δ᾽ οὗ καὶ τὴν τοῦ σώματος ρώμην μισθούμενοι, διακονοῦντες ἄλλοτε ἄλλοις, δια
ζώσιν.
θ'. Ἐπὶ δὲ τούτοις τὸ ἀρχικόν φύλον, σωτήρων
τέ τινων τῆς ὅλης πόλεως ή γένους ἢ γενῶν ἂν
οὕτω τύχῃ καὶ φυλάκων· ὧν κορυφαῖος μὲν βασιλεύς, ή τις ἡγεμὼν, μεθ᾿ ὃν ἄλλος άλλα διειληφότες
γένους ἢ πόλεως μέρη, διασώζουσιν ἕκαστα ἂν τι
γίγνηται τῶν κατὰ τρόπον. Ἐπεὶ γὰρ οὐχ οἷόν τε
πάντας ἀνθρώπους πεισθῆναι ὡς τὸ ἴσον χρὴ ἔχειν,
καὶ μὴ πλεονεκτεῖν, μηδὲ τοῖς ἀλλοτρίοις ἐπιβουλεύειν· ἀλλ᾽ εἰσὶν οἱ τοῦ αὐτουργεῖν ἀμελήσαντες, ή
τινα ἄλλην τῶν ἐς τὸν βίον χρείαν συντελεῖν, τοῖς
ἑτέρων πόνοις ἐπιφύονται. Κατὰ δὴ τούτων ετάχθη.
σαν, φιλίων μὲν νομιζομένων, δικασταί τε, καὶ ἄλλοι
ἄρχοντες· πολεμίων δὲ, στρατιώταί τε, καὶ ὅσοι
ἄρχοντες τούτων. Οἷς ἀσχολουμένοις περὶ τὴν τῶν
ὅλων φυλακήν, ἐπειδὴ ἑτέρωθεν ἔδει τῶν ἐπιτηδείων,
φόροι παρὰ τῶν αὐτουργῶν μάλιστα εκάστων ετά.
χθησαν φέρεσθαι, σίτησις τοῖς κοινοῖς φύλαξι και
γένεσις φόρων.
9. Postremum est principum genus, qui vel urbem vel gentem totam conservant atque custodiunt,
quorum ut supremus est rex, ita post illum alli
allas urbis vel gentis sortit partes rile conservant.
Cum enim hoc omnibus persuaderi nequeat, æquitatem absque injuria sectandum esse, nec tendendas cujusquam bonis insidias; nonnulli autem vel
priori vel secundi generis omissis operibus suis,
aliorum inbient laboribus; contra hos instituti sunt
ex amicis quidem judices et reliqui præfecti, ex int
micis vero milites et horum duces, quibus cum tan
quam publicæ intentis custodia aliunde suppeditanda
essent necessaria, tributa rusticis in dimensum
publicorum custodum. imperata suut, merces pariter et præmium custodiæ futura, atque hæc tribulorum est origo.
μισθός τις καὶ ἅμα γέρας τῆς φυλακῆς. Καὶ αὕτη δὴ
40. Cum porro via hæc prima sint hominum in
urbe genera, propia quædam singulorum esse debent officia quæ quidem proba lex obire quemque
jubet, nec inter se confundere. Principes igitur
nullum subeant ministerium, quandoquidem imperio maxime contrarium est ministrare. Sunt autem
inter ministeria cum alia, quæ recensuimus, tum
institoria el mercatura. Al principem juhat lex
non mercaturam nec institoriam facere, nec aliud
quidquam non liberale tractare. Similiter a vulgo
secernantur milites, ac servatores a servandis; et
Ali quidem ab omni collatione liberi militent, ac
populum tueantur; hi vero suas res agentes idonci
sunt regnando nec gravia tributa principum et milttibus nutrimenta pendunt. Major vero pars exeralus et potior civium sit, ac domesticorum, non pe -
regrinorum, siquidem raro fidei sunt peregrini
multisque mutationibus interdum pro servatoribus
atque custodibus hostes exsistunt, domestici vero
ι'. Τριῶν δή τούτων ὄντων ἐν πόλει τῶν πρώτων
γενών κατά γε φύσιν, ίδι᾽ ἅττα καὶ τὰ ἐπιτηδεύματα
καὶ αἱ πράξεις ἑκάστων, καὶ ὁ σπουδαῖος νόμος αὐτ'
τοῦθ᾽ ὁριεῖ, τὰ αὐτοῦ πράττειν ἕκαστον, καὶ μὴ
ἀπαλλάττειν ἄλλῳ ἄλλῳ γένει ἐπιτήδευμα καὶ προ
ξιν. Αὐτίκα τοὺς ἄρχοντας μηδὲν τῶν διακονικῶν
ἐπιτηδεύειν· ἐναντιώτατον γάρ που διακονία ἀρχῇ·
διακονικὰ δ᾽ ἐπιτηδεύματα, ἄλλα τε, ὡς ἔφαμεν,
καὶ ἐμπορεία τε καὶ καπηλεία. Αρχοντι δὲ ὅ γε
σπουδαίος νόμος ὁριεῖ μὴ ἐξεῖναι ἐμπορεύεσθαι,
μηδὲ καπηλεύειν, μηδ' ἄλλου μηδενὸς ἄπτεσθαι τῶν
ἐνελευθέρων. Τούς τε στρατιώτας ἀποκεκρίσθαι τῶν
πολλῶν, καὶ ὅλως τοὺς σώζοντας τῶν σωζομένων·
καὶ τοὺς μὲν ἀφειμένους παντὸς φόρου στρατεύεσθαι
τε καὶ προκινδυνεύειν τῶν πολλῶν, τοὺς δὲ τοῖς αὐτ
τῶν προσέχοντας, ἱκανούς τε ἐς δύναμιν, καὶ ἅμα
οὐ βαρεῖς τινας φέρειν τους φόρους, σίτησιν τοῖς τε
ἄρχουσι καὶ στρατιωτῶν τοῖς λογάσι. Τὸ πολὺ δὲ
τῆς στρατιᾶς, καὶ τὸ ἀναγκαιότατον, ὁμόφυλόν τε
Πόλεως ἢ γένους. Vid. Plat. 1. V de Republica.
col. 851–852page 16 of 99
PG 160:851πολλὰ τῶν ξενικῶν, καὶ στρεφόμενα πολλάκις, αὐτέ πολέμια ἀντὶ σωτήρων τε καὶ φυλάκων φιλεί γίγνεσθαι· τὰ δ' οἰκεία καλῶς θεραπευόμενα τῷ παντί βεβαιότερά τε καὶ πιστότερα. Τῶν αὐτουργῶν δὲ τὰ πολὺ καὶ οἰκόσιτον τῆς στρατιάς κατά συζυγίας συντετάχθαι, κοινοῖς τε τοῖς τέλεσι τῶν ὁμοζύγων εἶναι καὶ οἰκεῖον, ἀλλὰ μὴ ξενικόν. Απιστα γὰρ τὰ ἑκάστων εργαζομένων τὰ πολλὰ παρὰ μέρος ἑκάτερον, τὸν μὲν ἐργάζεσθαι τῷ κοινῷ ἀμφοῖν, τὸν δ' ἕτερον στρατεύεσθαι· ὅπως ἂν ὡς μάλιστα οἷόν τε ἀμφοῖν τῶν τε ἰδίων οίκων ἐφικνοῖντο οἱ αὐτοί, τῆς τε φυλακῆς τῆς ὑπὲρ τῶν κοινῶν. τα'. Διακεκρίσθαι δὲ ἰδίᾳ μὲν πεζούς, ιδία δ' ἱππέας τῶν στρατιωτών· καὶ τοὺς μὲν πεζούς ἐς λόχους τε καὶ τάξεις συντετάχθαι ὑπὸ λοχαγοίς τε καὶ ταξιάρχοις ἄρχουσιν, ἱππέας δὲ ἐς ὅλας τε καὶ συντάγματα ὑπὸ ἐλάρχαις τε καὶ συνταγματάρ γοις· ὥστε ὀξέως τε ἐν κόσμῳ ἑκασταχή παρείναι ᾗ ἂν δέοι. Μηδ' ἅμα ἄμφω τώ δυνάμει θεραπεύειν. τήν τε πεζὴν καὶ τὴν κατὰ θάλατταν, ἀλλὰ τὴν ἐτέ ραν ἀεὶ, καὶ τούτων, εἰ ἡ τῆς πόλεώς τε καὶ γέ νους, ἔτι δ' ἡ τῆς χώρας ἐνδέχοντο φύσις, μάλλον τὴν πεζήν ή δεήσει καθ' εκάτερα ἐλαττουμένους, καὶ καθ᾿ ἑκατέραν ἡττᾶσθαι τὰ πολλά. Τό τε τὰς πεζὰς δυνάμεις ἐπ' ἀνδρῶν ἀγαθῶν στρατηγών τε καὶ στρατιωτῶν ἀρετὴν ποιεῖσθαι τὸ θαῤῥεῖν, ἀλλὰ μὴ ναυκλήρων τέχναις, ἄλλων τε φαύλων άνα θρώπων· τό τε τῆς γῆς κρατοῦντας αὐτόθεν ἂν τῶν ἐπιτηδείων εὐπορεῖν, ἀλλὰ μὴ ἐκ τῆς ὑπερορίας δεῖσθαι· τό τε τῶν ἐπιθαλαττίων χωρίων των πολ λῶν ἀφισταμένους, ὅτι μὴ πᾶσα ἀνάγκη, τῷ πρὸς τοὺς πλησιοχώρους μόνῳ πολέμῳ τὸ πολὺ προσέχειν, ἀλλὰ μὴ πολλοῖς, ὁμοίως μὲν πρὸς πλησιοχώρους, ὁμοίως δὲ πρὸς τοὺς ἐξ ὑπερορίας, καὶ τούτων ἔστιν οὓς ἀπροσδοκήτους· ταῦτα πάντα τῶν ἑτέρων πολλῷ που καὶ καλλίω καὶ ἀμείνω. Τῶν στρατιωτῶν. Μάλλον την πεζήν. ιβ'. Φόρων δὲ ἐπειδὴ τριττὰ ἤδη, ὡς εἰς ἐλάχιστα διελεῖν, τὸ μὲν ἀγγαρεία, τὸ δὲ τακτὸς ὄρος χρηματ των, εἴτε κέρματος, εἶτ᾽ ἄλλων ἀντινωνοῦν, τί δὲ ῥητή τις τῶν γιγνομένων μοίρα· ἀγγαρεία μὲν βα ρύτατο; φόρων, τοῖς φέρουσι πολὺ τὸ δούλειον ἔχων, ἅτε τῶν σωμάτων, οὐ τῶν χρημάτων ἐπιλαμβαν μενος, τοῖς τε πραττομένοις οὐ μικρᾶς παραίτιος ἀσχολίας, δι' ἔτους αἰεὶ τοῦ παρεσομένου τε και ἄξοντος ἐπὶ τὰ ἔργα δεομένη· ὁ δὲ τακτὸς χρημά των ὄρος, πρὸς τῷ δουλείῳ καὶ οὗτος πλεῖστον α ἔχει καὶ τὸ ἀνώμαλον, ἀναγκαίως τε φερόντων, και οὐ πρὸς λόγον τῶν δυνάμεων τὰ πολλά, χαλεπού ὄντος τοῦ καὶ τὴν ἀρχὴν ταῖς δυνάμεσιν εκάστων ἐξισοῦν τοὺ; φόρους, καὶ ἅμα οὐδὲ μενουσῶν τῶν δυνάμεων ἑκάστοις ἐπὶ τῶν αὐτῶν, κατὰ σμικρὰ δὲ καὶ πολλάκις τοῦ ἔτους, καὶ ὑπὸ πολλῶν εἰσπραττόμενος, καὶ πολλῷ αὖ χαλεπώτερος· ἡ δὲ ῥητὴ τῶν γιγνομένων μοίρα τό τε δούλειον ἧττον ἔχει, παντός τε ἄλλου φόρου τοῦ τὸ ἴσον ἂν δυναμένου, πολλῷ οὗτος, κουφότερος κατ' αὐτὸ τὸ εὐπορώτατον τῆς ὥρας, ἡνίκ᾽ ἂν ἡ συγκομιδὴ ἑκάστοις τῶν ἐκ γῆς εἴη καρπῶν, καὶ ἀπ᾿ αὐτῶν αἰεὶ τῶν ὑπαρχόντων εἰσπραττόμενος, πρὸς δέ γε ἔτι καὶ ὁμαλώτατος φό85?
πολλὰ τῶν ξενικῶν, καὶ στρεφόμενα πολλάκις, αὐτέ
πολέμια ἀντὶ σωτήρων τε καὶ φυλάκων φιλεί γίγνε
σθαι· τὰ δ' οἰκεία καλῶς θεραπευόμενα τῷ παντί
βεβαιότερά τε καὶ πιστότερα. Τῶν αὐτουργῶν δὲ τὰ
πολὺ καὶ οἰκόσιτον τῆς στρατιάς κατά συζυγίας
συντετάχθαι, κοινοῖς τε τοῖς τέλεσι τῶν ὁμοζύγων
si recte curentur, magis Armi sunt atque adi. De εἶναι καὶ οἰκεῖον, ἀλλὰ μὴ ξενικόν. Απιστα γὰρ τὰ
rosticis autem plerique militiæ assueti, per conjugationes dividantur, earumque alterutro communibus fere laborante sumptibus vicissim alter laboret, alter militet; sic ut pariter et familiæ suæ curam et salutis communis iidem quantum fieri possit
gerant.
ἑκάστων εργαζομένων τὰ πολλὰ παρὰ μέρος ἑκάτερον, τὸν μὲν ἐργάζεσθαι τῷ κοινῷ ἀμφοῖν, τὸν δ'
ἕτερον στρατεύεσθαι· ὅπως ἂν ὡς μάλιστα οἷόν τε ἀμφοῖν τῶν τε ἰδίων οίκων ἐφικνοῖντο οἱ αὐτοί, τῆς
τε φυλακῆς τῆς ὑπὲρ τῶν κοινῶν.
41. Separentur autem in exercitu pedites ab
equitibus, peditibus quidem in turmas sub ducilus, equitibus autem in alas sub magistris relatis,
quo confestim possint, ubicunque fuerit opus,
ordine adesse. Neque simul utræque copiæ, terrestres ac navales cogantur, verum alteræ semper,
emque, si id urbis et gentis atque etiam regionis
patiatur natura potius terrestres, nec cum utrisque
sinus inferiores, neutros vincamus. Ac prastal
Jonge terrestribus copiis in militum ae ducum vir-.
tule, quam nautarum ac similium hominum vilium arte fiduciam ponere; ac terra potitos inidem necessaria nancisci, quam peregre petere, relatisque mari proximis locis, nisi cogat extrema
necessitas, soli cum vicinis bello vacare, quam
pluribus, tum cum vicinis, tum cum exteris.
τα'. Διακεκρίσθαι δὲ ἰδίᾳ μὲν πεζούς, ιδία δ'
ἱππέας τῶν στρατιωτών· καὶ τοὺς μὲν πεζούς
ἐς λόχους τε καὶ τάξεις συντετάχθαι ὑπὸ λοχαγοίς
τε καὶ ταξιάρχοις ἄρχουσιν, ἱππέας δὲ ἐς ὅλας τε
καὶ συντάγματα ὑπὸ ἐλάρχαις τε καὶ συνταγματάρ
γοις· ὥστε ὀξέως τε ἐν κόσμῳ ἑκασταχή παρείναι
ᾗ ἂν δέοι. Μηδ' ἅμα ἄμφω τώ δυνάμει θεραπεύειν.
τήν τε πεζὴν καὶ τὴν κατὰ θάλατταν, ἀλλὰ τὴν ἐτέραν ἀεὶ, καὶ τούτων, εἰ ἡ τῆς πόλεώς τε καὶ γένους, ἔτι δ' ἡ τῆς χώρας ἐνδέχοντο φύσις, μάλλον
τὴν πεζήν ή δεήσει καθ' εκάτερα ελαττουμέ
νους, καὶ καθ᾿ ἑκατέραν ἡττᾶσθαι τὰ πολλά. Τό τε
τὰς πεζὰς δυνάμεις ἐπ' ἀνδρῶν ἀγαθῶν στρατηγών
τε καὶ στρατιωτῶν ἀρετὴν ποιεῖσθαι τὸ θαῤῥεῖν,
ἀλλὰ μὴ ναυκλήρων τέχναις, ἄλλων τε φαύλων άνα
θρώπων· τό τε τῆς γῆς κρατοῦντας αὐτόθεν ἂν τῶν
ἐπιτηδείων εὐπορεῖν, ἀλλὰ μὴ ἐκ τῆς ὑπερορίας δεῖσθαι· τό τε τῶν ἐπιθαλαττίων χωρίων των πολ
λῶν ἀφισταμένους, ὅτι μὴ πᾶσα ἀνάγκη, τῷ πρὸς τοὺς πλησιοχώρους μόνῳ πολέμῳ τὸ πολὺ προσέ
χειν, ἀλλὰ μὴ πολλοῖς, ὁμοίως μὲν πρὸς πλησιοχώρους, ὁμοίως δὲ πρὸς τοὺς ἐξ ὑπερορίας, καὶ τούτων
ἔστιν οὓς ἀπροσδοκήτους· ταῦτα πάντα τῶν ἑτέρων πολλῷ που καὶ καλλίω καὶ ἀμείνω.
12. Nam cun triltorum tria slut minimum gemera, primum servitus, deinde certa sive pec -
niæ sive aliarum rerum summa, tum quædam reTinn nascentium pars, gravissimum quidem tributi
femus est servitus, quippe quod non opes arripial,
sed corpora, nec parvam ipsis præbet exactoribus
molestiam, quorum præsentiam quotannis requirit; certa vero summa præter servitutem, magnain
etiam habet inæqualitatem, dum et necessario penditur, et særpe non pro operibus, quandonce facile
sit opibus cujusque tributnm exquare, nec singu·
Jorum opes eamdem semper obtineant magnitudinem (eadem quidem per partes quotannis sepius a
pluribus exacta longe minorem difficultatem parit)
rerum autem nascentium quædam pars cum servitatis minus habet, tum quovis alio tribunto, tantumdem quod efficeret, multo levior est ipsa temporis
ratione (quandoquidem quo tempore fructus a
singulis colliguntur, de ipsis petitur fructibus) nec
non æqualitatem habet maximam, dum quisque pro
· opibus persolvit, quo fit, ut optimumn sit hoc tributum, cum et levissimum sit, ut diximus, et æquissimum et si cum æquitate exigatur, reipuΤῶν στρατιωτῶν. In hisce Gemistus Aristotelem magis quam Platonem sequitur.
Μάλλον την πεζήν. Traditio per antiqua
confirmat Peloponnesum quamvis natura sua ad
rem navalein apprime idoneam, utiliorem tamen
ιβ'. Φόρων δὲ ἐπειδὴ τριττὰ ἤδη, ὡς εἰς ἐλάχιστα
διελεῖν, τὸ μὲν ἀγγαρεία, τὸ δὲ τακτὸς ὄρος χρηματ
των, εἴτε κέρματος, εἶτ᾽ ἄλλων ἀντινωνοῦν, τί δὲ
ῥητή τις τῶν γιγνομένων μοίρα· ἀγγαρεία μὲν βαρύτατο; φόρων, τοῖς φέρουσι πολὺ τὸ δούλειον ἔχων,
ἅτε τῶν σωμάτων, οὐ τῶν χρημάτων ἐπιλαμβαν
μενος, τοῖς τε πραττομένοις οὐ μικρᾶς παραίτιος
ἀσχολίας, δι' ἔτους αἰεὶ τοῦ παρεσομένου τε και
ἄξοντος ἐπὶ τὰ ἔργα δεομένη· ὁ δὲ τακτὸς χρημά
των ὄρος, πρὸς τῷ δουλείῳ καὶ οὗτος πλεῖστον α
ἔχει καὶ τὸ ἀνώμαλον, ἀναγκαίως τε φερόντων, και
οὐ πρὸς λόγον τῶν δυνάμεων τὰ πολλά, χαλεπού
ὄντος τοῦ καὶ τὴν ἀρχὴν ταῖς δυνάμεσιν εκάστων
ἐξισοῦν τοὺ; φόρους, καὶ ἅμα οὐδὲ μενουσῶν τῶν
δυνάμεων ἑκάστοις ἐπὶ τῶν αὐτῶν, κατὰ σμικρὰ δὲ
καὶ πολλάκις τοῦ ἔτους, καὶ ὑπὸ πολλῶν εἰσπραττό
μενος, καὶ πολλῷ αὖ χαλεπώτερος· ἡ δὲ ῥητὴ τῶν
γιγνομένων μοίρα τό τε δούλειον ἧττον ἔχει, παντός
τε ἄλλου φόρου τοῦ τὸ ἴσον ἂν δυναμένου, πολλῷ
οὗτος, κουφότερος κατ' αὐτὸ τὸ εὐπορώτατον τῆς
ὥρας, ἡνίκ᾽ ἂν ἡ συγκομιδὴ ἑκάστοις τῶν ἐκ γῆς
εἴη καρπῶν, καὶ ἀπ᾿ αὐτῶν αἰεὶ τῶν ὑπαρχόντων
εἰσπραττόμενος, πρὸς δέ γε ἔτι καὶ ὁμαλώτατος φό
viribus pedestribus totius Græciæ saluti operam
navare et posse et debere. Rerum græcarum historia ipsa nos docet, Spartani, a quo ad rem navalem
se applicuisset, pessuin ivisse.
col. 853–854page 17 of 99
PG 160:853ρων, προς λόγον αἰεὶ τῶν δυνάμεων φερόντων ἐκ - 4 στων· ὥστ᾽ ἂν καὶ κράτιστος εἴη φόρων οὗτος κουφότατός τε ὤν, ὡς ἔφαμεν, καὶ ἐμαλώτατος, λυσιτελέστατός τε τοῖς κοινοῖς τῇ δικαιοτάτη μοίρα εἰσπραττόμενος. "Πτις δ᾽ ἂν δικαιοτάτη γένοιτο κατὰ λόγον μοῖρα, ἐνθένδε ἔστι λογίσασθαι. ιγ'. Τοῖς ἐκ γῆς καρποῖς τριῶν δεῖ τούτων πρὸς τὴν φοράν, ἐργασίας, τῶν τελῶν, δι' ὧνπερ ἐργά σονται οἱ ἐργασόμενοι, βοῶν, ἀμπέλων, βοσκημάτων, καὶ τῶν ἄλλων τῶν τοιουτοτρόπων, καὶ τῆς τούτων φυλακής. Ὥστε καὶ τρισὶν ἂν προσήκοιεν κατὰ τὸ δίκαιον, τοῖς ἐργαζομένοις, τοῖς τὰ τέλη παρεχομέν νας τοῖς ἔργοις, καὶ τρίτοις τοῖς φύλαξί τε τῶν ὅλων καὶ σωτήρσιν, οὓς βασιλέας τε καὶ ἡγεμόνας, ἄλλους τε ἄρχοντας ἔφαμεν. Τοὺς οὖν αὐτουργούς τοὺς οἰκείοις τοῖς τέλεσιν ἐργαζομένους, ἐξουσίας οὔσης σφίσιν ἔπη τε γῆς καὶ ὅπως βούλοιντο έργά ζεσθαι, ἔχοντας τὰς δύο μοίρας, τὴν μὲν τῇ ἐργασία προσήκουσαν, τὴν δὲ τοῖς τέλεσι, την τρίτην τῷ δημοσίῳ τε καὶ τοῖς τὴν φυλακὴν τῶν ὅλων ἐπιτετραμμένοις ἀποφέρειν, ἁπάσης άλλης εἰσφορᾶς ὅτι μὴ ἀξία; λόγου καὶ λειτουργίας ἀφειμένους. Καὶ τοῦτον δικαιότατον γίγνεσθαι φόρον, γέρας τε ἄξιον καὶ σίτησιν ἅμα τοῖς ἐπὶ τῶν κοινῶν τεταγμένοις λειτουργιῶν. Καὶ περὶ μὲν φόρων τοσαῦτα. ιδ. Τὴν δὲ τοῦ βίου δίαιταν τοῖς τε ἄλλοις πολί ταῖς, καὶ μάλιστα ἄρχουσι, μὴ πολυτελή, ἀλλὰ μετ τρίαν εἶναι· ξενικῶν μὲν ἐσθῆτων άλλων ματαίων καὶ ἀνωφελῶν ὀλιγωροῦσι, πρὸς δὲ τὸν πόλεμον πάσι τεταγμένοις, καὶ τὰς ἐνταῦθα φερούσας θεραπεύουσι παρασκευάς, &; ἀνάγκη μειοῦσθαί τε καὶ ἀσθενεστέρως ἴσχειν, ἄλλοσέ πη ἐξαναλουμένων τῶν δα κανῶν. Τοὺς ἐκ τῆς χώρας καρποὺς μὴ ἐξεῖναι εξάγειν, ὅπη τε καὶ ὅπως τις βούλοιτο, ἀλλ᾽ ἢ ἐπὶ τῇ ἡμισείᾳ πρός γε ενσπόνδους τῶν ξένων τὸν βου λόμενον ἐξέγειν, ὡς οὐκ ἂν ἄλλως εξαχθησομένους, ἢ εἰ ἐν μὴ μείονι ή διπλασίᾳ χρείᾳ, εἰ ξένοι είεν τῶν πολιτῶν. Σιδήρου δὲ μόνου, καὶ ὅπλων, καὶ εἰ δή τι ἄλλο τῶν ἀναγκαιοτάτων, ἄλλαττόμενον, ἐξεῖ ναι ἐξάγειν μὴ τελοῦντα μηδ' ὁτιοῦν. Νομίσματι μὴ εὐδιαφθόρῳ χρῆσθαι, μηδὲ ξενικῷ, ἢ δικεῖν ἂν που νηρᾷ καὶ ἀλλοτρία χρῆσθαι καὶ τῇ πολιτείᾳ. Οὐδὲ γὰρ φαῦλον εἰς γε πολιτείας λόγον μέρος ἂν καὶ τὸ νόμισμα ξυμβάλλεσθαι. Τὰς ζημίας μὴ ἀλλοκότους μηδὲ βαρβαρικάς ποιεῖσθαι τῶν ἐξαμαρτανόντων εἴη τοῖς ἁμαρτήμασιν, ὥστε καὶ κεκολασμένους ήκιστα ἂν ἐξαμαρτάνειν τοῦ λοιποῦ. Ἐπεὶ τόν γε ἀνάτως ἔχειν δοκοῦντα πολύ κάλλιον ἀπαλλάττοντας του βίου ἐλευθέραν ἀφιέναι τὴν ψυχὴν σώματος, ᾧ μὴ καλῶς ᾔδει κεχρῆσθαι, ἢ λωβωμένους ἀναπήρῳ καὶ ἀχρή στο σώματα αὐτῷ τε καὶ τῇ ἄλλῃ πόλει ἀναγκάζειν ἐνδεδέσθαι. κ. Καὶ πολιτείας μὲν σπουδαίας νόμοι οὗτοί τε καὶ τοιοῦτοι ἕτερος, καὶ μείζους καὶ ἐλάττους • ὧν περ κεφαλαιον απάντων περὶ τὴν τοῦ θείου δόξαν Ακριβῶσθαι καὶ κοινῇ καὶ ἰδίᾳ μάλιστα δ' ἐκεῖνα τρία τε καὶ κυριώτατα· ἐν μὲν, εἶναι τι θεῖον ἐν τοῖς οὖσι προύχουσάν τινα τῶν ὅλων οὐσίαν· δεύτερον τὸ θεῖον τοῦτο καὶ ἐπιμελὲς εἶναι ἀνθρώπων, ἅπαντά τε τὰ ἀνθρώπεια ὑπὸ τούτου, καὶ μείζω και ἐλάττω, διοικεῖσθαι· τρίτον κατά γνώμην την από τοῦ διοικεῖν ἔκαστα ὀρθῶ; αἰεὶ καὶ δικαίω;, μή ἐξιστάμενον μηδαμή τοῦ περὶ ἔκαστον καθήκοντος, Καὶ κοινῇ καὶ ἰδίᾳ.DE REBUS PELOPONNESIACIS ORATIO II.
ρων, προς λόγον αἰεὶ τῶν δυνάμεων φερόντων ἐκ - 4 blice utilissimum. Quæ porio æquitas hic pro re
στων· ὥστ᾽ ἂν καὶ κράτιστος εἴη φόρων οὗτος locum babeat, hinc licet animadvertere.
κουφότατός τε ὤν, ὡς ἔφαμεν, καὶ ἐμαλώτατος, λυσιτελέστατός τε τοῖς κοινοῖς τῇ δικαιοτάτη μοίρα
εἰσπραττόμενος. "Πτις δ᾽ ἂν δικαιοτάτη γένοιτο κατὰ λόγον μοῖρα, ἐνθένδε ἔστι λογίσασθαι.
15. Terra fructus tria pouissimum requirunt, ope
ras, sumptus operis præbendos, ut boves, vineas, are
menta et similia, et horum custodiam, quapropter
etiam tribus jure debentur, operis, sumptuum domimis, ac denique rustodibus universorum et servatorie
bus quos reges, principes, aliosque præfectos dixie
mus. Rustici ergo qui suis laborant sumptibus, CINA
liceat ipsis quocunque loco terram quovis pacto culere, duabus fruentes partibus, altera operis, altera
sumptibus debita, tertiam reipublica et custodibus
universorum præstent, omni alia collatione quacunque omnique ministerio vacantes, atque hoc sit
justissimum tributum, premium simul ac dinn
sum publicis ministris futurum. Ac de tributis
quidem hactenus,
ιγ'. Τοῖς ἐκ γῆς καρποῖς τριῶν δεῖ τούτων πρὸς
τὴν φοράν, ἐργασίας, τῶν τελῶν, δι' ὧνπερ ἐργά
σονται οἱ ἐργασόμενοι, βοῶν, ἀμπέλων, βοσκημάτων,
καὶ τῶν ἄλλων τῶν τοιουτοτρόπων, καὶ τῆς τούτων
φυλακής. Ὥστε καὶ τρισὶν ἂν προσήκοιεν κατὰ τὸ
δίκαιον, τοῖς ἐργαζομένοις, τοῖς τὰ τέλη παρεχομέν
νας τοῖς ἔργοις, καὶ τρίτοις τοῖς φύλαξί τε τῶν
ὅλων καὶ σωτήρσιν, οὓς βασιλέας τε καὶ ἡγεμόνας,
ἄλλους τε ἄρχοντας ἔφαμεν. Τοὺς οὖν αὐτουργούς
τοὺς οἰκείοις τοῖς τέλεσιν ἐργαζομένους, ἐξουσίας
οὔσης σφίσιν ἔπη τε γῆς καὶ ὅπως βούλοιντο έργάζεσθαι, ἔχοντας τὰς δύο μοίρας, τὴν μὲν τῇ ἐργασία
προσήκουσαν, τὴν δὲ τοῖς τέλεσι, την τρίτην τῷ
δημοσίῳ τε καὶ τοῖς τὴν φυλακὴν τῶν ὅλων ἐπιτε
τραμμένοις ἀποφέρειν, ἁπάσης άλλης εἰσφορᾶς ὅτι
μὴ ἀξία; λόγου καὶ λειτουργίας ἀφειμένους. Καὶ τοῦτον δικαιότατον γίγνεσθαι φόρον, γέρας τε ἄξιον
καὶ σίτησιν ἅμα τοῖς ἐπὶ τῶν κοινῶν τεταγμένοις λειτουργιῶν. Καὶ περὶ μὲν φόρων τοσαῦτα.
ιδ. Τὴν δὲ τοῦ βίου δίαιταν τοῖς τε ἄλλοις πολίταῖς, καὶ μάλιστα ἄρχουσι, μὴ πολυτελή, ἀλλὰ μετ
τρίαν εἶναι· ξενικῶν μὲν ἐσθῆτων άλλων ματαίων
καὶ ἀνωφελῶν ὀλιγωροῦσι, πρὸς δὲ τὸν πόλεμον πάσι
τεταγμένοις, καὶ τὰς ἐνταῦθα φερούσας θεραπεύουσι
παρασκευάς, &; ἀνάγκη μειοῦσθαί τε καὶ ἀσθενε -
στέρως ἴσχειν, ἄλλοσέ πη ἐξαναλουμένων τῶν δα
κανῶν. Τοὺς ἐκ τῆς χώρας καρποὺς μὴ ἐξεῖναι
εξάγειν, ὅπη τε καὶ ὅπως τις βούλοιτο, ἀλλ᾽ ἢ ἐπὶ
τῇ ἡμισείᾳ πρός γε ενσπόνδους τῶν ξένων τὸν βου
λόμενον ἐξέγειν, ὡς οὐκ ἂν ἄλλως εξαχθησομένους,
ἢ εἰ ἐν μὴ μείονι ή διπλασίᾳ χρείᾳ, εἰ ξένοι είεν
τῶν πολιτῶν. Σιδήρου δὲ μόνου, καὶ ὅπλων, καὶ εἰ
δή τι ἄλλο τῶν ἀναγκαιοτάτων, ἄλλαττόμενον, ἐξεῖναι ἐξάγειν μὴ τελοῦντα μηδ' ὁτιοῦν. Νομίσματι μὴ
εὐδιαφθόρῳ χρῆσθαι, μηδὲ ξενικῷ, ἢ δικεῖν ἂν που
νηρᾷ καὶ ἀλλοτρία χρῆσθαι καὶ τῇ πολιτείᾳ. Οὐδὲ
γὰρ φαῦλον εἰς γε πολιτείας λόγον μέρος ἂν καὶ τὸ
νόμισμα ξυμβάλλεσθαι. Τὰς ζημίας μὴ ἀλλοκότους
μηδὲ βαρβαρικάς ποιεῖσθαι τῶν ἐξαμαρτανόντων εἴη
τοῖς ἁμαρτήμασιν, ὥστε καὶ κεκολασμένους ήκιστα
ἂν ἐξαμαρτάνειν τοῦ λοιποῦ. Ἐπεὶ τόν γε ἀνάτως ἔχειν δοκοῦντα πολύ κάλλιον ἀπαλλάττοντας του βίου
ἐλευθέραν ἀφιέναι τὴν ψυχὴν σώματος, ᾧ μὴ καλῶς ᾔδει κεχρῆσθαι, ἢ λωβωμένους ἀναπήρῳ καὶ ἀχρή
στο σώματα αὐτῷ τε καὶ τῇ ἄλλῃ πόλει ἀναγκάζειν ἐνδεδέσθαι.
14. Vivendi porro ratio cum reliquorum civium
tuni præfectorum maxime non sumptuosa, sed mnderata sit, sic ut peregrinas quidem vestes el nggas alias negligent, ad bellum autem sint omnes
compositi, quique hue pertinent apparatus, diligen
ter procurent, quos quidem, cum alio sumptus
transferuntur, diminui oportet se deteri. Terræ
fructus nemini liceat, quocunque velit, nisi alteram partem pro vectigali pendat, evehere, ad socios quidem evehere liceat; sin quis ferro, vel armis, vel alia re necessaria velit mutare, nihil pendat. Moneta nec improba nec peregrina utamur, ne
videamur etiam prava et aliena uti republica.
siquidem non parvum iu republica monentum
habet monetæ ratio. Sontes ac barbarico more
multentur ut post multam minimum deinceps
peccent; nain qui videntur insanabiles esse eos de
medio præstat auferentes, animam corpore liberare.
quo non reçte novit uti, quam illos mutilantes,
hauc tum corpori mutilo atque inutili, tum reliquæ
civitati alligare.
κ. Καὶ πολιτείας μὲν σπουδαίας νόμοι οὗτοί τε
καὶ τοιοῦτοι ἕτερος, καὶ μείζους καὶ ἐλάττους • ὧν
περ κεφαλαιον απάντων περὶ τὴν τοῦ θείου δόξαν
Ακριβῶσθαι καὶ κοινῇ καὶ ἰδίᾳ μάλιστα δ' ἐκεῖνα
τρία τε καὶ κυριώτατα· ἐν μὲν, εἶναι τι θεῖον ἐν
τοῖς οὖσι προύχουσάν τινα τῶν ὅλων οὐσίαν· δεύτε
ρον τὸ θεῖον τοῦτο καὶ ἐπιμελὲς εἶναι ἀνθρώπων,
ἅπαντά τε τὰ ἀνθρώπεια ὑπὸ τούτου, καὶ μείζω και
ἐλάττω, διοικεῖσθαι· τρίτον κατά γνώμην την από
τοῦ διοικεῖν ἔκαστα ὀρθῶ; αἰεὶ καὶ δικαίω;, μή
ἐξιστάμενον μηδαμή τοῦ περὶ ἔκαστον καθήκοντος,
Καὶ κοινῇ καὶ ἰδίᾳ. Cf. I, s. de Leg.
15. Atque hæ quidem probæ sunt reipubliege
leges, aliæque similes, capnt autem horum est oinnium de Deo recte et publice et privatim sentire,
masime autem hæc tria, primum, esse Deum queidam, præsta ntissimam omnium naturam, deinde,
bune et homines curare et res omnes humanas.
tum magnas tím parvas regere, tum arbitrio suo
cuncta illum recte justeque semper administrare,
nusquam ab officio deflectentem vel alia de causa,
vel hominum donis delinitum, quibus non indigeat.
Quæ cum ita se habent consequitur illud, ut in
col. 855–856page 18 of 99
PG 160:855μήτ' οὖν ἄλλως μήθ' ὑπ' ἀνθρώπων δώροις ή τισιν ἄλλοις θωπευόμενόν τε καὶ παρατρεπόμενον· οὐ γὰρ οὖν ἐνδεὶς εἶναι ἀνθρώπων. Οἷς ἔχουσιν οὕτως ἔπε ται καὶ τὸ τὰς πρὸς τὸ θεῖον ἁγιστείας, θυσίες το καὶ ἀναθήματα, μέτριά τε καὶ ἀπ᾿ εὐσεβοῦς της γνώμης τελεῖν, ὁμολογίας ὄντα ξύμβολα τοῦ ἐκεῖθεν ἡμῖν εἶναι τἀγαθά· καὶ μήτ' ἐκλείποντας, ἢ τοῖν δυοῖν, ἢ θατέρου γοῦν τον προτέροιν εἰδοῖν τῆς ἀπε βείας ενεχομένων, δόξαν παρέχεσθαι· μήθ' ὑπερβησ λαῖς δαπανών τούς τε ιδίους οίκους καὶ τὰ κοινά φθείροντας, ὡς τι πλέον ποιήσοντας τῇ πολυτελεία τῶν ἀπαρχῶν τε καὶ ἀναθημάτων, μηδ' ἀπαρχομέν νων ἔτι, ἀλλ᾽ ὡς ὠνουμένων δόξαν παρεχομένους, τῷ τρίτῳ εἴδει τῆς ἀσεβείας ἐνέχεσθαι. Ταῖς δὲ τοι αύταις δόξαις ἰδίᾳ τε καὶ δημοσίᾳ νομιζομέναις καὶ κρατούσαις ἀμήχανον μὴ οὐ καὶ ἀρετὴν ἔπεσθαι πᾶσι παρ' οἷς ἂν τύχωσι κεκρατηκυίαι, καὶ πᾶσαν τὴν περὶ τὸ καλὸν σπουδήν. 16. Α: ις. Κακία δὲ πάτα καὶ τὰ μεγάλα ἀνθρώποι μαρτήματα ἀπὸ τῶν ἐναντίων γίγνεται αὖ δοξῶν, Γίγνονται γὰρ αἰεὶ τῶν ἀνθρώπων ἔνιο: οὐχ ὑγιώς περὶ ταῦτα ἔχοντες· οἱ μὲν οὐδ᾽ εἶναί τι τὸ παρά παν θεῖον ἐν τοῖς οὔσι νομίζοντες· οἱ δ' εἶναι μὲν, μὴ φροντίζειν δὲ μηδὲ τῶν ἀνθρωπίνων· οἱ δὲ καὶ εἶναι καὶ ἐπιμελεῖσθαι, παραιτητὸν δ᾽ εἶναι, καὶ τιαι θυσίαις καὶ ἀναθήμασι καὶ εὐχαῖς κηλούμενον, μή ἀκριβοῦν ἑκάστοτε τὰ δίκαια. Ἀπὸ γὰρ τούτοιν δυοῖν ὄντοιν ἀλλήλοιν ἐναντίοιν εἰδοῖν τῶν περὶ τὸ θεῖον δοξῶν, οἷόνπερ ἀπὸ πηγαῖν, δύω βίου προει ρέζες πρόϊτον ἐναντιωτάτω ἀλλήλοιν· ἡ μὲν τῶν μόν νον, ἢ μάλιστα τὸ καλὸν τιθεμένων ἀγαθὸν, ἡ δὲ τῶν τὴν ἡδονὴν τέλος τοῦ βίου ποιουμένων. Επει γάρ ἐστιν ὁ ἄνθρωπος ξύνθετός τις φύσις ἔκ τε θείας ού σίας καὶ θνητῆς ὡς δοκεῖ δὴ πᾶσι καὶ Ἑλλήνων ; καὶ βαρβάρων τοῖς γε καὶ ἐσονούν νοῦ μετέχουσι, καὶ τὸ μὲν θεῖον αὐτοῦ ἡ ψυχή ἐστι, τὸ δὲ θνητὸν τὸ σῶμα· οἱ μὲν ἂν τῷ ἐν αὐτοῖς θείῳ κεκρατηκότι επισπόμενοι, τάς τε περὶ τὴν ξυγγενῆ οὐσίαν έχρι δωκότες εἶεν δόξας, καὶ ἀρετὴν, καὶ τὸ κάλλος παν τὸς τοῦ βίου προστήσαιντο, πάντα ἀγαθὰ ἐν ἀνθρώποις ἀπεργάζονται· οἱ δ᾽ ἂν ὑπὸ τοῦ ἐν αὐτοῖς θνητού καὶ θηριώδους κρατηθέντες τάς τε περὶ τὸ θεῖον δόξας ἁμαρτάνοιεν, καὶ ἡδονῇ τὸ πᾶν δοῖον τοῦ βίου, τὰ μεγάλα αὖ πανταχῆ ἀπεργάζονται κακά. Οἷν μεταξὺ αὖ καὶ οἶ· τε περὶ δόξαν ἐσπουδακότες, καὶ οἱ περὶ χρήματα· δόξης μὲν ἀρετῆς καὶ τοῦ καλοῦ οὔσης εἰδώλου, χρημάτων δὲ παρασκευῶν ἐφ' ηδονάς. κ'. Τῶν μὲν οὖν περὶ τὸ καλὸν ἐσπουδακότων ἄλλοι τε ἐγένοντο ἐν τῷ παντὶ αἰῶνι, καὶ Ἡρακλῆς ποτε ὁ ᾿Αμφιτρύωνος, δν εὐνομίαν τε καὶ ζῆλον τῶν καλῶν ἔφαμεν τῷ τῶν Ἑλλήνων ἐμπεποιη ότα γένει, ἐνδοξότατον ἐν τῇ οἰκουμένῃ ἀποφύναι, αὐτῷ πρότερον τὴν ἀρετὴν συχνοῖς τοῖς πόνοις καὶ ἄθλοις περιποιησάμενον· καὶ Λυκούργος ο Λακεδαιμόνιο;, δ; ἀδελφοῦ βασιλέως άπαιδος τέως τελευτήσαντος, ἐπειδὴ ἡ νύμφη κύειν αισθομένη, ἐπηγγέλλετο ἐπὶ τῷ αὐτῆς γάμῳ, διαφθείρασα τὸ ἔμβρυον, τὴν βασι λείαν αὐτῷ περιποιήσειν, οὐ προσέμενος τὴν προ ξιν, ἐπειδὴ οἱ μή μετὰ τοῦ δικαίου ἐγίγνετο, ἀλλὰ τῷ ἀδελφοῦ παιδίῳ πάσῃ μηχανῇ τό τε ζῆν περι ποιήσας, καὶ τὸ γέρας τὸ πατρῷον ἀποδοῦς, έπειτα Οὐσίας καὶ θνητῆς.GEORGII PLETHON IS
cultu sacra donariaque modo et pietate adhibitis μήτ' οὖν ἄλλως μήθ' ὑπ' ἀνθρώπων δώροις ή τισιν
offerant, velut inde bonum omne proficisci fatentes, nec vel minus prastantes, aut duarum, aut
alterius saltem duarum impietatis formarum opinionen sibi comparent vel nimio sumptu et privarempublicam perilentes, quasi
denariorum quidquam profceret magnidcentia,
nec amplius quid offerre, sed redimere visi, tertio
se impietatis generi obstringunt. Has demum
sententiss publice privateque confirmatas ac
necessario virtus et honesti omne studium sequiἄλλοις θωπευόμενόν τε καὶ παρατρεπόμενον· οὐ γὰρ
οὖν ἐνδεὶς εἶναι ἀνθρώπων. Οἷς ἔχουσιν οὕτως ἔπεται καὶ τὸ τὰς πρὸς τὸ θεῖον ἁγιστείας, θυσίες το
καὶ ἀναθήματα, μέτριά τε καὶ ἀπ᾿ εὐσεβοῦς της
γνώμης τελεῖν, ὁμολογίας ὄντα ξύμβολα τοῦ ἐκεῖθεν
ἡμῖν εἶναι τἀγαθά· καὶ μήτ' ἐκλείποντας, ἢ τοῖν
δυοῖν, ἢ θατέρου γοῦν τον προτέροιν εἰδοῖν τῆς ἀπε
βείας ενεχομένων, δόξαν παρέχεσθαι· μήθ' ὑπερβησ
λαῖς δαπανών τούς τε ιδίους οίκους καὶ τὰ κοινά
φθείροντας, ὡς τι πλέον ποιήσοντας τῇ πολυτελεία
τῶν ἀπαρχῶν τε καὶ ἀναθημάτων, μηδ' ἀπαρχομέν
νων ἔτι, ἀλλ᾽ ὡς ὠνουμένων δόξαν παρεχομένους, τῷ τρίτῳ εἴδει τῆς ἀσεβείας ἐνέχεσθαι. Ταῖς δὲ τοι
αύταις δόξαις ἰδίᾳ τε καὶ δημοσίᾳ νομιζομέναις καὶ κρατούσαις ἀμήχανον μὴ οὐ καὶ ἀρετὴν ἔπεσθαι
πᾶσι παρ' οἷς ἂν τύχωσι κεκρατηκυίαι, καὶ πᾶσαν τὴν περὶ τὸ καλὸν σπουδήν.
Wr.
16. Α: vitium quodvis et maxima mortalium ις. Κακία δὲ πάτα καὶ τὰ μεγάλα ἀνθρώποι
peccata de contrariis nascuntur sententiis. Semper μαρτήματα ἀπὸ τῶν ἐναντίων γίγνεται αὖ δοξῶν,
enim exsistunt nonnulli pravis opinionibus imbuti, Γίγνονται γὰρ αἰεὶ τῶν ἀνθρώπων ἔνιο: οὐχ ὑγιώς
et vel nullum esse prorsus Deum arbitrantes, vel περὶ ταῦτα ἔχοντες· οἱ μὲν οὐδ᾽ εἶναί τι τὸ παρά
ut sil, res tamen humanas negligere, vel de- παν θεῖον ἐν τοῖς οὔσι νομίζοντες· οἱ δ' εἶναι μὲν,
nique ut sit atque curet, corrumpi nihilominus μὴ φροντίζειν δὲ μηδὲ τῶν ἀνθρωπίνων· οἱ δὲ καὶ
posse, sacrisque ac donariis delinitum nonnun- εἶναι καὶ ἐπιμελεῖσθαι, παραιτητὸν δ᾽ εἶναι, καὶ τιαι
quam ab officio deflectore. Ab his enim duabus θυσίαις καὶ ἀναθήμασι καὶ εὐχαῖς κηλούμενον, μή
Suter se contrariis de Deo sententiis, unquam fon- ἀκριβοῦν ἑκάστοτε τὰ δίκαια. Ἀπὸ γὰρ τούτοιν
tibus, duo procedunt vitæ genera plurimum inter δυοῖν ὄντοιν ἀλλήλοιν ἐναντίοιν εἰδοῖν τῶν περὶ τὸ
se dissidentia; quorum alterum virtutem vel so- θεῖον δοξῶν, οἷόνπερ ἀπὸ πηγαῖν, δύω βίου προει
Jum, vel summum ponit bunum, alterum volupta- ρέζες πρόϊτον ἐναντιωτάτω ἀλλήλοιν· ἡ μὲν τῶν μόν
tem. Etenim cum hominis natura partim divina νον, ἢ μάλιστα τὸ καλὸν τιθεμένων ἀγαθὸν, ἡ δὲ τῶν
sit, partim humana (quod omnibus et Græcis et τὴν ἡδονὴν τέλος τοῦ βίου ποιουμένων. Επει γάρ
Barbaris vel aliqua præditis mente visum fuit) di- ἐστιν ὁ ἄνθρωπος ξύνθετός τις φύσις ἔκ τε θείας ού
vinitatem quidem animo, humanitatem autem σίας καὶ θνητῆς ὡς δοκεῖ δὴ πᾶσι καὶ Ἑλλήνων
exprimente corpore; qui quidem divinitatem καὶ βαρβάρων τοῖς γε καὶ ἐσονούν νοῦ μετέχουσι,
ducem secuti, cum recte de cognata natura sense- καὶ τὸ μὲν θεῖον αὐτοῦ ἡ ψυχή ἐστι, τὸ δὲ θνητὸν
rint, tum að virtutis normam vitam omnem dire- τὸ σῶμα· οἱ μὲν ἂν τῷ ἐν αὐτοῖς θείῳ κεκρατηκότι
‘xerint, boni sunt omnis inter homines auctores,qui επισπόμενοι, τάς τε περὶ τὴν ξυγγενῆ οὐσίαν έχρι
vero mortali ac ferina parte ducti, cum de Deo secus δωκότες εἶεν δόξας, καὶ ἀρετὴν, καὶ τὸ κάλλος παν
senserint, tum ad voluptatem retulerint omnia, τὸς τοῦ βίου προστήσαιντο, πάντα ἀγαθὰ ἐν ἀνθρώ
magnorum contra sunt auctores inalorum. Inter hos
ποις ἀπεργάζονται· οἱ δ᾽ ἂν ὑπὸ τοῦ ἐν αὐτοῖς θνητού
medii sunt et qui gloriæ student, et qui divitiis;cum καὶ θηριώδους κρατηθέντες τάς τε περὶ τὸ θεῖον
simulacrum illa sit virtutis, hæ voluptates conciunent. δόξας ἁμαρτάνοιεν, καὶ ἡδονῇ τὸ πᾶν δοῖον τοῦ
βίου, τὰ μεγάλα αὖ πανταχῆ ἀπεργάζονται κακά. Οἷν μεταξὺ αὖ καὶ οἶ· τε περὶ δόξαν ἐσπουδακότες,
καὶ οἱ περὶ χρήματα· δόξης μὲν ἀρετῆς καὶ τοῦ καλοῦ οὔσης εἰδώλου, χρημάτων δὲ παρασκευῶν ἐφ'
ηδονάς.
κ'. Τῶν μὲν οὖν περὶ τὸ καλὸν ἐσπουδακότων
ἄλλοι τε ἐγένοντο ἐν τῷ παντὶ αἰῶνι, καὶ Ἡρακλῆς
ποτε ὁ ᾿Αμφιτρύωνος, δν εὐνομίαν τε καὶ ζῆλον
τῶν καλῶν ἔφαμεν τῷ τῶν Ἑλλήνων ἐμπεποιη ότα
γένει, ἐνδοξότατον ἐν τῇ οἰκουμένῃ ἀποφύναι, αὐτῷ
πρότερον τὴν ἀρετὴν συχνοῖς τοῖς πόνοις καὶ ἄθλοις
περιποιησάμενον· καὶ Λυκούργος ο Λακεδαιμόνιο;,
δ; ἀδελφοῦ βασιλέως άπαιδος τέως τελευτήσαντος,
ἐπειδὴ ἡ νύμφη κύειν αισθομένη, ἐπηγγέλλετο ἐπὶ
τῷ αὐτῆς γάμῳ, διαφθείρασα τὸ ἔμβρυον, τὴν βασι
λείαν αὐτῷ περιποιήσειν, οὐ προσέμενος τὴν προ
ξιν, ἐπειδὴ οἱ μή μετὰ τοῦ δικαίου ἐγίγνετο, ἀλλὰ
τῷ ἀδελφοῦ παιδίῳ πάσῃ μηχανῇ τό τε ζῆν περι
ποιήσας, καὶ τὸ γέρας τὸ πατρῷον ἀποδοῦς, έπειτα
17. Et in eorum quidem numero, qui virtutem
sunt amplexi, cum alii seculis omnibus exstitere,
tumn Amphitryonis f. Hercules, quem diximus bona
reipublicæ constitutione virtutisque studio Græcis
conciliato, celeberrimos illos reddidisse, cum sibi
primum ipsi virtutem crebris laboribus et certaminibus comparasset: Lycurgus item Lacedæmonius
qui fratre rege sine liberis mortuo, cuin conjux,
quae gravidam se moral, ad ipsum se, fetu abolito,
regnum una cum matrimonio delaturum recepisset,
re lon concessa, quoniam justitiae repugnabat
fratrisque filio tum vita conciliata, tum paterno
domnimio restituto, aliquanto post tempore legisla
tor a suis constitutus praeclara illa reipublica
Οὐσίας καὶ θνητῆς. cf. Platonis Philebus, ubi de eadem materia fusius, neque vero melius
agiltr.
col. 857–858page 19 of 99
PG 160:857χρόνῳ ὕστερον νομοθέτης ὑπὸ τῆς πόλεως αἱρεθείς, καὶ τὴν ὑπὸ πάντων επαινουμένην εγκαταστήσας πολιτείαν αὐτῇ, εὐδοκιμωτάτην πόλεων ἔν τε Ελο λησι καὶ βαρβάροις ἀπέφηνε· καὶ ᾿Αλέξανδρος ὁ Μακεδόνων βασιλεὺς, ὅς δι' ἀρετήν τε καὶ φρόνημα ἡγεμονεύσας Ελλήνων, Ελλησί τε ὁμοῦ καὶ Μακεδόσι τὴν ᾿Ασίας ἡγεμονείαν περιεποίησε· καὶ βαρ βάρων δὲ Κῦρος ο Πέρσης, δς Πέρσας τοὺς αὐτοῦ πολίτας δι' ἀρετὴν αὐτοῦ ἅμα μὲν τῆς Μήδων ἀπήλα λαξε δουλείας, ἅμα δὲ καὶ τούτων τε καὶ τῆς άλλης Ασίας ἡγεμόνας ἀπέφηνε. ο ιη'. Τῶν δ' ἑτέρων ἄλλοι τε καὶ ᾿Αλέξανδρος ὁ Πριάμου ὁ Ἰλιεύς, ὃς ἐν τῇ κρίσει τῶν θεῶν τῇ αἱρέσει τῇ τῶν βίων, υπεριδών μὲν Ηρας, τῆς ἀρε τῆς ἐφόρου Θεοῦ, ὑπεριδὼν δὲ ᾿Αθηνᾶς, τῆς δόξης αὖ προεστηκυίας, ᾿Αφροδίτην, ὡς δὲ ἡδονῆς οὖσαν θεόν, προϋκρινέ τε καὶ προείλετο. Τοιγάρτοι βασι. λείας μὲν ὑπὸ "Ηρας διδομένης ολιγωρήσας τοῦ μακαριωτάτου βίου τοῦ κατ᾿ ἀρετὴν, καὶ κράτους αὖ πολέμων ὑπὸ Ἀθηνᾶς, τοῦ φιλοτίμου βίου, καὶ περὶ τὴν δόξαν ἔχοντος, Ελένην δὲ τὴν Τυνδάρεω θυγα τέρα, Μενέλεω δὲ γυναῖκα τοῦ ᾿Ατρέως τὴν Λάκαιναν, δῶρον ἐπὶ ταύτῃ τῇ ἀδίκῳ κρίσει ειληφώς, ὡς δὴ κεφάλαιον οὖσαν ἡδονῆς, καλλίστην μὲν τῶν τότε δοκοῦσαν τὴν ἰδέαν, τὴν δὲ ψυχὴν ἄλλως αισχίστην καὶ μοιχεύτριαν, πρὸς ταύτῃ αὐτόν τε ὁμοῦ καὶ τὴν πατρίδα προσαπώλεσε. Καὶ Σαρδανάπαλος δὲ ὁ ᾿Αβε σύριος, δς διὰ μαλακίαν καὶ τρυφὴν ᾿Ασσυρίοις μὲν τοῖς αὐτοῦ πολίταις τὴν τῆς Ασίας ἀπώλεσεν ήγε μονείαν, Μήδοις δὲ παρακεχωρήκει. Καὶ Ῥωμαίων δὲ Νέρων, ὃς ἄλλα τε δεινὰ καὶ ἀνόσια έργασάμενος, καὶ τὴν μητέρα ἀποκτείνας, τελευτῶν καὶ αὐτὸν κακόν κακῶς προσαπολωλέκει. Τὴν γὰρ πατρίδα ἡμέλησε μὲν διὰ δὲ τὴν τότε ἔτι Ῥωμαίων ἀρετὴν οὐχ οἷό; τε διαφθεῖραι ἐγένετο. ιθ'. Καὶ δ᾽ ἄλλοι δ' αἰεὶ γίγνονται συχνοὶ καὶ δυ ναστῶν καὶ ἰδιωτῶν τούτου τοῦ κόμματος καὶ μείζω ἴσως καὶ ἐλάττω ἐξαμαρτάνοντες· ὧν κἀκεῖ ν.ι, οἱ τὸ μὲν δίκαιον καὶ τὴν ἀλήθειαν καὶ τὸ κοι νὸν ἀγαθὸν σκιὰν καὶ ὀνόματ᾽ ἄλλως ἤγηνται, πρὸς δὲ τὸ χρυσίον καὶ τἆλλα τὰ τοιαῦτα κεχήνατι, τὴν εὐδαιμονίαν ἐσθῆσι καὶ ἀργύρῳ καὶ χρυσῷ μετροῦντες, καὶ τῇ παρ' ἡμέραν ῥαστώνῃ καὶ τρυφῇ, τὴν δ' ἀσφάλειαν σφῶν τε αὐτῶν ἅμα καὶ παίδων καὶ ὅλης τῆς πατρίδος, καὶ ἐλευθερίαν, παρ' οὐδὲν ἡγούμενοι. Εἰσὶ δ' οἳ καὶ ἕως μὲν ἂν χρυσοῦ καὶ τῶν του ούτων τὸ πρᾶγμα καθαρεύῃ, καὶ καθ᾽ αὑτὸ σκοπῶσι, δεινότατοι ὑπὲρ τοῦ δικαίου καὶ τῆς ἀληθείας ῥή φορές εἰσιν· ἐπειδάν δέ που χρυσίον σφίσιν ὑποφανῇ. ἤ τι ἄλλο ἄξιον χρυσίου, πεπέδηται εὐθὺς ἡ γλῶττα, ἐμπέφρακται τὸ στόμα, καὶ πρὸς μὲν τὰ δίκαια σεσιγήκασιν, ἐπὶ δὲ τἀναντία πᾶσα εκείνη μεθέστηκεν ἡ δεινότης. Ὑπὸ γὰρ τούτων καὶ τῶν τοιούτων διοι κούμεναι αι πόλεις, κακῶς πράττουσιν εκάστοτε, οὐδὲ τῶν σπουδαιοτάτων ἂν ἐγκαθεστώτων νόμων κυρίων ὄντων, ἀλλὰ πάντων εἰκῆ καὶ ἀδιακρίτων φυρομένων. Επεί τοι οὐ σπουδαίων ἄρα δεῖ νόμων μόνον πόλεσιν ἑκάστοτε, ἀλλὰ καὶ κυρίων· κύριοι δ' αὖ γίγνονται οἱ νόμοι διὰ τὴν τῶν ἀρχόντων ἀρε τήν, ἦν δὲ τρισὶ τῆς θεοσεβείας μάλιστα καὶ κυριωτάτοις είδεσιν ἔφαμεν ἔπεσθαι. Τούτου τοῦ κόμματος.DE REBUS PELOPONNESIACIS ORATIO II.
bem cum inter Græcos, tum inter Barbaros reddidit. Alexander quoque rex Macedonum qui per
virtutem simul et animi magnitudinem Græcorum
princeps effectus, ipsis pariter et Macedonibus
Asiæ comparavit imperium, nec non inter Barbaros Persa Cyrus qui Persas suos virtute propria
cum tyranni·le Medorum liberavit, tum et horum
et Asiæ reliquæ dominos constituit.
χρόνῳ ὕστερον νομοθέτης ὑπὸ τῆς πόλεως αἱρεθείς, constitutione introducta, celeberrimam ipsam urκαὶ τὴν ὑπὸ πάντων επαινουμένην εγκαταστήσας
πολιτείαν αὐτῇ, εὐδοκιμωτάτην πόλεων ἔν τε Ελο
λησι καὶ βαρβάροις ἀπέφηνε· καὶ ᾿Αλέξανδρος ὁ
Μακεδόνων βασιλεὺς, ὅς δι' ἀρετήν τε καὶ φρόνημα
ἡγεμονεύσας Ελλήνων, Ελλησί τε ὁμοῦ καὶ Μακεδόσι τὴν ᾿Ασίας ἡγεμονείαν περιεποίησε· καὶ βαρβάρων δὲ Κῦρος ο Πέρσης, δς Πέρσας τοὺς αὐτοῦ
πολίτας δι' ἀρετὴν αὐτοῦ ἅμα μὲν τῆς Μήδων ἀπήλα
λαξε δουλείας, ἅμα δὲ καὶ τούτων τε καὶ τῆς άλλης
Ασίας ἡγεμόνας ἀπέφηνε.
ο
18. In altero vero numero cum alii recensentur,
tum Alexander Trojanus, Priami filius, qui in
dearum judicio, vitæque generum electione, tum
Junone contempta virtutis præside, tum auctore
gloriæ Minerva, Venerem voluptatis deam prætulit.
Quapropter neglectis tum regno a Junone concesso, vita cum virtute et felicitate conjuncta, tum a
Minerva oblata victoria bellica vita gloriosa, Helena vero Lacæna Tyndarei filia, Menelai Atridæ
conjuge, præmio tam iniqui judicii accepia, tanquam voluptatis colophone, ut corpore omniam
pulcherrima, sie animo turpissima et adultera cum
bac sese simul et patriam pessumdedit; Sardanapalus item Assyrius qui per mollitiem et lutxum Asiæ imperium Assyriis quidem suis ademit,
Medis antem concessit, nec non de Romanis Nero,
qui cum aliis gravibus et nefandis perpetratis, tumn
occisa matre, seipsum quoque tandem malum malę
perdidit; nam patriam cupiebat quidem, sed prae
ιη'. Τῶν δ' ἑτέρων ἄλλοι τε καὶ ᾿Αλέξανδρος ὁ
Πριάμου ὁ Ἰλιεύς, ὃς ἐν τῇ κρίσει τῶν θεῶν τῇ
αἱρέσει τῇ τῶν βίων, υπεριδών μὲν Ηρας, τῆς ἀρε
τῆς ἐφόρου Θεοῦ, ὑπεριδὼν δὲ ᾿Αθηνᾶς, τῆς δόξης
αὖ προεστηκυίας, ᾿Αφροδίτην, ὡς δὲ ἡδονῆς οὖσαν
θεόν, προϋκρινέ τε καὶ προείλετο. Τοιγάρτοι βασι.
λείας μὲν ὑπὸ "Ηρας διδομένης ολιγωρήσας τοῦ μα
καριωτάτου βίου τοῦ κατ᾿ ἀρετὴν, καὶ κράτους αὖ
πολέμων ὑπὸ Ἀθηνᾶς, τοῦ φιλοτίμου βίου, καὶ περὶ
τὴν δόξαν ἔχοντος, Ελένην δὲ τὴν Τυνδάρεω θυγατέρα, Μενέλεω δὲ γυναῖκα τοῦ ᾿Ατρέως τὴν Λάκαι
ναν, δῶρον ἐπὶ ταύτῃ τῇ ἀδίκῳ κρίσει ειληφώς, ὡς
δὴ κεφάλαιον οὖσαν ἡδονῆς, καλλίστην μὲν τῶν τότε
δοκοῦσαν τὴν ἰδέαν, τὴν δὲ ψυχὴν ἄλλως αισχίστην
καὶ μοιχεύτριαν, πρὸς ταύτῃ αὐτόν τε ὁμοῦ καὶ τὴν
πατρίδα προσαπώλεσε. Καὶ Σαρδανάπαλος δὲ ὁ ᾿Αβε
σύριος, δς διὰ μαλακίαν καὶ τρυφὴν ᾿Ασσυρίοις μὲν
τοῖς αὐτοῦ πολίταις τὴν τῆς Ασίας ἀπώλεσεν ήγε
μονείαν, Μήδοις δὲ παρακεχωρήκει. Καὶ Ῥωμαίων
δὲ Νέρων, ὃς ἄλλα τε δεινὰ καὶ ἀνόσια έργασάμενος, Romanorum virtute nondum poterat evertere.
καὶ τὴν μητέρα ἀποκτείνας, τελευτῶν καὶ αὐτὸν κακόν κακῶς προσαπολωλέκει. Τὴν γὰρ πατρίδα
ἡμέλησε μὲν διὰ δὲ τὴν τότε ἔτι Ῥωμαίων ἀρετὴν οὐχ οἷό; τε διαφθεῖραι ἐγένετο.
ιθ'. Καὶ δ᾽ ἄλλοι δ' αἰεὶ γίγνονται συχνοὶ καὶ δυναστῶν καὶ ἰδιωτῶν τούτου τοῦ κόμματος καὶ
μείζω ἴσως καὶ ἐλάττω ἐξαμαρτάνοντες· ὧν κἀκεῖ
ν.ι, οἱ τὸ μὲν δίκαιον καὶ τὴν ἀλήθειαν καὶ τὸ κοινὸν ἀγαθὸν σκιὰν καὶ ὀνόματ᾽ ἄλλως ἤγηνται, πρὸς
δὲ τὸ χρυσίον καὶ τἆλλα τὰ τοιαῦτα κεχήνατι, τὴν
εὐδαιμονίαν ἐσθῆσι καὶ ἀργύρῳ καὶ χρυσῷ μετρούν
τες, καὶ τῇ παρ' ἡμέραν ῥαστώνῃ καὶ τρυφῇ, τὴν δ'
ἀσφάλειαν σφῶν τε αὐτῶν ἅμα καὶ παίδων καὶ ὅλης
τῆς πατρίδος, καὶ ἐλευθερίαν, παρ' οὐδὲν ἡγούμε
νοι. Εἰσὶ δ' οἳ καὶ ἕως μὲν ἂν χρυσοῦ καὶ τῶν του
ούτων τὸ πρᾶγμα καθαρεύῃ, καὶ καθ᾽ αὑτὸ σκοπῶσι,
δεινότατοι ὑπὲρ τοῦ δικαίου καὶ τῆς ἀληθείας ῥή- lingua ligatur et os obturatur, ac de justitia quie
19. Ac sæpe plures exsistunt hujus generis tum
inter principes tum inter privatos, alii gravius aliis
peccantibus; in his etiam illi, qui justitiam quis
dem et veritatem et bonum commune pro umbris
ducunt, auro autem ac similibus inhiant, felicita–
tem quidem in vestibus, aure, argento luxuque
quotidiano ponentes, propriam vero simul et libe
rorum et patriæ totius libertatem ac securitatem
negligentes. Quidam etiam, donec auro et similibus
res caret, ac per se consideratur, vehementissime
justitiam et veritatem defendunt: sed simul atque
vel aurum vel auri quid simile micuerit, mox et
dem silent, ad contraria vero omnis illa convertitur vehementia. Siquidem ab his ei hujus generis
hominibus cum reguntur respublicæ semper sunt
infelices, quando ac probissimæ quidem latæ leges
habentur ratæ, sed omnia temere permiscentur,
Non enim tantum probas leges requirunt respublicæ, sed etiam ratas, quales quidem per virtutem principum exsistunt, quam tria præcipua genera diximus consequi.
φορές εἰσιν· ἐπειδάν δέ που χρυσίον σφίσιν ὑποφανῇ.
ἤ τι ἄλλο ἄξιον χρυσίου, πεπέδηται εὐθὺς ἡ γλῶττα,
ἐμπέφρακται τὸ στόμα, καὶ πρὸς μὲν τὰ δίκαια σε
σιγήκασιν, ἐπὶ δὲ τἀναντία πᾶσα εκείνη μεθέστηκεν
ἡ δεινότης. Ὑπὸ γὰρ τούτων καὶ τῶν τοιούτων διοικούμεναι αι πόλεις, κακῶς πράττουσιν εκάστοτε,
οὐδὲ τῶν σπουδαιοτάτων ἂν ἐγκαθεστώτων νόμων
κυρίων ὄντων, ἀλλὰ πάντων εἰκῆ καὶ ἀδιακρίτων
φυρομένων. Επεί τοι οὐ σπουδαίων ἄρα δεῖ νόμων
μόνον πόλεσιν ἑκάστοτε, ἀλλὰ καὶ κυρίων· κύριοι δ' αὖ γίγνονται οἱ νόμοι διὰ τὴν τῶν ἀρχόντων ἀρε
τήν, ἦν δὲ τρισὶ τῆς θεοσεβείας μάλιστα καὶ κυριωτάτοις είδεσιν ἔφαμεν ἔπεσθαι.
Τούτου τοῦ κόμματος. Cf. Plat. De leg. vi.
col. 859–860page 20 of 99
PG 160:859κ'. Ἐπεὶ δ' οὐδενὸς ἄλλου ἡμῖν ἐν γε τῷ παρόντι δεῖ, ὡς σωτηρίας καὶ τοῦ σώζεσθαι (ὁρῶμεν γάρ ο ἡμῖν ἐκ τῆς μεγίστης Ρωμαίων ηγεμονίας κεχώ ρηκε τὰ πράγματα οἷς, ἁπάντων οἰχομένων, δύο πόλεε μόνω ἐπὶ Θρᾴκης περιλέλειπται, καὶ Πελοπόννησος, οὐδὲ ξύμπασα αὕτη γε, καὶ εἰ δή τι ἔτε νησίδιον σῶν ἐστι). Τὸ δὲ πόλεις σώζεσθαι ἐξ οὐδε νὸς ἄλλου ἢ σπουδαίας πολιτείας, ἂν περιγίγνεσθα ἔφαμεν, τὴν πολιτείαν επανορθωτέον ἡμῖν νόμοις τι τοῖς σπουδαιοτάτοις καὶ ἄρχουσιν ἐκ τῶν δυνατών τοῖς ἀρίστοις. Οσῳ γὰρ ἡμῖν χείρον ἔσχηκε τα πράγματα, καὶ ἀσθενεστάτοις προς δυνατωτάτους τῶν πολεμίων συμβαίνει ἀντιτάττεσθαι, τοσούτα μάλιστα καὶ τὴν πολιτείαν ὡς σπουδαιοτάτην ἀντι τιθέναι δεῖ, τὴν ἀσθένειαν τὴν τῶν πραγμάτων ἀντι σώσουσαν. Δι᾿ ὅσων δὲ καὶ οἴων σπουδαιοτάτη γίγνεται πολιτεία, ἔφαμεν ἤδη αὐτὰ τὰ κυριώτατα, καὶ πρὸς τὴν παροῦσαν ἂν τῶν πραγμάτων χρείαν λ σιτελέστατα εκθέμενοι, ἃ οὔτε πάνυ χαλεπά· οἷς γέρ ἐπὶ μια ψυχῇ ἐστι τὸ γενέσθαι τε καὶ μὴ, οὐ ζήτη οὔτε ἀδύνατα ταῦτά γε οὔτε πάνυ χαλεπά. κα'. Ψυχὴν δὲ δὴ μίαν τὴν σὴν φημι μάλιστα. γάρ σοι νῦν ἡμῶν ὄντι ἡγεμόνι, καὶ τὴν μεγίστην ἂν ἡμῖν δύναμιν κεκτημένῳ, έρωτα Θεὸς ἐπιπνεί σεις τοῦ μέγα τέ τι καὶ καλὸν ἐν τῷ βίῳ δια ρά ξασθαι, ἐκείνης τῆς αἱρέσεως γνησίως και ελε κρινῶς γενομένῳ τῆς περὶ τὴν ἀρετὴν καὶ τὰ καλὸν, οὐ χαλεπὰ ταῦτα ξυστῆναι, εὔθ᾽ ἡ ἡμετέρα ἔτι σωτηρία ἀνέλπιστος. Ἀλλ᾿ ἐν τούτῳ τὸ ἅπαν ἐστὶ, καὶ τὸ σώζεθαι ἢ ἀπολεῖσθαι τὰ ἡμέτερα ἐκ τούτου ήρτηται. Εἰ γὰρ ζητήσαις δ τι ποτ᾽ ἂν μέγε καὶ καλὸν ἐν τῷ βίῳ διαπράξαιο, οὐ ῥᾳδίως ἂν εἴ ροις οὔτε μεῖζον οὔτε κάλλιον τοῦ τὸ γένος τε 14 σῶσαι, καὶ τὴν βασιλείαν ἐκ τῶν ἐνόντων ἀσφαλ σασθαι. Ασφαλίσασθαι δὲ ἄλλως οὐκ ἔστιν ἢ πολι τείαν σπουδαίαν εγκαταστήσαντα· οὐδ᾽ ἄλλως ή γε σπουδαιοτάτη γένοιτ' ἂν πολιτεία ἢ ταύτῃ ᾗπερ ἄρτι διεληλύθαμεν, ᾗ καὶ αἱ ἐν τῷ παντὶ ἤδη αιώνι είν νομηθεῖσαι πόλεις μάλιστα ἐχρήσαντο. Τα πράγματα. κβ'. Εἰ δ' αὐτὸς μόνον ἐθελήσαις, καὶ τῇ γνώμη ταύτῃ τράποιο, οὐ χαλεπῶς ἂν οὐδὲ τῶν συγκατα πραξόντων εύπορήσαις. τοῖς μὲν οὖσι τῶν χρηστοτέρων προτέροις ἐπὶ τὰς λειτουργίας χρώμενος, τοὺς δ᾽ ἄλλους πειθοῖ καὶ εὐεργεσίαις καὶ ζημίας; διορθούμενος· δυοῖν δὲ τούτοιν κατὰ λόγον χρώμενος, ἐπιθυμίᾳ τε τῶν καλῶν, καὶ θυμῷ κατὰ τῶν ἐξαμαρτανόντων. Ὡς οὐκ ἔστιν ἄλλως οἷς ἀπόντι ἀγαθὰ κτήσασθαι ἢ ἐπιθυμήσαντά τε καὶ περὶ αὐτὰ πραγματευσάμενον, οὔτε παρόντα ἀγαθὰ φυλάξαι, * θυμῷ κατηκήῳ λόγου χρώμενον. Καὶ πρώτου γε τῶν πολιτευμάτων, εἰ δοκεῖ, ἀπὸ τοῦ περὶ τῶν συμ βούλων ἄρξαι, καὶ τούτους σαυτῷ, τοῖς τε ἄλλοις. καὶ τῷ πλήθει ὡς ἱκανωτάτους, ᾗ ἔφαμεν, κατάστη σου (ἔνθεν γὰρ ἄρχεσθαι καλόν)· καὶ πλείοσι δο κοῦν, οὕτω δὴ τὰ καθεστῶτα κινεῖν καὶ ἐπανορθοῦσθαι. Δίδασκέ τε κἀκείνους, ὅπως ἐν μεγάλῳ κιν δύνῳ τὰ ἡμέτερα, καὶ οὐδενὸς ἡμῖν ἄλλου ὡς τοῦ20. Postquam autem alia re nulla, quam salute
nunc indigemus (non enim nos latet, quo res ex
amplissimo Romanorum imperio devenerint; quibus duæ tantum in Thracia relictæ sunt urbes, et
Peloponnesi pars aliqua, ac si qua restat etiam insula) salutem autem civitatum duntaxat e proba
republica diximus proficisci; respublica nobis et
legibus præstantissimis et moderatoribus quam
fieri poterit optimis erit emendanda. Etenim quanto
res nostræ pejori sunt loco et infirmiores cum potentioribus hostibus commitțitur, tanto magis rempublicam potiorem decet nos opponere quæ reliquorum exæquet imbecillitatem. Quibus autem
rationibus optima constiuatur respublica jam diximus, potissimis quibusque et ad rem præserilem
maxime pertinentibus expositis, iisque non valle
difeilibus. Quæ enim res ex unius voluntate effeetum suum vel sortiuntur, vel amittunt, non debent
pro valde difficilibus haberi.
21. Unius porro voluntatem tuam potissimum
julico. Etenim si tibi, qui princeps noster es, et
maxima polles potentia, praeclarae alicujus rei
gerendæ. Deus amorem inspiraverit, cum virtutem
atque honestatem exacte secteris, non difficulter
hæ res constitui poterunt, nec amplius erit de salute
nostra desperandum. Siquidem in hoc posita omnia
sunt, ex eoque vel salus nostra vel pernicies dependet. Etenim si quam rem præclaram et magnam
cupias gerere, nihil vel præclarius, vel majus tum
salute gentis, tum regni securitate facile repereris,
hæc autem non nisi probæ reipublicæ constitutione
parantur, ea porro non alia ratione, quam quæ
modo fuit a nobis exposita, componitur, quamque
omnes ubique landatæ sunt civitates secute.
κ'. Ἐπεὶ δ' οὐδενὸς ἄλλου ἡμῖν ἐν γε τῷ παρόντι
δεῖ, ὡς σωτηρίας καὶ τοῦ σώζεσθαι (ὁρῶμεν γάρ ο
ἡμῖν ἐκ τῆς μεγίστης Ρωμαίων ηγεμονίας κεχώ
ρηκε τὰ πράγματα οἷς, ἁπάντων οἰχομένων,
δύο πόλεε μόνω ἐπὶ Θρᾴκης περιλέλειπται, καὶ Πελοπόννησος, οὐδὲ ξύμπασα αὕτη γε, καὶ εἰ δή τι ἔτε
νησίδιον σῶν ἐστι). Τὸ δὲ πόλεις σώζεσθαι ἐξ οὐδε
νὸς ἄλλου ἢ σπουδαίας πολιτείας, ἂν περιγίγνεσθα
ἔφαμεν, τὴν πολιτείαν επανορθωτέον ἡμῖν νόμοις τι
τοῖς σπουδαιοτάτοις καὶ ἄρχουσιν ἐκ τῶν δυνατών
τοῖς ἀρίστοις. Οσῳ γὰρ ἡμῖν χείρον ἔσχηκε τα
πράγματα, καὶ ἀσθενεστάτοις προς δυνατωτάτους
τῶν πολεμίων συμβαίνει ἀντιτάττεσθαι, τοσούτα
μάλιστα καὶ τὴν πολιτείαν ὡς σπουδαιοτάτην ἀντι
τιθέναι δεῖ, τὴν ἀσθένειαν τὴν τῶν πραγμάτων ἀντισώσουσαν. Δι᾿ ὅσων δὲ καὶ οἴων σπουδαιοτάτη γίγνε
ται πολιτεία, ἔφαμεν ἤδη αὐτὰ τὰ κυριώτατα, καὶ
πρὸς τὴν παροῦσαν ἂν τῶν πραγμάτων χρείαν λ
σιτελέστατα εκθέμενοι, ἃ οὔτε πάνυ χαλεπά· οἷς γέρ
ἐπὶ μια ψυχῇ ἐστι τὸ γενέσθαι τε καὶ μὴ, οὐ ζήτη
οὔτε ἀδύνατα ταῦτά γε οὔτε πάνυ χαλεπά.
κα'. Ψυχὴν δὲ δὴ μίαν τὴν σὴν φημι μάλιστα.
γάρ σοι νῦν ἡμῶν ὄντι ἡγεμόνι, καὶ τὴν μεγίστην
ἂν ἡμῖν δύναμιν κεκτημένῳ, έρωτα Θεὸς ἐπιπνεί
σεις τοῦ μέγα τέ τι καὶ καλὸν ἐν τῷ βίῳ δια ρά
ξασθαι, ἐκείνης τῆς αἱρέσεως γνησίως και ελε
κρινῶς γενομένῳ τῆς περὶ τὴν ἀρετὴν καὶ τὰ
καλὸν, οὐ χαλεπὰ ταῦτα ξυστῆναι, εὔθ᾽ ἡ ἡμετέρα
ἔτι σωτηρία ἀνέλπιστος. Ἀλλ᾿ ἐν τούτῳ τὸ ἅπαν
ἐστὶ, καὶ τὸ σώζεθαι ἢ ἀπολεῖσθαι τὰ ἡμέτερα ἐκ
τούτου ήρτηται. Εἰ γὰρ ζητήσαις δ τι ποτ᾽ ἂν μέγε
καὶ καλὸν ἐν τῷ βίῳ διαπράξαιο, οὐ ῥᾳδίως ἂν εἴ
ροις οὔτε μεῖζον οὔτε κάλλιον τοῦ τὸ γένος τε 14
σῶσαι, καὶ τὴν βασιλείαν ἐκ τῶν ἐνόντων ἀσφαλ
σασθαι. Ασφαλίσασθαι δὲ ἄλλως οὐκ ἔστιν ἢ πολι
τείαν σπουδαίαν εγκαταστήσαντα· οὐδ᾽ ἄλλως ή γε
σπουδαιοτάτη γένοιτ' ἂν πολιτεία ἢ ταύτῃ ᾗπερ ἄρτι διεληλύθαμεν, ᾗ καὶ αἱ ἐν τῷ παντὶ ἤδη αιώνι είν
νομηθεῖσαι πόλεις μάλιστα ἐχρήσαντο.
22. Ac si duntaxat ipse volueris, et hoc fueris
anime, nullo negotio socios operis invenies, probiores quidem primos muneribus destinans, reliquos
autem benefactis et multis corrigens; ac duobus
his tum cupiditate bonorum, tum contra peccantes
ira rite usus, siquidem nec absentia bonam enim
quam licet adipisci, nisi cum labore desideret nec
præsentia servare, nisi rationi ira obtemperet. Ac
reipublicae constitutionem, si videtur, a consultoribus ordire, cosque tibi cum aliis tum numero
instructissimos quemadmodum præcepimus, constitne, siquidem hinc æquum est incipere, cumque
majori parti visum quid fuerit, ita demium reram
mu'ationem et emendatiouem aggredi. Neque illos
lateat, quanto res nostræ versentur in discrimine;
quantunique salutis indigi simus, nec eam trisi
emendala republica possimus consequi. Nam et qui
ægrotant, si consueta vivendi ratione læduntur,
Τα πράγματα. Quas memorat duas civitates,
Selymbria procul dubio ac Mesembria sunt. Plures
κβ'. Εἰ δ' αὐτὸς μόνον ἐθελήσαις, καὶ τῇ γνώμη
ταύτῃ τράποιο, οὐ χαλεπῶς ἂν οὐδὲ τῶν συγκαταπραξόντων εύπορήσαις. τοῖς μὲν οὖσι τῶν χρηστο
τέρων προτέροις ἐπὶ τὰς λειτουργίας χρώμενος,
τοὺς δ᾽ ἄλλους πειθοῖ καὶ εὐεργεσίαις καὶ ζημίας;
διορθούμενος· δυοῖν δὲ τούτοιν κατὰ λόγον χρώμε
νος, ἐπιθυμίᾳ τε τῶν καλῶν, καὶ θυμῷ κατὰ τῶν
ἐξαμαρτανόντων. Ὡς οὐκ ἔστιν ἄλλως οἷς ἀπόντι
ἀγαθὰ κτήσασθαι ἢ ἐπιθυμήσαντά τε καὶ περὶ αὐτὰ
πραγματευσάμενον, οὔτε παρόντα ἀγαθὰ φυλάξαι,
* θυμῷ κατηκήῳ λόγου χρώμενον. Καὶ πρώτου γε
τῶν πολιτευμάτων, εἰ δοκεῖ, ἀπὸ τοῦ περὶ τῶν συμ
βούλων ἄρξαι, καὶ τούτους σαυτῷ, τοῖς τε ἄλλοις.
καὶ τῷ πλήθει ὡς ἱκανωτάτους, ᾗ ἔφαμεν, κατάστη
σου (ἔνθεν γὰρ ἄρχεσθαι καλόν)· καὶ πλείοσι δο
κοῦν, οὕτω δὴ τὰ καθεστῶτα κινεῖν καὶ ἐπανορθοῦσθαι. Δίδασκέ τε κἀκείνους, ὅπως ἐν μεγάλῳ κιν
δύνῳ τὰ ἡμέτερα, καὶ οὐδενὸς ἡμῖν ἄλλου ὡς τοῦ
insuper Sporades in familiarum aliquot Genuensiuni ditione erant.
col. 861–862page 21 of 99
PG 160:861σώσεσθαι δεῖ· τοῦτο δὲ οὐχ οἷόν τε, μὴ τὴν πολι τείαν ἐπανορθωσαμένοις. Καὶ γὰρ νοσοῦσιν ἐὰν ἡ ειωθυία δίαιτα μὴ λυσιτελῇ, οὐκ ἔστιν ἄλλη ἀπαλλαγὴ τοῦ δεινοῦ ἢ ταύτης ἐκβᾶσι ζητῆσαι τὴν λυσιτελήσουσαν. κγ'. Ἔπειτα τὸ πολὺ τῆς στρατιᾶς διακάθαρον, διελών Πελοποννησίους χωρὶς μὲν ἐς τοὺς στρατευ σεμένους, χωρὶς δ' ἐς τοὺς εἰποίσοντας, ᾗ ἂν ἕκαστοι δοκῶσιν ἐπιτηδειοτέρως ἔχειν, ὡς οὐκ ἔτι τῶν αὐτ τῶν στρατευσομένων τε ὁμοῦ καὶ φορολογησομένων. Οὐ γὰρ οἷός τ' ἔσῃ σαυτόν τε ἅμα καὶ τὸ γένος σώζειν, μὴ περιὼν τῶν πολεμίων· οὐδὲ περιεῖνας τῶν πολεμίων, μὴ στρατιάν εὔνουν τε καὶ φρόνημα ἔχουσαν κτησάμενος μᾶλλον ἢ πλείω. Φορολογουμέ νην δὲ στρατιάν τό τε φρόνημα σώζειν ἅμα καὶ τὴν εύνοιαν Φαγχάλεπον, ἀλλ᾽ ἔῤῥειν ἀνάγκη τὰ πολλά, τά τε φρονήματα, τήν τ' εὔνοιαν στρατιωτῶν φορολογουμένων. κδ'. Καὶ τοὺς ἄρχοντας δὲ διακαθάραι δεῖ τῶν καπηλευόντων, καὶ προειπεῖν μὲν ἅπασι, μή και πηλεύειν μηδ' ἐμπορεύεσθαι τοῦ λοιποῦ, ἀλλ' αὐτὸ τοῦτο ἄρχοντας τῷ ὄντι εἶναι, ἐπὶ φυλακῇ καὶ σω τηρία προεστηκότας τῶν πολλῶν, οὐ διακονικὰ ἐπι τηδεύματα επιτηδεύοντας, καὶ διακόνων πονηρῶν ἀδίκοις σταθμίοις, καὶ παντὶ ὅτῳ ἂν δύνωνται τρό πῳ, τοῖς τῶν ταλαιπώρων αυτουργῶν πράγμασι λυμαινομένων. Εἰ τέ τινες καὶ ἐκ καπήλων ἐς τὰς ἀρχὰς παρεωσμένοι εἶεν, καὶ τούτους δὲ, ἄν τινες χρήσιμοι δοκῶσιν, ἤ, πεπαυμένων ἤδη τοῦ καπη λεύειν, ἄρχειν, ἢ ἀπεληλάσθαι τῶν ἀρχῶν. Μὴ γὰρ διακεκρίσθαι τὰ τοιαῦτα, ἀλλὰ καπήλους μὲν ἄρ χουσιν ἀναμεμίχθαι, στρατιώτας δ᾽ εἰλωτεύειν, ἐπὶ εἴλωσι δὲ τὰ τῆς σωτηρίας εἶναι, φαυλοτάτης ταῦτα πολιτείας, καὶ οὐδέποτε οὐδὲν μέγα ἢ καλὸν διαπραξομένης. Όνοις γοῦν οὐ χρώμεθα ἐπὶ τὰ τῶν γεν ναίων ἵππων ἔργα, οὐδὲ γενναίοις ἵπποις ἐπὶ τὰ τῶν ὄνων· οἶμαι δ' οὐδ᾽ ἵπποις τοῖς αὐτοῖς ἐπὶ τὰ αὐτὰ, ἀλλ' ἰδίᾳ μὲν πολεμιστηρίοις, ἰδίᾳ δ' ἀχθοφόροις των τὰ τοιαῦτα ἔδει διακρίνειν, καὶ μὴ συγχεῖν. κι'. Καὶ τοὺς φόρους δὲ τοὺς πολλοὺς καὶ κατὰ σμικρὰ καὶ ἀνωμάλους τούτους ἀνελῶν, ἐκεῖνον ἀντὶ πάντων καταστησον, ἐν τῷ δικαιοτάτῳ λόγῳ ἔφαμεν τρίτην γίγνεσθαι τὴν γιγνομένων μοίραν, κουφέτα τόν τε ὁμοῦ τοῖς εἰσοίσουσι, καὶ τοῖς κοινοῖς λυσιτελέστατον τὸν αὐτὸ· ἐσόμενον. Ηττόν τε γάρ τις διὰ τοῦτον τὸν φόρον ἀποδράσεται, ἧττόν τε ὑπὸ τῶν πραττομένων ἀδικήσεται, ὡς τὸ εἰκὸς βουλομένων ἂν ὡς πλεῖστε γίγνεσθαι τοῖς εισπραχθησομένοις, ἵνα δὴ καὶ σφίσιν ὡς μείζων γίγνοιτο ὁ φόρος. Τῶν δὲ τοιούτων Είλωτων πρῶτα μὲν ἐς τὸν σὸν οἶκον ἐξελεῖν ὁπόσους ἂν δόξεις δεῖν· τοὺς δὲ λοιποὺς τοῖς ἄρχουσί τε καὶ τῶν στρατιωτῶν λογάσιν, ὅπη τε ἂν ἑκάστῳ καὶ ὀπόσους βούλοιο. Κατανείμας δὲ ἀναγ κάζειν κατὰ λόγον τῆς νενεμημένης ειλωτείας τρά φειν ἕκαστον καὶ τοὺς πελάτας, στρατιωτικούς τινας θεράποντας· καὶ μὴ εἰκῇ ἐντρυφῶν τοῖς κοινοῖ;, μηδ' & οἱ πολέμιοι εὔξαιντ᾽ ἂν, τὰς ὑπὲρ τῆς ἡμετ τέρας ἀσφαλείας δαπάνας εἰκῇ διόλλυσθαι, ταῦτ' αὐτοὺς φαίνεσθαι διαπραττομένους· ἐξελεῖν τε μάλιστα καὶ σαυτοῦ καὶ τῶν ἄλλων τροφὴν καὶ που χρώμεθα. Πολλῷ δὴ πρότερον καὶ ἐπ᾿ ἀνθρώDE REBUS PELOTONNESIACIS ORATIO II.
σώσεσθαι δεῖ· τοῦτο δὲ οὐχ οἷόν τε, μὴ τὴν πολι- non aliter sanantur, quam cum hac omissa commoτείαν ἐπανορθωσαμένοις. Καὶ γὰρ νοσοῦσιν ἐὰν ἡ • diorem deligunt.
ειωθυία δίαιτα μὴ λυσιτελῇ, οὐκ ἔστιν ἄλλη ἀπαλλαγὴ τοῦ δεινοῦ ἢ ταύτης ἐκβᾶσι ζητῆσαι τὴν λυσι
τελήσουσαν.
23. Deinde majorem exercitus parten; expurga,
divisis bifariam Peloponnesis in militantes et colJationem pendentes, prout singulorum feret ratio;
sic ut non amplius iidem simul et militent et pendam. Etenim nec teipsum pariter et gentem servare poteris nisi hostes deviceris; nec hostes devincere, nisi exercitum potius benevolum et animosum
quanı copiosum habueris. Pifficulter autem pendens
exercitus benevolentiam simul et animos conservat,
sed utrumque fere perdit.
κγ'. Ἔπειτα τὸ πολὺ τῆς στρατιᾶς διακάθαρον,
διελών Πελοποννησίους χωρὶς μὲν ἐς τοὺς στρατευ
σεμένους, χωρὶς δ' ἐς τοὺς εἰποίσοντας, ᾗ ἂν ἕκαστοι
δοκῶσιν ἐπιτηδειοτέρως ἔχειν, ὡς οὐκ ἔτι τῶν αὐτ
τῶν στρατευσομένων τε ὁμοῦ καὶ φορολογησομένων.
Οὐ γὰρ οἷός τ' ἔσῃ σαυτόν τε ἅμα καὶ τὸ γένος
σώζειν, μὴ περιὼν τῶν πολεμίων· οὐδὲ περιεῖνας
τῶν πολεμίων, μὴ στρατιάν εὔνουν τε καὶ φρόνημα
ἔχουσαν κτησάμενος μᾶλλον ἢ πλείω. Φορολογουμέ
νην δὲ στρατιάν τό τε φρόνημα σώζειν ἅμα καὶ τὴν
εύνοιαν Φαγχάλεπον, ἀλλ᾽ ἔῤῥειν ἀνάγκη τὰ πολλά, τά τε φρονήματα, τήν τ' εὔνοιαν στρατιωτῶν φορολογουμένων.
κδ'. Καὶ τοὺς ἄρχοντας δὲ διακαθάραι δεῖ τῶν
καπηλευόντων, καὶ προειπεῖν μὲν ἅπασι, μή και
πηλεύειν μηδ' ἐμπορεύεσθαι τοῦ λοιποῦ, ἀλλ' αὐτὸ
τοῦτο ἄρχοντας τῷ ὄντι εἶναι, ἐπὶ φυλακῇ καὶ σω
τηρία προεστηκότας τῶν πολλῶν, οὐ διακονικὰ ἐπιτηδεύματα επιτηδεύοντας, καὶ διακόνων πονηρῶν
ἀδίκοις σταθμίοις, καὶ παντὶ ὅτῳ ἂν δύνωνται τρόπῳ, τοῖς τῶν ταλαιπώρων αυτουργῶν πράγμασι
λυμαινομένων. Εἰ τέ τινες καὶ ἐκ καπήλων ἐς τὰς
ἀρχὰς παρεωσμένοι εἶεν, καὶ τούτους δὲ, ἄν τινες
χρήσιμοι δοκῶσιν, ἤ, πεπαυμένων ἤδη τοῦ καπηλεύειν, ἄρχειν, ἢ ἀπεληλάσθαι τῶν ἀρχῶν. Μὴ γὰρ
διακεκρίσθαι τὰ τοιαῦτα, ἀλλὰ καπήλους μὲν ἄρχουσιν ἀναμεμίχθαι, στρατιώτας δ᾽ εἰλωτεύειν, ἐπὶ
εἴλωσι δὲ τὰ τῆς σωτηρίας εἶναι, φαυλοτάτης ταῦτα
πολιτείας, καὶ οὐδέποτε οὐδὲν μέγα ἢ καλὸν διαπραξομένης. Όνοις γοῦν οὐ χρώμεθα ἐπὶ τὰ τῶν γενναίων ἵππων ἔργα, οὐδὲ γενναίοις ἵπποις ἐπὶ τὰ
τῶν ὄνων· οἶμαι δ' οὐδ᾽ ἵπποις τοῖς αὐτοῖς ἐπὶ τὰ
αὐτὰ, ἀλλ' ἰδίᾳ μὲν πολεμιστηρίοις, ἰδίᾳ δ' ἀχθοφόροις
των τὰ τοιαῦτα ἔδει διακρίνειν, καὶ μὴ συγχεῖν.
κι'. Καὶ τοὺς φόρους δὲ τοὺς πολλοὺς καὶ κατὰ
σμικρὰ καὶ ἀνωμάλους τούτους ἀνελῶν, ἐκεῖνον ἀντὶ
πάντων καταστησον, ἐν τῷ δικαιοτάτῳ λόγῳ ἔφαμεν
τρίτην γίγνεσθαι τὴν γιγνομένων μοίραν, κουφέτατόν τε ὁμοῦ τοῖς εἰσοίσουσι, καὶ τοῖς κοινοῖς λυσιτελέστατον τὸν αὐτὸ· ἐσόμενον. Ηττόν τε γάρ τις
διὰ τοῦτον τὸν φόρον ἀποδράσεται, ἧττόν τε ὑπὸ τῶν
πραττομένων ἀδικήσεται, ὡς τὸ εἰκὸς βουλομένων
ἂν ὡς πλεῖστε γίγνεσθαι τοῖς εισπραχθησομένοις,
ἵνα δὴ καὶ σφίσιν ὡς μείζων γίγνοιτο ὁ φόρος. Τῶν
δὲ τοιούτων Είλωτων πρῶτα μὲν ἐς τὸν σὸν οἶκον
ἐξελεῖν ὁπόσους ἂν δόξεις δεῖν· τοὺς δὲ λοιποὺς τοῖς -
ἄρχουσί τε καὶ τῶν στρατιωτῶν λογάσιν, ὅπη τε ἂν
ἑκάστῳ καὶ ὀπόσους βούλοιο. Κατανείμας δὲ ἀναγ
κάζειν κατὰ λόγον τῆς νενεμημένης ειλωτείας τρά
φειν ἕκαστον καὶ τοὺς πελάτας, στρατιωτικούς τινας
θεράποντας· καὶ μὴ εἰκῇ ἐντρυφῶν τοῖς κοινοῖ;,
μηδ' & οἱ πολέμιοι εὔξαιντ᾽ ἂν, τὰς ὑπὲρ τῆς ἡμετ
τέρας ἀσφαλείας δαπάνας εἰκῇ διόλλυσθαι, ταῦτ'
αὐτοὺς φαίνεσθαι διαπραττομένους· ἐξελεῖν τε
μάλιστα καὶ σαυτοῦ καὶ τῶν ἄλλων τροφὴν καὶ που
24. Prefecti quoque secernantur a mercatoribus,
et cunctis quidem imperetur ne mercaturam vel
institoriam deinceps exerceant, sed se pro præfectis gerant, reipublicæ custodiam et salutem procurantes, non servilia obeuntes officia, et quidem
nequam servorum, qui ponderibus injustis et quacunque re alia miseros rusticos damno afficiunt:
sin etiam de mercatoribus aliqui fuerint ad magistratus evecti, ii vel relicta mercatura, si fuerint
idonei munere fungantur, vel loco moveantur.
Oportet enim hæc secerni, non præfectos cum mercatoribus permisceri, nec milites agros colere, nec
rusticis communem salutem commiti, quæ sunt
omnia reipublicæ pravissimæ, quæque nihil unquam
magnum vel præclarum gesserit. Enimvero nec asiuis ad equorum utimur opera, nec equis ad asinorum; adeoque nec equis iis«lem ad omnia, verun
aliis bello, aliis ad sarcinas; at hoc discrimen in
hominibus multo magis observandum erat.
χρώμεθα. Πολλῷ δὴ πρότερον καὶ ἐπ᾿ ἀνθρώ
25. Tribulis quoque multis istis, crebris et ing
qualibus sublatis, illud omnium loco repone quod
rerum nascentium tertiam diximus æquissime complecti partem levissimum simul pendentibus et reipublicæ utilissimum idem futurum. Nam propter
học tributum nec temere quis aufugiet, nec ab
exactoribus injuriam accipiet, dum illi pendentibus
quamplurima volunt attribuere, quo videlicet simul
tributum cresrat. De his autem Hilotis primum
tuæ familiæ quod videbitur opus, selige; reliquos
deinde præfectis et militibus primariis quanto voles numero concede. Tum vero cogantur singuli
pro Hilotarum ascriptorum numero clientes alere,
servos videlicet militares, ne pecuniam publicat temere profundant, quæque hostes in votis habent, ut
salutis communis impensæ turpiter dissipentur, ipsi
videantur procurare, abs te autem atque aliis alimenta ac sumptus grandes avertere, omnia autem
in belli apparatus convertere; nemini enim non
magis quam regi, aut militum duci magistratuive
sumptus incumbunt, Quanto plus etenim ad bellum
col. 863–864page 22 of 99
PG 160:863λυτέλειαν· ἐπὶ δὲ τὰς πρὸς τὸν πόλεμον παρασκευές στὸ ἅπαν τρέψαι· ὡς παντὶ μᾶλλον ἢ βασιλεῖ καὶ ἡγεμόνι καὶ παντὶ ἄρχοντι προσήκει πολυτέλεια· ὅσον γὰρ τῆς πρὸς τὸν πόλεμον ἀπολλύεσι παρα σκευῆς ἄλλους δαπανώντες, τοσοῦτον τῆς σφῶν αὐτῶν ἀξίας ἀπολλύασιν εὐκαταφρονη]:ότερος μὲν τοῖς πολεμίοις, ἀχρηστότεροι δὲ τοῖς φιλίοις γιγνόμενοι. κς'. Σκέψαι δὲ καὶ ἐκ τειῶνδε της φύσεως παρε δειγμάτων. ᾿Αετὸς μὲν βασιλεὺς δοκεί τις όροις καὶ ἡγεμονικός, Διός τε ἱερὸς πάλαι νενόμιστοήκιστα μέντοι ποικίλος, οὐδὲ χρυσαυγής έφυ τὴν πτέρωσιν ταὼς δὲ ποικίλος μὲν καὶ χρυσαυγής, ήκιστα δ' ἡγεμονικός την φύσιν. Συχνά τε άλλα όρνες ταυ πολλῷ φαυλότερα πεποίκιλταί τε καὶ διήνθισται ὥστε κινδυνεύει εἴ τις ἐπὶ ποικίλφ τε καὶ χρυσοπάστῳ σεμνύνεται ἐσθῆτι καὶ τοῖς τοιούτοις, ἀπ᾿ οὐδὲν σεμνοτέρῳ ἢ ταώ κάλλει μέγα φρονείν. Στ πει δὲ κἀκεῖνο, πότερα σεμνότερον ή ήδιον, ταύτη μάλιστα τραπόμενον, καὶ πρὸς τὸν πόλεμον ἐκ τῶν ενόντων ἀσφαλισάμενον ἐν μετρίᾳ μὲν ἐσθῆτι, μετ τρίᾳ δὲ τῇ ἄλλῃ διαίτῃ, καταφρονεῖν μὲν τῶν πο μίων, θαῤῥεῖν δ' ὑπὲρ τῆς ἀρχῆς καὶ βασιλείας, χρυσοπάστῳ ἐσθῆτι ἐνειλημένον, τρέμειν καὶ δ διέναι τοὺς ἐχθρούς. Εἰ δὲ καὶ ποιμένες ήτε, ποτέ ρως ἂν τῷ γάλακτι ἐπιχρῆσθε; πότερα τοῦ μὲν αὐτοὶ μετρίως ἀπολαύοντες, τοῦ δὲ κύνας ἂν τρέ φοντες ἀλκίμους τε καὶ προβατευτικούς, τῷ ποιμνίη ἐπὶ τὰ ἐπιβουλεύοντα τῶν θηρίων ἀμυνοῦντας, ἵνα δὴ ὑμῖν τὸ ποίμνιον σωζόμενον παρείχετο, ποιμένι τε εἶναι, καὶ ἐπὶ πολὺ ἀπολαύειν τῶν καρπῶν; ἀμελήσαντες, τοῦ μὲν ἀμέτρως ἐνεφορεῖσθ᾽ ἄν, καὶ κατὰ τῶν ἱματίων κατεχεῖσθε· τοῦ δ᾽ ἀντὶ κυνῶν ἀλκίμων Μελιταίά τε κυνίδια καὶ ἀλώπεκας ἐντρέ φετε, ἢ ἄρκτους, βορώτατα μὲν θηρίων, ήκιστα δ φυλακτικά; Ὑφ' ὧν ὑμῖν καὶ τῶν ἄλλων ἂν τῶν ἔξ[ωθεν ἐπιβουλευόντων ταχὺ ἂν ἔμελλε το ποίμνιον διασπασθὲν οἰχήσεσθαι. Παραπλησίους γάρ μοι δοκεῖτε τρέφειν τούτων ενίους, τῶν πρὸς κολακείαν καὶ δήλον ὑμῖν προσφερομένων ἢ συλλήβδην ἅπαντα καταπίεσθαι κεχηνότων οὐδαμοῦ τε τῆς ἐπιθυμίας στῆναι δυναμένων. 'Εξελθεῖν...εὐκαταφονη] τότεροι κτλ. ἐστὶν ἐξίτηλον ὑπὸ τῆς ἀρχαιότητος. ῃ κι'. 'Αλλ' εἰ βούλει τά τε δικαιότατα ποιεῖν τά τε λυσιτελέστατα σαυτῷ τε ἅμα καὶ τῷ ἄλλῳ γένει, τα θ᾽ ἡδονῇ νικῶντα τῇ ἀλιθινῇ καὶ καθαρά] καὶ ἀνδρὶ προσηκούση καλῷ τε κἀγαθῷ, ταύτῃ τράπου σπουδῇ πάσῃ, οὐδὲν ὑφιέμενος, οὐδ᾽ ὑπολογιζόμενος, οὔτ᾽ εἴ τινι τῶν πρότερον βασιλέων, ή ἡγεμόνων, οὔτ᾽ εἴ σοι αὐτῷ ἑτέρως που δέδοκται ήδη περί τῶν αὐτῶν, οὔτ᾽ εἴ τισιν οὐ καθ' ηδονήν τι μέλλεις ποιεῖν· ἀλλὰ πάντα κινῶν, καὶ πάντων πειρώμενος τῶν πρὸς σωτηρίαν φέρειν δοκούντων τὴν κοινήν εἰδὼς καὶ τοὺς ιατρούς δεδογμένοις οὔτε τοῖς σφίσιν ἤδη αὐτοῖς ἐμμένειν ἑκάστοτε αναγκαζομένους, ἀλλὰ πάντα μὲν κινοῦντας, φειδομένους δὲ οὐδενὸς, ὅ τι ἂν πρὸς τὸ παρὸν ὠφελεῖν δοκῇ· καὶ τέμνοντας δὲ καὶ καίοντας, καὶ χεῖρα ἔστιν ὅτε καὶ πόδα ἀποκόπτοντας ὑπὲρ τῆς τοῦ ὅλου σώματος σωτηρίας. Τούτων γὰρ τὰ μὲν αὐτὸς ἐξόν σοι ποιήσεις είχε βούλοιο· τὰ δὲ καὶ τοῦ θειοτάτου βασιλέως τε καὶ8G$
gerendum impendunt, eo minus spectati, imo niagis λυτέλειαν· ἐπὶ δὲ τὰς πρὸς τὸν πόλεμον παρασκευές
contemnendi hostibus, et amicis erunt.
στὸ ἅπαν τρέψαι· ὡς παντὶ μᾶλλον ἢ βασιλεῖ καὶ
ἡγεμόνι καὶ παντὶ ἄρχοντι προσήκει πολυτέλεια· ὅσον γὰρ τῆς πρὸς τὸν πόλεμον ἀπολλύεσι παρασκευῆς ἄλλους δαπανώντες, τοσοῦτον τῆς σφῶν αὐτῶν ἀξίας ἀπολλύασιν εὐκαταφρονη]:ότερος μὲν
τοῖς πολεμίοις, ἀχρηστότεροι δὲ τοῖς φιλίοις γιγνόμενοι.
26. Hæc quoque naturæ consilleres licet exem
pla.'Aquila rex quideꞌn est avium et Jovi fuit olim
consecratus, minime tamen varias aut fulgentes habet alas. Pavo contra varius quidem est et fulgens,
sed minime regia natura, pluresque aves aliæ pavone longe viliores colorum sunt varietate distinctæ. Quare videtur, qui vestibus prætextis ac similibus superbit, tanquam pavonis pulchritudine
gloriari. Jam illud specta, sitne honestius ac jucun -
ḍius, huc præcípue tendentem, et bello quantum
licet consulentem, moderato tum vestitu, tum reliquo vivendi modo, hostes quidem contemnere, de
imperio autem ae regno securum esse, an veste
prætexta involutum tremere et hostes metuere?
Quod si porro pastores essetis, utro modo lac ¡mpendetis? utrum partem quidem alteram ipsi consumeretis, altera vero canes robustos aleretis, qui
a ferarum insidiis ovite defenderent, ut eo consecrato lum pastores esse, tum fructibus diu frut
possetis: an hoc neglecto, partem quidem alteram
Ingurgitaretis et vestimenta prolueretis, altera vero
robustorum loco Melitaos catellos et vulpes alere.
tis, aut ursos, ut voracissimas bestias ita parum
intentas custodia. Istorum enim insidiis gres brevi
dilabitur. Mihi quidem similes aliquot viri vobis c
insidias ac fraudem struere videntur, qui libidinum
modum tenent nullum.
κς'. Σκέψαι δὲ καὶ ἐκ τειῶνδε της φύσεως παρε
δειγμάτων. ᾿Αετὸς μὲν βασιλεὺς δοκεί τις όροις καὶ
ἡγεμονικός, Διός τε ἱερὸς πάλαι νενόμιστο- ήκιστα
μέντοι ποικίλος, οὐδὲ χρυσαυγής έφυ τὴν πτέρωσιν·
ταὼς δὲ ποικίλος μὲν καὶ χρυσαυγής, ήκιστα δ'
ἡγεμονικός την φύσιν. Συχνά τε άλλα όρνες ταυ
πολλῷ φαυλότερα πεποίκιλταί τε καὶ διήνθισται·
ὥστε κινδυνεύει εἴ τις ἐπὶ ποικίλφ τε καὶ χρυσο
πάστῳ σεμνύνεται ἐσθῆτι καὶ τοῖς τοιούτοις, ἀπ᾿
οὐδὲν σεμνοτέρῳ ἢ ταώ κάλλει μέγα φρονείν. Στ
πει δὲ κἀκεῖνο, πότερα σεμνότερον ή ήδιον, ταύτη
μάλιστα τραπόμενον, καὶ πρὸς τὸν πόλεμον ἐκ τῶν
ενόντων ἀσφαλισάμενον ἐν μετρίᾳ μὲν ἐσθῆτι, μετ
τρίᾳ δὲ τῇ ἄλλῃ διαίτῃ, καταφρονεῖν μὲν τῶν πο
μίων, θαῤῥεῖν δ' ὑπὲρ τῆς ἀρχῆς καὶ βασιλείας,
χρυσοπάστῳ ἐσθῆτι ἐνειλημένον, τρέμειν καὶ δ
διέναι τοὺς ἐχθρούς. Εἰ δὲ καὶ ποιμένες ήτε, ποτέ
ρως ἂν τῷ γάλακτι ἐπιχρῆσθε; πότερα τοῦ μὲν
αὐτοὶ μετρίως ἀπολαύοντες, τοῦ δὲ κύνας ἂν τρέ
φοντες ἀλκίμους τε καὶ προβατευτικούς, τῷ ποιμνίη
ἐπὶ τὰ ἐπιβουλεύοντα τῶν θηρίων ἀμυνοῦντας, ἵνα
δὴ ὑμῖν τὸ ποίμνιον σωζόμενον παρείχετο, ποιμένι
τε εἶναι, καὶ ἐπὶ πολὺ ἀπολαύειν τῶν καρπῶν;
ἀμελήσαντες, τοῦ μὲν ἀμέτρως ἐνεφορεῖσθ᾽ ἄν, καὶ
κατὰ τῶν ἱματίων κατεχεῖσθε· τοῦ δ᾽ ἀντὶ κυνῶν
ἀλκίμων Μελιταίά τε κυνίδια καὶ ἀλώπεκας ἐντρέφετε, ἢ ἄρκτους, βορώτατα μὲν θηρίων, ήκιστα δ
φυλακτικά; Ὑφ' ὧν ὑμῖν καὶ τῶν ἄλλων ἂν τῶν ἔξ[ωθεν ἐπιβουλευόντων ταχὺ ἂν ἔμελλε το ποίμνιον
διασπασθὲν οἰχήσεσθαι. Παραπλησίους γάρ μοι δοκεῖτε τρέφειν τούτων ενίους, τῶν πρὸς κολακείαν
καὶ δήλον ὑμῖν προσφερομένων ἢ συλλήβδην ἅπαντα καταπίεσθαι κεχηνότων οὐδαμοῦ τε τῆς ἐπιθυμίας
στῆναι δυναμένων.
27. Tu vero, si justitiam exercere et cateris ut tili
Ipsi prodesse vis et voluptatem sectaris viro ingenuo
dignam, illuc omne studium converte, nihil omittens
reqne praetexens, sive quid aut priorum regum alicul,
aut ipsi tìbi aliter olim fuit visum, sive quibusdam
non est res placitura; sed cum omnia movens, tum nibil non ad communem saħutem pertinere visum tentans, quando ne medici quidem sua semper possunt
servare decreta, sed cum omnia movent, tum nihil
ad sanitatem pertinens omittunt, ac secant ctiam vel
urunt, unacunque interdum vel pedem insuper ob
salutem totius corporis abscindunt. Horum siquiden ipse quedam, si videbitur, cum liceat, perages, nonnulla ab Augusto imperatore et Patre salutis publicæ causa postulabis, neque tibi ille ditculter ea concedet, cum huc spectare cognoverit,
ingenium simul et impetum divinum admiratus.
Cæterum his, quæ maxime et proxime videntur ad
'Εξελθεῖν...εὐκαταφονη] τότεροι κτλ. Quæ
inter uncos leguntur e. cod. Tor. restituta damius.
Denuo inspicicnti mihi Cod. Μonac. ad marginem
a. Andr. Darmarii manu scriptum se obtulit:
ἐστὶν ἐξίτηλον ὑπὸ τῆς ἀρχαιότητος. lline cod. Matrit.
ῃ
κι'. 'Αλλ' εἰ βούλει τά τε δικαιότατα ποιεῖν τά τε
λυσιτελέστατα σαυτῷ τε ἅμα καὶ τῷ ἄλλῳ γένει,
τα θ᾽ ἡδονῇ νικῶντα τῇ ἀλιθινῇ καὶ καθαρά] καὶ
ἀνδρὶ προσηκούση καλῷ τε κἀγαθῷ, ταύτῃ τράπου
σπουδῇ πάσῃ, οὐδὲν ὑφιέμενος, οὐδ᾽ ὑπολογιζόμε
νος, οὔτ᾽ εἴ τινι τῶν πρότερον βασιλέων, ή ηγεμό
νων, οὔτ᾽ εἴ σοι αὐτῷ ἑτέρως που δέδοκται ήδη περί
τῶν αὐτῶν, οὔτ᾽ εἴ τισιν οὐ καθ' ηδονήν τι μέλλεις
ποιεῖν· ἀλλὰ πάντα κινῶν, καὶ πάντων πειρώμενος
τῶν πρὸς σωτηρίαν φέρειν δοκούντων τὴν κοινήν
εἰδὼς καὶ τοὺς ιατρούς δεδογμένοις οὔτε τοῖς σφίσιν
ἤδη αὐτοῖς ἐμμένειν ἑκάστοτε αναγκαζομένους, ἀλλὰ
πάντα μὲν κινοῦντας, φειδομένους δὲ οὐδενὸς, ὅ τι
ἂν πρὸς τὸ παρὸν ὠφελεῖν δοκῇ· καὶ τέμνοντας δὲ
καὶ καίοντας, καὶ χεῖρα ἔστιν ὅτε καὶ πόδα ἀποκό
πτοντας ὑπὲρ τῆς τοῦ ὅλου σώματος σωτηρίας.
Τούτων γὰρ τὰ μὲν αὐτὸς ἐξόν σοι ποιήσεις είχε
βούλοιο· τὰ δὲ καὶ τοῦ θειοτάτου βασιλέως τε καὶ
identitas cnm Sambuci quo Canterus nens est
extra dubium est posita. Item videmus loca absentia non, ut in cod. Monac. a librario esse omissa,
sed ob vetustatem oculorum aciem fugere.
Argument of the Oration by Manuel PalaeologusArgumentum orationis qua Manuel Palaeologus
col. 865–866page 23 of 99
Argumentum orationis qua Manuel Palæologus
PG 160:865πατρός δεήσῃ ξυγχωρείν υπέρ σωτηρίας τῆς κοι νῆς· καί σοι δήπου ῥᾳδίως ξυγχωρήσει, ἐὰν ταύτῃ τετραμμένον ἴδοι, ἀγασθεὶς τῆς διανοίας τε ταύτης καὶ θείας ὁρμῆς. Ταῦτα δ' ἤδη διαπεπραγμένος & μάλιστ᾽ ἂν καὶ κυριώτατα πρὸς τὴν σωτηρίαν δοκεί τείνειν, οὐ χαλεπῶς ἤδη καὶ τἆλλα ὧν ἂν πρὸς τὴν τῆς πολιτείας ἀρετήν τε καὶ κόσμον δέοι προσεξ. ευρήσεις. Ωστ' ἂν ἤδη διὰ πάντων σπουδαιοτάτην ἡμῖν τὴν πολιτείαν ἀποφῆναι. Λόγισαι δὲ καὶ ὡς ὅσῳ σοι μείζον παρ' ἡμῶν τὸ γέρας, τοσούτῳ καὶ ἡ ζημία μείζων ἄν τι γίγνηται τῶν ἀπευκτῶν· καί σαι μάλιστα τῆς κοινῆς σωτηρίας φροντίζειν προσή καὶ ἐπιμελεῖσθαι μηκέτι μέλλοντι μηδὲ ἀναβαλλομένῳ. Οὔτε γὰρ ἐγχωρεῖ μέλλειν ἔτι ἐγγύς που ὄντων τῶν δεινῶν, οὔτ᾽ ἄλλως ἀναβάλλεσθαι τά γε τοιαῦτα καλόν. Οὐδ᾽ ὅ γε Ησίοδος φαύλως λέγοντ: ἔοικεν Αἰεὶ δ' ἀμβολιεργὺς ἀνὴρ άτῃσι παλαίει ΠΛΗΘΩΝΟΣ ΠΕΡΙ ΑΡΕΤΩΝ. Αρετή ἐστιν ἕξις καθ' ἣν ἀγαθοὶ ἐσμεν. ᾿Αγαθός μὲν δὴ τῷ ὄντι ὁ Θεός· ἄνθρωποι δὲ ἀγαθοὶ γιγνόμεθα, επόμενοι Θεῷ, κατὰ τὸ δυνατὸν ἀνθρώπῳ. Ἐπεὶ δὲ ἐστιν ἄνθρωπος τὸ μὲν αὐτός τις καθ' αυ τὸν, τὸ δὲ πρὸς ὁ ἕτερον· τοῦτο δ' εἴ τι πρὸς ἄλλο ὁτιοῦν τῶν ὄντων, ἢ πρός τι τῶν αὐτοῦ, λέγω δὲ τὸ χεῖρον τῶν παρ' ἡμῖν, καὶ τοῦτ᾽ αὖ ἤτοι περὶ βίαια τα παθήματα ἔχων, ἢ περὶ ἑκούσια, ᾗ μὲν καθ' αύ τόν τι ὡς ἔστιν ὁ ἄνθρωπος, ἔστι δέ που λογικόν τι ζώον, φρόνησις αὐτῷ παραγίνεται ἀρετή, τὸ τῇ τοι δε δυνάμει οικειότατον ἀποδιδούσα ἔργον· ᾗ δὲ πρὸς ἕτερόν τίς ἐστι, πρὸς μὲν ἄλλ' ὁτιοῦν τῶν ὄντων δι καιοσύνη, τὸ προσῆκον αὐτῷ ἑκάστῳ ἡμῶν ὅπερ ἐσμὲν, πρὸς ἕκαστον ἀποδιδοῦσα, πρὸς δέ τι τῶνDE VIRTUTIBUS.
πατρός δεήσῃ ξυγχωρείν υπέρ σωτηρίας τῆς κοι- salutem tendere peractis, reliqua sine ulla difficul.
νῆς· καί σοι δήπου ῥᾳδίως ξυγχωρήσει, ἐὰν ταύτῃ
τετραμμένον ἴδοι, ἀγασθεὶς τῆς διανοίας τε ταύτης
καὶ θείας ὁρμῆς. Ταῦτα δ' ἤδη διαπεπραγμένος &
μάλιστ᾽ ἂν καὶ κυριώτατα πρὸς τὴν σωτηρίαν δοκεί
τείνειν, οὐ χαλεπῶς ἤδη καὶ τἆλλα ὧν ἂν πρὸς τὴν
τῆς πολιτείας ἀρετήν τε καὶ κόσμον δέοι προσεξ.
ευρήσεις. Ωστ' ἂν ἤδη διὰ πάντων σπουδαιοτάτην
ἡμῖν τὴν πολιτείαν ἀποφῆναι. Λόγισαι δὲ καὶ ὡς
ὅσῳ σοι μείζον παρ' ἡμῶν τὸ γέρας, τοσούτῳ καὶ ἡ
ζημία μείζων ἄν τι γίγνηται τῶν ἀπευκτῶν· καί
σαι μάλιστα τῆς κοινῆς σωτηρίας φροντίζειν προσή
tate deinceps, quæcunque ad reipublicæ virtut m
et ornatum pertinent assequeris, ac tandem optimam omnino rempublicam nobis constitues. Quante
quidem major tibi a nobis habetur honor, tanto
etiam jacturam fore credes majorem, si quid secus
evenerit. Enimvero te potissimum salutis communis
decet curam gerere, nihil cunctantem, nec differentem, siquidem nec licet cunctari, cum sit præ foribus periculuin, nec alioqui tale negotium convenit
differre, nec imperite videtur (lesiodus dicere,
Semper et circumspectus cum noxis prælia miscet.
καὶ ἐπιμελεῖσθαι μηκέτι μέλλοντι μηδὲ ἀναβαλλομένῳ. Οὔτε γὰρ ἐγχωρεῖ μέλλειν ἔτι ἐγγύς
που ὄντων τῶν δεινῶν, οὔτ᾽ ἄλλως ἀναβάλλεσθαι τά γε τοιαῦτα καλόν. Οὐδ᾽ ὅ γε Ησίοδος φαύλως
λέγοντ: ἔοικεν
"Epra, vers. 413.
Αἰεὶ δ' ἀμβολιεργὺς ἀνὴρ άτῃσι παλαίει
Argumentum orationis qua Manuel Palæologus Theodorum Despotam fratrem
defunctum laudavit,
Vide tom. CLVI col. 175, in Manuele Palæologo.
ΠΛΗΘΩΝΟΣ
ΠΕΡΙ ΑΡΕΤΩΝ.
PLETHONIS
QUATUOR VIRTUTUM JUSTA EXPLICATIO.
(Basiles, sp. Oporinum, 1952, in-s, ex interpretatione Ad. Octonis.)
Αρετή ἐστιν ἕξις καθ' ἣν ἀγαθοὶ ἐσμεν. ᾿Αγαθός
μὲν δὴ τῷ ὄντι ὁ Θεός· ἄνθρωποι δὲ ἀγαθοὶ γιγνό
μεθα, επόμενοι Θεῷ, κατὰ τὸ δυνατὸν ἀνθρώπῳ.
Ἐπεὶ δὲ ἐστιν ἄνθρωπος τὸ μὲν αὐτός τις καθ' αυ
τὸν, τὸ δὲ πρὸς ὁ ἕτερον· τοῦτο δ' εἴ τι πρὸς ἄλλο
ὁτιοῦν τῶν ὄντων, ἢ πρός τι τῶν αὐτοῦ, λέγω δὲ τὸ
χεῖρον τῶν παρ' ἡμῖν, καὶ τοῦτ᾽ αὖ ἤτοι περὶ βίαια
τα παθήματα ἔχων, ἢ περὶ ἑκούσια, ᾗ μὲν καθ' αύτόν τι ὡς ἔστιν ὁ ἄνθρωπος, ἔστι δέ που λογικόν τι
ζώον, φρόνησις αὐτῷ παραγίνεται ἀρετή, τὸ τῇ τοιδε δυνάμει οικειότατον ἀποδιδούσα ἔργον· ᾗ δὲ πρὸς
ἕτερόν τίς ἐστι, πρὸς μὲν ἄλλ' ὁτιοῦν τῶν ὄντων δικαιοσύνη, τὸ προσῆκον αὐτῷ ἑκάστῳ ἡμῶν ὅπερ
ἐσμὲν, πρὸς ἕκαστον ἀποδιδοῦσα, πρὸς δέ τι τῶν
Virtus est habitus quo boni sumus. Ac revera
quidem Deus bonus est: uos autem homines boni
sumus, si Deum sequamur, quantum ab homine
præstari potest. Est autem homo partim ipse quidpiam per se, partim collatione alterius. Ac ita quidem ant cum quavis re, aut secum ipse confertur.
Intelligi autem volo deteriorem nostri partem, quæ
rursus aut in violentis quibusdam casibus, aut in
voluntariis rebus versatur. Quatenus igitur per se
quiddam est homo (est autem rationis particeps
animal) exsistit in eo virtus, quæ prudentia dicitur,
quæ munus rationi maxime proprium absolvit.
Quatenus vero cum quavis alia re confertur, existit
in eo justitia, quæ unicuique nostrum tribuit id
'
col. 867–868page 24 of 99
PG 160:867αὐτοῦ, περὶ μὲν τὰ βίαια τῶν παθημάτων ἔχων αν δρία, περὶ δὲ τὰ ἐκούσια σωφροσύνη, σώζοντε ένα τέρω τούτοιν τὴν τοῦ ἀμείνονος τῶν παρ' ἡμῖν αὐτοῖς πρὸς τὸ χεῖρον ἑκάστοτε ἀξίαν. Ρητέον δὲ αὖθις δι' ἀκριβείας μᾶλλον περὶ αὐτῶν, ἀρξαμένοις ἀπὸ τῆς ἀτελεστάτης, ἐπὶ δὲ τὴν τελεωτάτην κατά φύσιν ουσι τῷ λόγῳ. Ὁ μὲν οὖν Θεὸς τῷ ὄντι ἀνεπιδεῆς τελεί τατός τε ὤν, καὶ ὡς οἷόν τε μάλιπα αὐτάρκης· κα θρωπον δὲ ἀνεπιδεία μὲν γενέσθαι παντάπασιν αμήχανον· ἐλαττόνων μέντοι καὶ πλεόνων δεόμενον δι' ἀρετήν τε καὶ κακίαν ἔστιν εὑρεῖν. Βλαχίστων μὲν οὖν δεόμενος, Θεῷ τε όμοι/τατα ίσχει, καὶ κράτ τιστα αὐτὸς αὐτοῦ· πλεόνων δὲ γιγνόμενος ἐπιδεής, Θεῷ τε ἀνομοιότατα, καὶ χείριστα ἴσχει. Καὶ ἔστι σωφροσύνη, τοῦτο δὴ τὸ μόριον ἀρετῆς, ἕξις ψυχῆς αὐτάρκης ἐπ' ἐλαχίστοις τοῖς πρὸς τὸν βίον ἀναγ καίοις, ἐλάχιστα δὲ τῶν πρὸς τὸν βίον ἀναγκαίων, τὰ μὲν που πλήθει, τὰ δὲ καὶ δυνάμει. Ταῦτα δ' είη ἂν, ὧν δήπουθεν οὐ πολλὰ ἅττα πραγματευόμενον ἔστι τυγχάνειν· οἷα τὰ εὐποριστότερα καὶ εὐτελέστερα καὶ ῥᾴω μάλιστα, 1 δὴ πρὸ τῶν δυσποριστο τέρων καὶ πολυτελεστέρων, και χαλεπωτέρων, ἐν τοῖς τοιούτοις αἱρεῖσθαι πρὸς τοῦ σώφρονός τε καὶ αὐτάρκους ἂν εἴη ἀνδρός. ᾿Αλλὰ δὴ καὶ ἀκίνητος ὁ Θεός. Ανθρωπον δὲ πρὸς μὲν πάντα ἀκινήτως ἔχειν, οὔθ᾽ οἷόν τε οὔτε ἀγαθόν. Οὐδὲ γάρ που καὶ πρὸς τὰ καλὰ οὕτως δεῖ ἔχειν ἀκινήτως, ἀπὸ μέντας τῶν καλῶν ἀκίνητόν τε εἶναι, καὶ ὑπὸ τῶν κατὰ τὸν βίον βιαίων τοῦ καθεστηκότος μὴ ἐξίστασθαι, μηδὲ τῷ χείρονι τῶν ἑαυτῷ, καὶ πεφυκότι κάμνειν, ὑπὸ τῶν προσπιπτόντων εκάστων, καὶ αὐτὸν χεῖρόν τι συν διατίθεσθαι κράτιστον ἂν εἴη, καὶ Θεῷ παραπλήσιον. Καὶ ἔστι τοῦτο ἀνδρία τὸ μόριον ἀρετῆς, ἕξις ψυχής ἀκίνητος ὑπὸ τῶν κατὰ τὸν βίον βιαίων παθημάτων, Ἐπεὶ δ᾽ ἡμῶν ἔκαστος γέγονε πρῶτον μὲν Θεοῦ τε ἔργον οὐ πάνυ τοι ἀλλότριον, ἀλλὰ πη οἰκεῖον σε καὶ ξυγγενές, ἔπειτα μόριον ἄλλων τε ἡμῶν μειζ νων μερῶν τοῦδε τοῦ παντός, ὅλου τε καὶ ἑνὸς ἐκ πολλῶν ὄντος, χώραν ἡντινοῦν ἀποπληρώσων έκα σταχοῦ, ὡς ἂν ἔτι μάλιστα αὐτῷ τε καὶ τῷ ὅλῳ ἔμελ λε συνοίσειν· δεῖ δήπου μηδὲ ταύτην ἑκάστην ἀπο λείπειν τὴν χώραν, ἐν ᾗ ὁ Θεὸς ἔταξεν, ἀλλ' ἐμμέ νειν κατὰ δύναμιν, τὸ τῇ χώρᾳ προσήκον ἀποδιδόν τα, μόριον δὲ ἅπαν ὁμολογοῦν τε ἐκείνῳ οὗπερ ἂν μόριον εἴη, καὶ μὴ διαφωνούν, κατὰ φύσιν τε καὶ εὖ μάλιστα πράττει. Καὶ ἐπεὶ ἐστιν ἡμῶν ἕκαστος μέρος τι τοῦτο μὲν οἰκίας, τοῦτο δὲ ἑταιρείας τινός πόλεως, ἔθνους, ὅλως τοῦδε τοῦ παντὸς ἀποδιδοὺς τὰ προσήκοντα ἑκάστοις· γονεῦσι μὲν, ὁποῖα παιδὶ πρὸς γονέας προσήκει, παιδὶ δὲ, ὁποῖα πρὸς παῖδας για νεῖ;, ἑτέροις, ὁποῖα πρὸς ἑτέρους, ὁ αἴρῳ, συσσίτῳ πρὸς ἑταίρους, συσσίτους, προς γείτονας γείτονι, συνόδῳ πρὸς συνόδους, πολίτη, πρὸς πολίτας, ἔτι τε πρὸς Θεὸν, ὁποῖα θεράποντι, καὶ ἔργῳ πρὸς δεν σπότην τε καὶ δημιουργών· οὕτω ταῦτα ἀποδιδούς, ἑαυτοῦ τε σώσει τοῦτο αὐτὸ ὅπερ ἐστὶ πρὸς ἕκαστον, Θεῷ τε ἔψεται ᾗ τέτακται χώρα μάλιστα ἐμμένων, άριστά τε ἔξει, ὡς ἂν τῷ ἀρίστῳ ἑπόμενο;. Είη τε ἂν δικαιοσύνη, τοῦτο μόριον ἀρετῆς, έξις ψυχῆς,quod convenit, prout referimur ad quidvis aliud. αὐτοῦ, περὶ μὲν τὰ βίαια τῶν παθημάτων ἔχων αν
Quatenus vero secum ipse comparatur, si ea res versetur in violentis casibus, fortitudo in eo existit,
si in voluntariis, temperantia, quarum ut eaque
melioris nostri partis dignitatem adversus deteriorem semper tuetur. Dicendum autem rursus est
exquisite magis de ipsis virtutibus sic ut ab imperfectissima auspicemur, et ad perfectissimam sAcundum naturam ratione progrediamur. de Deus
quidem revera nullius rei eget, cum et perfectis
simus sit, et quam maxime seipso contentus. Verum
ut homo nullius prorsus rei egeat, fieri nullo modo
potest, sed qui paucioribus et pluribus egeat,
propter virtutem et vitium iuvenire licet; quod si
paucissimis egeat, tum Deo simillimus est, et in eo
sui statu optime constitutus; sin pluribns egere
cœpit, tum Deo maxime dissimilis est et pessime se
habet. Est autem ea virtutis pars quæ temperantia
dicitur, habitus animi, contentus paucissimis, quæ
ad vitam degendam requiruntur. Paucissima vero
rerum ad vitam degendam necessariarum, alia
videlicet sunt multitudine, alia facultate, cujusiuoli
sunt, quibus citra magnum negotium potiri liceat,
ut magis probabilia, viliora et faciliora, quas res
amplecti potiùs quam eas quæ difficilius parantur,
et pretiosiores sunt, et difficiliores, officium viri
temperantis et sua sorte contenti fuerint. Jam vero
etiam immobilis est Deus, hominem autem non
moveri ulla re, nec fieri potest nec expedit, neque
enim honestis etiam rebus æque non moveri decuerit, sed nec commoveri rebus malis, et non
dejici de statu mentis ab adversariis vitæ casibus,
neque ipsum ab ullis quæ incidunt rebus una cum
deteriore sui parte et natura imbecilla, pejus affici, præstantissimum fuerit et Deo simile. Est
autem ca virtutis pars quæ fortitudo dicitur, habitus animi, qui contrariis vitæ casibus non movetur.
Quoniam autem unusquisque nostrum ita natuis
est ut Dei quoddam sit opus, non plane alienum,
sed quodammodo domesticum atque 'conjunctum,
deinde veluti particula aliarum partium, quæ majores nobis sunt, videlicet hujus universitatis, quæ
est totum et unum quiddam conflatum e multis, ut
ubique obtineat locum qualemcunque ut quam
maxime cum ipsi tum universitati profuturum sit,
nulli statio ea deserenda est, in qua Deus aliquemi
constituit, sed perseverandum ac pro virili ið
præstandum, quod illa postulare videtur. Quaelibet
aulem pars, si cum illo cujus pars est, consential,
non autem dissentiat, ita et rectissime et secundum
naturam se habebit. Porro cum unusquisque
nostrum pars quaedam sit partim domus partiin
societatis alicujus, quæ vel in urbe, vel in gente, in
toto denique universo posita est, si ea tribuit singulis quæ debentur: parentibus, qualia liberis erga
parentes conveniunt, liberis, qualia erga liberos
parenti, sociis, qualia erga socios socio, convictori
erga convictores, vicino erga vicinos, comiti erga
comites, civi erga civitatem, præterea erga Deum,
δρία, περὶ δὲ τὰ ἐκούσια σωφροσύνη, σώζοντε ένα
τέρω τούτοιν τὴν τοῦ ἀμείνονος τῶν παρ' ἡμῖν αὐτοῖς
πρὸς τὸ χεῖρον ἑκάστοτε ἀξίαν. Ρητέον δὲ αὖθις δι'
ἀκριβείας μᾶλλον περὶ αὐτῶν, ἀρξαμένοις ἀπὸ τῆς
ἀτελεστάτης, ἐπὶ δὲ τὴν τελεωτάτην κατά φύσιν ουσι
τῷ λόγῳ. Ὁ μὲν οὖν Θεὸς τῷ ὄντι ἀνεπιδεῆς τελεί
τατός τε ὤν, καὶ ὡς οἷόν τε μάλιπα αὐτάρκης· κα
θρωπον δὲ ἀνεπιδεία μὲν γενέσθαι παντάπασιν
αμήχανον· ἐλαττόνων μέντοι καὶ πλεόνων δεόμενον
δι' ἀρετήν τε καὶ κακίαν ἔστιν εὑρεῖν. Βλαχίστων
μὲν οὖν δεόμενος, Θεῷ τε όμοι/τατα ίσχει, καὶ κράτ
τιστα αὐτὸς αὐτοῦ· πλεόνων δὲ γιγνόμενος ἐπιδεής,
Θεῷ τε ἀνομοιότατα, καὶ χείριστα ἴσχει. Καὶ ἔστι
σωφροσύνη, τοῦτο δὴ τὸ μόριον ἀρετῆς, ἕξις ψυχῆς
αὐτάρκης ἐπ' ἐλαχίστοις τοῖς πρὸς τὸν βίον ἀναγκαίοις, ἐλάχιστα δὲ τῶν πρὸς τὸν βίον ἀναγκαίων,
τὰ μὲν που πλήθει, τὰ δὲ καὶ δυνάμει. Ταῦτα δ' είη
ἂν, ὧν δήπουθεν οὐ πολλὰ ἅττα πραγματευόμενον
ἔστι τυγχάνειν· οἷα τὰ εὐποριστότερα καὶ εὐτελέστερα καὶ ῥᾴω μάλιστα, 1 δὴ πρὸ τῶν δυσποριστο
τέρων καὶ πολυτελεστέρων, και χαλεπωτέρων, ἐν
τοῖς τοιούτοις αἱρεῖσθαι πρὸς τοῦ σώφρονός τε καὶ
αὐτάρκους ἂν εἴη ἀνδρός. ᾿Αλλὰ δὴ καὶ ἀκίνητος ὁ
Θεός. Ανθρωπον δὲ πρὸς μὲν πάντα ἀκινήτως
ἔχειν, οὔθ᾽ οἷόν τε οὔτε ἀγαθόν. Οὐδὲ γάρ που καὶ
πρὸς τὰ καλὰ οὕτως δεῖ ἔχειν ἀκινήτως, ἀπὸ μέντας
· τῶν καλῶν ἀκίνητόν τε εἶναι, καὶ ὑπὸ τῶν κατὰ τὸν
βίον βιαίων τοῦ καθεστηκότος μὴ ἐξίστασθαι, μηδὲ
τῷ χείρονι τῶν ἑαυτῷ, καὶ πεφυκότι κάμνειν, ὑπὸ τῶν
προσπιπτόντων εκάστων, καὶ αὐτὸν χεῖρόν τι συν
διατίθεσθαι κράτιστον ἂν εἴη, καὶ Θεῷ παραπλήσιον.
Καὶ ἔστι τοῦτο ἀνδρία τὸ μόριον ἀρετῆς, ἕξις ψυχής
ἀκίνητος ὑπὸ τῶν κατὰ τὸν βίον βιαίων παθημάτων,
Ἐπεὶ δ᾽ ἡμῶν ἔκαστος γέγονε πρῶτον μὲν Θεοῦ τε
ἔργον οὐ πάνυ τοι ἀλλότριον, ἀλλὰ πη οἰκεῖον σε
καὶ ξυγγενές, ἔπειτα μόριον ἄλλων τε ἡμῶν μειζ
νων μερῶν τοῦδε τοῦ παντός, ὅλου τε καὶ ἑνὸς ἐκ
πολλῶν ὄντος, χώραν ἡντινοῦν ἀποπληρώσων έκα
σταχοῦ, ὡς ἂν ἔτι μάλιστα αὐτῷ τε καὶ τῷ ὅλῳ ἔμελ
λε συνοίσειν· δεῖ δήπου μηδὲ ταύτην ἑκάστην ἀπο
λείπειν τὴν χώραν, ἐν ᾗ ὁ Θεὸς ἔταξεν, ἀλλ' ἐμμέ
νειν κατὰ δύναμιν, τὸ τῇ χώρᾳ προσήκον ἀποδιδόν
τα, μόριον δὲ ἅπαν ὁμολογοῦν τε ἐκείνῳ οὗπερ ἂν
μόριον εἴη, καὶ μὴ διαφωνούν, κατὰ φύσιν τε καὶ
εὖ μάλιστα πράττει. Καὶ ἐπεὶ ἐστιν ἡμῶν ἕκαστος
μέρος τι τοῦτο μὲν οἰκίας, τοῦτο δὲ ἑταιρείας τινός
πόλεως, ἔθνους, ὅλως τοῦδε τοῦ παντὸς ἀποδιδοὺς τὰ
προσήκοντα ἑκάστοις· γονεῦσι μὲν, ὁποῖα παιδὶ πρὸς
γονέας προσήκει, παιδὶ δὲ, ὁποῖα πρὸς παῖδας για
νεῖ;, ἑτέροις, ὁποῖα πρὸς ἑτέρους, ὁ αἴρῳ, συσσίτῳ
πρὸς ἑταίρους, συσσίτους, προς γείτονας γείτονι,
συνόδῳ πρὸς συνόδους, πολίτη, πρὸς πολίτας, ἔτι
τε πρὸς Θεὸν, ὁποῖα θεράποντι, καὶ ἔργῳ πρὸς δεν
σπότην τε καὶ δημιουργών· οὕτω ταῦτα ἀποδιδούς,
ἑαυτοῦ τε σώσει τοῦτο αὐτὸ ὅπερ ἐστὶ πρὸς ἕκαστον,
Θεῷ τε ἔψεται ᾗ τέτακται χώρα μάλιστα ἐμμένων,
άριστά τε ἔξει, ὡς ἂν τῷ ἀρίστῳ ἑπόμενο;. Είη τε
ἂν δικαιοσύνη, τοῦτο μόριον ἀρετῆς, έξις ψυχῆς,
col. 869–870page 25 of 99
PG 160:869σώζουσα το προσῆκον αὐτῷ ἑκάστῳ ἡμῶν, ὅπερ ἐσμέν, πρὸς ἕκαστον. Ἐπεὶ δὲ καθ᾽ αὐτὸν ἄνθρωπος. γέγονεν οὐκ ἄλλο τι μάλιστα ἢ λογικόν τι ζώον, δῆ λον δὴ ὡς θεωρός τις οἷόνπερ ἐν πανηγύρει, τῷδε τῷ παντὶ εἰσήκται, ἐπισκεψόμενος εἰς δύναμιν καὶ θεωρήσων τί τέ ἐστι τῶν ὄντων ἕκαστον, καὶ πῆ ποτε πρὸς ἄλληλα ἔχει, καὶ διὰ τί ἕκαστα γίγνεται τῶν γιγνομένων. Εἴη τε ἂν καὶ τοῦτο φρόνησις, τὸ λοιπὸν καὶ τελεώτατον μόριον ἀρετῆς, έξις ψυχῆς θεωρητικὴ τῶν ὄντων, ᾗπέρ ἐστιν ἕκαστα. Εἶναι τε τέτταρα μὲν τὰ μέγιστα μόρια ἀρετῆς, σωφροσύνην, ἀνδρίαν, δικαιοσύνην, φρόνησιν. Τούτων δ' αὖ ἑκάστου τρία μόρια δεῖν εἶναι, πρῶτον μὲν σωφροσύνης. Ἐπεὶ ἐστι σωφροσύνη αυτάρκεια τῶν πρὸς τὸν βίον ἀναγκαίων, τριῶν δὲ τούτων πρὸς τὸν βίον δεόμεθα, ἡδονῶν, χρημάτων, δόξης· ἐφ' ἑκάστῳ τούτων εἴη ἄν τι μόριον σωφροσύνης, φυλάττον τὸ αὔταρκες καὶ χρή σιμον ἑκάστου, ἐπὶ μὲν ἡδοναῖς κοσμιότης, ἐπὶ δὲ χρή μασιν ελευθεριότης, ἐπὶ δὲ δόξῃ μετριότης. Ανδρίας δὲ, ὁμοίως τρία ἐστὶ μόρια. Επεί ἐστιν ἀπάθεια ὑπὸ τῶν κατὰ τὸν βίον βιαίων παθημάτων, τούτων δὲ τὰ μὲν αὐτοί που ἐθελονταὶ ὑφιστάμεθα, μειζόνων εἴ νεκα ἀγαθῶν, ὡς ὅταν πόνους ἢ κινδύνους ἤ τι ἄλλο προσαιρώμεθα ὧν ἄνευ μὴ οἷόν τε εἴη τῶν δεόντων του τυχεῖν· τὰ δ' ἑκούσια καὶ οὐ προσδεχομένοις ἔπεισι. Τούτων τε αὖ τὰ μὲν, ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν, παρὰ τοῦ θείου τε, καὶ τὸ ὅλον τοῦτο διατάττοντος, οἷαίπερ αἱ καλούμεναι ξυμφοραί· τὰ δ᾽ αὖ παρ' ἀνθρώπων, οἶαίπερ αἱ παρ' ἐνίων πρὸς ἡμᾶς δυσκολίαι τε καὶ δυσχέρειας, εἰ κἂν καὶ ἐφ' ἑκάστῳ τού των ίδιόν τι μόριον ἀνδρίας σώζον τὸ ἀκίνητον καὶ ἀπαθὲς ὑπὸ τῶν χειρόνων εκάστων, γενναιότης μὲν ἐπὶ τοῖς αἱρετοῖς, ἐπὶ δὲ τοῖς ἑκουσίοις ἀψυχία μὲν ἐπὶ τοῖς παρὰ τοῦ θείου, πραότης δὲ ἐπὶ τοῖς παρ' ἀνθρώπων. Δικαιοσύνη δὲ ἐπεὶ ἐστι σωτηρία ὁμοίων τούτου αὐτοῦ, οὐπερ ἐσμεν πρὸς ὁ ἕκαστον, ἐσμὲν δὲ δὴ Θεοῦ μὲν ἔργα τε καὶ κτήματα, ἀνθρώποις δὲ ξυγγενείς που πάοι, κἂν πρὸς ἄλλους ἄλλως πως έχω μεν, εἴη ἂν καὶ αὐτῆς ὁσιότης μὲν ἐπὶ τοῖς πρὸς τὸ θεῖον, ἐπὶ δὲ τοῖς πρὸς ἀνθρώπους πολιτεία μὲν πρὸς τὰ κοινά, χρηστότης δ' αὖ πρὸς τὰ ἰδιωτικά. Φρόνησις δὲ ἡ μὲν περὶ τὰ θεῖα τε καὶ ἀεὶ ὄντα, ἡ δὲ περὶ φύσιν τε καὶ τὰ γινόμενα, ἡ δὲ περὶ τὰ ἡμέ τερά τε καὶ ἀνθρώπεια. Ωστ᾽ εἴη ἂν καὶ αὐτῆς ἡ μὲν περὶ ταῦτα δὴ τὰ ἀνθρώπεια, εὐβουλία, ἡ δὲ περὶ φύσιν, Φυσική· ἡ δ᾽ αὖ περὶ τὰ θεῖα, θεοσέ Γεια. Αἱ μὲν δὴ τῶν ἀρετῶν ἰδέαι αὗται, καὶ τοσαῦται· ἑνὸν μὲν καὶ εἰς πλείω τε καὶ τὰ μικρότερα διελεῖν, ἀποχρῶν δ' ἴσως καὶ ἄχρι τοσούτων. Τούτων δὲ ἀρχὴ μὲν μάλιστα ταῖς ἄλλαις ὅθεν περ ἀρξάμεναι, καὶ τῶν λοιπῶν ἑκάστην όμον κτήσαιτ᾽ ἄν τις, * γε κοσμιότης εἴη ἄν. Τών γάρ που ἡδονῶν, αἱ πρῶτ των ἡμῶν καὶ ἐκ νέου τυραννοῦσι, μάλιστα ἐπιχει μεῖ κρατεῖν αὕτη ἡ ἀρετή, δεδομένη της μὲν ἀναγDE VIRTUTIBUS.
σώζουσα το προσῆκον αὐτῷ ἑκάστῳ ἡμῶν, ὅπερ qualia servo et operi erg: domum et opificem.
ἐσμέν, πρὸς ἕκαστον. Ἐπεὶ δὲ καθ᾽ αὐτὸν ἄνθρωπος. si quis inquam hæc ita prastet, tum illud secum
γέγονεν οὐκ ἄλλο τι μάλιστα ἢ λογικόν τι ζώον, δῆλον δὴ ὡς θεωρός τις οἷόνπερ ἐν πανηγύρει, τῷδε
τῷ παντὶ εἰσήκται, ἐπισκεψόμενος εἰς δύναμιν καὶ
θεωρήσων τί τέ ἐστι τῶν ὄντων ἕκαστον, καὶ πῆ
ποτε πρὸς ἄλληλα ἔχει, καὶ διὰ τί ἕκαστα γίγνεται
τῶν γιγνομένων. Εἴη τε ἂν καὶ τοῦτο φρόνησις, τὸ
λοιπὸν καὶ τελεώτατον μόριον ἀρετῆς, έξις ψυχῆς
θεωρητικὴ τῶν ὄντων, ᾗπέρ ἐστιν ἕκαστα. Εἶναι τε
τέτταρα μὲν τὰ μέγιστα μόρια ἀρετῆς, σωφροσύ
νην, ἀνδρίαν, δικαιοσύνην, φρόνησιν. Τούτων δ' αὖ
ἑκάστου τρία μόρια δεῖν εἶναι, πρῶτον μὲν σωφροσύνης.
nunus, quo unicuique obstrictus est, tuebitur, tum
Deum sequetur, perseverans in ea statione qua
collatus est, tum in optimo erit statu velut is qui id
quod optimum est sequitur. Erit autem pars ea
virtutis justiția, quæ habitus animi est, id conservans quod convenit unicuique nostrum, in eo quod
sumus, relatione ad quidvis aliud. Cum autem per
se homo non sliud fere sit quam animal quoddamı
rationis particeps, perspicuum est, eum tanquam
spectatorem quemdam in hoc universum velut in
celebritate introductum esse, ut consideret et contempletur pro virili, quidnam sit unumquidque, et
quo pacto erga se invicem sint affecta, et quam ob causam singula quæ eveniunt, accidant. Ea porro
prudentia fuerit reliqua virtutis pars et perfectissima, quæ est habitus animi, ita res considerans,
prout quæque sunt. Quatuor itaque virtutis maximæ partes sunt modestia, fortitudo, justitia, prudentis, Rursus unin-cujusque harum virtutum tres esse partes necesse est, ac primam temperantiæ.
Ἐπεὶ ἐστι σωφροσύνη αυτάρκεια τῶν πρὸς τὸν βίον
ἀναγκαίων, τριῶν δὲ τούτων πρὸς τὸν βίον δεόμεθα,
ἡδονῶν, χρημάτων, δόξης· ἐφ' ἑκάστῳ τούτων εἴη ἄν
τι μόριον σωφροσύνης, φυλάττον τὸ αὔταρκες καὶ χρή
σιμον ἑκάστου, ἐπὶ μὲν ἡδοναῖς κοσμιότης, ἐπὶ δὲ χρήμασιν ελευθεριότης, ἐπὶ δὲ δόξῃ μετριότης. Ανδρίας
δὲ, ὁμοίως τρία ἐστὶ μόρια. Επεί ἐστιν ἀπάθεια ὑπὸ
τῶν κατὰ τὸν βίον βιαίων παθημάτων, τούτων δὲ τὰ
μὲν αὐτοί που ἐθελονταὶ ὑφιστάμεθα, μειζόνων εἴνεκα ἀγαθῶν, ὡς ὅταν πόνους ἢ κινδύνους ἤ τι ἄλλο
προσαιρώμεθα ὧν ἄνευ μὴ οἷόν τε εἴη τῶν δεόντων
του τυχεῖν· τὰ δ' ἑκούσια καὶ οὐ προσδεχομένοις
ἔπεισι. Τούτων τε αὖ τὰ μὲν, ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν,
παρὰ τοῦ θείου τε, καὶ τὸ ὅλον τοῦτο διατάττοντος,
οἷαίπερ αἱ καλούμεναι ξυμφοραί· τὰ δ᾽ αὖ παρ'
ἀνθρώπων, οἶαίπερ αἱ παρ' ἐνίων πρὸς ἡμᾶς δυσκολίαι τε καὶ δυσχέρειας, εἰ κἂν καὶ ἐφ' ἑκάστῳ τού
των ίδιόν τι μόριον ἀνδρίας σώζον τὸ ἀκίνητον καὶ
ἀπαθὲς ὑπὸ τῶν χειρόνων εκάστων, γενναιότης μὲν
ἐπὶ τοῖς αἱρετοῖς, ἐπὶ δὲ τοῖς ἑκουσίοις ἀψυχία μὲν
ἐπὶ τοῖς παρὰ τοῦ θείου, πραότης δὲ ἐπὶ τοῖς παρ'
ἀνθρώπων. Δικαιοσύνη δὲ ἐπεὶ ἐστι σωτηρία ὁμοίων
τούτου αὐτοῦ, οὐπερ ἐσμεν πρὸς ὁ ἕκαστον, ἐσμὲν δὲ
δὴ Θεοῦ μὲν ἔργα τε καὶ κτήματα, ἀνθρώποις δὲ
ξυγγενείς που πάοι, κἂν πρὸς ἄλλους ἄλλως πως έχω
μεν, εἴη ἂν καὶ αὐτῆς ὁσιότης μὲν ἐπὶ τοῖς πρὸς
τὸ θεῖον, ἐπὶ δὲ τοῖς πρὸς ἀνθρώπους πολιτεία μὲν
πρὸς τὰ κοινά, χρηστότης δ' αὖ πρὸς τὰ ἰδιωτικά.
Φρόνησις δὲ ἡ μὲν περὶ τὰ θεῖα τε καὶ ἀεὶ ὄντα, ἡ
δὲ περὶ φύσιν τε καὶ τὰ γινόμενα, ἡ δὲ περὶ τὰ ἡμέ
τερά τε καὶ ἀνθρώπεια. Ωστ᾽ εἴη ἂν καὶ αὐτῆς ἡ
μὲν περὶ ταῦτα δὴ τὰ ἀνθρώπεια, εὐβουλία, ἡ δὲ
περὶ φύσιν, Φυσική· ἡ δ᾽ αὖ περὶ τὰ θεῖα, θεοσέ
Γεια. Αἱ μὲν δὴ τῶν ἀρετῶν ἰδέαι αὗται, καὶ τοσαΰται· ἑνὸν μὲν καὶ εἰς πλείω τε καὶ τὰ μικρότερα
διελεῖν, ἀποχρῶν δ' ἴσως καὶ ἄχρι τοσούτων. Τούτων
δὲ ἀρχὴ μὲν μάλιστα ταῖς ἄλλαις ὅθεν περ ἀρξάμε
ναι, καὶ τῶν λοιπῶν ἑκάστην όμον κτήσαιτ᾽ ἄν τις,
* γε κοσμιότης εἴη ἄν. Τών γάρ που ἡδονῶν, αἱ πρῶτ
των ἡμῶν καὶ ἐκ νέου τυραννοῦσι, μάλιστα ἐπιχειμεῖ κρατεῖν αὕτη ἡ ἀρετή, δεδομένη της μὲν ἀναγ
Quoniam autem temperantia in rebus ad vitam
necessariis status est seipso contentus, tribus alltem his ad vitam degendam egemus, voluptatibus
uimirum, gloria et pecunia, in unaquaque harum
rerum necessario versatur aliqua temperantiæ
pars, quæ tueatur id quod satis sit, et id quod
utile in unaquaque re. Ac in voluptatibus nominetur modestia, in pecunia liberalītas, in gloria
mediocritas. Fortitudinis item partes sunt tres.
Nam cum illa tranquillitas quædam sit, quæ vitæ
casibus violentis non cominovetur, eorum autem
casuum alios ipsi ultro subimus in appetitione majorum bonorum, veluti cum labores,
aut pericula, aut aliud quidpiam suscipimus,
sine quibus consequi non licet ea quæ desideramus, alii vero casus non voluntarii sunt et
ultra etiam non exspectantibus, offeruntur, eorumque (ut breviter dicam) alii a numine ct
gubernatore hujus universi dependent, cujusmodi sunt ex quæ calamitates nominantur,
alii ab hominibus, veluti sunt offensiones, et molestia, quas aliqui nobis exhibent, erit etiam in
unoquoque horum peculiaris fortitudinis pars, quæ
id præstet, ne quis movestur a rebus adversis, et
perturbetur. Ac generositas quidem et fiducia, in
iis quæ nostri arbitrii sunt, in non voluntariis
aulem, constantia, in iis quæ divinitus accidum;
clementia, in iis quæ ab hominibus offer untur.
Justitiæ porro eadem ratio est, quæ conservatrix
est ejus nostri muneris quo cum unoquoque
comparamur (comparamur autem cum Deo, tanquam opera cjus et possessiones, cum hominibus
autem, sicut cognati simus omnibus, tametsi alia
nostri erga alios ratio sit). Erit igitur ea sanctitas in rebus divinis; in humanis respublica, ratione civitatis; bonitas autem, respectu privatorum
hominum. Jam prudentia alia versatur in divinis
et perpetuis, alia in natura et iis quæ nascuntur,
alia in rebus nostris et humanis; proinde etiam
ejus fuerit ca pars, quæ rebus humanis occupatur consilii capiendi solertia, quæ vero naturæ
col. 871–872page 26 of 99
PG 160:871αὖ ἐνίας, παρανόμους τι, καὶ μοχθηρότητας, καὶ οὐκ ἀνθρώπῳ πρεπούσας, καὶ ταύτας μὲν παντάπασιν ἀπωσαμένη τε καὶ ἐκκόψασα τῆς ψυχῆς, αὐτάς τε καὶ ἐπιθυμίας αὐτῶν· τὰς δ᾽ ἀναγκαίας προς τον βίον τόν τε ἴδιον ἑκάστου καὶ τὸν κοινὸν προσπιρου μένη, τῶν δέ γε μὴ ἀναγκαίων μέν, οι μοχθηρών δὲ, αὐτῶν μὲν ὀλιγωροῦσα, τὰς δ' ἐπιθυμίας παντάπασιν ἐκκόπτουσα· ἵνα δὴ εἰς δύναμιν ἀνεπιδεής τις ᾖ, τῇ αὐταρκεία χαίρων μᾶλλον ἢ αὐταῖς ταῖς διὰ τοῦ σώματος ἡδοναίς. Εὐθὺς οὖν αὕτη ἀμετά τῶν μὲν θηρίων και χειρόνων ἄρχεται διαστά ἡμῶν ἅ τῷ ἐδεῖ τε καὶ μὴ, τό τε αἱρε ν καὶ μὴ τοιοῦτο, ὁρίζει ἐπὶ δὲ τὴν προς τι κρείττω γένη ξυγγένειαν ἀνέχει, ταῖς τε ἡδικαῖς καίας αὐτῶν, τὰς δὲ μή· καὶ τῶν μὴ ἀναγκαίων αὐταῖς τάξιν τε καὶ κόσμον ἐπιτιθεῖσα, καὶ ἐμε εὐσταλεῖς τε καὶ κούφους δι' αὐτάρκεια, όπ φαίνουσα. Αὕτη μὲν οὖν, οξύνπερ ἀρχὴ ταῖς το λαις, ἐπεὶ καὶ τἆλλα τὰ τῆς σωφροσύνης μέρες, ότ τε τὰ τῆς ἀνδρίας, καὶ δικαιοσύνης, καὶ φρονήσεως σύμπαντα βιον ἄν τις σὺν ταύτῃ μετίοι. Κεφάλαι δὲ πάσαις, οἵ τε ξυμπάσας δεῖ τείνειν, καὶ ἧς τ ρὶς οὐδ᾽ ἂν τῶν ἄλλων τι ὄφελος εἴη, η γε θεοσέβες εἴη ἂν μάλιστα. Ο γάρ που ἡμεῖς τοῖς μὲν κρίσε σε κοινωνοῦμεν γένεσι, τῶν δὲ χειρόνων μάλιστα διενηνόχαμεν, κράτιστόν τέ ἐστι τῶν ἡμετέρων οὐδὲν ἄλλο εἴη τοῦτό γε ἡ νόησις· τῶν δὲ δὴ νησί το των, καὶ περὶ ἃ νόησις πραγματεύεται, τῶν τε ὄντων ξυμπάντων, ὁ Θεὸς τὸ ἄριστον. Τῷ δὴ κρατίστῳ τῶν ἡμετέρων τοῦ κρατίστου τῶν ὄντων ἀπολαύοντες, μακαριώτατ' ἂν οὕτω βιοῖμεν, ὥστ᾽ εἴη ἂν ἡ τοῦ Θεοῦ νόησις τὸ μακαριώτατον τῆς ἀνθρωπίνης ζωῆς, ἢ καὶ θεοσεβείας ἐστὶ τὸ κεφάλαιον. Μετὰ δὲ κοσμιότητα ή γενναιότης που ἂν εἴη μετι τέα· πόνους τε γὰρ ἐγκαρτερεῖν, καὶ κινδύνους ἑαυτοῖς αἱρεῖσθαι, πρὸς πολλὰ τῶν δεόντων παρασκευάζοντα αὕτη ἡ ἀρετή, δυνατωτάτους τε πράττειν παρέχετα:, καὶ πρὸς τὰς ἄλλας ἀρετὰς ἱκανωτάτους ἀποφαίνει. Δεῖ μέντοι μηδ' ἐκεῖνο ἀγνοεῖν, βίου πάρεργον ξυμ βαῖνον τοῖς τε κοσμίοις και γενναίοις τῶν ἀνδρῶν. Οἱ γε γὰρ κόσμιοι τῶν μὴ τοιούτων οὐδὲ κατὰ τὰς ἡδονὰς, ἔλαττον ἂν δέξαι ἐνέχειν, ἀκριβῶς σκοποῦσιν, οἵ τε γενναῖοι τοὺς ἀγενεῖς οὐδὲ κατὰ τοὺς πόνους ὑπερβάλλειν αἱ τε γὰρ ἡδοναι πεφυκέναι πως δοκοῦσι τοὺς μὲν τῶν πόνων φυγάδας, σφῶν δὲ ἐραστὰς, καὶ περὶ αὐτὰς ἐπτοημένους, μᾶλλον ἀπο λείπειν, υπό τε τοῦ κόρου καὶ ἔθους αὐτῶν ἀναισθη τοτέρως ἴσχοντας; καὶ ταχὺ ἀδυνάτους ὡς τὰ πολλὰ ἀποφαίνουσαι πρὸς αὐτὰς, τά τε σώματα αμα χέρι τὸ πολὺ ἀπεργαζόμεναι· τοῖς δὲ δὴ κατοίοις καὶGEORGII PLETIONIS
αὖ ἐνίας, παρανόμους τι, καὶ μοχθηρότητας, καὶ οὐκ
ἀνθρώπῳ πρεπούσας, καὶ ταύτας μὲν παντάπασιν
ἀπωσαμένη τε καὶ ἐκκόψασα τῆς ψυχῆς, αὐτάς τε
καὶ ἐπιθυμίας αὐτῶν· τὰς δ᾽ ἀναγκαίας προς τον
βίον τόν τε ἴδιον ἑκάστου καὶ τὸν κοινὸν προσπιρου
μένη, τῶν δέ γε μὴ ἀναγκαίων μέν, οι μοχθηρών
δὲ, αὐτῶν μὲν ὀλιγωροῦσα, τὰς δ' ἐπιθυμίας παντάπασιν ἐκκόπτουσα· ἵνα δὴ εἰς δύναμιν ἀνεπιδεής τις
ᾖ, τῇ αὐταρκεία χαίρων μᾶλλον ἢ αὐταῖς ταῖς διὰ
τοῦ σώματος ἡδοναίς. Εὐθὺς οὖν αὕτη ἀμετά
τῶν μὲν θηρίων και χειρόνων ἄρχεται διαστά
ἡμῶν ἅ τῷ ἐδεῖ τε καὶ μὴ, τό τε αἱρε ν
καὶ μὴ τοιοῦτο, ὁρίζει ἐπὶ δὲ τὴν προς τι
κρείττω γένη ξυγγένειαν ἀνέχει, ταῖς τε ἡδικαῖς
obscuritatem tractat, naturalis sapientia; quæ καίας αὐτῶν, τὰς δὲ μή· καὶ τῶν μὴ ἀναγκαίων
autem divina contemplatur pietas. Ac virtutum quidem hæ et tot sunt formæ, ut eas
dividi par est. Quamvis enim in plures liceat
tribuere species, et minutius persequi, tamen et
hac partitione contenti esse possumus. Inter has
autem virtutes principatum obtinet modestia, a
qua si quispiam auspicetur, etiam reliquarum
singulas parare sibi queat voluptatibus, enim primum in nos, et in adolescentia potissimum, tyrannidem exercent, instituit imperare hæc virtus,
et eas ita distinguit et partim sint necessariæ,
partim supervacaneæ, ac rursus non necessarias
quasdam partitur. in legibus contrarias, et nequissimas et homini minime congruentes, et bas
prorsus repudiat et rosecat ab omnino, neque ip- αὐταῖς τάξιν τε καὶ κόσμον ἐπιτιθεῖσα, καὶ ἐμε
sas solum, sed et earum appetitiones, cas vero
quæ ad vitam necessariæ sunt, tum cujusque privatam, tum publicam amplectitur, eas autem quæ
cum necessariæ non sint non tamen improbæ sunt,
negligit, cupiditates autem earum penitus resecat, ut videlicet quispiam ulla re egeat, quantum
lieri potest, sed statu nulla re egente gaudent
magis, quam ipsis corporis voluptatibus. Statim
igitur virtus illa a bestiis et rebus deterioribus
nos separare incipit, quæ suavitate et eo quod
suave non est, meliuntur id quod expetendum sit,
el quod fugiendum. Cum autem habeat cognationem
erga praestantiora genera, tum ipsis voluptatibus
ordinem et ornatum imponit, tum expeditos reddit et leves propter animum sua sorte contentum.
Atque hæc quidem modestia reliquarum virtutum
veluti principium quoddam est, nam cæteras quoque temperantiæ partes universas præterea et fortitudinis et justitiæ et prudentiæ facilius, si bǝc
instructus fuerit comparare sibi quispiam possit. Omnium autem virtutum caput, ad quam universæ referri debent, ac citra quam nullus cetærarum usus esse potest, religio potissimum fuerit.
Quo enim in societatem præstantiorum generum venimus, a deterioribus autem maxime differimus;
quodque in rebus nostris præstantissimum est, id quidem nihil aliud fuerit quam intellectus. Rerum
porro earum quæ intelliguntur, et in quibus intellectus versatur, atque adeo omnium rerum quæ suat,
Deus est præstantissimus. Si igitur per id quod in nostris rebus est præstantissimus, eo quitotius universi est præstantissimum, fruamur, sic demum beatissime vivemus. Dei itaque cognitio beatisssimum
humanæ vitæ munus erit, quæ eadem etiam religionis caput exsistit,
Post modestiam autem consequenda erit generositas, hæc etenim virtus cum præparet homines
ut labores tolerent, et pericula in se suscipiant
ad multa officia retinenda eflicacissimos in agendo
reddit, atque ad reliquas virtutes consequendas
instructissimos efficit. Jam vero ne illud quidem
ignorandum est quod modestis et generosis viris
accidit, quasi præter vitæ institutum. Etenim si
quis rein recte consideret, nec modestorum vita
pauciores habet voluptates, qui modesti non sunt
nec generosi ab iis qui sunt degeneres, in laboribus superantur. Nam et voluptatum ea fere natura esse videtur, ut eos qui labores fugiunt, ipsas
vero amant, eorumque amore attoniti sunt, magis
deserant, atque efficiant ut propter satietatem et
consuetudinem, minus earum sensus percipiatur,
sed in iis assequendis, viribus plerumque celeεὐσταλεῖς τε καὶ κούφους δι' αὐτάρκεια, όπ
φαίνουσα. Αὕτη μὲν οὖν, οξύνπερ ἀρχὴ ταῖς το
λαις, ἐπεὶ καὶ τἆλλα τὰ τῆς σωφροσύνης μέρες, ότ
τε τὰ τῆς ἀνδρίας, καὶ δικαιοσύνης, καὶ φρονήσεως
σύμπαντα βιον ἄν τις σὺν ταύτῃ μετίοι. Κεφάλαι
δὲ πάσαις, οἵ τε ξυμπάσας δεῖ τείνειν, καὶ ἧς τ
ρὶς οὐδ᾽ ἂν τῶν ἄλλων τι ὄφελος εἴη, η γε θεοσέβες
εἴη ἂν μάλιστα. Ο γάρ που ἡμεῖς τοῖς μὲν κρίσε
σε κοινωνοῦμεν γένεσι, τῶν δὲ χειρόνων μάλιστα
διενηνόχαμεν, κράτιστόν τέ ἐστι τῶν ἡμετέρων
οὐδὲν ἄλλο εἴη τοῦτό γε ἡ νόησις· τῶν δὲ δὴ νησί το
των, καὶ περὶ ἃ νόησις πραγματεύεται, τῶν τε ὄντων
ξυμπάντων, ὁ Θεὸς τὸ ἄριστον. Τῷ δὴ κρατίστῳ τῶν
ἡμετέρων τοῦ κρατίστου τῶν ὄντων ἀπολαύοντες,
μακαριώτατ' ἂν οὕτω βιοῖμεν, ὥστ᾽ εἴη ἂν ἡ τοῦ
Θεοῦ νόησις τὸ μακαριώτατον τῆς ἀνθρωπίνης ζωῆς,
ἢ καὶ θεοσεβείας ἐστὶ τὸ κεφάλαιον.
Μετὰ δὲ κοσμιότητα ή γενναιότης που ἂν εἴη μετιτέα· πόνους τε γὰρ ἐγκαρτερεῖν, καὶ κινδύνους ἑαυτοῖς
αἱρεῖσθαι, πρὸς πολλὰ τῶν δεόντων παρασκευάζοντα
αὕτη ἡ ἀρετή, δυνατωτάτους τε πράττειν παρέχετα:,
καὶ πρὸς τὰς ἄλλας ἀρετὰς ἱκανωτάτους ἀποφαίνει.
Δεῖ μέντοι μηδ' ἐκεῖνο ἀγνοεῖν, βίου πάρεργον ξυμ
βαῖνον τοῖς τε κοσμίοις και γενναίοις τῶν ἀνδρῶν. Οἱ
γε γὰρ κόσμιοι τῶν μὴ τοιούτων οὐδὲ κατὰ τὰς
ἡδονὰς, ἔλαττον ἂν δέξαι ἐνέχειν, ἀκριβῶς σκοπού
σιν, οἵ τε γενναῖοι τοὺς ἀγενεῖς οὐδὲ κατὰ τοὺς
πόνους ὑπερβάλλειν αἱ τε γὰρ ἡδοναι πεφυκέναι πως
δοκοῦσι τοὺς μὲν τῶν πόνων φυγάδας, σφῶν δὲ
ἐραστὰς, καὶ περὶ αὐτὰς ἐπτοημένους, μᾶλλον ἀπο
λείπειν, υπό τε τοῦ κόρου καὶ ἔθους αὐτῶν ἀναισθη
τοτέρως ἴσχοντας; καὶ ταχὺ ἀδυνάτους ὡς τὰ πολλὰ
ἀποφαίνουσαι πρὸς αὐτὰς, τά τε σώματα αμα χέρι
τὸ πολὺ ἀπεργαζόμεναι· τοῖς δὲ δὴ κατοίοις καὶ
col. 873–874page 27 of 99
PG 160:873γενναίοις ἐν γοῦν ταῖς τῶν πρὸς τὸν βίον αναγκαίων αἱρέσεσιν ἀκμαιότεραι τε ἀπαντᾶν, καὶ ἀβλαβείς. Οὔτε πόνοι τοῖς μὲν στις φεύγουσι, τῶν δὲ ἡδονῶν ἐρασταῖς, καὶ μάλα επικείμενοι, τοὺς δ' ἐλιγωρούν. τάς τε καὶ ἐγκαρτερούντας σφίσι μάλλόν τι φεύγον της, ὑπό τε τοῦ ἔθους οὐ πάνυ τοι αὐτῶν αἰσθανομένους, καὶ ἅμα ἐῤῥωμενέστερα τῇ πρὸς αὐτοὺς μελέτη τὰ σώματα κτωμένους. Μετὰ δὲ γενναιότητα ἑξῆς ἡ ἀψυχία παραλαβοῦσα ἡμᾶς, ἡσκηκότας ἤδη τὴν ἐν τοῖς αἱρετοῖς καρτερίαν τῶν δυσχερῶν, ἐν οἷς ἴσως αὐτῶν ἔξεστι καὶ ἐφ' ὅσον βουλόμεθα μετασχεῖν, παιδεύσειεν ἂν καὶ τῶν ἀκουσίων τῶν ἀπὸ τοῦ θείου εὐχερῶς ἀνέχεσθαι· πρῶτον μὲν ἐκεῖνο διδάσκουσα ὡς αὐτοὶ μὲν οὐ κρεατίων θυλάκιον, οὐδὲ ξέστης αίματος, οὐδ᾽ ἄλλο τοιοῦτον οὐδὲν, ἀλλὰ ψυχαί ἐσμεν λογικαί, ἀθάνατοι, οὐδενὶ κακῷ ἔξωθεν αλλοτρίῳ ἐκκείμενος, εἰ μὴ ὅ τι ἂν ἡμῖν, κατὰ τὰς ἡμετέρας αὐτῶν δόξας, διὰ κακίαν προστριβῇ, τὰ δὲ σώματα τάδε περικείμεθα, ἐφ' ὅσον ἂν Θεός διδῴη χρησόμε ναι, οὐ πάνυ τοι ἡμετέροις, οὔτε αὐτοῖς, πολύ τε ἔτι ἧττον τοῖς ἄλλοις τοῖς δι' αὐτὰ κτήμασί τε καὶ χρή μασιν· οὔχουν οὐδὲ τὰ περὶ αὐτὰ δυσχερῆ ἐπὶ τὴν ψυχὴν δεῖ ἕλκειν, οὐδ᾽ ἡμῖν αὐτοῖς λογίζεσθαι, ἀλλ' εἰδότας ὡς τούτων οὐδὲν πρὸς ἡμᾶς, εἰκότως ὀλιγωρεῖν. Επειτα ὡς οὐδεὶς τὸν ἑξῆς χρόνον οὐδὲν ἂν προσχωροίη ἀχθομένοις, εἰ μὴ καὶ ἐπιταράττοιτ' ἂν τοῦτο ἡμῶν, ᾧ μόνῳ δεήσειεν ἂν ἐπανορθοῦντος πταῖσάν τε καὶ πεπτωκός, λέγω δὲ τὸ λογιζόμενόν τε, καὶ τὴν ὑπὲρ τῶν ἡμετέρων πάντων πρόνοια», πεφυκός ποιεῖσθαι, εἰδέναι τε ἅμα ὅτι ταῦτα μὲν ἦ ἕκαστα πρὸς τοῦ θείου διατέτακται, ταύτῃ καὶ γίνεται, διατέτακται δὲ πρὸς τοῦ ἀγαθοῦ εὖ καὶ καλῶς, καὶ οὐκ ἐνεῖναι ἄλλως εἰπεῖν, ἡμῖν τε αὐτοῖς συμφερόντως, ίσω; μὲν καὶ κατ' ἄλλον δή τινα ἡμῖν λόγον ἀπόρρητον, οὐχ ἧττον δὲ καὶ τῇδε· ειεν γὰρ ἂν που τὰ τοιαῦτα, τοῖς μὲν ἡμῶν παιδεῖαί τε καὶ κολάσεις ἐπὶ τῇ τῆς κακίας θεραπεία τε καὶ τοῦ βίου επανορθώσει, ταῖς ἡμετέραις ψυχαίς, οἷόνπερ φαρμακείαι νοσούσι σώμασιν, ἐν ἀλλοτρίοις δεινοῖς ἐπιπεμπόμεναι· τοῖς δὲ ἆθλοί το· καὶ πεῖραι λαμπροτέρου; ἀποφαίνουσι καὶ ἀνδρικωτέρους τοῖς ἀγῶσιν, οἷόνπερ σωμασκοῦσι γυμνάσια. Ούκουν δεῖν κατ' οὐδέτερον τῶν τρόπων ἐπὶ τοῖς τοιούτοις ἀγανακτεῖν· ἀλλ᾽ ἣν ἐκείνῳ τῷ ἀληθεῖ λόγῳ ἐθέλοι μεν ἔπεσθαι, καὶ χαίρειν ὠφελουμένους, ὡς τὸ εἰκὸς, η τῷ τε θεῷ, μὴ ὅτι τῶν γε ἄλλων ἕνεκα ἀγαθῶν, ἀλλὰ καὶ αὐτῶν τούτων χάριν προειδέναι. Μετὰ δὲ ἡδονὰς καὶ πόνους «ψιαίτερον μέν, βιαιότερον δ' ἴσως τυραννούσιν ἡμῶν δόξαι τε καὶ ἀδοξίαι, ἀνθρωπινώτερα ήδη, καὶ οὐ θηριώδη παθήματα. Οὐδὲν μέντοι ἧττον καὶ περὶ αὐτὰ ἐπιμελείας δεῖται ἡμῶν τινος ή ψυχή, ὡς δεόντως τε, καὶ οὐκ εἰκῇ πρὸς αὐτὰ προσφέροιτο. "Η τε μετριότης ἐν αὐτοῖς, τὸ πρέπον τε καὶ ἀρμόττον σώζουσα ἑκάστοις παιδεύει, πρῶτον μὲν τῆς ἀξίας ὡς μάλιστα ἑαυτοὺς τιμᾷν, τῶν μὲν ταπεινῶν τε καὶ ἡμῶν αὐτῶν ἀναξίων ὑπερφρονοῦντας, τὰ δὲ μείζω ἢ κατὰ τὴν ἀξίαν διευλαβουμένους· ἔπειτα καὶ τῆς μὲν παρὰ τῶν καλῶν κἀγαθῶν, καὶ ἐπὶ τοῖς καλοῖς δόξης, μὴ πάνω κιDE VIRTUTIBUS.
γενναίοις ἐν γοῦν ταῖς τῶν πρὸς τὸν βίον αναγκαίων riter destituantur, ac corpore simul etiam fer
αἱρέσεσιν ἀκμαιότεραι τε ἀπαντᾶν, καὶ ἀβλαβείς.
Οὔτε πόνοι τοῖς μὲν στις φεύγουσι, τῶν δὲ ἡδονῶν
ἐρασταῖς, καὶ μάλα επικείμενοι, τοὺς δ' ἐλιγωρούν.
τάς τε καὶ ἐγκαρτερούντας σφίσι μάλλόν τι φεύγον
της, ὑπό τε τοῦ ἔθους οὐ πάνυ τοι αὐτῶν αἰσθανομέ
νους, καὶ ἅμα ἐῤῥωμενέστερα τῇ πρὸς αὐτοὺς μελέτη
τὰ σώματα κτωμένους. Μετὰ δὲ γενναιότητα ἑξῆς ἡ
ἀψυχία παραλαβοῦσα ἡμᾶς, ἡσκηκότας ἤδη τὴν ἐν
τοῖς αἱρετοῖς καρτερίαν τῶν δυσχερῶν, ἐν οἷς ἴσως
αὐτῶν ἔξεστι καὶ ἐφ' ὅσον βουλόμεθα μετασχεῖν,
παιδεύσειεν ἂν καὶ τῶν ἀκουσίων τῶν ἀπὸ τοῦ θείου
εὐχερῶς ἀνέχεσθαι· πρῶτον μὲν ἐκεῖνο διδάσκουσα
ὡς αὐτοὶ μὲν οὐ κρεατίων θυλάκιον, οὐδὲ ξέστης
αίματος, οὐδ᾽ ἄλλο τοιοῦτον οὐδὲν, ἀλλὰ ψυχαί ἐσμεν
λογικαί, ἀθάνατοι, οὐδενὶ κακῷ ἔξωθεν αλλοτρίῳ
ἐκκείμενος, εἰ μὴ ὅ τι ἂν ἡμῖν, κατὰ τὰς ἡμετέρας
αὐτῶν δόξας, διὰ κακίαν προστριβῇ, τὰ δὲ σώματα
τάδε περικείμεθα, ἐφ' ὅσον ἂν Θεός διδῴη χρησόμε
ναι, οὐ πάνυ τοι ἡμετέροις, οὔτε αὐτοῖς, πολύ τε ἔτι
ἧττον τοῖς ἄλλοις τοῖς δι' αὐτὰ κτήμασί τε καὶ χρή
μασιν· οὔχουν οὐδὲ τὰ περὶ αὐτὰ δυσχερῆ ἐπὶ τὴν
ψυχὴν δεῖ ἕλκειν, οὐδ᾽ ἡμῖν αὐτοῖς λογίζεσθαι, ἀλλ'
εἰδότας ὡς τούτων οὐδὲν πρὸς ἡμᾶς, εἰκότως ὀλιγωρεῖν. Επειτα ὡς οὐδεὶς τὸν ἑξῆς χρόνον οὐδὲν ἂν
προσχωροίη ἀχθομένοις, εἰ μὴ καὶ ἐπιταράττοιτ'
ἂν τοῦτο ἡμῶν, ᾧ μόνῳ δεήσειεν ἂν ἐπανορθοῦντος
πταῖσάν τε καὶ πεπτωκός, λέγω δὲ τὸ λογιζόμενόν
τε, καὶ τὴν ὑπὲρ τῶν ἡμετέρων πάντων πρόνοια»,
πεφυκός ποιεῖσθαι, εἰδέναι τε ἅμα ὅτι ταῦτα μὲν ἦ
ἕκαστα πρὸς τοῦ θείου διατέτακται, ταύτῃ καὶ
γίνεται, διατέτακται δὲ πρὸς τοῦ ἀγαθοῦ εὖ καὶ
καλῶς, καὶ οὐκ ἐνεῖναι ἄλλως εἰπεῖν, ἡμῖν τε αὐτοῖς
συμφερόντως, ίσω; μὲν καὶ κατ' ἄλλον δή τινα ἡμῖν
λόγον ἀπόρρητον, οὐχ ἧττον δὲ καὶ τῇδε· ειεν γὰρ
ἂν που τὰ τοιαῦτα, τοῖς μὲν ἡμῶν παιδεῖαί τε καὶ
κολάσεις ἐπὶ τῇ τῆς κακίας θεραπεία τε καὶ τοῦ
βίου επανορθώσει, ταῖς ἡμετέραις ψυχαίς, οἷόνπερ
φαρμακείαι νοσούσι σώμασιν, ἐν ἀλλοτρίοις δεινοῖς
ἐπιπεμπόμεναι· τοῖς δὲ ἆθλοί το· καὶ πεῖραι
λαμπροτέρου; ἀποφαίνουσι καὶ ἀνδρικωτέρους τοῖς
ἀγῶσιν, οἷόνπερ σωμασκοῦσι γυμνάσια. Ούκουν δεῖν
κατ' οὐδέτερον τῶν τρόπων ἐπὶ τοῖς τοιούτοις
ἀγανακτεῖν· ἀλλ᾽ ἣν ἐκείνῳ τῷ ἀληθεῖ λόγῳ ἐθέλοιμεν ἔπεσθαι, καὶ χαίρειν ὠφελουμένους, ὡς τὸ εἰκὸς, η
τῷ τε θεῷ, μὴ ὅτι τῶν γε ἄλλων ἕνεκα ἀγαθῶν,
ἀλλὰ καὶ αὐτῶν τούτων χάριν προειδέναι. Μετὰ δὲ
ἡδονὰς καὶ πόνους «ψιαίτερον μέν, βιαιότερον δ'
ἴσως τυραννούσιν ἡμῶν δόξαι τε καὶ ἀδοξίαι, άνθρω
πινώτερα ήδη, καὶ οὐ θηριώδη παθήματα. Οὐδὲν
μέντοι ἧττον καὶ περὶ αὐτὰ ἐπιμελείας δεῖται ἡμῶν
τινος ή ψυχή, ὡς δεόντως τε, καὶ οὐκ εἰκῇ πρὸς
αὐτὰ προσφέροιτο. "Η τε μετριότης ἐν αὐτοῖς, τὸ
πρέπον τε καὶ ἀρμόττον σώζουσα ἑκάστοις παιδεύει,
πρῶτον μὲν τῆς ἀξίας ὡς μάλιστα ἑαυτοὺς τιμᾷν,
τῶν μὲν ταπεινῶν τε καὶ ἡμῶν αὐτῶν ἀναξίων
ὑπερφρονοῦντας, τὰ δὲ μείζω ἢ κατὰ τὴν ἀξίαν
διευλαβουμένους· ἔπειτα καὶ τῆς μὲν παρὰ τῶν
καλῶν κἀγαθῶν, καὶ ἐπὶ τοῖς καλοῖς δόξης, μὴ πάνω
PATROL. GR. CLX
labefactentur. Modestis antem et generosis, quoniam eas voluptates amplectuntur quæ ad vitam
necessarie. sunt, tum majore vigore occurrunt,
tum citra noxam quoque. Et laborum quidem ca
videtur esse natura, ut in eos vehementer incumbant, qui illos aversanturet voluptates persequuntur, eos autem qui labores nequaquam curant, et
in eis perdurant, magis fugiant, cum ob consuetudinen carum sensum non fere percipiant, et
simul etiam robustiora habeaut corpora, eo quod
multos labores sustinuerunt. Post generositatem
autem statim Øducia nos suscipit, exercitatos jain
tolerantia rerum, voluntariarum, ac molestarum
(quæ tamen aliquo modo in nostra potestate sunt
κι tautum Luleremus quantum libet) et æquo animo
ferre nos jubet ea etiam quæ voluntaria non sunt,
quæque divinitus accidunt. Ac primum illud quidem docet, nos non caruncularum saccum, Bec
sanguinis sextarium, aut quidquam aliud id genus,
verum animos esse ratione præeditos, immortales
nulli malo externo et alieno expositos, eo duntaxat
excepto, quod nobis atque opinionibus nostris
propter improbitatem adliærescit, corporibus denim
que his nos circumdatos esse demonstrat, quibus
quod Deus nobis concesserit, utamur, sed ne ipsa
quidem prorsus nostra esse, multo vero minus cateras res et pecunias, quæ corporibus subserviunt.
Ploinde earum rerum molestias non esse ad animum pertrahendas, neque existimandum eas ad
nos pertinere. Cum igitur res illas nilul ad nos altinere sciamus, negligere eas æquum esse, deinde
ac in reliquum quidem tempus quidquam nos lucrifacturos dolendo, nisi id quod ea etiam nostri
pars perturbetur, qua sola corrigere possumus id
in quod impegimus atque cecidimus, ea videlicet
quæ ratiocinatur, et cujus ea est natura, ut rebus
nostris omnibus consulat, nosse denique oportere,
singula prout conftituta sint, ita etiam fieri, bene
autem et præclare atque in rem nostram (neque
enim aliter dicere fus est) constituta esse a summo
bono, ac fortasse et al.am quoque causam nobis
igneam, non minus tamen etiam ac ratione, quod
nobis esse possunt disciplinæ et castigationes desliuatae ad curationem, vitiorum et vitæ correctionein, quæ tanquam medicamenta corporibus ægrotantibus animis nostris pro alieno periculo sint
immissa, aliis vero nostrum esse veluti certamina
et excitationes, quæ cum illustriores tum fortiores
quoque reddunt eos qui corpora ad ludos exercent,
Nulla igitur ratione iniquo animo referenda esse
hæc, sed lætandum potius, si veram illam rationem,
ut par est, sequi velimus, et Deo non propter cætera tantum bona, sed et ol: hæc ipsa habendam esse
gratiam. Post voluptates autem et labores ut serius,
ita fortasse violentius in nos grassantur, gloria et
ignominia, quæ affectiones tametsi humaniores
sunt, et non feroces, nihilominus tamen in iis etian
curam quamdam requirit animus noster, ut cum
col. 875–876page 28 of 99
PG 160:875Α' τοι ἀμελεῖν, τῇ δὲ τῶν φαύλων τε καὶ ἀφρένων, καὶ ἐπὶ κενοῖς τισιν, οὐδὲ προσέχειν τὸν νοῦν. Ἑξης δ' ἐλευθεριότη; βίον ἤδη ἐγγίγνοιτ' ἂν τῷ ταύτας ήσκηκότι τὰς ἀρετά;. Χρήματα γὰρ τὰ μὲν ἐπὶ ἡδονῶν πορισμῷ, τὰ δ᾽ ἐπὶ λυπῶν ἀποτροπῇ, τὰ δὲ διὰ δόξαν τινὰ σπουδάζεται. Ὁ δὲ τούτων πολλά μεμελετηκὼς ὀλιγωρεῖν ἧττον ἂν καὶ χρημάτων δέοιτο, ἀπὸ μὲν τῶν εὐποριστοτέρων τὰ ἀναγκαῖα τῷ βίῳ ἀποδιδούς, ξὺν εὐτελείᾳ δὲ ἐκ τῶν ἐνόντων φιλοκαλῶν. Καὶ ταύτῃ τοῦ τὸ ἐν ταῖς ὕλεις κάλλος ξυγγενές πη δν προστιμούμενος, καὶ οὐκ ἀπαξιών, δεδιώς γε μὴν μὴ μείζω τῆς ἀξίας σπουδὴν περὶ αὐτὸ ποιούμενος, λάθῃ τὴ οἰκεῖον τὸ ἐν τῇ ψυχῇ ἀτιμότερόν τε καὶ φαυλότερον ἀποφαίνων. Καὶ μὲν δὴ καὶ ἡ πραότης ἐπὶ τούτοις αρμόττοι ἂν μετελθεῖν προσμεμαθηκόσιν, ὡς ἡμῶν μὲν αὐτῶν αὐτοὶ κύριοι, κατὰ τὰς ἐνούσας τε καὶ ἐγγινομένας δόξης διατιθέναι τὰ ἡμέτερ' αὐτῶν ψυχῶν δὲ ἀλλοτρίων οὐ πάνυ τοι κύριοι. Αλλ' ἀνάγκη καὶ ἐκείναις ε τῷ αὐταῖς δοκοῦντι ἔπεσθαι, καὶ ἀμήχανον ἄλλο τι δραν παρὰ τὸ φαινόμενον ἀγαθόν. Η οὖν ἡμῖν ἐνδεικτέον κἀκείνοις, ὡς καὶ αὐτοῖς οὐδέν τι ἧττον τὰ ἡμῖν δοκοῦντα ἑλομένοις συνοίσει, ή έτως ἂν τοῦτο ἀδύναται ὦμεν ἡμεῖς αὐτοὺς μᾶλλον τοῦ μὴ οἴους τε εἶναι σφᾶς τεθεῖν, ἢ ἐκείνους, τῶν τοιούτων πεμπτέον· ὥστε καὶ ταύτῃ καλῶς ἂν ἡμῖν ἔχειν μεμελετηκόσι μὴ χαλεπαίνειν ἀνθρώποις. Ο δ' ὀλιγωρῶν μὲν ἡδονῶν, ὀλιγωρῶν δὲ πίνων, κενῆς δόξης, χρημάτων, μεμαθηκὼς δὲ φέρειν εὐχερῶς μὲν τὰ θεῖα, εὐχερῶς δὲ τὰ ἀνθρώπεια, εἰκότως ἂν καὶ περὶ τὰ πρὸς ἀνθρώπου; συμβόλαια εὐχοινων ο κώτερος εἴη, χρηστότητα μετιών, μεμαθηκώς τὸ μὲν καλῶς ποιεῖν τοῦ εὖ πάσχειν ἄμεινον πολλῷ αὐτῷ δήπουθεν τῷ καλῶς ποιοῦντι, ἅτε δὴ καὶ θεοειδέστερων ἄν· τοῦ δὲ κακῶς πάσχειν τὸ κακῶς ποιεῖν χεῖρον αὖ πολλῷ. Τὸ γὰρ ἄμεινον, τοῦτό γι ἐναντίον· καὶ δέει τὸ μὲν, ὡς ἄριστον ὂν, διώχειν εἰς δύναμιν, τὸ δὲ φεύγειν παντὶ τρόπο, διενε δούμενον μὴ κτησάμενος λάθη τὸ χείριστον τῶν κακῶν, ἅμα δὲ καὶ ξύμφωνον αὐτὸν τῇ τοῦ ὅλου τοῦδε σωτηρία προσπαρέχοιτ' ἄν, ἅτε δή τι καὶ μόριον τοῦ δέοντος οὐκ ὀλέθρου τινός τάξιν, σωτῆρός τε αἱρούμενος, καὶ εὐεργέτου τὸ μέρος, οὕτω τε εὖ πράττων καὶ αὐτὸς, οἷόνπερ καὶ μορίω σώματος πολὺ ἂν μᾶλλον λυσιτελοί, εἴπειν τῷ ὅλῳ καὶ ὁμολογεῖν, ὑπηρετεῖν τε τῷ λοιπῷ, καλῶς τὸ αὐτοῦ ἔργον ἀποδιδόν, ἢ ἀντιτείνειν τε καὶ ἀξυμ φώνῳ εἶναι, καὶ διεσπάσθαι τοῦ ἄλλου σώμα πως, ἐκ δὲ δὴ τῶν πρὸς ἀνθρώπους συμβολαίων καὶ τῶν ἀνθρωπίνων πραγμάτων εμπειρί τερος γινόμενος, οιόν που ήδη και εύδου λίαν ἀνακτήσαιτο, εἰδὼς μέγα διαφέρειν ἐπιστάμενον μὴ ἐπισταμένου, καὶ ξὺν λόγῳ μεταχειρίζοντα ὁτιοῦν δοξάζοντος ἄνευ λόγου. Ωστε πρός γε το ἕκαστα πράττειν τῶν κατὰ τὸν βίον μέγα συμβάλλεσθαι τὸ περὶ τῶν ἀνθρωπείων ἐξακριβοῦν πραγ μάτων, καὶ ἅμα χαριεστάτην ούσαν τὴν περὶ τῶν ἀνθρωπίνων θεωρίαν· Στε δὴ περὶ γνησίων ἡμῖν αὐτοῖς, μεθ' ἣν καὶ τὴν φυσικήν τις μετιών οὐ με ἀλλάGEORGIT PLETⱭONIS
cis ita ut oportet. ae non tamere congrediatur. In Α' τοι ἀμελεῖν, τῇ δὲ τῶν φαύλων τε καὶ ἀφρένων, καὶ
iis autem moderatio versabitur quæ tuetur decorum
et id quod convenit singulis. Docet enim primum,
ut pro dignitare nos ipsos quam maximc honore
mus, tum humilia et ea quæ inferiorasunt, excellentia nostra despiciendo, tan ea quæ dignitatem
nostram superant referinilando, tum bonorum hom
minum existimationem de nobis, rebus honestis,
conciliatam, non omnino negligendo, tum improborum et insipientium nullam habendo rationem
opinionis, quæ rebus quibusdam frivolis et inanibus
excitatur. Deinceps autem liberalitas facilius erit în
c●, qui in his virtutibus fuerit exercitatus. Pecuniæ
etenim partim ad parandas voluptates, partim ad
molestias declinandus, partim ob gloriæ cupiditatcm expetuntur; qui vero sun mia industria ad hac
mgligenda se exercuit, minus etiam pecunias requiret, cum necessaria vita de iis suppeditet, que
probabiliora sunt, et Eberalitatem sine magno
sumptu exerceat pro facultatibus suis, et hac qui,
dem in parte materie pulchritudinem, quæ que·
dammodo cognata est, asciscat et non asperne.
tur, sed tamen metuat, no, si ejus pulchritudinis
studiosior sit quam deceat, elegantiam forte suam
quæ in animo in st, minus reddat bonoratam et viliorem. Quinetiam leniĝas post has virtutes convenien4cm sordictur locum, hac cognitione adjuncta, in
mostra esse potestate nos ipsos, ut administremus
res nostras pro” opinionibus et iusitis et exsistere
sulitis, alienos autem animis non plane habere nes
in potestate, verum eti m illis' necesse esse id
sequi, quod ipsis optimum videatur, neque ulla ratione fieri posse ut quid aliud agant, præterquam id
quod bonum existinent. Aut igitur illis a nobis
esse demonstrandum e re ipsorum non minus fors,
si sententiam nostram amplectantur, aut quandiu
id præstare nequeamus, nosmetipsos magis quam
iltos ea de causa esse accusandos, eo quod illis
persuadere nequeamus. Itaque hac etiam in parte
bene nobiscum agetur, in operam dederimus, ne
hominibus irascamur. Qui autem et voluptates
negligit et labores et inanem gloriam, et pechniam, quique non minus liumana quam divina leviter ferre didicit, is non immerito etiam in humanis contractibus ad societatem aptior fuerit, bonitatis studiosus, cum sciat bene collocare beneßcium longe esse præstantius quam accipere, idque
ei ipsi qui conferat beneficium magis expedire, videlicet cum ad Dei similitudinem propius accedas,
male autem facere longe esse deterius quam malo
allici, siquidem id præstantiori sit contrarium.
Atque oportere illud tanquam præstantissimum
consectari pro virili, hoc vero aversari quovis pacto,
cum verendum sit ne its pessimum malum incidat, cademque opera se conservationi universitatis
hujus consentientem præbeat ut qui ejus universitatis et ipse pars sit, non perniciosi alicujus locum, sed servatoris et benefci partes amplectens
qua ratione cum ipso ctiam bene agetur, quemade
ἐπὶ κενοῖς τισιν, οὐδὲ προσέχειν τὸν νοῦν. Ἑξης
δ' ἐλευθεριότη; βίον ἤδη ἐγγίγνοιτ' ἂν τῷ ταύτας
ήσκηκότι τὰς ἀρετά;. Χρήματα γὰρ τὰ μὲν ἐπὶ
ἡδονῶν πορισμῷ, τὰ δ᾽ ἐπὶ λυπῶν ἀποτροπῇ, τὰ δὲ
διὰ δόξαν τινὰ σπουδάζεται. Ὁ δὲ τούτων πολλά
μεμελετηκὼς ὀλιγωρεῖν ἧττον ἂν καὶ χρημάτων
δέοιτο, ἀπὸ μὲν τῶν εὐποριστοτέρων τὰ ἀναγκαῖα
τῷ βίῳ ἀποδιδούς, ξὺν εὐτελείᾳ δὲ ἐκ τῶν ἐνόντων
φιλοκαλῶν. Καὶ ταύτῃ τοῦ τὸ ἐν ταῖς ὕλεις κάλλος
ξυγγενές πη δν προστιμούμενος, καὶ οὐκ ἀπαξιών,
δεδιώς γε μὴν μὴ μείζω τῆς ἀξίας σπουδὴν περὶ
αὐτὸ ποιούμενος, λάθῃ τὴ οἰκεῖον τὸ ἐν τῇ ψυχῇ
ἀτιμότερόν τε καὶ φαυλότερον ἀποφαίνων. Καὶ μὲν
δὴ καὶ ἡ πραότης ἐπὶ τούτοις αρμόττοι ἂν μετελ
θεῖν προσμεμαθηκόσιν, ὡς ἡμῶν μὲν αὐτῶν αὐτοὶ
κύριοι, κατὰ τὰς ἐνούσας τε καὶ ἐγγινομένας δόξης
διατιθέναι τὰ ἡμέτερ' αὐτῶν ψυχῶν δὲ ἀλλοτρίων
οὐ πάνυ τοι κύριοι. Αλλ' ἀνάγκη καὶ ἐκείναις ε
τῷ αὐταῖς δοκοῦντι ἔπεσθαι, καὶ ἀμήχανον ἄλλο τι
δραν παρὰ τὸ φαινόμενον ἀγαθόν. Η οὖν ἡμῖν
ἐνδεικτέον κἀκείνοις, ὡς καὶ αὐτοῖς οὐδέν τι ἧττον
τὰ ἡμῖν δοκοῦντα ἑλομένοις συνοίσει, ή έτως ἂν
τοῦτο ἀδύναται ὦμεν ἡμεῖς αὐτοὺς μᾶλλον τοῦ μὴ
οἴους τε εἶναι σφᾶς τεθεῖν, ἢ ἐκείνους, τῶν τοιούτων
πεμπτέον· ὥστε καὶ ταύτῃ καλῶς ἂν ἡμῖν ἔχειν
μεμελετηκόσι μὴ χαλεπαίνειν ἀνθρώποις. Ο δ'
ὀλιγωρῶν μὲν ἡδονῶν, ὀλιγωρῶν δὲ πίνων, κενῆς
δόξης, χρημάτων, μεμαθηκὼς δὲ φέρειν εὐχερῶς
μὲν τὰ θεῖα, εὐχερῶς δὲ τὰ ἀνθρώπεια, εἰκότως ἂν
καὶ περὶ τὰ πρὸς ἀνθρώπου; συμβόλαια εὐχοινων ο
κώτερος εἴη, χρηστότητα μετιών, μεμαθηκώς
τὸ μὲν καλῶς ποιεῖν τοῦ εὖ πάσχειν ἄμεινον πολλῷ
αὐτῷ δήπουθεν τῷ καλῶς ποιοῦντι, ἅτε δὴ καὶ
θεοειδέστερων ἄν· τοῦ δὲ κακῶς πάσχειν τὸ κακῶς
ποιεῖν χεῖρον αὖ πολλῷ. Τὸ γὰρ ἄμεινον, τοῦτό γι
ἐναντίον· καὶ δέει τὸ μὲν, ὡς ἄριστον ὂν, διώχειν
εἰς δύναμιν, τὸ δὲ φεύγειν παντὶ τρόπο, διενε
δούμενον μὴ κτησάμενος λάθη τὸ χείριστον τῶν
κακῶν, ἅμα δὲ καὶ ξύμφωνον αὐτὸν τῇ τοῦ ὅλου
τοῦδε σωτηρία προσπαρέχοιτ' ἄν, ἅτε δή τι καὶ
μόριον τοῦ δέοντος οὐκ ὀλέθρου τινός τάξιν,
σωτῆρός τε αἱρούμενος, καὶ εὐεργέτου τὸ μέρος,
οὕτω τε εὖ πράττων καὶ αὐτὸς, οἷόνπερ καὶ μορίω
σώματος πολὺ ἂν μᾶλλον λυσιτελοί, εἴπειν τῷ ὅλῳ
καὶ ὁμολογεῖν, ὑπηρετεῖν τε τῷ λοιπῷ, καλῶς τὸ
αὐτοῦ ἔργον ἀποδιδόν, ἢ ἀντιτείνειν τε καὶ ἀξυμ
φώνῳ εἶναι, καὶ διεσπάσθαι τοῦ ἄλλου σώμα
πως, ἐκ δὲ δὴ τῶν πρὸς ἀνθρώπους συμβολαί
ων καὶ τῶν ἀνθρωπίνων πραγμάτων εμπειρί
τερος γινόμενος, οιόν που ήδη και εύδου
λίαν ἀνακτήσαιτο, εἰδὼς μέγα διαφέρειν ἐπιστά
μενον μὴ ἐπισταμένου, καὶ ξὺν λόγῳ μεταχειρίζοντα
ὁτιοῦν δοξάζοντος ἄνευ λόγου. Ωστε πρός γε το
ἕκαστα πράττειν τῶν κατὰ τὸν βίον μέγα συμβάλ
λεσθαι τὸ περὶ τῶν ἀνθρωπείων ἐξακριβοῦν πραγ
μάτων, καὶ ἅμα χαριεστάτην ούσαν τὴν περὶ τῶν
ἀνθρωπίνων θεωρίαν· Στε δὴ περὶ γνησίων ἡμῖν
αὐτοῖς, μεθ' ἣν καὶ τὴν φυσικήν τις μετιών οὐ με
ἀλλά
col. 877–878page 29 of 99
PG 160:877Π κρὰν αὐτῷ προσθήκην εἰς εὐδαιμονίας ἐπίκτησιν φέροιτ' ἄν, πρῶτον μὲν τῷ τῶν αὐτοῦ κρατίστῳ ζῶν, τῷ λογιστικῷ, ἔπειτα περὶ τὸ ἅπαν τόδε τούτῳ χρώμενος, καὶ θεωρῶν τί τέ ἐστιν ἕκαστα, καὶ διὰ τι γίνεται, τίνα τε κατά φύσιν δυνατά, καὶ τίνα ἀδύνατα, οι σμικροῖς τισιν ἀγαθῶν ἀνθρωπίνης φύσεως ἡστινοσούν, διαίτη τε καὶ ἀπολαύσεις, Αν οὐδὲ παραβαλεῖν οἷόν τ' ἂν εἴη τηλικώδε πράγματα, ἀλλ' ὅλῳ τῷδε τῷ παντὶ ἐνδιαιτώμενος τῇ ψυχῇ, καὶ ἀπολαβὼν γνησίως, καὶ καρπούμενος βίον και νότατόν τε καὶ ὁμοιότατον αὐτοῖς τοῖς κρείττοσι δήπουθεν γένεσιν· εἶθ᾽ ἡ πολιτεία τὸ πρὸς τὸ ξυγ γενὲς κοινὸν περιποιουμένη ἡμῖν, πλεῖστ' ἂν ἀφελοι ἐπεὶ καὶ κατὰ φύσιν τυγχάνει τα σπουδαιότερά τε καὶ τελεώτερα τῶν γενῶν μᾶλλον του κοινωνοῦντα ἀλλήλοις τῶν καταδεεστέρων τε καὶ φαυλοτέρων. Φυτὰ μὲν γὰρ, ἢ καὶ ξύμπασα ή γε ἀναίσθητος φύσις, ήκιστ' ἂν ἐπικοινωνοίη ἀλλήλοις· ζῶα δὲ καὶ ξύμπαντα, ὥσπερ ἂν αἰσθήσεως ήδη μετέχει, μάλιστ' ἂν τοῦτό γε διαπράττοιτο· ἐπεὶ καὶ αὐτὸ τὸ αισθανόμενόν τε καὶ ζῶν μᾶλλον τι κοινωνεί ἂν ἡ τῶν ἀναισθήτων τε καὶ ἀψύχων ὁτιοῦν, εἴπερ τους μορίοις τὸ ὅλον πεπονθότι τι μάλιστα συμπάσχει τε καὶ συναισθάνεται, ὡς τοῦτό που ἂν καὶ ζωὴν, και νωνίαν τινά και συμπάθειαν αὐτοῦ, αὐτῷ τε καὶ τοῖς προσπίπτουσιν ἐκάστοι;. Τῶν δὲ θηρίων τὰ μᾶλω τον ξυναγελαζόμενα τῶν ἧττον τοῦτο ποιούντων τελεώτερα τα εἶναι καὶ ἡμῶν πως ἐγγυτέρω· ἄν θρωπον δὲ θηρίων ξυμπάντων κοινότητι βίου πάμε πολυ διαφέρειν, τά τε αὖ κρείττω που γένη κοινότερον ὅτι ἀνθρώπου βιοί 11, κατὰ τὰ εἰκό;· ὥσθ' ὅ γε πολίτης Αγαθὸς τούτου μάλιστα ἐπιμελούμενος, καὶ ἐς τὸ κοινὸν ζῶν οὐ τὰ ἐλάχιστ' ἂν αὐτῷ δια πεπραγμένος εἴη, μὴ ὅτι κατὰ φύσιν τε ἀνθρωπινώτερον οὕτω βιῶν, ἀλλὰ καὶ τοῖς αὐτοῦ τελεωτέροις γίνεσιν εἰς δύναμιν ἀφομοιεύμενος, πρὸς δὲ καὶ τὸ ίδιον σώζων μάλλον, τὸ κοινὸν πρὸ αὐτοῦ αἱρούμενος, ἀλλὰ μὴ τοῦτο πρὸ τοῦ κοινοῦ· ἐπειδὴ τοῦ μὲν κοινοῦ καλώς τιθεμένου, αὐτό τε καὶ τὸ ἴδιον μάλιστα σώζεσθαι πέφυκε, τοῦ δὲ ἰδίου διισταμένου τοῦ κοινοῦ, ἀμφότερ' ἀπόλλυσθαι. Μετὰ δὲ πολιτείαν ή γε οσιότης μετιτέα, πρὸς τὴν τοῦ θείου θεραπείαν τε καὶ κοινωνίαν ή μας εὖ παρασκευάζουσα καὶ κοινα καὶ ἔἰπ, ἀνοσιότητα και δεισιδαιμονίαν μὴ παριεῖτα ἐν τῇ ψυχῇ. Περὶ γὰρ εὐχὰς, καὶ προσκυνήσεις, καὶ ὕμνους, καὶ τελετάς, καὶ ἀπαρχές, καὶ πάντα τὰ τοιάδε, ούτε καταφρονητικῶς ὁ ὅσιο, ἕξει, ἀνα φελή που τὰ τοιαῦτα ἐαυτῷ ἄγων, οὔθ᾽ οὕτω προσ οίσει, ὡς δεομένῳ τινὸς τούτων τῷ Θεῷ, ἢ κινηση μένω δι' αὐτῶν, ἀκίνητον γὰρ καὶ ἀπρόσδεκτον μάλιστα ἐκείνων· ἀλλ' ὡς αὐτὸν τὰ μέγιστα ώφε λήσων, κακίας τε ἀφέξει καὶ ἀρετῆς μελέτῃ καὶ ὁμολογία τοῦ αἰτίου ἡμῖν τῶν ἀγαθῶν, καὶ τούτων δὴ ἕνεκα ἐκεῖνα προσάγων τε, καὶ ἀφοσιούμενος, θεοσέβειαν αὐτῆς τε οσιότητος, και πάσης κεφάλαιον ἀρετῆς ποιούμενος, ὥσπερ καὶ πρότερον εἴρηται, πάντα τε εἰ; τὴν τοῦ Θεοῦ νόησιν ξυντείνων, τὴν μακαρίαν ζωήν· ὡς ξυμβαίνειν τὸν μὲν καλών κἀγαθὸν, τὸν αὐτὸν εὐδαίμονά τε εἶναι και μαχάρ ον,DE VIRTUTIBUS.
Π
κρὰν αὐτῷ προσθήκην εἰς εὐδαιμονίας ἐπίκτησιν modum eliam, parti corporis longe magis expe
φέροιτ' ἄν, πρῶτον μὲν τῷ τῶν αὐτοῦ κρατίστῳ
ζῶν, τῷ λογιστικῷ, ἔπειτα περὶ τὸ ἅπαν τόδε τούτῳ
χρώμενος, καὶ θεωρῶν τί τέ ἐστιν ἕκαστα, καὶ διὰ
τι γίνεται, τίνα τε κατά φύσιν δυνατά, καὶ τίνα
ἀδύνατα, οι σμικροῖς τισιν ἀγαθῶν ἀνθρωπίνης
φύσεως ἡστινοσούν, διαίτη τε καὶ ἀπολαύσεις, Αν
οὐδὲ παραβαλεῖν οἷόν τ' ἂν εἴη τηλικώδε πράγματα,
ἀλλ' ὅλῳ τῷδε τῷ παντὶ ἐνδιαιτώμενος τῇ ψυχῇ,
καὶ ἀπολαβὼν γνησίως, καὶ καρπούμενος βίον και
νότατόν τε καὶ ὁμοιότατον αὐτοῖς τοῖς κρείττοσι
δήπουθεν γένεσιν· εἶθ᾽ ἡ πολιτεία τὸ πρὸς τὸ ξυγγενὲς κοινὸν περιποιουμένη ἡμῖν, πλεῖστ' ἂν ἀφελοι
ἐπεὶ καὶ κατὰ φύσιν τυγχάνει τα σπουδαιότερά τε
καὶ τελεώτερα τῶν γενῶν μᾶλλον του κοινωνοῦντα
ἀλλήλοις τῶν καταδεεστέρων τε καὶ φαυλοτέρων.
Φυτὰ μὲν γὰρ, ἢ καὶ ξύμπασα ή γε ἀναίσθητος
φύσις, ήκιστ' ἂν ἐπικοινωνοίη ἀλλήλοις· ζῶα δὲ
καὶ ξύμπαντα, ὥσπερ ἂν αἰσθήσεως ήδη μετέχει,
μάλιστ' ἂν τοῦτό γε διαπράττοιτο· ἐπεὶ καὶ αὐτὸ τὸ
αισθανόμενόν τε καὶ ζῶν μᾶλλον τι κοινωνεί ἂν ἡ
τῶν ἀναισθήτων τε καὶ ἀψύχων ὁτιοῦν, εἴπερ τους
μορίοις τὸ ὅλον πεπονθότι τι μάλιστα συμπάσχει τε
καὶ συναισθάνεται, ὡς τοῦτό που ἂν καὶ ζωὴν, και
νωνίαν τινά και συμπάθειαν αὐτοῦ, αὐτῷ τε καὶ
τοῖς προσπίπτουσιν ἐκάστοι;. Τῶν δὲ θηρίων τὰ μᾶλω
τον ξυναγελαζόμενα τῶν ἧττον τοῦτο ποιούντων
τελεώτερα τα εἶναι καὶ ἡμῶν πως ἐγγυτέρω· ἄνθρωπον δὲ θηρίων ξυμπάντων κοινότητι βίου πάμε
πολυ διαφέρειν, τά τε αὖ κρείττω που γένη κοινό
τερον ὅτι ἀνθρώπου βιοί 11, κατὰ τὰ εἰκό;· ὥσθ' ὅ
γε πολίτης Αγαθὸς τούτου μάλιστα ἐπιμελούμενος,
καὶ ἐς τὸ κοινὸν ζῶν οὐ τὰ ἐλάχιστ' ἂν αὐτῷ διαπεπραγμένος εἴη, μὴ ὅτι κατὰ φύσιν τε ἀνθρωπινώτερον οὕτω βιῶν, ἀλλὰ καὶ τοῖς αὐτοῦ τελεωτέροις
γίνεσιν εἰς δύναμιν ἀφομοιεύμενος, πρὸς δὲ καὶ τὸ
ίδιον σώζων μάλλον, τὸ κοινὸν πρὸ αὐτοῦ αἱρού -
μενος, ἀλλὰ μὴ τοῦτο πρὸ τοῦ κοινοῦ· ἐπειδὴ τοῦ
μὲν κοινοῦ καλώς τιθεμένου, αὐτό τε καὶ τὸ ἴδιον
μάλιστα σώζεσθαι πέφυκε, τοῦ δὲ ἰδίου διισταμένου
τοῦ κοινοῦ, ἀμφότερ' ἀπόλλυσθαι. Μετὰ δὲ πολιτείαν
ή γε οσιότης μετιτέα, πρὸς τὴν τοῦ θείου θεραπείαν
τε καὶ κοινωνίαν ή μας εὖ παρασκευάζουσα καὶ κοινα
καὶ ἔἰπ, ἀνοσιότητα και δεισιδαιμονίαν μὴ παριεῖτα
ἐν τῇ ψυχῇ. Περὶ γὰρ εὐχὰς, καὶ προσκυνήσεις, mera majore uti vitæ communitate quam homines,
καὶ ὕμνους, καὶ τελετάς, καὶ ἀπαρχές, καὶ πάντα
τὰ τοιάδε, ούτε καταφρονητικῶς ὁ ὅσιο, ἕξει, ἀναφελή που τὰ τοιαῦτα ἐαυτῷ ἄγων, οὔθ᾽ οὕτω προσοίσει, ὡς δεομένῳ τινὸς τούτων τῷ Θεῷ, ἢ κινησημένω δι' αὐτῶν, ἀκίνητον γὰρ καὶ ἀπρόσδεκτον
μάλιστα ἐκείνων· ἀλλ' ὡς αὐτὸν τὰ μέγιστα ώφελήσων, κακίας τε ἀφέξει καὶ ἀρετῆς μελέτῃ καὶ
ὁμολογία τοῦ αἰτίου ἡμῖν τῶν ἀγαθῶν, καὶ τούτων
δὴ ἕνεκα ἐκεῖνα προσάγων τε, καὶ ἀφοσιούμενος,
θεοσέβειαν αὐτῆς τε οσιότητος, και πάσης κεφάλαιον
ἀρετῆς ποιούμενος, ὥσπερ καὶ πρότερον εἴρηται,
πάντα τε εἰ; τὴν τοῦ Θεοῦ νόησιν ξυντείνων, τὴν
μακαρίαν ζωήν· ὡς ξυμβαίνειν τὸν μὲν καλών
κἀγαθὸν, τὸν αὐτὸν εὐδαίμονά τε εἶναι και μαχάρ ον,
dit cedere toti, et consentire atque inservire reli
quo corpori, suum munus recte exsequendo, quam
obluctari, dissentire atque avelli a reliquo corpore.
contractibus porro humanis, si quis majorem humauarum rerum peritiam consecutus fuerit, facilius &
is sibi deliberandi prudentiam parabit cum peritum
longe præstare imperito sciat, et eum qui certa ratione quidvis tractet, ei qui citra rationem opinionibus
ducatur. Itaque ad singulas vite actiones multum
confert in humanis actionibus diligenter versari, ut
quæ cognatæ sint nobis. Post eam autem deliberandi prudentiam, si quispiam naturæ explicationem aggrediatur, is non parvum ad felicitatem
acquirendam additamentum consequetur, primum
cum parte sui pṛæstantissima vivat videlicet ratione,
deinde cum utatur ea in universitate hac, et contempletar quid et ɛint singula et quamobrem fiant,
quæque ordine nature deri possint, aut fieri
nequeant, non parvis contentųs cujusvis naturæ
humanæ conditionibus, videlicet victus ratione et
fructu, quæ ne comparari quidem debent tantæ rei,
sed animo versans in hac universitate, et germane
fruens, et tum communissimæ, tum similime cum
ipsis generibus praestantioribus vite fructum percipiens. Postea vero respublica, quae nobis praetul
societatem erga cognatos, maximas affert utilitates, cum naturæ etiam consentanea sit, et animalium genera honestiora ac perfectiora societatem
inter se magis colant quam ea quæ deteriora sun',
et viliora, siquidem stirpes et universa sensus expers natura minime inter se societatem colunt; animalia vero omniaque sensu prædita, maxime in
hoc elaborant, nam quod seipsum sentit et vivit, ad
societatem fuerit aptius quam quidvis sensus expertium ut inanimatorum. Siquidem partium affectionibus totum maxime afficitur, earumque sensum percipit, tanquam idem sit, et vita communis
la:e quadamn coutingatur et mutua in omnibus e.cntis
consensione. Itaque animalia que magis congrą.
gantur, is quæ minus id faciunt, et perfecticra
suit, et nobis aliquo modo propiora, homo 2004
auteųı
bestiis universis longe antecellit, p:opter vitæ communitatem et consentaneum est, præstantiora ge̟-
Quamobrem bonus civis cum in hoc maxime dat
operam, ut vitam suam ad communitatem referat,
non minimum sane profecerit, non co duntaxal
nomine, quod ita vivit secundum naturam, et ut
hominem decet, sed ob illud etiam, quod pro viril,
generum se præstantiorum similitudinem assequitur. lue illud etiam accedit, quod et suum commodum ita magis tuetur, si privatis rebus publica,
anteponat, non autem si privatas publicis. Siquidem republica bene constituta, ita comparatum est,
ut cum ipsə, tum res privatæ maxime conserven
tur, sin res prival:e a rebus publicis segregentur,
utræque percant. Post rempublicam ordine sanctitas amplectenda est, quæ ad cul:um et communi-
col. 879–880page 30 of 99
PG 160:879ταύτῃ τε καὶ κατὰ τοσοῦτον καθ᾽ ὅσον ἂν ἀρετῆς μετάσχοι· τὸν δὲ φαῦλον ἄθλιον κατὰ τοσοῦτον καθ' ὅσον ἂν κακίας μεταλάβοι. Ευγενείας δὲ καὶ δυσγενείας, καὶ ἀρχὰς καὶ ἰδιωτείας, καὶ δόξης καὶ ἀδο ξίας, καὶ πλούτους καὶ πενίας, καὶ ἡδονὰς καὶ πόνους, καὶ ὑγιείας και νόσους, καὶ μακροβιότητα; καὶ θανάτους, καὶ πάντα τὰ τοιάδε, αὐτὰ μὲν και αὐτὰ οὐδέτερα οὔτε ἀγαθὰ οὔτε κακὰ εἶναι καθε παξ. Τούτων γὰρ οὐδὲν πρὸς ἡμᾶς αὐτοὺς τὴν δὲ τούτων ἀποτέρων χρήσιν, σὺν μὲν τῷ δέοντι καὶ ἀρετὴν γιγνομένην, ἀγαθήν τε καὶ εὐδαίμονα ἡμῖν καθίστασθαι, σὺν δὲ κακίς βλαβερὰν, καὶ κακοδαίμονα. Τοσαῦτα περὶ ἀρετῆς καὶ τῶν ταύτης μορίων ἐκ πολλῶν ὀλίγα ἔστιν εἰπεῖν, αὐτὰ σχεδὸν τὰ χει φάλαια προελομένους τῶν περὶ ἕκαστον λόγων. Επί δὲ τὴν τῆς ἀρετῆς κτησιν πρῶτον μὲν φύσεως δεί, καὶ θείας μοίρας, ἧς χωρίς οὐδὲ ἀγαθοῦ τινος ἔστι ευχεῖν ἔπειτα λόγου τε καὶ ἐπιστήμης· εἶτα μελέτ της τε καὶ ἀσκήσεως. Ὅτου δ᾽ ἂν αὐτῶν τις ἀπὸ λειφθῇ, ταύτῃ τε καὶ κατὰ τοσοῦτον καθ᾽ ὅσον ἂν απολειφθῇ, ἀτελὴς μάλιστα ἔσται. Πῶς γὰρ ἄν τις τελέως καλὸς κἀγαθὸς γένοιτο, λόγον μηδένα έχων περὶ ἑκάστης ἀρετῆς, οἷόν ἐστι τῷ ἀνθρώπῳ, καὶ ὅπη καὶ ὅπως ἀγαθόν; Λόγου δὲ καὶ ἐπιστήμης μετασχών, τελεώτερος αὖ πάντως ἔσται, μελέτην τε καὶ ἄσκησιν προσλαβών, καὶ τὸ ἀπὸ τοῦ ἔθους ήδύ τε, καὶ ἄριστον, καὶ μακάριον ἀποφήνας· ὅμως μέν γε παντί τρόπῳ φευκτέον μὲν κακίαν, ἐπιση δευτέον δὲ ἀρετὴν, ἵνα δὴ ἀντὶ ἀθλιωτέρων εὐδαίμονες τε καὶ μακάριοι ἔν τε τῷ παρόντι βίῳ κατά δύναμιν γενοίμεθα, καὶ ἐπειδὰν τελευτήσωμεν, τὴν τοῖς νῦν βεβιωμένοις πρέπουσάν τε καὶ ἁρμόττουσαν απολαβόντες χώραν, πολὺ ἔτι δὴ μᾶλλον εὖ πρέ ξαίμεν. ΚΑΤΑ ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΝ. Τῶν ἀρετῶν γενικαὶ μὲν φρόνησις, δικαιοσύνη, ἀνδρία, σωφροσύνη, εἰδικαὶ δὲ, τῇ μὲν φρονήσει υποδιαιρούμεναι, θεοσέβεια, φυσική εὐβουλία τη δὲ δικαιοσύνῃ, ἐπιότης, πολιτεία, χρηστότης τη δὲ ἀνδρίᾳ, εὐψυχία, γενναιότης, πραότης· τῇ δὲ σωφροσύνῃ, μετριότης, ελευθεριότης, κοσμιότης. Καὶ θεοσέβεια μὲν περὶ τὰ θεῖα, φυσικὴ δὲ περὶ τὰ φυσικά, εὐβουλία δὲ περὶ τὰ ἀνθρώπινα. Καὶ ὁσιλ της μὲν ἐν τοῖς πρὸς τὸ θεῖον, πολιτεία δὲ ἐν τοῖς ἀκουσίοις, γενναιότης δὲ ἐν αἱρετεῖς, πραύτης δὲtatem numinis probe nos instruit, quaque tam pu- ταύτῃ τε καὶ κατὰ τοσοῦτον καθ᾽ ὅσον ἂν ἀρετῆς
μετάσχοι· τὸν δὲ φαῦλον ἄθλιον κατὰ τοσοῦτον καθ'
ὅσον ἂν κακίας μεταλάβοι. Ευγενείας δὲ καὶ δυσγε
νείας, καὶ ἀρχὰς καὶ ἰδιωτείας, καὶ δόξης καὶ ἀδο
ξίας, καὶ πλούτους καὶ πενίας, καὶ ἡδονὰς καὶ
πόνους, καὶ ὑγιείας και νόσους, καὶ μακροβιότητα;
καὶ θανάτους, καὶ πάντα τὰ τοιάδε, αὐτὰ μὲν και
αὐτὰ οὐδέτερα οὔτε ἀγαθὰ οὔτε κακὰ εἶναι καθε
παξ. Τούτων γὰρ οὐδὲν πρὸς ἡμᾶς αὐτοὺς τὴν δὲ
τούτων ἀποτέρων χρήσιν, σὺν μὲν τῷ δέοντι καὶ
ἀρετὴν γιγνομένην, ἀγαθήν τε καὶ εὐδαίμονα ἡμῖν
καθίστασθαι, σὺν δὲ κακίς βλαβερὰν, καὶ κακοδαί
μονα.
blice quam privatim profanitatem et superstitio
nem in shimum non admittit. Nam neque precationes, nec supplicationes, nec laudes divinas, nec
fista,nec priinitias,neque id genus alia vir sanctus
contemnet, ea inutilia sibi esse existimando, neque
sic offeret numini, quasi aliqua illarum rerum
egeat, aut per ea allici debeat (neque enim nove-
`tur, et minime rebus illis eget), verum ita offeret,
tanquam maximas sibi ipsi utilitates inde allaturus,
tam abstinentia vitiorum, tum meditatione virtutis,
tum agnitione ac professione ejus qui bonorum
nobis auctor est. Ilis igitur de causis illa offeret et
sanctitatis munere fungetur, principatum divino cultui cum in ipsa sanctitate, tum in tota virtute
deferendo, ut et supra commemoratum est, omnino autem beatissimam vitamı ad Dei intellectionem reſeret atque ita continget, ut vir bonus, idem et beatus sit et felix, idque ea ratione et eatenus, qualonus virtutis fuerit particeps, perversus aulem, eatenus miser sit, quatenus vitiis fuerit contaminatus. Nobilitas autem et ignobilitas, magistratus et vita privata, divitiæ et paupertas, voluptates et labores, sanitas et morbi, longevitas et mors, atque id genus omnia, ipsa quidem suapte natura newtrius sunt generis, neque omnino bona uec mala, nihil etenim horum ad nosmétipsos pertinet, utrorumvis autein usus legitimus si cum virtute conjungatur, bonus nobis efficietur et felix, cum improbi
late autem noxius et infelix.
Atque haec de virtute, ejusque partibus, pauca de
mustis dici queant, si quis ipsa fere capita disputationum earum quæ de singulis haberi possint, tractandæ suscipiat. Ad virtutem auteni parandam natura
primum requiritur, et divinum fatum, citra quod
nullo potiri licet bono, deinde institutis etiam et
scientia, denique usus et exercitatio; quocunque
autem illorum destituaris, magna ex parte eris
imperfectus. Etenim quo pacto perfecte vir bonus
quisquam feri queat, ni mulla disciplina fuerit
instructus de unaquaque virtute, quale bonum
sit homini, et ubi et quo modo? Si quis autem
disciplina et scientia fuerit instructus, is onuium
perfectissimus erit, si usum et exercitationem adjuuxerit, et id quod a moribus proficiscatur, jucundou et optimum et beatum esse judicaverit. Verumtamen omnibus modis fugiendum est vitium.
Virtuti autem opera dauda, ut non miseri, sed
heatl felicesque famus, cum in hac vita, quoad
ajus fieri potest, tum etiam post obitum, locum
rationi acte vitæ decentem et convenientem adepti
multo etiam beatiores simus. Amen.
Τοσαῦτα περὶ ἀρετῆς καὶ τῶν ταύτης μορίων
ἐκ πολλῶν ὀλίγα ἔστιν εἰπεῖν, αὐτὰ σχεδὸν τὰ χει
φάλαια προελομένους τῶν περὶ ἕκαστον λόγων. Επί
δὲ τὴν τῆς ἀρετῆς κτησιν πρῶτον μὲν φύσεως δεί,
καὶ θείας μοίρας, ἧς χωρίς οὐδὲ ἀγαθοῦ τινος ἔστι
ευχεῖν ἔπειτα λόγου τε καὶ ἐπιστήμης· εἶτα μελέτ
της τε καὶ ἀσκήσεως. Ὅτου δ᾽ ἂν αὐτῶν τις ἀπὸ
λειφθῇ, ταύτῃ τε καὶ κατὰ τοσοῦτον καθ᾽ ὅσον ἂν
απολειφθῇ, ἀτελὴς μάλιστα ἔσται. Πῶς γὰρ ἄν τις
τελέως καλὸς κἀγαθὸς γένοιτο, λόγον μηδένα έχων
περὶ ἑκάστης ἀρετῆς, οἷόν ἐστι τῷ ἀνθρώπῳ, καὶ
ὅπη καὶ ὅπως ἀγαθόν; Λόγου δὲ καὶ ἐπιστήμης
μετασχών, τελεώτερος αὖ πάντως ἔσται, μελέτην
τε καὶ ἄσκησιν προσλαβών, καὶ τὸ ἀπὸ τοῦ ἔθους
ήδύ τε, καὶ ἄριστον, καὶ μακάριον ἀποφήνας· ὅμως·
μέν γε παντί τρόπῳ φευκτέον μὲν κακίαν, ἐπιση
δευτέον δὲ ἀρετὴν, ἵνα δὴ ἀντὶ ἀθλιωτέρων εὐδαί
μονές τε καὶ μακάριοι ἔν τε τῷ παρόντι βίῳ κατά
δύναμιν γενοίμεθα, καὶ ἐπειδὰν τελευτήσωμεν, τὴν
τοῖς νῦν βεβιωμένοις πρέπουσάν τε καὶ ἁρμόττουσαν
απολαβόντες χώραν, πολὺ ἔτι δὴ μᾶλλον εὖ πρέ
ξαίμεν.
SUMMA VIRTUTIS ΚΑΤΑ ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΝ.
Virtutum genera sunt, prudentia, fortitudo, temperantia. Genarum autem formæ si prudentiæ subjiciantur, Dei cultus, naturalis sapientia, consilii
capiendi ratio; sin justitiæ, sanctitas, reipublicæ
• administratio, bonitas; sin fortitudini, fiducia, generositas, lenitas; sin temperantis, moderatio,
liberalitas, modestia. Ac Dei cultus in rebus divinis versatur, naturalis autem sapientia, in rebus
naturalibus, capiendi consilii ratio, in actionibus
hominum sanctitas, in iis rebus quæ ad numen
Τῶν ἀρετῶν γενικαὶ μὲν φρόνησις, δικαιοσύνη,
ἀνδρία, σωφροσύνη, εἰδικαὶ δὲ, τῇ μὲν φρονήσει
υποδιαιρούμεναι, θεοσέβεια, φυσική εὐβουλία τη
δὲ δικαιοσύνῃ, ἐπιότης, πολιτεία, χρηστότης τη
δὲ ἀνδρίᾳ, εὐψυχία, γενναιότης, πραότης· τῇ δὲ
σωφροσύνῃ, μετριότης, ελευθεριότης, κοσμιότης.
Καὶ θεοσέβεια μὲν περὶ τὰ θεῖα, φυσικὴ δὲ περὶ τὰ
φυσικά, εὐβουλία δὲ περὶ τὰ ἀνθρώπινα. Καὶ ὁσιλ
της μὲν ἐν τοῖς πρὸς τὸ θεῖον, πολιτεία δὲ ἐν τοῖς
ἀκουσίοις, γενναιότης δὲ ἐν αἱρετεῖς, πραύτης δὲ
col. 881–882page 31 of 99
PG 160:881πρὸς τὰ κοινά, χρηστότης δὲ ἐν τοῖς πρὸς τὰ ἰδιω τικά, καὶ εὐψυχία μὲν ἐν τοῖς πρὸς ἀνθρώπους, καὶ μετριότης μὲν περὶ δόξαν, ελευθεριότης δὲ περὶ χρήματα, κοσμιότης δὲ περὶ ἡδονάς. Αρετή, φρόνησις, δικαιοσύνη, ἀνδρία, σωφροσύνηθεοσέβεια, φυσική, εὐβουλία· οσιότης, πολύ τεία, χρηστότης· ευψυχία, γενναιότης, πραότης μετριότης, ελευθεριότης, κοσμιότης. α ι ρ ν α ήν εἴ ς ε έρε αι αύ μας. Κοσμιότης, γενναιότης, ευψυχία, μετριότης, ελευθεριότης, πραότης, χρηστότης, εὐβουλία φυσική, πολιτεία, οσιότης, θεοσέβεια.πρὸς τὰ κοινά, χρηστότης δὲ ἐν τοῖς πρὸς τὰ ἰδιω- attinent; reipublicae autem administratio, in iis quae
τικά, καὶ εὐψυχία μὲν ἐν τοῖς πρὸς ἀνθρώπους, καὶ
μετριότης μὲν περὶ δόξαν, ελευθεριότης δὲ περὶ
χρήματα, κοσμιότης δὲ περὶ ἡδονάς.
ad communitatem referuntur; bonitas, in rebus
privatis; Aducia, in rebus non voluntariis; generositas, in iis quæ ipsi ultro suscipimus; lenitas in išs
quæ ad homines pertinent. Ac moderatio quidem in gloria versatur, liberalitas in pecunia, modestia
subjectas sibi habet voluptates.
Αρετή, φρόνησις, δικαιοσύνη, ἀνδρία, σωφροσύνη- θεοσέβεια, φυσική, εὐβουλία· οσιότης, πολύ
τεία, χρηστότης· ευψυχία, γενναιότης, πραότης μετριότης, ελευθεριότης, κοσμιότης.
α ι ρ ν α ήν εἴ ς ε έρε αι αύ μας.
Κοσμιότης, γενναιότης, ευψυχία, μετριότης, ελευθεριότης, πραότης, χρηστότης, εὐβουλία φυσική,
πολιτεία, οσιότης, θεοσέβεια.
COMPARATIO VIRTUTUM.
PRUDENTIA.
DEI CULTUS.
NATURALIS SAPIENTIA.
PRUDENS CONSILIUM.
SANCTITAS.
BONITAS.
JUSTITIA.
RESPUBL. ADMINISTRATIO.
GENERALES
VIRTUTES.
FORTITUDO.
FIDUCIA.
GENEROSITAS.
LENITAS.
MODERATIO.
LIBERALITAS.
TEMPERANTIA.
MODESTIA.
Caput
SPECIALES VIRTUTES.
Principium 1
Progressiones
virtutum
ostendunt hi nu.
meri ut sciatur
unde auspicanduan -
et ubi
desinendum
sil.
GEORGII GEMISTI
PLETHONIS
PLATONICE ET ARISTOTELICE PHILOSOPHIE
COMPARATIO
(Basile», per Petrum Pernam. 1574.)
AD REVERENDISSIMUM PRINCIPEM D. OTHMARUM
ABBATEM SANGALLENSEM
IN LIBELLUM DE PLATONICAE ATQUE ARISTOTELICA PHILOSOPHIE DIFFERENTIA.
GEORGII CHARIANDRI PRÆFATIO
De philosophiæ usu ad cognitionem divinarum rerum accommodato.
Nullus est mortalium, princeps reverendissime, sano quidem utentium judicio, qui
non innato quodam insitoque sapientiæ amore desiderioque teneatur; quod ipsum et apud
ethnicos Aristoteles indagator sapientiæ solertissimus, ideoque præ cæteris omnibus philosophi nomen adeptus, innuit confirmatque in suis libris; sed et Salomon ille, regum in
Ecclesia de antatissimus, qui non solum sapientiæ amantissimus, sed et sapientissimus
exstitit, idque divino oraculo. Nempe hic sapientiam omnibus aliis donis, quorum capax
est natura humana, præferens, illam a Deo optimo maximo solam precatus est, eamque
col. 883–884page 32 of 99
sibi divinitus concedi serio rogavit. Sic enim quodam in loco Deum precatur: Milte illam
de cœlis sanctis tuis, et a sede magnitudinis ac gloriæ tuæ, nt mecum sit et mecum isbo
ret. Et alibi: Dabis servo tuo cor docile, ut possit discernere inter bonum et malum. Qnam
sane ab causam etiam secta Peripatetica principes patronique sapientiam cum voluptate
conjunctam summum constituisse bonum veramque hominis felicitatem non male collo
casse videntur. Cæterum non quamcunque sed eam duntaxat sacri vates nos jubent
amplecti sapientiam, quæ nobis ad timorem et cognitionem Dei, vel ut apertius loquar,
ad sapientiam cœlitus revelatam iter quoddam præmonstrat, ad eumque finem collímat,
ut Deum agnoscamus, celebremus, illiusque veneratione gaudeamus. Hunc nainque Deus
optimus maximus homini finem constituit, eumque ob hanc causam tanta arte condidit,
tantaque donorum varietate excellentiaque exornavit, atque in hoc mundi domicilium
tum amplissimum, tum pulcherrimuin collocavit, ut Creatorem agnosceret, honorarel, et
perpetuis laudibus summa cum lætitia prosequeretur. Nec sane alius sapientiæ scopus
agnoscendus quam iste, ut omnem proinde debeamus repudiare scientiam, quæcunque
cognitionem et timorem Dei non promovet, adeoque cum una simplexque sit veritas,
unam etiam solamque illam amplecti sapientiam. Etsi vero animus noster mole impeditus
terrestri, contagioque peccati corruptus, rerum naturas penitus introspicere, ipsasque
formas internas dijudicare non possit, noluit tamen nos Deus in vita esse prorsus otiosos,
sed perpetuo exerceri, talentumque cuilibet conimissum in lucem proferri, ut tandem
multis variisque in hac vita documentis expeditiores reddamur ad fruitionem perfectæ
illius contemplationis, quam in futura exspectamus vita, ideoque non prorsus nudi iare
niamur, si coelestis illius sapientiæ vestimento indui cupiamus. Quod cum ita sit, nou
possum non nefandam quorumdam barbariem admirari, qui ventri abdominique servien
tes, superbo fastu omnia sapientiæ studia fastidiunt contemnunique, hanc illis mente qua
cœno intemperantia scatet, dictante sive ratiunculam, sive deceptiunculam, nibil
posse in hac vita perfecte sciri, et nos cæcutire in rerum etiam manifestissimarus
contemplatione, ideoque omnia esso incerta, et præsertim illa, quæ jam retro wallis
sæculis non tam a viriş maximis inventa prolataque, quam certis sensuum judiciis expera
probataque sunt. Quamvis enim sint plurima ad quorum cognitionem nondum perse
nimus, et vere sit dictum a Themistio, quod maxima pars eorum quæ habentur ab
hominibus minima pars sit earum, quæ nesciuntur, non tamen omnia ignoramus, nec
brutorum duntaxat more res sensui subjectas aspicimus, imo beneficio divinioris cujus
dam auræ in nobis, cujus nos nen frustra fecit participes divina benignitas, suljecia
rerum formasque quodammodo pers; icimus atque hæc ab ipsis naturis sensui subjectis
discernere valemus, Inprimis vero rerum natural um cognitio ad salutarem jucundaïque
nos deducit rerum divinarum contemplationent apprehensionemque, ut ii quidem qui sa
pientiæ studiis imbuti sunt, quædam de Deo depionstrative scire possint, quæ alii sola
tantum fide cognoscunt atque credunt, idque multis de causis. Sunt namque res ille
divinæ admodum abstrusæ remotæque a sens'bus, et nostræ mentis acies, non statim a
partu effulget, sed longi temporis utens progressu intellectum aliquem acquirit solidiorem.
Præter a non pauca sunt, quin potius plurima, quorum cognitio requiritur, priusqnam
rerum divinarum demonstrationem quispiam animo possit concipere, nec illa licet exigun
temporis spatio assequi. Adde, quod multi vitio defectuque aliquo naturæ laborant, cor
pusque obtinent vel debile vel depravatum, cui divinus inclusus animus suas vires nequit
exserere, contemplandoque ad scientiam aliquam altiorem pervenire. Omitto idem, quod
constat maximam hominum partem comparandis rebus vitæ necessari's satagere ideo que as
omni abstrahi rerum divinarum contemplatione. Quæ sane impedimenta si removeantur ab
animis hominum, tnm certe abstrusam aliditamque rerum naturam contemplando ad aliquam
rerum div narum cognitionem pervenient, et ex visibilibus, ut sacra loquitur Scriptura,
invisibilem Dei gratiam potentiamque tanquam sensibus subjectam agnoscent. Annon
enim, ut aliquo idipsum declarem exemplo, mundum aliquando coepisse, nec ab
æterno exst tisse præter sacratissimam fidei nostræ auctoritatem etiam rationes humanæ
convincunt? Certe quidem si quis mundum facit æternum, is vel Deum esse, vel Deo
equalem constituit, id quod prorsus esse absurdum, et a nemine sano concedenduin nemo non
videt. Idem quoque qui factum negat mundum, negabit interiturum, nec hominum late
bitur bene appellari microcosmum, qui nimirum instar mundi non semper fuerit, nec per
petuo durare soleat. Quid? quod ab illo qui æternum facit mundum, interrogabimus,
curnam per tot tamque innumerabilium seriem cursumque sæculorum non fuerit is
cultus, quo jam utimur, curnam litterarum usus, quo solo memoriæ fulcitur æternitas? cur
quædam nunc innotescunt, quæ sit consentaneum, si mundus esset æternus, retro tot ia
finitis sæculis in usum notitiamque pervenire debuisse. Præterea, cum constat divina pro
videntia mundum gubernari eademque et fieri quæ fiunt et destrui quæ destruuntur, derin
non erit a ratione alienum,credere eumdem Deum etiam hoc universum fabricatum esse,
ideoque mundum ab æterno non exstitisse. Et ipse tandem mundus, ut inquit Augustinus,
de seipso testatur quod factus sit. Ordinatissima namque sua mutabilitate et mobilitate,
et visibilium omnium pulcherrima specie, quodammodo factuin se esse demonstrat, et vọn
nisi a Deo ineffabiliter ac invisibiliter magno et invisibiliter pulchro fieri potuisse procls
mat. Eum igitur, qui mundum factum negat, oportebit fateri, Deum aut esse rerum opi
fi:om aut nihil posse facere, quod sit summe excellens atque eximium, id quod neato qui
col. 885–886page 33 of 99
mente consistat concedit, quin potius omnes naturali quodam instinctu Deum ornipo
tentem asserunt. Jam si etiam hoc concedunt, ipsum summum et maximum esse artificem,
oportebil certe deinceps fateri ab eodem piaximum pulcherrimumque opus, quod animo
cogitari aut usquam inveniri possit, factum esse; et quodnam tandem erit illud opus? Annon
mundus? Quod si autem Peripatetico illi,mundum asserenti æternum, hæc magis esse sive
dialectica sive probabilia viderentur, quam apodictica, sive scientifica, age cum illo argu
mentis a natura d-sumptis ulterius conferemus. Ac primum quidem illud constat, non
posse fieri ut sit aliquid æternum, quod e principiis conflatum est corruptioni obnoxiis,
qualem esse scimus mundum, cujus partes assidue mutantur, dum quædam fiunt, quædani
intereunt. Nec refert quod quidam partem mundi nobilissimam, cœlum nimirum, immor
tale faciunt, nullique dissolutioni subjecturn. Eodem namque modo etiam hominem quis
piam appellabit immortalem, ob partem ipsius præcipuam, quam animum vocamus, am
nisque corruptionis expertem constituimus. Omitto jam quod multis, iisque indubitatis
rationibus probari possit, non esse cœlum corruptionis expers, ipsumque etiam tandem
urgere ad interitum. Quod si quis fluvii instar mundum credit subinde fluere, partemque
hujus quæ effluxit, a fonte quasi quodam perenni, semper restitui, is sane novum semper
mundum constituit, et quem factum fuisse nolebat fateri, eumdem jam infinities concedit.
Ut enim in eodem quidem alveo semper decurrit fluvius, sed aliam subinde aquam haurit,
ita non eumdem esse hodiernum mundum, qui fuisset heri, sed novum subinde suecedere,
necessario sequeretur. Aliam quoque incurret ille absurditatem, qui mundum facit æter
num. Animam plerique sana mentis inter Peripateticos fatentur esse immortalem, et
item hoc, namero infinita dari non posse reipsa sive actu. Mundo igitur constitu!o æterno,
annon anime constituentur actu infinito? Siquidem anni jam præterierint infiniti, homines
que numero infiniti mortui, quorum omnium numero carentium sunt animæ actu super
stites? At hic quidam hujus absurdi vitandi gratia furiosa quadam impudentia, muniero
unicam esse animam rationalem in omnibus hominibus ünxere. Hoc vero figmentum annon
omnem providentiam atque justitiam Dei tollit atque exstinguit? Hac namque ratione ho
mines numero non different quorum nimirum unica esset forma, nec u'la superessent
præmia recte factorum, nullæ pœnæ male factorum, idemque esset Socrates quod Plato,
nee melior bonus quam sceleratus, sapiens quam stultus, et sic deinceps. Id quod cum sit
absurdum, illud item quo affirmabatur, unicam esse omnium hominum animam absurdum
esse necesse erit. Sed desino tam plures cumulare probationes, quibus mundus non esse
æternus demonstretur. "Addam potius adhuc unumi idque breve exemplum, quo n'agis
taciau planum rerum naturalium cognitionem esse præviam veri luminis per quam
nimirum homo deducitur ad contemplationem sui Creatoris. Hunc mundum itaque a Deo
regi, quæ probent rationes, breviter exponam. Ac primum quidem, quis non videt diversa
abue contraria per se conjungi atque ad unam aliquam formam reduci non posse, nisi al
terius cujuspiam opera auxilioque intercedente connectantur? Jam vero mun lum hunc
ex tam diversis contrariisque videmus constare partibus, in quo nimirum frigida jun
guntur calidis, humentia siccis, aliaque ex diversis conflata naturis in unam formam
Conveniunt. Uum itaque esse aliquem fateri oportet, qui tam diversa copulavit, univit
athe conjunxit. An quis aspiciat tabulam diversis pictan coloribus, variisque partibus
constantem, et certum aliquem magistrum exstare dubitet, qui tam scite illam finxeri!?
An quis intueatur pocula variis cœlata atque aspera signis, nec protinus exclam:et, divini
opus Alcimodontis? Illud sero constat inter omnes, diversa contrariaque suo quodam
impetu dissolvi atque di-jungi ab invicem, nisi sit aliquis a quo conservantur.
Idem itaque etiam mundo contingeret, quem in unam formam ex diversis partibus
compactum naturarum ipsa diversitas invicem discors dissociaret procul dubio atque dive
Jerci, nisi esset unus, qui quod uexuit contineret. An vero aliquid carens gubernaculis
certo atque regulari semper ordine moveri posset suapte sponte? id quod fieri cernimus
in mundo, cujus ordo tam certus procedit, vel eædem sint perpetuo vicissitudines die
rum atque nortium, commutationesque temporum quadripartiæ ad maturitatem frugum
et ad temperationem corporum aptæ. Quid de sole dicam lunaque et cæteris stellis? quo
rum tam certi sunt motus, ut sol quidem orbem in duodecim partes distributum semel
quotannis perambulet tum recedens a nobis, tum accedens ad nos: Juna vero accretione
et diminutione luminis mirabili quasi fastorum notet et significet dies, ad eumdem re
currens locum menstruo spatio; tum in eodem orbe stellæ tam certo feruntur, ut
eosdem cursus constantissimos servent disparibus inter se motibus. Quæ quidem et alia
innumerabilia cum cernimus tam certum ordinem observare, tamque dispositos motus
locis temporibus efficientia spatiis qualitatibus retinere, possumusne dubitare, quin sit
unus, qui bas mutationum varietates manens ipse moderetur et disponat? His igitur ct
aliis que hoc loco non possunt omnia enumerari, humanis, loc est physicis argumentis
quispiam mundum providentia Dei gubernari probare posset, unde satis perspicuum esse
arbitror, sapientiæ studia, quæ philosophiam vocamus, ad pietatem rerumque divinarum
cognitionem munitum conferre, ideoque ab homine Christiano excolenda esse merito at
que amplectenda. Neque tamen philosophiam tanquam ducem sequemur, quin potius illa
tanquam ministra utemur, atque tum demum nos recte philosophatos arbitrabimur, quando
id philosoph¨æ ope ministerio que tutabimur, quod sacris non repugnat litteris, quæ sunt
veritatis amusses. Ex quo sane sequitur, genus philosophie Platonicum viro Christiano
col. 887–888page 34 of 99
imprimis esse persequendum, quod nimirum inter alia et pietatem maxime nos edocet,
ad eamque quam ex sacris Scripturis hausimus veritatem quam proxime accedit. Annon
enim Christianæ religionis consentanea est illa Platonicorum de idæis disputatio? que
maxime huc pertinet, ut ostendat Deum esse hujus mundi conditorem, certique ordinis,
qui in ipso conspicitur, auctorem? Omitto jam illud, quod multi fere eadem, quae de
Filio Dei et Verbo et constructione universi a Christianis dicuntur, etiam Platonicos di
cere arbitrantur. Annon gratam de Deo famam spargunt in disputatione de natura, quam
Dei esse voluntatem ostendunt? in disputatione de cœlo, quod per se esse mortale aiunt,
sed propter præsentiam animæ motricis immortale reddi? in disputatione de ente uni
voco non æquivoce? imprimis autem, quando animos esse immortales alque divinos
crebro tamque copiose inculcant? id quod maximum est nostræ fidei fundamentum. Qua
quidem omnia illi a Platone præceptore ac magistro non arripuerunt, sed hauserunt, quod
non doceat Plato sed instituat, non instituat sed imbuat. Quapropter hunc divinum,
hunc sapientissimum, hunc sanctissimum, hune Homerum philosophorum appellant, quos
secutus etiam Cicero non eloquentiae solum, sed sapientiæ quoque parens, eumdem tanti
fecit, ut se sola hujus auctoritate frangi dicat, quamvis nullam Plato afferret rationem.
Cæterum hic non possum non mirabiles artium et philosophiæ periodos commemorare.
Neque enim etiam artes ipsæ eodem semper in honore habentur, sed alias magis vigent,
alias minus, et nunc illud nunc aliud floret philosophiæ genus. Nostro igitur sæculo ge
nus philosophandi Platonicum fere exolevit, in scholis vero omnibns Aristotelica tradus
tur, unde accidit ut præceptores et recta institutio ad Platonis philosophiam desideres
tur hodie, quibus tamen omnino opus est volenti recte ad istud philosophandi genus et
cum fructu accedere. Sunt enim Platonica pleraque tam obscura, præsertimque illa qua
numeris et figuris sunt involuta, ut proverbio locum dederint, quo aliquid dicitur, «No
meris Platonicis esse ob curius.» Etate vero Ciceronis contra accidit, qua nimirum pausi
fuerunt, quibus philosophia peripatetica esset cognita. Omnes itaque schola tum Plate
nem legebant, discebant, convertebant, neglecto interim spretoque Aristotele, vel saltem
secundas post Platonem partes obtinente.
Sed hæc hactenus. Ad te venio, princeps reverendissime, cui rationem instituti mei bre
viter exponam. Cum ego commemoratas ob causas Platonis scripta etamem et admirari soleam,
non potui prætermittere quin libellum de comparatione Platonis et Aristotelis Græce con
scriptum a Georgio Gemisto in Latinam transferrem linguam, quo et mihi redderem ſami
liarem, simulque aliis quibus lingua Græca minus esset cognita hac translatione pro
dessem. Neque me operam perdidisse opinor, quod hujus auctoris opusculum in manus
sumpserim neque alios qui idem sunt lecturi, tempus inaniter contrituros existimo. Fuit
enim Gemistus hic vir in omni scientiarum genere eminentissimus, cognomenque Ple
thonis accepit, quasi Platonis, eo quod Platoni philosophorum principi proxime acce
deret. Hanc igitur translationem T. R. patrocínio offerre volui, quod nimirum tum
alias tum præsertim nuper datis ad T. R. litteris cognovissem T. R. tanto philosophie,
præsertim Christianæ, qualis est Platonica, amore teneri, tantisque studiosos illius bene
ficiis persequi, ut vere Mecænas ejusdem appellari possit. Præterea quod audivissem T.
R. locupletissimam omnium omdis linguæ ac disciplinæ scriptorum bibliothecam in
suo collegio instruere, undique conquisitis magna pecunia editis libris. Quamobrem
facere non potui quin hoc stipatus munuscule T. R. iterum accederem, nec dubito
quin hoc quoque scriptum philosophi atque mathematici præstantissimi 1. R. eo sil
complexura animo, quo Musas el optimos quosque scriptores amplecti solet, suæque
bibliothecæ ornamentum judicare. Quod sane exiguum munusculum si T. R. quo non
dubito animo susceperit, ipsumque suo favore complectetur, dabo certe manibus pedi
bus operam, ut majora dignioraque T. R. auspicio beneficioque, ad manus T. R.
perveniant, bibliothecæque tuæ inserantur. Quod superest, Deum precor, ut T.
R. diu servet salvam atque incolumem, quo possit literarum studia promovere ad
nominis divini gloriam aliorumque hominum salutem.
Basilea, die Laurentii anno 1574.
T. R. addictissimus GeorGIUS CHARIANDER.
Comparison of Platonic and Aristotelian PhilosophyPlatonicae et Aristotelicae philosophiae compartio
col. 889–890page 35 of 99
Platonicæ et Aristotelicæ philosophiæ compartio
PG 160:889ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΤΟΥ ΓΕΜΙΣΤΟΥ ΤΟΥ ΚΑΙ ΠΛΗΘΩΝΟΣ ΠΕΡΙ ΩΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΠΡΟΣ ΠΛΑΤΩΝΑ ΔΙΑΦΕΡΕΤΑΙ. Οι μὲν ἡμῶν παλαιότεροι καὶ Ἑλλήνων και Ρωμαίων Πλάτωνα Αριστοτέλους πολλῷ τῷ μέσῳ προετίμων· τῶν δὲ νῦν, καὶ μάλιστα τῶν πρὸς ἐσπέ ραν οι πολλοί, ἅτε ἐκείνων σοφώτεροι οιόμενοι γε γονέναι, Αριστοτέλη πρὸ Πλάτωνος θαυμάζουσιν, Αβερδει τινὶ ᾿Αραβι πειθόμενοι μόνον Αριστοτέλη φάσκοντι τέλειόν τι τῆς φύσεως ἐς σοφίαν ἔργον ἀποτελεῖσθαι, ἀνδρὶ εἰ μὲν τἆλλα σπουδαίῳ οὐκ ἂν οὕτω ῥᾳδίως εἰπεῖν ἔχοιμι, τὸν μέντοι περὶ ψυχῆς λόγον οὕτω φαύλῳ ὡς καὶ θνητὴν αὐτὴν τίθεσθαι. Καίτοι ὅς γ᾽ ἂν ταύτην τὴν ἀμαθίαν τυγχάνοι ἀμπ θαίνων, τίνος ποτ' ἂν σπουδαίου πράγματος κριτής γένοιτο ἄξιος; καὶ ταῦτα οὐδ' Αριστοτέλους ταύ την δοκοῦντος τὴν ἀμαθίαν ἀμαθαίνειν; χρὴ γὰρ τἀληθῆ λέγειν καὶ μὴ συκοφαντεῖν τὸν ἄνδρα, καίτοι πλείστους γε τῶν πρὸ αὐτοῦ σεσυκοφαντηκότα. Αλλ' εἰ μὴ οὐδὲ τὸ συκοφάντην αντισυκοφαντεῖν εὐαγὲς εἶναι δοκεῖ, ἐπεὶ δὲ καὶ νῦν εἰσιν οἱ Πλάτωνι μᾶλλον τὴν ψῆφον τίθενται, ἡμεῖς τούτοις τε χαρι ζόμενοι κακείνους, εἰ μὴ σφόδρα φιλονείκως έχου σιν, ἐπανορθοῦντε;, βραχέα περὶ ὧν διαφέρονται τώ ἄνδρα ἐροῦμεν, καὶ δείξομεν τὸν ἄνδρα τἀνδρὸς οὐ μικρὸν λειπόμενον οὐ μακρὰς οὐδ᾽ ἐριστικὰς, ἀλλ' ὡς οἷόν τε διὰ βραχυτάτων ποιούμενοι τὰς ἀποδείξει;. ΚΕΦΑΛ. Α'. Πρῶτον μὲν οὖν τὸν πάντων βασιλέα Θεόν Πλά των δημιουργὸν τῆς νοητῆς τε καὶ χωριστῆς πάντη οὐσία;, καὶ δι᾿ αὐτῆς τοῦ παντὸς τοῦδε οὐρανοῦ τίθεται· Αριστοτέλης δὲ δημιουργὸν μὲν οὐδενὸς οὐδαμοῦ αὐτόν φησιν εἶναι, ἀλλὰ μόνου τοῦ οὐρανοῦ τοῦδε κινητικόν· καὶ εἰ μὲν αἰόμενος εἶναι γε δηΓΕΩΡΓΙΟΥ ΤΟΥ ΓΕΜΙΣΤΟΥ
ΤΟΥ ΚΑΙ ΠΛΗΘΩΝΟΣ
ΠΕΡΙ ΩΝ
ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΠΡΟΣ ΠΛΑΤΩΝΑ ΔΙΑΦΕΡΕΤΑΙ.
GEORGII GEMISTI PLETHONIS
DE
PLATONICE ET ARISTOTELICE PHILOSOPHIE
DIFFERENTIA:
Οι μὲν ἡμῶν παλαιότεροι καὶ Ἑλλήνων και
Ρωμαίων Πλάτωνα Αριστοτέλους πολλῷ τῷ μέσῳ
προετίμων· τῶν δὲ νῦν, καὶ μάλιστα τῶν πρὸς ἐσπέραν οι πολλοί, ἅτε ἐκείνων σοφώτεροι οιόμενοι γεγονέναι, Αριστοτέλη πρὸ Πλάτωνος θαυμάζουσιν,
Αβερδει τινὶ ᾿Αραβι πειθόμενοι μόνον Αριστοτέλη
φάσκοντι τέλειόν τι τῆς φύσεως ἐς σοφίαν ἔργον
ἀποτελεῖσθαι, ἀνδρὶ εἰ μὲν τἆλλα σπουδαίῳ οὐκ ἂν
οὕτω ῥᾳδίως εἰπεῖν ἔχοιμι, τὸν μέντοι περὶ ψυχῆς
λόγον οὕτω φαύλῳ ὡς καὶ θνητὴν αὐτὴν τίθεσθαι.
Καίτοι ὅς γ᾽ ἂν ταύτην τὴν ἀμαθίαν τυγχάνοι ἀμπ
θαίνων, τίνος ποτ' ἂν σπουδαίου πράγματος κριτής
γένοιτο ἄξιος; καὶ ταῦτα οὐδ' Αριστοτέλους ταύ
την δοκοῦντος τὴν ἀμαθίαν ἀμαθαίνειν; χρὴ γὰρ
τἀληθῆ λέγειν καὶ μὴ συκοφαντεῖν τὸν ἄνδρα, καίτοι
πλείστους γε τῶν πρὸ αὐτοῦ σεσυκοφαντηκότα.
Αλλ' εἰ μὴ οὐδὲ τὸ συκοφάντην αντισυκοφαντεῖν
εὐαγὲς εἶναι δοκεῖ, ἐπεὶ δὲ καὶ νῦν εἰσιν οἱ Πλάτωνι
μᾶλλον τὴν ψῆφον τίθενται, ἡμεῖς τούτοις τε χαριζόμενοι κακείνους, εἰ μὴ σφόδρα φιλονείκως έχου
σιν, ἐπανορθοῦντε;, βραχέα περὶ ὧν διαφέρονται τώ
ἄνδρα ἐροῦμεν, καὶ δείξομεν τὸν ἄνδρα τἀνδρὸς οὐ
μικρὸν λειπόμενον οὐ μακρὰς οὐδ᾽ ἐριστικὰς, ἀλλ'
ὡς οἷόν τε διὰ βραχυτάτων ποιούμενοι τὰς ἀποδεί
ξει;.
Tam Græci quam Romani veteres, qu' nostrum
εæculum antecesserunt, Platonem Aristotele mulle
præstatiorem fecerunt, nostri vero temporis hom
mines et præcipue major pars eorum qui ad occidentem habitant reliquis sapientiores existimati,
Aristotelem magis quam Platonem admirantur persuasi ab Averroe quodam Arabe qui maximam
Aristoteli laudem tribuit, audetque affirmare, illumn suis libris sapientiam natura perfectissimne
complexum esse. Et fuerit sane Aristoles, sic magnus et incomparabilis, quod ad alia attinet, de
quo tamen ipso non facile ferre sententiain susim; at quod ad opinionem ipsius de animo, tam
perversi fuit ingenii ut ipsum mortalem corrupti
bilemque facere non vereatur. At qui hujusmodi
ignorantia atque insania patronus fuerit, illumne
alicujus egregii operis aut negotii judicem arbitratum fore idoneum? Et non eodem modo insanire eum quo Aristoteles, qui hanc sententiam tuetur? Non possum enim non veritatem fateri et non
reprehendere eum, qui antiquiores, antecessoresque suos reprehenderit. Verum enim vero ne mihi
quidem decorum videretur mutuis conviciis calumniatorem afficere, sed quoniam nostro etiam sæculo
reperiuntur multi, qui Platoni palmam tradunt,
nos quidem illis hoc iustituto nostro gratificari, et alios nisi amore contentionis laboraverint corrigere
conabimur, paucis explicando differentiam doctrinæ utriusque Platonicæ nimirum et Aristotelica,
et ostendendo, alteram ab altera non parum differre, in qua explicatione non prolixis
tiosis, sel, ut decet, brevissimis utemur demonstrationibus.
Πρῶτον μὲν οὖν τὸν πάντων βασιλέα Θεόν Πλάτων δημιουργὸν τῆς νοητῆς τε καὶ χωριστῆς πάντη
οὐσία;, καὶ δι᾿ αὐτῆς τοῦ παντὸς τοῦδε οὐρανοῦ
τίθεται· Αριστοτέλης δὲ δημιουργὸν μὲν οὐδενὸς
οὐδαμοῦ αὐτόν φησιν εἶναι, ἀλλὰ μόνου τοῦ οὐρανοῦ
τοῦδε κινητικόν· καὶ εἰ μὲν αἰόμενος εἶναι γε δηCAP. 1.
et contenAc primum quidem, Deum summum illum omnium principem Plato omnis intelligibilis, separatæque naturæ, et per ipsam hanc naturamı universi cæli, conditorem constituit. Aristoteles autem
ipsum nullius omnino rei conditorem facit, sed
solius hujus coeli, quod contemplantur, motorcm.
col. 891–892page 36 of 99
PG 160:891μιουργόν, ἔπειτα οὐδαμοῦ λέγει, φαύλως ἂν ἐξετίθετο τὴν αὐτοῦ φιλοσοφίαν, τὸ μὲν μέγιστον του Θεοῦ ἔργον ἀποσιωπῶν, τὸ δὲ πολύ τούτου μείον μόνον σεμνύνων. ᾿Αλλὰ φαίη ἄν τις, ὡς καὶ τέλος αὐτὸν, καὶ τελικόν αἴτιον τίθεται. 'Αλλ' οὐδὲ τοῦτο φανήσεται πάνω σεμνώς λέγων, οὐδὲ ἀξίως τοῦ θεοῦ, εἴ γε οὐ τοῦ εἶναι οἱ δὲ τῆς οὐσία; ἑκάστων ἀλλὰ τῆς κινήσεως μόνης τέλος αὐτὸν τίθεται. Εἰ δὲ οὐδ᾽ οιόμενος δημιουργὸν τοῦ παντὸς εἶναι τὸν Θεὸν, διά τοῦτο οὐδὲ λέγει οὐδαμοῦ, οὕτω γε αὖ καὶ πολὺ ἔτι ἂν φαυλότερος εἴη, μήτε λέγων, μήτε δοξάζων τὸ κάλλιστον τῶν φιλοσοφίας δογμάτων, καὶ οὐ μόνον φιλοσοφίας, ἀλλὰ καὶ πάντων τῶν τὰ βελτίονα φρο νούντων ἀνθρώπων. Ἡμεῖς γε μὴν δείξομεν οὐδὲ δοξάζοντα. Πρώτον μὲν ὅτι οὐκ εἰκὸς ἦν δοξάζοντα οὕτω κάλλιστον δίγμα ἀποσιωπῆσαι, πανταχοῦ τῶν βιβλίων τὸ περὶ ἐμβρύων καὶ ἐστρέων καὶ τοῦ δέον τὸς περαιτέρω πολυπραγμοῦντα· ἔπειθ' ὅτι καὶ τῆς αἰτίας γενέσεως ἀριθμὸν ἀποδιδοῦσιν, οὐ χρόνον λέγων οὐδένα ἀλλ᾽ αἰτίαν, ὡς δῆλοί εἰσιν ἐξ ὧν αὐτ τὸς λέγοντας αὐτοὺς ἐκτίθεται, τούτοις μεμφόμενος επάγει, ο "Ατοπον δὲ καὶ τὸ γένεσιν ποιεῖν οποίων ὄντων, μᾶλλον δὲ ἔν τι τῶν ἀδυνάτων. Εξ ο δηλός ἐστιν Αριστοτέλης, ὥσπερ καὶ ἄλλοι ἴσως τινές, τῇ κατ' αἰτίαν γενέσει καὶ τὴν χρονική δοξάζων ἔπεσθαι ἐξ ἀνάγκης. οὐχ ὥσπερ Πλάτων τὴν ψυχὴν ἐν μὲν τῷ Φαίδρῳ ἀγέννητον, δηλονότι τῷ χρόνῳ, γεννητὴν δ' ἐν τῇ Τιμιαίῳ, δηλονότι τῇ αἰτίᾳ τιθέμενος, δηλός ἐστιν οὐ πάντως ἐπιμένην τῇ κατ' αἰτίαν γενέσει καὶ τὴν χρονικὴν δοξάζων· εἰ δὲ ἀΐδιον τόδε τὸ πᾶν Αριστοτέλης νομίζει, δῆλον ὅτι οὐδ' ἂν γένεσίν τινα αὐτοῦ δοξάζει· εἰ δ' οὐ γένει, οὐδ' ἂν δημιουργὸν αὐτοῦ αὐξένα. Καὶ περὶ μὲν τούτων ἱκανῶς. ΚΕΦΑΛ Β. Ἔτι δὲ κἀκεῖνο ἄτοπον 'Αριστοτέλης ἐς τὸν Θεὸν τοῦτον πεπραγμάτευται. Διανέμων γὰρ τὰς σφαίρας καὶ κινήσεις αὐτῶν τοῖς χωριστοῖς νοῖς καὶ οὐσίοις, μίαν καὶ τῷ Θεῷ τούτῳ σφαῖράν τε καὶ κίνησιν ἀπονέμει ἀντιμέριστον αὐτὸν τοῖς μετ᾿ αὐτὸν ποιν νοῖ;. Τοῦτο δ' ὅσον ἔχει τὸ ἄτοπον ἐνθένδε ἄν τις συνίδει. Ανάλογον δεῖ οἷς διανέμεται ἔχειν τὰ διακ μόμενα, εἰ μέλλει καλώς ή γε διανέμησις ἔπεσθαι, ῇ καὶ αὐτὸς Αριστοτέλης ἐν τοῖς περὶ δικαιοσύνης ἀξιοῖ λόγοις· οὐκοῦν ἐνταῦθα αἴ γε σφαίραι πάτοι οὐσίας ἀλλήλαις τῆς αὐτῆς. Σώματά τε γὰρ ἁπαστι ἄφθαρτα ἔχουσι κατ' αὐτὸν ᾿Αριστοτέλη, και αξιο αὐτοί τε καὶ αἱ κινήσεις αὐτῶν· οὐκοῦν ἀνάγκη καὶ τοὺς χωριστούς ἐκείνους νοῦς οἷς και σφαίρα! γε οὗται διανενέμηνται, τῆς αὐτῆς τε ουσίας ἅπαντας εἶναι ἀλλήλοις, καὶ οὐδένα γε αὐτῶν τοῖς ἄλλοις οὐκ ἐνάριθμον, ἀλλὰ τοσοῦτον μόνον ὑπερέχοντα τὸν πρεσβύτατον αὐτῶν, ὅσον ἡ ἀπονενεμημένη αὐτῷ σφαῖρα τῶν λοιπῶν σφαιρών. Αὕτη δ' ὅτι οὐκ ἀξία τοῦ Θεοῦ τούτου ἐστὶν ὑπεροχή, οὐδενὶ ὅτῳ οὐ δή*91
GEORGI PLETHONIS
Quanvis autem quispiam putaverit sensisse ipsum, μιουργόν, ἔπειτα οὐδαμοῦ λέγει, φαύλως ἂν ἐξετί
quod Deus sit conditor, cum tamen nullibi hoc θετο τὴν αὐτοῦ φιλοσοφίαν, τὸ μὲν μέγιστον του
aperte fateatur, malitiose profecto suam contexnit Θεοῦ ἔργον ἀποσιωπῶν, τὸ δὲ πολύ τούτου μείον
philosophiam, maximum Dei opus dissimulans, μόνον σεμνύνων. ᾿Αλλὰ φαίη ἄν τις, ὡς καὶ τέλος
id vero quod longe minus est, dantaxat celebrans. αὐτὸν, καὶ τελικόν αἴτιον τίθεται. 'Αλλ' οὐδὲ τοῦτο
Sed fortasse dicet aliquis quod Deum nem et φανήσεται πάνω σεμνώς λέγων, οὐδὲ ἀξίως τοῦ θεοῦ,
finalem causam faciat, verum ne hoc quidem εἴ γε οὐ τοῦ εἶναι οἱ δὲ τῆς οὐσία; ἑκάστων ἀλλὰ
videtur omnino sincere dixisse, neque ita ut Deo τῆς κινήσεως μόνης τέλος αὐτὸν τίθεται. Εἰ δὲ οὐδ᾽
dignum fuisset, quandoquidem ipsum non nature οιόμενος δημιουργὸν τοῦ παντὸς εἶναι τὸν Θεὸν, διά
singulorum, sed notionis solius finem constituil. τοῦτο οὐδὲ λέγει οὐδαμοῦ, οὕτω γε αὖ καὶ πολὺ ἔτι
Jam vero si Deum neque putavit conditorem esse ἂν φαυλότερος εἴη, μήτε λέγων, μήτε δοξάζων τὸ
hujus universitatis, ideoque nec dixerit ullibi hac κάλλιστον τῶν φιλοσοφίας δογμάτων, καὶ οὐ μόνον
sane ratione rursus alluc deterior fuerit, ut qui φιλοσοφίας, ἀλλὰ καὶ πάντων τῶν τὰ βελτίονα φρο
nec dixerit, nec crediderit optimsu philosoplts νούντων ἀνθρώπων. Ἡμεῖς γε μὴν δείξομεν οὐδὲ
sententiam, nec tantum phittusophite, sed etiam δοξάζοντα. Πρώτον μὲν ὅτι οὐκ εἰκὸς ἦν δοξάζοντα
omnium sapientiorum hominum. Ceterum nos οὕτω κάλλιστον δίγμα ἀποσιωπῆσαι, πανταχοῦ τῶν
demonstrabimus, ipsum etiam non credidisse. Pri- βιβλίων τὸ περὶ ἐμβρύων καὶ ἐστρέων καὶ τοῦ δέον
mum quidem, quod credible non est amir, o̟ni τὸς περαιτέρω πολυπραγμοῦντα· ἔπειθ' ὅτι καὶ τῆς
hujus sententia fuerit, tam arduum pulchrumque αἰτίας γενέσεως ἀριθμὸν ἀποδιδοῦσιν, οὐ χρόνον
dogma dissimulaturum fuisse, in omnibus omuino
λέγων οὐδένα ἀλλ᾽ αἰτίαν, ὡς δῆλοί εἰσιν ἐξ ὧν αὐτ
Itbris, quos scripsit, in quibus adeo prolixe et τὸς λέγοντας αὐτοὺς ἐκτίθεται, τούτοις μεμφόμενος
curiose de fetibus et ostreis aliisque rerum natu- επάγει, ο "Ατοπον δὲ καὶ τὸ γένεσιν ποιεῖν οποίων
Palium causis disputat. Deinde quod numerum ὄντων, μᾶλλον δὲ ἔν τι τῶν ἀδυνάτων.» Εξ ο
etiam causæ generationis describit, nec tempus δηλός ἐστιν Αριστοτέλης, ὥσπερ καὶ ἄλλοι ἴσως
allum nominat sed causam tantum, imo eos repre- τινές, τῇ κατ' αἰτίαν γενέσει καὶ τὴν χρονική
handit, qui ab co dissentiunt, et absurdum, inquit, δοξάζων ἔπεσθαι ἐξ ἀνάγκης. οὐχ ὥσπερ Πλάτων
est ae potius corum unum, quæ fieri nullo modo τὴν ψυχὴν ἐν μὲν τῷ Φαίδρῳ ἀγέννητον, δηλονότι
possunt, rerum sempiternarum ortam aliquem face- τῷ χρόνῳ, γεννητὴν δ' ἐν τῇ Τιμιαίῳ, δηλονότι τῇ
re. Quoloco se manifeste prodit Aristoteles, sicut αἰτίᾳ τιθέμενος, δηλός ἐστιν οὐ πάντως ἐπιμένην
etiam fortasse alii quod senserit posita causa gene- τῇ κατ' αἰτίαν γενέσει καὶ τὴν χρονικὴν δοξάζων· εἰ
rationis, necessario etiam sequi tempus ejusalem. c δὲ ἀΐδιον τόδε τὸ πᾶν Αριστοτέλης νομίζει, δῆλον ὅτι
Id quod Plato non fecit, qui in Phædro quidem
animam ponit ingenitum quod ad tempus videlicet
attinet, in Timɗo autem genitam quoad causam,
fine itaque apparet, quod non senserit, necessario statim sequi, ut si generationis causa adsit
mox eadem incipiat. Verum enim vero quis dubitat Aristotelem nullam posuisse hujus universi
generationem, quandoquidem sensit, ipsum es-e sempiternum? Quod si autem generationem, negavit,
procul dubio etiam opificem sive conditorem exclusit,
CAP. II.
Præterea etiam illud de Deo Aristoteles absurde, contraque omnem rationem docuit. Cum enim
orbes cæteros a mentibus quibusdam et essentiis
separatis gubernari moverique censuisset, singulos
distribuendo singulis, unum quoque summo illi
rerum principi Deo orbem assignat, quem ab illo
moveri existimat, tradens ipsi hac ratione partem
quamdam laboris, quem aliæ quoque mentes post
ipsum sustineant. lloc vero quam sit absurdum,
inde aliquis animadvertat. Oportet eɔ que distribuuntur cum iis quibus sunt distribut, quamdam
habere proportionem, si nimirum distributio illa
juxta debeat judicari, quemadmodum ipse etiam
Aristotel is in libro suo de justitia admonet. Atqui
apul ipsum omnes cœli orbes eamdem invicem
obtinent substantiam, Omnes enim sunt corpora
quedam nulli subjecta corruptioni, ex sententia
Aristotelis, idemque sempiterni tam ipsi quam
motus ipsorum. Hinc itaque necessario sequitur,
liam m m'es illas separatas inter quas orbes illi
οὐδ' ἂν γένεσίν τινα αὐτοῦ δοξάζει· εἰ δ' οὐ γένει,
οὐδ' ἂν δημιουργὸν αὐτοῦ αὐξένα. Καὶ περὶ μὲν
τούτων ἱκανῶς.
Ἔτι δὲ κἀκεῖνο ἄτοπον 'Αριστοτέλης ἐς τὸν Θεὸν
τοῦτον πεπραγμάτευται. Διανέμων γὰρ τὰς σφαίρας
καὶ κινήσεις αὐτῶν τοῖς χωριστοῖς νοῖς καὶ οὐσίοις,
μίαν καὶ τῷ Θεῷ τούτῳ σφαῖράν τε καὶ κίνησιν
ἀπονέμει ἀντιμέριστον αὐτὸν τοῖς μετ᾿ αὐτὸν ποιν
νοῖ;. Τοῦτο δ' ὅσον ἔχει τὸ ἄτοπον ἐνθένδε ἄν τις
συνίδει. Ανάλογον δεῖ οἷς διανέμεται ἔχειν τὰ διακ
μόμενα, εἰ μέλλει καλώς ή γε διανέμησις ἔπεσθαι,
ῇ καὶ αὐτὸς Αριστοτέλης ἐν τοῖς περὶ δικαιοσύνης
ἀξιοῖ λόγοις· οὐκοῦν ἐνταῦθα αἴ γε σφαίραι πάτοι
οὐσίας ἀλλήλαις τῆς αὐτῆς. Σώματά τε γὰρ ἁπαστι
ἄφθαρτα ἔχουσι κατ' αὐτὸν ᾿Αριστοτέλη, και αξιο
αὐτοί τε καὶ αἱ κινήσεις αὐτῶν· οὐκοῦν ἀνάγκη καὶ
τοὺς χωριστούς ἐκείνους νοῦς οἷς και σφαίρα! γε
οὗται διανενέμηνται, τῆς αὐτῆς τε ουσίας ἅπαντας
εἶναι ἀλλήλοις, καὶ οὐδένα γε αὐτῶν τοῖς ἄλλοις οὐκ
ἐνάριθμον, ἀλλὰ τοσοῦτον μόνον ὑπερέχοντα τὸν
πρεσβύτατον αὐτῶν, ὅσον ἡ ἀπονενεμημένη αὐτῷ
σφαῖρα τῶν λοιπῶν σφαιρών. Αὕτη δ' ὅτι οὐκ ἀξία
τοῦ Θεοῦ τούτου ἐστὶν ὑπεροχή, οὐδενὶ ὅτῳ οὐ δή-
col. 893–894page 37 of 99
PG 160:893λον· ἐπεὶ καὶ 'Αβινσένας ὁ ᾿Αραψ συνεὶς τὸ τοῦ λόγου τούτου άτοπον, τὰ μὲν ἄστρα καὶ σφαίρας τοῖς ἄλλοις χωριστοῖς νοῖς καὶ αὐτὸς κατ' αὐτόν πως 'Αριστοτέλη διανέμει, τῷ δὲ Θεῷ τούτῳ οὐκ ἄστρον, οὐ σφαίραν οὐδεμίαν ἀπονέμων, τῶν πάν των ἐξαίρων ὑπερτίθησιν. Ἀλλὰ περὶ μὲν τούτων τοσαῦτα εἰρήσθω. ΚΕΦΑΛ. Γ'. Μέτειμι δὲ καὶ ἐπὶ τὴν τοῦ ὄντος ἐκείνην ἐμωνυ μίαν, ἦν αὐτὸς Αριστοτέλης ὡς σοφόν τι είεται ἐξευρηκέναι, καὶ οὐδενὶ τῶν πρὸ αὐτοῦ ἐπὶ νοῦν ἐληλυθέναι. Οὐκοῦν εἰ κατὰ μὲν τὸ τοῦ ὄντος τὰ μὲν μᾶλλον, τὰ δ' ἧττον μετέχειν, καὶ ὁμώνυμα ἀλλήλοις ἀξιοῖ εἶναι τὰ ὄντα, οὐκ ἂν δὲ ὀρθῶς ἀξιοῖ (οὐ γὰρ εἰ τὸ ἐν τῷ ἐρίῳ λευκὸν τοῦ ἐν χιόνι ἧττον, ὁμώνυμον τὸ ἐν τῷ ἐρίῳ λευκὴν τῷ ἐν χιόνι), οὐδέ γε εἰ κατὰ τὸ τὰ μὲν πρότερα τῶν ὄντων εἶναι, τὰ δ᾽ ὕστερα, καὶ τὰ μὲν συνεισάγοντα θάτερα, τὰ δ᾽ οὐ συνεισάγοντα. Τῶν γὰρ ἀριθμῶν οἱ μὲν πρότεροι οἱ δ' ὕστεροι ὄντες, ὅμως εὐχ ὁμώνυμοι ἀλλήλοις, ἀλλὰ τῷ αὐτῷ λόγῳ ἀριθ. μοι πάντες εἰσὶ, καὶ ἔτι τὰ πρεσβύτατα των σωμάτων στοιχεῖα, ἐξ ὧν τἆλλα σώματα συνέστηκε, πρότερα όντα τῶν ἐξ αὐτῶν συντιθεμένων, οὐδέν γε ἧττον οὐσίαι αυτά τε καὶ τὰ ἐξ αὐτῶν συντεθεια μένα ἐστὶν οὐχ ὁμωνύμως· οὐδεὶς γὰρ τὸ τοιοῦτο μέχρι τοῦ νῦν ἠξίωσεν· οὐδέ γε εἰ καὶ ἄλλο τι τοῦ ῦντος ἀντικατηγορείται, ο όνπερ τὸ ἐν, διὰ τοῦτο οὐχὶ γένος τὸ ὂν ἔσται τῶν πάντων, ἢ ὁμώνυμόν το Τοῦ οὖν ἀνθρώπου ἀντικατηγορεῖται τὸ γελαστικὸν, καὶ οὐδὲν ἧττον καθόλου τέ ἐστιν ὁ ἄνθρωπος καὶ τῶν καθέκαστον ἀνθρώπων εἰ μὴ γένος ἀλλ' οὖν γε εἶδος, καὶ οὐδ᾽ ἐπωισοῦν ὁμώνυμον. Εἰ δ᾽ ἐπ᾽ εἴδους τοῦτο συμβαίνει, κἂν ἐπὶ γένους τὸ αὐτὸ συμβαίη. Ανάλογον γὰρ ἔχει ὡς τὸ εἶδος πρὸς τὰ ὑπ' αὐτή, οὕτω καὶ τὸ γένος. Πλήν γε δή τοῦ τὰ μὲν εἴδη τα γι ἔσχατα κατὰ ἀπείρων εὐθὺς τά γε πλείω είναι, τὰ δὲ γένη κατὰ πεπερασμένων πρῶτον. Εἰ δὲ καὶ ἐπὶ γένους δεῖ τινος τὸ τοιούτο θεωρῆσαι, εἴ τις τὸ ζώον ὁριεῖται μὴ τῷ αἰσθητικῷ ἀλλὰ τῷ φανταστικῷ διακρίνων αὐτοῦ τὸ τῶν ζωοφύτων γένος, ἔπειτα ἀποδήσει παντὶ ἴδιον ζώῳ τὸ πορευτικήν (έξει γὰρ οὐ κακῶς), ἀντικατηγορείτο μὲν ἂν οὕτω τό τε ζώον τοῦ πορευτικοῦ καὶ τὸ πορευτικὸν τοῦ ζώου, καὶ οὐδὲν μέντ' ἂν ἧττον τὸ ζῶον γένος εἴη τῶν ὑπ' αὐτὸ καὶ οὐδαμή ὁμώνυμον. Αλλ' ήν τις, φησί, μεταβαλών, μὴ τὴ λογικὴν τῷ ζώῳ ἀποδιδοῖ δια φορὰν ἀλλὰ τὴν λογικότητα, ὡς δὴ καὶ δέον οὕτω ταῖς διαφορεῖς χρῆσθαι, οὐκ ἂν κατηγοροίτη τῆς λογικότητος τὸ ζῶον, οὐδ᾽ ἂν ἄλλο οὐδὲν γένος α δεμιᾶς ταύτης διαφοράς. Ἐπεὶ δὲ τὸ τοιοῦτον τῷ ὄντι οὐ συμβαίνει (οὐ γὰρ οἷόν τε εὑρεῖν ὁτιοῦν οὗ τὸ ὂν οι κατηγορηθήσεται), οὐδ' ἂν γένος εἴη τὸ ὄνο Πρῶτον μὲν οὖν οὐκ ἀναγκαῖον, ἤν τι τοῖς ἐπὶ μένDE PLATONICA ET ARISTOTELICA PHILOSOPIIIA..
λον· ἐπεὶ καὶ 'Αβινσένας ὁ ᾿Αραψ συνεὶς τὸ τοῦ sunt distributi, eandem omnes inter sese obtinere
λόγου τούτου άτοπον, τὰ μὲν ἄστρα καὶ σφαίρας
τοῖς ἄλλοις χωριστοῖς νοῖς καὶ αὐτὸς κατ' αὐτόν
πως 'Αριστοτέλη διανέμει, τῷ δὲ Θεῷ τούτῳ οὐκ
ἄστρον, οὐ σφαίραν οὐδεμίαν ἀπονέμων, τῶν πάν
των ἐξαίρων ὑπερτίθησιν. Ἀλλὰ περὶ μὲν τούτων
τοσαῦτα εἰρήσθω.
substantiam, nullumque ex illis sibi invicem nou
esse æqualem, sed tanto duntaxat excellentiorem
illam quæ est senior, quanto assignatus ipsi orbis
reliquos orbes superat. Hæc autem quod non sit·
præstantia Deo summo conditore digna, nemini non
est notum, si quidem et Avicennas, licet Arabs et
a vera religione alienus, absurditatem tamen hujus opinionis animadvertit, et astrorum quidem
atque orbium cœlestium motum atque gubernationem etiam ipse secutus quodammodo Aristotelem,
separatis quibusdam mentibus attribuit, Deo autem supremo rerum præsidi neque strum aliquod neque orbein ullum assignavit, sed unum e numero omnium eximens, supremam illi cunctarum
attribuit excellentiam. Sed de his ista sufficienter dicta sunt.
CAP. III.
rerum
Transeo autem ad illam entis æquivocationem,
quam Aristoteles ut magnum quiddam existimatur
invenisse, et quæ aute ipsum nulli philosophorum
in mentem venerit. Atqui si propterea quod hæc
quiden magis, illa vero minus de ente participant,
idcirco entia inter se æquivoca esse existimat, non
utique recte ratiocinatur (neque enim si albedo'
in lana sit minor albedine, qnæ est in nive, idcirco
albedo in lana ci quæ est in nive erit æquivoca),
neque si propterea, quod entimin alia sunt priora,
alia vero posteriora, et hæc quidem secum trabunt
altera, illa vero non trahunt. Accipiamus enim
exempli gratia numeros, inter quos etsi alii quidem
sunt priores, alii autem posteriores, non tame:
sunt æquivoci invicem sed secundum eamdem
rationem omnes sunt numeri, ita elementa quoque,
quæ sunt corpora antiquissima, ex quibus nimiruca
alia omnia constant corpora, priora suis sunt compositiɛ, attamen tum ipsa, tum ea quæ ex ipsis
constant, pari ratione sunt et dicuntur substantiæ,
non sane æquivoca prædicatione. Nemo enim ad
hoc usque tempus aliter sensit. Neque sane propterea, si aliud quidpiam de ente prædicatur, sicut
unum, ens genus esse omnium negabitur, aut
æquivocum quiddam, dicendum erit. De homin
namque prædicatur, quod sit visibile, neque tameu
propterea homo universi rationem amittit,
singularium sive individuorum, si non genus, attamen
species, eaque nullo modo æquivoca,non dicetur.Quo 1
si in specie hoc contingit, idipsum certe etiam in genere continger. Eamdem enim utrumque habet ratioD'nem, utque species ad ea quæ sub ipsa continentur,
refertur, sic etiam genus; præterquam quod species
illae quae sunt induæ, de infinitis praedicantur,
suntque multo plares, genera vero dẹ finitis et divisionem suscipientibus. Age vero etiam in genere
aliquo, si quis dubitet, ilem dispiciamus, et nu2
verbi gratia accipiamus id quod aniqnal dicitur. Si
quis igitur animal non persensibile definiverit, sed
percapax imaginum, distinguens ipsum a genere
illorum quæ tertiam quamdam,non animalium neque
fruticum, habere naturam dicuntur, ac deinde ipsi
attribuat quod omni proprium est animali ut videlicet gressibile appellet (faciet enim non malej. Hoc
namque pacto animal dè gressibili et gressibile do
animali predicabitur, et ni:ilominus animal generis
Μέτειμι δὲ καὶ ἐπὶ τὴν τοῦ ὄντος ἐκείνην ἐμωνυ
μίαν, ἦν αὐτὸς Αριστοτέλης ὡς σοφόν τι είεται
ἐξευρηκέναι, καὶ οὐδενὶ τῶν πρὸ αὐτοῦ ἐπὶ νοῦν
ἐληλυθέναι. Οὐκοῦν εἰ κατὰ μὲν τὸ τοῦ ὄντος τὰ
μὲν μᾶλλον, τὰ δ' ἧττον μετέχειν, καὶ ὁμώνυμα
ἀλλήλοις ἀξιοῖ εἶναι τὰ ὄντα, οὐκ ἂν δὲ ὀρθῶς
ἀξιοῖ (οὐ γὰρ εἰ τὸ ἐν τῷ ἐρίῳ λευκὸν τοῦ ἐν χιόνι
ἧττον, ὁμώνυμον τὸ ἐν τῷ ἐρίῳ λευκὴν τῷ ἐν
χιόνι), οὐδέ γε εἰ κατὰ τὸ τὰ μὲν πρότερα τῶν
ὄντων εἶναι, τὰ δ᾽ ὕστερα, καὶ τὰ μὲν συνεισ
άγοντα θάτερα, τὰ δ᾽ οὐ συνεισάγοντα. Τῶν γὰρ
ἀριθμῶν οἱ μὲν πρότεροι οἱ δ' ὕστεροι ὄντες, ὅμως
εὐχ ὁμώνυμοι ἀλλήλοις, ἀλλὰ τῷ αὐτῷ λόγῳ ἀριθ.
μοι πάντες εἰσὶ, καὶ ἔτι τὰ πρεσβύτατα των
σωμάτων στοιχεῖα, ἐξ ὧν τἆλλα σώματα συνέστηκε,
πρότερα όντα τῶν ἐξ αὐτῶν συντιθεμένων, οὐδέν
γε ἧττον οὐσίαι αυτά τε καὶ τὰ ἐξ αὐτῶν συντεθεια
μένα ἐστὶν οὐχ ὁμωνύμως· οὐδεὶς γὰρ τὸ τοιοῦτο
μέχρι τοῦ νῦν ἠξίωσεν· οὐδέ γε εἰ καὶ ἄλλο τι τοῦ
ῦντος ἀντικατηγορείται, ο όνπερ τὸ ἐν, διὰ τοῦτο
οὐχὶ γένος τὸ ὂν ἔσται τῶν πάντων, ἢ ὁμώνυμόν το
Τοῦ οὖν ἀνθρώπου ἀντικατηγορεῖται τὸ γελαστικὸν,
καὶ οὐδὲν ἧττον καθόλου τέ ἐστιν ὁ ἄνθρωπος καὶ
τῶν καθέκαστον ἀνθρώπων εἰ μὴ γένος ἀλλ' οὖν γε
εἶδος, καὶ οὐδ᾽ ἐπωισοῦν ὁμώνυμον. Εἰ δ᾽ ἐπ᾽ εἴδους
τοῦτο συμβαίνει, κἂν ἐπὶ γένους τὸ αὐτὸ συμβαίη.
Ανάλογον γὰρ ἔχει ὡς τὸ εἶδος πρὸς τὰ ὑπ' αὐτή,
οὕτω καὶ τὸ γένος. Πλήν γε δή τοῦ τὰ μὲν εἴδη τα
γι ἔσχατα κατὰ ἀπείρων εὐθὺς τά γε πλείω είναι,
τὰ δὲ γένη κατὰ πεπερασμένων πρῶτον. Εἰ δὲ καὶ
ἐπὶ γένους δεῖ τινος τὸ τοιούτο θεωρῆσαι, εἴ τις τὸ
ζώον ὁριεῖται μὴ τῷ αἰσθητικῷ ἀλλὰ τῷ φανταστικῷ
διακρίνων αὐτοῦ τὸ τῶν ζωοφύτων γένος, ἔπειτα
ἀποδήσει παντὶ ἴδιον ζώῳ τὸ πορευτικήν (έξει γὰρ
οὐ κακῶς), ἀντικατηγορείτο μὲν ἂν οὕτω τό τε ζώον
τοῦ πορευτικοῦ καὶ τὸ πορευτικὸν τοῦ ζώου, καὶ
οὐδὲν μέντ' ἂν ἧττον τὸ ζῶον γένος εἴη τῶν ὑπ'
αὐτὸ καὶ οὐδαμή ὁμώνυμον. Αλλ' ήν τις, φησί,
μεταβαλών, μὴ τὴ λογικὴν τῷ ζώῳ ἀποδιδοῖ διαφορὰν ἀλλὰ τὴν λογικότητα, ὡς δὴ καὶ δέον οὕτω
ταῖς διαφορεῖς χρῆσθαι, οὐκ ἂν κατηγοροίτη τῆς
λογικότητος τὸ ζῶον, οὐδ᾽ ἂν ἄλλο οὐδὲν γένος α
δεμιᾶς ταύτης διαφοράς. Ἐπεὶ δὲ τὸ τοιοῦτον τῷ
ὄντι οὐ συμβαίνει (οὐ γὰρ οἷόν τε εὑρεῖν ὁτιοῦν οὗ
· τὸ ὂν οι κατηγορηθήσεται), οὐδ' ἂν γένος εἴη τὸ ὄνο
Πρῶτον μὲν οὖν οὐκ ἀναγκαῖον, ἤν τι τοῖς ἐπὶ μέν
col. 895–896page 38 of 99
PG 160:895ρους γένεσι συμβαίνει, τοῦτο καὶ τῷ ἀνωτάτω γένει συμβαίνειν· οὐδὲν γὰρ κωλύει εἶναί τι ἐκείνῳ ἐξαίρετον, ὁ μὴ τοῖς ἄλλοις γένεσιν ὑπάρξει· ἔπειτα καὶ ψευδές ἐστιν ὁ λέγει. Εἰ γὰρ αὐτὸς τὴν λογική τητα ἀναπλάττει, ἵνα μὴ τὸ λογικόν ζώου άλλ' ή λογικότης ᾗ διαφορά, ἡμεῖς αὐτῷ τὴν ζωότητα ἀναπλάσομεν· ἔπειτα ἀναγκάσομεν τὴν τῆς ζω τητος ἡμῖν ἀποδοῦναι διαφοράν. Τίνα ποτ' οὖν ἀποδώσει; οὐ γὰρ δὴ τὸ μὲν λογικὸν τῇ ζωότης, τὴν δὲ λογικότητα τῷ ζώῳ διαφορὰς ἀποδώσει. Καὶ τὶς ἂν αὐτοῦ ἀνάσχοιτο τοιαῦτα ἐς τῶν λόγων τὰς καὶ μεθόδους παρανομούντος 'Αλλὰ δῆλον ὡς ζώ μὲν τὸ λογικὸν διαφορά· ἡ δὲ λογικότης, είπερ άρα οὐκ ἂν ἄλλου εἴη διαφορὰ ἢ τῆς ζωότητος. Καὶ κε τηγορηθήσεται γε ἅπαν γένος τῆς διαφορᾶς ἑαυτοῦ, ᾗ καὶ ὁ τῆς μεθόδου τῶν λόγων ἔχει νόμος. Ὡς μὲν οὖν ἀσθενεῖς Ἀριστοτέλει οἱ ὁμώνυμον τὸ ὂν πειρών μενοι δεικνύναι λόγοι, τοσαῦτα εἰρήσθω· δεῖ δὲ ἡμᾶς καὶ ἀποδεῖξαι ὡς οὐδ᾽ ἂν οἷόν τε εἴη τὸ ἄν ὁμώνυμον εἶναι. Εἰ γὰρ ἀφ' ἑνὸς, ἅπαντα πρόεισι, και ἄκρως ἑνὸς, κἂν πολλά τε ᾗ καὶ παμπληθῆ, ἀμή χανον ὅμως μὴ οὐ καὶ ἔν τι ἔχειν καὶ κοινὸν ἅπαντα ἀλλήλοις. Τί οὖν τοῦτ᾽ ἂν εἴη εἰ μὴ τὸ ὄν, καὶ τοῦτο μὴ ὁμώνυμον δ' εἰ γὰρ ὁμώνυμον ἔσται, οὐκ Στ' ἂν ἐν εἴη. Φησὶ δέ που καὶ αὐτὸς ᾿Αριστοτέλης, τὰ ὄντα μὴ ἐθέλειν πολιτεύεσθαι κακῶν, καὶ. «Οπ ἀγαθὸν πολυκοιρανίη· εἷς κοίρανος ἔστω, ν τῷ μὲν λόγῳ μάλα που σεμνῶς λέγων, τῷ δὲ ἔργῳ αὐτὸς ὧν ὁ τὴν κακοπολιτείαν ἐς τὰ ὄντα μάλιστα εἰσά γων τῷ τὸ ὂν μὴ ἐν ἐν μένειν. ουσία σῶμα Εμψυχον ζώον λογικών άνθρωπος Σωκράτη εν συμβεβηκός ἀσώματος ἄψυχον φυτόν ἄλογον ἄγγελος Πλάτων. η ΚΕΦΑΛ. Δ'. Τῆς δ' αὐτῆς ἀμαθίας ἔχοιτ' ἂν καὶ τῷ τὸ ἁπλῶς καθόλου ἐλαττοῦν τοῦ κατὰ μέρος, οὐσίας μὲν πρώτ τας καὶ κυριωτάτας τὰς καθέκαστα λέγοντα, τὰ δ' εἴδη τε καὶ γένη αὐτῶν δευτέρας τε οὐσίας κακείνων μείους. Εἰ δ᾽ ἡ οὐσία καὶ κατ' αὐτὸν "Αριστοτέλη τὸ μάλιστα ὂν, κἂν τοῦ καθόλου μείον ἂν τὸ κατὰ μέρος, ἐς οὐσίας λόγον ἧττον ἂν εἴη, Καὶ εἰ μὲν περὶ τοῦ καθόλου λαμβανομένου καθό λου έλεγέ τι τοιοῦτον, εἶχεν ἂν λόγον, ἔστι γὰρ καὶ τὸ καθόλου οὐ καθόλου λαμβάνειν, μὴ πάντα αλλάrationem habebit, illisque prafcietur, quum sub ρους γένεσι συμβαίνει, τοῦτο καὶ τῷ ἀνωτάτω γένει
ipso continentur, nulla interim concessa æquivoca συμβαίνειν· οὐδὲν γὰρ κωλύει εἶναί τι ἐκείνῳ
nominis communione. At si quis, inquit Aristote- ἐξαίρετον, ὁ μὴ τοῖς ἄλλοις γένεσιν ὑπάρξει· ἔπειτα
les, hoc convertat et rationale non dicat animalis καὶ ψευδές ἐστιν ὁ λέγει. Εἰ γὰρ αὐτὸς τὴν λογική
esse differentham'sed rationalitatem, ut ex hoc ap- τητα ἀναπλάττει, ἵνα μὴ τὸ λογικόν ζώου άλλ' ή
pareat usum differentiarum talem esse oportere, λογικότης ᾗ διαφορά, ἡμεῖς αὐτῷ τὴν ζωότητα
tumn de rationalitate animal, neque aliud ullum ge- ἀναπλάσομεν· ἔπειτα ἀναγκάσομεν τὴν τῆς ζω
nus de ulla bujásmodi differentia, prædicari non τητος ἡμῖν ἀποδοῦναι διαφοράν. Τίνα ποτ' οὖν
poterit. Quando igitur idem enti non contingit (ne- ἀποδώσει; οὐ γὰρ δὴ τὸ μὲν λογικὸν τῇ ζωότης,
que enim invenire licet aliquid, de quo ens non τὴν δὲ λογικότητα τῷ ζώῳ διαφορὰς ἀποδώσει. Καὶ
prædicetur), idipsum quoque nunquam fuerit genus. τὶς ἂν αὐτοῦ ἀνάσχοιτο τοιαῦτα ἐς τῶν λόγων τὰς
Primum igitur non est necesse ut si quid in gene- καὶ μεθόδους παρανομούντος; 'Αλλὰ δῆλον ὡς ζώ
ribus subalternis contingat, idem in supremo quo- μὲν τὸ λογικὸν διαφορά· ἡ δὲ λογικότης, είπερ άρα
que contingat. Nihil enim prohibet inesse aliquid οὐκ ἂν ἄλλου εἴη διαφορὰ ἢ τῆς ζωότητος. Καὶ κε·
illi supremo peculiare, quod cæteris non insit ge- τηγορηθήσεται γε ἅπαν γένος τῆς διαφορᾶς ἑαυτοῦ,
neribus. Deinde mendacio non caret, quod dicit. ᾗ καὶ ὁ τῆς μεθόδου τῶν λόγων ἔχει νόμος. Ὡς μὲν
Nam si ipse rationalitatem fingit, ut differentia οὖν ἀσθενεῖς Ἀριστοτέλει οἱ ὁμώνυμον τὸ ὂν πειρών
animalis non sit rationale, sed rationalitas, non μενοι δεικνύναι λόγοι, τοσαῦτα εἰρήσθω· δεῖ δὲ ἡμᾶς
vicissim adversus ipsum animalitatem fingemus. καὶ ἀποδεῖξαι ὡς οὐδ᾽ ἂν οἷόν τε εἴη τὸ ἄν ὁμώνυ
dcinde jubebimus animalitatis nobis reddi diffe- μον εἶναι. Εἰ γὰρ ἀφ' ἑνὸς, ἅπαντα πρόεισι, και
rentiam. Et quam reddet? Neque enim rationale ἄκρως ἑνὸς, κἂν πολλά τε ᾗ καὶ παμπληθῆ, ἀμή
animalitatis, rational tatem autem animalis diffeχανον ὅμως μὴ οὐ καὶ ἔν τι ἔχειν καὶ κοινὸν ἅπαντα
rentiam faciet. Tum quis tandem non indignetur ἀλλήλοις. Τί οὖν τοῦτ᾽ ἂν εἴη εἰ μὴ τὸ ὄν, καὶ
adversus ipsum, qui leges sermonis tam foede perver- τοῦτο μὴ ὁμώνυμον δ'; εἰ γὰρ ὁμώνυμον ἔσται, οὐκ
tat? Nempe dubium nemial esse debet, quin rationale Στ' ἂν ἐν εἴη. Φησὶ δέ που καὶ αὐτὸς ᾿Αριστοτέλης,
constituat differentiam animalis, rationalitas autem, τὰ ὄντα μὴ ἐθέλειν πολιτεύεσθαι κακῶν, καὶ. «Οπ
si modo sit differentia, non alterius erit differen ἀγαθὸν πολυκοιρανίη· εἷς κοίρανος ἔστω, ν τῷ μὲν
tia quam animalitatis. Atque ita pradicabitur λόγῳ μάλα που σεμνῶς λέγων, τῷ δὲ ἔργῳ αὐτὸς
omne genus de sua differentia, quemadmodum ὧν ὁ τὴν κακοπολιτείαν ἐς τὰ ὄντα μάλιστα εἰσάetiam lex et ratio loquendi docet. Quain igitur im- γων τῷ τὸ ὂν μὴ ἐν ἐν μένειν.
becilles, nulliusque momenti sint Aristotelis rationes æquivocationem entis conatur introducere,
hactenus demonstravimus. Jam vero ostendemus etiam fieri non posse, ut ens sit æquivocum. Si
namque ab uno eoque summe uno, omnia exsistunt, licet sint plurima et innumerabilia, Geri certe
potest, quin unum quippiam et commune invicem possideant omnia. Illud vero quid aliud tan.
dem fuerit nisi ens et hoc ipsum non æquivocum? Quippe si æquivocum erit, non amplius unum fue
rit. Aðſfirmat autem quodam in loco etiam ipse Aristoteles, Eutia in mala republica nolle versari,
non esse bonum ut multi regant, sed unum principem regemque esse oportere, valde quidem ille pie
et sapienter hoc verbis prædicans, at re ipsa malam in entia rempublicam ipse maxime introdu❤ens,
utpote qui ens in plura dispertiat, idque unum non esse patiatur. Talem autem ex his quæ diximus,
formabimus divisionem.
BOR
ens
sub tantia
corporea
accides
incorporea
ουσία
σῶμα
animata
inanimata
Εμψυχον
animal
planta
ζώον
rationale
irrationale
λογικών
homo
Socrates
angelns
Plato.
άνθρωπος
Σωκράτη
CAP. IV.
εν
συμβεβηκός
ἀσώματος
ἄψυχον
φυτόν
ἄλογον
ἄγγελος
Πλάτων.
Incurrit autem eamdem ignorantiæ accusationem
Aristoteles ctiam banc ob causam, quod simplici -
ter universum minus facit particulari, dum singulares et individuas essentias primas et principales
appellat, species autem et genera ipsarum secundas substantias, easque primis inferiores ac mino- η
res. Atqui si substantia, ut ipse quoque Aristoteles
fatetur, maxime ens appellari meretur, eo quod
pars universo zit minor, eamdem quoque in substantiæ ratione minorem inferioremque oportet staΚΕΦΑΛ. Δ'.
Τῆς δ' αὐτῆς ἀμαθίας ἔχοιτ' ἂν καὶ τῷ τὸ ἁπλῶς
καθόλου ἐλαττοῦν τοῦ κατὰ μέρος, οὐσίας μὲν πρώτ
τας καὶ κυριωτάτας τὰς καθέκαστα λέγοντα, τὰ
δ' εἴδη τε καὶ γένη αὐτῶν δευτέρας τε οὐσίας
κακείνων μείους. Εἰ δ᾽ ἡ οὐσία καὶ κατ' αὐτὸν
"Αριστοτέλη τὸ μάλιστα ὂν, κἂν τοῦ καθόλου μείον
ἂν τὸ κατὰ μέρος, ἐς οὐσίας λόγον ἧττον ἂν εἴη,
Καὶ εἰ μὲν περὶ τοῦ καθόλου λαμβανομένου καθό
λου έλεγέ τι τοιοῦτον, εἶχεν ἂν λόγον, ἔστι γὰρ καὶ
τὸ καθόλου οὐ καθόλου λαμβάνειν, μὴ πάντα αλλά
col. 897–898page 39 of 99
PG 160:897τινα άνθρωπον λαμβάνοντα, μηδὲ πᾶν ζῶον ἀλλὰ τι· οὖν δ' οὐ περὶ τοῦ καθόλου οὐ καθόλου φαίνεται τὸν λόγον ποιούμενος, ἀλλὰ περὶ τοῦ ἁπλῶς καθό. λου, καὶ τῶν ἁπλῶς γενῶν καὶ εἰδῶν, ὑπ' ἐκείνης ἴσως τῆς ἐννοίας συναρπασθείς. Ἐκεῖ γὰρ ὁ ἄνθρωπος του τινὸς ζώου ἔσθ' ὅτε βελτίων, καὶ ὁ Σωκρά της ; τοῦ τινὸς ἀνθρώπου. Ἐπὶ δὲ τοῦ καθόλου λαμ βανομένου καθόλου οὐκ ἔστι τὸ τοιοῦτον εἰπεῖν. Εἰ γὰρ ὁ πᾶς ἄνθρωπος οὐδὲν τῶν πάντων ἀνθρώπων διαφέρει, οἱ δὲ πάντε; ἄνθρωποι των καθέκαστον πάντων ἀνθρώπων οὐδενὶ ἄλλῳ ἢ τῷ ὁμοῦ καὶ χωρὶς διαφέρουσι· τίν' ἂν ἔχοι λόγον τοὺς καθέ καστον ἀνθρώπους κυριωτέρας τε ουσίας εἶναι τοῦ παντὸς ἀνθρώπου, καὶ μᾶλλον γε εἶναι, εἰ μὴ ἄρα τῷ τοὺς μὲν χωρὶς τὸν δ᾽ ὁμοῦ λαμβάνεσθαι; Τοῦτο δὲ κατὰ μὲν αὐτὸν τὸν ᾿Αριστοτέλη εἴη ἂν ἴσως πρὸς λόγου, διὰ τὸ τῷ μὲν ἐνὶ ὡς τὰ πολλὰ τὸν ἄνδρα πολεμεῖν, τῇ δὲ τοῦ ὄντος κατατομή μάλιστα χαίρειν· ἡμεῖς δ᾽ οὐκ ἂν ἐποίμεθα τἀνδρὶ λογιζόμενοι καὶ τὸν Θεὸν οὐ τοῦ τινὸς ἕνεκα ἄνθρώπου τὴν ὅλην ἀνθρωπείαν φύσιν, ἀλλὰ τῆς ὅλης ἀνθρωπείας φύσεως ἕνεκα τοὺς καθέκαστον ἀνθρώπους διατιθέντα, αὐτήν τε τὴν ἄνθρωπείαν φύσιν τῆς όλης λογικῆς ἕνεκα φύσεως, καὶ ὅλως μέρος ἕνεκα ὅλου, οὐχ ὅλον ἕνεκα μέρους απεργαζόμενον. Ισμεν δὲ καὶ τὴν τοῦ καθόλου επιστήμην τῆς τοῦ κατὰ μέρος βελτίω ούσαν, ᾗ καὶ αὐτὸς ὁ ᾿Αριστοτέλης ἐν τῇ ἀποδεικτικῇ, ὥσπερ ἑαυτοῦ ἐκλαθόμενος, ἀξιοῖ. Οὐκ ἂν δὲ βελτίων ἦν, εἰ μὴ μᾶλλον τε ὄντος καὶ διὰ τοῦτο βελτίονος ἦν. Αλλ' Αριστοτέλει μὲν οὐδὲν πράγμα ἐνταῦθά τε καὶ ἄλλοθι αὑτῷ ἀσυμε φώνῳ εἶναι· ἡμεῖς δ᾽ οὔποτε τοῦ κατὰ μέρος τὸ καθόλου ἧττον φήσομεν, ἕως ἂν μὴ μέρος τοῦ ὅλου, ἀλλὰ τὸ ὅλον τοῦ μέρους μεῖζον ᾖ. ΚΕΦΑΛ. Ε'. Παραπλήσιον δὲ τούτῳ κἀκεῖνο, τὸ τὸ μὲν καθόλου τῇ ὕλῃ φάσκειν ἀνάλογον ἔχειν, τὸ δὲ κατὰ μέρος ἔδει. Τοὐναντίον γὰρ ἂν ἅπαν είη, είγε ὅλον μέν τοι τὸ καθόλου, μέρος δὲ τὴ κατὰ μέρος, τὸ δ' εἶδος πανταχῆ ἐν τῷ ὅλῳ μᾶλλον ἢ ἐν τοῖς μέρεσι. Καὶ ἐνεργεία δὲ μᾶλλον τὸ καθόλου ἐστὶν ἢ τὸ κατὰ μέσ ρος· τὸ μὲν γὰρ καθόλου, καθόλου ἐπ᾿ αὐτῶν τῶν πραγμάτων λαμβανόμενον, αυτό τε ἐνεργείᾳ ἐστὶ, καὶ τὰ κατὰ μέρος άπαντα ενεργεία περιέχει τὸ δὲ καθόλου ἐν ἑαυτῷ οὐ καθόλου ἔχει, ἀλλ' ὅσον μόνον κακείνου τι ἑαυτῷ προσήκει. Καὶ τέλειον μέν τοι τὸ καθόλου, ἀτελε; δὲ τὸ κατὰ μέρος. ΚΕΦΑΛ. Γ'. Καὶ μὲν δὴ οὐδ' ἂν ἐκεῖνο αὐτῷ ὀρθῶς λέγοιτο, τὸ τὸ αἰσθητὸν πρότερον χρόνῳ οἷόν τε εἶναι τῆςτινα άνθρωπον λαμβάνοντα, μηδὲ πᾶν ζῶον ἀλλὰ tere. Quamvis si de, co loqueretur universo prout
τι· οὖν δ' οὐ περὶ τοῦ καθόλου οὐ καθόλου φαίνεται
τὸν λόγον ποιούμενος, ἀλλὰ περὶ τοῦ ἁπλῶς καθό.
λου, καὶ τῶν ἁπλῶς γενῶν καὶ εἰδῶν, ὑπ' ἐκείνης
ἴσως τῆς ἐννοίας συναρπασθείς. Ἐκεῖ γὰρ ὁ ἄνθρωπος του τινὸς ζώου ἔσθ' ὅτε βελτίων, καὶ ὁ Σωκράτης
universum sæpenumero solet accipi, tum a ratione illud quod dicit non esset alienum. Potest
enim idque non raro, universum rationem universi
amittere,cum non omnem sed aliquem hominem,
neque omnne animal, sed quoddam intelligimus.
Nunc autem non de illo universo, quod rationem
universi amisit, videtur sermonem facere, sed de
simpliciter accepto universo et de simpliciter intellecta ratione generum et specierum, tali fortassis
argumento adductus ad hanc sententia:n. Esse
enim interdum quodam homine Socratem præstantiorem. At vero de universo rationem universi retiuente, non potest tale quippiam dici. Nam si nulla
horum duorum est differentia, omnis homo et omnes
homines; omnes porro homines a singulis, iisque
cunctis hominibus nulla alia re differunt, quam eo
quod illi simul, hi vero seorsimn accipi solent, quam
tandem habebit rationem, ut individai homines
sint substantiae omni honine princip.liores, magisque sint ac verius, quam ominis ho:no, nisi sale
omnia quæ seorsim capiuntur sint principaliora iis,
quæ simul et conjunctim? Atque hoc quidem ex
ipsius Aristotelis sententia non fuerit non probabile,
propterea quod ille cum eo quod est unum, libenter litiget, multum autemi gaudeat divisione entis
atque muliplicatione. Verum enimvero uobis hoc
placere non potest, dumn cogitamus etiam a Deo
non alicujus homini gratia universam hominum
; τοῦ τινὸς ἀνθρώπου. Ἐπὶ δὲ τοῦ καθόλου λαμβανομένου καθόλου οὐκ ἔστι τὸ τοιοῦτον εἰπεῖν. Εἰ
γὰρ ὁ πᾶς ἄνθρωπος οὐδὲν τῶν πάντων ἀνθρώπων
διαφέρει, οἱ δὲ πάντε; ἄνθρωποι των καθέκαστον
πάντων ἀνθρώπων οὐδενὶ ἄλλῳ ἢ τῷ ὁμοῦ καὶ
χωρὶς διαφέρουσι· τίν' ἂν ἔχοι λόγον τοὺς καθέ
καστον ἀνθρώπους κυριωτέρας τε ουσίας εἶναι τοῦ
παντὸς ἀνθρώπου, καὶ μᾶλλον γε εἶναι, εἰ μὴ ἄρα
τῷ τοὺς μὲν χωρὶς τὸν δ᾽ ὁμοῦ λαμβάνεσθαι; Τοῦτο
δὲ κατὰ μὲν αὐτὸν τὸν ᾿Αριστοτέλη εἴη ἂν ἴσως
πρὸς λόγου, διὰ τὸ τῷ μὲν ἐνὶ ὡς τὰ πολλὰ τὸν
ἄνδρα πολεμεῖν, τῇ δὲ τοῦ ὄντος κατατομή μάλιστα
χαίρειν· ἡμεῖς δ᾽ οὐκ ἂν ἐποίμεθα τἀνδρὶ λογιζό
μενοι καὶ τὸν Θεὸν οὐ τοῦ τινὸς ἕνεκα ἄνθρώπου
τὴν ὅλην ἀνθρωπείαν φύσιν, ἀλλὰ τῆς ὅλης άνθρωπείας φύσεως ἕνεκα τοὺς καθέκαστον ἀνθρώπους
διατιθέντα, αὐτήν τε τὴν ἄνθρωπείαν φύσιν τῆς
όλης λογικῆς ἕνεκα φύσεως, καὶ ὅλως μέρος ἕνεκα
ὅλου, οὐχ ὅλον ἕνεκα μέρους απεργαζόμενον. Ισμεν
δὲ καὶ τὴν τοῦ καθόλου επιστήμην τῆς τοῦ κατὰ
μέρος βελτίω ούσαν, ᾗ καὶ αὐτὸς ὁ ᾿Αριστοτέλης ἐν
τῇ ἀποδεικτικῇ, ὥσπερ ἑαυτοῦ ἐκλαθόμενος, ἀξιοῖ.
Οὐκ ἂν δὲ βελτίων ἦν, εἰ μὴ μᾶλλον τε ὄντος καὶ
διὰ τοῦτο βελτίονος ἦν. Αλλ' Αριστοτέλει μὲν naturam, sed universa hominum naturae gratia sinοὐδὲν πράγμα ἐνταῦθά τε καὶ ἄλλοθι αὑτῷ ἀσυμε gulos creatos conditosque homines ipsamque hoφώνῳ εἶναι· ἡμεῖς δ᾽ οὔποτε τοῦ κατὰ μέρος τὸ minum naturamı universæ ratione præditæ naturæ
καθόλου ἧττον φήσομεν, ἕως ἂν μὴ μέρος τοῦ ὅλου, gratia exstitisse, et omnino partem propter totum,
ἀλλὰ τὸ ὅλον τοῦ μέρους μεῖζον ᾖ.
non autem totum propter partem factum. Pra terca
scimus scientia partis scientiam universi multo esse præstantiorem, quemadmodum ipse etiam
Aristoteles in libris de demonstratione, a seipso deficiens deflectensque affirmat. Id quod probari
defeudique non posset, nisi totum sive universum de ente magis participaret quain pars, idenque
ipsum esset præstantius. Sed non constat sibiipsi Aristoteles diversam nimirum hoc loco et in akís
secutus opinionem. Nos quidem haud unquam eo adducemur, ut singularibus universalia minora
dicamus, donec non totum sua parte majus, sed partem suo toto majorem videamus.
CAP. V.
Παραπλήσιον δὲ τούτῳ κἀκεῖνο, τὸ τὸ μὲν καθόλου
τῇ ὕλῃ φάσκειν ἀνάλογον ἔχειν, τὸ δὲ κατὰ μέρος
ἔδει. Τοὐναντίον γὰρ ἂν ἅπαν είη, είγε ὅλον μέν τοι
τὸ καθόλου, μέρος δὲ τὴ κατὰ μέρος, τὸ δ' εἶδος
πανταχῆ ἐν τῷ ὅλῳ μᾶλλον ἢ ἐν τοῖς μέρεσι. Καὶ
ἐνεργεία δὲ μᾶλλον τὸ καθόλου ἐστὶν ἢ τὸ κατὰ μέσ
ρος· τὸ μὲν γὰρ καθόλου, καθόλου ἐπ᾿ αὐτῶν τῶν
πραγμάτων λαμβανόμενον, αυτό τε ἐνεργείᾳ ἐστὶ,
καὶ τὰ κατὰ μέρος άπαντα ενεργεία περιέχει τὸ δὲ
καθόλου ἐν ἑαυτῷ οὐ καθόλου ἔχει, ἀλλ' ὅσον μόνον
κακείνου τι ἑαυτῷ προσήκει. Καὶ τέλειον μέν
τοι τὸ καθόλου, ἀτελε; δὲ τὸ κατὰ μέρος.
Huic autem illu.) non est dissimile, quod idem
Aristoteles ait, universum materiæ, particulare antem formæ habere rationem. Contrarium enim omnino verum fuerit, si quidem universum totuin
quippiam est, id autem quod in parte consilleatur,
pars species vero ipsa omnino in toto magis
quam in partibus exstitit. Et universum quoque
magis est et verius ipso actu, quam id quod in
parte spectatur. Universum namque si universali
ratione de ipsis rebus accipiatur et ipsuin actu est,
et ea omnia, quæ in parte spectantur, actu conti
nel, coercetque, universu:n vero ipsum in seipso
non ut universum continet, sed quoad ex illo solummodo aliquid sibi competit. Atque universum quidem, perfectum quiddam est, id vero quod in
parte consideratur, imperfectum.
Καὶ μὲν δὴ οὐδ' ἂν ἐκεῖνο αὐτῷ ὀρθῶς λέγοιτο,
τὸ τὸ αἰσθητὸν πρότερον χρόνῳ οἷόν τε εἶναι τῆς
CAP. VI.
Neque illud ab eodem recte dicitur quod sensibile
sensu ipso posset esse prius et antiquius, quo opi¬
col. 899–900page 40 of 99
PG 160:899θόλου λόγου, ὡς τὰ πρός τί τε καὶ σχετικά ἀναγ καίον εἴη ἅμα εἶναι. Εἰ μὲν γὰρ ὡς οὐδέποτ' ἂν ἐσομένης αἰσθήσεως, πῶς ἂν οἷόν τε εἴη αἰσθητόν εἶναι μήτε οὔσης, μήτ' ἄν ποτ' ἐσομένης αἰσθήσεως; Εἰ δὲ ὡς ποτε καὶ ἐσομένης, δῆλον ὅτι ἐκ τῆς δυνατῆς ἂν ἔσεσθαι ἐσομένης. Ωστε ἔσται καὶ τὸ αἰσθητὸν αὐτό τε δυνάμει αἰσθητόν, καὶ πρὸς δυνάμει αἴσθησιν, ή τε δυνάμει αίσθησις προς δυ νάμει α!ητόν. Ενεργείς δ' οὐδέτερον οὐδετέρου πρότερον, πρίν γ' ἂν ἐνεργεία ἄμφω ᾖ. Καὶ οὕτως οὔποτ᾽ ἂν γένοιτο αἰσθητόν τι αισθήσεως πρότερον. αἰσθήσεως εἶναι, ἀναιροῦνει τὸν καλῶς ἔχοντα και ΚΕΦΑΛ. Ζ'. Καὶ ἕτερος δ' αὐτῷ καθόλου καὶ καλῶς ἔχων ἀναιρεῖται λόγος ὁ τὴν ἀντίφασιν μηδέποτε συν αληθεύειν ἀξιῶν, φάσκοντι τὴν μὲν ἀπροσδιόριστον συναληθεύειν ἀντίφασιν, ψευδομένῳ δὲ περ φανῶς. Οὐ γὰρ ἡ ἀπροσδιόριστος ἀπόφασις τὴν ἐν μέρει προσδιωρισμένην δύναται ἀλλὰ τὴν καθόλου από φασιν, ετε μερικῆς οὖσα καταφάσεως ἀπόφασις. Καὶ ἡ κοινὴ δὲ παρὰ πᾶσι τοῦ λόγου χρῆσις οὕτως ἔχει. ΚΕΦΑΛ. Π'. Καὶ ἔτι ἕτερος ὁ τῇ ἦτον ἀεὶ τῶν προτάσεων τὸ συμπέρασμα ἔπεσθαι ἀξιῶν, ἥττω δ' εἶναι τὴν μὲν ἐν μέρει τῆς καθόλου, τὴν δ' ἀποφατικὴν τῆς καταφατικῆς, τὴν ὑπάρχουσαν δὲ τῆς ἀναγκαίας. καὶ ἐνδεχομένην τῆς ὑπαρχούσης. Αὐτὸς δὲ ἐξ ἀναγκαίας τε καὶ ὑπαρχούσης προτάσεων αναγ καζόν φησι συμπεραίνεσθαι συμπέρασμα. Καίτοι εἰ τὸ μέσον ἐστὶ τὸ τῷ ἐσχάτῳ τὸ πρῶτον ἄκρον ἐπιφέρον, οὐκ ἂν δὴ ἄλλως αὐτὸ ἐπιφέρειν οἷόν το εἴη ἢ ᾗ ἂν αὐτὸ τῷ ἐσχάτη ὑπάρχον· καὶ εἰ μὲν αὐτό τε ἐκείνῳ ἀναγκαίω; ἔχει, καὶ αὐτὴ τῷ ἐσχά τῷ ἀναγκαίως ὑπάρχει, οὕτως ἂν μόνως ἀναγκαῖον συμπεραίνοιεν. Εἰ δ᾽ αὐτὸ μὴ ἀναγκαίως πρὸς ἀπό τερον ἔχει, οὐδ᾽ ἂν τὸ πρῶτον τῷ ἐσχάτην οἷόν τε εἴη ἀναγκαίως ἐπενεγκεῖν. Καὶ ταῦτα μὲν Ἀβ στοτέλους τοιαῦτα. ΚΕΦΑΛ. Θ'. Μέτομεν δὲ καὶ ἐπὶ τὰ περὶ ψυχῆς αὐτῷ οἱ κε λῶς διηρημένα. Οἱ μὲν οὖν περὶ Πλάτωνα τὸ μὲν ὑπερούσιον ἐν ἄλλως ἂν εἶναι τίθενται, οὔτε οὐσίαν αὐτοῦ, οὔτε δύναμιν, οὔτε ἐνέργειαν διακρίνοντες" τὰ δὲ μετ' αὐτὸ εἴδη τε καὶ νοῦς οὐχ ὁμοίως ἁπλῶ; ἔχειν ἀξιοῦσιν, ἀλλ' ἐνέργειαν ἤδη αὐτῶν τῆς ο σίας διακρίνουσι, δύναμιν δ' οὐ πάνυ τοι τῆς ἐνερ γείας, διὰ τὸ ἀκίνητα ὄντα μηδοτιοῦν δυνάμει, ἀλλ' ἅπαντα ενεργείᾳ ἀεὶ ἑαυτοῖς ἔχειν παρόντα τὰ προσόντα. Ψυχῆς δ' ἤδη καὶ οὐσίαν καὶ δύναμιν καὶ ἐνέργειαν διακρίνουσι, διὰ τὸ κινουμένην ἀπὸ νοήματος ἐπὶ νόημα, τὴν δ᾽ ἀνθρωπίνην καὶ ἀπὸT
SUO
θόλου λόγου, ὡς τὰ πρός τί τε καὶ σχετικά ἀναγκαίον εἴη ἅμα εἶναι. Εἰ μὲν γὰρ ὡς οὐδέποτ' ἂν
ἐσομένης αἰσθήσεως, πῶς ἂν οἷόν τε εἴη αἰσθητόν
εἶναι μήτε οὔσης, μήτ' ἄν ποτ' ἐσομένης αἰσθή
σεως; Εἰ δὲ ὡς ποτε καὶ ἐσομένης, δῆλον ὅτι ἐκ
τῆς δυνατῆς ἂν ἔσεσθαι ἐσομένης. Ωστε ἔσται καὶ
τὸ αἰσθητὸν αὐτό τε δυνάμει αἰσθητόν, καὶ πρὸς
δυνάμει αἴσθησιν, ή τε δυνάμει αίσθησις προς δυνάμει α!30ητόν. Ενεργείς δ' οὐδέτερον οὐδετέρου
πρότερον, πρίν γ' ἂν ἐνεργεία ἄμφω ᾖ. Καὶ οὕτως
οὔποτ᾽ ἂν γένοιτο αἰσθητόν τι αισθήσεως πρότε
ρον.
nione id tollitur, quod omnino recte se habet, αἰσθήσεως εἶναι, ἀναιροῦνει τὸν καλῶς ἔχοντα και
nullamque parit dubitationem, et nimirum quæ ad
aliquid dicuntur, et mutuam habent inhærentiam,
sin:ul esse necessario. Si namque hoc dicit, tanquam
nullo unquam futuro sensu, tum quanam, queso,
ratione poterit sensibile aliquid cjus esse dicique,
quod ad eum sensum inferatur, qui neque nunc sit,
neque in posterum futurus unquam judicetur? Sin
autem tanquam aliquando futuro sensu, lum patet
quod futurus exspectatur is qui possit esse. Itaque
tum sensibile ipsum potentia erit sensibile, et ad
sensum referetur, qui etiam non sit actu sed potentia,
tum sensus quoque, qui est potentia, referetur ad
sensibile non actu sed' potentia exsistens. Actu autem a't rum altero prius non est, antequam ambo
aclu exsistant. Atque hoc modo nullum dari potest sensibile, quod sensu prius sit et antiquius.
CAP. VII.
Alia quoque ab eodem tollitur notio, quam alio-
‹qui omnes et recte quidem amplectuntur et sic
habet, quod contradictio nunquam possit simul
vera reperiri. Ille vero e diverso contendit indefinitam contradictionem veram simul posse deprehendi, quod tamen, manifeste a ratione abhorret.
Neque enim indefinita negatio unquam determinatam ad partem, sed semper ad universum relatam
denotare potest negationem: cum contraria asserţio semper de parte intelligatur. Atque communis
monstral.
CAP. VEI.
Est præterea aliud axioma, quod sic habet: Conclusionem semper imitari eau ex præmissis, quæ
minor appellatur, eaui vero quæ parten, respicit
esse minorem universali, negativam item affirmante, præterea necessaria minorem sinplicom
et sùmplici contingentem. Ipse vero Aristoteles ex
duabus præmissis, altera necessaria, altera simplici, necessariam ait fieri conclusionem. Atqui si
medium illud est, quod primum terminum extremo
connectit, non utique aliter ipsum poterit illi connec'ère, quam ea ratione, qua primus extremo conjunctus est. Quocirca si ille quidem ad alterum
necessariam habet rationem, habebit etiam hic ad
extremum camdem rationem, ideoque necessaria
duntaxat ex illis educetur conclusio. Sin autem
idem medium non necessario cum alterutro terminorum conjungatur, tum ne primus quidem cum
quidem Aristotelis pronuntiata sunt hujusmodi.
CAP. IX.
Venio jam ad ea, quæ in libris De anima, non
rece docuit. Platonici itaque illud quidem super.
naturale unum simpliciter unum faciunt, usque
adeo ut subsistentiam, potentiam, et actumn ipsius
a se invicem non discernant. In aliis vero quæ
post et infra ipsum sunt, formis et mentibus, non
codem modo tria illa unum esse arbitrantur, sed
autem quidem a subsistentia, potentiam vero non
omnino ab actu discernunt, et quod mentes illæ
sive formæ cum sint immobiles, nihil quidquam
potentia, sed ea omnia reipsa et actu semper habent præsentia, que sibi insunt. At in anima tria
'
Καὶ ἕτερος δ' αὐτῷ καθόλου καὶ καλῶς ἔχων
ἀναιρεῖται λόγος ὁ τὴν ἀντίφασιν μηδέποτε συναληθεύειν ἀξιῶν, φάσκοντι τὴν μὲν ἀπροσδιόριστον
συναληθεύειν ἀντίφασιν, ψευδομένῳ δὲ περ φανῶς.
Οὐ γὰρ ἡ ἀπροσδιόριστος ἀπόφασις τὴν ἐν μέρει
προσδιωρισμένην δύναται ἀλλὰ τὴν καθόλου από
φασιν, ετε μερικῆς οὖσα καταφάσεως ἀπόφασις.
Καὶ ἡ κοινὴ δὲ παρὰ πᾶσι τοῦ λόγου χρῆσις οὕτως
ἔχει.
quidem apud omnes loqnendi ratio idem etiam de.
Καὶ ἔτι ἕτερος ὁ τῇ ἦτον ἀεὶ τῶν προτάσεων
τὸ συμπέρασμα ἔπεσθαι ἀξιῶν, ἥττω δ' εἶναι τὴν
μὲν ἐν μέρει τῆς καθόλου, τὴν δ' ἀποφατικὴν τῆς
καταφατικῆς, τὴν ὑπάρχουσαν δὲ τῆς ἀναγκαίας.
καὶ ἐνδεχομένην τῆς ὑπαρχούσης. Αὐτὸς δὲ ἐξ
ἀναγκαίας τε καὶ ὑπαρχούσης προτάσεων αναγκαζόν φησι συμπεραίνεσθαι συμπέρασμα. Καίτοι
εἰ τὸ μέσον ἐστὶ τὸ τῷ ἐσχάτῳ τὸ πρῶτον ἄκρον
ἐπιφέρον, οὐκ ἂν δὴ ἄλλως αὐτὸ ἐπιφέρειν οἷόν το
εἴη ἢ ᾗ ἂν αὐτὸ τῷ ἐσχάτη ὑπάρχον· καὶ εἰ μὲν
αὐτό τε ἐκείνῳ ἀναγκαίω; ἔχει, καὶ αὐτὴ τῷ ἐσχά
τῷ ἀναγκαίως ὑπάρχει, οὕτως ἂν μόνως ἀναγκαῖον
συμπεραίνοιεν. Εἰ δ᾽ αὐτὸ μὴ ἀναγκαίως πρὸς ἀπό
τερον ἔχει, οὐδ᾽ ἂν τὸ πρῶτον τῷ ἐσχάτην οἷόν
τε εἴη ἀναγκαίως ἐπενεγκεῖν. Καὶ ταῦτα μὲν Ἀβ:
στοτέλους τοιαῦτα.
extremo
poterit conjungi necessario. Atque hæc
Μέτομεν δὲ καὶ ἐπὶ τὰ περὶ ψυχῆς αὐτῷ οἱ κελῶς διηρημένα. Οἱ μὲν οὖν περὶ Πλάτωνα τὸ μὲν
ὑπερούσιον ἐν ἄλλως ἂν εἶναι τίθενται, οὔτε οὐσίαν
αὐτοῦ, οὔτε δύναμιν, οὔτε ἐνέργειαν διακρίνοντες"
τὰ δὲ μετ' αὐτὸ εἴδη τε καὶ νοῦς οὐχ ὁμοίως ἁπλῶ;
ἔχειν ἀξιοῦσιν, ἀλλ' ἐνέργειαν ἤδη αὐτῶν τῆς ο
σίας διακρίνουσι, δύναμιν δ' οὐ πάνυ τοι τῆς ἐνερ
γείας, διὰ τὸ ἀκίνητα ὄντα μηδοτιοῦν δυνάμει, ἀλλ'
ἅπαντα ενεργείᾳ ἀεὶ ἑαυτοῖς ἔχειν παρόντα τὰ
προσόντα. Ψυχῆς δ' ἤδη καὶ οὐσίαν καὶ δύναμιν
καὶ ἐνέργειαν διακρίνουσι, διὰ τὸ κινουμένην ἀπὸ
νοήματος ἐπὶ νόημα, τὴν δ᾽ ἀνθρωπίνην καὶ ἀπὸ
col. 901–902page 41 of 99
PG 160:901τοῦ νοῖν ἐπὶ τὸ μὴ νοεῖν, ἢ μὴ νοεῖν ἐπὶ τὸ νοεῖν μὴ ἀεὶ ἢ μὴ πᾶσαν ἐνεργείᾳ ἀλλὰ καὶ δυνάμει ἔχειν μᾶλλον τὴν τῶν ὄντων γνῶσιν. Καίτοι 'Αρι στοτέλης καὶ ἀκίνητόν φησι τὴν ψυχὴν εἶναι· εἰ μὲν τὴν κατὰ τοπον κίνησιν φάσκων, καλῶς, εἰ δ' ἁπλῶς ἅπασαν κίνησιν (οὐ γὰρ πάνυ τοι τὸ τοιοῦ τον διασαφεί), οὐκ ἔτι καλῶς. Πῶς γὰρ ἤ γε ἀπὸ νοήματος ἐπὶ νόημα φαινομένη εκάστοτε μεταβαλ. δομένη, ἢ καὶ ἀπό τε τοῦ νοεῖν ἐπὶ τὸ μὴ νοεῖν, καὶ τοὐναντίον; ᾧ καὶ αὐτὸς ὁ ᾿Αριστοτέλης ἐπὶ τοῦ νοῦ τοῦ γε ἀνθρωπίνου συγχωρεί. ᾿Αλλὰ τούτων μὲν ἀφείσθω· ἡμῖν δ' ἐπανιτέον ἐπὶ τὸν πρότερον λόγον. Οἱ μὲν γὰρ περί Πλάτωνα οὕτω διαιρούσιν· Αρι στοτέλης δ' οὐδὲν διακρίνων, ἁπλῶς ἅπαντα νοῦν τῇ οὐσίᾳ ἐνέργειάν φησιν εἶναι. Πῶς οὖν αὐτῷ ὅ γε ἀνθρώπινος νοῦς εἰ ταυτὸν αὐτοῦ τῇ ἐνεργείᾳ τὴν οὐσίαν ἔξει, ἐπειδὰν μὴ νοῦ μηδὲ ἐνεργῇ; οὐ καὶ τὴν οὐσίαν τῇ ἐνεργεί, συναπιβαλεῖ; καὶ ἀπολεῖται γε, ἀναβιώσεται δ' αὖ νοῶν αὖθις; ᾿Αλλὰ τοῦτο μὲν δηλός ἐστιν Αριστοτέλης λίαν ἀπερισκέπτως εἰρηχώς. ΚΕΦΑΛ. Ι. Πῶς δὲ κακείνο οὐ φαύλως καὶ ἀσυμφώνως αυτ τὸς ἑαυτῷ; συγχωρῶν γὰρ, ὡς ἐκ τῶν περὶ ζώων αὐτοῦ γενέσεως βιβλίων ἔστι λαβεῖν, τόν γε ἀνθρώπινον νοῦν τοῦδε τοῦ σώματος πρεσβύτερον χρόνῳ εἶναι, ἔπειτα τοῖς τὰς μαθήσεις ἀναμνήσεις λέγουσι μέμφεται. Εἰ γὰρ τοῦδε σώματος πρεσβύτερος ἦν που ὁ νοῦς, πῶς οὐκ ᾔδει οὐδ᾽ ἐνύει; καὶ ὑπὸ τοῦ κωλυόμενο;; Εἰ δ᾽ ᾔδει τε καὶ ἐνύει; πῶς ἐν μὲν τῇ εἰς τὸ σῶμα τίδε καθόδῳ ἐκλαθόμενος, ἔπειτα ἀναλαμβάνων αὖθις ἅ ποτε ᾔδει, οὐκ ἀναμιμνήσκει τας ΚΕΦΑΛ. ΙΔ'. Οὐκ ἄμεμπτον δ' αὐτοῦ οὐδ᾽ ἐκεῖνο. Τὸν γάρ τοι ἀνθρώπινον νοῦν ἄφθαρτόν τε καὶ ἀΐδιον εἶναι τ. θέμενος, ὡς ἔκ τε τῶν περὶ ψυχῆς αὐτοῦ βιβλίων, πρὸς δὲ καὶ ἐκ τῆς μετὰ τὰ φυσικὰ πραγματείας ἔστι λαβεῖν, ἔπειτα ἐν ταῖς ἡθικαῖς πραγματείαις οὐδαμοῦ φαίνεται τούτῳ τῷ λόγῳ χρώμενος, τῷ μέσ γιστον συμβαλλομένῳ ἐς τὴν ἠθικὴν πραγματείαν τοῖς περὶ ἀρετῆς λόγοις. "Ο δὲ τούτου πολλῷ χεῖ ρων, ὅτι οὐδ᾽ εἶναι τῷ ἀνθρώπῳ μετὰ τελευτὴν τοῦ βίου τοῦδε οὐδοτιοῦν, ἀγαθὸν ἀξιοῖ. Οὕτω συνῳδὸν αὐτὸς αὐτῷ ᾿Αριστοτέλης οἶδε φθέγγεσθαι. Εἰ γὰρ μένει τι ἀθάνατον τῶν τοῦ ἀνθρώπου, δῆλον ὅτι τοῦτ' ἂν μάλιστα καὶ κυριώτατα εἴη ὁ ἄνθρωπος. Πῶς οὖν αὐτῷ ἐκ τοῦδε τοῦ βίου οἰχομένῳ, οὐκ ἔτι οὐδὲν ἔσται ἀγαθόν; Τοὐναντίον μὲν οὖν τότ' ἂν γένοιτ' αὐτῷ, τοῦ θνητοῦ τοῦδε ἀπηλλαγμένῳ καὶ πολύ ἔτι μακαριώτερον πρᾶξει. Διὰ δὲ ταῦτα καὶ ᾿Αλέξανδρον τον Αφροδισιέα ταύτας ἔχοντα ἀφορμάς, πρὸς τὴν ἑαυτοῦ μοχθηρίαν ἕλκοντα τὸν λόγον, θνητοῦ νοῖν ἐπὶ τὸ μὴ νοεῖν, ἢ μὴ νοεῖν ἐπὶ τὸ νοεῖν læc, subsistentiam, potentiam et actum omnino
μὴ ἀεὶ ἢ μὴ πᾶσαν ἐνεργείᾳ ἀλλὰ καὶ δυνάμει
ἔχειν μᾶλλον τὴν τῶν ὄντων γνῶσιν. Καίτοι 'Αρι
στοτέλης καὶ ἀκίνητόν φησι τὴν ψυχὴν εἶναι· εἰ
μὲν τὴν κατὰ τοπον κίνησιν φάσκων, καλῶς, εἰ δ'
ἁπλῶς ἅπασαν κίνησιν (οὐ γὰρ πάνυ τοι τὸ τοιοῦ
τον διασαφεί), οὐκ ἔτι καλῶς. Πῶς γὰρ ἤ γε ἀπὸ
νοήματος ἐπὶ νόημα φαινομένη εκάστοτε μεταβαλ.
δομένη, ἢ καὶ ἀπό τε τοῦ νοεῖν ἐπὶ τὸ μὴ νοεῖν, καὶ
τοὐναντίον; ᾧ καὶ αὐτὸς ὁ ᾿Αριστοτέλης ἐπὶ τοῦ
νοῦ τοῦ γε ἀνθρωπίνου συγχωρεί. ᾿Αλλὰ τούτων μὲν
ἀφείσθω· ἡμῖν δ' ἐπανιτέον ἐπὶ τὸν πρότερον λόγον.
Οἱ μὲν γὰρ περί Πλάτωνα οὕτω διαιρούσιν· Αριστοτέλης δ' οὐδὲν διακρίνων, ἁπλῶς ἅπαντα νοῦν
τῇ οὐσίᾳ ἐνέργειάν φησιν εἶναι. Πῶς οὖν αὐτῷ ὅ γε
ἀνθρώπινος νοῦς εἰ ταυτὸν αὐτοῦ τῇ ἐνεργείᾳ τὴν
οὐσίαν ἔξει, ἐπειδὰν μὴ νοῦ μηδὲ ἐνεργῇ; οὐ καὶ
τὴν οὐσίαν τῇ ἐνεργεί, συναπιβαλεῖ; καὶ ἀπολεῖ
ταί γε, ἀναβιώσεται δ' αὖ νοῶν αὖθις; ᾿Αλλὰ τοῦτο
μὲν δηλός ἐστιν Αριστοτέλης λίαν ἀπερισκέπτως
εἰρηχώς.
distinguunt, eo quod una cogitatione ad aliam
movetur, humana vero anima etiam ex intelligente
ſit non´intelligens, aut ex non intelligente intelligens, ideoque non semper, aut non omnem actu
sed potius potentia habet rerum cognitionem.
Aristoteles porro animam facit immobilem et sanc
si intelligit mobilem, quod ad motum localem, tum
☛ecte dicit, si vero simpliciter, quod ad omnem motum (neque euim hoc ille plane admodum explicat),
non amplius recte. Quomodo enim ia ab una
cogitatione ad aliam videtur subinde mutari, aut
(quod Aristoteles de humana mcnte concedit) ex
non intelligente in'elligens, et e contra fieri, si
immobilis intelligatur? Sed relinquatus ista et
revertamur illuc, unde digressi sumtis. Ac Platnnici quidem has faciunt divisiones. Aristotel· s
aytem nulla omnino utitur distinctione, sed omnem
mentem sua ipsius subsistent'a simpliciter a tum
esse affirmat. Quomodo vero in humana mente i
verum esse defendet, quam ponamus non intelligere neque agero? Neque enim jamı amplius secundum ipsum mens manebit, si actus nimirum, et
essentia unum idemque sunt: imo essentiam una cum actu amittet, ipsaque morietur, reviviscet
autem quando rursus intelligens fiet. Sed jam manifeste apparet, Aristotelem incaute admodum
hoc de animo propuntiassse.
ΚΕΦΑΛ. Ι.
Πῶς δὲ κακείνο οὐ φαύλως καὶ ἀσυμφώνως αυτ
τὸς ἑαυτῷ; συγχωρῶν γὰρ, ὡς ἐκ τῶν περὶ ζώων
αὐτοῦ γενέσεως βιβλίων ἔστι λαβεῖν, τόν γε ἀνθρώ
πινον νοῦν τοῦδε τοῦ σώματος πρεσβύτερον χρόνῳ
εἶναι, ἔπειτα τοῖς τὰς μαθήσεις ἀναμνήσεις λέγουσι
μέμφεται. Εἰ γὰρ τοῦδε σώματος πρεσβύτερος ἦν
που ὁ νοῦς, πῶς οὐκ ᾔδει οὐδ᾽ ἐνύει; καὶ ὑπὸ τοῦ
κωλυόμενο;; Εἰ δ᾽ ᾔδει τε καὶ ἐνύει; πῶς ἐν μὲν
τῇ εἰς τὸ σῶμα τίδε καθόδῳ ἐκλαθόμενος, ἔπειτα
ἀναλαμβάνων αὖθις ἅ ποτε ᾔδει, οὐκ ἀναμιμνήσκει
τας
CAP. X.
Quomodo autem illud non male ab eodem dictu:n
cɩ in quo a seipso omnino discrepat? Nempe concedit ille, sicut apparet ex libris ipsius de generatione animalium, nostro hoe corpore esse humanam
mentem antiquiorem, postea vero eos insectatur,
qui recordationes quasdam esse disciplinas aiunt,
et quod discere nihil aliud sit quam reminisci. Si
namque hoc corpore antiquior est animus, quid
prohibebat ne cogitaret, ne cerneret, ne cognosceret,
antequam corpus ingrederetur? Quod si cogitabat,
cernebat, cognoscebat, quomodo in prima sua in
corpus nostrum ingressione illorum oblitus, postea vero recipiens eadem quæ antea scivit non reminisci dicatur?
ΚΕΦΑΛ. ΙΔ'.
Οὐκ ἄμεμπτον δ' αὐτοῦ οὐδ᾽ ἐκεῖνο. Τὸν γάρ τοι
ἀνθρώπινον νοῦν ἄφθαρτόν τε καὶ ἀΐδιον εἶναι τ.
θέμενος, ὡς ἔκ τε τῶν περὶ ψυχῆς αὐτοῦ βιβλίων,
πρὸς δὲ καὶ ἐκ τῆς μετὰ τὰ φυσικὰ πραγματείας
ἔστι λαβεῖν, ἔπειτα ἐν ταῖς ἡθικαῖς πραγματείαις
οὐδαμοῦ φαίνεται τούτῳ τῷ λόγῳ χρώμενος, τῷ μέσ
γιστον συμβαλλομένῳ ἐς τὴν ἠθικὴν πραγματείαν
τοῖς περὶ ἀρετῆς λόγοις. "Ο δὲ τούτου πολλῷ χεῖ
ρων, ὅτι οὐδ᾽ εἶναι τῷ ἀνθρώπῳ μετὰ τελευτὴν τοῦ
βίου τοῦδε οὐδοτιοῦν, ἀγαθὸν ἀξιοῖ. Οὕτω συνῳδὸν
αὐτὸς αὐτῷ ᾿Αριστοτέλης οἶδε φθέγγεσθαι. Εἰ γὰρ
μένει τι ἀθάνατον τῶν τοῦ ἀνθρώπου, δῆλον ὅτι τοῦτ'
ἂν μάλιστα καὶ κυριώτατα εἴη ὁ ἄνθρωπος. Πῶς
οὖν αὐτῷ ἐκ τοῦδε τοῦ βίου οἰχομένῳ, οὐκ ἔτι οὐδὲν
ἔσται ἀγαθόν; Τοὐναντίον μὲν οὖν τότ' ἂν γένοιτ'
αὐτῷ, τοῦ θνητοῦ τοῦδε ἀπηλλαγμένῳ καὶ πολύ
ἔτι μακαριώτερον πρᾶξει. Διὰ δὲ ταῦτα καὶ ᾿Αλέξανδρον τον Αφροδισιέα ταύτας ἔχοντα ἀφορμάς,
πρὸς τὴν ἑαυτοῦ μοχθηρίαν ἕλκοντα τὸν λόγον, θνη
CAP. XI.
Reprclensione non cared ctiam illul iuter catera.
Quamvis enim ille mentem humanam nulli corruptioni oloxiam, necnon sempiternam esse allirmassęt, tum in libris quos de anima scripsit, tum
in illis quos vocant metaphysica, non tamcn postea
in ethicis ullam immortalitatis animorum videtur,
facere mentionem, quæ una res maximum ad virtutis commendationem pondus attulisset. Cæterum
hoc ipso illud longe deterius æstimari debet, quod
nullum homini jam defuncto attribuit bonum, quo
fruatur post mortem. Ita nimirum seipsum sedulo
observat Aristoteles, ne suis dictis contrariam inferat orationem. Si namque immortale qu ppiam
possideal homo, quod post obitum remanet, il
Unum certe et maxime et verissime ipsummet
oportet esse hominem. Quomodo igitur ipsi ex hac
vita emigranti nullum restabit bonum? imo contrarium eveniet, ut nimirum post ejus, quod in
ipso mortale est, depositioncm bcatius et melius
col. 903–904page 42 of 99
PG 160:903τὴν καὶ ᾿Αριστοτέλη τὴν ψυχὴν τήν γε ἀνθρωπίνην δοξάζοντα τίθεσθαι. Καὶ περὶ μὲν τούτων ἐς του σοῦτον. ΚΕΦΑΛ. ΙΒ'. Βούλομαι δέ τι καὶ περὶ τῶν ἐς τὰς ἀρετὰς αὐτῷ πεπραγματευμένων βραχὺ εἰπεῖν καὶ δεῖξαι ὅσον καὶ ἐν τοῖς τοιούτοις λόγοις τοῦ καλῶς ἔχοντος ἀπολείπεται. Μεσότητας τὰς ἀρετὰς εἶναί φησι, τὰς δὲ και κίας ἀκρότητας, τῶν παθῶν δὴ λέγων μεσότητας τῶν τῆς ψυχῆς καὶ τ... αὐτῶν ἀκρότητας αὖ. Ην τινα δὲ βούλεται ἀρετῆς εἶναι μεσότητα (γένοιτο γὰρ ἂν πλεοναχῇ μεσότης) ήτοι τῷ ποιῷ ἢ τῷ ποσῷ οὕτωσὶ μὲν ἁπλῶς, οὐ πάντως διασαφεῖ· ἐκ μέντοι βραχέος αὐτῷ λόγου εἰρημένου ἔστι λαβεῖν ἐν ᾧ τὸ τοὺς σκηπτούς τε καὶ σεισμοὺς οὐ δεδιέναι ἐν κα μίας μέρει τίθεται. Φαίνεται γὰρ ἐκ τούτου οὐ ποιῷ τά τε θαρραλέα καὶ δεινὰ διαιρῶν, ἀλλὰ μετ γέθει τε καὶ σμικρότητι, καὶ ποσῷ. 'Αλλ' οὐχ οι περὶ Πλάτωνα οὕτω, οὐδέ γε τῶν ἄλλων οἱ τὰ βελ τίω πάντες φρονοῦντες, ἀλλὰ τὸ μὲν αἰσχρὸν πάν δεινόν,ἄν τε μέγα, ἄν τε μικρόν ᾖ. τὸ δ' οὐκ αἰσχρὸν θαρραλέον πᾶν ἀξιοῦντες εἶναι, ἐν τῷ ποιῷ, οὐκ ἐν τῷ πόσῳ, τό τε δεινὸν καὶ θαρραλέον τίθενται. ; Σεισμοὶ δὲ καὶ σκηπτοὶ πῶς ἄξια δέους, εἴ γε μη αἰσχρά, μηδὲ κακίω ποιοῦντα τὸν ἄνθρωπον Ολω; τε τὸ τοὺς σκηπτούς δεδιέναι πῶς οὐκ ἀνόητον, εξ μόνον ὅτι οὐκ αἰσχρὸν τό γε κεραυνωθῆναι, καὶ τοῦτον τὸν τρόπον τοῦδε τοῦ θνητοῦ ἀπαλλαγῆναι (οὐδὲ γὰρ οὐδ᾽ ἡμέτερον τοῦργον ἵνα δὴ καὶ ἡμῖν ᾗ ἤτοι καλὸν ἡ αἰσχρὸν), ἀλλὰ καὶ ὅτι πρῶτον μὲν τῶν τι ἐπ' ἐλάχιστα συμβαινόντων εἰσί· τὰ δὲ τοιαῦτα πολλὴ μωρία προσδοκώντα δεδιέναι· ἔπειθ' ὅτι οὐδὲ περιγίνεται τις δεδιώς μή δεδιόσιν. Ὁ μὲν γὰρ χειμῶνα δεδιώς πάν φράξαιτο πρὸς αὐτόν, καὶ ὁ θηρίον, κἂν φυλάξαιτο. "Ωστ' ἂν πάντα τρόπον ἀδεέστατον δέος φοβοῖτο ὁ σκηπτόν δεδιώς. Ετι γε μὴν κἀκεῖνο ρητέον· διὰ τὸ ἀμφοτέροις τὸν καλὸν κἀγαθὸν τοῖς ἐναντίοις πάθεσι χρῆσθαι, θαρρούντα δεδιότα, ἐπιθυμοῦντα δλιγωροῦντα, τῷ μέντοι αἰσ χρῷ τε καὶ οὐκ αἰσχρῷ, καὶ καλῷ τε καὶ οὐ καλῷ, τούτων εκάτερα ορίζοντα, φανήσεται καὶ ὁ τούτων εναντιώτατος ο παμμόχθηρος οὐδὲν ἧττον ἐν μετ σότητί τινι καὶ αὐτὸς ὤν, Αριστοτέλους ἐν μένεις ταῖς ἀκρότησι τὴν κακίαν τιθεμένου· ἀλλ' ὁ μὲν πάντων ἐπιθυμῶν ὧν τε χρή, ὧν τε οὐ χρὴ, οὐδὲ πως ἐν τῷ ὧν χρὴ ἐπιθυμεῖν, μοχθηρός ἂν εἴη τις, οὐδέ γε ὁ πάντων ὀλιγωρῶν, ὅταν καὶ ὧν ἂν δέοι βλε χωρῇ. Ωστε τούτων μὲν ἂν ἐκάτερος παμμοχθηρός πως εἴη· ὁ δὲ παμμόχθηρος ἄνθρωπος καὶ τῷ καλῷ κἀγαθῷ ἐναντιώτατος, ἐκεῖνος ἂν εἴη, ὁ ὧν μὲν ἄν δέοι ἐπιθυμεῖν, αὐτὸς ὀλιγωρῶν, ὧν δ' ἂν ὀλιγωρεῖν δέοι, ἐπιθυμῶν. Ὥστε, ἅτε ἀμφοτέροις μὲν τοῖ; ἔναν τίοις πάθεσι χρώμενος ἀμφότερον ἂν εἴη, καὶ ἐν μεσ σότητί τινι καὶ αὐτὸς, καὶ ἅμα τῷ καλῷ κἀγαθῷ ἐναντιώτατος. Ες τοσοῦτον μὲν δὴ καὶ περὶ τούτου.GEORGII PLETHOVIS
vivendi facultatem adipiscatur. Quam ob causam τὴν καὶ ᾿Αριστοτέλη τὴν ψυχὴν τήν γε ἀνθρωπίνην
etiam Alexander ille Aphrodisiensis, deducto ad δοξάζοντα τίθεσθαι. Καὶ περὶ μὲν τούτων ἐς του
σοῦτον.
suam improbitatam sermone illo, inde occasioneın
sumpsit, ut diceret, ab ipso quoque Aristotele animæ bumanæ immortalitatem esse negatam. Alque
de his quidem bactenus.
CAP. XII.
Βούλομαι δέ τι καὶ περὶ τῶν ἐς τὰς ἀρετὰς αὐτῷ
πεπραγματευμένων βραχὺ εἰπεῖν καὶ δεῖξαι ὅσον καὶ
ἐν τοῖς τοιούτοις λόγοις τοῦ καλῶς ἔχοντος ἀπολεί
πεται. Μεσότητας τὰς ἀρετὰς εἶναί φησι, τὰς δὲ και
κίας ἀκρότητας, τῶν παθῶν δὴ λέγων μεσότητας
τῶν τῆς ψυχῆς καὶ τ... αὐτῶν ἀκρότητας αὖ. Ηντινα δὲ βούλεται ἀρετῆς εἶναι μεσότητα (γένοιτο γὰρ
ἂν πλεοναχῇ μεσότης) ήτοι τῷ ποιῷ ἢ τῷ ποσῷ
οὕτωσὶ μὲν ἁπλῶς, οὐ πάντως διασαφεῖ· ἐκ μέντοι
βραχέος αὐτῷ λόγου εἰρημένου ἔστι λαβεῖν ἐν ᾧ τὸ
Placet autem etiam quasdam ipsius de virtutibus
disputationes paucis attingere, atque planum facere,
quam etiam in his sermonibus a veritate alienam·
sequatur opinionem. Virtutes aft ille esse mediucritates, vitia autem extremitates, ubi nimirum
mediocritates intelligit passionum, quæ sunt in
anima et contra in vitiis earumdem extremitates.
De quo autem mediocritatis genere interim loquatur (est enim multiplex mediocritas) utrum videlicet de ea quae in qualitate, vel ea quæ in quantitate
consistit ille non satis aperte explicat: nisi quod τοὺς σκηπτούς τε καὶ σεισμοὺς οὐ δεδιέναι ἐν κα·
paucis quibusbam ipsius verbis, quæ alio in loco μίας μέρει τίθεται. Φαίνεται γὰρ ἐκ τούτου οὐ
fecit, id ipsum, possit animadverti, ubi nimirum ποιῷ τά τε θαρραλέα καὶ δεινὰ διαιρῶν, ἀλλὰ μετ
vitio vertit, si quis fulmina et terræ motus non γέθει τε καὶ σμικρότητι, καὶ ποσῷ. 'Αλλ' οὐχ οι
περὶ Πλάτωνα οὕτω, οὐδέ γε τῶν ἄλλων οἱ τὰ βελ
metual. Ex quo apparet illum non timenda et
timenda non qualitate metiri atque distinguere, τίω πάντες φρονοῦντες, ἀλλὰ τὸ μὲν αἰσχρὸν πάν
sed magnu et parvo quod est quantitate. At Plato- δεινόν,ἄν τε μέγα, ἄν τε μικρόν ᾖ. τὸ δ' οὐκ αἰσχρὸν
nici non ita, nee alii quidem qui rem accuratius θαρραλέον πᾶν ἀξιοῦντες εἶναι, ἐν τῷ ποιῷ, οὐκ
examinant, sed omnem quidem turpitudinem esse ἐν τῷ πόσῳ, τό τε δεινὸν καὶ θαρραλέον τίθενται.
timendamn, sive magnam sive parvam; quidquid Σεισμοὶ δὲ καὶ σκηπτοὶ πῶς ἄξια δέους, εἴ γε μη
vero turpe, non sit, non timendum existimant, at- αἰσχρά, μηδὲ κακίω ποιοῦντα τὸν ἄνθρωπον; Ολω;
que ita qualitate non quantitate timenda et non τε τὸ τοὺς σκηπτούς δεδιέναι πῶς οὐκ ἀνόητον, εξ
timenda metiuntur. Proinde non esse dignos metu μόνον ὅτι οὐκ αἰσχρὸν τό γε κεραυνωθῆναι, καὶ
terræinotus et fulmina, si quidem hæc vitio' ca- τοῦτον τὸν τρόπον τοῦδε τοῦ θνητοῦ ἀπαλλαγῆναι
rant, nec pejorem faciant hominem. Εt quomodo (οὐδὲ γὰρ οὐδ᾽ ἡμέτερον τοῦργον ἵνα δὴ καὶ ἡμῖν
tanden stultitiæ non tribuatur, si quem terrcant ᾗ ἤτοι καλὸν ἡ αἰσχρὸν), ἀλλὰ καὶ ὅτι πρῶτον μὲν
fulmina, idque non ob hanc duntaxat causam τῶν τι ἐπ' ἐλάχιστα συμβαινόντων εἰσί· τὰ δὲ
quod turpe non sit feriri fulmine, atque hoc modo τοιαῦτα πολλὴ μωρία προσδοκώντα δεδιέναι· ἔπειθ'
mortalem vitam commutare (neque enim hoc ip- ὅτι οὐδὲ περιγίνεται τις δεδιώς μή δεδιόσιν. Ὁ
sum ctiam in nostra situm est poleslale, ut sic μὲν γὰρ χειμῶνα δεδιώς πάν φράξαιτο πρὸς αὐτόν,
nobis vel laudi vel vitio tribui possit), sed etiam καὶ ὁ θηρίον, κἂν φυλάξαιτο. "Ωστ' ἂν πάντα τρόπον
quod hæc ipsa res quidem ex illarum rerum sit ἀδεέστατον δέος φοβοῖτο ὁ σκηπτόν δεδιώς. Ετι γε
numero, quæ rarissime contingunt, quæ autem μὴν κἀκεῖνο ρητέον· διὰ τὸ ἀμφοτέροις τὸν καλὸν
ejusmodi sunt, extremæ sunt stultitiæ illa exspec- κἀγαθὸν τοῖς ἐναντίοις πάθεσι χρῆσθαι, θαρρούντα
tare et metu illorum terreri, deinde quod aliquis δεδιότα, ἐπιθυμοῦντα δλιγωροῦντα, τῷ μέντοι αἰσ
formidans, non magis liberatur quam is qui non χρῷ τε καὶ οὐκ αἰσχρῷ, καὶ καλῷ τε καὶ οὐ καλῷ,
formidat. Atque ingruentem quidem qui metuit lem- τούτων εκάτερα ορίζοντα, φανήσεται καὶ ὁ τούτων
pestatein et hiemem, is seipsum adversus illa qua- εναντιώτατος ο παμμόχθηρος οὐδὲν ἧττον ἐν μετ
dam ratione munire potest, et qui bestiam aliquam σότητί τινι καὶ αὐτὸς ὤν, Αριστοτέλους ἐν μένεις
pertimescit, tuendi fortasse seipsum facultatem ταῖς ἀκρότησι τὴν κακίαν τιθεμένου· ἀλλ' ὁ μὲν
habet. At queni fulmen terret, is omnino fru:are πάντων ἐπιθυμῶν ὧν τε χρή, ὧν τε οὐ χρὴ, οὐδὲ
afficitur, quo prorsus affici non deberet. Præterea
πως ἐν τῷ ὧν χρὴ ἐπιθυμεῖν, μοχθηρός ἂν εἴη τις,
illud quoque silentio præterire non possum. Cum
οὐδέ γε ὁ πάντων ὀλιγωρῶν, ὅταν καὶ ὧν ἂν δέοι βλε
bonum et sapientem virum contrariis agitari animi χωρῇ. Ωστε τούτων μὲν ἂν ἐκάτερος παμμοχθηρός
affectionibus nihil prohibeat, dum fidit modo, modo πως εἴη· ὁ δὲ παμμόχθηρος ἄνθρωπος καὶ τῷ καλῷ
metuit, dum cupit modo et rursus contemnit, turpi κἀγαθῷ ἐναντιώτατος, ἐκεῖνος ἂν εἴη, ὁ ὧν μὲν ἄν
tamen re et non turpi, item bona et non bona, illa δέοι ἐπιθυμεῖν, αὐτὸς ὀλιγωρῶν, ὧν δ' ἂν ὀλιγωρεῖν
omnia metientem, ex hoc sequetur, etiam eum qui δέοι, ἐπιθυμῶν. Ὥστε, ἅτε ἀμφοτέροις μὲν τοῖ; ἔναν
htc onnia contraria facit, quique sit vitiosissimus, τίοις πάθεσι χρώμενος ἀμφότερον ἂν εἴη, καὶ ἐν μεσ
nihilominus in mediocritate quadam etiam: ipsum σότητί τινι καὶ αὐτὸς, καὶ ἅμα τῷ καλῷ κἀγαθῷ
consistere. Aristotele interim omne vitium in solis ἐναντιώτατος. Ες τοσοῦτον μὲν δὴ καὶ περὶ τούτου.
extremis collocante, et is quidem, qui omnia concupiscit tam ea quæ oportet, quam illa quæ non
oportet, nunquam idcirco quod ea concupiscit quæ oportet vitiosus fuerit, neque is qui omnia contem-
'
col. 905–906page 43 of 99
PG 160:905ΚΕΦΑΛ. ΙΓ'. Τὰ δὲ περὶ τοῦ τέλους αὐτῷ τοῦ ἐσχάτου λεγό μενα πῶς οὐ μεμπτὰ οὐ τὸ καλὸν, ᾗ οἱ τὰ βελτίω φρονοῦντες πάντες, ἀλλὰ τὴν ἡδονὴν τιθεμένῳ τά γαθόν, προστιθέντι δὲ δὴ καὶ τὴν θεωρητικήν; Και τοῦ εἰ ἡδονὴ ἤ γε θεωρητική ταγαθόν ἐστιν, εἰ μὲν καθόσον θεωρητική ή γε ἡδονὴ ἀγαθόν ἐστι, τὴ ρεῖν ἁπλῶς ἂν εἴη τἀγαθὸν, ἄν τε ἡδονὴ αὐτῷ ἐπη ται, ἄν τε καὶ μή· εἰ δὲ τὸ θεωρεῖν καθόσον ἡδὺ ἀγαθόν ἐστι, ἡ ἡδονὴ αν εἴη ἐν ἁπλῶς τἀγαθὸν, ἄν τε θεωροῦσιν ἡμῖν, ἄν τ' ἄλλο τι πράττουσι συμβαίνῃ. Κατὰ δ᾽ ἀμφότερον την θεωρητικὴν ἡδονὴν καὶ καθόσον θεωρητικὴν, καὶ καθόσον ἡδονὴν ἀμήχανο, εἰ μὴ καθ' ετερόν τι ἂν καὶ κοινὸν, ὁ ἀμφοῖν τού τοιν ὑπάρξοι. Εν γάρ τι δεῖ εἶναι καὶ τὸ ἡμῖν ἄνωθέν τε καὶ ἀπὸ τοῦ ὑπερουσίου ενός τε καὶ ἀγαθοῦ ἐφῆκον ἀγαθόν. Διὸ καὶ τἆλλα ἡμῖν τοῦ αὐτοῦ μετέχοντα ἀγαθὰ ἔσται. Ἡμεῖς μὲν οὖν τὸ καλὸν αὐτὸ εἶναί φαμεν, οὗ καὶ θεωρία μετασχούσα ἀγαθόν ἐστι καὶ ἡδονὴ καὶ ἄλλο πᾶν ὁτιοῦν· ἀλλ' Αριστοτέλης Εοικε διὰ τοῦτο τῇ ἡδονῇ τὸ θεωρητικόν προστεθειμέναι ἵνα τὴν οἰκείαν ἡμῖν δηλώσῃ ἡδονὴν τὸ ἡμέτερον ἀγαθὲν οὖσαν, ὡς τὸ θεωρείν ἡμέτερον μάλιστα ἔργον όν. Δεῖ γὰρ τἀγαθὸν οὐ μόνον ἀγαθὸν, ἀλλὰ καὶ ἡμῖν τε καὶ πρὸς ἡμᾶς εἶναι, εἰ μέλλοι καὶ ἡμῖν αἱρετὸν ἔσεσθαι, οὐ πολύ τι διάφορον λέγων τοῦ Ἐπικούρου, ὅς που ἡδονὴν τήν γε ψυχικὴν τἀγαθὸν τίθεται. Εοικε γὰρ καὶ Επίκουρος παρ' Αριστοτέλους τῶν ἐς τὴν ἡδονὴν λόγων ειληφέναι τὰς ἀφορμές. Ημείς γε μὴν βρα χεῖ τεκμηρίῳ ἐπιδείξωμεν οὐ τὴν ἡδονὴν οὖσαν τἀγαθόν. Σύνεσμεν γάρ που ἡμῖν αὐτοῖς τότε δὴ μάλιστα ἡδομένοις τὴν θεωρητικὴν ταύτην ἡδονὴν, ἐπειδὰν ἐκ λήθης περὶ ὁτονοῦν ἀναμιμνησκόμενοι θεωρῶμεν. Ἐν εἷς δ' ἂν εἰδότες ἐκ πολλοῦ διατελῶ. μεν, οὐ πάνυ τοι. Εἰ δ᾽ ἡ ἡδονὴ τἀγαθὸν, καὶ πᾶν ἥδιόν τε καὶ αἱρετώτερον τοῦ ἧττον τοιούτου, ἔδει καὶ τὸ ἐκ λήθης ἀναμιμνησκόμενον θεωρεῖν, ἄμει νόν τε αἱρετώτερον εἶναι τοῦ ἀεὶ διατελεῖν εἰδότα. Νῦν δ' οὖν οὐδ᾽ ἂν εἷς ἐκεῖνο μᾶλλον ἢ τοῦτο εὐφρονῶν ἔλοιτο. Καὶ περὶ μὲν τῶν ᾿Αριστοτέλει καὶ ἐς τὴν ἠθικὴν πραγματείαν οὐ καλῶς πεπραγματευμένων, ἐνὸν καὶ πλείω καὶ περὶ πλειόνων εἰπεῖν, ὅμως ἀπόχρη καὶ ταῦτα. Οὐ γὰρ ἅπαντα ἁπλῶς τὰ Αριστοτέλους ἡμῖν διορθοῦν πρόκειται, ἀλλὰ περὶ τῶν μεγίστων καὶ κυριωτάτων εἰπεῖν, καὶ ὧν μάτ λιστα πρὸς Πλάτωνα διενηνεγμένος οὐκ ὀλίγῳ τῷ μέσῳ τἀνδρὸς ἐλλείπεται.nit, ea nimirum quæ et quando oportet contemnere. Atque ita horum quidem uterque semivitiosus quodammodo fuerit. At ille omni ex parte vitiosus sive vitiosissimus, bonoque ac sapienti maxime contra
rius appellandus erit, qui illa quidem, quæ oportet concupiscere, contemnat, quæ vero oportet contemni concupiscat, ut hac ratione eum qui utrisque, iisque contrariis affectibus sed male utitur, otrumque esse dici sit necesse, et ipsum nimirum in mediocritate quadam sua consistere, et simul bono
ac sapienti viro maxime contrarium. Atque de his quidem hactenus.
CAP. XII.
In sua vero de fine ultimo disputatione, quomodo
reprehensionem non incurrit, ubi non eximium
illud ac vere pulchrum, quod a virtute proficiscitar, sicut omnes sapientiores, sed voluptatem summum constituit bonum, illam vero intelligens conΤὰ δὲ περὶ τοῦ τέλους αὐτῷ τοῦ ἐσχάτου λεγό
μενα πῶς οὐ μεμπτὰ οὐ τὸ καλὸν, ᾗ οἱ τὰ βελτίω
φρονοῦντες πάντες, ἀλλὰ τὴν ἡδονὴν τιθεμένῳ τά
γαθόν, προστιθέντι δὲ δὴ καὶ τὴν θεωρητικήν; Και
τοῦ εἰ ἡδονὴ ἤ γε θεωρητική ταγαθόν ἐστιν, εἰ μὲν
καθόσον θεωρητική ή γε ἡδονὴ ἀγαθόν ἐστι, τὴ θέω-templativam? Atqui si voluptas, ea ratione, qua
ρεῖν ἁπλῶς ἂν εἴη τἀγαθὸν, ἄν τε ἡδονὴ αὐτῷ ἐπηται, ἄν τε καὶ μή· εἰ δὲ τὸ θεωρεῖν καθόσον ἡδὺ
ἀγαθόν ἐστι, ἡ ἡδονὴ αν εἴη ἐν ἁπλῶς τἀγαθὸν, ἄν
τε θεωροῦσιν ἡμῖν, ἄν τ' ἄλλο τι πράττουσι συμβαίνῃ. Κατὰ δ᾽ ἀμφότερον την θεωρητικὴν ἡδονὴν καὶ
καθόσον θεωρητικὴν, καὶ καθόσον ἡδονὴν ἀμήχανο,
εἰ μὴ καθ' ετερόν τι ἂν καὶ κοινὸν, ὁ ἀμφοῖν τού
τοιν ὑπάρξοι. Εν γάρ τι δεῖ εἶναι καὶ τὸ ἡμῖν
ἄνωθέν τε καὶ ἀπὸ τοῦ ὑπερουσίου ενός τε καὶ
ἀγαθοῦ ἐφῆκον ἀγαθόν. Διὸ καὶ τἆλλα ἡμῖν τοῦ
αὐτοῦ μετέχοντα ἀγαθὰ ἔσται. Ἡμεῖς μὲν οὖν τὸ
καλὸν αὐτὸ εἶναί φαμεν, οὗ καὶ θεωρία μετασχούσα
ἀγαθόν ἐστι καὶ ἡδονὴ καὶ ἄλλο πᾶν ὁτιοῦν· ἀλλ'
Αριστοτέλης Εοικε διὰ τοῦτο τῇ ἡδονῇ τὸ θεωρη
τικὸν προστεθειμέναι ἵνα τὴν οἰκείαν ἡμῖν δηλώσῃ
ἡδονὴν τὸ ἡμέτερον ἀγαθὲν οὖσαν, ὡς τὸ θεωρείν
ἡμέτερον μάλιστα ἔργον όν. Δεῖ γὰρ τἀγαθὸν οὐ
μόνον ἀγαθὸν, ἀλλὰ καὶ ἡμῖν τε καὶ πρὸς ἡμᾶς
εἶναι, εἰ μέλλοι καὶ ἡμῖν αἱρετὸν ἔσεσθαι, οὐ πολύ
τι διάφορον λέγων τοῦ Ἐπικούρου, ὅς που ἡδονὴν
τήν γε ψυχικὴν τἀγαθὸν τίθεται. Εοικε γὰρ καὶ
Επίκουρος παρ' Αριστοτέλους τῶν ἐς τὴν ἡδονὴν
λόγων ειληφέναι τὰς ἀφορμές. Ημείς γε μὴν βραχεῖ τεκμηρίῳ ἐπιδείξωμεν οὐ τὴν ἡδονὴν οὖσαν
τἀγαθόν. Σύνεσμεν γάρ που ἡμῖν αὐτοῖς τότε δὴ
μάλιστα ἡδομένοις τὴν θεωρητικὴν ταύτην ἡδονὴν,
ἐπειδὰν ἐκ λήθης περὶ ὁτονοῦν ἀναμιμνησκόμενοι
θεωρῶμεν. Ἐν εἷς δ' ἂν εἰδότες ἐκ πολλοῦ διατελῶ.
μεν, οὐ πάνυ τοι. Εἰ δ᾽ ἡ ἡδονὴ τἀγαθὸν, καὶ πᾶν
ἥδιόν τε καὶ αἱρετώτερον τοῦ ἧττον τοιούτου, ἔδει
καὶ τὸ ἐκ λήθης ἀναμιμνησκόμενον θεωρεῖν, ἄμει
νόν τε αἱρετώτερον εἶναι τοῦ ἀεὶ διατελεῖν εἰδότα.
Νῦν δ' οὖν οὐδ᾽ ἂν εἷς ἐκεῖνο μᾶλλον ἢ τοῦτο εὐφρο
νῶν ἔλοιτο. Καὶ περὶ μὲν τῶν ᾿Αριστοτέλει καὶ ἐς
τὴν ἠθικὴν πραγματείαν οὐ καλῶς πεπραγματευ
μένων, ἐνὸν καὶ πλείω καὶ περὶ πλειόνων εἰπεῖν,
ὅμως ἀπόχρη καὶ ταῦτα. Οὐ γὰρ ἅπαντα ἁπλῶς τὰ
Αριστοτέλους ἡμῖν διορθοῦν πρόκειται, ἀλλὰ περὶ
τῶν μεγίστων καὶ κυριωτάτων εἰπεῖν, καὶ ὧν μάτ
λιστα πρὸς Πλάτωνα διενηνεγμένος οὐκ ὀλίγῳ τῷ
μέσῳ τἀνδρὸς ἐλλείπεται.
voluptatem, quando aliquid ex oblivione in memoriam revocatum contemplamur. Quæ autem jam
Jongo tempore animis concepimus, complexique sumus, ex illis non eodem modo capimus volupta-
'melius
tem. Quodsi jam voluptas summum sit bonum, illudque quod suavius est et jucundius,
et magis expetendum altero quod minus habet suavitatis et jucunditatis, necesse erit etiam illam
rerum ex oblivione in recordationem revocatárum contemplationem et meliorem esse et magis expoPatrol, Gr. CLX.
est contemplativa summum sit bonum, quandoquidem voluptas bonum est quatenus est contempla -
tiva, certe contemplatio per se simpliciterque fuerit
summum bonum, sive voluptas illam sequatur,
sive non, sin autem contemplatio sit bonum, quatenus suavitatem sive voluptatem quamdam habet
adjunctam, tum voluptas rursus simpliciter summum erit bonum, sive contemplando, sive aliud
agendo ipsam consequamur. Utraque autem ratione contemplativam voluptatem et quatenus est
contemplativa et quatenus est voluptas, esse bonum neutiquam fieri potest; nisi intercedat aliud
quoddam unum quod huic utrique communiter
adhæreat. Illud namque summum bonum simplex
atque unum esse oportet et quod desuper ad nos,
ab illoque summe uno atque bono quod omnem
superat naturam, pervenerit, cum cujus beneficio
omnia reliqua quæ nimirum illud participant, bona
dici merentur. Nos igitur ipsum honestum sive
pulchrum, illud esse dicimus, cujus etiam dum
contemplatio fit particeps et bonum et voluptas et
quidquid aliud efcitur. Ac videtur Aristoteles eam
ob causam voluptati conjunxisse contemplationem,
ut voluptatem nimirum nobis propriam nostrum
esse bonum ostenderet, quemadmodum etiam zontemplationem opus esse maxime nosirum. Oportet
namque summum illud bonum, non solum esse
bonum, sed nobis quoque accommodari, et ad nos
referri, si tale debeat judicari, quod sit votis diguum præ cæteris omnibus etf maxime a nobis eligendum. Qua in re profecto ille non admodum
diversam ab Epicuro tuetur sententiam, qui etiam
quodam in loco voluptatem summum facit bonum
camque intelligit, quæ in animo consistit. Nempe
apparet ipsum Aristotelem etiam Epicuro uberrimam præbuisse occasionem, ut suam de voluptate
sententiam audacter in medium afferret, tuendainque susciperet. Nos itaque brevi quadam ratione
ostendemus voluptatem illam Aristotelicam non
esse summum bonum. Quippe nos ipsos tum
maxime sentimus illam ex contemplando capere
si
col. 907–908page 44 of 99
PG 160:907ΚΕΦΑΛ. ΙΔ'. Ρητέον δὲ ἤδη τι καὶ περὶ τῶν ἐς τὸν οὐρανὸν αὐτῷ καὶ τὸ πέμπτον σώμα κεκαινολογημένων. Τέτταρα τὰ πρεσβύτερα τῶν ἐν τῷδε τῷ οὐρανῷ σωμάτων οἵ τε ἄνωθεν πάντες σοφοί, καὶ οἱ περί Πλάτωνα φασι, πῦρ, αέρα, δωρ, γῆν. Τούτων πυρ μὲν καὶ γῆν ἐναντιώτατα ἔχειν πρὸς ἀλλήλων τύρ μὲν κουφότερόν τε ὂν διὰ μανότητα καὶ πᾶσιν ἐπιπολάζον· γῆν δὲ βαρυτάτην διὰ πυκνότητα καὶ πα σιν ύφισταμένην· ἀέρα δὲ καὶ ὕδωρ ἐν μέσῳ τού τοῖν διὰ τὸ καὶ μανότητός τε καὶ πυκνότητας μέσ σως ἔχειν αὐτοῖν. Ταύτη δὴ καὶ περὶ κίνησίν τε τὴν κατὰ τὴν φοράν, καὶ στάσιν, πῦρ μὲν αν και γῆν πρὸς ἀλλήλω εναντιώτατα ἔχειν, αέρα δὲ καὶ ὕδωρ ἐν μέσῳ τούτοιν. Εἰ δ' ἡ γῆ ἀκίνητος, τὸ κύρ ἂν εἴη ἀεικίνητον, καὶ ἔτι, εἰ ἡ μὲν γῆ ἀκίνητος, τὸ δ᾽ ὕδωρ κινητόν, τοῦ δ' ἀέρος πολύ τῇ κινήσει λειπόμενον, ἀὴρ δ᾽ ὕδατος πολλῷ τῷ κινεῖσθαι ὑπερ βάλλων, κἂν πῦρ αέρος τε ὑπερβάλλῃ πολλῷ ἔτι μᾶλλον τῷ κινεῖσθαι, καὶ ἀεικίνητον εἴη· εἰ δ' ἀεικίνητον, κὰν κύκλῳ κινοίτο. Επ' εὐθὺ γὰρ πι νούμενον οὐχ οἷόν τε οὐδὲ κινητὸν εἶναι. Παύσασθαι γάρ ποτε ἀνάγκη τὸ ἐπ᾿ εὐθὺ κινούμενον τούτων τοῦ σώματος εἶναι τόν τε αἰθέρα καὶ πᾶν τὸ ἀνωτά τω σῶμα, οὐρανόν τε ιδίως καλούμενον. Τούτοις τοῖς λόγοις τί ἔχων μέμψασθαι Αριστοτέλης τὸ πέμπτον σώμα κεκαινοποίηκεν; Επ' εὐθὺ, φησί, φερόμενον ὁρᾶται τὸ πῦρ, ὁ δ᾽ οὐρανὸς κύκλῳ. Ωστ' οὐκ ἂν εἴη πῦρ ὁ οὐρανὸς τὰ τοῦ σώματος. ᾿Αλλὰ καὶ ἡ γῆ φερομένη τέ ποτε ὁρᾶται, καὶ ἐπ' εὐθὺ φερομένη· ἀλλὰ τοῦτο μὲν ἀλλοτρίῳ αὐτῇ τόπῳ γεγονυίᾳ ἐκάστοτε συμβαίνει· ἐς δὲ τὸν οι κεῖον ἀφιγμένη μένει ἤδη, καὶ οὐκ ἔτι φέρεται ὡς πρὸς τοῦτο πεφυκυίς μάλλον. Τί οὖν κωλύει καὶ τὸ πῦρ ἐπειδὴ ἐν ἀλλοτρίῳ τόπῳ γιγνόμενον, ἐπ' εὐθὺ φερόμενον ἑκάστοτε ὁρᾶται, ταύτην μὲν τὴν φορὰν τότε κινεῖσθαι, κοινὸν ἐν ἅπασι τούτοις τοῖς σώμασι τὸ ἐν ἀλλοτρίῳ γεγονόσι τόπῳ εὐθεῖαν φέτ ρεσθαι, ἵνα ταύτῃ δὴ καὶ ὡς τάχιστα ἐπὶ τὸν οἰκεῖον ἀφίκοιτο, ἐπειδὰν δὲ ἐν τῷ οἰκείῳ γένοιτο τόπῳ. τότε δὴ καὶ κύκλῳ κινεῖσθαι πρὸς τοῦτο πεφυκός μᾶλλον; τί δ' αὐτῷ τὸ πέμπτον ἐκεῖνο σῶμα εί πως αὐτοῦ τι μόριον ἐν ἀλλοτρίῳ ἐγγίγνετο τόπι; Πό τερα αὐτοῦ μένον κύκλῳ ἐστρέφετ' ἄν; ἢ ἐπ᾿ εὐθὺ ἐνεχθὲν ἐπὶ τὸν οἰκεῖον ἀφίκετ' ἂν τόπον; Αλλά τῶν τεττάρων, φησί, τούτων σωμάτων ἁπάντων κατὰ μέρη φθειρομένων, καὶ οὐδ᾽ ὁτουοῦν αὐτῶν πάντη ἀφθάρτου ὄντος, ἀνάγκη εἶναί τε καὶ πάντη ἄφθαρτον σῶμα, καὶ τοῦτ' εἶναι τὸν οὐρανόν. Ταῦτ' οὐκ ἔτι 'Αριστοτέλει οἱ περὶ Πλάτωνα συγχωροῦσιν. Εἰ γὰρ δὴ οὐ φασιν οὗτοι καθ' αὐτὸ οὐδὲν ἄφθαρτον σῶμα, πῶς γὰρ ἂν οἷόν τ' είναι φήσουσιν ἄφθαρτονtendam altera illa, in qua quis perpetuo sciens perstiterit ac perseverarit. Jam igitur omnibus
sanæ mentis hominibus dijudicandum relinquimus, utrum illud magis quam hoc sit amplectendum et
quodnam ex duobus illis sit præferendum. Atque de his quidem hactenus, quæ videlicet ad disputa -
tionem Aristotelis de moribus pertinent, ubi sane etsi plura sint quæ reprehensionem mereantur, ists
tamen modo sufficiant. Neque enim nostri est instituti omnia commemorare, in quibus Aristoteles
erravit, sed principalia duntaxat et maxima, præsertimque illa in quibus non exiguo, sed longo
intervallo Platonem relinquit, ab eoque multum dissentit.
CAP. XIV.
Dicamus jam aliquid etiam de cœlo et quinto
corpore quod Aristoteles primus efinxit. Quatuor
esse in hoc conspicuo sive calo sive mundo prima
et antiquissima corpora, tam superiores omnes
philosophi quam Platonici uno ore affirmant, ignem,
aerem, aquam, terram. Atque ex his quidem ignem
et terram sibi invicem esse maxime contraria, eo
quod ignis est levior, propter raritatem, et summum obtinet locum, terra autem gravissima propter densitatem, et quam omnibus aliis est subjecta
elementis: aerem vero etaquam in medio amborum
propter et raritatem et densitatem, mediam ad
utrumque habere rationem. Eodem autem modo,
quod ad motum attinet, latione et quiete invicem
distingui, ac ignem quidem rursus et terram sibi
invicem maxime esse contraria, aerem vero et
aquam, medio ad utrumque loco se habere. Si
itaque terra sit immobilis, ignem necesse erit
perpetuo moveri, et præterea, si terra quidem sit
immobilis, tum aqua movebitur quidem, sed minus
quam aer, qui'tanto magis movebitur quam aqua,
quanto ille quod ad motum, a supremo superatur
¡gne, quem idcirco in perpetuo esse motu fatendum
erit. Quod si perpetuo movetur, circularem utique
habebit motum. Id namque quod recta movetur,
non potest mobilem possidere naturam. Quiescit
enim tandem aliquando, quod rectum habet
motum. Ather itaque et omne supremum corpus,
ipsumque quod ita proprie nominatur coelum,
talem habebit naturam, quam nuper diximus.
Jam videantus quibus Aristoteles nixus rationibus
contra nos novum illud quintum corpus eſſinxerit.
Videmus, ait, ignem rectum habere motum, cœlum
autem circularem. Quapropter ignis diversam a
carlo obtinebit naturam. Al, respondeo, videmus
etiam quandoque moveri et recto quidem motu;
idipsum autem tunc contingere, quando in alieno
consistit loco. Quamprimum itaque eo pervenit,
quo pertinet, tum quiescit, nec amplius movetur
tanquam ad hoc ipsum illius magis sit comparata
natura. Quid igitur mirum, si ignem etiam, quando
in alieno fuerit loco, recta ferri quandoque videamus, eodem nimirum motu, qui sit omnibus his
corporibus communis que, si alieno consistant loco,
recta feruntur, quo possit, videlicet ille quoque
quam citissime ad suum pervenire locum, quem
∙ipsi natura destinavit et postquam in illo jam
versatur, in orbem moveri, tanquam ad hoc ipsum
-comparatus magis? Cur itaque quintum illud corpus effinxit cujus si quepiam forte particula in
alieno consistat loco, quem motum habebit? num
”
ΚΕΦΑΛ. ΙΔ'.
Ρητέον δὲ ἤδη τι καὶ περὶ τῶν ἐς τὸν οὐρανὸν
αὐτῷ καὶ τὸ πέμπτον σώμα κεκαινολογημένων.
Τέτταρα τὰ πρεσβύτερα τῶν ἐν τῷδε τῷ οὐρανῷ
σωμάτων οἵ τε ἄνωθεν πάντες σοφοί, καὶ οἱ περί
Πλάτωνα φασι, πῦρ, αέρα, δωρ, γῆν. Τούτων πυρ
μὲν καὶ γῆν ἐναντιώτατα ἔχειν πρὸς ἀλλήλων τύρ
μὲν κουφότερόν τε ὂν διὰ μανότητα καὶ πᾶσιν ἐπι
πολάζον· γῆν δὲ βαρυτάτην διὰ πυκνότητα καὶ πα
σιν ύφισταμένην· ἀέρα δὲ καὶ ὕδωρ ἐν μέσῳ τού
τοῖν διὰ τὸ καὶ μανότητός τε καὶ πυκνότητας μέσ
σως ἔχειν αὐτοῖν. Ταύτη δὴ καὶ περὶ κίνησίν τε
τὴν κατὰ τὴν φοράν, καὶ στάσιν, πῦρ μὲν αν και
γῆν πρὸς ἀλλήλω εναντιώτατα ἔχειν, αέρα δὲ καὶ
ὕδωρ ἐν μέσῳ τούτοιν. Εἰ δ' ἡ γῆ ἀκίνητος, τὸ κύρ
ἂν εἴη ἀεικίνητον, καὶ ἔτι, εἰ ἡ μὲν γῆ ἀκίνητος, τὸ
δ᾽ ὕδωρ κινητόν, τοῦ δ' ἀέρος πολύ τῇ κινήσει
λειπόμενον, ἀὴρ δ᾽ ὕδατος πολλῷ τῷ κινεῖσθαι ὑπερ
βάλλων, κἂν πῦρ αέρος τε ὑπερβάλλῃ πολλῷ ἔτι
μᾶλλον τῷ κινεῖσθαι, καὶ ἀεικίνητον εἴη· εἰ δ'
ἀεικίνητον, κὰν κύκλῳ κινοίτο. Επ' εὐθὺ γὰρ πι·
νούμενον οὐχ οἷόν τε οὐδὲ κινητὸν εἶναι. Παύσασθαι
γάρ ποτε ἀνάγκη τὸ ἐπ᾿ εὐθὺ κινούμενον τούτων
τοῦ σώματος εἶναι τόν τε αἰθέρα καὶ πᾶν τὸ ἀνωτά
τω σῶμα, οὐρανόν τε ιδίως καλούμενον. Τούτοις
τοῖς λόγοις τί ἔχων μέμψασθαι Αριστοτέλης τὸ
πέμπτον σώμα κεκαινοποίηκεν; Επ' εὐθὺ, φησί,
φερόμενον ὁρᾶται τὸ πῦρ, ὁ δ᾽ οὐρανὸς κύκλῳ.
Ωστ' οὐκ ἂν εἴη πῦρ ὁ οὐρανὸς τὰ τοῦ σώματος.
᾿Αλλὰ καὶ ἡ γῆ φερομένη τέ ποτε ὁρᾶται, καὶ ἐπ'
εὐθὺ φερομένη· ἀλλὰ τοῦτο μὲν ἀλλοτρίῳ αὐτῇ
τόπῳ γεγονυίᾳ ἐκάστοτε συμβαίνει· ἐς δὲ τὸν οι
κεῖον ἀφιγμένη μένει ἤδη, καὶ οὐκ ἔτι φέρεται
ὡς πρὸς τοῦτο πεφυκυίς μάλλον. Τί οὖν κωλύει καὶ
τὸ πῦρ ἐπειδὴ ἐν ἀλλοτρίῳ τόπῳ γιγνόμενον, ἐπ'
εὐθὺ φερόμενον ἑκάστοτε ὁρᾶται, ταύτην μὲν τὴν
φορὰν τότε κινεῖσθαι, κοινὸν ἐν ἅπασι τούτοις τοῖς
σώμασι τὸ ἐν ἀλλοτρίῳ γεγονόσι τόπῳ εὐθεῖαν φέτ
ρεσθαι, ἵνα ταύτῃ δὴ καὶ ὡς τάχιστα ἐπὶ τὸν οἰκεῖον
ἀφίκοιτο, ἐπειδὰν δὲ ἐν τῷ οἰκείῳ γένοιτο τόπῳ.
τότε δὴ καὶ κύκλῳ κινεῖσθαι πρὸς τοῦτο πεφυκός
μᾶλλον; τί δ' αὐτῷ τὸ πέμπτον ἐκεῖνο σῶμα εί πως
αὐτοῦ τι μόριον ἐν ἀλλοτρίῳ ἐγγίγνετο τόπι; Πό
τερα αὐτοῦ μένον κύκλῳ ἐστρέφετ' ἄν; ἢ ἐπ᾿ εὐθὺ
ἐνεχθὲν ἐπὶ τὸν οἰκεῖον ἀφίκετ' ἂν τόπον; Αλλά
τῶν τεττάρων, φησί, τούτων σωμάτων ἁπάντων
κατὰ μέρη φθειρομένων, καὶ οὐδ᾽ ὁτουοῦν αὐτῶν
πάντη ἀφθάρτου ὄντος, ἀνάγκη εἶναί τε καὶ πάντη
ἄφθαρτον σῶμα, καὶ τοῦτ' εἶναι τὸν οὐρανόν. Ταῦτ'
οὐκ ἔτι 'Αριστοτέλει οἱ περὶ Πλάτωνα συγχωροῦσιν.
Εἰ γὰρ δὴ οὐ φασιν οὗτοι καθ' αὐτὸ οὐδὲν ἄφθαρτον
σῶμα, πῶς γὰρ ἂν οἷόν τ' είναι φήσουσιν ἄφθαρτον
col. 909–910page 45 of 99
PG 160:909καθ᾿ αὐτὸ εἶναι τὸ μεριστόν τε καὶ σκεδαστικόν, καὶ ὅσα τῇ ἑαυτοῦ φύσει διαλυτόν; τὰ δ' ἄφθαρτα? κακείνοις δοκοῦντα τῶν σωμάτων οὐ καθ' αὐτὰ οποία ἄφθαρτα εἶναι δοκοῦσιν, ἀλλὰ διὰ ψυχῆς παρουσίαν iρείς ὑπ' αὐτῆς ἐκείνης ἀπαθανατίζεσθαι. Καὶ οἱ μὲν περὶ Πλάτωνα οὕτως ἔδει δέ που καὶ ᾿Αριστοτέλη, ἅτε καὶ αὐτὸν ἔμψυχα τοιαῦτα τῶν σωμάτων τιθέ μενον, τῇ ψυχῇ τοῦτο πρεσβεῖον ἀπονείμαι, καὶ μὴ σῶμά τι καθ' αὐτὸ ἄφθαρτον καινοποιεῖν. ΚΕΦΑΛ. 18'. Γελοίος δ' ἐστὶ καὶ ζῶς μὲν τιθέμενος τὰ ἄστρα φησί γάρ που λέγων, Ημείς δ' ὡς περὶ ζώων απο τῶν διανοούμεθα· ἔπειτα ἀκίνητα μὲν αὐτὰ καθ᾿ αὐτὰ ἀξιῶν εἶναι, ὑπὸ δὲ σφαιρῶν μόνον ἀνελιττόμενα. Τίνα δὴ καὶ ψυχὴν αὐτὰ ἔχειν ἀξιώσει, εἰ τόν γε ἅπαντα χρόνον ἀκίνητα μένει; οὐ γὰρ δὴ τὴν ὀστρεσ δη. Πῶς δὲ καὶ ὁ ἥλιος αὐτῷ οὐ τῆς φύσεως τῇ θερ μότητι θερμαίνει, ἀλλὰ τῇ κινήσει, τῆς σελήνης οὐ παραπλησίως τῇ γε κινήσει θερμαινούσης· εἰ γὰρ καὶ πολλῷ τῇ ἡλίου ἡ σελήνης κίνησις βραδυτέρα, ἀλλὰ καὶ ἐγγυτέρα ἂν τῇ ἡμῶν πολλῷ. Πέ φως δὲ τὰ δύναμιν τινα ἔχοντα τοῦ ὁτιοῦν δρα τῶν σωμάτων, ἐγγύθεν μᾶλλον αὐτὸ δράν. Ωστε καὶ ταύτην τῆς κινήσεως βραδύτητα, τῷ μείονι· τοῦ ἀποστήματος ἀνταναπληροῦσαν, παραπλησίως τῷ ηλίῳ θερμαίνειν, εἰ δὴ ἡ κίνησις ἦν, καὶ οὐ τῆς φύσεως ἡ θερμότης ή θερμαίνουσα. ᾿Αλλ' ὡς μὲν εἰκῇ αὐτῷ τὸ πέμπτον τοῦτο σῶμα κεκαινολόγηται, δέδεικται. ΚΕΦΑΛ. ΙΖ'. Οὐκ ἀφεκτέα δὲ οὐδὲ ἐν τῇ φυσικῇ αὐτῷ ἀκροάσει μάλιστα δὴ οὐ καλῶς ἐκείνου ειρημένου. Ατοπον γάρ φησι τὸ μὴ οἴεσθαι ἕνεκά τού τι γίνεσθαι, ἂν μὴ ἴδωσι τὸ ποιοῦν βουλευσάμενον. Καίτοι καὶ ἡ τέχνη οὐ βουλεύεται, φησίν. Εἰ γὰρ ἦν ἐν τῷ ξύλῳ ἡ τέχνη, οὐκ ἂν ἐβουλεύετο, καὶ πῶς ἂν τέχνη ἔτι ἔμεινεν οὐ τῶν ἔργων προβουλευομένη; ἢ τί ἄλλο τὸ τέχνην μάλιστα συνιστών, ἢ τὸ βουλεύεσθαι; δ ήν τις ἀφέ λοιτο αὐτῆς, οὐδ' ἂν τέχνη ἔτι μείνεις· πῶς δ᾽ ἂν καὶ ἐπί τι τέλος ὁτιοῦν ἐνεχθείη μή τινος τοῦ αὐτοῦ προ βουλευομένου, καὶ τὸ τέλος ἐκεῖνο ἐν ἑαυτῷ δὴ μάλι στα προειληφότος; Εἰ γὰρ καὶ ἡ τέχνη μιμεῖται καὶ κατ' αὐτὸν Ἀριστοτέλη τὴν φύσιν, οὐ τὴν φύσιν ἔδει τῆς τέχνης ὑπολείπεσθαι, ἀλλὰ τὸ μάλιστα δὴ τοῦτο τὴν τέχνην συνιστῶν, πολλῷ πρότερον τὴν φύ σιν ἔχειν καὶ μεγαλειότερον. Εἰ δέ τι καὶ ἐν τῇ τέκαθ᾿ αὐτὸ εἶναι τὸ μεριστόν τε καὶ σκεδαστικόν, ibidem etiam in orbem vertetur? an vero roots
καὶ ὅσα τῇ ἑαυτοῦ φύσει διαλυτόν; τὰ δ' ἄφθαρτα ascendens ad proprium tendet locum? Sed ista,
κακείνοις δοκοῦντα τῶν σωμάτων οὐ καθ' αὐτὰ inquit, οποία quatuor corpora cum sint secundum
ἄφθαρτα εἶναι δοκοῦσιν, ἀλλὰ διὰ ψυχῆς παρουσίαν partes dissolutioni obnoxis, neque ullum ex iρείς
ὑπ' αὐτῆς ἐκείνης ἀπαθανατίζεσθαι. Καὶ οἱ μὲν omnino a corruptione sit immune, necesse eris
περὶ Πλάτωνα οὕτως ἔδει δέ που καὶ ᾿Αριστοτέλη, quoddam etiam exsistere corpus, quod sit correpἅτε καὶ αὐτὸν ἔμψυχα τοιαῦτα τῶν σωμάτων τιθέ- tionis prorsus expers, idque ipsum erit cœlum,
μενον, τῇ ψυχῇ τοῦτο πρεσβεῖον ἀπονείμαι, καὶ μὴ Hoc vero Platonici jam non amplius concedunt
σῶμά τι καθ' αὐτὸ ἄφθαρτον καινοποιεῖν.
Aristoteti. Negant enim per se, suaqua vi st
natura immortale esse ullum corpus, nempe quod videant non posse fieri ut id sit immortale, qued
est dividuum, certisque constat partibus suaque natura potest dissolvi, quale est corpus omne. Qua
vero corpora ipsi arbitrantur esse immortalia, illa non ex sua natura esse talia sentiunt, sed propter
animæ præsentiam reddi immortalia contendunt. Atque illi quidem qui stant a partibus Platonis, in
ea sunt sententia. Rectius autem focisset etiam Aristoteles, qui ipse quoque ejusmodi corpora
constituit esse animata, si animæ banc præstantiam assignasset, et non corpori, nec ipsum per se
suaque vi immortale novo quodam modo finxisset.
Γελοίος δ' ἐστὶ καὶ ζῶς μὲν τιθέμενος τὰ ἄστρα
φησί γάρ που λέγων, Ημείς δ' ὡς περὶ ζώων απο
τῶν διανοούμεθα· ἔπειτα ἀκίνητα μὲν αὐτὰ καθ᾿ αὐτὰ
ἀξιῶν εἶναι, ὑπὸ δὲ σφαιρῶν μόνον ἀνελιττόμενα.
Τίνα δὴ καὶ ψυχὴν αὐτὰ ἔχειν ἀξιώσει, εἰ τόν γε
ἅπαντα χρόνον ἀκίνητα μένει; οὐ γὰρ δὴ τὴν ὀστρεσ
δη.
CAP. XV.
Risum quoque nobis facit Aristoteles, quod
astra quidem concedit esse animata, id quod alicubi affirmat, dicens se eodem loco astra, quo animalia habere: eadem vero postea per se esse immobilia existimat, et motis duntaxat orbibus,
quibus sunt infxa, moveri. Quo posito, quesa,
qualemnam animam inesse ipels existimabit, ai
nimirum omni tempore maneant immobilia? num eam fortassis, qualem ostreis et conchis attribuere
solemus
KE�AA. IG'.
Πῶς δὲ καὶ ὁ ἥλιος αὐτῷ οὐ τῆς φύσεως τῇ θερ
μότητι θερμαίνει, ἀλλὰ τῇ κινήσει, τῆς σελήνης
οὐ παραπλησίως τῇ γε κινήσει θερμαινούσης· εἰ
γὰρ καὶ πολλῷ τῇ ἡλίου ἡ σελήνης κίνησις βραδυ
τέρα, ἀλλὰ καὶ ἐγγυτέρα ἂν τῇ ἡμῶν πολλῷ. Πέ- c
φως δὲ τὰ δύναμιν τινα ἔχοντα τοῦ ὁτιοῦν δρα
τῶν σωμάτων, ἐγγύθεν μᾶλλον αὐτὸ δράν. Ωστε
καὶ ταύτην τῆς κινήσεως βραδύτητα, τῷ μείονι· τοῦ
ἀποστήματος ἀνταναπληροῦσαν, παραπλησίως τῷ
ηλίῳ θερμαίνειν, εἰ δὴ ἡ κίνησις ἦν, καὶ οὐ τῆς
φύσεως ἡ θερμότης ή θερμαίνουσα. ᾿Αλλ' ὡς μὲν
εἰκῇ αὐτῷ τὸ πέμπτον τοῦτο σῶμα κεκαινολόγηται,
δέδεικται.
Οὐκ ἀφεκτέα δὲ οὐδὲ ἐν τῇ φυσικῇ αὐτῷ ἀκροάσει
μάλιστα δὴ οὐ καλῶς ἐκείνου ειρημένου. Ατοπον
γάρ φησι τὸ μὴ οἴεσθαι ἕνεκά τού τι γίνεσθαι, ἂν μὴ
ἴδωσι τὸ ποιοῦν βουλευσάμενον. Καίτοι καὶ ἡ τέχνη
οὐ βουλεύεται, φησίν. Εἰ γὰρ ἦν ἐν τῷ ξύλῳ ἡ τέχνη,
οὐκ ἂν ἐβουλεύετο, καὶ πῶς ἂν τέχνη ἔτι ἔμεινεν οὐ
τῶν ἔργων προβουλευομένη; ἢ τί ἄλλο τὸ τέχνην
μάλιστα συνιστών, ἢ τὸ βουλεύεσθαι; δ ήν τις ἀφέλοιτο αὐτῆς, οὐδ' ἂν τέχνη ἔτι μείνεις· πῶς δ᾽ ἂν καὶ
ἐπί τι τέλος ὁτιοῦν ἐνεχθείη μή τινος τοῦ αὐτοῦ προ
βουλευομένου, καὶ τὸ τέλος ἐκεῖνο ἐν ἑαυτῷ δὴ μάλιστα προειληφότος; Εἰ γὰρ καὶ ἡ τέχνη μιμεῖται καὶ
κατ' αὐτὸν Ἀριστοτέλη τὴν φύσιν, οὐ τὴν φύσιν
ἔδει τῆς τέχνης ὑπολείπεσθαι, ἀλλὰ τὸ μάλιστα δὴ
τοῦτο τὴν τέχνην συνιστῶν, πολλῷ πρότερον τὴν φύ
σιν ἔχειν καὶ μεγαλειότερον. Εἰ δέ τι καὶ ἐν τῇ τέ
CAP. XVI
Jam vero etiam solem non naturæ calliditate,
sed motu calorem terris impertire affirmat, lunam
vero negat similiter motu calefacere. Quam verə
hoc absurdum est? Etiamsi eaim lunæ motus sit
tardier motu solis, ipsa tamen sidus est novisaimum, terrisque familiarissimum. Solent vero ea
corpora, quæ virtutem habent aliquam ad agendum,
proxime nisgis illam exserere, ut ita oportuerit
etiam istam molus tarditatem minori distautia
compensari, lunamque similiter atque solem calefacere, si nimirum res ita haberet, ut motus potius
quam calliditas astrorum calorem efficeret. Sed
jam demonstratum, quod temere et inconsulto
præter aliorum opinionem, quintam naturam cœlo
attribuerit.
CAP. XVI.
Neque illud silentio præterire possum, quod idem
Aristoteles in naturali auscultatione omnino male
docet, ubi absurdum est, inquit, non existimare
quod ft, deri propter aliquid, nisi videas id quod
Bovet eflicientem: causam, cœpisse consilium. Est
enim, ait, perspicuum, quod ars quoque movens
ca quæ funt ex ipsa, non capiat consilium. Etenim
si esset in ligno ars, exempli gratia fabricandi
naves, quomodo est in His quæ natura funt, ars
faceret similiter atque natura, nec caperet consilium.
Ad quæ nos breviter respondemus, interrogando,
quanam ratione ars posthac appellari possit, ea,
quæ non consulit nec deliberat ɖe operibus? An
aliquid aliud artem magis constituit, quam capere
consilium? Quod sane si quis ab arte exceperit,
nullo modo artis appellationem retinebit. Quomodo
col. 911–912page 46 of 99
PG 160:911οι χνῇ φαίνηται οὐ βουλευόμενον οἷον όργανον, ή τις διάκονος, ἀλλ' οὐκ ἐν ἐκείνῳ ἡ τέχνη, ἀλλ᾽ ἐν τῷ αρχιτέκτονι. Οὐδέ γε εἰ ἐν τῇ φύσει φαίνεται τι ἄλογον, ἐν ἐκείνῳ ή μάλιστα δὴ τοῦργον ὁρῶσα φύσ σις. Η γὰρ φύσις Θεοῦ θεσμός ἐστι. Θεοῦ δὲ θεσμός οὐκ ἄλογος. Αριστοτέλης δέ μοι δοκεῖ τῶν πρὸ αὐ τοῦ ἐν γε τοῖς λόγοις, Αναξαγόραν μάλιστα ἐζηλωκέναι. Ἐκεῖνός τε γὰρ νοῦν μὲν τοῖς ὅλοις ἐφίστη, προϊὼν δὲ τῶν λόγων οὐ πάνυ τοι ἐφαίνετο αὐτῷ χρώμενος, ἀλλ' ἐς ἀθεότητα μᾶλλον ὑποφερόμενος. Καὶ ᾿Αριστοτέλης θεούς μέν τινας τῷξε τῷ οὐρανῷ ἐφίστησιν, ἐν μέντοι τῶν λόγων αὐτοῦ ταῖς πλεί στοις οὐ πάνυ τοι τῷ θείῳ χρώμενος φαίνεται, ἀλλ' ἐς ἀθεότητα μᾶλλον, καθόσον οἷός τέ ἐστιν ἀποκλίνων. 'Αλλ' οὐχὶ Πλάτων οὕτω, οὔτε ἄλλαθε τῶν λέ γων, οὔτ᾽ ἐν αὐτῷ τούτῳ περὶ οὗ ἡμῖν ὁ λόγο ᾿Αλλὰ δύο τέχνας διαιρῶν, τὴν μὲν θείαν, τὴν δ᾽ ἀν θρωπίνην, νῷ ἄμφω χρωμένω, τῇ μὲν ἀνθρωπίνη τὸ σκευαστὸν πᾶν ἀπονέμει, τῇ δὲ θείᾳ, τῇ φύσει πάντα γινόμενα. Αριστα δὲ καὶ Πίνδαρος εἰπεῖν ἔδοξεν, ἀριστοτέχναν τὸν Θεὸν προσειπών. ΚΕΦΑΛ. ΤΗ. Μέτειμι δὲ καὶ ἐπ᾿ ἐκεῖνο τὸ ἐν τῇ μετὰ τὰ φυ σικά πραγματεία πάντων που φαυλότατα ειρημένον. Οντος γὰρ ζητήματος, πότερα ἅπαντα ἐξ ἀνάγκης γίγνεται, ἢ ἔστιν ἃ καὶ οὐκ ἐξ ἀνάγκης γιγνόμενα τών γιγνομένων. Καὶ τῶν ἐξ ἀνάγκης ἅπαντα τιθε μένων γίγνεσθαι ἐκ δυοῖν αὐτῶν ἀξιωμάτων δεικνύ και πειρωμένων, ἑνὸς μὲν τοῦ ἅπαν τὸ γιγνόμενον ὑπ᾽ αἰτίου τινὸς ἀναγκαῖον εἶναι γίνεσθαι, ἑτέρου δὲ τοῦ ἅπαν αἴτιον ὅ τι ἂν δρῴη, ἀνάγκῃ τε καὶ ὡρι σμένως αὐτὸ δρᾷν, Αριστοτέλης συνορῶν τὴν ἀνάγ κὴν τοῦ, τούτοιν κειμένοιν, ἅπαντα ἐξ ἀνάγκης γίγνεσθαι, συμπεραίνεσθαι, ἵνα μὴ τοῦτο συγχωρήσῃ, θάτερον τῆς ἀντιφάσεως μόριον λαμβάνων ὡς δὲ ἔμπεδον, καὶ τιθεὶς εἶναι ἔστιν ὁ τῶν γιγνομένων καὶ ἐξ ἀνάγκης γιγνόμενα, κατὰ θατέρου τοῖν ἀξιω μάτοιν χωρεί, καὶ τὸ μὲν ἅπαν αἴτιον ὅ τι ἂν δρῴη, ἀνάγκῃ τε καὶ ὡρισμένως δρᾷν, οὐκ ἀναιρεί. Ηδη γὰρ αὐτῷ φθάσας κατακέχρηται ἐν τοῖς περὶ ἀϊδίου κινήσεως λόγοις. Αὐτὸς οὖν ἂν αὐτὸν περιφανέστατα περιέτρεπεν εἰ τοῦτο ἀνῄρει· κατὰ δὲ δὴ τοῦ λοιποῦ χωρεῖ, καὶ ἀξιοι γίγνεσθαι τῶν γιγνομένων τινὰ καὶ αἰτίου χωρὶς, ἀξίωμα ἀναιρῶν οὐδενὶ ὅτι, οὐ συρῷ, οὐκ ἰδιώτῃ, οὐ παντὸς μᾶλλον ἔμπεδον εἶναι δοκούν, πλήν γε δὴ αὐτοῦ, ὡς ἔοικεν, Αριστοτέλους. Καίτοι αὐτὸς 'Αριστοτέλης ἀξιοῖ, ἅπαν τὸ κινούμενον ὑπό τινος κινεῖσθαι. Εγώ δ' ᾤμην καὶ τοῦτο δ' ἐκεῖνο ισχύειν μᾶλλον, ἢ αὐτὸ δι' αὐτό. Ἐπεὶ γὰρ πᾶν τὸ κινούμενον γίγνεται ταύτῃ ᾗ κινείται (ἕκαστον μέλ τῶν ἐν τῷ κινουμένων κινημάτων γένεσις τηςautem etiam ad aliquem finem
assequetur, vel ars, vel natura si
quæ prius capiat consilium, οι Gnem illum in seipso
conceperit? Præterea si ars, teste Aristotele, imitatur naturam, profecto ipsam non oportebit ab
arte superari, sed id quod maxime artem constituit,
naturæ multo prius et excellentius inesse oportet.
Quod si aliquid etiam in arte apparet, quod non
deliberat, ut est instrumentum, aut minister, ibi
sciendum, non in illis artem sed in architecto
sitam esse. Ita quoque si quidquam in natura rationis
expers conspiciamus, non utique in illo naturam,
quæ opus efficit, collocamus. Est enim natura,
Dei lex et institutum. Atqui Dei lex et institutum
ratione non caret. Verum enim vero mihi videtur
Aristotelem in libris suis tum alios antiquiores, B.
tum maxime Aņaxagoram imitatum esse. Ille namque mentem quidem initio orationis suæ buic
universo præfecit, in progressu vero ejusdem,
nullam prorsus illius facit mentionem, sed ad impietatem potius, qua Deus omnino negatur, deflectit. Eodem modo etiam Aristoteles Deos quidem aliquos facit hujus cœli præsides, maxima autem
parte suorum operum prorsus nullam videtur divinitatis memoriam relinuisse, sed ad illam potius
Anaxagoræ impietatem quoad ejus fieri potest, declinasse. Id quod de Platone dici non potest,
ipsum fecisse vel in aliis disputationibus, vel in hac ipsa, quam nunc oratione tractamus. Ille namque duas facit artes, unam quidem divinam, alteram vero humanamı appellans, quarum utraque
mente consilioque utatur ac humanæ quidem omne factitium opus: divinæ autem, ea quæ naturaliter
Bunt, adscribit. Optime autein etiam Pindarus dixisse videtur, qui Deum præstantissimum artificem appellat.
lendet, eumque χνῇ φαίνηται οὐ βουλευόμενον οἷον όργανον, ή τις
nulla adsit nieus, διάκονος, ἀλλ' οὐκ ἐν ἐκείνῳ ἡ τέχνη, ἀλλ᾽ ἐν τῷ
αρχιτέκτονι. Οὐδέ γε εἰ ἐν τῇ φύσει φαίνεται τι
ἄλογον, ἐν ἐκείνῳ ή μάλιστα δὴ τοῦργον ὁρῶσα φύσ
σις. Η γὰρ φύσις Θεοῦ θεσμός ἐστι. Θεοῦ δὲ θεσμός
οὐκ ἄλογος. Αριστοτέλης δέ μοι δοκεῖ τῶν πρὸ αὐ
τοῦ ἐν γε τοῖς λόγοις, Αναξαγόραν μάλιστα έζηλω
κέναι. Ἐκεῖνός τε γὰρ νοῦν μὲν τοῖς ὅλοις ἐφίστη,
προϊὼν δὲ τῶν λόγων οὐ πάνυ τοι ἐφαίνετο αὐτῷ
χρώμενος, ἀλλ' ἐς ἀθεότητα μᾶλλον ὑποφερόμενος.
Καὶ ᾿Αριστοτέλης θεούς μέν τινας τῷξε τῷ οὐρανῷ
ἐφίστησιν, ἐν μέντοι τῶν λόγων αὐτοῦ ταῖς πλεί
στοις οὐ πάνυ τοι τῷ θείῳ χρώμενος φαίνεται, ἀλλ'
ἐς ἀθεότητα μᾶλλον, καθόσον οἷός τέ ἐστιν ἀποκλί
νων. 'Αλλ' οὐχὶ Πλάτων οὕτω, οὔτε ἄλλαθε τῶν λέ
γων, οὔτ᾽ ἐν αὐτῷ τούτῳ περὶ οὗ ἡμῖν ὁ λόγο
᾿Αλλὰ δύο τέχνας διαιρῶν, τὴν μὲν θείαν, τὴν δ᾽ ἀνθρωπίνην, νῷ ἄμφω χρωμένω, τῇ μὲν ἀνθρωπίνη
τὸ σκευαστὸν πᾶν ἀπονέμει, τῇ δὲ θείᾳ, τῇ φύσει
πάντα γινόμενα. Αριστα δὲ καὶ Πίνδαρος εἰπεῖν
ἔδοξεν, ἀριστοτέχναν τὸν Θεὸν προσειπών.
CAP. XVIII.
Transeo autem etiam ad illud quod in metaphysicis omnium pessime dixit. Cum enim - esset
quæstio, utrum omnia necessario fiant, aut fierent
aliqua, quæ non ferem necessario. Et ii quidem,
qui necessario omnia feri Matuerent, duobus proloqutis demonstrare idipsum conentur, inter quæ
primum est hoc, quod omne quod fit, ab aliqua
causa necesse sit fieri, alterum vero istud, quod
omnis causa quæ aliquid facit, idipsum et necessario et certa finitaque ratione faciat, ibi sane Aristoteles cum videret, si duo hec concedantur, sequi
infallibiliter, ut omnia quæ fiunt in rerum natura, ea
ex necessitate quadam proficiscantur, ne,hoc ipsum
concederet, alterum contradictionis membrum assumit, quasi satis firmum, et concedit, aliqua
eorum quæ fiunt, necessario fieri, atque ita ad alteruni axioma progreditur, et illud quidem, quod
omnis causa quidquid illa facit et necessario et
certo facit, non tollit. Hoc namque proloquio jam
ante abusus fuit in disputatione de sempiterno motu, quem utique manifestissime subvertisset, si
illud hoc loco negasset. Deflectit igitur ad alterum
et affirmat, aliqua eorum quæ fiunt, sine causa fieri,
tollens hoc modo notionem, quam nullus unquam
vel sapiens vel plebeins pro incerta ambiguitate
ħabuit, præterquain, ut apparet Aristoteles. Atqui
etiam ipse Aristoteles statuit, omne quod movetur,
ab alio inoveri. Ego vero hoc ipsum axioma qureumvidelicet moventur, ab alio moveri, propter
que
ΚΕΦΑΛ. ΤΗ.
Μέτειμι δὲ καὶ ἐπ᾿ ἐκεῖνο τὸ ἐν τῇ μετὰ τὰ φυ
σικά πραγματεία πάντων που φαυλότατα ειρημένον.
Οντος γὰρ ζητήματος, πότερα ἅπαντα ἐξ ἀνάγκης
γίγνεται, ἢ ἔστιν ἃ καὶ οὐκ ἐξ ἀνάγκης γιγνόμενα
τών γιγνομένων. Καὶ τῶν ἐξ ἀνάγκης ἅπαντα τιθεμένων γίγνεσθαι ἐκ δυοῖν αὐτῶν ἀξιωμάτων δεικνύκαι πειρωμένων, ἑνὸς μὲν τοῦ ἅπαν τὸ γιγνόμενον
ὑπ᾽ αἰτίου τινὸς ἀναγκαῖον εἶναι γίνεσθαι, ἑτέρου δὲ
τοῦ ἅπαν αἴτιον ὅ τι ἂν δρῴη, ἀνάγκῃ τε καὶ ὡρι
σμένως αὐτὸ δρᾷν, Αριστοτέλης συνορῶν τὴν ἀνάγ
κὴν τοῦ, τούτοιν κειμένοιν, ἅπαντα ἐξ ἀνάγκης
γίγνεσθαι, συμπεραίνεσθαι, ἵνα μὴ τοῦτο συγχωρή
σῃ, θάτερον τῆς ἀντιφάσεως μόριον λαμβάνων ὡς δὲ
ἔμπεδον, καὶ τιθεὶς εἶναι ἔστιν ὁ τῶν γιγνομένων
καὶ ἐξ ἀνάγκης γιγνόμενα, κατὰ θατέρου τοῖν ἀξιω
μάτοιν χωρεί, καὶ τὸ μὲν ἅπαν αἴτιον ὅ τι ἂν δρῴη,
ἀνάγκῃ τε καὶ ὡρισμένως δρᾷν, οὐκ ἀναιρεί. Ηδη
γὰρ αὐτῷ φθάσας κατακέχρηται ἐν τοῖς περὶ ἀϊδίου
κινήσεως λόγοις. Αὐτὸς οὖν ἂν αὐτὸν περιφανέστατα
περιέτρεπεν εἰ τοῦτο ἀνῄρει· κατὰ δὲ δὴ τοῦ λοιποῦ
χωρεῖ, καὶ ἀξιοι γίγνεσθαι τῶν γιγνομένων τινὰ καὶ
αἰτίου χωρὶς, ἀξίωμα ἀναιρῶν οὐδενὶ ὅτι, οὐ συρῷ,
οὐκ ἰδιώτῃ, οὐ παντὸς μᾶλλον ἔμπεδον εἶναι δοκούν,
πλήν γε δὴ αὐτοῦ, ὡς ἔοικεν, Αριστοτέλους. Καίτοι
αὐτὸς 'Αριστοτέλης ἀξιοῖ, ἅπαν τὸ κινούμενον ὑπό
τινος κινεῖσθαι. Εγώ δ' ᾤμην καὶ τοῦτο δ' ἐκεῖνο
ισχύειν μᾶλλον, ἢ αὐτὸ δι' αὐτό. Ἐπεὶ γὰρ πᾶν τὸ
κινούμενον γίγνεται ταύτῃ ᾗ κινείται (ἕκαστον μέλ
τῶν ἐν τῷ κινουμένων κινημάτων γένεσις της
col. 913–914page 47 of 99
PG 160:913ἅπαν δὲ τὸ γιγνόμενον ὑπ' αἰτίου τινός γίγνεται, καὶ ἅπαν τὸ κινούμενον ὑπό τινος αἰτίου κινοίτο ἄν. Ο δὲ ἐκεῖνο ἀναιρῶν, τοῦτ' ἔμπεδον οἴεται ἔτι ἑαυτῷ ἔσεσθαι. Καὶ οὐ συνορᾷ καὶ τὴν τοῦ θείου δόξαν, τούτου τοῦ ἀξιώματος ἀναιρουμένου, ἀσθενεστέραν γιγνομένην. Δῆλοι γάρ εἰσιν οἱ ἄνθρωποι διὰ τούτου τοῦ ἀξιώματος την πρώτην και προχειροτά την τοῦ θείου δόξαν λαμβάνοντες. Ἐπεὶ γὰρ φαίνεται ἔστιν & τῶν ἐν τῷδε τῷ οὐρανῷ γιγνόμενα οὐ τός γε αἰτίας φανερὰς ἔχοντα, οἱ ἄνθρωπος, ἅτε ἅπαν γιγνόμενον ὑπ᾽ αἰτίου τινὸς γίνεσθαι ἀξιοῦντες, ἐπὶ τὴν τοῦ θείου δόξαν ἀναφέρονται. Εδει δ' ἐνα δείξασθαι Αριστοτέλη, καὶ τί ποτε ἄρα ἐστὶν ἐκεῖνο τὸ ἄνευ αιτίου γιγνόμενον, καὶ μὴ ἁπλῶς οὕτως εἰ. πεῖν. 'Αλλ' ἐρεῖ τις ἴσως τὸ βουλεύεσθαι, οὕτω καὶ αὐτοῦ ᾿Αριστοτέλους ἐν τοῖς περὶ ἑρμηνείας αὐτοῦ βιβλίοις φάσκοντος. Ο μεν γὰρ ὡς ἔστιν ἀρχὴ τῶν ἐσομένων καὶ ἀπὸ τοῦ βουλεύεσθαι καὶ ἀπὸ τοῦ πράξαί τι. ᾿Αλλὰ κάν τούτῳ ψεύδεται περιφανῶς ο οὐ γὰρ ἀρχὴ τὸ βουλεύεσθαι τῶν ἐσομένων, ἀλλ' α τιον μέν που ἔστιν ὧν ἀρχὴ δ' ἂν αὐτὸ τὸ βουλεύεσθαι οὐ πάνυ τοι, φαινομένων καὶ τούτου προτέρων αἰτιῶν, τῶν περιισταμένων ἡμᾶς πραγμάτων. Δῆλα γὰρ δὴ, ὅτι μὴ περιστάντων ἡμᾶς πραγμάτων τοιού των τινών, οίων δόξαν ἡμῖν ὡς βουλευτέα εἴη παρ ραστῆσαι, οὐδ' ἂν βουλευσαίμεθα. ᾿Αλλὰ τοῦτο μὲν αὐτῷ τοιοῦτον. Ἡμῖν δὲ δεικτέον καὶ ἐν τούτου τοῦ αξιώματος τῇ ἀναιρέσει Αριστοτέλη οὐδὲν ἧττον αὐτὸν ὑφ᾽ αὐτοῦ περιτρεπόμενον. Οὐδεμίαν ἐνέρ γειαν ἐκ δυνάμεως μεταβάλλειν Αριστοτέλης ἀξιοῖ, μὴ ἑτέρας αὐτὴν προτέρας ενεργείας πρὸς τοῦτο κεκινηκυίας, καὶ τούτῳ τε χρώμενος ἐν τοῖς περὶ ἀϊδίου κινήσεως λόγοις τῷ ἀξιώματι καὶ θατέρῳ, τῷ ἅπαν αἴτιον ἀνάγκῃ δρᾶν ὅ τι ἂν ὄρη ἀξιοῦντι, την άΐδιον κίνησιν συμπεραίνει. Οὐκοῦν εἴ τι γίγνοι το τῶν γιγνομένων ἐκ δυνάμεώς που ἐς ἐνέργειαν μεταβαλεῖ, εἰς ἣν οὔποτ᾽ ἂν μεταβάλλοι, μὴ οὐχ ἑτέρας προτέρας ενεργείας ταύτην αὐτῷ τὴν μετα βολὴν ἀπειργασμένη;· ἡ δὴ καὶ τῆς γενέσεως αὐτῷ ἔσται αιτία. Καὶ οὕτω οὐδοτιοῦν ἂν γένοιτο αιτίου χωρίς. Καὶ δῆλός ἐστιν Αριστοτέλης ἐν τῇ τὰ μετὰ τὰ φυσικὰ αὐτῷ πραγματείᾳ τὰς πολλὰς τῶν ἑαυ τοῦ ἀμαθιῶν συμφορήσας, τοῦτό που φαυλότατον πάντων εἰρηκώς. ΚΕΦΑΛ. 10'.. Εύηθες δ' αὐτοῦ καὶ τὸ τῇ φυσικῇ ἐκεῖνο, τὸ τὴν κίνησιν μὴ συγχωρεῖν, διττήν τε εἶναι καὶ ὁμώνυμον, τὴν μὲν δραστικήν τέ τινα καὶ ἐν τῷ κινουμένῳ. Καίτοι τῶν γε δυνάμεων τῶν περὶ κίνησιν διτο τῶν ἡ μὲν κινητικὴ καὶ ἐν τῷ κινήσοντι, ἡ δὲ παθητικὴ καὶ ἐν τῷ κινηθησομένῳ δέο: ἂν καὶ οἅπαν δὲ τὸ γιγνόμενον ὑπ' αἰτίου τινός γίγνεται, & illud alterum valere magis quam ipsum per se esiκαὶ ἅπαν τὸ κινούμενον ὑπό τινος αἰτίου κινοίτο
ἄν. Ο δὲ ἐκεῖνο ἀναιρῶν, τοῦτ' ἔμπεδον οἴεται ἔτι
ἑαυτῷ ἔσεσθαι. Καὶ οὐ συνορᾷ καὶ τὴν τοῦ θείου
δόξαν, τούτου τοῦ ἀξιώματος ἀναιρουμένου, ἀσθενε
στέραν γιγνομένην. Δῆλοι γάρ εἰσιν οἱ ἄνθρωποι διὰ
τούτου τοῦ ἀξιώματος την πρώτην και προχειροτάτην τοῦ θείου δόξαν λαμβάνοντες. Ἐπεὶ γὰρ φαίνε
ται ἔστιν & τῶν ἐν τῷδε τῷ οὐρανῷ γιγνόμενα οὐ
τός γε αἰτίας φανερὰς ἔχοντα, οἱ ἄνθρωπος, ἅτε
ἅπαν γιγνόμενον ὑπ᾽ αἰτίου τινὸς γίνεσθαι ἀξιοῦντες, ἐπὶ τὴν τοῦ θείου δόξαν ἀναφέρονται. Εδει δ' ἐνα
δείξασθαι Αριστοτέλη, καὶ τί ποτε ἄρα ἐστὶν ἐκεῖνο
τὸ ἄνευ αιτίου γιγνόμενον, καὶ μὴ ἁπλῶς οὕτως εἰ.
πεῖν. 'Αλλ' ἐρεῖ τις ἴσως τὸ βουλεύεσθαι, οὕτω καὶ
αὐτοῦ ᾿Αριστοτέλους ἐν τοῖς περὶ ἑρμηνείας αὐτοῦ
βιβλίοις φάσκοντος. Ο μεν γὰρ ὡς ἔστιν ἀρχὴ τῶν
ἐσομένων καὶ ἀπὸ τοῦ βουλεύεσθαι καὶ ἀπὸ τοῦ
πράξαί τι. ᾿Αλλὰ κάν τούτῳ ψεύδεται περιφανῶς ο
οὐ γὰρ ἀρχὴ τὸ βουλεύεσθαι τῶν ἐσομένων, ἀλλ' α
τιον μέν που ἔστιν ὧν ἀρχὴ δ' ἂν αὐτὸ τὸ βουλεύε
σθαι οὐ πάνυ τοι, φαινομένων καὶ τούτου προτέρων
αἰτιῶν, τῶν περιισταμένων ἡμᾶς πραγμάτων. Δῆλα
γὰρ δὴ, ὅτι μὴ περιστάντων ἡμᾶς πραγμάτων τοιούτων τινών, οίων δόξαν ἡμῖν ὡς βουλευτέα εἴη παρ
ραστῆσαι, οὐδ' ἂν βουλευσαίμεθα. ᾿Αλλὰ τοῦτο μὲν
αὐτῷ τοιοῦτον. Ἡμῖν δὲ δεικτέον καὶ ἐν τούτου τοῦ
αξιώματος τῇ ἀναιρέσει Αριστοτέλη οὐδὲν ἧττον
αὐτὸν ὑφ᾽ αὐτοῦ περιτρεπόμενον. Οὐδεμίαν ἐνέρ
γειαν ἐκ δυνάμεως μεταβάλλειν Αριστοτέλης ἀξιοῖ,
μὴ ἑτέρας αὐτὴν προτέρας ενεργείας πρὸς τοῦτο
κεκινηκυίας, καὶ τούτῳ τε χρώμενος ἐν τοῖς περὶ
ἀϊδίου κινήσεως λόγοις τῷ ἀξιώματι καὶ θατέρῳ, τῷ
ἅπαν αἴτιον ἀνάγκῃ δρᾶν ὅ τι ἂν ὄρη ἀξιοῦντι,
την άΐδιον κίνησιν συμπεραίνει. Οὐκοῦν εἴ τι γίγνοι
το τῶν γιγνομένων ἐκ δυνάμεώς που ἐς ἐνέργειαν
μεταβαλεῖ, εἰς ἣν οὔποτ᾽ ἂν μεταβάλλοι, μὴ οὐχ
ἑτέρας προτέρας ενεργείας ταύτην αὐτῷ τὴν μεταβολὴν ἀπειργασμένη;· ἡ δὴ καὶ τῆς γενέσεως αὐτῷ
ἔσται αιτία. Καὶ οὕτω οὐδοτιοῦν ἂν γένοιτο αιτίου
χωρίς. Καὶ δῆλός ἐστιν Αριστοτέλης ἐν τῇ τὰ μετὰ
τὰ φυσικὰ αὐτῷ πραγματείᾳ τὰς πολλὰς τῶν ἑαυ
τοῦ ἀμαθιῶν συμφορήσας, τοῦτό που φαυλότατον
πάντων εἰρηκώς.
stimaverim. Cum enim omne quod movetur, inde
fiat sive exsistat, unde ipsum movetur (singuli
enim motus quodammodo producuntur in eo, quod
movetur), omne autem quod fit, id fiat a causa aliqua, sequetur inde, quod etiam omne quod movetur,
ab aliqua causa necesse sit moveri. At ille posito
hoc pro confirmato, aliquarum scilicet rerum causam esse nullam, nihilominus tamen illud adhuc
Armum fore opinatur, quod ab aliquo, quæcunque
moventur, moveri sit necesse. Nec animadvertit,
quod sublata aliquarum rerum quæ fiunt causa,
etiam opinio quæ habetur de Deo debilior imbecilliorque flat. Manifestum est enim, quod quidam
propter hanc notionem quæ habet, nibil sine sua
causa fieri, præcipuam et vulgarissimam de Deo
sententiam amplectantur. Nam quando videntur
aliqua, quæ fiunt in hoc mundo, eaque manifestas
non habent causas, tum homines, qui omne quod
fit, ab aliqua causa fieri compertum habent, ad
naturæ divinæ cognitionem feruntur. Oportebat
autem demonstrare, o Aristoteles, qualenam sit
illud, quod sine causa fieret, neque ita simpliciter
rem affirmare. At dicet fortasse aliquis deliberationem esse ex eo genere, id quod ipse Aristoteles in
libris de interpretatione videtur dicere. Videmus
namque, ait, principium futurorum cum a delibera -
tione, tum ab actione ipsa exsistere. Sed in ed
plane errat. Neque enim deliberatio est principium
futurorum, tametsi aliquando sit causa. Ejus autem
rei, de qua deliberant homines, ipsa neutiquam
principium est deliberatio, quandoquidem hujusce
ipsius aliæ apparent priores et antiquiores cause,
ea videlicet quæ nos circumstant negotia. Id quod
inde liquido patet, siquidem nisi nos aliqua circumstent negotia, de quibus consultandum videtnr,
nos nunquam deliberaturi essemus. Sed transeamus, ipsique Aristoteli hoc dogma relinquamus.
Jam vero sublato hoc axiomale: omnium reruin
esse aliquam causam, Aristotelem mihilominus
sibi ipsi esse contrarium ostendemus. Nihil ille
arbitratur ex potentia in actum erumpere, nisi
affus quidem antecedat actus, qui latentem occultamque illam vim sive potentiam ad affectum sive.
actum impellat, et promoveat. Hoc ipsum axioma in disputatione de sempiterno motu usurpans, et
alterum illud, omnem causain necessario agere, id quod agit, sempiternitatem motus conatur
demonstrare. Proinde si quid fiat ex iis quæ fiunt, id ipsum ex potentia in lucem produci necesse erit,.
in quain porro nunquam producetur, nisi alius quidam antecedat actus, qui talem mutationem efficiat.
Quem utique etiam generationis cujuscunque rei auctorem et causam constitui oportet. Atque boc.
modo nihil unquam invenietur, quod sine causa fieri dici possit. Quibus demonstratis apparet evidentissime Aristotelem in eo opere, quod de iis quæ res physicas consequuntur inscribi solet, inter alios.
multos quof congessit errores in hac re turpissime lapsum esse.
Εύηθες δ' αὐτοῦ καὶ τὸ τῇ φυσικῇ ἐκεῖνο, τὸ τὴν
κίνησιν μὴ συγχωρεῖν, διττήν τε εἶναι καὶ ὁμώνυμον, τὴν μὲν δραστικήν τέ τινα καὶ ἐν τῷ κινου
μένῳ. Καίτοι τῶν γε δυνάμεων τῶν περὶ κίνησιν διτο
τῶν ἡ μὲν κινητικὴ καὶ ἐν τῷ κινήσοντι, ἡ δὲ
παθητικὴ καὶ ἐν τῷ κινηθησομένῳ δέο: ἂν καὶ
ο
CAP.XIX.
Neque illud sapientiæ cujusdam habet speciem,
quod iden Aristoteles in physicis docet, ubi mo
tum non concedit esse duplicem et æquivocum,
alium quidem activum qui est in movente, alium vero
passivum, qui est in eo quod movetur. Atqui cum
sint potentiæ circa motum duplices, una quidem
col. 915–916page 48 of 99
PG 160:915τῇ μὲν κινητικῇ δυνάμει την δραστικὴν κίνησιν, τῇ δὲ κινηκῇ τὴν παθητικήν. Ἀλλὰ δέδιεν, μὴ 4 δραστική αὕτη κίνησις οὖσα ἔσθ' ὅτε οὐ κινήσηται. Αδεὶς δ' ὡς δεδιώς; Τί γὰρ τὸ κωλῦσον τὴν δραστικήν ταύτην κίνησιν καὶ κινοῦσαν αὐτὴν μὴ κινεί. σθαι; ὄντος ποτὲ τοῦ κινοῦντος ἀκινήτου; Τὴν μὲν γὰρ παθητικὴν οὐχ οἷόν τε. Τῇ δὲ δραστικῇ τί ἔσται τὸ ἐμποδών. Ἐν τούτοις ἡμεῖς Ἀριστοτέλη ἀμαθαί νοντα ἀποφαίνομεν οὐ πάντα αὐτοῦ, τὰ δὲ μέγιστα καὶ κυριώτατα ὧν πρὸς Πλάτωνά τε καὶ τοὺς περὶ Πλάτωνα διαφέρεται, εκλέξαντες. & ενέργειαν ταύταιν ἑκατέρᾳ κατάλληλον ἀποδιδόναι, ΚΕΦΑΛ. Κ'. Λοιπὸς δὲ δὴ ἡμῖν τῶν μεγίστων καὶ ὁ περὶ εἰδῶν λόγος. Περὶ ὧν οὐ Πλάτωνι συνειπεῖν, ἀλλ' ᾿Αριστο τέλη καὶ ἐν τούτοις ἀποδείξαι φαύλως ἀντιλέγοντα, καὶ τὰ μὲν συκοφαντοῦντα, τὰ δ᾽ οὐ περαίνοντα, ἀνεμέσητον, ἐπεὶ καὶ ἐν τῶν εἰρημένων ἔστιν ες οὐδὲν Πλάτωνι συνειρηκότες Αριστοτέλη τέως εν τὸν ὑφ᾽ αὐτοῦ περιτρεπόμενον ἐπιδεδείχαμεν. Πρώτ τον μὲν οὖν ἐκεῖνο ελεγκτέον ψευδόμενον αὐτόν, ότι δὴ πρώτους μετὰ Σωκράτη φησὶν ἄρξαι τοῦ περὶ εἰδῶν τούτου λόγου, τὸν Πλάτωνα δηλονότι λέγων. Φαίνονται δὲ καὶ πρὸ Πλάτωνος οι Πυθαγόρεια ταύτῃ χρώμενοι τῇ δόξῃ, ὡς ἐκ τοῦ Τιμαίου τοῦ Δοκροῦ βιβλίου ἔστι λαβεῖν. Τὸν γὰρ οὐρανὸν τόνδε συνίστησι νοητοῦ παραδείγματος τοῦ ἰδανικού κατ σμου εἰκόνα. Καὶ τοῦτο μὲν οὕτω. Ἐκεῖνο δὲ πώς οὐκ ἀδικεῖ; οὐ συνώνυμα ἀλλ' ὁμώνυμα τοῖς αἰσθη τοῖς τὰ εἴδη τιθεμένων τῶν γε είδη ἀξιούντων είναι αὐτὸς βιαζόμενος συνώνυμα ἀποφαίνει. Οὐ γὰρ τῷ τὰ μὲν ἀΐδια εἶναι, φησί, τὰ δὲ φθαρτὰ οὐ συνώνυμα ἔσται, ἐπεὶ καὶ τὸ πολυχρόνιον λευκὸν τῷ ἐφημερίῳ οὐδέν γε ἧττον συνώνυμον. Εξ γε, ὦ Αριστότελες, εἰ τῷ ἐφημερίῳ λευκῷ τὸ πολυχρόνιον μέν, πεπερασμένην δ' ὅπως δήποτε ἔχον τὴν ὕπαρξιν καὶ διὰ τοῦτο συμβλητὴν συνώνυμον, κατὰ τοῦτο καὶ τὸ φθαρτόν τῷ ἀφθάρτῳ καὶ οὐδαμή συμβλητῷ συνώ νυμον ἔσται. Καὶ πῶς σοι τὸ τοιοῦτον συμπεραίνεται; πόθεν δ' ἔμαθες συμβλητὰ ἀσυμβλήτοις παρα βάλλειν, κάπειτα τὸ συμβαῖνον, ἐπὶ τῶν συμβλητών κἀπὶ τῶν ἀσυμβλήτων ἀξιοῦν, συμβαίνειν; εἰ γάρ τις ἐκείνων ἀκούσειεν, ὧν ἐν τῇ ἀποδεικτικῇ περὶ ἀποδείξεως ἀκριβολογῇ, οὗ ποτ' ἂν σε οἰηθείη, οὕτως ψυχρῶς αὐτὸν καὶ φαύλως ἀνέξεσθαι δεικνύναι περὶ Στου ἂν πρόθοιο. Ἡμεῖς δέ γε ἴσμεν μὲν ὁμώνυμα τοῖς αἰσθητοῖς τοὺς τὰ εἴδη τιθεμένους εἶναι τε ἀξιοῦντας καὶ καλοῦντας. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ δείξομεν οὐδ' ἄλλως ἑνὸν αὐτὰ τίθεσθαι ἐξ ὧνπερ ὑποτίθενται. Παραδείγματα γὰρ εἰκόνων τῶν αἰσθητῶν τὰ νοητὰ ὑποτίθενται. Εἰκόνα δὲ παραδείγματι πως ἄν τις συνώνυμον εἶναι ἀξιώσειεν, εἰ μὴ καὶ τὸν ἀνδριάντα τὸν Λυσάνδρου τῷ Λυσάνδρῳ συνώνυμον εἶναι ἀξιώσεις, καὶ τὸν Ἡρακλέους τῷ Ἡρακλεῖ; Ἀλλὰ, φησὶν Αριστοτέλης, κατά γε γὰρ τοὺς λόγους τοὺς τῶν ἐπιστημῶν, ἔσται εἴδη πάντων όσων περ καὶ ἐπιστῆμαί εἰσι, καὶ κατὰ τὸ ἓν ἐπὶ πολλῶν, καὶ οτῇ μὲν κινητικῇ δυνάμει την δραστικὴν κίνησιν, τῇ
δὲ κινηκῇ τὴν παθητικήν. Ἀλλὰ δέδιεν, μὴ 4
δραστική αὕτη κίνησις οὖσα ἔσθ' ὅτε οὐ κινήσηται.
Αδεὶς δ' ὡς δεδιώς; Τί γὰρ τὸ κωλῦσον τὴν δραστι
κὴν ταύτην κίνησιν καὶ κινοῦσαν αὐτὴν μὴ κινεί.
σθαι; ὄντος ποτὲ τοῦ κινοῦντος ἀκινήτου; Τὴν μὲν
γὰρ παθητικὴν οὐχ οἷόν τε. Τῇ δὲ δραστικῇ τί ἔσται
τὸ ἐμποδών. Ἐν τούτοις ἡμεῖς Ἀριστοτέλη ἀμαθαίνοντα ἀποφαίνομεν οὐ πάντα αὐτοῦ, τὰ δὲ μέγιστα
καὶ κυριώτατα ὧν πρὸς Πλάτωνά τε καὶ τοὺς περὶ
Πλάτωνα διαφέρεται, εκλέξαντες.
motiva quæ est in eo quod movebit, alia autem & ενέργειαν ταύταιν ἑκατέρᾳ κατάλληλον ἀποδιδόναι,
passiva, quæ est in eo quod movebitur, oportet
profecto etiam actum constitui duplicem qui utrique potentia correspondeat, motiva quidem potentiæ, activum motum, alteri autem quæ moveri
idonea est, passivum. Sed timuit ille ne hic activus
motus, motus cum sit, aliquando non moveatur.
At timuit ille, quod minime timendum fuisset. Quid
enim prohibet activum illum motum et eum qui
movet, non moveri? cum is qui morel, quandoque
sit immobilis. De passivo enim motu palam, quod
Ipsius non sit eadem ratio. Ac de activo illo ne
affirmetur, nibil impedit. Ac in his quidem Aristotelis ignorantiam deteximus, non omnis tamen,
sed maxima et præcipua exponentes in quibus a Platone et iis qui Platonem sequuntur, discedit.
CAP. XX.
Discrepantia Aristotelis et Platonis in iis quæ Λοιπὸς δὲ δὴ ἡμῖν τῶν μεγίστων καὶ ὁ περὶ εἰδῶν
að formas et species sempiternas attinent.
'
λόγος. Περὶ ὧν οὐ Πλάτωνι συνειπεῖν, ἀλλ' ᾿Αριστο
τέλη καὶ ἐν τούτοις ἀποδείξαι φαύλως ἀντιλέγοντα,
καὶ τὰ μὲν συκοφαντοῦντα, τὰ δ᾽ οὐ περαίνοντα,
ἀνεμέσητον, ἐπεὶ καὶ ἐν τῶν εἰρημένων ἔστιν ες
οὐδὲν Πλάτωνι συνειρηκότες Αριστοτέλη τέως εν
τὸν ὑφ᾽ αὐτοῦ περιτρεπόμενον ἐπιδεδείχαμεν. Πρώτ
τον μὲν οὖν ἐκεῖνο ελεγκτέον ψευδόμενον αὐτόν, ότι
δὴ πρώτους μετὰ Σωκράτη φησὶν ἄρξαι τοῦ περὶ
εἰδῶν τούτου λόγου, τὸν Πλάτωνα δηλονότι λέγων.
Φαίνονται δὲ καὶ πρὸ Πλάτωνος οι Πυθαγόρεια
ταύτῃ χρώμενοι τῇ δόξῃ, ὡς ἐκ τοῦ Τιμαίου τοῦ
Δοκροῦ βιβλίου ἔστι λαβεῖν. Τὸν γὰρ οὐρανὸν τόνδε
συνίστησι νοητοῦ παραδείγματος τοῦ ἰδανικού κατ
σμου εἰκόνα. Καὶ τοῦτο μὲν οὕτω. Ἐκεῖνο δὲ πώς
οὐκ ἀδικεῖ; οὐ συνώνυμα ἀλλ' ὁμώνυμα τοῖς αἰσθη
τοῖς τὰ εἴδη τιθεμένων τῶν γε είδη ἀξιούντων είναι
αὐτὸς βιαζόμενος συνώνυμα ἀποφαίνει. Οὐ γὰρ τῷ
τὰ μὲν ἀΐδια εἶναι, φησί, τὰ δὲ φθαρτὰ οὐ συνώνυμα
ἔσται, ἐπεὶ καὶ τὸ πολυχρόνιον λευκὸν τῷ ἐφημερίῳ
οὐδέν γε ἧττον συνώνυμον. Εξ γε, ὦ Αριστότελες,
εἰ τῷ ἐφημερίῳ λευκῷ τὸ πολυχρόνιον μέν, πεπε
ρασμένην δ' ὅπως δήποτε ἔχον τὴν ὕπαρξιν καὶ διὰ
τοῦτο συμβλητὴν συνώνυμον, κατὰ τοῦτο καὶ τὸ
φθαρτόν τῷ ἀφθάρτῳ καὶ οὐδαμή συμβλητῷ συνώ
νυμον ἔσται. Καὶ πῶς σοι τὸ τοιοῦτον συμπεραίνε
ται; πόθεν δ' ἔμαθες συμβλητὰ ἀσυμβλήτοις παρα
βάλλειν, κάπειτα τὸ συμβαῖνον, ἐπὶ τῶν συμβλητών
κἀπὶ τῶν ἀσυμβλήτων ἀξιοῦν, συμβαίνειν; εἰ γάρ
τις ἐκείνων ἀκούσειεν, ὧν ἐν τῇ ἀποδεικτικῇ περὶ
ἀποδείξεως ἀκριβολογῇ, οὗ ποτ' ἂν σε οἰηθείη, οὕτως
ψυχρῶς αὐτὸν καὶ φαύλως ἀνέξεσθαι δεικνύναι περὶ
Στου ἂν πρόθοιο. Ἡμεῖς δέ γε ἴσμεν μὲν ὁμώνυμα
τοῖς αἰσθητοῖς τοὺς τὰ εἴδη τιθεμένους εἶναι τε
ἀξιοῦντας καὶ καλοῦντας. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ δείξομεν
οὐδ' ἄλλως ἑνὸν αὐτὰ τίθεσθαι ἐξ ὧνπερ υποτίθεν
ται. Παραδείγματα γὰρ εἰκόνων τῶν αἰσθητῶν τὰ
νοητὰ ὑποτίθενται. Εἰκόνα δὲ παραδείγματι πως
ἄν τις συνώνυμον εἶναι ἀξιώσειεν, εἰ μὴ καὶ τὸν
ἀνδριάντα τὸν Λυσάνδρου τῷ Λυσάνδρῳ συνώνυμον
εἶναι ἀξιώσεις, καὶ τὸν Ἡρακλέους τῷ Ἡρακλεῖ;
Ἀλλὰ, φησὶν Αριστοτέλης, κατά γε γὰρ τοὺς λόγους
τοὺς τῶν ἐπιστημῶν, ἔσται εἴδη πάντων όσων περ
καὶ ἐπιστῆμαί εἰσι, καὶ κατὰ τὸ ἓν ἐπὶ πολλῶν, καὶ
Reliquum jam est, ut de speciebus sermonem
instituamus, de quibus maxima solet contentio
moveri. In his vero non quidem Platoni cousentiemus, sed Aristotelem etiam hac in parte male
contradixisse, et in aliis quidem sycophantam agere, in aliis vero non id conficere quod voluit, demonstrabimus, idque nobis vitio vertendum non
erit, siquidem etiam in prioribus sunt aliqua, ubi
Platoni non consentientes, nihilominus Aristotelem ipsum a seipso dissidere ostendimus.
Ac primum quidem illud reprehensione non caret,
quod manifeste veritati repugnat ubi post Socratem sit, primos exstitisse, qui sermonem de
speciebus in scholas philosophorum introduxerint, G
Platonem nimirum intelligens. Certum autem est
etiam Pythagoræos, qui ante Platonem vixerunt
de hac re disseruisse, sicut ex eo opere PlatonİS,
quod Timæum Locrum nominat, apparət. Ibi namque hoc costum ille ex intelligibili exemplo deducens, alterius mundi, quem idanicum vocat, imaginem facit. Atque hoc quidem est hujusmodi. In
eo autem quomodo non infert injuriam? Cum Plasonici suas illas species, rebus sensui subjectis non
synonymas, fed æquivocas esse velint. ipse præter
illorum opinionem et voluntatem synonymas conaLur ostendere, idque hoc modo. Ait enim non cam
ob causam, quod illæ sunt sempiternæ, hæ vero
corruptioni subjecta, non ambas esse synonymas;
siquidem etiam longi temporis albedo, eadein sit
nihilominus et univoca albedini unius diei. Recte
sane, ο Aristoteles, si albedini unius diei, alla quidem, at finitain tamen illa etiam quodammodo habens subsistentiam et propterea cum altera comparari idonea, sit synonyma eodem etiain modo mortale immortali, cui illud nullo modo comparari
potest, erit synonyınum. Et quanam, quæso, fronte
talem nectis conclusionem? et unde didicisti comparabilia cum incomparabilibus conferre, illaque
his similia facere, ut sic deinceps id quod comparabilibus accidit, existimes incomparabilibus item
contingere? Enimvero quispiam tuas illas leges non
audivisset, quas ipse in analyticis de ratione de.
o
col. 917–918page 49 of 99
PG 160:917τῶν ἀποφάσεων. Κατὰ δὲ τὸ νοεῖν τι, φθαρέντος, τῶν φθαρτών. Ταῦτα ἀσαφῶς μὲν πως είρηται 'Ἀριστοτέλει. Δεῖ δὲ ἡμᾶς τὰ ὑπὸ τῶν τὰ εἴδη τιθεμένων λεγόμενα πρότερον ἐκθεμένους, οὕτω τὴν Ἀριστοτέλους διάνοιαν σαφή καταστῆσαι. Τὴν ψυχήν φα σιν οἱ τὰ εἴδη τιθέμενοι ἀναλαμβάνουσαν ἐς γε ἐπι στήμην τοὺς τοῖς αἰσθητοῖς λόγους, ἀκριβέστερον αὐτοὺς ἔχοντας καὶ τελεώτερον ἐν ἑαυτῇ ἰσχύν, η ἐν τοῖς αἰσθητοῖς ἔχουσι. Τὸ οὖν τελεώτερον τοῦτο καὶ ἀκριβέστερον οὐκ ἂν ἀπὸ τῶν αἰσθητῶν ἴσχειν τὴν ψυχὴν ὅ γε μὴ ἔστιν ἐν αὐτοῖς. Οὐδ᾽ αὖ μηδα μοῦ ἄλλοθι ἂν αὐτῷ ἐξ αὐτῆς διανοεῖσθαι. Οὐδὲ γὰρ πεφυκέναι τὴν ψυχὴν μηδαμή όν τι διανοεῖσθαι τὰς γὰρ ψευδεῖς τῶν δοξῶν οὐχὶ μὴ ὄντων, ἀλλ᾽ ὄντων μὲν, ἄλλων δὲ κατ' ἄλλων εἶναι συνθέσεις τινὰς οὐ κατὰ τὸ ὀρθὸν γινομένας. Λείπεσθαι δὲ ἀφ' ἑτέρας τινὸς φύσεως πολλῷ ἔτι κρείττονός τε καὶ τελεωτέρας ἀφήκειν τῇ ψυχῇ τὸ τελεώτερον τοῦτο τῶν ἐν τοῖς αἰσθητοῖς λόγων. Πρὸς ταῦτα Αριστοτέλης, Εἰ κατὰ τοὺς ἐπιστημῶν, φησί, λόγους ὡς δὴ τῶν ἐν τοῖς αἰσθητοῖς τελεωτέρους, δεῖ εἶναι τὰ εἴδη, ἔσται καὶ πάντων ὅσων περ καὶ ἐπιστῆμαί εἰσιν, είδη. Κατὰ δὲ τὸ νοεῖν τι περί τινος φθαρέντος, εἴ γε μὴ ἔνεστι τῇ ψυχῇ μὴ ἄν τι νοεῖν, ἔσται καὶ ἑκάστου τῶν φθαρτῶν ἴδιον εἶδος. Τὸ δὲ λοιπὸν Ἀριστοτέλους, τὸ κατὰ τὸ ἐν ἐπὶ πολλῶν, καὶ τῶν ἀποφάσεων, βούλεται τόδε. Οὐχ οἷόν τε εἶναι, φασὶν οἱ τὰ εἴδη τιθέμενοι, πολλοῖς ἔν τι καὶ ταυτὸν ἔχουσι, τὸ ταυτό τοῦτο αὐτοῖς ἀπὸ τοῦ αὐτομάτου εἶναι. Οὐ γὰρ ἂν οἷόν τε εἶναι τετάχθαι ἅττα ώσαύτως, ἤτοι ἀεὶ, καὶ ὡς τὰ πολλὰ ἀπὸ τοῦ αὐτομάτου. Δέοι ἂν ἄρα ἑκάστοις ἔν τι καὶ ταυτόν καθ' αὐτὸ ἔχουσι καὶ οὐ κατά συμβεβηκός. Εν τι ἐξαίρετον εφεστάναι, τὸ τοῖς πολλοῖς τὸ κατ' αὐτὸν παρέξον. Πρὸς τοῦτο “Αριστοτέλης, καὶ κατὰ τὸ ἐν. φησὶν, ἐπὶ πολλῶν, καὶ τῶν ἀποφάσεων. Δηλαδή, εἰ κατὰ τὸ ἔν τι εἶναι τοῖς ἀνθρώποις τὴν ἀνθρωπότητα, δεῖ τι εἶναι καὶ ἐν ἐξαίρετον τὸ τὴν ἀνθρωπότητα αὐτοῖς ταύτην παρέξον, δέον ἂν καὶ τοῖς οὐκ ἀνθρώποις εἶναι τι ἐν τὸ τὴν οὐκ ἀνθρωπότητα αὐτοῖς παρέξον. Καὶ γὰρ καὶ τούτοις ἄν τι καὶ ἡ οὐκ ἀνθρωπότης πολλοίς με ουσιν, ὥσπερ καὶ τοῖς ἀνθρώποις ἡ ἀνθρωπότης. Ταῦτα μὲν οὖν τὰ ᾿Αριστοτέλους· ἡμῖν δ' ἀνάγκη οἷά τε τὰ εἴδη καὶ ὅπως ἔχοντα οἱ τιθέ μενοι ἀξιοῦσιν εἶναι πρότερον ἐκθεμένοις, οὕτω πρὸς τὰ ᾿Αριστοτέλους ἀπαντᾶν, οὕτω γὰρ ἂν σας φέστατα ελεγχθείς, τὰ μὲν συκοφαντῶν, τὰ δ᾽ οὐδὲν περαίνων. Οὐ τοῦδε τοῦ οὐρανοῦ δημιουργὸν προσ εχῆ τὸν ἄκρως ἀγαθὸν Θεὸν οἱ τὰ εἴδη τιθέμενοι ἀξιοῦσιν εἶναι, ἀλλ᾽ ἑτέρας πρότερον φύσεως καὶ οὐσίας ἑαυτῷ τε συγγενεστέρας καὶ αἰωνίας ἀσί τε καὶ κατ' αὐτὰ ὡσαύτως ἐχούσης, τὸν δ᾽ οὐρανὸν τόνδε δι' ἐκείνης ἤδη τῆς οὐσίας καὶ οὐ κατ' αὐτὸν δι' αὐτοῦ δεδημιουργηκέναι. Εκείνην τε τὴν οὐσίαν ἐς ἕνα τε νοητὸν κόσμον συνιστᾶσιν, ἂν ὁ Λοκρός Τίμαιος ιδανικόν καλεί, δηλαδή ειδικόν. Καὶ ἐν πάντων τε καὶ παντοίων ειδών συντιθέντες νῶν τε τῶν αὐτῶν, ἕνα τῷ ὅλῳ πόσμῳ τούτῳ νοητῷ, τὸν τελεώτατον ἐφιστᾶσι νοῦν, τὰ δευτερεία τῆς κατάτῶν ἀποφάσεων. Κατὰ δὲ τὸ νοεῖν τι, φθαρέντος, monstrandi tam curiose præscripsisti, non quidem
τῶν φθαρτών. Ταῦτα ἀσαφῶς μὲν πως είρηται 'Αρι
στοτέλει. Δεῖ δὲ ἡμᾶς τὰ ὑπὸ τῶν τὰ εἴδη τιθεμένων
λεγόμενα πρότερον ἐκθεμένους, οὕτω τὴν Αριστο
τέλους διάνοιαν σαφή καταστῆσαι. Τὴν ψυχήν φα
σιν οἱ τὰ εἴδη τιθέμενοι ἀναλαμβάνουσαν ἐς γε ἐπιστήμην τοὺς τοῖς αἰσθητοῖς λόγους, ἀκριβέστερον
αὐτοὺς ἔχοντας καὶ τελεώτερον ἐν ἑαυτῇ ἰσχύν, η
ἐν τοῖς αἰσθητοῖς ἔχουσι. Τὸ οὖν τελεώτερον τοῦτο
καὶ ἀκριβέστερον οὐκ ἂν ἀπὸ τῶν αἰσθητῶν ἴσχειν
τὴν ψυχὴν ὅ γε μὴ ἔστιν ἐν αὐτοῖς. Οὐδ᾽ αὖ μηδα
μοῦ ἄλλοθι ἂν αὐτῷ ἐξ αὐτῆς διανοεῖσθαι. Οὐδὲ γὰρ
πεφυκέναι τὴν ψυχὴν μηδαμή όν τι διανοεῖσθαι τὰς
γὰρ ψευδεῖς τῶν δοξῶν οὐχὶ μὴ ὄντων, ἀλλ᾽ ὄντων
μὲν, ἄλλων δὲ κατ' ἄλλων εἶναι συνθέσεις τινὰς οὐ
κατὰ τὸ ὀρθὸν γινομένας. Λείπεσθαι δὲ ἀφ' ἑτέρας
τινὸς φύσεως πολλῷ ἔτι κρείττονός τε καὶ τελεω
τέρας ἀφήκειν τῇ ψυχῇ τὸ τελεώτερον τοῦτο τῶν ἐν
τοῖς αἰσθητοῖς λόγων. Πρὸς ταῦτα Αριστοτέλης, Εἰ
κατὰ τοὺς ἐπιστημῶν, φησί, λόγους ὡς δὴ τῶν ἐν
τοῖς αἰσθητοῖς τελεωτέρους, δεῖ εἶναι τὰ εἴδη, ἔσται
καὶ πάντων ὅσων περ καὶ ἐπιστῆμαί εἰσιν, είδη.
Κατὰ δὲ τὸ νοεῖν τι περί τινος φθαρέντος, εἴ γε μὴ
ἔνεστι τῇ ψυχῇ μὴ ἄν τι νοεῖν, ἔσται καὶ ἑκάστου
τῶν φθαρτῶν ἴδιον εἶδος. Τὸ δὲ λοιπὸν Ἀριστοτέλους,
τὸ κατὰ τὸ ἐν ἐπὶ πολλῶν, καὶ τῶν ἀποφάσεων,
βούλεται τόδε. Οὐχ οἷόν τε εἶναι, φασὶν οἱ τὰ εἴδη
τιθέμενοι, πολλοῖς ἔν τι καὶ ταυτὸν ἔχουσι, τὸ ταυτό
τοῦτο αὐτοῖς ἀπὸ τοῦ αὐτομάτου εἶναι. Οὐ γὰρ ἂν
οἷόν τε εἶναι τετάχθαι ἅττα ώσαύτως, ἤτοι ἀεὶ,
καὶ ὡς τὰ πολλὰ ἀπὸ τοῦ αὐτομάτου. Δέοι ἂν ἄρα
ἑκάστοις ἔν τι καὶ ταυτόν καθ' αὐτὸ ἔχουσι καὶ οὐ
κατά συμβεβηκός. Εν τι ἐξαίρετον εφεστάναι, τὸ
τοῖς πολλοῖς τὸ κατ' αὐτὸν παρέξον. Πρὸς τοῦτο
“Αριστοτέλης, καὶ κατὰ τὸ ἐν. φησὶν, ἐπὶ πολλῶν,
καὶ τῶν ἀποφάσεων. Δηλαδή, εἰ κατὰ τὸ ἔν τι εἶναι
τοῖς ἀνθρώποις τὴν ἀνθρωπότητα, δεῖ τι εἶναι καὶ
ἐν ἐξαίρετον τὸ τὴν ἀνθρωπότητα αὐτοῖς ταύτην
παρέξον, δέον ἂν καὶ τοῖς οὐκ ἀνθρώποις εἶναι τι ἐν
τὸ τὴν οὐκ ἀνθρωπότητα αὐτοῖς παρέξον. Καὶ γὰρ
καὶ τούτοις ἄν τι καὶ ἡ οὐκ ἀνθρωπότης πολλοίς
με ουσιν, ὥσπερ καὶ τοῖς ἀνθρώποις ἡ ἀνθρω
πότης. Ταῦτα μὲν οὖν τὰ ᾿Αριστοτέλους· ἡμῖν
δ' ἀνάγκη οἷά τε τὰ εἴδη καὶ ὅπως ἔχοντα οἱ τιθέ
μενοι ἀξιοῦσιν εἶναι πρότερον ἐκθεμένοις, οὕτω
πρὸς τὰ ᾿Αριστοτέλους ἀπαντᾶν, οὕτω γὰρ ἂν σας
φέστατα ελεγχθείς, τὰ μὲν συκοφαντῶν, τὰ δ᾽ οὐδὲν
περαίνων. Οὐ τοῦδε τοῦ οὐρανοῦ δημιουργὸν προσ
εχῆ τὸν ἄκρως ἀγαθὸν Θεὸν οἱ τὰ εἴδη τιθέμενοι
ἀξιοῦσιν εἶναι, ἀλλ᾽ ἑτέρας πρότερον φύσεως καὶ
οὐσίας ἑαυτῷ τε συγγενεστέρας καὶ αἰωνίας ἀσί τε
καὶ κατ' αὐτὰ ὡσαύτως ἐχούσης, τὸν δ᾽ οὐρανὸν
τόνδε δι' ἐκείνης ἤδη τῆς οὐσίας καὶ οὐ κατ' αὐτὸν
δι' αὐτοῦ δεδημιουργηκέναι. Εκείνην τε τὴν οὐσίαν
ἐς ἕνα τε νοητὸν κόσμον συνιστᾶσιν, ἂν ὁ Λοκρός
Τίμαιος ιδανικόν καλεί, δηλαδή ειδικόν. Καὶ ἐν
πάντων τε καὶ παντοίων ειδών συντιθέντες νῶν τε
τῶν αὐτῶν, ἕνα τῷ ὅλῳ πόσμῳ τούτῳ νοητῷ, τὸν
τελεώτατον ἐφιστᾶσι νοῦν, τὰ δευτερεία τῆς κατά
existimatio mentem obreperet tam frigide tainque
perverse teipsum conari bæc demonstrare, de quibus jam disserimus. Nos vero scimus certo, ab illis,
qui species amplectuntur, species non synonymas,
sed cognomines sive æquivocas rebus sensui subjectis et existimari et appellari. Caeterum ostendemus nullo modo esse cognatas sive synonymás,
ejusdemque prorsus nature, ex is principiis, qut
bus illi otuntur. Intelligibilia namque illa, rerum
sensui subjectarum tanquam imaginem exemplariə
faciunt. Imaginem autem quanam quis ratione
exemplari cognatam sive univocam esse existimaverit, nisi forte idem etiam statuam Lysandri cognatam sive univocam Lysandro et Herculis statuam
Herculi synonymam appellet. Verum enimvero his
Aristoteles utitur rationibus et sic inquit, secundum
namque rationes, quæ ex scientiis, species erunt
omnium, quorum scientiæ sunt, secundum vero
unum in multis et negationum. At secundum quod
intelligitur quippiam, eo corrupto, etiam corruptibilium. Hæc quidem obscure quodammodo dicta
sunt ab Aristotele. Oportet itaque nos prius expli
care illa quæ ab iis dicuntur, qui species cons:ituunt, atque sic deinceps Aristotelis menten planam facere. Hli itaque formarum sive specierum
auctores patronique aiunt, quod si rationes rerum
sensibus subjectarum ita animo concipiantur, ut
illas animus scientia contineat, tum rationes illæ
accuratius se habent perfectiusque in seipsis consistumt, quam in rebus se habent, quæ sensu pereipluntnr. Perfectius itaque illud atque accurating.
non a rebus sensul subjectis obtinebit animus quod
quidem non est in ipsis, neque rursus id quod alibi
nusquam exsistat, animus ex seipso concipiet. Neque enim solet animus id quod nusquam est, aliqua.
ex parte concipere: si quidem inendaces opiniones
tum concipiuntur, quando non ea quidem, quæ non
sunt, sei ea quæ sunt alia aliis non recte conjunguntur. Hinc igitur sequi aiunt, ut ab alia quadam
adhuc praestantiore et perfectiore natura, perfeetius illud earum rationum, quæ in rebus sensui
subjectis sunt, animus adipiscatur. Jam adversus
hæc Aristoteles inquit, si secundum rationes, quæ
ex scientiis, utpote ex iis quæ sunt perfectiores,
quam eæ quæ sunt in rebus sensui subjectis, oportet esse species give formas, tum erunt etiam formæ
omnium rerum, quæcunque scientia continentur.
At secundum quod intelligitur quippiam, quod jam
interierit, si modo animus id quod non exsistit non
concipiat, intelligatve, erunt etiam singuloruin corruptibilium proprie forms. Quod sequitur in verbis
Aristotelis, ubi dicit, secundum vero unum in
multis, et negationum, hunc habet sensum. Aiunt
qui ideas defendunt, non posse fieri, ut multis
unum et idem quidpiam habentibus, illud idem sua
sponte et temere contingat. Neque enim posse feri,
ut aliqua aut semper aut ut plurimum fortuito.
quodam casu cumdem servent ordinem. Oportet
col. 919–920page 50 of 99
PG 160:919ο προνέμοντες. Τοῦτον τὸν νοῦν παραδείγματι τῷ καθ᾿ ἑαυτὸν νοητῷ κόσμῳ κεχρημένον, τὸν οὐρανὸ τόνδε καὶ κόσμον αἰσθητόν δεδημιουργηκένας. Είναι τε τὸν αἰσθητόν τόνδε κόσμον τοῦ νοητοῦ εἰκόνα, κατὰ τὸ ὅλον καὶ μέρη οὐδὲν ὅτι καὶ οὐκ ἐκεῖθεν ἔχοντα τῶν αἰτίου δεομένων. Δεῖσθαι δ' αἰτίου ἅπαντα τὰ ὄντα τε καὶ γιγνόμενα. Στερήσεις δ καὶ ἀποτεύγματα καὶ ὅ τι ἂν πρὸς τὸ μὴ ἐν ήδη ἀποπίπτῃ οὐδ' αἰτίου δεῖσθαι. 'Αλλ' αἰτίου μᾶλλον ἀπολείψει τοιαῦτα ἀποβαίνειν. Οὐδὲ δὴ τὰς ἀποφάσεις. Τῷ γὰρ τοῦ τῶν καταφάσεων τῶν γε ἀντιχει μένων αἰτίου καὶ ταύτας ἀπολείπεσθαι, ἀποφάσεις ἀποβαίνειν. Οὐδέ γε τῶν κατὰ συμβεβηκός τῇδε γιγνομένων ἔν τι ἐκεῖ αἴτιον εἶναι. Καὶ γὰρ τῇδε τὰ τοιαῦτα πλειόνων αἰτίων συνόδῳ ἀποβαίνειν, ὧν ἔχει στον ἐκεῖσε ἀναφέρεσθαι, καὶ οὐχ ἔν τι εἶναι ἐκεῖ τὸ τῶν τοιούτων αἴτιον. Οὐδέ γε τῶν ἀπείρων εν ται καθέκαστον ἐκεῖ εἶναι αἴτιον, ἀλλ' ἔν τι πάντων τῶν τῇδε ἐς ἀπειρίαν ἤδη ἐκπιπτόντων ἐκεῖ εἶναι τὸ αἷ τιον εἶδος. Οὐδαμῇ γὰρ ἀπειρίας τῆς κατὰ τὸ πεσόν τοῖς ἐκεῖ μετεῖναι. ᾿Αλλὰ τῷ μὲν ὑπερουσίῳ Θεί οὐδ' ὅλως πλήθους. Ακρως γὰρ δὴ ἐν αὐτὸν εἶναι τῷ δὲ νοητῷ τούτῳ διακόσμῳ πλῆθος μὲν ἐνεῖναι, πεπερασμένον δ' αὐτὸ εἶναι καὶ οὐδαμῆ ἄπειρον, οὔτε δυνάμει οὔτε ἔργῳ. Τῷ δ' αἰσθητῷ τῷδε κόσμε τὴν ἀπειρίαν ἤδη ὡς ἐνδέχεται εγγεγονέναι διὰ τὴν ὕλην, ᾗ πρώτως τὸ ἄπειρον πρόσεστιν, ἐκεῖθεν μὲν καὶ ταύτην ἔχουσαν τὴν αἰτίαν οὐ μέν τοι κἀκεῖ άπειρον οὖσαν. Οὐδὲ γὰρ τῶν τῇδε λόγων, άλογον κἀκεῖ εἶναι τὸ εἶδος, οὐδέ γε τῶν κινουμένων, κινούν μενον. Τῶν γε μὴν τῇδε οὐσιῶν, τῶν τε ταῖς οὐσίαις καθ᾿ αὐτὰ προσόντων καὶ σχέσεων ἐκεῖ εἶναι τὰ εἴδη τε καὶ παραδείγματα τῶν μὲν σχέσεων, ὅτι οὐδὲ τὰ κἀκεῖ ἄσχετα πρὸς ἄλληλα. Τῶν οὖν ἐκεῖ σχέσεων τὰς τῇδε δεῖ εἶναι εἰκόνας, τῶν δὲ προσόντων, ὅτι οὐδ᾽ ἄνευ προσόντων τἀκεῖ. Τοῦ μὲν γὰρ ὑπερουσίου ἑνὸς ἅτε ἄκρως ἑνὸς ὄντος οὔτε οὐσίαν, οὔτε προσόν, οὔτε ἐνέργειαν, οὔτε δύναμιν διακεκρίσθαι. Των δὲ εἰδῶν τε καὶ νῶν τούτων ἅτε οὐκ ἐκείνῳ παρι σουμένων, προσόντα μὲν οὐσίας διακεκρίσθαι, ενερ γείας δὲ δύναμιν οὐδέπω, ἀλλὰ τοῖς τῇδε ἤδη πρὸς τῇ ἑτέρᾳ καὶ ταύτην τὴν διάκρισιν ἀποδίδοσθαι. Ωστ' ἂν τἀκεῖ μέσως πως ἔχειν τοῦ τε ὑπερουσίου ἑνὸς, πάντων ηγεμονίας μετὰ τὸν ἀγαθὸν Θεὸν αὐτῷ καὶ τῶν τῇδε καὶ αἰσθητῶν. Οἷα μὲν οὖν καὶ ὅπως ἔχοντα τὰ εἴδη, οἱ τιθέμενοι ἀξιοῦσιν εἶναι, εἴρηται ἡμῖν ὡς διὰ βραχυτάτων τε καὶ ἐν κεφαλαίοις εἰπεῖν. Πρὸς οὖν τὰ ᾿Αριστοτέλους ἤδη ἀπαντητέον ἂν εἴη. Κατά τε γὰρ τοὺς λόγους τῶν ἐπιστημῶν, Εσται είδη πάντων ὅσωνπερ καὶ ἐπιστῆμαί εἰσιν, εἴπερ ἐπιστῆμαι τῶν καθ᾿ αὐτὰ ἀεί εἰσι. Καὶ εἴ τοι πάλιν τῶν καθ᾿ αὐτὰ προσόντων εἰσὶν, οὐχ οἷ γε τὰ εἴδη τιθέμενοι ὀκνήσουσι μὴ ἁπάντων τούτων φάναι εἶναι εἴδη, οὐ μέν τοι ὡσαύτως πάντων. ᾿Αλλὰ τῶν μὲν ἐς πεπερασμένα είδη τὰ τῇδε διακρινομένων ἓν ἐφ' ἑκάστῳ εἴδη, τῶν δὲ ἐς ἀπειρίαν ἤδη έχε πιπτόντων, ἓν ἐπὶ πᾶσι τοῖς ἀπείροις. Αὐτίκα γὰρ τῷ τῇδε ἀριθμῷ παντὶ διὰ τὴν ἀπειρίαν, ἐν τὸ ἐκεῖ εἶδος ἐφιστᾶσιν ἑνιαῖόν τε καὶ καθ᾽ ἐν ἅπανταdam vero
ο
προνέμοντες. Τοῦτον τὸν νοῦν παραδείγματι τῷ
καθ᾿ ἑαυτὸν νοητῷ κόσμῳ κεχρημένον, τὸν οὐρανὸ
τόνδε καὶ κόσμον αἰσθητόν δεδημιουργηκένας. Είναι
τε τὸν αἰσθητόν τόνδε κόσμον τοῦ νοητοῦ εἰκόνα,
κατὰ τὸ ὅλον καὶ μέρη οὐδὲν ὅτι καὶ οὐκ ἐκεῖθεν
ἔχοντα τῶν αἰτίου δεομένων. Δεῖσθαι δ' αἰτίου
ἅπαντα τὰ ὄντα τε καὶ γιγνόμενα. Στερήσεις δ
καὶ ἀποτεύγματα καὶ ὅ τι ἂν πρὸς τὸ μὴ ἐν ήδη
ἀποπίπτῃ οὐδ' αἰτίου δεῖσθαι. 'Αλλ' αἰτίου μᾶλλον
ἀπολείψει τοιαῦτα ἀποβαίνειν. Οὐδὲ δὴ τὰς ἀποφά
σεις. Τῷ γὰρ τοῦ τῶν καταφάσεων τῶν γε ἀντιχει
μένων αἰτίου καὶ ταύτας ἀπολείπεσθαι, ἀποφάσεις
ἀποβαίνειν. Οὐδέ γε τῶν κατὰ συμβεβηκός τῇδε
γιγνομένων ἔν τι ἐκεῖ αἴτιον εἶναι. Καὶ γὰρ τῇδε τὰ
τοιαῦτα πλειόνων αἰτίων συνόδῳ ἀποβαίνειν, ὧν ἔχει
στον ἐκεῖσε ἀναφέρεσθαι, καὶ οὐχ ἔν τι εἶναι ἐκεῖ
τὸ τῶν τοιούτων αἴτιον. Οὐδέ γε τῶν ἀπείρων εν ται
καθέκαστον ἐκεῖ εἶναι αἴτιον, ἀλλ' ἔν τι πάντων τῶν
τῇδε ἐς ἀπειρίαν ἤδη ἐκπιπτόντων ἐκεῖ εἶναι τὸ αἷ
τιον εἶδος. Οὐδαμῇ γὰρ ἀπειρίας τῆς κατὰ τὸ πεσόν
τοῖς ἐκεῖ μετεῖναι. ᾿Αλλὰ τῷ μὲν ὑπερουσίῳ Θεί
οὐδ' ὅλως πλήθους. Ακρως γὰρ δὴ ἐν αὐτὸν εἶναι·
τῷ δὲ νοητῷ τούτῳ διακόσμῳ πλῆθος μὲν ἐνεῖναι,
πεπερασμένον δ' αὐτὸ εἶναι καὶ οὐδαμῆ ἄπειρον, οὔτε
δυνάμει οὔτε ἔργῳ. Τῷ δ' αἰσθητῷ τῷδε κόσμε
τὴν ἀπειρίαν ἤδη ὡς ἐνδέχεται εγγεγονέναι διὰ τὴν
ὕλην, ᾗ πρώτως τὸ ἄπειρον πρόσεστιν, ἐκεῖθεν μὲν
καὶ ταύτην ἔχουσαν τὴν αἰτίαν οὐ μέν τοι κἀκεῖ
άπειρον οὖσαν. Οὐδὲ γὰρ τῶν τῇδε λόγων, άλογον
κἀκεῖ εἶναι τὸ εἶδος, οὐδέ γε τῶν κινουμένων, κινούν
μενον. Τῶν γε μὴν τῇδε οὐσιῶν, τῶν τε ταῖς οὐσίαις
καθ᾿ αὐτὰ προσόντων καὶ σχέσεων ἐκεῖ εἶναι τὰ εἴδη
τε καὶ παραδείγματα τῶν μὲν σχέσεων, ὅτι οὐδὲ τὰ
κἀκεῖ ἄσχετα πρὸς ἄλληλα. Τῶν οὖν ἐκεῖ σχέσεων τὰς
τῇδε δεῖ εἶναι εἰκόνας, τῶν δὲ προσόντων, ὅτι οὐδ᾽
ἄνευ προσόντων τἀκεῖ. Τοῦ μὲν γὰρ ὑπερουσίου
ἑνὸς ἅτε ἄκρως ἑνὸς ὄντος οὔτε οὐσίαν, οὔτε προσόν,
οὔτε ἐνέργειαν, οὔτε δύναμιν διακεκρίσθαι. Των
δὲ εἰδῶν τε καὶ νῶν τούτων ἅτε οὐκ ἐκείνῳ παρισουμένων, προσόντα μὲν οὐσίας διακεκρίσθαι, ενερ
γείας δὲ δύναμιν οὐδέπω, ἀλλὰ τοῖς τῇδε ἤδη πρὸς τῇ
ἑτέρᾳ καὶ ταύτην τὴν διάκρισιν ἀποδίδοσθαι. Ωστ'
ἂν τἀκεῖ μέσως πως ἔχειν τοῦ τε ὑπερουσίου ἑνὸς,
flaque singulis per se et non per accidens unum πάντων ηγεμονίας μετὰ τὸν ἀγαθὸν Θεὸν αὐτῷ
atque idem quidpiam commune obtinentibus, unum
quidpiam eximium atque selectum præesse, quod
multis illud unum atque idem impertiat. Adversu:
hæc Aristoteles, et secundum unum inquit, in multis et negationum. Quippe si secundum id quod
unum quippiam insit exempli gratia multis hominibus, humanitas videlicet, oportet unum quidpiam
eximium constituere, quod iilis hanc humanitatem
impertiat, oportebit etiam unum quippiam esse,
quod omnibus non hominibus, rationem eam, qua
non sunt homines, largiatur. Etenim etiam illi
unum quippiam habent commune, ut sint nou honines, quemadmodum illi qui sunt homines humanitatem communem obtinent. Hactenus itaque
Aristoteles. Nos vero opera pretium nos facturus
arbitramur, si priusquam ad ipsius rationes respondeamus explanemus primum qualesnam et cujusnodi esse suas species sive formas existimept illi,
qui ipsas constituunt, quibus expositis tandem Aristotelicis opportune occurremus rationibus. Ilac
namque ratione apertissime convincemus illum in
quibusdam quidem calumniatum esse, in quibusnon id confcere quod optabat. Ιlli
itaque qui idæas defendunt, aiunt Deum illum optimum maximum qui summa quadam excellentique
bonitate est præditus immediatum non esse hujusce coli opificem, sed prius allerius cujusdam
naturæ atque essentiæ, quæ et cum ipso majorein
liabeat cognationem et cum sit sempiterna, semper
eadem, similique ratione se habeat. Eumdem itaque illum Deum non per seipsum, sed per illam
jain productam sive essentiam sive naturam hujusce cœli fuisse fabricatorem, atque illam quidem
essentiam in unum intelligibilem mundum coag,
mentant, quem Locrus ille Timæus idapicum appellat, ac si dicat, specialemn vel exemplarem, qui
nimirum ex omnibus, iisque multifariis sit constructus speciebus, quas etiam mentes vocant. Toti
vero buic intelligibili mundo unam quamdam perfectissimam præficiunt mentem, cui post illum
omnis boni auctorem atque fontem deum secundas
in gubernatione imperiique universi partes ascribunt. Hanc porro mentem illo per seipsum intelligibili speciali mundo usam, hoc nostris conspicuumn καὶ τῶν τῇδε καὶ αἰσθητῶν. Οἷα μὲν οὖν καὶ ὅπως
oculis caelum, mundumque sensibus subjectumn
fabricatum esse. Esse itaque hunc sensibus patentem mundum illius intelligibilis simulacrum alque
imaginem, nihilque ex iis quæ causis suis indigent,
tam in toto quam in partibus exsistere, quod non
b illo altero artum trabat, causis vero uidigere,
quæcunque existant in rebus, quæque fiant, et privationes et frustrationes, et quidquid denique ad id
quod nusquam est, recidit nullam omnino causam
postulare, imo potius defectu causa cuncta ejusmodi contingere, neque item negatioues. Nam quod
causa contrariæ aflirmationis desit, ex eo una oritur negatio. Neque eliam, qua per accidens hic
contingunt, corum ullam prorsus illic causam baἔχοντα τὰ εἴδη, οἱ τιθέμενοι ἀξιοῦσιν εἶναι, εἴρηται
ἡμῖν ὡς διὰ βραχυτάτων τε καὶ ἐν κεφαλαίοις
εἰπεῖν. Πρὸς οὖν τὰ ᾿Αριστοτέλους ἤδη ἀπαντητέον
ἂν εἴη. Κατά τε γὰρ τοὺς λόγους τῶν ἐπιστημῶν,
Εσται είδη πάντων ὅσωνπερ καὶ ἐπιστῆμαί εἰσιν,
εἴπερ ἐπιστῆμαι τῶν καθ᾿ αὐτὰ ἀεί εἰσι. Καὶ εἴ τοι
πάλιν τῶν καθ᾿ αὐτὰ προσόντων εἰσὶν, οὐχ οἷ γε τὰ
εἴδη τιθέμενοι ὀκνήσουσι μὴ ἁπάντων τούτων φάναι
εἶναι εἴδη, οὐ μέν τοι ὡσαύτως πάντων. ᾿Αλλὰ τῶν
μὲν ἐς πεπερασμένα είδη τὰ τῇδε διακρινομένων
ἓν ἐφ' ἑκάστῳ εἴδη, τῶν δὲ ἐς ἀπειρίαν ἤδη έχε
πιπτόντων, ἓν ἐπὶ πᾶσι τοῖς ἀπείροις. Αὐτίκα γὰρ
τῷ τῇδε ἀριθμῷ παντὶ διὰ τὴν ἀπειρίαν, ἐν τὸ
ἐκεῖ εἶδος ἐφιστᾶσιν ἑνιαῖόν τε καὶ καθ᾽ ἐν ἅπαντα
col. 921–922page 51 of 99
PG 160:921περιέχον τὰ τῷ τῇδε ἀριθμῷ διακεκριμένως τε καὶ ἡ καθ᾿ αὐτὰ συμβαίνοντα. Καὶ ἐπὶ τῶν τοῖς μεγέθεσι συμβαινόντων ὡσαύτως ἂν, ἐν τὸ ἐκεῖ εἶδος τοῦ μεγέ βους, καὶ ἀμερές. Αφ' ὧν τὴν ψυχὴν ἐλλαμπομένην τὸν μαθηματικόν, ἀριθμὸν, καὶ μαθηματικά με γέθη ἐκτάδην ὑποδέχεσθαι σκιάς τε καὶ εἴδωλα νοη τῶν ὄντα ᾖ τὰ τῇδε ἔν τε ὕδασιν είδωλα καὶ σκιαλ τῶν αἰσθητῶν πρὸς αὐτὰ τὰ αἰσθητά. Καὶ μὲν δὴ καὶ τὰ ὑπ' ἀνθρώπων σκευαστὰ ταῦτα ἐν τῷ ἐκεῖ φασιν ἀνθρώπου εἴδει καθ᾽ ἐν περιέχεσθαι. Οθεν τῇ διανοίᾳ τοὺς δημιουργούς ἀλλὰ ἄλλους ὑποδεχου μένους, καὶ διανοητὰ πρότερον ἐν ἑαυτοῖς τὰ τῶν σκευῶν εἴδη ἔκαστον διαμεμορφωκότας, οὕτω τοῖς αἰσθητοῖς ἐγχειρεῖν. Περὶ δὲ τῶν κατὰ συμβεβηκός γιγνομένων, είποτε καὶ τούτων ἐπιστήμη τις γένοι το, ἐπειδὴ τὰ τοιαῦτα πλειόνων αἰτίων συνόδῳ ἀπο βαίνει, ὧν αὖ ἔκαστον ἐκεῖσε ἀναφέρεσθαι, ἐκεῖθεν καὶ περὶ τούτων τὴν ψυχὴν ἐλλαμπομένην κτάσθαι. Ταῦτα μὲν οὖν πρὸς τοὺς τῶν ἐπιστημῶν φήσουσι λόγους. Πρὸς δὲ τὸ κατὰ τὸ ἓν ἐπὶ πολλῶν καὶ τῶν ἀποφάσεων, οὐδὲν ἀναγκαῖον συμπεραίνεσθαι φή σουσι. Τὸ γάρ τοι ἀνθρώπου ἐκεῖνο εἶδος, οἷς μὲν ἂν προσκείμῃ ἐαυτό, τούτοις μὲν τοῦ ἀνθρώποις εἶναι αἴτιον εἶναι, οἷς δ᾽ ἂν μὴ ἑαυτὸ προσκείμῃ, ταῦτα δ' οὐκ ἀνθρώποις λείπεσθαι. Πρὸς δὲ τὸ και τανοείν τι φθαρέντος, τῶν φθαρτῶν, ἱκανὸν φήσουσιν εἶναι τὸ ἓν ἐκεῖνο εἶδος τὸ ἐπὶ πᾶσι τοῖς ἐν τῇ αὐτῇ ἰδίᾳ φθαρτοις ώσπερ που μὴ πρότερον ὂν παι ράγον ἕκαστον, οὕτω καὶ ἐφθαρμένου εκάστου είν κόνα ἐν ταῖς τῶν νοούντων τι ἔτι περὶ αὐτοῦ, ψυ χαῖς ἀνακαινίζον. Πρὸς μὲν οὖν ταῦτα τῶν ᾿Αριστοτέλους ταῦτα οἱ τὰ εἴδη τιθέμενοι φήσουσιν, ούτ δὲν ἀποδον τῶν ἑαυτῶν ὑποθέσεων λέγοντες. Ιω μεν δὲ δὴ καὶ ἐπὶ τῶν ἑξῆς τὰ λόγου τινὸς ἄξια? Ει συμβαίνει μὴ τὴν δυάδα πρώτην εἶναι, ἀλλὰ τὸν ἀριθμόν. Καὶ τί, φήσουσι, κωλύσει, τὸν μὲν ἐκεῖ ἀριθμὸν καὶ ἐνιαῖον καὶ αὐτῆς τῆς δυάδος πρότερον εἶναι; τὴν δὲ δυάδα τοῦ τῇδε ἐκτάδην ἀριθμοῦ πρώ την; Ετι φησὶν, Εἰ μὴ κατὰ συμβεβηκὸς τὰ εἴδη μετο έχεται, τῶν οὐσιῶν ἂν εἴη μόνων. Αλλ' εἰ μὴ ἅπαν τα, φαίεν ἂν, ήτοι οὐσίαι ἦσαν, ἢ κατὰ συμβεβηκός ταῖς οὐσίαις προσεγίγνετο, εἶχεν ἄν τινα ἴσως χώραν δ φῇς. Νῦν δ' ὄντων τινῶν, 2 καὶ καθ᾽ αὐτὰ ταῖς οὐσίαις πρόσεστι, τί ἔτι σοι δύναται τὸ ἐπιχείρημα; καίτοι καὶ εἰ καὶ αὐτῶν τῶν κατὰ συμβεβηκός για γνομένων ἕκαστον, πρὸς μὲν τὰ προσεχῇ εὐ καθ' αὐτά ἐστιν, ὅλως μέντοι τῶν καθ᾽ αὐτὰ οὐ παντάπασιν ἐστιν ἀπεῤῥωγός, επείπερ πλειόνων αἰτίων συν όδῳ τὰ τοιαῦτα γίγνεται. Τούτων δ᾽ ἕκαστον καθ' αὐτὸ δρᾷ ὅ τι ἂν δρῴη, οὐδ᾽ ἂν ἐκ τούτων ἀποβαί γοντα τοῦ καθ' αὐτὸ ἂν παντάπασιν ἀπεῤῥωγότα εἴη, οὐδ᾽ ἀκοινώνητα πάμπαν τὰ κατὰ συμβεβηκός τοῖς καθ' αὐτή, ἀλλ᾽ ἐκείνων καὶ ταῦτα ἐχόμενα. Ἐπειδὰν γὰρ Ὀλυμπίων ενεστώτων ὁ ἥλιος ἐκλίπῃ, κατὰ μὲν τὸ τὰ Ὀλύμπια ἐνεστηκέναι ὁ ἥλιος οὐκ ἐξέλιπεν, οὐδέ γε κατὰ τὸ τὸν ἥλιον ἐκλελοιπέναι τὰ Ολύμπια ἐνέστη· ὥστε ταύτῃ μὲν, οὐ καθ᾽ αὑτὸ ὁ ἥλιος τῶν γε Ολυμπίων ενεστώτων ἐκλέλοιπε, τὰ γε μὴν αἴτια τοῦ τὸν ἥλιον ἐκλιπεῖν καθ' αὐτὰ τὴν α$22
bert. Siquidem ejusmodi plurium causarum concursu bic eveniant, quarum unaquæque illuc sit
referenda, alque illic nihil esse prorsus, quod sit
causa rerum contingentium. Sed nec infinitarum
rerum privatas singulasque illic inveniri causas,
eorum namque omnium, quæ hic ad infinitatem
quamdam recidunt, unicam illic esse speciem, quæ
causæ rationem obtinet, quandoquidem ea quæ
Hlic sunt, infinitatis ejus, quæ ad quantitatem refertur, omnino sint expertia, imo etiam summus
ille Deus qui omni essentia ac natura superior est
ac sublimior, ab omni prorsus multitudine abliorreal, nempe qui unus sit exquisitissime. Huic
vero intelligibili mundo sive apparatui suam
quidem jam inesse multitudinem sed finitam tamen,
et quæ nullo modo infinitam possit appellari, sive
potentia, sive actu. Id quod in conspicuo, sensibusque subjecto hoc mundo aliter se habet, qul
inβnitatem jam quamdam, quatenus illam complecti potest, innatam habet propter materiam,
cui propria quadam ratione infinitas quædam
adhæret, quam ipsam materia quidem non aliunde
quam illine traxit, sed illic tamen infinita non exsistit, neque enim etiam rerum irrationalium, quæ
hic habentur, species illic irrationalis habetur vel
rerum hic mobilium, species illic mobilis, quamvis
essentiarum, quæ ita hic appellantur, et eorum quæ
essentiis per se adhærent et habitudinum, illic sint
et species et exemplaria Habitudinum quidem,
propterea, quod illa quoque quæ illic habentur
nullam non habeant inter se habitudinem atque
convenientiam: earum igitur quæ illic sunt, habitudinum, has alteras, quæ hic sunt, oportet esse
imagines atque simulacra. Jilorum vero quæ per
se essentiis adhæreut eam ob causam, propterea
quod non sine suis adjunctis atque attributis ea
quoque quæ illic sunt intelligantur. Nam in illo
uno, quod et omnem excedit essentiam et unum
est exquisitissima ratione, neque essentiam neque
attributum neque actum, neque potentiam discerni.
In formis autem atque mentibus illis de quibus
sermonem facimus, quæ If summo non sunt pares attributa quidem ab essentia distingui, potentiam vero ab actu nequaquam. Sed in his quæ hic
habentur naturis cuncta illa a se invicem separari,
atque ad illam superiorem, hanc quoque proximam,
quæ fuit mentibus, distinctionein accedere. Ut
jam hoc pacto quæ illic sunt, medio quodam
modo se habeant, inter illud summum atque supernaturale unum, et hæc quæ hic apparent sensibus potentia. Jam igitur quales et cujusmodi esse
species sive formas, ii existiment, qui eas consti
tuunt, exposuimus summatim et quam fieri potuit
brevissime. Nunc restat ut iis occurramus objectionibus, quibus Platonicos oppugnat Aristoteles.
Secundum namque rationes, inquit, quæ ex scientiis, species erunt omnium, quorum scientiæ sunt.
Sive scientiæ sint earum, quæ semper sunt per
scipsa, sive rursus sint earum, quæ per seipsa
περιέχον τὰ τῷ τῇδε ἀριθμῷ διακεκριμένως τε καὶ ἡ
καθ᾿ αὐτὰ συμβαίνοντα. Καὶ ἐπὶ τῶν τοῖς μεγέθεσι
συμβαινόντων ὡσαύτως ἂν, ἐν τὸ ἐκεῖ εἶδος τοῦ μεγέβους, καὶ ἀμερές. Αφ' ὧν τὴν ψυχὴν ἐλλαμπομένην
τὸν μαθηματικόν, ἀριθμὸν, καὶ μαθηματικά με
γέθη ἐκτάδην ὑποδέχεσθαι σκιάς τε καὶ εἴδωλα νοη
τῶν ὄντα ᾖ τὰ τῇδε ἔν τε ὕδασιν είδωλα καὶ σκιαλ
τῶν αἰσθητῶν πρὸς αὐτὰ τὰ αἰσθητά. Καὶ μὲν δὴ
καὶ τὰ ὑπ' ἀνθρώπων σκευαστὰ ταῦτα ἐν τῷ ἐκεῖ
φασιν ἀνθρώπου εἴδει καθ᾽ ἐν περιέχεσθαι. Οθεν
τῇ διανοίᾳ τοὺς δημιουργούς ἀλλὰ ἄλλους ὑποδεχου
μένους, καὶ διανοητὰ πρότερον ἐν ἑαυτοῖς τὰ τῶν
σκευῶν εἴδη ἔκαστον διαμεμορφωκότας, οὕτω τοῖς
αἰσθητοῖς ἐγχειρεῖν. Περὶ δὲ τῶν κατὰ συμβεβηκός
γιγνομένων, είποτε καὶ τούτων ἐπιστήμη τις γένοι
το, ἐπειδὴ τὰ τοιαῦτα πλειόνων αἰτίων συνόδῳ ἀποβαίνει, ὧν αὖ ἔκαστον ἐκεῖσε ἀναφέρεσθαι, ἐκεῖθεν
καὶ περὶ τούτων τὴν ψυχὴν ἐλλαμπομένην κτάσθαι.
Ταῦτα μὲν οὖν πρὸς τοὺς τῶν ἐπιστημῶν φήσουσι
λόγους. Πρὸς δὲ τὸ κατὰ τὸ ἓν ἐπὶ πολλῶν καὶ τῶν
ἀποφάσεων, οὐδὲν ἀναγκαῖον συμπεραίνεσθαι φή
σουσι. Τὸ γάρ τοι ἀνθρώπου ἐκεῖνο εἶδος, οἷς μὲν
ἂν προσκείμῃ ἐαυτό, τούτοις μὲν τοῦ ἀνθρώποις
εἶναι αἴτιον εἶναι, οἷς δ᾽ ἂν μὴ ἑαυτὸ προσκείμῃ,
ταῦτα δ' οὐκ ἀνθρώποις λείπεσθαι. Πρὸς δὲ τὸ και
τανοείν τι φθαρέντος, τῶν φθαρτῶν, ἱκανὸν φήσου
σιν εἶναι τὸ ἓν ἐκεῖνο εἶδος τὸ ἐπὶ πᾶσι τοῖς ἐν τῇ
αὐτῇ ἰδίᾳ φθαρτοις ώσπερ που μὴ πρότερον ὂν παι
ράγον ἕκαστον, οὕτω καὶ ἐφθαρμένου εκάστου είν
κόνα ἐν ταῖς τῶν νοούντων τι ἔτι περὶ αὐτοῦ, ψυχαῖς ἀνακαινίζον. Πρὸς μὲν οὖν ταῦτα τῶν ᾿Αριστο
τέλους ταῦτα οἱ τὰ εἴδη τιθέμενοι φήσουσιν, ούτ
δὲν ἀποδον τῶν ἑαυτῶν ὑποθέσεων λέγοντες. Ιωμεν δὲ δὴ καὶ ἐπὶ τῶν ἑξῆς τὰ λόγου τινὸς ἄξια?
Ει συμβαίνει μὴ τὴν δυάδα πρώτην εἶναι, ἀλλὰ τὸν
ἀριθμόν. Καὶ τί, φήσουσι, κωλύσει, τὸν μὲν ἐκεῖ
ἀριθμὸν καὶ ἐνιαῖον καὶ αὐτῆς τῆς δυάδος πρότερον
εἶναι; τὴν δὲ δυάδα τοῦ τῇδε ἐκτάδην ἀριθμοῦ πρώτην; Ετι φησὶν, Εἰ μὴ κατὰ συμβεβηκὸς τὰ εἴδη μετο
έχεται, τῶν οὐσιῶν ἂν εἴη μόνων. Αλλ' εἰ μὴ ἅπαν
τα, φαίεν ἂν, ήτοι οὐσίαι ἦσαν, ἢ κατὰ συμβεβηκός
ταῖς οὐσίαις προσεγίγνετο, εἶχεν ἄν τινα ἴσως χώραν
δ φῇς. Νῦν δ' ὄντων τινῶν, 2 καὶ καθ᾽ αὐτὰ ταῖς
οὐσίαις πρόσεστι, τί ἔτι σοι δύναται τὸ ἐπιχείρημα;
καίτοι καὶ εἰ καὶ αὐτῶν τῶν κατὰ συμβεβηκός για
γνομένων ἕκαστον, πρὸς μὲν τὰ προσεχῇ εὐ καθ'
αὐτά ἐστιν, ὅλως μέντοι τῶν καθ᾽ αὐτὰ οὐ παντάπασὶν ἐστιν ἀπεῤῥωγός, επείπερ πλειόνων αἰτίων συν
όδῳ τὰ τοιαῦτα γίγνεται. Τούτων δ᾽ ἕκαστον καθ'
αὐτὸ δρᾷ ὅ τι ἂν δρῴη, οὐδ᾽ ἂν ἐκ τούτων ἀποβαίγοντα τοῦ καθ' αὐτὸ ἂν παντάπασιν ἀπεῤῥωγότα
εἴη, οὐδ᾽ ἀκοινώνητα πάμπαν τὰ κατὰ συμβεβηκός
τοῖς καθ' αὐτή, ἀλλ᾽ ἐκείνων καὶ ταῦτα ἐχόμενα.
Ἐπειδὰν γὰρ Ὀλυμπίων ενεστώτων ὁ ἥλιος ἐκλίπῃ,
κατὰ μὲν τὸ τὰ Ὀλύμπια ἐνεστηκέναι ὁ ἥλιος οὐκ
ἐξέλιπεν, οὐδέ γε κατὰ τὸ τὸν ἥλιον ἐκλελοιπέναι τὰ
Ολύμπια ἐνέστη· ὥστε ταύτῃ μὲν, οὐ καθ᾽ αὑτὸ ὁ
ἥλιος τῶν γε Ολυμπίων ενεστώτων ἐκλέλοιπε, τὰ
γε μὴν αἴτια τοῦ τὸν ἥλιον ἐκλιπεῖν καθ' αὐτὰ τὴν
α
col. 923–924page 52 of 99
PG 160:923Έκλειψιν πεποίηκε. Καὶ ὁ νόμος δὲ ὁ περὶ τῶν τῷ πρεσβυτάτῳ Θεῷ μόνῳ οἴεται ταύτην ἂν προσή Ολυμπίων καθ' αὐτὸν τὰ Ὀλύμπια ἐνομοθέτησε. Και μὲν δὴ καὶ τοῦ ἐς τὸ αὐτὸ συμπεπτωκέναι τά τε Ολύμπια καὶ ἔκλειψιν τὴν τοῦ ἡλίου τό γε συμμετρεῖσθαι πρὸς ἀλλήλας τὰς ἑκατέρων περιόδους αἴτιον γέγονε, καὶ τούτου αὖ ἔτερον ἡ ἑτέρα, ὧν ἕκαστον καθ' αὐτὸ προσεχὲς ἀπεργάζοιτ' ἄν. Ὥστε παῦσαι, φαίεν, Αριστοτελες, ἅπαντα ήτοι οὐσίας, κατά συμβεβηκός αὐταῖς προσγινόμενα βιαζόμενος ἀποφαίνειν, καὶ τὰ κατὰ συμβεβηκός αὖ ταῦτα τῶν καθ' αὐτὰ πάντα ἀποῤῥηγούς. "Ετι φησίν, Εἰ μὲν τὸ αὐτὸ εἶδος τῶν τε ἰδεῶν καὶ τῶν μετεχόντων, ἔσται τι κοινόν. Εἰ δὲ μὴ τὸ αὐτὸ εἶδος, ὁμώνυμα ἂν εἴη, καὶ οὐκ ἔτ᾽ ἂν οὐδεμία κοινωνία εἴη αὐτῶν. 'Αλλ' οὔτε τοῦ ἑτέρου, φήσουσι, κοινοῦ δεῖ είδους περι δείγματί τε καὶ εἰκόνι, οὔτε εἰ ὁμώνυμά ἐστιν, ὥς περ οὖν καὶ ἔστιν, οὐκ ἔτ᾽ ἂν οὐδεμία κοινωνία εξη αὐτῶν, ἢ σύ, φήσουσιν, ὦ Αριστοτελες, τα όντα ομώνυμα ἀξιῶν εἶναι καὶ οὐδεμίαν αὐτοῖς ἀλλήλων κοινωνίαν ἀξιώσεις εἶναι; 'Αλλ' ἄτε φήσας τὸ τοιού τον οὐδαμοῦ, οὐκ ἄν ποτε φαίης, ἀλλὰ νῦν γε ἀπὸ βασκανίας τῆς πρὸς ἡμᾶς προσποιῇ ἀγνοεῖν, ὡς τῶν όμωνύμων τὰ μὲν οὐ κοινωνεῖ ἀλλήλοις, τὰ δὲ πη καὶ κοινωνεῖ, καὶ ὁ ἀνδριὰς ὁ Λυσάνδρου τῷ Λυσάνδρῳ οὐκ ἀκοινώνητος, οὐδέ γε εἰκὼν ἑκάστη τῷ ἐπν τῆς παραδείγματι. Έτι τί ποτε, φησί, συμβάλλεται τὰ εἴδη, ἢ τοῖς ἀϊδίας τῶν αἰσθητῶν, ἡ τοῖς γιγνομένοις τε καὶ φθειρομένοι;; οὔτε γὰρ κινήσεως ἐστιν, οὔτε μεταβολῆς οὐδεμιᾶς αἴτια αὐτοῖ;. Εν ταῦθα δῆλον πεποίηκεν Αριστοτέλης, όπου ένεκα τοῖς εἴδεσι πολεμεί. Ὑπὸ γὰρ τοῦ μήτε οἴεσθαι μή σε βούλεσθαι εἶναί τι τοῖς ἀϊδίοις αἴτιον τοῦ εἶναι το καὶ ὑφεστάναι, πλήν γε δὴ τοῦ κινεῖσθαι μόνου τοῖς είδεσι πολεμεῖ. Ἡ τί ποτε αὐτῷ βούλεται τό, τί ποτε συμβάλλεται τὰ εἴδη ἢ τοῖς ἀϊδίοις τῶν αἰσθητῶν, ἡ τοῖς γιγνομένοις τε καὶ φθειρομένοις; Οὔτε γὰρ κι νήσεώς ἐστιν, οὔτε μεταβολῆς οὐδεμιᾶς αἴτια αὐτ τοῖς; ἢ δῆλον ὡς ἐπεὶ τοῖς μὲν γιγνομένοις τε καὶ φθειρομένοις τῶν τε ὁμοειδῶν τὰ γεννώντα, καὶ τὸν ἥλιον ἱκανὸν οίεται αὐτὸς αἴτια ἀποδώσειν, τὰ δ᾽ ἐξα διὰ τῶν αἰσθητῶν κινεῖσθαι μὲν αὐτὸς οὗ φησι διὰ τὰ εἴδη, ἐς δὲ τὴν οὐσίαν καὶ τὸ εἶναι οὐκ οίεται αι τίου οὐδοτουοῦν δεῖσθαι, διὰ τοῦτο, Τί ποτε, φησί, συμβάλλεται αὐτοῖς τὰ εἴδη; Ἀλλὰ φαίη άν τις, ὡς κειν τὴν αἰτίαν. ᾿Αλλὰ τοῦτο ἄλλῳ μέν τῷ ἀνείη ἂν εἰπεῖν, Αριστοτέλει δ' οὐκ ἔστιν εἰπεῖν. Διὰ εἰ; Ότι αὐτὸς ἂν ὑφ᾽ αὐτοῦ περιτραπείη εἰ τοῦτο εἶπως, Πυνθάνομαι γὰρ δὴ τοσοῦτον τῶν αὐτῷ προσκειμέν νων, τί δή ποτε οὐ τῷ αὐτῷ Θεῷ τὰς κινήσεις ἀπά σας τὰς κατ' οὐρανὸν ἀπένειμεν, ἀλλ᾽ ἄλλο ἄλλῃ κι νοῦν κινήσει ἐφίστησιν; ἢ δῆλον δὲ, ὅτι δι᾽ ἐκεῖνο τὸ ἀξίωμα, κἂν πλείω πλείοσιν οὔσαις ταῖς ἀϊδίαις οὐ σίαις ἐφίστῃ τὰ παράγοντα, εἴ γε εἶναί τι αὐτῶν ὅλως αἴτιον ᾤετο; εἰ δὲ, ὅτι εἰκόνας ἑαυτῶν παρ ἄγοντα; οὐ γὰρ ἂν πάμπαν γε ἀπεοικότα κἂν αὐτὰ παραδείγματα ἦν αὐτοῖς. Καὶ οὕτως ἂν τῷ τῶν εἰδῶν λόγῳ καὶ αὐτὸς ἐνταῦθα γοῦν συνεχώρει. Νέν δὲ δῆλός ἐστιν οὐκ οἰόμενος εἶναι τι αἴτιον αὐτῶνGEORGII FLETHONIS
aliis adbarent, minime saue verebuntur ii qui spe- Έκλειψιν πεποίηκε. Καὶ ὁ νόμος δὲ ὁ περὶ τῶν
cies constituunt affirmare, quin horum omnium
non sint species, non tamen similiter omnium, sed
eorum quidem quæ hic in species finitas dividuntur, singulas esse in singulis generibus species,
eorum vero, quæ ad infinitatem quamdam jam recidunt, unam duntaxat in omnibus infinitis. Quai
primum enim, exempli gratia, omni qui hic est,
numero propter infinitatem, unam quæ illic est
formam præaciunt quæ et sit unica, et singillatim
comprehendat omnia, quæcunque pumero qui hie
est distinction et per se contingunt. Eadem quoque
est ratio eorum, quæ circa nostras magnitudines
dimensionesque accidunt, ut illic forma magnitudinis sit unica eaque individua. Ab illis porro formis animum nostrum illuminatum numeros mathematicos et magnitudines matbematicas explicatios
intelligere, quæ sunt multæ quædam et simulacra
intelligibilium, itaque ab his ita representari, et
ab his quæ in aquis sunt sinulacra atque umbræ
rerum sensui perceptibilium, ipsa referuntur sensibilia. lta quoque quæ ab honinibus manu possunt confci, ea dicunt in forma hominis illis singillatim comprehendi, unde opifices animo alia alios
concipere, et singulorum instrumentorum species
prius intellectu ipso in ipsis informare, deinde
rebus ipsis, quæ sensu percipiuntur, manum accommodare. De iis autein, quæ per accidens eveniunt, si etiam sit scientia quæpiam, quandoquidem ejusmodi plurium causarum concursu accidunt,
quarum rursus unaquæque illuc, refertur, animum
nostrum illinc etiam accepto lumine ejusmodi
scientiam adipisci. Hæc itaque responderent ad ea
quæ Aristoteles objicit de variis scientiaruın rationibus. Ad illud autem quod inquit (secundumn
vero unum in multis et negationein) nihil necessarium concludi responderent. llam namque hominis
speciem, quæ illic exsistit, quibuscunque ea
seipsam impertiverit, illis nimirum cauram fore
ut sint homines, quibuscunque autem seipsam non
impertiverit, ea omnia in diverso genere relinqui,
ut nimirum non sint homines. Denique ad illud,
quod ait, ac secundum quod intelligetur quippiam,
eo corrupto etiam corruptibilium; respondebunt
unam illain speciem, quæ omnibus corruptibilibus τῷ πρεσβυτάτῳ Θεῷ μόνῳ οἴεται ταύτην ἂν προσή
in una eademque idea præest, non minus sufficere ad unum quodvis prius non exsisters, nunc
demum in lucem producendum, quam etiam corrupto quovis eorum, quæ quotidie dissolutioni
sunt obnoxia, ad renovandam in animis aliquid
de ipso cogitantium, ejusdem imaginem. Hæc itaque ii, qui species constituunt, ejusmodi argumentis, quibus Aristoteles ipsos oppugnat, respondebunt, persolveutque, in quibus nihil non conveniens
nihil non suæ ipsorum doctrinæ consentaneum proferent. Sed jam ad ea, quæ sunt digna memoratu,
deinceps transeamus. Præterea accidit, ut non
binarius sit primus, sed numerus. Atqui, inquient,
quid prohibeat, quo minus numerus, qui illic est,
Ολυμπίων καθ' αὐτὸν τὰ Ὀλύμπια ἐνομοθέτησε. Και
μὲν δὴ καὶ τοῦ ἐς τὸ αὐτὸ συμπεπτωκέναι τά τε
Ολύμπια καὶ ἔκλειψιν τὴν τοῦ ἡλίου τό γε συμμε
τρεῖσθαι πρὸς ἀλλήλας τὰς ἑκατέρων περιόδους
αἴτιον γέγονε, καὶ τούτου αὖ ἔτερον ἡ ἑτέρα, ὧν
ἕκαστον καθ' αὐτὸ προσεχὲς ἀπεργάζοιτ' ἄν. Ὥστε
παῦσαι, φαίεν, Αριστοτελες, ἅπαντα ήτοι οὐσίας,
κατά συμβεβηκός αὐταῖς προσγινόμενα βιαζόμενος
ἀποφαίνειν, καὶ τὰ κατὰ συμβεβηκός αὖ ταῦτα τῶν
καθ' αὐτὰ πάντα ἀποῤῥηγούς. "Ετι φησίν, Εἰ μὲν τὸ
αὐτὸ εἶδος τῶν τε ἰδεῶν καὶ τῶν μετεχόντων, ἔσται
τι κοινόν. Εἰ δὲ μὴ τὸ αὐτὸ εἶδος, ὁμώνυμα ἂν εἴη,
καὶ οὐκ ἔτ᾽ ἂν οὐδεμία κοινωνία εἴη αὐτῶν. 'Αλλ'
οὔτε τοῦ ἑτέρου, φήσουσι, κοινοῦ δεῖ είδους περι
δείγματί τε καὶ εἰκόνι, οὔτε εἰ ὁμώνυμά ἐστιν, ὥς
περ οὖν καὶ ἔστιν, οὐκ ἔτ᾽ ἂν οὐδεμία κοινωνία εξη
αὐτῶν, ἢ σύ, φήσουσιν, ὦ Αριστοτελες, τα όντα
ομώνυμα ἀξιῶν εἶναι καὶ οὐδεμίαν αὐτοῖς ἀλλήλων
κοινωνίαν ἀξιώσεις εἶναι; 'Αλλ' ἄτε φήσας τὸ τοιού
τον οὐδαμοῦ, οὐκ ἄν ποτε φαίης, ἀλλὰ νῦν γε ἀπὸ
βασκανίας τῆς πρὸς ἡμᾶς προσποιῇ ἀγνοεῖν, ὡς τῶν
όμωνύμων τὰ μὲν οὐ κοινωνεῖ ἀλλήλοις, τὰ δὲ πη
καὶ κοινωνεῖ, καὶ ὁ ἀνδριὰς ὁ Λυσάνδρου τῷ Λυσάν
δρῳ οὐκ ἀκοινώνητος, οὐδέ γε εἰκὼν ἑκάστη τῷ ἐπν
τῆς παραδείγματι. Έτι τί ποτε, φησί, συμβάλλεται
τὰ εἴδη, ἢ τοῖς ἀϊδίας τῶν αἰσθητῶν, ἡ τοῖς γιγνομένοις τε καὶ φθειρομένοι;; οὔτε γὰρ κινήσεως
ἐστιν, οὔτε μεταβολῆς οὐδεμιᾶς αἴτια αὐτοῖ;. Εν
ταῦθα δῆλον πεποίηκεν Αριστοτέλης, όπου ένεκα
τοῖς εἴδεσι πολεμεί. Ὑπὸ γὰρ τοῦ μήτε οἴεσθαι μήσε βούλεσθαι εἶναί τι τοῖς ἀϊδίοις αἴτιον τοῦ εἶναι το
καὶ ὑφεστάναι, πλήν γε δὴ τοῦ κινεῖσθαι μόνου τοῖς
είδεσι πολεμεῖ. Ἡ τί ποτε αὐτῷ βούλεται τό, τί ποτε
συμβάλλεται τὰ εἴδη ἢ τοῖς ἀϊδίοις τῶν αἰσθητῶν, ἡ
τοῖς γιγνομένοις τε καὶ φθειρομένοις; Οὔτε γὰρ κι
νήσεώς ἐστιν, οὔτε μεταβολῆς οὐδεμιᾶς αἴτια αὐτ
τοῖς; ἢ δῆλον ὡς ἐπεὶ τοῖς μὲν γιγνομένοις τε καὶ
φθειρομένοις τῶν τε ὁμοειδῶν τὰ γεννώντα, καὶ τὸν
ἥλιον ἱκανὸν οίεται αὐτὸς αἴτια ἀποδώσειν, τὰ δ᾽ ἐξα
διὰ τῶν αἰσθητῶν κινεῖσθαι μὲν αὐτὸς οὗ φησι διὰ
τὰ εἴδη, ἐς δὲ τὴν οὐσίαν καὶ τὸ εἶναι οὐκ οίεται αιτίου οὐδοτουοῦν δεῖσθαι, διὰ τοῦτο, Τί ποτε, φησί,
συμβάλλεται αὐτοῖς τὰ εἴδη; Ἀλλὰ φαίη άν τις, ὡς
κειν τὴν αἰτίαν. ᾿Αλλὰ τοῦτο ἄλλῳ μέν τῷ ἀνείη ἂν
εἰπεῖν, Αριστοτέλει δ' οὐκ ἔστιν εἰπεῖν. Διὰ εἰ; Ότι
αὐτὸς ἂν ὑφ᾽ αὐτοῦ περιτραπείη εἰ τοῦτο εἶπως,
Πυνθάνομαι γὰρ δὴ τοσοῦτον τῶν αὐτῷ προσκειμέν
νων, τί δή ποτε οὐ τῷ αὐτῷ Θεῷ τὰς κινήσεις ἀπάσας τὰς κατ' οὐρανὸν ἀπένειμεν, ἀλλ᾽ ἄλλο ἄλλῃ κι
νοῦν κινήσει ἐφίστησιν; ἢ δῆλον δὲ, ὅτι δι᾽ ἐκεῖνο τὸ
ἀξίωμα, κἂν πλείω πλείοσιν οὔσαις ταῖς ἀϊδίαις οὐ
σίαις ἐφίστῃ τὰ παράγοντα, εἴ γε εἶναί τι αὐτῶν
ὅλως αἴτιον ᾤετο; εἰ δὲ, ὅτι εἰκόνας ἑαυτῶν παρ
ἄγοντα; οὐ γὰρ ἂν πάμπαν γε ἀπεοικότα κἂν αὐτὰ
παραδείγματα ἦν αὐτοῖς. Καὶ οὕτως ἂν τῷ τῶν
εἰδῶν λόγῳ καὶ αὐτὸς ἐνταῦθα γοῦν συνεχώρει. Νέν
δὲ δῆλός ἐστιν οὐκ οἰόμενος εἶναι τι αἴτιον αὐτῶν
col. 925–926page 53 of 99
PG 160:925παραγωγόν, ἀλλ' οὕτω τε καὶ τοιαύτας ἀπὸ τοῦ αὐ τομάτου εὑρημένας, κινείσθαι μόνον πρός τι τέλος καὶ τὸν Θεόν. ᾿Αλλὰ μὴν, φησίν, οὔτε πρὸς τὴν ἐπιο στήμην οὐδὲν βοηθεῖ τὴν τῶν ἄλλων, οὐ γὰρ οὐσία ἐκεῖνα τούτων. Εν τούτοις γὰρ ἂν ἦν, οὔτ᾽ εἰς τὸ εἶναι μὴ ἐνυπάρχοντά γε τοῖς μετέχουσι. Τίς ποτ' οὖν περὶ εἰκόνος ἄμεινον διαγνώσεται; "Αρ' οὐχ ὁ καὶ τὸ παράδειγμα ειδώς; οὐ γάρ που ὁ τοῦτο ἀγνοῶν τῷ γε εἰδότι ἐξ ἴσου περὶ τῆς εἰκόνος διαγνοίη ἄν. Πώς δ' οὐδεὶς τὸ εἶναι τοῖς ἄλλοις βοηθῇ ἂν κἂν μὴ ἐν υπάρχῃ, εί γε αιτία εἴη αὐτῶν; "Ετι φησίν, Οὐ μόνον τῶν αἰσθητῶν παραδείγματα τὰ εἴδη, ἀλλὰ καὶ αὐ τῶν, οἷον τὸ γένος τῶν ὡς γένους εἰδῶν. Ὥστε τὸ αὐτὸ ἔσται παράδειγμα καὶ εἰκών. Αλλ' εἰ μὲν τῷ αὐτῷ τοῦ αὐτοῦ παραδείγματί τε καὶ εἰκόνι εἶναι συνέβαινεν, ἐς ἄτοπον ἄν τι τῷ ὄντι ἀπήγετο ὁ λόγος, ὥσπερ ἂν εἰ τῷ αὐτῷ τοῦ αὐτοῦ μείζον! τι ἅμα εἶναι καὶ μείονι συνέβαινεν. Νῶν δὲ τί χω λύει τὸ αὐτὸ ἑτέρου μὲν εἰκόνα, ἑτέρου δὲ παρά δειγμα είναι; "Η οὐκ ἀνδριάντος εἰκόνος ὄντος εξο μόνα ζωγράφος γράψεις, καὶ ταύτης ἔτι ἐν ὕδατι είδωλον ἄν τι γένοιτο; ᾿Αλλὰ τοῦτο μὲν Ἀριστοτέλους τοιοῦτο τὸ τερέτισμα. Εφ' ἕτερον δ' αὐτοῦ μετα ίωμεν. τι φησί, Τῶν τε εἰδῶν ὄντων ὅμως οὐ γίνε καὶ τὰ γινόμενα ἂν μὴ ᾖ τὸ κινῆσον, καὶ πολλὰ γίνε ται ἕτερα, οἷον οἰκία καὶ δακτύλιος, ὧν οἱ φασινεἶναι είδη, ώστε δῆλον ὅτι ἐνδέχεται κἀκεῖνα ὧν φασιν ἰδέας εἶναι, καὶ εἶναι καὶ γίγνεσθαι διά τοιαύτας αἰτίας οἷας καὶ τὰ βηθέντα νῦν, ἀλλ' οὐ διὰ τὰ εἴδη. Αλλ' οὐδὲ ταῦτα φήσουσιν οἱ τὰ εἴδη τιθέμενοι άνευ παραδειγμάτων γίγνεσθαι εἰ καὶ μὴ καθ' ἑαυτὰ ὑφεστηκότων. Γίγνεται γὰρ διὰ τὰ νοητά τὰ ἐν τῶν δημιουργών ταῖς ψυχαῖς ἑκάστων παρα δείγματα. Δεῖ δέ που, φήσουσι, καὶ τὰ δή που γιγνόμενα, οὐ μόνον οὗ χείρονι τῶν σκευαστῶν τούτῳ α!. τις χρώμενα γίγνεσθαι, ἀλλ' οὐδὲ ἴσῃ, ἀλλ᾽ ἅτε κρείτ. τι αὐτῶν ὄντων, κρείττονι καὶ τῇ αἰτία χρῆσθαι. ᾿Αλλὰ φαίη ἂν ἴσως Αριστοτέλης, ἐν τῷ ἡλίου νῷ καὶ τούτων παραδείγματα ύφεστάναι, καὶ οὐκ ἔτι δεῖν ἑτέρου παραδείγματος καθ' ἑαυτὸ ὑφεστηκότος οὐδένα. Δῆλον γὰρ ὡς τὸν ἥλιον τῶν γιγνομένων τῆς γενέσεως Αριστοτέλης αἴτιον τίθεται. Πρὸς οὖν ταῦτά που οἱ τὰ εἴδη τιθέμενοι ἐροῦσιν, Αλλ' εἰ μὲν χωρώμεν, ὦ Αριστοτελες, ὡσαύτως τά τε σκευαστὰ ταῦτα ὑπὸ τῶν σφετέρων δημιουργών δημιουργούμενα καὶ τὰ φύσει γιγνόμενα ὑπὸ τοῦ ἡλίου, συνεχωροῦμεν ἂν σου τῷ λόγῳ. Νυνὶ δὲ ὁρῶμεν τὰ μὲν σκευαστὰ ταῦτα, δω; μὲν ἂν ὑπὸ τῶν δη μιουργών δημιουργείται παρόντων καὶ ἀπτομένων τῶν ἔργων καὶ αὐτὰ προχωροῦντα ἐς τὴν τελειότητα τὴν ἑαυτῶν, καταλειφθέντα δ' ημιτελῆ ὑπὸ τῶν δη μιουργούντων, οὐκ ἔτι προχωροῦντα ἐς οὐδὲν, ἅτε τῶν δημιουργούντων οὐ τὰς χεῖρας μόνον, ἀλλὰ καὶ τὰ παραδείγματα ταῦτα ἑαυτοῖς συναποφερόντων. Τῶν δὲ φύσει γιγνομένων τὰ πλεῖστα ὁρῶμεν καὶ τοῦ ἡλίου ἀποκεχωρηκότος αὐτὰ ἔτι ἐς τὴν τελειότη τα τὴν ἑαυτῶν προχωροῦντα, ο μάλιστα ένδηλον γίγνεται ἐν τοῖς ταχύ τελειουμένοις φυτοῖς καὶ καρποῖς. καὶ νύκτωρ οὐδὲν ἧττον ἢ μεθ' ἡμέραν ὅBinarius autem sit primus nostri hujus numeri,
qui dilatari potest? Ait item, si species per acciḍens non participentur, essentiarnm duntaxat erunt
species. Ita quidem respondebunt illi, si omnia aut
essent essentiæ, aut per accidens essentiis adhæ
rerent, fum vero locum aliquem fortasse haberet
id quod profers. Nunc autem cum in rebus exsistant aliqua, quæ etiam per se essentiis inhærent,
quanti demum momenti erit tua illa ratio? Tametsi enim eorum, quæ per accidens eveniunt,
unumquodque iis quibus proxime continetur, non
adsit per se, non tamen ab iis, quæ per se exsistant, est prorsus diversum, siquidem ejusmodi
omnia płurium causarum concursu eveniant, quarum
unaquæque per se facit, quidquid facit, neque vero
talia, quæ ex hujusmodi causis procedunt ab illo quod
sit per se, omnino discrepant, nec item si qua per accidens eveniunt, cum iis qum per se funt, penitus nul
1am habent communitatem, sed illa his ipsis contimentur, atque invicem quadam affinitate junguntur.
Quodsi enim dum ludi Olympici instarent, sol defece
rit, non propterea quod illi instarent, sol defecit, nec
item quod sol defecerit, Olympiorum tempus instabat
ut hac quidem ratione sol non per se eo ipso defecerit
tempore, quo adessent Olympia. Sed tamen causæ
illæ propter quas sol deficit per se defectum effecerant, et lex sive institutum vetus de celebrandis Olympiis per se tales ludos ordinavit. Quod autem uno eodemque tempore et Olympici ludi et defectus solis contigerint, ejus rei causa exstitit æqualitas sive commensio ambitos reditusque amborum inter se, et
hujus rursus aequalitatis alia fuit causa sive alia, quarum unaquæque per se id quod ad se attinet effecerit. Hinc itaque apparet, o Aristoteles, te violentam facere conclusionem dum affirmas, omnia
aut essentias facere, aut per accidens essentiis
attributa, et illa rursus, quæ sunt per accidens
ab iis quæ sunt per se, penitus abrumpis. Præterea inquis, Si eadem sit species et idearum et
rerum, quibus illæ sunt participatæ, erit sane
quæpiam inter ipsa communitas. Sin autem non
eadem sit species, erunt certe æquivoca, mec
jam aliquam inter se habebunt communitatem.
παραγωγόν, ἀλλ' οὕτω τε καὶ τοιαύτας ἀπὸ τοῦ αὐ- tum sit singularis tum ipso binario prior exsistal?
τομάτου εὑρημένας, κινείσθαι μόνον πρός τι τέλος
καὶ τὸν Θεόν. ᾿Αλλὰ μὴν, φησίν, οὔτε πρὸς τὴν ἐπιο
στήμην οὐδὲν βοηθεῖ τὴν τῶν ἄλλων, οὐ γὰρ οὐσία
ἐκεῖνα τούτων. Εν τούτοις γὰρ ἂν ἦν, οὔτ᾽ εἰς τὸ
εἶναι μὴ ἐνυπάρχοντά γε τοῖς μετέχουσι. Τίς ποτ' οὖν
περὶ εἰκόνος ἄμεινον διαγνώσεται; "Αρ' οὐχ ὁ καὶ τὸ
παράδειγμα ειδώς; οὐ γάρ που ὁ τοῦτο ἀγνοῶν τῷ
γε εἰδότι ἐξ ἴσου περὶ τῆς εἰκόνος διαγνοίη ἄν. Πώς
δ' οὐδεὶς τὸ εἶναι τοῖς ἄλλοις βοηθῇ ἂν κἂν μὴ ἐν
υπάρχῃ, εί γε αιτία εἴη αὐτῶν; "Ετι φησίν, Οὐ μόνον
τῶν αἰσθητῶν παραδείγματα τὰ εἴδη, ἀλλὰ καὶ αὐ
τῶν, οἷον τὸ γένος τῶν ὡς γένους εἰδῶν. Ὥστε τὸ
αὐτὸ ἔσται παράδειγμα καὶ εἰκών. Αλλ' εἰ μὲν τῷ
αὐτῷ τοῦ αὐτοῦ παραδείγματί τε καὶ εἰκόνι εἶναι
συνέβαινεν, ἐς ἄτοπον ἄν τι τῷ ὄντι ἀπήγετο ὁ
λόγος, ὥσπερ ἂν εἰ τῷ αὐτῷ τοῦ αὐτοῦ μείζον!
τι ἅμα εἶναι καὶ μείονι συνέβαινεν. Νῶν δὲ τί χω
λύει τὸ αὐτὸ ἑτέρου μὲν εἰκόνα, ἑτέρου δὲ παρά
δειγμα είναι; "Η οὐκ ἀνδριάντος εἰκόνος ὄντος εξο
μόνα ζωγράφος γράψεις, καὶ ταύτης ἔτι ἐν ὕδατι
είδωλον ἄν τι γένοιτο; ᾿Αλλὰ τοῦτο μὲν Αριστοτέλους τοιοῦτο τὸ τερέτισμα. Εφ' ἕτερον δ' αὐτοῦ μετα
ίωμεν. τι φησί, Τῶν τε εἰδῶν ὄντων ὅμως οὐ γίνε
καὶ τὰ γινόμενα ἂν μὴ ᾖ τὸ κινῆσον, καὶ πολλὰ γίνε
ται ἕτερα, οἷον οἰκία καὶ δακτύλιος, ὧν οἱ φασιν
εἶναι είδη, ώστε δῆλον ὅτι ἐνδέχεται κἀκεῖνα ὧν
φασιν ἰδέας εἶναι, καὶ εἶναι καὶ γίγνεσθαι διά
τοιαύτας αἰτίας οἷας καὶ τὰ βηθέντα νῦν, ἀλλ'
οὐ διὰ τὰ εἴδη. Αλλ' οὐδὲ ταῦτα φήσουσιν οἱ τὰ εἴδη
τιθέμενοι άνευ παραδειγμάτων γίγνεσθαι εἰ καὶ μὴ
καθ' ἑαυτὰ ὑφεστηκότων. Γίγνεται γὰρ διὰ τὰ νοητά
τὰ ἐν τῶν δημιουργών ταῖς ψυχαῖς ἑκάστων παραδείγματα. Δεῖ δέ που, φήσουσι, καὶ τὰ δή που γιγνό
μενα, οὐ μόνον οὗ χείρονι τῶν σκευαστῶν τούτῳ α!.
τις χρώμενα γίγνεσθαι, ἀλλ' οὐδὲ ἴσῃ, ἀλλ᾽ ἅτε κρείτ.
τι αὐτῶν ὄντων, κρείττονι καὶ τῇ αἰτία χρῆσθαι.
᾿Αλλὰ φαίη ἂν ἴσως Αριστοτέλης, ἐν τῷ ἡλίου νῷ
καὶ τούτων παραδείγματα ύφεστάναι, καὶ οὐκ ἔτι
δεῖν ἑτέρου παραδείγματος καθ' ἑαυτὸ ὑφεστηκότος
οὐδένα. Δῆλον γὰρ ὡς τὸν ἥλιον τῶν γιγνομένων τῆς
γενέσεως Αριστοτέλης αἴτιον τίθεται. Πρὸς οὖν
ταῦτά που οἱ τὰ εἴδη τιθέμενοι ἐροῦσιν, Αλλ' εἰ μὲν
χωρώμεν, ὦ Αριστοτελες, ὡσαύτως τά τε σκευα
στὰ ταῦτα ὑπὸ τῶν σφετέρων δημιουργών δημιουρ- Sed respondebunt Platonici neque exemplar
γούμενα καὶ τὰ φύσει γιγνόμενα ὑπὸ τοῦ ἡλίου,
συνεχωροῦμεν ἂν σου τῷ λόγῳ. Νυνὶ δὲ ὁρῶμεν
τὰ μὲν σκευαστὰ ταῦτα, δω; μὲν ἂν ὑπὸ τῶν δη
μιουργών δημιουργείται παρόντων καὶ ἀπτομένων
τῶν ἔργων καὶ αὐτὰ προχωροῦντα ἐς τὴν τελειότητα
τὴν ἑαυτῶν, καταλειφθέντα δ' ημιτελῆ ὑπὸ τῶν δημιουργούντων, οὐκ ἔτι προχωροῦντα ἐς οὐδὲν, ἅτε
τῶν δημιουργούντων οὐ τὰς χεῖρας μόνον, ἀλλὰ καὶ
τὰ παραδείγματα ταῦτα ἑαυτοῖς συναποφερόντων.
Τῶν δὲ φύσει γιγνομένων τὰ πλεῖστα ὁρῶμεν καὶ
τοῦ ἡλίου ἀποκεχωρηκότος αὐτὰ ἔτι ἐς τὴν τελειότητα τὴν ἑαυτῶν προχωροῦντα, ο μάλιστα ένδηλον
γίγνεται ἐν τοῖς ταχύ τελειουμένοις φυτοῖς καὶ
καρποῖς. καὶ νύκτωρ οὐδὲν ἧττον ἢ μεθ' ἡμέραν
ὅ
sive imaginem indigere altera quapiam specie
communi, neque si sint æquivoca, sicut revera
sunt, nullam idcirco ipsorum esse coinmunitatem,
aut certe interrogabunt curnam, o Aristoteles,
entia judicas esse æquivoca, et nulla tamen sentis
inter se communicatione sociari? Nec inquies fortasse, te hoc nullibi dixisse. Id qnod possis propter
odium quod erga nos concepisti dissimulare, quod
nimirum æquivoca in quibusdam non communicent inter se, in quibusdam vero communicent.
Nam neque Lysandri statua cum ipso Lysandro
nullam prorsus habet communitatem neque imago
cumn suo ipsius exemplari. At inquis, præterea, Quidnam opis adferunt species aut rebus sempiternis,
col. 927–928page 54 of 99
PG 160:927ο φαίνεται τελειούμενα. Τὸν μὲν οὖν ηλίου νούν οπ ἂν αὐτὰ ἔτι τελειοῦν. Οὐ γὰρ ἂν τοὺς μεθεκτούς τούτους νοῦς ἄνευ τῶν σφίσι συνόντων σωμάτων απ δοτιοῦν δρᾶν ἐς γε ἕτερα σώματα. Τὰ δὲ σώματα πάντα καὶ θέσεώς τινος δεῖσθαι καὶ σχήματος προς τὰ πεισόμενα, ὅσα τότ', ἂν τὸν ἥλιον πρὸς αὐτά μηκέτι ἔχειν. Ὥστε μηκέτι ὑπὸ τοῦ ἡλίου τότ' ἂν τὰ τοιαῦτα τελειούμενα, οὐδ' ἂν αὐτὰ δι' αὐτὰ τελειοῖτο, οὐδεμίαν γὰρ δύναμιν ἐς ἐνέργειαν προχωρεῖν μὴ οὐχ ὑφ' ἑτέρας ενεργείας προβιβαζομένην. Οὐδ' αὐτὸ δυνάμει τέλειον καὶ ἔργῳ ποτέ τέλειον γίγνεσθαι μὴ οὐχ ὑφ' ἑτέρου του Εργῳ τελεωτέρου προβιβαζό μενον. Διὰ ταῦτα ἡμεῖς, φήσουσι, τὴν ἐνέργειαν ταύτην τὴν τότε δὴ τὰ τοιαῦτα τελειοῦσαν τοῖς εἰ δεσι τούτοις ἀπονέμομεν. Καὶ διχῆ τὰ σύμπαντε χωριστά είδη διαιρούντες ες τε ἱκανὰ αὐτὰ δι' αὐτ τῶν τὰ ἔργα ἐξεργάζεσθαι, ἐς τε οὐχ ὡσαύτως ἱκανὰ, ἐκεῖνα μὲν τοῖς τῇδε ἀἰδίοις παραδείγματά σε καὶ αἴτια ἐφίσταμεν, ταῦτα δὲ τοῖς τῇδε φθαρτοίς, δεόμενα μὲν καὶ τῆς ἡλίου συνεργείας τὴν ὕλην αὐτοῖς προσάξοντος, ἐπειδὴ δὲ λάβοιτο τῆς ὕλης, δρῶντα καὶ αὐτὰ δι' αὐτῶν ἔτι ἐς αὐτήν. Καὶ σε καινοποιοῦμεν, φήσουσιν, οὐδ' αἰτίας καινὰς, ὡς σὺ φῂς, ἐφευρίσκομεν, ἀλλὰ τὸν τῶν αἰτιῶν λόγων ἡμεῖς μὲν πλήρη τοῖς οὖσιν ἀποδίδομεν, τὸ δ' ἐνδε Διελών γάρ που καὶ σὺ ἐς τέτταρα τὰ τῶν αἰτιῶν εἴδη, τοῖς μὲν τρισὶ φαίνῃ δὴ καὶ αὐτὸς χρώμενος, τῷ τελικῷ, καὶ τῷ τῆς κινήσεως ἀρχικῷ, καὶ τῷ ὑλικῷ, τῷ δέ γε λοιπῷ τῷ εἰδικῷ οὐ πάνυ τοι. γάρ τοι τῶν αἰσθητῶν ἑκάστῳ φύσεως εἶδος τοῦτ' εἶναί σοι τὸ τοιοῦτον αἴτιον δοκεῖ, τοῦτο μὲν που σαφέστατα οὐκ ἔστιν αἴτιον, ἀλλ᾽ ἔργον ἂν ἑτέρου του εἴη αἰτίου καὶ ἀποτέλεσμα, ὥσπερ που καὶ ἡ ἑκάστῳ ὕλη τῆς τοῦ παντὸς οὐρανοῦ ὕλης ἀπόκριμα τε καὶ ἀποτέλεσμα. Ἡμεῖς μέντοι, ἐροῦσι, τῷ μὲν πάντων βασιλεῖ Θεῷ τὸ τελικόν τε καὶ κράτιστον τῶν αἰτιῶν ἀποδιδόντες εἶδος, οὐκ ἐπὶ ταῖς κινήσεσι μόνον ἀλλὰ καὶ ταῖς οὐσίαις καὶ τοῖς οὖσι πᾶσι. Τὰ δ' εἴδη ταῦτα παραδείγματα τοῖς οὖσιν εφιστάντες, τὸ δὲ τῆς κινήσεως ἀρχικὸν τῇ ψυχῇ τῇ τοῦδε τοῦ οὐρανοῦ ἡγουμένῃ ἀπονέμοντες, καὶ τὸ ὑλικὸν τῇ τοῦ παντὸς τοῦδε τοῦ οὐρανοῦ ὕλῃ, οὕτω πλήρη τοῖς οὖσι τὰ τῶν αἰτιῶν εἴδη ἀποδίδομεν. Ταῦτα μέν που οἱ τὰ εἴδη τιθέμενοι φήσουσι τὰ μὲν ἑαυτῶν συνῳδὲ ταῖς σφετέραις ὑποθέσεσιν ἀποφαίνοντες, Αριστοτέλη δὲ τὰ μὲν συκοφαντοῦντα, τὰ δ᾽ οὐδὲν περαίνοντα, τὰ δὲ καὶ περὶ τὰ μεγίστα ἀμαθαίνοντα ελέγχοντες. Πῶς γὰρ οὐ περὶ τὰ μέγιστα ἀμαθής Αριστοτέλης, συχνῶν τε ἄλλων ὧν ἔφαμεν ἕνεκα καὶ μάλιστά τε τοῦ μέγιστου τῆς τῶν ἀἰδίων οὐσιῶν οὐ παραγωγῆς, οὐδ᾽ ἐφ᾽ ἑνὸς τῶν πάντων τοῦ γε εἶναι ἕνεκα ἀναφορᾶς, οὐχ ώσπερ Πλάτων τε καὶ οἱ περὶ Πλάτωνα τὸν πάντων βασιλέα Θεὸν τοῖς οὖσιν ἐφιστάντες, τοῦτον παραγωγών τε παραγωγῶν καὶ δημιουργὸν δημιουργῶν ἀξιοῦσιν εἶναι οὐδὲν ὅτι οὐκ ἐπ' ἐκεῖνον ἀναφέροντες. Κἀκεῖνο δὲ ῥητέον ἐπὶ πᾶσιν, ὡς Πλάτων μὲν τῶν πρὸ αὐτοῦ τοῖς μὲν Επόμενο;, τοῖς δ' ἀντιλέγων φαίνεται. Αριστοτέλης δὲ πᾶσιν ἐναντιούμενος καὶ πάντας κολούων, καὶο
sensui sunt subjecta, aut aliis quibuscunque φαίνεται τελειούμενα. Τὸν μὲν οὖν ηλίου νούν οπ
quæ et generantur et intereunt? neque enim efßciunt, ut illæ vel moveantur, vel mutentur. Hic se
jam prodit Aristoteles, manifestumque facit quam
ob causam bellum adversus ideas moverit. Ille
amque nec sentit nec vult, inesse quampiam
rebus sempiternis causam ejus quod sint atque
exsistant, præter id quod moventur, eamque nimirum ob causam cum Platonicis præliatur. Alioquin
quid sibi vellet, dum inquit, Quilnam opis adferunt species aut rebus sempiternia quæ sensui
sunt subjecte, aut aliis quibuscunque, quæ et
generantur et intereunt? neque enim efficiunt, ut
illæ vel moveantur vel mutentur? aut certe quod
ille ad generationem et corruptionem rerum similem babentium speciem ut iis quæ generant et ipεο
sole, sufficientes, salisque idoneas existinet causas constitui; at res sempiternas sensibus subjectas
moveri quidem non sentiat propter species, nec ad
essentiam et productionem alicujus rei alia quapiam esse causa, idcirco inquit, Quidnamn opis
afferunt ipsis species? Sed dicet fortasse quispiam
quod existimet et Aristoteles Deo soli qui sit antiquissimus, hanc convenire causam. Ad hoc respondemus de alio quidem quopiam hoc ipsum cogitari
posse, sed minime de Aristotele cui nihil tale in mentem venit. Εt curuam istud? llle namque sibi ipsi
contrarius foret, si hoc diceret. Iulerrogabo enim ab
illis, qui hoc allingunt ipsi, cur non ille hunc ipsi
Deo summo antiquissimoque omnes omnium calestium orbium motus assignaverit, sed alium singillatim alii motui? aut certe liquet, ipsum dignitatis
cujusdam gratia, plures, sempiternis illis essentiis
cum sint plures, praefecisse propagalores, atque
fateri ipsos aliquam omnino illarum esse causam?
Aut certe quod imagines putaverit propagatrices
sui ipsarum, neque enim id omnino esset inconsentaneum, cum habuerint illæ sua exemplaria.
Atque hoc quidem modo etiam ille sententiæ Platonicæ de ideis subscribere videretur, et nostræ
parti accipere. Nunc autem certo constat, ipsum
non sentire aliquam esse illarum causam deductricem, sed et hoc modo illas et tales, quales sunt,
a seipsis propagatas moveri tantum ad finem aliquem, et ipsum Deum. At enim, inquit, neque
ad scientiam aliarum rerum quidquam prosunt?
neque enim ipsæ sunt essentia illarum, essent
enim in illis ipsis, neque easdem, ut sint quidquam juvant, siquidem in iis non sunt quibus seipsas participant. Quis igitur de imagine melius
judicabit? nonne is qui etiam exemplar habet cognitum? neque enim is qui exemplar non cognovit
eodem plane modo perspectam atque notam habebit imaginem, quo aller, qui ipsum cognovit,
quomodo autem aliis ad hoc ut sint, non prosit
quippiam, ut etiamsi in illis ipsis non sit, sed
causa tamen sit illorum? Præterea inquit, Non
solum rerum sensibilium exemplaria sunt species,
sed etiam sui ipsarum, sicut genus earum specicἂν αὐτὰ ἔτι τελειοῦν. Οὐ γὰρ ἂν τοὺς μεθεκτούς
τούτους νοῦς ἄνευ τῶν σφίσι συνόντων σωμάτων απ
δοτιοῦν δρᾶν ἐς γε ἕτερα σώματα. Τὰ δὲ σώματα
πάντα καὶ θέσεώς τινος δεῖσθαι καὶ σχήματος προς
τὰ πεισόμενα, ὅσα τότ', ἂν τὸν ἥλιον πρὸς αὐτά
μηκέτι ἔχειν. Ὥστε μηκέτι ὑπὸ τοῦ ἡλίου τότ' ἂν τὰ
τοιαῦτα τελειούμενα, οὐδ' ἂν αὐτὰ δι' αὐτὰ τελειοῖτο,
οὐδεμίαν γὰρ δύναμιν ἐς ἐνέργειαν προχωρεῖν μὴ
οὐχ ὑφ' ἑτέρας ενεργείας προβιβαζομένην. Οὐδ' αὐτὸ
δυνάμει τέλειον καὶ ἔργῳ ποτέ τέλειον γίγνεσθαι
μὴ οὐχ ὑφ' ἑτέρου του Εργῳ τελεωτέρου προβιβαζόμενον. Διὰ ταῦτα ἡμεῖς, φήσουσι, τὴν ἐνέργειαν
ταύτην τὴν τότε δὴ τὰ τοιαῦτα τελειοῦσαν τοῖς εἰ
δεσι τούτοις ἀπονέμομεν. Καὶ διχῆ τὰ σύμπαντε
χωριστά είδη διαιρούντες ες τε ἱκανὰ αὐτὰ δι' αὐτ
τῶν τὰ ἔργα ἐξεργάζεσθαι, ἐς τε οὐχ ὡσαύτως
ἱκανὰ, ἐκεῖνα μὲν τοῖς τῇδε ἀἰδίοις παραδείγματά σε
καὶ αἴτια ἐφίσταμεν, ταῦτα δὲ τοῖς τῇδε φθαρτοίς,
δεόμενα μὲν καὶ τῆς ἡλίου συνεργείας τὴν ὕλην
αὐτοῖς προσάξοντος, ἐπειδὴ δὲ λάβοιτο τῆς ὕλης,
δρῶντα καὶ αὐτὰ δι' αὐτῶν ἔτι ἐς αὐτήν. Καὶ σε
καινοποιοῦμεν, φήσουσιν, οὐδ' αἰτίας καινὰς, ὡς σὺ
φῂς, ἐφευρίσκομεν, ἀλλὰ τὸν τῶν αἰτιῶν λόγων
ἡμεῖς μὲν πλήρη τοῖς οὖσιν ἀποδίδομεν, τὸ δ' ἐνδε
Διελών γάρ που καὶ σὺ ἐς τέτταρα τὰ τῶν αἰτιῶν
εἴδη, τοῖς μὲν τρισὶ φαίνῃ δὴ καὶ αὐτὸς χρώμενος,
τῷ τελικῷ, καὶ τῷ τῆς κινήσεως ἀρχικῷ, καὶ τῷ
ὑλικῷ, τῷ δέ γε λοιπῷ τῷ εἰδικῷ οὐ πάνυ τοι.
γάρ τοι τῶν αἰσθητῶν ἑκάστῳ φύσεως εἶδος τοῦτ'
εἶναί σοι τὸ τοιοῦτον αἴτιον δοκεῖ, τοῦτο μὲν που
σαφέστατα οὐκ ἔστιν αἴτιον, ἀλλ᾽ ἔργον ἂν ἑτέρου
του εἴη αἰτίου καὶ ἀποτέλεσμα, ὥσπερ που καὶ ἡ
ἑκάστῳ ὕλη τῆς τοῦ παντὸς οὐρανοῦ ὕλης ἀπόκρι
μά τε καὶ ἀποτέλεσμα. Ἡμεῖς μέντοι, ἐροῦσι, τῷ
μὲν πάντων βασιλεῖ Θεῷ τὸ τελικόν τε καὶ κράτιστον
τῶν αἰτιῶν ἀποδιδόντες εἶδος, οὐκ ἐπὶ ταῖς κινήσεσι
μόνον ἀλλὰ καὶ ταῖς οὐσίαις καὶ τοῖς οὖσι πᾶσι. Τὰ
δ' εἴδη ταῦτα παραδείγματα τοῖς οὖσιν εφιστάντες,
τὸ δὲ τῆς κινήσεως ἀρχικὸν τῇ ψυχῇ τῇ τοῦδε τοῦ
οὐρανοῦ ἡγουμένῃ ἀπονέμοντες, καὶ τὸ ὑλικὸν τῇ
τοῦ παντὸς τοῦδε τοῦ οὐρανοῦ ὕλῃ, οὕτω πλήρη τοῖς
οὖσι τὰ τῶν αἰτιῶν εἴδη ἀποδίδομεν. Ταῦτα μέν
που οἱ τὰ εἴδη τιθέμενοι φήσουσι τὰ μὲν ἑαυτῶν
συνῳδὲ ταῖς σφετέραις ὑποθέσεσιν ἀποφαίνοντες,
Αριστοτέλη δὲ τὰ μὲν συκοφαντοῦντα, τὰ δ᾽ οὐδὲν
περαίνοντα, τὰ δὲ καὶ περὶ τὰ μεγίστα ἀμαθαίνοντα
ελέγχοντες. Πῶς γὰρ οὐ περὶ τὰ μέγιστα ἀμαθής
Αριστοτέλης, συχνῶν τε ἄλλων ὧν ἔφαμεν ἕνεκα
καὶ μάλιστά τε τοῦ μέγιστου τῆς τῶν ἀἰδίων οὐσιῶν
οὐ παραγωγῆς, οὐδ᾽ ἐφ᾽ ἑνὸς τῶν πάντων τοῦ γε
εἶναι ἕνεκα ἀναφορᾶς, οὐχ ώσπερ Πλάτων τε καὶ οἱ
περὶ Πλάτωνα τὸν πάντων βασιλέα Θεὸν τοῖς οὖσιν
ἐφιστάντες, τοῦτον παραγωγών τε παραγωγῶν καὶ
δημιουργὸν δημιουργῶν ἀξιοῦσιν εἶναι οὐδὲν ὅτι οὐκ
ἐπ' ἐκεῖνον ἀναφέροντες. Κἀκεῖνο δὲ ῥητέον ἐπὶ
πᾶσιν, ὡς Πλάτων μὲν τῶν πρὸ αὐτοῦ τοῖς μὲν
Επόμενο;, τοῖς δ' ἀντιλέγων φαίνεται. Αριστοτέλης
δὲ πᾶσιν ἐναντιούμενος καὶ πάντας κολούων, καὶ
col. 929–930page 55 of 99
PG 160:929οὐδ' ἂν τῶν τισι τῶν πρότερον εἰρημένων κεχρημένος εἴη, ενδηλός ἐστι κάν τούτοις οὐ πάνυ βουλόμενος φανερὸς εἶναι ἑτέροις εἰρημένοις χρώμενος, πάνυ σοφιστικὸν τοῦτο ποιῶν καὶ φιλοσόφου τρόπου ἀλλοτριώτατον, οἷον καὶ ἐκεῖνο αὐτοῦ τὸ ἐπὶ τελευτῇ τῶν λογικῶν αὐχοῦντός τε ὡς τὸ πᾶν αὐτοῦ εἴη τῆς μεθόδου ταύτης καὶ ἐπάγοντος, ὡς ταύτης τῆς μετ θόδου οὐ τὸ μὲν ἦν, τὸ δ' οὐκ ἦν, ἀλλὰ παντελῶς οὐκ ἦν. Καὶ ταῦτα Αρχύτου τε πρὸ αὐτοῦ λογικά συγγεγραφότος, ὧν τισι καὶ αὐτὸς κέχρηται, καὶ Πλάτωνος αὐτοῦ τοῦτο μὲν τῶν λογικῶν ἀρχὰς πα ραδιδόντος, τοῦτο δὲ πανταχοῦ τοῖς λόγοις οὐκ ἄνευ τέχνης χρωμένου, καὶ λόγων μέθοδον καλοῦντος ὡς ἀλλὰ καὶ πάνω δὴ ἐν χρήσει οὖσαν. Τί ον ἂν φαίη τις; οὐκ ἄξια τὰ Ἀριστοτέλους βιβλία μετιέναι; Καὶ β πάνυ, τῶν γε ἐν αὐτοῖς χρησίμων ἕνεκα, εἰδότας μέντοι ὡς συχνὰ αὐτοῖς καὶ φαῦλα ἐγκαταμέμικται.quidem, si uni eidemque diceretur contingere,
ut unius ejusdemque esset et imago el exen)-
plar, tum certe absurdum hoc esset, et minime rationi consentaneum, tanquam si unum idemque dicatur esse una eademque re simul et
majus et minus: nuuc autem quid prohibet unum
idemque alterius esse imaginem, alterius vero
exemplar? Anpon statuæ cujuspiam quæ ipsa quoque imago est, aliam item imaginem pictor eficiet?
Et nonne ejusdem statuæ in aqua simulacrum aliquod reddetur? Atque hæc quidem impostura Aristotelis est hujusinodi. Transeamus vero ad aliam
ipsius rationem. Præterea, inquit, etiamsi sint species, non tamen fiunt ea quæ fiunt, nisi sit aliquid,
οὐδ' ἂν τῶν τισι τῶν πρότερον εἰρημένων κεχρη- tali tempore adesse. Atque sic res ejusmodi quæ
μένος εἴη, ενδηλός ἐστι κάν τούτοις οὐ πάνυ βουλόμενος φανερὸς εἶναι ἑτέροις εἰρημένοις χρώμενος,
πάνυ σοφιστικὸν τοῦτο ποιῶν καὶ φιλοσόφου τρόπου
ἀλλοτριώτατον, οἷον καὶ ἐκεῖνο αὐτοῦ τὸ ἐπὶ τελευτῇ
τῶν λογικῶν αὐχοῦντός τε ὡς τὸ πᾶν αὐτοῦ εἴη τῆς
μεθόδου ταύτης καὶ ἐπάγοντος, ὡς ταύτης τῆς μετ
θόδου οὐ τὸ μὲν ἦν, τὸ δ' οὐκ ἦν, ἀλλὰ παντελῶς οὐκ
ἦν. Καὶ ταῦτα Αρχύτου τε πρὸ αὐτοῦ λογικά
συγγεγραφότος, ὧν τισι καὶ αὐτὸς κέχρηται, καὶ
Πλάτωνος αὐτοῦ τοῦτο μὲν τῶν λογικῶν ἀρχὰς πα
ραδιδόντος, τοῦτο δὲ πανταχοῦ τοῖς λόγοις οὐκ ἄνευ
τέχνης χρωμένου, καὶ λόγων μέθοδον καλοῦντος ὡς
oùsáv ys oùxì µh sùeav oúðì ŵç oůůémw eúpnµévny
ἀλλὰ καὶ πάνω δὴ ἐν χρήσει οὖσαν. Τί ον ἂν φαίη
τις; οὐκ ἄξια τὰ Ἀριστοτέλους βιβλία μετιέναι; Καὶ β quod moveat. Et mulla fiunt alia, ut domus et anπάνυ, τῶν γε ἐν αὐτοῖς χρησίμων ἕνεκα, εἰδότας μέντοι
ὡς συχνὰ αὐτοῖς καὶ φαῦλα ἐγκαταμέμικται.
rum, quæ rursus locum obtinent generis. Ita ea
quæ nunc dicta sunt, non autem propter ipsas species. Sed ne ista quidem ii qui species constituunt,
concedent sine suis exemplaribus fieri etiamsi per se
pen consistant. Fiunt enim per illa, quæ in animis
singulorum opificum antea sunt concepta, exemplaria. (Gr. col. 925 C) Oportet autem, dicent, etiam ea
quæ natura fiunt non solum non deterioris causæ usu
ministerioque, quam artificiosa isthæc fieri, sed ne
æqualis quidem, imo potius, quæ sunt præstantissimæ melioris etiam causæ usu confiel consentaneum. Sed, dicet forsitan Aristoteles, in mente
solis etiam istarum, quæ nascuntur, exemplaria
contineri, nec ullis præterea indigere exemplaribus,
quæ per seipsa consistant. Constat enim ab Aristotele solem generationis eorum quæ fiunt, causam
constitui. In igitur, qui species constituunt adversus
ista, hoc dicent, Ita quidem, si videremus, o Aristoteles, hæc artificiosa a suis artificibus eodem modo
feri, quo illa naturalia a sole gignuntur, tum sane
tuis verbis fileın haberemus; nunc autem videmus
artificiosa isthæc, quamdiu præsentes habent artifices, ab iisdemque manu attinguntur, tantisper
proficere, et ad perfectionem absolutionemque
suam tendere, quod si forte inchoata, dimidiaque
saltem ex parte absoluta, relinquantur ab artificibos, non jam acceptius quidquam promoveri, tanquam auferentitus. Eorum autem quæ a natura
funt pleraque videmus etiam recedente sole nihil
nihilominus perfici et ad absolutionem suam progredi, id quod maxime iu iis et arborum et frugum
generibus apparet quæ cito absolvuntur. Ea vamque non minus noctu quam interdiu videmus incrementum accipere atque perfici. Illam itaque solis
mentem bujus perfectionis, quæ tali fit tempore,
nou posse causam constitui, neque enim etiam
participantes illas meutes sine suis quæ sibi conjuncta habent, corporibus quidquam efficere posse
in reliqua corpora. Cunctis enim corporibus et silu
aliquo et figura opus esse, ad ea quæ sunt passura
aliquid, horum autem nihil soli ad illa naturalia
nulus, quorum esse species negant, ut ita sit perspicuum, licere etiam illa quorum esse dicunt
ideas et esse et fieri talibus de causis, de qualibus
naturaliter funt atque a sole penitus non absolvuntur, ne a seipsis quidem perficiuntur. Nullam
enim potentiam in actum procedere nisi ab altero
quopiam actu vi'quadam protrudatur, neque rursus
id quod sola vi latente sive potentia absolutum est,
id etiam reipsa absolutum evadere, nisi ab altero
quopiam, quod sit reipsa perfectius, propoveatur,
His de causis nos, (Gr. col. 928 A) inquient, actum
illum, quo talia tune solent perfici, speciebus illis
atque exemplaribus. Et has a rebus sensibilibus separatas species bifariam distinguentes, tum in eas
quæ per se ad efficienda opera sunt idoneæ, tum in
alias, quæ idipsum non possunt similiter, priores
illas harum rerum sempiternarum quæ sensul subjectæ sunt causas et exemplaria constituimus: hasce
vero posteriores rerum quæ hic sunt corruptibilium,
ipsius quidem solis ope auxilioque indigentes, qui
ipsis materiam admoveat, ubi vero materiam a
sole acceperint, ipsas quoque per se vim exercentes in illam. Neque vero novum philosophiæ
genus inducimus, inquient, neque novas causas,
ut tu dicis, scrutamur, sed causarum potius plenum absolutumque numerum rebus quæ sunt attribuimus, quem tu imperfectum diminutumque
reddis. Cum enim tu item causas in quatuor genera
dividas, trium quidem opera etiam ipse uti videris,
tum finalis, tum ejus quæ initium movendi præbet
materialis, formalis autem quæ reliqua est, nusquam omnino. Nam si cujuslibet rei sensui subjectæ speciem sive formam, ejusmodi esse causam
dixeris, illa sane manifestissime non est causa, sed
alterius cujuspiam causæ effectus sive opus. Nos quidem, dicent, (ibid. C) finem ipsum, quod est omnium
causarum præstantissimum genus non motuum
solum, sed etiam essentiaruın et omnium quæcun=
que sunt, summo illi rerum præsidi atque regi Deo
attribuimus, species autem illas sive formas rerum
quæ sunt exemplaria constituimus; at causam illam
quæ movendi initium præbet, animæ illi quæ huic
cœlo præfecta est, materialem denique, materiæ ex
col. 931–932page 56 of 99
qua universum hoc constat eœlum, assignamus, atque ▲ quosdam ex veteribus secutum, quibusdam vero
sic rebus quæ sum plena reddimus genera causarum.
Talia itaque dicent (Gr. col. 928 C) ii qui species
constituunt occurrentes objectionibus Aristotelicis,
ubi sane a suis ipsorum principiis non discrepant
quidquam, Aristotelem autem convincunt partim
calumniis, uti, partim non id conficere quod vellet,
tum maxime ipsum in multis ignorantiam suam
prodere. Et quanam tandem ratione reprehensio–
nem ignorantiæ effugiet Aristoteles in rebus maxi
mis et multis aliis, quæ jam recitavimus et cum
primis, quod sempiteruis essentiis sive naturis
nullum auctorem sive propagatorem assignet,
neque illas ex omnibus cuiquam, quod sint,
acceptum ferre velit? id quod Plato non fecit,
neque illi qui Platonem sequuntur, qui nimirum,
principem illam omniumque regem Deum rebus
quæ sunt præficientes, hune ipsum omnium alio
rum, quæ possint aliquil generare patrem et pro
creatorem omnium quæcunque consitio certo quip
piam efficiant conditorem atque effectorem consti
tuunt, nihilque plane corum, que sunt, non ad
illum referunt. Il¡ud quoque silentio prætermittere
non possum Platonem in scriptis suis fateri se
non assentiri. At Aristoteles, licet omnibus pro
miscue contradicat, omnesque reprehendat, nullam
tamen nominat, cujus se institutione eruditum fa
leatur, ex quo fapparet ¡psum se omnium quæ
scripsit inventorem volnisse videri, id quod plane
est sophisticum et alienum a moribus veri philoso
pbi, quo etiam illud pertinet, quod in tine logico
rum gloriatur snam esse totum opus de methodo
dialectica, et addit, ¡llius methodi non hæc quidem
pars erat explorata, illa vero non erat, sed nulla
prorsus erat. At constat Archytem ante ipsum lo
gicam artem contexuisse, cujus præceptis ipse
Aristoteles usus fuit, quin etiam Plato partim
prineipia disciplinarum logicarum tradidit, partim
etiam iis ipsis non sine arte in suis scriptis est
usus, et artem logieam vocal tanquam exploratam
sed nondum exploratam, nequo tamen tanquam
prorsus non inventam sed jam omuino in usa ver
santem. Quid igitur dicat quispiam? non esse di
gnos Aristotelis libros qui legantur; etiam omnino
propter utilia quæ in iis ipsis continentur, modo
simus memores multos esse üsdem errores per
mistos.
libelli.
Præfatio in qua disseritur de comparatione Pla
tonis et Aristotelis, secundum judicium veterum et
recentiorum. Non possum autem hic non comme
morare quædam quæ de vita moribusque Aristotelis
prodiderunt quidam antiqui et celeberrimi scripto
∙res, quo evidentíus appareat non omnes hujus philo
sophi assumptiones pro veris semper amplectendas,
ideoque a Gemisto non temere confutari. Nam quo
‹melior vir quis putatur, hoc similiora vero vi
dentur quæ sentit.
Theodoretus Cyrensis episcopus libro contra gen
tiles Græcos duodecimo ita scribit: Morem eum
fuisse Aristoteli ut oleum venderet quo calido se prius
perunxisset. Cumque is olim in Chalcidem navigasset,
publicanos explorato ejus navigto invenisse ollas ejus
olei quatuor el septuaginta vel ut alii referunt tre
centas.
Idem libro quinto: Aristoteles autem Platoni ad
huc viventi manifeste adversarium se præbuit contra
Academiam bello suscepto, neque doctrinæ illi hono
rem ullum rependit, quam liberalissime olim perce
pit, neque celeberrimi viri gloriam est reverilus, neque
Platonicæ eloquentiæ vim pertimuit, sed impudenter
illi adversarium se gessit, cum tamen nequaquam
‹meliorum dogmatum, sed multo pejorum quam Plato,
ipse auctor exstiterit. Nam cum ille animam dixeril
immortalem, hic esse mortale
dixerit Deum res omnes p₁
mque ille
mple
xum esse, hic quantum possunt ejus rationés terrarum
orbem divinæ providentiæ exsortem facit.
'Subscribit Theodoreto Laurentius Valla prologo
in Dialecticam suam. Quæ compilat, inquit, non illis
refert accepta a quibus sumpsia, sed sibi vindicat (
ubicunque eosdem peccasse opinatur, citius ardentem
flammam ore continere posse quam non nominare.
CAPUT I. Quid Plato de Deo et rerum omnia.a
creatione, quod Aristoteles senserit. Quo in loco
etiam explicatur, quomodo Plato animam genitam
et ingenitam appellaverit.
CAPUT II. Reprehenditur Aristoteles quod Deum
summum omnium præsidem ac regem unum að
movenda omnia idoneum non censeat, verum ili
socias movendi alias quasdam mentes adjungat.
Caput III. Illumue sit genus omnium earum re
rum quæʻsunt, id est an ens sit tale quippiam, quod
decem prima genera univoce hon æquivoce com
plectatur.
Caput IV. Utrum Aristoteles genera et species
recte seeundas; individua vero primas substantias
appellaverit, hoc est, an genera et species minus
sint quam singularia, et secundo loco ad essentix
rationem pertineant an contra.
Caput V. Utrum universum rationem obtineat
materiæ, formæ autem pars, id est, an ad materiam
spectet universum potius quam pars.
col. 933–934page 57 of 99
Caput VI. Sensune antiquius sit id quod sensu
ipso percipi potest, quod vocant sensibile an simul
¿trumque natura. Quo in loco relativorum natura
simul declaratur.
Caput VH. Indefinitæ propositionis natura alque
proprietas declaratur et quæritur verumne sit quod
docetur apud Peripateticos, eamdem illam veram
tam affirmantem quam negantei inveniri posse.
Caput VIII. Num necessaria conclusio sequatur
ex duobus præmissis, quarum altera sit necessaria,
altera simplex, an vero simplex duntaxat. Ubi si
mul natura medii termini et proloquiorum sive
præmissarum examinatur.
CAPUT IX. Discrimen Dei, mentium sive intelli
gentiarum et animæ declaratur, et to SnepovGLOV
quidem esse simpliciter unato, hoc est, ut supremo
Deo et esse et posse et efficere, sive magis placet,
essentiam potentiam et actum nullo modo distincta
haberi, hoc est ut alias sit, alias possit, alias effi
ciat, sed ut simul et sit et possit et efficiat. Unde
postea reprehenditur Aristoteles, qui animam defi
niverit esse actum; de qua re libet etiam Jacobi
Ziegleri viri docti censuram adscribere qui sic seri
bit quodam in loco: Sed quam sectatur rogo (intel
ligens Aristotelem) demonstrationum necessitatem,
qui a scriptis suis sicut libitum est discedit. Aut de
finſens animam, ¡demonstratione usus est? anima
(inquit) est actus corporis organici physici, vitam ha
bentis in potentia. Ergo alius secutus exemplum de
finiat, auriga est actor curriculi motum habentis in
potentia. Num ille quæ ad substantiam hominis atti
nebant, dico genus et differentiam essentialem, a qui
bus desumi definitionem oportebat, attigit.
CAPUT X. Platonicum dogina defenditur, quo
docetur animas e cœlo descendentes hauriendo
oblivionem rerum divinarum, quaruín in cœlo
erant consciæ, alias vero magis, alias minus, in
terris non discere sed reminisci, quod illic ante
cognoverint.
Caput XI. Anima sitne immortalis apud Aristo
telem, et num aliqua boua post mortem co.si
tuenda sint.
CAPUT XII. Num virtutes qualitate et quantitate
sint metiendæ et an mediocritates dicendæ, ut
contendit Aristoteles.
Caput XIII. Quod sit summum bonum et an
Aristoteles recte summam felicitatem in voluptate
contemplativa collocaverit.
CAPUT XIV. Cœlum esse igneæ naturæ et dari
mon oportere quintum quoddam corpus præter ele
menta quatuor.
CAPUT XV. De immobilitate siderum et quam
recte Aristoteles corpora cœlestia animata consti
tuat.
Caput XVI. Num cœlestia corpora vi et natura
ignea calefaciant hæc inferiora, an motu duntaxat.
CAPUT XVII. Utrum ars et natura deliberent,
dum aliquid agunt.
Caput XVIII. Utrum quæ fiunt omnia, fiant ne
cessario, an et aliqua contingenter, et utrum dan
dum sit aliquid in iis quæ fiunt quod non habeat
causam sui esse. Tale vero tractat toto capite ar
gumentum Gemistus, quod si quis in conspectu ha
beat, rem perspicue intelliget.
Omne quod fit ab aliqua causa, necesse est fieri.
Sed omnis causa quæ aliquid facit, idipsum et ne
cessario et certo facit. Ergo omnia fiunt necessario.
Minorem concedit quidem Aristoteles, sed majorem
limitat, unde a Gemisto reprehenditur.
CAPUT XIX. Motum in rebus naturalibus esse
æquivocum et unuin agendo, alterum patiendo
Beri.
Caput XX. De ideis: sintne ideæ; tum quid
sint, et cujusmodi, et quibus rationibus illas Pla
tonici adversus Aristotelem adversarium suum de
fendant.
col. 935–936page 58 of 99
PG 160:935Τοιούτῳ ἀνδρὶ, οὗ μετὰ Πλάτωνα, ἐξῃρήσθω δὲ λόγου Αριστοτέλης, σοφώτερον οίκ ἔφυσεν ἡ Ἑλλάς. Μέγας Ελλάδι κόσμος εἰς τὸν ἔπειτα χρόνον ἐσεῖται· τούτου κύδος οὔποτ' ὀλεῖται λ.GEORGII GEMISTII PLETHONIS
ET
MICHAELIS APOSTOLII
ORATIONES FUNEBRES DUÆ
In quibus de immortalitate animi exponitur.
NUNC PRIMUM MSS. EDIDIT
GEORG. GUSTAV. FULLEBORN
PROFESSOR ANTIQUARUM LITTERARUM IN GYMN, ELISABETHANO VRATISLAVIENSI
(Lipsiæ sumtu E. B. Schwickerti. MDCCXCII].,
Cum að edenda hæc recentioris ætatis opuscula animum adjicerem, hoc quidem facile videbam, optatius
esse venturum, si quid classicorum auctorum, quod intra deperdita adhuc ab eruditis deploratum fuérit,
in lucem proferrem. Sed hæc nimirum est injuria temporis: delevit pona, vilibus pepercit: etiamsi nou
nego, fuisse forsan in deperditis non pauca, quæ bona tantum opinamur, antiqua. Nam, ut de more
aliquam commendationem his meis auctoribus præmittam, quoniam nulla hodie spes videtur relicta,
fore, ut aliquando classicus aliquis auctor reperiatur, nonne et hoc aliquid boni est, si subinde prole-
- tarii quidam, præsertim cum aliquid nominis habeant, in apricum proferuntur? Ac profecto hic meus
Gemistus, de meliori alias dudum cognitus, neque hae oratione illud aliquid nominis, quod habet,
perditum ibit. Accuratius de eo judicium interponere supervacaneum videtur: cujus singularem eruditionem et egregium dicendi genus doctissimus ille Leo Allatius sive qund ita sibi finxerat, sive quod
ita est, is igitur ita laudavi, ut neminem, nisi quem nulla omnino vetustatis reverentia tangat, reprehensurum hunc Plethonem esse sperare liceat. Ac si qui forte Leonis auctoritate non terreantur, quoniam nimirum res eo devenit, ut nostri homines præ omnibus illis leonibus sapere gestiant, eos ad
judicium viri cardinalis delegamus, Bessarionis dico quem scimus sanctissimæ Sedi proximum
fuisse adeoque prope fatti nescium. Sed hæc hactenus: neque enim ita convenienter videar funebribus orationis præludere.
De Georgio Gemisto Plethone uti de reliquis Georgiis, tam docte copioseque exposuit Leo ut
parum videatur aut fortasse etiam nihil perquirendum reliquisse. Liceat ex ejus diatriba hæc pauca
transcribere, Gemistum patria Byzantinum in Peloponneso plurimum vixisse, et in Italia sub Eugevio IV, anno 1438, versatum esse cum Bessarione, Theodoro Gaza, aliis. De variis ejns scriptis, quorum
Est Pletho stylo accurato, eleganti, presso,
Auici succi pleno, sententiis gravi, argumentis vehemente, eruditione vero, et antiquarum reram
congerie quandoque obscuro atque difficili: non
tamen ob gratias ac veneres, quibus ubique dictionem aspergit, molesto, adeo ut cum antiquis nec
immerito æquiparetur, sui ævi scriptoribus a plerisque anteponatur. Leo Allatius in Diatriba de
Georgiis, in Script. Hist. Byz. (Par. 1651) pag. 392,
apud Fabric. in bibl. Gr. Vel X, p. 754.
Τοιούτῳ ἀνδρὶ, scri! it is, οὗ μετὰ Πλάτωνα,
ἐξῃρήσθω δὲ λόγου Αριστοτέλης, σοφώτερον οίκ
ἔφυσεν ἡ Ἑλλάς. Μέγας Ελλάδι κόσμος εἰς τὸν
ἔπειτα χρόνον ἐσεῖται· τούτου κύδος οὔποτ' ὀλεῖται
x. v. λ. Tali viro, quo, post Platonem, si excipiatur
Aristoteles, sapientiorem non genuit Gracia. Magnum
Græciæ decus in posterum erit; ejus gloria nunquam
intercidet, etc. Epistola Bessarionis ad Plethonis
filios, apud Leon. Allat. De consensione triusque
Ecclesia perpetua. (Col. 1648) c. 3, pag. 937, diair.
p. 392.
Vid. Bernardus de la Monnoye in Menagianis.
tom. IV, p. 127. sq. Conf. Apostolii, or. 33.
Conf. Diatr. ejus in Fabric. Bibl. Gr. Vol. X,
pag. 739. sq. et Harlesius V. Cl. Jutrod. in Gr.
auct. not. h. u.
col. 937–938page 59 of 99
PG 160:937Συμμίκτων Φράσις ἐστὶ λόγο; ἐγκατάσκευος, ἢ λόγο; κατά τινα δήλωσιν περισσοτέραν ἐκφερόμενο;. Ανδρὸς οὐ μόνον αἰδεσίμου, ἀλλὰ καὶ αὐτῷ Αριστοτέλει καὶ πᾶσι τοῖς παλαιοῖς, είγε και' ἐκεί νου; ἐγένετο ὁ ἀνήρ. Οὐ λοιδορίαις τοῦ ἀντιδίκου ἀλλ' ἀποδείξεσι καὶ λογικαῖς ἀνάγκαι; τῷ φίλῳ 2) συνηγορητέον, τονLAUDATIO FUNEBRIS CLEOPÆ AUG.
pars magna inedita adhuc est, idem fusius agit Allatius in quibus Orationem funebrem in Hypomonem
et Cleopem imperatrices, Monodiam in Hypomonem et Cleopem imperatrices et Orationem funebrem in obitu
reginæ Cleopa Palæologinæ commemorat, in qua de animi immortalitate agitur et quam certissimum
est eamdem hanc nostram esse. Theodorus autein princeps, cujus uxorem Cleopem deplorat, non ille
Porphyrogenneta fuit, Manuelis Palæologi frater, princeps laudatissimus, de quo adeundi sunt scriptores
in nota nominati, sed junior ille Theodorus Porphyrogenneta, illius Theodori patrui successor. Andronici filius, Peloponnesi despota, idem, quod opinor, ad quem noster Euµbouɛutixiv de rebus Peloponnesiacis constituendis scripsit Cleopem hanc nostram qui conmemoret, alium nullum novi. præter
Georgium Phrantzem in Chronico Rerum Byzantinarum (e versione Jac. Pontani ad calc. Theophylacti.
Ingolstad. 4504. 4.) II, c. 10. Ad quem locum Pontanus utrumque Theodorum male confundit. Mortua
est ea anno Christi 1433 et in monasterio Zwodótov sepulta. Plura de hoc illustri pari conjugum afferre
nunc non habeo, neque etiam valde opus est, cum oratio per se facile intelligatur.
Michaelis Apostolii orationem,'tum quod a viro profecta est Gemisti amico et fido defensore
tum quod in virum scripta, Plethonis et Apostolii summum fautorem non minus etiam, quod passim eam aperte imitatur Gemistana, huic eam me optimam pufo comitem adjunxisse (a). Fuit autem ille
Michael Apostolius exsul Græcus, qui medio sæculo decimo quinto in Italiam venit, a Bessarione primam benigne habitus, deinde, mortuo Purpurato, pauper et egenus in Creta insula libris rescribendis
vitam toleravit. De reliquis ejus scriptis nihil hoc loco attinet dicere nostram hanc orationera
commemorat Labbeus et editurus cum ejusdem acclamationibus ad Bessarionem. Leo Allatius erat
in Vlle volumine Συμμίκτων
Bessario ille, quem Noster luctu prosecutus est, patria Trapezuntius, monachus Ordinis S. Basilii et
archiepiscopus Nicænus, primus Græcorum inter cardinales cooptatus est anno 1439 ab Eugenio IV, et
titulo patriarchæ Constantinopolitani a Pio II anno 1463 ornatus. Diem obiit Ravennæ d. 15 Nov. 1472,
redux e Gallia, in quam a Sixto IV fuerat legatus: Romæ sepultus ad SS. Apostolos, ubi ipse sibi vivus
auno 1466 rionumentum posuerat. Laudant singularem ejus probitatem, fidem, animi candorem et morum facilitatem, quotquot de eo exposuerunt auctores De eruditione ejus singulari, ut tum erat,
Græca et Latina opera testantur in primis elegantes illæ memorabilium Xenophonteorum et Aristoteleæ Metaphysices versiones.
Codex, e quo utramque hanc orationem descripsi, ad inclytam nostram Rhedigerianam in æde S. Elisabethæ pertinet: (de cujas cimeliis se mox esse eruditis accuratius relaturum, Scheibelius, vir doctis -
simus ac de omni pene litterarum genere meritissimus, ad nostras aures pollicitus est.) Chartaceu;
codex est, maximam partem ab Antonio Damila et a Michaele Apostolio scriptus, interveniente passim
aliena manu, quod tamen raro fit, pessima sane lectuque difficillima. Aliquot pagellas Georgius quidam Plusiadimus, quod aliquo loco notatum est, scripsit. Litteræ minutæ sunt, plurima in singulis libellis, sed usitata plerumque scribendi compendia. Continet ille hæc:
4. Dionysii Halic. de Compositione verborum.
2. Theophrasti Characteres.
3. Isocratis ad Demonicum Orationem.
4. Palæphatum, De incredibilibus.
5. Tractatum rhet. (Mich. Apostolii, quod video e Leonis Expulxtwy Cat. Fabr. XIV, p. 9, n. 78.) Pr.
Φράσις ἐστὶ λόγο; ἐγκατάσκευος, ἢ λόγο; κατά τινα δήλωσιν περισσοτέραν ἐκφερόμενο;.
Ap. Fabric. I. c. p. 740.
Ap. Fabr. 1. c. p. 746, e Lambecii Cat. bibl.
Cæs. Vind. V. p. 175. e Bibl. Valic. Altemps.
Bo Regia Paris. Sareg.
Ex bibl. August. et Loll. Ind. ms. esse eam
quoque in bibl. Regia Paris, testatur ib. p. 746, n. 17.
Du Fresne Hist. Byzant. continens famil.
imp. etc. Par. 1680. Combefisii Auciar. Nov. Bibl.
Patrum tom. II, pag. 1045 - 1214. Laonici Histor.
Turcica, I. IV.
Ap. Fabr. 1. c. p. 743. Cod. est in Bibl. Bav.
Co. 200. et alibi. Edit. Antw. 1575.
Ανδρὸς οὐ μόνον αἰδεσίμου, ἀλλὰ καὶ αὐτῷ
Αριστοτέλει καὶ πᾶσι τοῖς παλαιοῖς, είγε και' ἐκεί
νου; ἐγένετο ὁ ἀνήρ. Viri non solum in venerationem
habendi, sed et ab ipso Aristotele et ab omnibus
antiquitatis hominibus si vir illis coævus exstiliss 'l.
Ita de Plethone Apostolins.
Exstat in bibl. C.es. Apologia Apostolii pro
Gemisto adversus Gazam. Lambec. Catal. vii, p.
113. De epistolis Apostolii ad Genuistum cf. id. p. 116.
Apostoliuin e gratia Bessarionis excidisse,
Fabricius ex epistola colligere voluit, in qua Pater
monuerit Nostrum: Οὐ λοιδορίαις τοῦ ἀντιδίκου
(Gaza sc.) ἀλλ' ἀποδείξεσι καὶ λογικαῖς ἀνάγκαι;
τῷ φίλῳ (Plethoni, conf. n. 2) συνηγορητέον, τον
t' £x pov apuviov. Non conviciis in adversarium,
sed probationibus et logicis ineluctabilibus argumentis amico patrocinandum esse et de inimico u'ciscendum. Levišsima sane causa. Neque etiam tale
quidquid oratio hæc nostra prodit. Fabr. 1. c.
p. 224.
Homeri Codicem in inclyta nostra Rhedigeriana Rep. 1. n. 98, 99, ipse Apostolius notavit
Ev Evia se scripsisse.
Adi Fabric. Bibl. Gr. vol. X, p. 222 sq.
Labb. Bibl. Nov. miss. pag. 71.
Fabric. vol. XIV, pag. 14, n. 124.
Fabric. B. gr. vol. X,
401 sq.
Idem ib. p. 402 sq.
p.
(a) At ei apud nos non erat hic locus. Vide tomum proxime seguentem inter Prolegomena ad Bessarionis
opera. EDIT.
PATROL. GR. CLX.
Funeral Oration for Cleopa AugustaLaudatio funchris Cleopae Augustae ...
col. 939–940page 60 of 99
Laudatio funchris Cleopæ Augustæ ...
PG 160:9396. Περὶ τῆς συντάξεως τοῦ λόγου διδασκαλία πολλή τε καὶ βα θεία καθέστηκε φιλομαθεστάτου Λαζάρου Αρετή ἐστιν ἕξις, καθ᾿ ἣν ἀγαθοί εσμεν. 8. πρὸς τὰς ὑπὲρ Αριστοτέλους Γεωργίου τοῦ Σχολαρίου ἀντιλήψεις. 10. Ποικίλην ἱστορίαν. 11. Περὶ παίδων ἀγωγῆς. 14. 'Ελένης ἐγκώμιον. Πιστεύομεν ὅτι ἐστὶ Θεὸς δημιουργός πάντων ὅσα εἰσὶν ἀπὸ τοῦ μὴ εἶναι. 226, Τοῦτο τὸ βιβλίον ἐκτήθη ἐμοὶ ᾿Αντωνίῳ Δα μιλά χρυσίνοις δυσὶ καὶ μικρόν τι πρός. ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ ΕΠΙ ΤΗ ΤΟΥ ΘΕΙΟΤΑΤΟΥ ΗΜΩΝ ΗΓΕΜΟΝΟΣ ΚΥΡΙΟΥ ΘΕΟΔΩΡΟΥ ΓΥΝΑΙΚΙ ΚΥΡΙΑ ΚΛΕΟΠΗ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΤΟΥ ΓΕΜΙΣΤΟΥ. εχούσαις Πολλοὶ γὰρ πλουτούσι κακοί, ἀγαθοὶ δὲ πένονται. Σόλων μὲν ὁ σοφὸς πρὸς τοὺς σφίσι τε αὐτοῖς καὶ τῶν ἄλλων ἀνθρώπων τοῖς πολλοῖς μακαρίους δι κοῦντας τὸ τοῦ βίου τέρμα ὁρᾷν διεκελεύετο, ὡς τούτου σφραγίδα ταῖς ἀνθρωπίναις τύχαις τε καὶ τάξεσιν ἐπιτιθέντος Ἐμοὶ δοκεῖν οὐ κατὰ τὰς τῆς τύχης μόνον περιτροπάς πολὺ τὸ ἀστάθμητου τοῖς γε ἡμετέροις λογισμοῖς ἐχούσας τοῦτο δι κελευόμενος, ἀλλὰ καὶ κατ' αὐτὴν ἀρετὴν, ᾗ καὶ αὐτ τὸς, εἴπερ ἦν σοφὸς, τὴν ἀνθρωπίνην ἐτίθετ᾽ ἂν εὐ δαιμονίαν καὶ μακαριότητα· ὥσπερ που λέγει αὐτὸς ἐν τοῖς ποιήμασι πρὸς τοὺς πλουσίους ἀντιπαραβαλλόμενος 'Αλλ' ἡμεῖς αὐτοῖς οὐ διαμειψόμεθα Τῆς ἀρετῆς τὸν πλοῦτον· ἐπεὶ τὸ μὲν ἔμπειον Χρήματα δ ἀνθρώπων ἄλλοτε ἄλλος ἔχει. Ἔστι 'Ανθρώποις6. Grammaticam Cracam, anonymi. Pr. Περὶ τῆς συντάξεως τοῦ λόγου διδασκαλία πολλή τε καὶ βαθεία καθέστηκε φιλομαθεστάτου Λαζάρου
7. Fragmentum libelli moralis. Pr. Αρετή ἐστιν ἕξις, καθ᾿ ἣν ἀγαθοί εσμεν. (Gemisti De virtutibus
Vid. Ed. Orationum ejus suas. Antw. 1575.)
8. Georgii Gemisti πρὸς τὰς ὑπὲρ Αριστοτέλους Γεωργίου τοῦ Σχολαρίου ἀντιλήψεις. Cons. Allal,
apud Fabr. 1. c. p. 747. sq.
9. Apostolii Orationem fun.
10. Ælian! Ποικίλην ἱστορίαν.
11. Plutarchi Περὶ παίδων ἀγωγῆς.
12. Ejusdem De Utilitate ex inim. cap. (Lacums dives hic libellus est.)
15. Gemisti Orationem (un.
14. Isocratis 'Ελένης ἐγκώμιον.
15. Fidei confessionem, ut vocant, Bessarionis (sine auctoris nomine). Pr. Πιστεύομεν ὅτι ἐστὶ Θεὸς
δημιουργός πάντων ὅσα εἰσὶν ἀπὸ τοῦ μὴ εἶναι. Εxstat eadem in Bibl. Cas. Lambec. Catal. V, p. 226,
Omnia Græce. In ultimo codicis folio ascripta sunt hæc: Τοῦτο τὸ βιβλίον ἐκτήθη ἐμοὶ ᾿Αντωνίῳ Δαμιλά χρυσίνοις δυσὶ καὶ μικρόν τι πρός.
Hæc fere habui, quæ de his oratiunculis lectores monerem, sperans fore ut hoc, quidquid est, æqui
bonique consulauit, si quos, ut cum Cicerone loquar (Brut. 16) mortuorum laudationes forte delectant.
Dabimus mox graviora. Scribebam Vratislavia Kal. Jan. 1792.
Michaelis Syncelli est. Vid. Sylburgii Catal. mss. Bibl. Heidelb. p. 409, ms. Coisliniani p. 230.
ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ
ΕΠΙ ΤΗ ΤΟΥ ΘΕΙΟΤΑΤΟΥ ΗΜΩΝ ΗΓΕΜΟΝΟΣ ΚΥΡΙΟΥ ΘΕΟΔΩΡΟΥ ΓΥΝΑΙΚΙ ΚΥΡΙΑ
ΚΛΕΟΠΗ
ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΤΟΥ ΓΕΜΙΣΤΟΥ.
GEORGII GEMISTI
IN DOMINAM CLEOPEN DIVINISSIMI PRINCIPIS NOSTRI UXOREM
ORATIO FUNEBRIS.
Solon quidem, vir ille sapiens, eos, qui sibimetipsis et cæterorum hominum plerisque felices
esse videbantur, vitæ terminum inspicere præcipiebat, quippe qui humanis fortunis ordinibusque sigillum imponat; non solum, ut mihi videtur,
quoad fortuna vicissitudines, quæ multam, nostro utique sensu, instabilitatem habent, sed etiam,
quoad virtutem ipsam, qua ipse, ut erat sapiens,
hominis felicitatem et beatitudinem definiret, sient
alicubi dicit idem ille in poematibus, ad divites
comparationem instituens:
At nos cum ipsis non permutabimus
Pro virtute divitias, quandoquidem hæc stabilis
[semper,
Pecunias vero hominum alii ex aliis habent.
Plutarch. in Solone tom. I, p. 94 sq.
εχούσαις erat in Cod.
Est in Anal. Brunkii tom. I, p. 70, n. XIV,
primus versus hic:
Πολλοὶ γὰρ πλουτούσι κακοί, ἀγαθοὶ δὲ πένονται.
Σόλων μὲν ὁ σοφὸς πρὸς τοὺς σφίσι τε αὐτοῖς καὶ
τῶν ἄλλων ἀνθρώπων τοῖς πολλοῖς μακαρίους δι
κοῦντας τὸ τοῦ βίου τέρμα ὁρᾷν διεκελεύετο, ὡς
τούτου σφραγίδα ταῖς ἀνθρωπίναις τύχαις τε καὶ
τάξεσιν ἐπιτιθέντος Ἐμοὶ δοκεῖν οὐ κατὰ τὰς
τῆς τύχης μόνον περιτροπάς πολὺ τὸ ἀστάθμητου
τοῖς γε ἡμετέροις λογισμοῖς ἐχούσας τοῦτο δι
κελευόμενος, ἀλλὰ καὶ κατ' αὐτὴν ἀρετὴν, ᾗ καὶ αὐτ
τὸς, εἴπερ ἦν σοφὸς, τὴν ἀνθρωπίνην ἐτίθετ᾽ ἂν εὐ
δαιμονίαν καὶ μακαριότητα· ὥσπερ που λέγει
αὐτὸς ἐν τοῖς ποιήμασι πρὸς τοὺς πλουσίους ἀντιπα
ραβαλλόμενος •
'Αλλ' ἡμεῖς αὐτοῖς οὐ διαμειψόμεθα
Τῆς ἀρετῆς τὸν πλοῦτον· ἐπεὶ τὸ μὲν ἔμπειον
[ale
Χρήματα δ ἀνθρώπων ἄλλοτε ἄλλος ἔχει.
Multi enim ditescunt mali, boni vero egent.
Conf. Plutarch. de util. ex inim. cap.
Ἔστι:p. Bruk.
5 'Ανθρώποις male in ms. eral.
col. 941–942page 61 of 99
PG 160:941᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν περὶ τῆς τελείας τε καὶ μετ' ἐπιστήμης ἀρετῆς εἴη ἂν εἰρηκώς, ἧς καὶ αὐτῷ σου φῷ ὄντι μετήν. Επιστήμην γὰρ ἀνθρώπῳ παραγενομένην ἀνάγκη απάντων κρατεῖν τε καὶ ἄγειν ἀσφαλῶς, ᾗ ἂν αὐτὴ ὑφηγῆται πρὸς τὸ ἀεὶ βέλο διστον. Πρὸς δὲ πολλοὺς τῶν ἀρετὴν ἐπιτηδευόντων, ἅτε λογισμοῦ ἄνευ ταύτην ἐπιτηδεύοντας, δόξῃ δὲ ὀρθῇ ἀγομένους, τέως μὲν πολλὰ καὶ μεγάλα κατορθοῦν, καὶ σφόδρα ἔστιν ὅτε εὐδοκιμεῖν. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ μεγάλα ἐξαμαρτάνειν ἔστιν ὅτε, ἅτε φαύλους τινὰς ἀρετῆς φύλακας ὑπ᾽ ἀγνοίας που ὁπήποτε ἀρετήἀγαθὸν ἐστι, τὴν δὲ τοῦ βίου τελευτὴν τοῖς τέως ἀναμαρτήτοις διαγεγονόσι, πολλὴν τὴν ἀσφάλειαν τῶν ἤδη καλῶς ἐν τῷ βίῳ πεπραγμένων παρ ἔχειν, ὡς οὐκέτ' ἂν ὑπὸ ἁμαρτημάτων ανατραπηση μένων. Ταύτη το: καὶ τῶν λόγων τοὺς ἐπιταφίους τε καὶ ἐπικηδείους πολὺ ἄν τις τῶν ἄλλων ἐγκωμίων τῶν κατὰ ἀνθρώπων γινομένων ἡγήσαιτο ἀσφα λεστέρους, ὡς ἂν ἐπὶ βεβαίαις τε ήδη πράξεσι και πολλήν τινα τὴν ἀσφάλειαν εἰληφυίαις γιγνομέν νους Καὶ 'Αθηναῖοι κατὰ τοὺς τοῦ Σόλωνος νό μους πολιτευόμενοι, τὰ πολλὰ τούτοις μάλιστα ἐπὶ τοῖς καλῶς τετελευτηκόσι χρῆσθαι ἐνόμισαν. Καὶ δὴ καὶ ἡμεῖς ἐς τόνδε τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ θειο τάτου ἡμῶν ἡγεμόνος γυναικὶ οίχομένῃ, εἰπεῖν προ ήχθημεν, ἅμα μὲν καλὸν ἀπειληφυίᾳ αὐτῇ πέρας τοῦ βίου, τὴν τῆς ἀρετῆς ἄχρι τελευτῆς σωτηρίαν, καὶ αὐτοὶ κοσμῆσαι τῷ λόγῳ οὐκ ἀπαξιώσαντες, ο ἅμα δὲ καὶ ἰδίᾳ χάριν αὐτῇ ταύτην ἐκτιννύντες, τῆς τε αἰδοῦς καὶ εὐνοίας, ἣν αἰεὶ ἡμῖν ἐνδεικνυμένη διετέλει. Εκείνη γὰρ ἐκ μὲν χώρας τῆς Ἰταλίας ἐγε γίνει, ἧς τοὺς οικήτορας ἴσμεν Ῥωμαίοις πάλαι επομένους πολλῆς καὶ τῆς ἀρίστης σχεδόν τῆς πά σης οικουμένης μοίρας κεκρατηκότας. Καὶ τοὺς τῆς ἡμεμονίας αὐτῆς ὅρους πρὸς μὲν ἄρκτον Ἴστρι, πρὸς δὲ μεσημβρίαν Λιβύης τοῖς ἀοικήτοις, πρὸς δὲ ἑσπέραν Ωκεανῷ, καὶ πρὸς ἔω Τίγρητι ποταμῷ πεποιημένους. Γονέων δ' αὐτῶν ἔφυ ἀρετῇ τε καὶ εμπειρία πολεμικῇ, τοῦτο μὲν ὧν ἦρξαν πόλεων κει κρατηκότων, αἰεὶ δὲ πρὸς ἅπαντας περὶ τὰ τοιαῦτα εὐδοκιμούντων. Οὕτω δὲ ἐκ τοιούτων φύσα, τῇδέ τε ἐλθοῦσα τῷ θειοτάτῳ ἡμῶν συνώκησεν ἡγεμόνι, καλῷ τε ὄντι καὶ ἀγαθῷ καλή τε κἀγαθή, πολύν τε καὶ λαμπρὸν κό σμον φερομένη κατά τε σῶμα καὶ ψυχήν σώματο; μὲν κάλλος καὶ μέγεθος, ψυχῆς δὲ τὸ πρὸς πᾶσαν ἀρετὴν εὖ πεφυκός. Ενιαι μὲν γὰρ τῶν γυναικών κάλλους σώματος τυχούσαι ἔπειτα πολύ τι ψυχῆς αίσχος τούτῳ ἀντιτιθεῖσαι ἄχρηστον αὐτὸ, μᾶλλον δὲ 1. ἐξηγῆται.LAUDATIO FUNEBRIS CLEOP.E AUG.
᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν περὶ τῆς τελείας τε καὶ μετ'
ἐπιστήμης ἀρετῆς εἴη ἂν εἰρηκώς, ἧς καὶ αὐτῷ σου
φῷ ὄντι μετήν. Επιστήμην γὰρ ἀνθρώπῳ παραγε
νομένην ἀνάγκη απάντων κρατεῖν τε καὶ ἄγειν
ἀσφαλῶς, ᾗ ἂν αὐτὴ ὑφηγῆται πρὸς τὸ ἀεὶ βέλο
διστον.
Πρὸς δὲ πολλοὺς τῶν ἀρετὴν ἐπιτηδευόντων, ἅτε
λογισμοῦ ἄνευ ταύτην ἐπιτηδεύοντας, δόξῃ δὲ ὀρθῇ
ἀγομένους, τέως μὲν πολλὰ καὶ μεγάλα κατορθοῦν,
καὶ σφόδρα ἔστιν ὅτε εὐδοκιμεῖν. Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ
μεγάλα ἐξαμαρτάνειν ἔστιν ὅτε, ἅτε φαύλους τινὰς
ἀρετῆς φύλακας ὑπ᾽ ἀγνοίας που ὁπήποτε ἀρετὴ
ἀγαθόν ἐστι, τὴν δὲ τοῦ βίου τελευτὴν τοῖς τέως
ἀναμαρτήτοις διαγεγονόσι, πολλὴν τὴν ἀσφάλειαν
τῶν ἤδη καλῶς ἐν τῷ βίῳ πεπραγμένων παρ
ἔχειν, ὡς οὐκέτ' ἂν ὑπὸ ἁμαρτημάτων ανατραπηση
μένων.
Ταύτη το: καὶ τῶν λόγων τοὺς ἐπιταφίους τε
καὶ ἐπικηδείους πολὺ ἄν τις τῶν ἄλλων ἐγκωμίων
τῶν κατὰ ἀνθρώπων γινομένων ἡγήσαιτο ἀσφα
λεστέρους, ὡς ἂν ἐπὶ βεβαίαις τε ήδη πράξεσι και
πολλήν τινα τὴν ἀσφάλειαν εἰληφυίαις γιγνομέν
νους Καὶ 'Αθηναῖοι κατὰ τοὺς τοῦ Σόλωνος νό
μους πολιτευόμενοι, τὰ πολλὰ τούτοις μάλιστα ἐπὶ
τοῖς καλῶς τετελευτηκόσι χρῆσθαι ἐνόμισαν.
Καὶ δὴ καὶ ἡμεῖς ἐς τόνδε τὸν λόγον ἐπὶ τοῦ θειοτάτου ἡμῶν ἡγεμόνος γυναικὶ οίχομένῃ, εἰπεῖν προ·
ήχθημεν, ἅμα μὲν καλὸν ἀπειληφυίᾳ αὐτῇ πέρας
τοῦ βίου, τὴν τῆς ἀρετῆς ἄχρι τελευτῆς σωτηρίαν,
καὶ αὐτοὶ κοσμῆσαι τῷ λόγῳ οὐκ ἀπαξιώσαντες, ο
ἅμα δὲ καὶ ἰδίᾳ χάριν αὐτῇ ταύτην ἐκτιννύντες, τῆς
τε αἰδοῦς καὶ εὐνοίας, ἣν αἰεὶ ἡμῖν ἐνδεικνυμένη
διετέλει.
Εκείνη γὰρ ἐκ μὲν χώρας τῆς Ἰταλίας ἐγε
γίνει, ἧς τοὺς οικήτορας ἴσμεν Ῥωμαίοις πάλαι
επομένους πολλῆς καὶ τῆς ἀρίστης σχεδόν τῆς πάσης οικουμένης μοίρας κεκρατηκότας. Καὶ τοὺς τῆς
ἡμεμονίας αὐτῆς ὅρους πρὸς μὲν ἄρκτον Ἴστρι,
πρὸς δὲ μεσημβρίαν Λιβύης τοῖς ἀοικήτοις, πρὸς δὲ
ἑσπέραν Ωκεανῷ, καὶ πρὸς ἔω Τίγρητι ποταμῷ πε
ποιημένους. Γονέων δ' αὐτῶν ἔφυ ἀρετῇ τε καὶ
εμπειρία πολεμικῇ, τοῦτο μὲν ὧν ἦρξαν πόλεων κει
κρατηκότων, αἰεὶ δὲ πρὸς ἅπαντας περὶ τὰ τοιαῦτα
εὐδοκιμούντων.
Οὕτω δὲ ἐκ τοιούτων φύσα, τῇδέ τε ἐλθοῦσα τῷ
θειοτάτῳ ἡμῶν συνώκησεν ἡγεμόνι, καλῷ τε ὄντι καὶ
ἀγαθῷ καλή τε κἀγαθή, πολύν τε καὶ λαμπρὸν κό
σμον φερομένη κατά τε σῶμα καὶ ψυχήν σώματο;
μὲν κάλλος καὶ μέγεθος, ψυχῆς δὲ τὸ πρὸς πᾶσαν
ἀρετὴν εὖ πεφυκός. Ενιαι μὲν γὰρ τῶν γυναικών
κάλλους σώματος τυχούσαι ἔπειτα πολύ τι ψυχῆς
αίσχος τούτῳ ἀντιτιθεῖσαι ἄχρηστον αὐτὸ, μᾶλλον δὲ
1. q. ἐξηγῆται.
Cicero, De leg. II, 25, 24.
Confer, qui de sculptura veterum scripse
runt, Quensted, Gyraldum, Gutherium, Nicolai e.
a. De origine harum orationum vil. Dionys. Hali.
carn. Antiq. Rom. 1. v, p. 154 (ed. Lat. Vignon,
1588).
Sed hæc quidem de perfecta et ea quæ cum
scientia est virtute dixerit, quæ et ipsi, utpote
sapienti, inerat. Nam ubi scientia homini accessrit, necesse est eam omnium potiri et constanter
agere, qua ipsa direxerit, ad id quod sen.per optimum sit.
Ad hæc, multos eorum qui virtutem sectantur,
etsi absque certa ratione eam sectentur, recta
vero opinione ductos, aliquatenus quidem multa
et magna gerere, videas interdum et valde inclarescere. Quandoque tamen et magna peccant, ut
qui sint inperiti quidam custodes virtutis, ideo
quod nesciunt utique qua ratione virtus bonum
sit, vitæ vero Gnem iis qui eatenus sine peccato
perseveraverunt multam eorum quæ per vitam boneste facta sunt securitatem afferre, ea quipps per
peccata jam perverti non poterunt.
✓ Quapropter funebres mortualesque orationes,
præ cæteris laudationibus quæ de hominibus habentur, multo certiores quisque æstimare solet,
quippe quæ circa jam firmas actiones et multam
quamdam certitudinem adeptas versentur. Et
Athenienses, juxta Solonis leges rem publicam
administrantes, ut plurimum in eos præcipne qui
decora morte interierunt, hoc laudationum genere
utendum esse sanxerunt.
Nos quoque in hancce orationem de divinissimi
principis nostri defuncta uxore habendam prodiimus, tum quidem ne eam quæ pulchrum vitæ finem
est assecuta, virtutis nempe ad obitum perseverantiam, oratione nostra decorare recusemus, tum
vero ut privatim hanc ei partem exsolvamus reverentie et benevolentiæ quam nobis exhibere
nunquam destitit.
Illa enim ex Italica regione orta era!, cujus in
colas novimus Romanos olim continenti progressi
majorem melioremque fere orbis universi impe.
rio subjugasse et imperii terminos hujus ad septentrionem Istro, ad meridiem inhabitabilibus
Libyæ partibus, ad occidentem oceano et ad auroram Tigri flumine definitos sibi constituisse. Parentes autem ex quibus est orta, virtute et militari
peritia per quam civitatibus, quibus imperitabant,
potiti sunt, semper apud omnes in rebus hujus
generis inclaruere.
Talibus igitur orta, postquam huc venisset, divinissimo principi nostro nupsit pulchra et bona
pulchro et bono, multumque et splendidum corpo -
ris et animi decorem secum afferens, corporis quidem pulchritudinem et magnitudinem, animi vero
indolem ad omnem virtutem a natura comparatam. Feminarum enim quædam corporis venustatem sortitæ, sed huic multam animi fœditatemi
Umbria.
Filia tuit Malatesta ducis Marchia. Phrantz.
1. c. ll. cap. 10. De Malatestarum Ariminensiun genere conf. Paul. Ramusius in Dedicat. Roberti
Valurii De re militari, Paris. ap. Wechel. 1534
(fol 2). Pontanus ad Phrantzam 1. c. ad Leandrum
Albertum in Romanula Descr. Ital, delegat.
col. 943–944page 62 of 99
PG 160:943βλαβερὸν καὶ αὐταῖς καὶ ἄλλοις ἀποφαίνουσιν. Ηδε Εὖ πεφυκώς, εὐφυής χρον... πρὸς οὓς ἂν δεήσειεν ἐντεύξεσι πεῖραν ἑκάστοτε επίδου, εὖ μὲν λόγον λ., εὖ δὲ διδοῦσα· ἀλλὰ καὶ ἡ πρὸς τὴν ἄλλην ἀρετὴν καὶ τὸ καλὸν ὁρμὴ τεκμήριον ικανώτατον· εἶχε μέγιστον μὲν ἀγαθὸν ἀνθρώπῳ ἀρετή τε καὶ τὸ καλόν, φρονήσεως δὲ ἔργον ἡ τοῦ ἀεὶ ἀμείνονος κρίσις τε καὶ αἵρεσις. πρὸς τῷ τοῦ σώματος κάλλει λαμπρῷ ὄντι πολὺ ἔτι λαμπρότερόν τε καὶ θειότερον τὸ τῆς ψυχῆς ἀντεπιδε δειγμένη, εἴδωλόν τι τοῦ τῆς ψυχῆς κάλλους τὸ τοῦ σώματος ἀπέφαινεν. Οὕτως ἁπάσης ἀρετῆς αὐτὴν εἴδει κατεκεκοσμή χει, φρονήσεως, σωφροσύνης, ἐπιεικείας, χρηστό. τητος, εὐσεβείας, φιλανδρίας, γενναιότητος, ὧν πρὸς ἕκαστον φύσει τε εὖ πεφυκυία, καὶ μελέτ την καὶ ἄσκησιν προσειληφυῖα λαμπρόν τι αὐτὴν ἄγαλμα ἐν γυναιξὶν ἀπέδειξε. Τούτων δὲ τεκμήρια ἑκάστου παρεξόμεθα, διά βραχέων μὲν, ἀλλ' ίκα νὰ, ὡς μὴ τῷ δόξας λόγον τηνάλλως εἶναι τὰ λεγό μενα. Φρονήσεως μὲν γὰρ οὐ μόνον πρὸς οὓς ἂν δεήσοι ἐντεύξεσι πείρᾳ ἑκάστοτε, ὑφ' οὗ εὖ μὲν λόγον λαμ βάνουσα, εξ δὲ διδοῦσα, ἀλλὰ καὶ ἡ πρὸς ἄλλην ἀρε τήν τε καὶ τὸ καλόν. Φρονήσεως δ' ἔργον ἡ τοῦ ἀεὶ ἀμείνονος κρίσις τε καὶ αἵρεσις Σωφροσύνης δὲ ἐκεῖνο μέγα τεκμήριον, ἡ ἐκ τῆς Ἰταλικῆς ἀνέσεώς τε καὶ ῥᾳστώνης ἐπὶ τὸ κατεσταλμένον τε καὶ κόσμιον τοῦ ἡμετέρου τρόπου μεταβολή ἀκριβεστάτη· ὡς μηδ' ἂν μία τῶν παρὰ ἡμῖν γυναικῶν ὑπερβολὴν λιπεῖν. Επιεικείας δὲ καὶ χρηστότητος τὸ κακοῦ μὲν οὐ δενὶ οὐδενὸς, πολλῶν δὲ ἀγαθῶν πολλοῖς αἰτίαν ἐκά στοτε γεγονέναι, ὡς μὲν πραότατα τοῖς ἁμαρτάνουσι προσφερομένην, εὖ δὲ ποιοῦσαν τοὺς δεομένους, καὶ τούτων τοὺς πολλοὺς ἄνδρας τε καὶ γυναῖκας, τῶν μὲν ἄλλων κατὰ τὸν βίον πλεῖστον ἀποκεχωρηκότας, Θεῷ δὲ μάλιστα προσανέχοντας. Εὐσεβείας δὲ ἀπόδειξις ἡ τοῦ Θεοῦ λατρεία, Αν προσευχαῖς τε καὶ ἀσιτίαις ἐνδελεχέσι τὸν ἡμέτερον νόμον ἐπεδείκνυτο. Ἡ δ' αὐτὴ ἐπιτήδευσις καὶ φιλανδρίας, ἣν πρὸς τῇ ἄλλῃ τῇ πρὸς τὸν ἄνδρα εὐπειθείᾳ καὶ περὶ τὰ τοιαῦτα μιμουμένη τε καὶ τοῦτον, καὶ τὴν ἀγα θὴν Ησιόδου ἔριν ἐρίζουσα ἐπετήδευεν οὐ μέσ νον λείπεσθαι, ἀλλὰ καὶ ὑπερβάλλειν εἴ πως οἷα το ἦν φιλονεικοῦσα. Ευιτ. Εργ. κ. ημ. Τὴν δ' ἑτέρην Εριδα). θῆκε δέ μιν Κρονίδης ύψίζυγος, αιθέρι ναίων, Γαίης ἐν ῥίζῃσι, καὶ ἀνδράσι, πολλὸν ἀμείνω. Η τε καὶ ἀπαλαμνόν περ ὅμως ἐπὶ ἔργον ἐγείρει. Εἰς ἕτερον γάρ τίς τε ἰδὼν ἔργοιο χατίζων Πλούσιον, ὃς σπεύδει μὲν ἀρόμμεναι ἡ δὲ φυτεύειν, Οἶκόν τ' εὖ θέσθαι· ζηλοῖ δὲ τε γείτονα γείτων, Εἰς ἄγενον σπεύδοντ' ἀγαθὴ δ' ἔρι; ή δε βροτοΐαι.contraponentes, eam sibique et aliis inutilein, βλαβερὸν καὶ αὐταῖς καὶ ἄλλοις ἀποφαίνουσιν. Ηδε
imo et nocivam præstiterunt. Hæc vero, præter
splendidam corporis venustaten, splendidiorem
adhuc et diviniorem animi pulchritudinem ex altera
parte exhibens quamdam quasi imaginem ejus quæ
est in animo pulchritudinis corporis speciem præbuit.
Ita seipsam omnigenæ virtutis decore exornaveral, prudentia, temperantia, mansuetudinis, beniguitatis, pietatis, caritatis in virum, generositalis,
quarum ad singulas a natura optime comparata,
adhibita insuper meditatione et exercitatione,
præclaram quasi quamdam statuam inter muHeres sesc exhibuit. Ilarum autem uniuscujusque
argumenta afferemus paucis quidem, sed quæ satis
sint, ne cui videatur ea quæ dicta sint allatæ obiter
opinationes.
Prudentia quidem non solam ad quos opor
tuerit commerciis uti cum experimento semper,
adeoque ratione hinc bene accepta, hinc bene reddita, sed et qua ad reliquam virtutem et honestatem progrediendum sit. Prudentiæ vero opus
est ejus quod sit semper melius, discretio et
electio.
Porro temperantiæ magnum illud argumentumi
quod ex italica illa vivendi ratione molli remissa.
que ad nostri moris severitatem et modestiam
exactissime sese transtulerit, ita ut ne uni quidem
ex nostratibus feminis concederet.
Mansuetudinis vero et benignitatis ejus fuit, nulli
quidem ullius mali, multis autem multorum bonorum causam semper exstitisse, peccautes quain
mitissime tractantem, in egenos beneficia conferentem, et plerumque in eos viros mulieresque qui
præ cæteris vita longius processerant et Deo erant
addictissimi.
Pietatis antem probatio Dei cultus, quem assiduis orationibus et jejuniis nostrum juxta ritum
exhibebat.
Idem in ea studium ejus quæ est in meritum dilectionis, quam, prater reliquam erga virum docilitatem, eum quoque in talibus imitata, et bona
Hesiodi contentione contendens, studebat non
superari, sed et superare, si qua potis esset, æmu -
labatur
Εὖ πεφυκώς, i. q. εὐφυής bona indole præditus. Valckenar. ad Amninon. p. 87.
Hunc locum sic emendat Boissonadius
(Anecdot. tom. V. p. 594) ex cod. Reg. 2510:
χρον... πρὸς οὓς ἂν δεήσειεν ἐντεύξεσι πεῖραν
ἑκάστοτε επίδου, εὖ μὲν λόγον λ., εὖ δὲ διδοῦσα· ἀλλὰ
καὶ ἡ πρὸς τὴν ἄλλην ἀρετὴν καὶ τὸ καλὸν ὁρμὴ
τεκμήριον ικανώτατον· εἶχε μέγιστον μὲν ἀγαθὸν
ἀνθρώπῳ ἀρετή τε καὶ τὸ καλόν, φρονήσεως δὲ
ἔργον ἡ τοῦ ἀεὶ ἀμείνονος κρίσις τε καὶ αἵρεσις.
Prudentiæ quidem, in suis ad quos oportebat commerciis, experimentum dabat semper, quæ rationem
quidem probe acciperet, probe redderet; sed el validissimum fuit argumentum en qua, ad reliquum
πρὸς τῷ τοῦ σώματος κάλλει λαμπρῷ ὄντι πολὺ ἔτι
λαμπρότερόν τε καὶ θειότερον τὸ τῆς ψυχῆς ἀντεπιδεδειγμένη, εἴδωλόν τι τοῦ τῆς ψυχῆς κάλλους τὸ τοῦ
σώματος ἀπέφαινεν.
Οὕτως ἁπάσης ἀρετῆς αὐτὴν εἴδει κατεκεκοσμή
χει, φρονήσεως, σωφροσύνης, ἐπιεικείας, χρηστό.
τητος, εὐσεβείας, φιλανδρίας, γενναιότητος, ὧν
πρὸς ἕκαστον φύσει τε εὖ πεφυκυία, καὶ μελέτ
την καὶ ἄσκησιν προσειληφυῖα λαμπρόν τι αὐτὴν
ἄγαλμα ἐν γυναιξὶν ἀπέδειξε. Τούτων δὲ τεκμήρια
ἑκάστου παρεξόμεθα, διά βραχέων μὲν, ἀλλ' ίκανὰ, ὡς μὴ τῷ δόξας λόγον τηνάλλως εἶναι τὰ λεγό
μενα.
Φρονήσεως μὲν γὰρ οὐ μόνον πρὸς οὓς ἂν δεήσοι
ἐντεύξεσι πείρᾳ ἑκάστοτε, ὑφ' οὗ εὖ μὲν λόγον λαμβάνουσα, εξ δὲ διδοῦσα, ἀλλὰ καὶ ἡ πρὸς ἄλλην ἀρε·
τήν τε καὶ τὸ καλόν. Φρονήσεως δ' ἔργον ἡ τοῦ ἀεὶ
ἀμείνονος κρίσις τε καὶ αἵρεσις
Σωφροσύνης δὲ ἐκεῖνο μέγα τεκμήριον, ἡ ἐκ τῆς
Ἰταλικῆς ἀνέσεώς τε καὶ ῥᾳστώνης ἐπὶ τὸ κατεσταλμένον τε καὶ κόσμιον τοῦ ἡμετέρου τρόπου μεταβολή
ἀκριβεστάτη· ὡς μηδ' ἂν μία τῶν παρὰ ἡμῖν γυναι
κῶν ὑπερβολὴν λιπεῖν.
Επιεικείας δὲ καὶ χρηστότητος τὸ κακοῦ μὲν οὐ
δενὶ οὐδενὸς, πολλῶν δὲ ἀγαθῶν πολλοῖς αἰτίαν ἐκάστοτε γεγονέναι, ὡς μὲν πραότατα τοῖς ἁμαρτάνουσι
προσφερομένην, εὖ δὲ ποιοῦσαν τοὺς δεομένους, καὶ
τούτων τοὺς πολλοὺς ἄνδρας τε καὶ γυναῖκας, τῶν
μὲν ἄλλων κατὰ τὸν βίον πλεῖστον ἀποκεχωρηκότας,
Θεῷ δὲ μάλιστα προσανέχοντας.
Εὐσεβείας δὲ ἀπόδειξις ἡ τοῦ Θεοῦ λατρεία, Αν
προσευχαῖς τε καὶ ἀσιτίαις ἐνδελεχέσι τὸν ἡμέτερον
νόμον ἐπεδείκνυτο.
Ἡ δ' αὐτὴ ἐπιτήδευσις καὶ φιλανδρίας, ἣν πρὸς
τῇ ἄλλῃ τῇ πρὸς τὸν ἄνδρα εὐπειθείᾳ καὶ περὶ τὰ
τοιαῦτα μιμουμένη τε καὶ τοῦτον, καὶ τὴν ἀγα
θὴν Ησιόδου ἔριν ἐρίζουσα ἐπετήδευεν οὐ μέσ
νον λείπεσθαι, ἀλλὰ καὶ ὑπερβάλλειν εἴ πως οἷα το
ἦν φιλονεικοῦσα.
virtutem et ad honestum ferebatur proclivitas: si
quidem maximum homini bonum est virtus el honestas, prudentiæ autem opus est id quod sit semper
melius discernere et eligere. Jam liquida decurrit
sententia. Ευιτ.
Hesiodi Εργ. κ. ημ. 17 sq.
Τὴν δ' ἑτέρην (sc. Εριδα).
θῆκε δέ μιν Κρονίδης ύψίζυγος, αιθέρι ναίων,
Γαίης ἐν ῥίζῃσι, καὶ ἀνδράσι, πολλὸν ἀμείνω.
Η τε καὶ ἀπαλαμνόν περ ὅμως ἐπὶ ἔργον ἐγείρει.
Εἰς ἕτερον γάρ τίς τε ἰδὼν ἔργοιο χατίζων
Πλούσιον, ὃς σπεύδει μὲν ἀρόμμεναι ἡ δὲ φυτεύειν,
Οἶκόν τ' εὖ θέσθαι· ζηλοῖ δὲ τε γείτονα γείτων,
Εἰς ἄγενον σπεύδοντ' ἀγαθὴ δ' ἔρι; ή δε βροτοΐαι.
col. 945–946page 63 of 99
PG 160:945Γενναιότης δὲ ἡ περὶ ταῦτα πάντα καμάτους καὶ πίνου; οὐ φαύλους ἔχοντα οὐκ ἔκλυσις. Οὕτω δὲ καὶ μετὰ τοιούτων επιτηδευμάτων βιοῦσα καὶ ταῦτα ἀσκοῦσα καὶ μελετῶσα καλά τε καλεῖς ἀεὶ προστιθεῖσα, ἐπὶ θυγατριδίῳ καλῷ τε κάγα θῷ καὶ τῶν γονέων ἀξίῳ, ἐν αὐτῇ τῇ τῆς ἡλικίας ἀκμῇ, προσθείην δ' ἄν, ὅτι καὶ τῶν ἡμετέρων ἑορ τῶν τε καὶ ἱερῶν τοῖς ἁγιωτάτοις ἄρτι τοῦ ἁγιωτάτου τῶν ἡμετέρων μετειληφυῖα μυστηρίων, νόσῳ τε ὀξυτάτῃ, καὶ κρείττονι πάσης ἰατρικῆς ἐγ χειρήσεως τοῦ τῇδε βίου ὑπεχχωρεῖ. Ὡς καὶ ἐντεῦθεν θεοφιλή ἂν εἰκότως δοκεῖν, ἐν τοιούτῳ τοῦ καιροῦ ὑπὸ Θεοῦ ἀνειλημμένην, πολλὴν μὲν τοῖς ὑπηκόοις κατήφειαν, πλείστην δὲ τῷ θειοτάτῳ ἡμῶν ἡγεμόνι απολιποῦσα ἀθυμίαν ἐπὶ τῇ ἑαυτῆς ἀπο βολή. Αλλ' εἰ μὲν μηδέν τι ἦν ἐν τῷ ἀνθρώπῳ ἀθάνα τον, ἀνήκεστον ἂν ἦν κατὰ τὸ εἰκὸς καὶ ἡ ἐπὶ τῷ θανάτῳ ἀθυμία· νῦν δ' ὅ τι φαμὲν, τὸ μέν τι ἡμῶν θνητὸν εἶναι, τὸ δ' ἀθάνατον, δῆλα δή, ὅτι τοῦτ᾽ ἂν τὸ κυριώτατον ἡμῶν καὶ ὃ μάλιστα άνα θρωπος εἴη τὸ ἀθάνατον, τὸ δὲ θνητὸν τουτὶ χιτω νέου τινὸς δίκην, τῷ ἀθανάτῳ ἂν ἡμῶν εἴη προσηρμοσμένον. Ως που κἂν ἔχοι καλῶς, ἐπὶ τῇ τοῦ χιτωνίου τοῦ δε ἀποβολῇ, οὔθ᾽ ὑπὲρ ἡμῶν αὐτῶν, οὔτε τῶν φίλων σφόδρα τι ἀθυμεῖν, ἕως ἂν τὸ κυριώτατον ἡμῶν καὶ 8 δὴ αὐτοὶ ἐσμεν, οὐ μόνον συνεστήκοι τε καὶ σώ ζοιτο, ἀλλὰ καὶ πρὸς ἀμείνασι διατριβαῖς γεγονός εἴη τῶν τῇδε· ἅτε ἄμεινόν τε καὶ εἰλικρινέστατον τῇ τοῦ θνητοῦ καὶ γεώδους τοῦδε περιβλήματος ἀπο θέσει ἐφαπτόμενόν τε τῶν θείων καὶ ἀπολαῦον. Καὶ μάλιστα εἴ τῴ τις καὶ ἐντεῦθεν μελέτη καὶ συνήθεια εἴη πρὸς αὐτά, οξων καὶ τὴν νῦν οἰχομένην τεύξεσθαι ἐλπίζομεν, εὖ μὲν βεβιωκυίαν, εὖ δὲ Θεὸν τεθερα πευκυίαν, εὖ δὲ πρὸς τὰς ἐκεῖσε διατριβάς παρεσκευασμένην. Ο δέ γε ἐντεῦθεν ἐκείνων ἀμελέτητος εἰκότως ἐκεῖσε ἀφικόμενος ίλιγγιψη τε ἂν καὶ ἀποστρέφοιτο, ἅτε αλλοτρίοις τε διὰ τὴν ἀλήθειαν καὶ οὐ πάνυ τοι ἑαυτῷ προσήκουσι πράγμασιν ἐντυγχάνων. Λου γιστέον δ' ἂν εἴη περὶ τοῦ θανάτου, καθάπερ ἂν εἰ περὶ ἀποδημίας μακρᾶς, καὶ ταύτης ἐπὶ πολὺ ἀμεί. νεσιν ἂν ἐλπίσι γιγ.ομένης. Οἱ γὰρ πολλοὶ καὶ δακρύουσιν ἀποδημούντων τῶν φιλουμένων, ἐννοοῦντες δήπου τὴν ἐν τῷ παρόντι ἀλλήλων διάστασιν. Ομως μέντοι λογιζόμενοι, ἐφ' οἶαις ἐκεῖνο: στέλλονται έλε πίσι, καὶ συγχαίρουσιν· ὡς δῆλοι γίγνονται τῷ συλ λαμβάνειν ἔστιν ὅτι αὐτοῖς, περί συχνὰ τῶν πρὸς ἀποδημίαν φερόντων. Οὕτω δὴ καὶ ἐπὶ τοῦ θανάτου τῶν φιλουμένων ἄχθεσθαι μὲν ἡμᾶς πρὸς ὀλίγον, ἐκείνων ἀπολελειμμένους, ἐπ' αὐτῇ τῇ ἀπολείψει, οὐ πάνυ τι ἂν εἴη ἄτοπον· λογιζομένους μέντοι, ἐκεί Θεοφικής κατορθούται. θανατος θεοφιλέστερος Τὸ ὑπολειφθὲν σῶμα, γεώδες ὂν καὶ ἄλογον, οὐκ ἔστιν ὁ ἄνθρωπος. Ἡμεῖς μὲν γὰρ ἐσμεν ψυχή, ζώον ἀθάνατον, ἐν θνητῷ καθειργμένων φρουρίω.LAUDATIO FUNEBRIS CLEOPE AUG.
Γενναιότης δὲ ἡ περὶ ταῦτα πάντα καμάτους καὶ
πίνου; οὐ φαύλους ἔχοντα οὐκ ἔκλυσις.
Οὕτω δὲ καὶ μετὰ τοιούτων επιτηδευμάτων βιοῦσα
καὶ ταῦτα ἀσκοῦσα καὶ μελετῶσα καλά τε καλεῖς
ἀεὶ προστιθεῖσα, ἐπὶ θυγατριδίῳ καλῷ τε κάγαθῷ καὶ τῶν γονέων ἀξίῳ, ἐν αὐτῇ τῇ τῆς ἡλικίας
ἀκμῇ, προσθείην δ' ἄν, ὅτι καὶ τῶν ἡμετέρων top
ἑορ
τῶν τε καὶ ἱερῶν τοῖς ἁγιωτάτοις ἄρτι τοῦ
ἁγιωτάτου τῶν ἡμετέρων μετειληφυῖα μυστηρίων,
νόσῳ τε ὀξυτάτῃ, καὶ κρείττονι πάσης ἰατρικῆς ἐγ
χειρήσεως τοῦ τῇδε βίου ὑπεχχωρεῖ. Ὡς καὶ ἐντεῦ
θεν θεοφιλή ἂν εἰκότως δοκεῖν, ἐν τοιούτῳ τοῦ
καιροῦ ὑπὸ Θεοῦ ἀνειλημμένην, πολλὴν μὲν τοῖς
ὑπηκόοις κατήφειαν, πλείστην δὲ τῷ θειοτάτῳ ἡμῶν
ἡγεμόνι απολιποῦσα ἀθυμίαν ἐπὶ τῇ ἑαυτῆς ἀποβολή.
Αλλ' εἰ μὲν μηδέν τι ἦν ἐν τῷ ἀνθρώπῳ ἀθάνατον, ἀνήκεστον ἂν ἦν κατὰ τὸ εἰκὸς καὶ ἡ ἐπὶ τῷ
θανάτῳ ἀθυμία· νῦν δ' ὅ τι φαμὲν, τὸ μέν τι
ἡμῶν θνητὸν εἶναι, τὸ δ' ἀθάνατον, δῆλα δή, ὅτι
τοῦτ᾽ ἂν τὸ κυριώτατον ἡμῶν καὶ ὃ μάλιστα άνα
θρωπος εἴη τὸ ἀθάνατον, τὸ δὲ θνητὸν τουτὶ χιτω
νέου τινὸς δίκην, τῷ ἀθανάτῳ ἂν ἡμῶν εἴη προσηρμοσμένον.
Ως που κἂν ἔχοι καλῶς, ἐπὶ τῇ τοῦ χιτωνίου τοῦ
δε ἀποβολῇ, οὔθ᾽ ὑπὲρ ἡμῶν αὐτῶν, οὔτε τῶν φίλων
σφόδρα τι ἀθυμεῖν, ἕως ἂν τὸ κυριώτατον ἡμῶν καὶ
8 δὴ αὐτοὶ ἐσμεν, οὐ μόνον συνεστήκοι τε καὶ σώζοιτο, ἀλλὰ καὶ πρὸς ἀμείνασι διατριβαῖς γεγονός
εἴη τῶν τῇδε· ἅτε ἄμεινόν τε καὶ εἰλικρινέστατον
τῇ τοῦ θνητοῦ καὶ γεώδους τοῦδε περιβλήματος ἀποθέσει ἐφαπτόμενόν τε τῶν θείων καὶ ἀπολαῦον. Καὶ
μάλιστα εἴ τῴ τις καὶ ἐντεῦθεν μελέτη καὶ συνήθεια
εἴη πρὸς αὐτά, οξων καὶ τὴν νῦν οἰχομένην τεύξεσθαι
ἐλπίζομεν, εὖ μὲν βεβιωκυίαν, εὖ δὲ Θεὸν τεθερα
πευκυίαν, εὖ δὲ πρὸς τὰς ἐκεῖσε διατριβάς παρεσκευασμένην.
Ο δέ γε ἐντεῦθεν ἐκείνων ἀμελέτητος εἰκότως
ἐκεῖσε ἀφικόμενος ίλιγγιψη τε ἂν καὶ ἀποστρέφοιτο,
ἅτε αλλοτρίοις τε διὰ τὴν ἀλήθειαν καὶ οὐ πάνυ τοι
ἑαυτῷ προσήκουσι πράγμασιν ἐντυγχάνων. Λου
γιστέον δ' ἂν εἴη περὶ τοῦ θανάτου, καθάπερ ἂν εἰ
περὶ ἀποδημίας μακρᾶς, καὶ ταύτης ἐπὶ πολὺ ἀμεί.
νεσιν ἂν ἐλπίσι γιγ.ομένης. Οἱ γὰρ πολλοὶ καὶ δακρύουσιν ἀποδημούντων τῶν φιλουμένων, ἐννοοῦντες
δήπου τὴν ἐν τῷ παρόντι ἀλλήλων διάστασιν. Ομως
μέντοι λογιζόμενοι, ἐφ' οἶαις ἐκεῖνο: στέλλονται έλε
πίσι, καὶ συγχαίρουσιν· ὡς δῆλοι γίγνονται τῷ συλ
λαμβάνειν ἔστιν ὅτι αὐτοῖς, περί συχνὰ τῶν πρὸς
ἀποδημίαν φερόντων. Οὕτω δὴ καὶ ἐπὶ τοῦ θανάτου
τῶν φιλουμένων ἄχθεσθαι μὲν ἡμᾶς πρὸς ὀλίγον,
ἐκείνων ἀπολελειμμένους, ἐπ' αὐτῇ τῇ ἀπολείψει, οὐ
πάνυ τι ἂν εἴη ἄτοπον· λογιζομένους μέντοι, ἐκεί
Sacram missam.
Θεοφικής (elis, beatus, de eo, qui recte agendo
κατορθούται. Lule θανατος θεοφιλέστερος ap. Χenopli. Mem. IV, 8, 5.
Generositas autem animi hæc orat` ut ea omnia
quæ labores non modicos et defatigationes habent non deficeret.
Postquam eum ad modum et talibus cum studiis
vixisset et bis exercita curis bona bonis addidisset
assidue, post tenellam filiam, pulchram æque ac
bonam dignamque parentibus, in ipso ætatis flore,
et, ut id quoque addiderim, perceptis nuper sacratissimas intra solemnitates nostras et augustis -
sima sacrificia sanctissimis mysteriis, acutissimo
morbo qui omnem medicinæ operationem superaret exstincta, ex hac vita decessit. Ita ut etiam
inde a Deo dilecta merito censeatur quæ ab ipso
in tali temporis opportunitate sit assumpta, multum quidem subditis mœrorem, plurimam vero divinissimo principi nostro tristitiam relinquens.
Quod si vero nibil esset immortale in homine,
irremediabilis esset jure merito de morte mœstitia. Nunc autem quod profitemur partem nostri alteram esse mortalem, immortalem vero
alteram, evidenter consequitur id quod immortale
præcipuam nostri esse partem et proprie hominem, hoc autein, quod est mortale, tunicule cujus -
dam instar, ad id quod est in nobis mortis
nescium adaptatum esse.
Itaque bene se res habeat, si, abjecta hacce
tunicula, neque de nobis ipsis neque de caris no
stris vehementer lugeamus, quandoquidem quod in
nobis est praecipuum et quod ipsi sumus non solum consistat et servetur, sed et ad meliora quam
quæ hic sunt transierit: melius quippe et sincerius, deposito mortali hoc et terrestri involucro,
divina attingit hisque fruitur, si cui præsertim jamı
et hinc exercitatio fuerit et consuetudo ad ca
qualia consecuturam esse speranius eam quæ modo
defuncta est, quæque optime vixit, optime Deo
servierit ct optime supernæ illi conversationi sese
præpravit.
Qui autem hic illis in rebus fuerit inexercitatus,
illuc cum pervenerit, vertigine, ut par est, tenebitur aversabiturque, ut qui ad aliena vere et nullo
modo ad se pertinentia occurrerit. Porro de morte
Ita sentiendum fuerit quasi de longinqua peregrinatione, quæ ad spes multo meliores initur. Nam et
plerique, proficiscentibus amicis, lacrymantur, in
prasenti ulique mutuam separationem animo volventes. Neque eo minus, reputantes quas ob spes,
add iter sese accingout illi, congaudent, quod qui -
dem patet dum iis collaborant aliquando in multa
quæ ad peregrinationem conferunt. Sic igitur et
nos de morte charorum dolere ab illis derelictos,
sub ipsam derelictionem, nequaquam inconveniens
fuerit. Considerantes tamen quales ad sedes migraverint isti et meliores divinioresque, nosque ipsos
Τὸ ὑπολειφθὲν σῶμα, γεώδες ὂν καὶ ἄλογον,
οὐκ ἔστιν ὁ ἄνθρωπος. Ἡμεῖς μὲν γὰρ ἐσμεν ψυχή,
ζώον ἀθάνατον, ἐν θνητῷ καθειργμένων φρουρίω.
Eschin. Dial. ut, 5.
col. 947–948page 64 of 99
PG 160:947& νους τε πρὸς οἴαις γένοιντο διατριβαῖς ὡς ἀμείνησι ει καὶ θειοτέραις, ἑαυτούς τε ὡς πρὸς δίγον ἐκείνων ἀπολελειμμένοι, αὖθις ἄμεινόν τε καὶ ἐπ' ἀμείνοσι πράγματι συνεσοίμεθα, τοῦ τε πολλοῦ τῆς λύπης δεῖ ἀφαιρεῖν καὶ φέρειν ἂν ὡς πραύτατα την συμ φοράν. Ἴσως δ᾽ οὐκ ἂν ἄκαιρον εἴη καὶ περὶ ψυχῆς ἀθανασίας τε καὶ ἀιδιότητος βραχέ ἄ:τα καὶ αὐτὰ τὰ προχειρότατα διελθεῖν. Ίσως γὰρ ἄν τινες εξεν, οἱ καὶ περὶ αὐτοῦ τούτου ἐνδοιάζειν ἂν ἀξιοῦντες καὶ δεδιότες, μὴ, ἐπειδὰν ἀποθάνῃ ὁ ἄνθρωπος, καὶ ή ψυχὴ τῷδε τῷ ὄγκῳ συνδιαλύηταί γε καὶ οὐδὲν ἔτι οὐδαμοῦ λείπηται. αν ἢν μή τις ἐξέλῃ τῆς ψυχῆς τοῦτο τὸ δέος, τῶν γε ἄλλων πάντων λόγων οὐδὲν ἂν Η σμικρόν τι γένοιτο όφελος. Ως γὰρ ἀθάνατον ψυχὴ ἡ ἀνθρωπίνη οὐχ ἡμέτερος μόνον ὁ λόγος οὐδ' ἐκ νέου ἢ καὶ ἐν πολλοῖς τοι τῆς οἰκουμένης μέρεσι τεθρυλλημένος, ἀλλὰ πα λαιός τε καὶ ἐκ παλαιοῦ, καὶ αἰεὶ τοῖς πλείστοις καὶ εὐδοκιμωτάτοις τῶν κατὰ τὴν οἰκουμένην γενῶν λε γόμενός τε καὶ αδόμενος, σχεδὸν δὲ πᾶσιν ἀνθρώποις οὕτω ποι δοκῶν. Ὡς δῆλοι γίγνονται ἅπαντες οἱ ἄνθρωποι, θεραπείας τινὰς τοῖς οἰχομένοις προσφέρειν, νομίζοντες οὐχ ὡς οὐκέτι δὴ οὖσι τὸ μηδὲν, ἀλλ' ὡς ὅτι μάλιστα οὖσί τε καὶ συνεστῶσι. Φαίνοντ ται γὰρ οἱ ἄνθρωποι παραπλησίως πρός τε τὴν τοῦ Θείου δόξαν καὶ τὴν τῆς ψυχῆς ἀθανασίαν ἔχοντες. Εἶναί τε γάρ τι θεῖον ἅπαντες νομίζουσι καὶ θεραπεύουσι κατὰ τὰ δεδογμένα σφίσι, καὶ τοῖς οἰχομέν ναις τῶν ἀνθρώπων θεραπείας ἅπαντες προσφέροντες δῆλοί εἰσιν ὡς περιόντων τε αὐτῶν καὶ συν εστώτων δοξάζοντες απ' ἂν παραπλησίως ταύτην τε κἀκείνην τὴν δόξαν τὸ πιστὸν ἔχειν. Εἰ δὲ γε ἐνδοιάζειν χρὴ περὶ δόξης ἡστινοσοῦν, ἀλλ᾽ οὗτοι περὶ τῶν οὕτω περιφανῶς καὶ κοινῇ καὶ αἰεὶ πᾶσινἀνθρώποις δεδογμένων ἐνδοιάζειν χρή. Ἔτι δ᾽ οὐδὲν τῶν ἀλόγων οὔτε θείου τι νενόμικεν, ὅτι μὴ αἰτίας συνίησιν οὔτ᾽ ἂν ἀἰδιότητος ἐφίοιτο, ὅτι μηδ' ἀπειρίας συνίησιν· εἰ δὲ μὴ ἀπειρίας, οὐδὲ ἀιδιότητος. Αλλά μόνῃ τῇ λογικῇ φύσει πρὸς πολύ λεῖς ἄλλοις, καὶ ἥ τε τῆς αἰτίας καὶ ἡ τῆς ἀπειρίας δέδοται γνῶσις, ἧς καὶ ὁ ἄνθρωπος, ἅτε λογικῆς ψυχῆς πρὸς τοῦ Θεοῦ τετυχηκώς, τοῦ τε θείου συνο ίησι καὶ ἀιδιότητος συνίησί τε ἅμα καὶ ἐφίεται· οὐκ ἂν τὸν Θεὸν οὔτ᾽ ἂν ἀλλοτρίᾳ τε πάντη καὶ θνητῇ φύσει ἑαυτὸν γνωρίζειν, ἀλλά πη καὶ οἰκείᾳ. κοινωνεῖν γὰρ ἂν δέῃ τὸ γινώσκον τῷ γινωσκομένῳ. Τα δὲ κοινωνοῦντα καὶ οἰκεῖά πη ἀλλήλοις δέοι ἂν εἶναι. Οὔτ᾽ ἂν ἀϊδιότητος ἐπιθυμίαν ἐνθέμενον τῷ ἀνθρώπῳ, ἔπειτα ἀτελῆ τε ἂν αὐτὴν καὶ μάταιον ἀπολιπεῖν. Οὐδὲ γὰρ ἄλλο οὐδὲν τῶν μεγάλων καὶ κατὰquasi ad breve lampus ab illis desertos, rursum & νους τε πρὸς οἴαις γένοιντο διατριβαῖς ὡς ἀμείνησι
melius et ad beatiora eorum socios fore, maximam
doloris partem excutere oportet et quam mitissime
calamitatem ferre.
Fortassis abs re non erit de animi immortalitate
et æternitate pauca quædam et quæ magis sint ad
manum disserere. Forsitan enim aliqui sunt, qui
de hoc ipso dubitandum esse censeant et metuant
ne, postquam interierit homo, et ipse animus cuin
lacce mole dissolvatur et nullus ullibi supersit.
Quorum ex animo nisi metum hunc anferas, ex
cæteris certe sermonibus nullam aut modicam capient
utilitatem.
Immortalem enim esse hominis animum, non
nostra tantum est doctrina, neque ex recenti vel
etiam in multis utique orbis partibus, sed antiqua
et ex antiquo et semper apud longe plurimas et
celebratissimas hominum gentes et tradita et præclicata, imo vero ita fere omnibus credita, ut,
propalam sit omnes omnino homines ideo in mortuos
obsequia quædam conferre, quod persuasuin habent
ca non quasi iis qui jam nihil sint, sed quasi iis
qui sint quam maxime et consistant impendi.
Constat enim homines eum lem ad moduin et de fide
divini numinis et de immortalitate animi sese
habere. Esse enim divinum paten tenent omnes
et juxta decretas sibi leges colunt, omnesque, fato
functis hominibus obsequia deferentes, has superesse et consistere pa'am profitentur, ita ut æqualiter
atraque opinio certam habeat finem. Quod si utique
de qualicunque re sit dubitandum, at certe de his
quæ manifestissime et communi calculo et semper
apud omnes homines sunt decreta nunquam dubilare liceat.
Ad hæc autem, nullum ex animantibus rationis
expertibus numen aliquod exsistere credidit, idco
quod causam non intelligit, neque immortalitatis
desiderio affici potest, quia non capit intimitatem;
quod si infinitatem non capit, nec æternitatem:
sed rationali naturæ soli, præter cætera multa,
dala est et causa et infinitatis cognitio, qua praeditus
et homo, utpote rationalem animum a Deo sortitus
et divinum numen intelligit, itemque intelligit im.
mortalitatein, camque simul appetit”: Deum nempe
nequaquam huic naturæ quæ sit omnino a se aliena
It mortalis sui cognoscendi facultatem daturum
esse, sed ei quæ sit sibi aliquatenus cognata; communicare enim, si oportuerit, id quod cognoscit ei
quod cognoscitur, quæ vero inter se communicant,
Solenne hoc argumentorum genus, quo ει
immortalem esse animuni, et Deum esse, antiquitus probare voluerunt sapientes, scimus, quantum
valere debeat. Nulla est enim opinionum, uti hominum, veneranda senectus, neque omnino hoc
argumentum aliud quidquam probat, præter hoc,
omiles homines a remotissima inde antiquitate
immortalitatem et numen optasse: cujus rei qui
καὶ θειοτέραις, ἑαυτούς τε ὡς πρὸς δίγον ἐκείνων
ἀπολελειμμένοι, αὖθις ἄμεινόν τε καὶ ἐπ' ἀμείνοσι
πράγματι συνεσοίμεθα, τοῦ τε πολλοῦ τῆς λύπης
δεῖ ἀφαιρεῖν καὶ φέρειν ἂν ὡς πραύτατα την συμφοράν.
Ἴσως δ᾽ οὐκ ἂν ἄκαιρον εἴη καὶ περὶ ψυχῆς
ἀθανασίας τε καὶ ἀιδιότητος βραχέ ἄ:τα καὶ αὐτὰ
τὰ προχειρότατα διελθεῖν. Ίσως γὰρ ἄν τινες εξεν,
οἱ καὶ περὶ αὐτοῦ τούτου ἐνδοιάζειν ἂν ἀξιοῦντες
καὶ δεδιότες, μὴ, ἐπειδὰν ἀποθάνῃ ὁ ἄνθρωπος, καὶ
ή ψυχὴ τῷδε τῷ ὄγκῳ συνδιαλύηταί γε καὶ οὐδὲν ἔτι
οὐδαμοῦ λείπηται. αν ἢν μή τις ἐξέλῃ τῆς ψυχῆς
τοῦτο τὸ δέος, τῶν γε ἄλλων πάντων λόγων οὐδὲν ἂν
Η σμικρόν τι γένοιτο όφελος.
Ως γὰρ ἀθάνατον ψυχὴ ἡ ἀνθρωπίνη οὐχ
ἡμέτερος μόνον ὁ λόγος οὐδ' ἐκ νέου ἢ καὶ ἐν πολλοῖς
τοι τῆς οἰκουμένης μέρεσι τεθρυλλημένος, ἀλλὰ πα
λαιός τε καὶ ἐκ παλαιοῦ, καὶ αἰεὶ τοῖς πλείστοις καὶ
εὐδοκιμωτάτοις τῶν κατὰ τὴν οἰκουμένην γενῶν λεγόμενός τε καὶ αδόμενος, σχεδὸν δὲ πᾶσιν ἀνθρώποις
οὕτω ποι δοκῶν. Ὡς δῆλοι γίγνονται ἅπαντες οἱ
ἄνθρωποι, θεραπείας τινὰς τοῖς οἰχομένοις προσφέ
ρειν, νομίζοντες οὐχ ὡς οὐκέτι δὴ οὖσι τὸ μηδὲν,
ἀλλ' ὡς ὅτι μάλιστα οὖσί τε καὶ συνεστῶσι. Φαίνοντ
ται γὰρ οἱ ἄνθρωποι παραπλησίως πρός τε τὴν τοῦ
Θείου δόξαν καὶ τὴν τῆς ψυχῆς ἀθανασίαν ἔχοντες.
Εἶναί τε γάρ τι θεῖον ἅπαντες νομίζουσι καὶ θεραπεύουσι κατὰ τὰ δεδογμένα σφίσι, καὶ τοῖς οἰχομέν
ναις τῶν ἀνθρώπων θεραπείας ἅπαντες προσφέρον
τες δῆλοί εἰσιν ὡς περιόντων τε αὐτῶν καὶ συν
εστώτων δοξάζοντες απ' ἂν παραπλησίως
ταύτην τε κἀκείνην τὴν δόξαν τὸ πιστὸν ἔχειν. Εἰ δὲ
γε ἐνδοιάζειν χρὴ περὶ δόξης ἡστινοσοῦν, ἀλλ᾽ οὗτοι
περὶ τῶν οὕτω περιφανῶς καὶ κοινῇ καὶ αἰεὶ πᾶσιν
ἀνθρώποις δεδογμένων ἐνδοιάζειν χρή.
Ἔτι δ᾽ οὐδὲν τῶν ἀλόγων οὔτε θείου τι νενόμικεν,
ὅτι μὴ αἰτίας συνίησιν οὔτ᾽ ἂν ἀἰδιότητος ἐφίοιτο,
ὅτι μηδ' ἀπειρίας συνίησιν· εἰ δὲ μὴ ἀπειρίας, οὐδὲ
ἀιδιότητος. Αλλά μόνῃ τῇ λογικῇ φύσει πρὸς πολύ
λεῖς ἄλλοις, καὶ ἥ τε τῆς αἰτίας καὶ ἡ τῆς ἀπειρίας
δέδοται γνῶσις, ἧς καὶ ὁ ἄνθρωπος, ἅτε λογικῆς
ψυχῆς πρὸς τοῦ Θεοῦ τετυχηκώς, τοῦ τε θείου συνο
ίησι καὶ ἀιδιότητος συνίησί τε ἅμα καὶ ἐφίεται· οὐκ
ἂν τὸν Θεὸν οὔτ᾽ ἂν ἀλλοτρίᾳ τε πάντη καὶ θνητῇ
φύσει ἑαυτὸν γνωρίζειν, ἀλλά πη καὶ οἰκείᾳ. Κοινω
νεῖν γὰρ ἂν δέῃ τὸ γινώσκον τῷ γινωσκομένῳ. Τα δὲ
κοινωνοῦντα καὶ οἰκεῖά πη ἀλλήλοις δέοι ἂν εἶναι.
Οὔτ᾽ ἂν ἀϊδιότητος ἐπιθυμίαν ἐνθέμενον τῷ ἀνθρώ
πῳ, ἔπειτα ἀτελῆ τε ἂν αὐτὴν καὶ μάταιον ἀπολιπεῖν. Οὐδὲ γὰρ ἄλλο οὐδὲν τῶν μεγάλων καὶ κατὰ
usus sit in morali argumentandi genere, non com
temnendus ille profecto, uorunt omnes, qui e critices formula philosophari sciunt.
• Plus apud me antiquorum auctoritas valet,
vel nostrorum majorum, qui mortuis tam religiosa
jura tribuerunt: quod non fecissent profecto, si
nihil ad eos pertinere arbitrarentur. Cic. De
amic., c. 4.
col. 949–950page 65 of 99
PG 160:949φύσιν ἀτελὲς ἂν ἀπολιπεῖν τὸν Θεὸν, ἀλλὰ τελεσφόρα τε πάντα ποιεῖν κατὰ τὸ εἰκὸς, καὶ εἴ τι προσήκον ἑαυτοῖς πέρα; ἐσπεὶ ἢ ὡς ἐπιτοπολὺ γοῦν ἀποβαίνοντα. Ωστ᾽ ἂν καὶ κατ' ἄμφω τούτω, τήν τε τοῦ Θείου δόξαν, τήν τε τῆς ἀϊδιότητος ἐπιθυμίαν, ἀἱ διον ἂν τήν γε ἀνθρωπίνην εἶναι ψυχήν, ἔτι δὲ καν ἀπὸ τῶν αὐθαιρέτων θανάτων τοῦτό τις λογίσαιτο. Οὐδὲν γὰρ τῶν ἀλόγων αὐτὸ (αὑτὸ) φαίνεται κτείνον ἐκ προνοίας (191. Τῶν δ' ἀνθρώπων εἰσὶν, οἱ ἑαυτοὺς ἀποκτείνουσιν. Εἰ δὲ μηδέν ἐστιν, ὅ ἂν τοῦ ἑαυτοῦ ολέθρου ἐφίοιτο, τὰ γὰρ ἄλογα, εἰ καὶ μὴ ἀἰδιότητος ἐφίεται διὰ τὸ μὴ συνιέναι τοῦ τοιούτου, ἀλλ᾽ οὐδ' ἐπὶ τὸν ἑαυτοῦ ὅλεθρον σπεύδει ἑκόντα εἶναι· οὐκ ἂν οὖν οὐδ᾽ ἡ ψυχὴ ἡ ἀνθρωπίνη ἐπί τι τοιοῦτον ὤρμα, εἴ γε καὶ αὐτῇ ὄλεθρον φέρειν ἂν ὁ τοῦ σώματος ἔμελλε θάνατος. ᾿Αλλ' ἐπειδὰν μηκέτ' ἂν ἑαυτῇ λυσι τελεῖν τὸν μετὰ τοῦ σώματος νομίσῃ βίον, κτείνασα τοῦτο, ἢ καὶ τοῖς κτεῖναι ἂν ἐθέλουσι προεμένη, ὑπὲρ τοῦ μηδέν τι τῶν αἰσχρῶν καὶ βλάβην ἂν ἑαυτῇ οἰσόντων συγχωρῆσαι, αὐτὴ δηλαδὴ οἴχεται ἀπολῦση. Καὶ περὶ μὲν τούτων ἐκ πλειόνων τε καὶ μειζόνων λόγων ἱκανὰ καὶ ταῦτα ἔν γε τῷ παρόντι. Ταύτης δ' ἡμῖν ὑποκειμένης βεβαίας τῆς δόξης, ὡς ἀθάνατος ἡμῶν ἐστιν ἡ ψυχή, τά τε άλλα γενναιότεροι ἂν καὶ ἀμείνους εἴημεν, καὶ τὰς τοιάσδε συμφοράς ὡς ποσότητα ἂν φέροιμεν. Ωστ', ὦ θειότατε ἡμῶν ἡγεμόν, τούτοις τε τοῖς λόγοις σαυτόν παραμυθούμενος τὸ πολὺ τῆς ἀθυμίας ἀφαίρει, καὶ ἔτι ἐκεῖνο λογιζόμενος, ὡς σὲ δεῖ ἤδη πρὸς τοῖς πράγμασι γινόμενον σώζειν τὰ κοινά, ἡ δ' ἀθυμία μάλιστ᾽ ἂν ἐμποδὼν τῷ τοιούτῳ ἀεὶ γίγνοι το. Οράς γάρ, οι' ἡμῖν τὰ δεινὰ προκεχώρηκε, καὶ ὡς ἐν μεγάλῳ κινδύνῳ τὰ ἡμέτιν ἐστι, καὶ μεγά λης δεῖ τῆς ἐπιμελείας, ὥστ᾽ ἂν σωθῆναί τε καὶ σώ ζεσθαι. Εν δέ σοι τὸ τοιοῦτόν ἐστι, καὶ σοῦ μήνου ἐπιμελουμένου τε ἄν, ὡς δεῖ, ἔποιντο γὰρ ἂν καὶ οἱ ἄλλοι πάντες, σωζοίμεθα, ἐὰν καὶ Θεὸς διδῷ· καὶ βαθυμήσαντος ἂν μείζων ὁ κίνδυνος. Λογίζου δὲ, καὶ ὅτι, ἄν τέ τι φαῦλον ἀποδῇ, 8 μή γένοιτο, εἰς σὲ τὸ πλεῖστον τῆς αἰτίας ἅπαντες ἀνοίσουσιν· εἴ τέ τι καὶ σωτήριον γίγνοιτο, σὺ καὶ τούτου οἴσῃ τὴν δό. ξαν. Ὡς οὖν αὐτὸς τὴν μεγίστην ἐπ' ἀμφότερα δό ξεν οἰσόμενος, ἅμα δὲ καὶ θεῷ τοῦτο ὀφείλων, ὅς σας τὴν ἡμετέραν τήνδε ἐπίστευσεν ἡγεμονίαν, έβρωμε έῤῥωμε. νέστερόν τε καὶ ἐπιμελέστερον τῶν κοινῶν πρόστη Οι. Καί σοι Θεὸς διδοίη σώζοντι τὰ κοινὰ ἐπιμελείᾳ (α)LAUDATIO FUNEBRIS CLEOPE AUG.
φύσιν ἀτελὲς ἂν ἀπολιπεῖν τὸν Θεὸν, ἀλλὰ τελεσφόρα ex necessitate sili invicem aliqua ratione cognata
τε πάντα ποιεῖν κατὰ τὸ εἰκὸς, καὶ εἴ τι προσήκον
ἑαυτοῖς πέρα; ἐσπεὶ ἢ ὡς ἐπιτοπολὺ γοῦν ἀποβαίνοντα. Ωστ᾽ ἂν καὶ κατ' ἄμφω τούτω, τήν τε τοῦ
Θείου δόξαν, τήν τε τῆς ἀϊδιότητος ἐπιθυμίαν, ἀἱδιον ἂν τήν γε ἀνθρωπίνην εἶναι ψυχήν, ἔτι δὲ καν
ἀπὸ τῶν αὐθαιρέτων θανάτων τοῦτό τις λογίσαιτο.
Οὐδὲν γὰρ τῶν ἀλόγων αὐτὸ (αὑτὸ) φαίνεται κτείνον
ἐκ προνοίας (191. Τῶν δ' ἀνθρώπων εἰσὶν, οἱ ἑαυτοὺς
ἀποκτείνουσιν. Εἰ δὲ μηδέν ἐστιν, ὅ ἂν τοῦ ἑαυτοῦ
ολέθρου ἐφίοιτο, τὰ γὰρ ἄλογα, εἰ καὶ μὴ ἀἰδιότητος
ἐφίεται διὰ τὸ μὴ συνιέναι τοῦ τοιούτου, ἀλλ᾽ οὐδ'
ἐπὶ τὸν ἑαυτοῦ ὅλεθρον σπεύδει ἑκόντα εἶναι· οὐκ ἂν
οὖν οὐδ᾽ ἡ ψυχὴ ἡ ἀνθρωπίνη ἐπί τι τοιοῦτον ὤρμα,
εἴ γε καὶ αὐτῇ ὄλεθρον φέρειν ἂν ὁ τοῦ σώματος
ἔμελλε θάνατος. ᾿Αλλ' ἐπειδὰν μηκέτ' ἂν ἑαυτῇ λυσιτελεῖν τὸν μετὰ τοῦ σώματος νομίσῃ βίον, κτείνασα
τοῦτο, ἢ καὶ τοῖς κτεῖναι ἂν ἐθέλουσι προεμένη,
ὑπὲρ τοῦ μηδέν τι τῶν αἰσχρῶν καὶ βλάβην ἂν
ἑαυτῇ οἰσόντων συγχωρῆσαι, αὐτὴ δηλαδὴ οἴχεται
ἀπολῦση.
esse, neque, postquam immortalitatis desiderium
homini Deus ingesserit, illud deinde infectum vanumque destituturum esse; nec enim ullum aliud
ex iis, quæ magna sunt et secundum naturam,
infectum a Deo unquam derelinqui, sed ab co
omnia, ut par est, affectui apta fieri, et si quis
est finis ipsis idoneus, semper, aut certe ut plurimum, eum finem assequentia, adeoque haud irritum esse hoc utrumque, cam nempe quæ est de
divino numine fidem et immortalitatis appetitum.
Et vero immortalem esse hominis animam, id
etiam ex voluntariis mortibus arguere licet. Nullum
enim inter irrationalia videas quod seipsum consulto occidat: ex hominibus autem sunt qui seipsos
interimunt. Porro si nihil sit quod sibi mortem
appetat (ea enim quæ ratione carent animalia, etsi
non cupiant immortalitatem propterea quod nihil
ea de re intelligant, nunquam tamen ad proprium
interitum ultro videntur properare), ex consequen
ti, neque anima humana ad- mortem hujus generis spontaneo impetu rueret, si et ipsi interitum corporis occisio esset illatura. Cum vero non jam
quidquam utilitatis sibi hanc cum corpore vitam conferre existimaverit, hoc interfecto vel iis qui
occidere voluerint projecto, ue quid quod aut pudorem afferat aut nocumentum concedat, ipsa utique
abire properat.
Καὶ περὶ μὲν τούτων ἐκ πλειόνων τε καὶ μειζόνων
λόγων ἱκανὰ καὶ ταῦτα ἔν γε τῷ παρόντι. Ταύτης δ'
ἡμῖν ὑποκειμένης βεβαίας τῆς δόξης, ὡς ἀθάνατος
ἡμῶν ἐστιν ἡ ψυχή, τά τε άλλα γενναιότεροι ἂν καὶ
ἀμείνους εἴημεν, καὶ τὰς τοιάσδε συμφοράς ὡς
ποσότητα ἂν φέροιμεν.
Ωστ', ὦ θειότατε ἡμῶν ἡγεμόν, τούτοις τε τοῖς
λόγοις σαυτόν παραμυθούμενος τὸ πολὺ τῆς ἀθυμίας
ἀφαίρει, καὶ ἔτι ἐκεῖνο λογιζόμενος, ὡς σὲ δεῖ ἤδη
πρὸς τοῖς πράγμασι γινόμενον σώζειν τὰ κοινά, ἡ δ'
ἀθυμία μάλιστ᾽ ἂν ἐμποδὼν τῷ τοιούτῳ ἀεὶ γίγνοιτο. Οράς γάρ, οι' ἡμῖν τὰ δεινὰ προκεχώρηκε, καὶ
ὡς ἐν μεγάλῳ κινδύνῳ τὰ ἡμέτιν ἐστι, καὶ μεγάλης δεῖ τῆς ἐπιμελείας, ὥστ᾽ ἂν σωθῆναί τε καὶ σώζεσθαι. Εν δέ σοι τὸ τοιοῦτόν ἐστι, καὶ σοῦ μήνου
ἐπιμελουμένου τε ἄν, ὡς δεῖ, ἔποιντο γὰρ ἂν καὶ οἱ
ἄλλοι πάντες, σωζοίμεθα, ἐὰν καὶ Θεὸς διδῷ· καὶ
βαθυμήσαντος ἂν μείζων ὁ κίνδυνος. Λογίζου δὲ,
καὶ ὅτι, ἄν τέ τι φαῦλον ἀποδῇ, 8 μή γένοιτο, εἰς σὲ
τὸ πλεῖστον τῆς αἰτίας ἅπαντες ἀνοίσουσιν· εἴ τέ τι
καὶ σωτήριον γίγνοιτο, σὺ καὶ τούτου οἴσῃ τὴν δό.
ξαν. Ὡς οὖν αὐτὸς τὴν μεγίστην ἐπ' ἀμφότερα δόξεν οἰσόμενος, ἅμα δὲ καὶ θεῷ τοῦτο ὀφείλων, ὅς σας
τὴν ἡμετέραν τήνδε ἐπίστευσεν ἡγεμονίαν, έβρωμεέῤῥωμε.
νέστερόν τε καὶ ἐπιμελέστερον τῶν κοινῶν πρόστη
Οι. Καί σοι Θεὸς διδοίη σώζοντι τὰ κοινὰ ἐπιμελείᾳ
Mira saue argumentatio, qua Apostolius
quoque utitur; quam nimirum nescio an holic
qus impune — quod non de philosophis, sed de
proferre possit. Ac protheologis maxime dico
fecto quid ineptius, quam ex co, quod nonnulli ho-
Et de his quidem ex pluribus et firmioribus argu •
mentis illa impræsentiarum sufficiant. Quum autem
nobis suppetat fundatissima hæc opinio immortalem nostram esse animam, et in cæteros generosiores
et meliores simus, basque tales calamitates quam
libentissime feramus.
Itaque, divinissime princeps noster, hisce raticnibus teipsun solaius nimiam istam moeroris partem exue, et illud insuper animo reputa tui jam
esse officii ut totus negotiis intentus rem publicam
serves, tristitiam vero quam maximo tali administrationi impedimento esse solere. Vides enim
quousque nobis adversa processerint et quanto
nostra sint în periculo quantaque opus sit sollicitudine ut salvi et incolumes simus. In te autem hoc
totum est tèque uno curam gerente quam oportet;
to enim reliqui omnes sequentur, et si Deus ben. nus
dederit, salvi erimus: si vero seguius egeris,
majus erit periculum. Id quoque recogita, si qui i
məli acciderit, quod absit, præcipuam causam in
te omnes collaturos, et si quid, quod sit, ad salutem
contigerit, hujus te gloriam esse reportaturum.
Cum igitur præcipua utrinque opinio ad te specter,
simulque illud Deo debeas qui tibi hunc in nos
principatum commisit, fac rei communi validius
sollicitiusque provideas. Delque tibi Deus per tuam
mines, insani plerumque, se ipsi interficiant, in.
mortalitatem animi velle probare? Talia neutiquam
curant sui interfectores: nam si curarent, hauc
ipsam vitam, in qua futuram mereri docentur, non
abjicerent (a).
(α) Ceufer, si lubet, cl. De Bonald in opere quid inscribitur. Recherches philosophiques. EDIT.
Against Scholarios' Defense of AristotleContra Scholarii defensionem Aristotelis
col. 979–980page 80 of 99
PG 160:979Εκκλησίας πατέρας συμφώνους ἀλλήλοις ἀποφαίτοῖς τοιούτοις δεῖν αἱρεῖσθαι, οὐδὲν ἄλλο δοκεῖ βού νειν, ἢ Λατίνοις· τοῦτο μὲν, τῇ όμωνυμίᾳ τῆς ἐκ πορεύσεως καὶ τῷ διττῷ τῶν τοῦ Πνεύματος προ όλων, τοῦτο δὲ, τῇ τοῦ Πνεύματος αὖ όμωνυμία, Πνεύματος καὶ τῆς τοῦ Πνεύματος χάριτος καλουμένης, καὶ Πνεύματος Αγίου, ὡς ἐκεῖθεν δῆλον, «Ο πιστεύων εἰς ἐμὲ, ο καθὼς εἶπεν ἡ Γραφή, ο ποταμοὶ ἐκ τῆς κοιλίας αὐτοῦ θεύσουσιν ὕδατος ζῶντος. Τοῦτο δὲ εἶπε περὶ τοῦ Πνεύματος, οὗ ἔμελλον λαμ δάνειν οἱ πιστεύοντες εἰς αὐτόν· οὔπω γὰρ ἦν Πνεῦμα ῞Αγιον, ὅτι Ἰησοῦς οὐδέπω εδοξάσθη. Ει γὰρ τοῦτο περὶ αὐτῆς τῆς ὑποστάσεώς τις τοῦ Πνεύ ματος τοῦ ᾿Αγίου υπολήψεται, κινδυνεύσει οὐ μόνον ἐκ τοῦ Υἱοῦ φάναι ἂν τὸ Πνεῦμα ἐκπορεύεσθαι, ἀλλὰ καὶ ἐκ τῆς κοιλίας τῶν πιστῶν. λεσθαι, ἢ μὴ νομίζειν τους ταῦτα ἀξιοῦντας τὸν Θεὸν τῶν ἀνθρωπίνων προνοείν. Καὶ ἄλλως δὲ γνοίη ἄν τις τοὺς πολλοὺς τῶν ἡμετέρων ταύτην που την δόξαν νοσοῦντας, ἐκ τοῦ μηδέποτε, ἐκ πολλοῦ ἡμῖν κακῶς τῶν πραγμάτων φερομένων, βούλευμα προς θέσθαι, τι ἂν τῶν ἡμῖν ἂν ἁμαρτανομένων ἐπαν ορθωσάμενοι, εἴτε ἐν δόξαις, εἴτε ἐν ἔργοις τὸν Θεὸν ἱλασαίμεθα. Παρ' δ δὴ, οὐδὲ θαυμάζειν ἄξιον, εἰ ὁ Θεὸς τοὺς μὴν ἡμῖν ἐναντίους πάμπολυν ἤδη αύξει χρόνον, ἡμᾶς δὲ φθίνειν ἐάσης, ἐς οὔ τως ὀλίγον συνέστειλε. Τῆλοι γάρ εἰσιν οἱ πολλοὶ ἐκείνων τὴν τοῦ τὸν Θεὸν τῶν ἀνθρωπίνων προνοεῖν δόξαν πολὺ τῶν ἡμετέρων βεβαιοτέραν ἔχοντες ἐν ταῖς ψυχαῖς. [ Ούκουν ἂν οὔτ᾽ ἐκείνοις τούτου τοῦ ᾿Αλλὰ γὰρ ἐγὼ οὐ τοῦτο δέδια μήποτε κρείττους εὐσεβήματος ἄλλο τι ἀντάξιον ἁμαρτάνοιτο ἀπέδη τῶν ἡμετέρων ἐν τοῖς περὶ τοῦ ἀμφισβητουμένου τούτου λόγοις Λατῖνοι φανῶσιν· οὐ γὰρ οὐδὲ μέχρι νῦν ἐφάνησαν, καίπερ πολλὰ κάμνοντες ἐν τοῖς ὑπὲρ τούτου σοφίσμασιν. Ἐπεὶ καὶ ἐν Ἰταλίᾳ, ὅτε οἱ ἡμέτεροι ἐκείνοις συνέθεντο, οὐ τῷ λόγοις ἡττῆσθαι καὶ συνέθεντο, ἀλλ᾽ ἴσμεν δν τρόπον συνέθεντο δια τοῦτο οὐδ᾽ ἀλόγως, οἱ πολλοὶ τῶν τότε συνθεμένων οὐδ᾽ οἷς συνέθεντο ἐνέμειναν. Αλλ' ἐκείνους δέδια τῶν ἡμετέρων, οἷς δοκεῖ, κἂν εἰ εὐσεβέστερα εστι τά γε πάτρια ἡμῖν, ἀλλ' ὅμως τὰ Λατίνων πρὸ αὐ τῶν αἱρετέα, διὰ τὸ ταῦτα καὶ τοῖς πράγμασι λυσι φελήσειν τι δοκεῖν. Ἴσως δ' ἄν τις καὶ οὕτως ἔχοι, ὥστε καὶ ἀμφοτέρων μὲν ὁμοίως καταφρονεῖν· ὁ δ' ἀμελήσας τοῦ τί τὸ κράτιστον ἐν τοῖς τοιούτοις ζη τεῖν, πρὸς τὰ τοῖς πράγμασι μόνον συνοίσειν τι δο χοῦν, οίεται δεῖν τὴν αἵρεσιν ποιεῖσθαι. Ἐὼ μὲν οὖν λέγειν ὡς οὐκ ἀεὶ τὰ ἡμῖν λυσιτελή δοκοῦντα καὶ διὰ τέλους λυσιτελεῖ, ἀλλ᾽ ἔστιν ὅτε καὶ τῆς βλάβης αὐτὰ τὰ αἰτιώτατα κατέστη. Οὐ μὴν ἀλλ᾽ ἐμοὶ ὁ λό γος οὗτος, τὸ τοῖς πράγμασι συνοίσειν τι δοκοῦν ἐν μα, οὔθ᾽ ἡμῖν ἄλλο τι ὀρθοἶτ᾽ ἂν τούτου τοῦ ἀσεβή. ματος ἀντάξιον εὐσέβημα. Οὐ γὰρ ἐν τοῖς περὶ ὀλί γου ἀξίων τὸ δόγμα, ἀλλ' ὅσον ἢ ἐφιστάναι ήμας τὸν Θεὸν τῇ ἡμῶν αὐτῶν ἀρχῇ, ἢ ἐκβάλλειν. Ούκουν ἀπεικότως τοὺς ἐκβάλλοντας ἂν αὐτὸν τῆς σφῶν ἀρχῆς καὶ φθίνειν ἐᾷ, οὐ πάνυ τοι συλλαμβάνων ἐ; τὸ σώζεσθαι. Εὕροι δ' ἄν τις καὶ τῶν ἐκ παντὸς τοῦ ἐν μνήμῃ χρόνου γενῶν, τὰ μὲν ηύξημένα, σὺν τῇ τῆς τοῦ θείου προνοίας δόξῃ ηύξημένα· τὰ δὲ περι θικότα αὖ, δὲν τῇ ταύτης τῆς δόξης ἀποδολῇ καὶ πεφθικότα. Τούτων τεκμήριον ἐναργές, τὸ εὐορούν τας μὲν αύξεσθαι, τῶν δ' ὅρκων αρξαμένους ὀλιγα ρεῖν, φθίνειν. Ούκουν οὐδ᾽ ἡμῖν ἐλπὶς σωθήσεσθαι μή, εἴ τι ἐς τὸν Θεὸν μέγα, ἢ ἐν, ἢ πλείω, εἴτε δὴ ἐν δόξαις, εἴτε ἐν ἔργοις, ἁμαρτάνοιτο, ἐπανορθωτ σαμένοι;. Μέχρι δ' ἂν οὕτως ἔχωμεν, ὡς ἔχομεν, οὔτ᾽ εἰ Λατίνοις ὁμολογήσομεν, οὔτ᾽ εἰ οἱστ:σινοῦν ἀνθρώπων, σωθείημεν ἄν. Ἀλλ᾿ ὁ Θεός, δοίη, οὐ περὶ τούτου μόνον, ἀλλὰ καὶ περὶ τῶν ὅλων πραγ μάτων τὰ κράτιστα ἡμῖν βουλευσαμένοις ελέσθαι. ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΤΟΥ ΓΕΜΙΣΤΟΥ ΠΡΟΣ ΤΑΣ ΥΠΕΡ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΟΥΣ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΤΟΥ ΣΧΟΛΑΡΙΟΥ ΑΝΤΙΛΗΨΕΙΣ. Επειδή (α) τὸ βιβλίον τῶν κατ' Αριστοτέλους 1 Ἐγὼ μὲν οὐκ ὀψὲ, ὥς γε σὺ φῂς, ἀλλ' ὅτε τ' ο βλασφημιῶν καὶ ἐς ἡμᾶς ὀψὲ περιῆλθεν.» πρῶτον ᾐτήθην εὐθὺς ἔπεμψα· σὺ δὲ δὴ τήνδε σου Η παρούσα βίβλος, Rατὰ τῶν Πλήθωνος ἀποριῶν ἐπ' Ἀριστοτέλει, δέον ἄλλως πως ἐπιγράψαι· ἐν γὰρ τοῖς ἐφεξῆς τῆς βίβλου οὐχ ὡς ἀπορῶν ὁ Πλήθων ελέγχεται, ἀλλὰ ψευδόμενος και συκοφάντης καὶ μαινομένος. Εριτ.GEORGIL PĻETHONIS
Εκκλησίας πατέρας συμφώνους ἀλλήλοις ἀποφαί- τοῖς τοιούτοις δεῖν αἱρεῖσθαι, οὐδὲν ἄλλο δοκεῖ βού
νειν, ἢ Λατίνοις· τοῦτο μὲν, τῇ όμωνυμίᾳ τῆς ἐκπορεύσεως καὶ τῷ διττῷ τῶν τοῦ Πνεύματος προ
όλων, τοῦτο δὲ, τῇ τοῦ Πνεύματος αὖ όμωνυμία,
Πνεύματος καὶ τῆς τοῦ Πνεύματος χάριτος καλουμένης, καὶ Πνεύματος Αγίου, ὡς ἐκεῖθεν δῆλον, «Ο
πιστεύων εἰς ἐμὲ, ο καθὼς εἶπεν ἡ Γραφή, ο ποταμοὶ
ἐκ τῆς κοιλίας αὐτοῦ θεύσουσιν ὕδατος ζῶντος.
Τοῦτο δὲ εἶπε περὶ τοῦ Πνεύματος, οὗ ἔμελλον λαμδάνειν οἱ πιστεύοντες εἰς αὐτόν· οὔπω γὰρ ἦν
Πνεῦμα ῞Αγιον, ὅτι Ἰησοῦς οὐδέπω εδοξάσθη. Ει
γὰρ τοῦτο περὶ αὐτῆς τῆς ὑποστάσεώς τις τοῦ Πνεύ
ματος τοῦ ᾿Αγίου υπολήψεται, κινδυνεύσει οὐ μόνον
ἐκ τοῦ Υἱοῦ φάναι ἂν τὸ Πνεῦμα ἐκπορεύεσθαι,
ἀλλὰ καὶ ἐκ τῆς κοιλίας τῶν πιστῶν.
λεσθαι, ἢ μὴ νομίζειν τους ταῦτα ἀξιοῦντας τὸν
Θεὸν τῶν ἀνθρωπίνων προνοείν. Καὶ ἄλλως δὲ γνοίη
ἄν τις τοὺς πολλοὺς τῶν ἡμετέρων ταύτην που την
δόξαν νοσοῦντας, ἐκ τοῦ μηδέποτε, ἐκ πολλοῦ ἡμῖν
κακῶς τῶν πραγμάτων φερομένων, βούλευμα προς
θέσθαι, τι ἂν τῶν ἡμῖν ἂν ἁμαρτανομένων ἐπανορθωσάμενοι, εἴτε ἐν δόξαις, εἴτε ἐν ἔργοις τὸν
Θεὸν ἱλασαίμεθα. Παρ' δ δὴ, οὐδὲ θαυμάζειν ἄξιον,
εἰ ὁ Θεὸς τοὺς μὴν ἡμῖν ἐναντίους πάμπολυν
ἤδη αύξει χρόνον, ἡμᾶς δὲ φθίνειν ἐάσης, ἐς οὔ
τως ὀλίγον συνέστειλε. Τῆλοι γάρ εἰσιν οἱ πολλοὶ
ἐκείνων τὴν τοῦ τὸν Θεὸν τῶν ἀνθρωπίνων προνοεῖν
δόξαν πολὺ τῶν ἡμετέρων βεβαιοτέραν ἔχοντες ἐν
ταῖς ψυχαῖς. [ Ούκουν ἂν οὔτ᾽ ἐκείνοις τούτου τοῦ
᾿Αλλὰ γὰρ ἐγὼ οὐ τοῦτο δέδια μήποτε κρείττους εὐσεβήματος ἄλλο τι ἀντάξιον ἁμαρτάνοιτο ἀπέδη
τῶν ἡμετέρων ἐν τοῖς περὶ τοῦ ἀμφισβητουμένου
τούτου λόγοις Λατῖνοι φανῶσιν· οὐ γὰρ οὐδὲ μέχρι
νῦν ἐφάνησαν, καίπερ πολλὰ κάμνοντες ἐν τοῖς ὑπὲρ
τούτου σοφίσμασιν. Ἐπεὶ καὶ ἐν Ἰταλίᾳ, ὅτε οἱ
ἡμέτεροι ἐκείνοις συνέθεντο, οὐ τῷ λόγοις ἡττῆσθαι
καὶ συνέθεντο, ἀλλ᾽ ἴσμεν δν τρόπον συνέθεντο δια
τοῦτο οὐδ᾽ ἀλόγως, οἱ πολλοὶ τῶν τότε συνθεμένων
οὐδ᾽ οἷς συνέθεντο ἐνέμειναν. Αλλ' ἐκείνους δέδια
τῶν ἡμετέρων, οἷς δοκεῖ, κἂν εἰ εὐσεβέστερα εστι
τά γε πάτρια ἡμῖν, ἀλλ' ὅμως τὰ Λατίνων πρὸ αὐ
τῶν αἱρετέα, διὰ τὸ ταῦτα καὶ τοῖς πράγμασι λυσιφελήσειν τι δοκεῖν. Ἴσως δ' ἄν τις καὶ οὕτως ἔχοι,
ὥστε καὶ ἀμφοτέρων μὲν ὁμοίως καταφρονεῖν· ὁ δ'
ἀμελήσας τοῦ τί τὸ κράτιστον ἐν τοῖς τοιούτοις ζητεῖν, πρὸς τὰ τοῖς πράγμασι μόνον συνοίσειν τι δοχοῦν, οίεται δεῖν τὴν αἵρεσιν ποιεῖσθαι. Ἐὼ μὲν
οὖν λέγειν ὡς οὐκ ἀεὶ τὰ ἡμῖν λυσιτελή δοκοῦντα καὶ
διὰ τέλους λυσιτελεῖ, ἀλλ᾽ ἔστιν ὅτε καὶ τῆς βλάβης
αὐτὰ τὰ αἰτιώτατα κατέστη. Οὐ μὴν ἀλλ᾽ ἐμοὶ ὁ λό
γος οὗτος, τὸ τοῖς πράγμασι συνοίσειν τι δοκοῦν ἐν
μα, οὔθ᾽ ἡμῖν ἄλλο τι ὀρθοἶτ᾽ ἂν τούτου τοῦ ἀσεβή.
ματος ἀντάξιον εὐσέβημα. Οὐ γὰρ ἐν τοῖς περὶ ὀλί
γου ἀξίων τὸ δόγμα, ἀλλ' ὅσον ἢ ἐφιστάναι ήμας
τὸν Θεὸν τῇ ἡμῶν αὐτῶν ἀρχῇ, ἢ ἐκβάλλειν. Ούκουν
ἀπεικότως τοὺς ἐκβάλλοντας ἂν αὐτὸν τῆς σφῶν
ἀρχῆς καὶ φθίνειν ἐᾷ, οὐ πάνυ τοι συλλαμβάνων ἐ;
τὸ σώζεσθαι. Εὕροι δ' ἄν τις καὶ τῶν ἐκ παντὸς τοῦ
ἐν μνήμῃ χρόνου γενῶν, τὰ μὲν ηύξημένα, σὺν τῇ
τῆς τοῦ θείου προνοίας δόξῃ ηύξημένα· τὰ δὲ περι
θικότα αὖ, δὲν τῇ ταύτης τῆς δόξης ἀποδολῇ καὶ
πεφθικότα. Τούτων τεκμήριον ἐναργές, τὸ εὐορούν
τας μὲν αύξεσθαι, τῶν δ' ὅρκων αρξαμένους ὀλιγα
ρεῖν, φθίνειν. Ούκουν οὐδ᾽ ἡμῖν ἐλπὶς σωθήσεσθαι
μή, εἴ τι ἐς τὸν Θεὸν μέγα, ἢ ἐν, ἢ πλείω, εἴτε δὴ
ἐν δόξαις, εἴτε ἐν ἔργοις, ἁμαρτάνοιτο, ἐπανορθωτ
σαμένοι;. Μέχρι δ' ἂν οὕτως ἔχωμεν, ὡς ἔχομεν,
οὔτ᾽ εἰ Λατίνοις ὁμολογήσομεν, οὔτ᾽ εἰ οἱστ:σινοῦν
ἀνθρώπων, σωθείημεν ἄν. Ἀλλ᾿ ὁ Θεός, δοίη, οὐ
περὶ τούτου μόνον, ἀλλὰ καὶ περὶ τῶν ὅλων πραγμάτων τὰ κράτιστα ἡμῖν βουλευσαμένοις ελέσθαι.
ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΤΟΥ ΓΕΜΙΣΤΟΥ
ΠΡΟΣ ΤΑΣ
ΥΠΕΡ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΟΥΣ
ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΤΟΥ ΣΧΟΛΑΡΙΟΥ
ΑΝΤΙΛΗΨΕΙΣ.
(Ex codice Rhedigerano edidit D' w Gass. in Gennadius und Pletho, Wratislavia 1844, præmissa doctissima
Præfatione sermone vernaculo Germano scripla).
• Επειδή (α) τὸ βιβλίον τῶν κατ' Αριστοτέλους 1 Ἐγὼ μὲν οὐκ ὀψὲ, ὥς γε σὺ φῂς, ἀλλ' ὅτε τ'
ο βλασφημιῶν καὶ ἐς ἡμᾶς ὀψὲ περιῆλθεν.»
πρῶτον ᾐτήθην εὐθὺς ἔπεμψα· σὺ δὲ δὴ τήνδε σου
(a) Virgulis inclusa verba sunt Scholarii in Apologia pro Aristotele. In hac Apologla, cujus primam
partem tantum edidit Minoides Mynas, non ininus injuriose Plethonem Scholarius habuerat quam hic
Pletho Scholarium. Η παρούσα βίβλος, inquit Minoides, Rατὰ τῶν Πλήθωνος ἀποριῶν ἐπ' Αριστοτέ
λει, δέον ἄλλως πως ἐπιγράψαι· ἐν γὰρ τοῖς ἐφεξῆς τῆς βίβλου οὐχ ὡς ἀπορῶν ὁ Πλήθων ελέγχεται, ἀλλὰ
ψευδόμενος και συκοφάντης καὶ μαινομένος. Εριτ.
col. 981–982page 81 of 99
PG 160:981ἐν οἷς δὴ σὺ καὶ εἶναί τις αὐχεῖς, ὡς προϊόντων σαι τῶν λόγων δῆλον ἔσται. Οσοι δὲ ἐν ἑσπέρᾳ τῶν φιλοσοφίας δογμάτων γνησίως ἐπεμελήθησαν, οὐχ ὁμοίως τὰ τοιαῦτα κρί νουσι· κρείττους δὲ ἀριθμοῦ σχεδόν εἰσιν οι γε τοιοῦτοι, ὧν αὐτὸς οὐκ ὀλίγοις ἐνέτυχον.» τὴν συγγραφή, πάλαι συγγεγραφὼς καὶ πέμπειν κεκαὶ ἀμαθὴς, καὶ ταῦτα ἐν αὐτοῖς τοῖς Ἀριστοτέλους, λευόμενος πολλάκις τε τοῦτο κελευόμενος τέως μὲν οὐκ ἔπεμπες· τελευτῶν δὲ, ἐπεὶ ἔκαμνες ἐπὶ τῷ μὴ πέμ πειν καταγελώμενος, ἔπεμψας μὲν οὐδ' οὕτως, ἔφα σκέ; γε μήν πεπομφέναι ψευδόμενος· πρὸς γὰρ τοῖς ἄλλοις σοι κακοῖς καὶ τὸ ψεῦδος προχειρότατον. Καὶ νῦν ἧκεν ὡς ἡμᾶς ταυτὶ τὰ καλὰ συγγράμματα, οὐ σου πέμψαντος, ἀλλὰ τινων ἐκκλεψάντων τῶν δι' ἰδίαν ἀγχίνοιαν κατεγνωκότων· ἧκε δ' οὐδ᾽ ὁλόκληρα, ἀλλὰ καὶ τὰ ἐλθόντα ἱκανὰ ἐμφῆναι σου τὴν ἀμα θίαν καὶ τῆς γε διανοίας τὸ σαθρών. Καίτοι εἰ μὲν εθάρρεις, τί συνέγραφες, ὑφ᾽ οἷς ἔμελλες γέλωτα παρά γε τοῖς νοῦν ἔχουσιν ὀφλήσειν; τί δὲ καὶ πεπομφέναι ἐψεύδου μὴ πεπομφώς, καὶ ταῦτα πρὸς οὓς ἥκιστά σε ἐχρῆν ψεύδεσθαι, οὐδ' ᾐσχύνου μέλο λων αὐτίκα ἂν ῥᾷστα ἁλιώσεσθαι ψευδόμενος; Ενιοι δὲ καὶ εὐγνωμονέστερον ἀμφοῖν διακούσαντες συνήψαν ἄμφω τώ φιλοσόφω ταῖς γνώμαις καὶ τὴν ἐς Πλάτωνα διαφορὰν Αριστοτέλει περὶ τὸ τῆς λέξεως φαινόμενον συμβήναι μόνον φασί.» Σιμπλίκιος τοῦτο μόνος ποιεῖ, καὶ δῆλός ἐστι κατά τῆς Ἐκκλησίας αὐτὸ ποιῶν. Ἀποτεινόμενος γὰρ πρὸς τῶν τῆς Ἐκκλησίας τοὺς ἐν ὀνείδει προφέροντας τοῖς Ελλήνων φιλοσόφοις τὴν πρὸς ἀλλήλους διαφωνίαν αὐτοὺς μὲν φησιν ἐσχίσθαι ἐς μυρία κατὰ τῆς θείας ὑπεροχής (οὕτω γὰρ καὶ τῇ λέξει φησί), τοὺς δ' Ελληνας ἐς ταυτό συμφέρεσθαι. Καὶ πει ρᾶται δή 'Αριστοτέλη Πλάτωνί τε καὶ Παρμενίδη συνῳδὸν ἀποφαίνειν οὐδ᾽ ὁτιοῦν λέγων πιθανόν, ὅσα δ' ἄλλοι τε τῶν παλαιῶν κατ' Αριστοτέλους καὶ δὴ ρ καὶ Πλωτίνος Σιμπλικίου πολύ ἀμείνων ἀνὴρ συν έγραψε κατά το ἄλλων αὐτοῦ καὶ τῶν γε κατηγοριῶν, ὅσα Πρόκλος κατά τε ἄλλων καὶ μάλιστα τῆς αὐτοῦ θεολογίας· σὺ δὲ τὸ Συμπλικίῳ κατὰ τῆς Εκκλησίας σπουδασθὸν εὐγνωμοσύνην καλεῖς, και περ Σιμπλικίου κατὰ σοῦ μάλιστα αὐτὸ πεποιηκότος, δς καὶ αὐτὸς πρὸς ἑαυτὸν πολλάκις ἔσχισαι. Τοὺς δὲ νῦν Πλάτωνος ἡττωμένους ἐν Ἰταλίᾳ, οἷς φησι χαριζόμενος τὴν τοιαύτην πραγματείαν λαβεῖν ἐπὶ νοῦν, ἴσμεν τίνες εἰσί· καὶ ἑώρων πολλοί τῷ ἀνδρὶ συγγινομένους αὐτοὺς ἐκεῖ, οἷς τοσοῦτον μέτεστι φιλοσοφίας, ὅσον αὐτῷ Πλήθωνι ὀρχηστι Ἔδει καὶ τοὺς ἄνδρας τούτους τῆς πρὸς ἡμᾶς σοῦ βασκανία; ἀπολαῦσαι, οἳ σοῦ πολὺ καὶ σοφώτεροι τὰ ἐς πᾶσαν σοφίαν καὶ τήν γε διάνοιαν ὀξύτε μοι· σὺ γὰρ πρὸς τῇ κακοηθείᾳ καὶ τὴν διάνοιαν ἀμβλύς, ὅτα γε ἐκ τῆσδέ σου τῆς συγγραφής φαίνῃ, Καὶ πότε σὺ ἢ τίσι τῶν γε ἐν ἑσπέρᾳ ἐνέτυχες σοφῶν; δν ἴσασι πάντες, ὅσοι δὴ ἐκεῖ ἡμῖν ἐπιδημοῦσι συμπαρῆσαν, φεύγοντα τὰς τῶν ἐκεῖ σοφῶν λεγομένων συνουσίας, ὅτου δὲ ἕνεκα δῆλον, ἵνα γὰρ μὴ πολύ ὢν χείρων ἐλεγχθῇς ἢ οἷος σὺ βούλει δοκεῖν. Σὺ μὲν οὖν ἢ οὐδέσιν αὐτῶν ἐνέτυχες, ἢ εἴ τισι καὶ ἐνέτυχες. οὐκ ἂν ἱκανὸς τῆς σοφίας αὐτῶν ἦσθα κριτής· ἡμεῖς δὲ καὶ ἐνετύχομεν καὶ οἷα τίς ἐστιν αὐτῶν ἡ σοφία ἔγνωμεν. Εἰσὶ γὰρ δή σου μὲν καὶ πολλῷ κρείττους. ἀκριβείας δὲ σοφίας οὐκ ὀλίγῳ λειπόμενοι· οἱ δὲ γενναιότερο: αὐτῶν καὶ αὐτοὶ τῆς παρὰ σφίσιν απο τοῖς σοφίας κατεγνωκότες εἰσί. Τοῦτο μὲν γὰρ Πα τρο; ὁ Καλαβρὸς ἀμφοτέρων τε τῶν φωνῶν ἔμπειρος καὶ ἅμα κρίνειν τὰ τοιαῦτα οὐκ ἀδόκιμος τούς γε παρὰ σφίσιν ἐς Αριστοτέλη ἔφη πρός με Ὑπομνηματιστάς πολὺ τῶν Ἑλλήνων λείπεσθαι ὑπομνηματιστῶν πρός γε τὴν τῆς διανοίας Αριστοτέλους σύνεσιν· τοῦτο δ' Οὔγων, ἀνὴρ αὖ ἐν τοῖς σοφωτά τοις τῶν ἐκεῖ προτείνας ἡμῖν χωρίου τινός Ερμηνείαν (ἐκ δὲ τοῦ Περὶ γενήσεως καὶ φθορᾶς Αριστοτέλους βιβλίου τὸ χωρίον ήν), καὶ φάσκων οὐκ ἀρέσκεσθαι τῇ ἑρμηνείς, ἦν γὰρ οὐδ᾽ ὑγιές οὐδὲν αὐτῆς, ἐπειδὴ τῆς παρ' ἡμῶν ὑγιοῦς ἤκουσεν, ἀπεδέξατό τε καὶ τῆς παρὰ σφίσι πολὺ δὴ ἔτι μᾶλλον κατέγνω. Πῶς οὖν οἱ μήτε ἱκανῶς 'Αριστοτέλους συνιέντες, Πλάτωνος δὲ καὶ τῶν Πλάτωνος λόγων καὶ παντάπασιν ἄπειροι, εἰ μὴ ὅσα. Αριστοτέλους πρ' αὐτῶν ἀκούουσι κακουργοῦντός τε καὶ συχν φαντοῦντος τὰς δόξας, δίκαιοι ἂν εἶεν τοῖν ἀνδροῖν τούτοιν κριταί; Τῷ γὰρ ὄντι τῶν πρὶν ἂν ἀμφοῖν μῦθον ἀκοῦσαι δικαζόντων ταῖς γε ψήφοις φαίνῃ σύ ισχυριζόμενος, ἐπεὶ κἀκεῖ οι γε Πλάτωνος γεγευμένοι πολὺ τὸν ἄνδρα τοῦτον ᾿Αριστοτέλους προτιμῶσι. Φῂς δὲ καὶ ᾿Αθερίην ἡμᾶς συκοφαντῶν ἐν τῷ περὶ ψυχῆς ἀνθρωπίνης λόγῳ· ἐξεῖναι γὰρ ἀκούειν καὶ Λατίνων καὶ Ἰουδαίων πάντων, οὐ φθαρτών τόν γε ὀνθρώπινον νοῦν ᾿Αβερόην φασκόντων ὑποτίθεσθα:. Καὶ ἡμεῖς, ὦ 'γαθέ, παρά τε τῶν Ἰταλῶν τῶν στο φωτέρων καὶ Ἰουδαίων ἔστιν ὧν πεπύσμεθα τὰ περὶ ψυχῆς ἀνθρωπίνης ᾿Αβερίου, καὶ ὦ φασι καὶ ὡς γέ φασιν, ἴσμεν, οὐχ ὥσπερ σὺ οὐδὲν εἰδὼς φαίνῃ, ὧν Α. ΜCONTRA SCHOLARI DEFENSIONEM ARISTOTELIS.
ἐν οἷς δὴ σὺ καὶ εἶναί τις αὐχεῖς, ὡς προϊόντων
σαι τῶν λόγων δῆλον ἔσται.
• Οσοι δὲ ἐν ἑσπέρᾳ τῶν φιλοσοφίας δογμάτων
γνησίως ἐπεμελήθησαν, οὐχ ὁμοίως τὰ τοιαῦτα κρίνουσι· κρείττους δὲ ἀριθμοῦ σχεδόν εἰσιν οι γε
τοιοῦτοι, ὧν αὐτὸς οὐκ ὀλίγοις ἐνέτυχον.»
τὴν συγγραφή, πάλαι συγγεγραφὼς καὶ πέμπειν κε- καὶ ἀμαθὴς, καὶ ταῦτα ἐν αὐτοῖς τοῖς Ἀριστοτέλους,
λευόμενος πολλάκις τε τοῦτο κελευόμενος τέως μὲν οὐκ
ἔπεμπες· τελευτῶν δὲ, ἐπεὶ ἔκαμνες ἐπὶ τῷ μὴ πέμπειν καταγελώμενος, ἔπεμψας μὲν οὐδ' οὕτως, ἔφασκέ; γε μήν πεπομφέναι ψευδόμενος· πρὸς γὰρ τοῖς
ἄλλοις σοι κακοῖς καὶ τὸ ψεῦδος προχειρότατον. Καὶ
νῦν ἧκεν ὡς ἡμᾶς ταυτὶ τὰ καλὰ συγγράμματα, οὐ
σου πέμψαντος, ἀλλὰ τινων ἐκκλεψάντων τῶν δι'
ἰδίαν ἀγχίνοιαν κατεγνωκότων· ἧκε δ' οὐδ᾽ ὁλόκληρα,
ἀλλὰ καὶ τὰ ἐλθόντα ἱκανὰ ἐμφῆναι σου τὴν ἀμα
θίαν καὶ τῆς γε διανοίας τὸ σαθρών. Καίτοι εἰ μὲν
εθάρρεις, τί συνέγραφες, ὑφ᾽ οἷς ἔμελλες γέλωτα
παρά γε τοῖς νοῦν ἔχουσιν ὀφλήσειν; τί δὲ καὶ πεπομφέναι ἐψεύδου μὴ πεπομφώς, καὶ ταῦτα πρὸς
οὓς ἥκιστά σε ἐχρῆν ψεύδεσθαι, οὐδ' ᾐσχύνου μέλο
λων αὐτίκα ἂν ῥᾷστα ἁλιώσεσθαι ψευδόμενος;
• Ενιοι δὲ καὶ εὐγνωμονέστερον ἀμφοῖν διακοῦ
σαντες συνήψαν ἄμφω τώ φιλοσόφω ταῖς γνώμαις
καὶ τὴν ἐς Πλάτωνα διαφορὰν Αριστοτέλει περὶ τὸ
τῆς λέξεως φαινόμενον συμβήναι μόνον φασί.»
Σιμπλίκιος τοῦτο μόνος ποιεῖ, καὶ δῆλός ἐστι κατά
τῆς Ἐκκλησίας αὐτὸ ποιῶν. Ἀποτεινόμενος γὰρ
πρὸς τῶν τῆς Ἐκκλησίας τοὺς ἐν ὀνείδει προφέρον
τας τοῖς Ελλήνων φιλοσόφοις τὴν πρὸς ἀλλήλους
διαφωνίαν αὐτοὺς μὲν φησιν ἐσχίσθαι ἐς μυρία κατὰ
τῆς θείας ὑπεροχής (οὕτω γὰρ καὶ τῇ λέξει φησί),
τοὺς δ' Ελληνας ἐς ταυτό συμφέρεσθαι. Καὶ πειρᾶται δή 'Αριστοτέλη Πλάτωνί τε καὶ Παρμενίδη
συνῳδὸν ἀποφαίνειν οὐδ᾽ ὁτιοῦν λέγων πιθανόν, ὅσα
δ' ἄλλοι τε τῶν παλαιῶν κατ' Αριστοτέλους καὶ δὴ ρ
καὶ Πλωτίνος Σιμπλικίου πολύ ἀμείνων ἀνὴρ συνέγραψε κατά το ἄλλων αὐτοῦ καὶ τῶν γε κατηγο
ριῶν, ὅσα Πρόκλος κατά τε ἄλλων καὶ μάλιστα τῆς
αὐτοῦ θεολογίας· σὺ δὲ τὸ Συμπλικίῳ κατὰ τῆς
Εκκλησίας σπουδασθὸν εὐγνωμοσύνην καλεῖς, και
περ Σιμπλικίου κατὰ σοῦ μάλιστα αὐτὸ πεποιηκότος,
δς καὶ αὐτὸς πρὸς ἑαυτὸν πολλάκις ἔσχισαι.
• Τοὺς δὲ νῦν Πλάτωνος ἡττωμένους ἐν Ἰταλίᾳ,
οἷς φησι χαριζόμενος τὴν τοιαύτην πραγματείαν
λαβεῖν ἐπὶ νοῦν, ἴσμεν τίνες εἰσί· καὶ ἑώρων πολλοί
τῷ ἀνδρὶ συγγινομένους αὐτοὺς ἐκεῖ, οἷς τοσοῦτον
μέτεστι φιλοσοφίας, ὅσον αὐτῷ Πλήθωνι ὀρχηστι·
XT.
Ἔδει καὶ τοὺς ἄνδρας τούτους τῆς πρὸς ἡμᾶς
σοῦ βασκανία; ἀπολαῦσαι, οἳ σοῦ πολὺ καὶ σοφώτε
ροι τὰ ἐς πᾶσαν σοφίαν καὶ τήν γε διάνοιαν ὀξύτε
μοι· σὺ γὰρ πρὸς τῇ κακοηθείᾳ καὶ τὴν διάνοιαν
ἀμβλύς, ὅτα γε ἐκ τῆσδέ σου τῆς συγγραφής φαίνῃ,
Pomponium Latnm laudare videtur. Huic
ením cognomen fuit Petro Calabro nato in Calabria
et Laurentii Vallæ discipulo, postea præceptori
in Collegio Romano, quem, antiquarum literarum
studiosissimum rerumque Romanarum scriptorem
haud ignobilem, de religione Christiana multa conLuneliose dixisse legimus. cf. Juecher, Gelehr.
len-Lexicon. Hugonem, Cujus deinde Pletho
mentionem facit, neminem esse puto nisi lugonem
Bencium, patria Senensem, medicum inter Italos
ejus temporis fare illustrissimum et medicinæ
professorem, tum philosophiæ etiam et theologia
peritissimum. Vixit ætate concilii Florentini” et
Καὶ πότε σὺ ἢ τίσι τῶν γε ἐν ἑσπέρᾳ ἐνέτυχες
σοφῶν; δν ἴσασι πάντες, ὅσοι δὴ ἐκεῖ ἡμῖν ἐπιδημοῦσι
συμπαρῆσαν, φεύγοντα τὰς τῶν ἐκεῖ σοφῶν λεγομέ
νων συνουσίας, ὅτου δὲ ἕνεκα δῆλον, ἵνα γὰρ μὴ πολύ
ὢν χείρων ἐλεγχθῇς ἢ οἷος σὺ βούλει δοκεῖν. Σὺ μὲν
οὖν ἢ οὐδέσιν αὐτῶν ἐνέτυχες, ἢ εἴ τισι καὶ ἐνέτυχες.
οὐκ ἂν ἱκανὸς τῆς σοφίας αὐτῶν ἦσθα κριτής· ἡμεῖς
δὲ καὶ ἐνετύχομεν καὶ οἷα τίς ἐστιν αὐτῶν ἡ σοφία
ἔγνωμεν. Εἰσὶ γὰρ δή σου μὲν καὶ πολλῷ κρείττους.
ἀκριβείας δὲ σοφίας οὐκ ὀλίγῳ λειπόμενοι· οἱ δὲ
γενναιότερο: αὐτῶν καὶ αὐτοὶ τῆς παρὰ σφίσιν απο
τοῖς σοφίας κατεγνωκότες εἰσί. Τοῦτο μὲν γὰρ Πα
τρο; ὁ Καλαβρὸς ἀμφοτέρων τε τῶν φωνῶν ἔμπειρος
καὶ ἅμα κρίνειν τὰ τοιαῦτα οὐκ ἀδόκιμος τούς γε
παρὰ σφίσιν ἐς Αριστοτέλη ἔφη πρός με ύπομνη
ματιστὰς πολὺ τῶν Ἑλλήνων λείπεσθαι ὑπομνηματιστῶν πρός γε τὴν τῆς διανοίας Αριστοτέλους
σύνεσιν· τοῦτο δ' Οὔγων, ἀνὴρ αὖ ἐν τοῖς σοφωτά
τοις τῶν ἐκεῖ προτείνας ἡμῖν χωρίου τινός
Ερμηνείαν (ἐκ δὲ τοῦ Περὶ γενήσεως καὶ φθορᾶς
Αριστοτέλους βιβλίου τὸ χωρίον ήν), καὶ φάσκων
οὐκ ἀρέσκεσθαι τῇ ἑρμηνείς, ἦν γὰρ οὐδ᾽ ὑγιές
οὐδὲν αὐτῆς, ἐπειδὴ τῆς παρ' ἡμῶν ὑγιοῦς ἤκουσεν,
ἀπεδέξατό τε καὶ τῆς παρὰ σφίσι πολὺ δὴ ἔτι μᾶλλον
κατέγνω. Πῶς οὖν οἱ μήτε ἱκανῶς 'Αριστοτέλους
συνιέντες, Πλάτωνος δὲ καὶ τῶν Πλάτωνος λόγων
καὶ παντάπασιν ἄπειροι, εἰ μὴ ὅσα. Αριστοτέλους
πρ' αὐτῶν ἀκούουσι κακουργοῦντός τε καὶ συχν
φαντοῦντος τὰς δόξας, δίκαιοι ἂν εἶεν τοῖν ἀνδροῖν
τούτοιν κριταί; Τῷ γὰρ ὄντι τῶν πρὶν ἂν ἀμφοῖν
μῦθον ἀκοῦσαι δικαζόντων ταῖς γε ψήφοις φαίνῃ σύ
ισχυριζόμενος, ἐπεὶ κἀκεῖ οι γε Πλάτωνος γεγευμέ
νοι πολὺ τὸν ἄνδρα τοῦτον ᾿Αριστοτέλους προτιμῶσι.
Φῂς δὲ καὶ ᾿Αθερίην ἡμᾶς συκοφαντῶν ἐν τῷ περὶ
ψυχῆς ἀνθρωπίνης λόγῳ· ἐξεῖναι γὰρ ἀκούειν καὶ
Λατίνων καὶ Ἰουδαίων πάντων, οὐ φθαρτών τόν γε
ὀνθρώπινον νοῦν ᾿Αβερόην φασκόντων ὑποτίθεσθα:.
Καὶ ἡμεῖς, ὦ 'γαθέ, παρά τε τῶν Ἰταλῶν τῶν στο
φωτέρων καὶ Ἰουδαίων ἔστιν ὧν πεπύσμεθα τὰ περὶ
ψυχῆς ἀνθρωπίνης ᾿Αβερίου, καὶ ὦ φασι καὶ ὡς γέ
φασιν, ἴσμεν, οὐχ ὥσπερ σὺ οὐδὲν εἰδὼς φαίνῃ, ὧν
et
ita fertur in omni genere doctrinæ elavorasse, ut
viros eruditos ad disputandum convocaret
difficillima quæque sibi proposituris ac de Platone
et Aristotele interrogaturis ex tempore se responsurum esse polliceretur. Hippocratis, Galeni et
Avicennæ libros scriptis interpretains est. Obiit
Roma: a. 1448; hic enim aunus epitaphio ejus
inscriptus est in Ghilini Theatro d'huomini letterati,
Venet. 1647, p. 239. Eodem loco per errorem, ut
videtur, item annus 1438, quo mortuus sit, notatus est. Vill. Α. Μ ræi Biblioth. eccl. ed. Febr. 11,.
p. 181. Joecher, Gelehrten-Lexicon. W. Gass.
col. 983–984page 82 of 99
PG 160:983ἐκεῖνος λέγει· ἤτοι γὰρ ἀμαθῶν τινων ἀκήκοας ἢ καὶ ἠθικῆς καὶ θεολογίας, ἐφιλοσόφησέ τε οὐκ ἰδίαν οὐκ αὐτὸς συνῆκα; ὧν ἀκήκοας, ἔχει γάρ τινα καὶ περίνοιαν ὁ ᾿Αβερίου οὗτος λόγος, ὥστε τῶν τινα παχυτέρων μὴ ἂν ῥᾴδιον εἶναι συνεῖναι. Σὺ δὲ δὴ καὶ ᾿Αριστοτέλη Πλάτωνος μᾶλλον τῇ Ἐκκλησίᾳ προσποιεῖς ταυτὸν ἀτεχνῶς πάσχων τοῖς ἐν ἀπορίαις ταῖς μεγίσταις ἐπὶ τὰ ἱερὰ καταφεύγουσι· καὶ σὺ ὑπὸ ἀπορίας ἰσχύν τινα ἐχόντων λόγων ἐπὶ τὴν Ἐκκλησίαν καταφεύγεις· καὶ ὅτι μὲν ἀμφότεροι καὶ Πλάτων καὶ ᾿Αριστοτέλης τῆς γε Εκκλησίας ἀλλότριοι, οὐδ᾽ ἂν σὺ ἄλλως εἶπας· ἀνθ' ὅτου δ' Αριστοτέλη τῇ Ἐκκλησίᾳ Πλάτωνος μᾶλλον προς ποιεῖς, σὺ μὲν οὐδ᾽ ὁτιοῦν λόγου ἄξιον ἐνδείκνυται. Καὶ ἐῶ λέγειν ὅτι καὶ ἐν πλείοσι καὶ μείζοσι Πλά τωνα τῇ Ἐκκλησία συνῳδὸν προϊόντων σοι τῶν λό γων ἀποφαίνεις σαυτῳ ἀτεχνῶς ὑπ' ἀβελτηρίας περιπίπτων. Ο μέντοι ἐν τοῖς δοκιμωτάτοις τῶν τῆς Εκκλησίας προστατῶν Κύριλλος βουλόμενος τὴν Εκκλησίαν τῇ καθ' Ελλήνων φιλοσοφίᾳ συνῳδόν πη ἀποφῆναι οὐκ Αριστοτέλη ἀλλὰ Πλάτωνά τε καὶ τὴν Πλάτανος φιλοσοφίαν προελόμενος τοῦτο ποιεῖ καὶ ἕτερον δὲ τούτῳ ὅμοιον Αριστοτέλους τὸ μικρολόγον περὶ προνοίας διακωμῳδοῦντα ἴσμεν. Σὺ δὲ καὶ ὑβρίζειν μοι δοκεῖς ἐς τὴν Ἐκκλησίαν τὸ σμι κρολόγον Αριστοτέλους περὶ προνοίας τῆς Πλάτωνας περὶ τὰ τοιαῦτα λαμπρότητος μᾶλλον τῇ Ἐκκλησίᾳ προσποιῶν· οἶδ' ὅτι, εἰ καὶ μὴ φήσεις, ἀλλ᾽ οὖν οἴει γε ὑπὸ τύφου σὺ ἐκείνων τῶν ἀνδρῶν ἀμείνων περὶ τὰ τοιαῦτα εἶναι κριτής πολλοῦ μέντοι δέομεν καὶ ἡμεῖς σοι τοῦτο συγχωρήσαι. Ὥστε εἰ μὴ δι' Αριστοτέλη, οὐκ ἂν φυσικῆς φιλοσοφίας τὸ τῶν ἀνθρώπων μετεῖχε γένος.» Οὐδ᾽ ἡμεῖς μεμφόμεθα Αριστοτέλη οὔθ' ὅτι συν ἔγραψεν, ἀλλὰ καὶ προτρεπόμεθα ἀναγινώσκειν τὰ βιβλία τῶν γε ἐν αὐτοῖς χρησίμων ἕνεκα, εἰδότες μέντοι, ὡς συχνὰ ἐν αὐτοῖς καὶ φαῦλα ἐγκαταμέμικται, δν δὴ καὶ Πλούταρχος τρόπον τῶν γε ποιη μάτων προτρέπεται ἀκούειν. Οὐ γὰρ ὅτι ὅλως συν έγραψε, διὰ τοῦτο καὶ τὰ αὐτῷ ἐν οἷς συνέγραψεν ἡμαρτημένα προσκυνεῖν ἡμᾶς χρή· ἀλλ᾽ ἅμα μὲν Πλά τωνα ἔχοντες πολὺ αὐτοῦ θειότερον άνδρα προστάτην, ἅμα δ' οὐδ' ἡμᾶς αὐτοὺς ἀπαξιοῦντες μὴ οὐκ Ἀριστοτέλη ἐφ᾽ οἷς κακῶς συνέγραψεν εὐθύνειν, εἰκότως εύκ θύνομεν. Ἐκεῖνο μέντοι σε πρὸς πολλοῖς ἄλλοις λανθά ναι, ὅτι Πλάτων οὐχ ὡς οὐκ εἰδὼς τὰς ἐπιστήμας οὐ συνέγραψεν, ἀλλ᾽ οὕτω Πλάτων! τε καὶ πρὸ αὐτοῦ τοῖς Πυθαγορείοις δοκοῦν, μὴ συγγράφειν τὰ τοιαῦτα, ἀλλὰ τοῖς ἑταίροις ἀπὸ φωνῆς παραδιδόναι ὡς σου φωτέροις ἂν ἐσομένοις, ἐν ταῖς ψυχαῖς ἀλλὰ μὴ ἐν βιβλίοις ἔχουσι τὰς ἐπιστήμας· ἀμελεῖν γὰρ τῆς ἐν ταῖς ψυχαῖς ἐνδελεχῶς ἔξεως τοὺς ἐν τοῖς βιβλίοις αἰομένους ἔχειν. Εἰ μὲν οὖν ἐνδελεχῶς ἐκεῖνο ἐγίγνετο, καὶ ἄμεινον ἂν ἦν· ἐπεὶ δ᾽ αἱ κατὰ καιροὺς τύχαι τε καὶ ξυμφοραί πόλλ' ἄττα καὶ μεγάλα ἔστιν ὅτε διαλείμματα τῇ κατὰ τὴν σοφίαν ἡμῖν ἐνεργείᾳ ἐμ ποιοῦσι, χρήσιμον καὶ τὸ συγγράφειν ὑπόμνησιν τινα τοῖς οὐκ ἐνδελεχῶς ταῖς ἐπιστήμαις ἐμμελετῶσ παρέχον. Παραδίδωσι μὲν οὖν καὶ Πλάτων ὑπομνή. ματα ἅττα ἀρχῶν μόνον καὶ λογικής και φυσικής ἑαυτοῦ σοφίαν τεμών, ἀλλὰ τὴν τῶν ἀπὸ Ζωροάστρη διὰ τῶν ΙΙ»θαγορείων ἐς αὐτὸν κατεληλυθυίαν. 119 θαγόραν γὰρ τοῖς ἀπὸ Ζωροάστρου συγγεγονότα εν τῇ Ἀσίᾳ μάγοις ταύτην τὴν φιλοσοφίαν μετελθεῖν εν δὴ Ζωροάστρην ἱστορούσιν ἄλλοι τε καὶ Πλού ταρχος πεντακισχιλίοις τῶν Τρωικών γεγονέναι Ετετε πρεσβύτερον· εἰ τῷ δὲ τοῦτο οὐ πιστόν, ἀλλ᾽ οὖν παλαιότατος ἂν εἴη τῶν δίως όνομαζομένων σοφών τα καὶ νομοθετῶν πλὴν Μηνός τοῦ Αἰγυπτίου νομο θέτου τούτου σοφοῦ. Ἐδέξαντο δὲ καὶ Αἰγυπτίων ἱερεῖς μάλιστα τὰ Ζωροάστρου τούτου δόγματα και εὐδοκίμουν κατά γε δὴ τὰ δόγματα, ἐπεὶ ἁγιστείαις φαύλαις οὖσαις ταῖς ἀπὸ Μηνάς τέως ἐνέμενον, ἐφ' αἷσπερ καὶ κατεγελώντο. ὡς δὲ ταύτην Πλάτων με τῆλθε τὴν σοφίαν, τὰ ἀπὸ Ζωροάστρου ἔτι καὶ ἐς ἡμᾶς σωζόμενα λόγια δηλοί συνῳδὰ ὄντα ταῖς Π 1 τωνος πάντη τε καὶ πάντως δόξαις. Πλάτων μὲν οὖν ἐν τοῖς διαλόγοις τοῖς αὐτοῦ ἀρχὰς μόνον καὶ φιλο σοφίας παραδιδοὺς αὐτὰ τὰ ἀναγκαιότατά τε καὶ περὶ τῶν μεγίστων τὰ λοιπὰ εἴασε τοῖς ἑταίροις Εκ τε τῶν ἀρχῶν τούτων, ἔκ τε ὧν αὐτοῦ διακηκόεσαν, ἀναλαμβάνειν. Αλλο Αριστοτέλης φοιτητής γεγονώς Πλάτωνι καὶ ἔπειτα ἐπὶ σχήματι φιλοσοφίας σα! στικὴν μετελθὼν καὶ κενῆς δόξης ερασθεὶς ἐπὶ τῷ ἰδίας αὐτοῦ αἱρέσεως ἀρχηγέτης γενέσθαι τὰς μὲν ὑπὸ Πλάτωνος συγγεγραμμένας φιλοσοφίας ἀρχὰς ἐκ παμπόλλων ἐτῶν ἐς ἐκεῖνον κατεληλυθυίας ἀνέτρεψε τε καὶ διέφθειρεν. "Α δ' ἀπὸ φωνῆς Πλάτωνος διή Ο κουσεν αὐτὸς συγγεγραφώς δι' ἑαυτοῦ ἐποιήσατο συχνὰ καὶ ἐν αὐτοῖς ἁμαρτών· πολυπραγμονῶν δὲ καὶ τὰ πόρρω τῶν ἀρχῶν καὶ φαῦλα τοῦ δέοντος περαιτέρω πλῆθος συγγραμμάτων ἐξέδωκε, τέτερο τον τοῦτον καὶ δέκατον τρόπον σοφιστικὸν ἐξευρηκὼς, πλήθει συγγραμμάτων ἐκπλήττειν τοὺς ἀνόητης τέρους. Ἐπεὶ ἤ γε σοφία ἐν ὀλίγοις τε καὶ περὶ ὀλίγα· περὶ γὰρ τὰς τοῦ ὄντος ἐστὶν ἀρχάς, ας εν τις καλῶς ἡ εἰληφώς, κἂν τἆλλα ἅπαντα, ὁπίσα ἐς γνῶσιν ἐλθεῖν ἀνθρώποις δυνατά, ἱκανὸς εἴη εὖ διατ γινώσκειν. Εξηλέγχθη μὲν οὖν καὶ ὑπ᾽ ἄλλων πολ λῶν ᾿Αριστοτέλης, ἐφ᾽ οἷς ἁμαρτάνει· ἐξελήλεκται δὲ καὶ ὑφ᾽ ἡμῶν ἤδη, οὐκ ἐπὶ πᾶσιν, ἀλλ' ἐπὶ τοῖς μεγίστοις μάλιστα. Ἐπεὶ δὲ σὺ ἠξίωσας ἀντιλα δέσθαι, ἡμεῖς καὶ ἔτι ἀμυνοῦμεν Πλάτωνί τε καὶ ἡμῖν αὐτοῖς οὐδὲν φροντίσαντες, ὧν σὺ ἡμᾶς δεδίττη οὐ φείσεσθαι τῶν ἐς ἡμᾶς λοιδοριῶν ἀπειλῶν, ὅς γε οὐδὲν ἡμῶν πέφεισαι· οὐ γάρ σε Γοργώ τινα οὖσαν ἴσμεν, ἀλλὰ Μορμώ παιδί᾽ ἅττα δεδίττεσθαι δυνα μένην, οὐκ ἄνδρας λοιδοριῶν κρείττους. Η γὰρ ἂν καὶ ἄξιοι τοῦ κακῶς ἀκούειν ἦμεν, εἴ τινα καὶ τοιού. του ἀνδρὸς λοιδοριῶν λόγον ἐποιούμεθα, ός γε ούδ' αἰσχύνῃ ἐπὶ γυναίου πλεονεκτήματι καὶ τούτου παρ νιδίου τινὸς μέγα αὐχῶν. Ἐροῦμεν δ' δ ἐροῦμεν οὐ προς ἅπαν σου μῆκος τῶν λόγων (μωρία γ' ἂν ἦν πρὸς κενὸν μῆκος λόγων ἕτερον μήκος καὶ αὐτὸς ἀντιπαρατείνειν), ἀλλ' ἡμῖν μὲν, όπου καίριον εἴη τι εἰπεῖν, εἰρήσεται ἤτοι ἐν οἷς δόξαις ἂν ἐνίοις οὐ πάνυ τοι σοφοίς λέγειν τι, ἢ καὶ ἐν οἷς πάμπολυ τοῦ ὑγιοῦς ἀποπεπλάνησαι, εάνπερ ἐλεγχόμενος ὑφῇς τι ηGEORGH PLETHONIS
ἐκεῖνος λέγει· ἤτοι γὰρ ἀμαθῶν τινων ἀκήκοας ἢ καὶ ἠθικῆς καὶ θεολογίας, ἐφιλοσόφησέ τε οὐκ ἰδίαν
οὐκ αὐτὸς συνῆκα; ὧν ἀκήκοας, ἔχει γάρ τινα καὶ
περίνοιαν ὁ ᾿Αβερίου οὗτος λόγος, ὥστε τῶν τινα
παχυτέρων μὴ ἂν ῥᾴδιον εἶναι συνεῖναι. Σὺ δὲ δὴ
καὶ ᾿Αριστοτέλη Πλάτωνος μᾶλλον τῇ Ἐκκλησίᾳ
προσποιεῖς ταυτὸν ἀτεχνῶς πάσχων τοῖς ἐν ἀπορίαις
ταῖς μεγίσταις ἐπὶ τὰ ἱερὰ καταφεύγουσι· καὶ σὺ
ὑπὸ ἀπορίας ἰσχύν τινα ἐχόντων λόγων ἐπὶ τὴν
Ἐκκλησίαν καταφεύγεις· καὶ ὅτι μὲν ἀμφότεροι
καὶ Πλάτων καὶ ᾿Αριστοτέλης τῆς γε Εκκλησίας
ἀλλότριοι, οὐδ᾽ ἂν σὺ ἄλλως εἶπας· ἀνθ' ὅτου δ'
Αριστοτέλη τῇ Ἐκκλησίᾳ Πλάτωνος μᾶλλον προςποιεῖς, σὺ μὲν οὐδ᾽ ὁτιοῦν λόγου ἄξιον ἐνδείκνυται.
Καὶ ἐῶ λέγειν ὅτι καὶ ἐν πλείοσι καὶ μείζοσι Πλάτωνα τῇ Ἐκκλησία συνῳδὸν προϊόντων σοι τῶν λό
γων ἀποφαίνεις σαυτῳ ἀτεχνῶς ὑπ' ἀβελτηρίας
περιπίπτων. Ο μέντοι ἐν τοῖς δοκιμωτάτοις τῶν τῆς
Εκκλησίας προστατῶν Κύριλλος βουλόμενος τὴν
Εκκλησίαν τῇ καθ' Ελλήνων φιλοσοφίᾳ συνῳδόν
πη ἀποφῆναι οὐκ Αριστοτέλη ἀλλὰ Πλάτωνά τε καὶ
τὴν Πλάτανος φιλοσοφίαν προελόμενος τοῦτο ποιεῖ·
καὶ ἕτερον δὲ τούτῳ ὅμοιον Αριστοτέλους τὸ μικρολόγον περὶ προνοίας διακωμῳδοῦντα ἴσμεν. Σὺ δὲ
καὶ ὑβρίζειν μοι δοκεῖς ἐς τὴν Ἐκκλησίαν τὸ σμικρολόγον Αριστοτέλους περὶ προνοίας τῆς Πλάτωνας
περὶ τὰ τοιαῦτα λαμπρότητος μᾶλλον τῇ Ἐκκλησίᾳ
προσποιῶν· οἶδ' ὅτι, εἰ καὶ μὴ φήσεις, ἀλλ᾽ οὖν οἴει
γε ὑπὸ τύφου σὺ ἐκείνων τῶν ἀνδρῶν ἀμείνων περὶ
τὰ τοιαῦτα εἶναι κριτής πολλοῦ μέντοι δέομεν καὶ
ἡμεῖς σοι τοῦτο συγχωρήσαι.
•Ὥστε εἰ μὴ δι' Αριστοτέλη, οὐκ ἂν φυσικῆς
φιλοσοφίας τὸ τῶν ἀνθρώπων μετεῖχε γένος.»
Οὐδ᾽ ἡμεῖς μεμφόμεθα Αριστοτέλη οὔθ' ὅτι συν
ἔγραψεν, ἀλλὰ καὶ προτρεπόμεθα ἀναγινώσκειν τὰ
βιβλία τῶν γε ἐν αὐτοῖς χρησίμων ἕνεκα, εἰδότες
μέντοι, ὡς συχνὰ ἐν αὐτοῖς καὶ φαῦλα ἐγκαταμέμικται, δν δὴ καὶ Πλούταρχος τρόπον τῶν γε ποιημάτων προτρέπεται ἀκούειν. Οὐ γὰρ ὅτι ὅλως συνέγραψε, διὰ τοῦτο καὶ τὰ αὐτῷ ἐν οἷς συνέγραψεν
ἡμαρτημένα προσκυνεῖν ἡμᾶς χρή· ἀλλ᾽ ἅμα μὲν Πλά
τωνα ἔχοντες πολὺ αὐτοῦ θειότερον άνδρα προστάτην,
ἅμα δ' οὐδ' ἡμᾶς αὐτοὺς ἀπαξιοῦντες μὴ οὐκ Αριστο
τέλη ἐφ᾽ οἷς κακῶς συνέγραψεν εὐθύνειν, εἰκότως εύκ
θύνομεν. Ἐκεῖνο μέντοι σε πρὸς πολλοῖς ἄλλοις λανθάναι, ὅτι Πλάτων οὐχ ὡς οὐκ εἰδὼς τὰς ἐπιστήμας οὐ
συνέγραψεν, ἀλλ᾽ οὕτω Πλάτων! τε καὶ πρὸ αὐτοῦ τοῖς
Πυθαγορείοις δοκοῦν, μὴ συγγράφειν τὰ τοιαῦτα,
ἀλλὰ τοῖς ἑταίροις ἀπὸ φωνῆς παραδιδόναι ὡς σου
φωτέροις ἂν ἐσομένοις, ἐν ταῖς ψυχαῖς ἀλλὰ μὴ ἐν
βιβλίοις ἔχουσι τὰς ἐπιστήμας· ἀμελεῖν γὰρ τῆς ἐν
ταῖς ψυχαῖς ἐνδελεχῶς ἔξεως τοὺς ἐν τοῖς βιβλίοις
αἰομένους ἔχειν. Εἰ μὲν οὖν ἐνδελεχῶς ἐκεῖνο ἐγίγνετο,
καὶ ἄμεινον ἂν ἦν· ἐπεὶ δ᾽ αἱ κατὰ καιροὺς τύχαι
τε καὶ ξυμφοραί πόλλ' ἄττα καὶ μεγάλα ἔστιν ὅτε
διαλείμματα τῇ κατὰ τὴν σοφίαν ἡμῖν ἐνεργείᾳ ἐμποιοῦσι, χρήσιμον καὶ τὸ συγγράφειν ὑπόμνησιν τινα
τοῖς οὐκ ἐνδελεχῶς ταῖς ἐπιστήμαις ἐμμελετῶσ:
παρέχον. Παραδίδωσι μὲν οὖν καὶ Πλάτων ὑπομνή.
ματα ἅττα ἀρχῶν μόνον καὶ λογικής και φυσικής
ἑαυτοῦ σοφίαν τεμών, ἀλλὰ τὴν τῶν ἀπὸ Ζωροάστρη
διὰ τῶν ΙΙ»θαγορείων ἐς αὐτὸν κατεληλυθυίαν. 119θαγόραν γὰρ τοῖς ἀπὸ Ζωροάστρου συγγεγονότα εν
τῇ Ἀσίᾳ μάγοις ταύτην τὴν φιλοσοφίαν μετελθεῖν
εν δὴ Ζωροάστρην ἱστορούσιν ἄλλοι τε καὶ Πλού
ταρχος πεντακισχιλίοις τῶν Τρωικών γεγονέναι Ετετε
πρεσβύτερον· εἰ τῷ δὲ τοῦτο οὐ πιστόν, ἀλλ᾽ οὖν
παλαιότατος ἂν εἴη τῶν δίως όνομαζομένων σοφών
τα καὶ νομοθετῶν πλὴν Μηνός τοῦ Αἰγυπτίου νομο
θέτου τούτου σοφοῦ. Ἐδέξαντο δὲ καὶ Αἰγυπτίων
ἱερεῖς μάλιστα τὰ Ζωροάστρου τούτου δόγματα και
εὐδοκίμουν κατά γε δὴ τὰ δόγματα, ἐπεὶ ἁγιστείαις
φαύλαις οὖσαις ταῖς ἀπὸ Μηνάς τέως ἐνέμενον, ἐφ'
αἷσπερ καὶ κατεγελώντο. ὡς δὲ ταύτην Πλάτων με
τῆλθε τὴν σοφίαν, τὰ ἀπὸ Ζωροάστρου ἔτι καὶ ἐς
ἡμᾶς σωζόμενα λόγια δηλοί συνῳδὰ ὄντα ταῖς Π 1τωνος πάντη τε καὶ πάντως δόξαις. Πλάτων μὲν οὖν
ἐν τοῖς διαλόγοις τοῖς αὐτοῦ ἀρχὰς μόνον καὶ φιλο
σοφίας παραδιδοὺς αὐτὰ τὰ ἀναγκαιότατά τε καὶ
περὶ τῶν μεγίστων τὰ λοιπὰ εἴασε τοῖς ἑταίροις Εκ
τε τῶν ἀρχῶν τούτων, ἔκ τε ὧν αὐτοῦ διακηκόεσαν,
ἀναλαμβάνειν. Αλλο Αριστοτέλης φοιτητής γεγονώς
Πλάτωνι καὶ ἔπειτα ἐπὶ σχήματι φιλοσοφίας σα!
στικὴν μετελθὼν καὶ κενῆς δόξης ερασθεὶς ἐπὶ τῷ
ἰδίας αὐτοῦ αἱρέσεως ἀρχηγέτης γενέσθαι τὰς μὲν
ὑπὸ Πλάτωνος συγγεγραμμένας φιλοσοφίας ἀρχὰς ἐκ
παμπόλλων ἐτῶν ἐς ἐκεῖνον κατεληλυθυίας ἀνέτρεψε
τε καὶ διέφθειρεν. "Α δ' ἀπὸ φωνῆς Πλάτωνος διή
Ο κουσεν αὐτὸς συγγεγραφώς δι' ἑαυτοῦ ἐποιήσατο
συχνὰ καὶ ἐν αὐτοῖς ἁμαρτών· πολυπραγμονῶν δὲ
καὶ τὰ πόρρω τῶν ἀρχῶν καὶ φαῦλα τοῦ δέοντος
περαιτέρω πλῆθος συγγραμμάτων ἐξέδωκε, τέτερο
τον τοῦτον καὶ δέκατον τρόπον σοφιστικὸν ἐξευρη
κώς, πλήθει συγγραμμάτων ἐκπλήττειν τοὺς ἀνόητης
τέρους. Ἐπεὶ ἤ γε σοφία ἐν ὀλίγοις τε καὶ περὶ
ὀλίγα· περὶ γὰρ τὰς τοῦ ὄντος ἐστὶν ἀρχάς, ας εν
τις καλῶς ἡ εἰληφώς, κἂν τἆλλα ἅπαντα, ὁπίσα ἐς
γνῶσιν ἐλθεῖν ἀνθρώποις δυνατά, ἱκανὸς εἴη εὖ διατ
γινώσκειν. Εξηλέγχθη μὲν οὖν καὶ ὑπ᾽ ἄλλων πολ
λῶν ᾿Αριστοτέλης, ἐφ᾽ οἷς ἁμαρτάνει· ἐξελήλεκται
δὲ καὶ ὑφ᾽ ἡμῶν ἤδη, οὐκ ἐπὶ πᾶσιν, ἀλλ' ἐπὶ τοῖς
μεγίστοις μάλιστα. Ἐπεὶ δὲ σὺ ἠξίωσας ἀντιλαδέσθαι, ἡμεῖς καὶ ἔτι ἀμυνοῦμεν Πλάτωνί τε καὶ
ἡμῖν αὐτοῖς οὐδὲν φροντίσαντες, ὧν σὺ ἡμᾶς δεδίττη
οὐ φείσεσθαι τῶν ἐς ἡμᾶς λοιδοριῶν ἀπειλῶν, ὅς γε
οὐδὲν ἡμῶν πέφεισαι· οὐ γάρ σε Γοργώ τινα οὖσαν
ἴσμεν, ἀλλὰ Μορμώ παιδί᾽ ἅττα δεδίττεσθαι δυνα
μένην, οὐκ ἄνδρας λοιδοριῶν κρείττους. Η γὰρ ἂν
καὶ ἄξιοι τοῦ κακῶς ἀκούειν ἦμεν, εἴ τινα καὶ τοιού.
του ἀνδρὸς λοιδοριῶν λόγον ἐποιούμεθα, ός γε ούδ'
αἰσχύνῃ ἐπὶ γυναίου πλεονεκτήματι καὶ τούτου παρ
νιδίου τινὸς μέγα αὐχῶν. Ἐροῦμεν δ' δ ἐροῦμεν οὐ
προς ἅπαν σου μῆκος τῶν λόγων (μωρία γ' ἂν ἦν
πρὸς κενὸν μῆκος λόγων ἕτερον μήκος καὶ αὐτὸς
ἀντιπαρατείνειν), ἀλλ' ἡμῖν μὲν, όπου καίριον εἴη τι
εἰπεῖν, εἰρήσεται ἤτοι ἐν οἷς δόξαις ἂν ἐνίοις οὐ
πάνυ τοι σοφοίς λέγειν τι, ἢ καὶ ἐν οἷς πάμπολυ τοῦ
ὑγιοῦς ἀποπεπλάνησαι, εάνπερ ἐλεγχόμενος ὑφῇς τι
η
col. 985–986page 83 of 99
PG 160:985τοῦ τύφου. Τὰ δ' ἄλλα ἄλλοις παρήσομεν καταγε. δεῖσθαι Θεοῦ, τίς ἡ ἀνάγκη ταῖς τῶν σφαιρών κινή. λᾷν, οἱ ἐν αὐτοῖς καὶ τῶν τε κενῶν ὑπὲρ σεαυτοῦ αὐχημάτων τῶν τε ἐς ἡμᾶς σου ἡμῶν οὐχ ἁπτομένων βλασφημιών καταγελάσονται. Καίτοι τὸ μὲν ἀσαφὲς Αριστοτέλους σοφῷ, τὸ δὲ Πλάτωνος ἐπικεχρωσμένον ποιητῇ μάλιστα, ὡς ἂν μὴ λέγω χείρονι ἐπιτηδεύματι, πρέπον ἐστὶν εἰ πεῖν.» Καὶ πῶς σοφῷ πρέπον τὸ τῆς λέξεως ἐστιν ἀσα φές; οὐ μᾶλλον ἢ ἀνδραπόδῳ οὔπω τρανῶς φωνὴν τὴν Ἑλλάδα περιειληφότι, ή σοριστῇ οὐ πάνυ του θαμνοῦντι ὑπὲρ τῶν λεγομένων καὶ λέξεως αὐτὰ ἀπαρτία συγκαλύπτοντι, ἢ καὶ φθονερῷ πίνον τι θέντι τοῖς ἀναγνωσομένοις, ἵνα ἴσως αὐτοῦ ξέοιντο τήν γε διάνοιαν ἀναπτύξοντος· σοφῷ δὲ πῶς, ἐν χρή ὑπὸ φιλανθρωπίας τὸ τῶν νοημάτων βαθύ εύληπτον ἐς δύναμιν σαφηνεία λέξεως τιθέναι; Τὸ μὲν γὰρ μυθώδες ἔχοι ἄν τινα λόγον. Εἰ γὰρ μὴ οἱ μύθοι κατά τοὺς ποιητῶν φλυαρίας εἶεν ἀνάμεστοι, παρέχουσι τι τοῖς πολλοῖς καὶ βάθους νοημάτων οὐ δυναμένοις ἐφικέσθαι νοεῖν πρόχειρον, δ καὶ Πλάτων πρὸς καὶ ἄλλοις θεολόγοις ἐπετήδευσεν ὑπὸ φιλανθρωπίας. Απά ων γὰρ τὸ τῶν πολλῶν φιλόμυθον τῆς τῶν ποιητικῶν μύθων φλυαρίας αὐτὸς ἑτέροις μύθοις εὐαγέσι τισὶν ἔδωκε τι ἐννοεῖν καὶ τούτοις τῶν θείων οὐ πάνυ της ἀλλότριον, ἵν᾽ οἱ τε σοφοὶ ὁμοῦ καὶ οἱ πολλοὶ ἀπόναιντό τι αὐτοῦ. Ἐκ δὲ τοῦ τῆς λέξεως ἀσαφούς οἱ μὲν σοφοὶ καὶ πόνον προσλήψονται, ἐφ᾽ οἷσπερ ἀπονώτερον νοεῖν ἐνῆν, οἱ δὲ πολλοὶ οὐδὲ σμικρὸν ὠφελήσονται. Αλλ' οὐδ' ἀσαφής ἐστιν Αρι στοτέλης, ἐν οἷς ὑφ᾽ ἡμῶν μάλιστα ἐλέγχεται, εἰ μὴ ἄρα τοῖς κατὰ σὲ ἀμαθέσιν, ἀλλὰ σὺ ἔρμαιον εὑρη κὼς τὸ ἔστιν οὗ καὶ ἀταφείᾳ λέξεως χρήσασθαι Ἀριστοτέλη καὶ τὰ σαφέστατα αὐτοῦ βιάζῃ ἐς ἀσάφειαν, ἶν' ἐς ἑτέραν διανοιαν τὰ ὑφ' ἡμῶν ἐλεγχόμενα μετα φέρων δόξῃς τι αὐτῷ ἀμύνειν. Αλλ' οὐδὲν ἧττον ὑφ᾽ ἡμῶν ἀσύμφωνά τε καὶ ἀνάρμοστα καὶ τῆς γε δια νείας 'Αριστοτέλους ἔξω λέγων ἐλεγχθήσῃ. Ὅτι μὲν οὖν μὲν τῆς κινήσεως τέλος αὐτὸν τί θεται, ἀληθῶς λέγει ὁ Πλήθων· ἔτι δὲ μόνης τῆς κινήσεως καὶ ὅτι οὐ τοῦ εἶναι καὶ τῆς οὐσίας, οὐκ ἀποδείκνυσιν. ο Οὐ πάντα ἀποδεικνύναι χρὴ καὶ τὰ ἤτοι πᾶσι δῆλα ἢ τοῖς γοῦν σοφεῖς καὶ οἱ κατὰ σὲ ἀμαθέσιν, εἴ γε μὴ μέλλοι ἐς ἀπεραντολογίαν έμπεσεῖσθαι. Αὐτίκα δ σὺ φῇς ἡμᾶς οὐκ ἀποδεικνύναι, τὸ τοῦ οὐρανοῦ μόνον κινητὸν Αριστοτέλη τὸν Θεὸν τίθεσθαι, σοὶ μέν που οὐ δῆλον, ἅτε οὐδ᾽ ἂν δυναμένῳ σοφιστού διανοίας ἐφικέσθαι· τοῖ; δ' ὁπωσοῦν σοφοῖς καὶ ἅμα τῶν Αριστοτέλους ἐμπείροις πῶς οὐ δῆλον; Οταν γὰρ Αριστοτέλης τοσούτους ἀξιοῖ εἶναι τοὺς θεούς, ὅσαι καὶ σφαιρῶν τῶν κατ' οὐρανὸν κινήσεις, τί άλλο βούλεται ἢ τὰ μὲν ἄλλα πάντα οὐκ ἂν Θεοῦ δεῖσθαι, τὰς δὲ σφαίρας μόνον ταύτας, καὶ ταύτας τοῦ κινεῖσθαι μόνον ἔνεκα· εἰ γάρ τοι καὶ ἄλλο ώετο Εἴ τι δύναμιν ἔχει τοῦ ἀεὶ εἶναι, μὴ τοῦ ἀπὶ εἶναι ἔχειν δύναμιν, κτλ. με ὦ σεσιν ισαρίθμους τοὺς θεοὺς τίθεσθαι; Πῶς δ᾽ οὐ καὶ ἐκεῖθεν δῆλον τὸ τοιοῦτον; περὶ μὲν γὰρ ἀϊδίου κινήσεως ἀποδεικνὺς ἐκ τοῦ κινοῦντος καὶ αἰτίου μάλιστα ταύτην ἀποδείκνυσιν, ἀξιῶν τὸ πρῶτον κι νοῦν ἅτε ἀκίνητον δν καὶ ἀεὶ κινεῖν· πάνυ δὲ ἐπιστημονικῶς τοῦτο ποιῶν. Ενθα γάρ ἐστιν αἴτιόν τι καὶ αἰτιατὸν τὰ τῷ αἰτιατῷ συμβαίνοντα ἐκ τοῦ ἐναντίου ἀποδείκνυσθαι χρή, εἰ ἄρα μέλλοι ἡ κατ' ἐπιστήμην ἀπόδειξις χωρήσειν· τὴν δ᾽ οὐρανοῦ ἀϊδιότητα ἀπο δεικνύς οὐκέτι α!τίου οὐδ᾽ ἐτουοῦν μέμνηται, δέον, εἴπερ ᾤετο εἶναί τι αἴτιον τῆς οὐρανοῦ οὐσίας, ἐκ τοῦ αἰτίου καὶ τούτῳ τὴν ἀϊδιότητα ἀποδεικνύναι. ᾿Αλλὰ πῶς ἀποδείκνυσιν; ἅπαν φησὶ τὸ γεννη τὸν καὶ φθαρτὸν καὶ τὸ φθαρτίν αὖ καὶ γεννητών, καὶ ἅπαν τὸ ἄφθαρτον καὶ ἀγέννητον, καὶ αἱ τὸ ἀγέννητον καὶ ἄφθαρτον δεῖν γάρ φησι πᾶν, ε! τι δύναμιν ἔχειν τοῦ ἀεὶ εἶναι, μὴ τοῦ ἀεὶ εἶναι ἔχειν δύναμιν οὔτε τοῦ μὴ ἀεὶ εἶναι ἔχοι ἄν Εντεῦθεν τὴν τοῦ ἀεὶ εἶναι δύναμιν τῷ οὐραν ἐπιδιδοὺς ἀγέννητόν τε ἅμα αὐτὸν καὶ ἄφθαρτοί συμπεραίνει· καλῶς μὲν καὶ ἑπομένως τῇ ἑαυτοῦ δόξῃ, εἴ γε οίεται τὸν οὐρανὸν ἀπ᾿ οὐδενὸ; ἂν δη μιουργοῦ παρήχθαι, ἐπεὶ εἴ γε ᾤετο, οὐκ ἂν ἔλαθεν αὐτὸν οὐδὲν περαίνων. Εἰ μὲν γὰρ οἰκείαν τὴν τοῦ ἀεὶ εἶναι δύναμιν ἔσχηκεν ὁ οὐρανός, οὕτω μόνως αὐτῷ ἀναγκαῖον συμβαίνει τὸ ἀγεννήτις ἅμα καὶ ἀφθάρτῳ εἶναι, δ δὴ ἡμεῖς τῷ πρωτίστῳ αἰτίῳ καὶ μόνῳ ἀποδοῖμεν ἄν. Εἰ δ᾽ ὀθνείαν τὴν τοῦ ὅλως εἶναι έχει δύναμιν παρὰ δημιουργοῦ εἰληφώς, οὐκέτι οὐδὲν περαίνει ὁ οὕτως ἀποδεικνύς, ἐὰν μὴ τῷ αἰτω περιβῇ τινα τοῦ ἀΐδια δημιουργεῖν ἀνάγκην, ὥσπερ οὖν καὶ τοῦ ἀεὶ κινεῖν περιέθηκε. Δῆλον γὰρ δὴ, ὅτι ὡς ἂν ὁ διδοὺς διδῷ τὸ εἶναι τῷ οὐρανῷ, οὕτω καὶ ἕξει· ἀλλὰ γὰρ ἔκ τε τούτων καὶ ἄλλων ον ὀλίγων καὶ πάνυ δῆλός ἐστιν ᾿Αριστοτέλης οὐ τῆς οὐσίας καὶ τοῦ εἶναι τῷ οὐρανῷ τὸν Θεὸν αἴτιον, ἀλλὰ μόνης τῆς κινήσεως δοξάζων. Καὶ ἡ αἰτία δὲ τοῦ οὕτως αὐτὸν δοξάσαι ὡς κάλλιστα ἡμῖν ἐξείρη ται· ὑπὸ γὰρ τοῦ ἀΐδιον μὲν τὸν οὐρανὸν νομίσαι, τῶν δ' ἀϊδίων οὐσιῶν μηδ' ἡντινοῦν γένεσιν μήτε χρονικήν μήτε κατ' αἰτίαν ἀξιοῦν εἶναι, οὕτω ἠνάγ κασται δοξάσαι. Ἐν τῷ ἐπιχειρήματι τούτῳ τινὰς τους Χριστιανοὺς ἡμᾶς αἰνιττόμενος ἐκ Μωσέως τὴν δόξαν ταύ την προειληφότας σύμφωνόν που τῇ Χριστιανῶν πίστει καὶ αὐτὸν ἀποφαίνεται Αριστοτέλη, ὡς ἡμεῖς ἐν προοιμίοις ἰσχυρισάμεθα.» Εἰ μὲν τῇ ᾿Αρειανικῇ ἐκκλησίᾳ εἰσποιεῖς σαυτόν, πρός γε ἐκείνοις καὶ σὲ δὴ λέγω· ἐκεῖνοι γὰρ ἦσαν οἱ τῷ ᾿Αριστοτέλους τούτῳ ἀξιώματι τῇ σφετέρη ἀμύνειν πειρώμενοι δόξῃ. Εἰ δὲ τῇ νῦν Ἐκκλησίᾳ καὶ καθ' ἡμᾶς ἔτι γοῦν ἐμμένεις, ἐγὼ μέν τινας λέγων οὐ καὶ σέ φημι. Πῶς γάρ; ἔς γε καὶ ἀλλοτριώτατον τῆς Ἐκκλησίας τοῦτο τὸ ἀξίωμα ή ημαι. 1. 12. Οὐκ ἄρα ἐνδέχεται τὸ αὐτὸ καὶ ἐν ἀεί τα δύνασθαι εἶναι καὶ μὴ εἶναι. Αλλά μήν οὐδὲ τὴν ἀπόφασιν, ον λέγω μὴ ἀεὶ εἶναι.: Αδύ νατον ἄρα μὴ ἐν ποτε ὕστερον αϊδιον είναι.CONTRA SCHOLARII DEFENSIONEM ARISTOTELIS.
τοῦ τύφου. Τὰ δ' ἄλλα ἄλλοις παρήσομεν καταγε. δεῖσθαι Θεοῦ, τίς ἡ ἀνάγκη ταῖς τῶν σφαιρών κινή.
λᾷν, οἱ ἐν αὐτοῖς καὶ τῶν τε κενῶν ὑπὲρ σεαυτοῦ
αὐχημάτων τῶν τε ἐς ἡμᾶς σου ἡμῶν οὐχ ἀπτομένων βλασφημιών καταγελάσονται.
• Καίτοι τὸ μὲν ἀσαφὲς Αριστοτέλους σοφῷ, τὸ
δὲ Πλάτωνος ἐπικεχρωσμένον ποιητῇ μάλιστα, ὡς
ἂν μὴ λέγω χείρονι ἐπιτηδεύματι, πρέπον ἐστὶν εἰπεῖν.»
Καὶ πῶς σοφῷ πρέπον τὸ τῆς λέξεως ἐστιν ἀσα
φές; οὐ μᾶλλον ἢ ἀνδραπόδῳ οὔπω τρανῶς φωνὴν
τὴν Ἑλλάδα περιειληφότι, ή σοριστῇ οὐ πάνυ του
θαμνοῦντι ὑπὲρ τῶν λεγομένων καὶ λέξεως αὐτὰ
ἀπαρτία συγκαλύπτοντι, ἢ καὶ φθονερῷ πίνον τιθέντι τοῖς ἀναγνωσομένοις, ἵνα ἴσως αὐτοῦ ξέοιντο
τήν γε διάνοιαν ἀναπτύξοντος· σοφῷ δὲ πῶς, ἐν χρή
ὑπὸ φιλανθρωπίας τὸ τῶν νοημάτων βαθύ εύληπτον
ἐς δύναμιν σαφηνεία λέξεως τιθέναι; Τὸ μὲν γὰρ
μυθώδες ἔχοι ἄν τινα λόγον. Εἰ γὰρ μὴ οἱ μύθοι κατά
τοὺς ποιητῶν φλυαρίας εἶεν ἀνάμεστοι, παρέχουσι
τι τοῖς πολλοῖς καὶ βάθους νοημάτων οὐ δυναμένοις
ἐφικέσθαι νοεῖν πρόχειρον, δ καὶ Πλάτων πρὸς καὶ
ἄλλοις θεολόγοις ἐπετήδευσεν ὑπὸ φιλανθρωπίας.
Απά ων γὰρ τὸ τῶν πολλῶν φιλόμυθον τῆς τῶν
ποιητικῶν μύθων φλυαρίας αὐτὸς ἑτέροις μύθοις
εὐαγέσι τισὶν ἔδωκε τι ἐννοεῖν καὶ τούτοις τῶν θείων
οὐ πάνυ της ἀλλότριον, ἵν᾽ οἱ τε σοφοὶ ὁμοῦ καὶ οἱ
πολλοὶ ἀπόναιντό τι αὐτοῦ. Ἐκ δὲ τοῦ τῆς λέξεως
ἀσαφούς οἱ μὲν σοφοὶ καὶ πόνον προσλήψονται, ἐφ᾽
οἷσπερ ἀπονώτερον νοεῖν ἐνῆν, οἱ δὲ πολλοὶ οὐδὲ
σμικρὸν ὠφελήσονται. Αλλ' οὐδ' ἀσαφής ἐστιν Αριστοτέλης, ἐν οἷς ὑφ᾽ ἡμῶν μάλιστα ἐλέγχεται, εἰ μὴ
ἄρα τοῖς κατὰ σὲ ἀμαθέσιν, ἀλλὰ σὺ ἔρμαιον εὑρηκὼς τὸ ἔστιν οὗ καὶ ἀταφείᾳ λέξεως χρήσασθαι Αριστοτέλη καὶ τὰ σαφέστατα αὐτοῦ βιάζῃ ἐς ἀσάφειαν,
ἶν' ἐς ἑτέραν διανοιαν τὰ ὑφ' ἡμῶν ἐλεγχόμενα μετα
φέρων δόξῃς τι αὐτῷ ἀμύνειν. Αλλ' οὐδὲν ἧττον ὑφ᾽
ἡμῶν ἀσύμφωνά τε καὶ ἀνάρμοστα καὶ τῆς γε δια
νείας 'Αριστοτέλους ἔξω λέγων ἐλεγχθήσῃ.
• Ὅτι μὲν οὖν μὲν τῆς κινήσεως τέλος αὐτὸν τίθεται, ἀληθῶς λέγει ὁ Πλήθων· ἔτι δὲ μόνης τῆς
κινήσεως καὶ ὅτι οὐ τοῦ εἶναι καὶ τῆς οὐσίας, οὐκ
ἀποδείκνυσιν. ο
Οὐ πάντα ἀποδεικνύναι χρὴ καὶ τὰ ἤτοι πᾶσι δῆλα
ἢ τοῖς γοῦν σοφεῖς καὶ οἱ κατὰ σὲ ἀμαθέσιν, εἴ γε
μὴ μέλλοι ἐς ἀπεραντολογίαν έμπεσεῖσθαι. Αὐτίκα
δ σὺ φῇς ἡμᾶς οὐκ ἀποδεικνύναι, τὸ τοῦ οὐρανοῦ
μόνον κινητὸν Αριστοτέλη τὸν Θεὸν τίθεσθαι, σοὶ
μέν που οὐ δῆλον, ἅτε οὐδ᾽ ἂν δυναμένῳ σοφιστού
διανοίας ἐφικέσθαι· τοῖ; δ' ὁπωσοῦν σοφοῖς καὶ ἅμα
τῶν Αριστοτέλους ἐμπείροις πῶς οὐ δῆλον; Οταν
γὰρ Αριστοτέλης τοσούτους ἀξιοῖ εἶναι τοὺς θεούς,
ὅσαι καὶ σφαιρῶν τῶν κατ' οὐρανὸν κινήσεις, τί
άλλο βούλεται ἢ τὰ μὲν ἄλλα πάντα οὐκ ἂν Θεοῦ
δεῖσθαι, τὰς δὲ σφαίρας μόνον ταύτας, καὶ ταύτας
τοῦ κινεῖσθαι μόνον ἔνεκα· εἰ γάρ τοι καὶ ἄλλο ώετο
De calo, 1, 9.
Ihil. cap. 11.
Sic legendum put»· Εἴ τι δύναμιν ἔχει τοῦ ἀεὶ
εἶναι, μὴ τοῦ ἀπὶ εἶναι ἔχειν δύναμιν, κτλ. Cf. με
ὦ
σεσιν ισαρίθμους τοὺς θεοὺς τίθεσθαι; Πῶς δ᾽ οὐ
καὶ ἐκεῖθεν δῆλον τὸ τοιοῦτον; περὶ μὲν γὰρ ἀϊδίου
κινήσεως ἀποδεικνὺς ἐκ τοῦ κινοῦντος καὶ αἰτίου
μάλιστα ταύτην ἀποδείκνυσιν, ἀξιῶν τὸ πρῶτον κι
νοῦν ἅτε ἀκίνητον δν καὶ ἀεὶ κινεῖν· πάνυ δὲ ἐπιστη
μονικῶς τοῦτο ποιῶν. Ενθα γάρ ἐστιν αἴτιόν τι καὶ
αἰτιατὸν τὰ τῷ αἰτιατῷ συμβαίνοντα ἐκ τοῦ ἐναντίου
ἀποδείκνυσθαι χρή, εἰ ἄρα μέλλοι ἡ κατ' ἐπιστήμην
ἀπόδειξις χωρήσειν· τὴν δ᾽ οὐρανοῦ ἀϊδιότητα ἀπο
δεικνύς οὐκέτι α!τίου οὐδ᾽ ἐτουοῦν μέμνηται,
δέον, εἴπερ ᾤετο εἶναί τι αἴτιον τῆς οὐρανοῦ οὐσίας,
ἐκ τοῦ αἰτίου καὶ τούτῳ τὴν ἀϊδιότητα ἀποδεικνύ
ναι. ᾿Αλλὰ πῶς ἀποδείκνυσιν; ἅπαν φησὶ τὸ γεννη
τὸν καὶ φθαρτὸν καὶ τὸ φθαρτίν αὖ καὶ γεννητών,
καὶ ἅπαν τὸ ἄφθαρτον καὶ ἀγέννητον, καὶ αἱ τὸ
ἀγέννητον καὶ ἄφθαρτον δεῖν γάρ φησι πᾶν, ε!
τι δύναμιν ἔχειν τοῦ ἀεὶ εἶναι, μὴ τοῦ ἀεὶ εἶναι
ἔχειν δύναμιν οὔτε τοῦ μὴ ἀεὶ εἶναι ἔχοι ἄν
Εντεῦθεν τὴν τοῦ ἀεὶ εἶναι δύναμιν τῷ οὐραν
ἐπιδιδοὺς ἀγέννητόν τε ἅμα αὐτὸν καὶ ἄφθαρτοί
συμπεραίνει· καλῶς μὲν καὶ ἑπομένως τῇ ἑαυτοῦ
δόξῃ, εἴ γε οίεται τὸν οὐρανὸν ἀπ᾿ οὐδενὸ; ἂν δη
μιουργοῦ παρήχθαι, ἐπεὶ εἴ γε ᾤετο, οὐκ ἂν ἔλαθεν
αὐτὸν οὐδὲν περαίνων. Εἰ μὲν γὰρ οἰκείαν τὴν τοῦ
ἀεὶ εἶναι δύναμιν ἔσχηκεν ὁ οὐρανός, οὕτω μόνως
αὐτῷ ἀναγκαῖον συμβαίνει τὸ ἀγεννήτις ἅμα καὶ
ἀφθάρτῳ εἶναι, δ δὴ ἡμεῖς τῷ πρωτίστῳ αἰτίῳ καὶ
μόνῳ ἀποδοῖμεν ἄν. Εἰ δ᾽ ὀθνείαν τὴν τοῦ ὅλως εἶναι
έχει δύναμιν παρὰ δημιουργοῦ εἰληφώς, οὐκέτι οὐδὲν
περαίνει ὁ οὕτως ἀποδεικνύς, ἐὰν μὴ τῷ αἰτω
περιβῇ τινα τοῦ ἀΐδια δημιουργεῖν ἀνάγκην, ὥσπερ
οὖν καὶ τοῦ ἀεὶ κινεῖν περιέθηκε. Δῆλον γὰρ δὴ,
ὅτι ὡς ἂν ὁ διδοὺς διδῷ τὸ εἶναι τῷ οὐρανῷ, οὕτω
καὶ ἕξει· ἀλλὰ γὰρ ἔκ τε τούτων καὶ ἄλλων ον
ὀλίγων καὶ πάνυ δῆλός ἐστιν ᾿Αριστοτέλης οὐ τῆς
οὐσίας καὶ τοῦ εἶναι τῷ οὐρανῷ τὸν Θεὸν αἴτιον,
ἀλλὰ μόνης τῆς κινήσεως δοξάζων. Καὶ ἡ αἰτία δὲ
τοῦ οὕτως αὐτὸν δοξάσαι ὡς κάλλιστα ἡμῖν ἐξείρη
ται· ὑπὸ γὰρ τοῦ ἀΐδιον μὲν τὸν οὐρανὸν νομίσαι,
τῶν δ' ἀϊδίων οὐσιῶν μηδ' ἡντινοῦν γένεσιν μήτε
χρονικήν μήτε κατ' αἰτίαν ἀξιοῦν εἶναι, οὕτω ἠνάγ
κασται δοξάσαι.
• Ἐν τῷ ἐπιχειρήματι τούτῳ τινὰς τους Χριστια
νοὺς ἡμᾶς αἰνιττόμενος ἐκ Μωσέως τὴν δόξαν ταύ
την προειληφότας σύμφωνόν που τῇ Χριστιανῶν
πίστει καὶ αὐτὸν ἀποφαίνεται Αριστοτέλη, ὡς ἡμεῖς
ἐν προοιμίοις ἰσχυρισάμεθα.»
Εἰ μὲν τῇ ᾿Αρειανικῇ ἐκκλησίᾳ εἰσποιεῖς σαυτόν,
πρός γε ἐκείνοις καὶ σὲ δὴ λέγω· ἐκεῖνοι γὰρ ἦσαν
οἱ τῷ ᾿Αριστοτέλους τούτῳ ἀξιώματι τῇ σφετέρη
ἀμύνειν πειρώμενοι δόξῃ. Εἰ δὲ τῇ νῦν Ἐκκλησίᾳ
καὶ καθ' ἡμᾶς ἔτι γοῦν ἐμμένεις, ἐγὼ μέν τινας
λέγων οὐ καὶ σέ φημι. Πῶς γάρ; ἔς γε καὶ ἀλλο
τριώτατον τῆς Ἐκκλησίας τοῦτο τὸ ἀξίωμα ή ημαι.
clo, 1. 12. Οὐκ ἄρα ἐνδέχεται τὸ αὐτὸ καὶ ἐν ἀεί τα
δύνασθαι εἶναι καὶ μὴ εἶναι. Αλλά μήν οὐδὲ τὴν
ἀπόφασιν, ον λέγω μὴ ἀεὶ εἶναι. Et iulia: Αδύ
νατον ἄρα μὴ ἐν ποτε ὕστερον αϊδιον είναι. W. Gass.
col. 987–988page 84 of 99
PG 160:987Εἰ γάρ τοι δοθείη καθάπαξ, πᾶν τὸ ἀπ' αἰτίου τὴν φάσκων ψυχήν. Αριστοτέλης δὲ λέξεως μὲν ἔνεκα ὕπαρξιν ἔχον καὶ ἀπὸ χρόνου ἦρχθαι δεῖν, οὐδ' ἂν ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα ἄτε ἀπ' αἰτίου τοῦ Πατρὸς ὄντα ἐκφύγοι τὸ μὴ οὐ καὶ ἀπὸ χρόνου ἦρχθαι. Εἰ δὲ σὺ σαυτοῦ τοῦτο τὸ ἀξίωμα καὶ τῆς Ἐκκλησίας ποιῇ, πάνυ ἔοικας πρὸς τῇ ἄλλῃ σου ἀμαθίᾳ καὶ ἀξιωμάτων τῶν τε τῇ Ἐκκλησίᾳ προσηκόντων και τῶν μὴ φαῦλός τις εἶναι κριτής. Ἔπειτα εἰ καὶ τὰ μάλιστα τοῦτο τὸ ἀξίωμα καὶ τῇ Ἐκκλησία τι προσῆκε, σοὶ τί δύναται τὸ ἐν τούτῳ τῷ ἀξιώματι Αριστοτέλη τῇ Ἐκκλησίᾳ προσποιεῖν, ὡς ἐν προσ μίοις ἰσχυρίσω, ὅ γε σὺ Αριστοτέλους ἀπαξιοῖ;; ἐμοὶ μὲν γὰρ οὐδὲν ἄλλο δοκεί σοι τοῦτο δύνασθαι ἢ ἀναίσθητόν σε ἀποφαίνειν τοῦ αὐτὸν ὑπὸ σαυτού περιτρέπεσθαι. ὓς τοὺς ἐνθουσιασμούς καὶ τὰς ἀποκαλύψεις διαβάλλειν καὶ πλάνην ἀποκαλεῖν λέγεται, τὴν δ᾽ ἀλήθειαν ὑπὸ τοῦ ἀνθρωπίνου λόγου εὑρίσκεσθαι μόνου διὰ φιλοσοφίας ἔν τινι ἑτέρῳ ἑαυτοῦ συγ γράμματι ἀποδεικνύναι.» Οἶδ' ἐγὼ καὶ ἐνθουσιασμούς, οὓς δεῖ καὶ λόγους οὐ προσίεσθαι· σὺ δ᾽ οὐδὲν ἄρ᾽ οἶσθα πλὴν τοῦ δια βάλλειν τε καὶ βλασφημεῖν. Οτι οὐδὲν περὶ ἀϊδιότητος Πλάτων εἶπε σαφές καὶ ᾿Αριστοτέλης ἐν Τοπικοῖς φησιν, ὅπου τοῖς προβλήμασι, περὶ ὧν οὐκ ἦσαν πω λόγοι εὑρημένοι τοῖς πρὸ αὐτοῦ καίτοι μεγάλων ὄντων ἀριθμεῖ καὶ τὸ τὸν κόσμον εἶναι ἀΐδιον» Οὐδὲ ᾿Αριστοτέλης ἡγνόει, οὔτε τοὺς Πυθαγορείους οὔτε Πλάτωνα ἀΐδιον καὶ αὐτοὺς τὴν οὐρανὸν τιθε μένους· οὔτε γὰρ τοῦ Τιμαίου τοῦ Λοκροῦ ὄντος δὴ Πυθαγορείου οὐκ ἂν ἐντετυχήκει συγγράμματι, ἐν ᾧ δὴ λέγεται, «Πρὶν ὧν οὐρανὸν γενέσθαι λόγῳ, ἥστην ἰδέα τι καὶ ὕλα· ο ὡς λόγῳ καὶ οὐκ ἔργῳ τὴν οὐ ρανοῦ ποτε οὐχ ὑπαρξιν υποτιθεμένην αὐτῷ, οὔτε παρ' ἂν καὶ πεφοιτήκει οὔποτ' ἂν οὐκ ἠκηκόει τὸ τοιοῦτον, ὅ γε οὐδ᾽ ἐν τοῖς διαλόγοις τοῖς αὐτοῦ ἐκεῖνος παντάπασι φαίνεται ἀποσεσιγηκώς. Ην γοῦν ἐν τῷ Τιμαίῳ γεννητὴν ὑπὸ Θεοῦ παραδίδωσι ψυχήν, ταύτην ἐν τῷ Φαίδρῳ ἀγέννητόν τε αἱ καὶ ἀθάνατον ἀποφαίνει, δ καὶ ἡμεῖς ἐν τῷ προτέρω ἡμῶν γράμματι ἐπεσημηνάμεθα· καὶ σὺ κακούργως ἐκ τῆς σῆς μεταφράσεως ὥσπερ καὶ ἀλλ᾽ ἄττα ἐξεῖλε;, ἵνα καὶ χώραν τινὰ ἔχωσιν οὗτοι οἱ λόγοι. Κακούργω; γὰρ σὺ καὶ μετέφρασας τὰ ἡμέτερα, ἵνα τὰ μὲν ἐπὶ τὸ ἀσθενέστερον μεταποιῶν, τὰ δὲ και ριώτατα καὶ ἐξαιρῶν ἡττόν τισι δόξῃς ἀσθενῶς ἀν τιλαμβάνεσθαι τῶν λόγων. Εἰ γὰρ σὺ τῆς μὲν σου φίας τῆς ᾿Αριστοτέλους, εἰ δή τις καὶ οἷα, οὐδ᾽ ἐς ἴχνο;. ἐμβεβηκώς, τῆς δὲ κακουργίας καὶ μάλα τις εὐφυής μαθητής. Πλάτων μὲν οὖν ἅτε διακρίνειν τὸ αἰτία μόνη γεννητὸν τοῦ καὶ χρόνῳ γεννητοῦ εἰδὼς δηλός ἐστιν ἐν μὲν τῷ Τιμαίῳ τῇ πρὸς τὸ αἴτιον παραθέσει, τῇ αἰτία γεννητὴν τὴν ψυχὴν φάσκων, ἐν δὲ τῷ Φαίδρῳ αὖ τῇ πρὸς τὸ ἀθάνατον παραθέσει τῷ χρόνῳ ἀγέννητον αὖ τὴν αὐτὴνοὐκ ἂν δίκαιος εἴη Πλάτωνι μέμφεσθαι, Αθηναίων τε ὄντι καὶ ἅμα πάντας "Ελληνας τῇ κατὰ τὴν λέξιν ἀκριβείς ὑπερβαλλομένῳ, Σταγειρίτης τε ῶν αὐτὸς καὶ φωνῆς τῆς Ἑλλάδος ἀκριβείᾳ οὐκ ὀλίγῳ Πλά τωνος λειπόμενος· εἰ δὲ καὶ τῆς διανοίας ένεκα ἐν δίκῃ μέμφεται, σκεπτέον. Δῶμεν γάρ Αριστοτέλε ἀκούοντι Πλάτωνος, γεννητὸν ὑπὸ Θεοῦ φάσκοντος τὸν οὐρανὸν, ἀπατηθῆναι τε καὶ οἰηθῆναι καὶ χρόνο αὐτὸν γεννητόν φάσκειν· οὐκοῦν, εἰ ἅμα μὲν ᾔδει καὶ αὐτὸς 'Αριστοτέλης, τὸ αἰτίᾳ μόνη γεννητών τοῦ καὶ χρόνῳ γεννητού διακρίνειν, ἅμα δὲ καὶ ὑπὸ Θεοῦ τὸν οὐρανὸν δεδημιουργῆσθαι ἐνόμιζεν, ἐκεῖ νως ἂν Πλάτωνος ἀντιλαβέσθαι ἐχρῆν· Ὅτι μὲν, Πλάτων, ὑπὸ Θεοῦ δεδημιουργῆσθαι τὸν οὐρανὸν, καλῶς που φῇς· ὅτι δὲ καὶ χρόνῳ αὐτὸν γεγενήσθαι ἀξιοῖς οὐκ ὄντα πρότερον, τοῦτο αὖ οὐκέτι σοι καλώς λέγεται. Ὁ δὲ οὐδέν τι τοιοῦτον· ἀλλὰ περὶ μὲν τοῦ ὑπὸ Θεοῦ τὸν οὐρανὸν δεδημιουργῆσθαι ἢ μὴ οὐδὲ γμύ· ἀντειπεῖν μὲν γὰρ τῇ δόξῃ ἀνέδην οὐκ ἐθάῤῥει, μὴ οὐ καὶ ἀσεβείας δίκην όφλῃ ἐν γάρ Ἑλλήνων τῷ κοινῷ αὕτη ἡ δόξα μάλιστα ἐκράτει, ὡ; • Διὸς ἐκ πάντα τέτυκται) ο συνειπεῖν δὲ αὖ 8 οὐκ ἐνόμιζεν, οὐκ ἐδόξαζε. Προσποιηθείς οὖν ἀγνοεῖν, Πλάτωνα ἀϊδιόν τε ἅμα καὶ ἀγέννητον νομίζοντα τὸν οὐρανὸν, μέμφεται, αὐτῷ ὡς οὐκ άΐδιον νομίζοντι, ἡγούμενος τῇ τῆς ἀϊδιότητος αὐτοῦ θέσει καὶ τό γε ὑπὸ Θεοῦ ἂν δεδημιουργῆσθαι ἀναιρεῖσθαι, ὡς οὐκ οὖσαν ἀἰδίων γένεσιν οὐδ᾽ ἡντινοῦν, ἅμα γε καὶ ἐξιδιώσασθαι ἐπιβουλεύων τὸ περὶ ἀἰδιότητος τοῦ οὐρανοῦ τοῦτο δόγμα ἔχον γέ τι ὑπερήφανον. Οὕτως οὖν ἀναιδής ἐστι καὶ ἀντι λέγων, ὥστε ὁμολογῶν, Πλάτωνά τε καὶ τοὺς περὶ Πλάτωνα πρὸς τῷ γεννητὸν ὑπὸ Θεοῦ καὶ ἀΐδιον τὸν οὐρανὸν φάσκειν, ὅμως βιάζεται οὐκ ἀΐδιον εύ τοὺς φάσκοντας ἀποφῆναι, πάντα τρόπον αυτού ποιήτασθαι τὸ δόγμα ἀναισχυντῶν τῶν παλαιοτέρων ἀφελόμενος. Ὡς δὲ καὶ Πλάτων αΐδιον τὸν ρανὸν νομίζει, ἔτι καὶ ἐκεῖθεν δῆλον. ο χρόνος οὖν μετ᾿ οὐρανοῦ γέγονεν, ἵν᾿ ἅμα γεννηθέντες ἅμα καὶ λυθῶσιν, ἄν ποτε λύσις τις αὐτῶν γίγνηται, καὶ κατὰ τὸ παράδειγμα τῆς αἰωνίου φύσεως, ἵν' ὡς ὁμοιότατος αὐτῷ κατά δύναμιν ᾖ· τὸ μὲν γὰρ πα ράδειγμα τὸν πάντα αἰῶνα ἐστιν δν, ὁ δ᾽ αὖ διατελεί τὸν ἅπαντα χρόνον γεγονώς τε καὶ ὧν καὶ ἐσόμενος.» Καὶ ἀποδείκνυσι δὲ Πλάτων τὴν τοῦ παντός ἀϊδιότητα πολύ 'Αριστοτέλους κρείττόν τε καὶ θελ σεβέστερον, ὡς ἐξ ἐκείνου αὖ τοῦ χωρίου ἔστι καὶ τοῦτο λαβεῖν· «Λέγομεν δή, δι᾿ ἣν αἰτίαν γένεσιν καὶ τὸ πᾶν τόδε ὁ ξυνιστάς ξυνέστησεν· ἀγαθό; ἦν, ἀγαθῷ δὲ οὐδεὶς περὶ οὐδενὸς οὐδέποτε ἐγγίγνε. ται φθόνος· τούτου δ' ἐκτὸς ὢν πάντα ὅτι μάλιστα παραπλήσια αὐτῷ·, δῆλα δὴ ὅτι καὶ ἀίδια. Αλλ ᾿Αριστοτέλης ἔκ τε τῶν ἄλλων αὐτοῦ καὶ οὐχ ἥκιστα ἀπ' αὐτοῦ τοῦ τρόπου, ᾧ Πλάτωνί τε καὶ τοῖς περὶ Πλάτωνα ὑπὸ Θεοῦ γεννητὸν τὸν οὐρανὸνΕἰ γάρ τοι δοθείη καθάπαξ, πᾶν τὸ ἀπ' αἰτίου τὴν φάσκων ψυχήν. Αριστοτέλης δὲ λέξεως μὲν ἔνεκα
ὕπαρξιν ἔχον καὶ ἀπὸ χρόνου ἦρχθαι δεῖν, οὐδ' ἂν
ὁ Υἱὸς καὶ τὸ Πνεῦμα ἄτε ἀπ' αἰτίου τοῦ Πατρὸς
ὄντα ἐκφύγοι τὸ μὴ οὐ καὶ ἀπὸ χρόνου ἦρχθαι. Εἰ
δὲ σὺ σαυτοῦ τοῦτο τὸ ἀξίωμα καὶ τῆς Ἐκκλησίας
ποιῇ, πάνυ ἔοικας πρὸς τῇ ἄλλῃ σου ἀμαθίᾳ καὶ
ἀξιωμάτων τῶν τε τῇ Ἐκκλησίᾳ προσηκόντων και
τῶν μὴ φαῦλός τις εἶναι κριτής. Ἔπειτα εἰ καὶ τὰ
μάλιστα τοῦτο τὸ ἀξίωμα καὶ τῇ Ἐκκλησία τι
προσῆκε, σοὶ τί δύναται τὸ ἐν τούτῳ τῷ ἀξιώματι
Αριστοτέλη τῇ Ἐκκλησίᾳ προσποιεῖν, ὡς ἐν προσ
μίοις ἰσχυρίσω, ὅ γε σὺ Αριστοτέλους ἀπαξιοῖ;;
ἐμοὶ μὲν γὰρ οὐδὲν ἄλλο δοκεί σοι τοῦτο δύνασθαι
ἢ ἀναίσθητόν σε ἀποφαίνειν τοῦ αὐτὸν ὑπὸ σαυτού
περιτρέπεσθαι.
• ὓς τοὺς ἐνθουσιασμούς καὶ τὰς ἀποκαλύψεις
διαβάλλειν καὶ πλάνην ἀποκαλεῖν λέγεται, τὴν δ᾽
ἀλήθειαν ὑπὸ τοῦ ἀνθρωπίνου λόγου εὑρίσκεσθαι
μόνου διὰ φιλοσοφίας ἔν τινι ἑτέρῳ ἑαυτοῦ συγ
γράμματι ἀποδεικνύναι.»
Οἶδ' ἐγὼ καὶ ἐνθουσιασμούς, οὓς δεῖ καὶ λόγους
οὐ προσίεσθαι· σὺ δ᾽ οὐδὲν ἄρ᾽ οἶσθα πλὴν τοῦ διαβάλλειν τε καὶ βλασφημεῖν.
• Οτι οὐδὲν περὶ ἀϊδιότητος Πλάτων εἶπε σαφές
καὶ ᾿Αριστοτέλης ἐν Τοπικοῖς φησιν, ὅπου τοῖς
προβλήμασι, περὶ ὧν οὐκ ἦσαν πω λόγοι εὑρημένοι
τοῖς πρὸ αὐτοῦ καίτοι μεγάλων ὄντων ἀριθμεῖ καὶ
τὸ τὸν κόσμον εἶναι ἀΐδιον»
–
Οὐδὲ ᾿Αριστοτέλης ἡγνόει, οὔτε τοὺς Πυθαγορείους
οὔτε Πλάτωνα ἀΐδιον καὶ αὐτοὺς τὴν οὐρανὸν τιθεμένους· οὔτε γὰρ τοῦ Τιμαίου τοῦ Λοκροῦ ὄντος δὴ
Πυθαγορείου οὐκ ἂν ἐντετυχήκει συγγράμματι, ἐν ᾧ
δὴ λέγεται, «Πρὶν ὧν οὐρανὸν γενέσθαι λόγῳ, ἥστην
ἰδέα τι καὶ ὕλα· ο ὡς λόγῳ καὶ οὐκ ἔργῳ τὴν οὐ
ρανοῦ ποτε οὐχ ὑπαρξιν υποτιθεμένην αὐτῷ, οὔτε
παρ' ἂν καὶ πεφοιτήκει οὔποτ' ἂν οὐκ ἠκηκόει τὸ
τοιοῦτον, ὅ γε οὐδ᾽ ἐν τοῖς διαλόγοις τοῖς αὐτοῦ
ἐκεῖνος παντάπασι φαίνεται ἀποσεσιγηκώς. Ην
γοῦν ἐν τῷ Τιμαίῳ γεννητὴν ὑπὸ Θεοῦ παραδίδωσι
ψυχήν, ταύτην ἐν τῷ Φαίδρῳ ἀγέννητόν τε αἱ καὶ
ἀθάνατον ἀποφαίνει, δ καὶ ἡμεῖς ἐν τῷ προτέρω
ἡμῶν γράμματι ἐπεσημηνάμεθα· καὶ σὺ κακούργως
ἐκ τῆς σῆς μεταφράσεως ὥσπερ καὶ ἀλλ᾽ ἄττα
ἐξεῖλε;, ἵνα καὶ χώραν τινὰ ἔχωσιν οὗτοι οἱ λόγοι.
Κακούργω; γὰρ σὺ καὶ μετέφρασας τὰ ἡμέτερα, ἵνα
τὰ μὲν ἐπὶ τὸ ἀσθενέστερον μεταποιῶν, τὰ δὲ και
ριώτατα καὶ ἐξαιρῶν ἡττόν τισι δόξῃς ἀσθενῶς ἀν
τιλαμβάνεσθαι τῶν λόγων. Εἰ γὰρ σὺ τῆς μὲν σου
φίας τῆς ᾿Αριστοτέλους, εἰ δή τις καὶ οἷα, οὐδ᾽ ἐς
ἴχνο;. ἐμβεβηκώς, τῆς δὲ κακουργίας καὶ μάλα τις
εὐφυής μαθητής. Πλάτων μὲν οὖν ἅτε διακρίνειν
τὸ αἰτία μόνη γεννητὸν τοῦ καὶ χρόνῳ γεννητοῦ
εἰδὼς δηλός ἐστιν ἐν μὲν τῷ Τιμαίῳ τῇ πρὸς τὸ
αἴτιον παραθέσει, τῇ αἰτία γεννητὴν τὴν ψυχὴν
φάσκων, ἐν δὲ τῷ Φαίδρῳ αὖ τῇ πρὸς τὸ ἀθάνατον
παραθέσει τῷ χρόνῳ ἀγέννητον αὖ τὴν αὐτὴν
Top. 1, 11.
οὐκ ἂν δίκαιος εἴη Πλάτωνι μέμφεσθαι, Αθηναίων
τε ὄντι καὶ ἅμα πάντας "Ελληνας τῇ κατὰ τὴν λέξιν
ἀκριβείς ὑπερβαλλομένῳ, Σταγειρίτης τε ῶν αὐτὸς
καὶ φωνῆς τῆς Ἑλλάδος ἀκριβείᾳ οὐκ ὀλίγῳ Πλάτωνος λειπόμενος· εἰ δὲ καὶ τῆς διανοίας ένεκα ἐν
δίκῃ μέμφεται, σκεπτέον. Δῶμεν γάρ Αριστοτέλε:
ἀκούοντι Πλάτωνος, γεννητὸν ὑπὸ Θεοῦ φάσκοντος
τὸν οὐρανὸν, ἀπατηθῆναι τε καὶ οἰηθῆναι καὶ χρόνο
αὐτὸν γεννητόν φάσκειν· οὐκοῦν, εἰ ἅμα μὲν ᾔδει
καὶ αὐτὸς 'Αριστοτέλης, τὸ αἰτίᾳ μόνη γεννητών
τοῦ καὶ χρόνῳ γεννητού διακρίνειν, ἅμα δὲ καὶ ὑπὸ
Θεοῦ τὸν οὐρανὸν δεδημιουργῆσθαι ἐνόμιζεν, ἐκεῖνως ἂν Πλάτωνος ἀντιλαβέσθαι ἐχρῆν· Ὅτι μὲν,
Πλάτων, ὑπὸ Θεοῦ δεδημιουργῆσθαι τὸν οὐρανὸν,
καλῶς που φῇς· ὅτι δὲ καὶ χρόνῳ αὐτὸν γεγενήσθαι
ἀξιοῖς οὐκ ὄντα πρότερον, τοῦτο αὖ οὐκέτι σοι καλώς
λέγεται. Ὁ δὲ οὐδέν τι τοιοῦτον· ἀλλὰ περὶ μὲν
τοῦ ὑπὸ Θεοῦ τὸν οὐρανὸν δεδημιουργῆσθαι ἢ μὴ
οὐδὲ γμύ· ἀντειπεῖν μὲν γὰρ τῇ δόξῃ ἀνέδην οὐκ
ἐθάῤῥει, μὴ οὐ καὶ ἀσεβείας δίκην όφλῃ ἐν γάρ
Ἑλλήνων τῷ κοινῷ αὕτη ἡ δόξα μάλιστα ἐκράτει,
ὡ; • Διὸς ἐκ πάντα τέτυκται) ο συνειπεῖν δὲ
αὖ 8 οὐκ ἐνόμιζεν, οὐκ ἐδόξαζε. Προσποιηθείς οὖν
ἀγνοεῖν, Πλάτωνα ἀϊδιόν τε ἅμα καὶ ἀγέννητον
νομίζοντα τὸν οὐρανὸν, μέμφεται, αὐτῷ ὡς οὐκ
άΐδιον νομίζοντι, ἡγούμενος τῇ τῆς ἀϊδιότητος αὐτοῦ
θέσει καὶ τό γε ὑπὸ Θεοῦ ἂν δεδημιουργῆσθαι
ἀναιρεῖσθαι, ὡς οὐκ οὖσαν ἀἰδίων γένεσιν οὐδ᾽ ἦν
τινοῦν, ἅμα γε καὶ ἐξιδιώσασθαι ἐπιβουλεύων τὸ
περὶ ἀἰδιότητος τοῦ οὐρανοῦ τοῦτο δόγμα ἔχον γέ
τι ὑπερήφανον. Οὕτως οὖν ἀναιδής ἐστι καὶ ἀντιλέγων, ὥστε ὁμολογῶν, Πλάτωνά τε καὶ τοὺς περὶ
Πλάτωνα πρὸς τῷ γεννητὸν ὑπὸ Θεοῦ καὶ ἀΐδιον
τὸν οὐρανὸν φάσκειν, ὅμως βιάζεται οὐκ ἀΐδιον εύτοὺς φάσκοντας ἀποφῆναι, πάντα τρόπον αυτού
ποιήτασθαι τὸ δόγμα ἀναισχυντῶν τῶν παλαιοτέ
ρων ἀφελόμενος. Ὡς δὲ καὶ Πλάτων αΐδιον τὸν
ρανὸν νομίζει, ἔτι καὶ ἐκεῖθεν δῆλον. ο χρόνος οὖν
μετ᾿ οὐρανοῦ γέγονεν, ἵν᾿ ἅμα γεννηθέντες ἅμα
καὶ λυθῶσιν, ἄν ποτε λύσις τις αὐτῶν γίγνηται, καὶ
κατὰ τὸ παράδειγμα τῆς αἰωνίου φύσεως, ἵν' ὡς
ὁμοιότατος αὐτῷ κατά δύναμιν ᾖ· τὸ μὲν γὰρ παράδειγμα τὸν πάντα αἰῶνα ἐστιν δν, ὁ δ᾽ αὖ διατελεί
τὸν ἅπαντα χρόνον γεγονώς τε καὶ ὧν καὶ ἐσόμε
νος.» Καὶ ἀποδείκνυσι δὲ Πλάτων τὴν τοῦ παντός
ἀϊδιότητα πολύ 'Αριστοτέλους κρείττόν τε καὶ θελ
σεβέστερον, ὡς ἐξ ἐκείνου αὖ τοῦ χωρίου ἔστι καὶ
τοῦτο λαβεῖν· «Λέγομεν δή, δι᾿ ἣν αἰτίαν γένεσιν
καὶ τὸ πᾶν τόδε ὁ ξυνιστάς ξυνέστησεν· ἀγαθό;
ἦν, ἀγαθῷ δὲ οὐδεὶς περὶ οὐδενὸς οὐδέποτε ἐγγίγνε.
ται φθόνος· τούτου δ' ἐκτὸς ὢν πάντα ὅτι μάλιστα
παραπλήσια αὐτῷ·, δῆλα δὴ ὅτι καὶ ἀίδια. Αλλ
᾿Αριστοτέλης ἔκ τε τῶν ἄλλων αὐτοῦ καὶ οὐχ
ἥκιστα ἀπ' αὐτοῦ τοῦ τρόπου, ᾧ Πλάτωνί τε καὶ τοῖς
περὶ Πλάτωνα ὑπὸ Θεοῦ γεννητὸν τὸν οὐρανὸν
Vid. Orphica ed. Herm. Fragm. p. 457, vers. 10 (ex Procl. in Tim.).
col. 989–990page 85 of 99
PG 160:989φάσκουσιν ἀντιλέγει, καὶ πάνυ δῆλός ἐστιν αὐτὸς ἡ εἰκότως καὶ αἰτιόν τι τίθεσθαι αὐτοῦ· ἐπεὶ καὶ τῶν οὐχ ὑπὸ Θεοῦ δεδημιουργῆσθαι νομίζων. Εἰ γὰρ ἐνόμιζεν, οὐκ ἂν ἐνταῦθα ἐμέμνητο, ἵνα δῆλος ἦ τοῦτο μὲν συγχωρῶν Πλάτωνι, τὸ δέ τι κἀντιλέγων καὶ οὐ τὸ ὅλον ἀντιλέγων. Ταύτης γὰρ τῆς γνώμης, ὡς εἴρηται, καὶ Αριστοτέλης ἐστί, λέγων ὅτι τὰς ἀκινήτους ουσίας τοσαύτας εὐλογόν ἐστιν ὑπολαβεῖν, τὸ δὲ ἀναγκαῖον τοῖς ἰσχυροτέροις ἀφείσθω λέγειν, ἀνάγ μην τινά μείζω τῆς ἀπὸ τοῦ φαινομένου εὐλόγου, τὴν ἱερὰν δήπου καὶ ἀποκεκαλυμμένην νομίζων.» Ισχυροτέρους ἐνταῦθα ᾿Αριστοτέλης τους αστρο νομικωτέρους λέγει· ἐπεὶ γὰρ αὐτὸς ἀπεφήνατο τοσαύτας τὰς ἀκινήτους ουσίας εἶναι δεῖν, ὁπήσαι καὶ σφαιρῶν τῶν κατ' οὐρανὸν κινήσεις, ἵνα δὴ καὶ ἐν ἑνὸς αἴτιον ᾖ, εὔκουν οὐκ οἶδε περὶ αὐτῶν ὑγιὲς οὐδ᾽ ὁτιοῦν. Ὅμως ἐκτίθεταί τινα καὶ ἀριθμὸν, ὁπόσον δὴ αὐτὸς οίεται εύλογον εἶναι, περὶ ἀριθμοῦ τούτων τῶν κινήσεων ὑπολαβεῖν· ἅτε δὴ οὐ σφόδρα θαῤῥῶν τῇ ἑαυτοῦ ὑπολήψει. «Τοσαύτας μὲν, φησί, τὰς ἀκινήτους οὐσίας εύλογον εἶναι ὑπολαβεῖν ἐκ τοῦ ἡμῖν τέως δοκοῦντος εὐλόγου ἀριθμοῦ τῶν τῶν σφαιρῶν κινήσεων· τὸ δ᾽ ἀναγκαῖον τοῖς ἰσχυρο. τέροις ἀφείσθω λέγειν· ο τοὺς ἑαυτοῦ δὴ λέγων ἀστρονομικωτέρους, ὡς ὅσας ἂν ἐκεῖνοι φῶσι σφαιρῶν τῶν κατ' οὐρανὸν κινήσεις, τοσούτους καὶ τοὺς θεούς τούτους νομίζειν δέον ἄν. Αὕτη μὲν ἡ Αρι στοτέλους ἐν τούτῳ τῷ χωρίῳ διάνοια· σὺ δ' ἐξ ὧν ἐνταῦθα τούτῳ τῷ χωρίῳ κέχρησαι, ἥκιστα ἔοικας Αριστοτέλους ὅ τι δή λέγοι συνιέναι. Ε:ι ἐν τρίτῳ τῶν περὶ κινήσεως τὰ αὐτὰ σχεδόν λέγει. ο Φησὶ γὰρ περὶ Δημοκρίτου, ο Τοῦ δ' ἀεὶ οὐκ ἀξιοῖ ἀρχὴν ζητεῖν, λέγων ἐπί τινων όρ θῶς, ὅτι δ' ἐπὶ πάντων οὐκ ὀρθῶς. Καὶ γὰρ τὸ τρί γωνον έχει δυσιν ὀρθαῖς ἀεὶ τὰς γωνίας ἴσας· ἀλλ' ὅμως ἐστὶ τῆς ἀϊδιότητος ταυτῆς ἕτερον αἴτιον· τῶν μέντοι ἀρχῶν οὐκ ἔστιν ἕτερον αἴτιον ἀϊδίων οὐ. σῶν» Εοικας σὲ οὗ ἡμῶν συνιέναι ὅ τι λέγομεν, οὔτ' Αριστοτέλους. Ἡμῶν γὰρ λεγόντων τῶν ἀξίων οὐσιῶν μὴ ἀξιοῦν Αριστοτέλη είναι γένεσιν μηδ' ἡντινοῦν μηδ' αἰτίαν αὐτοῖς τοῦ εἶναι, οὐ τῶν γε παθών αὐτῶν οὐδὲ διαθέσεων, σὺ ἀντιλέγων προτείνεις ἡμῖν χωρίον Αριστοτέλους, οὐδὲν ἀλλ᾽ ἢ τὰ αὐτὰ λέγων ἄντικρυς ἅπερ ἡ εἰς, καὶ λανθάνεις αὐτὸν ἀντὶ τοῦ ἀντιλέγειν καὶ συναγορεύων ἡμῖν. Ορα γάρ, «Τοῦ ἀεὶ, φησίν Αριστοτέλης, οὐκ ἀξιοῖ ἀρχὴν ζητεῖν Δημόκριτος, λέγων ἐπί τινων ὀρθῶς, ἐπὶ δὲ πάντων οὐκ ὀρθῶς. Καὶ γὰρ τὸ τρίγωνον ἔχει δυσὶν ὀρθαῖς ἀεὶ ἴσας τὰς γωνίας· ἀλλ' ὅμως ἐστί τι τῆς ἀϊδή. τητος ταύτης έτερον αἴτιον· τῶν μέντοι ἀρχῶν οὐκ ἔστιν ἕτερον αἴτιον ἀἰοίων οὐσῶν. ὁ Οὐκοῦν τὸ δυσν ὀρθαῖς ἴσα; ἔχειν τὰς γωνίας τὸ τρίγωνον, πάθος του τριγώνου καὶ διάθεσις τίς ἐστιν αὐτοῦ, οὐκ αἰτία τις καθ' ἑαυτὴν ὑφεστηκυία, οἷα δὴ ὁ οὐρα νός, ἢ εἴ τις ἀξιώσεις καὶ ἀριθμὸν ὀντινοῦν καὶ πι, σφαιρών κινήσεων αἰτίας τὰς ἀκινήτους οὐσία; τίο θετα: ἀϊδίων αὐτῷ οὐσῶν. Θεῖτο δι᾽ ἂν καὶ τοῦ φωτ τὸς τοῦ τῆς σελήνης, ἀϊδίου καὶ τούτου αὐτῷ ὄντος αἴτιον τὸν ἥλιον, ἀλλ' ὅμως οὐδὲν τούτων οὐσία. Τίνες δ᾽ ἂν εἶεν αὐτῷ αἱ ἀρχαί, ὧν οὐδὲν ἕτερον αἴτιον: καὶ τίνες ἂν ἄλλοι εἶεν ἢ πᾶσαι αἱ ἀΐδιοι αὐτῷ οὐσίαι, ἐν αἷς δὴ καὶ ἡ τοῦ οὐρανοῦ, ὡς ἔκ τε ἄλλων ἡμῖν προαποδέδεικται καὶ οὐχ ἥκιστα ἐκ τοῦ μετὰ τοῦτό σοι ἐπαγομένου Αριστοτέλους χωρίου δῆλον γίγνεται, ἐν ᾧ φησι·. Ταῦτα γὰρ αἴ γε δὴ ἀκίνητοι οὐσία:, αἴτια τοῖς φανεροῖς τῶν θείων Οὐ γάρ φησιν αἴτια τῶν φανερῶν τῶν θείων, ἵνα αὐτῶν τῶν οὐσιῶν αἴτια ἔφασκεν, ἀλλὰ τοῖς φανε ροῖς τῶν θείων. Οὐ ταυτὸν δέ ἐστι τό τε ἐμοῦ αἴτιον καὶ ἐμοὶ αἴτιον εἰπεῖν· τὸ μὲν γὰρ ἐμοῦ αἴτιον τῆς οὐσίας τῆς ἐμῆς, τὸ δὲ ἐμο! αἴτιον πάθους ἐστὶν ἐμοὶ αἴτιον, οὗ τῆς οὐτίας· σὺ δ' οὐδὲ τῆς λέξεως Αριστοτέλους συνίης. Δῆλον μὲν οὖν, ὡς πᾶσαι αἱ ἀΐδιοι οὐσίαι Αριστοτέλει εἰσὶν, ὧν φησι μὴ εἶναι ἕτερον αἴτιον. Ινα δὲ σοὶ τοῦ λόγου ἕνεκα συγχωρήσωμεν, ἔστω καὶ μόναι αἱ ἀκίνητοι καὶ χωρι σταί· οὐκοῦν πλείω κατά Αριστοτέλη τὰ αὐτὰ δι' αὐτὰ ὄντα, καὶ οὐκ ἀφ' ἑνός τε καὶ μιᾶς ἀρχῆς τα με ὄντα ἅπαντα πρόεισι. [η οὖν ἡ Αριστοτέλους αὕτη σοφία ἢ μᾶλλον, ὡς ἂν ἐγώ φαίην, ἀμαθία τη Πλάτωνος θεολογίᾳ ἀξία ἂν εἴη παραβάλλειν; ὅταν Πλάτων μὲν ἀφ' ἑνὸς Θεοῦ ἐξαιρέτου τε καὶ οὐ τοῖς ἄλλοις ἐναρίθμου θεοῖς θεούς τε τοὺς ἄλλους καὶ τὰ ὄντα ἅπαντα παράγῃ, Αριστοτέλης δὲ πλείους ἀρχὰς αὐτὰς δι' αὐτὸς οὔσας τοῖς οὔτιν ἐφιστᾷ. Τί οὖν, ὦ ἄνθρωπο, σκώπτεις σαυτόν; τί μάτην μα κρολογεῖς φιλονεικῶν ᾿Αριστοτέλη Πλάτωνος ύπερ τιθέναι ἡ γοῦν καὶ ὅλως παραβάλλειν τὸν τοσούτῳ τὴν σοφίαν λειπόμενον; Οὐ γὰρ περὶ τὸ ὅπως χρὴ τάξαντα τὰς ἐρωτήσεις τον προσδιαλεγόμενον ἐξα πατήσαι ἢ τὰ παραπλήσια ή γε σοφία ἐστὶν, ἃ διδάσκων ᾿Αριστοτέλης παρ' ἐνίοις εὐδοκιμεῖ, ἀλλὰ περὶ τὰ πρῶτα τε καὶ μέγιστα τῶν ὄντων, περὶ ἃ ὁ αὐτὸς οὕτω δὴ φαίνεται ἐσκοτωμένος. Καὶ καλῶς πᾶσι τοῖς σοφοίς δοκεῖ πρὸς μὲν τὰ μικρὰ καὶ φαῦλα Αριστοτέλης κατὰ νυχτερίδα ἐν σκότῳ ὀξυδερκὴς τις εἶναι, πρὸς δὲ τὰ μεγάλα τε καὶ φανά κατὰ τὸ αὐτὸ αὖ ἐν φωτὶ θηρίον καὶ μάλα ἀμβλυωπής. Ετι κὰν τῷ πρώτῳ τῶν περὶ οὐρανοῦ, πάντες γὰρ, φησί, τὸν ἀνωτάτω τῷ θείῳ τόπον ἀποδιδόασι καὶ Ἕλληνες και βάρβαροι, ὅσοιπερ νομίζουσιν εἶναι θεούς, δῆλον ὡς τῷ ἀθανάτῳ τὸ ἀθάνατον συνηρτημένον· ἀδύνατον γὰρ ἄλλως» Τί δ' ἂν ἕτερον εἴη τὴ συνηρτῆσθαι, εἰ μὴ τὸ ἅμα ἡρτῆσθαι καὶ προσεχώς, τουτέστιν ἐξ ἐκείνου προσεχῶς τε καὶ ἀϊδίως ἔχειν τὸ εἶναί τε καὶ ζῇν; ν Καὶ ἐκ τούτου τοῦ χωρίου ἐστὶν ᾿Αριστοτέλης οὐ τοὺς ἀνωτέρω θεοὺς αἰτίου; τῆς ἀθανασίας νομίζων τῷ οὐρανῷ· οὐ γὰρ, ὥσπερ ἐν τῷ μετὰ τοῦτό σοι ἐκτιθεμένῳ τοῦ οὐρανοῦ φησι καὶ τοῖς ἄλλοις ἐξηροCONTRA SCHOLARII DEFENSIONEM ARISTOTELIS.
φάσκουσιν ἀντιλέγει, καὶ πάνυ δῆλός ἐστιν αὐτὸς ἡ εἰκότως καὶ αἰτιόν τι τίθεσθαι αὐτοῦ· ἐπεὶ καὶ τῶν
οὐχ ὑπὸ Θεοῦ δεδημιουργῆσθαι νομίζων. Εἰ γὰρ
ἐνόμιζεν, οὐκ ἂν ἐνταῦθα ἐμέμνητο, ἵνα δῆλος ἦ
τοῦτο μὲν συγχωρῶν Πλάτωνι, τὸ δέ τι κἀντιλέγων
καὶ οὐ τὸ ὅλον ἀντιλέγων.
• Ταύτης γὰρ τῆς γνώμης, ὡς εἴρηται, καὶ
Αριστοτέλης ἐστί, λέγων ὅτι τὰς ἀκινήτους
ουσίας τοσαύτας εὐλογόν ἐστιν ὑπολαβεῖν, τὸ δὲ
ἀναγκαῖον τοῖς ἰσχυροτέροις ἀφείσθω λέγειν, ἀνάγ
μην τινά μείζω τῆς ἀπὸ τοῦ φαινομένου εὐλόγου,
τὴν ἱερὰν δήπου καὶ ἀποκεκαλυμμένην νομίζων.»
Ισχυροτέρους ἐνταῦθα ᾿Αριστοτέλης τους αστρο
νομικωτέρους λέγει· ἐπεὶ γὰρ αὐτὸς ἀπεφήνατο
τοσαύτας τὰς ἀκινήτους ουσίας εἶναι δεῖν, ὁπήσαι
καὶ σφαιρῶν τῶν κατ' οὐρανὸν κινήσεις, ἵνα δὴ καὶ
ἐν ἑνὸς αἴτιον ᾖ, εὔκουν οὐκ οἶδε περὶ αὐτῶν ὑγιὲς
οὐδ᾽ ὁτιοῦν. Ὅμως ἐκτίθεταί τινα καὶ ἀριθμὸν,
ὁπόσον δὴ αὐτὸς οίεται εύλογον εἶναι, περὶ ἀριθμοῦ
τούτων τῶν κινήσεων ὑπολαβεῖν· ἅτε δὴ οὐ σφόδρα
θαῤῥῶν τῇ ἑαυτοῦ ὑπολήψει. «Τοσαύτας μὲν, φησί,
τὰς ἀκινήτους οὐσίας εύλογον εἶναι ὑπολαβεῖν ἐκ
τοῦ ἡμῖν τέως δοκοῦντος εὐλόγου ἀριθμοῦ τῶν τῶν
σφαιρῶν κινήσεων· τὸ δ᾽ ἀναγκαῖον τοῖς ἰσχυρο.
τέροις ἀφείσθω λέγειν· ο τοὺς ἑαυτοῦ δὴ λέγων
ἀστρονομικωτέρους, ὡς ὅσας ἂν ἐκεῖνοι φῶσι σφαι
ρῶν τῶν κατ' οὐρανὸν κινήσεις, τοσούτους καὶ τοὺς
θεούς τούτους νομίζειν δέον ἄν. Αὕτη μὲν ἡ Αρι
στοτέλους ἐν τούτῳ τῷ χωρίῳ διάνοια· σὺ δ' ἐξ ὧν
ἐνταῦθα τούτῳ τῷ χωρίῳ κέχρησαι, ἥκιστα ἔοικας
Αριστοτέλους ὅ τι δή λέγοι συνιέναι.
• Ε:ι ἐν τρίτῳ τῶν περὶ κινήσεως τὰ αὐτὰ
σχεδόν λέγει. ο Φησὶ γὰρ περὶ Δημοκρίτου, ο Τοῦ
δ' ἀεὶ οὐκ ἀξιοῖ ἀρχὴν ζητεῖν, λέγων ἐπί τινων όρθῶς, ὅτι δ' ἐπὶ πάντων οὐκ ὀρθῶς. Καὶ γὰρ τὸ τρίγωνον έχει δυσιν ὀρθαῖς ἀεὶ τὰς γωνίας ἴσας· ἀλλ'
ὅμως ἐστὶ τῆς ἀϊδιότητος ταυτῆς ἕτερον αἴτιον· τῶν
μέντοι ἀρχῶν οὐκ ἔστιν ἕτερον αἴτιον ἀϊδίων οὐ.
σῶν»
Εοικας σὲ οὗ ἡμῶν συνιέναι ὅ τι λέγομεν, οὔτ'
Αριστοτέλους. Ἡμῶν γὰρ λεγόντων τῶν ἀξίων
οὐσιῶν μὴ ἀξιοῦν Αριστοτέλη είναι γένεσιν μηδ' ήντι
νοῦν μηδ' αἰτίαν αὐτοῖς τοῦ εἶναι, οὐ τῶν γε παθών
αὐτῶν οὐδὲ διαθέσεων, σὺ ἀντιλέγων προτείνεις ἡμῖν
χωρίον Αριστοτέλους, οὐδὲν ἀλλ᾽ ἢ τὰ αὐτὰ λέγων
ἄντικρυς ἅπερ ἡ εἰς, καὶ λανθάνεις αὐτὸν ἀντὶ τοῦ
ἀντιλέγειν καὶ συναγορεύων ἡμῖν. Ορα γάρ, «Τοῦ
ἀεὶ, φησίν Αριστοτέλης, οὐκ ἀξιοῖ ἀρχὴν ζητεῖν
• Δημόκριτος, λέγων ἐπί τινων ὀρθῶς, ἐπὶ δὲ πάντων
οὐκ ὀρθῶς. Καὶ γὰρ τὸ τρίγωνον ἔχει δυσὶν ὀρθαῖς
ἀεὶ ἴσας τὰς γωνίας· ἀλλ' ὅμως ἐστί τι τῆς ἀϊδή.
τητος ταύτης έτερον αἴτιον· τῶν μέντοι ἀρχῶν οὐκ
ἔστιν ἕτερον αἴτιον ἀἰοίων οὐσῶν. ὁ Οὐκοῦν τὸ δυσν
ὀρθαῖς ἴσα; ἔχειν τὰς γωνίας τὸ τρίγωνον, πάθος
του τριγώνου καὶ διάθεσις τίς ἐστιν αὐτοῦ, οὐκ
αἰτία τις καθ' ἑαυτὴν ὑφεστηκυία, οἷα δὴ ὁ οὐρανός, ἢ εἴ τις ἀξιώσεις καὶ ἀριθμὸν ὀντινοῦν καὶ
Metaph. πι, 8.
Phys. vii, 1.
σφαιρών κινήσεων αἰτίας τὰς ἀκινήτους οὐσία; τίο
θετα: ἀϊδίων αὐτῷ οὐσῶν. Θεῖτο δι᾽ ἂν καὶ τοῦ φωτ
τὸς τοῦ τῆς σελήνης, ἀϊδίου καὶ τούτου αὐτῷ ὄντος
αἴτιον τὸν ἥλιον, ἀλλ' ὅμως οὐδὲν τούτων οὐσία.
Τίνες δ᾽ ἂν εἶεν αὐτῷ αἱ ἀρχαί, ὧν οὐδὲν ἕτερον
αἴτιον: καὶ τίνες ἂν ἄλλοι εἶεν ἢ πᾶσαι αἱ ἀΐδιοι
αὐτῷ οὐσίαι, ἐν αἷς δὴ καὶ ἡ τοῦ οὐρανοῦ, ὡς ἔκ τε
ἄλλων ἡμῖν προαποδέδεικται καὶ οὐχ ἥκιστα ἐκ τοῦ
μετὰ τοῦτό σοι ἐπαγομένου Αριστοτέλους χωρίου
δῆλον γίγνεται, ἐν ᾧ φησι·. Ταῦτα γὰρ αἴ γε δὴ
ἀκίνητοι οὐσία:, αἴτια τοῖς φανεροῖς τῶν θείων
Οὐ γάρ φησιν αἴτια τῶν φανερῶν τῶν θείων, ἵνα
αὐτῶν τῶν οὐσιῶν αἴτια ἔφασκεν, ἀλλὰ τοῖς φανεροῖς τῶν θείων. Οὐ ταυτὸν δέ ἐστι τό τε ἐμοῦ αἴτιον
καὶ ἐμοὶ αἴτιον εἰπεῖν· τὸ μὲν γὰρ ἐμοῦ αἴτιον τῆς
οὐσίας τῆς ἐμῆς, τὸ δὲ ἐμο! αἴτιον πάθους ἐστὶν
ἐμοὶ αἴτιον, οὗ τῆς οὐτίας· σὺ δ' οὐδὲ τῆς λέξεως
Αριστοτέλους συνίης. Δῆλον μὲν οὖν, ὡς πᾶσαι αἱ
ἀΐδιοι οὐσίαι Αριστοτέλει εἰσὶν, ὧν φησι μὴ εἶναι
ἕτερον αἴτιον. Ινα δὲ σοὶ τοῦ λόγου ἕνεκα συγχωρήσωμεν, ἔστω καὶ μόναι αἱ ἀκίνητοι καὶ χωρι
σταί· οὐκοῦν πλείω κατά Αριστοτέλη τὰ αὐτὰ δι'
αὐτὰ ὄντα, καὶ οὐκ ἀφ' ἑνός τε καὶ μιᾶς ἀρχῆς τα
με ὄντα ἅπαντα πρόεισι. [η οὖν ἡ Αριστοτέλους
αὕτη σοφία ἢ μᾶλλον, ὡς ἂν ἐγώ φαίην, ἀμαθία τη
Πλάτωνος θεολογίᾳ ἀξία ἂν εἴη παραβάλλειν; ὅταν
Πλάτων μὲν ἀφ' ἑνὸς Θεοῦ ἐξαιρέτου τε καὶ οὐ τοῖς
ἄλλοις ἐναρίθμου θεοῖς θεούς τε τοὺς ἄλλους καὶ τὰ
ὄντα ἅπαντα παράγῃ, Αριστοτέλης δὲ πλείους
ἀρχὰς αὐτὰς δι' αὐτὸς οὔσας τοῖς οὔτιν ἐφιστᾷ. Τί
οὖν, ὦ ἄνθρωπο, σκώπτεις σαυτόν; τί μάτην μα
κρολογεῖς φιλονεικῶν ᾿Αριστοτέλη Πλάτωνος ύπερτιθέναι ἡ γοῦν καὶ ὅλως παραβάλλειν τὸν τοσούτῳ
τὴν σοφίαν λειπόμενον; Οὐ γὰρ περὶ τὸ ὅπως χρὴ
τάξαντα τὰς ἐρωτήσεις τον προσδιαλεγόμενον ἐξαπατήσαι ἢ τὰ παραπλήσια ή γε σοφία ἐστὶν, ἃ
διδάσκων ᾿Αριστοτέλης παρ' ἐνίοις εὐδοκιμεῖ, ἀλλὰ
περὶ τὰ πρῶτα τε καὶ μέγιστα τῶν ὄντων, περὶ ἃ
ὁ αὐτὸς οὕτω δὴ φαίνεται ἐσκοτωμένος. Καὶ καλῶς
πᾶσι τοῖς σοφοίς δοκεῖ πρὸς μὲν τὰ μικρὰ καὶ
φαῦλα Αριστοτέλης κατὰ νυχτερίδα ἐν σκότῳ ὄξυ
δερκής τις εἶναι, πρὸς δὲ τὰ μεγάλα τε καὶ φανά
κατὰ τὸ αὐτὸ αὖ ἐν φωτὶ θηρίον καὶ μάλα ἀμβλυωπής.
• Ετι κὰν τῷ πρώτῳ τῶν περὶ οὐρανοῦ, πάντες
γὰρ, φησί, τὸν ἀνωτάτω τῷ θείῳ τόπον ἀποδιδόασι
καὶ Ἕλληνες και βάρβαροι, ὅσοιπερ νομίζουσιν
εἶναι θεούς, δῆλον ὡς τῷ ἀθανάτῳ τὸ ἀθάνατον
συνηρτημένον· ἀδύνατον γὰρ ἄλλως» Τί δ' ἂν
ἕτερον εἴη τὴ συνηρτῆσθαι, εἰ μὴ τὸ ἅμα ἡρτῆσθαι
καὶ προσεχώς, τουτέστιν ἐξ ἐκείνου προσεχῶς τε
καὶ ἀϊδίως ἔχειν τὸ εἶναί τε καὶ ζῇν; ν
Καὶ ἐκ τούτου τοῦ χωρίου ἐστὶν ᾿Αριστοτέλης οὐ
τοὺς ἀνωτέρω θεοὺς αἰτίου; τῆς ἀθανασίας νομίζων
τῷ οὐρανῷ· οὐ γὰρ, ὥσπερ ἐν τῷ μετὰ τοῦτό σοι
ἐκτιθεμένῳ τοῦ οὐρανοῦ φησι καὶ τοῖς ἄλλοις ἐξηρο
Metaph. v, I.
Arist. De calo 1, 5.
col. 991–992page 86 of 99
PG 160:991τῆσθαι τὸ εἶναι καὶ τὸ ζῆν, οὕτω κἀνταῦθα τοῦ τὼν τὴ μὴ κατὰ παντὸς, πῶς οὐ μεμπτέος; ἄλλα ἀθανάτου τὸ ἀθάνατον ἔρη ἐξηρτῆσθαι, ἀλλ' ὡς τῷ ἀθανάτῳ φησὶ τὸ ἀθάνατον συνηρτημένον, πάνω δῆλος ὢν ἐκεῖ μὲν τὴν αἰτίαν τῷ ἐξηρτῆσθαι βουλόμενος δηλοῦν, ὡς τῶν θνητῶν τῆς γενέσεως τὸν οὐρανὸν αἴτιον ὄντα, ἐνταῦθα δὲ τῷ συνηρτῆσθαι οὐκ αἰτίαν ἀλλὰ κοινωνίαν μόνον τῆς ἀθανασίας τῷ οὐρανῷ πρὸς τοὺς ἀνωτέρω θεούς. Σὺ δ' ὅσῳ τοῦ ἐξηρτῆσθαι τὸ συνηρτῆσθαι διαφέρει, Ένικα; οὐ συνιέναι· οὐ γάρ ποτ' ἂν ταυτί τὰ χωρία καὶ ταῦτα ἅμα ἀμφότερα ἐξετίθεις, ἐξ ὧν ἀντὶ τοῦ ἐλέγχειν αὐτὸς μᾶλλον ἐλέγχῃ. Πρὸς δὲ τούτοις εἰ πρώτην ἀρχὴν τῶν ὄντων ἀποφαίνεται τὸν Θεὸν, δῆλον ὅτι καὶ ποιητικὸν τοῦ οὐρανοῦ τοῦτον λαμβάνει. ο Οταν ἀρχὴν τῶν ὄντων τὸ μέγιστον αὐτῷ Θεὸν Αριστοτέλης ἀξιοῖ καλεῖν, οὐ σοῦ δεόμεθα πολέ σθαι, ἀλλ' αὐτοῦ ᾿Αριστοτέλους, ὃς ἀρχιτέκτονι μὲν οἰκίας ἄρχοντι οἰκοδομήσεως οὐδαμοῦ τὸν Θεὸν τοῦτον εἰκάζει, στρατηγῷ δὲ στράτευμα τάττοντι. Εἴη δ᾽ ἂν αὕτη ἡ ἀρχή, οἷα δὴ ἡ Ασσυρίων ή Μήδων ἢ Περσῶν ἤ τις ἄλλη ὁμοία τῶν κατὰ τὴν οἰκουμένην είτε μείζων είτε μείων, ὧν οὐδεμίᾳ τῆς οὐσίας τοῖς ἀρχομένοις, ἀλλὰ νόμων καὶ τάξεως αἰτία ἂν εἴη. Ἐμοὶ δὲ δοκεῖ τὸ μὲν πρότερον ὑφεστῶτά που τὸν νοῦν ἄλλοθι καὶ ἥκοντα καθ' ἑαυτὸν, εἶτα ἐνοῦσ σθαι τῷδε τῷ σώματι, μηδαμῶς εἶναι γνώμην Αρι στοτέλους, ὃς ἐντελέχει άν τε τοῦ ἀνθρωπίνου σώμα τος τὴν λογικὴν ψυχὴν εἶναι τίθεται καὶ ἐκ τῆς οὐ σίας ταύτης τὸν νοῦν εἶναι προδήλως φησί, τὴν δὲ Εντελέχειαν χρόνῳ ὑστέραν τῆς δυνάμεως είναι παν ταχοῦ διορίζεται. Περὶ μὲν οὖν τοῦδε πρότερον ἡμεῖς Αριστοτέλει ἐπεμψάμεθα, ἅτε σου τού συνιέντος, καθότι 'Αριστος τέλει ἐν ἐκείνῳ ἡμεῖς μεμφόμεθα· οὐ δὲ πολλῶν δεῖ προς γέ σε λίγων, ἀλλὰ τοσοῦτον μόνον εἰπεῖν, και Ούτι τε μεμφόμεθα καὶ ὡς ἐν δίκῃ μεμφόμεθα. Μεμφόμεθα γὰρ Αριστοτέλει, πάντα νοῦν τῇ οὐσίᾳ ενεργεία φαμένῳ εἶναι καὶ οὐ προστιθέντι τὸν θεῖον ἢ ἔξω δὴ τοῦ ἀνθρωπίνου, καὶ διὰ τοῦτο καὶ τὸν ἀνθρώπινον ἐξ ἀνάγκης συμπεριλαμβάνοντι τῷ λόγῳ· οὐχ ὡς καὶ οὕτω νομίζοντι, λίαν γὰρ ἂν μω τὸν ᾿Αριστοτέλη ᾠόμεθα, εἰ οὕτω νομίζειν ἡμῖν ἐδό και, ἀλλ' ὡς κακῶς καὶ ἀπερισκέπτως ειρηκότα. Πλά των μὲν γὰρ ψυχὴν τὴν λογικὴν νοῦν μὲν οὐ πάνυ τοι ἀξιοῖ καλεῖν, ἀλλ' αὐτὸ τοῦτο ψυχήν, νοῦς δὲ τὰ εἴδη, τὴν δ' ἄλογον είδωλον ψυχῆς οἱ περὶ Πλάτωνα ὁ δὲ μάλιστα νοῦν ψυχῆς ἀνθρωπίνης τὸ λογικὸν * ἀπανταχοῦ καλῶν οὗτος ᾿Αριστοτέλης ἐστί· καὶ διὰ τοῦτο οὐδ᾽ ἐχρῆν, φαμέν, αὐτὸν οὕτω ἀδιακρίτως πάντα νοῦν τῇ οὐσίᾳ ἐνεργεία εἶναι φάναι. ὡς δὲ καὶ ἐν δίκῃ αὐτῷ μεμφόμεθα, πῶς οὐ δῆλον; Ο γὰρ οὕτω ἀλαζονευόμενος, ὥστε καὶ ἑαυτοῦ τὴν τῶν λόγων μέθοδον εὕρημα ποιεῖσθαι, εἴ τι παρά ταύτην, ἣν αὐτοῦ φησι μέθοδον, ἐξήνεγκε, κατὰ παντὸς εἰ α Ο τοῦτο μὲν παραλείποντι τὰς πολλὰς μὲν καὶ ἐν ταύτη τῇ ὑποθέσει σὰς ἀμαθίας ἐς τοσοῦτον. Περὶ δὲ τοῦ τούτῳ ἐξῆς τοῦδέ σε μάλιστα ἐπ' ἀνοίᾳ καὶ μάλ' ἐν δίκῃ εὐθυνοῦμεν, δόξας ᾿Αριστοτέλει προσποιούντα ήκιστα Αριστοτέλει προσηκούσα;· ἢ οὐ μέμνηται, ὡς Αριστοτέλης ἅπαν μὲν τὸ γεννητὸν καὶ φθαρτ ἀξιοῖ εἶναι, τὸ δ' ἄφθαρτον ἅπαν καὶ ἀγέννητον καὶ μὴν καὶ ἐν τῇδέ σου τῇ συγγραφὴ οὐ ήδη τους ἐν τοῖς ἀνωτέρω που λόγοις έπεμνήσθης. Ομολογείς δὲ δὴ καὶ αὐτὸς, ἀθάνατον Αριστοτέλη τὸν νοῦν τόν γε ἀνθρώπινον νομίζειν· πῶς οὖν οὐκ ἀνόητες το συμβαῖνον, ὡς εἰ ἀθάνατο, ὅ γε ἀνθρώπινος νους. ἀνάγκη καὶ ἀγέννητων κατά γε Αριστοτέλη και απ τὸν εἶναι καὶ οὐ τῷ σώματι τῷδε συνερχόμενον. Στ δὲ δοκεῖν σοι φῂς μὴ εἶναι δόξαν Αριστοτέλους, πρότερον εἶναι τοῦδε τοῦ σώματος τὸν νοῦν, καίπερ περιφανώς πρότερον ἐκείνου φάσκοντος, ἀλλὰ τῷδι τῷ σώματι συνάρχεσθαι, είτε τηνικαῦτα τοῦ Θεο ἡνίκα ἄν τινες ἀφροδισιάσων, καὶ αὐτοῦ δημιού γοῦντος, εἴτε καὶ ὕστερον τῶν τι ἐκ τοῦ σπέρματος τοῦ ἀνθρωπείου ἄλλως γιγνομένων αὐτοῦ τελοῦντος ἐς νοῦν. Καὶ εἰ μὲν οὐδαμοῦ ἐκείνου τοῦ ᾿Αριστοτέλους ἀξιώματος ἐμέμνησο, οὐ πάνω ἂν σέ τις φίλη ἐν τῷ τοιούτῳ ἴσως πλημμελεῖν, ὡ; οὐδ᾽ ἂν καὶ τῷ ἀξιώματι ἴσως τούτῳ ἐντετυχηκότα· νῦν δ᾽ ὅτε καὶ ἐν τῇδέ σου τῇ γραφῇ μέμνησαι αὐτοῦ, τί λείπεται ἄλλο, πλὴν ὑπ' ἀνοίας τοιαύτας σε Αριστοτέλει προσποιεῖν δόξας, οὐ ταῖς ἄλλαις τῶν γε ἐκείνον συμβαινούσας; Αρ᾽ οὐκ ἐν δίκῃ σε ἡμεῖς ἀμβλύν φαμεν εἶναι τὴν διάνοιαν; ἐκεῖνο μέντοι περί γέ σου οὐκ ἂν θαυμάσαιμι, εἰ μὴ ὑπὸ διανοίας αργίας εξ δέπω ἐννενόηκας, ὡς παντὶ τῷ τὸν μὲν κόσμον ἀΐδιον είναι τιθεμένῳ, ἅμα δὲ καὶ ψυχὴν ἀθάνατον τήν γε ἀνθρωπίνην, ἀνάγκη οὐ μόνον καὶ χρόνῳ ἀγέννητοι αὐτὴν εἶναι συγχωρεῖν, ἀλλὰ καὶ τὰς ἐς τάδε τὰ θνητα σώματα αὐτῆς πολλάκις καθόδους, είτε ευλο γους οὖσας εἴτε δὴ καὶ μή, προσίεσθαι. Εἰ δὲ μή, συμβήσεται ἐν ἀἰδίῳ τῷ κόσμῳ ἀπείρων τῶν τῆς ἀνθρωπίνων γενέσεων γιγνομένων, εἰ καθ᾿ ἑκάστην αὐτῶν καὶ ἰδίαν τις ἀποδιδοῖ ψυχὴν, άπειρόν τι πλη ος συνίστασθαι ψυχῶν· ἄπειρον δ' εἶναι οὐ δυνάμει μόνον, ἀλλὰ καὶ ἔργῳ ὁτιοῦν πλῆθος, οὔθ᾽ ἡ φύσις ἀνέχεται, καὶ ᾿Αριστοτέλης αὐτὸς ἀδύνατον δν ἐν τῇ φυτικῇ αὐτοῦ ἀκροάσει ἀποδείκνυσι Καὶ καλῶς γε ἀποδείκνυσι, πλὴν παρ' ὅσον διά βραχυλογίαν ο πάνυ τοι σαφῶς· ἄγε οἶμαι καὶ ᾿Αριστοτέλη αὐτόν αἰσθανόμενον ἀπορεῖν τε καὶ οὐκ ἔχειν, ὅ τι χρήσ σαιτο τῷ περὶ ψυχῆς ἀνθρωπίνης ἀθανασίας τούτῳ λόγῳ· ἐνδοιαστῶς γοῦν πανταχοῦ καὶ οὐδαμοῦ βε βαίως οὐδ' ισχυριζόμενος άπτεται αὐτοῦ. Πλάτων δὲ καὶ κατὰ τοῦτο Αριστοτέλους πολὺ ἀμείνων, οὐ μία νον ὅτι βεβαίως αὐτὸς τῷ τοιούτῳ φαίνεται τιθέμενος λόγῳ, ἐκείνου ἀπανταχοῦ ἐνδοιαστῶς, ἀλλ' ὅτι καὶ διὰ πάντων συμφώνως αὐτὸς αὐτῷ τῷ λόγῳ ἐπεξέρχεται, σοφῷ πρέπον τὸ τοιοῦτο πολὺ μᾶλλον, ἢν σύ φτ+
GEORGII PLETIONIS
τῆσθαι τὸ εἶναι καὶ τὸ ζῆν, οὕτω κἀνταῦθα τοῦ τὼν τὴ μὴ κατὰ παντὸς, πῶς οὐ μεμπτέος; ἄλλα
ἀθανάτου τὸ ἀθάνατον ἔρη ἐξηρτῆσθαι, ἀλλ' ὡς τῷ
ἀθανάτῳ φησὶ τὸ ἀθάνατον συνηρτημένον, πάνω
δῆλος ὢν ἐκεῖ μὲν τὴν αἰτίαν τῷ ἐξηρτῆσθαι βουλόμενος δηλοῦν, ὡς τῶν θνητῶν τῆς γενέσεως τὸν
οὐρανὸν αἴτιον ὄντα, ἐνταῦθα δὲ τῷ συνηρτῆσθαι
οὐκ αἰτίαν ἀλλὰ κοινωνίαν μόνον τῆς ἀθανασίας τῷ
οὐρανῷ πρὸς τοὺς ἀνωτέρω θεούς. Σὺ δ' ὅσῳ τοῦ
ἐξηρτῆσθαι τὸ συνηρτῆσθαι διαφέρει, Ένικα; οὐ
συνιέναι· οὐ γάρ ποτ' ἂν ταυτί τὰ χωρία καὶ ταῦτα
ἅμα ἀμφότερα ἐξετίθεις, ἐξ ὧν ἀντὶ τοῦ ἐλέγχειν
αὐτὸς μᾶλλον ἐλέγχῃ.
• Πρὸς δὲ τούτοις εἰ πρώτην ἀρχὴν τῶν ὄντων
ἀποφαίνεται τὸν Θεὸν, δῆλον ὅτι καὶ ποιητικὸν τοῦ
οὐρανοῦ τοῦτον λαμβάνει. ο
Οταν ἀρχὴν τῶν ὄντων τὸ μέγιστον αὐτῷ Θεὸν
Αριστοτέλης ἀξιοῖ καλεῖν, οὐ σοῦ δεόμεθα πολέ
σθαι, ἀλλ' αὐτοῦ ᾿Αριστοτέλους, ὃς ἀρχιτέκτονι μὲν
οἰκίας ἄρχοντι οἰκοδομήσεως οὐδαμοῦ τὸν Θεὸν
τοῦτον εἰκάζει, στρατηγῷ δὲ στράτευμα τάττοντι.
Εἴη δ᾽ ἂν αὕτη ἡ ἀρχή, οἷα δὴ ἡ Ασσυρίων ή
Μήδων ἢ Περσῶν ἤ τις ἄλλη ὁμοία τῶν κατὰ τὴν
οἰκουμένην είτε μείζων είτε μείων, ὧν οὐδεμίᾳ τῆς
οὐσίας τοῖς ἀρχομένοις, ἀλλὰ νόμων καὶ τάξεως αἰτία
ἂν εἴη.
• Ἐμοὶ δὲ δοκεῖ τὸ μὲν πρότερον ὑφεστῶτά που
τὸν νοῦν ἄλλοθι καὶ ἥκοντα καθ' ἑαυτὸν, εἶτα ἐνοῦσ
σθαι τῷδε τῷ σώματι, μηδαμῶς εἶναι γνώμην Αριστοτέλους, ὃς ἐντελέχει άν τε τοῦ ἀνθρωπίνου σώματος τὴν λογικὴν ψυχὴν εἶναι τίθεται καὶ ἐκ τῆς οὐσίας ταύτης τὸν νοῦν εἶναι προδήλως φησί, τὴν δὲ
Εντελέχειαν χρόνῳ ὑστέραν τῆς δυνάμεως είναι παν
ταχοῦ διορίζεται.
Περὶ μὲν οὖν τοῦδε πρότερον ἡμεῖς Αριστοτέλει
ἐπεμψάμεθα, ἅτε σου τού συνιέντος, καθότι 'Αριστος
τέλει ἐν ἐκείνῳ ἡμεῖς μεμφόμεθα· οὐ δὲ πολλῶν δεῖ
προς γέ σε λίγων, ἀλλὰ τοσοῦτον μόνον εἰπεῖν, και
Ούτι τε μεμφόμεθα καὶ ὡς ἐν δίκῃ μεμφόμεθα.
Μεμφόμεθα γὰρ Αριστοτέλει, πάντα νοῦν τῇ οὐσίᾳ
ενεργεία φαμένῳ εἶναι καὶ οὐ προστιθέντι τὸν
θεῖον ἢ ἔξω δὴ τοῦ ἀνθρωπίνου, καὶ διὰ τοῦτο καὶ
τὸν ἀνθρώπινον ἐξ ἀνάγκης συμπεριλαμβάνοντι τῷ
λόγῳ· οὐχ ὡς καὶ οὕτω νομίζοντι, λίαν γὰρ ἂν μω
τὸν ᾿Αριστοτέλη ᾠόμεθα, εἰ οὕτω νομίζειν ἡμῖν ἐδό
και, ἀλλ' ὡς κακῶς καὶ ἀπερισκέπτως ειρηκότα. Πλάτων μὲν γὰρ ψυχὴν τὴν λογικὴν νοῦν μὲν οὐ πάνυ
τοι ἀξιοῖ καλεῖν, ἀλλ' αὐτὸ τοῦτο ψυχήν, νοῦς δὲ τὰ
εἴδη, τὴν δ' ἄλογον είδωλον ψυχῆς οἱ περὶ Πλάτωνα
ὁ δὲ μάλιστα νοῦν ψυχῆς ἀνθρωπίνης τὸ λογικὸν
* ἀπανταχοῦ καλῶν οὗτος ᾿Αριστοτέλης ἐστί· καὶ διὰ
τοῦτο οὐδ᾽ ἐχρῆν, φαμέν, αὐτὸν οὕτω ἀδιακρίτως
πάντα νοῦν τῇ οὐσίᾳ ἐνεργεία εἶναι φάναι. ὡς δὲ
καὶ ἐν δίκῃ αὐτῷ μεμφόμεθα, πῶς οὐ δῆλον; Ο
γὰρ οὕτω ἀλαζονευόμενος, ὥστε καὶ ἑαυτοῦ τὴν τῶν
λόγων μέθοδον εὕρημα ποιεῖσθαι, εἴ τι παρά ταύτην,
ἣν αὐτοῦ φησι μέθοδον, ἐξήνεγκε, κατὰ παντὸς εἰ
Locum corruptum esse codex iudicat punctis
positis.
α
Ο
τοῦτο μὲν παραλείποντι τὰς πολλὰς μὲν καὶ ἐν ταύτη
τῇ ὑποθέσει σὰς ἀμαθίας ἐς τοσοῦτον. Περὶ δὲ τοῦ
τούτῳ ἐξῆς τοῦδέ σε μάλιστα ἐπ' ἀνοίᾳ καὶ μάλ' ἐν
δίκῃ εὐθυνοῦμεν, δόξας ᾿Αριστοτέλει προσποιούντα
ήκιστα Αριστοτέλει προσηκούσα;· ἢ οὐ μέμνηται,
ὡς Αριστοτέλης ἅπαν μὲν τὸ γεννητὸν καὶ φθαρτ
ἀξιοῖ εἶναι, τὸ δ' ἄφθαρτον ἅπαν καὶ ἀγέννητον
καὶ μὴν καὶ ἐν τῇδέ σου τῇ συγγραφὴ οὐ ήδη τους
ἐν τοῖς ἀνωτέρω που λόγοις έπεμνήσθης. Ομολογείς
δὲ δὴ καὶ αὐτὸς, ἀθάνατον Αριστοτέλη τὸν νοῦν τόν
γε ἀνθρώπινον νομίζειν· πῶς οὖν οὐκ ἀνόητες το
συμβαῖνον, ὡς εἰ ἀθάνατο, ὅ γε ἀνθρώπινος νους.
ἀνάγκη καὶ ἀγέννητων κατά γε Αριστοτέλη και απ
τὸν εἶναι καὶ οὐ τῷ σώματι τῷδε συνερχόμενον. Στ
δὲ δοκεῖν σοι φῂς μὴ εἶναι δόξαν Αριστοτέλους,
πρότερον εἶναι τοῦδε τοῦ σώματος τὸν νοῦν, καίπερ
περιφανώς πρότερον ἐκείνου φάσκοντος, ἀλλὰ τῷδι
τῷ σώματι συνάρχεσθαι, είτε τηνικαῦτα τοῦ Θεο
ἡνίκα ἄν τινες ἀφροδισιάσων, καὶ αὐτοῦ δημιού
γοῦντος, εἴτε καὶ ὕστερον τῶν τι ἐκ τοῦ σπέρματος
τοῦ ἀνθρωπείου ἄλλως γιγνομένων αὐτοῦ τελοῦντος
ἐς νοῦν. Καὶ εἰ μὲν οὐδαμοῦ ἐκείνου τοῦ ᾿Αριστοτέ
λους ἀξιώματος ἐμέμνησο, οὐ πάνω ἂν σέ τις φίλη
ἐν τῷ τοιούτῳ ἴσως πλημμελεῖν, ὡ; οὐδ᾽ ἂν καὶ τῷ
ἀξιώματι ἴσως τούτῳ ἐντετυχηκότα· νῦν δ᾽ ὅτε καὶ
ἐν τῇδέ σου τῇ γραφῇ μέμνησαι αὐτοῦ, τί λείπεται
ἄλλο, πλὴν ὑπ' ἀνοίας τοιαύτας σε Αριστοτέλει
προσποιεῖν δόξας, οὐ ταῖς ἄλλαις τῶν γε ἐκείνον
συμβαινούσας; Αρ᾽ οὐκ ἐν δίκῃ σε ἡμεῖς ἀμβλύν
φαμεν εἶναι τὴν διάνοιαν; ἐκεῖνο μέντοι περί γέ σου
οὐκ ἂν θαυμάσαιμι, εἰ μὴ ὑπὸ διανοίας αργίας εξ
δέπω ἐννενόηκας, ὡς παντὶ τῷ τὸν μὲν κόσμον ἀΐδιον
είναι τιθεμένῳ, ἅμα δὲ καὶ ψυχὴν ἀθάνατον τήν γε
ἀνθρωπίνην, ἀνάγκη οὐ μόνον καὶ χρόνῳ ἀγέννητοι
αὐτὴν εἶναι συγχωρεῖν, ἀλλὰ καὶ τὰς ἐς τάδε τὰ
θνητα σώματα αὐτῆς πολλάκις καθόδους, είτε ευλο
γους οὖσας εἴτε δὴ καὶ μή, προσίεσθαι. Εἰ δὲ μή,
συμβήσεται ἐν ἀἰδίῳ τῷ κόσμῳ ἀπείρων τῶν τῆς
ἀνθρωπίνων γενέσεων γιγνομένων, εἰ καθ᾿ ἑκάστην
αὐτῶν καὶ ἰδίαν τις ἀποδιδοῖ ψυχὴν, άπειρόν τι πλη
0ος συνίστασθαι ψυχῶν· ἄπειρον δ' εἶναι οὐ δυνάμει
μόνον, ἀλλὰ καὶ ἔργῳ ὁτιοῦν πλῆθος, οὔθ᾽ ἡ φύσις
ἀνέχεται, καὶ ᾿Αριστοτέλης αὐτὸς ἀδύνατον δν ἐν τῇ
φυτικῇ αὐτοῦ ἀκροάσει ἀποδείκνυσι Καὶ καλῶς
γε ἀποδείκνυσι, πλὴν παρ' ὅσον διά βραχυλογίαν ο
πάνυ τοι σαφῶς· ἄγε οἶμαι καὶ ᾿Αριστοτέλη αὐτόν
αἰσθανόμενον ἀπορεῖν τε καὶ οὐκ ἔχειν, ὅ τι χρήσ
σαιτο τῷ περὶ ψυχῆς ἀνθρωπίνης ἀθανασίας τούτῳ
λόγῳ· ἐνδοιαστῶς γοῦν πανταχοῦ καὶ οὐδαμοῦ βεβαίως οὐδ' ισχυριζόμενος άπτεται αὐτοῦ. Πλάτων δὲ
καὶ κατὰ τοῦτο Αριστοτέλους πολὺ ἀμείνων, οὐ μία
νον ὅτι βεβαίως αὐτὸς τῷ τοιούτῳ φαίνεται τιθέμε
νος λόγῳ, ἐκείνου ἀπανταχοῦ ἐνδοιαστῶς, ἀλλ' ὅτι καὶ
διὰ πάντων συμφώνως αὐτὸς αὐτῷ τῷ λόγῳ ἐπεξέρχε
ται, σοφῷ πρέπον τὸ τοιοῦτο πολὺ μᾶλλον, ἢν σύ φτ
(3; De anima, 111,
Phys tt, cum. G.
col. 993–994page 87 of 99
PG 160:993λέξεως ἀσάφειαν, οὐχ ὥσπερ Αριστοτέλης αλλοθί τε ηθική· δ; γε, εἰ καὶ μηδαμοῦ ἄλλοθι τούτῳ ἔδει πολλαχοῦ καὶ δὴ καὶ ἐνταῦθα αὐτὸς τοῖς αὐτοῦ ἁλί σκεται δόγμασιν ἀσύμφωνος. Πλάτωνα δὲ καὶ ἐν τοῖς τοιούτοις ἐλέγχειν, εἰ μὴ εὐλόγους τὰς ἐς τάδε τὰ σώματα τῆς ψυχῆς καθόδους, οὐ σὸν ἔργον, ὅς γε ὅπη μὲν ἐκεῖνος τὰ τοιαῦτα καὶ ὅπως τίθεται οὐκ εἰδὼς, ἀλλοτρίους δ' αὐτῷ ἀνατεθείς λόγους, ὥσπερ ἄρα κάν τῶν ἄλλων σου τοῖς πολλοῖς, οὕτω δὴ καὶ ἔτι πολὺ μᾶλλον τοῖς ἐλέγχοις τοῖς ἐκείνου ἐνασχη μονείς, Πλάτωνα μὲν οιόμενος ἐλέγχειν, ήκιστα δὲ Τὴ ἐλέγχων Πλάτωνα. Ἐγὼ δὲ τοῦ μὲν προτέρου χάριν φημί, ὡς οὐ πάντα μιγνύναι ὁ φιλόσοφος οἶδεν, ὥσπερ Πλάτων φυσικήν και μαθηματικὴν καὶ θεολογίαν οὐδὲν διέ κρίνεν, ὁμοῦ δὲ πάντα ἐποίει χρήματα ώσπερ τις ἐνθουσιῶν, ἀλλ᾽ ἑκάστῳ γένει τοὺς ἰδίους ἀποδιδόναι λόγους προθέμενος, ἐπειδὴν αἴσθηται καὶ πρός τινα ἄλλην ἐπιστήμην υποφερομένους αὐτοὺς, ὅπερ ἐπὶ πολλῶν ὑλῶν ἐγχωρεῖ γίγνεσθαι, εὐθὺς ἀποπηδᾷ, μὴ λάθη πρός τινα ἑτέραν παρασυρεὶς θεωρίαν καὶ τοῦ σκοποῦ διαμαρτών, εν μάλιστα καλῶς ἑαυτῷ προὔθετο ταύτην δὲ κάν τοῖς Ἠθικοῖς φυλάττει την γνώμην. Καὶ τοῦτό σου ἀμαθὲς τὸ Πλάτωνος μὲν τὸ τῶν λόγων ἐντελὲς διασύρειν, ἐπαινεῖν δ' Αριστοτέλους τὸ ἐνδεές τε καὶ ἀτελές. Οὐ γὰρ οἶσθα σύ, ὡς ἔοικας, τῶν ἐπιστημῶν τάς γε ἀτελεστέρας ἑτέρων τελευ τέρων ἑαυτῶν δεομένας πρὸς τελείωσιν. Ωσπερ ἄρα και γεωμετρία ἀριθμητικῆς δεῖται, ἧσπερ ἄνευ οὔτ ποτ' ἂν τελέα γένοιτο γεωμετρία (οὐ γὰρ ἂν περὶ συμμέτρων τε καὶ ἀσυμμέτρων τι εἰδείη μεγεθῶν ὁ ἀριθμητικῇ ἐν γεωμετρία μὴ προσχρησάμενος) οὔ τω; οὐδ' ἂν φυσικὴ ἡ ἠθικὴ ἄνευ θεολογίας ἐντελής ποτε γένοιτο· καὶ εἰκότως. Εἰ γὰρ οὐκ ἄνευ τῆς ἀπὸ τοῦ θείου αἰτίας τὰ φυσικὰ ἀλλὰ καὶ κυριωτάτη αὐτῶν αὕτη ἡ αἰτία, πῶς οἷόν τε τὸν μὴ ἐκ τῆς κυριωτάτης αἰτίας τὴν περὶ αὐτῶν μετιόντα γνω σιν ικανήν τινα αὐτῶν ἐπιστήμην σχεῖν· ἡ γὰρ κυριωτάτη επιστήμη, ὧν ἐστιν αἰτία, ἡ ἀπὸ τῶν αἰ τιῶν. Σὺ δ' ἡμᾶς παντάπασιν ἀμοιρεῖν φάσκων μετ Οόδου λογικῆς αὐτὸς ἔοικας τοῖς κυριωτάτος, ταύτης τῆς μεθόδου οὐ προσεσχηκέναι· ὑπὸ γὰρ φαυλότη της διανοίας οὐχ οἷός τε εἰ διαγνώναι, ὅ τι τε κυριώ. τατον ἐν ἑκάστῃ ἐπιστήμῃ, καὶ ὅ τι οὐ τοιοῦτον ἀλλὰ τοῖς φαυλοτάτοις τῆς ᾿Αριστοτέλους λογικῆς σσσεσχηκὼς καὶ ὅσα ἴσω; πρὸς ἀπάτην καὶ πανουργίαν τινά φέρει, οἴει δεῖν, ὡς δὴ τελέαν αὐτὸς τῶν «Οι ὧν ἐπιστήμην ἐσχηκώς, τῶν τῶν μὲν τοιούτων υπερορώντων τοῖς δὲ κυριωτάτοις αὐτῆς προσεσχη κήτων καταφρονεῖν. 'Αλλά φυσικὴ οὐκ ἄνευ θεολογίας τελέα· καὶ διὰ ταῦτα Πλάτων ἐφ' ὅσονπερ ἅπτεται αὐτῆς, οὐκ ἄνευ θεολογίας ἅπτεται· καὶ ἠθικὴ μὴ θεολογία προσκεχρημένη, τῇ τε ἄλλῃ καὶ ἴσον αὐτῆς περὶ ἀθανασίας ψυχῆς τῆς ἀνθρωπίνης, νεκρά τις ἂν εἴη, οἷα δὴ καὶ Ἀριστοτέλου; αὕτη οὔτ᾽ ἀγαθόν 11: Εοικε γὰρ ἐκ τούτων εἰ καὶ διικνεῖται πρὸς αὐτοὺς τοὺς κεκμηκότας) ότιούν, χρήσασθαι τῷ λόγῳ, ἐν γοῦν τοῖς περὶ ἀνδρίας λό γοις καὶ μάλιστ᾽ ἂν δέον, ὁ δ᾽ οὐδ᾽ ἐν τούτοις γε έχρή σατο ἀλλὰ κἀκεῖνο εἰπών, «Ως φοβερώτατος δ θάνατος· πέρας γὰρ καὶ οὐδὲν ἔτι τῷ τεθνεῶτι δοκεί [οὔτ᾽ ἀγαθὸν] οὔτε κακὸν εἶναι τοσοῦτον· οὖν εἰ πὼν καὶ οὐ παραχρῆμα τῷ περὶ ψυχῆς ἀνθρωπίνης ἀθανασίας λόγῳ διορθωσάμενος εἰκότως δόξειεν ἂν οὐκ ἄλλοις μόνον δοκοῦν, ἀλλ' οὐδ᾽ ἔξω τῆς ἑαυτοῦ γνώμης αὐτὸ εἰπεῖν. Αίτιον δ᾽ ὅτι ἐνδοιαστῶς 'Αρι στοτέλης τῷ λόγῳ τούτῳ τίθεται· καὶ ἀποφῆσαι μὲν, ὡς οὐκ ἀθάνατον ψυχὴ ἡ ἀνθρωπίνη, ἴσως αἰ. σχύνεται, μὴ λάθῃ τοῖς ὄνοις ἑαυτὸν ἐξισωκώς, θέ σθαι δ' αὖ βεβαίως τῇ δόξῃ οὐ θαῤῥεῖ οὕτως ὥστε τι καὶ ἄλλο ἀπ' αὐτοῦ ἰσχυρίσασθαι διὰ τὸ πρὸς τὰ τοιαῦτα αὐτοῦ τῆς διανοίας· ἀμβλυωπόν· καὶ διὰ ταῦτα τοτὲ μὲν ἐπὶ θατέρᾳ ἀποκλίνων, τοτὶ δ᾽ ἐπὶ θατέρα ταλαντευόμενος, είπερ που καὶ ἄλλοθι, οὐδὲν ἧττον καὶ ἐν τούτοις ἀσχημονεί. Ταῦτα περὶ τῶν ἐς τὴν ψυχὴν τὴν ἀνθρωπίνην λεγομένων Αριστοτέλει δίκαιον νομίζειν καὶ οὔτε χείρω οὔτ᾽ αὖ κρείττω, ὧν ἡμεῖς φαμεν, ἐπεὶ καὶ ὅ φησι, διικνεῖσθαί τι ἐντεῦθεν πρὸς τοὺς κεκμηκότας ἀγαθὸν ἢ καὶ τοὐναντίον, ἀγαυρὸν δέ τι διικνεῖσθαι καὶ μικρόν φαύλως που καὶ τοῦτό φησιν. Εικάζει γὰρ αὐτὸ οἷον τὸ τῷ ζῶντι μὲν μὴ αἰσθανομένῳ δέ· τοῦτο δ' ἔστιν, ἐπει δάν τις, οὗ ἂν αὐτὸς μὴ παρῇ ἐπαινούμενος, μὴ εἰδῇ ἢ καὶ παῖδι ἑαυτοῦ ἐν ὑπερορίᾳ εὖ πράττοντα ἀγνος, ή τι ἄλλο τοιουτότροπον· ὥστε μηδ' εἶναι τινα τοῖς τετελευτηκέσι τῶν ἐνθάδε αἴσθησιν φαίνεται τιθέμενος· εἴτε δὲ δι' ἀνυπαρξίαν, εἴτε καὶ δι' ἄλλην δή τινα αὐτοῖς διάθεσιν, οὐ διασαφεί. Πῶς γὰρ δὴ τῷ φίλους δι᾽ ἑαυτόν τε καὶ ὑποθήκας τὰς αὐτοῦ θεωμένῳ ἐκεῖθεν εὖ βιοῦντας, ἢ καὶ ᾧ ἂν ὁ Θεὸς δοίη πόλει; δι' εὐνομίας κοσμῆσαί τε καὶ σῶσαι καὶ αὐξῆσαι, ἢ τούτων ἔστιν ἃ καὶ τῷ ἐστρατηγη κέναι καλώς κατωρθωκέναι, θεωμένῳ τε ἐκεῖθεν δι' ἑαυτὸν μετὰ Θεὸν τὰς πόλεις εὖ πραττούσας καὶ ἐπὶ τούτοις ὡς τὸ εἰκὸς ἀγαλλομένῳ, πῶς ἀφαυρών αλ τοιοῦτο καὶ μικρόν; καὶ μὲν δὴ καὶ τὸν Θεὸν οἱ σο φοί φασι μηδὲν τῶν ἐπὶ γῆς ἄλλο ἀσμενέστερον θεᾶ σθαι ἢ πόλεις με ευνομουμένα: ᾿Αλλὰ τοῖς τε ἄλλοις πολὺ τῶν Πλάτωνος λόγων λειπομένη ή Ἀριστοτέλους αὕτη ἠθικὴ καὶ τῷ τῇ περὶ ψυχῆς ἡμῶν ἀθαν νασίᾳ μὴ προσχρήσασθαι δήλη ἐστὶν ἀτελῆς οὖσα οὐ γὰρ ἕτερος μὲν ὁ τῇδε ἄνθρωπο, ἕτερο; δ' ὁ ἐκεῖ, ἀλλ' εἷς καὶ ὁ αὐτός· καὶ ἐχρῆν τὸ ἐκεῖ σύμφη. ρον καὶ τὸν τῇδε βίον ὑποτιθέμενον ἅμα καὶ ἐνδείκνυσθαι τὸ τοιοῦτο τοῖς διδασκομένοις. Σὺ δὲ δὴ τολμῆς τῆς Πλάτωνος περὶ τὰ τοιαῦτα θειότητος τῶν λόγων τοὺς Αριστοτέλους τούτους ὑπερτιθέναι, καὶ φής φαύλους μὲν ἄν τινας πεισθῆναι τοῖς περὶ Πλάτωνα, τοὺς δὲ σοφοὺς καὶ νοῦν ἔχοντας τοῖς ἐκ του Περιπάτου συμφθέγξασθαι ἄν. Πείᾳ οὖν δια νοίας συνέσει τὰ τοιαῦτα κρίνειν σὺ τ.μᾷς, ποίᾳ εἴτ᾿ ἀγαθὸν εἴτε τουναντίον, ἀφαυρόν τι καὶ μικρὸν ἢ ἁπλῶς ἢ ἐκείνοις εἶναι, εἰ δὲ μή, τοσοῦτόν γε καὶ τοιοῦτον ὥστε μὴ ποιεῖν εὐδαίμονας τοὺς μὴ ὄντας μηδὲ τοὺς ὄντας ἀφαιρεῖσθαι τὸ μακάριον.CONTRA SCHOLAR'I DEFENSIONEM ARISTOTELIS.
99$
λέξεως ἀσάφειαν, οὐχ ὥσπερ Αριστοτέλης αλλοθί τε ηθική· δ; γε, εἰ καὶ μηδαμοῦ ἄλλοθι τούτῳ ἔδει
πολλαχοῦ καὶ δὴ καὶ ἐνταῦθα αὐτὸς τοῖς αὐτοῦ ἁλίσκεται δόγμασιν ἀσύμφωνος. Πλάτωνα δὲ καὶ ἐν τοῖς
τοιούτοις ἐλέγχειν, εἰ μὴ εὐλόγους τὰς ἐς τάδε τὰ
σώματα τῆς ψυχῆς καθόδους, οὐ σὸν ἔργον, ὅς γε
ὅπη μὲν ἐκεῖνος τὰ τοιαῦτα καὶ ὅπως τίθεται οὐκ
εἰδὼς, ἀλλοτρίους δ' αὐτῷ ἀνατεθείς λόγους, ὥσπερ
ἄρα κάν τῶν ἄλλων σου τοῖς πολλοῖς, οὕτω δὴ καὶ
ἔτι πολὺ μᾶλλον τοῖς ἐλέγχοις τοῖς ἐκείνου ἐνασχη
μονείς, Πλάτωνα μὲν οιόμενος ἐλέγχειν, ήκιστα δὲ
Τὴ ἐλέγχων Πλάτωνα.
• Ἐγὼ δὲ τοῦ μὲν προτέρου χάριν φημί, ὡς οὐ
πάντα μιγνύναι ὁ φιλόσοφος οἶδεν, ὥσπερ Πλάτων
φυσικήν και μαθηματικὴν καὶ θεολογίαν οὐδὲν διέκρίνεν, ὁμοῦ δὲ πάντα ἐποίει χρήματα ώσπερ τις
ἐνθουσιῶν, ἀλλ᾽ ἑκάστῳ γένει τοὺς ἰδίους ἀποδιδόναι
λόγους προθέμενος, ἐπειδὴν αἴσθηται καὶ πρός τινα
ἄλλην ἐπιστήμην υποφερομένους αὐτοὺς, ὅπερ ἐπὶ
πολλῶν ὑλῶν ἐγχωρεῖ γίγνεσθαι, εὐθὺς ἀποπηδᾷ,
μὴ λάθη πρός τινα ἑτέραν παρασυρεὶς θεωρίαν καὶ
τοῦ σκοποῦ διαμαρτών, εν μάλιστα καλῶς ἑαυτῷ
προὔθετο ταύτην δὲ κάν τοῖς Ἠθικοῖς φυλάττει
την γνώμην.
Καὶ τοῦτό σου ἀμαθὲς τὸ Πλάτωνος μὲν τὸ τῶν
λόγων ἐντελὲς διασύρειν, ἐπαινεῖν δ' Αριστοτέλους
τὸ ἐνδεές τε καὶ ἀτελές. Οὐ γὰρ οἶσθα σύ, ὡς ἔοικας,
τῶν ἐπιστημῶν τάς γε ἀτελεστέρας ἑτέρων τελευ
τέρων ἑαυτῶν δεομένας πρὸς τελείωσιν. Ωσπερ ἄρα
και γεωμετρία ἀριθμητικῆς δεῖται, ἧσπερ ἄνευ οὔτ
ποτ' ἂν τελέα γένοιτο γεωμετρία (οὐ γὰρ ἂν περὶ
συμμέτρων τε καὶ ἀσυμμέτρων τι εἰδείη μεγεθῶν ὁ
ἀριθμητικῇ ἐν γεωμετρία μὴ προσχρησάμενος) οὔτω; οὐδ' ἂν φυσικὴ ἡ ἠθικὴ ἄνευ θεολογίας ἐντελής
ποτε γένοιτο· καὶ εἰκότως. Εἰ γὰρ οὐκ ἄνευ τῆς
ἀπὸ τοῦ θείου αἰτίας τὰ φυσικὰ ἀλλὰ καὶ κυριωτά
τῇ αὐτῶν αὕτη ἡ αἰτία, πῶς οἷόν τε τὸν μὴ ἐκ τῆς
κυριωτάτης αἰτίας τὴν περὶ αὐτῶν μετιόντα γνωσιν ικανήν τινα αὐτῶν ἐπιστήμην σχεῖν· ἡ γὰρ κυριωτάτη επιστήμη, ὧν ἐστιν αἰτία, ἡ ἀπὸ τῶν αἰ
τιῶν. Σὺ δ' ἡμᾶς παντάπασιν ἀμοιρεῖν φάσκων μετ
Οόδου λογικῆς αὐτὸς ἔοικας τοῖς κυριωτάτος, ταύτης
τῆς μεθόδου οὐ προσεσχηκέναι· ὑπὸ γὰρ φαυλότη
της διανοίας οὐχ οἷός τε εἰ διαγνώναι, ὅ τι τε κυριώ.
τατον ἐν ἑκάστῃ ἐπιστήμῃ, καὶ ὅ τι οὐ τοιοῦτον·
ἀλλὰ τοῖς φαυλοτάτοις τῆς ᾿Αριστοτέλους λογικῆς
σσσεσχηκὼς καὶ ὅσα ἴσω; πρὸς ἀπάτην καὶ πανουρ·
γίαν τινά φέρει, οἴει δεῖν, ὡς δὴ τελέαν αὐτὸς τῶν
«Οι ὧν ἐπιστήμην ἐσχηκώς, τῶν τῶν μὲν τοιούτων
υπερορώντων τοῖς δὲ κυριωτάτοις αὐτῆς προσεσχη
κήτων καταφρονεῖν. 'Αλλά φυσικὴ οὐκ ἄνευ θεολο
γίας τελέα· καὶ διὰ ταῦτα Πλάτων ἐφ' ὅσονπερ
ἅπτεται αὐτῆς, οὐκ ἄνευ θεολογίας ἅπτεται· καὶ
ἠθικὴ μὴ θεολογία προσκεχρημένη, τῇ τε ἄλλῃ καὶ
ἴσον αὐτῆς περὶ ἀθανασίας ψυχῆς τῆς ἀνθρωπίνης,
νεκρά τις ἂν εἴη, οἷα δὴ καὶ Ἀριστοτέλου; αὕτη
Locus est Eih. Nicum. 111, 9. undle voces
οὔτ᾽ ἀγαθόν in cod. omissas supplevi. V. Gass.
tlidl. t. 11: Εοικε γὰρ ἐκ τούτων εἰ καὶ διι
κνείται πρὸς αὐτοὺς (scil. τοὺς κεκμηκότας) ότιούν,
χρήσασθαι τῷ λόγῳ, ἐν γοῦν τοῖς περὶ ἀνδρίας λό
γοις καὶ μάλιστ᾽ ἂν δέον, ὁ δ᾽ οὐδ᾽ ἐν τούτοις γε έχρήσατο ἀλλὰ κἀκεῖνο εἰπών, «Ως φοβερώτατος δ
θάνατος· πέρας γὰρ καὶ οὐδὲν ἔτι τῷ τεθνεῶτι δοκεί
[οὔτ᾽ ἀγαθὸν] οὔτε κακὸν εἶναι τοσοῦτον· οὖν εἰπὼν καὶ οὐ παραχρῆμα τῷ περὶ ψυχῆς ἀνθρωπίνης
ἀθανασίας λόγῳ διορθωσάμενος εἰκότως δόξειεν ἂν
οὐκ ἄλλοις μόνον δοκοῦν, ἀλλ' οὐδ᾽ ἔξω τῆς ἑαυτοῦ
γνώμης αὐτὸ εἰπεῖν. Αίτιον δ᾽ ὅτι ἐνδοιαστῶς 'Αρι
στοτέλης τῷ λόγῳ τούτῳ τίθεται· καὶ ἀποφῆσαι
μὲν, ὡς οὐκ ἀθάνατον ψυχὴ ἡ ἀνθρωπίνη, ἴσως αἰ.
σχύνεται, μὴ λάθῃ τοῖς ὄνοις ἑαυτὸν ἐξισωκώς, θέσθαι δ' αὖ βεβαίως τῇ δόξῃ οὐ θαῤῥεῖ οὕτως ὥστε τι
καὶ ἄλλο ἀπ' αὐτοῦ ἰσχυρίσασθαι διὰ τὸ πρὸς τὰ
τοιαῦτα αὐτοῦ τῆς διανοίας· ἀμβλυωπόν· καὶ διὰ
ταῦτα τοτὲ μὲν ἐπὶ θατέρᾳ ἀποκλίνων, τοτὶ δ᾽ ἐπὶ
θατέρα ταλαντευόμενος, είπερ που καὶ ἄλλοθι, οὐδὲν
ἧττον καὶ ἐν τούτοις ἀσχημονεί. Ταῦτα περὶ τῶν ἐς
τὴν ψυχὴν τὴν ἀνθρωπίνην λεγομένων Αριστοτέλει
δίκαιον νομίζειν καὶ οὔτε χείρω οὔτ᾽ αὖ κρείττω, ὧν
ἡμεῖς φαμεν, ἐπεὶ καὶ ὅ φησι, διικνεῖσθαί τι ἐντεῦ
θεν πρὸς τοὺς κεκμηκότας ἀγαθὸν ἢ καὶ τοὐναντίον,
ἀγαυρὸν δέ τι διικνεῖσθαι καὶ μικρόν φαύλως
που καὶ τοῦτό φησιν. Εικάζει γὰρ αὐτὸ οἷον τὸ τῷ
ζῶντι μὲν μὴ αἰσθανομένῳ δέ· τοῦτο δ' ἔστιν, ἐπειδάν τις, οὗ ἂν αὐτὸς μὴ παρῇ ἐπαινούμενος, μὴ
εἰδῇ ἢ καὶ παῖδι ἑαυτοῦ ἐν ὑπερορίᾳ εὖ πράττοντα
ἀγνος, ή τι ἄλλο τοιουτότροπον· ὥστε μηδ' εἶναι
τινα τοῖς τετελευτηκέσι τῶν ἐνθάδε αἴσθησιν φαίνε
ται τιθέμενος· εἴτε δὲ δι' ἀνυπαρξίαν, εἴτε καὶ δι'
ἄλλην δή τινα αὐτοῖς διάθεσιν, οὐ διασαφεί. Πῶς
γὰρ δὴ τῷ φίλους δι᾽ ἑαυτόν τε καὶ ὑποθήκας τὰς
αὐτοῦ θεωμένῳ ἐκεῖθεν εὖ βιοῦντας, ἢ καὶ ᾧ ἂν ὁ
Θεὸς δοίη πόλει; δι' εὐνομίας κοσμῆσαί τε καὶ σῶσαι
καὶ αὐξῆσαι, ἢ τούτων ἔστιν ἃ καὶ τῷ ἐστρατηγη
κέναι καλώς κατωρθωκέναι, θεωμένῳ τε ἐκεῖθεν δι'
ἑαυτὸν μετὰ Θεὸν τὰς πόλεις εὖ πραττούσας καὶ ἐπὶ
τούτοις ὡς τὸ εἰκὸς ἀγαλλομένῳ, πῶς ἀφαυρών αλ
τοιοῦτο καὶ μικρόν; καὶ μὲν δὴ καὶ τὸν Θεὸν οἱ σο·
φοί φασι μηδὲν τῶν ἐπὶ γῆς ἄλλο ἀσμενέστερον θεᾶσθαι ἢ πόλεις με ευνομουμένα: ᾿Αλλὰ τοῖς τε ἄλλοις
πολὺ τῶν Πλάτωνος λόγων λειπομένη ή Αριστοτέ
λους αὕτη ἠθικὴ καὶ τῷ τῇ περὶ ψυχῆς ἡμῶν ἀθαν
νασίᾳ μὴ προσχρήσασθαι δήλη ἐστὶν ἀτελῆς οὖσα·
οὐ γὰρ ἕτερος μὲν ὁ τῇδε ἄνθρωπο, ἕτερο; δ' ὁ
ἐκεῖ, ἀλλ' εἷς καὶ ὁ αὐτός· καὶ ἐχρῆν τὸ ἐκεῖ σύμφη.
ρον καὶ τὸν τῇδε βίον ὑποτιθέμενον ἅμα καὶ ἐνδείκνυσθαι τὸ τοιοῦτο τοῖς διδασκομένοις. Σὺ δὲ δὴ
τολμῆς τῆς Πλάτωνος περὶ τὰ τοιαῦτα θειότητος
τῶν λόγων τοὺς Αριστοτέλους τούτους ὑπερτιθέναι,
καὶ φής φαύλους μὲν ἄν τινας πεισθῆναι τοῖς περὶ
Πλάτωνα, τοὺς δὲ σοφοὺς καὶ νοῦν ἔχοντας τοῖς ἐκ
του Περιπάτου συμφθέγξασθαι ἄν. Πείᾳ οὖν διανοίας συνέσει τὰ τοιαῦτα κρίνειν σὺ τ.μᾷς, ποίᾳ
εἴτ᾿ ἀγαθὸν εἴτε τουναντίον, ἀφαυρόν τι καὶ μικρὸν ἢ
ἁπλῶς ἢ ἐκείνοις εἶναι, εἰ δὲ μή, τοσοῦτόν γε καὶ
τοιοῦτον ὥστε μὴ ποιεῖν εὐδαίμονας τοὺς μὴ
ὄντας μηδὲ τοὺς ὄντας ἀφαιρεῖσθαι τὸ μακάριον.
col. 995–996page 88 of 99
PG 160:995ἐπιστήμῃ λόγων; ὅ; ἔπη μὲν καὶ ὅπως Πλάτων τε περ τινὰς ἄλλους καὶ τοὺς ἡτο: ἐλιγώρως πρὸς ἑκά καὶ οἱ περὶ Πλάτωνα λέγουσι, περὶ αὐτῶν οἶσθα οὐδὲν, θρασύνῃ δὲ ὥς τι εἰδὼς καὶ κρίνειν ἅμα περὶ αὐτῶν ἱκανὸς ὤν. Πῶς δὲ καὶ ἐλάχιστα φῂς τοὺς ἐκ τοῦ Περιπάτου τὰ περὶ τόδε τὸ σῶμα ἀγαθά τε καὶ κακὰ εἶναι ἀξιοῦν, ᾿Αριστοτέλους τοσαύτην αὐτοῖς δύναμιν περιτιθέντος, ὡς καὶ τῇ ἀνθρώπου εὐδαιμονίᾳ παντάπασιν ἐμποδὼν τὰ τοιαῦτα τῶν κακῶν ἀξιοῦν ἵστασθαι; Πῶς ἂν, φάσκοντος, εὐδαίμων γέ νο:το ὁ πάνυ αἰσχρός; δῆλα δή, ὅτι κἂν εἰ τὴν ψυ χήν τις ὡς καλλίστην διά γε ἀρετὴν εἴη παρεσκευασμένος, τὸ ἀθανάτου ἀγαθὸν ὑπὸ τοῦ τοῦ θνητού κακοῦ οὕτω παντάπασιν ἀναιρεῖσθαι ἀξιοῦντος καὶ ἀτεχνῶς τὰ ἀξύμβλητα συμβάλλοντος; πῆ γάρ συμ βλητὸν θνητὸν ἀθανάτῳ καὶ ὅλως πεπερασμένον ἀπείρῳ; Σὺ οὖν τους τοιούτους τῶν λόγων τῶν Πλά τωνος ὑπερτίθης; ἔπειτ' οὐ σὺ φαῦλής τε καὶ νοῦν οὐκ ἔχων; ᾿Αλλὰ τὰ μὲν τοιαῦτά σου δῆλα ὄντα πολ τῆς γέμοντα ἀμαθίας; οὐδὲ πλείονος αξιωτές λόγου ἐφ᾽ ἕτερον δέ σου τρεπτέον. Πῶς γὰρ ἂν καὶ εἴη τις πάντων ἅμα ἐπιθυμῶν, ὧν χρὴ καὶ ὧν οὐ χρή; οἷον σωφρονεῖν καὶ ἀκολασταίνειν ἅμα, ἢ δίκαια πράττειν καὶ ἀδικεῖν; ἢ εἰ δέναι καὶ μὴ εἰδέναι; οὐ μᾶλλον ἢ ἔστιν εἰπεῖν καὶ θερμαίνεσθαι καὶ ψύχεσθαι ἐπιθυμεῖν κατὰ ταυτά τὸν αὐτόν. Καὶ τοῦ ἡμεῖς τῶν ἐναντίων ἅμα ἐπιθυμεῖν τινα Οποτιθέμεθα; 'Αλλ' ἔοικας σύ, ὧν τε ἡμεῖς λέγομεν καὶ ᾗ λέγομεν, οὐδὲ συνιέναι· πῶς οὖν καὶ ἀντιλέγεις ὀρθῶς, περὶ ὧν γε οὐ συνίης; Ἡμεῖς μὲν γὰρ πάντων, ὧν τε χρή, καὶ ὧν οὐ χρὴ, ἐπιθυμητικόν τινα υποτιθέμεθα, ἀλλ' οὐχ ἅμα, ὧν οὐκ ἐγχωρεῖ· οὐκ Εγχωρεῖ δὲ τῶν ἄντικρυς ἐναντίων ἅμα ἐπιθυμεῖν ἐπεὶ τῶν γε ἐναντίαις έξεσι προσηκόντων ἔσθ' ὅτε καὶ ἐγχωρεῖ, οὐκ αὐτῶν ἀλλήλοις ἐναντίων όντων. Ὥσπερ που καὶ σὺ ἅμα μὲν λόγων ἴσως ἐρᾷς σωφρονικοῦ πράγματος, ἅμα δὲ δόξης κενῆς, ὑβριστοῦ καὶ ἀπειρο πάλου χρήματος σωφροσύνῃ τε ήκιστα προσήκοντος; ὃς καὶ ἐς τοσοῦτον ὑπὸ τοῦ τοιούτου εαλωκώς φαίνῃ, ὥστε καὶ τῆς θεοσεβείας αὐτὴ ὠνεῖσθαι, ἐκεῖσε δὲ τὴν θεοσέβειαν ἑκάστοτε μεταβάλλων, ὁπό θεν ἂν οἴηθείης καὶ μᾶλλον τιμηθήσεσθαι. Είπερ οὖν ἐν μηδενὶ ἄλλῳ, ἀλλ᾽ οὖν ἐν σεαυτῷ τὸ τοιοῦτο κατα νόησον, ὡς ἐγχωρεῖ καὶ ᾗ ἐγχωρεί. Τοὺς τοιούτους οὖν ἡμεῖς φαμεν ἡμιμοχθήρους, κἂν εἰ οἱ μὲν αὐτῶν ἢ ἐπὶ τὴν μοχθηρίαν μᾶλλον, οἱ δ᾽ ἐπὶ τὰ ἀμείνω ἀπου κλίνοιεν· καὶ ἐν ἀκρότητί τινι εἶναί φαμεν αὐτοὺς μᾶλλον ἢ τοὺς παμμοχθήρους τῷ καὶ τῇ ἐπιθυμία μᾶλλον τε καὶ ἐπὶ πλείω χρῆσθαι, εἴ γε οἱ μὲν ἐπὶ μόνα ἃ οὐ χρὴ τῇ ἐπιθυμίᾳ χρήσονται, οἱ δὲ καὶ ἐπ' ἀμφότερα. Σὺ δὲ πῶς περὶ τούτων ἀξιοῖς; μῶν οὐκ εἶναί τινας ἡμιμοχθήρους, ἀλλ᾽ ἅπαντας ήτοι καλούς σε κἀγαθοὺς ἢ μοχθηρούς, μέσον δ' ἔχοντα οὐδένα; Αλλ' οὔτε ἀληθὲς τὸ τοιοῦτο, οὔθ᾽ οὕτω τῶν σοφῶν δοκεῖ τοῖς πλείστοις. Εἰ δ᾽ εἰσὶν ἔνιοι ἡμιμόχθηροι, τους ποίους φήσεις σὺ εἶναι τοιούτου;; ᾿Αρ' οὐκ εἴ τερα έχοντας, ἅτε χρὴ καὶ ἃ οὐ χρὴ, ἢ ἐπιθυμητικώς πρός γε εκάτερα; Εἶτ᾽ οὐχ οἱ τοιοῦτοι ἐν ἀκρότητε τινι ἔσονται οἱ μὲν τοῦ ὀλιγωρεῖν οἱ δὲ τοῦ ἐπιθυμεῖν πολὺ μᾶλλον ἢ οἱ ὧν μὲν ἂν δέοι ἐπιθυμεῖν ὅλω γωροῦντες, ὧν δ' ἂν δέοι ολιγωρεῖν, ἐπιθυμοῦντες, οἷοι οἱ παμμοχθηροί εἰσιν; Εἶναι δέ τινας ἀνθρώπωντοὺς μὲν πρὸς ἅπαντας ὀλιγωροτέρους ἑτέρων τους δὲ σφοδροτέρους ταῖς ἐπιθυμίαις, ἐφ' ὅ τι ἂν ὁρμή. σωσιν, οὐδεὶς ἀντερεῖ· ὧν τους μηδένα έχοντας την καλοῦ τε καὶ αἰσχροῦ πάγιον λόγον οὐδὲν κωλύει καὶ ἐπὶ τἀναντία θαμὰ μεταβαλλομένους, ήμιμο. χθήρους τινὰς εἶναι· ἔστι δ' ὧν καὶ ἅμα τῶν μὲν δέων τῶν δ' οὐ δέον ἐπιθυμοῦντας. Αριστοτέλης καὶ τοῦτο ἁμαρτάνει, δύο κακίας ἑκάστῃ ἀρετή ἐναντίας ἀνατιθείς, τοὺς ἡμιμοχθήρους τούτους ὡς δὴ ἐναντίους ἐντιθείς, δέον τοὺς παμμοχθήρους προ αὐτῶν ἐναντίους τοῖς καλοῖς κἀγαθοῖς ἀποδιδόνα, ἵνα καὶ τὸ ἐν ἑνὶ εἶναι ἐναντίον ἔσωζεν ἀξίωμα. Οὐδὲν γὰρ, ὡς ἔπος εἰπεῖν, τῶν κατὰ τὰς ἀρετές καὶ κακίας ἀκριθοῦν Αριστοτέλης οἶδε, διὰ τὸ μὲ τῷ καλῷ τε καὶ αἰσχρῷ τάς γε ἀρετὰς καὶ κακία; εἰδέναι διορίζεσθαι. Σὲ δὲ δὴ τῷ δέοντί τε καὶ οὐ δέοντι τὰς κατ' ἀρετὴν πράξεις διοριζόμενον μελ φόμεθα μὲν οὖ, τῶν μέντοι τῷ καλῷ τε καὶ οὐ καλῶ διοριζομένων ἀτελέστερον ἂν αὐτὸν ἐν δίκῃ φαίμεν διορίζεσθαι. Ο μὲν γὰρ τοῦ δέοντός τε καὶ οὐ δέν της κανόνα οὐδένα ἀποδίδωσιν, οὔχουν ἔν γε της Νικομαχείοις, οι χρὴ ἀποβλέποντά τινα τά τι δέοντα ἐφ' ἑκάστων καὶ τὰ μὴ δέοντα γνωρίζει ᾿Αλλὰ σὺ οὐδ᾽ οἷόν τ' εἶναι φῂς του γε τοιούτου 22 νόνα οὐδένα ἀποδοῦναι, κακῶς περὶ τῶν τοιούτων εἰδώς· οἱ δὲ τοῦ μὲν δέοντός τε καὶ οὐ δέοντος τ καλόν τε καὶ οὐ καλὸν ἀποδιδούσι κανόνα, αὐτὸ τὸ καλὸν ἡμῖν ἐν τῷ τῷ θείῳ ἔπεσθαι συνίστασθαι ἀξιοῦσιν· ἐν γὰρ τῷ τοιούτῳ τήν γε άνθρωπείαν φύσιν τελειοῦσθαι. Αποδίδωσι μὲν οὖν καὶ Ἀριστοτέλης του δέοντος τούτου κανόνα, οὐκ ἐν τοῖς Νικο μαχείοις, ἀλλ' ἐν τοῖς Εὐδημείοις τό γε εὐπ βέστερον, οψέ τε καὶ ἐπὶ τελευτῇ τοῦ βιβλίου, συμ φώνως καὶ οὗτος τοῖς σοφοῖς κατά γε τοῦ:ο, οὐκέτι μέντοι καὶ ἑαυτῷ συμφώνως. Τὸ γὰρ τὸ τοὺς σει σμοὺς καὶ σκηπτούς δεδιέναι ἐπαινεῖν ποίᾳ εὐπείες δν προσήκει; ἀνάγκη μὲν γὰρ τὸν ὁτιοῦν ἐς ιάτα καὶ κακὸν αὐτὸ ὑπολαμβάνειν, ἢ μὴ δεδιέναι· οὐ δεὶς γὰρ δὴ, 3 ἂν μὴ κακήν οίεται, δέδιε, κακὶ νομίζειν σεισμούς τε καὶ σκηπτούς, ὁ ὁ Θεὸς οὕτω γίγνεσθαι διέταξε, πῶς εὐσεβές "Ολως τε, ἦν μὴ τις τὸ μὲν ἡμέτερον ἀγαθὸν ἐν ἡμῖν τῷ ἀθανάτης τὸν Θεόν νομίσῃ ὁρίσαι, τὰς δὲ πρός τε τὴ θνητὸν τας καὶ περὶ τὸ θνητὸν πράξεις λειτουργίαν γε τινε ἡμῖν σύμφορον τῷ παντὶ τῷδε λειτουργήσουσι περ ριθεῖναι, βουληθέντα ἀθανάτου τέ τινα καὶ θνητού μίξιν ἐν ἡμῖν τε καὶ εἴδει τῷ ἡμετέρῳ μηχανήσε σθαι, σύμφορον τοῦ παντὸς τῇ τελειότητι τὸ τοιαῦτο ἡγησάμενοι (οὐ γὰρ οὐδ᾽ ὅλου μέρους, μέροςGEORGI PLETHONIS
ἐπιστήμῃ λόγων; ὅ; ἔπη μὲν καὶ ὅπως Πλάτων τε περ τινὰς ἄλλους καὶ τοὺς ἡτο: ἐλιγώρως πρὸς ἑκά
καὶ οἱ περὶ Πλάτωνα λέγουσι, περὶ αὐτῶν οἶσθα
οὐδὲν, θρασύνῃ δὲ ὥς τι εἰδὼς καὶ κρίνειν ἅμα περὶ
αὐτῶν ἱκανὸς ὤν. Πῶς δὲ καὶ ἐλάχιστα φῂς τοὺς ἐκ
τοῦ Περιπάτου τὰ περὶ τόδε τὸ σῶμα ἀγαθά τε καὶ
κακὰ εἶναι ἀξιοῦν, ᾿Αριστοτέλους τοσαύτην αὐτοῖς
δύναμιν περιτιθέντος, ὡς καὶ τῇ ἀνθρώπου εὐδαι
μονίᾳ παντάπασιν ἐμποδὼν τὰ τοιαῦτα τῶν κακῶν
ἀξιοῦν ἵστασθαι; Πῶς ἂν, φάσκοντος, εὐδαίμων γένο:το ὁ πάνυ αἰσχρός; δῆλα δή, ὅτι κἂν εἰ τὴν ψυ
χήν τις ὡς καλλίστην διά γε ἀρετὴν εἴη παρεσκευα
σμένος, τὸ ἀθανάτου ἀγαθὸν ὑπὸ τοῦ τοῦ θνητού
κακοῦ οὕτω παντάπασιν ἀναιρεῖσθαι ἀξιοῦντος καὶ
ἀτεχνῶς τὰ ἀξύμβλητα συμβάλλοντος; πῆ γάρ συμ
βλητὸν θνητὸν ἀθανάτῳ καὶ ὅλως πεπερασμένον
ἀπείρῳ; Σὺ οὖν τους τοιούτους τῶν λόγων τῶν Πλάτωνος ὑπερτίθης; ἔπειτ' οὐ σὺ φαῦλής τε καὶ νοῦν
οὐκ ἔχων; ᾿Αλλὰ τὰ μὲν τοιαῦτά σου δῆλα ὄντα πολ
τῆς γέμοντα ἀμαθίας; οὐδὲ πλείονος αξιωτές λόγου -
ἐφ᾽ ἕτερον δέ σου τρεπτέον.
• Πῶς γὰρ ἂν καὶ εἴη τις πάντων ἅμα ἐπιθυμῶν,
ὧν χρὴ καὶ ὧν οὐ χρή; οἷον σωφρονεῖν καὶ ἀκολα
σταίνειν ἅμα, ἢ δίκαια πράττειν καὶ ἀδικεῖν; ἢ εἰ
δέναι καὶ μὴ εἰδέναι; οὐ μᾶλλον ἢ ἔστιν εἰπεῖν καὶ
θερμαίνεσθαι καὶ ψύχεσθαι ἐπιθυμεῖν κατὰ ταυτά
τὸν αὐτόν.
Καὶ τοῦ ἡμεῖς τῶν ἐναντίων ἅμα ἐπιθυμεῖν τινα
Οποτιθέμεθα; 'Αλλ' ἔοικας σύ, ὧν τε ἡμεῖς λέγομεν
καὶ ᾗ λέγομεν, οὐδὲ συνιέναι· πῶς οὖν καὶ ἀντιλέγεις ὀρθῶς, περὶ ὧν γε οὐ συνίης; Ἡμεῖς μὲν γὰρ
πάντων, ὧν τε χρή, καὶ ὧν οὐ χρὴ, ἐπιθυμητικόν
τινα υποτιθέμεθα, ἀλλ' οὐχ ἅμα, ὧν οὐκ ἐγχωρεῖ· οὐκ
Εγχωρεῖ δὲ τῶν ἄντικρυς ἐναντίων ἅμα ἐπιθυμεῖν·
ἐπεὶ τῶν γε ἐναντίαις έξεσι προσηκόντων ἔσθ' ὅτε καὶ
ἐγχωρεῖ, οὐκ αὐτῶν ἀλλήλοις ἐναντίων όντων. Ὥσπερ
που καὶ σὺ ἅμα μὲν λόγων ἴσως ἐρᾷς σωφρονικοῦ
πράγματος, ἅμα δὲ δόξης κενῆς, ὑβριστοῦ καὶ ἀπειρο
πάλου χρήματος σωφροσύνῃ τε ήκιστα προσήκοντος; ὃς καὶ ἐς τοσοῦτον ὑπὸ τοῦ τοιούτου εαλωκώς
φαίνῃ, ὥστε καὶ τῆς θεοσεβείας αὐτὴ ὠνεῖσθαι,
ἐκεῖσε δὲ τὴν θεοσέβειαν ἑκάστοτε μεταβάλλων, ὁπό
θεν ἂν οἴηθείης καὶ μᾶλλον τιμηθήσεσθαι. Είπερ οὖν
ἐν μηδενὶ ἄλλῳ, ἀλλ᾽ οὖν ἐν σεαυτῷ τὸ τοιοῦτο κατανόησον, ὡς ἐγχωρεῖ καὶ ᾗ ἐγχωρεί. Τοὺς τοιούτους
οὖν ἡμεῖς φαμεν ἡμιμοχθήρους, κἂν εἰ οἱ μὲν αὐτῶν ἢ
ἐπὶ τὴν μοχθηρίαν μᾶλλον, οἱ δ᾽ ἐπὶ τὰ ἀμείνω ἀπου
κλίνοιεν· καὶ ἐν ἀκρότητί τινι εἶναί φαμεν αὐτοὺς
μᾶλλον ἢ τοὺς παμμοχθήρους τῷ καὶ τῇ ἐπιθυμία
μᾶλλον τε καὶ ἐπὶ πλείω χρῆσθαι, εἴ γε οἱ μὲν ἐπὶ
μόνα ἃ οὐ χρὴ τῇ ἐπιθυμίᾳ χρήσονται, οἱ δὲ καὶ ἐπ'
ἀμφότερα. Σὺ δὲ πῶς περὶ τούτων ἀξιοῖς; μῶν οὐκ
εἶναί τινας ἡμιμοχθήρους, ἀλλ᾽ ἅπαντας ήτοι καλούς
σε κἀγαθοὺς ἢ μοχθηρούς, μέσον δ' ἔχοντα οὐδένα;
Αλλ' οὔτε ἀληθὲς τὸ τοιοῦτο, οὔθ᾽ οὕτω τῶν σοφῶν
δοκεῖ τοῖς πλείστοις. Εἰ δ᾽ εἰσὶν ἔνιοι ἡμιμόχθηροι,
τους ποίους φήσεις σὺ εἶναι τοιούτου;; ᾿Αρ' οὐκ εἴ-
Eth, Nicom, vi, 1
Eth. Eudem. vu, 14, 15,
τερα έχοντας, ἅτε χρὴ καὶ ἃ οὐ χρὴ, ἢ ἐπιθυμητικώς
πρός γε εκάτερα; Εἶτ᾽ οὐχ οἱ τοιοῦτοι ἐν ἀκρότητε
τινι ἔσονται οἱ μὲν τοῦ ὀλιγωρεῖν οἱ δὲ τοῦ ἐπιθυ
μεῖν πολὺ μᾶλλον ἢ οἱ ὧν μὲν ἂν δέοι ἐπιθυμεῖν ὅλω
γωροῦντες, ὧν δ' ἂν δέοι ολιγωρεῖν, ἐπιθυμοῦντες,
οἷοι οἱ παμμοχθηροί εἰσιν; Εἶναι δέ τινας ἀνθρώπων
τοὺς μὲν πρὸς ἅπαντας ὀλιγωροτέρους ἑτέρων τους
δὲ σφοδροτέρους ταῖς ἐπιθυμίαις, ἐφ' ὅ τι ἂν ὁρμή.
σωσιν, οὐδεὶς ἀντερεῖ· ὧν τους μηδένα έχοντας την
καλοῦ τε καὶ αἰσχροῦ πάγιον λόγον οὐδὲν κωλύει
καὶ ἐπὶ τἀναντία θαμὰ μεταβαλλομένους, ήμιμο.
χθήρους τινὰς εἶναι· ἔστι δ' ὧν καὶ ἅμα τῶν μὲν
δέων τῶν δ' οὐ δέον ἐπιθυμοῦντας. Αριστοτέλης
καὶ τοῦτο ἁμαρτάνει, δύο κακίας ἑκάστῃ ἀρετή
ἐναντίας ἀνατιθείς, τοὺς ἡμιμοχθήρους τούτους ὡς
δὴ ἐναντίους ἐντιθείς, δέον τοὺς παμμοχθήρους προ
αὐτῶν ἐναντίους τοῖς καλοῖς κἀγαθοῖς ἀποδιδόνα,
ἵνα καὶ τὸ ἐν ἑνὶ εἶναι ἐναντίον ἔσωζεν ἀξίωμα.
Οὐδὲν γὰρ, ὡς ἔπος εἰπεῖν, τῶν κατὰ τὰς ἀρετές
καὶ κακίας ἀκριθοῦν Αριστοτέλης οἶδε, διὰ τὸ μὲ
τῷ καλῷ τε καὶ αἰσχρῷ τάς γε ἀρετὰς καὶ κακία;
εἰδέναι διορίζεσθαι. Σὲ δὲ δὴ τῷ δέοντί τε καὶ οὐ
δέοντι τὰς κατ' ἀρετὴν πράξεις διοριζόμενον μελ
φόμεθα μὲν οὖ, τῶν μέντοι τῷ καλῷ τε καὶ οὐ καλῶ
διοριζομένων ἀτελέστερον ἂν αὐτὸν ἐν δίκῃ φαίμεν
διορίζεσθαι. Ο μὲν γὰρ τοῦ δέοντός τε καὶ οὐ δέν
της κανόνα οὐδένα ἀποδίδωσιν, οὔχουν ἔν γε της
Νικομαχείοις, οι χρὴ ἀποβλέποντά τινα τά τι
δέοντα ἐφ' ἑκάστων καὶ τὰ μὴ δέοντα γνωρίζει
᾿Αλλὰ σὺ οὐδ᾽ οἷόν τ' εἶναι φῂς του γε τοιούτου 22νόνα οὐδένα ἀποδοῦναι, κακῶς περὶ τῶν τοιούτων
εἰδώς· οἱ δὲ τοῦ μὲν δέοντός τε καὶ οὐ δέοντος τ
καλόν τε καὶ οὐ καλὸν ἀποδιδούσι κανόνα, αὐτὸ
τὸ καλὸν ἡμῖν ἐν τῷ τῷ θείῳ ἔπεσθαι συνίστασθαι
ἀξιοῦσιν· ἐν γὰρ τῷ τοιούτῳ τήν γε άνθρωπείαν
φύσιν τελειοῦσθαι. Αποδίδωσι μὲν οὖν καὶ Ἀριστο
τέλης του δέοντος τούτου κανόνα, οὐκ ἐν τοῖς Νικο
μαχείοις, ἀλλ' ἐν τοῖς Εὐδημείοις τό γε εὐπ
βέστερον, οψέ τε καὶ ἐπὶ τελευτῇ τοῦ βιβλίου, συμ
φώνως καὶ οὗτος τοῖς σοφοῖς κατά γε τοῦ:ο, οὐκέτι
μέντοι καὶ ἑαυτῷ συμφώνως. Τὸ γὰρ τὸ τοὺς σει
σμοὺς καὶ σκηπτούς δεδιέναι ἐπαινεῖν ποίᾳ εὐπείες
δν προσήκει; ἀνάγκη μὲν γὰρ τὸν ὁτιοῦν ἐς ιάτα
καὶ κακὸν αὐτὸ ὑπολαμβάνειν, ἢ μὴ δεδιέναι· οὐ
δεὶς γὰρ δὴ, 3 ἂν μὴ κακήν οίεται, δέδιε, κακὶ
νομίζειν σεισμούς τε καὶ σκηπτούς, ὁ ὁ Θεὸς οὕτω
γίγνεσθαι διέταξε, πῶς εὐσεβές "Ολως τε, ἦν μὴ
τις τὸ μὲν ἡμέτερον ἀγαθὸν ἐν ἡμῖν τῷ ἀθανάτης τὸν
Θεόν νομίσῃ ὁρίσαι, τὰς δὲ πρός τε τὴ θνητὸν τας
καὶ περὶ τὸ θνητὸν πράξεις λειτουργίαν γε τινε
ἡμῖν σύμφορον τῷ παντὶ τῷδε λειτουργήσουσι περ
ριθεῖναι, βουληθέντα ἀθανάτου τέ τινα καὶ θνητού
μίξιν ἐν ἡμῖν τε καὶ εἴδει τῷ ἡμετέρῳ μηχανήσε
σθαι, σύμφορον τοῦ παντὸς τῇ τελειότητι τὸ τοιαῦτο
ἡγησάμενοι (οὐ γὰρ οὐδ᾽ ὅλου μέρους, μέρος
Meteor. 11, 7-9.
col. 997–998page 89 of 99
PG 160:997ή Ενεκα ὅλου ἀπεργάζεσθαι, προνοοῦντα μὲν καὶ τοῦ ναι τὸ παρέχον. Σὺ δ' οὔτ᾽ Αριστοτέλους οἷός τ' ε τῷ μέρει ἐκ τῶν δυνατῶν λυσιτελοῦντος, πρὸς δὲ τὸ τῷ ὅλῳ μάλιστα σύμφορον ἕκαστα συντάττοντα), ἢν μή τις ταῦτα οὕτω δὴ νομίσῃ, πῶς ἂν σώσειε τὸ εὐσεβές; ἢ πῶς ἂν καὶ εὐδαίμων γένοιτο ἄνθρωπος, εἰ τοὺς σεισμούς τε καὶ σκηπτούς ἀεὶ δεδιώς τε και τρέμων καθεδεῖται; Ο μὲν γὰρ μὴ ἄλλα ἢ τὰ τῷ ὄντι δεδιὼς, ἅτε ἐφ' ἑαυτῷ ἐν τὸ φυλάττεσθαι αὐτά, οὐδ' ἂν ἔτι δεξιοι εἰ μὴ ἄχρι τὴ τοῦ γνῶναι ἐπεὶ μαθών τις, ἄττ᾽ ἂν εἴη καὶ οἷα τὰ αἰσχρά, οὔποτ' ἂν αὐτῶν οὐδ' ὅτῳοῦν οὔτ᾽ ἂν ἐκὼν οὔτ᾽ ἂν ἄχων περιπέσοι. Ο δὲ σεισμούς τε καὶ σκηπτούς δεδιώς πῶς ἂν φυλάξαιτο; εἰ μὴ σὺ ἀξιώσεις τῶν μὲν σεισμῶν ἕνεκα έ; Υπερβορέους, τῶν δὲ σκηπτῶν ἐς Αἴγυπτον ἅπαντα ἄνδρα ἴεσθαι δεῖν· ἐπεὶ ἔν γε ταῖς περὶ Ελλάδα καὶ τοῖς τῇ Ἑλλάδι παραπλησίοις τόποις ποίαν πίστιν ἔστι λαβεῖν τῶν μήτ' ἂν σεισθησομένων μήτ' ἂν κεραυνωθησομένων χωρίων; Συχνὰ μὲν γὰρ σφοδρώς ποτε σεισθέντα πολλῶν ἐτῶν ἢ οὐκ ἐσείσθη, ἢ ἡρέμα ἐσείσθη, καὶ οὐκ ἄχρι βλάβης μνημονευόμενα σεισθῆναι· εἶτά ποτε αφο δρῶς σεισθέντα μέγα έβλαψε, συχνὰ δὲ καὶ πλεονάκις κεραυνωθέντα ἔπειτα συχνῶν ἐτῶν οὐκ ἐκεραυνώθη· ὥστ᾽ ἂν μηδ᾽ εἶναι κατά γε Αριστοτέλη εὐδαίμονα μηδ' ἐντινοῦν γενέσθαι, εἰ μέλλοι ήτοι φοβήσεσθαι τοὺς σεισμούς τε καὶ σκηπτοὺς ἢ φαῦ λός τις ἔσεσθαι μή δεδιώς 'Ο δὲ κατὰ τοὺς περί Πλάτωνα σοφοὺς τὸ μὲν ἑαυτοῦ ἀγαθὸν ἐν ἀθανάτῳ τῷ ἑαυτοῦ ὁρίζων, τὰς δὲ πρὸς τὸ θνητὸν καὶ περὶ τὸ θνητὸν πράξεις ὡς λειτουργίαν τῷ τε παντί μει τιὼν καὶ τῷ Θεῷ, ἐφ' ὅσον τε δὴ καὶ ἄχρι περ ἂν καὶ ὁ Θεὸς διδοῖ, ὡς ἐκείνου καλοῦντος εἴτε κεραυνῷ, εἴτε σεισμῷ, εἴτε δὴ νότῳ, εἴτε τῳ ἄλλῳ τρόπῳ ἑτοί μως καὶ ἀστενακτὶ ὑπακουσόμενος οὐ μακρῷ τῷ κατὰ Αριστοτέλη σπουδαίου εὐδαίμονος. ᾿Αλλὰ τούτων μὲν τῶν λόγων οὐδέν σοι προσηκόντων ἀπο στατέον, ἐπ' ἄλλο δέ σου τι ιτέον. συνιέναι ὅ τι βούλεται, πολὺ δ' ἔτι ἧττον όπη ἁμαρ τάνει δύνατο ἂν φωρᾶσαι· ἡμεῖς δὲ πρῶτον μέν σοι σαφηνιοῦμεν τὴν Αριστοτέλους ἐνταῦθα γνώμην ἀπ' αὐτῶν τούτων καὶ μόνων τῶν ἐνθάδε σοι έκτε θησομένων αὐτοῦ ῥημάτων, ἵνα σου καὶ τὸ ἀμαθὲς μᾶλλον ἐλεγχθῇ. Αριστοτέλης μὲν γὰρ ἔκ τε τοῦ κοινωνεῖν τῷ ἐσχάτῳ, τέλει φάσκειν τὴν ἡδονὴν καὶ ἀνάγκην εἶναι κοινωνεῖν, ὡς δὴ ἀτελὲς ἂν ἡμῖν τέλος τὸ ἔσχατον ἐσόμενον, εἰ μὴ παρείη αὐτῷ καὶ ἡδονὴ, ἔκ τε τοῦ τελειοῦν αὐτοῦ τὰς ἐνεργείας ἡμῶν φάσ σκειν, δῆλός ἐστιν ήτοι τέλος τῶν ἐνεργειῶν ἡμῶν τιθέμενος τὴν ἡδονὴν ἢ τοῦτο μὲν οὐχὶ (καίπερ οὕτω δέον θέσθαι, ἐξ οὗ ὑπ' αὐτῆς φησι τὰς ἀμερ γείας ἡμῶν τελειοῦσθαι), μέρος δ' οὖν εἶναι ἡμῖν τοῦ ἐσχάτου τέλους καὶ αὐτὴν τιθεῖτ᾽ ἂν, σύνθετών τι ἡμῖν τὸ τέλος ἔκ τε δὴ ἡδονῆς καὶ θεωρίας ποιῶν, ῶς ἤτοι τὴν ἰδίαν θεωρίαν ἡ ἡδονὴ τὴν θεωρητι χήν οὐδὲ γὰρ διαφέρει, όποτέρως ἄν τις εἴποι τῷ γε ἀνθρωπείῳ ὄν βίῳ τὸ τέλος. Ἡ μὲν οὖν Αρι στοτέλους-γνώμη τοιαύτη τις οὖσα οὐκ ἄδηλός ἐστι καὶ ἀπ' αὐτῶν τούτων, ὧν σὺ ἐνθάδε ἐκτίθεσαι αύτ τοῦ ῥημάτων· καὶ κρινόντων ἔκ τε τούτων καὶ τῶν ἄλλων τῶν ὑπ' αὐτοῦ περὶ αὐτῶν τούτων λεγομένων οἱ τῶν ᾿Αριστοτέλους λόγων ὅπως δήποτε ἔμπειροι, ἐφ᾽ οἷς καὶ σὺ ἀναφέρεις την κρίσιν, καὶ ἡμεῖς οὐ παραγραφόμεθα τήν γε κρίσιν. Οὐ γάρ σου εἶεν ἂν ἀσυνετώτεροι οἱ κρινοῦντες· οὐ γὰρ ῥᾴδιόν σου τι νος ἀσυνετωτέρου τυχεῖν τῶν τοῖς βιβλίοις τοῖς 'Αριστοτέλους σπουδῇ προσεσχηκότων. Φανήσεται γὰρ ᾿Αριστοτέλης γυμνάζων μὲν τὸν περὶ ἡδονῆς λόγον ἐφ' ἑκάτερα, τελευτῶν δὲ τιθέμενος τῇ ἡδονῇ, οὐ πάσῃ δὲ, ὡς καὶ κακὰς οὖσας ἐνίας ἡδονάς. Καὶ τοῦτο οὐ καλῶς. Έδει γὰρ διακρῖναι, εἰ καθόσον ἡδοναὶ κακαὶ αἱ κακαὶ τῶν ἡδονῶν· εἰ γὰρ τοῦτο, καὶ ἅπασαι ἂν εἶεν κακα!· καὶ αὖ, εἴ τις ἡδονὴ ἀγαπ θὸν καθόσον ἡδονὴ, καὶ ἅπασαν δεῖ ἡδονὴν καθόσον ἡδονὴ ἀγαθὸν εἶναι. Εἰ γάρ τι εἴη τοιόνδε καθόσον αὐτό, καὶ ἅπαν δεῖ αὐτὸ τὸ τοιοῦτον εἶναι. Ἀριστοτέλης δ' οὐδὲν τοιοῦτον ο δε διακρίνειν. Ημείς δ' ἐπεὶ σὺ τὴν Ἀριστοτέλους γνώμην καὶ ἀπ' αὐτῶν τῶν ἐνθάδε σοι ἐκτεθειμένων σαφῆ κατεστήσαμεν, ἐροῦ μεν καὶ ὧν ἐν τούτοις τε καὶ ὅλῳ τῷ περὶ ἡδονῆς λόγῳ ἁμαρτάνει - συχνὰ δ᾽ ἁμαρτάνει τό γε μέγιστον. Εστι τοίνυν μέγιστον, ὧν ἐν τούτοις τοῖς λόγοις ἁμαρτάνει, τὸ τελειοῦν φάσκειν τὰς ἐνεργείας ἡμῶν τὴν ἡδονὴν· καλεῖ μὲν οὖν καὶ τελειότητα αὐτὴν τῶν γε ἐνεργειῶν ἡμῶν. Οὐδὲν μὴν διαφέρει, κἂν εἰ μὴ τελειότητα ἐκάλει· ἡ γὰρ δὴ τελειοῦσα οὐκ ἔσθ' ὅπως οὐχὶ καν τελειότης εἴη. 'Ημεῖς δὲ τοπού του δέομεν τελειότητα αὐτὴν φάναι, ὥστ᾽ οὐδὲ παρεῖναι αὐτὴν οὐδὲ μιᾷ ἡμῶν τελειότητί φαμεν, ἀλλὰ σὺν αἰσθήσει ἀεὶ τελειώσεως παρέπεσθαι, οὐ τελειότητος, τῶν δέ γε τελειοτήτων ἡμῶν ἑκέτων (πολυμερείς γὰρ ἡμεῖς καὶ ἄλλη άλλης ενεργείας συμπεριφέρεσθαι, ἀλλὰ καὶ πάμπολύ τι ἐκείνου «Τὸ μὲν γὰρ ἔσχατον, φησί, τέλος ἑαυτοῦ εἶνεκα ἀγαθόν τε εἶναι δοκεῖ καὶ αἱρετόν· ἡδονὴ δὲ, οὐ γάρ ἐστι πᾶσα ἀγαθή τε καὶ αἱρετή, οὐκ ἂν καθ' αὐτὴν εἴη τοιαύτη, ὥστ᾽ οὐδὲ τέλος ἂν εἴη τὸ ἔσχατον. Αὐτὴν μὲν οὖν εἶναι τὸ ἀνθρώπινον ἀγαθὸν, οὐχ οἷόν τέ ἐστι, φησί· κοινωνεῖν δὲ τῷ ἐσχάτῳ τέλει ταύτην ἀνάγκη, Στ' ἐκ τοῦ τυχεῖν αὐτοῦ προϊοῦσαν ἐπεὶ παντὶ τέλει τε καὶ ἀγαθῷ ἡδονὴ τις έπεται, παρόντος μὲν δι' αἰσθήσεως ἐγγιγνομένη, διὰ δὲ μνή μης, ἐπειδὰν παύσηται γεγονὸς, ὁπόταν δὲ μέλλῃ γίγνεσθαι, δι' ἐλπίδος· διό φησι καὶ πᾶσαν ἐνέργειαν ὑπὸ τῆς ἡδονῆς τελειοῦσθαι, οὐχ ὡς πάσῃ ἐνεργείᾳ τῆς ἡδονῆς ἑπομένης, ἀλλ' ὡς ἑκάστης ενεργείας πρός τι τέλος οἰκεῖον ταττομένης τὴν ἡδονήν Καὶ τῶς οἷόν τε τὸ τελειούμενον μὴ οὐχ ὡς πρὸς τὸ τέλος τὸ τελειοῦν ἑαυτὸ τάττεσθαι; οὐ γὰρ ἄλλως τέλειον ἕκαστον, ἢ τοῦ ἑαυτοῦ τέλους τυχόν γίγνεσθαι· ὥστ᾽ ἀνάγκην εἶναι τὸ τελειοῦν ὁτιοῦν ἤτοι αὐτὸ τέλος ἢ τοῦ τέλους κύριον καὶ τέλο; αὐτὸ εἶCONTRA SCHOLARII DEFENSIONEM ARISTOTELIS.
ή
Ενεκα ὅλου ἀπεργάζεσθαι, προνοοῦντα μὲν καὶ τοῦ ναι τὸ παρέχον. Σὺ δ' οὔτ᾽ Αριστοτέλους οἷός τ' ε
τῷ μέρει ἐκ τῶν δυνατῶν λυσιτελοῦντος, πρὸς δὲ τὸ
τῷ ὅλῳ μάλιστα σύμφορον ἕκαστα συντάττοντα), ἢν
μή τις ταῦτα οὕτω δὴ νομίσῃ, πῶς ἂν σώσειε τὸ
εὐσεβές; ἢ πῶς ἂν καὶ εὐδαίμων γένοιτο άνθρω
πος, εἰ τοὺς σεισμούς τε καὶ σκηπτούς ἀεὶ δεδιώς
τε και τρέμων καθεδεῖται; Ο μὲν γὰρ μὴ ἄλλα ἢ
τὰ τῷ ὄντι δεδιὼς, ἅτε ἐφ' ἑαυτῷ ἐν τὸ φυλάττεσθαι
αὐτά, οὐδ' ἂν ἔτι δεξιοι εἰ μὴ ἄχρι τὴ τοῦ γνῶναι·
ἐπεὶ μαθών τις, ἄττ᾽ ἂν εἴη καὶ οἷα τὰ αἰσχρά,
οὔποτ' ἂν αὐτῶν οὐδ' ὅτῳοῦν οὔτ᾽ ἂν ἐκὼν οὔτ᾽ ἂν
ἄχων περιπέσοι. Ο δὲ σεισμούς τε καὶ σκηπτούς
δεδιώς πῶς ἂν φυλάξαιτο; εἰ μὴ σὺ ἀξιώσεις τῶν
μὲν σεισμῶν ἕνεκα έ; Υπερβορέους, τῶν δὲ σκηπτῶν
ἐς Αἴγυπτον ἅπαντα ἄνδρα ἴεσθαι δεῖν· ἐπεὶ ἔν γε
ταῖς περὶ Ελλάδα καὶ τοῖς τῇ Ἑλλάδι παραπλη
σίοις τόποις ποίαν πίστιν ἔστι λαβεῖν τῶν μήτ' ἂν
σεισθησομένων μήτ' ἂν κεραυνωθησομένων χωρίων;
Συχνὰ μὲν γὰρ σφοδρώς ποτε σεισθέντα πολλῶν
ἐτῶν ἢ οὐκ ἐσείσθη, ἢ ἡρέμα ἐσείσθη, καὶ οὐκ ἄχρι
βλάβης μνημονευόμενα σεισθῆναι· εἶτά ποτε αφο
δρῶς σεισθέντα μέγα έβλαψε, συχνὰ δὲ καὶ πλεονά
κις κεραυνωθέντα ἔπειτα συχνῶν ἐτῶν οὐκ ἐκεραυνώθη· ὥστ᾽ ἂν μηδ᾽ εἶναι κατά γε Αριστοτέλη
εὐδαίμονα μηδ' ἐντινοῦν γενέσθαι, εἰ μέλλοι ήτοι
φοβήσεσθαι τοὺς σεισμούς τε καὶ σκηπτοὺς ἢ φαῦ
λός τις ἔσεσθαι μή δεδιώς 'Ο δὲ κατὰ τοὺς περί
Πλάτωνα σοφοὺς τὸ μὲν ἑαυτοῦ ἀγαθὸν ἐν ἀθανάτῳ
τῷ ἑαυτοῦ ὁρίζων, τὰς δὲ πρὸς τὸ θνητὸν καὶ περὶ
τὸ θνητὸν πράξεις ὡς λειτουργίαν τῷ τε παντί με- ι
τιὼν καὶ τῷ Θεῷ, ἐφ' ὅσον τε δὴ καὶ ἄχρι περ ἂν
καὶ ὁ Θεὸς διδοῖ, ὡς ἐκείνου καλοῦντος εἴτε κεραυνῷ,
εἴτε σεισμῷ, εἴτε δὴ νότῳ, εἴτε τῳ ἄλλῳ τρόπῳ ἑτοί
μως καὶ ἀστενακτὶ ὑπακουσόμενος οὐ μακρῷ τῷ
κατὰ Αριστοτέλη σπουδαίου εὐδαίμονος. ᾿Αλλὰ
τούτων μὲν τῶν λόγων οὐδέν σοι προσηκόντων ἀποστατέον, ἐπ' ἄλλο δέ σου τι ιτέον.
συνιέναι ὅ τι βούλεται, πολὺ δ' ἔτι ἧττον όπη ἁμαρ
τάνει δύνατο ἂν φωρᾶσαι· ἡμεῖς δὲ πρῶτον μέν σοι
σαφηνιοῦμεν τὴν Αριστοτέλους ἐνταῦθα γνώμην
ἀπ' αὐτῶν τούτων καὶ μόνων τῶν ἐνθάδε σοι έκτεθησομένων αὐτοῦ ῥημάτων, ἵνα σου καὶ τὸ ἀμαθὲς
μᾶλλον ἐλεγχθῇ. Αριστοτέλης μὲν γὰρ ἔκ τε τοῦ
κοινωνεῖν τῷ ἐσχάτῳ, τέλει φάσκειν τὴν ἡδονὴν καὶ
ἀνάγκην εἶναι κοινωνεῖν, ὡς δὴ ἀτελὲς ἂν ἡμῖν τέλος
τὸ ἔσχατον ἐσόμενον, εἰ μὴ παρείη αὐτῷ καὶ ἡδονὴ,
ἔκ τε τοῦ τελειοῦν αὐτοῦ τὰς ἐνεργείας ἡμῶν φάσ
σκειν, δῆλός ἐστιν ήτοι τέλος τῶν ἐνεργειῶν ἡμῶν
τιθέμενος τὴν ἡδονὴν ἢ τοῦτο μὲν οὐχὶ (καίπερ
οὕτω δέον θέσθαι, ἐξ οὗ ὑπ' αὐτῆς φησι τὰς ἀμερ
γείας ἡμῶν τελειοῦσθαι), μέρος δ' οὖν εἶναι ἡμῖν
τοῦ ἐσχάτου τέλους καὶ αὐτὴν τιθεῖτ᾽ ἂν, σύνθετών
τι ἡμῖν τὸ τέλος ἔκ τε δὴ ἡδονῆς καὶ θεωρίας ποιῶν,
ῶς ἤτοι τὴν ἰδίαν θεωρίαν ἡ ἡδονὴ τὴν θεωρητι
χήν οὐδὲ γὰρ διαφέρει, όποτέρως ἄν τις εἴποι
τῷ γε ἀνθρωπείῳ ὄν βίῳ τὸ τέλος. Ἡ μὲν οὖν Αρι
στοτέλους-γνώμη τοιαύτη τις οὖσα οὐκ ἄδηλός ἐστι
καὶ ἀπ' αὐτῶν τούτων, ὧν σὺ ἐνθάδε ἐκτίθεσαι αύτ
τοῦ ῥημάτων· καὶ κρινόντων ἔκ τε τούτων καὶ τῶν
ἄλλων τῶν ὑπ' αὐτοῦ περὶ αὐτῶν τούτων λεγομένων
οἱ τῶν ᾿Αριστοτέλους λόγων ὅπως δήποτε ἔμπειροι,
ἐφ᾽ οἷς καὶ σὺ ἀναφέρεις την κρίσιν, καὶ ἡμεῖς οὐ
παραγραφόμεθα τήν γε κρίσιν. Οὐ γάρ σου εἶεν ἂν
ἀσυνετώτεροι οἱ κρινοῦντες· οὐ γὰρ ῥᾴδιόν σου τι
νος ἀσυνετωτέρου τυχεῖν τῶν τοῖς βιβλίοις τοῖς
'Αριστοτέλους σπουδῇ προσεσχηκότων. Φανήσεται
γὰρ ᾿Αριστοτέλης γυμνάζων μὲν τὸν περὶ ἡδονῆς
λόγον ἐφ' ἑκάτερα, τελευτῶν δὲ τιθέμενος τῇ ἡδονῇ,
οὐ πάσῃ δὲ, ὡς καὶ κακὰς οὖσας ἐνίας ἡδονάς. Καὶ
τοῦτο οὐ καλῶς. Έδει γὰρ διακρῖναι, εἰ καθόσον
ἡδοναὶ κακαὶ αἱ κακαὶ τῶν ἡδονῶν· εἰ γὰρ τοῦτο,
καὶ ἅπασαι ἂν εἶεν κακα!· καὶ αὖ, εἴ τις ἡδονὴ ἀγαπ
θὸν καθόσον ἡδονὴ, καὶ ἅπασαν δεῖ ἡδονὴν καθόσον
ἡδονὴ ἀγαθὸν εἶναι. Εἰ γάρ τι εἴη τοιόνδε καθόσον
αὐτό, καὶ ἅπαν δεῖ αὐτὸ τὸ τοιοῦτον εἶναι. Αριστο
τέλης δ' οὐδὲν τοιοῦτον ο δε διακρίνειν. Ημείς δ' ἐπεὶ
σὺ τὴν Ἀριστοτέλους γνώμην καὶ ἀπ' αὐτῶν τῶν
· ἐνθάδε σοι ἐκτεθειμένων σαφῆ κατεστήσαμεν, ἐροῦμεν καὶ ὧν ἐν τούτοις τε καὶ ὅλῳ τῷ περὶ ἡδονῆς
λόγῳ ἁμαρτάνει - συχνὰ δ᾽ ἁμαρτάνει τό γε μέγιστον.
Εστι τοίνυν μέγιστον, ὧν ἐν τούτοις τοῖς λόγοις
ἁμαρτάνει, τὸ τελειοῦν φάσκειν τὰς ἐνεργείας ἡμῶν
τὴν ἡδονὴν· καλεῖ μὲν οὖν καὶ τελειότητα αὐτὴν
τῶν γε ἐνεργειῶν ἡμῶν. Οὐδὲν μὴν διαφέρει, κἂν
εἰ μὴ τελειότητα ἐκάλει· ἡ γὰρ δὴ τελειοῦσα οὐκ
ἔσθ' ὅπως οὐχὶ καν τελειότης εἴη. 'Ημεῖς δὲ τοπού
του δέομεν τελειότητα αὐτὴν φάναι, ὥστ᾽ οὐδὲ πα
ρεἶναι αὐτὴν οὐδὲ μιᾷ ἡμῶν τελειότητί φαμεν, ἀλλὰ
σὺν αἰσθήσει ἀεὶ τελειώσεως παρέπεσθαι, οὐ τελειό
τητος, τῶν δέ γε τελειοτήτων ἡμῶν ἑκέτων
(πολυμερείς γὰρ ἡμεῖς καὶ ἄλλη άλλης ενεργείας
συμπεριφέρεσθαι, ἀλλὰ καὶ πάμπολύ τι ἐκείνου
Sensa carent ultima verba, fortasse aliquid
excilit. GaSS.
«Τὸ μὲν γὰρ ἔσχατον, φησί, τέλος ἑαυτοῦ εἶνεκα
ἀγαθόν τε εἶναι δοκεῖ καὶ αἱρετόν· ἡδονὴ δὲ, οὐ γάρ
ἐστι πᾶσα ἀγαθή τε καὶ αἱρετή, οὐκ ἂν καθ' αὐτὴν
εἴη τοιαύτη, ὥστ᾽ οὐδὲ τέλος ἂν εἴη τὸ ἔσχατον.
Αὐτὴν μὲν οὖν εἶναι τὸ ἀνθρώπινον ἀγαθὸν, οὐχ
οἷόν τέ ἐστι, φησί· κοινωνεῖν δὲ τῷ ἐσχάτῳ τέλει
ταύτην ἀνάγκη, Στ' ἐκ τοῦ τυχεῖν αὐτοῦ προϊοῦσαν
ἐπεὶ παντὶ τέλει τε καὶ ἀγαθῷ ἡδονὴ τις έπεται,
παρόντος μὲν δι' αἰσθήσεως ἐγγιγνομένη, διὰ δὲ μνήμης, ἐπειδὰν παύσηται γεγονὸς, ὁπόταν δὲ μέλλῃ
γίγνεσθαι, δι' ἐλπίδος· διό φησι καὶ πᾶσαν ἐνέργειαν
ὑπὸ τῆς ἡδονῆς τελειοῦσθαι, οὐχ ὡς πάσῃ ἐνεργείᾳ
τῆς ἡδονῆς ἑπομένης, ἀλλ' ὡς ἑκάστης ενεργείας
πρός τι τέλος οἰκεῖον ταττομένης τὴν ἡδονήν
Καὶ τῶς οἷόν τε τὸ τελειούμενον μὴ οὐχ ὡς πρὸς
τὸ τέλος τὸ τελειοῦν ἑαυτὸ τάττεσθαι; οὐ γὰρ ἄλλως
τέλειον ἕκαστον, ἢ τοῦ ἑαυτοῦ τέλους τυχόν γίγνε-
· σθαι· ὥστ᾽ ἀνάγκην εἶναι τὸ τελειοῦν ὁτιοῦν ἤτοι
αὐτὸ τέλος ἢ τοῦ τέλους κύριον καὶ τέλο; αὐτὸ εἶ
Meteor. 1, 7 sq. Eik. Eudem. 111, 1.
Eth, Nicom. r, 3.
lb d. Magn. Mor. 11, 7.
col. 999–1000page 90 of 99
PG 160:999ἡμῶν τελειότης) ἀπαλλάττεσθαι. Επ δέδεικται μὲν ἡ θρωνταί τε ἐν ἑτέροις καὶ ἀποδεδείχεται ἱκανῶς οὖν ἡμῖν καὶ ἄλλοθι διὰ πλειόνων τὸ τοιοῦτο σύ δὲν μέντοι ἧττον καὶ ἐν τῷ προτέρων ἡμῶν συγ γράμματι, ᾧ νῦν σὺ ἀντιλέγεις, διὰ βραχέος ἐπὶ τῆς κυριωτάτης ἡμῶν ἐνεργείας, τῆς θεωρίας, ἐπι δείκνυται, ᾗ δή φαμεν μανθάνουσι μὲν καὶ ἐκ λή θης αναμιμνησκομένοις οὐ σμικράν τινα ήδονήν παρέπεσθαι, ἐκ δὲ πολλοῦ ἐπισταμένοις τε καὶ θεω ροῦσιν οὐ πάνυ τοι. Σὺ δὲ πρὸς τοῦτο ἡμῶν οὐδ᾽ ἀν τι βλέψαι δυνηθεὶς, ἀλλ᾽ ἐκκλίνας όμως φαυλίζεις, ὡ: δὴ οὐ τοιούτοις τεκμηρίοις περὶ τῶν μεγίστων δειγμάτων πιστεύειν χρεών, οὐ συνιεῖς, ὅσον τῷ βρα χεί τούτῳ τεκμηρίῳ βάθους Ενεστιν. Εἰ δὲ τελειώσεως ἀεὶ σὺν αἰσθήσει παρέπεται ἡ ἡδονή, τελειότητι δ' οὐδὲ μιᾷ, οὐδ' ἂν εἴη τέλος ἡμῖν εἶναι· οὐ γὰρ τὸ τελειοῦσθαι ἡμῖν τέλος, ἀλλὰ τὸ τελειωθῆναι τε καὶ εἶναι τελείοις, οὐ γίγνεσθαι· τοῦτο δ' ἔστι κα λοῖς γενέσθαι τε καὶ εἶναι τὴν ψυχὴν· καλὴν γὰρ ἔν γε ἑκάστῳ εἴδει τὸ τέλειον. Ἐπεὶ δ᾽ ἡμῖν σὺ μέμφη, ὡς οὐ διὰ πάντων τῶν Ἀριστοτέλους περὶ τούτων διεξεληλυθέσι λόγων οὐδὲ πρὸς ἅπαντας ἀντειποῦσι καὶ ἀδυνασίας αὐτὸ τεκμήριον ποιῇ, σὺ μὲν ἡμῖν ταῦτα οὐκ ἐν δίκῃ μέμφη, υπεσχημένοις μὲν μὴ πρὸς ἅπαντα τὰ ᾿Αριστοτέλει ἁμαρτανόμενα, ἀλλὰ πρὸς ἔνιά γε αὐτῶν καὶ διὰ βραχυτάτων εἰπεῖν, σώ ζουσι δὲ δήπου τὴν ὑπόσχεσιν. Σὲ δ᾽ ἡμεῖς τοσοῦτο μήκος ἀποτείνειν προθέμενον λόγων, εἴ τι τῶν ἡμε τέρων ἐκκλίνεις, εἰκότως ὑπό γε ἐσχάτης ἀδυ αξίας αὐτό φαμεν ἐκκλίνειν. Τί δὲ καὶ ἔστιν, ὦ ἀμαθέστα τε, ἐφ᾽ ᾧ Πλάτω ι, ὡς φῂς, εἴπερ του ἄλλοθι καὶ ἐνταῦθα κινδυνεύοντι ἐχρῆν ἡμᾶς ἀμύνειν; οὐ γὰρ εἶσθα εὺ, ὡς ἔοικας, Πλάτωνα πολὺ ἄμεινον Αριστοτέλους φρόνησιν μὲν τῶν ἄλλων ἀρετῶν προτιμώντα μάλλον· οὐδ' ἄνευ φρονήσεως τῶν γε ἄλλων ἀρετῶν οὐδὲ μίαν παραγίγνεσθαι τῳ ἀξιοῦν τι, ὡς οὐδ᾽ ἂν ἀρετὴν, ἧσπερ ἂν φρόνησις ἀπῇ, ἐσομένην, αὐτῆς δὲ δὴ φρονήσεως τὰ περὶ τὴν τοῦ Θεοῦ τοῦ ἀνωτάτω θεωρίαν τε καὶ νόησιν κράτιστον τιθέμενον. Τί οὖν τὸ ἐν τούτοις Πλάτωνι κινδυνευόμενον ἐστι; καὶ ταῦτα ὑπ' ἀνδρὸς οὕτω Ανωμάλου, ὃς ἐν ᾗ ἐνταῦθα θεωρητικῇ ἡδονῇ τὴν ἀνθρωπίνην τίθεται μακαριότητα, ταύτην ἀνόνητον ἡμῖν πρότερον ἀπέφαινεν, ὁπότε δὴ μὴ ἂν εὐδαίμονα τὴν πάνυ αἰσχρὸν οἷόν τ' εἶναι ἔφασκε γενέσθαι· καίτοι εἰ τῷ με Πλάτων! τε ἑπομένοις καί τι καὶ αὐτοῖς προσεπες. ειργασμένοις, ὥστ᾽ οὐδ᾽ ἂν ἀπεικότως ἡμᾶς τῶν Επιπολύ 'Αριστοτέλους ἐλέγχων ὑπερφρονεῖν ἀπαξ ἐπ' αὐτῆς τῆς ὑποθέσεως τοὺς λόγους, ἐφ' ὅτην ἐχρῆν, ἐξητακότας. Επειτ' ἀδύνατον τὸ πῦρ κύκλω κινείσθαι. Σὺ μὲν οὔτε οἴει κύκλῳ ἐν τῷ αὐτοῦ τόπῳ ἐν τὸ πῦρ κινεῖσθαι, οὔθ᾽ ἡμᾶς τῆς ἀποδεικνύει τὸ τοιοῦτο· ἃ δ᾽ ἡμεῖς ἐξεθέμεθα πρὸς ἀπόδειξιν τοῦ τὸ πῦρ κύκλῳ κινεῖσθαι, εἰ μέν σοι εύχ ἱκανὰ ἔδοξε, τί οὐκ ἤλεγξας, ὅπὴ οὐχ ἱκανὰ ἀ λὰ καὶ παντάπασιν ἐξέκλινας; εἰ δ᾽ ἐκείνοις μὲν οὐδ' ἀντιβλέψαι δυνηθεὶς ἐξέκλινας τέως, τί ἀναι σχυντεῖς φάσκων ἡμᾶ; οὐκ ἀποδεικνύναι; Αλλ' ἐκεῖνα μὲν ἡμεῖς παρίεμεν ἐν γε τῷ παρόντι της ἐθέλουσιν ἐκ τοῦ προτέρου ἡμῶν ἀναλέγεσθαι συγ γράμματος, ἐξ ὧν καὶ οἱ σοὶ εἰκαῖοι συλλογισμ ὑπὲρ τοῦ μὴ τὸ πῦρ κύκλῳ φέρεσθαι λυθήσονται νυνὶ δέ σοι καὶ ἔτερον οἴσομεν τεκμήριον οὐδ᾽ οὐ φαῦλον τοῦ τὸ πῦρ κύκλῳ κινεῖσθαι. Και σου προ τον ἐκεῖνο πονθανόμεθα· τοὺς κομήτα; ἐν τίν σ ἡγῇ σώματι συγγίνεσθαι; πότερα ἐν τῷ καινῷ τῷ Αριστοτέλους τῷ πάμπαν ἀνωλέθρῳ; ἀλλ' ούτι φθαρτοί εἰσι. Πῶς οἷόν τε ἐν πάμπαν ἀνωλέθρῳ αὐτ ματι καὶ ταῦτα, ᾧ καὶ ἡ ὕλη εξαίρετος καθ' ὑμᾶς καὶ ἀπαθὴς, φθαρτόν τι γενέσθαι; ἄμικτον γὰρ ἀῖ εἶναι τὸ τοιοῦτο σῶμα πᾶς: τοῖς ἄλλοις καὶ μὴ δια στάμενον τῶν τι φθαρτῶν ἐς αὐτὸ εἰσδέχεσθαι. Αλλ' ἐν τῷ ὑπὸ τούτῳ κατὰ Ἀριστοτέλη τῷ πυρ, τῷ ἀπεκκαύματα ὑπ' αὐτοῦ κεκλημένῳ; Ἀλλὰ συνανίσχουσί γε οὗτοι καὶ συγκαταδύονται τοῖς ἄστροις καὶ κύκλῳ δὴ καὶ αὐτοὶ φέρονται ἐκείνης παραπλησίως· ὥστ' ἂν καὶ τὸ περιεσχηκες αυτούς τοῦτο σῶμα τὸ πῦρ δὴ κύκλῳ φέρεσθαι, κἂν εἰ σὺ οὐ βούλει· εἰ μὴ ἄρα ἀξιώσεις σύ, αὐτούς τε κα αὐτοὺς τοὺς κομήτας κύκλῳ φέρεσθαι καὶ τοῖς άστροις συνανίσχειν τε καὶ συγκαταδύεσθαι, τὰ δὲ περιέχον σῶμα αὐτοὺς μένειν. Αλλά συγχωρεῖ μὲν καὶ 'Αριστοτέλης κύκλῳ τὸ πῦρ φέρεσθαι ὑπὸ τῶν κομητῶν τούτων βιαζόμενος, κἂν εἰ σὺ φαίνη ἔγνων (οὐ γὰρ ἂν οὕτως ἀνέδην πρὸς τὸ τοιοῦτο ἐνίστα στ) ἐθνείαν δ' ἀξιοῖ ταύτην φέρεσθαι την κίνησιν τῷ ἑαυτοῦ ἐκείνῳ πέμπτῳ δὴ σώματι συμπερι ἡ τοῦ σώματος τῷδε αἴσχει τηλικαύτην περιτίθησι την φερόμενον. Ατοπώτατος δ' ἂν εἴη τις ταῦτα ἀ δύναμιν, ὥστ' ἀνόνητα ἡμῖν τά γε ἀγαθὰ ἅπαντα ὑπ' αὐτοῦ γίγνεσθαι, οὐ τῇ θεωρίᾳ, ἀλλὰ τῷ τοῦ σώ ματος τοῦδε κάλλει τὸ ἀγαπητότατον μακαριότητος ἐχρῆν αὐτῷ ἀποδοῦναι. Εἰ γὰρ τῷ ἐναντίῳ τὸ ἐναν τίον, καὶ τῷ ἐναντίῳ δήπου τό γε ἐναντίον, ᾗ δὴ καὶ αὐτὸς Ἀριστοτέλης ἀξιοῖ. Υπ' οὖν τοιούτου ἀνδρὸς καὶ οὕτω ἀνώμαλα δογματίζοντος σὺ εἴει Πλάτων τε κινδυνεύεσθαι, ἢ καὶ ἡμᾶς μέγα τι ποιεῖσθαι τὸ τοῖ; τοιούτου ἐλέγχοι; ἐπιπολὺ ἐνδιατρίβειν; Ἡμῖν δ' οἱ περί τε ἡδονῆς καὶ τέλους τοῦ ἀνθρωπείο λόγο: πολὺ ἄμεινον Αριστοτέλους σὺν Θεῷ διήρα ξιῶν, εἰ τὴν μὲν μορίου τε πυρὶς καὶ οὐδ᾽ ἀεὶ φοράν (ούτε γάρ που όλον φήσει οὔτ᾽ ἀεὶ ἄνω τὸ πῦρ φέρεσθαι, ἀλλ᾽ ὁπόσον γ' ἂν αὐτοῦ καὶ ἐπέτε ἐν ἀλλοτρίῳ γίγνοιτο τόπῳ), ταύτην μὲν οἰκειοτάτην τῷ περὶ τὴν φορὰν τίθεται, την δ' όπου τε πυρός καὶ ἐνδελεχῆ καὶ ἄπαυστον οὐκ ἔτι οἰκείαν, ἀλλ' Ζηνείαν. Καὶ μὲν δὴ καὶ ἀδύνατόν ἐστιν ὁ λέγω εἰ γὰρ τὸ πῦρ κύκλῳ οὐ κατὰ φύσιν, ἀλλὰ παρὰ φύσιν τε δὴ καὶ βία φέρεται, ἐχρῆν αὐτὸ ἀνθελα μενον ὑπὸ τοῦ ἠρεμεῖν τέως πεφυκέναι καὶ ὁμοιο ταχῶς τῷ ᾿Αριστοτέλους ἐκείνῳ πέμπτω σώματι|
GEORGII PI.ETHONIS
ἡμῶν τελειότης) ἀπαλλάττεσθαι. Επ δέδεικται μὲν ἡ θρωνταί τε ἐν ἑτέροις καὶ ἀποδεδείχεται ἱκανῶς
οὖν ἡμῖν καὶ ἄλλοθι διὰ πλειόνων τὸ τοιοῦτο σύ
δὲν μέντοι ἧττον καὶ ἐν τῷ προτέρων ἡμῶν συγ
γράμματι, ᾧ νῦν σὺ ἀντιλέγεις, διὰ βραχέος ἐπὶ
τῆς κυριωτάτης ἡμῶν ἐνεργείας, τῆς θεωρίας, ἐπιδείκνυται, ᾗ δή φαμεν μανθάνουσι μὲν καὶ ἐκ λήθης αναμιμνησκομένοις οὐ σμικράν τινα ήδονήν
παρέπεσθαι, ἐκ δὲ πολλοῦ ἐπισταμένοις τε καὶ θεωροῦσιν οὐ πάνυ τοι. Σὺ δὲ πρὸς τοῦτο ἡμῶν οὐδ᾽ ἀντι βλέψαι δυνηθεὶς, ἀλλ᾽ ἐκκλίνας όμως φαυλίζεις,
ὡ: δὴ οὐ τοιούτοις τεκμηρίοις περὶ τῶν μεγίστων
δειγμάτων πιστεύειν χρεών, οὐ συνιεῖς, ὅσον τῷ βρα
χεί τούτῳ τεκμηρίῳ βάθους Ενεστιν. Εἰ δὲ τελειώσεως ἀεὶ σὺν αἰσθήσει παρέπεται ἡ ἡδονή, τελειότητι
δ' οὐδὲ μιᾷ, οὐδ' ἂν εἴη τέλος ἡμῖν εἶναι· οὐ γὰρ
τὸ τελειοῦσθαι ἡμῖν τέλος, ἀλλὰ τὸ τελειωθῆναι τε
καὶ εἶναι τελείοις, οὐ γίγνεσθαι· τοῦτο δ' ἔστι κα
λοῖς γενέσθαι τε καὶ εἶναι τὴν ψυχὴν· καλὴν γὰρ ἔν
γε ἑκάστῳ εἴδει τὸ τέλειον. Ἐπεὶ δ᾽ ἡμῖν σὺ μέμφη,
ὡς οὐ διὰ πάντων τῶν Ἀριστοτέλους περὶ τούτων
διεξεληλυθέσι λόγων οὐδὲ πρὸς ἅπαντας ἀντειποῦσι
καὶ ἀδυνασίας αὐτὸ τεκμήριον ποιῇ, σὺ μὲν ἡμῖν
ταῦτα οὐκ ἐν δίκῃ μέμφη, υπεσχημένοις μὲν μὴ
πρὸς ἅπαντα τὰ ᾿Αριστοτέλει ἁμαρτανόμενα, ἀλλὰ
πρὸς ἔνιά γε αὐτῶν καὶ διὰ βραχυτάτων εἰπεῖν, σώζουσι δὲ δήπου τὴν ὑπόσχεσιν. Σὲ δ᾽ ἡμεῖς τοσοῦτο
μήκος ἀποτείνειν προθέμενον λόγων, εἴ τι τῶν ἡμε
τέρων ἐκκλίνεις, εἰκότως ὑπό γε ἐσχάτης ἀδυ αξίας
αὐτό φαμεν ἐκκλίνειν. Τί δὲ καὶ ἔστιν, ὦ ἀμαθέστατε, ἐφ᾽ ᾧ Πλάτω ι, ὡς φῂς, εἴπερ του ἄλλοθι καὶ
ἐνταῦθα κινδυνεύοντι ἐχρῆν ἡμᾶς ἀμύνειν; οὐ γὰρ
εἶσθα εὺ, ὡς ἔοικας, Πλάτωνα πολὺ ἄμεινον
Αριστοτέλους φρόνησιν μὲν τῶν ἄλλων ἀρετῶν
προτιμώντα μάλλον· οὐδ' ἄνευ φρονήσεως τῶν γε
ἄλλων ἀρετῶν οὐδὲ μίαν παραγίγνεσθαι τῳ ἀξιοῦν
τι, ὡς οὐδ᾽ ἂν ἀρετὴν, ἧσπερ ἂν φρόνησις ἀπῇ,
ἐσομένην, αὐτῆς δὲ δὴ φρονήσεως τὰ περὶ τὴν τοῦ
Θεοῦ τοῦ ἀνωτάτω θεωρίαν τε καὶ νόησιν κράτιστον
τιθέμενον. Τί οὖν τὸ ἐν τούτοις Πλάτωνι κινδυνευό
μενόν ἐστι; καὶ ταῦτα ὑπ' ἀνδρὸς οὕτω Ανωμάλου,
ὃς ἐν ᾗ ἐνταῦθα θεωρητικῇ ἡδονῇ τὴν ἀνθρωπίνην
τίθεται μακαριότητα, ταύτην ἀνόνητον ἡμῖν πρότε
ρον ἀπέφαινεν, ὁπότε δὴ μὴ ἂν εὐδαίμονα τὴν πάνυ
αἰσχρὸν οἷόν τ' εἶναι ἔφασκε γενέσθαι· καίτοι εἰ τῷ
με
Πλάτων! τε ἑπομένοις καί τι καὶ αὐτοῖς προσεπες.
ειργασμένοις, ὥστ᾽ οὐδ᾽ ἂν ἀπεικότως ἡμᾶς τῶν
Επιπολύ 'Αριστοτέλους ἐλέγχων ὑπερφρονεῖν ἀπαξ
ἐπ' αὐτῆς τῆς ὑποθέσεως τοὺς λόγους, ἐφ' ὅτην
ἐχρῆν, ἐξητακότας.
• Επειτ' ἀδύνατον τὸ πῦρ κύκλω κινείσθαι.
Σὺ μὲν οὔτε οἴει κύκλῳ ἐν τῷ αὐτοῦ τόπῳ ἐν
τὸ πῦρ κινεῖσθαι, οὔθ᾽ ἡμᾶς τῆς ἀποδεικνύει
τὸ τοιοῦτο· ἃ δ᾽ ἡμεῖς ἐξεθέμεθα πρὸς ἀπόδει
ξιν τοῦ τὸ πῦρ κύκλῳ κινεῖσθαι, εἰ μέν σοι εύχ
ἱκανὰ ἔδοξε, τί οὐκ ἤλεγξας, ὅπὴ οὐχ ἱκανὰ ἀ
λὰ καὶ παντάπασιν ἐξέκλινας; εἰ δ᾽ ἐκείνοις μὲν
οὐδ' ἀντιβλέψαι δυνηθεὶς ἐξέκλινας τέως, τί ἀναι
σχυντεῖς φάσκων ἡμᾶ; οὐκ ἀποδεικνύναι; Αλλ'
ἐκεῖνα μὲν ἡμεῖς παρίεμεν ἐν γε τῷ παρόντι της
ἐθέλουσιν ἐκ τοῦ προτέρου ἡμῶν ἀναλέγεσθαι συγ
γράμματος, ἐξ ὧν καὶ οἱ σοὶ εἰκαῖοι συλλογισμ
ὑπὲρ τοῦ μὴ τὸ πῦρ κύκλῳ φέρεσθαι λυθήσονται
νυνὶ δέ σοι καὶ ἔτερον οἴσομεν τεκμήριον οὐδ᾽ οὐ
φαῦλον τοῦ τὸ πῦρ κύκλῳ κινεῖσθαι. Και σου προ
τον ἐκεῖνο πονθανόμεθα· τοὺς κομήτα; ἐν τίν σ
ἡγῇ σώματι συγγίνεσθαι; πότερα ἐν τῷ καινῷ τῷ
Αριστοτέλους τῷ πάμπαν ἀνωλέθρῳ; ἀλλ' ούτι
φθαρτοί εἰσι. Πῶς οἷόν τε ἐν πάμπαν ἀνωλέθρῳ αὐτ
ματι καὶ ταῦτα, ᾧ καὶ ἡ ὕλη εξαίρετος καθ' ὑμᾶς
καὶ ἀπαθὴς, φθαρτόν τι γενέσθαι; ἄμικτον γὰρ ἀῖ
εἶναι τὸ τοιοῦτο σῶμα πᾶς: τοῖς ἄλλοις καὶ μὴ δια
στάμενον τῶν τι φθαρτῶν ἐς αὐτὸ εἰσδέχεσθαι. Αλλ'
ἐν τῷ ὑπὸ τούτῳ κατὰ Ἀριστοτέλη τῷ πυρ, τῷ
ἀπεκκαύματα ὑπ' αὐτοῦ κεκλημένῳ; Ἀλλὰ
συνανίσχουσί γε οὗτοι καὶ συγκαταδύονται τοῖς
ἄστροις καὶ κύκλῳ δὴ καὶ αὐτοὶ φέρονται ἐκείνης
παραπλησίως· ὥστ' ἂν καὶ τὸ περιεσχηκες αυτούς
τοῦτο σῶμα τὸ πῦρ δὴ κύκλῳ φέρεσθαι, κἂν εἰ σὺ
οὐ βούλει· εἰ μὴ ἄρα ἀξιώσεις σύ, αὐτούς τε κα
αὐτοὺς τοὺς κομήτας κύκλῳ φέρεσθαι καὶ τοῖς
άστροις συνανίσχειν τε καὶ συγκαταδύεσθαι, τὰ δὲ
περιέχον σῶμα αὐτοὺς μένειν. Αλλά συγχωρεῖ μὲν
καὶ 'Αριστοτέλης κύκλῳ τὸ πῦρ φέρεσθαι ὑπὸ τῶν
κομητῶν τούτων βιαζόμενος, κἂν εἰ σὺ φαίνη έγν
ῶν (οὐ γὰρ ἂν οὕτως ἀνέδην πρὸς τὸ τοιοῦτο ἐνίσταστ) ἐθνείαν δ' ἀξιοῖ ταύτην φέρεσθαι την κίνησιν
τῷ ἑαυτοῦ ἐκείνῳ πέμπτῳ δὴ σώματι συμπερι
ἡ
τοῦ σώματος τῷδε αἴσχει τηλικαύτην περιτίθησι την φερόμενον. Ατοπώτατος δ' ἂν εἴη τις ταῦτα ἀδύναμιν, ὥστ' ἀνόνητα ἡμῖν τά γε ἀγαθὰ ἅπαντα
ὑπ' αὐτοῦ γίγνεσθαι, οὐ τῇ θεωρίᾳ, ἀλλὰ τῷ τοῦ σώ
ματος τοῦδε κάλλει τὸ ἀγαπητότατον μακαριότητος
ἐχρῆν αὐτῷ ἀποδοῦναι. Εἰ γὰρ τῷ ἐναντίῳ τὸ ἐναν
τίον, καὶ τῷ ἐναντίῳ δήπου τό γε ἐναντίον, ᾗ δὴ καὶ
αὐτὸς Ἀριστοτέλης ἀξιοῖ. Υπ' οὖν τοιούτου ἀνδρὸς
καὶ οὕτω ἀνώμαλα δογματίζοντος σὺ εἴει Πλάτων
τε κινδυνεύεσθαι, ἢ καὶ ἡμᾶς μέγα τι ποιεῖσθαι τὸ
τοῖ; τοιούτου ἐλέγχοι; ἐπιπολὺ ἐνδιατρίβειν; Ἡμῖν
δ' οἱ περί τε ἡδονῆς καὶ τέλους τοῦ ἀνθρωπείο
λόγο: πολὺ ἄμεινον Αριστοτέλους σὺν Θεῷ διήρα
Phileb. p. 20 sqq.
Meicor 1, 4.
ξιῶν, εἰ τὴν μὲν μορίου τε πυρὶς καὶ οὐδ᾽ ἀεὶ
φοράν (ούτε γάρ που όλον φήσει οὔτ᾽ ἀεὶ ἄνω τὸ
πῦρ φέρεσθαι, ἀλλ᾽ ὁπόσον γ' ἂν αὐτοῦ καὶ ἐπέτε
ἐν ἀλλοτρίῳ γίγνοιτο τόπῳ), ταύτην μὲν οἰκειοτάτην
τῷ περὶ τὴν φορὰν τίθεται, την δ' όπου τε πυρός
καὶ ἐνδελεχῆ καὶ ἄπαυστον οὐκ ἔτι οἰκείαν, ἀλλ'
Ζηνείαν. Καὶ μὲν δὴ καὶ ἀδύνατόν ἐστιν ὁ λέγω·
εἰ γὰρ τὸ πῦρ κύκλῳ οὐ κατὰ φύσιν, ἀλλὰ παρὰ
φύσιν τε δὴ καὶ βία φέρεται, ἐχρῆν αὐτὸ ἀνθελα
μενον ὑπὸ τοῦ ἠρεμεῖν τέως πεφυκέναι καὶ ὁμοιο
ταχῶς τῷ ᾿Αριστοτέλους ἐκείνῳ πέμπτω σώματι
Meteor. 1, 5; De calo, 1, 5.
col. 1001–1002page 91 of 99
PG 160:1001ἀπολείπεσθαι. Νῦν δὲ φαίνονται καὶ οἱ κομῆται τοῖς ταύτην τὴν ἐν τοῖς ἄστροις γιγνομένην Ολην και ἄστροις ὁμοιοταχώς συνανέσχοντές τε καὶ συγκαταδυό μενοι· εἰ γὰρ καὶ παραφέρονται πως ἔς τε δὴ τὸ πλάγιον καὶ ὅπη ἄλλησε τύχοιεν, ἀλλὰ τοῦτο μὲν τὸ ἀνώμαλον αὐτοῖς τῇ σφῶν εἴη ἂν ὕλῃ οἰκεῖον φθαρτῇ οὔσῃ τὴν μέντοι ὅλην περιφορὰν ὁμοιοταχή τοῖς ἄστροις σώζουσιν, ὡς δῆλοι εἶναι ὑφ᾽ ἑνός τε καὶ ταυτοῦ καὶ συνεχούς σώματος. Οὗτοι δὲ δὴ καὶ τὰ ἄρθρα περιεχόμενοί τε καὶ περιφερόμενοι, είγε ὁμοιοταχῶς ἀλλήλοις περιφέρονται· ὁμοιοταχώς δέ φημι, οὐκ ἰσοταχῶς· οὐδὲν γὰρ τῶν σφαίρας περιστρεφομένης μορίων ἕτερον ἑτέρῳ ισοταχῶς ἔξω τῶν τῷ ἴσῳ τοῖν πόλοιν ἑκατέροιν καὶ ἅμα τοῦ κέντρου ἀφεστηκότων, ἀλλ᾽ ὁμοιοταχῶς ἅπαντα ἐν τῷ τοιούτῳ ἀλλήλοις τά γε σφαίρας μύρια φέρεται. Εἰ δ' Αριστοτέλης οὐδενὶ ἄλλῳ ἰσχυριζόμενος τὸ αὐτοῦ πέμπτον σώμα καινοποιεί ή τῇ κυκλοφορία τε καὶ εὐθυφορία (φαίνεται δ' ή κυκλοφορία τῷ πυρὶ προσούσα κατὰ φύσιν μᾶλλον ἢ ἡ εὐθυρο ρία· δεῖν γὰρ ἂν τὴν κατὰ φύσιν ἑκάστου κίνησιν ἐν τῷ οἰκείῳ ὄντος τόπῳ θεωρεῖν καὶ οὐκ ἐν ἀλλοτρίῳ γεγονότος) οίχεται αὐτῷ τὸ πέμπτον ἐκεῖνο σῶμα οὐ μόνον καινὸν, ἀλλὰ κενὸν ἀναφανέν. Εἰ δὲ τοῦτο μὲν τὸ πῦρ οὐ πάμπαν ἀνώλεθρον, ἀλλ᾽ ὁμοίως τοῖς ἄλλοις τοῖς γε συγγενέσιν, ἀέρι τε καὶ ὕδατι καὶ γῇ, τῷ μὲν ὅλα ἀνώλεθρον, τοῖς δὲ μέρεσι φθαρτόν, δεῖ δὲ καὶ πάμπαν ἀνώλεθρον εἶναί τι σῶμα· τὰ ἄστρα ἔπω τοῦτο, ἐν μὲν πυρὶ διαιτώμενα καὶ πυρὸς τὴν τοῦ σώματος ἔχοντα ὕλης, διὰ δὲ εἴδη πολλῷ θειότερα ἢ κατὰ τὸ πυρὸς εἶδος καὶ τὰ σώματα ἑαυτοῖς πάμπαν ἀπαθανατίζοντα, οὐ δι'ς ὕλην ἰδίαν οὐδεμίαν τοιαῦτα ὄντα. Τί γὰρ δεῖ αὐτοῖς ύλης ἰδίας τινὸς, εἰ ἱκανὰ ἔσται καὶ τῇ κοινῇ ὅλῃ τὸ αὐτὸ ποιεῖν; ἢ τίνος ἂν ἕνεκα καὶ ὁ Θεὸς, ὥς γε σύ φῇς, οὐ τῇ ἀρετῇ τῇ τῶν εἰδὼν καὶ τὰ σώματα αὐτοῖς ἀνώλεθρα σώζει κατὰ φύσιν διὰ τῶν θειοτέ μων τὰ χείρω, ἀλλὰ δι' ὕλης ιδίας γε καινοποιίας; Οὐ γὰρ διὰ σέ τε καὶ τὸν σὸν ἑταῖρον 'Αριστοτέλη οὕτω μᾶλλον βούλεσθαι ἐχρῆν, καὶ τὸν Θεὸν τὸν αὐτοῦ θεσμὸν οὐδὲν δέον συγχέαι. Σὺ δὲ δὴ τὴν τῶν ἄστρων ὕλην, εἰ καὶ τῶν ἄλλων ὁτιοῦν δυνήσεται εἰδῶν λέγων δεῖν ἂν αὐτὴν καὶ ἐνεργείᾳ ποτὲ αὐτὸ σχεῖν καὶ οὕτω δηλαδὴ τὰ ἄστρα οιχήσεσθαι ἐς ἕτερον αὐτοῖς τῆς ὕλης καταπεπτωκυίας είδος, πρῶτον μὲν τὴν ᾿Αριστοτέλους ἐκείνην διαίρεσιν ἡγνοηκένα: μας δοκεῖς, τὰ μὲν ἀεὶ ἐνεργείᾳ εἶναι ἀξιοῦντος, τὰ δὲ τοτὲ ς μὲν δυνάμει, τοτὲ δ' αὖ ἐνεργείς, τὰ δ᾽ οὐδέποτ' ἂν ἐνερ γείᾳ, ἀεὶ δὲ δυνάμει μόνον. Οὐδὲν γὰρ, ὡς ἔπος εἰπεῖν, σὺ τῶν φιλοσοφίας οἶσθα καλῶν, εἰ μὴ ἄρα παρακού σματ' ἄττα καὶ ταῦτα μέντοι κακὰ κακῶς. Εἰ γὰρ οὐκ ἀνάγκη ἅπαν τὸ δυνάμει ἂν καὶ ἐ; ἔργον ποτὲ ἐλθεῖν ἂν, τί κωλύει τὴν ἐν τοῖ; ἄστροις ὕλην ἅπαντα εἴδη δυναμε την καθ' αὐτὴν καθόσον γε ύλην μηδέποτε ἐς μηδὲν τῶν ἄλλων ἔξειν, περιουσίᾳ τῆς τῶν κατεσχηκότων είχαν δυνάμεως κωλυομένην; Επειθ' ἡμεῖς οὐδ' οὕτω φαμέν, ἀλλ᾿ ἰέναι τε ἂν καὶ ἐς ἕτερα εἴδη καὶ οὐδὲν λυμαίνεσθαι τοῦτο αὐτῶν τῷ ἀνωλέθρῳ· Στε γὰρ ἅπαντα είδη τήν γε πρεσβυτάτην δυναμένην ὕλην οὐδ᾽ ἂν μένειν οὐδαμοῦ, ἵνα δὴ καὶ ἔργῳ ἅπαν τα & δύναται είδη ὑπεισίῃ· πεφυκυίαν οὖν ἐν ἅπασ οι σώμασιν ἐπιῤῥεῖν τε ἀεὶ καὶ ἀποῤῥεῖν τοῖς γε δή ζώοις· ἐκ γὰρ τῶν νεκρῶν ἀποῤῥεῖν μόνον, ἐκ μὲν τῶν θάττον, ἐκ δὲ τῶν βράδιον, καὶ βραδύτατα τε ἀπ' ἐνίων, ἀλλὰ αὐξανομένοις μὲν πλείω τῆς ἀπορε ἐεούσης επιῤῥέουσαν, φθίνουσι δὲ πλείω αὖ τῆς ἐπιῤῥεούσης ἀποῤῥέουσαν· εἰ κωλύει καὶ ἐν τοῖς τῶν ἄντρων σώμασιν, ἐπιῤῥέουσαν μὲν ἀεὶ καὶ ἀποῤῥέουσαν, ἴσην δ' ἀεὶ τῇ ἐπιῤῥοῇ τὴν ἀποῤῥοὴν σώζουσαν περιουσίᾳ τῶν γε ἐν αὐτοῖς εἰδῶν δυνά μεως σώζειν δ' ὅμως ἀνώλεθρα αὐτοῖς τὰ σώματα, μηδὲν ἑτέρας παρὰ τὴν κοινὴν καὶ μίαν δεόμενα; Τὴν δὲ ἀνθρωπείαν σύ ψυχήν οὐ τάδε ἡμῶν τὰ σώματα ἀπαθανατίζουσαν ἐπιδεικνὺς καὶ τούτῳ οἰόμενος πρὸς τοὺς περὶ Πλάτωνα χρῆσθαι τεκμηρίῳ τοῦ μηδὲ τὰς τῶν ἄστρων ψυχὰς δύνασθαι ἂν αὐτοῖς τὰ σώματα ἀπαθανατίζειν, εἰ μὴ ἡ ὕλη αὐτοῖς τοῦτο ἐξαίρετος οὖσα παρείχεν, ἀγνοῶν φαίνῃ τοὺς αὐτοὺς μηδὲ τῆς ψυχῆς τῆς ἀνθρωπείας τοῦτ' ἀπαξιοῦντας. Απαθανατίζειν γὰρ καὶ τὴν ψυχὴν τὴν ἡμετέραν οἱ αὐτοὶ σῶμά τι ἀξιοῦσι, τό με προσεχὲς ἑαυτῇ ὄχημα πνεῦμα δή τι ἂν πυρώ δες, ᾧ μέσῳ αὐτὴν χρωμένην καὶ τῷ θνητῷ ποτε τῷδε σώματι συγγίγνεσθαι, οὐκ ἀμέσως ἀσωμάτου ἀνωλέθρου θνητῷ σώματι συγγιγνομένου, ἀλλὰ διὰ μέσου σώματός τε ἀνωλέθρου. Καὶ ταύτην τὴν δόξαν ἀπὸ Ζωροάστρου ἐς τοὺς περὶ Πλάτωνα κατεληλυθυῖαν Ιωάννης τε καὶ πρὸ αὐτοῦ Πλούταρχος εἴτε δὴ προσήκουσαν εἴτε μὴ καὶ Ἀριστοτέλει. προσποιοῦσι Σοί γε μὴν καὶ τοῦτο τὸ τεκμήριον κενὸν πρὸς τοὺς περὶ Πλάτωνα ἀναπέφανται· καὶ ὁ Αριστοτέλης σοι ἔρημος τῶν ἀμυνούντων τεκμηρίων λειπόμενος κινδυνεύει οὐκ ἔχων ὅ τι χρήσαιτο τῇ τοῦ ἑαυτοῦ πέμπτου σώματος καινοποιία. Τί δ' ἡ περὶ ἀλέας τοῦ ἡλίου αὐτοῦ ψυχρολογία, οὐ τῇ φύσ σει τοῦ αὐτοῦ σώματος τὸ θερμὸν ἀποδιδόντος, ἀλλὰ τῇ κινήσει; ᾗ σὺ δόξῃ φαυλότατά τε καὶ κάκιστα ἀμύνεις. Επιδεικνύντων γὰρ ἡμῶν οὐ καὶ τὴν συλή. νην τῇ κινήσει παραπλησίως θερμαίνουσαν, σὺ ἐνιστάμενος οὐ πάσῃ κινήσει Αριστοτέλη τὸ θερμαίνειν φής ἀποδιδόναι, ἀλλὰ τῇ ταχίστῃ μόνῃ, καίπερ Ἀριστοτέλους πᾶσαν κίνησιν φάσκοντος πεφυκέναι ἐκπυροῦν Εἰ μὲν οὖν ἁπάσῃ τὸ θερμαίνειν ὁποδοθή σεται κινήσει, καὶ τὴν σελήνην ἐχρῆν ἂν αὐτὸ ποιεῖν εἰ δὲ τῇ ταχίστῃ μόνῃ, οὐδ' ἂν τὸν ἥλιον· οὐ γὰρ ἡ ηλίου κίνησις τυγχάνει οὖσα ἡ ταχίστη, ἀλλ᾽ ἡ ή άστρων μάλιστα τῶν ἁπλανῶν. Οὔτε δὴ τῆς σελήνη; παραπλησίως ηλίῳ θερμαινούσης, οὔτε τῶν ἁπλα νῶν ἄστρων, οὐ κενὸν καὶ τοῦτο Αριστοτέλους ἀνα φαίνεται τὸ καινολόγημα; Σὺ δὲ μὴ οὕτω τετύφωσο, ὥσθ' & σὺ μή οἶσθα μηδ' ἄλλους οἴεσθαι εἰδέναι,CONTRA SCHOLARII DEFENSIONEM ARISTOTELIS.
ἀπολείπεσθαι. Νῦν δὲ φαίνονται καὶ οἱ κομῆται τοῖς ταύτην τὴν ἐν τοῖς ἄστροις γιγνομένην Ολην και
ἄστροις ὁμοιοταχώς συνανέσχοντές τε καὶ συγκαταδυόμενοι· εἰ γὰρ καὶ παραφέρονται πως ἔς τε δὴ τὸ πλάγιον
καὶ ὅπη ἄλλησε τύχοιεν, ἀλλὰ τοῦτο μὲν τὸ ἀνώμαλον
αὐτοῖς τῇ σφῶν εἴη ἂν ὕλῃ οἰκεῖον φθαρτῇ οὔσῃ τὴν
μέντοι ὅλην περιφορὰν ὁμοιοταχή τοῖς ἄστροις σώζουσιν, ὡς δῆλοι εἶναι ὑφ᾽ ἑνός τε καὶ ταυτοῦ καὶ συνεχούς
σώματος. Οὗτοι δὲ δὴ καὶ τὰ ἄρθρα περιεχόμενοί τε καὶ
περιφερόμενοι, είγε ὁμοιοταχῶς ἀλλήλοις περιφέρονται· ὁμοιοταχώς δέ φημι, οὐκ ἰσοταχῶς· οὐδὲν γὰρ
τῶν σφαίρας περιστρεφομένης μορίων ἕτερον ἑτέρῳ
ισοταχῶς ἔξω τῶν τῷ ἴσῳ τοῖν πόλοιν ἑκατέροιν καὶ
ἅμα τοῦ κέντρου ἀφεστηκότων, ἀλλ᾽ ὁμοιοταχῶς
ἅπαντα ἐν τῷ τοιούτῳ ἀλλήλοις τά γε σφαίρας μύρια
φέρεται. Εἰ δ' Αριστοτέλης οὐδενὶ ἄλλῳ ἰσχυριζόμε
νος τὸ αὐτοῦ πέμπτον σώμα καινοποιεί ή τῇ κυκλοφορία τε καὶ εὐθυφορία (φαίνεται δ' ή κυκλοφορία
τῷ πυρὶ προσούσα κατὰ φύσιν μᾶλλον ἢ ἡ εὐθυρορία· δεῖν γὰρ ἂν τὴν κατὰ φύσιν ἑκάστου κίνησιν
ἐν τῷ οἰκείῳ ὄντος τόπῳ θεωρεῖν καὶ οὐκ ἐν ἀλλοτρίῳ
γεγονότος) οίχεται αὐτῷ τὸ πέμπτον ἐκεῖνο σῶμα
οὐ μόνον καινὸν, ἀλλὰ κενὸν ἀναφανέν. Εἰ δὲ τοῦτο
μὲν τὸ πῦρ οὐ πάμπαν ἀνώλεθρον, ἀλλ᾽ ὁμοίως τοῖς
ἄλλοις τοῖς γε συγγενέσιν, ἀέρι τε καὶ ὕδατι καὶ
γῇ, τῷ μὲν ὅλα ἀνώλεθρον, τοῖς δὲ μέρεσι φθαρτόν,
δεῖ δὲ καὶ πάμπαν ἀνώλεθρον εἶναί τι σῶμα· τὰ
ἄστρα ἔπω τοῦτο, ἐν μὲν πυρὶ διαιτώμενα καὶ
πυρὸς τὴν τοῦ σώματος ἔχοντα ὕλης, διὰ δὲ εἴδη
πολλῷ θειότερα ἢ κατὰ τὸ πυρὸς εἶδος καὶ τὰ
σώματα ἑαυτοῖς πάμπαν ἀπαθανατίζοντα, οὐ δι'ς
ὕλην ἰδίαν οὐδεμίαν τοιαῦτα ὄντα. Τί γὰρ δεῖ αὐτοῖς
ύλης ἰδίας τινὸς, εἰ ἱκανὰ ἔσται καὶ τῇ κοινῇ ὅλῃ τὸ
αὐτὸ ποιεῖν; ἢ τίνος ἂν ἕνεκα καὶ ὁ Θεὸς, ὥς γε σύ
φῇς, οὐ τῇ ἀρετῇ τῇ τῶν εἰδὼν καὶ τὰ σώματα
αὐτοῖς ἀνώλεθρα σώζει κατὰ φύσιν διὰ τῶν θειοτέ
μων τὰ χείρω, ἀλλὰ δι' ὕλης ιδίας γε καινοποιίας;
Οὐ γὰρ διὰ σέ τε καὶ τὸν σὸν ἑταῖρον 'Αριστοτέλη
οὕτω μᾶλλον βούλεσθαι ἐχρῆν, καὶ τὸν Θεὸν τὸν
αὐτοῦ θεσμὸν οὐδὲν δέον συγχέαι. Σὺ δὲ δὴ τὴν τῶν
ἄστρων ὕλην, εἰ καὶ τῶν ἄλλων ὁτιοῦν δυνήσεται
εἰδῶν λέγων δεῖν ἂν αὐτὴν καὶ ἐνεργείᾳ ποτὲ αὐτὸ
σχεῖν καὶ οὕτω δηλαδὴ τὰ ἄστρα οιχήσεσθαι ἐς ἕτερον
αὐτοῖς τῆς ὕλης καταπεπτωκυίας είδος, πρῶτον μὲν
τὴν ᾿Αριστοτέλους ἐκείνην διαίρεσιν ἡγνοηκένα: μας
δοκεῖς, τὰ μὲν ἀεὶ ἐνεργείᾳ εἶναι ἀξιοῦντος, τὰ δὲ τοτὲ ς
μὲν δυνάμει, τοτὲ δ' αὖ ἐνεργείς, τὰ δ᾽ οὐδέποτ' ἂν ἐνεργείᾳ, ἀεὶ δὲ δυνάμει μόνον. Οὐδὲν γὰρ, ὡς ἔπος εἰπεῖν,
σὺ τῶν φιλοσοφίας οἶσθα καλῶν, εἰ μὴ ἄρα παρακούσματ' ἄττα καὶ ταῦτα μέντοι κακὰ κακῶς. Εἰ γὰρ οὐκ
ἀνάγκη ἅπαν τὸ δυνάμει ἂν καὶ ἐ; ἔργον ποτὲ ἐλθεῖν ἂν,
τί κωλύει τὴν ἐν τοῖ; ἄστροις ὕλην ἅπαντα εἴδη δυναμετην καθ' αὐτὴν καθόσον γε ύλην μηδέποτε ἐς μηδὲν
τῶν ἄλλων ἔξειν, περιουσίᾳ τῆς τῶν κατεσχηκότων
είχαν δυνάμεως κωλυομένην; Επειθ' ἡμεῖς οὐδ'
οὕτω φαμέν, ἀλλ᾿ ἰέναι τε ἂν καὶ ἐς ἕτερα εἴδη καὶ
Pleth. Schol. in Oracula magica Zəroasir.
Ad Joannem Philoponum respici opinor, qui
Aristotelicus corporum quamdam nobiliorem et inJelebilem speciem post mortem futuram docuisse
PATROL GR CLX.
οὐδὲν λυμαίνεσθαι τοῦτο αὐτῶν τῷ ἀνωλέθρῳ· Στε
γὰρ ἅπαντα είδη τήν γε πρεσβυτάτην δυναμένην
ὕλην οὐδ᾽ ἂν μένειν οὐδαμοῦ, ἵνα δὴ καὶ ἔργῳ ἅπαν
τα & δύναται είδη ὑπεισίῃ· πεφυκυίαν οὖν ἐν ἅπασ
οι σώμασιν ἐπιῤῥεῖν τε ἀεὶ καὶ ἀποῤῥεῖν τοῖς γε δή
ζώοις· ἐκ γὰρ τῶν νεκρῶν ἀποῤῥεῖν μόνον, ἐκ μὲν
τῶν θάττον, ἐκ δὲ τῶν βράδιον, καὶ βραδύτατα τε
ἀπ' ἐνίων, ἀλλὰ αὐξανομένοις μὲν πλείω τῆς ἀπορε
ἐεούσης επιῤῥέουσαν, φθίνουσι δὲ πλείω αὖ τῆς
ἐπιῤῥεούσης ἀποῤῥέουσαν· εἰ κωλύει καὶ ἐν τοῖς
τῶν ἄντρων σώμασιν, ἐπιῤῥέουσαν μὲν ἀεὶ καὶ
ἀποῤῥέουσαν, ἴσην δ' ἀεὶ τῇ ἐπιῤῥοῇ τὴν ἀποῤῥοὴν
σώζουσαν περιουσίᾳ τῶν γε ἐν αὐτοῖς εἰδῶν δυνά
μεως σώζειν δ' ὅμως ἀνώλεθρα αὐτοῖς τὰ σώματα,
μηδὲν ἑτέρας παρὰ τὴν κοινὴν καὶ μίαν δεόμενα;
Τὴν δὲ ἀνθρωπείαν σύ ψυχήν οὐ τάδε ἡμῶν τὰ
σώματα ἀπαθανατίζουσαν ἐπιδεικνὺς καὶ τούτῳ
οἰόμενος πρὸς τοὺς περὶ Πλάτωνα χρῆσθαι τεκμη
ρίῳ τοῦ μηδὲ τὰς τῶν ἄστρων ψυχὰς δύνασθαι ἂν
αὐτοῖς τὰ σώματα ἀπαθανατίζειν, εἰ μὴ ἡ ὕλη
αὐτοῖς τοῦτο ἐξαίρετος οὖσα παρείχεν, ἀγνοῶν
φαίνῃ τοὺς αὐτοὺς μηδὲ τῆς ψυχῆς τῆς ἀνθρωπείας
τοῦτ' ἀπαξιοῦντας. Απαθανατίζειν γὰρ καὶ τὴν
ψυχὴν τὴν ἡμετέραν οἱ αὐτοὶ σῶμά τι ἀξιοῦσι, τό
με προσεχὲς ἑαυτῇ ὄχημα πνεῦμα δή τι ἂν πυρώ
δες, ᾧ μέσῳ αὐτὴν χρωμένην καὶ τῷ θνητῷ ποτε
τῷδε σώματι συγγίγνεσθαι, οὐκ ἀμέσως ἀσωμάτου
ἀνωλέθρου θνητῷ σώματι συγγιγνομένου, ἀλλὰ διὰ
μέσου σώματός τε ἀνωλέθρου. Καὶ ταύτην τὴν
δόξαν ἀπὸ Ζωροάστρου ἐς τοὺς περὶ Πλάτωνα κατε
ληλυθυίαν Ιωάννης τε καὶ πρὸ αὐτοῦ Πλούταρ
χος εἴτε δὴ προσήκουσαν εἴτε μὴ καὶ Ἀριστοτέλει.
προσποιοῦσι Σοί γε μὴν καὶ τοῦτο τὸ τεκμήριον
κενὸν πρὸς τοὺς περὶ Πλάτωνα ἀναπέφανται· καὶ ὁ
Αριστοτέλης σοι ἔρημος τῶν ἀμυνούντων τεκμη
ρίων λειπόμενος κινδυνεύει οὐκ ἔχων ὅ τι χρήσαιτο
τῇ τοῦ ἑαυτοῦ πέμπτου σώματος καινοποιία. Τί δ' ἡ
περὶ ἀλέας τοῦ ἡλίου αὐτοῦ ψυχρολογία, οὐ τῇ φύσ
σει τοῦ αὐτοῦ σώματος τὸ θερμὸν ἀποδιδόντος, ἀλλὰ
τῇ κινήσει; ᾗ σὺ δόξῃ φαυλότατά τε καὶ κάκιστα
ἀμύνεις. Επιδεικνύντων γὰρ ἡμῶν οὐ καὶ τὴν συλή.
νην τῇ κινήσει παραπλησίως θερμαίνουσαν, σὺ ἐνιστάμενος οὐ πάσῃ κινήσει Αριστοτέλη τὸ θερμαίνειν φής
ἀποδιδόναι, ἀλλὰ τῇ ταχίστῃ μόνῃ, καίπερ Αριστοτέ
λους πᾶσαν κίνησιν φάσκοντος πεφυκέναι έκπυροῦν Εἰ μὲν οὖν ἁπάσῃ τὸ θερμαίνειν ὁποδοθή
σεται κινήσει, καὶ τὴν σελήνην ἐχρῆν ἂν αὐτὸ ποιεῖν·
εἰ δὲ τῇ ταχίστῃ μόνῃ, οὐδ' ἂν τὸν ἥλιον· οὐ γὰρ ἡ
ηλίου κίνησις τυγχάνει οὖσα ἡ ταχίστη, ἀλλ᾽ ἡ
ή
άστρων μάλιστα τῶν ἁπλανῶν. Οὔτε δὴ τῆς σελήνη;
παραπλησίως ηλίῳ θερμαινούσης, οὔτε τῶν ἁπλανῶν ἄστρων, οὐ κενὸν καὶ τοῦτο Αριστοτέλους ἀναφαίνεται τὸ καινολόγημα; Σὺ δὲ μὴ οὕτω τετύφωσο,
ὥσθ' & σὺ μή οἶσθα μηδ' ἄλλους οἴεσθαι εἰδέναι,
fertur. Cf. Tim. presi. De receptione hæret. in Cotel.
Novum. III, p. 415.- Plutarchum adi in Consolat.
ad Apoll. cap. 27, 28, et Quæst. Plat. cap. 7.
Arist. Meteor. 1, 5, De cal. 4, 2.
col. 1003–1004page 92 of 99
PG 160:1003φάσκων μὴ ἂν εἶναι ἡμῖν πίστιν παρασχεῖν τῆς τῶν οὔτ᾽ ἂν ποτε ἐσομένοις; Αλλὰ Αριστοτέλης μὲν καὶ πάνυ δῆλό; ἐστιν ἐνταῦθα τὴ βουλευόμενο, ἐπὶ τοῦ ὅλως λογιζομένου λαμβάνων, καὶ οὐ τοῦ ἀγ οῦντος μὲν, ζητοῦντος δέ. Τὸ δὲ πρᾶγμά ἐστι τοι οῦτο· ἦν κοινὴν ἀνθρώπων ἁπάντων ἀξίωμα και ἔστι γε ἀεὶ τοῖς εὖ φρονοῦσι, μηδὲν τῶν ἔνεκά του τι ποιούντων ἄνευ νοῦ ἐπὶ τὸ οὗ ἕνεκα ἄγε ν τὸ ποι ούμενον. Τούτου δὲ μένοντος βεβαίου τοῖς πρὸ 'Αρι στοτέλους τοῦ ἀξιώματος οἱ μὲν τὰ βελτίω φρονοῦν. τες τῶν ἀνθρώπων, ὁρῶντες τὰ φύσει γιγνόμενα ὁμοίως μὲν τοῖς κατὰ τέχνην γιγνόμενα καὶ πολὺ τὸ ἕνεκά του ἐν αὐτοῖς, αὐτὰ δ᾽ ἄλογά τε καὶ ἀνόη τα, νοῦν τινα θεῖον ἐνόμισαν αὐτοῖς ἔξωθέν τε έφε στάναι καὶ ἕνεκά του ἄγειν ἕκαστον αὐτῶν, ὥσπερ καὶ τοῖς σκευαστοῖς τῶν γε ἀνθρωπίνων οἱ δημιουργοὶ ἐφεστᾶσιν. Οἱ δὲ τὸ μὲν νοῦν τινα ἐφεστάναι μον τοῖς φύσει γιγνομένοις ώκνησαν ὑπὸ ἀθεότητος, την δὲ φύσιν καὶ ἄνευ τοῦ ἔνεκά του ποιεῖν, ὦ πο:εἶ ἐν. μισαν, ισχυριζόμενοι τῷ ἀλογίστῳ αὐτῶν τῶν φύσ σει γιγνομένων. Τούτων οὕτω διαφερομένων αλλά λοις Αριστοτέλης ιδίας αἱρέσεως λόγων σοφιστής γεγονὼς τὸ μὲν ἔνεκά του πλεῖν τὴν φύσιν συγχα ρεῖ τοῖς γε οὕτω νομίζουσι, νοῦν δὲ τῇ φύσει ἔξωθεν θεῖον ἐπιστῆσαι ὀκνήσας καὶ αὐτὸς κατὰ τῶν ἀν δρῶν ἐκείνους τοὺς ἀθεωτέρους, ὁ δὴ λοιπὸν ἦν, κατὰ τοῦ κοινοῦ ἀξιώματος χωρεί, ἄτοπον εἶναι φάσκων τὸ μὴ οἴεσθαι ἔνεκά του τι γίγνεσθαι, ἂν μὴ ἴδωσι τὸ ποιοῦν βουλευσάμενον, ὅ ἐστι λογισάμενον. Καὶ πει ρᾶται δὴ τὸ λογίζεσθαι τοῦτο καὶ τῶν τεχνῶν τῶν ηλίου καὶ σελήνης ἀφ᾿ ἡμῶν ἀποστημάτων πρὸς τὰ τάχη αὐτῶν ἀναλογίας. Ημείς γὰρ εὖ μάλα τοῦτο ἴσμεν, ὡς ἀνάλογον τοῖς ἀποστήμασιν αὐτῶν τοῖς ἀφ' ἡμῶν καὶ τὰ τάχη αὐτοῖς ἔχει, πλήν περ ὅταν ἡ σελήνη τῇ ἐπὶ τἀναντία θᾶττον κινήσει καὶ τῆς ἀνα λογίας ἀπολείπεται· τοῦτο δ' ἂν πάνσμικρόν τι εξη πρὸς τηλικαύτην ἀλέας υπερβολήν. Η δέ γε άστρων τῶν ἁπλανῶν καὶ ὑπερβάλλει τι τὴν τοιαύτην ἀνα λογίαν διὰ τὸ αὐτῶν αὐτῆς ἐπὶ τἀναντία κινήσεως βραδύτατον, ὥστ᾽ ἐχρῆν τὴν μὲν σελήνην τῷ μείονι τοῦ ἀποστήματος το βράδιον τῆς κινήσεως ἀνταναπληρῶσαι, τὰ δ᾽ ἀπλανῆ ἄστρα τὸ μήκος αὖ τοῦ ἀποστήματος τῷ θάττον. τῆς κινήσεως, παραπλησίως καὶ ταῦτα τῷ ἡλίῳ θερμαίνειν, τῆς μὲν θάττο νος κινήσεως καὶ μᾶλλον ἂν θερμαινούσης, ἀπάντων δὲ τῶν δρᾷν ὁτιοῦν ἐχόντων δύναμιν σωμάτων καὶ ἐγγύθεν μᾶλλον αὐτὸ ὁρᾷν πεφυκότων, Φαμὲν οὖν καὶ ἡμεῖς τὴν κίνησιν θερμαίνειν, ἀλλ᾽ οὐ καθόσον γε κίνησιν, ἀλλὰ καθόσον ἂν καὶ παράτριψίν τινα ποιοι· καὶ γὰρ Αριστοτέλει καὶ τοῦτο ἡμάρτηται, τὸ τὴν κίνησιν ἁπλῶς φάσκειν πεφυκέναι ἐκπυρούν, οὐ μᾶλλον ἢ τὴν διὰ κινήσεως παράτριψιν. Θεραί νεσθαι γὰρ ἂν τὰ παρατριβόμενα σώμασι σώματα, 3 πρὸς τὸ κινεῖσθαι καὶ ἅπτεσθαι μάλιστ᾽ ἂν δέοι ἀλλήλων, ὅ ἐπὶ τοῦ ἡλίου χαλεπὸν ἂν εἴη ἐξευρεῖν, ὅτῳ τρόπῳ ἀπτόμενος ἡμῶν καὶ παρατρίβων τῇ κινήσει ἀλεαίνει, καὶ ταῦτα μήτε τῆς σελήνη;, μήτε τῶν ἄλλων ἄστρων τῇ κινήσει τὸ παραπλήσιον ποι ούντων; Πῶς οὖν οὐ καὶ τοῦτο μὲν Αριστοτέλους ο άνθρωπίνων ἀφελέσθαι, πάνυ τε αλογίστως λέγων τὸ σόφισμα κενὸν καὶ ψυχρόν, ἡ δὲ κοινὴ ἁπάντων τε ἀνθρώπων περὶ τοῦ ἡλίου δόξα καὶ ἅμα τῶν τῷ ὅ,τι σοφῶν ὑγιής τε καὶ ἀνέλεγκτος, τὸ τὸν ἥλιον, ὥσπερ καὶ τῷ φωτὶ τἆλλα άστρα ὑπερβάλλει, οὕτω καὶ ἐν τῇ ἐμφύτῳ θερμότητι ὑπερβάλλοντα καὶ ἡμᾶς ἐκ πολλοῦ τοῦ περιόντος ἀλεαίνειν; Εἰ μὲν γὰρ βουλεύεσθαι τὸ διανοείσθαι λέγει, ἀνάγκη μὲν πάντα ἐπὶ τὸ οἰκεῖον ἀφικνεῖσθαι τέλος νοῦ τινος προβουλευομένου περὶ αὐτῶν, τουτέστι διανοουμένου, καὶ τὸ τέλο; ἐν αὐτῷ προδιατυποῦντος, ὡς αὐτός φησιν· ἀλλ᾽ οὐχ οὕτω τὸ βουλεύεσθαι οὔθ' οἱ κατὰ τῆς φύσεως ἐπιχειροῦντες, οὔτ' Αρισ στοτέλης ἐλάμβανεν» Ηδη μέν σε ἡμεῖς καὶ ἐν τοῖς ἔμπροσθεν ἐξη λέξαμεν οὐδαμῆ τῆς Ἀριστοτέλους ἀπτόμενον δια. νοίας, ἀλλὰ καὶ λίαν αὐτῆς ἀποπλανώμενον· οὐδὲν δ' ἧττον καὶ ἐν τοῖσδε τὸ τοιοῦτο πάσχων ἐλεγχθήσῃ. Καί μοι ἐκεῖνο πρῶτον ειπέ· μῶν σὺ ἡγῇ ἢ εἶναι ἡ γεγονέναι ποτέ τινας ἀνθρώπων, νοῦν μέν τινα τοῖς φύσει γιγνομένοις ἐφεστάναι νομίζοντας καὶ ἔπειτα διὰ τὸ μὴ ἀγνοοῦντας ζητεῖν, ἀλλ' εὖ εἰδέναι, ἐφ᾽ ὅ τι δεῖ ἕκαστον τῶν φύσει γιγνομένων ἀφικνεῖσθαι, οὐδ' ἂν ἔνεκά του αὐτὰ ἄγειν ἀξιοῦντας; Εἰ μὲν γὰρ οἴει τοιούτους σύ ποτέ τινας γεγονέναι, ἀφρονέστατος εἰ ἀνθρώπων· εἰ δ᾽ οὐδὲ πώποτ' ἂν ἐγένετό τις τοιοῦτος καὶ οὕτω νομίζων, πῶς τοῖς τοιούτοις σὺ Αριστοτέλη ἀντιλέγειν τῂς, τοῖς οὔτ' ἂν γεγονόσιν, Ο καὶ ἀσχημονῶν, κἂν εἰ σὺ αὐτῷ φαύλως ἀμύνεις ἐπὶ τοῦ ἀγνοοῦντος μεν, ζητοῦντος δὲ τὸ βουλεύεσθαι ὑπολαμβάνων, οὐδὲ μίαν ἐν τούτοις χώραν· οὗ τοι ούτου ἔχοντος. Οτι δὲ τοιαύτη ἡ Αριστοτέλους διά νοια, οὐ μόνον δῆλον ἐκ τοῦ μηδαμοῦ αὐτὸν οὐ τινο; μεμ ήσθαι ἔξωθεν θείου τοῖς φύσει τούτοις γεγ μένοις ἐφεστῶτος, δέον ἂν, ἀλλὰ καὶ ἐκ τῆς εἰκόνα:, ᾗ αὐτὰ εἰκάζει, οὐχ ἑτέρῳ ὑφ᾽ ἑτέρου ιατρευομένῳ εἰκάζων, ὥσπερ οὖν καὶ ἔδει, εἰ νοῦν αὐτοῖς θείον ἐφίστη, ἀλλ' αὐτῷ αὑτὸν ἰατρεύοντα. Καίτοι οὐδὲ πρὸς οὓς ἀντιλέγει ἐχυρόν τι ἐχούσῃ τῇ εἰκόνι ταύτῃ κέχρηται· ὑπολάβοιεν γὰρ ἂν εὐθύς· ἀλλ' ὅμως αὐτ τὸν, ὦ Αριστέτελες, Ιατρεύων οὐ δήπου αλογίστως, ἀλλὰ τῇ ἰδίᾳ διανοίᾳ τὸ αὐτοῦ σῶμα ιατρεύεις, ὥστ' ἂν αὐτὸν εἰκότως καὶ ἕνεκά του ποιεῖν & ποιεῖς, ἑαυτὸν ἰατρεύων· μετὰ γὰρ διανοίας ποιεῖς. Τὰ δὲ φύσει ταῦτα γιγνόμενα οὔτ' ἰδίᾳ διανεία χρήσιας φαίης ἂν, οὔτε νοῦν τινα σὺ αὐτοῖς ἔξωθεν ἐφίστης, ὥσπερ οὐδ᾽ ἡμεῖς, εἴπῆρ οὐχ ἑτέρῳ ὑφ' ἑτέρου και τρευομέν, εικάζεις, ἀλλ' αὐτῷ αὐτὸν ἐατρεύοντι, ὥσθ' ἕνεκα σαι τῆς εἰκόνος ταύτης, οὐδ᾽ ἂν ἔνεκά του αὐτά γίγνοιτο. Αριστοτέλης μὲν οὖν τοιοῦτος, ἄτοπά τε ἀξιῶν καὶ αὐτοῖς φαυλότητα ἀμύνων, πλήθε: δὲ μόνον συγγραμμάτων ἐκπλήττων οὓς έχε πλήττει· ἐν οἷς καὶ ἅττ᾽ ἂν εὐδοκιμεί, οὐκ ἴδια ἂν εἴη αὐτοῦ, ἀλλ' ὁ Πλάτωνος διήκουσε πάν, σοφία το κῶς ἰδιουμένου. Ἴσως δ᾽ ἂν εἴη καὶ ἴδι᾽ ἅττα εξ (1, 11, 8; 1, 9. Το γάρ βουλεύεσθαι και λογίζεσθαι ταυτόν.GEORGII PLETIONIS
φάσκων μὴ ἂν εἶναι ἡμῖν πίστιν παρασχεῖν τῆς τῶν οὔτ᾽ ἂν ποτε ἐσομένοις; Αλλὰ Αριστοτέλης μὲν
καὶ πάνυ δῆλό; ἐστιν ἐνταῦθα τὴ βουλευόμενο, ἐπὶ
τοῦ ὅλως λογιζομένου λαμβάνων, καὶ οὐ τοῦ ἀγ
οῦντος μὲν, ζητοῦντος δέ. Τὸ δὲ πρᾶγμά ἐστι τοι
οῦτο· ἦν κοινὴν ἀνθρώπων ἁπάντων ἀξίωμα και
ἔστι γε ἀεὶ τοῖς εὖ φρονοῦσι, μηδὲν τῶν ἔνεκά του
τι ποιούντων ἄνευ νοῦ ἐπὶ τὸ οὗ ἕνεκα ἄγε ν τὸ ποι·
ούμενον. Τούτου δὲ μένοντος βεβαίου τοῖς πρὸ 'Αρι
στοτέλους τοῦ ἀξιώματος οἱ μὲν τὰ βελτίω φρονοῦν.
τες τῶν ἀνθρώπων, ὁρῶντες τὰ φύσει γιγνόμενα
ὁμοίως μὲν τοῖς κατὰ τέχνην γιγνόμενα καὶ πολὺ
τὸ ἕνεκά του ἐν αὐτοῖς, αὐτὰ δ᾽ ἄλογά τε καὶ ἀνόη
τα, νοῦν τινα θεῖον ἐνόμισαν αὐτοῖς ἔξωθέν τε έφεστάναι καὶ ἕνεκά του ἄγειν ἕκαστον αὐτῶν, ὥσπερ
καὶ τοῖς σκευαστοῖς τῶν γε ἀνθρωπίνων οἱ δημιουρ
γοὶ ἐφεστᾶσιν. Οἱ δὲ τὸ μὲν νοῦν τινα ἐφεστάναι μον
τοῖς φύσει γιγνομένοις ώκνησαν ὑπὸ ἀθεότητος, την
δὲ φύσιν καὶ ἄνευ τοῦ ἔνεκά του ποιεῖν, ὦ πο:εἶ ἐν.
μισαν, ισχυριζόμενοι τῷ ἀλογίστῳ αὐτῶν τῶν φύσ
σει γιγνομένων. Τούτων οὕτω διαφερομένων αλλά
λοις Αριστοτέλης ιδίας αἱρέσεως λόγων σοφιστής
γεγονὼς τὸ μὲν ἔνεκά του πλεῖν τὴν φύσιν συγχα
ρεῖ τοῖς γε οὕτω νομίζουσι, νοῦν δὲ τῇ φύσει ἔξωθεν
θεῖον ἐπιστῆσαι ὀκνήσας καὶ αὐτὸς κατὰ τῶν ἀν
δρῶν ἐκείνους τοὺς ἀθεωτέρους, ὁ δὴ λοιπὸν ἦν, κατὰ
τοῦ κοινοῦ ἀξιώματος χωρεί, ἄτοπον εἶναι φάσκων
τὸ μὴ οἴεσθαι ἔνεκά του τι γίγνεσθαι, ἂν μὴ ἴδωσι τὸ
ποιοῦν βουλευσάμενον, ὅ ἐστι λογισάμενον. Καὶ πει·
ρᾶται δὴ τὸ λογίζεσθαι τοῦτο καὶ τῶν τεχνῶν τῶν
ηλίου καὶ σελήνης ἀφ᾿ ἡμῶν ἀποστημάτων πρὸς τὰ
τάχη αὐτῶν ἀναλογίας. Ημείς γὰρ εὖ μάλα τοῦτο
ἴσμεν, ὡς ἀνάλογον τοῖς ἀποστήμασιν αὐτῶν τοῖς
ἀφ' ἡμῶν καὶ τὰ τάχη αὐτοῖς ἔχει, πλήν περ ὅταν ἡ
σελήνη τῇ ἐπὶ τἀναντία θᾶττον κινήσει καὶ τῆς ἀναλογίας ἀπολείπεται· τοῦτο δ' ἂν πάνσμικρόν τι εξη
πρὸς τηλικαύτην ἀλέας υπερβολήν. Η δέ γε άστρων
τῶν ἁπλανῶν καὶ ὑπερβάλλει τι τὴν τοιαύτην ἀνα
λογίαν διὰ τὸ αὐτῶν αὐτῆς ἐπὶ τἀναντία κινήσεως
βραδύτατον, ὥστ᾽ ἐχρῆν τὴν μὲν σελήνην τῷ μείονι
τοῦ ἀποστήματος το βράδιον τῆς κινήσεως ἀνταναπληρῶσαι, τὰ δ᾽ ἀπλανῆ ἄστρα τὸ μήκος αὖ τοῦ
ἀποστήματος τῷ θάττον. τῆς κινήσεως, παραπλη
σίως καὶ ταῦτα τῷ ἡλίῳ θερμαίνειν, τῆς μὲν θάττο
νος κινήσεως καὶ μᾶλλον ἂν θερμαινούσης, ἀπάντων
δὲ τῶν δρᾷν ὁτιοῦν ἐχόντων δύναμιν σωμάτων καὶ
ἐγγύθεν μᾶλλον αὐτὸ ὁρᾷν πεφυκότων, Φαμὲν οὖν
καὶ ἡμεῖς τὴν κίνησιν θερμαίνειν, ἀλλ᾽ οὐ καθόσον
γε κίνησιν, ἀλλὰ καθόσον ἂν καὶ παράτριψίν τινα
ποιοι· καὶ γὰρ Αριστοτέλει καὶ τοῦτο ἡμάρτηται,
τὸ τὴν κίνησιν ἁπλῶς φάσκειν πεφυκέναι ἐκπυρούν,
οὐ μᾶλλον ἢ τὴν διὰ κινήσεως παράτριψιν. Θεραίνεσθαι γὰρ ἂν τὰ παρατριβόμενα σώμασι σώματα, 3
πρὸς τὸ κινεῖσθαι καὶ ἅπτεσθαι μάλιστ᾽ ἂν δέοι
ἀλλήλων, ὅ ἐπὶ τοῦ ἡλίου χαλεπὸν ἂν εἴη ἐξευρεῖν,
ὅτῳ τρόπῳ ἀπτόμενος ἡμῶν καὶ παρατρίβων τῇ
κινήσει ἀλεαίνει, καὶ ταῦτα μήτε τῆς σελήνη;, μήτε
τῶν ἄλλων ἄστρων τῇ κινήσει τὸ παραπλήσιον ποι
ούντων; Πῶς οὖν οὐ καὶ τοῦτο μὲν Αριστοτέλους ο άνθρωπίνων ἀφελέσθαι, πάνυ τε αλογίστως λέγων
τὸ σόφισμα κενὸν καὶ ψυχρόν, ἡ δὲ κοινὴ ἁπάντων τε
ἀνθρώπων περὶ τοῦ ἡλίου δόξα καὶ ἅμα τῶν τῷ
ὅ,τι σοφῶν ὑγιής τε καὶ ἀνέλεγκτος, τὸ τὸν ἥλιον,
ὥσπερ καὶ τῷ φωτὶ τἆλλα άστρα ὑπερβάλλει, οὕτω
καὶ ἐν τῇ ἐμφύτῳ θερμότητι ὑπερβάλλοντα καὶ ἡμᾶς
ἐκ πολλοῦ τοῦ περιόντος ἀλεαίνειν;
• Εἰ μὲν γὰρ βουλεύεσθαι τὸ διανοείσθαι λέγει,
ἀνάγκη μὲν πάντα ἐπὶ τὸ οἰκεῖον ἀφικνεῖσθαι τέλος
νοῦ τινος προβουλευομένου περὶ αὐτῶν, τουτέστι
διανοουμένου, καὶ τὸ τέλο; ἐν αὐτῷ προδιατυποῦν
τος, ὡς αὐτός φησιν· ἀλλ᾽ οὐχ οὕτω τὸ βουλεύεσθαι
οὔθ' οἱ κατὰ τῆς φύσεως ἐπιχειροῦντες, οὔτ' Αρισ
στοτέλης ἐλάμβανεν»
Ηδη μέν σε ἡμεῖς καὶ ἐν τοῖς ἔμπροσθεν ἐξηλέξαμεν οὐδαμῆ τῆς Ἀριστοτέλους ἀπτόμενον δια.
νοίας, ἀλλὰ καὶ λίαν αὐτῆς ἀποπλανώμενον· οὐδὲν
δ' ἧττον καὶ ἐν τοῖσδε τὸ τοιοῦτο πάσχων ἐλεγχθήσῃ.
Καί μοι ἐκεῖνο πρῶτον ειπέ· μῶν σὺ ἡγῇ ἢ εἶναι ἡ
γεγονέναι ποτέ τινας ἀνθρώπων, νοῦν μέν τινα τοῖς
} φύσει γιγνομένοις ἐφεστάναι νομίζοντας καὶ ἔπειτα
διὰ τὸ μὴ ἀγνοοῦντας ζητεῖν, ἀλλ' εὖ εἰδέναι, ἐφ᾽
ὅ τι δεῖ ἕκαστον τῶν φύσει γιγνομένων ἀφικνεῖσθαι,
οὐδ' ἂν ἔνεκά του αὐτὰ ἄγειν ἀξιοῦντας; Εἰ μὲν γὰρ
οἴει τοιούτους σύ ποτέ τινας γεγονέναι, ἀφρονέστα
τος εἰ ἀνθρώπων· εἰ δ᾽ οὐδὲ πώποτ' ἂν ἐγένετό τις
τοιοῦτος καὶ οὕτω νομίζων, πῶς τοῖς τοιούτοις σὺ
Αριστοτέλη ἀντιλέγειν τῂς, τοῖς οὔτ' ἂν γεγονόσιν,
Ο
καὶ ἀσχημονῶν, κἂν εἰ σὺ αὐτῷ φαύλως ἀμύνεις
ἐπὶ τοῦ ἀγνοοῦντος μεν, ζητοῦντος δὲ τὸ βουλεύεσθαι
ὑπολαμβάνων, οὐδὲ μίαν ἐν τούτοις χώραν· οὗ τοι·
ούτου ἔχοντος. Οτι δὲ τοιαύτη ἡ Αριστοτέλους διά
νοια, οὐ μόνον δῆλον ἐκ τοῦ μηδαμοῦ αὐτὸν οὐ τινο;
μεμ ήσθαι ἔξωθεν θείου τοῖς φύσει τούτοις γεγ
μένοις ἐφεστῶτος, δέον ἂν, ἀλλὰ καὶ ἐκ τῆς εἰκόνα:,
ᾗ αὐτὰ εἰκάζει, οὐχ ἑτέρῳ ὑφ᾽ ἑτέρου ιατρευομένῳ
εἰκάζων, ὥσπερ οὖν καὶ ἔδει, εἰ νοῦν αὐτοῖς θείον
ἐφίστη, ἀλλ' αὐτῷ αὑτὸν ἰατρεύοντα. Καίτοι οὐδὲ
πρὸς οὓς ἀντιλέγει ἐχυρόν τι ἐχούσῃ τῇ εἰκόνι ταύτῃ
κέχρηται· ὑπολάβοιεν γὰρ ἂν εὐθύς· ἀλλ' ὅμως αὐτ
τὸν, ὦ Αριστέτελες, Ιατρεύων οὐ δήπου αλογίστως,
ἀλλὰ τῇ ἰδίᾳ διανοίᾳ τὸ αὐτοῦ σῶμα ιατρεύεις, ὥστ'
ἂν αὐτὸν εἰκότως καὶ ἕνεκά του ποιεῖν & ποιεῖς,
ἑαυτὸν ἰατρεύων· μετὰ γὰρ διανοίας ποιεῖς. Τὰ δὲ
φύσει ταῦτα γιγνόμενα οὔτ' ἰδίᾳ διανεία χρήσιας
φαίης ἂν, οὔτε νοῦν τινα σὺ αὐτοῖς ἔξωθεν ἐφίστης,
ὥσπερ οὐδ᾽ ἡμεῖς, εἴπῆρ οὐχ ἑτέρῳ ὑφ' ἑτέρου και
τρευομέν, εικάζεις, ἀλλ' αὐτῷ αὐτὸν ἐατρεύοντι,
ὥσθ' ἕνεκα σαι τῆς εἰκόνος ταύτης, οὐδ᾽ ἂν ἔνεκά
του αὐτά γίγνοιτο. Αριστοτέλης μὲν οὖν τοιοῦτος,
ἄτοπά τε ἀξιῶν καὶ αὐτοῖς φαυλότητα ἀμύνων,
πλήθε: δὲ μόνον συγγραμμάτων ἐκπλήττων οὓς έχε
πλήττει· ἐν οἷς καὶ ἅττ᾽ ἂν εὐδοκιμεί, οὐκ ἴδια ἂν
εἴη αὐτοῦ, ἀλλ' ὁ Πλάτωνος διήκουσε πάν, σοφία το
κῶς ἰδιουμένου. Ἴσως δ᾽ ἂν εἴη καὶ ἴδι᾽ ἅττα εξ
(1, Phys. 11, 8; Eth. Nicom. 1, 9. Το γάρ βουλεύεσθαι και λογίζεσθαι ταυτόν.
col. 1005–1006page 93 of 99
PG 160:1005τοῦ θείου πρόνοιαν ἐκβάλλων τῶν γε ἀνθρωπίνων, ἢ ὅτι ἐλάχιστον αὐτῆς λείπων, ᾗ καὶ ἐν δίκῃ τὸ μικρολόγον αὐτοῦ περὶ τῆς προνοίας διακωμῳδεῖται. Οι μὲν γὰρ σοφοί τε πάντες καὶ τῶν ἄλλων οἱ τὰ βελ.. τίω φρονοῦντες ἅπαντα μὲν, ὁπόσα ἂν ἀνθρώποις κατορθοῖτο, τῇ θείᾳ προνοίᾳ νέμοντες, τῆς δὲ προ νοίας τοῦτο ὅσον μὴ παρ' ἡμᾶς μηδὲ δι᾿ ἡμῶν τὸ κατορθοῦν ἡμῖν παρέχεται, τύχην τε καλοῦντες καὶ θείαν τύχην, ὡς οὐ παρ' ἡμᾶς οὐδὲ δι' ἡμετέραν ἀρετὴν, ἀλλὰ διὰ μόνην θείαν δὴ αἰτίαν ἀποβεῖνον, δῆλοί εἰσι τῇ θείᾳ προνοίᾳ καὶ τὴν τύχην συνοικει οῦντες. Αριστοτέλης δ᾽ ὡς τὴν τύχην τῆς τοῦ θείου προνοίας ἀλλοτριοί, καὶ αὐτή, ἃ σὺ περὶ ψυχῆς ὡς δὴ εὐσεβέστατα αὐτῷ εἰρημένα ἐν τῇδέ σου τῇ συγκ γραφῇ ἐκτέθεισα:, δηλοί, ο Ἡ δὲ τύχη καὶ τὰ ἀπὸ τύχης ὡς ἀληθῶς, ὡς ἂν τύχοι γίγνεται· εἰ δέ γε τῷ Θεῷ τὸ τοιοῦτον ἀπονέμοιμεν, φαῦλον κριτὴν αὐτὸν ποιήσομεν ἢ οὐ δίκαιον· τοῦτο δ' οὐ προσηκόν ἐστι Θεῷ» Ταῦτα γὰρ φησιν Αριστοτέλης ἀγνοῶν τὴν θείαν δικαιοσύνην, ὅπη τὰ τοιαῦτα ἐκά στῷ τε ἅμα ἐς δύναμιν ἐκ τοῦ παντὸς τῇ ἁρμονίᾳ συμφορώτατά τε ἀποδίδωσι, τὴ τοῦ ὅλου ἀεὶ ἀγαθὸν τοῦ τοῦ μέρους κατὰ τὸ δικαιότατον προτιμώτα. Δια δὴ ταῦτα πάντα καὶ ἡμεῖς μάλιστα τὸν ἄνδρα προήγμεθα ἐλέγχειν, ἵνα μή τις 'Αβερόῃ πειθόμενος, ὥσπερ καὶ τῶν πρὸς ἑσπέραν οἱ πολλοὶ, καὶ ὡς πάντα σοφῷ αὐτῷ προσέχων ἅμα καὶ τῶν ἐς ἀθε τητα αὐτῷ φερουσῶν δοξῶν λάθῃ ἀναπλησθείς, ἀλλ᾽ εἰδὼς αὐτοῦ τοῖς συγγράμμασι συχνὰ μὲν τὰ μοχθηρὰ ἐγκαταμεμιγμένα, οὐκ ὀλίγα δὲ καὶ τὰ χρηστά, τὰ χρηστὰ δὴ ταῦτα ἀναλεγόμενος φυλάττη τὰ μοχθηρά. ἔχοντα αὐτοῦ ἐν γε τοῖς φαύλοις καὶ σμικροῖς διὰ τὸ νείας ἀλλοτριῶν δῆλός ἐστιν, ήτοι παντάπασι τὴν τῆς διανοίας αὐτοῦ πρὸς γοῦν τὰ τοιαῦτα ὀξυδερκές, εἰ καὶ πρὸς τὰ μείζω ἀμβλυωπόν· ὅτι - δ' ἀνόητόν ἐστι τὸ μὲν ἔνεκά του ποιεῖν τὴν φύσιν συγχωρεῖν, νοῦν δ' αὐτῇ μὴ ἐφεστάναι, ἐνθένδε δῆλον. Τα τέλη, ἐφ᾽ ἃ τῶν φύσει γιγνομένων ἕκαστα ἴεται, οὐ καὶ τὴν ἀρχὴν εὐθὺς φυομένην πάρεστιν αὐτοῖς, ἀλλ' ὕστατα δήπου παραγίγνεται. Σκοπῶμεν δ᾽ αὐτὸ ἐφ' ἑνὸς τοῦδε. Τῇ ἀμπέλου ἔλικι τέλος ἐστὶ τῷ ἑτέρου φυτοῦ πτόρθῳ περιελιχθεῖσαν ἐκείνῳ τὴν ἄμπελον ἀναδῆσαι τῷ φυτῷ, ταύτην ἐν τοῖς φυτοῖς τὴν φύ σιν εἰληχυῖαν ἐπαλλόκαυλον εἶναι· οὐκοῦν τῷ ἑτέρου φυτοῦ πτόρθῳ τὴν ἕλικα περιελιχθεῖσαν ἀναδῆσαι τὴν ἄμπελον οὔτε τῇ ἀμπέλῳ φυομένῃ, οὔτε τῇ Ελικι εὐθὺς πάρεστιν, ἀλλ᾽ ὕστατόν γε παραγίνεται. Οὐδὲν μέντοι ἧττον τοῦ φύεσθαι ὅλως ἕλικα τῇ ἀμ πέλῳ αἴτιον τελικόν ἡ ἐφ' ἑτέρῳ φυτῷ ἀνάθεσις αὐτ τῆς ἐστιν. Αμήχανον δὲ τὸ μηδέπω ὂν μηδ' ἐν τοῖς οὗτι τεταγμένον ὄντος του ήδη αἴτιον γίγνεσθαι εἶναι γὰρ δεῖ τὸ αἴτιον του γιγνόμενον, οὐχὶ μὴ εἶναι. Προειλήφθαι ἄρα δεῖ ἔν τινι νῷ τὴν τῆς ἀμπέλου ἐφ' ἑτέρῳ φυτῷ ἀνάδεσιν, ὅς αὐτῇ ἐπιστατῶν ὥσπερ δημιουργὸς ἀνὴρ σκευαστοῖς καὶ τὴν ἔλικα αὐτὴν τῆς τοιαύτης ἕνεκα ἀναδέσεως φύσει, ἢ καὶ θαυμα σέως, ἐὰν μὲν μηδέν τι αὐτῇ τοιοῦτον παρακέηται, οἴῳ περιελιχθῆναι, ἐπ᾿ εὐθύ πως φαίνεται φερι μένη, ἐὰν δὲ πτόρθος τις παρῇ, εὐθὺς περιειλίχθη οὔτ᾽ οὖν τὴν ἔλικα τῇ ἀμπέλῳ μὴ οὐ τούτου ἕνεκα φύεσθαι, ὅπως ἑτέρῳ αὐτὴν φυτῷ ἀναδήσῃ, νοῦν ἔχει τὸ μὴ ἀξιοῦν, οὔτε τὸ μὴ νοῦν τοῖς τοιούτοις ἐφιστάναι ἔχει ἂν καὶ ὀντινοῦν λόγον. Πλάτων μὲν οὖν τὰ εἴδη νοῦς ποιῶν ταῦτα προσεχεῖς ἐφίστησιν ἑκάστοις τῶν φύσει γιγνομένων νοῦς· ἐχρῆν δὲ καὶ Αριστοτέλη, εἰ μὴ τούτοις ἐβούλετο συγχωρεῖν, ἄλλον γοῦν τινα τρόπον νοῦν αὐτοῖς ἐφιστάναι καὶ μὴ οὕτως καταγελάστως αὐτῷ αὑτὸν ἰατρεύοντι τὰ φύσει γιγνόμενα εικάζειν δηλα δὴ ὡς οὐδένα αυτ τοῖς νοῦν ἔξωθεν εφεστηκότα. Σὺ μὲν οὖν ἄθεον ἡμᾶς φάσκων Αριστοτέλη συκοφαντεῖν, αὐτὸς μᾶλλον ἡμᾶς συκοφαντεῖς· οὐ γὰρ ἄθεον ἡμεῖς Αριστοτέλη οὔτ᾽ ἔφαμεν οὔτε φαμέν, θεοὺς ὅλως τῷ οὐρανῷ ἐφι στάντα, ἀλλ' ἐς ἀθεότητα αὐτὸν ἀποκλίνειν φαμέν τε καὶ ἔφαμεν καὶ μάλα ἐν δίκῃ. Ο γὰρ πρῶτον μὲν τὸν θεῶν τῶν ἄλλων ἡγούμενον Θεὸν οὐ καὶ τῇ θεότητι ἐξαίρετον τιθέμενος, ὥσπερ Πλάτων τε καὶ οἱ ἀπὸ Ζωροάστρου πάντες, ἀλλὰ παραπλησίας τοῖς ἄλλοις οὐσίας, εἴ γε πάντας τε ὡσαύτως αὐτοὺς δι' αὐτοὺς ὄντας ποιεί, κἀκεῖνον ἀντιμερίτην τοῖς ἄλλοις ἐν τῇ τῶν σφαιρών διανομῇ, ἔπειτα δὲ καὶ τῆς τοῦ οὐρανοῦ οὐσίας οὔτε τοῦτον οὔτε ἄλλον οὐδένα θεῶν δημιουργόν ποιῶν, ὥσπερ οἵ τε σοφοὶ πάντες καὶ τῶν ἰδιωτῶν τὸ πλεῖστον, πρὸς δὲ καὶ τοῖς φύσει γιγνομένοις τούτοις οὐδένα νοῦν θεῖον κατὰ τῶν ἀνδρῶν τοὺς θεοσεβεστέρους εφιστάς, ὁ τὰ τοιαῦτα ἅπαντα νοσῶν πῶς οὐκ ἐς ἀθεότητα αποκλίνων ἐστί; Καὶ μὲν δὴ καὶ τὴν τύχην τῆς γε θείας προ ς Εἴ τι δὲ καὶ ἔνια τῶν γιγνομένων ἄνευ αιτίου γίγνεσθαι λέγει, τὸ μὲν αἴτιον κατὰ τὴν ὡρισμένην ἔννοιαν, τὸ δὲ γίγνεσθαι κατὰ τὴν ὁλοσχερῆ καὶ συγ κεχυμένην ήδη λαμβάνει. ο Οταν τι τῶν ᾿Αριστοτέλους υπολαμβάνῃς, ἐχρῆν σε σκοπεῖν, καὶ εἰ τῷ ὑποκειμένῳ ὅλῳ χωρίῳ συμ βαίνει τι ἡ σὴ ὑπόληψις, ἵνα μὴ εἰκαῖα λέγων και τοῖς λόγοις τοῖς ὑποκειμένοις κατ' οὐδὲν προσαρμότα τοντα ἀσχημονῇς. Οὕτω γὰρ Αριστοτέλους λέγο τοῖ, ο Ατοπον δὲ καὶ τὸ γένεσιν ποιεῖν ἀϊδίων ὄνο των» σὺ τὴν γένεσιν ἐπὶ τῆς χρονικῆς ὑπολαμε βάνων καὶ οὐ τῆς κατ' αἰτίαν, ἠλέγχθης τῷ πρὸς τὴν ὅλην ὑπόθεσιν οὐ συμβαῖνόν τι λέγειν· οὕτω τὸ βου λεύεσθαι σὺ ἐπὶ τοῦ ἀγνοεῖν μὲν ζητεῖν δὲ καὶ τοῦ ὅλως. λογίζεσθαι ὑπολαμβάνων τῷ ἀναρμόνῳ αξ κανταῦθα πρὸς τὸν ὑποκείμενον λόγον ἐξελήλεγξαι. ᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν τήν τε γένεσιν τό τε βουλεύεσθαι ἐν ἔθει ὄντα καὶ πλεοναχή λέγεσθαι οὐδὲν θαυμαστὸν, εἰ ὡς ἑρμαίῳ σὺ περιτυχὼν τῇ ἐμωνυμία, ᾗ σύ ᾤου πρὸς τὸν λόγον τι λυσιτελήσειν ὑπελάμβανες, οὐ συνεωρακὼς ἀπὸ ἀσυνεσίας, ὡς τῷ γε οὐ πρὸς τὴν ὑποκειμένην συμβαίνοντι ὑπίθεσιν ἁλώσῃ αὖ οὐδὲν ὑγιὲς ὑπολαμβάνων. Ενθάδε γε μὴν τὸ αἴτιον οὐδὲCONTRA SCHOLARII DEFENSIONEM ARISTOTELIS.
τοῦ θείου πρόνοιαν ἐκβάλλων τῶν γε ἀνθρωπίνων, ἢ
ὅτι ἐλάχιστον αὐτῆς λείπων, ᾗ καὶ ἐν δίκῃ τὸ μικρολόγον αὐτοῦ περὶ τῆς προνοίας διακωμῳδεῖται. Οι
μὲν γὰρ σοφοί τε πάντες καὶ τῶν ἄλλων οἱ τὰ βελ..
τίω φρονοῦντες ἅπαντα μὲν, ὁπόσα ἂν ἀνθρώποις
κατορθοῖτο, τῇ θείᾳ προνοίᾳ νέμοντες, τῆς δὲ προνοίας τοῦτο ὅσον μὴ παρ' ἡμᾶς μηδὲ δι᾿ ἡμῶν τὸ
κατορθοῦν ἡμῖν παρέχεται, τύχην τε καλοῦντες καὶ
θείαν τύχην, ὡς οὐ παρ' ἡμᾶς οὐδὲ δι' ἡμετέραν
ἀρετὴν, ἀλλὰ διὰ μόνην θείαν δὴ αἰτίαν ἀποβεῖνον,
δῆλοί εἰσι τῇ θείᾳ προνοίᾳ καὶ τὴν τύχην συνοικει
οῦντες. Αριστοτέλης δ᾽ ὡς τὴν τύχην τῆς τοῦ θείου
προνοίας ἀλλοτριοί, καὶ αὐτή, ἃ σὺ περὶ ψυχῆς ὡς
δὴ εὐσεβέστατα αὐτῷ εἰρημένα ἐν τῇδέ σου τῇ συγκ
γραφῇ ἐκτέθεισα:, δηλοί, ο Ἡ δὲ τύχη καὶ τὰ ἀπὸ
τύχης ὡς ἀληθῶς, ὡς ἂν τύχοι γίγνεται· εἰ δέ γε
τῷ Θεῷ τὸ τοιοῦτον ἀπονέμοιμεν, φαῦλον κριτὴν
αὐτὸν ποιήσομεν ἢ οὐ δίκαιον· τοῦτο δ' οὐ προσηκόν
ἐστι Θεῷ» Ταῦτα γὰρ φησιν Αριστοτέλης
ἀγνοῶν τὴν θείαν δικαιοσύνην, ὅπη τὰ τοιαῦτα ἐκάστῷ τε ἅμα ἐς δύναμιν ἐκ τοῦ παντὸς τῇ ἁρμονίᾳ
συμφορώτατά τε ἀποδίδωσι, τὴ τοῦ ὅλου ἀεὶ ἀγαθὸν
τοῦ τοῦ μέρους κατὰ τὸ δικαιότατον προτιμώτα. Δια
δὴ ταῦτα πάντα καὶ ἡμεῖς μάλιστα τὸν ἄνδρα προ
ήγμεθα ἐλέγχειν, ἵνα μή τις 'Αβερόῃ πειθόμενος,
ὥσπερ καὶ τῶν πρὸς ἑσπέραν οἱ πολλοὶ, καὶ ὡς
πάντα σοφῷ αὐτῷ προσέχων ἅμα καὶ τῶν ἐς ἀθε
τητα αὐτῷ φερουσῶν δοξῶν λάθῃ ἀναπλησθείς,
ἀλλ᾽ εἰδὼς αὐτοῦ τοῖς συγγράμμασι συχνὰ μὲν τὰ
μοχθηρὰ ἐγκαταμεμιγμένα, οὐκ ὀλίγα δὲ καὶ τὰ
χρηστά, τὰ χρηστὰ δὴ ταῦτα ἀναλεγόμενος φυλάττη
τὰ μοχθηρά.
ἔχοντα αὐτοῦ ἐν γε τοῖς φαύλοις καὶ σμικροῖς διὰ τὸ νείας ἀλλοτριῶν δῆλός ἐστιν, ήτοι παντάπασι τὴν
τῆς διανοίας αὐτοῦ πρὸς γοῦν τὰ τοιαῦτα ὀξυδερκές,
εἰ καὶ πρὸς τὰ μείζω ἀμβλυωπόν· ὅτι - δ' ἀνόητόν
ἐστι τὸ μὲν ἔνεκά του ποιεῖν τὴν φύσιν συγχωρεῖν,
νοῦν δ' αὐτῇ μὴ ἐφεστάναι, ἐνθένδε δῆλον. Τα τέλη,
ἐφ᾽ ἃ τῶν φύσει γιγνομένων ἕκαστα ἴεται, οὐ καὶ
τὴν ἀρχὴν εὐθὺς φυομένην πάρεστιν αὐτοῖς, ἀλλ'
ὕστατα δήπου παραγίγνεται. Σκοπῶμεν δ᾽ αὐτὸ ἐφ'
ἑνὸς τοῦδε. Τῇ ἀμπέλου ἔλικι τέλος ἐστὶ τῷ ἑτέρου
φυτοῦ πτόρθῳ περιελιχθεῖσαν ἐκείνῳ τὴν ἄμπελον
ἀναδῆσαι τῷ φυτῷ, ταύτην ἐν τοῖς φυτοῖς τὴν φύσιν εἰληχυῖαν ἐπαλλόκαυλον εἶναι· οὐκοῦν τῷ ἑτέρου
φυτοῦ πτόρθῳ τὴν ἕλικα περιελιχθεῖσαν ἀναδῆσαι
τὴν ἄμπελον οὔτε τῇ ἀμπέλῳ φυομένῃ, οὔτε τῇ
Ελικι εὐθὺς πάρεστιν, ἀλλ᾽ ὕστατόν γε παραγίνεται.
Οὐδὲν μέντοι ἧττον τοῦ φύεσθαι ὅλως ἕλικα τῇ ἀμπέλῳ αἴτιον τελικόν ἡ ἐφ' ἑτέρῳ φυτῷ ἀνάθεσις αὐτ
τῆς ἐστιν. Αμήχανον δὲ τὸ μηδέπω ὂν μηδ' ἐν τοῖς
οὗτι τεταγμένον ὄντος του ήδη αἴτιον γίγνεσθαι·
εἶναι γὰρ δεῖ τὸ αἴτιον του γιγνόμενον, οὐχὶ μὴ εἶναι.
Προειλήφθαι ἄρα δεῖ ἔν τινι νῷ τὴν τῆς ἀμπέλου
ἐφ' ἑτέρῳ φυτῷ ἀνάδεσιν, ὅς αὐτῇ ἐπιστατῶν ὥσπερ
δημιουργὸς ἀνὴρ σκευαστοῖς καὶ τὴν ἔλικα αὐτὴν
τῆς τοιαύτης ἕνεκα ἀναδέσεως φύσει, ἢ καὶ θαυμα
σέως, ἐὰν μὲν μηδέν τι αὐτῇ τοιοῦτον παρακέηται,
οἴῳ περιελιχθῆναι, ἐπ᾿ εὐθύ πως φαίνεται φερι
μένη, ἐὰν δὲ πτόρθος τις παρῇ, εὐθὺς περιειλίχθη·
οὔτ᾽ οὖν τὴν ἔλικα τῇ ἀμπέλῳ μὴ οὐ τούτου ἕνεκα
φύεσθαι, ὅπως ἑτέρῳ αὐτὴν φυτῷ ἀναδήσῃ, νοῦν
ἔχει τὸ μὴ ἀξιοῦν, οὔτε τὸ μὴ νοῦν τοῖς τοιούτοις
ἐφιστάναι ἔχει ἂν καὶ ὀντινοῦν λόγον. Πλάτων μὲν
οὖν τὰ εἴδη νοῦς ποιῶν ταῦτα προσεχεῖς ἐφίστησιν
ἑκάστοις τῶν φύσει γιγνομένων νοῦς· ἐχρῆν δὲ καὶ
Αριστοτέλη, εἰ μὴ τούτοις ἐβούλετο συγχωρεῖν,
ἄλλον γοῦν τινα τρόπον νοῦν αὐτοῖς ἐφιστάναι καὶ
μὴ οὕτως καταγελάστως αὐτῷ αὑτὸν ἰατρεύοντι τὰ
φύσει γιγνόμενα εικάζειν δηλα δὴ ὡς οὐδένα αυτ
τοῖς νοῦν ἔξωθεν εφεστηκότα. Σὺ μὲν οὖν ἄθεον ἡμᾶς
φάσκων Αριστοτέλη συκοφαντεῖν, αὐτὸς μᾶλλον
ἡμᾶς συκοφαντεῖς· οὐ γὰρ ἄθεον ἡμεῖς Αριστοτέλη
οὔτ᾽ ἔφαμεν οὔτε φαμέν, θεοὺς ὅλως τῷ οὐρανῷ ἐφιστάντα, ἀλλ' ἐς ἀθεότητα αὐτὸν ἀποκλίνειν φαμέν
τε καὶ ἔφαμεν καὶ μάλα ἐν δίκῃ. Ο γὰρ πρῶτον
μὲν τὸν θεῶν τῶν ἄλλων ἡγούμενον Θεὸν οὐ καὶ τῇ
θεότητι ἐξαίρετον τιθέμενος, ὥσπερ Πλάτων τε καὶ
οἱ ἀπὸ Ζωροάστρου πάντες, ἀλλὰ παραπλησίας τοῖς
ἄλλοις οὐσίας, εἴ γε πάντας τε ὡσαύτως αὐτοὺς δι'
αὐτοὺς ὄντας ποιεί, κἀκεῖνον ἀντιμερίτην τοῖς ἄλλοις
ἐν τῇ τῶν σφαιρών διανομῇ, ἔπειτα δὲ καὶ τῆς τοῦ
οὐρανοῦ οὐσίας οὔτε τοῦτον οὔτε ἄλλον οὐδένα θεῶν
δημιουργόν ποιῶν, ὥσπερ οἵ τε σοφοὶ πάντες καὶ
τῶν ἰδιωτῶν τὸ πλεῖστον, πρὸς δὲ καὶ τοῖς φύσει
γιγνομένοις τούτοις οὐδένα νοῦν θεῖον κατὰ τῶν
ἀνδρῶν τοὺς θεοσεβεστέρους εφιστάς, ὁ τὰ τοιαῦτα
ἅπαντα νοσῶν πῶς οὐκ ἐς ἀθεότητα αποκλίνων
ἐστί; Καὶ μὲν δὴ καὶ τὴν τύχην τῆς γε θείας προ
Phys. 11, 3, 8.
De caelo 11, 4; Phys. 11, 5.
ς
• Εἴ τι δὲ καὶ ἔνια τῶν γιγνομένων ἄνευ αιτίου
γίγνεσθαι λέγει, τὸ μὲν αἴτιον κατὰ τὴν ὡρισμένην
ἔννοιαν, τὸ δὲ γίγνεσθαι κατὰ τὴν ὁλοσχερῆ καὶ συγκεχυμένην ήδη λαμβάνει. ο
Οταν τι τῶν ᾿Αριστοτέλους υπολαμβάνῃς, ἐχρῆν
σε σκοπεῖν, καὶ εἰ τῷ ὑποκειμένῳ ὅλῳ χωρίῳ συμβαίνει τι ἡ σὴ ὑπόληψις, ἵνα μὴ εἰκαῖα λέγων και
τοῖς λόγοις τοῖς ὑποκειμένοις κατ' οὐδὲν προσαρμότα
τοντα ἀσχημονῇς. Οὕτω γὰρ Αριστοτέλους λέγο
τοῖ, ο Ατοπον δὲ καὶ τὸ γένεσιν ποιεῖν ἀϊδίων ὄνο
των» σὺ τὴν γένεσιν ἐπὶ τῆς χρονικῆς ὑπολαμε
βάνων καὶ οὐ τῆς κατ' αἰτίαν, ἠλέγχθης τῷ πρὸς τὴν
ὅλην ὑπόθεσιν οὐ συμβαῖνόν τι λέγειν· οὕτω τὸ βου
λεύεσθαι σὺ ἐπὶ τοῦ ἀγνοεῖν μὲν ζητεῖν δὲ καὶ τοῦ
ὅλως. λογίζεσθαι ὑπολαμβάνων τῷ ἀναρμόνῳ αξ
κανταῦθα πρὸς τὸν ὑποκείμενον λόγον ἐξελήλεγξαι.
᾿Αλλὰ ταῦτα μὲν τήν τε γένεσιν τό τε βουλεύεσθαι
ἐν ἔθει ὄντα καὶ πλεοναχή λέγεσθαι οὐδὲν θαυμαστὸν,
εἰ ὡς ἑρμαίῳ σὺ περιτυχὼν τῇ ἐμωνυμία, ᾗ σύ
ᾤου πρὸς τὸν λόγον τι λυσιτελήσειν ὑπελάμβανες, οὐ
συνεωρακὼς ἀπὸ ἀσυνεσίας, ὡς τῷ γε οὐ πρὸς τὴν
ὑποκειμένην συμβαίνοντι ὑπίθεσιν ἁλώσῃ αὖ οὐδὲν
ὑγιὲς ὑπολαμβάνων. Ενθάδε γε μὴν τὸ αἴτιον οὐδὲ
Metaph. 11, 3; De cal. 11, 3.
col. 1007–1008page 94 of 99
PG 160:1007σοι καὶ ᾗ σὺ οἴει ἔκ τε ύλης μόνης τὰ τοιαῦτα καὶ τῶν ἄνωθεν κινητών γιγνόμενα· οὐ καὶ ταῦτα ἅτε ἀπ' αἰτίων ὧντινωνούν γιγνόμενα ἐξ ἀνάγκης τε καὶ ωρισμένα αποβήσεται; τί οὖν Αριστοτέλει σὺ ἐκ τούτων πρός τε τὴν τοῦ ἀτόπου ἀξιώματος ἀξίωσιν καὶ ἅμα τὴν τῆς εἰμαρμένης αναίρεσιν ἀμύνεις; "Αρ' οὖν ἀνάγκη, εἰ μὲν κατὰ σὲ τῷ αἰτίῳ Ἀριστοτέλης χρῷτο, μὴ τὴν γε ειμαρμένην αὐτὸν λύειν, δ δὴ μάλιστα αὐτῷ σπουδάζεται, εἰ δὲ τὴν εἰς μαρμένην λύσειν μέλλοι, τῷ μὲν αἰτίῳ ἡ πάντες χρῶνται Ελληνες, αὐτὸν κεχρῆσθαι καὶ οὐχ, ᾗ σε ὑπολαμβάνει, ἀξίωμά γε μὴν ἐσχάτως άτοπον τι ἀξιοῦν; Σὺ δὴ φάσκων, Αριστοτέλη καὶ ἑτέρωθι ἅπαν τὸ γιγνόμενον ὑπό τινος γίγνεσθαι ἀξιοῦν δεῖν, ἀμύνεις μὲν αὐτῷ οὐδὲν, αὐτὸν δ᾽ αὐτῷ διαφωνούντα μόνον ἐπιδεικνύς, διπλοῦν αὐτῷ ἀνθ᾽ ἁπλοῦ τὸ ἁμάρτ τημα ποιῶν πρὸς τῷ ἀτόπῳ τοῦ ἀξιώματος καὶ δια φωνεῖν αὐτὸν αὐτῷ. Καὶ σὺ μὲν οὕτω, ἄλλος δ' ἂν ἀμύνων Αριστοτέλει πρός γε την διαφωνίαν ταύτην ἔφη, ἐπειδὰν μὲν ἅπαν τὸ γιγνόμενον ὑπό τινος, ὑπ᾽ αἰτίου τινὸς ἀναγκαῖον ἂν εἶναι γίνεσθαι. Εἰ τοίνυν συγχωροῦσιν ἐχόντες, οἴεσθαί τινα τὸν φιλόσοφον φύσιν κινητὴν τοῦ παντὸς, ἔτι δήπου καὶ ποιητικὴν ταύτην φρονεῖ, ἐξ ὧν αὐτός φησι καὶ ἄκοντες συγχωρήσουσι. ποτε οὐδαμοῦ ὁμώνυμον εὑρημένον σὺ ἐς ἐμωνυμίαν τῆς εἰδικῆς αἰτίας ἀποστερεῖς. Οὐ μὴν ἀλλ᾽ ἔστω βιαζόμενος καὶ ταύτῃ ἀσχημονεῖς· τὴν μὲν γὰρ αι τίαν ἔστιν εὑρεῖν καὶ ὁμωνύμως τὴν μέμψιν ἔσθ' ὅτε δυναμένην τὸ δ' αἴτιον οὐδέποτε ἄλλο τι ἴσμεν δυ νάμενον παρά τε Ἕλλησι τοῖς ἄλλοις καὶ ᾿Αριστοτέ λει, ἢ τὸ ὅλως ἀποτελοῦν τ', ἄν τε ὡς τέλος αὐτὰ ἀπο τελῇ ἄν τε ὡς ὑποκινοῦν ἄν τε ὡς παράδειγμα ἄν τε ὡς ὕλη, καὶ ἔτι ἄν τε ἄμεσον ἄν τε μὴ ἄμεσον ᾖ. Ο δὲ σὺ χωρίον Αριστοτέλους προτείνεις ἐπὶ τῷ ἐνδείξασθαι τὸ ἐγγυτάτω αἴτιον ἰδίως αἴτιον αὐτὸν καλοῦντα, δῆλος εἶ καὶ τοῦτο ὅ τι βούλεται οὐ συν ιείς. Αριστοτέλης μὲν γάρ φησι «Δεῖ δὲ τὰ ἐγγύτατα αίτια λέγειν οὐχ ὡς ταῦτα μόνα ἰδίως αίτια δέον καλεῖν, ἀλλ' ὡς τὸν ἐπιστήμην τῆς τῶν γινομένων γενέσεως παραδιδόντα διὰ τῶν ἐγγυτάτω καὶ ἀμέσων αἰτίων παραδιδόναι δέον, ὡς οὐχ ἱκανὴν τὴν ἐπιστήμην παρεσομένην τῷ ἄνευ τῆς τοῦ ἀμέσου αἰτίου γνώσεως.» Σὺ μὲν οὖν καὶ ταύτῃ φαύλως λέ γων δῆλος εἶ, οὐχ ὁμώνυμον τὸ αἴτιον ἂν ἐς ὁμωνυμίαν βιαζόμενος· ἵνα δέ σοι τοῦ λόγου ἕνεκα συγ χωρήσωμεν, Έστω σοι καὶ ἰδίως αἴτιον τὸ προσεχές τε καὶ ἄμεσον λεγόμενον. Εἰ οὖν ἐνταῦθα τὸ τοιοῦτον Αριστοτέλη τὸ αἴτιον λέγειν υπολάβοιμεν, οἷον δὴ σὺ φῂς, τί αὐτῷ πρὸς τὴν χρείαν, ἐφ' ᾖ τούτου δεῖται, συμβαλλοίμεθ' ἄν; "Ορα γάρ· οἱ τὴν εἰμαρμένην συνιστάντες ἐκ δυοῖν τοῖνδε μάλιστα, οἶν καὶ ἐν τῷ προτέρῳ ἔφαμεν ἡμῶν συγγράμματι ἀξιωμάτοιν συνιστᾶσιν, ἑνὸς μὲν τοῦ ἅπαν τὸ γιγνόμενον ὑπ' αἰτίου τινὸς ἀναγκαῖον ἂν εἶναι γίγνεσθαι, ἑτέρου δὲ τοῦ ἅπαν αἴτιον, ὅ τι ἂν δρώη, ἐξ ἀνάγκης τε καὶ ὡρισμένως αὐτὸ δράν. Αριστοτέλης οὖν ὁρῶν ἐξ' ἀμφοῖν τούτοιν τοῖν ἀξιωμάτοιν τὴν εἰμαρμένην ἀναγκαιότατα περαινομένην ἀνελεῖν δεηθείς, ἐπεὶ ἔγνω οὐκ ἂν ἄλλως ἀναιρεθησομένην, εἰ μὴ ὁποτέρου τοῖν ἀξιωμάτοιν τούτοιν ἀναιρέσει, κατὰ τοῦ ἅπαν τὸ γιγνόμενον ὑπ' αἰτίου τινὸς ἀναγκαῖον ἂν εἶναι γίγνεσθαι χωρεῖ. Ἀξιῶν αὐτὸς γίγνεσθαί τι τῶν για γνομένων Αριστοτέλης ἀξιοῖ γίνεσθαι. Οὕτω μόνος τῷ κοινῷ ἀξιώματι ἀντιφάσκει, καὶ τὸ οὕτω γιγνόμενον ἂν οὐκ ἐξ ἀνάγκης ἀποβήσεται εἰ δ' ἄνευ μόνου τοῦ προσεχούς, ᾗ σὺ ὑπολαμβάνεις, τῶν δ' ἄλλων αὐτῷ αἰτίων λειπομένων γίγνοιτό τι, τἰ δὴ μᾶλλον οὐκ ἐξ ἀνάγκης τὸ οὕτω γιγνόμενον ἀποβαίη ἄν; τὰ γὰρ λειπόμενα αὐτῷ τῶν αἰτίων ἐξ ἀνάγκης τε αὐτῷ καὶ ὡρισμένως ποιήσει. Ιδε δὴ ῃ καὶ ἐπὶ τοῦ σοῦ ὑποδείγματος τὸ τοιοῦτον τῶν ἄνευ σου σπέρματος γιγνομένων ζώων καὶ φυτῶν, ἃ σὺ ἐκ τε τῆς ὕλης μόνης καὶ τῶν ἄνωθεν κινητών ποιεῖς, οὐδὲ μίαν αὐτοῖς εἰδικὴν αἰτίαν ἀποδιδούς, καίπερ Αριστοτέλους τὸν ἀέρα καὶ τούτοις τὴν τοῦ σπέρματος ἴσχοντα χώραν ἀπονέμοντος ἀξιοῦντος ἅπαν τῶν τοιούτων ἤτοι ἐκ σπέρματος γίγνεσθαι ή του σπέρματι ἀναλόγου δηλαδὴ τοῦ εἶδος δυνάμει ἄξοντος, ὅ σὺ ὡς φαίνῃ ἀγνοῶν παντάπασιν αὐτὰ ἐξ ἀνάγκης, ἕτερα ἄνευ αἰτίου, Γελοίως σὺ πᾶν τὸ κινητικὸν ὁποιοῦν καὶ ποιητικὸν ἡγῇ εἶναι αὐτοῦ 37, 8 κινεῖ, καὶ ὡς ἔοικας τὸν βοῦν, ὅτι τῆς ἀμάξης ἡμῖν κινητικός ἐστι, καὶ ποιητικὸν ἡμῖν σὺ εἶναι ἡγῇ αὐτῆς δὴ τῆς ἀμάξης, ὡς ἡμᾶς, ἣν μόνον βοῶν εὐπορῶμεν, οὐκέτ᾽ ἂν καὶ ἀνδρὸς ἀμαξοπηγοῦ δεησομένους. Ἀλλὰ σὺ μὲν τῆς λος εἶ τὸ τοιοῦτο πεπονθὼς ὑπὸ τοῦ διακρίνειν μὴ εἰδέναι, ὅτι ποιητικόν. Τὸ μὲν οὖν ἄλλην τινά ήντινούν κίνησιν καὶ οὐ γένεσιν κινοῦν καὶ ποιεῖν λέγοιτ' ἂν, ἀλλ' οὐκ αὐτὸ δ κινεῖ, ἀλλ' ἐς αὐτό, ᾧ ποιοῦντι καὶ τὸ πάσχον ἀντιτιθεἶτ᾽ ἂν, οὐ τὸ ποιούμενον. Τι τῶν κινήσεων τὴν καλουμένην γένεσιν κινοῦν καὶ ποιεῖν λέγοιτ' ἂν αὐτὸ τὸ γιγνόμενον, οὐκ ἐς αὐτό, ᾧ ποιοῦντι καὶ τὸ ποιούμενον, οὐ τὸ πάσχον ἀντιτίθεται. Ο γάρ τοι ἥλιος τὴν μὲν πόαν ἐκ τῆς γῆς γεννῶν καὶ κινῶν δὴ καὶ ποιεῖν λέγοιτ' ἂν τὴν πίαν τὴν δὲ γῆν θερμαίνων οὐ τὴν γῆν λέγοιτ' ἂν ποιεῖν, ἀλλ' ἐς τὴν γῆν. Καὶ ὁ βοὺς τὴν ἅμαξιν κινῶν οὐ τὴν ἄμαξαν, ἀλλ' ἐς τὴν ἅμαξαν ἂν λέγοιτο ποιείν. Οὕτω δὴ καὶ ὁ Θεὸς Ἀριστοτέλει κινῶν τὸν οὐραν ἐξ ἀνάγκης καὶ ποιεῖν ἐς αὐτὸν δικο ἂν, οὐ μέντ᾽ ἂν καὶ ποιεῖν αὐτόν. Σὺ μὲν οὖν ὑπὸ ἀμαθίας εἰκότως καὶ τὰ τοιαῦτα πάσχων φαίνῃ· μὴ μέντοι είου, καὶ τους με σοφισμάτων κακουργίας επισταμένους φω ρην ταυτό σοι πείσεσθαι. Πῶς γὰρ ἂν, φησί, καὶ ποιοίη τὰ εἴδη τὴν ἐνα τητα ἐν τοῖς πράγμασιν, εἴ γε ταύτην μὲν ποιεῖ τὴ κινοῦν, τὰ δ᾽ οὐκ ἔχει λόγον αἰτίας κινητικής; ο Μὲν ἐπειδάν ἐπειδὰν γίγνηται ἅπαν τὸ γιγν.σοι καὶ ᾗ σὺ οἴει ἔκ τε ύλης μόνης τὰ τοιαῦτα καὶ
τῶν ἄνωθεν κινητών γιγνόμενα· οὐ καὶ ταῦτα ἅτε
ἀπ' αἰτίων ὧντινωνούν γιγνόμενα ἐξ ἀνάγκης τε καὶ
ωρισμένα αποβήσεται; τί οὖν Αριστοτέλει σὺ ἐκ
τούτων πρός τε τὴν τοῦ ἀτόπου ἀξιώματος ἀξίωσιν
καὶ ἅμα τὴν τῆς εἰμαρμένης αναίρεσιν ἀμύνεις;
"Αρ' οὖν ἀνάγκη, εἰ μὲν κατὰ σὲ τῷ αἰτίῳ Αριστο
τέλης χρῷτο, μὴ τὴν γε ειμαρμένην αὐτὸν λύειν,
δ δὴ μάλιστα αὐτῷ σπουδάζεται, εἰ δὲ τὴν εἰς
μαρμένην λύσειν μέλλοι, τῷ μὲν αἰτίῳ ἡ πάντες
χρῶνται Ελληνες, αὐτὸν κεχρῆσθαι καὶ οὐχ, ᾗ σε
ὑπολαμβάνει, ἀξίωμά γε μὴν ἐσχάτως άτοπον τι
ἀξιοῦν; Σὺ δὴ φάσκων, Αριστοτέλη καὶ ἑτέρωθι
ἅπαν τὸ γιγνόμενον ὑπό τινος γίγνεσθαι ἀξιοῦν δεῖν,
ἀμύνεις μὲν αὐτῷ οὐδὲν, αὐτὸν δ᾽ αὐτῷ διαφωνούντα
μόνον ἐπιδεικνύς, διπλοῦν αὐτῷ ἀνθ᾽ ἁπλοῦ τὸ ἁμάρτ
τημα ποιῶν πρὸς τῷ ἀτόπῳ τοῦ ἀξιώματος καὶ διαφωνεῖν αὐτὸν αὐτῷ. Καὶ σὺ μὲν οὕτω, ἄλλος δ' ἂν
ἀμύνων Αριστοτέλει πρός γε την διαφωνίαν ταύτην
ἔφη, ἐπειδὰν μὲν ἅπαν τὸ γιγνόμενον ὑπό τινος,
ὑπ᾽ αἰτίου τινὸς ἀναγκαῖον ἂν εἶναι γίνεσθαι.
• Εἰ τοίνυν συγχωροῦσιν ἐχόντες, οἴεσθαί τινα τὸν
φιλόσοφον φύσιν κινητὴν τοῦ παντὸς, ἔτι δήπου καὶ
ποιητικὴν ταύτην φρονεῖ, ἐξ ὧν αὐτός φησι καὶ
ἄκοντες συγχωρήσουσι.
ποτε οὐδαμοῦ ὁμώνυμον εὑρημένον σὺ ἐς ἐμωνυμίαν τῆς εἰδικῆς αἰτίας ἀποστερεῖς. Οὐ μὴν ἀλλ᾽ ἔστω
βιαζόμενος καὶ ταύτῃ ἀσχημονεῖς· τὴν μὲν γὰρ αι
τίαν ἔστιν εὑρεῖν καὶ ὁμωνύμως τὴν μέμψιν ἔσθ' ὅτε
δυναμένην τὸ δ' αἴτιον οὐδέποτε ἄλλο τι ἴσμεν δυνάμενον παρά τε Ἕλλησι τοῖς ἄλλοις καὶ ᾿Αριστοτέλει, ἢ τὸ ὅλως ἀποτελοῦν τ', ἄν τε ὡς τέλος αὐτὰ ἀποτελῇ ἄν τε ὡς ὑποκινοῦν ἄν τε ὡς παράδειγμα ἄν
τε ὡς ὕλη, καὶ ἔτι ἄν τε ἄμεσον ἄν τε μὴ ἄμεσον ᾖ.
· Ο δὲ σὺ χωρίον Αριστοτέλους προτείνεις ἐπὶ τῷ
ἐνδείξασθαι τὸ ἐγγυτάτω αἴτιον ἰδίως αἴτιον αὐτὸν
καλοῦντα, δῆλος εἶ καὶ τοῦτο ὅ τι βούλεται οὐ συν
ιείς. Αριστοτέλης μὲν γάρ φησι «Δεῖ δὲ τὰ ἐγγύτατα αίτια λέγειν οὐχ ὡς ταῦτα μόνα ἰδίως αίτια
δέον καλεῖν, ἀλλ' ὡς τὸν ἐπιστήμην τῆς τῶν γινομένων γενέσεως παραδιδόντα διὰ τῶν ἐγγυτάτω καὶ
ἀμέσων αἰτίων παραδιδόναι δέον, ὡς οὐχ ἱκανὴν τὴν
ἐπιστήμην παρεσομένην τῷ ἄνευ τῆς τοῦ ἀμέσου
αἰτίου γνώσεως.» Σὺ μὲν οὖν καὶ ταύτῃ φαύλως λέγων δῆλος εἶ, οὐχ ὁμώνυμον τὸ αἴτιον ἂν ἐς όμωνυμίαν βιαζόμενος· ἵνα δέ σοι τοῦ λόγου ἕνεκα συγχωρήσωμεν, Έστω σοι καὶ ἰδίως αἴτιον τὸ προσεχές
τε καὶ ἄμεσον λεγόμενον. Εἰ οὖν ἐνταῦθα τὸ τοιοῦτον
Αριστοτέλη τὸ αἴτιον λέγειν υπολάβοιμεν, οἷον δὴ σὺ
φῂς, τί αὐτῷ πρὸς τὴν χρείαν, ἐφ' ᾖ τούτου δεῖται,
συμβαλλοίμεθ' ἄν; "Ορα γάρ· οἱ τὴν εἰμαρμένην
συνιστάντες ἐκ δυοῖν τοῖνδε μάλιστα, οἶν καὶ ἐν τῷ
προτέρῳ ἔφαμεν ἡμῶν συγγράμματι ἀξιωμάτοιν
συνιστᾶσιν, ἑνὸς μὲν τοῦ ἅπαν τὸ γιγνόμενον ὑπ'
αἰτίου τινὸς ἀναγκαῖον ἂν εἶναι γίγνεσθαι, ἑτέρου δὲ
τοῦ ἅπαν αἴτιον, ὅ τι ἂν δρώη, ἐξ ἀνάγκης τε καὶ
ὡρισμένως αὐτὸ δράν. Αριστοτέλης οὖν ὁρῶν ἐξ'
ἀμφοῖν τούτοιν τοῖν ἀξιωμάτοιν τὴν εἰμαρμένην
ἀναγκαιότατα περαινομένην ἀνελεῖν δεηθείς, ἐπεὶ
ἔγνω οὐκ ἂν ἄλλως ἀναιρεθησομένην, εἰ μὴ ὁποτέρου
τοῖν ἀξιωμάτοιν τούτοιν ἀναιρέσει, κατὰ τοῦ ἅπαν
τὸ γιγνόμενον ὑπ' αἰτίου τινὸς ἀναγκαῖον ἂν εἶναι
γίγνεσθαι χωρεῖ. Ἀξιῶν αὐτὸς γίγνεσθαί τι τῶν για
γνομένων
Αριστοτέλης ἀξιοῖ γίνεσθαι.
Οὕτω μόνος τῷ κοινῷ ἀξιώματι ἀντιφάσκει, καὶ τὸ
οὕτω γιγνόμενον ἂν οὐκ ἐξ ἀνάγκης ἀποβήσεται
εἰ δ' ἄνευ μόνου τοῦ προσεχούς, ᾗ σὺ ὑπολαμβάνεις,
τῶν δ' ἄλλων αὐτῷ αἰτίων λειπομένων γίγνοιτό τι,
τἰ δὴ μᾶλλον οὐκ ἐξ ἀνάγκης τὸ οὕτω γιγνόμενον
ἀποβαίη ἄν; τὰ γὰρ λειπόμενα αὐτῷ τῶν αἰτίων ἐξ
ἀνάγκης τε αὐτῷ καὶ ὡρισμένως ποιήσει. Ιδε δὴ ῃ
καὶ ἐπὶ τοῦ σοῦ ὑποδείγματος τὸ τοιοῦτον τῶν ἄνευ
σου σπέρματος γιγνομένων ζώων καὶ φυτῶν, ἃ σὺ
ἐκ τε τῆς ὕλης μόνης καὶ τῶν ἄνωθεν κινητών
ποιεῖς, οὐδὲ μίαν αὐτοῖς εἰδικὴν αἰτίαν ἀποδιδούς,
καίπερ Αριστοτέλους τὸν ἀέρα καὶ τούτοις τὴν τοῦ
σπέρματος ἴσχοντα χώραν ἀπονέμοντος ἀξιοῦντος
ἅπαν τῶν τοιούτων ἤτοι ἐκ σπέρματος γίγνεσθαι ή
του σπέρματι ἀναλόγου δηλαδὴ τοῦ εἶδος δυνάμει
ἄξοντος, ὅ σὺ ὡς φαίνῃ ἀγνοῶν παντάπασιν αὐτὰ
Anal. post. 11, 12.
In codice lacuna est. Exciderunt fortasse
verba: ἐξ ἀνάγκης, ἕτερα ἄνευ αἰτίου, vel similia.
W. GASS.
Metaph. v, 2. Gass.
ር
Γελοίως σὺ πᾶν τὸ κινητικὸν ὁποιοῦν καὶ
ποιητικὸν ἡγῇ εἶναι αὐτοῦ 37, 8 κινεῖ, καὶ ὡς ἔοικας
τὸν βοῦν, ὅτι τῆς ἀμάξης ἡμῖν κινητικός ἐστι, καὶ
ποιητικὸν ἡμῖν σὺ εἶναι ἡγῇ αὐτῆς δὴ τῆς ἀμάξης,
ὡς ἡμᾶς, ἣν μόνον βοῶν εὐπορῶμεν, οὐκέτ᾽ ἂν καὶ
ἀνδρὸς ἀμαξοπηγοῦ δεησομένους. Ἀλλὰ σὺ μὲν τῆς
λος εἶ τὸ τοιοῦτο πεπονθὼς ὑπὸ τοῦ διακρίνειν μὴ
εἰδέναι, ὅτι ποιητικόν. Τὸ μὲν οὖν ἄλλην τινά ήντινούν
κίνησιν καὶ οὐ γένεσιν κινοῦν καὶ ποιεῖν λέγοιτ' ἂν,
ἀλλ' οὐκ αὐτὸ δ κινεῖ, ἀλλ' ἐς αὐτό, ᾧ ποιοῦντι καὶ
τὸ πάσχον ἀντιτιθεἶτ᾽ ἂν, οὐ τὸ ποιούμενον. Τι
τῶν κινήσεων τὴν καλουμένην γένεσιν κινοῦν καὶ
ποιεῖν λέγοιτ' ἂν αὐτὸ τὸ γιγνόμενον, οὐκ ἐς αὐτό,
ᾧ ποιοῦντι καὶ τὸ ποιούμενον, οὐ τὸ πάσχον ἀντιτί
θεται. Ο γάρ τοι ἥλιος τὴν μὲν πόαν ἐκ τῆς γῆς
γεννῶν καὶ κινῶν δὴ καὶ ποιεῖν λέγοιτ' ἂν τὴν πίαν·
τὴν δὲ γῆν θερμαίνων οὐ τὴν γῆν λέγοιτ' ἂν ποιεῖν,
ἀλλ' ἐς τὴν γῆν. Καὶ ὁ βοὺς τὴν ἅμαξιν κινῶν οὐ
τὴν ἄμαξαν, ἀλλ' ἐς τὴν ἅμαξαν ἂν λέγοιτο ποιείν.
Οὕτω δὴ καὶ ὁ Θεὸς Ἀριστοτέλει κινῶν τὸν οὐραν
ἐξ ἀνάγκης καὶ ποιεῖν ἐς αὐτὸν δικο ἂν, οὐ μέντ᾽ ἂν
καὶ ποιεῖν αὐτόν. Σὺ μὲν οὖν ὑπὸ ἀμαθίας εἰκότως
καὶ τὰ τοιαῦτα πάσχων φαίνῃ· μὴ μέντοι είου, καὶ
τους με σοφισμάτων κακουργίας επισταμένους φω
ρην ταυτό σοι πείσεσθαι.
• Πῶς γὰρ ἂν, φησί, καὶ ποιοίη τὰ εἴδη τὴν ἐνα
τητα ἐν τοῖς πράγμασιν, εἴ γε ταύτην μὲν ποιεῖ τὴ
κινοῦν, τὰ δ᾽ οὐκ ἔχει λόγον αἰτίας κινητικής; ο
Μὲν vocem vel etiam ἐπειδάν corrupans esse,
punctis inter utramque positis cod. indicat; fort.
Scrib, ἐπειδὰν γίγνηται ἅπαν τὸ γιγν. Cons. Arist.
Metaph. 1, 2. GASS.
* Conf. De gener. et corr. 13, 9.
col. 1009–1010page 95 of 99
PG 160:1009Καὶ ἐκ τούτου οὐκ ἄδηλός ἐστιν Αριστοτέλης οὐ λαγμένος; Αρχὴν δὲ μόνον καλεῖ, κινήσει δὴ μᾶλο δημιουργὸν τοῦ οὐρανοῦ τὸν Θεὸν νομίζων, εἴ γε οὐ λον καὶ ἡγεμονία προσῆκον ὄνομα η δημιουργία, τὸ ποιοῦν φησι τῆς ἐν τοῖς πράγμασιν ενότητος αξο καὶ ἀρχὴν πρώτην. Ἐπεὶ γὰρ αὐτῷ πλείους ἀρχαι διον, ἀλλὰ τὸ κινοῦν. Ὁρῶ μὲν γὰρ ἐν ἅπασιν, ἔνθα δοκοῦσιν εἶναι, ὧν οὐδὲν ἕτερον αϊδίων οὐτῶν τὰ πα δὴ ἕτερον μὲν τὸ ποιοῦν, ἕτερον δὲ τὸ κινοῦν, οὐ τό γε σῶν τῶν ἄλλων ἡγούμενον ἀρχῶν, καθάπερ στρατη κινοῦν αἴτιν αὐτῶν δν τῆς ἑνότητος, ἀλλὰ τὸ ποιοῦν. γόν, ὡς αὐτός φησι, στρατεύματος, εἰκότως καὶ ἀρ Τῆς γοῦν τῆς ἀμάξης. Ενότητος οὐχ ὁ κινῶν βοῦς, χὴν πρώτην καλεῖ τὴν ταῖς ἄλλαις δὴ ἀπάσαι; ἐπι ἀλλ' ὁ ἁμαξοπηγός αἴτιος, τῆς νεώ; οὐχ ὁ ἐρέτης, τάττουσαν· σὺ τὴν σφαῖραν τήνδε κίνει, σὺ ὑπ' ἀλλ' ὁ ναυπηγό;· ὥστε καὶ, εἴ τι εἴη τὸ αὐτὸ ποιοῦν ἐκείνου τοῦ κινητικοῦ κινοῦ, σὺ ὑπὸ τοῦδε, σὺ ὑπ' τε ὁτιοῦν καὶ κινοῦν ἄμα αὐτὸ, οὐ δήπου ᾗ κινοῦν ἐμοὶ τέταξε, σὲ ἐγὼ κινήσω· ἀντιμερίτην γὰρ τοῖς αἴτιον ἂν αὐτὸ εἴη τῆς ἐνότητος, ἀλλ᾽ ᾖ ποιοῦν. Εἰ ἄλλοις τὸν μέγιστον αὐτῷ Θεὸν ᾿Αριστοτέλης ποιεί, οὖν ᾔδει ὁ ᾿Αριστοτέλης τὸν Θεὸν ἅμα μὲν ποιοῦντα ἥκιστα δὴ Θεῷ πάντων βασιλεῖ πρέπον τὸ τοιοῦτον, τὰ κατ' οὐρανὸν, ἅμα δὲ κινοῦντα, οὐκ ἂν τὸ κινοῦν ἐν χρὴ κατά τε Ζωροάστρην καὶ Πλάτωνα αὐτὸν ἔφασκε τῆς ἑνότητος εἶναι αἴτιον τοῖ; οὖσιν, ἀλλὰ ἐξαίρετόν τε εἶναι καὶ θεοῖς τοῖς ἄλλοις οὐκ ἐναρι τὸ ποιοῦν, ὡς τὴν ποίησιν πολὺ κυριωτέραν οὖσαν ρίθμιον. "Ο δὴ σὺ φῂς χαλεπὸν εἶναι περὶ Ἀριστο τῆς ἐν τοῖς πράγμασιν ἐνότητος ἢ τὴν κίνησιν· νῦν τέλους πιστεῦσαι, πῶς χαλεπὸν οὐ μᾶλλον ἢ καὶ δ' ἅτε οὐκ εἰδὼς τὸν Θεὸν πρὸς τὸ κινεῖν καὶ ποιοῦνἀναγκαῖον περὶ τοῦ οὐ γένεσιν εἶναι τῶν ἀϊδίων τα τὰ κατ' οὐρανὸν, ὑπ' ἀπορίας τοῦ ποιητικού αιτ ἀξιοῦντος; τίου τῷ κινοῦντι ἐς τὴν τῶν ὄντων χρῆται ἑνότητα. Οὐ μὲν δὴ, οὐδ' εἰ καὶ τὸ ὄν τε καὶ ἓν καὶ ἀγαθὸν ἀν τιστρέφειν φησὶν Αριστοτέλης, ἀνάγκη αὐτῷ φά σκοντι τῆς ἑνότητος τοῖς οὖσι τὸν Θεὸν εἶναι, να μίζειν δὴ καὶ τῆς οὐσίας, εἴπερ μηδὲ βασιλέα ᾧ μάλιστα καὶ στρατηγῷ εἰκάζει τὸν Θεὸν, πολλῶν τε ἐθνῶν ἄρχοντα καὶ πᾶσιν αὐτοῖς ἑνότητά τε δι' όμο νοίας· ἐμποιοῦντα καὶ εὐδαιμονίαν παρασκευῇ ἀγα θῶν, οἰήσεται καὶ τῆς οὐσία; αὐτοῖς αἴτιον εἶναι· δν ἡγεῖτ᾽ ἂν ἄλλως εὑρημένοις τε καὶ οὖσιν ἔθνεσιν ἐπιστάντα αὐτὴν δι' οἰκείαν ἀρετήν τε καὶ τοῦ ὡς δεῖ βασιλεύειν ἐπιστήμην τήν τε ὁμόνοιαν αὐτοῖς καὶ ς εὐδαιμονίαν περιποιεῖν. Χαλεπὸν δέ έστι πιστεύειν, ὅτι τὰ μὲν οὐράνια σώματα μὴ μόνον κινήσεως, ἀλλὰ καὶ τοῦ εἶναι τοῖς ἄλλοις αἴτια φρονεί μεταβαλλόντων μη μετα βάλλοντα, τὸ δὲ τὰ οὐράνια σώματα κινοῦν αἴτιον μόνον τοῦ κινεῖσθαι αὐτὰ ἀποφαίνοιτο. ο β Εἴ γε ἐν δευτέρῳ τῷ περὶ τοῦ οὐρανοῦ μηδὲν ὡς ἔτυχε μηδὲ ἀπὸ ταυτομάτου ἐνδέχεσθαι ἐν τοῖς ἀϊδίοις εἶναί φησιν, ἀλλὰ διά τινα αἰτίαν» Αυτόματον Αριστοτέλης, δ ἂν μὴ ἕνεκά του γίν γνηται ἢ ᾖ, μάλιστα καλεί, τῷ τοῦ ὀνόματος ἐτύμῳ καὶ τὴν διάνοιαν συμβάλλων· ὧν γάρ, φησί, δηλοί καὶ τούνομα, ὅταν αὐτὸ μάτην γίγνηται. "Ατ' οὖν καὶ αὐτὸς τὰ άΐδια ἕνεκά του καὶ κινεῖσθαι καὶ τετάχθαι τιθέμενος εἰκότως καὶ τὸ αὐτόματον τῶν ἀϊδίων ἀπαξιοῖ Εἰ γοῦν τῆς πρώτης ἀρχῆς ἀναιρουμένης ἀναι ρεῖται τάξις, τάξεως δὲ ἀναιρουμένης ἀναιρεῖται γένεσις, τῆς πρώτης ἀρχῆς ἀναιρουμένης ἀναιρεί και γένεσις· οὐκοῦν τήν πρώτην ἀρχὴν, ἣν νοεράν καὶ αῦλον τίθησι, καὶ τάξεως ἐν πᾶσι τοῖς οὖσι καὶ γενέσεως ἐν τοῖς γιγνομένοις καὶ τῶν οὐρανίων ἁπάντων ἀρχὴν ἀποφαίνεται, καὶ διήκειν τὸ Αἰτιῶδεσ καὶ ἀρχικὰν αὐτῆς ἀπὸ τῶν οὐρανίων ἐπὶ πάντα τὰ γινόμενα καὶ φθειρόμενα, ὥστε καὶ ταύτης μὴ οὔσης ἂν μηδ' ἂν ἐκεῖνα πάντα δύνασθαι εἶναι» Οὐδὲ ταύταις Ἀριστοτέλους ταῖς φωνεῖς αἰσθάνῃ αὐτὸς ὢν ὁ ἐλεγχόμενος; οὐκ ἀκούεις φάσκοντος τῆς ἀρχῆς ἀναιρουμένης αναιρεῖσθαι τάξιν, τάξεως δὲ ἀναιρουμένης γένεσιν; ὡς μὲν οὖν τὰ μὲν κατ' αὐτὸν τὸν οὐρανὸν καὶ τὰς κατ' αὐτὸν σφαίρας καὶ τῆς ἀρχῆς ἀναιρουμένης. Τῆς δὲ τάξεως μόνης εἰ Τοὐναντίον μὲν οὖν πολύ χαλεπώτερόν ἐστι πιο στεῦσαι, ὡς νομίζων Αριστοτέλης δημιουργὸν τὸν Θεὸν τοῦ οὐρανοῦ ἔπειτα οὐδαμοῦ ἐμνήσθη· καὶ ταῦτα πολλαχοῦ τῶν λόγων δεῆσαν, εἴ γε ἐνόμιζε μνησθῆναι. ᾿Αλλὰ τοῦτο μὲν τούνομα, ως γε σὺ φῇς, ἀπεδοκίμασε, καίπερ χαλεπὸν ὄν σοι πιστεῦσαί πω, τούνομα μόνον, οὐ καὶ τὴν ὀνόματος διάνοιαν ἀπεδοκίμασεν, ᾧ Πλάτων κέχρηται ονόματι, πολὺ αὐτοῦ Ελληνικώτερος ὢν καὶ τὴν λέξιν ἀκριβέστερος. Αλλ' με δοίη Αριστοτέλης τὸν Θεὸν αἴτιον ὅλως τῆς οὐρα ἔστω τοῦτο μὲν τούνομα κατά τὲ ἀποδοκιμάσας. Ονόμασε δέ που ποιητὴν, ᾧ καὶ αὐτῷ Πλάτων ἐπὶ τοῦ Θεοῦ τούτου κέχρηται ονόματι, καὶ σύ που τοῦτο τοῦ δημιουργοῦ ὀνόματος μάλλον δοκιμάζεις; ὠνό μασε πατέρα, ὥσπερ καὶ τοῦτο Πλάτων τε αὐτὸς καὶ οἱ ἀπὸ Ζωροάστρου τὸν αὐτὸν Θεὸν καλοῦσιν; ἵνα τὰ ἄλλα ἀφῶ, εἶπέ που πρῶτον αἴτιον τῶν ὄντων, ᾗ τ λέξει οὐδ᾽ ἂν ὁ Μῶμο; ἔσχε τι μέμψασθαι; οὐ πᾶσαν μὲν φωνὴν, ᾗ ἂν δῆλος ἐγίγνετο αἴτιον τῆς οὐρανοῦ ουσίας τὸν Θεὸν νομίζων, ἐπίτηδες φαίνεται πεφυ αἴτιον ποιητικόν. τοῦ οὐσίας, οὐκ ἂν τῆς ἀρχῆς ἀναιρουμένης τὴν τάξιν ἔλεγεν ἀναιρεῖσθαι, ἀλλὰ ἀναιρεῖσθαι ἂν αὐτὸν τὸν οὐρανὸν τάς τε κατ' αὐτὸν σφαίρας, μᾶλλον δὲ τὸ πᾶν ἢ τὰς ἀϊδίους γε οὐσίας, καὶ αὐτῶν ἀναιρουμένων πολὺ μᾶλλον ἢ τῆς τάξεως, ἀναιρείσθαι καὶ τὴν γένε σιν. Οὐ καὶ ἐκ τούτων ἐναργής ἐστιν ἡ ᾿Αριστοτέλους δόξα περὶ τοῦ οὐ δημιουργὸν τοῦ οὐρανοῦ εἶναι τὴν Θεόν; Σου δ' ἐγὼ ἐκεῖνο θαυμάζω λογιζόμενος, ὡς τὰ πλείω τῶν ᾿Αριστοτέλους χωρίων, ὧν ἐπὶ τὸ ἡμᾶς ἐλέγχειν σὺ προτείνεις, οὐ συνίης καὶ ἐξ αὐτCONTRA SCHOLARII DEFENSIONEM ARISTOTELIS.
Καὶ ἐκ τούτου οὐκ ἄδηλός ἐστιν Αριστοτέλης οὐ λαγμένος; Αρχὴν δὲ μόνον καλεῖ, κινήσει δὴ μᾶλο
δημιουργὸν τοῦ οὐρανοῦ τὸν Θεὸν νομίζων, εἴ γε οὐ λον καὶ ἡγεμονία προσῆκον ὄνομα η δημιουργία,
τὸ ποιοῦν φησι τῆς ἐν τοῖς πράγμασιν ενότητος αξο καὶ ἀρχὴν πρώτην. Ἐπεὶ γὰρ αὐτῷ πλείους ἀρχαι
διον, ἀλλὰ τὸ κινοῦν. Ὁρῶ μὲν γὰρ ἐν ἅπασιν, ἔνθα δοκοῦσιν εἶναι, ὧν οὐδὲν ἕτερον αϊδίων οὐτῶν τὰ πα
δὴ ἕτερον μὲν τὸ ποιοῦν, ἕτερον δὲ τὸ κινοῦν, οὐ τό γε σῶν τῶν ἄλλων ἡγούμενον ἀρχῶν, καθάπερ στρατη
κινοῦν αἴτιν αὐτῶν δν τῆς ἑνότητος, ἀλλὰ τὸ ποιοῦν. γόν, ὡς αὐτός φησι, στρατεύματος, εἰκότως καὶ ἀρ
Τῆς γοῦν τῆς ἀμάξης. Ενότητος οὐχ ὁ κινῶν βοῦς, χὴν πρώτην καλεῖ τὴν ταῖς ἄλλαις δὴ ἀπάσαι; ἐπιἀλλ' ὁ ἁμαξοπηγός αἴτιος, τῆς νεώ; οὐχ ὁ ἐρέτης, τάττουσαν· σὺ τὴν σφαῖραν τήνδε κίνει, σὺ ὑπ'
ἀλλ' ὁ ναυπηγό;· ὥστε καὶ, εἴ τι εἴη τὸ αὐτὸ ποιοῦν ἐκείνου τοῦ κινητικοῦ κινοῦ, σὺ ὑπὸ τοῦδε, σὺ ὑπ'
τε ὁτιοῦν καὶ κινοῦν ἄμα αὐτὸ, οὐ δήπου ᾗ κινοῦν ἐμοὶ τέταξε, σὲ ἐγὼ κινήσω· ἀντιμερίτην γὰρ τοῖς
αἴτιον ἂν αὐτὸ εἴη τῆς ἐνότητος, ἀλλ᾽ ᾖ ποιοῦν. Εἰ ἄλλοις τὸν μέγιστον αὐτῷ Θεὸν ᾿Αριστοτέλης ποιεί,
οὖν ᾔδει ὁ ᾿Αριστοτέλης τὸν Θεὸν ἅμα μὲν ποιοῦντα ἥκιστα δὴ Θεῷ πάντων βασιλεῖ πρέπον τὸ τοιοῦτον,
τὰ κατ' οὐρανὸν, ἅμα δὲ κινοῦντα, οὐκ ἂν τὸ κινοῦν ἐν χρὴ κατά τε Ζωροάστρην καὶ Πλάτωνα αὐτὸν
ἔφασκε τῆς ἑνότητος εἶναι αἴτιον τοῖ; οὖσιν, ἀλλὰ ἐξαίρετόν τε εἶναι καὶ θεοῖς τοῖς ἄλλοις οὐκ ἐναριτὸ ποιοῦν, ὡς τὴν ποίησιν πολὺ κυριωτέραν οὖσαν ρίθμιον. "Ο δὴ σὺ φῂς χαλεπὸν εἶναι περὶ Ἀριστο
τῆς ἐν τοῖς πράγμασιν ἐνότητος ἢ τὴν κίνησιν· νῦν τέλους πιστεῦσαι, πῶς χαλεπὸν οὐ μᾶλλον ἢ καὶ
δ' ἅτε οὐκ εἰδὼς τὸν Θεὸν πρὸς τὸ κινεῖν καὶ ποιοῦν- ἀναγκαῖον περὶ τοῦ οὐ γένεσιν εἶναι τῶν ἀϊδίων
τα τὰ κατ' οὐρανὸν, ὑπ' ἀπορίας τοῦ ποιητικού αιτ ἀξιοῦντος;
τίου τῷ κινοῦντι ἐς τὴν τῶν ὄντων χρῆται ἑνότητα.
Οὐ μὲν δὴ, οὐδ' εἰ καὶ τὸ ὄν τε καὶ ἓν καὶ ἀγαθὸν ἀν
τιστρέφειν φησὶν Αριστοτέλης, ἀνάγκη αὐτῷ φάσκοντι τῆς ἑνότητος τοῖς οὖσι τὸν Θεὸν εἶναι, να
μίζειν δὴ καὶ τῆς οὐσίας, εἴπερ μηδὲ βασιλέα ᾧ
μάλιστα καὶ στρατηγῷ εἰκάζει τὸν Θεὸν, πολλῶν τε
ἐθνῶν ἄρχοντα καὶ πᾶσιν αὐτοῖς ἑνότητά τε δι' όμονοίας· ἐμποιοῦντα καὶ εὐδαιμονίαν παρασκευῇ ἀγα
θῶν, οἰήσεται καὶ τῆς οὐσία; αὐτοῖς αἴτιον εἶναι· δν
ἡγεῖτ᾽ ἂν ἄλλως εὑρημένοις τε καὶ οὖσιν ἔθνεσιν
ἐπιστάντα αὐτὴν δι' οἰκείαν ἀρετήν τε καὶ τοῦ ὡς δεῖ
βασιλεύειν ἐπιστήμην τήν τε ὁμόνοιαν αὐτοῖς καὶ ς
εὐδαιμονίαν περιποιεῖν.
• Χαλεπὸν δέ έστι πιστεύειν, ὅτι τὰ μὲν οὐράνια
σώματα μὴ μόνον κινήσεως, ἀλλὰ καὶ τοῦ εἶναι
τοῖς ἄλλοις αἴτια φρονεί μεταβαλλόντων μη μετα
βάλλοντα, τὸ δὲ τὰ οὐράνια σώματα κινοῦν αἴτιον
μόνον τοῦ κινεῖσθαι αὐτὰ ἀποφαίνοιτο. ο
β
• Εἴ γε ἐν δευτέρῳ τῷ περὶ τοῦ οὐρανοῦ μηδὲν
ὡς ἔτυχε μηδὲ ἀπὸ ταυτομάτου ἐνδέχεσθαι ἐν τοῖς
ἀϊδίοις εἶναί φησιν, ἀλλὰ διά τινα αἰτίαν»
Αυτόματον Αριστοτέλης, δ ἂν μὴ ἕνεκά του γίν
γνηται ἢ ᾖ, μάλιστα καλεί, τῷ τοῦ ὀνόματος ἐτύμῳ
καὶ τὴν διάνοιαν συμβάλλων· ὧν γάρ, φησί, δηλοί
καὶ τούνομα, ὅταν αὐτὸ μάτην γίγνηται. "Ατ' οὖν
καὶ αὐτὸς τὰ άΐδια ἕνεκά του καὶ κινεῖσθαι καὶ
τετάχθαι τιθέμενος εἰκότως καὶ τὸ αὐτόματον τῶν
ἀϊδίων ἀπαξιοῖ
• Εἰ γοῦν τῆς πρώτης ἀρχῆς ἀναιρουμένης ἀναι
ρεῖται τάξις, τάξεως δὲ ἀναιρουμένης ἀναιρεῖται
γένεσις, τῆς πρώτης ἀρχῆς ἀναιρουμένης ἀναιρεί
και γένεσις· οὐκοῦν τήν πρώτην ἀρχὴν, ἣν νοεράν
καὶ αῦλον τίθησι, καὶ τάξεως ἐν πᾶσι τοῖς οὖσι καὶ
γενέσεως ἐν τοῖς γιγνομένοις καὶ τῶν οὐρανίων
ἁπάντων ἀρχὴν ἀποφαίνεται, καὶ διήκειν τὸ αἰτιῶδες καὶ ἀρχικὰν αὐτῆς ἀπὸ τῶν οὐρανίων ἐπὶ πάντα
τὰ γινόμενα καὶ φθειρόμενα, ὥστε καὶ ταύτης μὴ
οὔσης ἂν μηδ' ἂν ἐκεῖνα πάντα δύνασθαι εἶναι»
Οὐδὲ ταύταις Ἀριστοτέλους ταῖς φωνεῖς αἰσθάνῃ
αὐτὸς ὢν ὁ ἐλεγχόμενος; οὐκ ἀκούεις φάσκοντος
τῆς ἀρχῆς ἀναιρουμένης αναιρεῖσθαι τάξιν, τάξεως
δὲ ἀναιρουμένης γένεσιν; ὡς μὲν οὖν τὰ μὲν κατ'
αὐτὸν τὸν οὐρανὸν καὶ τὰς κατ' αὐτὸν σφαίρας καὶ
τῆς ἀρχῆς ἀναιρουμένης. Τῆς δὲ τάξεως μόνης εἰ
Τοὐναντίον μὲν οὖν πολύ χαλεπώτερόν ἐστι πιο
στεῦσαι, ὡς νομίζων Αριστοτέλης δημιουργὸν τὸν
Θεὸν τοῦ οὐρανοῦ ἔπειτα οὐδαμοῦ ἐμνήσθη· καὶ
ταῦτα πολλαχοῦ τῶν λόγων δεῆσαν, εἴ γε ἐνόμιζε
μνησθῆναι. ᾿Αλλὰ τοῦτο μὲν τούνομα, ως γε σὺ φῇς,
ἀπεδοκίμασε, καίπερ χαλεπὸν ὄν σοι πιστεῦσαί πω,
τούνομα μόνον, οὐ καὶ τὴν ὀνόματος διάνοιαν ἀπεδοκίμασεν, ᾧ Πλάτων κέχρηται ονόματι, πολὺ αὐτοῦ
Ελληνικώτερος ὢν καὶ τὴν λέξιν ἀκριβέστερος. Αλλ' με δοίη Αριστοτέλης τὸν Θεὸν αἴτιον ὅλως τῆς οὐρα
ἔστω τοῦτο μὲν τούνομα κατά τὲ ἀποδοκιμάσας.
Ονόμασε δέ που ποιητὴν, ᾧ καὶ αὐτῷ Πλάτων ἐπὶ
τοῦ Θεοῦ τούτου κέχρηται ονόματι, καὶ σύ που τοῦτο
τοῦ δημιουργοῦ ὀνόματος μάλλον δοκιμάζεις; ὠνό
μασε πατέρα, ὥσπερ καὶ τοῦτο Πλάτων τε αὐτὸς καὶ
οἱ ἀπὸ Ζωροάστρου τὸν αὐτὸν Θεὸν καλοῦσιν; ἵνα
τὰ ἄλλα ἀφῶ, εἶπέ που πρῶτον αἴτιον τῶν ὄντων, ᾗ
τ
λέξει οὐδ᾽ ἂν ὁ Μῶμο; ἔσχε τι μέμψασθαι; οὐ πᾶσαν
μὲν φωνὴν, ᾗ ἂν δῆλος ἐγίγνετο αἴτιον τῆς οὐρανοῦ
ουσίας τὸν Θεὸν νομίζων, ἐπίτηδες φαίνεται πεφυFort. add. αἴτιον vel ποιητικόν.
Conf. Arist. st, 10.
Metaph. st, 10.
Metaph, vu, 2.-
τοῦ οὐσίας, οὐκ ἂν τῆς ἀρχῆς ἀναιρουμένης τὴν
τάξιν ἔλεγεν ἀναιρεῖσθαι, ἀλλὰ ἀναιρεῖσθαι ἂν αὐτὸν
τὸν οὐρανὸν τάς τε κατ' αὐτὸν σφαίρας, μᾶλλον δὲ τὸ
πᾶν ἢ τὰς ἀϊδίους γε οὐσίας, καὶ αὐτῶν ἀναιρουμένων
πολὺ μᾶλλον ἢ τῆς τάξεως, ἀναιρείσθαι καὶ τὴν γένε
σιν. Οὐ καὶ ἐκ τούτων ἐναργής ἐστιν ἡ ᾿Αριστοτέλους
δόξα περὶ τοῦ οὐ δημιουργὸν τοῦ οὐρανοῦ εἶναι τὴν
Θεόν; Σου δ' ἐγὼ ἐκεῖνο θαυμάζω λογιζόμενος, ὡς
τὰ πλείω τῶν ᾿Αριστοτέλους χωρίων, ὧν ἐπὶ τὸ
ἡμᾶς ἐλέγχειν σὺ προτείνεις, οὐ συνίης καὶ ἐξ αὐτ
De cœl. 11, 5; Phys. 11, 4.
Phys. 11, 6.
Metaph. 1, 2, De cœlo 1.,10; de mundɔ cạp.
col. 1011–1012page 96 of 99
PG 160:1011τῶν τούτων μάλιστα αὐτὸς ὢν ἡ ἐλεγχόμενος, ὡς τερον Διὸς οὐδέν.» Φαίνεται δὲ αὐτὸς καὶ ἅμα δῆλος σὺ εἶναι ήκιστα Αριστοτέλους συνιείς. Και μοι γελᾶν ἔπεισιν, ὅταν σου ἀκούω καὶ ὑπομνήματα ἐς Ἀριστοτέλη αὐλοῦντος συγγράφειν, περὶ ὧν εξ μοι πεισθῇς, εἰ μέν τί σοι ήδη συγγέγραπται, πυρὶ δοὺς ἀφανιεῖς, εἰ δ᾽ οὔπω μὲν συγγέγραπται, συγ γράφειν δὲ διανοῇ, οὐδ᾽ ἐγχειρήσεις, ὅπως μὴ ἐν οἷς οὐ συνίης ἀσχημονῶν γέλωτα παρὰ τοῖς ἐντυγχάνουσιν ὀφλήσεις· οὔτε γάρ σοι επιστήμην ὁρῶ προσοῦσαν καὶ ἡ διάνοια μάλα ἀμβλεία. ὡς εἰ καὶ δυνατόν ἐστι λέγειν, ὅτι ἐν τοῖς δια πεπτωκόσι τῶν μετὰ τὰ φυσικὰ ἴσως τι εἴρηκε περὶ τῆς πρώτης ἀρχῆς πλατύτερόν τε ἐμοῦ καὶ σαφέστερον· διαπεπτωκέναι δὲ πολλὰ λέγουσι τέ τινες καὶ πιθανόν ἐστι. ο Σὺ μέν μοι δοκεῖς παρὰ τῶν νῦν Ἰουδαίων εἰλη φὼς τὸ ἐνδόσιμον τὸ τοιοῦτο λέγειν, οἱ γῆς τῆς γε ἡμῖν ἐγνωσμένης οὐδαμοῦ ἔχοντες ἀποδείξαι σφετέραν τινὰ ἀρχὴν ἐπὶ τὴν ἄγνωστον καταφεύγουσι, καί φασιν εἶναί τινα όπου δήποτε γῆς ἀρχήν τε καὶ Ἰουδαίων καὶ βασιλείαν οὐ φαύλην. Καὶ σὺ τὰ Αριστοτέλους ἅπαντα ἐπεληλυθὼς βιβλία καὶ οὐδ᾽ ὁτιοῦν ἐν αὐτοῖς πρὸς τό σοι σπουδαζόμενον συμβαλλόμενον εὑρὼν, ἀλλὰ καὶ ἃ ᾠήθης ευρηκέναι, τού των ἐκ μὲν τῶν πλειόνων καὶ ἐλεγχόμενος αὐτὸς ἀντὶ τοῦ ἐλέγχειν, τοῖς δ' αὐτὸς προστιθεὶς οὐδὲν ἑπόμενον, ἔστι δ' & καὶ τοῦ Θωμᾶ ἐνείρων οὐκ ἐν καιρῷ, ἀλλὰ τηνάλλως μακρολογῶν, τέως μὲν αὐχεῖς περαίνειν τι οὐδὲν περαίνων, ἀλλ' ἀλεκτρυόνος ἀγενοῦς δίκην, ἔφη Πλάτων, οὐ νενικηκώς, ἀλλὰ καὶ ἡττώμενος ἀποπηδῶν ἀπὸ τοῦ λόγου ᾄδεις, τελευτῶν δὲ καὶ διαπεπτωκότα ἅττα ἀναπλάττων Αριστοτέλους βιβλία ἐπ' ἐκεῖνα καταφεύγεις, ὡς δὴ ἐκεῖ εἰρημένον ἂν Αριστοτέλει τι πρὸς τό σοι τοῦτο σπουδαζόμενον. Καὶ σὺ μὲν οὕτω· ἐγὼ δέ στι λέγω, ὡς ἐπεὶ οὐδ᾽ ἐν τούτοις φαίνεται Ἀριστοτέλης εἰρηκώς τι το οῦτον τοῖς βιβλίοις καὶ ταῦτα πολλαχοῦ δεῖσαν εἰπεῖν, οὐδ᾽ ἂν ἐν τοῖς ὑπὸ σοῦ ἐκείνοις ὄνειροπολουμένοις εἶπεν. Γελοίον δὲ, εἰ καταψηφιεῖται τις 'Αρ στοτέλους [οὐκ] ἐξ ὧν κακῶς εἶπεν, ἀλλ' ἐξ ων παντάπασιν ἐσιώπησε, μὴ τὴν κατάφασιν μήτε τὴν ἀπόφασιν εξειπών. ν Ἀλλ᾿ οὐκ ἐν τῷ ἔσῳ αὐτῷ ἐγίγνετο τό τε την κατάφασιν καὶ τὸ τὴν ἀπόφασιν οὕτω ἀναίδην ἐξει πεῖν. Τῷ μὲν γὰρ τὴν ἀπόφασιν ἐξειπεῖν τὸ τοῦ κωνείου δέος· τῷ γὰρ πολλῷ τῶν Ἑλλήνων δημιουργὸς τοῦ οὐρανοῦ ἐδόκε: εἶναι ὁ Θεὸς, ὡς μάλιστ᾽ ἂν δηλώσειεν ᾿Αριστείδης ὁ Εὐδαίμονος, ὃς ῥητορικὴν μετιὼν καὶ οὐ προσῆκον αὐτῷ διὰ τὸ ἐπιτήδευμα, ἰδίᾳ τι ἐν τοῖς τοιούτοις νεωτερίζειν, ἀλλὰ ταῖς τῶν πολλῶν δέξαις συμφέρεσθαι, τοιάδε ἐν τῷ ἐς Δία λόγῳ φησί·. Ζεὺς τὰ πάντα ἐποίησε, καὶ Διός ἐστιν ἔργα καὶ οὐρανὸς καὶ γῆ καὶ θεοὶ καὶ ἄνθρωποι, καὶ ὅσα δεῖ νοήσει περιλαβεῖν καὶ ὅσα ὁρᾶται· αὐτὸν δὲ οὐδεὶς ἐποίησεν οὐδ᾽ ἔστι πρεσβύ ἄΐδιον τὸν κόσμον νομίζων, ὧδε λέγων· «"Ατε δὴ ὢν χρόνου τε κρείττων καὶ οὐδένα ἔχων τὴν ἀντι κέψοντα αὐτός τε ὁμοῦ καὶ ὁ κόσμος ἦν· οὕτω τα χὺ πάντα ἐποίησεν.» Αλλ' Αριστείδης μὲν οὕτω οἷός τε ἐγένετο, ἐς ταυτό συνελθεῖν δημιουργίαν τε τὴν τοῦ κόσμου καὶ ἀἰδιότητα· ἡ δ' Αριστοτέλους σοφία τοσούτῳ καὶ τῆς Ἀριστείδου θεολογίας ταύτ της χείρων, ὥστ᾽ αὐτὴν διὰ τὴν ἀἰδιότητα τὴν δι μιουργίαν ἀπεστράφθαι. Αλλ' 8 λέγω ἔκ τε 'Αρ στείδου, δήλη ἡ περὶ τοῦ τοιούτου τῶν πολλῶν Ἑλ λήνων δόξα, καὶ ἔτι πολύ πρότερον ἐξ Ορφέως. ἐκ Διὸς τὰ πάντα φάσκοντος τετύχθαι» Οι δὲ Ἕλληνες ποιηταῖς μὲν εἴ τι που ἀπηχὲς ᾔδετο, συγγνώμην ἔνεμον ἐς τὰς ὑπονοίας καταδυομένοις τοῖς δὲ σοφοῖς ποιουμένοις εἶναι καὶ σφόδρα ἐχαλέπαινον. Καὶ 'Αναξαγόρας μὲν ἐκινδύνευσεν, ἐπ' ἀπι βείᾳ ἐγκαλούμενος, οὗ καὶ ἀποδράντος Περικλής αὖ ἐκινδύνευσεν, ἀεὶ προφερόντων τῶν ἐχθρῶν αὐτῷ τὰς μετὰ Αναξαγόρου διατριβάς· ὥστε εἰ μὴ διὰ τὸν Πελοποννησιακὸν πόλεμον οὐκ ἄνευ δίκης ἐπὶ τούτοις κατέστη Σωκράτης δὲ καὶ ἐθανατώθη τῷ κωνείῳ ἐπὶ τοῖς αὐτοῖς συκοφαντηθείς. Ούκουν οὐδ' Αριστοτέλει ἀσφαλὲς ἐγίγνετο τὸ τὴν ἀπόφασιν τῆς ὑπὸ Θεοῦ οὐρανοῦ δημιουργίας ἐξειπείν, τὴν δὲ δὴ κατάφασιν τι ἂν ἄλλο ἐκώλυεν, εἰ μὴ τὸ μὴ γινώσκειν οὕτω; Μῶν ῥήτορα ἐν τούτῳ εὐθύνομεν δίκας τινὰς λέγοντα, ἢ δήμοις περὶ πολέμου ἢ εἰ ρήνης συμβουλεύοντα, ᾧ πάνω ἀναγκαῖον ἐγίγνετ' ἂν ἐν τοῖς τοιούτοις καὶ θεολογίας ἀκριβούς τινος μνησθῆναι; ἄνδρα εὐθύνομεν ἐπαγγελλόμενον ἐπι στήμην τὴν τῶν ὄντων, ᾗ ὄντα ἐστὶ διδάξαι. Τις οὖν ἂν πιστεύσειεν, εἰδότα Αριστοτέλη τὸν Θεὸν δημιουργὸν τοῦ οὐρανοῦ ἔπειτα πανταχοῦ τῶν βιο βλίων ἀποσιωπῆσαι, καὶ μήτε ποιητὴν αὐτοῦ, μήτε πατέρα, μήτε αἴτιον φάναι, μήθ' ὅλως μηδὲν, ᾧ ἂν δῆλος ἐγίγνετο καὶ τοιοῦτό τι δοξάζων; Οὐκ ἀλλὰ περὶ μὲν σπέρματος καὶ ἐμβρύων καὶ ὀστρείων καὶ τῶν παραπλησίων ᾠήθη δεῖν ἡμᾶς κατατείνειν, καὶ τοῦ δέοντος περαιτέρω πολυπραγμονῶν, τῶν δὲ δογμάτων τοῦ καλλίστου καὶ παντὶ ἀνθρώπῳ εἰδέ ναι αναγκαιοτάτου οὐδ' οπωστιοῦν μνησθῆναι; Καὶ πῶς ἂν ἔτι τὰ ὄντα, ᾗ ὄντα ἐστὶν, ἡμᾶς ἐδίδαξε μὴ διδάξας καὶ ἔθεν τὴν οὐσίαν ἴσχει; εἰ δὲ δὴ καὶ πολλαχοῦ τῶν λόγων δεῆσαν, εἴ γε ενόμιζε μνη σθῆναι, ἔπειτ' οὐκ ἐμνήσθη, τίς λείπεται ἔτι λόγος πλὴν τὸ μὴ νομίζειν οὕτω; Ἡμεῖς μέντοι φαμέν, οὐ μόνον σεσιγηκέναι Αριστοτέλη τὸ τοιοῦτο, ἀλλὰ καὶ φωνὰς ἐκφέρειν, ἀφ᾽ ὧν, κἂν εἰ μὴ ἀναίδην γε ἀπέφησεν, ἀλλ᾽ οὖν σαφέστατα αλίκεσθαι τὴν ἀπόφασιν, οὐ τὴν κατάφασιν δοξάζων, ώσπερ γε ήδη καὶ δέδεικται ἡμῖν. Σὺ μὲν γελοῖος μᾶλλον ἂν εἶ, οὔθ᾽ ὧν ἡμεῖς φαμεν φωνῶν συνιεὶς καὶ ἀθῶον ἀφιεὶς Αριστοτέλη, οὗ δὴ εἰπεῖν δέον οὐκ εἶπεν, ἀλλ' ἐκείνοις τοῖς Πυθαγορείοις, ὡς ἔοικας, ἔπεσι προσεσχηκώςGEORGII PLETIONIS
τῶν τούτων μάλιστα αὐτὸς ὢν ἡ ἐλεγχόμενος, ὡς τερον Διὸς οὐδέν.» Φαίνεται δὲ αὐτὸς καὶ ἅμα
δῆλος σὺ εἶναι ήκιστα Αριστοτέλους συνιείς. Και
μοι γελᾶν ἔπεισιν, ὅταν σου ἀκούω καὶ ὑπομνήματα
ἐς Ἀριστοτέλη αὐλοῦντος συγγράφειν, περὶ ὧν εξ
μοι πεισθῇς, εἰ μέν τί σοι ήδη συγγέγραπται, πυρὶ
δοὺς ἀφανιεῖς, εἰ δ᾽ οὔπω μὲν συγγέγραπται, συγγράφειν δὲ διανοῇ, οὐδ᾽ ἐγχειρήσεις, ὅπως μὴ ἐν
οἷς οὐ συνίης ἀσχημονῶν γέλωτα παρὰ τοῖς ἐντυγχάνουσιν ὀφλήσεις· οὔτε γάρ σοι επιστήμην ὁρῶ
προσοῦσαν καὶ ἡ διάνοια μάλα ἀμβλεία.
• ὡς εἰ καὶ δυνατόν ἐστι λέγειν, ὅτι ἐν τοῖς διαπεπτωκόσι τῶν μετὰ τὰ φυσικὰ ἴσως τι εἴρηκε
περὶ τῆς πρώτης ἀρχῆς πλατύτερόν τε ἐμοῦ καὶ
σαφέστερον· διαπεπτωκέναι δὲ πολλὰ λέγουσι τέ
τινες καὶ πιθανόν ἐστι. ο
Σὺ μέν μοι δοκεῖς παρὰ τῶν νῦν Ἰουδαίων εἰληφὼς τὸ ἐνδόσιμον τὸ τοιοῦτο λέγειν, οἱ γῆς τῆς γε
ἡμῖν ἐγνωσμένης οὐδαμοῦ ἔχοντες ἀποδείξαι σφετέ·
ραν τινὰ ἀρχὴν ἐπὶ τὴν ἄγνωστον καταφεύγουσι,
καί φασιν εἶναί τινα όπου δήποτε γῆς ἀρχήν τε καὶ
Ἰουδαίων καὶ βασιλείαν οὐ φαύλην. Καὶ σὺ τὰ
Αριστοτέλους ἅπαντα ἐπεληλυθὼς βιβλία καὶ οὐδ᾽
ὁτιοῦν ἐν αὐτοῖς πρὸς τό σοι σπουδαζόμενον συμβαλλόμενον εὑρὼν, ἀλλὰ καὶ ἃ ᾠήθης ευρηκέναι, τούτων ἐκ μὲν τῶν πλειόνων καὶ ἐλεγχόμενος αὐτὸς
ἀντὶ τοῦ ἐλέγχειν, τοῖς δ' αὐτὸς προστιθεὶς οὐδὲν
ἑπόμενον, ἔστι δ' & καὶ τοῦ Θωμᾶ ἐνείρων οὐκ
ἐν καιρῷ, ἀλλὰ τηνάλλως μακρολογῶν, τέως μὲν
αὐχεῖς περαίνειν τι οὐδὲν περαίνων, ἀλλ' ἀλεκτρυόνος ἀγενοῦς δίκην, ἔφη Πλάτων, οὐ νενικηκώς, ἀλλὰ
καὶ ἡττώμενος ἀποπηδῶν ἀπὸ τοῦ λόγου ᾄδεις,
τελευτῶν δὲ καὶ διαπεπτωκότα ἅττα ἀναπλάττων
Αριστοτέλους βιβλία ἐπ' ἐκεῖνα καταφεύγεις, ὡς
δὴ ἐκεῖ εἰρημένον ἂν Αριστοτέλει τι πρὸς τό σοι
τοῦτο σπουδαζόμενον. Καὶ σὺ μὲν οὕτω· ἐγὼ δέ στι
λέγω, ὡς ἐπεὶ οὐδ᾽ ἐν τούτοις φαίνεται Αριστοτέλης εἰρηκώς τι το οῦτον τοῖς βιβλίοις καὶ ταῦτα
πολλαχοῦ δεῖσαν εἰπεῖν, οὐδ᾽ ἂν ἐν τοῖς ὑπὸ σοῦ
ἐκείνοις ὄνειροπολουμένοις εἶπεν.
• Γελοίον δὲ, εἰ καταψηφιεῖται τις 'Αρ στοτέλους
[οὐκ] ἐξ ὧν κακῶς εἶπεν, ἀλλ' ἐξ ων παντάπασιν
ἐσιώπησε, μὴ τὴν κατάφασιν μήτε τὴν ἀπόφασιν
εξειπών. ν
Ἀλλ᾿ οὐκ ἐν τῷ ἔσῳ αὐτῷ ἐγίγνετο τό τε την
κατάφασιν καὶ τὸ τὴν ἀπόφασιν οὕτω ἀναίδην ἐξειπεῖν. Τῷ μὲν γὰρ τὴν ἀπόφασιν ἐξειπεῖν τὸ τοῦ
κωνείου δέος· τῷ γὰρ πολλῷ τῶν Ἑλλήνων δημιουργὸς τοῦ οὐρανοῦ ἐδόκε: εἶναι ὁ Θεὸς, ὡς μάλιστ᾽
ἂν δηλώσειεν ᾿Αριστείδης ὁ Εὐδαίμονος, ὃς ῥητορι
κὴν μετιὼν καὶ οὐ προσῆκον αὐτῷ διὰ τὸ ἐπιτή
δευμα, ἰδίᾳ τι ἐν τοῖς τοιούτοις νεωτερίζειν, ἀλλὰ
ταῖς τῶν πολλῶν δέξαις συμφέρεσθαι, τοιάδε ἐν τῷ
ἐς Δία λόγῳ φησί·. Ζεὺς τὰ πάντα ἐποίησε, καὶ
Διός ἐστιν ἔργα καὶ οὐρανὸς καὶ γῆ καὶ θεοὶ καὶ
ἄνθρωποι, καὶ ὅσα δεῖ νοήσει περιλαβεῖν καὶ ὅσα
ὁρᾶται· αὐτὸν δὲ οὐδεὶς ἐποίησεν οὐδ᾽ ἔστι πρεσβύlioc de Thoma Aquinate intelligo, quem notum habebat Gennadius cujusque scripta quædam
Grace interpretatus est. W. Gass.
ἄΐδιον τὸν κόσμον νομίζων, ὧδε λέγων· «"Ατε δὴ
ὢν χρόνου τε κρείττων καὶ οὐδένα ἔχων τὴν ἀντι·
κέψοντα αὐτός τε ὁμοῦ καὶ ὁ κόσμος ἦν· οὕτω τα
χὺ πάντα ἐποίησεν.» Αλλ' Αριστείδης μὲν οὕτω
οἷός τε ἐγένετο, ἐς ταυτό συνελθεῖν δημιουργίαν τε
τὴν τοῦ κόσμου καὶ ἀἰδιότητα· ἡ δ' Αριστοτέλους
σοφία τοσούτῳ καὶ τῆς Ἀριστείδου θεολογίας ταύτ
της χείρων, ὥστ᾽ αὐτὴν διὰ τὴν ἀἰδιότητα τὴν δι
μιουργίαν ἀπεστράφθαι. Αλλ' 8 λέγω ἔκ τε 'Αρ
στείδου, δήλη ἡ περὶ τοῦ τοιούτου τῶν πολλῶν Ἑλ
λήνων δόξα, καὶ ἔτι πολύ πρότερον ἐξ Ορφέως.
• ἐκ Διὸς τὰ πάντα φάσκοντος τετύχθαι» Οι
δὲ Ἕλληνες ποιηταῖς μὲν εἴ τι που ἀπηχὲς ᾔδετο,
συγγνώμην ἔνεμον ἐς τὰς ὑπονοίας καταδυομένοις·
τοῖς δὲ σοφοῖς ποιουμένοις εἶναι καὶ σφόδρα ἐχαλέ
παινον. Καὶ 'Αναξαγόρας μὲν ἐκινδύνευσεν, ἐπ' ἀπιβείᾳ ἐγκαλούμενος, οὗ καὶ ἀποδράντος Περικλής
αὖ ἐκινδύνευσεν, ἀεὶ προφερόντων τῶν ἐχθρῶν αὐτῷ
τὰς μετὰ Αναξαγόρου διατριβάς· ὥστε εἰ μὴ διὰ
τὸν Πελοποννησιακὸν πόλεμον οὐκ ἄνευ δίκης ἐπὶ
τούτοις κατέστη Σωκράτης δὲ καὶ ἐθανατώθη τῷ
κωνείῳ ἐπὶ τοῖς αὐτοῖς συκοφαντηθείς. Ούκουν
οὐδ' Αριστοτέλει ἀσφαλὲς ἐγίγνετο τὸ τὴν ἀπόφα
σιν τῆς ὑπὸ Θεοῦ οὐρανοῦ δημιουργίας ἐξειπείν, τὴν
δὲ δὴ κατάφασιν τι ἂν ἄλλο ἐκώλυεν, εἰ μὴ τὸ μὴ
γινώσκειν οὕτω; Μῶν ῥήτορα ἐν τούτῳ εὐθύνομεν
δίκας τινὰς λέγοντα, ἢ δήμοις περὶ πολέμου ἢ εἰρήνης συμβουλεύοντα, ᾧ πάνω ἀναγκαῖον ἐγίγνετ'
ἂν ἐν τοῖς τοιούτοις καὶ θεολογίας ἀκριβούς τινος
μνησθῆναι; ἄνδρα εὐθύνομεν ἐπαγγελλόμενον ἐπιστήμην τὴν τῶν ὄντων, ᾗ ὄντα ἐστὶ διδάξαι. Τις
οὖν ἂν πιστεύσειεν, εἰδότα Αριστοτέλη τὸν Θεὸν
δημιουργὸν τοῦ οὐρανοῦ ἔπειτα πανταχοῦ τῶν βιο
βλίων ἀποσιωπῆσαι, καὶ μήτε ποιητὴν αὐτοῦ, μήτε
πατέρα, μήτε αἴτιον φάναι, μήθ' ὅλως μηδὲν, ᾧ ἂν
δῆλος ἐγίγνετο καὶ τοιοῦτό τι δοξάζων; Οὐκ ἀλλὰ
περὶ μὲν σπέρματος καὶ ἐμβρύων καὶ ὀστρείων
καὶ τῶν παραπλησίων ᾠήθη δεῖν ἡμᾶς κατατείνειν,
καὶ τοῦ δέοντος περαιτέρω πολυπραγμονῶν, τῶν δὲ
δογμάτων τοῦ καλλίστου καὶ παντὶ ἀνθρώπῳ εἰδέ
ναι αναγκαιοτάτου οὐδ' οπωστιοῦν μνησθῆναι; Καὶ
πῶς ἂν ἔτι τὰ ὄντα, ᾗ ὄντα ἐστὶν, ἡμᾶς ἐδίδαξε μὴ
διδάξας καὶ ἔθεν τὴν οὐσίαν ἴσχει; εἰ δὲ δὴ καὶ
πολλαχοῦ τῶν λόγων δεῆσαν, εἴ γε ενόμιζε μνησθῆναι, ἔπειτ' οὐκ ἐμνήσθη, τίς λείπεται ἔτι λόγος
πλὴν τὸ μὴ νομίζειν οὕτω; Ἡμεῖς μέντοι φαμέν,
οὐ μόνον σεσιγηκέναι Αριστοτέλη τὸ τοιοῦτο, ἀλλὰ
καὶ φωνὰς ἐκφέρειν, ἀφ᾽ ὧν, κἂν εἰ μὴ ἀναίδην
γε ἀπέφησεν, ἀλλ᾽ οὖν σαφέστατα αλίκεσθαι τὴν
ἀπόφασιν, οὐ τὴν κατάφασιν δοξάζων, ώσπερ γε ήδη
καὶ δέδεικται ἡμῖν. Σὺ μὲν γελοῖος μᾶλλον ἂν εἶ,
οὔθ᾽ ὧν ἡμεῖς φαμεν φωνῶν συνιεὶς καὶ ἀθῶον
ἀφιεὶς Αριστοτέλη, οὗ δὴ εἰπεῖν δέον οὐκ εἶπεν,
ἀλλ' ἐκείνοις τοῖς Πυθαγορείοις, ὡς ἔοικας, ἔπεσι
προσεσχηκώς -
Orphica ed. Herm. I. c. 8 68.
Diogen. Laert. 11, § 12; Plut. Vita Pericl.
col. 1013–1014page 97 of 99
PG 160:1013Μηδ' ύπνον μαλακοῖσιν ἐπ' ὅμμασι προσδέξεστοτέλη οὐκ ἐν δίκῃ συκοφαντεῖς· ὅτε δὲ τὸν φίλον σθαι, Πρὶν τῶν ἡμερινῶν ἔργων τρὶς ἕκαστον ἐπει θεῖν, Πῇ παρέβην; τί δ' ἔρεξα; τί μοι δέον οὐκ ἐτε [έσθη Ὅτι δὲ τοῦτ' αὐτοῖς ἐγκαλεῖ, δῆλον ἐξ αὐτῆς Αριστοτέλους τῆς λέξεως· εἰπὼν γάρ, ο Ατοπον δὲ καὶ τὴ γένεσιν ποιεῖν ἀϊδίων ὄντων, μᾶλλον δέ τι τῶν ἀδυνάτων, ο ἐπάγει (2)·. Οἱ μὲν οὖν Πυθαγόρειοι, πότερον οὐ ποιοῦσιν ἢ ποιοῦσι γένεσιν, οὐ δεν διστάζειν· φανερῶς γὰρ λέγουσιν ὡς ἐκ τοῦ ἑνὸς συσταθέντος, εἴτ' ἐξ ἐπιπέδων, εἴτε ἐκ χροιᾶς, εἴτε ἐκ σπέρματος, εἴτε ἐξ ὧν ἀποροῦσιν εἰπεῖν, εὐθὺς τὸ ἔγγιστα τοῦ ἀπείρου, ὅτι εἵλκετο καὶ ἐπεραίνετο ὑπὸ τοῦ σπέρματος • Τούτο δ' ἐστὶ τὸ ἐν τοῖς φυσικοῖς γίγνεσθαι· καὶ πάλιν μετ' ὀλίγα· «Του μὲν περιττοῦ γένεσιν οὗ φασιν, ὡς δῆλον ὅτι τοῦ ἀρτίου γένεσιν, τὸν δ' ἄρτιον πρῶτον ἐξ ἀνίσων τι νὲς κατασκευάζουσι τοῦ μεγάλου και μικροῦ ἰσα σθέντων. Ανάγκη οὖν πρότερον ὑπάρχειν τὴν ἀνι σότητα αὐτοῖ; τοῦ ἐσασθῆναι· εἰ δ᾽ ἀεὶ ἦσαν ἰσασμέ να, οὐκ ἂν ἦταν ἄνισα πρότερον· τοῦ γὰρ ἀεὶ οὐκ Εστ: πρότερον οὐδὲν, ὥστε φανερὸν, ὡς οὐ τοῦ θεωρῆσαι Ένεκα ποιοῦσι την γένεσιν τῶν ἀριθ. μῶν (4),, ἀλλ' ἔτι δηλονότι καὶ φύσεως οὕτως ἔχουσι καθ' αὐτοὺς καὶ ὀντότητος. Εἰ μὲν οὖν ἐν τούτῳ τῷ μέρει συκοφαντεί Πυθαγορείους Ἀριστοτέλης, ἄλλος ἂν εἴη λόγο;· ὅτι δὲ οίεται τοιαύτην τινὰ γένεσιν λέγειν τῶν ἀριθμῶν αὐτοὺς, ἐν ᾗ τὸ πρότερον καὶ ὕστερον καὶ ἡ μεταβολή, τουτέστι τὴν φυσικὴν, ἦν αὐτὸς ἐν τῇ περὶ οὐρανοῦ κυρίως καλεῖ γένεσιν, καὶ διὰ τοῦτ' ἐπιτιμᾷ σφίσιν, ἀἰδίους μὲν λέγουσι τοὺς εἰδικοὺς ἀριθμούς, γεννῶσι δὲ αὐτοὺς οὕτω, τοῦτο καὶ τυφλῷ, φασί, δῆλον ἂν ἐκ τῶν προσεχῶς εἰρημένων 'Αριστοτέλει γένοιτο.» συκοφαντεῖς, τί τοὺς ἄλλους παρὰ σοῦ χρὴ προσδοκᾶν; ἀλλ᾽ ἤ γε Αριστοτέλους ἐν τούτῳ τῷ χωρίῳ διάνοια ἥδε ἐστί. Γενέσεις οι γεωμέτραι ἐνίων σχη μάτων ὑποτίθενται τοῦ θεωρεῖν μόνον ἕνεκα, καὶ οὐ ταύτας καὶ τῷ ὄντι τῶν αὐτῶν σχημάτων νομίζοντες γενέσεις, οἷον καὶ ἐκεῖνο τὸ ἡμικυκλίου περιαγω; τὴν σφαίραν γίγνεσθαι· οὐ γὰρ πάντως ἡ ἡμικά κλίου περιαγωγή της σφαίρας αἰτία (οὐ γὰρ οὐδ᾽ ἡ φύσις τῇ κολοκυνθίδι ημικυκλίου περιαγωγή σφα ροΐ), ἀλλὰ μόνου τοῦ θεωρεῖν ἕνεκα περὶ τῆς σφαίρας τὴν τοιαύτην ὑποτίθενται γένεσιν. Πρὸς οὖν τι τοιοῦτο ἀποβλέπων καὶ ᾿Αριστοτέλης περὶ τῶν Πυθαγορείων φησὶν, ὡς οὐ τοῦ θεωρῆσαι ἔνεκα ποιοῦσι τὴν γένεσιν τῶν ἀριθμῶν, ὡς οὐ καὶ τῷ ὄντι αἰτίαν τινὰ τοῦ γε εἶναι ἕνεκα αὐτοῖς προσάπτοντες. ἀλλ' ὅτι δηλονότι καὶ φύσεως οὕτως ἔχουσι καθ᾽ αὑτοὺς καὶ ὀντότητος· τοῦτο δ' ἐστὶν ὡς καὶ ἀπ' αἰτίας τι νὸς ἔχουσι τὴν ὕπαρξιν, δ δὴ Ἀριστοτέλης ἐπὶ τῶν ἰδίων οὐσιῶν τε καὶ εἰδῶν ἥκιστα προσίεται. Τα δ' ἀνωτέρω τούτων λεγόμενα, ο Ως τοῦτο δ᾽ ἐστὶ τὸ ἐν τοῖς φυσικοῖς γίγνεσθαι, καὶ ὡς ἀνάγκη οὖν πρόσ τερον ὑπάρχειν τὴν ἀνισότητα αὐτοῖς τοῦ ἰσασθῆς ναι ο δῆλά ἐστιν οὐχ οὕτω Αριστοτέλει λεγό μενα, ὡς τοὺς Πυθαγορείους ταῦτα ο!ομένους· ἀλλ' αὐτὸς ταῦτα Αριστοτέλης ὡς δὴ ἑπόμενα τοῖς ἐκεί νων επιφέρει λόγοις, ὡς ἐς ἄτοπον ἀπάγων τὰ ἐκεί νας λεγόμενα διὰ τὸ αὐτὸν τῇ κατ' αἰτίαν γενέσει, ᾗ ἡμεῖς φαμεν, καὶ τὴν χρονικὴν ἐξ ἀνάγκης ἔπ. σθαι δοξάζειν· διὰ γὰρ τοῦτο καὶ τοῖς εἰσαγομένοις τήν γε ἀνισότητα ἀξιοῖ ἀνάγκην εἶναι ὑπάρχειν πρό τερον τοῦ ἰσα,θῆναι. Οτι μὲν οὖν ἀνάγκη ἅπαν τὸ ὁπωσδήποτε γιγνόμενον καὶ ἐκ μὴ ὄντος ἂν γίγνεσθαι, οὐδεὶς ὅστις οὐ φήσει, ἀλλὰ καὶ ἀεὶ ἐξ ἔργῳ μὴ ὄντος γίγνεσθαι ἅπαν τὸ γιγνόμενον, ει γε τὴν Σὺ μὲν καὶ τυφλῷ φῂς δῆλον εἶναι, δ λέγεις· τῶν ἀΐδίων ποιοῦντες γένεσιν ἀξιοῦσιν· ἀλλὰ ταῦτα ἡμεῖς δὲ φαμεν, ὡς τυφλῷ μὲν τὴν διάνοιαν δόξαις ἐκ δυνάμει μόνον μὴ ὄντων ἂν γίγνεσθαι, καὶ τὸ ἂν ἴσως λέγειν τι, ἀνδρὶ δὲ τῆς ᾿Αριστοτέλους καὶ πᾶν τόδε ἅμα μὲν ἀΐδιον ἅμα δὲ ὑπὸ Θεοῦ παρή λέξεως καὶ διανοίας συνιέντι οὐδ᾽ ὁτιοῦν σὺ φαίνῃ χθαί τε καὶ παράγεσθαι νομίζοντες καὶ δυνάμει μὴ λέγων νοῦ ἐχόμενον. Καὶ πρῶτον εἰπὶ, τίνα σὺ γέν ὃν ἀεὶ νομίζουσιν, ὡς δὴ οὐκ ἂν ὄν, εἰ μὴ ὑπὸ τοῦ νεσιν φυσικήν Αριστοτέλη φῂς οἴεσθαι τοὺς Πυθα πεποιηκότος παρήγετο Καὶ Πλάτων τους γεννη γορείους λέγειν τῶν ἀριθμῶν; ἆρ᾽ οὐ τὴν χρόνῳ τοὺς θεοὺς οὐκ ἀθανάτους φησὶ τὸ πάμπαν οὐδ᾽ ἀλύ ἀρχομένην; εἶθ' οὕτω μωρὸν σὺ ἡγῇ ᾿Αριστοτέλη, τους, ἅτε δήπου καὶ μὴ ὄντας ἂν τῇ γε δυνάμει διὰ ὥστε ἢ οἴεσθαί τινας ἅμα μὲν ἀϊδίους τοὺς ἀριθμούς τὸ γεγεννῆσθαι, οὔτι μὴν λυθησομένους διὰ τὴν τοῦ νομίζειν, ἅμα δὲ καὶ χρόνῳ ἡργμένους, ἢ καὶ μὴ Ο πεποιηκότος Θεοῦ βούλησιν. Αλλ' ᾿Αριστοτέλης τὴν τοῦτο οἰόμενον ὅμως συκοφαντεῖν ἂν ὡς τινας οὕτω νομίζοντας καὶ κινδυνεύειν δυοῖν θάτερον, ἢ δόξαν μωρίας οἴσεσθαι ἢ μηδένα ἂν λήσειν συκοφαντοῦντα; Οὐ πάντως ειώθατε οι γε συκοφαντοῦντες ὑμεῖς, ἐφ' οἷς ἂν καὶ ὀντινοῦν οἴεσθε συκοφαντοῦντες λήσειν, ἐπὶ τούτοις καὶ συκοφαντεῖν, καὶ οὐκ ἐφ᾽ οἷς ἂν μηδένα λήσειν; 'Αλλ᾽ οὔτε οίεται Αριστοτέλης, τοὺς Πυθαγορείους ἅμα μὲν ἀϊδίους τοὺς ἀριθμούς ἅμα δὲ καὶ χρόνῳ ἡργμένους νομίζειν, οὔτε συκοφαντεῖ ὡς οὕτω ἂν νομίζοντας. 'Αλλά συκοφαντῶν νῦν Αρι ὑπό τοῦ σπέρματος ὑπὸ τοῦ πέρατος. ρ ἐκ δυνάμει μόνον μὴ ὄντων ταύτην γένεσιν οὐ προσ ιέμενος ἀεὶ τοῖς ἐπ' ἀϊδίων γένεσιν ποιοῦσι καὶ Πυθαγορείοις καὶ Πλάτωνι ἐπιφύεται, ὡς ἀναγκαῖόν που δν καὶ ἐξ ἔργῳ μὴ ὄντος πρότερον γίγνεσθαι ἅπαν, ὅ τι ἂν γίγνηται, ὥστε μηδ' ἂν ἐγχωρεῖν γέ νεσιν ἐπ' ἀϊδίων. Οτι δὲ τοιαύτη διάνοια τῆς ᾿Αριστοτέλους ταύτης δόξης, δηλοῖ ὁ αὐτὸς καὶ ἐν τοῦ οὐρανοῦ τῆς ἀϊδιότητος τῇ ἀποδείξει, ἣν οὐκ ἄλλως ἢ τὴν τοῦ ἀεὶ εἶναι ἔχειν δύναμιν τῷ οὐρανῷ διδούς οὕτω ἀποδείκνυσι, δηλαδὴ ὡς τοῦ μὴ εἶναι ἂν δύναCONTRA SCHolarii defENSIONEM ARISTOTELIS.
Μηδ' ύπνον μαλακοῖσιν ἐπ' ὅμμασι προσδέξε- στοτέλη οὐκ ἐν δίκῃ συκοφαντεῖς· ὅτε δὲ τὸν φίλον
σθαι,
Πρὶν τῶν ἡμερινῶν ἔργων τρὶς ἕκαστον ἐπειθεῖν,
Πῇ παρέβην; τί δ' ἔρεξα; τί μοι δέον οὐκ ἐτε
[έσθη
• Ὅτι δὲ τοῦτ' αὐτοῖς ἐγκαλεῖ, δῆλον ἐξ αὐτῆς
Αριστοτέλους τῆς λέξεως· εἰπὼν γάρ, ο Ατοπον δὲ
καὶ τὴ γένεσιν ποιεῖν ἀϊδίων ὄντων, μᾶλλον δέ τι
τῶν ἀδυνάτων, ο ἐπάγει (2)·. Οἱ μὲν οὖν Πυθα
γόρειοι, πότερον οὐ ποιοῦσιν ἢ ποιοῦσι γένεσιν, οὐ
δεν διστάζειν· φανερῶς γὰρ λέγουσιν ὡς ἐκ τοῦ ἑνὸς
συσταθέντος, εἴτ' ἐξ ἐπιπέδων, εἴτε ἐκ χροιᾶς, εἴτε
ἐκ σπέρματος, εἴτε ἐξ ὧν ἀποροῦσιν εἰπεῖν, εὐθὺς
τὸ ἔγγιστα τοῦ ἀπείρου, ὅτι εἵλκετο καὶ ἐπεραίνετο
ὑπὸ τοῦ σπέρματος • Τούτο δ' ἐστὶ τὸ ἐν τοῖς
φυσικοῖς γίγνεσθαι· καὶ πάλιν μετ' ὀλίγα· «Του
μὲν περιττοῦ γένεσιν οὗ φασιν, ὡς δῆλον ὅτι τοῦ
ἀρτίου γένεσιν, τὸν δ' ἄρτιον πρῶτον ἐξ ἀνίσων τι
νὲς κατασκευάζουσι τοῦ μεγάλου και μικροῦ ἰσασθέντων. Ανάγκη οὖν πρότερον ὑπάρχειν τὴν ἀνι
σότητα αὐτοῖ; τοῦ ἐσασθῆναι· εἰ δ᾽ ἀεὶ ἦσαν ἰσασμένα, οὐκ ἂν ἦταν ἄνισα πρότερον· τοῦ γὰρ ἀεὶ οὐκ
Εστ: πρότερον οὐδὲν, ὥστε φανερὸν, ὡς οὐ τοῦ
θεωρῆσαι Ένεκα ποιοῦσι την γένεσιν τῶν ἀριθ.
μῶν (4),, ἀλλ' ἔτι δηλονότι καὶ φύσεως οὕτως
ἔχουσι καθ' αὐτοὺς καὶ ὀντότητος. Εἰ μὲν οὖν ἐν
τούτῳ τῷ μέρει συκοφαντεί Πυθαγορείους Αριστο
τέλης, ἄλλος ἂν εἴη λόγο;· ὅτι δὲ οίεται τοιαύτην
τινὰ γένεσιν λέγειν τῶν ἀριθμῶν αὐτοὺς, ἐν ᾗ τὸ
πρότερον καὶ ὕστερον καὶ ἡ μεταβολή, τουτέστι τὴν
φυσικὴν, ἦν αὐτὸς ἐν τῇ περὶ οὐρανοῦ κυρίως καλεῖ
γένεσιν, καὶ διὰ τοῦτ' ἐπιτιμᾷ σφίσιν, ἀἰδίους μὲν
λέγουσι τοὺς εἰδικοὺς ἀριθμούς, γεννῶσι δὲ αὐτοὺς
οὕτω, τοῦτο καὶ τυφλῷ, φασί, δῆλον ἂν ἐκ τῶν
προσεχῶς εἰρημένων 'Αριστοτέλει γένοιτο.»
συκοφαντεῖς, τί τοὺς ἄλλους παρὰ σοῦ χρὴ προσδο
καν; ἀλλ᾽ ἤ γε Αριστοτέλους ἐν τούτῳ τῷ χωρίῳ
διάνοια ἥδε ἐστί. Γενέσεις οι γεωμέτραι ἐνίων σχη
μάτων ὑποτίθενται τοῦ θεωρεῖν μόνον ἕνεκα, καὶ οὐ
ταύτας καὶ τῷ ὄντι τῶν αὐτῶν σχημάτων νομίζοντες
γενέσεις, οἷον καὶ ἐκεῖνο τὸ ἡμικυκλίου περιαγω;
τὴν σφαίραν γίγνεσθαι· οὐ γὰρ πάντως ἡ ἡμικά
κλίου περιαγωγή της σφαίρας αἰτία (οὐ γὰρ οὐδ᾽ ἡ
φύσις τῇ κολοκυνθίδι ημικυκλίου περιαγωγή σφα
ροΐ), ἀλλὰ μόνου τοῦ θεωρεῖν ἕνεκα περὶ τῆς σφαίρας τὴν τοιαύτην ὑποτίθενται γένεσιν. Πρὸς οὖν τι
τοιοῦτο ἀποβλέπων καὶ ᾿Αριστοτέλης περὶ τῶν Πυθαγορείων φησὶν, ὡς οὐ τοῦ θεωρῆσαι ἔνεκα ποιοῦσι
τὴν γένεσιν τῶν ἀριθμῶν, ὡς οὐ καὶ τῷ ὄντι αἰτίαν
τινὰ τοῦ γε εἶναι ἕνεκα αὐτοῖς προσάπτοντες. ἀλλ'
ὅτι δηλονότι καὶ φύσεως οὕτως ἔχουσι καθ᾽ αὑτοὺς
καὶ ὀντότητος· τοῦτο δ' ἐστὶν ὡς καὶ ἀπ' αἰτίας τι
νὸς ἔχουσι τὴν ὕπαρξιν, δ δὴ Ἀριστοτέλης ἐπὶ τῶν
ἰδίων οὐσιῶν τε καὶ εἰδῶν ἥκιστα προσίεται. Τα δ'
ἀνωτέρω τούτων λεγόμενα, ο Ως τοῦτο δ᾽ ἐστὶ τὸ
ἐν τοῖς φυσικοῖς γίγνεσθαι, καὶ ὡς ἀνάγκη οὖν πρόσ
τερον ὑπάρχειν τὴν ἀνισότητα αὐτοῖς τοῦ ἰσασθῆς
ναι ο δῆλά ἐστιν οὐχ οὕτω Αριστοτέλει λεγό
μενα, ὡς τοὺς Πυθαγορείους ταῦτα ο!ομένους· ἀλλ'
αὐτὸς ταῦτα Αριστοτέλης ὡς δὴ ἑπόμενα τοῖς ἐκεί
νων επιφέρει λόγοις, ὡς ἐς ἄτοπον ἀπάγων τὰ ἐκεί
νας λεγόμενα διὰ τὸ αὐτὸν τῇ κατ' αἰτίαν γενέσει,
ᾗ ἡμεῖς φαμεν, καὶ τὴν χρονικὴν ἐξ ἀνάγκης ἔπ.-
σθαι δοξάζειν· διὰ γὰρ τοῦτο καὶ τοῖς εἰσαγομένοις
τήν γε ἀνισότητα ἀξιοῖ ἀνάγκην εἶναι ὑπάρχειν πρό
τερον τοῦ ἰσα,θῆναι. Οτι μὲν οὖν ἀνάγκη ἅπαν τὸ
ὁπωσδήποτε γιγνόμενον καὶ ἐκ μὴ ὄντος ἂν γίγνε
σθαι, οὐδεὶς ὅστις οὐ φήσει, ἀλλὰ καὶ ἀεὶ ἐξ ἔργῳ
μὴ ὄντος γίγνεσθαι ἅπαν τὸ γιγνόμενον, ει γε τὴν
Σὺ μὲν καὶ τυφλῷ φῂς δῆλον εἶναι, δ λέγεις· τῶν ἀΐδίων ποιοῦντες γένεσιν ἀξιοῦσιν· ἀλλὰ ταῦτα
ἡμεῖς δὲ φαμεν, ὡς τυφλῷ μὲν τὴν διάνοιαν δόξαις ἐκ δυνάμει μόνον μὴ ὄντων ἂν γίγνεσθαι, καὶ τὸ
ἂν ἴσως λέγειν τι, ἀνδρὶ δὲ τῆς ᾿Αριστοτέλους καὶ πᾶν τόδε ἅμα μὲν ἀΐδιον ἅμα δὲ ὑπὸ Θεοῦ παρή
λέξεως καὶ διανοίας συνιέντι οὐδ᾽ ὁτιοῦν σὺ φαίνῃ χθαί τε καὶ παράγεσθαι νομίζοντες καὶ δυνάμει μὴ
λέγων νοῦ ἐχόμενον. Καὶ πρῶτον εἰπὶ, τίνα σὺ γέν ὃν ἀεὶ νομίζουσιν, ὡς δὴ οὐκ ἂν ὄν, εἰ μὴ ὑπὸ τοῦ
νεσιν φυσικήν Αριστοτέλη φῂς οἴεσθαι τοὺς Πυθα πεποιηκότος παρήγετο Καὶ Πλάτων τους γεννηγορείους λέγειν τῶν ἀριθμῶν; ἆρ᾽ οὐ τὴν χρόνῳ τοὺς θεοὺς οὐκ ἀθανάτους φησὶ τὸ πάμπαν οὐδ᾽ ἀλύἀρχομένην; εἶθ' οὕτω μωρὸν σὺ ἡγῇ ᾿Αριστοτέλη, τους, ἅτε δήπου καὶ μὴ ὄντας ἂν τῇ γε δυνάμει διὰ
ὥστε ἢ οἴεσθαί τινας ἅμα μὲν ἀϊδίους τοὺς ἀριθμούς τὸ γεγεννῆσθαι, οὔτι μὴν λυθησομένους διὰ τὴν τοῦ
νομίζειν, ἅμα δὲ καὶ χρόνῳ ἡργμένους, ἢ καὶ μὴ Ο πεποιηκότος Θεοῦ βούλησιν. Αλλ' ᾿Αριστοτέλης τὴν
τοῦτο οἰόμενον ὅμως συκοφαντεῖν ἂν ὡς τινας οὕτω
νομίζοντας καὶ κινδυνεύειν δυοῖν θάτερον, ἢ δόξαν
μωρίας οἴσεσθαι ἢ μηδένα ἂν λήσειν συκοφαντοῦντα;
Οὐ πάντως ειώθατε οι γε συκοφαντοῦντες ὑμεῖς, ἐφ'
οἷς ἂν καὶ ὀντινοῦν οἴεσθε συκοφαντοῦντες λήσειν,
ἐπὶ τούτοις καὶ συκοφαντεῖν, καὶ οὐκ ἐφ᾽ οἷς ἂν
μηδένα λήσειν; 'Αλλ᾽ οὔτε οίεται Αριστοτέλης, τοὺς
Πυθαγορείους ἅμα μὲν ἀϊδίους τοὺς ἀριθμούς ἅμα δὲ
καὶ χρόνῳ ἡργμένους νομίζειν, οὔτε συκοφαντεῖ ὡς
οὕτω ἂν νομίζοντας. 'Αλλά συκοφαντῶν νῦν Αρι
Vid. Py:hagor. Aur, carm. v. 40–42.
Metaph. sui, 5; De gener. et corr. 1, 9.
Metaph. ibid. Sed pro ὑπό τοῦ σπέρματος legί
tur ὑπὸ τοῦ πέρατος.
ρ
ἐκ δυνάμει μόνον μὴ ὄντων ταύτην γένεσιν οὐ προσιέμενος ἀεὶ τοῖς ἐπ' ἀϊδίων γένεσιν ποιοῦσι καὶ
Πυθαγορείοις καὶ Πλάτωνι ἐπιφύεται, ὡς ἀναγκαῖόν
που δν καὶ ἐξ ἔργῳ μὴ ὄντος πρότερον γίγνεσθαι
ἅπαν, ὅ τι ἂν γίγνηται, ὥστε μηδ' ἂν ἐγχωρεῖν γένεσιν ἐπ' ἀϊδίων. Οτι δὲ τοιαύτη διάνοια τῆς ᾿Αριστοτέλους ταύτης δόξης, δηλοῖ ὁ αὐτὸς καὶ ἐν τοῦ
οὐρανοῦ τῆς ἀϊδιότητος τῇ ἀποδείξει, ἣν οὐκ ἄλλως
ἢ τὴν τοῦ ἀεὶ εἶναι ἔχειν δύναμιν τῷ οὐρανῷ διδούς
οὕτω ἀποδείκνυσι, δηλαδὴ ὡς τοῦ μὴ εἶναι ἂν δύνα
Metaph. cap. 4 ab init.
Ibid. cf. Metaph, 18, 2,
Couf. Metaph. 1,
Gi
col. 1015–1016page 98 of 99
PG 160:1015μὲν οὐκ ἔχοντι, οὐκ ἔχοντι δὲ τῷ οὐρανῷ καὶ τοῦ μὴ ἑαυτοῦ ἐνετίθει, ἴσως ἂν ἄλλη τη αὐτοῖς ἐνετίθει εἶναι οὐδ᾽ ἡντινοῦν δύναμιν, οὐδ᾽ ἂν γένεσιν οἷόν τε γένοιτο αὐτῷ ὑποσχεῖν, οὐδ᾽ αἰτίαν ὅλως τῆς οὐσίας αἱ γὰρ αἰτίαι τῶν καὶ μὴ εἶναι δυναμένων, οὐ τῶν γε ὅλως μὴ εἶναι ἀδυνάτων Ἀλλὰ γὰρ ἔκ τε άλ των συχνών, ὧν ἔνια καὶ ὑπὸ σοῦ ἐπὶ τῷ ἡμᾶς ἐλέγ χειν προενηνεγμένα ἐς τοὐναντίον σοι περιέστη, και πάνυ δῆλός ἐστιν Αριστοτέλης οὐ δημιουργών, οὐ ποιητήν, οὐκ αἴτιον ὅλως τῆς οὐρανοῦ οὐσίας τὸν Θεὸν νομίζων, καὶ μάλιστα ἐκ δυοῖν τούτοιν, τοῦ τε τὴν ἐπ' ἀϊδίων γένεσιν ἀποδοκιμάζειν, ὃ σὺ ὑπὸ ἀσυν εσίας κακῶς ὑπολαμβάνεις, καὶ αὐτοῦ τῆς οὐρανοῦ ἀϊδιότητος ἀποδείξεως τοῦ τρόπου, καὶ τούτου διχή τῷ τε μὴ ἀπ' αἰτίον αὐτὴν ἀποδεικνύναι (δέον ἂν, εἴ γε ᾤετο καὶ αἴτιόν τι εἶναι αὐτοῦ), τῷ τε τὴν τοῦ ἀεὶ εἶναι διδόντα τῷ οὐρανῷ δύναμιν, μηκέτι καὶ τὴν τοῦ μὴ εἶναι αὐτῷ δύναμιν ὑπολείπειν. Σὺ δὲ δὴ πολλὰ καμών ήνυσας μὲν οὐδὲν ἔξω τοῦ καὶ συλλα δεῖν τι ἡμῖν, ἐφ᾽ οἷσπερ λέγομεν, αὐχεῖς δὲ μόνων θαμά, ὡς δή τι κατορθῶν κενά τε καὶ καταγέλαστα αὐχήματα· ός γε οὐκ αἰσθάνῃ οὐ μόνον οὐ κατορθῶν, ἀλλὰ πρός γε ἔτι καὶ τοῖς σαυτοῦ βέλεσιν ἦτο τώμενος. Εἰ γὰρ ἀρκεῖ καθάπαξ ή πρώτη πάντων αἰτία πρὸς τὸ προάγειν πάντα τὰ ὁπωσοῦν αὐτῆς μετέ χοντα τὸ ἀπείρου εἶναι δυνάμεως, τί δεῖ τοῦ κοινοῦ ὄντος; καὶ συνάγειν δὲ ἅπαντα πρὸς ἑνότητα ἱκανὴ ἐστιν ἡ τῆς πρώτης αἰτίας ὁμοιότης ἐν τοῖς πράγμασιν ἱδρυμένη, εἴπερ κατά τινα ἀναλογίαν καὶ τάξιν προήχθησαν, ἥτις ἐν τῷ πῆ μὲν κοινωνεῖν, πῆ δὲ διαφέρειν αὐτὰ ἀλλήλων συνέστηκεν ἐν αὐτοῖς Αλλ' οὐ καὶ Ἀριστοτέλη τοῦτ' ἔστιν εἰπεῖν, ὅς ἓν ἑνὸς αἴτιον εἶναι ἀξιοῖ· διὸ δὴ καὶ ταῖς κατ' οὐρα νὸν κινήσεσι πλείοσ ν ούσαις ἄλλο ἄλλῃ κινήσει κινοῦν ἐξίστησιν, ἵνα δὴ μὴ ἓν κινοῦν πλείους γε εὐθὺς κινήσεις κινῇ. Εἰ μὲν οὖν ἀφ' ἑνὸς αἰτίου καὶ Αριστοτέλης τὰ ὄντα ἅπαντα παρήγε, κἂν ἐφ᾿ ἕν αὐτὰ γένος καὶ αὐτὸς ἀνῆγεν, ἵνα καὶ ἐν ἑνὸς αἴτιον κατὰ τὸ αὐτοῦ ἀξίωμα ἦν· νῦν δὲ διὰ τὸ μὴ ἀφ' ἑνὸς αἰτίου τὰ ὄντα παράγειν, ἢ μηδὲ παράγειν όλως, εἰκότως καὶ ψήθη μηδέν οἱ προσίατααθαι πρός γε τὸ μὴ ἐφ' ἓν γένος τὰ ὄντα ἀναγαγεῖν, Ημείς δ', οἷς βεβαιότατα ἀφ' ἑνὸς Θεοῦ τὰ ὄντα πάντα παρήχθαι τε καὶ παράγεσθαι δοκεῖ, οὐδ᾽ ἂν δυναίμεθα μὴ οὐ καὶ ἑνὶ αὐτὰ κοινῷ παραλαμβάνειν γένει, ἵνα δὴ καὶ ἐν μὲν ἑνὸς αἴτιον ᾖ· οὐ μέντοι γε καὶ ἀμερὲς ἀμέτρους, ἀλλὰ ἀμερὲς ἐν, ἑνὸς μὲν, μεγιστοῦ δέ. Οὐ γὰρ μεμπτὸν τὸ ᾿Αριστοτέλους τοῦτο ἀξίωμα, ἦν αὐτῷ καλῶς τις καὶ ἐπισταμένως χρῷτο. "Ην δὲ σὺ φως τῆς πρώτης αἰτίας ὁμοιότητα ἐν τοῖς οὖσιν ἱδρυμένην ἐς ἑνότητα αὐτὰ συνάγειν, σὺ μὲν ἔφικας οὐκ εἰδότι ὅ τι λέγεις. Κατὰ τί γὰρ ἂν ἡ τῆς πρώτης αἰτία; αὕτη ὁμοιότης ἐν τοῖς οὐσιν ιδρυμένη εἴη; Ἡμεῖς μέντοι φαμέν, ὡς εἰ μὲν ἄλλως εὑρημένοις τοῖς οὖσιν ὁ Θεὸς ἐπιστὰς καί τινα αὐτοῖς ὁμοιότητα τὴν ὁμοιότητα· ἐπεὶ δ' αὐτός ἐστιν ὁ τὸ εἶναι αὐτοῖς παρέχων, ἀμήχανον μὴ οὐ πολὺ πρότερον αὐτῷ τῷ εἶναι τήν τε ὁμοιότητα ἑαυτοῦ τοῖς οὖσι καὶ τὴν ἑνό τητα παρέχειν. Ο γὰρ πρῶτον δίδωσι τοῖς οὖσι, δί δωσι δ' οὐδὲν πρότερον τοῦ εἶναι. τοῦτ' ἂν καὶ άμα μὲν ὅμοιον ἑαυτῷ, ᾗ ἂν ἐνεχώρει, ἅμα δὲ καὶ ἐν διδοῖ Ἐπὶ δὲ τούτοις καὶ τίς ἐστιν ἡ ἄλλο μὲν ἐννοῶν, ὅταν τάδε εἶναι λέγῃ; ὥσπερ ἐπὶ πάντων τῶν ὁμολογουμένως ὁμωνύμων διατιθέμεθα· οὐκ ἐπὶ πάντων τῶν γε ὄντων τὸ αὐτὸ εἶναι ἐννοοῦμεν, ὅταν εἶναι αὐτῶν ὁτιοῦν λέγωμεν; ᾿Αλλὰ τὸ ᾿Αριστοτέλη σφάλλων καὶ τοὺς ᾿Αριστοτέλει περὶ τούτου προσέχοντας ἐκεῖ ἐστι μάλιστα, ὅτι οὐκ ἐνενόησαν, ὡς ἅπαν γένος λόγῳ μὲν ἐπίσης ὑπὸ τῶν εἰδῶν μετέχεται τῶν ἐπυ τοῦ, τῷ δὲ πράγματι οὐκ ἐπίσης. Τὸ γοῦν ζῶν ὑπὸ τοῦ λογικοῦ τε καὶ ἀλόγου λόγῳ μὲν ἐπίσης μετέχεται, τῷ γε κατὰ παντὸς καὶ ἑτέρου αὐτοῖν κατηγ ρεῖσθαι, οὐ μέντοι καὶ τῷ πράγματι ἐπίσης· μᾶλλον γὰρ ζῶον τὸ λογικὸν, ἐπεὶ καὶ μᾶλλον ζωή ή γε νο γική, ἡ δ' ἄλογος μίμημά τι ζωῆς τῆς λογικῆς. Καὶ ἡ οὐσία δὲ λόγῳ μὲν ἐπίσης υπό τε τῆς ἀθανάτου μετέχεται καὶ τῆς θνητής, τῷ κατὰ πάσης καὶ ἐκα τέρας αὐτοῖν κατηγορείσθαι, τῷ γε μὴν πράγματι ή ἀθάνατος μᾶλλον οὐσία τῆς θνητής μίμημα γάρ το ἡ θνητὴ τῆς ἀθανάτου, ἧς καὶ τὴν ἀθανασίαν ταῖς ἀεὶ ἑτέρων διαδοχαίς μιμείται. Ολως τε ἅπαν γένος ἐς τελεώτερόν τέ τι ἀεὶ καὶ ἀτελέστερον εἶδος διαι ρούμενον ἀμήχανον μὴ οὐ καὶ μᾶλλον ὑπὸ τοῦ τε λεωτέρου μετέχεσθαι το γε πράγματι, οὐ τῷ λόγῳ, καὶ οὐδὲν κωλύεσθαι ὑπὸ τοῦ τοιούτου, μὴ οὐ καὶ ταυτὸ γένος τοῦ τελεωτέρου καὶ τοῦ ἀτελεστέρου εἶν και. Ούκουν οὐδ᾽ εἰ ἡ οὐσία τοῦ προσόντος μᾶλλον δ', κωλύσει τι τὸ δν μὴ οὐ καὶ γένος αὐτοῖν εἶναι ἀμφοῖν. Αριστοτέλης δ' οὐκ ἐννοήσας τὸ τοιοῦτο τὸ λόγῳ συμβαίνον, ᾠήθη καὶ τῷ πράγματι συμ βαίνειν δεῖν, ἐπ' οὐδενὸς ἂν συμβαίνον γένους οὐκ ουν, ἣν γέ τις καλῶς τὰ ὄντα ἐπισκοπῇ. Ἐκεῖνα δε ἂν ἡμεῖς τοῦ ὄντος ἐν δίκῃ ὑπεξαιρομεν καὶ ὅμως νύμως ἂν λέγοιμεν τάς τε στερήσεις καὶ φθοράς καὶ ὅλως τὰ κακά, ὧν γε δὴ οὐδ' 4 Θεὸς αἴτιος· άτε γὰρ τοῦ ὄντος τὰ τοιαῦτα ἀποπτώσει: οὐδ᾽ ἂν ἐν δίκῃ τοῦ ὄντος τι μετέχοι, εἰ μὴ καθ' ὅσον που περὶ όντα Σιτα καὶ αὐτὰ συμβαίνει. Τοσαῦθ' ἡμεῖς τοι καὶ ἐν τῷ παρόντι περὶ τῆς τοῦ ὄντος οὐχ ὁμωνυμίας φαμέν· πρὸς δὲ τὰς ἄλλας σὰς ἀδολεσχίας ἡμεῖς μὲν τέως φαμὲν οὐδὲν, ἄλλοις δὲ παρίεψεν ἀπὸ τούτων ὁρμωμένοις κακείνων σου τῆς ἀσθενείας ῥᾳδίως διαισθάνεσθαι. «Πῶς δ' ἂν καὶ μια καταφάσει δύο ἀντιφάσεις ἀντικέοιντο, ὅπερ ἀνάγκη συμβαίνειν, εἴ γε ταυτὸν εἴη ταῦτα; εἶτα τίς ἀγνοεῖ, ὅτι τὸ μὲν, Οὐδεὶς ἐστιν ἄνθρωπος λευκός, ἀντίκειται τῷ, Τίς ἄνθρωπος λευ κλς, ἀληθεῖ ψεῦδος; τὸ δὲ, Οὐκ ἔστι λευχῆς ἄνθρωπος, ἅμα ἀληθεύει τῷ, Τις ἔστι λευκὸς ἄνθρωπος ἀληθὲς γὰρ ἐστι τόν τινα ἄνθρωπον εἶναι λευκόν είμὲν οὐκ ἔχοντι, οὐκ ἔχοντι δὲ τῷ οὐρανῷ καὶ τοῦ μὴ ἑαυτοῦ ἐνετίθει, ἴσως ἂν ἄλλη τη αὐτοῖς ἐνετίθει
εἶναι οὐδ᾽ ἡντινοῦν δύναμιν, οὐδ᾽ ἂν γένεσιν οἷόν τε
γένοιτο αὐτῷ ὑποσχεῖν, οὐδ᾽ αἰτίαν ὅλως τῆς οὐσίας·
αἱ γὰρ αἰτίαι τῶν καὶ μὴ εἶναι δυναμένων, οὐ τῶν
γε ὅλως μὴ εἶναι ἀδυνάτων Ἀλλὰ γὰρ ἔκ τε άλτων συχνών, ὧν ἔνια καὶ ὑπὸ σοῦ ἐπὶ τῷ ἡμᾶς ἐλέγ
χειν προενηνεγμένα ἐς τοὐναντίον σοι περιέστη, και
πάνυ δῆλός ἐστιν Αριστοτέλης οὐ δημιουργών, οὐ
ποιητήν, οὐκ αἴτιον ὅλως τῆς οὐρανοῦ οὐσίας τὸν
Θεὸν νομίζων, καὶ μάλιστα ἐκ δυοῖν τούτοιν, τοῦ τε
τὴν ἐπ' ἀϊδίων γένεσιν ἀποδοκιμάζειν, ὃ σὺ ὑπὸ ἀσυν
εσίας κακῶς ὑπολαμβάνεις, καὶ αὐτοῦ τῆς οὐρανοῦ
ἀϊδιότητος ἀποδείξεως τοῦ τρόπου, καὶ τούτου διχή
τῷ τε μὴ ἀπ' αἰτίον αὐτὴν ἀποδεικνύναι (δέον ἂν,
εἴ γε ᾤετο καὶ αἴτιόν τι εἶναι αὐτοῦ), τῷ τε τὴν τοῦ
ἀεὶ εἶναι διδόντα τῷ οὐρανῷ δύναμιν, μηκέτι καὶ
τὴν τοῦ μὴ εἶναι αὐτῷ δύναμιν ὑπολείπειν. Σὺ δὲ δὴ
πολλὰ καμών ήνυσας μὲν οὐδὲν ἔξω τοῦ καὶ συλλαδεῖν τι ἡμῖν, ἐφ᾽ οἷσπερ λέγομεν, αὐχεῖς δὲ μόνων
θαμά, ὡς δή τι κατορθῶν κενά τε καὶ καταγέλαστα
αὐχήματα· ός γε οὐκ αἰσθάνῃ οὐ μόνον οὐ κατορ
θῶν, ἀλλὰ πρός γε ἔτι καὶ τοῖς σαυτοῦ βέλεσιν ἦτο
τώμενος.
• Εἰ γὰρ ἀρκεῖ καθάπαξ ή πρώτη πάντων αἰτία
πρὸς τὸ προάγειν πάντα τὰ ὁπωσοῦν αὐτῆς μετέχοντα τὸ ἀπείρου εἶναι δυνάμεως, τί δεῖ τοῦ κοινοῦ
ὄντος; καὶ συνάγειν δὲ ἅπαντα πρὸς ἑνότητα ἱκανὴ
ἐστιν ἡ τῆς πρώτης αἰτίας ὁμοιότης ἐν τοῖς πράγμασιν ἱδρυμένη, εἴπερ κατά τινα ἀναλογίαν καὶ τάξιν
προήχθησαν, ἥτις ἐν τῷ πῆ μὲν κοινωνεῖν, πῆ δὲ
διαφέρειν αὐτὰ ἀλλήλων συνέστηκεν ἐν αὐτοῖς
Αλλ' οὐ καὶ Ἀριστοτέλη τοῦτ' ἔστιν εἰπεῖν, ὅς
ἓν ἑνὸς αἴτιον εἶναι ἀξιοῖ· διὸ δὴ καὶ ταῖς κατ' οὐρα
νὸν κινήσεσι πλείοσ ν ούσαις ἄλλο ἄλλῃ κινήσει
κινοῦν ἐξίστησιν, ἵνα δὴ μὴ ἓν κινοῦν πλείους γε
εὐθὺς κινήσεις κινῇ. Εἰ μὲν οὖν ἀφ' ἑνὸς αἰτίου καὶ
Αριστοτέλης τὰ ὄντα ἅπαντα παρήγε, κἂν ἐφ᾿ ἕν
αὐτὰ γένος καὶ αὐτὸς ἀνῆγεν, ἵνα καὶ ἐν ἑνὸς αἴτιον
κατὰ τὸ αὐτοῦ ἀξίωμα ἦν· νῦν δὲ διὰ τὸ μὴ ἀφ' ἑνὸς
αἰτίου τὰ ὄντα παράγειν, ἢ μηδὲ παράγειν όλως,
εἰκότως καὶ ψήθη μηδέν οἱ προσίατααθαι πρός γε τὸ
μὴ ἐφ' ἓν γένος τὰ ὄντα ἀναγαγεῖν, Ημείς δ', οἷς
βεβαιότατα ἀφ' ἑνὸς Θεοῦ τὰ ὄντα πάντα παρήχθαι
τε καὶ παράγεσθαι δοκεῖ, οὐδ᾽ ἂν δυναίμεθα μὴ οὐ
καὶ ἑνὶ αὐτὰ κοινῷ παραλαμβάνειν γένει, ἵνα δὴ καὶ
ἐν μὲν ἑνὸς αἴτιον ᾖ· οὐ μέντοι γε καὶ ἀμερὲς ἀμετ
ροῦς, ἀλλὰ ἀμερὲς ἐν, ἑνὸς μὲν, μεγιστοῦ δέ. Οὐ γὰρ
μεμπτὸν τὸ ᾿Αριστοτέλους τοῦτο ἀξίωμα, ἦν αὐτῷ
καλῶς τις καὶ ἐπισταμένως χρῷτο. "Ην δὲ σὺ φως
τῆς πρώτης αἰτίας ὁμοιότητα ἐν τοῖς οὖσιν ἱδρυμέ
νην ἐς ἑνότητα αὐτὰ συνάγειν, σὺ μὲν ἔφικας οὐκ
εἰδότι ὅ τι λέγεις. Κατὰ τί γὰρ ἂν ἡ τῆς πρώτης
αἰτία; αὕτη ὁμοιότης ἐν τοῖς οὐσιν ιδρυμένη εἴη;
Ἡμεῖς μέντοι φαμέν, ὡς εἰ μὲν ἄλλως εὑρημένοις
τοῖς οὖσιν ὁ Θεὸς ἐπιστὰς καί τινα αὐτοῖς ὁμοιότητα
Metaph. viii, 8; x1, 6; De calo 1, 11, 12; De
guer. et corr. II, cap. 9.
Arist. Metaph. x1, 8; De mundo
τὴν ὁμοιότητα· ἐπεὶ δ' αὐτός ἐστιν ὁ τὸ εἶναι αὐτοῖς
παρέχων, ἀμήχανον μὴ οὐ πολὺ πρότερον αὐτῷ τῷ
εἶναι τήν τε ὁμοιότητα ἑαυτοῦ τοῖς οὖσι καὶ τὴν ἑνό
τητα παρέχειν. Ο γὰρ πρῶτον δίδωσι τοῖς οὖσι, δίδωσι δ' οὐδὲν πρότερον τοῦ εἶναι. τοῦτ' ἂν καὶ άμα
μὲν ὅμοιον ἑαυτῷ, ᾗ ἂν ἐνεχώρει, ἅμα δὲ καὶ ἐν διδοῖ
Ἐπὶ δὲ τούτοις καὶ τίς ἐστιν ἡ ἄλλο μὲν ἐννοῶν, ὅταν
τάδε εἶναι λέγῃ; ὥσπερ ἐπὶ πάντων τῶν ὁμολογου
μένως ὁμωνύμων διατιθέμεθα· οὐκ ἐπὶ πάντων τῶν
γε ὄντων τὸ αὐτὸ εἶναι ἐννοοῦμεν, ὅταν εἶναι αὐτῶν
ὁτιοῦν λέγωμεν; ᾿Αλλὰ τὸ ᾿Αριστοτέλη σφάλλων καὶ
τοὺς ᾿Αριστοτέλει περὶ τούτου προσέχοντας ἐκεῖ
ἐστι μάλιστα, ὅτι οὐκ ἐνενόησαν, ὡς ἅπαν γένος
λόγῳ μὲν ἐπίσης ὑπὸ τῶν εἰδῶν μετέχεται τῶν ἐπυτοῦ, τῷ δὲ πράγματι οὐκ ἐπίσης. Τὸ γοῦν ζῶν ὑπὸ
τοῦ λογικοῦ τε καὶ ἀλόγου λόγῳ μὲν ἐπίσης μετέχε
ται, τῷ γε κατὰ παντὸς καὶ ἑτέρου αὐτοῖν κατηγ
ρεῖσθαι, οὐ μέντοι καὶ τῷ πράγματι ἐπίσης· μᾶλλον
γὰρ ζῶον τὸ λογικὸν, ἐπεὶ καὶ μᾶλλον ζωή ή γε νο
γική, ἡ δ' ἄλογος μίμημά τι ζωῆς τῆς λογικῆς. Καὶ
ἡ οὐσία δὲ λόγῳ μὲν ἐπίσης υπό τε τῆς ἀθανάτου
μετέχεται καὶ τῆς θνητής, τῷ κατὰ πάσης καὶ ἐκατέρας αὐτοῖν κατηγορείσθαι, τῷ γε μὴν πράγματι ή
ἀθάνατος μᾶλλον οὐσία τῆς θνητής μίμημα γάρ το
ἡ θνητὴ τῆς ἀθανάτου, ἧς καὶ τὴν ἀθανασίαν ταῖς
ἀεὶ ἑτέρων διαδοχαίς μιμείται. Ολως τε ἅπαν γένος
ἐς τελεώτερόν τέ τι ἀεὶ καὶ ἀτελέστερον εἶδος διαι
ρούμενον ἀμήχανον μὴ οὐ καὶ μᾶλλον ὑπὸ τοῦ τε
λεωτέρου μετέχεσθαι το γε πράγματι, οὐ τῷ λόγῳ,
καὶ οὐδὲν κωλύεσθαι ὑπὸ τοῦ τοιούτου, μὴ οὐ καὶ
ταυτὸ γένος τοῦ τελεωτέρου καὶ τοῦ ἀτελεστέρου εἶν
και. Ούκουν οὐδ᾽ εἰ ἡ οὐσία τοῦ προσόντος μᾶλλον
δ', κωλύσει τι τὸ δν μὴ οὐ καὶ γένος αὐτοῖν εἶναι
ἀμφοῖν. Αριστοτέλης δ' οὐκ ἐννοήσας τὸ τοιοῦτο
τὸ λόγῳ συμβαίνον, ᾠήθη καὶ τῷ πράγματι συμβαίνειν δεῖν, ἐπ' οὐδενὸς ἂν συμβαίνον γένους οὐκ
ουν, ἣν γέ τις καλῶς τὰ ὄντα ἐπισκοπῇ. Ἐκεῖνα δε
ἂν ἡμεῖς τοῦ ὄντος ἐν δίκῃ ὑπεξαιρομεν καὶ ὅμως
νύμως ἂν λέγοιμεν τάς τε στερήσεις καὶ φθοράς
καὶ ὅλως τὰ κακά, ὧν γε δὴ οὐδ' 4 Θεὸς αἴτιος· άτε
γὰρ τοῦ ὄντος τὰ τοιαῦτα ἀποπτώσει: οὐδ᾽ ἂν ἐν
δίκῃ τοῦ ὄντος τι μετέχοι, εἰ μὴ καθ' ὅσον που περὶ
όντα Σιτα καὶ αὐτὰ συμβαίνει. Τοσαῦθ' ἡμεῖς τοι
καὶ ἐν τῷ παρόντι περὶ τῆς τοῦ ὄντος οὐχ ὁμωνυμίας
φαμέν· πρὸς δὲ τὰς ἄλλας σὰς ἀδολεσχίας ἡμεῖς μὲν
τέως φαμὲν οὐδὲν, ἄλλοις δὲ παρίεψεν ἀπὸ τούτων
ὁρμωμένοις κακείνων σου τῆς ἀσθενείας ῥᾳδίως
διαισθάνεσθαι.
«Πῶς δ' ἂν καὶ μια καταφάσει δύο ἀντιφάσεις
ἀντικέοιντο, ὅπερ ἀνάγκη συμβαίνειν, εἴ γε ταυτὸν
εἴη ταῦτα; εἶτα τίς ἀγνοεῖ, ὅτι τὸ μὲν, Οὐδεὶς ἐστιν
ἄνθρωπος λευκός, ἀντίκειται τῷ, Τίς ἄνθρωπος λευ
κλς, ἀληθεῖ ψεῦδος; τὸ δὲ, Οὐκ ἔστι λευχῆς ἄνθρω
πος, ἅμα ἀληθεύει τῷ, Τις ἔστι λευκὸς ἄνθρωπος
ἀληθὲς γὰρ ἐστι τόν τινα ἄνθρωπον εἶναι λευκόν είArist. De cœl. 11, 3, 4.
Metaph. 1, 28.
(* tist, Metaph. 19,
col. 1017–1018page 99 of 99
PG 160:1017πεῖν καὶ τὸ ξύλον ἢ ὁτιοῦν, ὡς οὐκ ἔστι λευκὸς ὄν καὶ οὐχὶ μᾶλλον διὰ τοῦτο καὶ μία ἀπόφασις; ἆρ' θρωπος, ἄν τε λευκὸν ᾗ ἂν τε μὴ λευκόν» Καὶ τίς ἐστιν ὅ; ι οὐκ ἔστιν ἄνθρωπος λευκός, ο ἀκούσας περὶ ξύλου τοῦτο ἡ λίθου οιήσεται λέγε σθαι, μὴ ξύλου ή λίθου εἰρημένου; ἐκ γὰρ τῶν λε γεμένων αἱ τε καταφάσεις συνίστανται καὶ [αι] ἀποφάσεις, καὶ οὐκ ἐκ τῶν οὐ λεγομένων εἶθ᾽ ὥσπερ Αριστοτέλης τῇ, «Οὐκ ἔστιν ἄνθρωπος λευκὸς, ο ἀποφάσει τὴ ξύλον προστιθεὶς ἀξιοῖ τὸ ψευδὲς ἀληθὲς εἰπεῖν; Οὐκ ἔστι καὶ ἡμῖν [τῷ] τῷ, Οὐδεὶς ἐστιν ἄνθρωπος λευκός, ἐλέφαντα προηθήσειν τὸ τέως ψευδὲς ἀληθὲς ποιῆσαι; πῶς οὐκ ἀληθὲς ἔσται, ὡς οὐδεὶς ἐστιν ἐλέφας ἄνθρωπος λευκός είν πεῖν, ὥσπερ καὶ τὸ ξύλον φάσκειν μὴ εἶναι ἄνθρω τον λευκόν; τί γὰρ μᾶλλον τῷ, Οὐκ ἔστιν άνθρω πως λευκός, τὸ ξύλον προστιθέναι προσήκει, ἢ τῷ, Οὐδεὶς ἐστιν ἄνθρωπος λευκός, τὸν ἐλέφαντας ᾿Αλλὰ τοῦτο Αριστοτέλους και καταγέλαστον τὸ ἐκ τῶν οὐ λεγομένων τὸ τῶν ἀποφάσεων ψεῦδος ἢ ἀλήθειαν ἀξιοῦν κρίνεσθαι, καὶ οὐκ ἐκ μόνων τῶν λεγομένων τίς γὰρ οὐκ οἶδεν, ὡς καὶ σμικρόν μόριον λόγου ἔσθ' ὅτε προστεθὲν εἰς τοὐναντίον τὸν λόγον περιέτρεψαν; Αλλ' ἦν σὺ ἐντεριώνην φῂς Αριστοτέλους, αὕτη οὐδὲ φλοιοῦ ἀξία ἐστι· διὸ δή, καὶ οὐδὲ λόγου ἡμῖν ἐν τῷ προτέρω συγγράμματι ἠξιώθη, ἐπεὶ οὐδ᾽ ἅπαντα ὅσα ἐς Αριστοτέλη καὶ τὰ Αριστοτέλους ἐνὴν εἰπεῖν προσθέμεθα συνταξάμενοι συγγράψαι, ἵνα σὺ καὶ ἐν δίκῃ ἡμῖν μέμφῃ, εἴ τι ἢ ἑτέρων εἰρη κότων ἡμεῖς παρελίπομεν, ή πρός τι τῶν ᾿Αριστοτέλους οὐκ ἀπηντήκαμεν, ἀλλ' ὅσα μόνα ἡμῖν ἱκανὰ ρ ἔδοξεν εἶναι πρὸς τὸ δεῖξαι, ὡς οὐ σμικρῷ τινι Πλά τωνος ὅ γε ἀνὴρ οὗτος ἀπολέλειπται. Ἐπεὶ συχνά γε καὶ ἄλλα τῶν ᾿Αριστοτέλει μοχθηρῶς λεγομένων παρελίπομεν, καὶ αὐτὰ δὲ ὁ ἐξεθέμεθα οὐ διὰ πάν των ἐπεξήλθομεν, ὅσωνπερ καὶ ἐνὴν περὶ αὐτῶν εἰπεῖν, ἀλλὰ σώζοντες τὴν ὑπόσχεσιν· ἦν δὲ μὴ μακράς μηδ' εριστικές ποιήσασθαι τὰς ἀπο δείξεις, ἀλλ' ὡς οἷόν τε διὰ βραχυτάτων αὐτ τοῖς ἐπαντήσαμεν τοῖς κυριωτάτοις τῶν ἐλέγχων. Οὐ γὰρ οὐδὲ πάνυ σπουδάσασιν ἐκεῖνα συντ γράφη, ἀλλὰ νοσήσασιν ἐν Φλωρεντία, ὡς καὶ απ τὰς οἶσθα, καὶ ἔκ τε τῆς οἰκίας, ἐν ᾗ ἐσκηνοῦμεν, συχνῶν ἡμερῶν οὐ προϊοῦσι, καὶ κατὰ τὸ εἰκὸς ἀλύουσιν ἅμα μὲν καὶ ἡμᾶς αὐτοὺς ἐς τὴν ἀλύην παραμυθουμένοις, ἅμα δὲ καὶ τοῖς Πλάτωνι προσ κειμένοις χαριζομένοις συνεγράφη, Εν βραχυτάτοις οὖν ἐκεῖνά τε συνεγράφη και τάδε πρὸς μικρὰ τὰ σὰ ταῦτα ἀνατίθεται, ἅτε οὐ κατὰ σὲ καὶ ἡμῖν ἐμεῖν εὐχερέσιν οὖσιν, ἀλλ' ὅταν ἀκριβοῦν μένον ἱκανοῖς. Ἐ; τοσοῦτον μὲν οὖν ἡμῖν πρός γε τὰς σὰς ἐς τὴν ἡμετέραν βραχυλογίαν μέμψεις εἰρήσθαι. Σου δὲ δὴ τί κἀκεῖνο δύναται, τὸ εἴ γε ταυτὸν εἴη της Οὐκ ἔστιν ἄνθρωπος λευκ!ς. τῷ, Οὐδείς ἐστιν ἄνθρωπος λευκός, δύο ἀποφάσεις μια ἀντιφάσει ἀντικείσεσθαι; πώς γάρ, εἰ ταυτὸν δύο Γίγνεσθαι λέγειοὐ καὶ τοῦτό σοι ἐς τὸν ἔμετον ἄξιον λογίσασθαι; ᾿Αλλὰ περὶ μὲν τῶνδε ἡμῖν μὲν οὐ σχολὴ ἀπασῶν σου τῶν ἁμαρτιῶν ἐπιλαμβάνεσθαι· ἐπὶ δὲ τὰ περὶ ψυχῆς σοι ἐκεῖνα ανοήτως λεγόμενα ιτέον. Γίγνεσθαι λέγει δεῖν γιγνόμενον ἰδίως τὸ κατὰ τὴν οὐσίαν γιγνόμενον λέγειν αὐτὸν, ᾧ δὴ γιγνομένῳ καὶ τὸ φθειρόμενον μάλιστα ἀντίκειται· τοῦτο γὰρ μάλιστα Αριστοτέλης ἰδίως γίγνεσθαι καλεῖ. Ἐπειδὰν δὲ γίγνεσθαί τι τῶν γιγνομένων καὶ αἰτίου χωρίς λέγει, καινότερον τῷ γιγνομένῳ ἐνταῦθα ἐπὶ παντὸς τοῦ μεταβολήν τινα υφισταμένου χρῆσθαι καὶ δοκεῖ δὲ μάλιστα Αριστοτέλης οὕτως ἐκεῖνο μὲν περὶ τῶν φύσει γιγνομένων λέγειν τῆς γενέσεως, τοῦτο δὲ περὶ τῶν ἀνθρωπείων μάλιστα πράξεων, περὶ ἂς καὶ ὁ τῆς εἰμαρμένης ζητεῖται ὡς τὰ πολλὰ λόγος· ἐφ' ὧνπερ καὶ αὐτὸς Ἀριστοτέλης ἔν τε τῷ περὶ ἑρμηνείας αὐτοῦ βιβλίῳ τὴν ειμαρμένην πει ὁρᾶται ἀνελεῖν, τὸ βούλεσθαι ποιῶν ἀρχὴν τῶν ἐσομένων, οὐκ ὀρθῶς· μὴ γὰρ τῶν ἔξωθεν περι σταμένων ἡμᾶς πραγμάτων, ἥται πραγμάτων καὶ ἡμῖν νεωτέρων ἐπιθυμίαν ἐμβαλόντων ἡδέως οὐδ' ἂν βουλευσώμεθα. Πρὸς οὖν τὰ τοιαῦτα καὶ ἐνταῦθα ἀποβλέπων καὶ οὐ τὰ ἄνευ σοι σπέρματος γιγνόμενα γίγνεσθαί τι λέγοι ἂν τῶν γιγνομένων καὶ αἰτίου χωρίς· τῶν γὰρ ἀνθρωπείων μάλιστα σπουδὴ αὐτῷ τὴν εἰμαρμένην ἐξελεῖν, ἵνα αὐτῶν καὶ τὴν θείαν πρόνοιαν συνεξέλῃ τῇ καθ᾿ ἑαυτὸν αὐτὰ τύχῃ ἐπιτρέψας. Η μὲν γὰρ κατὰ τοὺς σοφούς τύχη τὸ μὴ παρ' ἡμᾶς μόνον δυναμένη οὐκέτι καὶ τῇ θείᾳ τι ἐμποδὼν ἵσταται προνοίᾳ ἡ δέ γε κατὰ 'Ἀριστοτέλη τύχη τὸ παρὰ μίαν δυναμένη αἰτίαν τήν θ' ειμαρμένην ὁμοῦ καὶ πρόνοιαν, τὴν τοῦ θείου τῶν ἀνθρωπείων ἐκβάλλει πραγμάτων· τῇ γὰρ εἱμαρμένη, ὥσπερ ἡ θεία συνεισάγεται πρόνοια, οὕτω δὴ καὶ αὐτῇ καὶ συνεξαιρείται. Καὶ φαίνεται Αριστοτέλης οὐ μόνον τῶν περὶ ἡδονῆς λόγων Επικούρῳ δοὺς τὰς ἀφορμάς, ἀλλὰ καὶ τῶν περὶ προνοίας τῆς τοῦ θείου ἐξαιρέσεως. Σὺ δὲ τολμᾷς, καὶ ταῦτα μετὰ τοσαύτης ἀσυνεσίας, Πλάτων Αριστοτέλη παραβάλλειν τε καὶ κρίνειν τὼ ἄνδρε ποίας διανοίᾳ πεποιθώς; ποίᾳ ἐπιστήμῃ λόγων; &ς τὸ μὲν ἀσεβές Αριστοτέλους διορισμόν τε καὶ διάκρισιν καλεῖς, τὸ δὲ Πλάτωνος θεοσ.δὲς σύγχυσιν αὐτὸς συγκεχυμένος τὴν διάνοιαν. Τις μὲν οὖν ἄμεινον ἐνοῦν τε καὶ διακρίνειν οἶδε τὰ πράγματα, ἢ ὁ τῇ διαιρετικῇ τὰ πλεῖστα χρώμενος μεθόδῳ Πλάτων; Αριστοτέλης δ᾽ ἅτε οὐ διαιρέσει ὡς τὰ πολλά χρώμενος, ἀλλ᾽ ἐπαγω; ᾗ χείρονι διαιρέσεως μεθόδῳ, οὐδ᾽ ἂν διακρίνειν εἰδείη καλώς, οὐδέ γε τάττειν πρὸς ἄλληλα τὰ πράγματα· ἡ γὰρ ἀπὸ κοινού διαίρεσίς ἐστιν ἡ τὰ πράγματα τάττουσα ἐνοῦν δὲ καὶ πολὺ ἔτι ἧττον οἶδε διὰ τὸ μὴ ἀφ' ἑὺς Θεοῦ τὰ ὄντα παράγειν, μᾶλλον δὲ μὴ παράγειν ἔνως. Σὺ δ' εἰ μὲν τῆς εἰς ἀθεότητα Αριστοτέλους βουλεύεσθαι, Ορῶμεν γὰρ ὅτι ἔστιν ἐργὴ τῶν ἐσομένων καὶ ἀπὸ τοῦ πράξαί τι κτλ.CONTRA SCHOLARII DEFENSIONEM ARISTOTELIS.
πεῖν καὶ τὸ ξύλον ἢ ὁτιοῦν, ὡς οὐκ ἔστι λευκὸς ὄν καὶ οὐχὶ μᾶλλον διὰ τοῦτο καὶ μία ἀπόφασις; ἆρ'
θρωπος, ἄν τε λευκὸν ᾗ ἂν τε μὴ λευκόν»
Καὶ τίς ἐστιν ὅ; ι οὐκ ἔστιν ἄνθρωπος λευκός, ο
ἀκούσας περὶ ξύλου τοῦτο ἡ λίθου οιήσεται λέγε
σθαι, μὴ ξύλου ή λίθου εἰρημένου; ἐκ γὰρ τῶν λεγεμένων αἱ τε καταφάσεις συνίστανται καὶ [αι]
ἀποφάσεις, καὶ οὐκ ἐκ τῶν οὐ λεγομένων εἶθ᾽
ὥσπερ Αριστοτέλης τῇ, «Οὐκ ἔστιν ἄνθρωπος
λευκὸς, ο ἀποφάσει τὴ ξύλον προστιθεὶς ἀξιοῖ τὸ
ψευδὲς ἀληθὲς εἰπεῖν; Οὐκ ἔστι καὶ ἡμῖν [τῷ] τῷ,
Οὐδεὶς ἐστιν ἄνθρωπος λευκός, ἐλέφαντα προηθήσειν
τὸ τέως ψευδὲς ἀληθὲς ποιῆσαι; πῶς οὐκ ἀληθὲς
ἔσται, ὡς οὐδεὶς ἐστιν ἐλέφας ἄνθρωπος λευκός είν
πεῖν, ὥσπερ καὶ τὸ ξύλον φάσκειν μὴ εἶναι ἄνθρωτον λευκόν; τί γὰρ μᾶλλον τῷ, Οὐκ ἔστιν άνθρωπως λευκός, τὸ ξύλον προστιθέναι προσήκει, ἢ τῷ,
Οὐδεὶς ἐστιν ἄνθρωπος λευκός, τὸν ἐλέφαντας ᾿Αλλὰ
τοῦτο Αριστοτέλους και καταγέλαστον τὸ ἐκ τῶν οὐ
λεγομένων τὸ τῶν ἀποφάσεων ψεῦδος ἢ ἀλήθειαν
ἀξιοῦν κρίνεσθαι, καὶ οὐκ ἐκ μόνων τῶν λεγομένων·
τίς γὰρ οὐκ οἶδεν, ὡς καὶ σμικρόν μόριον λόγου
ἔσθ' ὅτε προστεθὲν εἰς τοὐναντίον τὸν λόγον περιέτρεψαν; Αλλ' ἦν σὺ ἐντεριώνην φῂς Αριστοτέλους,
αὕτη οὐδὲ φλοιοῦ ἀξία ἐστι· διὸ δή, καὶ οὐδὲ λόγου
ἡμῖν ἐν τῷ προτέρω συγγράμματι ἠξιώθη, ἐπεὶ οὐδ᾽
ἅπαντα ὅσα ἐς Αριστοτέλη καὶ τὰ Αριστοτέλους
ἐνὴν εἰπεῖν προσθέμεθα συνταξάμενοι συγγράψαι,
ἵνα σὺ καὶ ἐν δίκῃ ἡμῖν μέμφῃ, εἴ τι ἢ ἑτέρων εἰρηκότων ἡμεῖς παρελίπομεν, ή πρός τι τῶν ᾿Αριστοτέλους οὐκ ἀπηντήκαμεν, ἀλλ' ὅσα μόνα ἡμῖν ἱκανὰ ρ
ἔδοξεν εἶναι πρὸς τὸ δεῖξαι, ὡς οὐ σμικρῷ τινι Πλάτωνος ὅ γε ἀνὴρ οὗτος ἀπολέλειπται. Ἐπεὶ συχνά
γε καὶ ἄλλα τῶν ᾿Αριστοτέλει μοχθηρῶς λεγομένων
παρελίπομεν, καὶ αὐτὰ δὲ ὁ ἐξεθέμεθα οὐ διὰ πάν
των ἐπεξήλθομεν, ὅσωνπερ καὶ ἐνὴν περὶ αὐτῶν
εἰπεῖν, ἀλλὰ σώζοντες τὴν ὑπόσχεσιν· ἦν δὲ
μὴ μακράς μηδ' εριστικές ποιήσασθαι τὰς ἀπο
δείξεις, ἀλλ' ὡς οἷόν τε διὰ βραχυτάτων αὐτ
τοῖς ἐπαντήσαμεν τοῖς κυριωτάτοις τῶν ἐλέγχων.
Οὐ γὰρ οὐδὲ πάνυ σπουδάσασιν ἐκεῖνα συντ
γράφη, ἀλλὰ νοσήσασιν ἐν Φλωρεντία, ὡς καὶ απ
τὰς οἶσθα, καὶ ἔκ τε τῆς οἰκίας, ἐν ᾗ ἐσκηνοῦμεν,
συχνῶν ἡμερῶν οὐ προϊοῦσι, καὶ κατὰ τὸ εἰκὸς
ἀλύουσιν ἅμα μὲν καὶ ἡμᾶς αὐτοὺς ἐς τὴν ἀλύην
παραμυθουμένοις, ἅμα δὲ καὶ τοῖς Πλάτωνι προσ
κειμένοις χαριζομένοις συνεγράφη, Εν βραχυ·
τάτοις οὖν ἐκεῖνά τε συνεγράφη και τάδε πρὸς
μικρὰ τὰ σὰ ταῦτα ἀνατίθεται, ἅτε οὐ κατὰ σὲ καὶ
ἡμῖν ἐμεῖν εὐχερέσιν οὖσιν, ἀλλ' ὅταν ἀκριβοῦν
μένον ἱκανοῖς. Ἐ; τοσοῦτον μὲν οὖν ἡμῖν πρός γε
τὰς σὰς ἐς τὴν ἡμετέραν βραχυλογίαν μέμψεις
εἰρήσθαι. Σου δὲ δὴ τί κἀκεῖνο δύναται, τὸ εἴ γε
ταυτὸν εἴη της Οὐκ ἔστιν ἄνθρωπος λευκ!ς. τῷ,
Οὐδείς ἐστιν ἄνθρωπος λευκός, δύο ἀποφάσεις μια
ἀντιφάσει ἀντικείσεσθαι; πώς γάρ, εἰ ταυτὸν δύο
De interpr. cap. 6; Metaph. 111, 4; visi, 9.
Γίγνεσθαι λέγει cod. locum corruptum indiCalls.
Couf. Arist. de gener. et curr.. 11, 6, 7.
οὐ καὶ τοῦτό σοι ἐς τὸν ἔμετον ἄξιον λογίσασθαι;
᾿Αλλὰ περὶ μὲν τῶνδε ἡμῖν μὲν οὐ σχολὴ ἀπασῶν
σου τῶν ἁμαρτιῶν ἐπιλαμβάνεσθαι· ἐπὶ δὲ τὰ περὶ
ψυχῆς σοι ἐκεῖνα ανοήτως λεγόμενα ιτέον. Γίγνεσθαι
λέγει δεῖν γιγνόμενον ἰδίως τὸ κατὰ τὴν οὐσίαν
γιγνόμενον λέγειν αὐτὸν, ᾧ δὴ γιγνομένῳ καὶ τὸ
φθειρόμενον μάλιστα ἀντίκειται· τοῦτο γὰρ μάλιστα
Αριστοτέλης ἰδίως γίγνεσθαι καλεῖ. Ἐπειδὰν δὲ
γίγνεσθαί τι τῶν γιγνομένων καὶ αἰτίου χωρίς λέγει,
καινότερον τῷ γιγνομένῳ ἐνταῦθα ἐπὶ παντὸς τοῦ
μεταβολήν τινα υφισταμένου χρῆσθαι καὶ
δοκεῖ δὲ μάλιστα Αριστοτέλης οὕτως ἐκεῖνο μὲν
περὶ τῶν φύσει γιγνομένων λέγειν τῆς γενέσεως,
τοῦτο δὲ περὶ τῶν ἀνθρωπείων μάλιστα πράξεων,
περὶ ἂς καὶ ὁ τῆς εἰμαρμένης ζητεῖται ὡς τὰ πολλὰ
λόγος· ἐφ' ὧνπερ καὶ αὐτὸς Ἀριστοτέλης ἔν τε τῷ
περὶ ἑρμηνείας αὐτοῦ βιβλίῳ τὴν ειμαρμένην πει
ὁρᾶται ἀνελεῖν, τὸ βούλεσθαι ποιῶν ἀρχὴν τῶν
ἐσομένων, οὐκ ὀρθῶς· μὴ γὰρ τῶν ἔξωθεν περισταμένων ἡμᾶς πραγμάτων, ἥται πραγμάτων καὶ
ἡμῖν νεωτέρων ἐπιθυμίαν ἐμβαλόντων ἡδέως οὐδ' ἂν
βουλευσώμεθα. Πρὸς οὖν τὰ τοιαῦτα καὶ ἐνταῦθα
ἀποβλέπων καὶ οὐ τὰ ἄνευ σοι σπέρματος γιγνόμενα
γίγνεσθαί τι λέγοι ἂν τῶν γιγνομένων καὶ αἰτίου
χωρίς· τῶν γὰρ ἀνθρωπείων μάλιστα σπουδὴ αὐτῷ
τὴν εἰμαρμένην ἐξελεῖν, ἵνα αὐτῶν καὶ τὴν θείαν
πρόνοιαν συνεξέλῃ τῇ καθ᾿ ἑαυτὸν αὐτὰ τύχῃ
ἐπιτρέψας. Η μὲν γὰρ κατὰ τοὺς σοφούς τύχη τὸ
μὴ παρ' ἡμᾶς μόνον δυναμένη οὐκέτι καὶ τῇ θείᾳ
τι ἐμποδὼν ἵσταται προνοίᾳ ἡ δέ γε κατὰ 'Άριστοτέλη τύχη τὸ παρὰ μίαν δυναμένη αἰτίαν τήν θ'
ειμαρμένην ὁμοῦ καὶ πρόνοιαν, τὴν τοῦ θείου τῶν
ἀνθρωπείων ἐκβάλλει πραγμάτων· τῇ γὰρ εἶμαρμένῃ, ὥσπερ ἡ θεία συνεισάγεται πρόνοια, οὕτω
δὴ καὶ αὐτῇ καὶ συνεξαιρείται. Καὶ φαίνεται
Αριστοτέλης οὐ μόνον τῶν περὶ ἡδονῆς λόγων
Επικούρῳ δοὺς τὰς ἀφορμάς, ἀλλὰ καὶ τῶν περὶ
προνοίας τῆς τοῦ θείου ἐξαιρέσεως. Σὺ δὲ τολμᾷς,
καὶ ταῦτα μετὰ τοσαύτης ἀσυνεσίας, Πλάτων
Αριστοτέλη παραβάλλειν τε καὶ κρίνειν τὼ ἄνδρε
ποίας διανοίᾳ πεποιθώς; ποίᾳ ἐπιστήμῃ λόγων; &ς
τὸ μὲν ἀσεβές Αριστοτέλους διορισμόν τε καὶ
διάκρισιν καλεῖς, τὸ δὲ Πλάτωνος θεοσ.δὲς σύγχυσιν
αὐτὸς συγκεχυμένος τὴν διάνοιαν. Τις μὲν οὖν
ἄμεινον ἐνοῦν τε καὶ διακρίνειν οἶδε τὰ πράγματα,
ἢ ὁ τῇ διαιρετικῇ τὰ πλεῖστα χρώμενος μεθόδῳ
Πλάτων; Αριστοτέλης δ᾽ ἅτε οὐ διαιρέσει ὡς τὰ
πολλά χρώμενος, ἀλλ᾽ ἐπαγω; ᾗ χείρονι διαιρέσεως
μεθόδῳ, οὐδ᾽ ἂν διακρίνειν εἰδείη καλώς, οὐδέ γε
τάττειν πρὸς ἄλληλα τὰ πράγματα· ἡ γὰρ ἀπὸ
κοινού διαίρεσίς ἐστιν ἡ τὰ πράγματα τάττουσα
ἐνοῦν δὲ καὶ πολὺ ἔτι ἧττον οἶδε διὰ τὸ μὴ ἀφ' ἑὺς
Θεοῦ τὰ ὄντα παράγειν, μᾶλλον δὲ μὴ παράγειν
ἔνως. Σὺ δ' εἰ μὲν τῆς εἰς ἀθεότητα Αριστοτέλους
Sine dubio scribendum βουλεύεσθαι, un
hae sint Aristotelis verba: Ορῶμεν γὰρ ὅτι ἔστιν
ἐργὴ τῶν ἐσομένων καὶ ἀπὸ τοῦ πράξαί τι κτλ. De
interpret. cap. 9. Eth. Eudem. 11, 10.