Ex epistola Marci Ephesii ad Joannem Paleologum imperatorema (a). Flores intuentibus voluptatem creant, sed verbo ocius prætereunt et exspirant, ut in his instabilitatem cito perituram considerantes veram et perpetuo sibi constantem voluptatem conquiramus, beatam, sempiternam, et in omni ævo duraturam, qua hic quidem perfruitur anima, divinis sermoni bus et speculationibus innutrita, et perpetuo in, Domino delectatur, et in futurorum bonorum spe gaudio repletur; verumtamen post hanc vitam, quæ desideraverat, bona consecuta in omne tempus lætitiis omnibus exsultat. Vox siquidem, dicitur, exsultationis et salutis in tabernaculis 'ustorum. Τὰ ἄνθη τὸ τερπνὸν ἔχουσι, θάττον δὲ λόγου πα ριοῦσι καὶ φθίνουσιν, ἵνα τὸ ἐν τούτοις ἄστατον καὶ ὠκύμορον ἐννοήσαντες τὴν ἀληθῆ καὶ μόνιμον ἡδονὴν ζητῶμεν, τὴν μακαρίαν, τὴν διηνεκή, την ἀνώλεθρον, ἣν ἐνταῦθε μὲν ἥδεται ψυχὴ θείοις λόγοις τρεφομένη καὶ θεωρήμασι καὶ κατατρυφῶσα τοῦ Κυρίου διὰ παντὸς, τῇ δὲ τῶν μελλόντων ἐλπίδι και ρουσα, μετὰ δὲ τὴν παροῦσαν ζωὴν ἐπιτυχοῦσα τῶν ποθουμένων εἰς αἰῶνας ἀγάλλετας Φωνὴ γὰρ, φησίν, ἀγαλλιάσεως καὶ σωτηρίας ἐν σκηναίς δικαίων. (a) Hæc epistola, quæ incipit: Awpov TH TOŪTO puɩxpòy, in testimonium veritatis, statim post morten obtigere sanctis Del visionem, una cum textu a Gregorio patriarcha in Eph. confess. cap. XX. allato adducitur Ea utitur Allatius De synodo Photiana. Romæ 1662, p. 541. Locos hic laudatus exstat supra col. 107; at ibi nulla mentio fit epistolæ Marci ad Joan. Palæologum. ADDENDA AD OPERA GENNADII PATRIARCHÆ. MONITUM. Gennadius quinque libellos de divina providentia et prædestinatione scripsit, ut videre est in cataloge operum ejus quem a Renaudotio acceptum supra edidimus. Primus, qui incipit: Thy ŁĘ &ldiou mepitw, Övrwv, prodiit in programmate academico Universitatis Hauniensis an. 1825, quod R. Thorlacius. eloquentiæ professor, hoc antiquitatis sacræ monumento ornavit. Secundus is est quem David flœsche lius an. 1594, 'Augustæ Vind., et Fed. Morellus an. 1618, Parisiis ediderunt, et nos jam supra. Tertius, quartus et quintus nunc primum prodeunt ex codd. mss. Paris., Gennadii ipsius autographis.

DE PRADESTINATIONE LIB. I.. ΓΕΝΝΑΔΙΟΥ ΠΑΤΡΙΑΡΧΟΥ ΠΕΡΙ ΘΕΙΑΣ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΟΡΙΣΜΟΥ GENNADII PATRIARCHÆ DE DIVINA PROVIDENTIA ET PRÆDESTINATIONE LIBER PRIMUS. ἀναλόγως ὁ γενεσιουργὸς θεωρεῖται, οὕτως ἐκ τῶν φανερωτάτων τῆς προνοίας ἔργων περὶ αὐτὰ ἡ ταῦτα διατιθεμένη γνωρίζεται πρόνοια. Τὸ δὲ καὶ φανερᾶς οὔσης οὕτως, μὴ ἔχειν ἡμᾶς τὸν θεῖον περὶ τὰς τοῦ ἀνθρωπίνου βίου οἰκονομίας σκοπὸν ἐννοεῖν, ἐξ ἀνάγκης ἐστὶ διὰ τὴν ποικιλίαν αὐτῆς καὶ τὸ πάνσο φον βάθος. Τις γὰρ ἔγνω νοῦν Κυρίου, φησίν, ἢ τίς σύμβουλος αὐτοῦ ἐγένετο; Ὅθεν οὐδὲ θαῤῥῆσαι τὸν περὶ αὐτῆς λόγον ἔστιν ἀσφαλῶς, εἰ μὴ ὅσον τις ὑπ' αὐτῆς ἐλλαμφθείη, ἢ τοῖς ἐλλαμφθεῖσιν ἔπο:το μόνοις. Διὰ τοῦτο αὐτὴν μόνην ἐλπίσαντε; κἀνταῦθα συνεργὸν ἔχειν καὶ ὁδηγὸν, καὶ τὸν ἡμέτερον νοῦν καὶ λόγον ὁρίζουσαν καὶ διατιθεῖσαν πρὸς τὸν τῆς ἀληθείας σκοπὸν λέγομεν. Τὴν ἐξ ἀἰδίου περὶ τῶν ὄντων καὶ γινομένων γνῶ- γὰρ ἐκ μεγέθους καὶ καλλονῆς κτισμάτων, φασίν, σίν τε καὶ διάταξιν ὑπὸ τοῦ πάντων Δημιουργοῦ ὑπό· θεσιν ἐν τῷδε τῷ λόγῳ ποιούμενοι, πρῶτον μὲν τὸ τῆς εἰμαρμένης ἀποπεμπόμεθα. Εἰ γὰρ καὶ δυνατόν ἐστι τὴν θείαν πρόνοιαν οὕτω καλεῖν, οὐχ ὡς ἔστιν ἐν τῷ Θεῷ μόνον πρὸ τῆς τῶν προνοουμένων ὑπάρξεως, ἀλλ᾽ ἢ καὶ αὐτοῖς ποτε προσαγομένη τοῖς πράγμασι ταῦτα τοῖς ἀἰδίοις ἐν τῷ Θεῷ περὶ τῆς αὐτῶν ὑπάρξεως καὶ τάξεως λόγοις ἐξομοιοῖ· ἀλλὰ διὰ τὸ μὴ οὕτω τοὺς Στωικοὺς τὴν ἀρχὴν ἐκλαβεῖν τὸ ὄνομα, πάνυ δὲ φαύλως αὐτῷ χρήσασθαι, παραιτούμεθα. Αρκεῖ δὲ ἡμῖν τούνομα τῆς προνοίας καὶ τοῦ προορισμοῦ, τοῦ ἱεροῦ ὄντος καὶ ἀπλανεστάτου διδασκαλείου. Επειτα ἐπειδὴ ταύτην τὴν πρόνοιαν οἱ μὲν οὐδ᾽ εἶναι οίονται ὅλως, ἀλλ᾽ εἰκῇ καὶ ὡς ἔτυχεν εἶκαι τὰ πάντα καὶ γίνεσθαι, οἱ δὲ διαφόρως αὐτὴν τιθεῖσι, τῶν μὲν δευτέρων διαιρεῖσθαι τὰς δόξας καὶ ἐλέγχειν μακρᾶς ἔργον σχολῆς οἰέμενοι, καὶ οὐδὲ πρόθεσιν τοιαύτην περὶ οὐδενὸς ἐν τῷ παρόντι ἔχοντες, τοῖς δὲ προτέροις βοηθῆσαι προηρημένοι αἰσχίστη νότῳ κατειλημμένοις, ὡς οὔσης ἀναμφισβητή του, ἐν ἅπασι καὶ περὶ ἁπάντων τῆς τοιαύτης του θείου προνοίας εἴπερ τι καὶ ἄλλο τῶν ὁμολογουμέν νως ὄντων, τὰ κεφάλαια τῶν ἀληθεστέρων περὶ αὐτ τῆς λόγων πλείστων ὄντων ἐκθησόμεθα αὐτῆς συνεφαπτομένης, ἐξ ὧν καὶ ὅτι ὁμολογουμένως ἐστὶ, πεισθεῖεν ἂν ἱκανῶς, οι γε μὴ ἀνιάτως ἔχοντες. Διὰ τοῦτο γὰρ καὶ τοῖς πολλοῖς εὐσύνοπτα προαιρησόμεθα λέγειν περὶ ὑποθέσεως βαθυτάτης. Προϋποτιθέμεθα δὲ ἀντὶ θεμελίου τῷ λόγῳ, ὅτι τὸ μὲν θελῆσα: ἑαυτὴν φανερῶσαι τὴν θείαν πρόνοιαν, τῆς εὐμενεστάτη: φιλανθρωπίας ἦν, πρὸς μείζω τοῦ ἀνθρωπίνου ἔξτιψιν πίθου, καὶ ἵνα μὴ ἄκοντες περὶ τα μέγιστα ἀσεβῶσι, καὶ ἅμα τῷ φανεροῦσθαι αυτ τήν, τῷ εἶνα: εἴπερ που καὶ ἄλλοθι συμφωνεί. Ως Αίτιος μὲν δὴ πάντων τῶν ὄντων καὶ γινομένων ἐστὶν ὁ Θεός· οὐχ ὡσαύτως δέ· ἀλλὰ ποιεῖ μὲν τὰ ὄντα λεγόμενα, αὐτὸς μόνος Κύριος ὤν, τάς τε χεχωρισμένας οὐσίας, καὶ οὐρανὸν, καὶ τὰ ἐν αὐτῷ σώματα πάντα, καὶ τὰ λεγόμενα στοιχεῖα. Τῶν δὲ γινομένων καὶ τὰ ὄντα αἴτια γίνεται· οὐ γὰρ εἶναι μόνον ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὰς τῶν ὄντων φύσεις, ἀλλὰ καὶ αἰτίοις γίνεσθαι ἄλλων αὐτοῖς δέδωκεν, αὐτοῖς τε θειότητός τι ίχνος ἐντιθεὶς οὕτως ἵνα ταύτῃ διαφέρῃ τῶν γινομένων, καὶ τοῖς ἐν γενέσει και φθορά πράγμασι μὴ ἀμέσως μόνον γενέσεώς τε αὐτῶν καὶ οὐσίας ἄρχειν τε καὶ ἐπιτροπεύειν, ἀλλὰ καὶ δι᾿ ἄλω λων υπουργούντων ταῦτα ποιεῖν σοφώτατον ἡγησάμενος διὰ τὸ ἐν αὐτοῖς πολὺ τὸ πλημμελὲς εἶναι, καὶ εἶναι δεῖν, τῶν εἰδῶν αὐτοῖ; ἐμβεβυθισμένων τῇ ὕλῃ. Δι' 8 καὶ φθαρτά εἰσι, καὶ ποιοῦσι μὲν κάν τοῖς ὑποκάτω τούτοις πολλά. Ζῶν τε γὰρ ἐν ζώων γίνεται, καὶ ἐκ φυτῶν φυτὰ, ἀλλ' ὁμοειδώς ποιοῦντα τῷ μὲν προσεχώς ποιεῖν, καὶ μάλιστα ἂν αἴτια εἴη, ἧττον δὲ τὸ μὴ ἀφ' ἑαυτῶν, ἀλλὰ δυνάμει ἄλλων τῶν

ὑψηλοτέρων ποιεῖν καὶ τὰ μὴ ἐμοειδώς ποιοῦντα, τὴν τοῦ πρώτου ποιοῦντος δύναμιν. Ἐκείνων μὲν μάλιστα ἂν αὐτῶν αἴτια εἴη ἄχρι δὴ καὶ αὐτῆς τῆς πρώτης αἰτίας, ἢ πάμπλειστον μὲν ὑπέρκειται τῶν γεννητῶν καὶ φθαρτῶν τούτων, αἰτιωτάτη δέ ἐστι τοῖς προσεχέσιν αἰτίοις αὐτῶν τοῦ ἐξ αὐτῶν αὐτὰ γίνεσθαι. Αὐτὴ γὰρ ἐστιν, ἡ τὰς δυνάμεις τῶν ἀνω τέρων πάντων αἰτίων, καὶ αὐτοῦ τοῦ προσεχῶς καὶ τελευταίως παράγοντος τὸ γινόμενον, αὐτῷ προτάγουσα τῷ γινομένῳ, καὶ ἄνευ τῆς δυνάμεως ἐκείνης οὐδὲν ἂν γένοιτο ἐξ ἁπάντων. Δι' 8 καὶ τῶν ἐσχάτων ἀμέσως ποιητικός ἐστιν ὁ Θεὸς οὐδὲν ἧττον, καίτοι καὶ δι᾿ ἄλλων αἰτίων παραγομένων. Ταῦτα τοίνυν τὰ ὄντα & καὶ αὐτὰ τῶν γεννητῶν εἰσιν αίτια, κινήσεσι καὶ δυνάμεσι καὶ ἐνεργείαις διαφόροις, κατὰ τὴν ἐν τῷ παντὶ τάξιν αὐτῶν, καὶ γὰρ ἕκαστον τὴν τοῦ κατωτέρου δύναμιν οὐ ποιεῖ, ἀλλ᾽ ἐκ Θεοῦ πεποιημένη χρήται μόνον. Δημιουργεί δὲ ὁ Θεὸς καὶ τὰς πάντων δυνάμεις μετὰ τῶν οὐο σιῶν. Καὶ δημιουργός μέν τις ἐν ἀνθρώποις τέχνης τινὸς ποιήσειεν ἂν τὸ τῆς τέχνης όργανον, εἶτα καὶ χρήσαιτο, ἢ χρήσαιτο ἐξ ἄλλου λαβών· ἀλλ' οὐκ ἂν ποτε καὶ ὀργάνου χωρὶς ἀποτελέσειέ τι τῶν τῇ τέχνῃ οἰκείων. Ο δὲ Θεὸς ἄνευ ὀργάνου ποιεῖν δυνάμενος δ' ἕκαστα καὶ ποιῶν ἔστιν ἃ τὰ αὐτὰ καὶ δι' ὀργάνων ποιεῖ περιουσία σοφίας καὶ ἀγαθότητος, τὰ ἐν τοῖς γεννητοῖς δηλονότι. Ταύτῃ τοι καὶ τὰ ὄντα πάντα ποιήματα γεγονότα αὐτοῦ κοινωνεῖ μὲν τῆς ὁμοις τητος αὐτοῦ ἀμωσγέπη· δεῖ γὰρ τὸ ἔργον ἐοικέναι πη τῷ τεχνίτῃ, καὶ τὰ μὲν ἐν πλείοσι, τὰ δὲ ἐν ἐλάτ τὸ αἰτιῶδες πρὸς τὰ ἔσχατα ταῦτα ἔχουσιν ειληφότα τοσι κοινωνεῖ κατὰ τὴν φύσιν τοῦ εἴδους είτε πλείο ἀπὸ Θεοῦ, ὥστε ἑκάστου τῶν γινομένων πάντα ὁμοῦ μετά τινος τάξεως αίτια εἶναι • ζώου μὲν γὰρ από τιον τὸ ἐν αὐτῷ εἴδει ζῶον, ἵππος ἵππου, καὶ λέοντος τὸ ὁμοειδὲς, καὶ ἰχθύος δὲ ὡσαύτως, καὶ πτηνοῦ καὶ φυτοῦ· αἴτια δὲ αὐτοῦ τὰ στοιχεῖα· αἴτια δὴ καὶ σελήνη καὶ οἱ ἄλλοι ἀστέρες καὶ ἥλιος μάλιστα, καὶ οὐρανὸς ὑπὲρ ταῦτα, ὧν ἑκάστῳ μὲν ἔστιν αἰτιών τερον, τὸ συνώνυμον, ἁπλῶς δὲ τὸ κοινότερον. Ότι τε πλειόνων ἐστι, καὶ αὐτῷ τῷ ἐσχάτῳ παράγοντι τοῦ τα γενέσθαι καὶ εἶναι τοῦ τε ποιεῖν αἴτιον. Κοινότατος δὲ καὶ ἔσχατος αἴτιος ὁ Θεός· ἔστι γὰρ τῶν δευτέρων πάντων ποιητικὸς, καὶ δυνάμεως αυτ τῶν ἁπάσης, καὶ ἐνεργείας, καὶ τῇ αὐτοῦ δυνάμει ἐκεῖνα πάντα ποιοῦσιν, οὐ τῷ ἅπαξ δοθῆναι αὐτοῖς τὴν τοῦ ποιεῖν δύναμιν μόνον, ἀλλὰ καὶ τῷ διηνεκές τὴν αὐτὴν αὐτοῖς δίδοσθαι, ἑνὸς ὄντος περὶ αὐτῶν τοῦ θείου βουλήματος ἐξ ὅπου ὑπέστησαν, καὶ ἐκεῖ θεν εἰς τοὺς αἰῶνας διατείνοντος ἐνεργοῦ. Καὶ τὸ βούλεσθαι τὸν Θεὸν τὰ αὐτὰ αὐτοῖς ἀεὶ, καὶ αὐτῶν ἐν τοῖς αὐτοῖς ἀεὶ ὄντων. Οὐ γὰρ τῷ πεφυκέναι ἐποίει ταῦτα, ἀλλὰ τῷ βούλεσθαι· δι᾿ ὃ καὶ κρείττω εἰσὶ γήρως τε καὶ φθορᾶς, καὶ τῆς ἐκ τοῦ χρόνου ἀσθε νείας ἐν τῷ ποιείν, εἴτε ἔμψυχα όντα, εἴτε σώματα μόνον, εἴτε ὑπὸ χωριστῶν οὐσιῶν κινούμενα, τὴν χρείαν τῷ παντὶ παρέχεται ἕκαστα, τὴν ἐκ τοῦ ποι ητοῦ καὶ δεσπότου σφίσιν ἀφωρισμένην. Καὶ τῶν ἐσχάτως δὲ ποιούντων ἕκαστον, φημὶ δὲ τῶν ἐν γενέσει, ἀσθενοῦν ἐν τῷ ποιεῖν, τελευταῖον τὴν τοῦ πο:εῖν ἀποβάλλει δύναμιν, καὶ τὸ εἶναι. Τῷ μέντοι γε ξύμπαντι αὐτῶν εἴδει τὴν τοιαύτην δύναμιν ὁ Θεὸς ἐκ διαδοχής διαρκοῦσαν δίδωσιν, ὑπηρετουμένων τῶν ὑψηλοτέρων κτισμάτων, τῇ θεία βουλήσει τὴν ἐκπλήρωσιν τῆς δυνάμεως. "Ων δὲ οὐκ ἐξ ἀτόμων ἡ γένεσις, ἀλλ᾽ ἐκ τῆς τῶν στοιχείων ὕλης, οὐδὲ τούτων ἐκλείπει τὸ εἶδος, κατὰ διαδοχὴν, τῆς ἐν τῇ ὕλῃ δυνάμεως ἐκ Θεοῦ τῇ δράσει τῶν ἀνωτέρων ποιητικών διατιθεμένης ἐγκαίρως πρὸς τὴν τούτων παραγωγήν. Εἰ καὶ ποιητικὰ τοίνυν διὰ τοῦτο λέγονται τῶν γινομένων τὰ ὄντα τῷ τῆς αἰτίας γένει, ἀλλ᾽ ὀργανικόν ἐστι τὸ αἰτιῶδες αὐτῶν. Εκάστου τε γὰρ αὐτῶν ἡ ποιητικὴ δύναμις τῇ τοῦ ἀνωτέρου παρ ραβαλλομένη ὀργανική ἐστι πρὸς αὐτήν. Καὶ πάντων ἅμα αἱ δυνάμεις ὀργανικαί εἰσι πολλῷ μᾶλλον πρὸς – ους αὐτῷ, εἴτε ἐλάττους τελειότητες ένεισιν, ἐκ τῆς τῶν τελειοτήτων ἀνεικάστου πηγῆς. Ὁμοίωται δέ πη καὶ τῷ παράγειν, οἷς τοῦτο ἔδωκε, τὰ μὲν πλειόνων, τὰ δὲ ἐλαττόνων ὄντα πρακτικά, κατὰ τὴν ἐν τῷ παντὶ αὐτῶν τάξιν. Πάντα δ' ὁμοῦ ἀπὸ τῶν ὑψηλοτέρων ἐπὶ τὰ ἔσχατα κατιόντι δοῦλά εἰσιν ὁμοίως, καὶ οὐδέν ἐστι θειότητος ἐν αὐτοῖς, εἰ μὴ δ ποιήματι καὶ δούλοις τοῦ ἀρίστου δημιουργοῦ καὶ δεσπότου πρέποι. Ταύτῃ τοι καὶ ποιητικόν αἴτιον αὐτός ἐστι μόνος, εἰ κυρίως βουλόμεθα λέγειν, τὰ δὲ ἄλλα δουλεύει ως όργανα. Καὶ πρώτην μὲν αἰτίαν αὐτὸν, τὰ δὲ λέ γοντες αἴτια δεύτερα τοῖς ὀνόμασι τῆς τάξεως καταχρώμεθα. Τὰ μὲν γὰρ τοῖς συντεταγμένοις τε καὶ συστοίχοις προσήκει. Ὁ δὲ πάντων ἀπειράκι; ἀπείρως ἐξῄρηται ἐνεργείᾳ καὶ δυνάμει καὶ φύσει. Δι' δ καὶ μόνος αὐτός ἐστι Θεός τε καὶ ἔσα τῷ ὀνόματι τούτῳ νοοῦμεν, καὶ τέλος αὐτός ἐστι πάντων καὶ ἀγαθὸν, καὶ οὗ πάντα εφίεται. Τῇ αὐτῇ δὲ ἀγαθότητι καὶ δυνάμει ὡς ἐξ οὐκ δ των πεποίηκε, καὶ προνοεῖ δήπου αὐτῶν κατὰ τὰς ἑκάστων φύσεις· καὶ βούλεται μὲν ἑκάστῃ φύσει τὸ ἀγαθὸν, ὅ ποτε αὐτὸς ἐβουλήθη ἑκάστῳ ἀγαθὸν εἶναι καὶ τέλος, ἀγαθὸς ὤν, καὶ ἀγαπῶν ὁ ἐποίησε. Τάτο τει δὲ πρὸς τὸ οἰκεῖον ἕκαστα τέλος πάνσοφος ων, ὡς οὐκ ἂν ἄλλως ταχθησομένων· τὴν δὲ τοιάνδε τά ξιν ἀποπληροί πάντα δυνάμενος. Αὐτίκα γὰρ προς νοεῖ τῶν γεννητῶν τούτων πάντων, οὐ μόνον τῆς Ο κατὰ διαδοχὴν ἐν τῷ εἴδει διαμονῆς αὐτῶν, ἕως ἂν καὶ ἡ ἀνθρώπων γένεσις ᾖ, πρὸς ἦν τεταγμένα είν σὶν, ἀλλὰ καὶ τῆς προσκαίρου διαμονῆς τῶν ἐν ἐκάστῳ εἴδει ἀτόμων. Η γὰρ πρόνοια τῆς ἀδιαλείπτου κινήσεως του παντὸς τούτου καὶ τῶν αὐτοῦ μερῶν ὧν ἐκ τῆς τοι ἄσδε κινήσεως αὐτὰ γίνεταί τε όπωσοῦν καὶ ζῇ, καὶ τῆς αὐτῶν γενέσεως καὶ ζωῆς ἐστι πρόνοια, ἑκάστοις ἀμερίστως συνδιανεμομένη γνώσεως ὑπερβολῇ καὶ δυνάμεως, ἅτε τῆς ὑπεραγάθου θελήσεως ακάματον ἀπὸ τῶν ὑψηλοτέρων μέχρι καὶ τῶν ἐσχάτων τὸν ἑαυτῆς δρόμον ἐξανιούσης ἐν ἑκάστῃ χρόνου ροπή, ὅς ἐστι τὸ ὑπὸ πάντων ἅμα μετέχεσθαι κατὰ τὴν ἀπ' αὐτῆς ἑκάστῳ διδομένην τοῦ μετέχειν ἰσχὺν μετά τῆς ἐν τῷ παντὶ πάντων εὐαρμοστία ή. Ιδιαίτερον

DE PRÆDESTINATIONE LIB. I. μὲν τοίνυν τῶν ἀτόμων προμηθεῖται ἐκείνων, ἅπερ ἡ ἀμέσως εἰς αὐτὸν τάττονται καὶ ἀμέσως αὐτοῦ ποτε δύνανται ἀπολαύειν, οἷα δὴ τὰ τῆς λογικῆς ἄτομα φύσεως. Καὶ διὰ τοῦτο ποῦ μὲν τῶν λογίων ἐστὶ τὸ χωρὶς τοῦ θείου θελήματος μηδὲ στρουθίον τῇ και γίδι ἐμπίπτειν, ποῦ δὲ τὸ μηδὲν τῷ Θεῷ περὶ τῶν βοῶν μέλειν, πάνω ἀληθεύοντος ἑκατέρου. Ως γὰρ κατὰ θεῖον θέλημα στρουθίον ἁλίσκεται, οὕτω καὶ βόες τρέφονται τε ὑπ' ἀνθρώπων καὶ θύονται. Ον δὲ τρόπον οὐ μέλει τῷ Θεῷ περὶ τῶν βοῶν, τοῦτον οὐδὲ τῶν στρουθίων αὐτῷ μέλει. Μέλει γὰρ αὐτῷ περὶ αὐτῶν ὥστε ἀπολαύοντα τοῦ εἶναι, εἰς ὅσον αὐτ τοῖς ἁρμόττες, καὶ ὡς αὐτῷ ἡρεσε κηρύττειν καὶ σιγῶντα τὸν ποιητήν, τοῖς λόγου περιουσίᾳ, καὶ ἐξ αὐτῶν δυναμένοις φιλοσοφεῖν, καὶ εἰς ἔρωτά τε καὶ θαύμα τῆς πανσόφου δυνάμεώς τε καὶ ἀγαθότητος προκόπτουσι τελεῖσθαι· καὶ ὥστε μὴ είργεσθαι τὴν ἰδικὴν περὶ τῆς ἀνθρωπίνης ζωῆς πρόνοιαν, οὗ χάριν τὰ πλεῖστα ἔστι καὶ γίνεται, καὶ οὗ τῇ χρεία δουλεύειν Φέτακται καὶ ὑπηρετεῖν. Καὶ ἔτι μέλει περὶ αὐτῶν, ὥστε τὴν τοῦ ἀνθρώπου συμπάθειαν κἂν τοῖς ἄλλοις διαφαινομένην ὁρᾶν, ὃν προνοείν χρῆναι τὸν ἄνθρωπον ἕως ἂν αὐτοῦ ζῶντα ταῖς χρείαις ὑπηρετῇ. ς Τοιαῦτα τῷ θεῷ περὶ αὐτῶν μέλει, ἐπέκεινα δὲ οὐδὲν, ὅτι μηδὲν ἐπέκεινα τῆς ἐνταῦθα ζωῆς τοῖς τοιούτοις τέλος ἐστὶν, οὐδὲ αὐτῆς αἱρέσει τινὶ ἔφιεμένοις, ἀλλ' ὁρμῇ φυσικῇ μόνον· οὔτε εἰδόσι γοῦν εἰς τί ποτε αὐτοῖς ἡ πρόσκαιρος ζωή φέρει. Καὶ οὐ μόνον ἀνθρώπῳ ταῦτα δουλεύειν τέτακται, ἀλλὰ καὶ ἐν σφίσιν αὐτοῖς τὰ ἀσθενέστερα τοῖς ἰσχυροτέροις τροφή γίνεται. Καὶ δει μὲν ὁ Θεὸς ἵνα βοτάνη φύῃ· ἐν γὰρ δι' ὅσων καὶ τὸ ύειν ποιεῖ· φύεται δὲ ἵνα τραφῇ καὶ πρόβατον, πεινῶντι δὲ ἄκος αὐτὸ γίνεται λύκῳ, καὶ λύκος ὁμοίως λέοντι. Τὸ δὲ τῶν ἀνθρώπων πράγμα οὐχ ὁμοίως τοῖς ἄλλοις γεννητοῖς καὶ φθαρτοῖς ἔχει, ἀλλὰ σύγκειται μὲν ἐκ θνητοῦ καὶ ἀθανά του τὴν ἀρχὴν ἄνθρωπος· ἀπαλλαττόμενος δέ ποτε τοῦ θνητοῦ τῷ ἀθανάτῳ ζῇ μόνῳ· καὶ εἴ ποτε τὸ θνητὸν ἀναλήψεις, Αλλοιώθη ἤδη, ὥστε τὴν σὺν αὐ τῷ ζωὴν μηδὲν διαφέρειν πρός γε τὴν νοερὰν ἐκείνὴν εὐδαιμονίαν τῆς τῷ ἀθανάτῳ μόνῳ ζωῆς πλην ὅτι τελείας αὐτῆς ἀπολαύσεται· εἶχε κατ' αὐτὸ μὲν συντίθεται, συμβεβηκότι δὲ διαλύεται, δ δεῖ μὴ ἀπο διον εἶναι. Ταῦτα γὰρ ἀξιοῦμεν ἐκ τῆς τῶν ἱερῶν Ν αξιοπιστίας λογίων, οἷς καὶ τὸ εὔλογον ἱκανὸν ἔνεστι. Διὰ τοῦτο δημιουργεῖ μὲν τὰ ἀνθρώπινα σώματα δ Θεός, ᾗ δὴ καὶ τὰ τῶν λοιπῶν ζώων καὶ ὅσα ἐν τοῖς γεννητοῖς ζῇ ἐκ σπέρματος καὶ τῶν ὑψηλοτέρων ποιητικῶν, ταυτὸν δὲ εἰπεῖν, τῇ ὁδῷ τῆς φύσεως ᾖ τὰ μὲν ποιεῖ, τὰ δὲ γίνεται· δημιουργεῖ δὲ ἑκάστῳ σώματι ἀμέσως, ὡς τὰς κεχωρισμένας οὐσία; ἐποίησε πρότερον. Τοῦτο γάρ ἐστι τὸ πλάττειν αὐτὸν κατὰ μόνας τὰς τῶν ἀνθρώπων καρδίας, καὶ τὸ ἕως ἄρτι ἐργάζεσθαι περὶ ἀνθρώπων εἰδικώτερον εἴρηται, οὐ μόνον δημιουργουμένων πάντων ἐκ νέου, ἀλλὰ ἐκ πονηρίας όσημέραι εἰς ἀρετὴν ἀναπλαττομένων, ὅσοι ἑαυτοὺς ἑτοίμους παρέχουσιν. 'Αλλ' ἐκείνας μὲν ὁμοῦ παρῆγει, ἐν ἑκάστῳ δὲ σώματι ἀνθρώπου νέα» κτίζει ψυχὴν, ἵνα μήτε έξω θεν εἰσκρινομένης πολλὰ τὰ ἄτοπα καὶ ἀδύνατα ᾖ, μήτε συνούσης τῷ σπέρματι καὶ διαδοχῇ γεννωμέ νης χείρω ἀκολουθο!η. Καὶ ὡς μὲν ἡ ἐν τοιῷδε σώ ματι τοῦ ἀνθρώπου ζωὴ νῦν παρὰ τὴν ἐξ ἀρχῆς τοῦ Θεοῦ περὶ αὐτοῦ ἐστι βούλησιν καὶ ὡς δίκην τινὰ τὴν ἐν αὐτῷ ζωὴν ἡ ψυχή πονηρᾶς ποτε καὶ ἀλόγου ἐπιθυμίας· ὅτι τε ἡ σπουδαίως τῇδε βιώσασα καὶ καθαρθεῖσα ὡς οἷόν τε ἑκουσίως εἰς τὴν ἡτοιμασμένον ἐν οὐρανοῖς αὐτῇ τόπον ἀνίπταται εὐθὺς ἀπαλλαττομένη, τὰ τοιαῦτα ὡμολογημένα οὐκ ἐπεξεργάζε σθαι χρή. Καὶ ὅτι τὸ τέλος ἀνθρώπου, ἡ τοῦ ἐσχάτου ἀγαθοῦ μετουσία ἔνεστιν ἐν τῷ ἀμυδρῶς καὶ κατ' εἶδος νοεῖν τὸν Θεὸν, αὐτὸν ὄντα τὴν πρώτην ἀλήθειαν καὶ τὸ ἔσχατον ἀγαθόν. ᾿Αλλὰ περὶ τοῦ ὅπως προνοεῖ αὐτοῦ ὁ Θεὸς οὕτω τε καὶ ἐκ τοιούτων δημιουργουμένου λέγομεν μόνον. Προνοεῖ μὲν δι' αὐτοῦ, ἁπλῶς εἰπεῖν, κρεῖττον ἢ κατὰ πάντα τά τε δντα τά τε γινόμενα, οὐχ ὅτι αὐτῷ μᾶλο λον μέλει τὸ αὐτοῦ ἀγαθὸν ἢ ἐκείνοις τὸ οἰκεῖον εκάστοις, ἀλλ' ὅτι τὸ ἀνθρώπου ἀγαθὸν μεῖζον μὲν ἔστιν ἢ κατὰ τὰ ἄλλα, πολλῇ δὲ ἀνθρωπίνῃ σπουδῇ, καὶ πλείον τῇ ἐκ Θεοῦ ῥοπῇ ἀνυστόν, διὰ τὰς συνούσας τῷ ἀνθρωπίνῳ βίῳ δυσχερείας. Οθεν αὐτοῦ εἰ πλείους ἀποτυγχάνουσι δι' ἐθελοκακίας, οὐδὲ τῆς θείας ἀξιούμενοι συνεργείας σὺν δίκῃ. Τῶν μὲν γὰρ ἄλλων γεννητῶν οὐχ ὅπως ἀεὶ εἴη προνοεῖ, ἀνθρώπου δὲ ὅπως τε εἴη, καὶ ἄμεινον εἴη • οὐρανοῦ δὲ καὶ τῶν ἄλλων σωμάτων οὐχ ὅπως ἄμεινον ἔχοι, ἀλλ᾽ ὅπως ἀεὶ μόνον εἴη, καὶ μηδέποτε παύσαιτο τοιαῦτά τε ὄντα καὶ ἐνεργοῦντα ὠδί. Εκείνων μὲν γὰρ οὐδέτερα νουν ἔχει καὶ τὴν συνοῦσαν ἀνθρώπῳ προαιρετικὴν δύναμιν· ἀλλὰ τὰ μὲν κινεῖ ται ἀεὶ πρὸς τὸ αὐτοῖς βέλτιστον τοιούτοις οὖσιν ἐκ τῆς θείας ἀμέσως βουλήσεως, ἡ ἔκ τινων κεχωρι σμένων οὐσιῶν δυνάμεως ἐπαφῇ, μήτε εἰδίτα μήτε προαιρούμενα. Εἰ δέ ποτε μεταβαλεῖ καὶ αὐτὰ οὐ κατὰ φύσιν, ταῖς δὲ κινήσεσι καὶ ταῖς δράσεσι, καὶ τοῦτο εἶνεκα τῆς τῶν ἀνθρώπων βελτιώσεως αὐτοῖς ποτε ἔσται. Τὰ δὲ κινεῖται ἕως ἂν ᾖ μηδὲ αὐτὰ ὅλως προηρημένα. Ανθρωπος δὲ προαιρέσει τε κεχρημένος καὶ ἀφορμαῖς πλείοσι κατὰ τὸν βίον συνών τοῦ τε προαιρεῖσθαι ἀεὶ τὰ εἰς τἀγαθὸν φέροντα, τοῦ τε συνεῖναι τοῖς ἀφιστῶσιν αὐτοῦ διὰ τὸ μὴ νῷ μέσ νῳ καὶ διανοίᾳ ζῆν, ἀλλὰ καὶ φαντασίαις γε καὶ αἰσθήσεσι, καὶ ὀρέξεσι τοιαύταις, ἃ δὴ ἐκ τοῦ συνε ημμένου ἀνίσχει σώματος, καὶ ἃ πρὸς τὸ αὐτοῖς ἀγαθὸν, τοῦτο δέ ἐστι τὸ μερικὸν τὴν τοῦ ἀνθρωπί νου λόγου βιάζεται συγκατάθεσιν, ἂν μὴ σφόδρα ερω ῥωμένος ᾖ, ὥστε αὐτὰ ἄγχειν, ἀλλ᾽ ἔχων ἐκλύηται. Τοιοῦτος τοίνυν ὤν, οὐκ ἄν ποτε ὑπερβαίνων τὰς δυσχερείας πάσας, καὶ τὰ ἀγαθὰ ἀεὶ προαιρούμενος, καὶ κατά τε λόγον καὶ νόμον τὸν ἐκ Θεοῦ ζῶν, καὶ τῶν μὲν μερικῶν καὶ προσκαίρων πάντων ὑπερορών ἀγαθῶν, εἰ μὴ ὅσον ἀνάγκη χρήσθαι ὡς ὀχήμασι καὶ ὀργάνοις, πρὸς δὲ τὸ ὄντως ἀγαθὸν ἐπειγόμενος, καὶ οὕτω καθαιρόμενός τε καὶ τῆς δίκης ἀπολυόμενος, ὁσημέραι ἄξιος γίνοιτο εἰς τὸ οἰκεῖον πέρας ἐλθεῖν, μὴ προνοίας ἰδιαιτάτης ἐκ Θεοῦ τυγχάνων.

GENNADI CP. PATRIARCHE Αὐτῶν τε τῶν κεχωρισμένων οὐσιῶν, &; ἀγγέλου; ώρμηνται. Οὔτε ἡ πονηρία τῶν ἀνθρώπων τοῦ φαμὲν καὶ λειτουργά πνεύματα, οὐχ οὕτω ποικίλως περὶ αὐτοὺς ἐπικρατεῖν δόξειεν ἂν ευλόγως θείου καὶ πολυειδῶς προνοεῖ τὸ θεῖον, ὡς ἡμῶν τῶν ἀγ σκοποῦ. Εἰ γὰρ τὸ βέλος γνώμην εἶχεν, ὥστ᾽ ἀφιέ θρώπων, τὰ πλεῖστα τῆς κυβερνήσεως αὐτοῖς τοῖς μενον ὅμως ἔρχεσθαι καὶ ἐκὸν ἐπὶ τὸν σκοπὸν ἢ πνεύμασιν ἐπιτρέψαν, καὶ ἐπιτρέπον διηνεκώς ιδιαί παραφέρεσθαι ποι καὶ διαπίπτειν, καὶ τοιοῦτον απο τερον ἐν τοῖς ἀξιώτερον ζῶσι. Προνοεῖ γὰρ κάκεί τὸ ὁποῖον ἐποίει θέλων τε καὶ δυνάμενος. ῾Ο αὐτός νων τῶν φύσεων, ὅπη ἂν μόνα τὰ βέλτιστα καὶ ἀλη με ὢν καὶ ποιητὴς αὐτοῦ καὶ τοξότης, ἡ μὲν ἀγαθὴ θέστατα ἐννοοῦσαι τὴν ἀρίστην τε καὶ εὐδαιμονεστά αὐτοῦ πρόνοια διεφαίνετ' ἂν ἐν τῷ προθεῖναι μὲν τὸν τὴν ἀνύωσιν ἐκεῖ ζωὴν, συντηρῶν αὐτὰς ἐν τῷ ἀπο- σκοπὸν, καὶ οἰκεῖον τῇ δυνάμει τοῦ βέλους, ἀφείναι δοθέντι ἑκάστῃ τῆς εὐδαιμονίας ὅρῳ, ὅπη ἂν μηδέν δὲ πρὸς αὐτὸν εὐφυῶς καὶ ἠρέμα τι καὶ συνεπωθεῖν, ποτε ἀποπίπτοιεν, ὧν ἔνιά, πεπονθυίαι μυρίων και εἰ βούλοιτο, καὶ ἑαυτὸ ἄγειν· εἰ δὲ ὧδέ που παραφε κῶν σφίσι τε αὐταῖς αἴτιον, καὶ τῷ ἀνθρωπίνῳ γένει ρόμενον, καὶ οὐχ ἑπόμενον τῷ καλῶς ἀφιέντι τε καὶ εἰσὶ καὶ γίνονται οσημέραι. Αλλ' οὐ μεταβάλλει συνεπωθοῦντι, ἢ καὶ ἐδοποιοῦντι, μὴ ἐφίκοιτο τοῦ αὐτὰς πρὸς τὸ ἄμεινον ἢ βελτιοῦσθαι προθυμουμε- σκοποῦ, ἀλλ' αὐτοῦ που καταπίπτοιτο κείμενον, οὔτ' νας χειραγωγεί· οὐ γὰρ ἄν τι αὐταῖς ἄμεινον γένοιτο ἂν ἀσθένεια τῆς ἐπ' αὐτῷ προνοίας εἴη τούτό γε, ή ἐν τῷ ἐσχάτῳ τῆς εὐδαιμονίας ίδρυμέναις ἀπὸ Θεοῦ ἐθελοκακία. βαθμῷ, καὶ αὐταρκουμέναις ἑκάστῃ κατὰ τὸ εἶδος· φημὶ δὲ τὸ εἶδος, ὅτι είδεσι διακεκριμένοι εἰσὶ, καὶ ἐν τῇ ἀτομάτητι αὐτῶν εἶδος ἐστιν ἄλλο αὐτῶν ἑκάστῃ. Οὕτω δὴ καὶ Θεός προνοεῖ μὲν ἑκάστου ἀνθρώπου, ὅπως ἂν ὡς βέλτιστος γεγονώς, καὶ τῷ μὲν νῷ τάς ληθὲς ἐκζητήσας, δ τέλος οἰκεῖον αὐτῷ, τῇ δὲ θελήσ σει τὸ ἀγαθὸν, τῇ διπλῇ ταύτῃ ὁδῷ εἰς τὸν τῆς εὐ δαιμονίας ἀξίως ἀναχθῇ τόπον. Καὶ ἀνάγονταί γε ὡς πλεῖστοι, ἀλλ' οὐδένα βιάζεται, ὥστε καὶ μὴ βου ληθέντα ἂν λαβεῖν & παρ' αὐτῷ πρόκειται ἀγαθόν. Τοῦτο γὰρ ἀδύνατον ἂν ἦν διὰ τὰ εἰρημένα. Εὐλόγως δὲ καὶ ὁ διττὸς τοῖς ἀνθρώποις τόπος ητοίμασται. Εἰ γὰρ ἀϊδίως ζῇν ἔδει αὑτοὺς τοῦ σώματος ἀπαλ λαττομένους, οὐκ ἂν ὁμοίως ἔδει ἐκεῖ ζὴν τοὺς μὴ ὁμοίως ἐνταῦθα προηρημένους, μήτε τῶν αὐτῶν ἐπιθυμήσαντας διὰ βίου. Οὔτε συνεἶναι δίκαιον ἦν τοὺς πλεῖστον κανταῦθα τῇ προαιρέσει ἀφεστηκότας, ἀλλὰ τοὺς μὲν κεκαθαρμένους τε καὶ φιλοσοφήσαντας εἰς τὸν τοιούτοις πρέποντα ἀφικνεῖσθαι τόπον τοὺς δὲ τῶν αἰσθητικῶν ὀρέξεων ἐμπλησθέντας, καὶ τὴν χρείαν τῆς ἐνταῦθα ζωῆς ἀγνοήσαντας ἐκεῖ μὲν οὐ παραγίνεσθαι. Ακάθαρτος γὰρ οὐδεὶς εἰσέλθοι δι' ἐκείνης τῆς πύλης, ὁ ἱερὸς ἔφη λόγος, σκότους δὲ καὶ ἀθλιότητος γέμοντι ἐναπολαμβάνεσθαι χώρῳ, Καλῶς ἄρα ἐλέγετο ὅτι κρεῖττον, ἢ κατὰ τὰ ἄλλα πάντα, τοῦ ἀνθρώπου προμηθεῖται τὸ θεῖον, κάν τῇ ἀνθρωπίνη φύσει τὸ πάνσοφον καὶ πολυειδὲς τῆς οὐρανίου ἐπιμέλει, ἅμα δὲ καὶ εὐμενέστατον ἀναφαί νεται. 'Αλλά χωρίσασιν ἐπισκεπτέον ἡμῖν τὴν περὶ τὸν ἄνθρωπον κηδεμονίαν τύπῳ τε καὶ ὁλοσχερῶς. Τῆς μὲν οὖν ψυχῆς τοῦ ἀνθρώπου, ὡς εἴρηται, πρόνοιαν ποιεῖται ὁ Θεὸς μάλα ἐπιμελῶς, ὅπως τὸν οἶκειότατον καὶ λυσιτελέστατον ἑλομένη βίον ἐνταῦθα καὶ ὡς οἷόν τε ἐξανύσασα, καὶ κατὰ λόγον καὶ νόμον ( βεβιωκυῖα τοῦ κειμένου αὐτῇ τύχη τέλους, καὶ οὗ χάριν τοιαύτη γέγονε. Τί γε ἄλλο εἰ μὴ εἰκὼν ἐν γῇ τοῦ Θεοῦ, ὡς τὰ θεῖα λόγια ἀποφαίνεται, καὶ αὐτοῖς τὰ ἔργα συνηγορεί; Καὶ οὐ μόνον προνοεί τῆς φύσουι; ὅλης ἀπ' ἀρχῆς ἄχρι καὶ νῦν, ἀεὶ τὸν ἀνθρώπινον καταρτίζων λόγον, νόμοις τε καὶ παραδείγμαοι βίου ἀρίστου, & τῷ ἀνθρωπίνω γένει κατέπεμε ψεν, ἀλλὰ καὶ ἑκάστης ψυχῆς ἰδικώτερον προνοεί, ὅπως ἂν ἐφαρμόζοιτο τοῖς τῇ φύσει διδομένοις ἐξ αὐτ τοῦ ἀγαθοῖς. Εἰ δὲ πολλοὶ ἀποφοιτῶσι τῶν θείων μαθημάτων, ἢ οὐδὲ τὴν ἀρχὴν ἐθέλουσιν αὐτὰ ζητεῖν, καὶ διὰ τοῦτο ἐνταῦθά τε τυφλοί διαπορεύονται διανοίᾳ καὶ θελήσεσι διεστραμμέναις φρονοῦντές τε καὶ βιοῦντες, ἂν ζωώδη καλοῦμεν βίον, καὶ ἐπειδὰν ἀπαλλαγῶσι τοῦ σώματος, τοῦ μὲν τῇ φύσει κειμέ- δὲ ἡ θεία δικαιοσύνη, τῆς ἀγαθότητος οὐκ ἀντίλες νου τέλους οὐκ ἀξιοῦνται, εἰς δὲ τὸν τῆς ἀθλιότητος κατασπώνται τόπον, ὅς ἐστιν οἰκεῖος τῇ αὐτῶν ζωῇ τοῦτο οὐ χρὴ θαυμάζειν. Οὐ γὰρ δὴ τοῦτο παρὰ τὸν θεῖον σκοπόν ἐστι, τὸ ἐνδέχεσθαι τοιούτους εἶναί τινας· μὴ ἐνδέχεσθαι γὰρ τοῦτό γε οὐκ ἂν οἷόν τε ἦν, ἕως ἂν ἄνθρωποι ὦσι τῇ φύσει. Προαίρεσις δὲ τῶν ἐν ἀνθρώποις τὸ βέλτιστον καὶ τὸ τοῦ ἐν αὐτοῖς ἴδιον λόγου, καὶ ᾧ τῇ θείᾳ πη ἐξομοιοῦνται ζωῇ. Οὔτ᾽ ἂν οὖν συνήνεγκεν αὐτοῖς βιάζεσθαι ἐπὶ τὸ ἀγαθόν, οὔτ᾽ ἂν οἷόν τ᾽ ἦν ἕως ἂν προαιρέσει δύναιντο χρῆσθαι ἄνθρωποι ἔντε;, οὔτε εἰ μὴ ἄγοιντο πρὸς τἀγαθὸν ἢ ἀπάγοιντο αὐτοῦ βιαζόμενοι, ἀλλ᾽ αἱρούμενοι καὶ ἐχόντες, θαυμαστὴν ὅτι οἱ μὲν προήρηνται τὰ βελτίω, οἱ δὲ ἐπὶ τὰ χείρω Τούτοιν τοῖν χωρίοιν καὶ ταῖν διατριβαῖν ὁ μὲν ἔστι κατὰ φύσιν τῷ ἀνθρώπῳ ἡτοιμασμένος, καὶ ἀποδιδόμενος τοῖς κατὰ φύσιν βεβιωκόσιν, ὁ δὲ ἀπό. τευξὶς ἐστι τοῦ οἰκείου τέλους τοῖς μὴ ἐπιθυμήσασιν αὐτοῦ μήτε ἐπιμεληθεῖσι τυχεῖν. Καὶ τὸν μὲν ἡ ἀγαθότης τοῦ Θεοῦ ἑτοιμάζει, τῆς δικαιοσύνης αὐτ τοῦ συμψηφιζομένης, ἀγαθὴ γάρ ἐστι καὶ αὐτή, τον γούσης, καὶ αὐτὴ γὰρ τὰ δίκαια βούλεται. Σαφώ τατα δὲ καὶ τῆς σωματικῆς τοῦ ἀνθρώπου προνοεῖτα: ζωῆς ἐνταῦθα οὐ πρὸς αὐτὸ τὸ ζῆν μόνον, ἀλλ᾽ ἔπω; ἡ ψυχὴ αὐτῷ μὴ ἐμποδίζοιτο ὑπ' αὐτῆς πρὸς τὰ τέ· λος, καὶ ὁδηγοῖτο. Ὅτι μὲν οὖν πάντων, ὧν πεποίηκεν ὁ Θεὸς καὶ ποιεῖ, προνοεί, καὶ διαφόρως κατὰ τὴν τάξιν τῆς ἑκάστων οὐσίας, καὶ ὅτι πέρας τῆς τοιαύτης προς μηθείας ἐστὶν ἀνθρώπῳ τὸ τοῦ ἀρίστου αὐτῷ τυχεῖν, ἢ ἁπλῶς ἢ τοῦ κατὰ τὴν φύσιν, καίτοι καὶ αὐτῶν τέλος ἔσχατον τὸ ἁπλῶς ἐστιν ἄριστον, εἰ καὶ μὴ ὡς ἀπολαυστον, ἀλλ' ὅτι καὶ αὐτὰ τρόπον τινὰ αὐτοῦ ἐφίσ ενται, ἐν τῷ τὴν θείαν ἐν αὐτοῖς βούλησιν καὶ μὴ εἰδότα ἀποπ Στα ἂν ἐπλήρου καὶ

DE PREDESTINATIONE LIB. I. 1114° προαιρούμενα, τοσοῦτον ὡς ἐν σημειώσει ειρήσθω. Η γνωσιν, ἣν καὶ ἀΐδιον ζωὴν εἶναι φαμεν. Τοῖς δὲ Προύργου γὰρ ἡμῖν ὁ περὶ ἀνθρώπου λόγος ἐστί· τὰ δ᾽ ἄλλα ὡς ἐν τῷ ἔργῳ ταῖς περὶ αὐτὸν προνοίαις ὑπουργεῖ τοῦ Θεοῦ, οὕτω καὶ τῷ λόγῳ συνείληπται ἀναγκαίως, οὐχ ἵνα μόνον τὸ πᾶσι τοῖς οὖσιν ὑπάρ͵ χον καὶ τῷ ἀνθρώπω προσαρμοσθείη, ἀλλὰ καὶ ὅτι τοῦ ὑπερέχοντος τῆς περὶ αὐτὸν οὐρανίου προμη θείας ἐπιδειχθέντος τύπῳ μὲν, καὶ δι᾿ ἐλαττόνων, ἀλλ᾽ ἱκανῶν, ὁδὸς ἂν γένοιτο πρὸς τὴν εὔρεσιν τῆς ἀληθείας, περὶ τοῦ μάλιστα προκειμένου. Ἐξ αὐτῶν δὲ τῶν εἰρημένων δηλόν ἐστι, καὶ ὅτι ὥρισται τοῖς ἀνθρώποις το τέλος, καὶ τὰ ἐπ' αὐτὸ φέροντα, άλλως γὰρ οὐδ᾽ ἂν ἡ τοιαύτη περὶ αὐτῶν πρόνοια ἦν. Περὶ μὲν γὰρ τῶν κεχωρισμένων οὐσιῶν οὐ πάνυ ἂν τὸ τοιοῦτο ζητοῖτο· αὗται γὰρ οὐκ ἐν τῇ ὁδῷ εἰσιν, ἀλλ' ἐν τῷ τέλει, καὶ εἴποτε οὐκ ἦταν πη ἐν τῷ τέλει, τί ἂν περὶ αὐτῶν ἐζητεῖτο, ἀφείσθω νῦν σκοπεῖν. Καὶ περὶ τῶν τοῦ παντὸς τοῦδε μερῶν, & διηνεκῶς εἰσι ἐξήτου γεγόνασι, σαφές ἐστιν, ὅτι ἄρισται αὐτοῖς τὸ τέλος, καὶ ἄκοντα ἐπ' αὐτὸ ἴεται, ὡς δὴ φύσει ἐρχόμενα ἐπ' αὐτή, εἴτε τὸ τῆς κινήσεως αὐτῶν τέλος, εἴτε τὸ τῆς ἐνεργείας ἐν τοῖς κατωτέροις τοῖς ἐν γενέσει καὶ φθορᾷ πράγμασι, καὶ οὐδέποτε ἀποτυγχάνει τοῦ τέλους καθόλου, οὐδ᾽ αὐτῶν εἴπερ μὴ οἷόν τε ἀτευκτεῖν τὸν Θεὸν τὸν κνοῦντα αὐτὰ ἐπὶ τὸ τέλος τῇ παντοδυνάμῳ αὐτοῦ βουλήσει, δι' ἧς καὶ μὴ ὄντα ποτὲ ὑπέστησαν. Καὶ τὰ ἐν γενέσει δὲ καὶ φθορᾷ ἀποτυγχάνει μέν ποτε ἔνια τοῦ προσεχούς τέλους, ἐν οἷς ἀμβλώματα καὶ πηρώματά ποτε γίνεται, διὰ τὸ τὰ εἴδη αὐτῶν εμβάπτεσθαι τῇ ὕλῃ, καὶ δι' ἔλλειψιν ἀρχῆς τινος προσεχούς, ἢ τῆς τῶν ὑψηλοτέρων αἰτιῶν συμπλοκῆς. αἱ καὶ τῶν ὑψηλοτέρων αἰτιῶν ἀποτεύγματα ἂν εἴη τρόπον τινά. Αλλὰ τὸ μὲν τόδε ζῶον καὶ μὴ τόδε ἀμβλωθῆναι ἡ πηρωθῆναι, ἢ τερατωδές τι ἀποβῆναι, οὐδεὶς ἂν εἴη λόγος, ότου χάριν μέλλοι ἂν ὑπὸ τοῦ θείου ὁρίζεσθαι. Τὸ μέντοι ἐν τοῖς ἔργοις τῆς φύσεως καὶ τοιάδε τινὰ γίνεσθαί ποτε ἐγχωρεῖν, τοῦτο δὴ καὶ λίαν ώρισται δήπου, ἄλλως γὰρ οὐκ ἂν οἷόν τε ἦν οὐδέποτέ τι αὐτῶν οὕτω γίνεσθαι. Καὶ ἔοικ! πη τοῖς διὰ προαίρεσιν ἁμαρτάνουσι τὰ διὰ τὴν ὅλην κακοπραγοῦντα, πλὴν ὅτι ἀκουσίως σφίσιν τοῦτο συμβαίνει καὶ ἐπ᾿ ἐλάχιστον. παρὰ φύσιν βεβιωκόσι κοινῇ πᾶσιν ώρισται ἢ τῆς αἰωνίου ζωῆς ἀπότευξις, οὖσι μὲν καὶ αὐτοῖς ἀἰδίως, ἀλλ' ἐν ζόφῳ βαθεῖ ζῶσι καὶ ἀθλιότητι, ἣν ὁποία τις ἐστιν τὰ θεῖα ἱστορεῖ λόγια. Ωρισται δὲ ταῦτα ἑκατέροις οὐ τῇ αὐτῇ τοῦ Θείου βουλήσει, ἀλλὰ προηγουμένῃ μὲν τοῖς ἀγαθοῖς τὸ ἄριστον τέλος, καὶ τοῦτ᾽ ἔστι τὸ θελήσει θέλειν. Εἰρηταί τε ἐν τοῖς λογίοις ὁ Θεὸς λέγων, οὐ θελήσει θέλειν τὸν τοῦ ἁμαρτωλοῦ θάνατον, ὥσπερ θέλει θε λήσει τὸ δι' ἐπιστροφῆς τὴν αὐτὸν αἰωνίως. Επου μένῃ δὲ ἄρισται τοῖς πονηροῖς ἡ τοῦ τέλους ἀπίτευ ξις, ἀθλιότης οὖσα· θέλει γὰρ καὶ τὴν κόλασιν τῆς πονηρίας, ὡς οὕτως ἂν καὶ τῆς θείας δικαιοσύνης εδεύσαντας τὴν ἐπὶ τὸ ἀγαθὸν φέρουσαν ἀμεταστρέ ἐκπληρωθησομένης. Καὶ ὡς ἐπακολουθοῦν τῷ τοὺς πτως ἐφικέσθαι αὐτοῦ· τὸ καὶ τοὺς μὴ ὁδεῦσαι θελήσαντας μὴ ἐφικέσθαι· ὅθεν διὰ τὸ τοὺς σωζομέ νους ἐκ προηγουμένης τῆς ἀγαθῆς τοῦ Θεοῦ θελή σεως ὡρίσθαι εἰς τὴν ζωὴν, διὰ τοῦτο τοὺς τῆς σω τηρίας ἐκείνης ἀξίους ιδιαίτερον ὠρισμένους τε καὶ ωρίσθαι φαμέν· τοὺς δὲ κολαστέους οὐχ ὡρίσθαι κυρίως εἰς τὰς αἰωνίους δίκας, ἀλλὰ μᾶλλον ἀποδεδοκιμάσθαι ἀπὸ τῆς προκειμένης ἀνθρώποις ἐκ τοῦ ἀγαθοῦ Πατρὸς ζωῆς. Ἀλλὰ νῦν ἐπὶ πάντων τὸ ὡρίσθαι λεγέσθω. Εἰ δὴ μόνοι ἐκ πάντων τῶν ὄντων καὶ γινομένων οἱ ἄνθρωποι οδοιπόροι εἰσὶν ἐν τῇ ζωῇ ταύτῃ, τὴν ἀΐδιον Ο εὐδαιμονίαν σκοπεῖν τεταγμένοι, καὶ θέλοντες οι γε σπουδαῖοι περὶ αὐτῶν δὴ μάλιστα τὰ τοιαῦτα ἀκριβῶς σκοπεῖν, καὶ ταῦτα ἡμετέρου τοῦ περὶ ἡμῶν σκη πεῖν ὄντος. Πᾶσι μὲν οὖν ἀνθρώποις κοινῇ ἄρισται φύσει τὸ τῆς ζωῆς ταύτης πέρας, τοῖς μὲν κατὰ φύσιν, ζώο, ταυτὸν δ᾽ εἰπεῖν κατὰ τὸν ἐν αὐτοῖς λόγον καὶ νόμον, τὸ κατὰ φύσιν τέλος· οὐ γὰρ χεῖρον τὰ σύ τὰ ἐπαναλαβεῖν, τὸ δὲ ἐστιν ἡ τοῦ Θεοῦ καὶ τῶν θείων ἄμεσος γνῶσις, καὶ ἡ ἐν αὐτῇ νοερὰ ἡδονή. Νοὺς γὰρ ἂν ἄνθρωπος ἐπειδὰν τοῦ συνημμένου τοῦδε ἀπαλλαγῇ, τῶν καθόλου τε θεωρητικός, καὶ τῆς ἀληθείας γνωριστικός, ἀνεῳγὸς ἔχων τὸ ὄμμα καὶ καθαρὸν τῇ ἐντεῦθεν σπουδῇ, τοῦτ' ἂν εὐδαιμονο ναν ἔχοι και τέλος τὴν τῆς καθόλου ἀληθείας ἐπίΚοινῇ μὲν δὴ οὕτω πᾶσιν ἀνθρώποις δύο ταῦτα ώρισται πέρατα, καὶ ὡς δὴ πόρρωθεν καὶ πρὸς τῆς τοῦ κόσμου ὑπάρξεως ὡρισμένα, προωρισμένα εἶνα! φαμεν τοῖς ἀνθρώποις, καὶ τοὺς εἰς ταῦτα ἐρχομένους εἰς ταῦτα καὶ προωρίσθαι· ὡρισμένου δὲ ἄν τος τοῖς ἀνθρώποις τοῦ τέλους, δεῖ καὶ τὰ πρὸς αὐτὸ φέροντα ὠρέσθαι που, καὶ ὡς μὲν κοινῇ πᾶσιν ὥρι σται τοῖς ἀνθρώποις τὰ τοιαῦτα δῆλον. "Οσα τε γὰρ ὁ φυσικός νόμος ἐκπαιδεύει, καὶ ὁ ἐν γράμματι, καὶ ὁ τῆς χάριτος ὁ εὐαγγελικὸς καὶ οἱ τῶν ἁγίων του Θεοῦ νόμοι, καὶ σύμπασα ἡ περὶ τὰ ἤθη φιλοσοφία, περὶ τούτων εἰσὶν, & πρὸς τὴν εὐδαιμονίαν φέρει, καὶ τοὐναντίον, καὶ τὰ μὲν ἀρεταῖ, τὰ δὲ κακίαι ονομάζονται, ἔχοντα τάξιν οἷαν καὶ τὰ μόρια τοῦ ἀν θρώπου, ὧν εἰσι καὶ ἐν οἷς γίνονται, στον φρόνησις μὲν, λόγου ἀρετὴ, καὶ δικαιοσύνη ἕτερον τρόπον, σωφροσύνη δὲ ἐπιθυμίας, καὶ θυμοῦ ἀνδρία· καὶ ἄλλη μὲν ἀρετὴ διανοίας, ἄλλη δὲ γλώττης, ἄλλη δὲ ἔργου. Καὶ γεννᾷ μὲν ἥδε ἐκείνην, φύεται δὲ ἄλλη ἐκ ταύτης. Καὶ ἡ μὲν προοδοποιεῖ, ἡ δὲ καθαίρει, ἡ δὲ τελειοῖ καὶ ἀνάγει, δι᾽ ὧν ἐδεύοντα εὐτάκτως τὸν ἄνθρωπον οὐχ ἔστι μὴ εἰς τὸ τῆς εὐδαιμονίας πέρας ἐλθεῖν. Τοῖς δὲ ἐναντίοις τούτων ἡ τῆς πονηρίας ὁδὸς ἐπὶ τὴν ἀθλιότητα ἄγει τὸν διὰ τούτων ἰέναι προῃρημένον. Καὶ ὥσπερ ἀδύνατον τὸν σἶτον μὴ ὁδῷ τινι γενέσθαι ὑπὸ τῆς φύσεως, καὶ δένδρου τοῦδε καρπὸν ἢ πάντων τῶν πρὸς ταῦτα ζητουμένων σὺν τάξει ἀποβαινόντων μὴ καὶ ταῦτα εὐθὺς ἐπακολουθεῖν, διὰ τὸ ἑκάτερα πρὸς ἑκάτερα ὠρίσθαι, δι' ὅ φησι καὶ Ἐκ τῶν καρπῶν αὐτ τῶν ἐπιγνώσεσθε αὐτούς· οὕτως ἀνάγκη καν τῷ ἀνθρωπίνῳ κατὰ προαίρεσιν βίῳ ἀρετὴν ἀρετῇ ἐπακολουθεῖν, καὶ κακίᾳ αὖθις κακίαν, ἕως ἂν διὰ τοιαὐτῆς ἐπιπλοκῆς ἕκαστος προσήκων γένηται, ἢ τῷ

μετασχεῖν τοῦ Θεοῦ, ἡ τοῦ ἀποχωρῆσαι αὐτοῦ δυσ- δοκηθέντα δίδωσιν, ὅταν τινὲς εἰς αὐτὸν ἀτενῶς ἐλε τυχῶς, ὁπότερον ἂν ἐπιμεληθείη. Αλλ' εἰ δεῖ τἀληθὲς εἰπεῖν,· οὔτε ἐστί τι ἡ κακία, ἀλλὰ στέρησις ἀρετῆς μόνον, οὔτε ὡρισμένον τι ἐστιν ἐν τῇ τῆς κακίας ὁδῷ, ἀοριστία δὲ μᾶλλον πάντα καὶ σύγχυσις. Αλλ' εἴ τι ὥρισται κὰν τοῦ τοις, ἐκ τῆς πρὸς ἀγαθόν ἐστιν ἀντιθέσεως καὶ δι' ἀγαθόν. Τῷ γὰρ ὡρίσθαι τὰ ἀγαθὰ καὶ τὰς ἔξεις, καὶ αὐτάκτως ἀλλήλοις συνέπεσθαι καὶ αἱ στερής σεις αὐτῶν ἀλλήλαις ἀκολουθοῦσιν· οὔτε ζῆν ἐστιν ἀληθῶς τοὺς ταῖς στερήσεσι τὸν οἰκεῖον μορφούν τας βίον, ἀλλ' ἐν εἰδώλῳ ζωῆς εἰσιν. Ωσαύτως δὲ καὶ ἡ μετὰ ταῦτα ἀθλιότης αὐτοῖς, θανάτου παν τὰς χεῖρον, οἷς συνήνεγκεν ἂν κατὰ τὸ λόγιον μηδὲ τὴν ἀρχὴν γεννηθῆναι, είπερ οἷόν τε ἦν αὐτοὺς πρὸ τοῦ γενέσθαι μαθεῖν, οἷα προηρημένοις, οἷα συμβή σεται. Κοινῇ μὲν δὴ τὸ ἀνθρώπινον γένος τοιαύτης παρασκευῆς καὶ ὁδηγία; ἔτυχε ἐκ Θεοῦ πρὸς τὸ ἀγαθὸν καὶ τυγχάνε:. Εἰ γὰρ πατράσι καὶ ἐθνῶν ἄρχουσε σφόδρα μέλει, ὅπως τὰ τέκνα ἢ οἱ ὑπήκοοι ζήσονται ἁρμοδίως τῇ ἐλπιζομένῃ ἐξ αὐτῶν εὐκληρίᾳ, καὶ διὰ τοῦτο ὁρίζουσι μὲν αὐτὴν αὐτοῖς, διδάσκουσε δὲ ἅττ᾽ ἂν ποιοῦντες, καὶ ὅπως τὸν ἑαυτῶν διοικοῦν· τες βίον άξιοι αὐτῆς ποτε γένοιντο, πολλῷ μᾶλλον τὸν Θεὸν ἔδει τοῖς τέκνοις ὁρίσαι τὴν εὐδαιμονίαν καὶ τὰ εἰς αὐτὴν φέροντα, ἵνα εἰδότες πάντα δύναιντο σπεύδειν. Η δὲ περὶ ἕκαστον ἐπιμέλεια αὐτοῦ πολλῷ πλείω καὶ θαυμαστότερα περιέχει τῶν κοινῇ πᾶσιν ἀφωρισμένων καλῶν. Πατρὶ γὰρ πρεπόντως καὶ εὐμενεῖ ἄρχοντι τὰ μὲν ξυλλαμβάνει, τὰ δὲ ἐπανορθἶ, οὐδὲ τὸ τέλος δείξας μόνον, καὶ τὴν ὁδὸν καὶ τὰ καταλύματα, ἀφίησιν ἑαυτοῖς χρῆσθαι μόνοις, καὶ ἄλλοις ἄλλα δίδωσι βοηθήματα προσήκοντα τῇ ἀγων γῇ αὐτῶν καὶ τῇ φύσει, καὶ ἀνέχεται ολιγωρούντων, καὶ γογγύζουσιν οὐκ ὀργίζεται, ἕως ὁρᾷ καὶ πειρωμένους τι ἀναλαμβάνειν ἑαυτοὺς ἀπὸ τῆς μικροψύ χου ἀκηδίας, καὶ προστιθέναι τῇ ὁδῷ σὺν ἐλπίδι ἀμείνονι. ᾿Αλλὰ καὶ προτροπάδην ποτὲ ἐκ μέσης τῆς ὁδοῦ ὑποστρέψασιν, εἶτα βοῇ καὶ δάκρυσιν ἐκ μετανοίας εἰσελθεῖν καὶ ἄρξασθαι δεομένοις ἀμνησι κάκως ἀνίησι τὴν ὁδὸν αὖθις, καὶ τοῖς μὲν τῇ ἀφθονίᾳ τῶν τοῦ σώματος καὶ ἐκτὸς ἀγαθῶν, τοῖς δὲ τῇ αὐτῶν ἐνδείᾳ τὴν αὐτὴν διάθεσιν πρὸς τἀγαθὰ καταπράττεται. Καὶ τοῖς μὲν εὐτονοῦσι πρὸς τὴν ἐν τῷ ἀγαθῷ ἐπιμονὴν αἱρουμένοις μέντοι καὶ αἱρεῖσθαι αὐτὸ θέλουσιν, δ πολλοῖς ἐκ πολλῶν αἰτιῶν συμβαί νειν είωθεν, ἢ σχολὴν ἐκ τῶν ἀνθισταμένων ποιεῖ, ἢ τὴν προαίρεσιν ἀναλαμβάνει τε καὶ φωννύει πρὸς τὸ ἐπιόντα αὐτὰ νικᾷν. Πολλαὶ δὲ ἔκ τε ἀνθρώπων ἔκ τε πονηρῶν δαιμόνων γίνονται ἀνθρώποις πρὸς τὴν αἵρεσιν τοῦ ἀγαθοῦ καὶ τὴν πράξιν ἐπιβουλαί, αἷς χαλεπὸν ἀντισχεῖν μὴ μετὰ Θεοῦ. Τοῖς δὲ ἐβρωμένην τὴν θέλησιν ἔχουσι καὶ συγχωρεῖ ἐπιέναι τὰς δυσχερείας, ὥστε ἀνθισταμένους ἀνδρικῶς καὶ νικῶν τας σὺν τῇ ἀπ' αὐτοῦ ῥοπῇ ἐνδίκως μείζονος ἀξιοῦ. σθαι ἐκεῖ τῆς εὐδαιμονίας, καὶ τῷ ἀνθρωπίνῳ βίῳ καρτερίας παράδειγμα ἵστασθαι τοῦ λοιποῦ. Ἀπαλλάττει δὲ ἀπροόπτων κινδύνων, καὶ ἀγαθὰ οὐ προσ πίζοντες, καὶ τὸ θεῖον θέλημα διηνεκώς μόνον ἐπι ζητοῦντες, τῆς θείας ἀγάπης τὰ αὐτῶν πάντα ἐξά πτωσιν. Εστι δὲ ὅτε καὶ προορώμενοι τῶν μὲν ἀξιοῦντας εὐχόμενοι, τῶν δὲ ἐπαλλάττονται, δυναμένου καὶ βουλομένου πολλὰ καὶ παρὰ τὴν τῶν μερικών παλ ούντων τάξιν ποιεῖν, & πάντα κρείττω λόγον όντα καὶ ἀριθμοῦ, ἱστορούμενά τε ἐν τῷ παλαιοτέρῳ τῶν ἀνθρώπων βίῳ εὑρίσκομεν, καὶ ὁσημέραι ἐπιτελού μενα βλέπουσιν οἱ προσέχοντες. Τούτων δὲ τῶν περὶ ἕκαστον οἰκονομουμένων, ἐκ τοῦ Θεοῦ ἔν ἐστι τέλος ἡ τῆς θείας ἀγαθότητος καὶ δικαιοσύνης ἐκπλήρωσις, καθόσον ἕκαστος δηλονότι ἢ προώρισταί γε εἰς τὴν ζωὴν, ἢ τῶν ἀποδεδοκιμα σμένων ἐστίν· ἡμῶν μὲν ἀγνοούντων ὡς ἐπὶ τὰ πλεῖστον ἐν τῷ παραυτίκα τὴν πρὸς τὸ ἔσχατον πέο ρας τάξιν τῶν οἰκονομουμένων, τοῦ δὲ Θεοῦ πάντα πρὸς τὴν ἐκπλήρωσιν τῆς ἀϊδίου βουλῆς ἑτοιμάζον τος. Οὐδὲ γὰρ ἐστι τῶν τοιούτων, ὁ μὴ πόρρωθεν καὶ πρὸ τῆς τοῦ κόσμου καταβολῆς ἔγνωστο τῷ Θεῷ τοιῶσδε ἀποβησόμενον. Οὐδὲ γινώσκει μόνον αὐτὰ, ἐξ δὲ ὄπη ἔτυχε γίνεσθαι ή τελειοῦσθαι, ἢ μὴ τ λειοῖσθαι, ἀλλὰ καὶ ὡδι γενησόμενα διατάττεται. Οὐδὲ τοῦτο μόνον αὖ, ἀλλὰ καὶ τὴν τοιαύτην αὐτῶν τάξιν ἀποπληροί, καὶ ἀμέσως μόνον καὶ σὺν ὀργάνοις, ὡς εἴρηται. Ούτε δὲ βραχύν τινα τοῦ ἀνθρωπίνου λόγων ποιεῖσθαι αὐτὸν εὔλογον ἦν, οὗ χάριν τὰ ἄλλα σχεδόν ἐστι πάντα, ὡς μηδὲ μόνης μιᾶς ἀνθρώπου ψυχῆς εἶναι τὴν αἰσθητὸν κόσμον ἀντάξιον· ὥσπερ ἄρα οὐδὲ τοῦ τέλους πάντα τὰ δι' αὐτὸ ὄντα, καὶ οὗ τὴν βελτίωσιν πλείσταις οἰκονομίαις καὶ μιᾷ τῇ πα σῶν μεγίστῃ πεπίστευταί τε καὶ ἔγνωσται καταπρά ξασθαι. Οὔτε ἐλίγα πρὸς τὴν ἑκάστης ψυχῆς βελτίω σιν, ἢ κατὰ τὴν ἄλλην τοῦ συναμφοτέρου ζωήν αι κονομία λυπιτελεῖ· οὔτε χρὴ δεδιέναι, μὴ κάμνῃ τὸ Θεῖον ἐν ταῖς τοιαύταις φιλανθρωπίαις, ἢ καὶ δι' αύ τοῦ λογιζόμενον, ἢ καὶ δι' ἄλλων ἀποπληροῦν· οὔτε τῇ κινήσει τῶν ὑψηλοτέρων σωμάτων οἷόν τε ἦν ἐπισ τετράφθαι αὐτὰς μὴ δυναμένων εἰς τὸν ἀνθρώπινον τοῦν καὶ τὴν θέλησιν καὶ τὴν κατ' αὐτὰ ζωὴν ὁρᾷν, εἰ μή τι κατὰ συμβεβηκός. Πλεῖστα δὲ τοῦ περὶ προνοίας λόγου προβαλλομέ νου, καὶ οὐδὲ νῷ καὶ λόγῳ περιληπτά, κεφαλαίῳ τῷδε τὸν περὶ ἁπάντων λόγον συγκλείσομεν ὡς οἷόν τε, ὅσα δεῖ περὶ τῆς εἰς ἀνθρώπους προνοίας οίεσθαι εὐσεβοῦντας, τὰ μὲν ἐπαναλαμβάνοντες, τὰ δὲ τροπο τιθέντες. Πέρας μὲν δὴ τῆς τῶν ἀνθρώπων γενέσεως καὶ ζωῆς ἡτοίμασται ἐκ Θεοῦ τούτοις διττόν, ἐπειδὴ Εδει προαιρουμένους οὐ φύσεως ἀνάγκῃ βιοῦν. Καὶ ἀνάγκη μὲν πάντα ὀντινοῦν ἐπὶ θάτερον ἀφικνεῖσθαι, ἀφικνεῖται δὲ πρὸς ὅ τις τὸν ἴδιον ήτοίμασε βίον. Ερχόμενος δὲ οὐδὲν ἧττον καὶ ἄγεται· συντρέχει γὰρ πρὸς τὸν ἀνθρώπινον βίον ή τε προαίρεσις απ τοῦ ἑκάστου καὶ ἡ ἐκ Θεοῦ συνεργία, ὅτι καὶ ἡ θέ λησις ἡμῖν καὶ τὸ θέλειν καὶ ἡ πρᾶξις ἐκ τοῦ Θεοῦ ἐστι, παρ' οὗ καὶ τὸ εἶναι. Καθάπερ ἐν τοῖς φαί λως βιοῦσιν ἤ τε προαίρεσις συντρέχει καὶ ἡ τῆς θείας χάρι τις. Καὶ οὐ μόνον πρὸς τὸ

DE PREDESTINATIONE LIB. I. ἔσχατον πέρας ἀφικνεῖται τις ἅμα καὶ ἄγεται, ἀλλὰ ὁ καὶ ὁ σύμπας ἑκάστῳ βίος οὕτως οἰκονομεῖται. "Ωσπερ γὰρ ὅροι τινὲς τῆς πρὸς τὸ ἔσχατον πέρας κινήσεως αἱ κατὰ τήνδε τὸν βίον πράξεις εἰσὶν, ἐν τῇ πρὸς ἀλλήλους τάξει πρὸς τὸ ἔσχατον τεταγμένοι. Καὶ πρὸς τούτους τοίνυν τοὺς ὅρους ὁμοῦ τε κινεῖται καὶ ἄγεται ἄνθρωπος, πανταχοῦ τῆς χάριτος συνεργοίσης ἢ ἐγκαταλειπούσης· ἧς συνεργούσης μὲν τῷ ἀγαθῷ, κἂν δυσχερὲς ᾖν προσφύεται, ἀφισταμένης δέ, τῷ κακῷ πολλῷ ῥᾷον αὐτομολεῖ. Ἀλλ᾿ οὐκ ἀναγκάζεται πρὸς τἀγαθὸν ἢ τὸ χεῖρον τῷ συνεῖναι τὴν θείαν χάριν ἢ ἀπολείπεσθαι· ἐκεῖνα μὲν γὰρ ἀοράτως ἐπιτελοῦνται· ἡ δὲ πᾶσα πρὸς τἀγαθὸν ἢ τὸ χεῖρον ὁρμὴ τῆς ψυχῆς ἐξ αὐτῆς γίνεται. Καὶ οὐ τῷ μὴ φαίνεσθαι μόνον τὴν θείαν χάριν συνοῦσαν ἢ ἀπολιποῦσαν ἐνεργῶς ἐν αὐτῷ τῷ αἱρεῖσθαι, ἀλλὰ καὶ τῷ μηδεμίαν ἐπάγειν βίαν τῇ προαιρέσει, οὐδὲν ἀνάγκης ἐκεῖθεν ἐστι πρὸς τὸ πράττειν, ὅ τι ἄν τις μὴ πάνυ βούλοιτο. Εστι δ' ὅτε τὸ θεῖον καὶ συναναγκάζειν δοκεῖ ὥσε περ τὰς ἀπαλυνομένας ή σκληρυνομένας καρδίας κλίνον ὅπου θέλει κατὰ τὸ λόγιον, ἀλλὰ τῇ βεβαίῳ τῆς ψυχῆς κρίσει προστεθειμένον, ή λανθάνει μὲν τοὺς πολλοὺς, τὴν δὲ σοφωτάτην γνῶσιν οὐ διαφεύγει· καὶ πολλὰ μὲν, ὡς πρότερον εἴρηται, διὰ τῶν κατωτέρων διατιθεὶς αἰτιῶν, πολλὰ δὲ δι' ἀγγέλων οικονομῶν ἀγαθῶν, πολλὰ δὲ ἀμέσως ὁρῶν εἰς τὰς τῶν ἀνθρώπων ψυχάς, ἄνευ βίας τοὺς ἑκάστων δια τίθησι βίους. Καὶ οἰκονομεῖ μὲν πολλὰ πρὸς ὠφέ λειαν κοινοτέραν, ποὺ μὲν δριμύτερον τοῖς φαυλοτέροις ἐπεξιὼν καὶ ὧν ἀπέγνω τὴν ἐπανόρθωσιν, ἵνα τοὺς ὁμοίους ἰατρεύσῃ τῷ δέει, ποὺ δὲ πρὸς τὴν ἐπίγνωσιν ἐκκαλούμενος του καλοῦ ἔκ τινος παραδο ξοποιίας, ἵνα τὸ περιὸν τῆς σοφίας δείξῃ καὶ τῆς δυνά μεως· ἐνίους γὰρ δοκεῖν μὲν τοῖς πολλοῖς φαυλοτάτου, γενέσθαι, ἀξιότητος δέ τινος ἐνούσης αὐτοῖς, λανθα νούσης μὲν τοὺς πολλοὺς, τῷ δὲ πάντα ἐρευνῶντι γνωριζομένης πνεύματι, πρὸς τὰς τῶν θειοτάτων υπουργίας κληθέντα εὐδοκιμῆσαι. Ἐν τούτοις καὶ αἱ τῶν ἀδοκήτων επαγωγαί θλίψεων, και θανάτων Ιδέαι μυρίαι, καὶ τὰ λεγόμενα εὐτυχήματά τε καὶ ἀτυχήματα, ὅταν τισί χειρόνως δόξασι βεβουλεύσθαι ἐπακολουθήσῃ τι παρὰ δόξαν ἡδὺ ἢ τοὐναντίον, ὥσ περ ἔκ τινων ἐξωτέρων αἰτιῶν βοηθουμένοις ἢ και κουμένοις· ἐν οἷς πολὺ μὲν τὸ παράδοξον διὰ τὴν ἄγνοιαν τῶν ἐν τῇ θείᾳ προνοίᾳ κειμένων λόγων, τοὺς δὲ καλῶς ἐφιστῶντας καὶ εὐσεβῶς ἐπιτελουμένου; οὐ πάντα ἂν διαφύγοι ὧν χάριν γίνεται, τοῦ θείου φωτό; τὴν εὐσεβῆ δίψαν αὐτῶν παραμυθους μένου. Αλλ' εἴτε γινωσκομένων τῶν τελῶν, εἴτε ἀγνοοῦ μένων ἔν τι τοῦτο καὶ πάνυ βέβαιον ἐστιν, ὡς ἄρα πάντα οἰκείως καὶ κατὰ λόγον τῷ θείῳ περὶ ἕκαστον ὑπουργεῖ σκοπῷ, καὶ τῇ πόρρωθεν περὶ αὐτὸ διατάξει τῆς ὑψηλοτάτης προνοίας, καὶ διὰ πάντων ὁ ἄν θρωπος τῶν τε ὑπ' αὐτοῦ γινομένων τῶν τε ἐπ' αὐτ τῷ συμβαινόντων όπο:ωσδήποτε, ἀπ᾿ ἀρχῆς μέχρι του λευτῆς τοῦδε τοῦ βίου, πρὸς ἦν ποτε προῄρηται λήξιν, αὐτὸς ἐκ τῆς θείας προνοίας συνδιατάττεται, πάντα ταῖς ἑαυτῆς στρεφούσης οικονομίαις, ὅπως αὐτὸς τύχει τῶν προκοπτόντων τῇ ὅλῃ προαιρέσει τοῦ βίου. Καὶ διὰ τοῦτο πάντα τὰ κατὰ τὴν παροῦσαν τῶν ἀνθρώπων ζωὴν ὑπὸ Θεοῦ προώρισται και προς διατέτακται. Γινώσκει μὲν γὰρ τὰς τῶν ἀνθρώπων ἐδους, τάς τε τρίβους αὐτῶν καὶ τὰς σχοίνους εξιχ νεάζει, κατὰ τὸ λόγιον, καὶ πρὶν αὐτοὺς γενέσθαι καὶ κινηθῆναι. Καὶ οὐκ ἔργα μόνον αὐτῶν, ἢ τὰς ἐνδοτέρας περὶ τῶν πρακτέων βουλὰς, ἀλλὰ καὶ τὴν πρώτην σύστασιν τοῦ νοήματος, πρὶν αὐτὸ κατερ γασθῆναι καὶ μορφωθῆναι, ὁρᾷ τοῖς πάντα βλέπου σεν ὀφθαλμοῖς, τῶν οὔπω γεγονότων ἐν ἑαυτοῖς ἐν αὐτῷ πάντων ὄντων τὸν αὐτῷ προσήκοντα τρόπον. Οἶδε δὲ πολλῷ μᾶλλον καὶ ἑαυτὸν συνεργήσοντα, πρὶν ἄν τις συνεργηθείη καὶ εἴη, καὶ ἐγκαταλείψου τα πρὶν ἄν τις ἑκὼν τοῦτο πάθοι, καὶ συγκινήσοντά γε πρὸς τὴν εὐδαιμονίαν, ἢ τῷ μὴ συγκινῆσαι διὰ τὸ μὴ βούλεσθαί τινα συγκινηθῆναι, καὶ συναποδοκιμάσοντα καὶ πᾶσαν τὴν ἀνθρωπίνην ἀναστροφὴν καὶ ζωὴν διαθησόμενον, ὡς ἂν συμφέροι πᾶσι τοῖς λόγοις τῆς περὶ ἁπάντων προνοίας, αὐτοῦ τε δηλονὅτι τῶν ἀνθρώπων ἑκάστου, καὶ οἷς σύνεστι, καὶ τοῦ πάντων ἀνθρώπων βίου, καὶ τοῦ παντὸς τοῦδε, καὶ ὡς ἂν ἡ ἀγαθότης τοῦ διατάττοντος ἥ τε δια καιοσύνη θαυμαστῶς ἐκπληροῖντο. Αμήχανος γὰρ ὢν μιᾷ ψήφῳ περὶ ἑνὸς τοσαῦτα περὶ ἁπάντων ἐξο ανύει. Ταῦτα δὲ πάντα βεβαίως προεγνωκὼς καὶ διατάτ τει κατὰ τὴν περὶ αὐτῶν πρόγνωσιν, καὶ συμπλη ροῖ. Οὐκ ἐξαίρει μέντοι γε τῆς τοιαύτης προγνώ σεως ἢ διατάξεως ἢ τῶν διατιθεμένων εκβάσεως την περὶ τὰς πράξεις ιδιότητα τοῦ ἀνθρώπου, ἤ ἐστι τὸ θέλοντα καὶ αἱρούμενον πράττειν ἅττα ἂν πράττοι, ἀλλ' ἐν πᾶσιν ἐκείνοις αὐτὴ βέβαιο; μένει: Καὶ ἵνα ἀφ' ἑνὸς παραδείγματος ἅπας ἡμῖν ὁ λόγος σαφής γένηται, ᾔδει μὲν ὁ Θεὸς ὡς ἐνδεχόμενον τὸν Ζαχα ρίου Ιωάννην, ἢ κολακεύσαντα τὸν Ἡρώδην ὠφε ληθῆναι μὲν προσκαίρως, αιωνίως δὲ κολασθῆναι δια τὸ παριδεῖν τὸν τοῦ Θεοῦ νόμον πατούμενον, καὶ τοὺς πατοῦντας τὸ κατ' αὐτὸν ἀνωφελήτους περιο δεῖν, ἢ ἐλέγξαντα ἀποθανεῖν μὲν δι' αὐτὸ, στεφανω θῆναι δὲ αἰωνίως, ὅτι προείλετο ἀποθανεῖν, ἵνα μόρ νον παντὶ ὀφειλομένῳ τὸν τοῦ Θεοῦ νόμον ἱκανοποιο ήσῃ. τὸ δεύτερον προαιρήσεται· καὶ ᾔδει τοῦτο ἀἱο είως περιουσία γνώσεως ἀπείρῳ προσηκούσῃ Δη μιουργῷ. Ομοίως ᾔδει ἐκεῖθεν ὅτι· καὶ Ἡρώδης, ἐνδεχομένου αὐτῷ, ἡ αἰδεσθέντι τὸν θεῖον νόμον καὶ τὸν ἐλέγχοντα Ἰωάννην ἀποσχέσθαι τε τοῦ ἄγους, καὶ τῷ ἀπαγαγόντι χάριν ὁμολογεῖν, ἢ ἀγανακτή σαντι, καὶ συναγανακτούσῃ χαριζομένῳ, ζητεῖν ὅπη ἀμύνηται αὐτὸν, ἵνα ἀνεξελέγκτως δύνηται παράνομεῖν, καὶ ἀμύνασθαί ποτε, τὸ δεύτερον προαιρήσε ται, δ τῆς αἰωνίου κολάσεως αὐτῷ πολύτροπον απ τιον ἔσται. Ενστάντος δὲ τοῦ, καὶ τὸν Ἰωάννην γενόμενον καὶ τῶν ἄλλων συνενεγχθέντων, ὡς γενησ σόμενα προεγώσθη, βουλεύσασθαι όποτέραν δραμεί ται, οὐ γὰρ ἄνευ βουλῆς τὰ τοιαῦτα ἐκλέγεται τοῖς σπουδαίοις, ὅπου εὐθὺς μέν τινι ὑπαντᾷ τὸ ἀποθανεῖν μετ᾿ ἀρετῆς καὶ δόξης, καὶ ἐλπίδος ἀμείνονος, ἐνθέν

GENNADI CP. PATRIARCH.E δε τὸ μετὰ τῶν τούτοις ἐναντίων ἐπιδιῶναι μικρόν. πάντων αἰτίᾳ· δι' δ καὶ τὴν σύμπασαν ἑκατέρου Τότε δὴ τότε οὐκ ἠνάγκαζε τὸν Ἰωάννην ὁ Θεὸς τόδε ἢ ἐκεῖνο αἱρεῖσθαι· συνήργει μόνον πρὸς τὸ θελῆσαι ἂν μᾶλλον τὸ ἀγαθὸν τῇ ἐνοικούσῃ αὐτῷ χάριτι, ἣν καὶ ἐνοικισθῆναι αὐτῷ, καὶ αὐτὸς αἴτιος ἦν ἄξιον αὐτὸν παρασχόμενος. Ομοίως οὐδὲ τὸν Ἡρώδην ἠνάγκαζε τόδε ή τόδε αἱρεῖσθαι περὶ Ἰωάννου καὶ ἑαυτοῦ, ἐνστάντος ἤδη καὶ αὐτῷ τοῦ αὐτοῦ καιροῦ περὶ τοῦ βουλεύσασθαι, ὁπότερα αὐτῷ εἴη αἱρετέα. Ούτε τοίνυν τοῦ Θείου ἀναγκάζοντας οὔτε αὐτῶν ὑπὸ Θεοῦ ἀναγκαζομένων τόδε ώρισμένως αἱρεῖσθαι, ἀλλ' ἐν τῇ αὐτῶν προαιρέσει εκατέρου κειμένου που τί ἂν φαίνοιτο αὐτοῖς αἱρετώτερον· καὶ ἐνδεχομένου ἑκατέρου ὁμοίως αἱρεθῆναι· αὐτοῖς, ὅσον ἐπὶ τῇ ἐλευ θερίᾳ τῆς γνώμης καὶ τῇ φύσει αὐτοῦ τοῦ πράγ ματος. Ὅτι ἐν τοῖς προαιρέσει γινομένοις ἐστὶ τὸ ἐνδε χόμενον, ὁ μὲν Ἰωάννης αἱρεῖται τὸ βέλτιον, ὁ δὲ Ηρώδης τὸ χεῖρον. Καὶ ὁ μὲν Ἰωάννης προείλετο, καὶ πανταχοῦ παραβαλλόμενον βέλτιον ἦν αἱρεθῆναι οὕτως· τὸ δὲ τῷ Ἡρώδῃ αἱρεθὲν καὶ αὐτῷ καὶ πᾶσι χεῖρον ἐτύγχανε. Καὶ οὕτω μὲν συνεπέπλεκτο, ὥστε εἰ μὴ Ηρώδης ᾑρει τότε καὶ ἐποίει τὰ χείρω, οὐκ αὐτὸν Ἰωάννην ἐνταῦθα τυχεῖν τοῦ βελτίονος· καὶ εἰ μὴ Ἰωάννης ἐποίει τὸ βέλτιον, οὐκ ἄν τε Ηρώδην ἐκπληρῶσαι τὸ χεῖρον. Οὔτε μέντοι διὰ τὸν Ηρώδην ἀγαθὸς ἦν Ἰωάννης, εἰ μὴ διὰ τὴν αὐτοῦ προαίρεσιν· οὔτε Ηρώδης διὰ τὸν Ἰωάννην φαῦλος ἦν, εἰ μὴ δι' ἑαυτόν. Ην μέντ᾽ ἂν καὶ δι' ἐκεῖνον ἀγαθός, εἰ τόδε μᾶλλον ᾑρεῖτο. Καὶ ἐπειδὴ ἑκάτερος είχετο, 8 ήρεσεν αὐτῷ καὶ τῇ ἕξει, κατὰ τὸν εἰπόντα, Οὐκέτι ἐργάζομαι ἐγὼ τὸ κακὸν, ἀλλ' ή ἐνοικοῦσε ἁμαρτία. ὡς δὲ καὶ τὸ ἀγαθὸν ἡ χάρις ἐν τῷ ἔχοντι, ἐγὼ δὲ τῆς ἁμαρτίας αἴτιος, κἀκεῖνος τῆς χάριτος, ἄξιον τοῦ λαβεῖν ἑαυτὸν παρασχόμενος, τότε δὴ συνέτρεχε πάντα καὶ συνειργάζετο τῷ τὸν μὲν, ὧν προείλετο ἀξίως στεφανωθῆναι, τὴν δὲ κανταῦθα κἀκεῖ δίκας ὑποσχεῖν ἀξίας ἀκολασίας καὶ παρανομίας καὶ φόνου. α ἀγωγὴν οὐκ ἐγίνωσκε μόνον, ἀλλὰ καὶ συνδιετίθει οἰκείως, πρότερον μὲν ἐν τῷ θείῳ προορισμῷ, ὕστε ρον δὲ καὶ ἐν αὐτῷ τῷ ἔργῳ. Συνδιετίθει δὲ τῷ μὲν προστιθεὶς χάριν, τοῦ δὲ χάριτος ἀφαιρουμένης διά τὸ μὴ δύνασθαι τῷ σκότει τῆς ἀκουσίου κακίας τὸ φῶς τῆς χάριτος συνοικεῖν, μήτε καταλάμπεσθαι δεῖν ἄκοντας, τοὺς ἐξοφῶσθαι μᾶλλον προηρημένους. Καὶ οὐκ ἐπείει μὲν ἡ χάρις τὸν Ἰωάννην μὴ ἡγεῖσθαι φοβερὸν εἶναι τὸ φοβερὸν ἢ ἐφήδεσθες ἁπλῶς τῷ θανάτῳ. Εποίει δὲ δεδιέναι πλέον τὸν φοβερώτερον τοῦ σῶμα μόνον ἔχοντος κτείνειν, ψυχῆς δὲ μὴ ἐφαπτομένου, ᾗ συμβουλεύει τὸ λόγιον, καὶ διὰ τοῦτο ἀνδρείως αἱρεῖσθαι τὴν τελευτήν, ἢ καὶ σφοδροτέρα τοῦ θείου ἀγάπῃ τιθέναι την ψυχήν ὑπὲρ τῶν τοῦ ἐρωμένου δογμάτων. Αλλά καίτοι βοηθούμενος ἐκ τῆς χάριτος, ὥστε κρῖναι τὸ αἱρε τέον ὀρθῶς, ὅλῃ μέντοι τῇ προαιρέσει ἐλάμβανε γε τὸ βέλτιον, καὶ τῆς αὐτοῦ γνώμης ἅπαν ἦν τὸ και λόν. Οὐδὲν δ᾽ ἧττον καὶ τῆς χάριτος τὸ πᾶν ἦν, ὅπου ἐπ' αὐτῇ ἥκει, ἧς χωρὶς οὐ δυνάμεθα ὁτιοῦν. Δι' δ καὶ προηγεῖσθαι μὲν αὐτὴ λέγεται διὰ τὴν τοῦ κτίσματο; ἀδυναμίαν ἀφ' ἑαυτοῦ, ἔπεσθαι δὲ ἡγουμένης τῆς προαιρέσεως, διά τὸ μὴ ἐπαναγκάζειν, ὡς ἔχει ἐπὶ φωτός, καὶ τοῦ ἔχοντος ἢ θέλοντος βλέπειν αὐτῷ. Καὶ ἔτι εὔχετο μὲν Ιωάννης μὴ ἐγκαταλειφθῆνει ἄν, ἀλλ' ὁδηγηθῆναι πρὸς τὴν αἵρεσιν τοῦ βελτίονος, ἐπήκουσε δὲ ὁ Θεὸς πρὸς μὲν αὐτὸν Ἰωάννην καὶ τὸ ἔργον τότ' εὐθὺς, πρὸς δ' ἑαυτὸν, ἐξότου καὶ προήδες τὸν Ἰωάννην ἄξιον ἐπακούεσθαι. Καὶ οὐ μάτην εξ χετο Ιωάννης. Ὁ δὲ Ηρώδης εσκέπτετο τε καὶ ἐποίει, οἷς ἂν ἔδει αὐτὸν ἐγκαταλιμπάνεσθαι. Οὐκοῦν καὶ αὐτοῦ ἡ πονηρία ἔπασχε τὸ ἑαυτῆς, καὶ εὐχ εἰκῆ ἐγίνετο οὐδὲ αὐτή. Ἐκ τούτων ἁπάντων οὕτω τύπῳ διηρημένων και ὑποδείγματὶ ἐνὶ ἐκ πλείστων καλῶς ἐφαρμοζομένης δηλόν ἐστι, καὶ τὰς ἀνθρωπίνας θελήσει; τε καὶ 21 ρέσεις, καὶ τὰ ἐφ' ἡμῖν εἶναι λεγόμενα, καὶ ὅσα ἐνδεχομένως ὑφ᾽ ἡμῶν πράττεσθαι, πάντα τῇ θείᾳ ὑποκεῖσθαι προνοίᾳ, ἢ ἐστι πρόβλεψις του συμφέ ροντος, ἐν ἀμεταβλήτῳ διατάξει τῶν πρὸς τοῦτο ἀποβαινόντων, προεγνώσθαι δὲ ταῦτα ὡς ἔσται, τῇ πάντων α!τίᾳ, καὶ προωρίσθαι· γινωσκόμενα μὲν προγινωσκόμενα δὲ καὶ προωρίσθαι δήπου· προω ρισμένα δὲ οὕτω, καὶ οὕτω γίνεσθαι, ἐπειδὴ ὡς τως ἐσόμενα καὶ οὕτω προώριστο. Οὔτε γὰρ οἷόν τε ἦν τὸ μέλλον ἀγνοεῖν τὸν Θεὸν, ἢ ὑπομένειν, ὅπως ἄν τι γένοιτο, ἵνα εἰδῇ· οὔτε ἔδει ἐγνωσμένης τῆς ἑκάστου τῶν γινομένων ἀκολουθίας τὴν θείαν διαπεσεῖν γνῶσιν, ἄλλως ἐν τῇ τοιαύτῃ ἀκολουθίᾳ τινὸς, ἢ καὶ προέγνωστο, ἀποβαίνοντος. Τοῖς μὲν οὖν ἐνδεχόμενα ὁμοίως ἦν καὶ τὰ ἐναν εία πρὸ τοῦ ποιῆσαι θάτερον αὐτῶν ἑλομένους, ἐπ' αὐτοῖς γὰρ ἦν ὁμοίως αμφότερα· ἐπεὶ δὲ θάτερον ἐποίει ἑκάτερος, ἀναγκαῖον ἦν τὸ γεγενημένον, οὐ τῇ αὐτοῦ φύσει, ἀλλὰ τῷ ἐξειργάσθαι ἤδη, καὶ οὐκ ἐνδέχεσθαι, καὶ μὴ εἶναι ἐξειργασμένον, ὡς πρὸ τοῦ γάρ, ὅτι οὕτως ἔσται καὶ ὠρίσθαι οὕτως ἐχρῆν· γενέσθαι ἐνδεχόμενον καὶ μὴ γίνεσθαι. Εκείνοις τε οὖν οὕτω ταῦτα εἶχε, καὶ ἡμῖν οὕτω κρίνεται, τῇ δὲ θείᾳ γνώσει προσκειτο ὡς γεγενημένα, καὶ πρὶν γενέσθαι. Καὶ ᾔδει μὲν, ὅτι αὐτοὶ ἐνδεχομένως αἱρήσονται, & αἱρήσονται καὶ οὐκ ἀνάγκῃ τινὶ τὰ ἐπ' αὐτοῖς ὄντα. Οτι δὲ τοδὶ αἱρήσετα ἑκάτερο; καὶ μὴ τοδί, ἠπίς στατο ώρισμένως, καὶ ὡς προεγίνωσκε τὸὲ σόμενον εἰς τοσούτους ἐνιαυτοῦ;, οὕτως καὶ τὸ ἐνδεχομένως ἐσ5μενον ἐπίστατο αναγκαίως. Συναιρεῖ μὲν γὰρ ἡ θεία ἐπιστήμη τὸ πᾶν τῆς ἀνθρωπίνης αἱρέσεως τε καὶ πράξεως, ὡς ἔχει καθ᾿ ἑαυτὴν περὶ ὁτιοῦν. Αμα δὲ καὶ πρὸς τὸ ἔσχατον φέρεται, όπερ ἐστὶν ἔν τε ἐνδεχομένοις ἔν τε ἀναγκαίοις ἐμοίως, μᾶλλον δὲ αὐτῇ πάντα πάρεισιν οὕτως, ὡς ἀπείρα καὶ κοινοτάτη Ἀλλ᾿ οὐ προωρίσθαι γε ἐν ἑαυτοῖς, οὐ γὰρ ἀεί εἰσιν αὐτὰ, ἐν τῷ Θεῷ δὲ μόνον προωρίσθαι· καὶ οὔτε ἔχειν εἰδέναι τὸν θεῖον προορισμόν τοὺς ἀνθρώ πους περὶ ὁτιοῦν τῶν ἐπ' αὐτοῖς ὄντων, ἵνα αὐτῷ καὶ ἄχοντες ἀκολουθώσι. Καίτοι οὐκ ἀγνοοῦσιν οἱ γε σοφοί, ε · ἐκεῖ ὡρίσθαι, οὔτ᾽ ἐκεῖθεν

DE PRÆDESTINATIONE LIB. I. καὶ μὴ εἰδότας συναναγκάζεσθαι, ἵνα τὰ πεφυκότα 1 μένοι καὶ πράξαντες. ᾿Αλλὰ τὸ προορίζειν ἀντὶ τῆς ἐκ προαιρέσεως καὶ ἐνδεχόμενα γίνεσθαι μὴ γίνηται οὕτως, ἢ οἱ πεφυκότες ποιεῖν οὕτω μὴ οὕτω ποιῶν σιν. Δήλον δὲ καὶ ὅτι τούτων οὕτως ἐχόντων οὐδὲν πρὸς τοῦ ἐλέσθαι τὸ βέλτιον ὠφελεῖ ὁ θεῖος προορισμὸς τοὺς προηρημένους, εἰ μὴ ὅσον προώριστο τῇ ἀνθρωπίνη φύσει κοινῶς, τὸ δεῖν κατὰ λόγον τε καὶ νόμον βιοῦν, καὶ οὕτω βιοῦντας θεοφιλεῖς εἶναι, τοιούτους δὲ ὄντας ἄμεινον ζήσεσθαι ἐν τῷ μέλλοντι, Ταῦτα γὰρ καὶ πάνυ καλῶς οἴδασιν οἴ γε σπουδαῖοι, Ἀλλ᾽ οὐ διὰ τὸ εἰδέναι μόνον τοιοῦτοί εἰσιν· πολλοὶ γὰρ καλῶς εἰδότες καὶ ἄλλους πείθοντες αὐτοὶ πονηροὶ ἐθέλομεν εἶναι· ἀλλ' ὅτι ᾔδει καὶ τούτους ὁ Θεὸς τὰ χείρω αἱρησομένους, καὶ προώριστο τοῦτο οὕτως ἐν τῇ θείᾳ περὶ αὐτῶν γνώσει, οὐδὲ αὐτοὶ ἐπίσταν ται, οὐκοῦν οὐδὲ βλάπτει αὐτοὺς τοῦτό γε. Εχόντες ἄρα αἱροῦνται ἀμφότεροι, ὁπότε αἱροῦν ται· δι' δ καὶ οἱ μὲν στεφανοῦνται, οἱ δὲ κολάζονται, ὡς ὅλῃ αὐτῶν προαιρέσει τοιοίδε ἀποτελεσθέντες. Καὶ ὁ Θεὸς ἐν οἷς μὲν ἔστιν αἴτιος, ἐν οἷ; δὲ ἀναί τιος. Εἰ δὲ καὶ πάντων αἴτιος, ἀλλ' οὐδεμιᾶς γε ἀνάγκης ἐν τοῖς προαιρετούς· ὡς γὰρ ἔμελλε γίνε σθαι καὶ ὡς ἐπεφύκει έκαστα γίνεσθαι ἡ ποιεῖν, οὕτω προέγνωστο τῷ Θεῷ καὶ προώριστο, καὶ ὡς τὴν θείαν περὶ ἁπάντων βούλησιν εἰκός ἐστιν ἐμπλέκεσθαι τοῖς τοιούτοις, ὅπου μὲν οὐκ ἀναγκάζουσαν, ὅπου δὲ συνεργοῦσαν μόνον, ὅπου δὲ συγχωρούσαν ἐπ' ὠφελείᾳ, ὅπου δὲ ἐγκαταλείπουσαν τέλεον. Εἰ δέ τινες τῶν ἐνθέων χωρίζοντες τὰ ἐφ' ἡμῖν προγινώσκειν λέγουσι τὸν Θεόν, οὐ προορίζειν, τὸ ἐπαναγκάζειν βούλονται λέγειν. Τοῦτο δὲ καὶ ἡμῖν εἴρηται, ὅτι ἐν τοῖς θελήσει ποιοῦσιν οὐδὲν πλέον ἀνάγκη; επάγει τὸ προοεγνώσθαι καὶ προωρίσθαι πάντα ὑπὸ Θεοῦ, ἡ εἰ μετὰ τὸ πράττειν αὐτοὺς ἐλευ θέρως, ἅττ᾽ ἂν προαιροῖντο, ἐγίνωσκεν, ὅτι τάδε πέπρακται ὑπ' αὐτῶν. Τὸ μὲν γὰρ γινώσκεσθαι αὐτά ποτε καὶ ἐξ αὐτῶν ἐστιν· ὡς γὰρ ὑπάρχοντα καὶ για νώσκεται· τὸ δὲ προεγνώσθαι, τοσοῦτον χρόνον τοῦ περιόντος τῆς θείας ἐπιστήμης ἐστίν. Ούκουν συντε λεῖ αὐτοῖς ἢ ἐμποδίζει τὸ προεγνώσθαι, ἕως ἂν μὴ καί τις ἐπῇ ἀνάγκη ἐκ τοῦ προγινώσκοντος, ὥστε οὐδὲ τὸ προωρίσθαι. Συντελεῖ δὲ τῷ προγινώσκειν τὸ προωρισμένον γινώσκειν· ἀορίστων γὰρ οὐκ ἂν ποτέ γίνοιτο γνῶσις Θεῷ πρέπουσα. Οὐκοῦν δεῖ μὲν ὠρίσθαι τὰ γινωσκόμενα ἁπλῶς τε καὶ ὡρισμένως. Δεν δὲ καὶ προωρίσθαι τὰ προεγνωσμένα, καὶ ὡρίσθαι γε οὐκ ἄλλοθεν ἢ ὑπ' αὐτοῦ, ποιητοῦ πάντων ὄντος καὶ τέλους ἐσχάτου. Ταύτῃ γὰρ ἐξ αὐτοῦ καὶ εἰς αὐτ τὸν εἶναι λέγεται πάντα ὡς αὐτοῦ γε ὄντος τοῦ τε τάττοντος ἕκαστα, καὶ εἰς ὃν πάντα ἐσχάτως τάτ τονται, κἀντεῦθεν ἀκολουθεῖν τὸ καὶ εἰς τὰ προσεχή αὐτῶν τέλη ἕκαστα ὑπ' αὐτοῦ τάττεσθαι. Οὐκ οὖν οὐδ᾽ ἐκεῖνοι τὸν θεῖον προορισμὸν καὶ ἐν τοῖς ἐφ' ἡμῖν ἀγνοοῦσιν ὡς μόνων τῶν ἀνθρωπίνων ἐνεργειῶν ἢ τῷ χείρους εἶναι τῶν ἄλλων οὐχ όριζομένων, ἢ τῷ πάνυ βελτίους εἶναι, μηδὲ τῇ θείᾳ γνώ· σει περιλαμβανομένων. "Ηκουον γάρ που του λογίου κεκληκέναι τὸν Θεὸν, οὓς προέγνω καὶ προώρισε οὗτοι δὲ ἦσαν οἱ ὅσα ἦν ἐπ' αὐτοῖς θεοφιλῶς προηρη- ἀνάγκης λαμβάνουσιν, οὐ πάνυ μὲν ἀκριβῶς ἐφισ στῶντες τῷ σημαινομένῳ τῆς λέξεως, ἀκριβῶς δὲ πάνυ φρονοῦντες, ὡς ὁ θεῖος προορισμός οὐκ ἀναγε κάζει τὸ αὐτεξούσιον, ὡς μηδὲ τοιοῦτο λοιπὸν εἶναι. Ὥστε καὶ αὐτοὶ τῷ πλήθει τῶν ἄλλων ἐνθέων καὶ τῷ κανόνι τῆς ἀληθείας συνάδουσι. Τούτων ἁπάντων οὕτω τιθεμένων, ὅτι οὐδὲν ἀναι ρεῖται τῶν ὁμολογουμένων, σαφές ἐστι· μένει μὲν γὰρ τὸ ἐξ ἀνάγκης καλῶς, μένει δὲ τὸ ἐνδεχόμενον ἐν τοῖς αἰτίαις τε καὶ τοῖς ἐξ αὐτῶν γινομένοις, μένει δὲ τὸ συμβεβηκὸς ἐν τοῖς πράγμασι. Πάντα γὰρ ἐν τῇ τάξει τῆς θείας προνοίας, ὡς εἴρηται, περιέχεται, καὶ πάντα ἡ τάξις αὐτή διαλαμβάνει καλῶς, μετὰ τοῦ ἑκάστῳ τὸ οἰκεῖον φυλάττειν. ᾿Αλλὰ μὲν καὶ τὸ χρήσ σιμον τῶν εὐχῶν οὐκ ἐκβάλλεται οὕτως, οὐ μόνον ὡς καὶ αὐτῶν ὑπὸ τὴν τάξιν οὐσῶν, ὡς ἐν τῷ τοῦ Ἰωάννου ὑποδείγματι εἴρηται· ἀλλ᾽ ὅτι καὶ πολλὰ παρὰ τὴν τάξιν τῶν ταπεινοτέρων αἰτίων ὁ Θεὸς εἴωθε πράττειν τὸν ἀνθρώπινον βίον οἰκονομῶν, & τὴν ὅλην διάθεσιν τῆς αὐτοῦ προνοίας καὶ τὴν πάντα περιέ νουσαν τάξιν οὐ μεταβάλλει οὔθ᾽ ὑπερβαίνει. Οὐδὲν οὖν κωλύει τοιαῦτα ποιεῖν καὶ ταῖς εὐσεβέτι τῶν ἀν θρώπων αιτήσεσι χαριζόμενον, ὃς τὸ θέλημα τῶν φοβουμένων αὐτὸν ποιεῖν λέγεται, καὶ τῆς αὐτῶν δεήσεως ἐπακούειν, καὶ διηνεκῶς ἡμᾶς προτρέ πεται ἐπὶ τὸ ζητεῖν. ᾿Απολέλυται γὰρ ὁμολογου μένως πάσης ἀνάγκης, ἣν αὐτὸς ἐνέθηκε τοῖς ποιής μασι, καὶ διὰ τοῦτο πᾶσαν ὡρισμένην ἐξ αὐτοῦ τοῖς μερικοῖς αἰτίοις ἀνάγκην μεταποιεί θελή σας πρὸς τὴν σωτηρίαν τῶν εὐσεβῶς καταφευγόνο των καὶ ἐπιμόνως προσεδρευόντων, ἢ ὑπὲρ ὧν ἱκετεύουσιν, ὧν ἀπάντων ἡ σωτηρία τῆς περὶ αὐτοὺς προνοίας, τῆς καὶ διὰ τῶν ἄλλων κτισμάτων ὑπουργουμένης, τέλος ἐστίν. Οὐδὲ γὰρ διαφέρει ἥλιον στῆσαι τρέχοντα δικαίων εὐχαῖς, ἢ ἐν πανας - λήνῳ ποιῆσαι αὐτὸν ἐκλιπεῖν, τὸ παραδοξότερον, καὶ μηδενὸς εὐξαμένου τοῦτό γε, ἵνα τι εκατέρωθεν ἀγαθὸν καταπράξηται. Ἐν ἑκατέρῳ γὰρ τῶν θαυ μάτων τὴν ὡρισμένην· ἀνάγκην ἡγχε τῇ ἀπολελυ μένῃ [sic], καὶ τὸν φονευθέντα ἂν ἐν ὕπνῳ ὑπὸ λῃ στῶν ἐξαναστήσας και κρύψας που απήλλαξεν ἑτοί μης οὔσης τῆς συμφοράς, ἵνα τι περὶ αὐτὸν βέλτιον ἢ περὶ ἄλλους τῇ προσθήκῃ τοῦ βίου οἰκονομηθῇ. ᾿Αλλὰ καὶ εὐχῇ ἀπήλλαξεν ὁμοίου κακοῦ ἕτερον ἰδόντα ἐπιὸν ἄφυκτον τὸ δεινὸν, καὶ ἐπὶ τὸν δυνάμε νον σώζειν καταφυγόντα. Εστιν ὅτε μετὰ τοῦ σῶσαι καὶ αὐτοὺς μεταβεβλημένους τους κτείναι προηρη μένους, καὶ φονευθέντας μὲν ἂν ὑπὸ τῶν τυράννων, τοὺς μέχρι θανάτου ὑπὲρ τῆς πίστεως ἀπολογουμέ νους διεφύλαξε καὶ μὴ δεηθέντας, οι βυθιζόμενοι οὐκ ἀπεπνίγοντο, καὶ ἐμπιπραμενοι οὐ κατεκαίοντο, καὶ θηρίων ἐπαφιεμένων οὔτε ἐβλάπτοντο ὁτιοῦν, καὶ ἐτιμῶντο ὡς ἂν εἶχε τιμἦν τὰ θηρία, καὶ δη λητηριούμενοι οὐκ ἀπέθνησκον. Δεηθέντας δέ ποτε ἄλλους μετὰ τὴν παρρησίαν καὶ ἄθλους πολλούς απο δεδειγμένους σὺν εἰρήνῃ ἐξῆγα τοῦ βίου, καὶ χωρίς τινος αἰτίας φυσικῆς τῶν τὰ τοιαῦτα τέλη ἐν τοῖς ἀνθρώποις ἐργαζομένων.

καταλάμπειν πρὸς τὴν εὕρεσιν τοῦ συμφέροντος, ὁπόταν μὴ πάνυ σαφής ᾖ. Ταῦτα δὲ καὶ χωρὶς εὐχῶν πάνυ ποιεῖ ἐν τοῖς ἀξίοις καὶ μὴ εὐχομένοις τυγχά νειν. Ὥσπερ οὖν πολλοὶ εὐχόμενοι, οὐκ ἀξίμ παρι σκευῇ, ἢ ἀγνοίς τοῦ ὠφελίμου, οἱ μὲν τῇ ὁδῷ τῆς αὐτῶν βουλῆς καταλείπονται καὶ τῆς φύσεως, ἐπ' ὠφελείᾳ δήπου τινὶ αὐτῶν ἢ ἑτέρων, εἰ καὶ κακόν τι πάσχειν δοκοῦσιν· οἱ δὲ οὐχ 8 ζητοῦσιν, ἀλλ' ὁ στις συμφέρει λαμβάνουσιν. Τῆς γὰρ αὐτῆς τοῦ εὐμεν στάτου πατρὸς προνοίας ἂν εἴη, ἰχθύν τε αὐτοῦντι μὴ ἐπιδιδόναι, φησὶν, βριν, καὶ ἰχθὺν ἀνανεύοντι ἐξηπατημένῳ παρέχειν ἰχθὺν, οὐκ ἔφιν, εἴ τις τῶν ἀγαθῶν τοῦ πατρὸς δομάτων ἄξιος εἴη, τάλλα παί; ἀγαθὸς ὤν. Ἐφ' ὧν ἁπάντων τὸ ὡρισμένως ἐν τοῖς κτίσμασιν ἀναγκαῖον αἰτιατὸν ἂν καὶ κτιστὸν μείζονι τῇ ἀἰδίῳ ἀνάγκῃ μεταποιεῖται. Η μὲν γὰρ ἐν τοῖς ποιήμασιν ἀνάγκη διὰ τὸ θελῆσαι τὸν Θεὸν οὕτως ἐστὶ καὶ ἑκάστῳ θελῆσαι τὸ βέλτιστον τῇ αὐτοῦ φύσει, καὶ τοῖς ἄλλοι; ὅσα δεῖταί τι αὐτῶν πρὸς τὸ εἶναι. Τὸ δὲ ἁπλῶς βέλτιστον ἐν τῇ θελήσει τοῦ Θεοῦ κείμενον, ὥρισται μὲν καὶ αὐτὸ ἐκεῖ ἀεὶ καὶ ἑκάστοτε τῷ τε μὴ ἄν ποτε θελῆσαί τι τὸν Θεὸν παρὰ τὴν ὡρισμένὴν ἐν τοῖς ποιήμασι τάξιν, δ μὴ ἂν εἴη ἁπλῶς βέλο τιστον, ὑφ' δ τὸ ἐν αὐτοῖς ἀγαθὸν τέτακται, τῷ τε τυγχάνειν ὡρισμένως προεγνωκότα, ὅτι οὕτω ποιήσει. Πρὸς δὲ τὴν ἐγκαθιδρυμένην τοῖς ποιήμασι καὶ τοῖς δούλοις ἀνάγκην ἀόριστόν ἐστι καὶ ἀπολελυμέ νον· οὐδὲ συμπέπλεκταί γε τῇ τῶν ὄντων ἀκολουθία, ἀλλὰ τῆς ἁπλουστατης καὶ ἐλευθέρας ήρτηται τοῦ τοῦ Θεοῦ προνοίας, ὅτι καὶ πρὸς τὸ εὔξασθαί την θείου θελήσεως, ᾗ νόμος οὐδεὶς ἐστιν, οὐδ᾽ ἀνάγκη, πλὴν ἑαυτῆς. Οὐ γὰρ δύναταί ποτε εἰ μὴ τοῦ βελτίστου εἶναι, ἢ ὡρισμένως ἢ ἀπολελυμένως. Καὶ ὡς μὴ ὄντα πρότερον εποίει τὰ ἐν τῷ κόσμῳ, οὐ δήπου τὴν ἐν τοῖς κτίσμασιν ὡρισμένην παρ' αὐτοῦ συμ προβιβάζων ἀνάγκην, οὔπω γὰρ ἦν· οὕτω καὶ ὄντα μετασκευάζει ἐπειδὰν βουληθῇ ὁλοσχερεστάτῃ καὶ ἀρίστῃ διατάξει προνοίας, καὶ τὸ μεῖζον ἢ κοινότε ρον ἀγαθὸν διαπραττομένῃ μετὰ τοῦ μήτε τὰ ἄλλα ἀναιρεῖν. Ταῦτα δὲ συνάδει καλῶς τοῖς ἐξ ἀρχῆς εἰρημένοις, ἐν οἷς ἐστι καὶ τὸ τὸν Θεὸν μὴ πεποιηκέναι τὰ ὄντα τῷ πεφυκέναι, ἀλλὰ τῷ βούλεσθαι. Εἰ δὴ περὶ τὰ κεφάλαια τοῦ ἀνθρωπίνου βίου τὸ τῶν εὐχῶν οὐκ ἀναιρεῖται δραστήριον, πολλῷ μᾶλλον ἐν διαθέσεσι καὶ ἔλαις καὶ τρόποις καὶ τόποις, καὶ ὅσα ἁπλῶς ταῖς ἀνθρωπίναις πράξεσιν ἢ τοῖς πάθεσι σύνεισιν. οὔτε γὰρ ὡρισμένα ἐκ τούτων τοῖς ἀνθρώποις ἀκολουθεῖ, οὔτε ἑνὶ τρόπῳ πάντα πᾶσι συμπλέκεται. Αλλ' ἐνδέχεται μὲν ἐκ τῶν αὐτῷ· ταλς τἀναντία κινεῖσθαι τὰς ἀνθρωπίνας αἱρέσεις, καὶ οὐ μόνον πλειόνων ἀνθρώπων, ἀλλὰ καὶ τῶν αὐτῶν ἐν ἄλλῳ καὶ ἄλλῳ χρόνῳ, ὡς δὲ καὶ ἐκ τῶν ἐναντίων ἢ διαφόρων ενδέχεται πρὸς τὸ τὰ αὐτὰ αἱρεῖσθαι, ἐνάγε σθαι. Καὶ ἐμπεριλαμβάνονται μὲν τῇ διατάξει τῇ θείᾳ· οὐκ ἐκπληροῦνται δ᾽ ἀεὶ πάντα ιδιαιτάτῃ τῆς θείας χάριτος εκπληρώσει, ὥσπερ τὰ τέλη αὐτῶν, ἀλλ' ὡς προηγούμενα μόνον ἢ ἐπακολουθοῦντα αὐτ τοῖς ἐνώπιόν εἰσι τῶν ὀφθαλμῶν τοῦ Θεοῦ, καὶ ὡς δι' αὐτῶν ἑκάστου ἀνθρώπου ἐπὶ τὰ κεφάλαια του Ιδίου βίου παρασκευαζομένου. Τῇ δὲ τάξει τῶν μετ ρικῶν αἰτίων ἀφίενται ὡς ἐπίπαν καὶ τῇ ἀνθρωπίνῃ βουλή. Ἐν τούτοις οὖν καὶ μάλιστα τῶν εὐχῶν ὁ Θεὸς ἐπακούων τῷ ταῖς ἀνθρωπίναις ἀσθενείαις συντρέχειν τὴν τῶν μερικῶν τοιούτων διάταξιν πρὸς τὸ συμφέρον πολλάκις μεταποιεί, μετὰ τοῦ καὶ τὰς θελήσεις τῶν ἀνθρώπων ἔσθ' ὅτε προσάγειν αὐτῷ τὰς οίκοθεν κινουμένας. Ικετεύομεν δὲ καὶ ὑπὲρ ἀμφοῖν τούτων οἱ ἄνθρωποι· καὶ οὐχ οἷόν τ' ἦν τὸν ὑπεράγαθον τοῖς τὸ συμφέρον αὐτοῦσι πρὸς τὴν προς κειμένην ζωήν, ἧς προύργου ἐπιθυμεῖν φαίνονται, μὴ τά τε ἔξωθεν κωλύματα ἀναιρεῖν, καὶ τὰς ψυχὰς Ο “Ο δὲ μεῖζον εἰς ἔνδειξιν τῆς περὶ ἡμᾶς ἀγαθῆς ἐνάγει, ἵνα σὺν ὑποσχέσει τοῦ ἀμέμπτως ποτὲ βιών σεσθαι καὶ θεοφιλῶς αὐτοῦ δεηθέντες λάβωσιν, ο βούλεται αὐτοῖς διδόναι βελτιωθεῖσιν, εἴτε προσθήκη ζωής εἴη τοῦτο, εἴτε δουλείας ἀπαλλαγή, εἴτε ὁτιοῦν, Οὐδεὶς γὰρ ἔστιν, ᾧ μὴ ἀφορμὰς εἰδωσιν ὁ θεὸς καθάρσεως, ἄλλῳ ἄλλας, εἰδὼς μὲν ὅσοι αὐτὰς οὐχ ἁρπάσουσιν, τὸ δὲ ἀνῆκον τῇ ἀγαθότητι ἅπαν παντ τῷ πλάσματι χαριζόμενος. Ίσα περὶ τῶν ὑπολο των τοῖς τε βελτιουμένοις τοῖς τε ἀνεπιστρόφως ἔχουσ τῇ αὐτοῦ μέλει δικαιοσύνῃ. Τοιούτων πλήρεις αἱ ιεραὶ ἱστορίαι· καὶ οἱ πολύθεοι δὲ τοιαῦτα ἐπι ροῦσι πολλά, εἰ καὶ περὶ τὰ αἴτια αὐτῶν καὶ τοὺς τρόπους πεπλάνηνται, θεότητα μέν τινα καὶ ούτε αιτιώμενοι τῶν τοιούτων καὶ πρόνοιαν καὶ ἀνάγχην, διανέμοντες δὲ τὴν θεότητα οὐκ εὐσεβῶς τοῖς τοῦ μόνου Θεοῦ ποιήμασι, πρὸς τὸ αἰτιῶδες αὐτῶν ἐξη. πατημένοι, τὴν δὲ πρόνοιαν ἢ οὐ πάντων ἢ οὐκ ὀρθῶν; λέγοντες, τήν τε ἀνάγκην ἱδρύοντες ἔνθα οὐ χρή, σὺν οὐδεμιᾷ λόγων ἀνάγκῃ, καὶ 8 μεῖζόν ἐστιν, ούτ' οὔτε σφίσιν αὐτοῖς ἕκαστοι, οὔτε ἀλλήλοις ἐμόλογον αξιοῦντες. Ἐν τούτοις πᾶσι τοῖς περὶ θείας φιλανθρωπίας Ιστορουμένοις μετὰ τοῦ ταῦτά τε ἀληθῆ εἶναι, καὶ ἡμᾶς ὀρθοτάτῳ λογισμῷ κεχρημένους εύχεσθαι περί ὧν χρὴ τῷ Δημιουργῷ, καὶ τὸ τῆς θείας προνοίας προωρισμένον καὶ ἀμετάβλητον διασώζεται. Ούτ γὰρ διὰ τὸ ἅπαξ ἢ δὶς στῆναι τοῦ δρόμου τὸν ἥλιον τῇ τοῦ ποιήσαντος αυθεντίᾳ ἡ περὶ αὐτὸν ἥμειπται καθόλου τῆς προνοίας διάταξις, οὔτ᾽ ἔξω τῶν περὶ ήλιου προωρισμένων καὶ τοῦτο ἦν. Καὶ Εζεκία; δ: προσθήκην ζωῆς ἐλάμβανεν ἐκ τῆς περὶ τὸν βίον μεταμελείας καὶ καταφυγῆς εὐσεβοῦς πρὸς τὸν ζωής αἴτιον, οὕτως οικονομήσαντος τοῦ Θεοῦ, καὶ ὁριστ μένου ἂν τότε όμολογουμένως αὐτῷ τὴν ζωήν, καὶ ηπείλησεν, εἰ μὴ μετενόει. Αλλ' οὐ παρ' ἐντεῦθεν ὁ θεῖος ἡμείφθη προορισμός περὶ τῆς ἑκάστου ζωής τε καὶ τελευτῆς, ἐν ᾧ περιέχεται καὶ τὸ δύνασθαι ταῦτα διατιθέναι πρὸς τὸ συμφέρον τὸν θανάτου καὶ ζωῆς Κύριον. Οὔτ᾽ ἔξω τῶν περὶ Ἐξεκίου προσωρι σμένων καὶ τοῦτ᾽ ἦν τὸ εὐξάμενον σὺν βελτιώσει του βίου προσθήκην ταύτην λαβεῖν, καὶ ὁ ποτε πέρα; τῆς περὶ τὸν Ἐζεκίαν καθόλου θείας προνοίας ἦν, τοῦτ' ἀμήχανον ἦν μεταποιηθῆναι. Ὥστε εἰ καὶ δις

DE PREDESTINATIONE LIB. I-IIT, αὐτῷ τοσοῦτος αὖ προσετίθετο χρόνο;, ἐκεῖνος ἂν ἦν ὁ τῆς ζωῆς τελευταῖος όρος αὐτῷ, καὶ προσετίθετ᾽ ἂν δήπου· οὐκ ἂν δὲ οὐδὲ προσετίθετο. Καὶ εἰ προαιρούμενος μετενόει Εζεκίας, ενδεχόμενον αὐτῷ καὶ μὴ θέλειν μετανοεῖν. Αλλ' ὁ Θεὸς ᾔδει ὡρισμένως, ὅτι μετανοήσει, καὶ οὐκ ἀποθανεῖται εὐθὺς τότε, καὶ εἰ ἀπέθνησκεν ἂν εὐθὺς μὴ μετανοιῶν, οὐχ ὡς οὕτω καὶ προωρισμένον ἐγίνετ᾽ ἂν οὕτως, ἀλλ᾽ ἦν ἂν ὅτι γενήσεται οὕτω προωρισμένον τῇ πάντα περ ριεχούσῃ τοῦ Θεοῦ γνώσει, καὶ ἐγίνετ᾽ ἂν τὸ ἀνθρω πίνῃ γνώμη γινόμενον καὶ τῇ θείᾳ γνώσει προωρι σμένον. Ο δὲ αὐτὸς καὶ περὶ ὁμοίων ἐστὶ λόγος. Ἐπεὶ τοίνυν οὐδὲν ἀφαιρεῖται τῶν ὁμολογουμένων, ἐκ τοῦ πάντα ἐκεῖνα οὕτω τίθεσθαι, ὡς περὶ ἀλη θεστάτων, τῷ δεδωκότι καὶ γνῶναι καὶ εἰπεῖν οὕτως χάριν ὁμολογοῦμεν Θεῷ, ᾧ πρέπει δόξα ἐκ πάντων εἰς τοὺς αἰῶνας. Αμήν. GENNADII PATRIARCHÆ AD DE PREDESTINATIONE JOSEPHUM EXARCHUM EPISTOLA SEU TOTIUS OPERIS LIBER SECUNDUS (Vide supra, col. 539.) ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΘΕΙΟΥ ΠΡΟΟΡΙΣΜΟΥ ΤΡΙΤΟΝ. DE DIVINA PROVIDENTIA LIBER TERTIUS (Ex cod. Reg. Paris. 1989, fol. 180 γ' nunc primum edilos.) Τῷ αὐτῷ τιμιωτάτῳ ἐξάρχῳ Γεννάδιος μοναχός γάλων διδασκάλων συναγωνίζεται ἣν τῷ δευτέρω ὁ Σχολάριος. Πολλὴν οἶδά σοι χάριν, οσιώτατε Πάτερ καὶ ἀδελφὲ, ὅτι καίτοι πεπεισμένος ἀρκούντως τῇ συ στάσει τῶν τοῦ μεγάλου Πατρός Βασιλείου χρήσεων, μᾶλλον δὲ τῆς κοινῆς τῶν διδασκάλων δόξης, περὶ τῶν τῆς ζωῆς ὅρων περὶ ὧν ἐπυνθάνου, ταυτὸν δ' εἰπεῖν, καὶ περὶ τοῦ θείου προορισμού, επεμψας ἡμῖν καὶ τὰ δοκοῦντα τῇ δόξῃ ταύτῃ προσίστασθαι ἡμῶν σοι καὶ τοῦτο προτρεψαμένων ἅπερ ἰδόντες καὶ τρίτον ἤδη σοι συνταγμάτιον πέμπομεν ἀκολούθως τῷ καιρῷ καὶ τῇ χρείᾳ· εἰ καὶ τὸ πρότερον περὶ θείας προνοίας καὶ προορισμοῦ πεμφθέν σοι βιβλίον ἡμῶν ἀρετῇ καὶ δυνάμει πολλῷ πλέον ἢ μεγέθει ταῦθ' ὑπερβάλλει τὰ δεύτερα· ἐκεῖ μὲν γὰρ ὅλην προεστησάμεθα τὴν ὑπόθεσιν ταύτην, ἐν του. τοῖς δὲ λύσιν ἐνίων τῶν ἀντιπίπτειν δοκούντων ἐχε θέσθαι σοι διέγνωμεν τῷ φιλτάτῳ. Ὁ μὲν οὖν ἱερώτατος ἀρχιερεὺς τῆς Ἐφέσου, ἐκ γὰρ τῶν ὑστέρων ὡς βελτιόνων ἄρξασθαι δεῖ, καὶ διὰ τὴν πρὸς ἐκεῖ νον ἡμῶν μετ' αἰδοὺς εὔνοιαν τῇ διακρίσει τῶν μεΟ συντάγματι φανερῶσαι σοι καλῶς προεθέμεθα καὶ ἡμῖν τὰ ἐκείνων ὡς ἐχρῆν ἐκθειάσασιν ἐπιμαρτυμεῖ· φησὶ γὰρ ἐν οἷς ἡμῖν ἔπεμψας κατὰ λέξιν ὡς εἰ μὴ καὶ πᾶσιν ἀνθρώποις, ἀλλὰ τοῖς ἀρίστοις τε καὶ οἰκειοτάτοις ὁ Θεὸς οὐ τὴν τελευτήν μόνον, ἀλλὰ καὶ τὰ κατὰ τὸν βίον ἅπαντα προορίζει, τοῦτο δὲ καὶ ἡμῖν δι' ὅλου τοῦ δευτέρου συγγράμματος. κατεσκευάζετο ὡς γνώμη τῶν διδασκάλων κοινὴ τῶν ἀκριβούντων ταῦτα καὶ σοφίᾳ καὶ χάριτι οὐ μόνον τοῦ μεγίστου Πατρός Βασιλείου, ὅτι τοῖς εἰς τὴν αἰώνιον προωρισμένοις ζωὴν τά τε κατὰ τὸν βίον ἅπαντα καὶ τὸ πέρας τοῦ βίου ἀκολούθως τῷ τοιού τῳ προορισμῷ ὑπὸ Θεοῦ διατάττονται, τοῦτο μόνον ἔδοξεν ἄν τισι τῷ μακαρίῳ μὲν κατὰ καιρὸν εἰρη μένον, ὅτι τὴν τοῦ μεγάλου Βασιλείου βεβαιών φρονίμως ἀπόφασιν, ὅμως ἐκ τοῦ παρήκοντος αὐτὴν εἰπεῖν λέγει τὸν μέγαν. Ἐμοὶ δὲ ἔγνωσται μᾶλλον αὐτὸς, τὴν μὲν ἀλήθειαν δογματικῶς βεβαιῶν καὶ τῷ μεγάλῳ Βασιλείῳ κατὰ λέξιν συνάδων, ἐκ δὲ τοῦ παρήκοντος ἢ μᾶλλον εἰπεῖν οἰκονομικῶς πλαγιάζειν

GENNADII CP. PATRIARCHAB δοκῶν εἰς ἀρέσκειαν τῶν περὶ τούτου τότε ζητούν- στήσαντες, αἷς πανταχοῦ τὴν περὶ τούτων λόγον των· τὴν γὰρ ἀπόκρισιν ταύτην μετὰ τὸ συγγράψαι εγκατασπείρει. Ὁ μὲν οὖν Ἐφέσου τοιοῦτος τῷ μικρὸν ἐν Ἱερομονάχοις ἔτι ταττόμενος ἀνέγνω τῷ μεγάλω Πατρὶ καὶ ἡμῖν· Διοδώρου δὲ, ὅστις ποτέ βασιλεῖ Ιωάννῃ ἐν τῷ ναῷ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ ἐστιν οὗτος, οὐ φροντιστέον. Ενθεν, καθάπερ - Χριστοῦ, ὅν πεφανερωμένον εκάλουν, έγγιστα τῇ φθην εἰπὼν, ὁ τῶν θεολόγων πάντων χορός συμφών μονῇ τῶν Μαγγάνων. Ανέγνω δὲ παρόντος ἐμοῦ· νως τε καὶ ἠκριβωμένως καὶ προβργου περὶ τούτων ἦλθε γὰρ μηνυθεὶς ἐκ τῆς ῥηθείσης μονῆς, μηνυ ἔφθη διορισάμενος. Καὶ εἰ τὸν μακάριον Νύσσης θεὶ; ἅμα καὶ τὸ σύγγραμμα φέρειν ἠκουσμένου Γρηγόριον οὐκ ἀξιοῦμεν ἀντιζυγοῦν μόνον τῷ τῶν παρ' ἡμῶν Πατρὸς τούτου τῷ βασιλεῖ, καὶ εἰ μὴ διδασκάλων πάντων χορῷ ἐν δυσὶ ζητήμασι οὐδὲ φθάσας δέδωκε τῷ ζητήσαντι, κἂν ἐπεστάτησε τοῖς τυχοῦσιν ἰδίᾳ γνώμη στοιχοῦντα, ἀλλ' ἡ τοῖς βέλτιον ἐξ ὧν ἡμῶν ἤκουσεν εὐλαβῶς συνεπιψηφι- συμφώνοις πᾶσι τιμῶντες αὐτὸν ἐν τοῖς ἰδίοις τούς ζομένου τοῦ σοφοῦ βασιλέως. Ἡμῖν δὲ ἤρκεσε καὶ τους παραγραφόμεθα, καίτοι τηλικοῦτον ὄντα, τις ἀμφοῖν τό τε συμπέρασμα τῆς ἀποκρίσεως, τῷ μεν ἡμῖν λόγος ἔσται Διοδώρου, καν πτερωτὸς ἦν, οὗ γάλῳ συμφωνούν Βασιλείῳ, καὶ ἐξαιτίασις ήν μηδὲ λόγο; ἐστὶ τῇ Ἐκκλησίᾳ καὶ τοῖς ταύτης ὑπερπαρέσχετο περὶ τοῦ δεδιέναι καθάπαξ τὴν τῶν ίδιω ηθληκόσι μηδ' ὄνομα ἢ εἴ που τις τῶν μοναχών τῶν ἀοριστίαν διώσασθαι ἣν περὶ τῆς ἀνθρωπίνης αὐτῷ μόνῳ προσεσχηκώς τῇ ἀοριστίᾳ τῶν ἀνθρω ζωῆς τε καὶ τελευτῆς ἰσχυρίζονται ὡς μηδὲν εἰδέναι πίνων καὶ κυβερνησίᾳ συνηγοροίη που γράφων, ἢ περαιτέρω δεδυνημένοι. Οτι δὲ ἐκ τοῦ παρήκοντος μὴ τοῖς θεολόγοις ἐγκύψας ἢ μηδὲ συνιέναι τούτων ἀδύνατον ἦν οὕτω τε προδήλως καὶ πολλαχοῦ τὰ δυνάμενος; Σκόπει δὲ καὶ ἅ φησιν ο Διόδωρος. Τέν τοιαῦτα τὸν μέγαν φάναι Βασίλειον, κἂν μυρίοι ἀριθμὸν, φησί, τῶν ἡμερῶν σου ἀναπληρώσω, τοῦτ' φαῖεν αὐτὸ τῆς Ἐφεσίων πρόεδροι, ἱκανῶς σοι τότε ἔστιν, εἰς λιπαρὸν ἄξω σε γῆρας καὶ πλῆρες· οὐκοῦν πρῶτον ἐδείχθη, καὶ ἡμεῖς οὐ φειδοῖν μᾶλλον τοῦ Θεός ἐστι καὶ κατ' αὐτὸν ὁ τὴν τῶν ἀγαθῶν ἀνδρῶν καλλίστου Πατρὸς ἐκείνου ἢ ὑπονοίᾳ τοῦ καὶ ἄλλοις ζωὴν ὀριζόμενος, καὶ πάλιν ὥσπερ ἀώρους ὁ Θεὸς τισὶ τοιοῦτόν τι περὶ τοῦ μεγάλου Βασιλείου παρα- ἀπειλεῖ θανάτους παρανομούσιν, οὕτω μακροβίωσιν λόγως εἰρῆσθαι σιωπῇ παρήλθομεν τὸν εἰπόντα· ὑπισχνείται τοῖς ὑπακούουσι, καὶ μηκύνει μὲν τις τὸν δὲ λόγον μόνον ἠλέγξαμεν. Οὐκοῦν ἔχεις καὶ εὐσεβοῦσι τὴν ζωήν, περικόπτει δὲ τοῖς παρακούου τὸν ἱερὸν ἄνδρα τοῦτον τὸν θεῖον βεβαιοῦντα προορι σιν, οὐ προσθεὶς, καὶ τὸ ἀνάπαλιν ἀληθέστατον δν, σμὸν, καὶ τῷ μεγάλῳ Βασιλείῳ συνάδοντα. Οὔτε δὲ ὅτι καὶ συστέλλει τοῖς εὐσεβοῦσιν ἐνίοτε τὴν ζωὴν ὁ μέγας τῆς Ἐκκλησίας φωστὴρ ἐν ἐκείνοις τοῖς καὶ μηκύνει τοῖς ἀσεβοῦσιν, ὡς ἐν τῷ πρὸ τούτου λόγοις περαιτέρω τὸν περὶ τούτων λόγον ἐξήταζεν, συγγράμματι προύργου περὶ αὐτῶν διελόμεθα τη οὔτε ὁ ἱερὸς οὗτος τῆς Ἐφέσου πρόεδρος ἀνάγκην " θείᾳ γραφῇ κατακολουθοῦντες. Οὐ γοῦν τοῖς τε εἶχε πρὸς μίαν ἐρώτησιν ἀποκρινόμενος τὴν περὶ τοῦ θείου προορισμού πάντα συνείρειν λόγον, ὥσπερ ἡμεῖς πρῶτα μὲν προυργιαίτερον, εἶτα καὶ δις προφάσει τῆς τοῦ μεγάλου συνηγορίας τοῦτο πεπράχαμεν ὡς οἷόν τε ἦν. Αρκείτω δ' ἡμῖν καὶ σοὶ τῷ φιλτάτῳ ὅτι φησὶ τὸν Θεὸν τοῖς ἀγαθοῖς τῶν τέκνων ἅπασιν οὐ τὴν τελευτὴν μόνον, ἀλλὰ και τε κατὰ τὸν βίον ἅπαντα προορίζειν. Τοῦτο δὲ καὶ ὁ μέγας εἰπὼν ἔφθη Βασίλειος. «Θάνατοι δὲ, φησίν, ἐπάγονται τῶν ὅρων τῆς ζωῆς πληρωθέντων οὓς περὶ ἔκαστον ἔπηξεν ἡ δικαία τοῦ Θεοῦ κρίσις πόρρωθεν τὸ περὶ ἡμᾶς συμφέρον προ βλεπομένου· ο καὶ αὖθις ἄλλοθι • • Μη αυτόματον τινα εἴπῃς συντυχίαν τῶν γινομένων ἀνθρώποις η ὅρων ὡς θελητῶν ἐν τῇ γνώσει τοῦ ἁπλοῦντος τὴν ὡς μηδενὸς προστάτου τὴν κόσμον οἰκονομοῦντος πονηρά δόγματα ὑποτιθέμενος σεαυτῷ, μὴ καὶ ἐκε πέσῃς τῶν ὅρων τῆς εὐσεβείας· ὁ γὰρ πλάσας ἡμᾶς καὶ ψυχώσας Θεὸς ἰδίαν ἔδωκεν ἑκάστῃ ψυχῇ τὴν τοῦ βίου διαγωγήν, καὶ ἄλλους ἄλλοις ὅρους έπηξε τῆς ἐξόδου,» καὶ τὰ ἄλλα ὅσα πρὸς κατασκευήν ἐπάγει τοῦ δόγματος, ὡς ἐν τῷ δευτέρῳ τῶν συγ γραμμάτων αὐταῖς ἔκκειται λέξεσιν. Καθόλου δὲ περὶ τοῦ θείου προορισμοῦ καὶ τῶν τε προωρισμέ νων εἰς τὴν ζωὴν τὴν αἰώνιον τῶν τε ἀποδεδοκιμα σμένων καὶ τῆς διαφόρου περὶ αὐτοὺς τοῦ Θεοῦ διατάξεως οἰκείας τῇ σφῶν προαιρέσει καὶ ζῶντας καὶ τελευτῶντας ὁπόσα φιλοσοφεί ἴσασιν οἱ ταῖς πολλαῖς καὶ μεγάλαις αὐτοῦ πραγματείαις καλῶς ἐπιπροωρισμένοις εἰς τὴν ζωὴν καὶ τοῖς ἀποδεδοκιμα σμένοις ὁ Θεός ἐστιν, ὁ τὴν ζωὴν ταύτην ὁροθετῶν, εἰ καὶ διάφορον αὐτοῖς τὸ τέλος μετά ταύτην ζωὴν συν αὐτῷ καὶ οἰκεῖον ἑκατέρων τῇ προαιρέσει· εἶτά φησιν ὥστε τοιαῦτα οὐ δείκνυσιν ὅρον ἔχοντα τῆς ζωῆς ἕκαστον τῶν ἀνθρώπων. Τί τούτου γένοιτ' ἂν ἀμβλύτερον; Τὸ μῆκος καὶ ἡ στενότης τῶν διαστη μάτων οὐ τοῖς ὅροις διακρίνονται καὶ γνωρίζοντας καὶ ὁ μακρύνων ἢ συστέλλων τὴν ὁδὸν καὶ τὸ διάστημα τῆς ζωῆς μετ' ἐξουσίας τοιαύτης άλλου διηθήσεται τοὺς ὄρους τιθέντος; Καὶ τίς ἐστιν ὁ τιθεὶς καὶ πῶς ἐξαπλωθήσεται η συσταλήσεται ἡ ζωὴ παρὰ τοῦ Θεοῦ μὴ προϋποτιθεμένων τῶν τῆς ζωῆς ζωὴν καὶ συστέλλοντος; Ὥστε τοὐναντίον ἐστὶν ἀληθὲς, ὡς τὰ τοιαῦτα, εἰ καὶ μηδὲν ἄλλο, δείκνυσιν ὅρους ἔχοντας τῆς ζωῆς ἐκ Θεοῦ τοῦ; ἀνθρώπους. Εἰτά φησι. Εἰ ὥριστο τῆς ζωῆς ὁ χρόνος, οὐκ ἂν ταῦτα ἦν, ἡ τῆς ζωῆς δηλονότι συστολὴ καὶ ἐξάπλωσις· ὥσπερ εἰ ἔλεγεν· Εἴ τι πέρας ἔχοι, οὐκ ἂν εἴη πεπερασμένον. Εἶτά φησιν Εἰ ὥριστο της ζωής ἑκάστου τὸ τέλος, οὔτε δίκαιο; οὔτε ἄδικος ηδύνατο ἂν αὐτὸ σαλεύειν. ᾿Αρετῇ δηλονότι καὶ πονηρία. Καὶ εἰ μὴ ὥριστο, πως προστίθησιν ὁ Θεὸς δι' όξι τητα ἐνίοις; Καὶ πῶς ἄλλων ἀφαιρεῖ δι' ἀναξιότητα; ὡρισμένῳ γάρ τι προστίθεται, καὶ ἀπὸ ὡρισμένου αὖ τι ἀφαιρεῖται, καὶ τῷ ὡρίσθαι τι γνωρίζεται η τε πρόσθεσις ή τε ἀφαίρεσις ἂν ἀληθὴς ᾖ· καὶ αὐτὸ

DE PRADESTINATIONE LIBER III. δὲ τὸ προτείθεσθαι καὶ ἀφαιρεῖσθαι ὡρισμένον ποιεῖ ηργμένον 8 πρὸς τἀγαθὸν ποιεῖν εἴωθε μόνον. Τὸ τὸ ᾧ προστίθεται, καὶ τὸ οὗ ἀφαιρεῖται, εἴ γε μὴ δὲ πονηροὺς ἂν ἀφ' ἑαυτῶν γενομένους καὶ τὴν εἴη ή προσθήκη ἄπειρος καὶ ἀόριστος. Αλλ' ἡ ποινὴν ἂν ὑποστῆναι καὶ λίαν ἦν ἐν τῇ γνώσει τοῦ πρόσθεσις τῆς ἐνταῦθα ζωῆς ἢ μείωσις ώρισμένον ἐ- ποιητοῦ ὡρισμένον. Καὶ εἰ μὴ οὕτως ἦν, οὐκ ἂν χει τὸ μέτρον, ὥστε καὶ τὸ πέρας. Τὸ δὲ αὐτὸ πέρας τε προελέγετο ὡς ᾗ ἂν ἡμέρᾳ φάγωνται ἐκ τοῦ ξύλου, καὶ ὄρος τῆς ἐνταῦθα ζωῆς ἐστι καὶ ἀρχὴ τῆς μελλού- θανάτῳ ἀποθανοῦνται, οὐδ᾽ ἂν οὕτως ἐξέβαινεν. σης, εἴτε δυστυχοῦ; εἴτε εὐδαίμονος. Καὶ τοῦτό ἐστι Προῤῥηθὲν δὲ οὕτω καὶ γεγονὸς καὶ ἐν τῇ θείᾳ ὡρι· τὸ πέρα; ὁ θάνατος εἶτα τὰ μὲν ἐν τῇ γαστρὶ τελευ- στο γνώσει. Καὶ τὸν μὲν φυσικὴν τουτονὶ θάνατον, τῶντα βρέφη σκοπεί, τοὺς δὲ ἀπὸ γαστρός μητρὸς τὴν τοῦ συνημμένου διαίρεσιν δηλονότι καὶ τὴν ἑπομένους τοὺς ἐκ κοιλίας μητρὸς προωρισμένους, στέρησιν τῆς ἐνταῦθα ζωῆς σπερματικῆς, εὐθὺς τοὺς ἀπὸ μήτρας ἡγιασμένους, τοὺς ἐξ ἐπαγγελιών ὑφίσταντο μόνον ὡς ἐπὶ πόνῳ, ζωῇ καὶ γήρᾳ καὶ νόγεννωμένους οὐ σκοπεῖ, εἰ καὶ ἦν τι τὸ περὶ τῶν σοις ἐπισυμβαίνειν ἀφύκτως μέλλοντά ποτε αὐτοῖς βρεφῶν πρὸς τὸν λόγον τόν τε προκείμενον; ᾿Αλλὰ τε καὶ τοῖς ἐξ αὐτῶν ἐσομένοις, ἀντὶ τῆς ἀπόνου ταῦτα παρῶμεν. Εἶτα λῃστὴν εἰσάγει καὶ διδόντα ζωῆς καὶ ἀθανάτοις πρεπούσης ἣν ἀποβεβληκότας δηλητήριον, οὐ διαιρῶν τίνες οἱ λῃστευόμενοι καὶ μᾶλλον ἐγνώρισε· τὸν δὲ ψυχικὸν ἐκ τῆς ἀληθοῦς τίνες οι δηλητηριούμενοι καὶ τίνων ἕνεκα. Αιτιατέος δὲ ὁ Θεὸς ὑπὲρ οὐδετέρων, ἀλλὰ τῆς ὀφειλομένης ἀμοιβῆς τοῖς ὑπὲρ εὐσεβείας καὶ ἀρετῆς ταῦτα προαιρουμένοις ἢ ὁπωσοῦν ἄλλως πάσχουσιν ἢ ὑπου μονῆς καὶ τῆς τῶν τοιούτων εὐσεβῶν προθυμίας, καὶ λίαν ὑπερδοξάσεως ἢ τοῖς ὑπὲρ αὐτοῦ θανουμένοις, ἀνθ' ὅτου τὰς τῆς καρτερίας ἀμοιβὰς ἐπαγγέλλεται μὴ βουλόμενος αὐτοὺς οὕτω φιλοσοφεῖν καὶ θνήσπεῖν ὑπὲρ αὐτοῦ, μᾶλλον δὲ ὑπὲρ ἑαυτῶν. Καὶ πῶς ἀπήλλαττεν ἕως ἐβούλετο θανάτων φανερωτάτων ὥστε ἀπορεῖν τοὺς ἐπάγοντας καὶ τῇ πίστει προςτίθεσθαι μετὰ τοῦ θέλειν αὐτοὺς πᾶν ὁτιοῦν ὑπὲρ τῆς ἀληθοῦς ὑφίστασθαι πίστεως; εγκαίρως δὲ συν- - χώρει στεφανούσθαι τῇ τελευτῇ μετὰ τὴν γενναίαν τῶν ἀγώνων ἐπίδειξιν. Ευρυτέρας δὲ πρὸς τὰ περὶ λῃστῶν καὶ δηλητηρίων νῦν θεωρίας οὐ χρεία, ἀλλ' ὅτι μόνον εἰκὴ τὰ τοιαῦτα συνείρει. ᾿Αλλὰ τὰ ἄλλα τούτου παρίημι· ἡ δὲ πρόγνωσις, φησίν, οὐκ ἔστιν ὄρος προεγίνωσκε γὰρ ὁ Θεὸς τὴν παράβασιν τοῦ Ἀδὰμ καὶ τὴν τοῦ διαβόλου τροπήν, καὶ τὰς ἐπισ χειρήσεις τῶν ἀνδροφόνων καὶ τῶν ἀσεβῶν τὴν πλάνην, καὶ αὐτὸς ὥρισε λοιπόν τούτους τοιούτους για νεσθαι. ᾿Αλλὰ τοῦτο ἀσεβές, φησί, νοεῖν. Ἐξῆν μὲν οὖν τινι λέγειν πρὸς αὐτὸν ὥσπερ ἀντεπηρεάζοντι, Καὶ εἰ μὴ ὥρισεν, ἄνθρωπε, ἀλλ' οὐδ᾽ ἐκώλυσε χωλύειν δυνάμενος. Ο δυνάμενος δὲ κωλῦσαι καὶ μὴ κωλύων αὐτὸς δικεί πράττειν. ᾿Αληθέστερον δ᾽ ἂν εἶπε τις πρὸς αὐτὸν καὶ λίαν οἰκείω;, Εἰ μὲν ὥρισε, τὸ προσέταξε λέγεις, ὦ καλὰ τῶν θείων ἐξηγητα, ἢ ἐπηνάγκασε· καὶ τίς ἐστιν ὁ τοῦτο φρονῶν ἢ λές γων; εἰ δὲ τὸ πρὸς τὸν ὄρον καὶ τὸ τέλος· ἔταξε λέγεις τῇ παρ' ἑαυτοῦ χορηγίᾳ, οὐδὲ τοῦτο περὶ τοῦ Ἀδὰμ καὶ τῶν ἄλλων ἐρεῖ τις πρὸς γὰρ τὸν ὅρον καὶ τὸ τέλος οὗ χάριν παρήχθη οὔτε αὐτὸς ἠθέλησε ὁρισθῆνα: οὔτε τῆς τοῦ ὁρίζειν δυναμένου συνεργίας ἐδεήθη καὶ ὁδηγίας, ἀλλ᾽ εὐθὺς γινόμενον ἀφηνίασεν· ἔθεν τοῖς περὶ τῶν προωρισμένων λόγούς οὐδὲ κοινὸν καὶ τοῖς πρώτοις ἀνθρώποις δν. Ωρίσθαι δὲ ἄλλως ἐν τῇ θείᾳ γνώσει τε κατ' ἐκεί νου; καὶ λίαν ἐστὶν ἀληθές· πονηροὺς μὲν γὰρ γε νέσθαι τὸν Ἀδὰμ καὶ τὴν Εἶαν οὐδαμῶς ἦν ώρισμένον ἐκ τοῦ Θεοῦ οὔθ᾽ ὡς προστεταγμένον, όπου γε οὐδὲ πρὸς τἀγαθὸν βιάζεται τὴν ἀνθρωπίνην προαίρεσιν, οὔθ᾽ ὡς συντεταγμένον ἐκείνοις τὸ συνPATROL. GR. CLX. ζωής χωρισάμενον, φεῦ] καὶ τὴν τοῦ κειμένου τέλους ἀπόπτωσιν τὸν πολλῷ τοῦ προτέρου χείρω θάνατον αὐτοί τε εὐθὺς ὑπέστησαν ἔργῳ καὶ τοῖς ἐξ αὐτῶν γεννωμένοις ἀνιάτως παρέπεμπον ἄχρι τοῦ φιλαν θρωποτάτου ἅμα καὶ σοφωτάτου τῆς θείας οἰκονο μίας φαρμάκου. Καὶ μὴν οὐδ᾽ ἔστι τις ὁ λέγων ὅλων εἶναι τὴν πρόγνωσιν, εἰ μὴ καὶ κίνησιν ἐθέλοι λέγειν τὸ τῆς κινήσεως πέρας. Αίτιον δέ πως μᾶλλον τῆς προγνώσεως ὁ ὄρος ἐστί· τούτου γάρ προϋπο τιθεμένου δύναται προγινώσκεσθαι τῷ τοσαύτην ἔχοντι δύναμιν, ὅπως τόδε τι τεύξεται τοῦ ὄρου πρὸς ἐκεῖνον φερόμενον, ἢ ἀτευκτήσει μὴ φερόμε νον, καὶ πῶς ἢ πότε τεύξεται. Ταῦτα μὲν οὖν ἐκ περιουσίας μᾶλλον χρείας εἴρηται· ἀνοικείως γὰρ G τῇ περὶ τῶν ὅρων τῆς ζωῆς ὑποθέσει καὶ τοῦ θείου προορισμού Διοδώρῳ τα ήπόρηται πρότερον καὶ ἡμῖν νῦν διατριβής χάριν επεστατήθη· ἤρχει δὲ τοσοῦτον εἰπεῖν ὡς ἀγνοίᾳ τοῦ ὅρου καὶ τοῦ προορι σμοῦ καὶ τοῦ προορίζειν καὶ τῆς προνοίας, μᾶλλον δὲ ἀγνοίᾳ πολλῆς τῆς ἀνθρωπίνης τε καὶ θείας σοφίας, ούτ τός τε ὁ Διόδωρος καί τινες ἄλλοι οὐχ οἷοί τε γεγό νασιν ἐγκύψαι τῷ βάθει τῆς ὑποθέσεως καὶ τῷ τῶν διδασκάλων σκοπῷ· δοκεῖ γὰρ οὗτος ἢ δρον τὴν ἀνάγκην νοεῖν καὶ τὴν πρόσταξιν πάνυ χυδαίως, ἢ ὅρων τῆς ἀνθρωπίνης ζωῆς πέρας τι βούλεσθαι νοεῖν τῆς ζωῆς τεταγμένων ἑκάστῳ τῶν ἀνθρώπων φυσικῶς ἀπαραίτητον· καὶ διὰ τοῦτό φησιν· Εἰ ὄρος ἦν τῆς ζωῆς, πῶς ἐμακρύνετο ἂν ὑπὸ Θεοῦ ἡ τῶν ἀνθρώπων ζωή; καὶ πῶς συνεστέλλετο; καὶ πῶς ἂν ἡδύνατό τις τὸν ὄρον διασαλεύειν χείρων αμείνων γινόμενος; Απλούστερον δὲ καὶ τὸ οὕτω διανοεῖσθαι· ὅρος γὰρ φύσει τῆς ἀνθρωπίνης ζωῆς οὐδείς ἐστιν ἢ πολλῶν αἰτιῶν· διὸ καὶ εἴρηται τὸ Γρηγορείτε· ὅτι οὐκ οἴδατε ποίᾳ φυλακῇ τῆς νυκτὸς ὁ κλέπτης έρχεται. Εἰ δὲ ἦν ὡρισμένον ἐν τῇ φύσει τὸ πέρας τῆς ἐνταῦθα ζωῆς, ἐν ἂν ἦν καὶ ταυτὸν ἅπασιν. Εἰ δὲ οἷόν τε ἦν φύσει καὶ διάφοριν εἶναι, ἐγινώσκετ᾽ ἂν ὑπὸ τῶν ἀνθρώπων, τοὐλάχιστον ὑπὸ τῶν σοφῶν, τῶν καὶ τἄλλα τῆς φύσεως ἐξητακότων έργα πάνυ καλῶς. Ἐπὶ τὸ μεῖζον μόνον ἔστι πως λαβεῖν ὅρον τῆς ἀνθρωπίνης ζωῆς, καὶ τοῦτον ἐνδεχομένως τε καὶ σπανίως, ὡς σπανίων τινῶν ἐπὶ τοῦτον ἐφικνουμένων, καθά φησιν ἐ Δαυΐδ, ἐν δυναστείαις καὶ μόλις εἰς τὴν ὀγδοηκον. Digilized by Google \

GENNADII CP. PATRIARCH.R ἀσθενείας, δι' ἀρετὴν ἔφθασαν, ή τινα ἄλλην οικο νομίαν τοῦ κρείττονος, δι' αὐτῶν ἀνυσθησομένην ὡς ἀξίων ὀργάνων. Εκτείνεται δέ τισιν ἡ ζωὴ καὶ το νηροῖς οὖσι δι' ἄλλας αὖθις οἰκονομίας αναντιρρή τους περὶ ὧν ἄλλως ἂν εἴη χρείας σκοπεῖν. 'Αλλ' ένα τἆλλα παρῶμεν, καιρός ἐστιν ἑκάστῳ τῆς τελευτῆς ὅταν μέλλῃ σὺν ἀγαθαῖς ἐλπίσι μεθίστασθαι, ή συν ειδώς ἑαυτῷ κατά τε λόγον καὶ νόμον βεβιωκότι, ή τὰς κατὰ τὸν βίον ὀλιγωρία; αὐτῶν ὀψὲ τῷ φαρμάκ τῆς μετανοίας ιατρεύσας καλῶς. Ἔστι δ' ἄλλως και θαρθεὶς ἐκ Θεοῦ τῇ μετὰ διακρίσεως ὑπομονὴ τῶν πειρασμῶν τῶν ἐκεῖθεν συγχωρουμένων. Καὶ τὴν τοιαύτην ὁρίζει εὐκαιρίαν ὁ πάνσοφος Ιατρὸς τοῖς εἰσφέρουσι τινα πρὸς τὸ δεῖν ἰατρευθῆναι χρόνῳ διάθεσιν. Τοῖς δ' ἀσεβοῦσιν ἐπὶ πολὺ καὶ λίαν σκληρυνομένοις, ὡς τὰ τῶν ἀπεγνωκότων νοσοῦσι τὸν τοιοῦτον ὁ Σολομῶν ἀπαγορεύει καιρὸν οἱ στερηθέντες, οὐ τῷ μὴ βιῶναι πολὺν ἐν τῇ παροικία χρό. τον λυπήσονται, ἀλλὰ τῷ μηδεμίαν ἐντεῦθεν ἔχειν ἐλπίδα τῆς εὐτυχοῦς ἐν τῇ πατρίδι ζωής, στερήσο ται δὲ ἵνα μὴ καὶ τὴν γῆν καταργῶσιν ὁμοίως τῷ τῆς ἀκάρπου συκῆς ὑποδείγματι. Εἰ δὲ καιρὸν ἐ ταῦτα λέγων νοεῖ τὸν ἐκ τῆς θείας ὡρισμένον προνοίας, οὐκοῦν καὶ Σολομῶν ὅρον καὶ καιρὸν τοιούτον ήπίστατο ὃς ἔνδον μὲν ἔστι καὶ αὐτὸς τοῦ κατὰ φύ σεν ὡρισμένου καιροῦ κατὰ τὸ πορρώτατον πέρα;, ἀορίστου δὲ ὄντος, ὡς εἴρηται. Δύναται δὲ καὶ αὐτ ξειν καὶ ἐλαττοῦσθαι τοῦ Θεοῦ διατάττοντος οὕτω τρόποις οἷς οἶδεν οἰκονομίας. Καὶ λέγεται μὲν αὔξειν ὁ τοιοῦτος καιρὸς, διότι ἐμειώθη ἄν, εἰ τοῦτο θες ἐβούλετο· λέγεται δὲ ἐλαττοῦσθαι, ὅτι ηύξητο, εξ Θεὸς τοῦτο ἐβούλετο αἰτίας τοῦ βουληθῆναι τὸν Θεὸν ἢ μὴ βουληθῆναι ἐν τοῖς τοιούτοις τῆς ἀξίας οὔσι; αὐτῶν οἷς τὰ μὲν βούλεται, τὰ δ᾽ οὐ βούλεται· καὶ ἐπὶ τὸ χεῖρον μὲν αὐτοῖς ἢ τὸ βέλτιον, ἁπλῶς δὲ πάντα ἐπὶ τὸ βέλτιον, ὁπότερον δήποτε γέγονεν, εἶτ᾽ αύξις ζωῆς εἴτε μείωσις ὁ τελευταῖος ἦν περὶ ἑκά στους τοῦτο σκοπὸς τοῦ Θεοῦ καὶ ὅρο;· τελευταίας μὲν ἐν τῷ ἔργῳ ὡς προηγουμένης μὲν τῆς ἀνθρω πίνης θελήσεως, ἵνα τὸ τῆς προαιρέσεως ἰδίωμα σύ ζοιτο, συνεπομένης δὲ τῆς ἐκ τοῦ Θεοῦ ψήφου, προηγούμενο; δὲ ἐν τῇ θείᾳ γνώσει, ὡς εἰδὼς τὰ μέλο λοντα γινωσκούσῃ οὐ καθό εἰσιν ἐν ἑαυτοῖς, οὐ γάρ ταετῆ χρόνον ἐφικνεῖσθαι τῶν ἀνθρώπων τινάς· ἔστω λομῶν· καὶ πολλὰ μὴ φθάσαντες ἂν ἐκ φυσική δὲ καὶ ἑκατονταετή. Ο δ' εὐθὺς ἀπὸ τῆς ἐμψυχώ στως ἐν τῇ μήτρᾳ τοῦ ἀνθρώπου χρόνος μέχρι καὶ τοῦ πλείστου τῆς ζωῆς ὅρου, καὶ αὐτοῦ ἐνδεχομένου καὶ ἀορίστου ὄντος, ὡς εἴρηται, φύσει ἀπείροι; μορίοις αὐτοῦ τὴν τῶν γεννωμένων ἀνθρώπων αορίστως ἑαυτῷ συντέμνει ζωὴν, τῶν μὲν μετὰ τὸ ἐμψυχωθῆναι εὐθὺς ἀποθνησκόντων ἐν τῇ γαστρὶ τῆς μητρὸς καὶ ἄλλων μετὰ μικρὸν, καὶ ἐν ἀπείροις σχεδὸν ἀτόμοις τοῦ χρόνου τοῦ μέχρι τῆς κυήσεως οριζομένου, καὶ μετὰ τὴν κύησιν αὖθις τῶν ἐξεληλυθότων τῆς γαστρός μέχρι καὶ τῆς κινήσεως ήτοι βαδίσεως, κἀκεῖθεν ἐφεξῆς ὁμοίως μυρίων καθε - κάττην νεκρουμένων ἐν τῇ τῆς γεννήσεως καὶ φθορᾶς ὁδῷ ταύτῃ, καὶ τρόποις μυρίοις. Φύσει μὲν οὖν οὐδεὶς ἐστι τῆς ζωῆς ὄρος τοιοῦτος. Καὶ τοῦτον ἴσως τὸν ὅρον λογιζόμενος ὁ Διόδωρος ἐκεῖνα λέγει. Οὐ δυνάμενος περαιτέρω σκοπεῖν ὅτι τὴν τῶν ἀνθρώπων ζωὴν ἀφ' ἑαυτῆς ἀόριστον οὖσαν πα τρικῇ προνοία περὶ αὐτοὺς ἧς αἱ ἀποδείξεις ἀναρίθ μητοί τε καὶ φανερώταται, ὁρίζει καὶ περαίνει καθὼς ἂν βουληθείη ζηλευούσης ὥσπερ δεσπότην τῆς φύσεως. Καὶ ταυτόν ἐστιν ἐν τῇ τῶν ἀνθρώπων ζωῇ τό τε κατ' αὐτὴν αόριστον, καὶ τὸ ὑπὸ τῆς θείας προνοίας ὁρίζεσθαι. Καίτοι καὶ ὡρισμένην ἂν ὑπ' αὐτοῦ τῇ φύσει, μεταποιεῖν εἶχεν ἂν ἐν ὀπόσοις τῶν ἀνθρώπων ήβούλετο συντέμνων ή πλατύνων καὶ ὅλως ορίζων ἀνάγκῃ τῆς θείας ἐλευθερίας καὶ μεγαλειότητος νικώσῃ τὴν εἰμαρμένην ἀνάγκην, καθάπερ δούλη τῇ φύσει. Αρκεῖ δὲ ἡμῖν καὶ Διά χωρο; οὗτος ἐν τοῖς καιρίεις ὥσπερ προύργου συνηγερών φησὶ γὰρ θανάτους ἀώρους παρανόμων ἀνθρώπων ἀπειλουμένους ἐκ Θεοῦ καὶ γινομένους, μετανοούντων οὐ γινομένους, και μακροβίωσιν αὖθις τῶν εὐσεβῶν ἐπαγγελλομένην τε καὶ τελείουμένην καὶ μηχυνομένην μὲν τοῖς φιλοθέοις ζωήν, τοῖς δὲ παρακεύουσι περικοπτομένην. Ταῦτα δὲ τό γε ἄλλο ἢ τῷ θείῳ προορισμῷ τῶν φιλοθέων καὶ τῇ αποδοκιμασία τῶν ἄλλως διακειμένων καὶ τῇ περὶ ἑκατέρους ἁρμοττούσῃ τοῦ Θεοῦ προνοίᾳ συνάδουσιν. Ο δὲ μετὰ τὸν Διόδωρον εὐθὺς εἰσάγει τὸν Σολομῶντα λέγοντα· "Ινα μὴ ἀποθάνῃς ἐν οὐ καιρῷ σου. Εἰ οὖν ἔστι, φησὶν, ἀποθνήσκειν ἐν οὐ καιρῷ, πῶς ὅρον καὶ τάξιν δεῖ δοξάζειν; Τουναντίον δὲ μᾶλλον ἐστιν ἀληθές· ὡς εἴπερ ἔστιν ἀποθνήσκειν εἰσιν αὐτά, εἰδὼ;, ἀλλὰ καθό εἰσιν ἐν αὐτῷ, τὰ μὲν ἐν οὐ καιρῷ, πῶς οὐ δεῖ δοξάζειν ὅρον καὶ τάξιν; ἰδοὺ γὰρ καὶ καιρός ἐστι τοῦ θανεῖν τινα, ταυτὸν δ' εἰπεῖν ὅρος ζωῆς καὶ ὅρου καὶ καιροῦ μετάθεσις· εἰ μὲν γὰρ καιρὸν ἐνταῦθα νοεῖ τὴν ἐπὶ τὸ μακρότερον πέρας διάστασιν τῆς ἀνθρω πίνης ζωῆς κατὰ τὸν Δαυΐδ, ὁ Σολομῶν συμβου λεύει μὴ ἀσεβεῖν ἐπὶ πολὺ ἵνα μὴ ἀώρως ἀπό ληται καὶ πρὶν εἰς τὸν καιρὸν ἐλθεῖν τὸν τῇ φύσει μὲν ωρίσθαι δοκοῦντα αόριστον δὲ ὄντα τοῖς ατόμοις τῆς φύσεως εἰς ὃν οὔτε πάντες ἐφικνοῦνται, είτε πάντα αὐτοῦ διαμαρτάνουσιν. Ἀλλὰ πολλὰ φθάσαντες ἂν ἐγγύς που γενέσθαι διὰ πονηρίαν αὐτῶν οὐ συνεχωρήθησαν φθάσαι· ἡ δι' ἀρετὴν ἔτε ροι κινδυνεύουσαν προηρπάγησαν, αὐτός φησιν Στο ὡς γιγνώσκοντι καὶ ποιοῦντι, τὰ δὲ ὡς γινώσκοντι μόνον, καὶ παραχωρούντι, κἂν μὴ ποιῇ, δ ταυτόν ἐστι πῶς τε ποιεῖν ὅσον πρὸς τὸ γινόμενον, εἰ καὶ μὴ ὅσον πρὸς τὸν παραχωροῦντα. Ο δὲ ὑπόλοιπόν ἐστι τῶν ῥητῶν ἐκείνων οὐδ᾽ ἐπισκέψεως ἄξιον, τοῦτο μόνον σημειωτέον ἐστί. Καὶ ὅμως Διόδωρος ἔλεγεν Εἰ δρος ἦν, καὶ κἂν ἐμακρύνετο ή συνεστέλλετο τι· σιν ἡ ζωὴ παρὰ τοῦ Θεοῦ. Οὗτος δέ φησι τοὐναντίον, ὡς εἴπερ ὄρος ἦν, ἐκολοβοῦτο ἂν ὑπὸ τοῦ Θεοῦ που νηροῖς τισιν ἡ ζωή. Καὶ τὸ αὐτὸ μὲν βούλονται συμπεραίνειν· ἐξ ἀντικειμένων δὲ ὑποθέσεων τοσοῦτον ἀπέχουσιν εἰδέναι περὶ ὧν προτίθενται λέγειν· περὶ δὲ τῶν μεγίστων προτίθενται. Ἴσθε τοίνυν, φίλτατέ μαι καὶ ὁσιώτατε, ὅτι τῶν πεπαιδευμένων τινὲς οὐ

DE PREDESTINATIONE LIBER III. τὸ τέλος αὐτῶν τὸ οἰκεῖον ὁρισμός, ἡ μὲν ἐστι τῷ γινώσκοντι καὶ ὁρίζοντι θεῷ γνώσις καὶ ὁρισμός, ὡς δὴ παρόντων καί εἰσι καλοῦντα χωρὶς, τῇ δὲ πρὸς τὰ γινόμενα καὶ ἐριζόμενα ἀποβλέψει πρόγνωσίς τε καὶ προορισμός λέγονται· ὁ δὲ προορισμός γενικώς λαμβανόμενος οὕτως, εἰς τὸν κυρίως προορισμόν δια:- ρεῖται, καὶ τὴν ἀποδοκιμασίαν· καὶ ἔστιν ὁ μὲν προορισμός τῶν ἐφικνουμένων τοῦ τέλους, ἡ δὲ ἀπο δοκιμασία τῶν ἀποτυγχανόντων αὐτοῦ· οἵ τε γὰρ προωρισμένοι εἰς τὴν αἰώνιον ζωήν, οἵ τε ἀπ' αὐτῆς ἀποδεδοκιμασμένοι διαφόρως μὲν ἀλλὰ καὶ ἄμφω τῇ διατάξει τῆς θείας προνοίας ὑποπεπτώκασιν. Εστι δὲ τῇ τάξει προτέρα μὲν ἡ πρόγνωσις, δεύτερος δὲ ὁ εἰδικὸς οὗτος καὶ κυρίως προορισμός· καὶ δυνάμενοι τὰ τῶν διδασκάλων, φημὶ δὲ τῶν πλεί- γνῶσις τοίνυν τῶν ἀνθρωπίνων πραγμάτων καὶ πρὸς στων καὶ ἀξιωτέρων, εὐσχόλως ζητεῖν, ἢ ζητοῦντες μὲν ἀλλ' οὐκ ἔχοντες συνορᾷν ὡς ἁπλούστεροι ἢ καὶ τῷ πέρα τῆς οἰκεία; ἔξεως φιλοτιμεῖσθαι διαμαρτά- ..ντες τοῦ ἀληθοῦς, ὡς εἰκὸς, ταυτὸ σχεδὸν ἔπαθον τοῖς τῇ πίστει ἀντιλέγειν ποτὲ οἱομένοις, δι' ὧν ἐπεινῶντο τὰ τῆς ἱερᾶς Γραφῆς εἰς ἀντίφασιν περιάειν· τὰ γὰρ τὸν θεῖον προορισμὸν ἐκδιδάσκοντα καὶ βεβαιοῦντα ῥητά, ὧν ἡ θεία γέμε: Γραφή σαφεστάτων εἰς ἀναίρεσιν τῶν τῇ αὐτεξουσιότητι τοῦ Ανθρώπου συνεργούντων ῥητῶν καὶ ταῖς ταύτῃ ἀκο λουθούσαις ἀμοιβαῖς ἢ ποιναῖς συνέλκειν, ἐπειρῶντο βιαίως, καὶ οὕτω τῆς Γραφῆς ἀκυρουμένης ζοντο τῷ δοκεῖν ἀντιφάσκειν καὶ τὴν πίστιν ἅμα συνακυ ροῦν. Καὶ οὗται τοίνυν εἰ μὴ καὶ ἀπὸ τῆς αὐτῆς διανοίας τὰ αὐτὰ πάσχουσιν· εἰ γὰρ προώριστο τὰ προϋποτίθησι τὴν πρόγνωσιν ὁ προορισμός ὡς ἄρω τῶν ἀνθρώπων, φησίν, ἐπὶ τὸν θεῖον προορισμόν, οὐκ ἔστι διαπεσεῖν, ὡς ἠναγκασμένα ἂν οὕτως ἐγί νετο, καὶ ἡ προαίρεσις οὐκ ἂν ἦν ἐν ἀνθρώποις, καὶ ἀκολούθως οὐδ᾽ ἂν ἦν εὔλογον ἀμείβεσθαι ἡ κοι λάζειν τοὺς οὕτω πρὸς τἀγαθὸν ἢ τοὐναντίον ἠναγκασμένους· ἐπεὶ δὲ ταῦτα ἀδύνατα, λείπεται μὴ εἶναι ὅλως ἐν τοῖς ἀνθρωπίνοις πράγμασι τὸν θεῖον προορισμόν, καὶ τῶν δοκούντων ἀνθίστασθαι τῷ προορισμῷ λέγων, οὗτος μάλιστα τοῦ εὐλόγου δοκεῖ μετέχειν. Αλλ' ή τάξις τῶν ἀποστολικῶν αὐτοὺς ἐλέγχει χρησμῶν τοὺς εἴτε δι' ἀπιστίαν εἴτε δι' ἀγνωσίαν ταῦτα πάσχοντας, ἵνα μὴ τάλλα τῆς ἱερᾶς Γραφῆς ἐνταῦθα συνείρωμεν ἐν τοῖς ἄλλοις συγ γράμματι καλῶς ἡθροισμένων. Γινώσκει μὲν τοίνυν ὁ Θεὸς πάντα τὰ ὄντα καὶ τὰς αὐτῶν ἐνεργεία;, “ γνώσκει δὲ καὶ τῶν ἀνθρώπων οὐκ ἔργα μόνον ἀλλὰ καὶ διαλογισμούς· καὶ γινώσκει ταῦτα ἐν ἑαυτῷ ὡς μιᾷ καὶ πρώτη πάντων αἰτίᾳ, καὶ πάντα δι' ἀπειρίαν περιεχούσῃ, φύσεώς τε καὶ γνώσεως καὶ δυνάμεως· καὶ γινώσκει τῷ ἑαυτοῦ τρόπῳ· ἔστι γὰρ ἐν τῷ γινώσκοντι τὸ γνωστὸν κατὰ τὴν τοῦ για νώσκοντος τρόπον· ὅθεν καὶ γινώσκει τὰ μέλλοντα μὲν ὡς παρόντα, τὰ δὲ ἐνδεχόμενα ἀναγκαίως· οὕτω γὰρ εἰσιν ἐν αὐτῷ. Οὐδὲ ἧττον μέντοι ταῦτα τῇ αὐτ τῶν φύσει μέλλοντά ἐστι καὶ ἐνδεχόμενα· οὐ γινώσκει δὲ μόνον, ἀλλὰ καὶ προνοεῖται αὐτῶν πάντων ώς ἄνευ τῆς οὐρανίου προνοίας οὐδ᾽ ἂν δυναμένων εξ ναι καὶ σώζεσθαι. Προνοεῖται δὲ ἑκάστων ἁρμοζόντως τε καὶ οἰκείως τῇ ἑκάστῳ παρ' αὐτοῦ δεδομένῃ φύσει καὶ τάξει τῷ παντὶ καὶ ταῖς αὐτῆς ἰδιότησι. Τῆς οὖν ἀνθρωπείας φύσεως εἰδικώτερον προνοείται τρόπον υψηλότερόν τε ἅμα καὶ ποικιλώτερον ἁρμοζόντως τῇ πρὸς τὰς ἄλλας φύσεις ταύτης ὑπεροχῇ· ἔθεν ἡ περὶ τὴν ἀνθρωπίνην πρόνοια φύσιν εἰδικω τέρω; ὁρισμός ὠνόμασται, ἀγωγή τις δηλονότι καὶ Οδηγία πρὸς τὸν προκείμενον ὅρον· τὰ μὲν γὰρ ἄλλα πρὸς τέλος ἄγονται τῇ φύσει σύστοιχον· ἀνα θρώπου δὲ τὸ τέλος ὑπερφυές, πρὸς ὁ κινεῖσθαι μὲν αὐτὸν δεῖ προαιρούμενον καὶ μηδὲ οίκοθεν ἀμελοῦντα, οὐχ οἷόν τε δὲ ἐφικέσθαι καὶ ὁρισθῆναι καλῶς πρὸς αὐτὸ μὴ ταῖς ἐκ Θεοῦ χορηγούμενον συνεργείαις, περὶ ὧν ἐπεξειργασμένως ἐν τοῖς προτέροις συγγράμμασι διειλόμεθα, νῦν δὲ μόνον απτόμεθα. Η χὴν ἑαυτοῦ καὶ τάξει προηγουμένην· ἀκολούθως δὲ καὶ τῶν ἄλλων ἐστὶ προτέρα ή πρόγνωσις τῶν ἑπομένων τῷ θείῳ προορισμῷ· καὶ ταύτης ἡγεμὼν ἡμῖν τῆς θεολογίας μετὰ τὸν Κύριον ἡμῶν ἐν Εὐαγγελίοις διεσπαρμένως ἡμῖν διδόντα συνάγειν ὁ Παῦ λος ὁ μέγας τῆς ἀληθείας κῆρυξ γίνεται· οὓς γὰρ προέγνω, φησί, καὶ προώρισε, καὶ οὐ; προώρισεν ἐκάλεσε, καὶ οὓς ἐκάλεσεν ἐδικαίωσε, καὶ οὓς ἐδικαίωσεν ἐδόξασεν· ὁ Θεὸς γὰρ καὶ τὰ ἐσόμενα προγινώσκων ὃν εἴρηται τρόπον προέγνω τους γνησίως αὐτὸν ἀγαπήσοντας, τό γε ἐφ' ἑαυτοὺς ἧκον, καὶ μηδὲν ἀμελῆσαι προτεθειμένους. Εἰωθὼς δὲ δι' ὑπερβάλλουσαν ἀγαθότητα πάντα συνεργεῖν εἰς τὸ ἀγαθὸν τοῖς ἀγαπῶσιν αὐτὸν, διὰ τοῦτο τοῖς κατὰ πρόθεσιν οἰκείαν οὖσι κλητος, τοῖς ἑκουσίως δηλαδή τά γε εἰς αὐτοὺς ἧκον τῆς κλήσεως τυχεῖν ἐπιμελουμένοις, καὶ διὰ τοῦτο κλητοῖς οὖσι, τοῦτ' ἔστιν ἀξίοις καλεῖσθαι, καὶ τὴν παρ' ἑαυτοῦ προστίθησιν αὐτοῖς συνεργίαν, ὡς ἄνευ αὐτῆς οὐκ ἂν ἐφικέσθαι δυνησομένοις διὰ τὰς συνούσας πολλὰς καὶ μεγάλας τῷ πράγματι δυσχερείας· διό φησι· Χωρὶς ἐμοῦ οὐ δύνασθε ποιεῖν οὐδὲν· διὰ τοῦτο προγνοὺς αὐτοὺς διὰ σοφίας περιουσίαν, επομένως προώρισε δι' ὑπερα βολὴν ἀγαθότητος, και προορίσας ἐκάλεσε, καὶ τὰ ἑξῆς ἀκολούθως, ὡς δεδοξάσθαι μὲν διὰ ταῦτα τοὺς δοξαζομένους ή δοξασθησομένους, τοὺς δὲ δικαιωθησομένους δεδικαιώσθαι, καὶ ὅτι πρότερον κεκλήσθαι κληθησομένους, καὶ τἆλλα ὡσαύτως. Οὐκ ἔστιν οὖν αἰτία προηγουμένη τῆς τῶν σωζομένων δόξη; ὁ θεῖος προορισμός· ἔχει γὰρ ἑαυτοῦ προηγουμένην τὴν πρόγνωσιν, ἧς ἄνευ οὐκ ἂν ὁ προορισμός εἴη. Αλλ' οὐδ᾽ ἡ πρόγνωσις προηγουμένη ἐστὶν αἰτία, ἀλλ' ἐπείπερ ἔμελλε κατ' ἰδίας ἀφορμὰς τῶν αἱρησομέν νων τὸ ἀγαθὸν συμβαίνειν αὐτοῖς καὶ τὸ τοιούτοις οὖσιν ἐπακολουθοῦν τέλος· διὰ τοῦτο προέγνω ὁ εἰδὼς τὰ πάντα πρὸ γενέσεω; αὐτῶν, καὶ προεγνωσμένοις ὅτι τοιοῦτοι τὸ ἀφ' ἑαυτῶν ἔσονται, καὶ ἑαυτὸν συνεργήσοντα προᾔδει, καὶ ὁριοῦντα τοὺς ἀφ' ἑαυτῶν μὲν ὁρίζεσθαι θελήσοντας πρὸς τὸ τέλος, τοῦ δὲ Θεοῦ τὰ πλεῖστα δεησομένους, ὥσπερ αὖ ού; προέγνωκεν οίκοθεν ἀπαλλοτριωθησομένους τοῦ το λους, καὶ διὰ τοῦτο μηδ' αὐτοῦ συνεργήσοντος τευξομένους, πῶς γὰρ ἂν συνεργοίη τοῖς οὐ θέλουσι

GENNADIJ CP. PATRIARCHÆ – συνεργεῖσθαι; εὐλόγως ἀποδεδοκίμακα τούτους καὶ δὲ καὶ τοῖς μή φροντίζουσι τοῦ τέλους τυχεῖν μήτε ἀπεκλήρωσε, καὶ τὴν ἁρμόττουσαν αὐτοῖς ἀπένει μὲν ἀδοξία, ἣν ἑκουσίως προείλοντο· καθώς γὰρ οὐκ ἐδοκίμασαν τὸν Θεὸν ἔχειν ἐν ἐπιγνώσει, παρέδωκεν αὐτοὺς ὁ Θεὸς εἰς ἀδόκιμον νοῦν τοῦ ποιεῖν τὰ μὴ καθήκοντα, καὶ ὡς ἀφ' ἑαυτῶν πρῶτοι ἀπαλλοτριωθησόμενοι ἐν τῷ ἔργῳ, εὐλόγω; ἐν τῇ θεία γνώσει ἀπηλλοτριώθησαν ἀπὸ μήτρας, καθ᾽ ὁμοιότητα τῶν ἐκ κοιλίας μητρὸς προωρισμένων, δ ταυτόν ἐστι τῷ ἀπ' ἀρχῆς αὐτῶν ᾠκειῶσθαι ἢ ἀλλοτριῶσθαι τῆς ἐγνωσμένης. ᾿Αλλὰ καὶ πόρρωθεν ὡς τοιοῦτοι ἐσόμενοι προεγινώσκοντο· καὶ ἡ προωρισμένοι ἦσαν ἢ ἀποδεδοκιμασμένοι. Ταῦτα τοῦ μεγάλου Παύλου καρπὸς, καὶ τοῦ κινοῦντος αὐτὸν Πνεύματος. ΕΙ καὶ ἀδύνατον τοίνυν μὴ γενέσθαι ἂν & προέγνωκεν ὁ Θεὸς ὡς ἐσόμενα, ἀλλ' οὐχ ἁπλῶς ἀνάγκη γενέσθαι ταῦτα οὕτως· ηδύναντο γὰρ ἂν μὴ γενέσθα: οὕτω τὴν ἀνθρωπίνην προαίρεσιν ἀρχὴν Έχοντα πρώτην τοῦ γίνεσθαι, ἐσόμενα δὲ τὸ ἀφ' ἑαυτῶν οὕτω, φημὶ δὲ τῶν ἀνθρώπων, τό γε εἰς Θεὸν ἦχον οὕτω προεγινώσκοντο, θείας περιουσία γνώσεως. Οὐκοῦν ὥσπερ οὐκ ἀναγκάζει προγινώσκων ὁ Θεός, οὕτως οὐδὲ προορίζων ἢ ἀποδοκιμάζων, συνεργεῖ δὲ μόνον πρὸς τἀγαθὸν τοῖς πρώτοις τοῦτο προελομένοις, ὥσπερ πρὸς τοὐναντίον οὐ συνεργεῖ μὲν, ἀλλ' ἐγκαταλείπων τοὺς οἴκοθεν ἀπε στραμμένους τοῦ τέλους ἐκφέρεσθαι, καὶ τοὺς μὲν ἐν ὀλίγῳ πιστοὺς δούλους γενομένους, τῷ γε εἰς τὴν αὐτῶν ἔχοντι δύναμιν ἐπὶ πολλῶν καθίστησι τῇ παρ᾽ ἑαυτοῦ χορηγίᾳ, ὧν οὐκ ἂν οἴκοθεν τυγχάνειν ἡδύνατο, καὶ τοῖς πονηροῖς αὖ καὶ πρὸς τἀγαθὸν ὀκνη τοῖς οὔτε δίδωσι χάριν, καὶ τὴν δεδομένην ἀναλαμβάνει· ὅθεν ἅμα τῷ τὴν αἰτίαν ἐωρακέναι τοῦ δικαίου περὶ τὸν Παῦλον προορισμοῦ ὡς ἑκουσίως ὑπωπιάζει τὸ σῶμα καὶ δουλαγωγήσει, τῆς θείας ἀγάπης ἕνεκεν ἀφώριζεν αὐτὸν ἤτοι προώρισεν, ἐκ κοιλίας μητρὸς καὶ πρὸς τἀγαθὸν πᾶσι τρόποις συνε ήργει μέχρι τελευταίας ἀναπνοῆς. Τῷ τοιούτῳ τοί νυν ἀκολούθως πρὸς τὸ τέλος προορισμῷ καὶ ἡ σύμπασα τῶν προωρισμένων ζωὴ ὑπὸ τῆς θείας ορίζεται πρὸς τὸ τέλος καὶ κυβερνᾶται προνοίας, τὴν ἀγαθὴν καὶ πρώτην τοῦ προωρισμένου σπουδὴν ἐχούσης ὥσπερ ἐφόδιον καὶ πέρατος ἀκολούθως ἡ τούτων τυγχάνει ζωὴ αὐτῇ τε τοιαύτῃ οὔσῇ καὶ τῷ ἐσχάτῳ τέλει προσήκοντος· τὸ γὰρ αὐτό ἐστι τῆς ἐνταῦθα ζωῆς πέρα; καὶ ἀρχὴ τῆς μετὰ ταῦτα ζωῆς· τὸ δέ ἐστιν ἡ ἐντεῦθεν μετάστασις. Οἰκονομεῖται δὲ ἐκ Θεοῦ καὶ αὐτὴ χρόνῳ τε καὶ τρόπῳ καὶ τόπῳ, οίο κείω; τοῖς αὐτὸν ἀγαπῶσι καὶ διὰ τοῦτο εὐλόγως συνεργουμένοις διὰ πάντων πρὸς τὴν τοῦ τέλους ἐπίτευξιν, ὅπερ ἐστὶν ἡ αἰώνιος καὶ μακαρία ζωή μετὰ Θεοῦ καὶ τῶν θείων. Καὶ τούτῳ τῷ τέλει συν ἀπτει μὲν ἡ ἐνταῦθα ζωή, διὰ πολλῶν τῶν μεταξὺ εὐτάκτως ταῖς βεβαίαις ἐλπίσι τοὺς σπουδῇ τε οίκείᾳ καὶ συναντιλήψεσι θείαις ὠχυρωμένους· ἡ δὲ εὐσεβὴς καὶ σὺν ἀρετῇ τελευτὴ ἀμέσως συνάπτει λοιπὸν, ἔργῳ τῶν ἐλπίδων ἀνυομένων εἰ καὶ μετά τινος ὑπερθέσεως πρὸς τὴν αὐτοῦ τελεωτέραν ἐπί τευξιν ἐν τῇ κοινῇ μισθαποδοσία τῆς φύσεως. Οὕτω οἴκαθεν πρὸς ἐκεῖνο ὁριζομένοις οὐδ᾽ ὁ Θεὸς ὅπως ὁρίζοιντο συνεργεί, συνεργήσας ἂν ὁμοίως τοῖς ἄλ τοις· ἦν γὰρ ἂν ἀνάγκης τόδε καὶ βίας. Προεγνω σμένης δέ γε τῆς αὐτῶν ἀθλιότητος, ὡς εἴωθεν ἀθλίοις χρῆται. Λοιπὸν τά τε κατὰ τὸν βίον αὐτῶν καὶ τὴν τελευτὴν οὐδεμιᾶς ἀξιῶν προνοίας τοῖς προτέροι. ὁμοίας καὶ ᾗ καρπός ἐστιν ἡ τοῦ κειμένου τέλους ἐπίτευξις, ἀλλ' ὅσον μόνον αὐτοῖς πρὸς τὸ εἶναι καὶ ζωῇ ὡς κοινὸν τῇ φύσει δέδωκε δῶρον. Αξια μὲν οὖν ἐνίοις, τῇ φαυλότητι τούτων καὶ ζώντων καὶ τελευ τώντων ἐπιτίθησιν ἄχθη, τρόποις οἰκονομίας μετά τοῦ δικαίου καὶ τὸ κοινῇ συμφέρον σκοποῦσιν. Αλλά ταῦτα μὲν ἐν τοῖς προτέροις διηρθρώθη συγγράμμασι· νῦν δὲ ἀρχεῖ τὴν τὴν ἀγάπην πληροφορήται ὡς οὐδὲ ὧν πέπομφας κατὰ τὴν προτροπὴν ἢ ἐναν τίον ἐστὶν ἢ ἐναντιοῦσθαι δύναται τοῖς προτέρος ἡμῶν ἐκείνοις συγγράμμασιν· τί γὰρ ἂν καὶ ἕνα τιοῦσθαί ποτε δυνηθείη ἀληθείᾳ φανερωτάτῃ καὶ τοσούτοις τοῖς ταύτῃ συνισταμένοις; κἂν ἐναντιώται, ψευδός ἐστι καὶ ἀδύνατον· “σθι γὰρ, Ιερωτάτη καὶ φιλτάτη ψυχή, ὡς ἐν τοῖς ἐκκλησιαστικοῖς θεωρήμασιν, οὐδὲν ἔστι τούτου βαθύτερον· πλάτος γὰρ ἔχει πολὺ καὶ ποικίλον, ἐπιστήμης δὲ δεόμενον ἀκριδοῦς καὶ διανοίας υψηλοτέρας, καὶ ἔστι φιλοσοφίας καὶ θεολογίας ὥσπερ γυμνάσιον· διὸ καὶ τῶν ὑπο διεστέρων οἱ μὲν ἀπαλλάττονται καλῶς ποιοῦντες, τούτου μνησθῆναι δεῆσαν, οἱ δὲ ψηλαφώντες άττ' ἂν τύχοι λέγουσιν ἐν τοῖς οἰκείοις συγγράμμασιν, οἱ δὲ τῆς Ἐκκλησίας καθηγεμόνες ἡμῖν καὶ τῆς πίσ στεως, ἅτε δὴ καὶ σοφίᾳ καὶ θεία χάριτι καλώς ώπλισμένοι τὴν τοῦ ζητήματος φύσιν γενναίως δε ἅμα καὶ συμφώνως ἀλλήλοις, τοῖς ὑστέροις ἡμῖν ὑπογράφουσι τοῦ τῶν θείων Γραφῶν κανόνος εξεχομένην καὶ τοῖς λογίοις ἡρμοσμένην τοῦ Πνεύματος, Διονύσιος οὗτος ὁ μέγας, ὁ ἱερὸ; ᾿Αθανάσιος, οἱ τρεῖς τῆς οἰκουμένης φωστήρες, Αὐγουστῖνος ἐπὶ τούτοις, Θεοδώρητος, Μάξιμος, ὁ θεῖος ἐπὶ πᾶσι Δαμασκηνός. Διοδώρου δὲ καὶ ᾿Αναστασίου οὗτοι γε ἡμεῖς θιασώται. Ενθα δὲ τοῖς μεγάλοις ἐκείνοις συμφωνοῦσι καὶ δοῦλοι, ἐπὶ τούτοις ἴσθι καλῶς ὡς ἡ περὶ τοὺς ἀνθρώπους ποικίλη καὶ πάνσοφος τοῦ δημιουργού πρόνοια, δεσποτική τε άμα καὶ πατρικὴ καὶ ὅσα τῷ περὶ ταύτης, ταυτὸν δ᾽ εἰπεῖν τοῦ θείου προορισμού, συνυφαίνοντα λόγῳ ἰδίως μὲν εἰς τὸ δεύτερον τῆς πίστεως ἄρθρον ἀνήκει, καθόλου δε τὴν τῶν Χριστιανῶν ὅλην διατρέχει πίστιν καὶ πάντα τὰ περὶ αὐτῆς θεωρήματα· ὅθεν οὔτε γένοιτ' ἂν Χριστιανοῖς θεοφιλέστερον φρόνημα τοῦ τὰ τῶν ἀνθρώπων πάντα τῆς οὐρανίου καὶ θείας γνώσεώς τε καὶ κρίσεως ἐξαρτᾶν τῇ πρὸς τὸ τέλος αὐτῶν ἀπο βλέψει, τῆς μέντοι προαιρέσεως αὐτῶν πρὸς ταῦτα προηγουμένης ἐν τῷ τῶν ἔργων καιρῷ, εἰ καὶ ἡ θεία γνῶσι, πόρρωθεν αὐτοῖς ὡς γενομένοις καὶ οὐσίαν ἐπιστατεῖ τὴν ἀνθρωπίνην προϋποτιθεῖσα προαίρ:- σιν, καὶ προορίζει μὲν ἐν τῇ γνώσει τοὺς ἐν τῷ καιρῷ τῶν ἔργων ὁριστέους οἴκοθέν τε καὶ παρ' αὐτοῦ, προαποδοκιμάζει δὲ τοὺς ἀποδοκιμασθησομέ τλεπώτερον ἂν γένοιτο φρόνη με νου,

DE PREDESTINATIONE LIBER IV. τοῦ τὴν ἀνθρωπίνην ζωήν τε καὶ τελευτὴν καὶ κοινῇ τερον, ὡς ἔφης, ἐκεῖθεν ἱκανωθεὶς, νῦν ταῖς ἐπισ καὶ ἰδίως καὶ τὰς ἀνθρωπίνας όλως ψυχὰς καὶ ζωὰς καὶ μάλιστα τῶν σπουδαιοτέρως βιούντων τῆς περὶ τοὺς ἀνθρώπους ειδικωτέρας και πατρικῆς ὄντως καὶ σοφωτάτης καὶ ἀδιαλείπτου του δημιουργοῦ προνείας όπωσοῦν χωρίζειν καὶ διατάξεως ἢ καὶ τὰς τῶν φαύλων τῆς δικαστικῆς αὐτοῦ διατάξεως από σοι τῆς πατρικῆς προνοίας ἑαυτοὺς καθάπαξ ἐπέρβηξαν ἅπερ ἐν τῷ δευτέρῳ τῶν συγγραμμάτων ἡμῖν προύργου καὶ κατὰ μέρος ἐκτέθειται· διὸ καὶ πρός στασίαις τῶν δοκούντων προσίστασθαι καὶ μᾶλλον ἀνασμενίσεις, καὶ ἡμῖν εὔξῃ τὸν θεῖον οἶκτον. Καὶ ἡμεῖς δέ σοι χάριν ίσμεν ὅτι πλείστην Ένεκα πάν των, καὶ τοῖς εἰς τὴν αἰώνιον προωρισμένοις ζωήν μετὰ γῆρας βαθὺ διὰ τὸ κοινῇ συμφέρον ἐνταχθῆναι σε δεόμεθα τοῦ Θεοῦ, ὅτι καὶ ἐντέταξαι καὶ ἐγκαίρως ἐντετάξῃ πάνυ βεβαίως ἐλπίζοντες. Αμήν. Μετάνοιαν. ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΘΕΙΟΥ ΠΡΟΟΡΙΣΜΟΥ ΤΕΤΑΡΤΟΝ. DE DIVINA PROVIDENTIA LIBER QUARTUS. (Ex eodem codice Regio 1989, fol. 199.) Τῷ μεγάλῳ οἰκονόμῳ κυρῷ Θεοδώρῳ τῷ ᾿Αγαλ- ἀπὸ Σινᾶ ἅγιον μὲν οὐκ ἂν ἀρνησαίμεθα εἶναι καὶ λιανῷ. Σὺ μὲν καλῶς ποιῶν, φίλτατε, ἢ διαγράφειν ἡμῖν ἐπιτρέπεις ἂν ἔπεμψας λόγον, ἂν ἀπαρέσκων δοκῇ, * βεβαιοῦν ἀξιοῖς· δεῖν γὰρ περὶ τῶν τοιούτων οὐχ ἑαυτοῖς μόνοις θαῤῥεῖν, ἀλλὰ τὴν τῶν κρίνειν εἰδή των καὶ δυναμένων ψῆφον ζητεῖν μηδὲ τοῖς ἐκ τῶν ἰδιωτῶν ἐπαίνοις ἀρχεῖσθαι ου; καὶ ψευδόμενός τις ὑπ' ἀγνοίας ἢ σοφιζόμενος ελκύσειεν ἂν· ἡμεῖς δὲ καλῶς ἐπιστήσαντες τῷ συγγράμματι τῇ σῇ που λυχρονία περὶ τῶν τοιούτων εἰδήσει καὶ πείρα προσήκον ἔγνωμεν ἂν καὶ πρεσβυτικὸν ἄντικρυς ὁ μὲν γὰρ σκοπὸς αὐτῷ λίαν ἀληθῆς ἅτε καὶ τῶν διδασκάλων τῆς Ἐκκλησίας πάντων γνώμη κοινή καὶ δόγμα τῆς ἱερᾶς Γραφῆς ἀπαράγραπτον· ἀπο δείκνυται δὲ ὡς οἷόν τε καλῶς, καὶ ὡς γένοιτο πολλοῖς εὐκατάληπτος. Ταύτην ἐκ προχείρου τὴν ψῆφόν σοι περὶ τοῦ συγγράμματος πέμπομεν ταύτης κοινωνὸν ἕξεις ἅπαντα σοφὸν μεθ᾿ ἡμῶν. Εἰ δὲ μὴ εἰσι νῦν ἐν τῷδε τῷ κλίματι τοιοῦτοι, φοῦ τῆς δεινῆς τοῦ γένους ἡμῶν ἀμορφίας! ἀλλ᾿ ἀρκείτω σει τῶν σοφωτάτων διδασκάλων ὁ κύκλος, οἷς ἀκολευθοῦμεν ἡμεῖς καὶ ὧν τῇ μετὰ πολλῆς σπουδῆς Ερεύνῃ συνεωράκαμεν. Σὺ δ' ἐκείνους ἀκολουθών καὶ ὑμῖν εἰκότως συνάδεις, Διονύσιον λέγω Βασί λειον τὸν μέγαν, τὸν Θεολόγον Γρηγόριον, τὸν τὴν διάνοιαν μετὰ τῆς γλώττης Χρυσοῦν Ἰωάννην, Κύμιλλον, Θεοδώρητον, Μάξιμον τὸν πάνσοφον όμολογητὴν, Ἰουστῖνον τὸν ἐπὶ τῇ φιλοσοφίᾳ καὶ μάρ τυρα, τὸν ἱερώτατον ᾿Αθανάσιον, ἄλλους ἐν τούτοις η καὶ μετὰ τούτους πολλούς, Αναστάσιον δὲ τὸν τοὺς ἐκείνῳ τότε συνασκουμένους πατέρας οἷς εὐλό γως καὶ διδασκάλου τόπον ἐπλήρου, θεολόγον δ' οὐκ ἄν ποτε ὀνομάσαιμεν οὐδὲ τοῖς θεολόγοις παρακολουθεῖν γνησίως δυνάμενον· ὡσαύτως δὲ καὶ εἰ τις τῶν ὑστέρων Αναστασίῳ συνάδει τῆς ὁμοίας ἕξεως ὤν· διὸ καὶ ζητεῖ μὲν ἕνα καλῶς ἐκεῖνος, λύει δὲ οὐ πάντα προσφόρως ἐν πολλοῖς τοῖς τῶν διδασκαλίων ἱστάμενος γνώμης καὶ τῶν κοινῶν κανόνων τῆς πίστεως ὑπ' ἀγνοίας οὐ φιλονεικών οὐδ᾽ ἀντιφιλοτιμούμενος· ὅθεν οὐδὲ συμβιβάζειν τοῖς διδασκάλοις τὸν ᾿Αναστάσιον χρὴ καὶ εἴ τις ἄλο λος τῶν ἁπλουστέρων τε καὶ ὑστέρων ὑπ' ἀγνοίας τοῦ τῆς ἱερᾶς θεολογίας ἀποχωροίη κανόνος, ἀλλὰ παριέναι δεῖ μόνον αὐτοὺς εὐλαβῶς καὶ ἐκ τοῦ μὴ πάνυ προσέχειν χωριζομένους· ἐπιστήμη γὰρ ἐπι στημῶν ἐστιν ἡ θεολογία καὶ πρώτη μὲν σοφία τῷ ὕψει, ἐσχάτη δὲ διὰ τοῦτο καὶ τελευταία τῇ μετά πᾶσαν ἀνθρωπίνην σοφίαν αὐτῆς ἐπιτεύξει. Τοῖς δὲ διδασκάλοις καὶ θεολόγοις μόνοις προστίθεσθαι χρή, τοῖς πληρεστάταις μὲν τῆς ἄλλης σοφίας, περὶ δὲ πᾶσαν τὴν ἱερὰν Γραφὴν πιστῶς ἀμέλει καὶ σπουδαίως ἠσχολημένοις. Οὐχ ἡμετέρα τοῦτο γνώ μη· ἀλλ' ὁ μέγας Βασίλειο; ἐν τοῖς διαλογικοῖς τοῦτ' ἀξιοῖ· δεῖ γὰρ, φησί, τῶν ἀκροατῶν τοὺς πεπαιδευ μένους ταῖς θείαις Γραφαῖς δοκιμάζειν τὰ παρά τῶν διδασκόντων λεγόμενα, καὶ τὰ μὲν σύμφωνα ταῖς Γραφαῖς δέχεσθαι, τὰ δὲ ἀλλότρια ἀποβάλλε σθαι, καὶ τοὺς τοιούτοις ἐπιμένοντας διδάγμασι σφοδρότερον ἀποστρέφεσθαι. Καὶ περὶ τούτου μὲν ἐς τοσοῦτον· θαῦμα δὲ καὶ δακρύων, φεύ! πολλών

ἄξιον ὅτι τὸν Θεὸν μέν τινες καθ᾿ ἡμέραν ὑμνοῦσι διὸ καὶ δικαίως ἐπὶ τῷ μεγέθει μακαρισθεῖσα τῆς ποιμένα καὶ καταφυγὴν καὶ ὁδηγὸν καὶ σκεπαστήν καὶ μεθ᾿ ἡμῶν ὄντα ἀεὶ, καὶ οὐ μεθ᾿ ἡμῶν μόνον, ἀλλὰ καὶ κύκλῳ ἡμῶν, δ μείζον εἰς φυλακήν τε καὶ πρόνοιαν, καὶ παρήγορον ἐν ταῖς θλίψεσι καὶ δύστην ἐν πολέμῳ καὶ ἀντιλήπτορα καὶ φύλακα οὐ τῶν τελείων μόνων τὴν ἡλικίαν, ἀλλὰ καὶ νηπίων αὐτῶν, καὶ κατὰ τῶν ἐπηρεαζόντων ἐκδικητήν, καὶ τῆς ζωῆς ἡμῶν ὑπερασπιστὴν καὶ ἐν ταῖς χερσὶν αὐτοῦ τοὺς ὑμετέρους ἔχοντα κλήρους καὶ ῥυόμενον ἐκ θανάτου καὶ διατρέφοντα ἐν λιμῷ καὶ ἐν γέρᾳ πληθύνοντα πίονι, καὶ ἄλλους αὖ κατὰ τὴν ἀνδρῶν ἀφανίζοντα πονηρίαν καὶ εἰς ἐχθρῶν χεῖρας παραδιδόντα, καὶ διδάσκαλον μὲν χειρῶν εἰς παράταξιν, δαχτύλων δὲ εἰς πόλεμον, καὶ ἰατρὸν τῶν τῇ καρδίᾳ συντετριμμένων, καὶ ἀναλαμβάνοντα μὲν προεῖς 5 καὶ ὑψοῦντα, ἕως δὲ γῆς ἁμαρτωλούς ταπεινοῦντα, καὶ τὴν μὲν ψυχὴν ἐξαιρούμενον ἐκ θανάτου, τοὺς ὀφθαλμοὺς δὲ ἐκ δακρύων, τους πόδας δὲ ἀπὸ ὀλισθήματος, καὶ οὐκ ἀνθρώποις μόνον, ἀλλὰ καὶ κτήνεσι διδόντα τροφὴν καὶ τοῖς νεοσσοῖς τῶν γε-· ράνων, καὶ τοὺς μὲν μακρότητος ἡμερῶν ἐμπιπλῶντα, τοῖς δὲ οὐδὲ ἡμιτεύειν τὰς ἡμέρας συγχων ροῦντα, τοὺς δὲ πάνυ φαύλους ἐξολοθρεύοντα. Οὕτω μὲν καθ' ἡμέραν τὸν Θεὸν ἀνυμνοῦσι μετὰ τοῦ θείου Δαυΐδ, οὐρανόθεν ταῦτα ἐμπνεομένου· εἶτα φρονοῦσί τε τἀναντία τούτων, καὶ ἄλλους διδάσκουσι· καὶ, θανατοῖ μὲν Κύριος καὶ ζωογονεί, λέγουσι τε καὶ τοῖς εἰποῦσιν ἀξιοῦσι πιστεύειν, ἀοριστίαν δὲ ζωῆς καὶ θανάτου καταψηφίζονται, καὶ τυχαῖόν το καὶ αὐτόματον τὸ σύμπαν τῶν ἀνθρώπων ἡγοῦνται χρῆμα· τὸ γὰρ σύμπαν τῶν ἀνθρώπων χρῆμα ζωή τε ἐνταῦθα καὶ τῆς ζωῆς ταύτης τέλος ἐστὶ πρὸς ἄλλον βίον μετάγον. Καὶ ποιεῖν μὲν εἰρήνην καὶ κτίζειν κακὰ πόλεσί τε καὶ ἔθνεσι τὸν Θεὸν, ἀξίως. τῆς ἑκάστων παρασκευῆς τε καὶ προαιρέσεως, ἀκούουσιν ἐσημέραι, λέγουσιν, ἔργῳ δὲ τούτοις διαπιστοῦσι. Καὶ αὐτὸς μὲν ὁ δημιουργὸς ἡμῶν καὶ τὰς τρίχας ἡμῶν ἡριθμῆσθαι λέγει τῇ περὶ ἡμῶν οὐρανίῳ προνοίᾳ εἰς ἔνδειξιν τοῦ πολλῷ μᾶλλον μέλλειν αὐτῇ τῶν ἄλλων ἐν ἡμῖν ἀναγκαίων· καὶ μὴ μόνον ἄνθρωπον ἐπὶ σφαγήν ήκειν, ἀλλ᾽ οὐδὲ στρουθίον εἰς παγίδα πίπτειν ἄνευ θείου θελήματος καὶ εἰ μὴ στρουθίου σχολῇ γε ἄνθρωπον, εἰ καὶ ὁ θεῖος περὶ ἑκάτερον τούτων σκοπὸς πολύ διαφέρει εἰκείως τῇ διακρίσει τῶν φύσεων. Καὶ οὐ φησι μόνον ὁ δημουργὸς ἡμῶν ταῦτα· ἀλλὰ καὶ τοῖς ἔργοις ἔδειξέ τε καὶ δείκνυσιν. Οἱ δὲ ὥσπερ τοῖς ἔργοις αὐτοῦ μὴ προσέχοντες καὶ τῶν αὐτοῦ μαθητῶν καὶ τῶν τοὺς ἀποστολικοὺς ἀγῶνας διαδεξαμέν νων μαρτύρων ἄττ' ἂν τύχοι φρονοῦσι καὶ λέγουσι. Καὶ τῷ μὲν Δαυίς συνάδουσι καθεκάστην·. Ἰδοὺ ὡς ὀφθαλμοὶ δούλων εἰς χεῖρας τῶν κυρίων αὐτῶν, ὡς ὀφθαλμοὶ παιδίσκης εἰς χεῖρας τῆς κυρίας αὐτ τῆς· οὕτως οἱ ὀφθαλμοὶ ἡμῶν πρὸς Κύριον τὸν Θεὸν ἕως οὗ οίκτειρήσαι ἡμᾶς· ο καὶ τῆς Χαναναίας ἐν Εὐαγγελίοις ἀκούουσι κυναρίοις ἐξομοιούτης ἑαυτὴν τοῖς ἐσθίουσιν ἀπὸ τῶν ψιχίων των ἐπιπιπτόντων καὶ τῆς τραπέζης των κυρίων αὐτῶν· πίστεως ἆθλον εὐθὺς αὐτῆς ἀπειλήφει τὴν ἰατρείαν. Αὐτοί γε χείρους εἶναι βούλονται τοὺς ἀνθρώπους περὶ τὸν δεσπότην οὐ δούλων, οὐ παιδευτῶν, οὐ τέκνων ταῖς μητρικαῖς σὺν ἐλπίσι προσιόντων χερ σὶν, ἀλλὰ καὶ κυναρίων, ἃ ταῖς τῶν δεσποτών τραπέζαις ὑφεδρεύουσιν ἁπλουμέναις σαίνοντα καὶ τοὺς πόδας ὑπερχόμενα τῶν κυρίων μετά τῆς συμφύτου καὶ δυνατῆς αὐτῆς ἐλπίδος καὶ εὐλαβείας, ὡς φύσει τὴν τῶν δεσποτῶν περὶ αὐτὰ συμπάθειαν ἐπεγνωκότα καὶ πρόνοιαν. Εἰκότως οὖν παιδευόμεθα ὡς μηδὲ ἀνθρώπου δεσπότου μηδὲ γυναικὸς κυρίας μηδὲ πατρὸ; ἢ μητρός εύνοια, πρὸς ἡμᾶς ἀποδιδόντος Θεῷ τῷ δι' ἡμᾶς τὸν ἅπαντα του τονὶ ποιήσαντι κόσμον, τῷ τοσούτοις κοσμήσαντι τὴν ἡμῶν φύσιν χαρίσματι, τῷ ὑπὲρ ἡμῶν τοσαῦτα παθεῖν ἀνασχομένῳ, τῷ μὴ δικαίους ἐλθόντι καλέσαι ἀλλὰ ἁμαρτωλοὺς εἰς μετάνοιαν, τῷ μὴ μόνον ὡς δούλοις ἢ τέκνοις, ἀλλὰ καὶ ὡς φίλοις καὶ ἀδελ φοῖς ἡμῖν χρησαμένῳ, καὶ διὰ τοῦτο τὴν ψυχὴν καὶ ὑπὲρ φίλων ἡμῶν τεθεικότι, οἷς μεῖζον οὐδὲν εἰς φιλία; λόγον εἶναί φησιν. Οὐδ᾽ ἅπαξ πεποιηκὼς ταῦτα πέπαυται, διηνεκώς δὲ ποιεῖ, καὶ διηνεκώς δίδωσιν ἑκάστης τῶν καλῶν ἁπάντων ἐκείνων ἀρχῆς εἰς πάντα διηκούσης τον χρόνον διὰ τὴν ἄπειρον αὐτοῦ καὶ πάντα διατρέχουσαν δύναμιν· καὶ προσ τάσσει μὲν ἐκεῖνος διηνεχῶς· «Αἰτεῖτε τὴν βασι λείαν τοῦ Θεοῦ καὶ τὴν δικαιοσύνην αὐτοῦ, καὶ τὰ ἄλλα πάντα προστεθήσεται ὑμῖν· δώσει γὰρ πολλῷ βέλτιον καὶ ἀδρότερον ἢ ζητεῖν μέλλετε· ὑμεῖς γὰρ ὄφιν ἴσως ἀντὶ ἄρτου ζητεῖτε πλανώμενοι. Ο δὲ ἄρτον, οὐκ ὄφιν, δώσει· καὶ πάντα, φησί, προστε θήσεται παρ' αὐτοῦ. Οὐκοῦν ἐπιμελεῖσθε τοῦ λευταίου τέλους ὑμῶν δι' δ καὶ γεγέννησθε, τῆς αἰωνίου δηλονότι ζωῆς, τὰ μὲν πράττοντες αὐτοί, τὰ δ᾽ εὐχόμενοι· καὶ πονηροὶ μὲν γὰρ ἀπολαύουσι τῆς οὐρανίου κηδεμονίας δι᾿ ἄκραν τοῦ δημιουργή σαντος φιλανθρωπίαν· οἱ δὲ σπουδαῖοι καὶ τῆς ἀληθοῦς ζωῆς ἐπιμελούμενοι προύργου, μετά προσο θήκης ταύτην καρποῦνται· εἰ γὰρ τρέφει συμφε ρόντως, καὶ συμφερόντως οι θρέψει, καὶ τῷ μὲν προσθήσει τὴν ζωὴν συμφερόντως, τῷ δ' ἐπὶ τὸ βέλτιον συντεμεί, μὴ κακία ἀλλάξῃ σύνεσιν αὐτοῦ, ἢ δήλος ἀπατήση ψυχὴν αὐτοῦ, εἴπερ συντέμνει τε τοῖς φαύλως βιοῦσιν ἐπὶ ἄλλοις βέλτιον ὡς ἂν μήτε βλάπτοιντο ζῶντος καὶ ὠφελοῦντο τῇ τῆς πονηρίας βία ὥστε μὴ ἢ προστίθησιν ἐπὶ τὸ χεῖρον ἄλλοις, ἀξίοις ὑπ' ἐκείνου πάσχειν καλῶς. ᾿Αλλὰ νῦν ἡμῖν περὶ τῶν ἐντόνων καὶ σπουδαίων τέκνων ὁ λόγος ἐστιν, οἷς αὐτοῦσι τὴν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ καὶ τὴν δικαιοσύνην ἐκεῖθεν τὰ ἄλλα προστίθεται πάντα. Εἰ τοίνυν πάντα ἀληθῶς δίδωσι, καὶ πάντων Κύριος ἐστιν· εἰ πάντων Κύριός ἐστι, καὶ ζωῆς ἡμῶν ἅμα καὶ τελευτῆς· ταῦτα γὰρ ἐνταῦθα τῶν διδομένων ἡμῶν παρ' αὐτοῦ τὰ κεφάλαια· εἰ δοτήρ ἐστι τού των, καὶ κύριος καὶ ὁριστής ἐστιν αὐτῶν ἄρα ὡς καιρὸν καὶ τρόπον τοῖς διδομένοις ὁρίζων καὶ τάτ των καὶ περιγράφων· ἔγνω τε γὰρ & δώσει καὶ ὅτε καὶ ὅπως ένα οἶδεν έκαστα τούτων

de prædestinATIONE LIBER IV. αορίστων γὰρ γνῶσιν ἀδύνατον εἶναι. Οριστὴς δὲ ἡ δάσμασι, τὰς περὶ τὸ ζῆν ἐπιθυμίας πληροί, τοῖς ο μὲν αὐτάρκειαν διδοὺς, τοῖς δὲ καὶ περιστείαν συγχωρῶν ᾗ καλῶς τε χρῆσθαι καὶ φαύλως ἐπ' αὐτοῖς κεῖται λοιπόν. Γενικὸν μὲν οὖν ὄνομα τῆς εἰς ἅπαντα διηκούσης επιστασίας Θεοῦ διοίκησίς ἐστι καὶ κυβέρνησις· ταύτης δὲ ὅσον μὲν περὶ τὰ ὄντα ἐστὶ, τῷ τοῦ γένους ὀνόματι διοίκησις λέγεται καὶ κυβέρνησις. Ὅσον δὲ περὶ τὰ γενητὰ εἰδικῶς καλεῖται πρόνοια καὶ προμήθεια. Ἐπεὶ δὲ καὶ τὰ γενητά καθόλου διαιρεῖται εἰς τε τὴν ἀνθρωπίνην λογικὴν καὶ εἰς τὴν ἄλογον φύσιν, ὅσον μὲν ἔστι τῆς θείας προνοίας περὶ τὰ ἄλλα τῶν γενητῶν ἰδίως τῷ τοῦ γένους ὀνόματι καλεῖται πρόνοια· ὅσον δὲ ἔστι περὶ τὴν ἀνθρωπείαν φύσιν προορισμός ιδίως καλεῖται· τῶν μὲν γὰρ ἄλλων τὸ τέλος πρόσκαιρον καὶ αὐτοῖς συγκαλούμενον· φημὶ δ' ὅσον αὐτοῖς ἑκάστοις ἀπεκληρώθη πρὸς ἑαυτά· ἀνθρώπου δὲ τὸ τέλος αἰώνιον· τοῦτο δ' ἐστὶν ἡ μακαρία ζωὴ ἐν τῇ γνώσει τῆς ἀληθείας συνισταμένη καὶ τῇ ἀμέσῳ τοῦ Θεοῦ καὶ νοερᾷ θεωρίᾳ, ὑπερφυῶς ὡς ἐφικτὸν διδομένῃ τους τούτου τυχεῖν τοῦ τέλους σπουδάσασι μετὰ τῆς ἐκ Θεοῦ χορηγίας· ἡ μὲν γὰρ πρόσκαιρος αὕτη ζωή γυμνασίου πρὸς ἀρετῆς ἐπίδειξιν χρείαν πληροί δρος δὲ αὐτῆς προσεχής μὲν ὁ τῆς ψυχῆς ἐκ τοῦ σώματος χωρισμός, τελευταῖος δὲ ἡ ἑπομένη μετ' αὐτὸν ἄΐδιος ζωὴ οἰκείως τῇ ἐνταῦθα ζωῇ ἀποδιδομένη τοῖς μὲν σπουδαίοις εὐδαίμων καὶ μακαρία, ἀθλία δὲ τοῖς ἐναντίως ἔχουσι. Διπλῆς οὖν οὔσης ἐν ἀνθρώποις τῆς ζωῆς καὶ τοῦ ταύτης ὁμοίως τέλους διπλοῦ καὶ τοῦ μετὰ τὴν ἐντεῦθεν ἔξοδον τέλους, ἡ μὲν περὶ ὅλην τὴν βελτίω μοίραν τοῦ Θεοῦ διάταξις ὁρισμὸς τοῦ Θεοῦ καλεῖται ἰδίως τῷ τοῦ γένους ὀνό ματι, καὶ διὰ τὸ ἐξ ἀϊδίου εἶναι αὐτὸν ἐν τῇ θείᾳ γνώσει καὶ πρὸ τῆς τῶν πραγμάτων ὑπάρξεως προορισμός λέγεται καὶ οἱ ταύτης ὄντες τῆς μοίρας ὡρισμένοι τε καὶ προωρισμένοι καλοῦνται· ἡ δὲ περὶ ὅλην τὴν χείρω μοῖραν διάταξις ἀποδοκιμασία λέγεται, καὶ οἱ ταύτην πεποιθότες δικαίως ἀποδεδοκεμασμένοι· οἱ μὲν γὰρ συνεργοῦνται πρὸς τἀγαθὸν καὶ ὁρίζονται, ἀλλὰ καὶ οἶκοθεν ἄγονται πάτῃ σπου δῇ· οἱ δὲ συνεργοῦνται μὲν ἀλλ᾽ ἀφνιάζοντες ἀπο πίπτουσι. Καὶ οἱ μὲν ζῶσι κατὰ Θεὸν εὐσεβῶς τοῖς θείοις χρώμενοι δώροις· οἱ δὲ κατὰ τὴν ματαίαν ζώσιν ἐπιθυμίαν καὶ τοῖς δώροις πρὸς αὐτὰς κατακέχρη ὢν αὐτῶν καὶ προοριστής ἐστιν εἰδώς· οὐ γὰρ ἐγγύθεν μένον οἶδέ τε καὶ ὁρίζει, ἀλλὰ μετὰ τῆς οὐσία; ἀΐδιον καὶ τὴν γνῶσιν ἔσχηκε πάντως, καὶ ὡς παρόντα γινώσκει, κἂν ᾖ μέλλοντα, καὶ ἀναγκαίως γινώσκει, κἂν ἐνδεχόμενα ή καθ' αυτά. Εντεῦθεν αἱ προφητείαι τῶν τε ἄλλων ἀρχῆθεν καὶ τῶν τῆς ἡμετέρας σωτηρίας ἔργων τε καὶ και ρῶν· ἐντεῦθεν & γέγραπται καὶ ἅπερ ἔδει παθεῖν καὶ ποιῆσαι τὸν ἡμέτερον Ἰησοῦν. Οὗτος τῆς ἡμετέρας πίστεως ὅλης θεμέλιος· ταῦτα οἱ τῆς εὐσε Γείας ἡμῶν ὄρος, κατὰ τὸν θεῖον φάναι βασίλειον, ὧν ἐκπίπτειν φησὶ τοὺς τῆς ἀνθρωπίνης ζωῆς τοὺς ὄρους ἀθετεῖν θέλοντας. 'Αλλὰ ταῦτα μὲν ὀξυρημένῳ μοι τὴν ἄγνοιαν καὶ τὴν ἄλλην ἀμορφίαν τοῦ γένους ἡμῶν (ούτω νῦν, εἴρηται· περὶ δέ γε τοῦ θείου προορισμοῦ καὶ τῆς ἐκεῖθεν προνοίας περὶ πάντας ἀνθρώπους, εἰ μὴ τὸν αὐτὸν τρόπον ἀπολαύουσι πάντες αὐτῶν, ἀλλ' οἰκείως ἕκαστοι τῇ σφῶν διαθέσει κατά τε πίστιν καὶ βίον, εἴρηται ἡμῖν ἐν τοῖς λόγοις ἀρκούντως καὶ μετὰ πολλῆς ἐπεξεργασίας, ὧν ὁ μὲν πρότερος ἐκεῖνος οὐ καλῶς ἐν τῷ συγγράμματι μελλητικώς, τῆς ἀληθείας ἐστὶν κατασκευαστι κός, οἱ δὲ λοιποὶ δύο πρὸς τῷ τὴν ἀλήθειαν κατασκευάζειν σαφέστερον καὶ τὰ δοκοῦντά τισι δι' ἀπει ρίαν αὐτῶν ἀνθίστασθαι λύουσι. Καὶ ἀπῄτησε μὲν αὐτοὺς ἡμῶν ὁ λογιώτατος ἐν μοναχοῖς καὶ θεοφιλέστατος Ἰωσὴφ ὁ ἐν Θεσσαλονίκῃς, ἡμεῖς δὲ τῇ τοῦ ἀνδρὸς ἀρετῇ χαριζόμενοι καὶ φιλίᾳ οὐκ ἠμελήσεμεν ἱκανοποιῆσαι τὴν αὐτοῦ ὀσίαν ψυχὴν τοῖς λόγοις ἐκείνοις ὑπὲρ ὧν καὶ πολλὴν ἡμῖν ὡμολόγηκε χάριν ἐκεῖνος ἐκγράψας. Πέμψω σοι βουληθέντι τε καὶ ζητήσαντι· καὶ νῦν δέ σου χάριν βραχέα ταυτί προσο διοριζόμεθα. Εν τοίνυν δημιουργός ἐστιν ὁ Θεὸς, τούτων πάντων καὶ σωτήρ ἐστι καὶ προμηθεύς, ὅπως εἴπη τε καὶ πρὸς τὸ οἰκεῖον ἄγοιτο τέλος έκαστα Ιδιαίτερον μὲν τῶν γενετῶν & καθάπαξ καὶ διηνεκούς δεῖται τῆς θεόθεν ἐπιστασίας, ιδιαίτερον δ' αὐτοῦ ἀνθρωπείου παντὸς χρήματος ὡς ἀθανάτου τε τῷ βελτίονι μέρει καὶ πρὸς μεῖζον ἀγαθὸν τεταγμένου ἢ καὶ παροῦσα ἔχει ζωή, ὡς ἄνευ τῆς ἐκ Θεοῦ χορηγία; οὐ δυναμένου τοῦ τέλους τυχεῖν ὑπερφυούς ὄντος διὰ τὰς ἐκ τοῦ συνημμένου σώματος δυσχερείας καὶ πολλῶν ἄλλων ἕνεκα λόγων, ιδιαίτερον δὲ ἐν ἀνθρώποις τῶν πιστῶν προνοεί, τὸ τῆς πίστεως ἐν ται· διὸ καὶ οἱ μὲν εὐσεβεῖ τέλει τῆς παρούσης ζωής αὐτοῖς αὔξων δῶρον τῇ περὶ τὰ ἄλλα κηδεμονία. Καὶ πάντων μὲν ὁμοίως αὖθις τῶν πιστῶν προνοεί τὰ ἐς τὴν παροῦσαν συντελοῦντα ζωήν· τῶν δὲ σπουδ ιοτέρων ἐπὶ τὸ βέλτιον αὐτοῖς προνοοεῖ· οὐ γὰρ είδωσιν ἀπερ αὐτοὶ διὰ φιλοσοφίαν ἀπαρνοῦνται καὶ φεύγουσιν, ἀλλὰ τὴν αὐτῶν γνώμην ρώννυσιν ἄνω θεν πρὸς τὴν τούτων φυγήν, καὶ τοὺς μετὰ πολλῆς τῆς ἐπ' αὐτῷ πεποιθήσεως τὰς τῆς ζωῆς ἀναγκαίας, φεύγοντας χρείας καὶ τό γε ἐφ' ἑαυτοῖς θνήσκειν μέλλοντας ὑπ' ἀτροφίας τε καὶ γυμνότητος τρέφει διὰ κοράκων, καὶ τῇ τῆς θείας ἰσχύος σκέπει περι βολῇ. Τοῖς δὲ τῶν τοιούτων ἢ μὴ βουλομένοις κατατολμαν ἢ μὴ δυναμένοις διὰ τὸ προσηλώσθαι τῷ μίν, μηδέ προσέχειν πάντας τῆς θείας ἀγάπης σπον ἐξίασι καὶ εὐέλπιδες· οἱ δὲ οἰκείως τελευτῶσι τῇ ὅλῃ τῆς ζωῆς μοχθηρία. Καὶ οἱ μὲν εἰς τὸ οἰκεῖον ἄγον ται τέλος, τὴν ἐν οὐρανοῖς ζωὴν πατρικῶς· οἱ δὲ εἰς τὰς ἐν ᾅδου κατασπώνται ποινάς τῇ δικαστικῇ τοῦ δεσπότου ράβδο. Οι τοίνυν σοφώτατοι τῆς Ἐκκλη σία; διδάσκαλοι νοοῦντες μὲν ἐξηπλωμένως τὸν θεῖον προορισμόν καθόσον τὴν σύμπασαν περὶ τοὺς ἀνθρώπους πάντας σημαίνει πρόνο ἄν τε καὶ προ διάταξιν οἰκείως τῇ ἀϊδίῳ τοῦ Θεοῦ γνώσει περί τῶν ἐσομένων πάντας ἀνθρώπους καὶ προνοεῖσθαι και προορίζεσθαι λέγουσιν ἐκ Θεοῦ· οὐ γὰρ δύνανται τῆς θείας διατάξεως τὰ περὶ τοὺς ἀπίστους ἢ πονητοὺς ἐξαιρεῖν ὅσοι περὶ τὴν ζωὴν αὐτῶν εἰσι καὶ τὴν τελευτήν, οὔτ᾽ ἀληθές ἐστιν· οὐ γὰρ τῶν ἀγαθών

GENNADII CP. PATRIARCHLE μόνων ἄρχει Θεὸς ἢ τῶν πιστῶν, ἀλλὰ καὶ τῶν ἄλλως σκεύη εἰς ἀτιμίαν ξύλινα καὶ ὀστράκινα, ὥσπερ διακειμένων, καί τε καὶ προνοεί πάντων· καὶ τὰ ἑκατέρων οἰκείως αὐτοῖς διατίθησιν. Εἰ δὲ προνοεῖ καὶ ὁρίζει, προορίζει τε μὲν τῶν ἀγαθῶν ἅπαντα ἐπὶ τὸ αὐτοῖς βέλτιον, τὰ δὲ τῶν ἄλλως διαχει μένων τὰ μὲν ἐπὶ τὸ βέλτιον τὰ δ᾽ ἐπὶ τὸ χεῖρον αὐτοῖς, μᾶλλον δὲ πάντα ἐπὶ τὸ χεῖρον αὐτοῖς ὁπότε καὶ τῆς προσκαίρου ταύτης καὶ ἐπιεικεστάτης κηδε· μονίας τίσουσι δίκας, οὐδ᾽ ὑπ' αὐτῆς οὐδὲν βελτιούσθαι θελήσαντες. Απλῶς δὲ ἐπὶ τὸ βέλτιον καὶ τὰ ἑκατέρων ὁ Θεὸς διατίθησιν· ἀγαθὸν γὰρ ἐστιν ἁπλῶς ἡ τῆς θείας δικαιοσύνης ἐκπλήρωσις περὶ τοὺς ἀξίους τῆς θείας ἀποστροφῆς καὶ τῆς ἐντεῦθεν αὐτοῖς συναντώσης δίκης, κἂν μὴ προηγουμένῃ τοῦτο θελήσει θέλῃ Θεὸς, τῇ πατρικῇ τε καὶ εὐποιητι *ῇ. 'Αλλ' ή πονηρία τῶν τέκνων ταύτην μὲν ἀργὸν ἐν αὐτοῖς ποιεῖ, ἐνεργὸν δὲ τὴν δικαστικὴν ράβδον ὡς πολεμίων τάξιν ἀντὶ υἱῶν εἰλήφασιν. Οὐ μόνον δὲ τὰ περὶ τῆς ζωῆς αὐτῶν διατάττεται ὡς δὴ τῆς θείας προνοίας εἰς πάντας διατρεχούσης ευτάκτως δι' ὑπερβολὴν ἀγαθότητος, ἀλλὰ δὲ καὶ τὰ περὶ τῆς τελευτῇς· εἰ γὰρ πρὸς τὸν τελευταῖον ὅμον οὐκ ἐστιν ἐλθεῖν οὔτ᾽ ἀποδοκιμασθέντας ἀποτυχεῖν αὐτοῦ ἄνευ τῆς θείας διακρίσεως κατὰ τὴν ἀξίαν ἑκάστων, οὐδ᾽ ὁ καιρὸς τῆς ἐντεῦθεν ἀπαλλαγῆς χωρὶς τῆς θείας διατάξεως δύναιτ' ἂν γίνεσθαι, τοῦ προσεχούς δρου τῆς ἐντεῦθεν ἐξόδου συνῳδοῦ πρὸς τὸν τελευ ταῖον ὀφείλοντος εἶναι καὶ πρὸς ἐκεῖνον οἰκείως συμβαλλομένου· δεῖ γὰρ τῇ μὲν ζωῇ τὸν προσεχῆ τοῦτον δρόν ἐξομοιοῦσθαι μετ' ἀρετῆς τελειούμενον Η πονηρίας ή ούσης, κἂν μὴ δοκῇ τοῖς πολλοῖς, ἢ καὶ πᾶσι φανερουμένης, τῷ δὲ ὄρῳ τούτῳ τὸν ἔσχατον οἰκείως ἐπακολουθεῖν ὅρον ἐπίτευξιν ὄντα τοῦ τέλους ἢ ἀπότευξιν. Διὰ ταῦτα μὲν οὖν ὠρίσθαι τε ἔξω καὶ πόῤῥωθεν ὡρίσθαι τὰ τῆς ζωῆς καὶ τῆς τελευτῆς καὶ τὰ μετ' αὐτὴν ὁμοίως τῶν τε ἀγαθῶν καὶ τῶν φαύλων, οἱ διδάσκαλοι λέγουσιν, ἐξηπλωμένως ταῦτα νοοῦντες. Εξῆσαν δέ ποτε τὴν περὶ τοὺς ἀγαθούς τε καὶ φαύλους θείαν διάταξιν εἰδικωτέροις ονόμασι διαιρεῖν τὴν μὲν περὶ τοὺς ἀγαθοὺς διάταξιν τοῦ Θεοῦ προορισμὸν καλοῦσι, καὶ εἴρηται ἀποδοκιμασίαν· καὶ τὴν περὶ τοὺς φαύλους καὶ τοὺς διατεταγμένους αὐτοὺς τοὺς μὲν εἰς τὴν αἰώνιον προωρισμένους ζωήν, τοὺς δὲ ἀποδεδοκιμασμένους ἀπ' αὐτῆς λέγουσι τῇ ἱερᾷ Γραφῇ καὶ λίαν συμβαί- οὐδεὶς γὰρ τῶν ἀπίστων ἐκείνης τεύξεται, ἀλλὰ νοντες· ὁ γὰρ ἔνθεος Παῦλος περὶ μὲν τῆς βελτίονος μοίρας ἐξελέξατο ἡμᾶς·. Ο γὰρ ἐν ἑαυτῷ πρὸ καταβολής κόσμου, ὁ φησὶν ἐν τῇ πρὸς Ἐφεσίους, ο προορίσας ἡμᾶς εἰς υἱοθεσίαν·» καὶ αἱ ἐν τῇ πρὸς Ρωμαίους, ο Οὓς προέγνω καὶ προώρισε συμφοβους, ο καὶ τὰ ἑξῆς, ο τούτους καὶ ἐδόξασε.» Περὶ δὲ τῆς χείρονος μοίρας, διὰ τὸ βουληθῆναι αὐτὴν χείρω γενέσθαι, ἐν τῇ πρὸς Ῥωμαίους οὕτω φησίν· • Εἰ δὲ θέλων ὁ Θεὸς ἐνδείξασθαι τὴν ὀργὴν καὶ γνωρίσαι τὴν δύναμιν αὐτοῦ, ἤνεγκεν ἐν πολλῇ μακροθυμία σκεύη ὀργῆς κατηρτισμένα εἰς ἀπώ λειαν, ὁ καὶ τὰ ἑξῆς· τοὺς δ' αὐτοὺς τούτους ἐν τῇ πρὸς Ἐφεσίους ἀπηλλοτριωμένους τῆς τοῦ Θεοῦ ζωής καλεῖ καὶ τῇ καρδίᾳ πετυ φυ μέρους, καὶ συθές ἀργυρᾶ σκεύη καὶ χρυσὰ τοὺς ἐκλελεγμένους καλεῖ, εὐχρηστά τε καὶ εἰς πᾶν ἀγαθὸν ἔργον ήτοιμασμένα, οἷς πᾶσι τὸ μὲν ἐσκευάσθαι θέοθεν ἦν, ή δ' εὐχρη στία ἢ ἀχρηστία ἐξ ἑαυτῶν γέγονεν. Ὁ δὲ Κύριος ἡμῶν καὶ ἄλλοις μὲν διαστέλλει τούτους ὀνόμασιν, ἀλλὰ καὶ τῇ τῶν προβάτων τε καὶ ἐριφίων διαφορά καὶ τῇ δεξιᾷ τε καὶ εὐωνύμῳ στάσει. Καίτοι βουληθεὶς μὲν ἂν πάντας τῆς βελτίονος εἶναι κλήσεώς τε καὶ τάξεως καὶ τούτου χάριν ποιήσας καὶ πᾶσαν τῇ φύσει πρὸς τἀγαθὸν συναρμόσας παρασκευήν, ἀλλὰ λόγῳ καὶ προαιρέσει τούτοις ἀνείθη βιοῦν οὐδαμόθεν βιαζομένοις. Οὐ τῇ ἱερᾷ δὲ Γραφῇ μόνον, ἀλλὰ καὶ τῷ λόγῳ συμβαίνουσι ταῦτα λέγοντες καὶ φρονοῦν· τες οἱ διδάσκαλοι· εἰ γὰρ καὶ ἀμφοῖν ἐπαληθεύσε ταῖς μοίραις ἡ πρόνοια τοῦ Θεοῦ καὶ πρόγνωσις καὶ ὁ προορισμὸς ἀπάσαις ἀνάγκαις οὐκ ἐξηπλωμένως νοούμενα, ἀλλὰ συνεσταλμένως καὶ εἰδικῶς, οἰκειοτερόν ἐστι τῇ κρείττονι μοίρᾳ τὸν ὁρισμὸν ἐπιλέγεσθαι, τέλος γὰρ ἀνθρώπου καὶ ὄρος ἀληθῶς καὶ κυρίως ἡ αἰώνιός ἐστι ζωή ἧς χάριν γέγονεν, οὐχ ἡ ἐν ᾅδου ποινή, τέλος μὲν οὖσα καὶ αὐτὴ τῇ τῶν· τοιούτων προαιρέσει οἰκεῖον, κυρίως δὲ τοῦ τέλους μᾶλλον ἀπόπτωσις τοῦ ἀληθοῦς καὶ γνησίου, καὶ διὰ τοῦτο κυρίως ὁρίζει καὶ προορίζει Θεὸς τοὺς πρὸς τὸν ἀληθῆ καὶ γνήσιον σπεύδοντα όρον. Ορίζειν δὲ πρὸς τὴν κακοδαιμονίαν οὐ λέγεται τοὺς ταύτης ἀξίους, ἀλλὰ αὐτοὶ μᾶλλον πρὸς τὴν ἀντικειμένην ἄγονται τῆς ἀθλιότητος τάξιν. Τοιούτους δ' ὄντας ἀποδοκιμάζεσθαι τοῦ φύσει κειμένου τέλους πάσα ἀνάγκη. Ταύτην τῶν διδασκάλων τὴν ἀκριβολογίας οὐ συνορῶντες ἔνιοι τους πονηροὺς καὶ ἀπίστους τῆς θείας ἐκβάλλουσι προνοίας καὶ διατάξεως ὡς μήτε ζωῆς αὐτῶν τῷ Θεῷ μέλον μήτε τελευτῆς. Οἱ δὲ χυδαιότεροι καὶ περὶ πάντων ἀνθρώπων ὁμοίως οὕτω φρονοῦσιν ἀκριστά τε καὶ τυχαία τὰ τῆς ἀνθρωπίνης ζωῆς τε καὶ τελευτῆς ἐθέλουσιν εἶναι, οἱ γε πολλῷ τῶν προτέρων χείρους εἰσίν· ἐπεὶ πρὸς πᾶσαν τὴν ἱερὰν Γραφὴν κωφεύειν τοῦτ᾽ ἐστὶ καὶ τῶν τῆς εὐσεβείας ἀποχωρεῖν ὅρων, ὥς φησιν ὁ μέγας Βασίλειος· ὁ γὰρ ἔνθεος Παῦλος, τὸ τοῦ Χριστοῦ στόμα, ο Πάντων, φησὶ, τῶν ἀνθρώπων σω τὴρ ἐστιν ὁ θεὸς, μάλιστα δὲ πιστῶν,» οὐ περὶ τῆς μελλούσης σωτηρίας τε καὶ ζωῆς αἰωνίου λέγων, περὶ τῆς ἐν τῇ ζωῇ ταύτῃ προνοίας επομένως δὲ καὶ τῷ τῆς ζωῆς τέλει· ταυτὸν γάρ ἐστι τῆς τε ζωῆς καὶ τοῦ τέλους αὐτῆς προνοεῖν, ἢ πατρικῶς ἡ δικαστικῶς τὸ περὶ ἑκάστους δέον ή συμφέρον όριζομένης τῆς πάντα ἀγούσης σοφίας τε καὶ δυνάμεως. Οὐ τοίνυν ἐξαιρείται τῆς θείας περὶ τὴν ἀνθρώπι νον βίον οικονομίας τοὺς ἀπίστους ὁ Παῦλος, οὐδ' ἔτι μᾶλλον τοὺς πονηρούς, εἰ καὶ μᾶλλον σωτήρα τῶν πιστῶν εἶναι τίθησι. Καίτοι καὶ πρὸς τὴν μέλλουσαν εὐδαιμονίαν τό γε ἐπ' αὐτῷ καὶ τοὺς ἀπίστους σώζει Θεός, ὡς μηδὲν τῆς εἰς τοῦτο παρασκευῆς αὐτοῖς ὑφιείς· ἀλλὰ σώζει μᾶλλον ἔργῳ τοὺς τὴν παρασκευὴν δεχομένοις καὶ χρωμένους πάνυ καλώς. Ούτ απον λέγεται την

DE PRÆDESTINATIONE LIBER IV. νηρούς τε καὶ ἀγαθοὺς ἔν γε τοῖς πρὸς τὴν χρείαν ρος κατὰ τὴν τῶν τόπων διαφοράν. Ἐκ δὲ τῶν ἐν τῆς ἐνταῦθα ζωῆς ἀνήκουσιν οὐ μόνον βρέχων τε πᾶσιν ἐμοίως καὶ τὸν ἥλιον φαίνων καὶ πάντα δὴ τὰ τοιαῦτα ποιῶν, ἀλλὰ καὶ κινδύνων προφανῶν ἐξαιρούμενος, οὐδὲ πιστούς, μόνον ἀλλὰ καὶ ἀπίστους ὑπὸ φιλανθρωπίας, καὶ μᾶλλον εἰ δικαίως βιοῖεν· δόξα γάρ, φησί, ταῦτα δηλονότι καὶ δικαίωσις ἐκ Θεοῦ τῷ ἐργαζομένῳ τὸ ἀγαθὸν, μάλιστα μὲν Ἰουδαίῳ τῷ περὶ τὸν ἕνα Θεὸν εὐσεβοῦντι, εἶτα καὶ Ἕλληνι τῷ περὶ τὰ θεῖα πεπλανημένῳ τῆς μὲν γὰρ ἀπιστίας ἐκεῖ τὸν οὐκ εὐτυχῆ καρπὸν λήψεται, τῆς δ' ἄλλης ἀγαθοεργίας οὐκ ἄμισθος ἐνταῦθα καταλειφθήσεται. Μάλλον δὲ τοὺς ἀγαθοὺς ἀγαπᾶν λέγεται, τῇ πρὸς τὴν ἀληθῆ τε καὶ μέλλουσαν ζωὴν ἀποβλέψει ὡς πρὸς αὐτὴν μόνοις συνεργῶν τοῖς πρώτοις έπιμεληθῆναι ἡγαπηκόσι συνεργήσας ἂν καὶ πᾶσιν εἴ γε 1 ἐβούλοντο, μᾶλλον δὲ καὶ συνεργήσας οἰκείως ἕως ἔδειξαν οὐ χρήζοντες συνεργεῖσθαι. Τὰ; δ' ἄλλας τῆς ἱερᾶς Γραφῆς ἀποφάσεις περὶ τῶν τῆς ζωῆς ὅρων ἔν τε τοῖς ἀγαθοῖς καὶ τοῖς φαύλοις καὶ τοῖς εἰς τὴν αἰώνιον προωρισμένοις ζωὴν καὶ τοῖς αὐτῆς ἀποδιδοκιμασμένοις, καὶ ὡς ἑκάτεροι Θεοῦ προστά ξει καὶ ζῶσι καὶ θνήσκουσιν ἐν τοῖς προτέροις λόγοις έψει συνηθροισμένα;. Ενταῦθα δὲ ἡμῖν ὁ θεῖος Παῦλος ἀρκεῖ. Καὶ περὶ μὲν τοῦ θείου προορισμού τοσοῦτον ἐν τῷ παρόντι τῶν ἄλλων σοι λέγων ἐχόν των πάντα δηλοῦν & τῇ περὶ τούτου σκέψει προσο ήκει· ἄλλο δέ τι σῆς εὐνοίας χάριν προστίθεμεν δ καὶ πέρας ἔσται τοῦ λόγου. Τὸν φαινόμενον τοῦτον ὑπὲρ γῆν κόσμον ὑπὸ νόμον τινὰ πεποίηκεν ὁ Θεὸς πολυσχιδῆ καὶ σοφίας πολλῆς γέμοντα, ὡς ἂν ἡ διάφορος καὶ ποικίλη τῶν ἐν αὐτῷ μερῶν κίνησις καὶ διάστασίς τε καὶ συνδρομή, δουλεύουσα τῷ θείῳ θελήματι, πρὸς τὴν τῶν γενητῶν καὶ φθαρτῶν τούτων ὕπαρξιν καὶ διαδοχήν, & πάντα χάριν ἡμῶν εἰσι, τῶν ἀνθρώπων καὶ διαφόρων αποτελεσμάτων αἰτία γίνηται, οὐκ εἰδότων μὲν αὐτῶν τῶν τοῦ κόσμου μετ ρῶν & ποιοῦσι, ταῖς δὲ ἐντεθείσαις αὐτοῖς θεόθεν ἐπιτηδειότησι πρὸς τὸ τοιαῦτα ποιεῖν ἀκουσίως τε και φυσικῶς δουλευόντων. Οθεν ταῖς διαφόροις μὲν αὐτῶν, εὐτάκτοις δὲ κινήσεσιν ἐπιστήσαντες ἔνιοι, εἶτα τοῖς διαφόροις αὐτῶν ἀποτελέσμασιν ἐν τοῖς ὑποκάτω τούτοις τοῖς γενητοῖς τέχνην μὲν ἐντεῦθεν συνεστήσαντο πάνυ συνετῶς, τὰ τοιαῦτα ζητοῦσαν καὶ σκοποῦσαν, ἀσυνέτως δὲ θεότητας τοῖς τοῦ κό- β σμου μέρεσι τούτοις ἀπένειμαν τὴν ὀργανικὴν αὐτ τῶν ὑπουργίαν ἐπιστασίαν δημιουργικὴν καὶ θείαν δοξάσαντες. Ομοίως καὶ τὰ γενητὰ ταῦτά τε πρὸς τῇ γῇ νόμοις ἰδίοις ἀνεπαισθήτως δουλεύουσιν φυσικῶς αὐτοῖς ἐντεθεῖσιν ὑπὸ Θεοῦ, καὶ ἡ τῶν ἀνθρώπων ὡσαύτως ζωὴ τοιούτοις ἰδίοις ἄγεται νότ μοις. Τοὺς τοιούτους τοίνυν ἐν πᾶσι τοῖς κτίσμασι τοῦ Θεοῦ νόμους φυσικούς νόμους, ὡς ἐγκτισθέντας ὑπὸ Θεοῦ τῇ τῶν πραγμάτων φύσει, καλοῦσιν οἱ περὶ ταῦτα δεινοί. Ἐκ μὲν δὴ τῶν ἐν τοῖς ὑψηλοτέροις νόμων ὄμβροι καὶ ἀνομβρίαι, ψύχη καὶ καύ ματα ἐξ ὧν αὖθις υγιεινα! καταστάσεις καὶ νοσώσεις ἀνθρώποις τε καὶ τοῖς ἄλλοις ζώοις συμβαίνει, καὶ καρπῶν εὐφορίαι καὶ ἀφορίαι, καὶ οὗται διάφοτοῖς γενητοῖς τούτοις νόμων & τῶν ἀνθρώπων χάριν γίνονται καί εἰσιν αἱ διάφοροι τῶν ἀνθρώπων πρὸς τὸ ζῆν χρείαι πληροῦνται· ὡσαύτως ἐκ τῶν ἐν ἀνθρώποις φυσικῶν νόμων ἡ τῶν ἀνθρώπων διοικεί ται ζωή· οὐδὲ συνίσταται μόνον, ἀλλὰ καὶ φθείρε ται. Υποδείγματος χάριν, νόμος ἔστι φυσικὸς τοῦ κυβερνήτου καλῶς εἰδότος κυβερνᾷν, καὶ τοῦ ναυάρ χου νουνεχούς ὄντος τὴν ναῦν διασώζεσθαι, ἂν μὴ κρείττων απάσης τέχνης καὶ συνέσεως ὁ κλύδων γένηται. Ἂν δὲ ἀνεπιστήμων ὁ κυβερνῶν ᾗ ἡ ὁ ναύαρχος καὶ εἰνότι τῷ κυβερνήτῃ μὴ θέλῃ προσέχειν μηδ' έψη κυβερνᾶν αὐτὸν ὡς ἐπίσταται, νόμος ἔστι τὴν ναῦν ἀπόλλυσθαι κλύδωνος ἐγερθέντος μετ γάλου ἢ καὶ κλύδωνος ἄνευ, ἐξ ἄλλων δήπουθεν αἱτιῶν. Ἐκ τοῦδε τοῦ νόμου συμβαίνει σώζεσθαι μὲν πλείστους ὄντας τοὺς πλέοντας δυοῖν ἕνεκα καλῶς πράττειν εἰδότων, ἀπόλλυσθαι δὲ δυοῖν ἀσυνέτων ἕνεκα καὶ ἀνεπιστημόνων. Τους τοιούτους τῆς θείας τάξεως νόμους οι τὴν φύσιν ἀμφέχουσιν ἅπασαν ἀνάγκη πᾶσα σώζεσθαι τό γε μέρος τῆς φύσεως. Καὶ τούτους ὁ Θεὸς σώζεσθαι τοὺς νόμους ὡς ἐπ!- παν ἐξ μὴ μεταποιῶν· οὐ γὰρ ἂν ἑαυτῷ καὶ τοῖς οικείοις επιτάγμασιν ἔμελλεν ἀντιβαίνειν. Ἀλλ᾽ οὐ δουλεύει τοῖς ὑπ' αὐτοῦ τεθειμένοις νόμοις καθάπαξ τοῖς κτιστοῖς καὶ μετὰ τῶν κτισμάτων ἠργμένοις· καιροῖς δὲ ἰδίοις καὶ περιστάσεσιν ἰδίαις τούτους μεταποιεῖ πρὸς τὸ βέλτιον ἢ τὸ χεῖρον τοῖς ἐντεῦ. θεν ὠφελησομένοις ή βλαψομένοις ἀξίως· καὶ τῆς Ο χρείας τοῦ προσκαίρως μεταβαλεῖν εὐθὺς πεπαυμέν νης ὡς τὴν ἀρχὴν ετάχθησαν αὖθις σώζονται. Τοιούτων τεραστίων, τοιούτων θαυμάτων ἱστορία πλήρης πᾶτα νέα καὶ παλαιά· ὡς ἱερὰ καὶ τῶν ἔξωθεν καὶ νῦν ἐλάττω μὲν καὶ πλήθει καὶ τάξει τῶν προτέ ρων, ἐκείνων δ᾽ ἂς αἰτίας εὐλόγους ἐν ἰδίῳ λόγῳ δεδείχαμεν σπουδαίως ἐξειργασμένῳ. Γίνονται δ᾽ οὖν καὶ ὁρῶσι καλῶς οἱ μετὰ Θεοῦ τὰ τοῦ Θεοῦ βλέποντες· σώζει μὲν γὰρ δι' ἀρετὴν τῶν ἐμπλεόντων ναῦν βυθισθεῖσαν ἂν τῇ τοῦ ναυάρχου τε καὶ κυβερνήτου με ρία, συγχωρεῖ δέ ποτε μετὰ πονηροτάτων τῶν ἐμπλεὄντων καὶ τῶν ἀρχόντων τῆς νηός τοιούτων καὶ ἀγα θούς τινας ἐπὶ συμφέροντι βυθίζεσθαι τῶν οἰκείων ψυχῶν, καὶ ἄλλους ἀπαλλάττει παραδόξως δι' ἀγγέλων ἐξάγων τοῦ βυθοῦ μέλλοντας ἀποπνίγεσθα ἄλλους ἐμπλεύσαντας ἂν τῇ μελλούσῃ κατάγνυσθαι νηὶ ἡ βυθίζεσθαι ἐπ᾿ αὐτῷ τῷ μέλλειν ἐμβαίνειν αἰφνιδίοις καὶ ἀδοκήτοις είργει κωλύματι. Καὶ ἀλγοῦσε μὲν εὐθὺς εἰρημένοι τοῦ πλοῦ, τὸν δὲ θεῖον οἶκτον ἐπεγνωκότες καλῶς μετὰ τοῦ τὴν ζωὴν αὐτοῖς προστεθῆναι καὶ τὴν ψυχὴν ἔτι βελτιούνται τῷ θαύματι. Οὕτω καὶ πόλις παρανομούσα φαύλοι; ἄρχουσιν ἐγχειρίζεται, καὶ τοὐναντίον πολίταις ἀγαθοῖς οἰκουμένη· Δώσω γάρ, φησὶν, ἄρχοντας ὑμῖν κατὰ τὰς καρδίας ὑμῶν.» Καὶ βασιλεὺς μὲν ἀπολαύει τῆς τοῦ λαοῦ πονηρίας τῆς αὐτῆς αὐτῷ τε καὶ τοῖς ἀρχομένοις πληγής θεόθεν ηκούσης ὅτι δυνάμενος κωλύσαι τῆς πονηρίας οὐκ ἐκώλυσε χαριζόμενος· ἀπολαύει δὲ καὶ λαὸς τῆς βασιλικῆς πονηρίας συμπαιδευόμενος ὡς ἀντὶ τοῦ διαπροσ

GENNADII CP. PATRIARCILE ἢ ἐλαύνειν πλείου αύξων τὴν αὐτοῦ πονηρίαν, χωροίη Θεὸς καὶ μὴ εἴργειν βούλοιτο καθάπαξ ή • Αμαρτία γάρ, φησί, βασιλέως ἐπὶ κεφαλὴν λαοῦ, καὶ τὸ ἀνάπαλιν. ο Καὶ πόλις ἡ μὲν ἁλισκεται τοῖς πολεμίοις παρὰ δόξαν, ἡ δὲ παρὰ δόξαν αὐτῶν ἀπαλλάττεται, τῶν ἐπὶ τοῖς τοιούτοις κρατησάντων νόμων ὑποχωρούντων τῷ θείῳ θελήματι· καὶ οἱ μὲν παραδίδονται τοῖς ἐχθροῖς ἐπ' ἀπωλείᾳ διὰ πονηρίαν αὐτῶν ἀνήκεστον, οἱ δὲ πρὸς βελτίωσιν τοῦτο πάσχουσι. ο Θαρσείτε γάρ, φησὶν ὁ Θεός διὰ Ἱερεμίου, τοῖς Ἰουδαίοις, επράθητε τοῖς ἔθνεσιν οὐκ εἰς ἀπώλειαν.» Καὶ τοὺς ἀπηνέστερον δὲ χρησαμένους τοῖς κατὰ θείαν δουλωθεῖσι συγχῆς ρησιν ἐπεξέρχεται ὡς διὰ Ἡσαΐος φησίν·. Ἐγὼ ἔδωκα αὐτοὺς εἰς τὴν χεῖρά σου· σὺ δὲ οὐκ ἔδωκας αὐτοῖς ἔλεος. Νῦν ἥξει ἐπὶ σὲ ἐξαίφνης απώλεια, καὶ οὐ μὴ γνῷς. • ᾿Αλλὰ καὶ τῶν ἐν μέσοις τοῖς φαύτοις καὶ διὰ τοῦτο μέλλουσιν εγκαταλείπεσθαι σπουδαίως βιούντων οἱ μὲν προαρπάζονται τῶν ἠξόντων δεινῶν, οἱ δὲ ζῶντες τῇ πείρα τῶν συγ γενῶν κακῶν ἀμείνους δοκιμαζόμενοι γίνονται. Καὶ λοιμὸν οἰμωχτὸν ἔθνει ἢ πόλει μέλλοντά τε καὶ προλεγόμενον ὑπὸ τῶν ταῦτα σκοπούντων ἐκ τῆς κοσμικῆς, ὡς εἴρηται, διαθέσεως οὐκ ἐᾷ γίνεσθαι, καὶ ἀρξάμενον παύει τῶν ἀνθρώπων εὐσεβῶς καὶ μετὰ τῆς προσηκούσης τῶν κακῶν μετανοίας ἐπὶ τὸν θεῖον οἶκτον καταφευγόντων. Μὴ ἐπελθόντα δ᾽ ἂν ἐκ φυσικῶν αἰτιῶν. αὐτός τίνων τὴν φύσιν ἐπάγει ποινηλατῶν ἢ παιδεύων. Καὶ τῶν μὲν γονέων εὐδαιμονούντων κατὰ τὸν ἔξωθεν βίον, φαύλω; δὲ βιούντων ἄλλω; οἱ μὲν πατέρες αὐτοὶ ποινη· λατοῦνται τῆς ἐκ τῶν διαδόχων πολυειδούς ψυχαγωγίας στερούμενοι, οἱ δὲ παῖδες τῆς τῶν φυσάντων ἀπαλλάττοντα: πονηρία: ᾗ πάτα ἀνάγκη διαρκοῦνται ἐξομοιοῦσθαι, ἢ καὶ χείρους γίνεσθαι λίαν εὐλόγως. ᾿Αλλὰ καὶ τοῖς γονεῦσιν εἰς συναίσθησιν ἐρχομένοις ἡ τῶν παίδων ὠφέλιμος εὐτυχία καθίσταται τις γνώμας βελτιουμένοις καὶ σωφρονέστερον βρουν ἀρχομένοις, ὥσπερ αὖ ἀναισθήτω; ἔχουσι καὶ μετὰ τὴν πληγὴν προσθήκη ποινῶν ἄλλη γίνεται, ὥσπερ δι' Ἱερεμίου τοῖς Ἰουδαίοις ὠνείδιζεν ὁ Θεός. Μάτην ἐπάταξα τὰ τέκνα ὑμῶν· παιδείαν οὐκ ἐδέξασθε, καὶ τὰ λοιπά. Δυστυχούσης καὶ τῆς πατρίδος, οἵ τε πιῖδες ἀπαλλάττονται ζωῆς τοιαύτης ἀγαθῇ προνοίᾳ Θεοῦ, οἵ τε πατέρες τὴν ἐπὶ τοῖς παισὶ λύπην δυστυχῶς βιοῦν μέλλουσιν, εἰ καὶ παραυτίκα θρηση νοῦσι καὶ κόπτονται, ἀγνοοῦντες ἢ τοῦ πάθους ἡττώμενοι. Ἡ δὲ παρ᾽ ἡμῖν οὕτω δεδουλωμένοις δεινῶς καὶ πολυειδῶς περὶ τὰ μέγιστα τῶν ἀγαθῶν κινδυνεύουσιν ἀναχώρησις των νεωτέρων τῷ θανάτῳ μ τ' εὐσεβείας ποιῶν οὐ μεγίστων εὐεργεσιῶν τοῦ Θεοῦ τοῖς γε τῶν ἔχουσι. Περὶ δὲ τῶν εἰς μέτρον ἡλικίας ἐλθόντων, ἄλλος ἂν εἴη λόγος καὶ διάφορων εἶναι καὶ ποικίλην τὴν τοῦ Θεοῦ περὶ τῶν τοιούτων διάθεσιν εἰκὸς τῇ διαφόρῳ προαιρέσει τούτων συμ μετρουμένην· ἐπειδὴ τῶν τοιούτων αὐτόθι ζητημάτων πρόφατις ἦν ὁ λοιμός, μικρόν τε καὶ περὶ τούτου προσθήσομέν σοι τὰ πλείω σκοπεῖν ἀφέντες. φορὰ μὲν ἀέρος ἐστὶν ὁ λοιμὸς ἢ φυτικαῖς αἰτίαις παρατημένη ἢ τὸν θεῖον ἐπ' αὐταῖς νόμον εἰ συγκ παύειν εὐθὺς γενομένην, ἄλλοις λόγοις οἰκονομίας τὸν ἐν τῇ φύσει νόμον νικῶσιν ἢ προστάξει θείᾳ καὶ παρὰ τὸν τοιοῦτον νόμον συμβαίνουσα· ὡς γὰρ δεσπότης τῆς φύσεως, δύναται καὶ παύειν κινουμένην αὐτὴν καὶ κινεῖν οὐκ ἂν κινηθεῖσαν. Οποτέρα δ' εἴη ἡ τοῦ ἀέρος αὕτη φθορὰ τέλος καὶ σκοπὸν ἔχει προσεχῶς μὲν τὴν τῶν ἀπαλωτέρων σωμάτων ἥτταν ἢ τῶν εὐπαθεστέρων, περαιτέρω δὲ τὴν τῶν ἀποθνησκόντων πανταχόθεν ὠφέλειαν, καὶ τὴν τῶν ἀποβαλλόντων αὐτοὺς ἢ βελτίωσιν ἢ μελλόντων ἀμεταβλήτων, συμφορῶν μειζόνων προσθήκην. Οὐ πάντες δὲ θνήσκουσιν οἱ νοσήσαντες οὐδὲ πάντες οἱ τοιοῦτοι νοσοῦσι, διὰ τὸ δεῖν περὶ πάντας τὴν θείαν κρατεῖν βούλησιν τούς τε ἀνόσους διαμείναν τας, τούς τε ηττηθέντας ὑπὸ τῆς νόσου, τούς τε μετά ταύτην ἀπηλλαγμένους, ἄλλο τι περὶ ἄλλους βουλα μένην καὶ μὴ τὴν αὐτὴν περὶ πάντας φέρουσαν ψήφον, μᾶλλον δὲ οὐ φέρουσαν μόνον ἐπὶ τῶν πραγ μάτων, ἀλλὰ καὶ πόρρωθεν αὐτὴν ἐνεγκοῦσαν ἐν τῇ προαιωνίῳ γνώσει περὶ πάντων τῶν ἔργων αὐτοῦ καὶ τῶν λογικῶν, ὡς εἴρηται, μάλιστα, ὧν καὶ μᾶλ λον ἀσυγκρίτως φροντίζει. Κἂν σώζωνταί τινες με θιστάμενο: οὐδὲ τοῦτο χωρίς προνοίας θείας ἐστὶν ἐπὶ τὸ μεταστῆναι κινούσης τὴν γνώμην αὐτῶν καὶ μὴ συνορώντων. Οἱ δὲ μένοντες ἀπηλλάττοντο ἂν κἂν θνήσκωσιν ἕτεροι, καὶ μεθεστῶτες ὡς ἄνευ θείου μεθεστῶτες θελήματος θνήσκουσιν. Οἱ δὲ μέσ νοντες οὐκ ἂν ἀπηλλάττοντο, καὶ μεθίστανται μὲν ἔνιοι πρὸς ὀλίγον, εἶτα θνήσκουσιν ἐπανιόντες καὶ τοῦ λοιμοῦ πεπαυμένου εἰς μείζω τῆς ἀληθείας ταύτης φανέρωσιν. "Αλλοι βύονται μὲν μεταστάντες. χείρω δὲ τὴν προαίρεσιν γίνονται καὶ τῇ φυγῇ τὴν σωτηρίαν οριζόμενοι μόνῃ, καὶ μὴ τῷ θείῳ θελή ματι, άξιοι τοιούτου κρημνοῦ, καὶ διὰ τοῦτο συγχω ρηθέντες ἐμπεσεῖν αὐτῷ ἧς μυρίων θανάτων ἂν εἴη χρηστὸς τοῖς πεπονθέσιν. Εἰ δὲ περὶ τῶν ἑτεροδόξων τις μέλλοι ζητεῖν, ἐπεὶ καὶ τούτους ὑπὸ τὴν θείαν πρόνοιαν ὁ ἱερὸς, εἰ καὶ μὴ καθάπαξ ὁμοίως τίθησι λόγος, ἐξῆν μὲν καὶ περὶ τούτων τά γε ἐς τὴν λοι μὸν γινόμενα θεωρῆσαι· ἀλλὰ παρείσθω σιωπῇ τὰ μὲν νῦν πρέποντα παρ' ὧν οὐκ ἐν πᾶσι τοῖς εἰρημένοι; ὁ δράξ εἰσιν ἐκ πελάγους ἡ θεία περὶ τοὺς ἀνθρώ πους διαφαίνεται πρόνοια, μὴ μόνον τοὺς νοῦν ἔγον σας καὶ εὐσεβοῦντας καταλάμπουσα πάνυ καλώς, ἀλλὰ καὶ ταῖς ἱεραῖς μαρτυρουμένη Γραφαῖς ως έργον οὐ μόνον ἡ βελτίωσις περὶ τοὺς ἀγαθοὺς οὐδ᾽ οἶκτος περὶ τοὺς φαυλοτέρους, εὐθὺς ἐπειδὰν μετα νοίᾳ διορθῶσιν, ἀλλὰ καὶ ψῆφος τῆς θείας δικαιο σύνης περὶ τοὺς ἀνίσως τε ἔχοντας, καὶ καθόλου φάναι, ἡ περὶ ἀνθρώπους τῆς θείας προνοίας διάταξις ἡ μὲν ἐνεργεῖ περὶ ἕκαστον οὐ χωρίζουσα του πλήθους οὔτε τοῦ κοινοῦ περὶ ταῦτα νόμου τῆς τά ξεως, ἀλλ᾽ ἢ συνευεργετοῦσα ἢ συγκολάζουσα· ἡ δὲ χωρίζουσα παραδόξως ἐνεργεῖ περὶ οὓς ἂν βουλης θείη καὶ ἢ σώζει χωρὶς ἢ δικαστικῶς ἐπεξέρχεται. 'Αλλ' ἔνιοι περὶ ταῦτα πάντα τυφλώττοντες τὰς μὲν ἁμαρτίας οὐ φεύγουσι τὰς τῆς θείας ὀργῆς αιτίας, ἐπὶ δὲ τόπους μεταβαίνουσιν ἄλλους ἐπὶ τῶν ὤμων

DE PRÆDESTINATIONE LIBER V. ἢ τῶν ἵππων οἶ; ἐποχοῦνται τὰ τῆς ὀργῆς ἐφόδια μηδενὸς προστάτου τὸν κόσμον οἰκονομοῦντος, που φέροντες, και τότε καθ' ἡμέραν ᾄδουσι· Ποῦ νηρὰ δίγματα ὑποτιθέμενος σεαυτῷ, μηδὲ ἐκπέσῃς πορευθῶσιν ἀπὸ τοῦ Πνεύματός σου, Κύριε, καὶ ἀπὸ τῶν ὅρων τῆς εὐσεβείας·» καὶ ἄλλοθι πάλιν λέτοῦ προσώπου σου, ποῦ φύγῃ;» Εδει γὰρ ἐκ τῶν γοντι·. Προδιατεταγμένον ἐν ἑκάστοις τὸ τῆς ζωῆς τῆς ὀργῆς πρῶτον κρυπτομένους αἰτίων καὶ ἀσφα-· ἐστι τέλος κἀντεῦθεν, ἄνισα καὶ ἀνόμοια γίνεται λιζομένους, εἶτα τῷ δυναμένῳ σώζειν, και, οἴμοι! τοῖς ἀνθρώποις τοῦ βίου τὰ πέρατα κατὰ τοὺς και πεπιστευκότας καὶ ἐλπιζόντας τότε τὴν ᾠδὴν ἄδειν ροὺς ἑκάστους διαφόρους καὶ ἡμῖν ἀνεννοήτους τῆς ἐκείνην ἀληθῶς τε ὁμοῦ καὶ φρονίμως. Ὁ δὲ θεὸς θείας οἰκονομίας, ἄνισα μὲν κατὰ τὸν χρόνον δηλον δι' ἄκραν ἀνεξικακίαν ἀδιορθώτων μενόντων, εἶτα ότι, ἀνόμοια δὲ κατὰ τὸν τρόπον.» Τὰ αὐτὰ δὲ φευγόντων, εἶτα καὶ ψευδῶν καὶ ἀδόντων ἀνέχεται καὶ τοῖς ἄλλοις πᾶσι διδασκάλοις λέγουσι πείθου. ὁπόσων ἀνέχεται αὐτὸς μόνος εἰδὼς τὸν τῆς τοιαύ- Σφραγὶς δὲ πάντων ὁ μέγας Μάξιμος ὁμολογητών της ἀνοχῆς σκοπὸν καὶ τὸ πέρας. Σὺ δὲ χάριν έχε καὶ θεολόγων ἡ κορωνίς, ἐν κη' κεφαλαίῳ τῆς τῷ φωτίσαντί σε Θεῷ, καὶ ἐπ' αὐτῷ μόνῳ πεποιθὼς δευτέρας Εκατοντάδος οὕτω λέγων· 'Ο τρόπῳ ἴσθι, ὅς ἐστι σωτὴρ καὶ προμηθεὺς πάντων ἀνθρώ- βούλεται ὁ τὴν ἑκαστοῦ πρὸ τῶν αἰώνων διορίσας των καὶ κηδεμών, μάλιστα δὲ πιστῶν, δς θανατοί ζωὴν Θεὸς ἕκαστον πρὸς τὸ οἰκεῖον τῆς ζωῆς ἄγει καὶ ζωογονεί, εἴπερ οὐδὲν ἑαυτῷ ζῇ καὶ οὐδεὶς ἑαυτῷ τέλος, εἴτε δίκαιον εἴτε ἄδικον.» Τούτοις ἅπασι ἀποθνήσκει κατὰ τὸν θεῖον ἀπόστολον. Τῷ μεγάλῳ πείθου. μᾶλλον δὲ κάλλιστα ποιεῖς αὐτοῖς μὲν περ Βασιλείῳ πείθου γνησίως λέγοντι· «Μὴ αὐτόματον πεισμένος, τοὺς δὲ βεβήλους καὶ γραώδεις μύθους τινα είπης συντυχίαν τῶν γινομένων ἀνθρώποις, ὡς κατὰ τὴν Παύλου συμβουλὴν παραιτούμενος. ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΘΕΙΟΥ ΠΡΟΟΡΙΣΜΟΥ ΠΕΜΠΤΟΝ: DE DIVINA PROVIDENTIA LIBER QUINTUS. (Ex codice Regio 1993, fol. 145.) Οπως η θεία πρόνοια καὶ ὁ θεῖος προορισμὸς οὐκ ἀναιρεῖ τὸ χρήσιμον τῶν εὐχῶν. Ο περὶ τῆς θείας προνοίας λόγος πολλὴν μὲν ἐκ G τὸν αὐτὸν τοῖς ἀθέοις ἐντεῦθεν καταφερόμενοι κρητῶν εὐτάκτως γινομένων ἐν τῷ παντὶ τῷδε τὴν ἰσχὺν ἔχει τῆς ἀποδείξεως, βεβαιοῦται δὲ μάλιστα ταῖς περὶ τὴν λογικὴν ἡμῶν φύσιν ἐπιμελείαις του θείου, αἷς καὶ πολλοὶ τῶν ἔξωθεν σοφῶν πρότερον καὶ μετὰ ταῦτα τῶν τῇ θείᾳ κατηυγασμένων σοφία καὶ δι' αὐτῆς ὑψηλότερον ταυτί τεθεωρηκότων ἀκριβῶς ἐπιστήσαντες τὴν μὲν εὐσεβὴ περὶ τοῦ πάντων τῶν ὄντων προνοεῖν τὸν Θεὸν ἐβεβαίωσαν δόξαν, τὴν δὲ τῶν ἄλλως φρονούντων γνώμην ἐξήλεγξαν ἐν ἰδίοις περὶ τούτου συγγράμμασι. Καὶ ἡμεῖς δὲ περὶ τῆς θείας προνοίας καὶ τοῦ θείου προορισμοῦ ἐν τέτρασι πεπραγματεύμεθα βιβλίοις, φίλων σπουδῆς ἀξίων ἐπὶ τοῦτο κεκινηκότων. Ὡς οὖν τῆς θείας προνοίας περὶ τὰ ὄντα πᾶσιν ὡμολογημένοις (ὡμολογημένης) τοῖς νοῦν ἔχουσι πρὸς τὸ ζητούμενον ἐπιστραφησόμεθα νῦν μόνον, καὶ δείξομεν ὅπως αὐτῆς ὑποτεθει μένης βεβαίως καὶ ἡ τῶν εὐχῶν σώζεται χρεία και λῶς. Ένιοι γὰρ τὸ μὲν εὔχεσθαι κοινῇ πᾶσιν ἀνθρώ τους σπουδαζόμενον ἴσασιν· ὡς μηδὲ εἰκῆ τοῦτο γίνε 4,, εική δ' ἂν σπουδασθῆναι νομίζουσι, τῆς μνὸν ἀγνοοῦσιν, ὡς τὸ μὴ τῶν οἰκείων ἔργων προνοεῖν τὸν Θεὸν εἰ; ταυτὸν ἦκον τῷ μηδὲ τὴν ἀρχὴν αὐτὰ ὑποστῆσαι ἀφ᾽ αὑτῶν δὲ ὑφεστηκότα καὶ ἀφ᾽ αὐτῶν ἄγεσθαι ᾗ ἂν τύχοι ἕκαστα, οὐδὲν δὲ ἀποδον θείας προνοίας πάντα ἀγούτης καὶ πρὶν γενέσθαι καὶ εἶναι προοριζούσης, οι Θεὸν εἶναι φρονοῦντες εἰς βρίσασθαι πρῶτον καὶ διελέσθαι τὴν πρόνοιαν δι' ἐλίγων καὶ ὅσον ἐς τὴν παροῦσαν χρείαν ἀρκεῖ, καὶ οὕτως Ιέναι πρὸς τὸ ζητούμενον. Εἰ τοίνυν ἔστι Θεός, καὶ ποιητής ἐστιν αὐτὸς πάντων τῶν ὄντων. Εἰ γὰρ Θεός ἐστιν, αὐτογενής ἐστι καὶ ἀναίτιος καὶ παρ οὐδενὸς ἔχων τὸ εἶναι, καὶ εἰ μόνος ἐστὶ Θεὸς εἶς ὤν, καὶ μόνος ἐστὶν αὐτογενὴς καὶ ἀναίτιος· αὐτοῦ δὲ μόνου τοιούτου ὄντος τὰ ὄντα δεῖ πεποιῆσθαι ὑπ' αὐτ τοῦ, ἀνάγκη τε γὰρ ἄλλοθεν αὐτὰ τὸ εἶναι ἔχειν οὐκ ἀφ' αὐτῶν ἑνὸς ὄντος τοῦ αὐτογενοῦς καὶ παρὰ τοῦ Θεοῦ τοῦτ' ἔχειν ἑνὸς ὄντος καὶ μόνου Θεού τυγχά νοντος. Εἰ τοίνυν ποιητής ἐστι πάντων τῶν ὄντων καὶ προμηθεὺς ἄρα ἐστὶν αὐτῶν και προνοητής, προνοεῖν μὲν γάρ ἐστι τὸ εἰς τἀγαθὸν τάττειν καὶ τὸ

οἰκεῖον τῷ προνοουμένῳ τέλος, ὡς καὶ προνοεῖσθαι καὶ πάντων αὐτοῦ τῶν καλῶν ἐκεῖθεν εκόντων, πως οὐ πολλῷ μᾶλλον ὁ Θεὸς προμηθεὺς ἔσται τῶν ἔργων αὐτοῦ πάντων καὶ διοικητὴς καὶ κυβερνήτης, ὡς τὴ καὶ τῶν πρὸς ταῦτα φερόντων πλεονεκτημάτων ἀγα θότητός τε δηλαδὴ καὶ σοφίας καὶ δυνάμεως νύσ δῶς αὐτῷ προσηκόντων οὐδὲ μᾶλλον ἑνὸς ἢ τῶν λοιπῶν ἀλλ᾽ ἐπίσης ἀπάντων καὶ ἀπείρως πάντων καὶ τῇ τῆς οὐσίας ἀπειρίᾳ οἰκείων. Τὸ δ᾽ ὅπως καὶ αὐτοῖς τοῖς ποιήμασιν ὀργάνοις τῆς κυβερνήσεως κέχρηται καὶ τὸ ποικίλον τῆς τοιαύτης ἐκ τῶν δούλων διακ νίας, πλείστου λόγου τε καὶ θαύματος ἄξιον όν παρείσθω νῦν, τέον δὲ μόνον πρὸς τὸ ζητούμενον. Η θεία τοίνυν πρόνοια πάντα μὲν διαλαμβάνει τὰ τοῦ Θεοῦ ἔργα ἧς ἄνευ οὐδὲν ὅλως εἴη καὶ σώζειν, οὐδὲν γάρ ἐστιν αὐτοῖς ἀφ' αὐτῶν ἀγαθόν, θεόθεν δ ἅπαντα. Αλλὰ νῦν ὅσον αὐτῆς περὶ ἀνθρώπους ἐστὶ, μόνον σκοπῶμεν. Αὕτη τοίνυν ἡ θεία πρόνοια πάντ τας διατρέχει τοὺς ἀνθρώπους, ἔργον αὐτοῦ ὄντες καὶ τῶν φαινομένων ἔργων τὸ κάλλιστον, διαφόρως μέντοι γε κατὰ τὴν ἑκάστων τάξιν τε καὶ ἀξίαν. Το μὲν γὰρ εἰς τὸν Θεὸν ἦχον μία ἐστιν ἡ περὶ πάντας ἀνθρώπους αὐτοῦ πρόνοια, Πάντας γὰρ ἀνθρώπους θέλει, φησί, σωθῆναι καὶ εἰς ἐπίγνωσιν ἀληθείας ἐλθεῖν. Διὸ καὶ μίαν αὐτοῖς ἀρχῆθεν τάξιν τε καὶ ἀξίαν ἔνειμεν, ἐκ δὲ τῆς διαφόρου τῶν ἀνθρώπων προαιρέσεως τε καὶ τάξεως καὶ ἡ τάξις τῆς περὶ αὐτοὺς προνοίας ποικίλλεται· τῶν μὲν γὰρ ἀπίστων ὅσον εἰς τὴν παροῦσαν αὐτῶν ἔχει ζωὴν προνοεί μόνον, ὁμοίως δὲ καὶ τῶν πιστῶν μὲν, ἁμαρτωλών δὲ, Λάμπειν, φησί, τὸν ἥλιον ἐπὶ ἀγαθοὺς καὶ πονη ρους καὶ βρέχειν ἐπὶ δικαίους καὶ ἀδίκους. Καὶ ἐκ δυοῖν τούτων ἔργων τῆς περὶ τὸ κοινὸν τῶν ἀνθρώ πως θείας προνοίας κεφαλαιωδεστέρων τε ὄντων καὶ εκδήλων καὶ τὰ ἄλλα τῆς θείας προνοίας έργα, πρὸς πάντα διαβαίνειν ὁμοίως δηλοῦνται τὰ ἐς τὴν παροῦσαν ζωὴν τείνοντα. Τοῖς δὲ δικαίοις μάλιστα μὲν ἂν καὶ πιστοῖς ὦσι τὸ τῆς προνοίας ἀγαθὸν ἐπισ λάμπει, ἧττον δὲ τοῖς ἀπίστεις, διὸ καὶ εἴρηται δόξα παντὶ τῷ ἐργαζομένῳ τὸ ἀγαθὸν, πρῶτον μὲν Ἰουδαίῳ, τοῦτ' ἔστι πιστῷ, εἶτα καὶ Ἕλληνες, τοῦ ἔστιν ἀπίστῳ. Δόξαν δὲ δεῖ νοεῖν ἐνταῦθα οὐ τὴν ἐξ διον ἐκείνην καὶ μέλλουσαν, ἀλλὰ τὴν ἐν τοῖς προτ καίροις ἐπιφαινομένην αὐτοῖς ἐκ τῆς θείας ἀγαθότη τος, ἀμοιβὴν τῶν τῆς δικαιοσύνης ἔργων. Ότι δὲ ταύθ' οὕτως ἔχει, ἐναργῶς ὁ θεῖος Παῦλος παρίστη α. Προσεῖ γὰρ, φησὶν, ὁ Θεὸς πάντων ἀνθρώπων μάλιστα καὶ πιστῶν, οὐκοῦν καὶ πάντων μὲν πιστῶν, μάλιστα δὲ τῶν κατὰ λόγον τε καὶ νόμον βιούντων, καὶ τὰ πρὸς τὸ τέλος φέροντα πάσῃ μετιόντων σπουδῇ. Οὐκοῦν πάντων ἀνθρώπων τῆς θείας ἀπο λαυόντων προνοίας ἐν τῇ ζωῇ ταύτῃ κατὰ τὴν κοινο τέραν ἐκδοχὴν τοῦ τῆς προνοίας ὀνόματος, οἱ πίστει καὶ βίῳ μεμορφωμένοι καλῶς προνοίας εἰδικωτάτη; μόνοι τυγχάνουσιν· αὐτοῖς τε γὰρ προύργου περί της αἰωνίου μέλει ζωῆς, ὡς ὑπουργῷ καὶ συνέργῳ μόνον τῷ σώματι κεχρημένοις καὶ ὡς πάροδον διατρέχουσι τὴν ὧδε ζωήν. Καὶ Θεὸς αὐτῶν προνοεῖ τὴν αὐτῶν προθέσει οἰκείως, πάντα αὐτοῖς πρὸς τἀγαθὸν συν εργῶν καὶ πρὸς τὸ τέλος συμπροβιβάζων μετὰ τοῦ τὰ εἰς τἀγαθὸν τάττεσθαι· εἰ δὲ μὴ εἰκῇ τὰ ὄντα γεγένατι καί εἰσι, δεῖ πρὸς τὸ οἰκεῖον ἕκαστα τέλος ἄγεσθαι καὶ ἑπομένως πρὸς τὸ κοινὸν ἅπασι καὶ ἔσχατον τέλος, ὅπερ ἐστὶ τὸ κοινότατον καὶ ἔσχατον ἀγαθόν. Αλλὰ περὶ μὲν τοῦ ἐσχάτου τέλους νῦν οὐ σκεπτέον. Αλλ' ὅτι δεῖ πάντα πρὸς τὸ οἰκεῖον ἀγαδὲν τάττεσθαι ὡς τοῦτο τέλος ἂν αὐτοῖς τοῦ γενέσθαι τε καὶ εἶναι, ἀφ᾽ αὑτῶν δὲ οὐ γινόμενα, οὐδ' ἂν ὑφ᾽ αὐτῶν πρὸς τὸ οἰκεῖον ἄγοιντο τέλος, τάττοιντ' ἂν οὖν ὑπὸ τοῦ πεποιηκότος αὐτὰ Θεοῦ. Τάττονται δὲ οὐ τῷ πεποιῆσθαι μόνον τοιαῦτα καὶ δύναμιν αύτ τοῖ; ἐντεθεῖσθαι τοῦ καὶ πρὸς τὸ τέλος ἄγεσθαι τὸ οἰκεῖον τῇ τε αὐτῶν φύσει καὶ τῇ τῷ παντὶ τῷδε τάξει ἑκάστων, ἀλλὰ καὶ τῷ τὰς σφῶν ἐνεργείας ιθύ νεσθαι, πρὸς τὸ τοῦ τέλους μᾶλλον τε καὶ ῥᾷον τυγχάνειν· τοῦτο δὲ διοικεῖσθαί τε καὶ κυβερνᾶσθαι και λοῖτ' ἂν δικαίως. Πάντων ἄρα τῶν ὄντων οὐ δημιουργός μόνον ἐστὶν ὁ Θεὸς, ἀλλὰ καὶ προμηθεὺς και διοικητῆς, καὶ κυβερνήτης καὶ πάντα ἡ θεία πρόνια διατρέχει τὰ ὄντα ἔργῳ μὲν καὶ τῇ ἐκβάσει ἐν αὐτοῖς οὖσα καὶ θεωρουμένη ὑπὸ τῶν θεωρεῖν δυναμένων, τῷ δὲ λόγῳ τῆς τοιαύτης τῶν ἐπ' αὐτοῖς (forsan ὑπ' αὐτῆς) γινομένων τάξεως, ἐν τῷ Θεῷ οὖσα, ὡς λόγος τις τῆς πρὸς τὸ τέλος τάξεως. [] δὲ τάξις προύργου μέν ἐστι πρὸς τὸ ἔσχατον ἀγαθὸν καὶ κοινότατον πάντων τέλος, όπερ ἐστὶν αὐτὸς ὁ Θεός, ἡ μία καὶ μόνη πάντων ἀρχή, επομένως δέ γε καὶ πρὸς τὰ τέλη τῶν οἰκείων ἑκάστοις ἐνεργειῶν, δι' ὧν προσεχῶς τε πρὸς τὸ οἰκεῖον ἕκαστον τέλος ἄγοντ' ἂν καὶ δι' αὐτῶν πρὸς τὸ πᾶσι κοινότατον καὶ ἔσχατον τέλος. Ταυτὶ δὲ τοῖς μὴ λίαν ἄγεσθαι λόγῳ δυναμένοις ἐκ τῶν ἔργων τοῦ Θεοῦ γένοιτ' αν δῆλα προσέχειν ἐθέλουσι, καὶ μάλιστά γε ἐπ' ἀνθρώπων, ταυτὸν δ' εἰπεῖν, ἐφ᾽ αὑτῶν. Αὐτοὶ γὰρ ποιηταί εἰσι καὶ δημιουργοὶ κατὰ τὴν ἐν σφίσι θείαν εἰκόνα, ἄλλοι ἄλλων τῇ τε τάξει διαφερόντων καὶ τοῖς οἱ κείοις εκάστων τέλεσι καὶ ποιηταί εἰσιν οὐ μόνον ὑφειμένων έργων, ἀλλὰ καὶ οἰκείων τῇ φύσει ὧν ε!σι πατέρες. Τούτων οὖν πάντων οὐ ποιηταί εἰσι μόνον, ἀλλὰ καὶ προνοηταί, ὅπως εἶέν τε καὶ εὖ εδεν ὡς ἑκάστοις τὸ εὖ εἶναι προσήκει καὶ ὡς αὐτοὶ προ νοεῖν τούτου δύναιντ᾽ ἂν καὶ εἰδεῖεν. Καὶ τόδε προη γουμένως μὲν ἀρετῆς ἐστιν ἔργον καὶ ἀγαθότητος ἧς ἑαυτῶν χάριν φροντίζουσι καὶ ἄλλων, καὶ μάλιστα γε τοῦ κοινῇ ὠφελίμου ὁπόσοις τοῦτο ἁρμόττει βασι λεῦσί τε καὶ ὅλως ἄρχουσιν, επομένως δὲ καὶ τῆς ἀνθρωπίνης καὶ δυνατῆς αὐτοῖς σοφίας ἔργον ἐστὶν, εἶτα καὶ τῆς τῇ σφῶν φύσει προσηκούσης δυνάμεων. Τούτων δὲ τῶν τριῶν αἰτιῶν τῆς εὐποιητικῆς προ νίας υπεροχή τε καὶ ὕρεσις ἐν ἀνθρώποις ἐστὶν οὐκ ὀλίγη. Καὶ ταῖς τούτων διαφοραῖς οἰκείως διάφορος ἢ περὶ τὰ ἔργα προθυμία τε καὶ σοφία καὶ Ισχύς συναντῇ ὡς τῇ τῶν αἰτιῶν τούτων διαφορᾷ καὶ τὴν ἐν τοῖ; ἔργοις διάφορον πρὸς τὸ οἰκεῖον έκαν στοις ἀγαθὸν τάξιν γίνεσθαι. Εἰ τοίνυν ἐκ Θεοῦ τοῦ τοις κεκόσμηται τοῖς πλεονεκτήμασι, δι' ὧν αὐτοῖς καὶ ποιηταῖς εἶναι καὶ δημιουργοῖς καὶ προνοηταῖς ἔτι καὶ κυβερνήταις περίεστιν, ὡς δὲ μετὰ τοῦ εἶναι

DE PREDESTINATIONE LIBER V. μηδὲ τῆς ζωῆς τινος ἀμελεῖν ἐ; ὅσον αὐτοῖς φροντίς τῶν. Ολίγον δέ ἐστιν ἐν τῇ τῶν ἀποδεδοκιμασμένων ἐστι περὶ αὐτῆς ἔμφρων τε καὶ τῷ ζητουμένῳ τέλει οἰκεία. Οὗτοι δὲ μόνοι προωρισμένοι εἰσὶ καὶ και λοῦνται ὡς εἰς τὴν αἰώνιον προωδηγημένοι ζωήν, προωρίσθαι δὲ λέγονται οὐχ ὡς ἠναγκασμένοι, ἀλλ' ὡς πρὶν αὐτοὺς ὡρίσθαι ὑφ᾽ αὑτῶν ἤτοι τετάχθαι πρὸς τὸ οἰκεῖον τέλος, προεγνωσμένοι, ὅτι ὁρισθήσονταί τε καὶ τῆς αἰωνίου ζωῆς ἐφικέσθαι ἀξιωθήσονται, εὐσεβείας αὐτῶν ἕνεκα καὶ ἀρετῆς. Καὶ τοῦ τό ἐστι τὸ προωρίσθαι αὐτοὺς τὸ πόῤῥωθεν ἐγνῶσθαι τῷ θεῷ ὡς ὡρισμένους πρὸς τὸ οἰκεῖον τέλος τοὺς τό γε ἐφ᾽ αὑτοῖς ἐψέ ποτε ορισθησομένους. Αὐτοὶ μὲν γὰρ οὐκ ἀεί εἰσιν, ἀλλὰ γεννώμενοι, εἶτα ζῶντες ἐνταῦθα κατὰ λόγον τε καὶ νόμον πάσῃ αὐτῶν σπουδῇ μετὰ τῆς ἐκ Θεοῦ βοηθείας πρὸς τὸ προϋποτεθειμέν νον αὐτοῖς ἐκ τοῦ δημιουργοῦ καὶ πατρὸς τέλος ὁρίζονται, καὶ πρὶν ὁρισθῆναι ἀφ᾽ αὑτῶν ὀριστέοι εἰσίν. Οριστέοι δὲ ὄντες καὶ ὁρίζονται ποτε καὶ ὡρισμένοι τότε εἰσί. λέγονται μὲν γὰρ ὁρίζεσθαι καὶ ἐντεῦθεν, ἅτε τὴν πρὸς τὸν ὄρον τὸ τέλος συντείνοντες ἐπιμε λῶς τε καὶ ἀδιαλείπτως ὁδὸν, ὁρίζονται δὲ κυριώτε ρον καὶ ὡρισμένοι εἰσὶν ἐπειδὰν ἀπηλλαγμένοι τῆς έντα ῦθα διόδου τοῦ ὅρου τε ἐφίκωνται καὶ τοῦ τέτ λους, καὶ οὐκ ἔτι τρέχοντες ὦσιν ἐπὶ τὸν ὄρον, ἀλλ᾽ ἤδη κατειληφότες. Αὐτοὶ μὲν οὖν καθ᾿ αὐτοὺς οὕτως ὁρίζονταί τε καί εἰσιν ὡρισμένοι, ἐν δὲ τῇ ἀἰδίῳ τοῦ Θεοῦ γνώσει καὶ ποιητικῇ καὶ προνοητικῇ πάντων ᾗ καὶ τὰ μέλλοντα πάρεισι καὶ ὡς παρόντα πάντα για νώσκονται, προωρισμένοι καί εἰσι καὶ καλοῦνται, τῆς ἐν τῇ λέξει ταύτῃ προθέσεως αὐτοῖς μὲν οὐδὲν προστιθείσης πλέον ἐν τῷ αὐτῶν ἔργῳ, τῇ δὲ θείᾳ προνοίᾳ τὸ οἰκεῖον φυλαττούσης ἀξίωμα τὸ προϋφεστάναι δηλονότι τῶν ἐσομένων πάντων τοὺς λόγους ἐν τῇ τοῦ πονηροῦ τε άμα καὶ προνοητοῦ διανοίᾳ καὶ ἀϊδίους ἀϊδίῳ παρεῖναι. Εντεῦθεν οὖν δῆλον ὡς ὁ θεῖος προορισμός τῆς θείας προνοίας μέρος ἐστίν· ἡ μὲν γὰρ πρὸς ἀνθρώπους ἅπαντας διατρέχει, διαφή ρως μέντοι γε κατὰ τὴν ἑκάστων τάξιν τε καὶ ἀξίαν· ὁ δέ γε προορισμός, μόνων ἐστὶ τῶν πρὸς τὴν αἰών γιον ζωὴν ἢ τὸ τέλος τῆς ἐνταῦθα ζωῆς, σπουδῇ τε οἰκεί, καὶ χορηγίᾳ ὁριζομένων,καὶ ὥσπερ περὶ τοὺς ἀνθρώπους πρόνοια, μέρος ἐστὶ τῆς περὶ τὰ ὄντα πάντα προνοίας, καθό εἰσιν αὐτοὶ μέρος τι τῆς τῶν ὄντων καὶ προνοουμένων πάντων ὁλότητος. Ο γάρ λόγος τῆς περὶ αὐτοὺς ἰδίας προνοίας εξόχως τὴν περὶ τὰ ἄλλα περιέχει πρόνοιαν, οὕτω καὶ τῆς περὶ τοὺς ἀνθρώπους πάντας προνοίας μέρος ἐστὶν ἡ περὶ τοὺς προωρισμένους εἰς τὴν αἰώνιον ζωήν πρόνοια ἀλλ᾽ οὐδὲν ἧττον καὶ περιοχή ἐστιν αὕτη ἐκεί νης, ὅτι σκοπός ἐστι καὶ τέλος, τῆς ὅλης τοῦ Θεοῦ προνοίας. Τά τε γὰρ ἄλλα πάντα τῶν ἀνθρώπων χάριν γέγονε καὶ ἔστι, καὶ οἱ ἄνθρωποι τοῦ προωρίσθαι ἕνεκα καὶ σεσώσθαι. Αλλ' ἐκεῖνα μὲν καὶ ἄκοντα τῷ περὶ τοὺς ἀνθρώπους ὑπουργοῦσι θείῳ σκοπῷ ὡς φύσει πρὸς τὴν τοιαύτην ὑπουργίαν αφωρισμέ νων τῶν ἀνθρώπων ἅτε προαιρέσει τετιμημένων τῷ μεγίστῳ τῶν εἰς αὐτοὺς θείων δώρων, τὸ μὲν πλεῖστον ἀφηνιάζον ἀποχωρεῖ τοῦ θείου σκοπού ὅς ἐστι τὸ οἰκεῖον κατά τε φύσιν καὶ χάριν τέλος αυτ παραθέσει, τὸ προωρισμένον τε καὶ σωζόμενον, εἰ καὶ ἁπλῶς πλεῖστόν ἐστι, καὶ πάντα νικῶν ἀριθμόν.. Οτι δὲ καὶ περὶ αὐτοὺς τοὺς προωρισμένους που κίλη καὶ διάφορος ἡ τῆς θείας προνοίας διάταξις τῷ λόγῳ μὲν ἀϊδίως ἐν τῷ προορίζοντι και προνοοῦντι Θεῷ, τῷ δὲ ἔργῳ χρονικῶς ἐν αὐτοῖς τοῖς ἐγχρόνω; ὁριζομένοις, κατὰ γὰρ τὰς διαφόρους ἰδοὺς τῆς ἐν αὐτοῖς σπουδαίας ζωῆς καὶ θεοφιλούς, ἐνταῦθά τε διαφόρως αὐτοῖς τὸ τῆς προνοίας βοή· θημα συναντᾷ καὶ ὀπηδεῖ καὶ συνεπωθεῖ καὶ πάν τα τρόπον ἀμύνει, κἀκεῖ διάφορον αὐτοὺς τὸ τῆς εὐδαιμονίας διαδέχεται κάλλος τοῖς διαφόροις τῶν ἐργασιῶν βαθμοίς συμμετρούμενον. Ταῦτα καὶ τὰ τοιαῦτα ἐν τοῖς περὶ τοῦ προορισμοῦ πλείστοις ἡμῶν συγγράμμασιν ἐξητασμένα παρίεμεν νῦν, ἐπὶ δὲ τὴν ἐνισταμένην χρείον ἐρχόμεθα τῶν εἰρημένων ἀρκούν των. Οὗτοι τοίνυν οἱ προωρισμένοι πάντες καὶ μὴ εὐ χόμενοι περὶ τοῦ σώζεσθαι, σώζοιντ' ἂν καὶ ἀπαλλάτ τοντ' ἂν πειρασμῶν οὐκ εὐχόμενοι ἀπαλλάττεσθαι· καὶ σιωπῶντος γάρ, φησί, Μωσέως, ἐπακούει θεὸς τῇ ἀξιότητ: τοῦ ἀκουσθῆναι φιλαγάθως προσέχων, ού τὴν διὰ τῆς γλώττης λαλιὰν ἐνηγμένων, εγκαρδίως γάρ ἐστι λαλεῖν γλώττῃ σιγώντα. Ενίοτε δὲ ἁμα τε αἰσθάνονται τῶν πειρασμῶν καὶ αὐτῶν ἀπαλ λάττονται, ὡς μηδὲ χρόνον εἶναι αὐτοῖς μεταξὺ τοῦ δεηθῆναι περὶ ἀπαλλαγῆς καὶ τοῦ ἀπαλλαγῆναι τὸ δὲ ἔτι παραδοξότερον ὅτι καὶ ἐγγὺς ὄντος τοῦ πειρασμοῦ μὴ ησθημένοι, μετὰ τὴν ἀπαλλαγὴν ἔγνωταν ἐγγὺς ἐλθόντα καὶ ἀσθενήσαντα. Τηλικαύτη ἐστὶν ἡ τοῦ δημιουργοῦ πρόνοια περὶ τὰ προωρισ σμένα τῶν τέκνων, συγχωρεῖ δὲ ἄλλοις πειρασμούς καὶ αὐτοῖς δὲ οὓς ἄλλων πειρασμῶν πολλάκις ἀπήλ λαξεν ἐπὶ διορθώσει αὐτῶν ἢ δοκιμῇ πλείονε καὶ ἄλλων τε ὠφελείᾳ, καὶ αὐτῶν αἰωνίῳ κέρδει. Ο προύργου τοῖς σπουδαίως βιοῦσιν ἐστι καὶ οὐχ ὥστε τυχεῖν οὐ μόνον χαίρουσιν ἔξωθεν πειραζό μενοι, ἀλλὰ καὶ· ἑκουσίοις ὑποβάλλουσι σφᾶς αὐτοὺς πειρασμοῖς σὺν ἡδονῇ, καὶ τούτοις τὸ σῶμα ταλαι πωροῦντες τὸ πνεῦμα πρὸς τὸν θεῖον μετεωρίζουσι καλῶς ἔρωτα, καὶ καθόλου φάναι, ταῖς διαφόροις πρὸς τὸ προκείμενον τέλος ὁδοῖς, καὶ ταῖς διαφή ροις διαθέσεσι τῶν τὰς τοιαύτας ἐδευόντων ἰδοὺς χρησταῖς μέντοι πάσαις καὶ συμφερούσαις διάφορον καὶ τὴν πρόνοιαν ἑτοιμάζει Θεὸς καὶ δίδωσι, καὶ μήτ' εὐξαμένοις ἂν οὖν τοῖς τοιούτοις τήν τε παρού σαν ζωὴν καὶ τὴν μέλλουσαν δι' αὐτῆς οἰκονομεῖ. Πανσόφω; καὶ πατρικῶς προτρέπεται μέντοι γε καὶ αἰτεῖν καὶ ἐπιμένως τοῦτο ποιεῖν· ὁ Αἰτεῖτε γάρ, φησὶ, καὶ δοθήσεται ὑμῖν,» καὶ τὰ ἑξῆς τοῦ λόγου, ἔμμικρον αὐτοῖς κατασκευάζων τὴν ἀρετὴν, θέλων τα σώζειν αὐτοῖς καὶ τῷ τοῦ δικαίου λόγῳ μή μόνον τῷ τῆς ὑπεραγάθου καὶ πατρικῆς προμηθείας. Εἰ γὰρ αἰτεῖν μέλλουσιν ἀνυσίως καὶ προύργου ποιού. μενοι τὸ λαβεῖν, καὶ παρασκευάζειν μέλλουσι σφᾶς αὐτοὺς πρὸς τὸ καλῶς εὔχεσθαι· «Αἰτεῖτε γὰρ, φησί, καὶ οὐ λαμβάνετε, διότι κακῶς αἰτεῖσθε.» Εὔχονται δὲ καλῶς καὶ ἐμπράκτως, οἱ μετὰ τῆς εἰς Θεὸν πεποιθήσεως εὐχόμενοι, ἔχουσί τε τὴν τοιαύτην

πεποίθησιν ἀληθῶς οἱ συνειδότες σφίσιν αὐτοῖς, σιλείας. Τοῦ γὰρ κεφαλαίου τῶν ἀγαθῶν αἰτοῦσι τε μήτε ἁμαρτιῶν οὖσιν ἐνόχοις ἀμετανοήτων καὶ τὴν θείαν ἐμποδιζουσών φιλανθρωπίαν καὶ τοὺς διατεταγμένους τῆς ἀγάπης καρποφορούσι καρπούς με τὰ ταπεινώσεως· δεῖ γὰρ ἀλλήλοις συντρέχειν τό τε προωρίσθαι εἰς τὴν αἰώνιον ζωὴν καὶ τὸ μηδενὸς τῶν εἰς αὐτὴν φερόντων ὀλιγωρεῖν, ὡς ὁ μακάριος Πέτρο; ἐν τῇ τῶν ἐπιστολῶν πρώτῃ φησί. Σπου δάσατε δι' ἀγαθῶν ἔργων βεβαίαν ὑμῶν τὴν κλῆσιν καὶ ἐκλογὴν ποιεῖσθαι, ὡς εἶναι τῶν σπουδαίων ἑκάστῳ καθάπερ ἐχέγγυον ἢ σημεῖον τῆς ἀγνοουμε νης μὲν αὐτῷ θεόθεν ἐκλογῆς ἐπ' αὐτῷ Θεῷ δὲ μόνῳ γινωσκομένης, τὴν ἐν τοῖς ἀγαθοῖς ἔργοις σπουδήν. Οθεν οὐδὲ συναύξουσιν οἱ τοιοῦτοι τὸν θεῖον ἐπ' αὐτοῦ προορισμόν τῇ περὶ ταῦτα σπουδή, συνῳδὸν μὲν οὖν τὸν οἰκεῖον βίον ἀπάσῃ ὁρῶσι σπουδῇ τῷ προωρίσθαι ἄν. Τοιοῦτοι δὲ ὄντε; καὶ προωρισμένοι δήπου εἰσὶ καὶ προωρισμένοι όντες οὕτω σπουδάζουσιν ὥστε ὁ θεῖος διὰ ταῦτα προσ ρισμὸς οὐ μόνον οὐκ ἀναιρεῖ τὸ τῆς εὐχῆς δραστή ριον, ἀλλὰ καὶ ἐπαναγκάζει καλῶς εὐχὴν ὡς αὐτῷ δήπου συνάδουσαν τὴν ἀξίαν. Οι τε γὰρ προωρι σμένοι καλῶς εύχονται καὶ καλῶς εὐχόμενοι εἰσιν οἱ προωρισμένοι καὶ ταυτόν ἐστι τότε προωρίσθαι εἰς τὴν αἰώνιον ζωὴν, καὶ τὸ καλῶ; εὔχεσθαι. Δεῖ μέντοι καὶ τόδε προσδιορίσασθαι, ὅτε οἱ εὐλα θως τε καὶ φιλοθέω; τὴν εἰς Θεὸν πεποίθησιν ἔχοντες οὐ δέονται αὐτοῦ περὶ οὐδενὸς τῶν προσκαίρων, ἀλλὰ περὶ τῆς ἐν αὐτῷ βασιλείας ὥστε ταύτης τυ χεῖν κατὰ τὸ θεῖον παράγγελμα καὶ βασιλεῦται μὲν ἐν αὐτοῖς τὸν Θεὸν ἐνταῦθα, μετασχεῖν δ' αΰτοὺς ὡς οἷόν τέ ἐστιν ὕστερον τῆς ἐν οὐρανοῖς βαΒ' αὐτοῖς καὶ σπουδάζουσι συγκαταπραττομένου θεόθεν, τὰ ἄλλα πάντα καὶ μὴ ζητοῦσι μήτε εὐχόμε να προστίθενται. Ένιοι δὲ ὑψηλότερον φθάσαντες, οὐδὲ τοῦτο ταῖς εὐχαῖς ζητοῦσιν, ἀλλὰ τῇ περὶ τὴν ἀρετὴν ἐντρεχει σπουδῇ καὶ τῇ ολοσχερεί τε καὶ εἰλικρινεί τῆς θείας ἀγάπης ἀποπληρώσει ἀρκού μενοι ὅπερ ἐστὶ τὸ ἔργῳ τὴν βασιλείαν αἰτεῖν οὐκ ἐνοχλοῦσι λοιπόν περὶ ταύτης εὐχῇ. Εὐχὴ δὲ ἐστιν αὐτοῖς ἡ διηνεκής δοξολογία τε καὶ εὐχαριστία σύν μετρίῳ φρονήματι καὶ τὸ προορᾷν ἐνώπιον αὐτῶν τὸν Κύριον διὰ παντὸς ἐκ δεξιῶν ὄντα. Ινα μή σπο λευθῶσιν, οἱ τοιοῦτοι οὐδὲ τοὺς πειρασμούς καθάπαξ ἀπεύχονται εἰδότες, ὡς ἄνευ μὲν θλίψεων ἀδύ νατόν ἐστιν εἰς τὴν βασιλείαν ἐλθεῖν τοῦ Θεοῦ· εἰ δὲ τῶν πειρασμῶν αἱ θλίψεις ἀνίσχουσιν, ἀλλ᾽ αἰτοῦσι μόνον κατὰ τὴν τοῦ Κυρίου διατύπωσιν, μὴ εἰσενε χθῆναι εἰς πειρασμόν. Τοῦτο δ' ἐστὶ μὴ πειρασμοῖς τοῖς ὑπὲρ δύναμιν ἐμπεσεῖν παραχωρηθῆναι, μηδ' ἐναποληφθῆναι τῷ βάθει τῶν πειρασμών. Εναπου λαμβάνονται δὲ αὐτοῖς οἱ μικροψυχοῦντες, ὥσπερ οι γενναιόφρονες δι' ὑπομονῆς αὐτοὺς νικῶσι καὶ ἀπαλλάττονται, καὶ τὸ εὔχεσθαι μὴ ἐναποληφθῆναι αὐτοῖς τὸ ζητεῖν ἐστιν ἐκ Θεοῦ τὴν ὑπομονὴν, δῶρον γὰρ αὕτη σωτήριον καὶ γνώσει μὲν σπειρόμεν νον ἐν ἡμῖν οἰκεία Θεοῦ δὲ χάριτι τελειούμενον καὶ καρποφοροῦν, νικώσῃ τὴν ἐν ἡμῖν ἀσθένειαν ἀντικαθισταμένην προθυμίᾳ τοῦ Πνεύματος. Ἡ δὲ χάρι; τῇ δι' ἔργων ἀγαθῶν πεποιθήσει ἡμῶν ἐπακολουθεῖ, καθά φησιν ὁ θεῖος ἀπόστολος, «Πιστός ἐστιν ὁ Θεό, ὃς οὐκ ἐάσει ἡμᾶς πειρασθῆναι ὑπὲρ ὁ δυνάμεθα. ο Αὐτῷ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας. Ἀμήν.

DE CHRISTI HUMANATIONE. ΓΕΝΝΑΔΙΟΥ ΠΑΤΡΙΑΡΧΟΥ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΝ ΤΩ ΔΕΣΠΟΤΗ ΗΜΩΝ ΧΡΙΣΤΟ ΑΝΘΡΩΠΟΤΗΤΟΣ. (Ex cod. Græc. Paris. n. 1292, fol. 153 vº.). Ζητοῦσί τινες πῶς ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς ἐν τῷ σμένοι τὴν τοῦ μυστηρίου τούτου λαμπρότητα πᾶσαν ἀνθρωπίνῳ αὐτοῦ τὴν ὑπὲρ ἁπάντων ἔστισε (fort. Έστησε) δίκην ἀνθρώπων, οὗ χάριν μάλιστα πιστεύο μὲν τὸν θεῖον Λόγον ἐνανθρωπίσαι καὶ ἄμφω ταῦτα τὸν Κύριον ἡμῶν Ἰησοῦν εἶναι, Θεὸν ἀληθῆ καὶ ἄνο θρωπον ἀληθῆ δηλονότι· οἰκεῖον μὲν γὰρ ἦν ὅλην αὐτὴν προσλαβεῖν τὴν ἀνθρωπότητα ὡς ὑπὲρ όλης αὐτῆς ἀπολογησόμενον καὶ ὡς διαβαίνειν μελλούση; εἰς ὅλην τὴν ἀνθρωπότητα, τῆς οὕτως οἰκονομηθεί. σης απολογίας· τοῦτο δὲ ἀδύνατον εἶναι δοκεῖ· ἡ γὰρ ἀνθρωπότης ἢ πρᾶγμα ἐστιν ὑφεστώς καθ' αὐτὸ κατὰ τοὺς Στωϊκοὺς καὶ τῆς ὕλης πάντη κεχω ρισμένον, ἢ εἶδός ἐστιν ἐξ· ἀφαιρέσεως καὶ τῆς ἐπινίας ὂν οὐ τοῦ πράγματος κατά γε Αριστοτέλη και τὴν ἱερὰν ἀλήθειαν. Εἰ μὲν οὖν τὸ πρῶτον ἐστιν, οὐκ ἄρα ἀληθῆς ἐν τῷ Χριστῷ ἀνθρωπότης, ἀλλ' ἐπὶ τὸ χεῖρον μεταβεβλημένη· καὶ ἀπὸ τοῦ πάντη κεχωρισμένου καὶ νοητοῦ ἐπὶ τὸ τῇ ὕλῃ συναφθῆναι κατενεχθεῖσα, καὶ ἐπὶ τὸ μερικὸν ἀπὸ τοῦ καθα όλου· ὅθεν οὔτ᾽ ἂν καθόλου ἀνθρωπότης οὕτως εἴη ἐν τῷ Χριστῷ οὔτε πρὸς ὅλην ἂν διαβαίνοι τὴν ἐν τοῖς κατὰ μέρος ἀνθρωπότητα ἡ δι' αὐτῆς γενομένη δίκη και κάθαρσις. Εἰ δὲ τὸ δεύτερόν ἐστιν ἀληθὲς περὶ τῆς ἁπλῶς ἀνθρωπότητος, ἦν ἂν οὕτω καὶ ἀληθὲς μᾶλλον τὰ κατὰ φαντασίαν ἄνθρωπον εἶναι καὶ οὐ κατ' ἀλήθειαν τὸν Κύριον ἡμῶν, ὥς τινες ἐφλυάρουν. Εἰ δ' ἐκ τῆς ἡμετέρας φύσεως ἦν ὁ τῷ θείῳ λόγῳ προσληφθεὶς ἄνθρωπος, τουτέστιν ἐκ ψυχῆς καὶ σώματος συνεστηκώς, καὶ μερικὸν ἀνείληφέν ἄνθρωπον διὰ τοῦτο ὡς ἕκαστόν ἐστι τῶν τῆς ἀνθρωπότητος ἀτόμων, Πέτρος τυχὸν ἢ Παῦλος, πῶς τοῦ ἑνὸς οὕτως ἀνθρώπου καὶ μερικοῦ τὸ πάθος καὶ ἡ διὰ τὸ παθεῖν ἑκουσίως ἀρετὴ τὴν ἀπόλυσιν τῆς ἁμαρτίας καὶ τῆς δι' αὐτὴν παγκοίνου ποινῆς ἡδύνατο ἂν διαπράξασθαι; πῶς δὲ καὶ μία ὑπόστασις καὶ ἐν πρόσωπον ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς ἐστιν, εἰ ὁ θεῖος Λόγος ὑπόστασις ὢν καθ' αὐτὸν ἐν θεότητι, ἄτομον ἀνθρωπότητος καὶ ὑπόστασιν ἀνθρωπίνην ἀνέλαβεν; εἶεν γὰρ ἂν οὕτω δύο υποστάσεις ἄμπ τούτῳ δὲ πολλὰ ἀδύνατα ἀκολουθεῖ. Επιλυομένοις τοίνυν τὴν ἀπορίαν ταύτην ζητέον ἂν εἴη πρῶτον μὲν ὅτι οὐ μόνον τοῦ λυθῆναι τὴν κοινὴν δίκην ἕνεκα τῆς τοιαύτης ἐδέησεν οἰκονομίας τῷ παναγάθῳ διμιουργῷ, ἀλλὰ καὶ πολλῶν ἄλλων χάριν τῇ χρεια ταύτῃ συνεπομένων τε καὶ προηγουμένων, ἅπερ οὐδὲ δυνατόν ἐστιν ἀριθμεῖν οὔτε εἰδέναι καλῶς τοὺς μὴ θεύθεν π φωτισμένους· καὶ αὐτοὶ δὲ οἱ πεφωτι “ οὐκ ἔχουσι καταλαβεῖν, ὑπερφυῶς καὶ θεοπρεπώς τὴν ἀνθρωπείαν γνῶσιν νικῶντος· ἔπειτα προς λύσιν τῶν ζητουμένων εἰδέναι δεῖ ὅτι τὸ μὲν ὅλον τὸν ἄνθρωπον ἐν τῷ ἀνθρωπίνῳ τοῦ Χριστοῦ εἶναι λίαν ἐστὶν ἀληθὲς, ὥστε εὐλόγως ἀκολουθεῖν καὶ τὸ διαβῆναι πρὸς πάντας ἀνθρώπους δι' αὐτοῦ τὴν ἐν αὐτῷ γενομένην οἰκονομίαν. Ούτε δὲ κεχωρισμένον εἶδος ἀνέλαβε καὶ ἰδέαν τῆς ἀνθρωπότητος· οὐ γὰρ ἔστιν εἶδος τοιοῦτον, εἰ καὶ τισιν ἔδοξε πάνυ φαύλως τε καὶ ψευδῶς, οὔτε τὸ καθόλου εἶτος· οὐ γάρ ἐστι πράγμα καθ' αὐτὸ τὸ τοιοῦτον εἶδος· ἀλλὰ κατ᾽ ἐπίνοιαν ἡμετέραν μόνον ἐστί· τῇ ἐκ τῶν μερικῶν ἀφαιρέσει συνιστάμενον ἐν τῷ ἀνθρωπίνῳ τῷ, φημὶ δὲ τῷ σοφῷ, καὶ κατ' ἐπιστροφὴν αὐτῆς τοιαύτης ἐπινοίας, διατρέχον καὶ περιέχον πάντα τὰ ἄτομα· πραγματικῶς δὲ ἐν ἑκάστῳ τῶν ἀτόμων ἐστὶ μόνον, καὶ ὅλον ἐν ἑκάστῳ καὶ οὐδὲ μᾶλλον ἐν τῷδε ἢ τῷδε· ὅλην γὰρ τὴν ἀνθρωπότητα έκαστος ἔχει, οὐ καθ´ ἐστι τῶν πολλῶν ἀτόμων περιεκτικὴ λόγῳ καὶ ἐπινοίᾳ, ἀλλὰ καθα ὅλη ἐν ἑκάστῳ τούτων ἐγκλείεται ἔργῳ καὶ κατὰ τὸν αὐτῆς λόγον καὶ τὸ τί ἦν εἶναι τὸ ἐν τῷ πράγ ματι. Ούτε τοίνυν ὡς τὴν ἰδέαν τῆς ἀνθρωπότητος. οὔτε ὡς τὴν καθόλου ἐπίνοιαν προσειληφότα, ὅλην τὴν ἀνθρωπότητα προσειληφέναι τὸν θεῖον Λόγον φωνοῦμέν τε καὶ λέγομεν, ἀλλὰ πρῶτον μὲν τῷ μου ναδικῷ τῆς τοιαύτη; ἑνώσεως· ἔκαστον γὰρ τῶν μου ναικῶν οὐ μόνον ἐστὶν ὅλον καὶ λέγεται τὸ ὅλον ἔργῳ τὸ εἶδο; ἔχειν, ὡς ἐπὶ τοῦ Πέτρου τυχών, ἀλλὰ καὶ τῷ μόνον αὐτὸ τοῦτ' ἔχειν οὐχ ὡς μετέχον καθάπερ ἐπὶ τῶν ἄλλων, ἀλλ' ὡς αὐτὸ ὅλον ἂν καὶ ὡς ἀντιστρέφον· ταυτὸν γὰρ ἐστιν ἥλιον φάναι καὶ ἡλι τητα καὶ εἶδος ἢ φύσιν ἡλίου, αὐτοῦ γε μόνου ἡλίου τυγχάνοντος. Ἐπεὶ τοίνυν ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστὸς τῇ πρὸς τὴν θεότητα ενώσει μοναδικὸς ἄν θρωπος ἦν, οὐδεὶς γὰρ ἄλλος πλὴν αὐτοῦ τοιοῦτος ἄνθρωπος γέγονεν, οὔτ᾽ ἔσται, καὶ ὅλος ἦν ὁ ἄνθρω πος καὶ ὅλην εἶχε τὴν ἀνθρωπότητα, ὥστ᾽ εἰ καὶ γεννηθέντος αὐτοῦ κατὰ τὸ ἀνθρώπινον, συνέβαινεν ἂν πάντα εὐθὺς πεπαῦσθαι ἄνθρωπον καὶ μόνον αύτ τὸν εἶναι οὐχ ὡς ἄτομον ἐν υπολειφθῆναι ἂν αὐτὸν τῆς ἀνθρωπότητος ὅλης, στερήσει τῶν ὁμοειδῶν ἀτό μων, ἀλλ' ὡς μόνον ὄντα καὶ ὅλον τὸν ἄνθρωπον. Τὸ δ᾽ αὐτὸ καὶ σωζομένων τῶν ἄλλων ἀτόμων ἐστὶν, οὐ συναριθμουμένου τούτοις οὐδὲ συνδιαιτ μένου, ἀλλ' ὑπεροχικῶς τὴν τοῦ ὅλου τάξιν πρὸ;

GENNADI CP. PATRIARCH καὶ μετὰ ταῦτα γενησομένοι; οὐ προίκα πάντη δε ρεάν ἔδει δίδοσθαι τὴν τοιαύτην εὐεργεσίαν ὡς τοῖς προτέροις ἐκείνοις, ἀλλὰ καὶ τινος ἀπ' αὐτῶν προηγησαμένου δικαίου τὴν θύραν τῆς αἰωνίου ζωῆς ἀνοίγνυσθαι, καὶ τὸ προγονικὸν λύεσθαι κώλυμα ὡς ἐν τῷ καιρῷ τῶν νόμων εὑρισκομένοις καὶ τὴν θείαν εἰς αὐτοὺς πρόνοιαν ὀφείλουσί τε καὶ δυναμένοις ἐπιγινώσκειν καλῶς, εἰ βουληθεῖεν· τοῦτο δὲ πιο στεύουσί τε και βαπτιζομένοις εἰς τὸν αὐτοῦ θάνατο ὑπὲρ αὐτῶν ἔμελλε γίνεσθαι. Εδει δὲ ἐπὶ τούτῳ καὶ ἰδίαις αὐτῶν σπουδαῖς τὸν εἰς τὴν ζωὴν ἐκείνην δρόμον ἀνύειν· ἀμελοῦντας γὰρ, ἢ καὶ τὴν ἐναντίαν ὁδεύοντας, οὐκ ἂν οἷόν τε ἦν, καὶ ἀνεῳγμένης εἰσιέναι τῆς πύλης, ἀλλ᾽ ἔμελλον ἀντὶ τοῦ φυσικοῦ καὶ είτε οίκησης. Συνέφαμε τα ευλόγως της ταχύτη & την τοῦ πταίσματος ἀντισήκωσιν· τοῖς δὲ τότε ζῶσ της Αφοτόπου, της προς τον θείου λόγων ἐνώσει καὶ ἡ ἐκ 13 Μένου γένητας άνευ σποράς αληθή τε γέρ & Αρατον καὶ πάντων ἔξηος, μένον, καὶ καθαρές, καὶ τόσο χάριν γεγεννημένον ἐχρὴν ὑπὲρ τῶν Αρώπων ἀπολογήτεσθαι. Διὰ τὴν ἀξίαν τοίνυν τῆς του λόγου διότητες ή συνήπτει προσωπικῶς τὸ ἀνθρώπων τοῦ Χριστοῦ, καὶ ἡ ὑπαρχὴ τῆς ἀνθρωπός τητος ἦν ἐν αὐτῷ, ξ πάντων ὁμοῦ τῶν ἀτόμων ύπερεἶχε της φύσεως· διὰ τοῦτο καὶ δίκην ἐν τῷ οἰκείω πάθει ὑπὲρ τῆς ἅλης δέδωκε φύσεως τῶν ἀνθρώπων αὐτός γε όντος τοῦ τε διδόντος τοῦ τε λαμβάνοντος· 130ου μὲν γὰρ ὡς ἄνθρωπος μεθ' ὑπερφυοῦς ἀρετῆς, ἐδίδου ἐλάμβανε δὲ ὡς Θεός μεθ' ὑπερφυούς ἀγαθότητος. Και ταυτὸν ἦν τὸ τὴν ἐν αὐτῷ παθεῖν ἀνθρωπότητα, καὶ τὸ πᾶσιν αὐτὴν παθεῖν τε καὶ δίκην δοῦναι. πρώτου κωλύματος λελυμένου τῇ τῆς προαιρέσεως Ἐπεὶ γὰρ Θεὸς ἦν ἐν τῷ Χριστῷ, ὁ πάσης ἄρχων τῆς φύσεως, καὶ ἡ συνειλεγμένη αὐτῇ ἀνθρωπότης, θεοπρεπής ούσα διὰ τὴν πρὸς Θεὸν ἔνωσιν, εὐλόγως τῆς ὅλης τῶν ἀνθρώπων φύσεως ἀντίρροπος ἦν καὶ ισοδύναμος, καὶ ἡ μεγίστη καὶ θεοπρεπής ἀρετὴ ἐν τῇ ὑπὲρ παντὸς τοῦ γένους έκουσίφ ποινῇ, πρὸς ἅπαν τὸ γένος ἦν διαδόσιμος. Οὐ μόνον δὲ συνέπαθεν ἡ ἀνθρωπίνη φύσις ἅπασα τῇ ἀνθρωπότητι τοῦ Χριστοῦ, ἀλλὰ καὶ συνανέστη καὶ συνεδοξάσθη καὶ συνανελήφθη ὡς τούτων ἁπάν των ἐν αὐτῷ τῶν ἀνθρώπων είνεκα γενομένων καὶ πάντας διαβαίνειν δυναμένων τό γε τοῦ ποιήσαντος μέρος· τῶν μὲν γὰρ ἐν ᾅδῃ κατειλημμένων οπόσοι πίστει μὲν καὶ ἀρετῇ ἦσαν μεμορφωμένοι, τῇ διπλῇ πρὸς τὴν εὐδαιμονίαν ὁδῷ, τὸ δὲ προγονικὸν αὐτοὺς αἴσχος καθεῖλκεν ἐκεῖ καὶ κατεῖχεν, ἀπηλλάγησαν τῷ τοῦ Χριστοῦ θανάτῳ ὡς οἰκείᾳ καὶ κοινῇ πάντων αὐτῶν ἀποτίσει, τῆς ὀφειλομένης δίκης τῷ πτα!. σματι· εὔχοντο μὲν γὰρ κἀκεῖνοι δίκην διδόναι ἔκαστις πρόσκαιρον εξ οἷόν τε ἦν καὶ ἀπαλλαγῆναι ο γνόντες ἐκεῖ ἐγκαίρως τὴν τῆς κακοδαιμονίας αἰτίαν, ἀντὶ τῶν ὑπὲρ τῆς εὐδαιμονίας ἐλπίδων, αἷς ἐνταῦθα συνέζησαν, ἀλλ' οὐχ οἷόν τε ἦν, οὐδενὶ τρόπῳ τὸ εύλογον ἔχοντι. Τότε δὲ καὶ τὸν τρόπον ἔγνωσαν ᾧ λέλυνται τῶν δεσμῶν, καὶ ὡς ἐκείνῳ μόνῳ λύεσθαι ἂν ἡδύναντο. Καὶ τῶν ἀπίστων δὲ ὁπόσοι μετ' ἀρε τῆς τῆς ἐνδεχομένης ἦσαν ἐνταῦθα βεβιωκότες, ἄθλον δικαιοσύνης τὸν φωτισμὸν εὐρόντες τῆς δια νοίας ἐγκαίρως, καὶ τὴν δι' αὐτοῦ πίστιν καὶ αὐτοὶ τοῖς προτέροις συναπηλλάγησαν, τῶν οὐδετέροις ὁμοίων μόνων εναπομεινάντων τῷ ᾅδῃ. Οὐ μόνοις δὲ τοῖς ἐν ᾅδῃ τὸ προγονικὸν ἦλθε λύσων κώλυμα ὁ Χριστὸς, ἀλλὰ καὶ πᾶσιν ἀνθρώποις, μάλιστα τοῖ; τότε ζῶσι, καὶ μετὰ ταῦτα γενησομένοις· ὑπὲρ πάντων γὰρ ἦλθεν ικανοποιήσων τῇ θείᾳ δικαιοσύνῃ. ᾿Αλλὰ περὶ μὲν τῶν προτέρων ἤρχει δόντα τὴν δίκην αὐτὸν, καίτοι μηδὲν ὀφείλοντα, εγε καρπον αὐτοῖς ποιῆσαι τὸ τῆς πίστεως καὶ ἀρετῆς ἀγαθὸν, τοῦ κοινοῦ καὶ φυσικοῦ λυθέντος κωλύμα τοῦ· καὶ τοῦτ᾽ ἤνυσεν ὡς πάντων ἀντιῤῥοπος ὢν καὶ φύσει μὲν ὁ αὐτὸς ἐκείνοι; ἅπασιν ων, προσωπι κῇ δὲ ἀξίᾳ πάντων ὑπερέχων ὁμοῦ, δι᾿ ἣν ἀνεπλη τοῦτο τὸ τῆς φύσεως ἔλλειμμα πρὸς τὴν ὀφειλομέν είργεσθαι δικαίως κωλύματι. Καὶ ἔδει πρὸς ταῦτα νόμου τελειοτάτου, διδασκαλίας, παραδείγματος, χειραγωγίας παντοίας, διὰ τὴν πολλὴν τοῦ κατ' ἀρε τὴν βίου δυσχέρειαν καὶ τὸ στενὴν εἶναι καὶ τεθλ μένην τὴν πρὸς τὴν ἀληθῆ ζωὴν φέρουσαν. "Ωσπερ τοίνυν ὁ πρῶτος άνθρωπος σπέρμα καὶ ἀρχὴ τῆς τῶν ἀνθρώπων φύσεως ὢν διέδωκε μὲν ἂν τοῖς ἐξ αὐτοῦ γεννιωμένοις τὰ τῆς θείας ὑποταγῆς ἆθλα μετὰ τῶν ἄλλων καλῶν τῶν συγκαταβεβλημένων αὐτοῦ τῇ φύσει, δ δὴ καὶ θεῖος ἦν περὶ αὐτοῦ καὶ πάντων σκοπός, διέδωκε δὲ ἀντὶ τούτων τὴν ἁμαρτίαν καὶ τὴν ἐπ' αὐτῇ ποινὴν οἰκείως πᾶσι τοῖς σπέρμασιν· οὕτω καὶ τῇ θείᾳ φιλανθρωπίᾳ ἱατρεύειν, πάντα β: βουλημένῃ ἐγκαίρως τε καὶ θεοπρεπῶς, ὡς πολλοὶ καὶ ἀληθεῖς αὐτὰ συνιστῶσι λόγοι, ἐδέησε, σπέρμα δικαιοσύνης τε τῆς κατὰ ἄνθρωπον καὶ τῆς ταύτῃ ἐπακολουθούση; εὐδαιμονία; κατὰ τὸν ἐξ ἀρχῆς περὶ τῶν ἀνθρώπων σκοπὸν, ἄνθρωπον ἀναστῆσαι, διδάσκαλον ἀληθείας, νομοθέτην, δικαιοσύνης παράδειγ μα, οὐδὲ βίῳ μόνον καὶ λόγῳ πρὸς πίστιν καὶ ἀρε τὴν ἄγοντα, ἀλλὰ καὶ θαύμασι καὶ σημείοις ὑπερ φυέσι, καὶ συμμορφοῦντα οὕτως ἑαυτῷ τοὺς σώζε σθαι μέλλοντας καὶ τὴν τῆς ἀπιστίας καὶ πονηρίας ἀχλὺν ἐκ τῆς γῆς δυνάμενον πάσης διασκεδάσαι, τὸ τῆς ἀληθείας φῶς ἐπιλάμποντα, οὐ βιασθείσης οὐδὲ πάλιν τῆς προαιρέσεως, ἀλλὰ τοῦ μὲν προγονικού κωλύματος τῇ πίστει καὶ τῷ βαπτίσματι λυομένου, τῆς δὲ κατ' ενέργειαν προσωπικῆς ἁμαρτίας τῇ της ρήσει τῶν τούτοις δεδομένων νόμων ἀπειργομένης, ἅπερ ἦν ὁ καρπὸς τοῦ θείου κηρύγματος. Τὸ μὲν οὖν φυσικὸν τῆς ἀνθρωπότητος σπέρμα ήρκει καὶ ψιλόν ἄνθρωπον είναι, ὥσπερ ἄρα καὶ ἦν· τὸ δὲ τῆς πνευματικῆς ἐπιστροφῆς καὶ διαίτης, δι' ὧν ἡ πρὸς τὴν εὐδαιμονίαν ὁδὸς ἔμελλε τοῖς προαιρουμένοις ἀνύεσθαι, μεγάλην ἔχειν ἐχρῆν τὴν ὑπεροχήν τε καὶ δύναμιν, καὶ πνευματικῷ σπέρματι πρέπουσαν· πλείστην γὰρ καὶ μεγίστην εἶχε τὸ πρᾶγμα δυσχέ ρειαν, ὡς τοῦ κόσμου παντὸς ἀφισταμένου μὲν ἀπ' ἀρχῆς κατὰ μικρὸν, τελευταῖον δὲ παντάπασιν ἀπο στάντος ἀπὸ Θεοῦ· ὥστε ἢ παντελοῦς ἐγκαταλείψεω; δεῖν λοιπὸν καὶ φθοράς ή φιλανθρωπίας ἐπ' αὐτῷ καὶ οἰκονομίας μεγίστης καὶ θειοτάτης καὶ τῇ τῶν κακῶν ὑπ -2.2 -έπουσαν σκευαζούσης τὴν ἰα-

DE CHRIȘTI HUMANATIONE. τρείαν, ἢ δὴ καὶ γέγονε, καὶ διὰ ταῦτα Θεὸν ὁμοῦ εἶδος σύμφυτον, τῶν δὲ δι' αὐτοῦ γενομένων πάντων καὶ ἄνθρωπον εἶναι ἐχρῆν τὴν ταῦτα πράξοντα. βρ Ταῦτα δὲ ἡ τῷ θείῳ λόγῳ προσειλημμένη καὶ συνημμένη προσωπικής ανθρωπότης ἐν τῷ Χριστῷ υπούργησε και ενήργησε το θεαμ Λόγω, διὰ τὸ τῆς ὅλης ἀνθρωπότητος ισόρροπος εἶναι. Διὰ ταῦτα καὶ προσειλήφθη, ἵνα τοιαύτη γένηται, καὶ τοιαύτη γε οὖσα δυνηθείη λύσαι μὲν τὰ τοιαῦτα κακά, τηλικού των δὲ ἀγαθῶν ἀρχὴ καὶ σπέρμα γενέσθαι. Εἰ το νυν ὁ πρῶτος ἄνθρωπος ἐκ γῆς χοϊκὸς κατὰ τὸν θεῖον Απόστολον, δείδωμα πάνω ἁμαρτίαν καὶ τὴν ποινήν τοῖς ἐξ αὐτοῦ γεννωμένοις, οἰκείως τῷ φυσικῷ σπέρ ματι, τί χρὴ θαυμάζειν καὶ ἀπορεῖν, ὅπως ὁ δεύτε ρος ἄνθρωπος ἐξ οὐρανοῦ τὸ πνευματικών σπέρμα, τῇ φύσης τῶν ἀνθρώπων ἀπάσῃ τῶν ἀπ' αὐτοῦ του θημάτων μετέδωκεν; οὐχ ὑπέστησε δὲ τὴν ἐν τῷ Χριστῷ ἀνθρωπότητα πρῶτον, ὁ πάντα ὑφιστῶν τοῦ Θεοῦ Λόγος, εἶτα αὐτῇ ἤνωται· ἀλλ᾽ ἅμα τε ύπερέστησε καὶ ἤνωσε ἑαυτῷ, ὡς μηδέτερον θατέρου προ τερον τότε γενέσθαι· τὸ γὰρ τὸν θεῖον Λόγον αἰδῶς (ἀϊδίως) τε ύφεστάναι καὶ ἰδίαν εἶναι τῆς ἐν τῷ Θεῷ Τριάδος ὑπόστασιν ήρεν διὰ τὴν αὐτοῦ παντο δυναμότητα ὑποστῆσαί τε ἅμα ἐν ἑαυτῷ καὶ συνάψαι τὸν ἄνθρωπον· ὅθεν οὔτε κατὰ σύνθεσιν ἤνωται ἡ ἀνθρωπότης τῇ τοῦ θείου Λόγου ὑποστάσει, ούτε διηρημέναι ὑποστάσεις εἰσὶν αμε, ἀλλ᾽ ἦν ἡ ἀνθρω πίνη φύσις ἐν τῷ Χριστῷ διῃρημένη μὲν φύσει τῆς θείας ὑποστάσεις, υποστατικῶς δὲ καὶ προσωπικῶς συνημμένη τῷ ἡρτῆσθαι αὐτῆς ὡς αἰτίας, καὶ εἶναι τὴν μὲν θείαν φύσιν ἐν τῷ Χριστῷ κυρίως ὑπόστα. σιν, ἐνυπόστατον δὲ μᾶλλον αὐτῇ τὴν ἀνθρωπείαν, φύσιν καὶ οὐχ ὑπόστασιν, ὡς ἐν ἐκείνῃ τε καὶ δι' ἐκείνης ὑφεστηκυίαν, καντεύθεν μίαν ἀληθῶς ὑπό στασιν εἶναι τὸ συναμφότερον. Διὰ τούτων μὲν ἀρ κούντως ἡ πρὸς τὸ ζητούμενον δέδεται λύσις, καὶ ἀνα γωγικώτερον δὲ περὶ τούτου προσθέντες λόγον παν σήμεθα. Ο τοίνυν Λάγος καὶ Υἱός τοῦ Θεοῦ, πρὸς μὲν τὸν Θεὰν καὶ Πατέρα σκοπούμενος, είδος συμφυές ἐστί τε καὶ λέγεται, τοῦ γεννώντας αὐτὸν πρώτου νοῦ καὶ εἰκὼν αὐτοῦ γεννητὴ κατά φύσιν, πρὸς δὲ τὰ δι' αὐ τοῦ τοῦ θείου Λόγου πεποιημένα σκοπούμενος, καὶ εἶδος τῶν ὄντων δύναται λέγεσθαι, ὑπερφυές μέντοι, καὶ ὡς αἰτία πάντων ποιητική, ᾧ καὶ ἡ εἰδικὴ αἰτία ή συνέπεται· οὐδὲν γὰρ ἄνευ είδαμε ποιεί, ἀλλ᾽ ἐπ. μὲν τῶν ἄλλων ταῦτα διακέκριται καὶ διαφόροις διακρίσεων τρόποις, ἡ δὲ τῶν ὄντων πάντων αιτία καὶ εἶδος ἡ αὐτή ἐστι πάντων ὑπερφυής με μίκοθεν ἔχουσα τὸ ποιεῖν, ἐπειδὴν βουληθείη ουδαμόθεν ελπως συνεργουμένη, Εἶδος οὖν ἀπλούν τε καὶ ἐν ὁ θεῖος Λάγος υπάρχει, καὶ τῇ πρὸς τὰ κτίσματα ἀποβλέψει, τοὺς γὰρ διαφόρους λόγους τῶν ὄντων ἐν ἑαυτῷ περιέχει, δι' απειρίαν φύσεως καὶ δυνάμεω ὑφ᾽ ἐνὶ τῷ ἁπλουστατῳ τῆς αὐτοῦ θεότητος εἴδει δ πρὸς τὸν Πατέρα νοείται σκοπούμενος, καὶ τοῦ μὲν πρώτου νοῦ τοῦ Θεοῦ καὶ Πατρὸς ἐμφαντικός έστι μόνον ἐν ἑαυτῷ ὡς εἰκὼν αὐτοῦ κατὰ φύσιν, καὶ PATROL, GR, CLX. Οι Έξω ποιητικός, ὥστ' εἶναι μᾶλλον αὐτὰ τοῦ θείου Λεο γον εἰκόνας κατὰ διάφορον ὁμοιότητα, ἄλλα ἄλλων ἐφηλοτέραν τε και χθαμαλωτέραν πάσας μέντοι με ίχνους ομοιότητας εἶναι ὡς καθ᾽ ὁμοιότητα βου λήσεως καὶ φύσεως, ἐκεῖθεν πάντων γινομένων καὶ ὄντων. Ἐξάρεται δὲ τῶν ἄλλων ἡ ἐν τοῖς ἀνθρώποις εἰ χών, ὡς καὶ καθ᾽ ὁμοίωσιν οὖσα ὑψηλοτέραν, καὶ τῆς ἐν τῷ Θεῷ Τριάδος έργον, ιδιαιτάτης ατα καὶ ἀπεικόνισμα. Ουτος τοίνυν ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος, δι' οὗ πάντα γέγονε, τὸ ποιητικὸν τῶν ὄντων ἁπάντων καὶ ἀπλούς στροφη καὶ άπειρον καὶ πάντοφον εἶδος, ἄνθρωπον ὑποστήσας οὐ κεχωρισμένον ἑαυτοῦ, καθάπερ τον πρῶτον ἔπλασεν άνθρωπον καὶ τοὺς ἐξ ἐκείνου διαδοχῇ, ἀλλ' ὡς ἔργανον τῆς αὐτοῦ θεότητος αὐτῷ συνημμένον, πρὸς τὴν τῆς οἰκονομίας χρείαν ἐπὶ σω τηρία τοῦ πλάσματος, εὐλόγω; τὸν συναφθέντα αὐτ τῷ οὕτως ἄνθρωπον, ὡς καθόλου δεδημιούργηκεν ἄνθρωπον, ἅτε τῷ ὑπερφυεῖ καὶ δημιουργῷ τῆς ἀνα θρωπότητος είναι καὶ πάντων ἁπλῶς τῶν ὄντων συνόντα προσωπικῶς ἐδιαίτερον καὶ τούτῳ εἰδοποιού μενον, οὐ φύσει, ἀλλὰ ὑπερφυεῖ· ὅθεν ὁ τῷ θείῳ Λόγῳ συναφθεὶς ἄνθρωπος οὐ κατὰ τοὺς ἄλλους ἀνθρώπους εἰκὼν ἐστι τοῦ θεοῦ μόνον καὶ ὁμοίωσις, ἀλλὰ καὶ θεότητος όργανον τῆς τοῦ Λόγου ἰδιαιτέ ρως, είτε προσωπικῶς αὐτῷ συνημμένον, καὶ ταύτῃ, ὡς εἴδει κοινῷ μὲν τῶν ὄντων ποιητικῷ καὶ αὐτοῦ, ἰδίῳ δὲ ἐξόχως καὶ ὑπερφυῶς ὑφιστάμενον. Εῶμεν δὲ τὴν ἄλλην τῆς ἐν Χριστῷ ἀνθρωπότη της δόξαν τῷ ἡμετέρῳ. Δεσπότῃ, ἣν ὑπεροδοξάσθη τοῖς ὑπὲρ τῶν ἀνθρώπων ἀγῶσι καὶ ὑπερύψωτα:, τῆς ἐκ τοῦ συναφθῆναι προτέρας δόξης υψηλοτέραν καὶ ὄντως θεοπρεπή· ἄλλος γὰρ περὶ τούτων ο λόγος. θυρῶν τουρῶτος ἂν ὁ ἐν τῷ Χριστῷ ἄνθρωπος, καὶ ταραύτην ἀξίας ευρύτητα καὶ δυνάμεως ἔχων, ᾗ τῶν ανθρώπων πάντων τὴν φύσιν θεατρέχει και περιέχει, κατά γε τὴν φύσιν ἑκάστῳ τε καὶ πᾶσιν ὁ αὐτὸς γεγονὼς τὴν ἀρχὴν ὡς ἀληθῆς ἄνθρωπος εὐλόγω: καὶ πάσῃ τῇ τῶν ἀνθρώπων φύσει διαλλακτής γέν για να πρὸς τὴν συνάντα προσωπικώς διόν τοῦ Θεοῦ, καὶ δι' αὐτοῦ πρὸς τὸν Θεὸν καὶ Πατέρα, τοῖς οἰκείας ὑπὲρ ἁπάντων παθήμασι καὶ δίκης τῆς πάειν αλλη μένης ἀποδότης ἐν ἑαυτῷ καὶ μεσίτης καὶ λυ ἀφλημένης τρανής, και σπέρμα πνευματικὸν, τῆς δι' αὐτὸν ἀληθοῦς ἀνθρωπότητος καὶ εἶδος τῆς ἀνθρωπότητος ἀπόση τοῖς αὐτοῦ νόμοις μορφοῦται, καὶ τοῖς αὐτοῦ συμμορφονται παθήμασι, καὶ πρωτότοκος τῶν νε κρῶν, καὶ πρόδρομο; εἰς οὐρανὸν τῶν ἀξίων, καὶ προμηθεὺς ἐκεῖθεν τῶν αὐτῷ προσεχόντων καὶ τῶν τῆς οἰκονομίας ἐκείνης καλῶν ἐκβιβαστὴς ἀδιάλει πτος, τοῖς ἄνωθεν ὑπ' αὐτοῦ χορηγίαις, καὶ δικαι στην, ἐπειδὰν τῆς συντελείας ἐπισταίη καιρὸς καὶ τοῖς δικαιωσομένοις, της οὐρανίου εὐεργέτης και κοινωτής, καὶ ὡς πατὴρ, τέκνοις γνησίοις, συν εστιάτωρ καὶ σύνεδρο;· αὐτῷ θεανθρώπῳ Δεσπότη ἡμῶν Χριστῷ, δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας. Αμήν.

ADDENDA. ADDENDA AD OPERA MARGI EPHESII ΤΟΥ ΣΟΦΩΤΑΤΟΥ ΚΑΙ ΛΟΓΙΩΤΑΤΟΥ ΜΑΡΚΟΥ ΕΥΓΕΝΙΚΟΥ ΕΞΗΓΗΣΙΣ ΤΗΣ ΜΕΤΡΟΠΟΛΙΤΟΥ ΕΦΕΣΟΥ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗΣ ΑΚΟΛΟΥΘΙΑΣ. SAPIENTISSIMI DOCTISSIMIQUE MARCI EUGENICI EPHESI METROPOLITÆ EXPOSITIO OFFICII ECCLESIASTICI. (Edita ad calcem operam Symeonis Thessalonicensis, ἐν Γιασίῳ τῆς Μολδοβίας, 1685, fol.) Necesse quidem foret, juxta præceptum, indesimenter orare of ad Deuna adorationem in Spiritu et veritate dirigere; seul presentis vitus curis objeclis, et his quæ circa corpus versantur cogitationibus confluentibus impediuntur plerique; removeturque regnum Dei quod intra nos est, ut requirit Dominicus sermo; prohibenturque ne spirituali assistant altari, spirituales in illud et rationabiles hostius Deo afferentes, secundum divinum Δροstolum, quoniam Dei viventis templum sumus nos, el Spiritus ejus divinus in nobis habitat. Nihilque mirum id si in multis et circa carnem occupatis accidere solet, cum eorum qui se hujus sæculi rebus abdicaverunt, nonnullos videmus rationabiliter adversus passionum tentationes dimicantes, exinde multum excitare pulverem, qui animi intellectum obcacat; nondumque ad veram precem eliciendam pervenientes, etsi voluntas non desit; jucunda est ju corde continua et indesinens Jesu memoria et (ex ea ineffabilis illuminatio. Idcirco a sanctis divimisque nostris Patribus, qui a Jesu Christo et apostolis acceperunt, statuta sunt ad orandum tempus et locus; cum quasi necessariam hanc et præstitutam inducerent liwrgiam, ab iis Deo præstandamn qui non prorsus belluino more vivunt; imo et corporalis dispositionis habitus, et inclinatio ad quam intendentes oportet orare; et praesertim ejus qui orat animi dispositio. Locum vero, habitum, et animi dispositionem describit divus Apostolus diΕδει μὲν κατὰ τὴν κελεύουσαν ἐντολὴν ἀδιαλεί πτως προσεύχεσθαι, καὶ τὴν ἐν Πνεύματι καὶ ἀληθείᾳ προσκύνησιν τῷ Θεῷ ἀναφέρειν· ἀλλ' ἡ πρὸς τὰ βιωτικὰ τῶν λογισμῶν ἀσχολία, καὶ ὁ τῶν περὶ σῶμα φροντίδων ἐσμός, ἀπάγει τοὺς πολλούς. καὶ ἀφίστησι τὴν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ, ἐντὸς ἡμῶν οὖσαν, ὡς ὁ Κυριακός λόγος επιζητεί, καὶ τῷ νοητῷ προσεδρεύειν θυσιαστηρίῳ, τὰς πνευματικάς τε καὶ λογικές θυσίας προσφέροντα; ἐπ' αὐτοῦ τῷ Θεῷ, κατὰ τὸν θεῖον ᾿Απόστολον, εἴπερ εσμὲν ναός Θεού ζῶντος ἡμεῖς, καὶ τὸ Πνεῦμα αὐτοῦ τὸ θεῖον οἰκεῖ ἐν ἡμῖν. Καὶ θαυμαστὸν οὐδὲν, εἰ ἐπὶ τῶν πολλῶν καὶ κατὰ σάρκα ζώντων τοῦτο συμβαίνειν είωθεν, ὅπου γε καὶ τῶν ἀποταξαμένων τοῖς κοσμικοῖς πράγ μασιν ἐνίους ὁρῶμεν διὰ τὸ λογιστικώς μάχεσθαι ταῖς προλήψεσι τῶν παθῶν, καὶ πολὺν ἐντεῦθεν κονιορτόν ἐγείρειν, ἐπισκοτοῦντα τὸ νοερὸν τῆς ψυ χῆς, οὔπω δυναμένους εφικέσθαι τῆς ἀληθοῦς προσ ευχῆς, καὶ πολλὰ βουλομένους, ἡδέα ἐστὶν ἡ ἐν καρδίᾳ συνεχὴς καὶ ἄπαυστος Ἰησοῦ μνήμη, καὶ ὁ ἐξ αὐτῆς γινόμενος ἄῤῥητος φωτισμός. Διὰ τοῦτο τοῖς ἱεροῖς καὶ θείοις ἡμῶν Πατράσιν ἐξ αὐτοῦ τοῦ Χριστοῦ καὶ τῶν ἀποστόλων παρειληφόσιν ἐπινενόηται πρὸς τὴν προσευχὴν καιρός τε καὶ τόπος, τοὺς μὴ πάντη κτηνώδεις ενάγοντες καθάπερ ἀναγκαίαν τινὰ ταύτην καὶ ἐμπρόθεσμον εἰσφέρειν θεῷ λειτουργίαν, ἔτι τε σωματικής διαθέσεως σχῆμα, καὶ κλίμα, πρὸς ὁ δεῖ ἀφορῶντας εὔχεσθαι, καὶ πρὸ τούτων ἡ τοῦ εὐχομένου κατάστασις τῆς ψυχῆς.

MARCI EUGEnici de offiC. ECCLES. puras manus, sine ira et disceptatione ‘. Quibus consonum est, de loco quidem, illud propheticum: In omni loco incensum mihi affertur, dicit Dominus, et oblatio munda •: ubi incensum manifeste orationis intelligitur et oblatio rationabilis laudis: Offer enim Deo oblationem laudis, et redde Altissimo preces tuas. De babitu autem hoc in Psalmis dictum Elepatio manuum mearum sacrificium vespertinum *. De animi vero dispositione, hanc declaravit Salvator dicens: Cum stabitis ad orandum, dimit!ite si quid habetis adversus aliquem, ut et Pa-. ter vester dimittal peccata vestra". Inclinationem tandem liquet faciendam esse orientem versus, sicut et antiqua vult traditio et docet in Sapientia Salomon: Ut notum omnibus esset quoniam opor· tet prævenire solem ad benedictionem tuam, et ad orientem lucis të adorare *. Omnis igitur ad oranduin aptus est locus; potius tamén est fortasse in parte domus secretá decentiorique et ornatiori preces fundere. Quam ad rem facile pertinere vi - dentur verba evangelica: Cum oraveris, intra in cubiculum tuum ". Sed potius adhuc erit (si fiat) sacris in septis templisque; nam et vocantur orationis domus, et in illis Sancta sunt sanctorum in quibus mysticum incruentumque sacrificium conficitur, ubi adorare cupiunt angeli, ubi sacro signati ungüento et martyrum reliquiis sanctificati magni ex parte orantibus junguntur. Psalmisla quoque dicit: Adorate Dominum in atrio sancto ejus *, quasi extra atrium adorare prorsus non ¡iceret. Sed et genu flectendum est quando et ubi oportebit, ut Apostolus dicit: Hujus rei gratia fe cto genua mea ad Pairem, ex quo omnis paternitas in cœlo et in tèrra nominatur; et alibi: Positis Τὴν μὲν οὖν τόπον καὶ σχῆμα καὶ τὴν κατάστασιν cens: Volo ergo viros orare in omni loco levantes τῆς ψυχῆς ὁ θεῖος Απόστολος ὑπογράφει, ἐν οἷς φησι. Βούλομαι τοὺς ἄνδρας προσεύχεσθαι ἐν παντὶ τόπῳ ἐπαίροντας ὁσίας χεῖρας χωρὶς ἐργῆς καὶ διαλογισμών. Σύμφωνα δὲ τούτοις εἰς μὲν τὸν τόπον τὸ προφητικὴν ἐκεῖνο· Εν παντί τόπῳ Θυμίαμα μοι προσφέρεται, λέγει Κύριος, καὶ θυ σία καθαρά θυμιάματος ἐνταῦθα δηλαδή τῆς προσευχής νοουμένου, καὶ θυσίας τῆς λογικῆς αἰνέσεως· θισον γὰρ τῷ Θεῷ θυσίαν αἰνέσεως, καὶ ἀπόδος τῷ Ὑψίστῳ τὰς εὐχὰς σου· εἰς δὲ τὸ σχῆμα τὸ ἐν Ψαλμοῖς εἰρημένον, Επαρσις τῶν χειρῶν μου, θυσία εσπερινή. Πρὸς δὲ τὴν κατά στασιν τῆς ψυχῆς ὁ Σωτὴρ ἀπεφήνατο λέγων· "Οταν στήκητε προσευχόμενοι, ἀφίετε εἴ τι έχει τα κατά τινος, ἵνα καὶ ὁ Πατὴρ ὑμῶν ἀφῇ τὰ παραπτώματα ὑμῶν. Κλίμα δὲ δηλονότι τὸ πρὸς ἀνατολὸς ἐγκριτέον, ὡς ἥ τε ἀρχαία παράδοσις βού λεται, καὶ Σολομὼν ἐν τῇ Σοφίᾳ διδάσκει, "Οπως γνωστὸν ᾖ, ὅτι δεῖ φθάνειν τὸν ἥλιον ἐπ᾽ εὐχα ριστίας σου, καὶ πρὸ ἀνατολῆς φωτὸς ἐντυγχάνει σοι. Πᾶς μὲν οὖν τόπος εἰς προσευχὴν ἐπιτήδειος, βέλτιον δ' ἴσως ἐν ἀποτεταγμένῳ μέρει τοῦ οἴκου, τῷ σεμνοτέρω τε καὶ τιμιωτέρω τὰς προσευ χας ποιεῖσθαι. Καὶ πρὸς τοῦτο ἔοικε τείνειν προς χείρως ἐκλαμβανόμενον τλ, "Οταν προσεύχῃ, εἰσ. ελθε εἰς τὸ ταμεῖον σου. Καὶ ἔτι βέλτιον ἐν ἱεροῖς τεμένεσι καὶ ναοῖς, ἐπεὶ καὶ προσευχῆς οἴκοι καλοῦνται, καὶ ἐν αὐτοῖς τὰ Ἅγια τῶν ἁγίων, ἐν οἷς ή μυστικὴ καὶ ἀναίμακτος ἱερουργία τελεῖται, ὅπου παρακύψαι ἐπιθυμοῦσιν ἄγγελοι, καὶ τῷ ἱερῷ σφραγιζόμενοι μύρῳ, καὶ τοῖς μαρτυρικούς λειψά τις ἁγιαζόμενοι, πολύ τι συμβάλλονται τοῖς πρὸς ευχομένοις. Καὶ ὁ Ψαλμῳδὸς δέ φησι· Προσκυνή σατε τῷ Κυρίῳ ἐν αὐλῇ ἁγίᾳ αὐτοῦ, ὡς ἔξω τῆς αὐλῆς προσκυνεῖν οὐ πάνυ τι συγκεχωρημένον. ᾿Αλλὰ καὶ γονυκλιτεῖν ἔσθ᾽ ὅτε καὶ ὅπου δεήσει, καθὼς ὁ ᾿Απόστολος λέγει· Τούτου χάριν κάμπτω τα γόνατά μου πρὸς τὸν Πατέρα, ἐξ οὗ πᾶσα πατριὰ ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ γῆς ὀνομάζεται. Καὶ ἀλλαχοῦ, Θεὸς τὰ γένατα σὺν πᾶσιν αὐτοῖς προσηύξατο. Καὶ ἔτι πρὸς ταῖς χερσὶ τοὺς ὀφθαλμούς εἰς τὸν οὐρανὸν αίρειν, ὡς ὁ Κύριος υπέδειξε προςευχόμενος ἐπὶ Λαζάρῳ, τοῦ μὲν τὴν ἀνάστασιν τῆς ψυχῆς πρὸς Θεὸν καὶ τῶν γηίνων ἀπόστασιν ἐμφανῶς δηλούντος, τοῦ δὲ τὴν ὑπόπτωσιν αὖθις καὶ δουλικὴν ἱκεσία». Καὶ ταῦτα μὲν οὕτως· ὁ δὲ καιρὸς Επταχῇ διήρηται τῆς ἡμέρας παρὰ τοῖς θείοις Παν τράσιν, ἐκ τοῦ Δαβίδ ειληφέσι φάσκοντος, Επτάκις τῆς ἡμέρας ᾔνεσά σε ἐπὶ τὰ κρίματα τῆς δια καιοσύνης σου. Ἡμέρας ἐνταῦθα τοῦ νυχθημέρου συνεκδοχικώς νοουμένου, ὡς καὶ ἐν τῇ Γενέσει· Καὶ ἐγένετο ἐσπέρα, καὶ ἐγένετο πρωΐ, ἡμέρα μία. Τάχα δὲ καὶ τὰ διὰ πάσης ἡμῶν τῆς ζωῆς εὔχεσθαι δεῖν τῷ Θεῷ διαγράφειν ἔοικεν ὁ ἑπτὰ ἀριθμὸς, ὡς μέτρον τε χρόνον, καθ' ἂν ἐν τῷ κόσμῳ τούτῳ βιοῦμεν, καὶ αἰώνων πέρας. Περὶ τοῦ μεσονυκτικοῦ. Ἀρχὴ δὲ πάντων τῶν εἰς Θεὸν ὕμνων καὶ πρὸς1 Tim. 11, 8. * Math. vi, 6. • Malach. 1, 11. • Psal. xcv, 9. genibus oravit cum omnibus illis s. Limo etiam cum manibus oculi levandi sunt, ut ostendit Dominus cum oraret pro Lazaro; hoc enim clevationem mentis ad Deum et rerum terrestrium repudiationem manifeste significat; illud autem humiliationem rurshs et servilem supplicationem. Et hæc ita se habent. Tempus autem diei septifariam a divis Patribus dividitur, et verbis Davidis dicentis: Septies in die laudem dixi iibi super judicia jwerkic tuæ ". Die ibi synecdochice de die et noch intelligitur, ut et in Genesi: Et factum est vespere et factum est mane dies unus 11. Mox etiam, quol per totam vitam nostram Deum orare oporteat, numerus septenarius innuit, quasi et temporis quo vivimus hoc in mundo niensura et sæculorum finis. De hymno el precibus quæ media nocte peraguntur. Omnium in Deum hymnorum et precum initiu'n • Psal. crc, 2. * Matth. vi. 14. 10 Acl. xx, 56. 11 Psal. cxviii, 164. • Psal. xlix, 14. Ephes. I, 15. Sap. xvi. 23 15 Gen. 1, 5.

ADDENDA. est tempus media noctis. Tunc enim e somno evigi- ευχῶν ὁ τοῦ μεσονυκτίου καιρός. Ἐν αὐτῷ γὰρ τοῦ lantes et hanc de tenebris erroris ad liberam secun- -dum Christum lucentemque vitam conversionem spbIndicamus, ex qua Deo servire incepimus: Populus enim, ait, sedens in umbra vidit lucem magnam 1. Cum enim in medio hac hujus vitæ effusa nocte in mundum peregrinatus est Salvator et una (subindicamus) hunc futurum adventum, quando animarum sponsus media nocte secum prudentes introducens in impolluta cubicula, ubi festa celebrantium clamor et vox jubilationis non habentis finem: Surge, ait, qui dormis, et exsurge a mortuis, et illuminabit te Christus 'Sed etiam hinc diem resurrectionis, et dierum solemniorem, uno verbo, omnem diem incipimus, abundanti igne obscurita - tem noctis illustrantes. Et adhuc sane ex parte, et minoris partis temporis divisi scilicet noctis, et diei manentis indivisi, hinc merito hymnorum in Deum initium faceremus unde vigilantes manemus quo- »dusque nox iterum superveniens ad quietem nos revocet. Exemplum præbent et David dicens: Media nocle surgebam ad confitendum tibi "; et in Novo Testamento Paulus et Silas media nocte bymnis Deum orantes, quando quidem factum est illud mágnum miraculum quo soluta sunt eorum vincula, et ad fidem conversus est custos. El primum procumbentes ter adoramus, demissa voce dicentes hæc Publicani verba: Deus, propitius esto mihi peccatori; et istius modum orandi vel ipso habitu imitantes: Nolebat, enim, ait Christus, vel oculos ad coelum levare s. Postea inclinatos iterum surgere significaret animarum in hac vita constitutionem in modum Euripi refluentis et iterum profluentis quod non oportet in malitia jacentes manere, sed assurgere adjuvante Spiritu in orationibos infirmitates nostras. τούτῳ καταστάσεως τῶν ψυχῶν, Ευρίπου δίκην ἐπὶ ὡς οὐ δέον ἐγκαταμένειν τῇ πονηρία κειμένους, ματος ἐν τῇ προσευχὴ ταῖς ἀσθενείαις ἡμῶν. Omnem igitur orationem sive incipientes sive finientes sic agimus, indicantes mobiş ad Deum in humilitate accedendum, et eodem modo ad debita opera euntibus ab co abecedendum. Protinusque cum in ecclesia sumus et sacerdotem habemus comprecantem, orationem inchoat ille Deo dicens et quæ ad gratias agenduin ex verbis apostolorum accepit; apostolorum enim coryphaus Petrus, in prima epistola catholica statim a principio: Benediclus, ait, Deus et Paler Domini nostri Jesu Chrjsti; et eadem etiam divus Paulus habet et in secunda ad Corinthios, et in unica ad Ephesios et in aliis quoque. Per preces sanctorum Patrum nostrorum. — Ipsi autem cuin separatim sumus, nop jam gratias agimus sed orationem supplices.inchoamus, et sanctos Patres nostros intercessores et mediatores adhibemus. Misericordiam consequi quam petimus justum est. Sacerdos enim utpote ὕπνου ἐξεγειρόμενοι, τήν τε ἐκ τοῦ σκότους τῆς πλά νῆς πρὸς τὴν κατὰ Χριστὸν ἐλευθέραν καὶ φωτεινὴν ζωὴν ὑποδηλοῦμεν μετάθεσιν, ἀφ᾿ ἧς ἠρξάμεθα τῷ Θεῷ λατρεύειν. Ο λαὸς γὰρ, φησίν, ὁ καθήμενος ἐν σκότει εἶδε φῶς μέγα. Ἐπεὶ καὶ ἐν τῷ μέσῳ τοῦ βίου τῆς κεχυμένης τήσδε νυκτὸς ἐπεδήμησεν ὁ Σωτὴρ εἰς τὸν κόσμον, καὶ ἅμα τὴν μέλλουσαν ἐκείνην ἀποκατάστασιν, ὅτι ὁ τῶν ψυχῶν νυμφίος ἐλεύσεται μέσης νυκτός, συνεισαγαγὼν ἑαυτῷ τὰς φρονίμους εἰς ἀκηράτους παστάδας, όπου εορταζόν των ἦχος καὶ φωνὴ ἀγαλλιάσεως, οὐκ ἐχούσης πέ ρας, Εγειραι, φησὶν, ὁ καθεύδων, καὶ ἀνάστα ἐκ τῶν νεκρῶν, καὶ ἐπιφαύσει σοι ὁ Χριστός. Αλλά καὶ τῆς ἀναστασίμου καὶ κυρίας τῶν ἡμερῶν, ταυ τὸν δὲ εἰπεῖν, ἀπάτης ἡμέρας ἐντεῦθεν ἀρχόμεθα, δαψιλεῖ τῷ πυρὶ τὸ τῆς νυκτὸς ἐλλείπον καταφωτί - ζοντες. Καὶ πρός γε ἔτι τοῦ μὲν χείρονος μέρους τοῦ χρόνου διαιρουμένου, δηλαδὴ τῆς νυκτός, τῆς δὲ ἡμέρας ἀδιαιρέτου μενούσης, εἰκότως ἂν ἐντεῦθεν ποιοίμεθα τὴν ἀρχὴν τῶν πρὸς Θεὸν ὕμνων, ἀφ᾽ οὗ καὶ γρηγοροῦντες διατελοῦμεν, ὥστ᾽ ἂν ἡ νύξ ἐπιλα βοῦσα πάλιν, εἰς τὴν ἀνάπαυσιν παραπέμψῃ. Υπόδειγμα δὲ ὅ τε Δαβὶδ λέγων, Μεσονύκτιον ἐξηγειρόμην τοῦ ἐξομολογεῖσθαί σοι. Καὶ ἐν τῇ Καινῇ Παῦλος καὶ Σίλας, οἱ κατὰ τὸ μεσονύκτιον προσευ χόμενοι ὕμνουν τὸν Θεὸν, ὅτε δὴ καὶ τὸ μέγα γέγονε θαῦμα τῆς αὐτῶν ἀνέσεως τῶν δεσμῶν, καὶ τῆς τοῦ δεσμοφύλακος εἰς τὴν πίστιν ἐπιστροφῆς. Καὶ πρῶτα μὲν ὑποπίπτοντες ἐπὶ τρεῖς προσκυνοῦμεν, υποφθεγγόμενοι τὰς τελωνικὰς ἐκείνας φωνάς· Ο Θεός, ιλάσθητί μοι τῷ ἁμαρτωλῷ, μιμούμενοι κάν τῷ σχήματι τῆς προσευχῆς ἐκείνου τὸν τρόπον· Οὐκ ήθελε γάρ, φησὶν, οὐδὲ τοὺς ὀφθαλμοὺς εἰς τὸν οὐρανὸν ἐπᾶραι· ἔπειτα καὶ τὸ προσκλινομένους ἀνίστασθαι πάλιν σημείον ἂν εἴη τῆς ἐν τῷ βίῳ τὸ χεῖρόν τε ὑποφερομένης, καὶ αὖθις ἀναγομένης· ἀλλ' ἀνίστασθαι συναντιλαμβανομένου του Πνεύ Πάσης οὖν προσευχῆς ἀρχόμενοί τε καὶ λήγον τες͵ οὕτω ποιοῦμεν, δηλοῦντες ὡς ἐν ταπεινώσει προσιτέον τε Θεῷ, καὶ αὖθις ἀποστατέον, ἐπὶ τὰ προσήκοντα τῶν ἔργων μεταχωροῦντας. Εξῆς δὲ ἐν ἐκκλησίᾳ μὲν ὄντες, καὶ ἱερέως εὐπορούν της συνευχομένου, τοῦτον ἔχομεν προανακρουά. μενον τὴν εὐχὴν, καὶ τὰ τῆς εὐχαριστίας Θεῷ προσφθεγγόμενον ἐκ τῶν ἀποστολικῶν ῥημάτων ἐξειληφότα. Πέτρος μὲν γὰρ ὁ κορυφαῖος ἐν τῇ τῶν Καθολικών πρώτῃ μετὰ τὴν προγραφὴν δύο θέως, Εὐλογητὸς, φησὶν, ὁ Θεὸς καὶ Πατὴρ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ. Αὐτὰ δὲ ταῦτα καὶ ὁ θειότατος Παῦλος ἔν τε τῇ πρὸς Κορινθίους δευτέ ρα, καὶ τῇ πρὸς Ἐφεσίους, καὶ δὴ καὶ ἐν ἄλλαις. Αὐτοὶ —Δι' εὐχῶν τῶν ἁγίων Πατέρων ἡμῶν. δὲ καθ᾿ ἑαυτοὺς ὄντες, οὐκέτι μὲν εὐχαριστήριον, Ικέσιον δὲ προᾴδομεν τὴν εὐχὴν, καὶ τοὺς ἁγίους ἡμῶν Πατέρας μεσίτας καὶ πρέσβεις παραλαμβάνο ** Isa. ix, 2; Matth. 17, 16. "Ephes. v, 14. Paal. cxvm, 62. "Luc. xviii, 13.

MARCI EUGENici de ofFIC, ECCLES. μεν. Οὗ τυχεῖν ἐλέους αἰτοῦμεν, εἰκότως. Ὁ μὲν ἡ ipse mediator Deum inter et homines Christique γὰρ ἱερεὺς, αὐτὸς ὢν ὁ μεσίτης Θεοῦ καὶ ἀνθρώπων, εἰκόνα σώζων Χριστοῦ, καθάπερ ἤδη βεβαίαν ἔχων πληροφορίαν περὶ τῶν αἰτημάτων, εὐχαριστεῖ τῆς τε εἰς τὸ εἶναι ἡμῶν παραγωγῆς ἕνεκα, καὶ τῶν ἀρχῆθεν αὐτοῦ πρὸς ἡμᾶς δωρημάτων, καὶ τῶν ὕστερον διὰ τῆς τοῦ Μονογενούς σαρκώσεως καὶ ἐπιφανείας, καὶ ἔτι τῶν νῦν αιτουμένων τε καὶ δοθησομένων· ὥσπερ αὐτὸς ὁ Σωτὴρ ἡμῶν ἐπὶ τῷ Λαζάρῳ, καὶ πρὶν ἀναστῆσαι τὸν κείμενον, Εὐχα ριστῶ σοι, πρὸς τὸν Πατέρα φησίν, ὅτι μου ἤκουσας. Ἡμεῖς δὲ οἱ πολλοὶ, τῶν ἰδίων μέτρων ἐπιγνώμονες ὄντες, ἐλεηθῆναι αιτούμεθα, κατὰ τὸν τυφλὸν ἐκεῖνον, οὐχ υἱὸν μέντοι Δαβίδ, Θεοῦ δὲ Υἱὸν τὸν Σωτῆρα ἡμῶν ὀνομάζοντες, ὡς ἕτερός που τυφλὸς μετὰ τὸ ἀναβλέψαι σύναμα τοῖς αἰσθητοῖς 5 τοὺς νοητοὺς ὀφθαλμούς. Καὶ γὰρ ἡμεῖς ἐκ σκότους ἐκλήθημεν εἰς τὸ θαυμαστὸν τοῦ Θεοῦ φῶς, ἀλλὰ καὶ οὕτω διὰ τῶν ἁγίων ἡμῶν Πατέρων θεω τεύξεσθαι προσδοκῶμεν τοῦ ἐπὶ πάντων Θεοῦ. · Δόξα σοι, ὁ Θεὸς, ἡ ἐλπὶς ἡμῶν, Κύριε, δόξα σοι. Toúτοῖς καὶ ἡμεῖς συνάπτομεν δοξολογίας τῆς εἰς Θεὸν μικρά άττα βήματα, τὰς τῶν ἀγγέλων μιμούμενοι θείας φωνάς, αἱ πρῶται τῷ ἐπὶ γῆς σαρκουμένῳ Θεῷ προσηνέχθησαν, τὸ, Δόξα ἐν ὑψίστοις Θεῷ, καὶ ἐπὶ γῆς εἰρήνη, ἐν ἀνθρώποις εὐδοκία. - Βασιλεῦ οὐράνιο. — Καὶ μετὰ ταῦτα τροπάριον τι συντεθειμένον ἐπὶ τῇ κατὰ τὴν Πεντηκοστὴν εἰς τοὺς μαθητὲς καθίδῳ τοῦ θείου Πνεύματος, αὐτὸν ἐλθεῖν τὸν Παράκλητον προσκαλούμενοι, ἐφ᾽ ᾧ την ἐν ἡμῖν ἐνοῦσαν ἀφανίσαντα πονηρίαν, ἀξίους ἀναδεῖξαι τοῦ παρεστάναι Θεῷ. — Άγιος ὁ Θεός. - Εἶτα τὸν Τρισάγιον λεγόμενον ὕμνον, δν συνέθετο μὲν ἡ Ἐκκλησία παρὰ τοῦ Ησαίου λαβοῦσα, ἡνίκα τῆς θαυμαστῆς ἠξιοῦτο τῶν Σεραφίμ θεωρίας, καὶ ἔτι προσχρησαμένη τοῖς τοῦ Δαβὶδ ρήμασιν, ἐν οἷς φησιν, 'Εδίψησεν ἡ ψυχή μου πρὸς τὸν Θεὸν, τὸν ἰσχυρὸν, τὸν ζῶντα· ἐκύρωσε δὲ θεὸς ἀμφι γνοούμενον ἄνωθεν, ὅτε διὰ τῆς ἁρπαγῆς τοῦ παιδὸς ἐμήνυσεν οὕτως άδοντας τοὺς ἀγγέλους, ἂν καὶ τρισ σοῦντες, εἰς τιμὴν καὶ τοῦτο τῆς προσκυνητής Τριά της, τοσαυτάκις καὶ προσκυνοῦμεν, ἐπιδεικνύντες ἡμῶν τὸ εὐλαβὲς περὶ τὸν ἀγγελικόν τε καὶ θεῖον Δόξα Πατρί. Εἶτα καὶ ὀνομάσαντες αὐτὰ τὰ θεαρχικά πρόσωπα, καὶ δόξαν αὐτοῖς προσἥκειν εἰπόντες, οὐ νῦν μόνον, ἀλλὰ καὶ ἀεὶ καὶ εἰς αἰώνα τὸν ἅπαντα, ἐπισυνάπτοντες ἐνικῶς ἐκφων μεν. – Παναγία Τρίας. — Καὶ αὖθις ἐπικαλούμεν της ταῦτα, τὴν μὲν Πατέρα Κύριον ονομάζοντες ὡς Τημιουργόν, τὸν Υἱόν & Δεσπότην, ὡς καὶ τοῦ ἰδίο είματος ἡμᾶς ἀγοράσαντα, εν δὲ Παράκλητον ἅγιον, ὡς ἰδίως τὴν ἐπωνυμία, τε καὶ ἐνέργεια ταύτην πεπλούτηκότα, παρά του μὲν διασμὸν ἁμαρ τῶν ἐξαιτούμεν, παρά του δὲ τὸ πλέον τὴν συγχώ ρησιν τούτων, παρὰ τοῦ δὲ τὸ ἀπ' ἐπισκεφθῆναι δε και καθῆναι τὰς ἀσθενείας. Νοοτρον γάρ τι καὶ δεινὸν ἁμαρτία την έξιν της ψυχής διαχείρας 1° JuJB. XI, 11. * Luc. 3, 11. " • Psal. ati, 5. personam gerens, quasi jam certam habens fidem de petisis, gratias agit et de creatione nostra, et de nobis ab initio concessis donis, et de postea per Unigeniti incarnationem revelationemque datis, et adhuc de iis quæ in præsentia petimus et quæ nobis sunt concedenda: sicut ipse Salvator noster in Lazaro, et priusquam jacentem suscitaret: Gratias ago tibi, ad Patrem ait, quia me audiisti". Nos. autem plerique, de propriis limitibus consci¡, misericordiam petimus pro more cæci, non jam Davidis flium, sed Dei invocantes Salvatoremque nostrum, ut et alter fecit cæcus postquam tum corporis tum animi oculis illuminatus est. Enimvero nos e tenebris vocati sumus in admirabili Dei lumine, sed ctiam sic per sanctos nostros Palres propitium labere omnium Deum speramus. Gloria tibi, Deus spes nostra, Domine, gloria tibi. lis et nos adjungimus de laude Dei parva quadam verba, angelorum divinas voces imitantes, quæ primæ Deo in terra incarnato allatæ sunt, illud: Gloria in altissimis Deo, et in terra pax, in hominibus bona voluntas 18. Rex calestis. Et postea troparium quoddam, in descensum Spiritus sancti in discipulos die Pentecostes compositum, orantes ipsum Paracletum ut veniat ct, quæ nobis inest malitia deleta, dignos nos reddat qui Deo assistamus.-Sanctus Deus. Inde hymnum Trisagion dictum quem sibi ex Isaia quando ille mirabili Seraphim vistane dignatus fuit, excerpens Ecclesia composuit, verbis· etiam Davidis utens in quibus dicit: Sitivit anima mea ad Deum fortem, virum 1: quem de calo conArmavit Deus hæsitantem, quando per raptuni pueri revelavit angelos sic canentes hymnum, et quidem ternum canentes in honorem adorandæ Trinitatis, toties et adoramus, nos pietatem nostram erga angelicum divinumque hymnum significanGloria Patri. Exinde tres omnipotentes personas ipsas postquam nominavimus et ad eas gloriam non tantum nune, sed et semper et per omne sæculum pertinere, postquam diximus, in unum jungentes pronuntiamus. Sanctissima Trinitas. Et rursus invocantes eas, Patrem quidem, Dominum nominamus ut creatorem; Filium vero, magistrum nostrum, utpote qui nos sanguine suo redemit, et Spiritum sanctum, utpote qui nomEN boc hancque virtutem proprie possidet. Ab uno quidem propitiationem peccatorum petimus; ab altero mag's horum condonationem, ab altero reliquum, inspiciendas sanandasque infirmitates. Aliquid enim babet peccatum quod nos ægrotes reddat, et animæ vale:udinem currampere queat; cui cuipa liberate animæ Deo opus est corroborante. Et raries in unum contrahentes addimus, · Νυ minis tui causa. — Quod igitur nomen? Misericors, ail, et miseratione Dominus plenus, longanimis de misereas, cujns mi grana et ab ipso tes. et Digitized by GO T

ADDENDA. Domino ter ut misericordiam consequamur peti- καὶ δεῖ μετὰ τὴν ταύτης ἀπαλλαγὴν τοῦ ρωννύν mus. - Gloria Patri. - Et iterum ea quæ a san- τοῦ Θεοῦ. Καὶ ἐπιφέρομεν ἐνίζοντες αὖθις, —"Ενε cla Trinitate petimus dosologia obsignamus. Qui- κεν τοῦ ὀνόματός σου. Τί δὲ τὸ ὄνομα; Οικτίρbus et satis parati, quasi digni simus qui Deum μων, φησί, καὶ ἐλεήμων ὁ Κύριος, μακρόθυμος καὶ Patrem cæleslem invocemus, addimus Dominicam πολυέλεος· οὗ δὴ χάριν καὶ παρ' αὐτοῦ τοῦ Κυρίου orationem quæ nobis in Evangelio secundum Mat- τρὸς ἐλεηθῆναι αἰτοῦμεν. Δόξα Πατρί. _ Καὶ thæum traditųr. Paier noster, qui es in calis. ἐπισφραγίζομεν αὖθις διὰ τῆς δοξολογίας της προς Cum autem pleraque hujus a Deo datæ orationis τὴν ἁγίαν Τριάδα αιτήσεις δι' ὧν καὶ ἱκανῶς πα sunt supra dispositionem nostram meritumque no- ρασκευασθέντες ὡς ἄξιον λοιπόν εἶναι τὸν ἐπουρά strum, iterum ad misericordiam petendam confu- νιον Θεόν Πατέρα καλεῖν, ἐπισυνάπτομεν τὴν Δεσπο gimnus, propitiantes si quæ, contra quod oportet, τικήν προσευχήν, τὴν ἐν τῷ κατὰ Ματθαῖον Εὐαγ a nobis requisita petitave fuerunt. - Kyrie elei. γελ!ῳ ἡμῖν παραδεδομένην - Πάτερ ἡμῶν ὁ ἐν scn, 311; - et hoc duodecies ad exemplar, ut opi- τοῖς οὐρανοῖς. - Επεὶ δὲ τὰ πολλὰ τῶν ἐν τῇ θεοnor, apostolorum, quibus primum divina hæc tra- παραδότω ταύτῃ προσευχή παρ' ἡμῶν λεγομένων dita fuit gratio. Gloria Patri. Inde ex ordine ὑπὲρ τὴν ἡμετέραν κατάστασιν καὶ ἀξίαν, αὖθις ἐπὶ doxologia divinarum in beata Trinitate perso- τὴν τοῦ ἐλέου χωροῦμεν αἴτησιν, εἴ τι παρὰ τὸ δέον narum iterum signamus dictas petitiones. Sedl ἡμῖν ἐζήτηται ἢ ἐπήγγελται ελασκόμενοι. — Κύριε, hæc sunt in communi prævia cuilibet officia: ἐλέησον, ιβ'. Καὶ τοῦτο δωδεκάκις εἰς τύπον unicuique vero propria sunt; et psalmi diversi οἶμαι τῶν ἀποστόλων, οἷς ἡ θεία αὕτη προσευχή quibus et merito ea præponuntur, quae sunt de παραδέδοται πρώτοις. παραδέδοται πρώτοις. - Δόξα Πατρί. - Είτα εὐα Novo Testamento quod sane superat Vetus; et θὺς τῇ δοξολογίᾳ τῶν ἐν τῇ μακαρία Τριάδι θείων post eos troparia; et post ea preces. Mediæ igitur προσώπων ἐπισφραγίζομεν αὖθις τὰς εἰρημένας voctis in olicium primum canimus quinquagesinum δεήσεις. Ἀλλὰ ταῦτα μὲν κοινή προκαταρκτικά psalmum qui expiatorius est pro peccatis, et confes- πίσης ἀκολουθίας· ἴδια δὲ ἑκάστῃ οι τε ψαλμοί, sionem habet. Venite adoremus. Et ante hunc διάφοροι ἔντες, ὧν καὶ εἰκότως ταῦτα προτέτακται quod cunctis etiam fit statutis psalmis, ter adora- τῆς Νέας ὄντα Διαθήκης, ἥτις ὑπερέχει δή που τὴν mus, id ipsum et verbis nosmet bortaptes, et quasi παλαιάν. Καὶ μετ' αὐτοὺς τὰ τροπάρια, καὶ αἱ ἐπὶ contrahentes proprias cogitationes et animi vires τούτοις εὐχαί. Τοῦ μὲν οὖν μεσονυκτικοῦ προᾴδοut magis intenti simus his quæ dicimus, nec sit μεν τὸν πεντηκοστόν ψαλμόν, ἱλαστήριον ὄντα ὑπὲρ ἁμαρτιῶν, καὶ ἐξομολόγησιν ἔχοντα. hic illic peregre mens, quod solemus præsertim in Δείτε Dealmis pati, quia difficiles captu sunt, ut etiam ple. προσκυνήσωμεν. — Πρὸ τούτου δὲ, δ καὶ ἐπὶ πάντων τῶν ὡρισμένων ψαλμῶν τρὶς προσκυνοῦμεν, αὐτὸ τοῦτο καὶ τοῖς λόγοις ἐγκελευόμενοι ἑαυτοῖς, καὶ οἷον ἐπισυνάγοντες τοὺς ἰδίους λογισμούς, καὶ τὰς τῆς ψυχῆς δυνάμεις, ώστε προσέχειν τοῖς ὑφ' ἡμῶν λεγομένοις, καὶ μὴ διαχεῖσθαι τὸν νοῦν ὧδε κἀκεῖσε ρεμβόμενον, ὅπερ εἰώθαμεν μάλιστα πά σχειν ἐν τοῖς ψαλμοῖς, διὰ τὸ δύσληπτον αὐτῶν ὡς τὰ πολλὰ καὶ δυσνόητον — Ελέησόν με, ὁ Θεός.— Καθηράμενοι δὲ ἱκανῶς ἐν τῷ ψαλμῷ τῷδε τῆς μετανοίας • Μακάριοι οἱ ἄμωμοι ἐν ὁδῷ, ἐπισυνάπτομεν ἐφεξῆς τὸν ριη', δς καὶ τὴν ἐν με σονυκτίῳ ἐξέγερσιν καὶ ἐξομολόγησιν ὑπὸ τοῦ Δαδιδ γινομένην ἀνάγραπτον φέρει, πρὸς τὸν ὅμοιον ζῆλον ἐνάγων ἡμᾶς, καὶ ἧς μάλιστα δεν προσευχῆς τε καὶ παῤῥησίας ὅλος ὑπάρχων μεστός, καὶ ἅμα προσήκων τῇ δευτέρα τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἐνδόξῳ ἐπιφανείς, κατὰ τὸ μέσον τῆς νυκτὸς ἐσομένῃ, ὡς ἡ παραβολὴ τῶν παρθένων διδάσκει· τοῦτο μὲν, ἵνα τοῖς ἐν νυκτὶ τοῦ βίου καθημένοις ο μέγας ἥλιος τῆς δικαιοσύνης ἐκλάμψῃ, τῷ γὰρ ἐναντίῳ τὸ ἐναντίον ὑποχωρεῖ καὶ ἐξίσταται· τοῦτο δὲ τὸ ἀπροσδόκητον τοῦ καιροῦ δηλοῦντος. Ως παγὶς γὰρ, φησὶν, ἐπελεύσεται, καὶ ὑπνοῦσι τοῖς πολλοῖς ὁ νυμο φίος ἐπιδημήσει. Τότε εφαρμόσει τῶν ἀξίων ἑκάστῳ τ', Μεσονύκτιον ἐξηγειρόμην μετὰ φαιδρᾶς τῆς λαμπάδος, ἐξομολογεῖσθαί σοι ἐπὶ τὰ κρίματα τῆς δικαιοσύνης σου, δι' ὧν ἐν μέσῳ μὲν θεῶν θεοὺς διακρίνεις, ἀντιμετρῶν ἑκάστῳ τὰ πρὸς • Miserere mei, Deus. — Sum rumque intellectu. cienter vero purificati hoc psalmo pœnitentiæ: Beati immaculati in via, addinus protinus centesimum decimum octavum qui et inscriptas refert surrectionem Davidis media nocte et ab eo factam confessionem, in parem zelum nos inducens, et totus refertus est his quibus præcipue opus est oratione fiduciaque, et qui secundæ convenit Salvatoris nostri gloriosæ manifestationi media nocte ſuturæ, ut docet parabola virginum: illud quidem ut iis qui sedent in nocte vitæ magnus soļ justitia splendeat; opposito enim oppositum cedit et evanescit: hoc vero, tempore rem improvisam indicante. Sicut enim laqueus, inquit, superveniet et dormientibus plerisque advenieţ sponsus. Tunc pro meritis unicuique tribueţ illud: Media nocte surgebam cum lampade lucente ad çonfiteudum tibi super judicia justificationis tuæ, quibus in medio deorum deos judicas, reddens unicuique pro meritis, peccatores repellis ab ipsis condemnatos, et reliqua psalmi. Quem etiam pro dormientibus in Christo canimus, declarantes qualem, is saltem qui vere Chrisuanus est, fiduciam, pro his qui vixerunt, habere debeat. Servavi enim, ait, mandata tua et judicia tua, et a testimonijs tuis non declinavi, et alia hujusmodi. In quibus et illud quoddam gratum visu. Omnium enim hujus psalmi versuum nec unus est qui non omnino habeat ali-

= MARCI EUGENICI DE OFFIC. ECCLES. ἀξίαν, τοὺς δὲ ἁμαρτωλοὺς ἀπάγεις, ὑφ' ἑαυτῶν quid horum. Modo enim leges, modo verba, modo κατακεκριμένους, καὶ τὰ λοιπὰ τοῦ ψαλμοῦ. Ον mandata, modo testimonia, modo justificationes, καὶ ἐπὶ τοῖς ἐν Χριστῷ κοιμηθείσιν ᾄδομεν, ἐπιδει modo judicia referunt, tum quidem petente beato κνύντες οἷαν δεῖ παῤῥησίαν ἐπὶ τοῖς βεβιωμένοις propheta in ea facilem viam, tum vero promittente ἔχειν τόν γε ἀληθῶς ὄντα Χριστιανόν. 'Εφύλαξα se ea servaturum si tamen sibi obtigerit auxiγὰρ, φησί, τὰς ἐντολάς σου καὶ τὰ δικαιώματά lium et adjutorium de cœlo. Aliquandoque etiam σου, καὶ τῶν μαρτυρίων σου οὐκ ἐξέκλινα, καὶ confidit se fecisse ea et servasse sicut dictum est. ὅσα τοιάδε. Έν οἷς καὶ τόδε τι χάριεν ἔνεστι κατι Quomodo hæc inter se differant quæ communiori δεῖν. Τῶν γὰρ ἐν τῷ ψαλμῷ τούτῳ στίχων ἀπάντων sermone eadem indicant longius foret in præsenοὐδεὶς ὃς οὐκ ἔχει πάντως ἔν γέ τι τούτων. Η γὰρ Liis distinguere. Post autem dictos psalmos qui νόμους, ἢ λόγους, ἢ ἐντολὰς, ἢ μαρτύρια, ή δικαιώ- sunt ipsi de Testamento ex ordine jam disponunματα, ἢ κρίματα μέμνηται, τῆ μὲν αἰτουμένου τοῦ tur ex sanctis Patribus composita troparia et preμακαρίου προφήτου τὴν ἐν τούτοις εὐόδωσιν, π - Credo in unum ces. Et id commune est omnibus. δὲ ἐπαγγελλομένου ταῦτα φυλάξειν, ἄν γε τύχῃ Deum. Quibus præit sanctum fidei symbolum βοηθείας καὶ τοπῆς τῆς ἄνωθεν. Εστι δ' ὅτε καὶ quasi sane vel impransis. Si enim incertum est παρρησιαζομένου πεποιηκέναι τε αὐτὰ καὶ πεφυλα. quando adfuturus sit vitæ finis, multi enim qui χέναι, καθώς εἴρηται. Τὴν δὲ πρὸς ἄλληλα τούτων jam et sani obdormierant in alterum perlongum διαφορὰν κοινοτέρῳ λόγῳ ταυτό σημαινόντων μακρό- somnum ex improviso transierunt, necesse foret τερον ἂν εἴη νυνὶ διελεῖν. Μετὰ δὲ τοὺς εἰρημένους et qui incipiunt et qui cessant expergefieri confesψαλμοὺς ἐνδιαθήκους καὶ αὐτοὺς ὄντας ἀκολούθως sionem fidei Deo præstare quæ symbolum quoddam ἤδη τετάχατα: τὰ παρὰ τῶν ἁγίων Πατέρων συντε et signaculum conciliationis ad Deuid iis sit qui θειμένα τροπάριά τε καὶ εὐχαί. Καὶ τοῦτο κοινὸν inde migrent. Quos scilicet et Apocalypsis describit ἐπὶ πᾶσιν ἐστιν. Πιστεύω εἰς ἕνα Θεόν. Τον siguum in fronte fercutes, et propterea in libro προηγεῖται τὸ ἱερὸν τῆς πίστεως Σύμβολον, ὥσπερ δὴ vitæ inscriptos, nec jam a spiritualibus locustis Sed certe, et hymSanctus Deus. κάν τοῖς ἀποδείπνοις. Εἰ γὰρ ἄδηλον τὸ τῆς ζωῆς τέλος ὁπότε ἡμῖν ἐπιστῇ, πολλοὶ γὰρ ἤδη καὶ καθευδήσαν- nus dictus Trisagion, et quæ ex ordine eum seτες ὑγιεῖς, ἐφ' ἕτερον ὕπνον ἀπροόπτως μετῆλθεν τὸν quuntur, præponuntur his tropariis ut et ipsis ἐπιμήκιστον, ἀναγκαῖον ἂν εἴη καὶ ἀρχομένους του psalmis. Nou enim justum est ex alia parte orare ἐγρηγορέναι, καὶ λήγοντας, τήν ὁμολογίαν τῆς πιο priusquam ex divinis et a Deo datis verbis utentes στεως ἀποδιδόναι Θεῷ, σύμβολόν τι καὶ σφραγίδα preces fuderimus. Porro sensus tropariorum semper τοῖς ἁπιοῦσιν ἐντεῦθεν ὑπάρχουσαν τῆς πρὸς αὐτὸν tempori accommodatur. Ecce enim, ait, Sponsus οικειώσεως. Οὓς δηλαδὴ καὶ ἡ ᾿Αποκάλυψις αναγρά venit media nocte, et Trinitatis altissimæ hymnuni φει, την σφραγίδα ἐπὶ τοῦ μετώπου φέροντας, καὶ babet, utpote qui in primis inter cætera disponitur. διὰ τοῦτο ἐν τῇ βίβλῳ τῆς ζωῆς γεγραμμένους, καὶ Et ultimum Matri Dei cantatur. Id autem sic tieri soὑπὸ τῶν νοητῶν ἀκρίδων μὴ βασανιζομένους. let. Cum enim plerumque diversa sint quæ cantan- ῞Αγιος ὁ Θεός. — 'Αλλὰ δὴ καὶ ὁ Τρισάγιος λεγό tur, sive hortentur sive laudent, alicui sanctoruin, μενος ὕμνος, καὶ τὰ ἑξῆς μετ' αὐτὸν, προτέτακται duorum in tine alterum quidem omnino venerandæ τούτων τῶν τροπαρίων, ὥσπερ δῆτα καὶ τῶν Ψαλ Trinitati, scilicet ad confessionem fidel, alterum μῶν. Οὐ γὰρ θέμις ἑτέρωθεν εὔξασθαι πρὶν ἐκ τῶν vero immaculata Matri Dei, ad confirmationem θείων καὶ θεοπαραδότων ῥημάτων ποιησώμεθα τὰς acconomiæ incarnationis, convenit. Et nobis est εὐχάς. Ὁ νοῦς δὲ ἄρα τῶν τροπαρίων τῷ τε καιρῷ mater Dei in omnibus principium quoddam et siπρόσφορος, Ἰδοὺ γὰρ, φησίν, ὁ νυμφίος ἔρχεται ἐν guaculum liyanorum. - Kyrie, cleison, x. -- Exτῷ μέσῳ τῆς νυκτὸς, καὶ τῆς ἀνωτάτω Τριάδος τὸν indo Kyrie, eleison rursus quadragies dicto, ut mos ὕμνον ἔχων, ἅτε δὴ ἐν πρώτοις τῶν ἄλλων αὐτὸς est ante preces, sotemnis eniin est numerus, quoτεταγμένος. Καὶ τῇ Θεοτόκῳ τὸ τελευταῖον ᾄδεται. Ο mia tet dicbus jejunio Deus propitiavit, tunc jam vexatos. tandem inducimus preces. Et primum communem precem cujus initium, Qui in omni tempore: Domine Deus: — reliquas vero post eam et proprias, et tempori ipsas convenientes, et ad sanctam Trinitatem elevationem habentes. Quarum ipsaruın nonnulla alia præcedunt intercipientia quæ sunt de communi, et quasi incipientia quæ sequuntur. Honoratiorem. Sunt quidem hæc et supplicatianes, sanctissimæ Trinitati, et quidem vere etiamı immaculata Virgini, cantats. Deus, miserere nostri. Postea et a sacerdote dictus versus quasi liberans de præteritis et hortans ad futura. Καὶ τοῦτο συνήθως. Ως γὰρ ἐπὶ τὸ πολὺ ποικίλων ὄντων τῶν ᾀδομένων, εἴτε παρακλητικών, εἴτε ἐγκω μιαστικῶν εἰς ἕνα τινὰ τῶν ἁγίων, τῶν πρὸς τῷ τέλει δύο, τὸ μὲν τῇ πανυμνήτῳ Τριάδι, πρὸς όμολογίαν δηλαδὴ τῆς πίστεως, τὸ δὲ λοιπὸν τῇ καναχράντῳ Θεοτόκω προσήκει, προς βεβαίωσιν τῆς ἐνα σάρκου οικονομίας. Καὶ ἔστιν ἡμῖν ἡ Θεοτόκος ἐν ἅπασιν οιονεί τι κεφάλαιον καὶ σφραγὶς τῶν ὕμνων. - Κύριε, ἐλέησον, μ'. - Εἶτα τι, Κύριε, ἐλέησον, αὖθις τεσσαρακοντάκις εἰπόντες, ὡς ἔστι πρὸ τῶν εὐχῶν σύνηθες, τίμιος γὰρ ὁ ἀριθμὸς, ἐπεὶ καὶ τοσούτων ἡμερῶν νηστείᾳ Θεὸς ἐξιλάσκεται, τότ' ἤδη λοιπὸν ἐπάγομεν τὰς εὐχὰς, τὴν μὲν κοινὴν πρῶτον, ἧς ἡ ἀρχή, Ὁ ἐν παντὶ καιρῷ, — Δέσποτα Θεέ, — τὰς δὲ λοιπάς μετ' αὐτὴν καὶ ἰδίας τῷ τε καιρῷ καὶ αὐτὰς προσηκούσας, καὶ εἰς τὴν ἁγίαν

ADDENDA. Γριάδα τὴν ἀναφορὰν κεκτημένας. ἂν καὶ αὐτῶν, ἕτερ ἅττα προάγει, μεσολαβοῦντα ταῦτα ἀπὸ τῆς κοινῆς, καὶ οἷον καταρκτικὰ τῶν ἐξῆς. - τὴν τιμιωτέραν. - Τὰ δέ ἐστιν ικετήριά τε καὶ τῇ παναγια Τριάδι, καὶ μὴν καὶ τῇ πανάγνῳ Παρθένῳ αδόμενα, – Ο Θεός, οίκτείρησαι ἡμᾶς. — καὶ παρὰ τοῦ ἱερέως ὁ λεγόμενος στίχος, ὥσπερ ἀπολύων τῶν παρελθόντων, και προσβιβάζων τοῖς μελλουσιν. remus. Quoniam autem, ut dictum est, hymnus media. noctis typus est setundi adventus Christi, et ejus qnae tunc erit resurrectionis dormientium, neces. sario de bis preces adhibemus ut nunc quidem participes namus quietis a Deo, et tone fiduciam babeams in præclara præmiorum dignis parti tione. – Leon oculos meos, et, Memento, Domine. Rursus igitur fcipientes et psalmos tanimus qnosdam bene conscriptos, parvos, temporiqué convenientes, et troparfa et preces postea, fuxta in his quoque eram modum. Deinde paucis quibusdam addhis absolvitur ex parte sacerdotis, ut vremus primum pro regibus, juxta pracceptam apostolorum, quibusdam quoque aliis suadentibus. Hunc sane mediæ noctis hymnum mutamras de quidem Dominica totum, solemnitatis diei cansa, ejus loco unmn de canonibus ternariis canentes; Sabbato autem, qufa non e somno media nocte surgimus, cum si hac die quies, officium necessario servamus. Te decel hymnus, Deus.— Aliis vero psalmis et troparits et etiam precibas hoc contexfimus. Psalmi quidem nobis et resurrectionem Salvaloris describunt. Exsurgat Deus, et qnæ sequantur. Predictos tamen psalmos transferimns in diluculo et propter officium punitenti quod dictum est, vt etiam propter carnis crucif xionem resurrectionemque Salvatoris. Omnino mittimus hymnam totum, quando fisto aliquo praesehle per tqtäin ndetem hymnos cantamas. De officio matutino. Εφ' οἷς Ἐπεὶ δὲ, ὡς εἴρηται, της δευτέρας Χριστού και ρουσίας τύπος ὁ μεσονύχτιος ὕμνος, καὶ τῆς κατ' αὐτὴν ἀναστάσεως τῶν κεκοιμημένων, ἀναγκαίως ὑπὲρ αὐτῶν ποιούμεθα τας δεήσεις, ὡς καὶ νῦν τῆς παρὰ Θεοῦ ἀναπαύσεως ἐν μεθέξει τοῦ γενέσθαι, καὶ τότε παρρησίαν σχεῖν ἐν τῇ λαμπρᾷ τῶν δώρων διανομῇ τοῖς ἀξίοις. - Ηρα τοὺς ὀφθαλμούς μου, και, Πνήσθητι, Κύριε. Αρξάμενοι οὖν αὖθις ψαλμούς τε ᾄδομεν εὐπεριγράπτου; τινὰς καὶ μια κροὺς, τῷ καιρῷ προσφόρους, τροπάριά τε καὶ εὐο χὴν ἐπ' αὐτοῖς, κατὰ τὸν εἰρημένον καὶ ταῦτα τρό ΠΟΥ, τ Εὐξώμεθα. - Είτα μικρά τινα ἐπειπόντες, ἀπολυόμεθα παρὰ τοῦ ἱερέως, εύξασθαι ἡμᾶς προς τερον υπέρ βασιλέων, κατὰ τὴν ἀποστολικόν νόμον, καὶ ἄλλων δή τινων παρακελευσαμένων. Τοῦτον δὲ τὸν μεσονύκτιον ύμνον ἐναλλάττομεν, ἐν Κυριακή μὲν ὅλον διὰ τὸ λαμπρὸν τῆς ἡμέρας, άδοντες ἀντ᾽ αὐτοῦ κανένα τῶν τριαδικῶν λεγομένων ένα - Σαββάτῳ δὲ διὰ τὸ μὴ κατὰ τὸ μέσον τῆς νυκτὸς ἐγεία μεσθαι ἡμᾶς ἐκ τοῦ ὕπνου, ἅτε δὴ ἀναπαύσεως ούτ σης ταυτησί τῆς ἡμέρας, τὴν μὲν ἀκολουθίαν ἐξ ἀνάγκης τηροῦμεν. - Σοὶ πρέπει ὕμνος, ὁ Θεός. — Ψαλμοῖς δὲ ἑτέροις καὶ τροπαρίοις, ἔτι γε μὴν καὶ εὐχαῖς ταύτην ὑφαίνομεν. Οἱ δὲ δὴ Ψαλμοὶ καὶ τὴν σωτήριον ἀνάστασιν ἡμῖν διαζωγραφούσιν. Ανα στήτω ὁ Θεὸς, καὶ ὅσα ἐξῆς. Τους μέντοι προειρη μένους ψαλμούς μετατίθεμεν ἐν τῷ ὄρθρῳ διά τε τὴν νεκρώσιμον ἀκολουθίαν, ἤπερ εἴρηται, καὶ δὴ καὶ τὴν νέκρωσίν τε καὶ ἀνάστασιν τοῦ Σωτῆρος. Καθά παξ δὲ ἐῶμεν ὅλον τὸν ὕμνον, ὅτε δὲ, ἑορτῆς τινος οὔσης, πάννυχον τελοῦμεν τὴν ὑμνῳδίαν. Περὶ τοῦ ὄρθρου. Posten reliquum incipimus officiam dilucali quo et la ecclesia et on scordate stantes primum nonnullos cantamus peaknos, Exaudia te Domixus, et, Domine, in potentia men, — qui sunt pro regs et constitutione publica, in quibus sacerdos ture supplicat, subindicams dari Spiritum sanctum intiamības templam tempore orationis. Date enimı, ait, thymiamata in preces sanctorum, et deinde hyinnuin cantamus Trisagion de more et post eum troparia quædam psalmis consona. - Satva, DoSatva, Domine, populum ίππωι.. Hymnus enim mediæ noclis, utpote nos e semno excitans, futare vitæ, ut dietum est, types est et image. Postea jan accedentes ad diem et ejus opera, incipientesqire deinde ea caners que præsenti vitæ conveniant, meminimus primo eorum qui nobis placidam tranquilam que vitam agendam præstant, et inne pro pertinentibus ad nosmetipsos Drum adfimos. Cæterum, prædictos psalmos regios omittimus com scorsfia initium facimus a Trisagio. Ilymnus autem Hexa· praknus dicīns kabet et ipse versum sanctissimæ Tdmitaui a sacerdote primum pronuntiatum, Μετὰ ταῦτα λοιπὸν ἀρχόμεθα τῆς ὀρθρινῆς ἀκο λουθίας, ἧς ἐν μὲν ἐκκλησίᾳ καὶ μετὰ ἱερέως ὄντες προᾀδομέν τινας τῶν ψαλμῶν Επακούσαι σου Κύριος, και, Κύριε, ἐν τῇ δυνάμει σου --- ὑπὲρ βασιλέως καὶ τῆς κοινῆς καταστάσεως ὄντας, ἐν οἷς καὶ ὁ ἱερεὺς θυμιά, τὴν τοῦ ἁγίου μετάθεσιν Πνεύ ματος ἐν τῷ τῆς προσευχής καιρῷ τοῖς εἰπιοῦσι τὸν νεών αινισσόμενος. Δότε γάρ, φησί, θυμιάματα εἰς τὰς προσευχὰς τῶν ἁγίων, καὶ ἐξῆς τὸν Τρισάγιον ύμνον ὡς ἔθος, καὶ μετ᾿ αὐτὸν τροπάρι" ἅττα σύμ φωνα τοῖς ψαλμοῖς - Σῶσον, Κύριε, τὸν λαόν σου. – Ὁ μὲν γὰρ μεσονύκτιος ὕμνος, ἅτε διεγείρων ἡμᾶς ἐκ τοῦ ὕπνου, τῆς μελλούσης ζωῆς, ὡς εἴρη ται, τύπος ἐστὶ καὶ εἰκών. Μετ' αὐτὴν δὲ ἐπὶ τὴν ἡμέραν ἤδη καὶ τὰ κατ' αὐτὴν ἔργα προβαίνοντες, τὰ τῇ παρούσῃ ζωή πρόσφορα λοιπόν ᾄδειν ἀρξάμε νοι, τῶν ἐν γαλήνῃ καὶ ἠρεμίᾳ ποιούντων ἡμᾶς διεξἄγειν τὸν βίον μεμνήμεθα πρώτον, καὶ τότε περί τῶν καθ' ἡμᾶς αὐτοὺς ἐντυγχάνομεν τῷ Θεῷ. Πλήν γε δὴ τοὺς εἰρημένους ψαλμούς τους βασιλικούς παραῶμέν που κατ' ἰδίαν ὄντες, ἀπὸ τοῦ Τρισαγίου ποιούμενοι τὴν ἀρχὴν. Ὁ δὲ Εξάψαλμος οὕτω λεγής

MARCI EUGENICI DE OFFIC. ECCLES. μενος ύμνος έχει μὲν καὶ αὐτὸς προαναφωνούμενον Gloria sanctum, et a nobis additam diving incarπαρὰ τοῦ ἱερέως στίχον τῇ ὑπερτάτῃ Τριάδι est mecum. nationis confessionem his angelicis vocibus, - Gloτin in allerimis Deo, et in terra pax, in hominibus bona voluntas. Constat autem sex psalmis, ut indicet vel ipsum nomen, omnibus prece cumpunctioneque plenis, miserias vitæ apte lamentantibus, et aliquid habentibus tempori congruens, Domine quid multiplicari sunt, - primo quidem, hoc: Ego dermivi et soporatus sum, el exsurrexi: quia Dominus suscipit me. Domine ne in furore tuo; secundo, Et tamen oculorum meorum et ipsum non - Deus, Deus meus, ad te; — tertio, In matutinis meditabor in te quia fuisti adjutor meus. Quibus rursus interruptis et doxologia, et ter Alleluia, interpretato, Laudate Dominum, quod et agimus in omni psalmorum lectione, hanc quasi quibusdam stationibus interrumpentes, cæteri iteram a novo principio incipiunt: Kyrie, eleison, et post id devologiam. Primus quidem id habet tempori conforme: Domine Deus salutis mem, in die stamavi et nocte coram te; interjacet enim nocti dieique diluculum. Benedic, anima mea, Domino. Secundus vero, illud: Renovabitur ut aquila juventus inu. Domine, exaudi orationem meam. Tertius tandem et ultimus, illud: Propitiam fac mihi mane misericordiam tuam, quia in te speravi. Hos rursus obsignamus doxologia et Alleluia; et sacerdos interea quæ pro omnibus sunt deprecationes facit, ut mos est, tunc rursus nos ex Davide sumentes modulate canimus: Deus Dominus et apparuit nobis, benedictus qui venit in no¬ mine Domini, ad quod atteximus aliquod troparium diei memoriæ consonum. Et ea sunt aperta symbola de præsentia Dominica vitæ manifestata in ultimis temporibus. Visitavit enim nos, ait, oriens ex alto, illuminaturus eos qui in tenebris et in umbra mortis sedent, quæ ut lætificantia diebus jejunii prætermittentes, pro eis Alleluia cantanus. Postea partem aliquam psalterii colligentes legimus, interrumpentes quoque doxologiis et tropariis quæ dicuntur cathismata, in quibus et ex aliqua alia parte legimus sedentes, utilitatis causa simul et quietis. Ratio autem psalmorum non altera quam magna eorum utilitas et divinæ voluptatis pleni- Δόξα τῇ ἁγίᾳ καὶ παρ' ἡμῶν ἐπιφερομένην. ὁμολογίαν τῆς θείας σαρκώσεως διὰ τῶν ἀγγελικῶν ἐκείνων φωνῶν τοῦ, Δόξα ἐν ὑψίστοις Θεῷ, καὶ ἐπὶ γῆς εἰρήνη, ἐν ἀνθρώποις εὐδοκία· σύγκειται δὲ ἐκ ψαλμῶν ἐξ, ὡς καὶ αὐτὸ δηλοί τούνομα, προσευχῆς μὲν ἁπάντων πεπληρωμένων καὶ κατανύξεως, καὶ τῆς τοῦ βίου ταλαιπωρίας ἐπιδικῶς καταστεναζόντων, ἐχόντων δέ τι καὶ τῷ καιρῷ πρόσφορον· Κύριε, τί ἐπληθύνθησαν – τοῦ μὲν πρώτου το Εγὼ ἐκοιμήθην καὶ ύπνωσα, ἐξηγέρθην, ότι Κύριος ἀντιλήψεται μου. -- Κύριε, μὴ τῷ θυμῷ σου, τοῦ δὲ δευτέρου, καὶ τὸ φῶς τῶν ὀφθαλ μῶν μου, καὶ αὐτὸ οὐκ ἔστι μετ' ἐμοῦ. - Ο Θεός, ὁ Θεός μου πρὸς σέ, - τοῦ τρίτον δὲ, Ἐν τοῖς δρ· θροις ἐμελέτων εἰς σέ, ὅτι ἐγενήθης βοηθός μου. ῶν καὶ μεσολαβουμένων αὖθις τῇ τε δοξολογίᾳ, καὶ τῷ ᾿Αλληλούϊα τρις, 8 δηλοί μεταλαμβανόμενον, δύο νεῖτε τὸν Κύριον, δ καὶ ἐπὶ πάσῃ τῇ τῶν ψαλμών ἀναγνώσει ποιοῦμεν, οἷόν τισι σταθμοῖς αὐτὴν διο. ρίζοντες, οἱ λοιποὶ πάλιν ἀφ' ἑτέρας ἀρχῆς ἀρξάμε να του, Κύριε, ἐλέησον, καὶ τῆς μετὰ τοῦτο δοξαλογίας, ὁ μὲν πρῶτος ἔχει τῷ καιρῷ πρόσφορον τὸν Κύριε ὁ θεὸς τῆς σωτηρίας μου, ἡμέρας ἐκέκραξα καὶ ἐν νυκτὶ ἐναντίον σου, μεθόριον γὰρ ὁ ὄρθρος ἡμέρας τε καὶ νυκτὸς Ευλόγει, ἡ ψυχή μου, τὸν Κύριον -- ὁ δὲ δεύτερος τὸν ᾿Ανακαινισθήσε και ὡς ἀετοῦ ἡ νεότης σου. - Κύριε, εισάκουσον τῆς προσευχῆς μου ὁ δέ γε τρίτος καὶ ἐπὶ πᾶσι τὸ, Ακουστόν ποίησόν μοι τὸ πρωΐ τὸ ἔλεός σου, ὅτι ἐπὶ σοὶ ἤλπισα. Τούτους επισφραγίζοντες αὖθις διὰ τῆς δοξολογίας τε καὶ τοῦ Ἀλληλούϊα, τοῦ ἱερέως μεταξύ ποιουμένου τὰς ὑπὲρ ἀπάντων δεήσεις, ὡς εἴθισται, πάλιν ἡμεῖς ἐκ τοῦ Δαδιό ειληφότες, ᾄδο μεν μετὰ μέλους, Θεός Κύριος καὶ ἐπέφανεν ἡμῖν, εὐλογημένος ὁ ἐρχόμενος ἐν ὀνόματι Κυρίου, συμπλέκοντες αὐτῷ καὶ τροπάριόν τι τῇ κατὰ τὴν ἡμέραν μνείς προσῆκον. Καὶ ταῦτα δὲ τῆς ἐπιφανεί. σης τῷ βίῳ Δεσποτικῆς παρουσίας ἐπ' ἐσχάτων τῶν χρόνων εναργή σύμβολα. Επεσκέψατο γάρ, φησ'ν, ἡμᾶς ἀνατολὴ ἐξ ύψους, ἐπιφᾶναι τοῖς ἐν σκότει καὶ σκιᾷ θανάτου καθημένοις, ἅπερ ὡς χαρμόσυνα κατά τὰς νηστίμους τῶν ἡμερῶν παρο αιτούμενοι, τὸ Αλληλούϊα ἀντ᾿ αὐτῶν ᾄδομεν. p ludo, et necessitas absoluta omniuo totum semel Μετὰ τοῦτο μέρος τι τοῦ Ψαλτήρος ἀπολαβόντες ἀναγινώσκομεν, μεσολαβοῦντες καὶ τοῦτο δοξολο γίαις τε καὶ τροπαρίοις τοῖς λεγομένοις καθίσμασιν, ἐν οἷς καὶ ἑτέρωθεν ποθεν ἀναγνώσεις ποιοῦμεν καθήμενοι, ὠφελείας τε ὁμοῦ καὶ ἀναπαύλης χάριν. Ο δέ γε λόγος τῶν ψαλμῶν οὐχ ἕτερος ἢ τὸ που λυωφελὲς αὐτῶν καὶ ἡδονῆς θείας ἐμπλεων, καὶ τὸ δεῖν πάσαις ἀνάγκαις ὅλον πληροῦσθαι κατὰ τὴν εκδομάδα τὸ ἱερὸν τοῦ Δαβὶδ Ψαλτήριον, ἅπαξ ἡ καὶ δὶς ἀναγινωσκόμενον. - "Ασωμεν τῷ Κυρίῳ. Εφεξῆς αἱ λεγόμενοι ᾠδαὶ, παρὰ τῆς Γραφῆς εἰσ λημμέναι καὶ αὗται, συμπληρούμεναι δὲ εἰς ἐννέα, διὰ τὸν ἀριθμὸν οἶμαι τῶν ἀγγελικῶν καὶ θείων ταγμάτων. ἂν ἡ μὲν πρώτη τῇ τάξει τοῦ κατὰ τὴν aut etiam bis in hebdomade sacrum legendi Davi« dis psalterium. • Cantemus Domino. Ex ordino adsunt quæ dicuntur cantica, et ipsa e Scriptura sumpta, completaque in numerum novem, propter, ut opinor, numerum ordinum angelicorum divinorumque. Quorum primus ordine memoriam reuo. vat prodigii in mari Rubro, ex libro Exodi sumą plus: Audi, calum, et loquar; secundus vero, et ipse ex Deuteronomio, memoriam renovat prodigiorum in deserto palratorum, et ibi dale legis gratiæ propheticæ. - Confirmatum est cor meum in Domino. Tertius adumbrationem et imaginem præbet Ecclesia ex gentilitate fecund, Post buvo - Domine, exaudiri auditionem tuam..

ADDENDA. τῆς ἐξόδου ληφθείσα deinde, in quarto explicatur mysterium acono. Ερυθρὰν θάλασσαν θαύματος ὑπόμνησιν ἔχει παρὰ mia diving seu incarnationis. Deus enim, εί, Πρόσεχε, οὐρανέ, καὶ e Thæmam veniet, et sanctus de mente densatum le- λαλήσει ή δέ γε δευτέρα, τοῦ Δευτερονομίου και nebrarum. De nocte vigilat spiritus meus. αὕτη, τῶν κατὰ τὴν ἔρημον ὑπομιμνήσκει θαυμά Qui inter prophetas maxime sublimis est Isaias των, καὶ τῆς ἐν ταύτῃ νομοθεσίας τοῦ προφητικού cantat quintum et ipsum tempori valde congruen- χαρίσματος. - Εστερεώθη ἡ καρδία μου ἐν Κυ ter: De nocte, ait, vigilut cor meum ad te, Dens, et piæ. Η τρίτη υπογραφὴν, καὶ τῆς ἐξ ἐθνῶν una præbentem prophetiam de præclara resurre- Εκκλησίας πολυγονούσης προτύπωσιν ἔχει. - Κύ ctione Salvatoris nostri. Clamavi in tribulatione ριε, εἰσακήκοα τὴν ἀκοὴν σου. Μετὰ ταύτην mea. Uti certe et beatus Jonas propheta sex- ἑπομένως ἐν τῇ τετάρτῃ τὸ τῆς θείας οικονομίας, tum nobis actibus et verbis parat: — Benedictus εἴτ᾿ οὖν σαρκώσεως, διατρανοῦται μυστήριον. Ὁ es, Domine, et, Benedicite, omnia opera Domini, Θεὸς γάρ, φησὶν, ἀπὸ Θαιμὼν ἥξει, καὶ ἅγιος ἐξ Domino, Ει adhuc beatissimi pueri in Babylone όρους κατασκίου δασέος. Εκ νυκτὸς ὀρθρί præbent septimum et octavum, qui. laudationem Και τὸ πνεῦμά μου. - Ο τῶν προφητών μεγαλοomnibus communem, die jam incipiente, nobis φωνότατος Ησαΐας ᾄδει τὴν πέμπτην, τῷ καιρῷ τε congruenter subjicit, et ipsi sunt ex Veteri Testa- καὶ αὐτὴν. εὖ μάλα συμβαίνουσαν. Ει νυκτός, mento, modo dicto, dispositi. - Magnificat anima φησίν, ὀρθρίζει τὸ πνεῦμά μου πρὸς σέ, ὁ Θεός, mea Dominum. Nonum vero dicimus in honorem καὶ ἅμα τῆς λαμπρᾶς τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἀναστάsanctissimæ Virginis et Dei Matris. Is ultimus est σεως ἔχουσαν προφητείαν. - Εβόησα ἐν θλίψει juxta prædicta, et eum ex Evangelio secundum Lu- μου. - Ἧπερ δὴ καὶ ὁ μακάριος Ἰωνᾶς ὁ προφή cam exprompsimus.· Benedictus Dominus Deus της τὴν ἔκτην ἔργοις τε καὶ λόγοις διασκευάζει. Israel. Et præterea canticum Zachariæ patris Εὐλογητὸς εἶ, Κύριε, και, Εὐλογεῖτε, πάντα τὰ Præcursoris. Horum omuium excerpentes versus, ἔργα Κυρίου, τὸν Κύριον. — Καὶ ἔτι γε οἱ ἐν Βα præsertim finales, his interteximus apte cantus ex βυλῶνι τρισόλβιοι παίδες τὴν ἑβδόμην τε καὶ ὀγδόην, Patribus collectos, eosque vocamus canones quos ἢ καὶ τὴν παγκόσμιον ὑμνῳδίαν ἀρχομένης ἤδη post tertiam et sextam intercipimus et cathisma- τῆς ἡμέρας ἡμῖν προσφυῶς ὑποβάλλει. Αὗται μὲν tibus et his quæ dicuntur contaciis, et œecis, orante οὖν ἐκ τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης, δν τρόπον εἴρηται primum sacerdote: Illuminator Domine. Ει τεταγμέναι. - Μεγαλύνει ἡ ψυχή μου τὸν Κύ quidem in fine addimus alia quædam troparia. Hæc ριον. -- Τὴν ἐννάτην δὲ ἀφοσιοῦμεν εἰς τιμήν τῇ vero illustris et apostolica nominari probamus, παναγία Παρθένῳ καὶ Θεοτόκῳ, τελευταίαν οὖσαν quia alia quidem præsentiam lucis acclamant et κατὰ τὰ εἰρημένα, παρὰ τοῦ κατὰ Λουκᾶν Εὐαγγε provocant lumen spirituale; alia vero, discipu- λίου τὴν ᾠδὴν αὐτῆς εἰληφότες. -- Εὐλογητὸς Κύlorum in gentes die resurrectionis missionem ce- ριος ὁ Θεὸς τοῦ ᾿Ισραήλ. — Καὶ πρὸς ταύτῃ τὴν lebrant: Laudate Dominum. — Postea tres quos- Ζαχαρίου τοῦ πατρὸς τοῦ Προδρόμου. Τούτων απα· dam psalmos incipimus inter cæteros: quos equidem σῶν ἐκλεγόμενοι τοὺς ἀκροτελευταίους μάλιστα στί laudes dicimus, quia in ipsis inest aliqua laudatio, χους, ἐπιπλέκομεν αὐτοῖς καταλλήλως ᾄσματα παρέ aliqua lans Dei per omnes ex ordine creaturas. τῶν Πατέρων συντεθειμένα, κανόνας τούτους ἀποLaudate enim, ait, Dominum hæc et illa. Ad quos in καλοῦμεν, οὓς καὶ μετὰ τὴν τρίτην τε καὶ τὴν ἔκτην fine atteximus nonnullos versus, adjungentes ex eoδιαλαμβάνομεν καθίσμασί τε, καὶ τοῖς λεγομένοις rum parte alia quædam troparia, quæ plerunque κοντακίοις, καὶ οἴκοις, προσευχομένου τούτων τοῦ ratabasias nominamus. — Gloria in altissimis Deo.- lɛpiw; Φωτόδοτα Κύριε.· Καὶ δὴ κἐν τῷ τέλει Postea adjungimus quam diximus doxologiam, fi- προσυφαίνομεν ἕτερ᾽ ἅττα τροπάρια. Φωταγωγικά niente nocte et incipiente die, id operantem quod δὲ ταῦτα καὶ Ἐξαποστελλάρια φίλον καλεῖν, ὅτι vocatur. Sed ipsa mirum in modum instituitur, ver- δὴ τὰ μὲν τὴν τοῦ φωτὸς παρουσίαν ἀνευφημεί, καὶ bis tum e veteri tum e novo Testamento, et post eam τὸ νοητὴν φῶς ἐπιλάμψαι αἰτεῖται, τὰ δὲ τὴν τῶν hymnus Trisagion et aliquod a tempore tropa- μαθητῶν ἀποστολὴν εἰς τὰ ἔθνη κατὰ τὴν ἀναστάrium, et sic postquam oravit sacerdos liberamur, σιμον ἡμέραν ᾠδὴν ποιεῖται.-Αἰνεῖτε τὸν Κύριον. – Μετὰ ταῦτα τρεῖς τινας αὖθις ψαλμοὺς ἀπολαβόντες τῶν λοιπῶν ᾄδομεν· οὓς δήπου και αίνους καλοῦμεν, διὰ τὸ καὶ ἐν αὐτοῖς εὐφημίαν τινὰ καὶ αἶνον ἐμπεριέχεσθαι τοῦ Θεοῦ διὰ πάντων ἑξῆς τῶν κτισμάτων. Αἰνεῖτε γὰρ, φησί, τὸν Κύριον τάδε τινά, καὶ τάδε. Καὶ τούτοις προσυφαίνομεν ἐν τῷ τέλει στίχους τινὰς ἐφαρμόζοντες παρ' αὐτῶν ἕτερ᾽ ἅττα τροπάρια. Καταβασίας ὡς τὸ πολὺ τὰ τοιαῦτα καλοῦμεν. — Δόξα ἐν ὑψίστοις Θεῷ. - Μεθ᾽ ὁ τὴν καλουμένην δοξολογίαν ἐπισυνάπτομεν ἐπὶ τῇ παρελεύσει τῆς νυκτός, καὶ τῇ ἀρχῇ τῆς ἡμέρας, τοῦθ᾽ ὁ καλεῖται ποιοῦσαν. Σύγκειται δὲ αὕτη θαυμασίως εξ μάλα διά τε τῆς Παλαιᾶς καὶ Νέας Διαθήκης ῥητῶν ἠθροισμένων λογάδην, καὶ ὁ τρισάγιος ὕμνος ἐπ' αὐτῇ, καὶ τροπάριόν τι τῶν καιρίων, καὶ οὕτως ἐπευξαμένου τοῦ ἱερέως ἀπολυόμεθα. De prima hora. Celebratur hoc ob aliquod festum vel inter dies Dominicam. In communibus enim plerisque indụcimus sipe intermissione psalmos prime horæ Περὶ τῆς πρώτης ώρας. Καὶ τοῦτό γε ἑορτῆς τινος οὔσης, ἢ τῆς Κυρίας τῶν ἡμερῶν. Ἐν δὲ ταῖς κοιναῖς τε καὶ πλείοσιν ἐπιφέρομεν ἐφεξῆς τοὺς τῆς πρώτης ώρας ψαλμούς,

MARCI EUGENICI DE OFFIC. ECCLES. οικείως δήπου καὶ αὐτοὺς ἔχοντας. Τὰ ῥήματα et ipem scilicet vulgo se habentes. - Verba ined. -- μου.· Ὁ μὲν γάρ φησι, Τὸ πρωΐ εισακούσῃ τῆς Unus enim dicit: Mane exauties vocem meam, mane φωνῆς μου, τὸ πρωί παραστήσομαί σοι, καὶ astabo tibi et ridebo. Domine refugium; ἐπόψη με – Κύριε καταφυγή. — ὁ δὲ, Τὸ πρωτ vero: Mane sicut herba transeat; el, Opera manuum nostrarum dirige super nos, et opus manuum nostrarum dirige. Misericordiam et judicium. Qui au- mus, aller tem superest, In matutino interficiebam omnes peccalores ferre. Gloria Patri;· hos concludentes solita doxologia et Alleluia. — Quid te invocaveri· – troparium quoddam addimus cantantes, et de Matre Dei rursus. Gressus meos. Tum ea interscindimus aliqua parte ex psalmis sumpta apte se habente ad horain, rursus inchoantes et Trisagion et quæ sequuntur cauimus, et alterum troparium iterum ten pori scilicet congruens, statimque preces, Qui in omui tempore, et proprias horæ primæ; postea et Kyrie, eleison prædisponitur quadragies. Hæ vero intermittuntur juxta prædictum modum, et sic absolvimus. Causa aulein omnino est hajus laudationis prima hora, quod oporteat nos a Deo inchoare in vita primes motus et prima opera, et pro tota die statim a proœmiis orare. ὡσεὶ χλόη παρέλθοι, καὶ τὰ ἔργα τῶν χειρῶν ἡμῶν κατεύθυνον ἐφ' ἡμᾶς, καὶ τὸ ἔργον των χειρῶν ἡμῶν κατεύθυνον. — Ελεον καὶ κρίσιν· — ὁ δέ γε λοιπ);, Εἰς τὰς πρωΐας ἀπέκτεινον πάντας τοὺς ἁμαρτωλοὺς τῆς γῆς. - Δόξα Πατρί. Τούτους επισφραγίζοντες διὰ τῆς συνήθους δοξολο γίας τε καὶ τοῦ ᾿Αλληλούϊα. - Τί σε καλέσωμεν. – Τροπάριόν τι ἐπᾴδομεν, καὶ θεοτόκιον αὖθις. Τὰ διαβήματά μου. - Και διορίζοντας ταῦτα μέρει τινὶ παρὰ τῶν ψαλμῶν εἰλημμένῳ, καταλλήλως ἔχοντι πρὸς τὴν ὥραν, ἀρξάμενοι πάλιν, Τρισάγιόν τε καὶ τὰ ἑξῆς ᾄδομεν, καὶ τροπάριον ἕτερον αὖθις τῷ καιρῷ δήπου προσῆκον, καὶ ἐφεξῆς τὰς εὐχάς, -Ο ἐν παντὶ καιρῷ· τήν τε κοινὴν, καὶ τὰς ἰδίας της πρώτης, ὧν καὶ τὸν Κύριε, ἐλέησον, προς τέτακται τεσσαρακοντάκις· καὶ μεταλαβοῦνται δὲ αὗται τὸν εἰρημένον τρόπον, καὶ οὕτω ποιούμεθα τὴν ἀπόλυσιν. Ἡ δὲ καθόλου αἰτία τῆς ἐν τῇ πρώτη ὥρᾳ ταύτης ὑμνολογίας τὸ δεῖν ἡμᾶς ἀπάρχεσθαι τῷ Θεῷ διὰ βίου τῶν πρώτων κινημάτων καὶ ἔργων, καὶ εὔχεσθαι. Περὶ τῆς τρίτης ώρας. Κατὰ τὴν τρίτην δὲ ὥραν τῆς ὁμωνύμου ταύτῃ λειτουργίας ἀρχόμεθα· κατὰ ταύτην γὰρ ἐπεδήμησε τὸ πανάγιον Πνεῦμα τοῖς ἀποστόλοις ἐν εἴδει πυρός. Η μὲν οὖν τάξις κοινὴ πρὸς τὴν πρώτην, ἴδια δὲ οἱ τε ψαλμοὶ κανταῦθα τρεῖς ὄντες, τὰ τροπάριά τε, καὶ αἱ ἐπὶ τούτης εὐχαὶ τῆς τοῦ ἁγίου Πνεύματος παρουσίας ὡς τὸ εἰκὸς μεμνημένα, καὶ δεόμενα τὴν αὐτοῦ χάριν εἰτοικισθῆναι καὶ ἐν ἡμῖν, ᾗ δήπου και οι ψαλμοι κατάλληλον ἔχουσιν εἰς προσευχήν ἀρίστην ἐξειλεγμένοι Εἰσάκουσον, Κύριε, ὁ μὲν πρῶτος το, Χορτασθήσομαι ἐν τῷ ὀρθῆναι μοι τὴν δόξαν σου. Πρὸς σέ, Κύριε, ἦρα ὁ δεύτερος δὲ τὸν Νομοθετήσει αὐτῷ ἐν ὁδῷ ᾗ ᾑρε τίσατο. Ελέησόν με, ὁ Θεὸς, - καὶ ὁ τρίτος τὸ, Καρδίαν καθαράν κτίσον ἐν ἐμοὶ, ὁ Θεὸς, καὶ πνεῦμα εὐθὲς ἐγκαίνισον ἐν τοῖς ἐγκάτοις μου, καὶ ὅσα ἐξῆς. Περὶ τῆς ἕκτης ὥρας. Τί ἐστι τὰ τῆς ἔκτης ὥρας; Ωσαύτως καὶ αὐτὰ τεταγμένα, λόγον μὲν ἔχουσι τὴν τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἐν ταύτῃ τῇ ὥρᾳ γεγενημένην προσήλωσιν ἐπὶ τοῦ σταυροῦ, καὶ δὴ καὶ τὰς ἐν μεσημβρία τοῦ πονηροῦ καὶ ἐπιβούλου τῆς ζωῆς ἡμῶν ἐπιθέσεις, τάχα διὰ τὸ ἡσυχάζειν ὡς τὰ πολλὰ τοὺς ἀνθρώπους ἐν τῷ καιρῷ τούτιν, καθὰ δῆτα καὶ τῆς νυκτὸς τῆς ἀντικειμένης δυνάμεως ενεργούσης. Πρὸς οὖν τὰς τοιαύτας ὑποθέσεις ἅπαντα νεύει, καὶ οἱ ψαλμοὶ τὰ οἰκεῖα Ὁ Θεὸς, ἐν τῷ ὀνόματί σου φέρουσιν· πρῶτος μὲν τὸ, 'Αλλότριοι ἐπανέστησαν ἐπ' ἐμὲ, καὶ κραταιοὶ ἐζήτησαν τὴν ψυχήν μου. Ενώτισαι, ὁ Θεός· — ὁ δεύτερο; τόν Εσπέρας καὶ πρωί, καὶ μεσημβρίας διηγήσομαι, καὶ ἀπαγγελῶ, καὶ εἰσακούσεται τῆς φωνῆς μου, καὶ τὸ, Επίρ et communem περὶ τοῦ ὅλου τῆς ἡμέρας ἐκ προοιμίων εὐθὺς De tertia hora. Tertia vero hora hujus nominis liturgiam inchoa - mus. llac enim Spiritus sanctus in apostolos specie ignis venit. Ordo quidem communis ad normam primæ est; peculiaris vero habet et psalmos qui bic quoque tres sunt, et troparia, et postea preces. Que ut decet meminerunt adventus Spiritus sancti el rogant ut gratia ejus in nobis quoque inhabitet, ad quod sane et psalmi convenienter se habent, ad optimam precem selecti. — Exaudi, Domine. — Primus quidem id: Satiabor cum apparuerit gloria txa. Ad te, Domine, levavi; secundus autem hoc: Legem statuet ei in via quam elegit.— Miserere mei, Deus: - et tertius illud: Cor mundum crea in me, Deus, et spiritum rectum innova in visceribus meis, et quæ sequuntur. De sexta hora. Quod ad sextam horam, eodem inodo et ipsa disposita rationem habent et Salvatorem nostrum in cruce lac hora fixum et certe tentationes mali, insidiatorisque vitæ uostræ meridianas, fortasse quia tunc temporis plerumque quiescunt homines u!i certe agit inimica noctis potestas. Ad hanc igitur talem materiaın omnia vergunt, et psalmi propria ferunt. Primus quidem • Deus, in nomine tuo. hoc: Alieni insurrexerunt adversum me, et fortes Se Exaudi, Deus. quæsierunt animam meam. cundus illud: Vespere el mane et meridie narrabo et annuntiabo, et exaudiet vocem meam, et hocre: Siste super Dominum curam tuam, et ipse to enutriet, nam Qui habitat in adjutorio. ante cibum. Qui vero superest et is tertius illu!: Non timebis a ti-

ADDENDA. more nocturno, ab incursu et demonio meridiano. ἡ ῥεψον ἐπὶ Κύριον τὴν μέριμναν σου, καὶ αὐτὸς Et vero coryphæus Petrus in Joppe talis præbuit orationis exemplum. Ascendit enim, ait, in supe. riora al oraret circa horam sextam, quando Blupendam illam visionem vidit. σε διαθρέψει. Πρὸ τῆς τροφῆς γὰρ - Ο κατοικών ἐν βοηθείᾳ· ὁ δὲ λοιπὸς καὶ τρίτος τὸν Οὐ φοβη θήσῃ ἀπὸ φόβου νυκτερινοῦ, ἀπὸ συμπτώματος καὶ δαιμονίου μεσημβρινοῦ. Καὶ ὁ κορυφαῖος δὲ Πέτρος ἐν τῇ Ἰόππῃ τῆς τοιαύτης ἀπόδειγμα προσευχής. Ανέβη γάρ, φησὶν, ἐπὶ τὸ δώμα προσεύξα σθαι περὶ ὥραν ἕκτην, ὅτε καὶ τὴν θαυμαστὴν ἐκείνην ἑώρακεν ὀπτασίαν. De sanctissima Eucharistia. Circa prandii horam oramus oratione Dominica, quia in ea dicitur: Panem nostrum supersubstantialem da nobis hodie. Stantes vero et gratiis actis ritum facimus ejus quæ dicitur Sanctissima hunc in modum. Cum enim hoc in tempore primum absolveretur a sanctis apostolis mystica liturgia corporis et sanguinis Domini, qualem a Salvatore nostro in principio acceperunt: nam hic post prandium hæc sacra mysteria tradidit: sed oratoriis jam in omni terra erectis, et fidelium Ecclesia mox constituta, oportebat sane et illa reverentiori sanciorique modle confci. Locus vero illis seligitur decentissimus in oratoriis, et maxime secretus et vnigo impervius. Tempus aulem, ante prandium, dum jejuni sunt qui conficiunt preces postea, et cautus sacri suam servantes quisque propriam rationem. His igitur ita compositis, Deique Matre et Domina nostra, ad Filium et Dominum ipsa jam assumpta, visum est sanctis apostolis, in horum loce, alterum panein Dei matri reservari, et lunc in ejus, ut illa in Domini, memoria, dicari participarique. Secatur igitur in forma trianguli, pyramidalem in speciem se attollens, et reservatus elovatur ab eo cui res incumbit, voce magna clamante, Magnum nomen. Et nos ei respondemus: Rursus ille: Sanctissima Περὶ τῆς Παναγίας. Κατὰ δέ γε τὴν τοῦ ἀρίστου ὥραν προσευχόμεθα μὲν τὴν Δεσποτικὴν προσευχήν, διὰ τὸ ἐν αὐτῇ λέγεσθαι, Τὸν ἄρτον ἡμῶν τὸν ἐπιούσιον δός ἡμῖν σήμερον· ἀναστάντες δὲ καὶ εὐχαριστήσαν τες, τὴν τῆς γενομένης Παναγίας τελετὴν ποιοῦμεν τόνδε τὸν τρόπον. Ἐπειδὴ γὰρ ἐν τῷ καιρῷ τούτῳ πρότερον ἐτελεῖτο τοῖς ἱεροῖς ἀποστόλοις ή μυστι κὴ λειτουργία του Δεσποτικοῦ σώματός τε καὶ αἵματος, οὕτω παρὰ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν τὴν ἀρχὴν εἰληφόσι· μετὰ γὰρ τὸν δεῖπνον ἐκεῖνος τὰ θεῖα ταῦτα μυστήρια παρεδίδου, τῶν εὐκτηρίων δὲ ἀνεγηγερμένων ήδη κατὰ πᾶσαν τὴν οἰκουμένην, καὶ τῆς τῶν πιστῶν Ἐκκλησίας ἐν βραχεῖ συνεστώσης έδει δήπου καὶ ταῦτα σεμνότερόν τε καὶ ἁγιώτερον ἐκτελεῖσθαι· τόπος μὲν αὐτοῖς ἐξείλεκται μάλα πρεπώδης τῶν εὐκτηρίων αὐτὸ τὸ ἐνδότατον καὶ ἄδυτον τοῖς πολλοῖς· χρόνος δὲ ὁ πρὸ τοῦ ἀρίστου, τροφῆς ἀγεύστων όντων των τελουμένων, εὐχαί τε ἐπ' αὐτοῖς καὶ ᾄσματα ἱερὰ, τὸν ἴδιον ἕκαστον ἀποσώζοντα λόγον. Εκείνων τοίνυν οὕτω μετατεθέντων, τῆς τε Θεομήτορος καὶ Δεσποίνης ἡμῶν μετ ταστάσης ἤδη καὶ αὐτῆς πρὸς τὸν Υἱὸν καὶ Δεσπό την, ἔδοξε τοῖς ἱεροῖς ἀποστόλοις εἰς τὸν ἐκείνων τόπον ἕτερον ἄρτον ἐξαιρεῖσθαι τῇ τοῦ Κυρίου Μητρὶ, καὶ εἰς ἀνάμνησιν αὐτῆς, ὥσπερ ἐκεῖνα τὴν τοῦ Δεσπότου, τοῦτον ἀνατιθέναι τε καὶ μεταλαμ Mater Dei, adjuva nos; et nos: Ejus præsi βάνειν. Τέμνεται οὖν ἐν τριγώνῳ τῷ σχήματι πυ dio Deus misereatur nostri. — Et ex ordine tropa- ραμοειδώς κορυφούμενος, καὶ ἐξαρθεὶς ἀνυψού ria Matri Dei, et Trisagion in quibus participamus ται παρὰ τοῦ εἰς τοῦτο τεταγμένου βοῶντος λαμ προ τῇ φωνῇ, - Μέγα τὸ ὄνομα. — Καὶ ἡμεῖς hunc sacrum panem. Et sic liberamur. Et hanc observantiam intermittimus in praclara Resurre• ὑποφωνοῦμεν αὐτῷ, - Τῆς ἁγίας Τριάδος. - Αύctionis Dominicæ die. Tunc euin elevatus panis, θις ἐκεῖνος, — Παναγία Θεοτόκε, βοήθει ἡμῖν, nec cantus Matri Dei habet, nam sola hic omnine καὶ ἡμεῖς, — Αὐτῆς πρεσβείαις, ὁ Θεός, ἐλέησον celebrantur quæ de Domino sunt; nec tamen par- ἡμᾶς. — Καὶ ἐξῆς τροπάριά τε τῇ Θεοτόκῳ, καὶ ticipatur a pransis, quia ipsius Domini imaginem τὸν Τρισάγιον ὕμνον, ἐν οἷς καὶ μεταλαμβάνομεν servat. Inde et servatus per totain hebdomadam, τοῦ ἱεροῦ τούτου ἄρτου. Καὶ οὕτως ἀπολυόμεθα. et quotidie elevatus, quia nos omnes bas dies Καὶ ταύτην δὲ ἐναλλάττομεν τὴν ἀκολουθίαν, κατά quasi unam ponimus, ultima ante cibum reve- τὴν λαμπρὰν ἡμέραν τῆς Κυριακῆς ἀναστάσεως. Tenter dividitur. lta, quæ de Sanctissima. Ο γὰρ τότε ἀνυψούμενος ἄρτος οὔτε τὰ τῆς Θεο τόκου προσαδόμενα ἴσχες, μόνα γὰρ ᾄδεται τηνικαῦτα διὰ πάντων τὰ τοῦ Δεσπότου, οὔτε μήν με καλαμβάνεται τοῖς ἡριστηκόσι, διὰ τὸ εἰκόνα σώζειν αὐτοῦ τοῦ Κυρίου. Ενθεν καὶ φυλαττόμενος πᾶσαν τὴν ἑβδομάδα, καὶ ἀνυψούμενος καθ' ἑκάστην, διὰ τὸ ὡς μίαν ἡμᾶς τὰς ἡμέρας ταύτας ειθέναι, τῇ τελευταία πρὸ τῆς τροφῆς μεταδίδοται σεβασμίως, οὕτω καὶ τὰ τῆς Παναγίας. Sanctæ Trinitatis. De hora nona. Nona hora rursus congregati, quod et ab apostolis accepimus, Petrus enim, ait, et Joannes ascendebant in templum hora orationis nona, et pua mortis Domini in memoriam euntes; Circa enim horam nonam, ait, tradidit spiritum, et psalmos cantamus eodem quo in aliis horis modo, et cætera ex ordine. In psalmis vero, quia jam ad finem Περὶ τῆς ἐννάτης ώρας. Τὴν δὲ ἐννάτην ὥραν ἐπισυναγόμενοι πάλιν, καὶ τοῦτο παρὰ τῶν ἀποστόλων ἔχοντες, Πέτρος γάμο φησί, καὶ Ἰωάννης ἀνέβαινον εἰς τὸ ἱερὸν ἐπὶ τὴν ὥραν τῆς προσευχῆς τὴν ἐννάτην, καὶ ἅμα του Δεσποτικοῦ θανάτου πρὸς μνήμην ἰόντες, Περὶ γὰρ τὴν ἐννάτην ώραν, φησί, παρέδωκε τὸ πνεῦμα, ψαλμούς τε ᾄδομεν όν τρόπον καὶ ἐν ταῖς ἄλλαις, και

MARCI EUGENICI DE OFfic. Eccles. τὰ λοιπὰ ἀκολούθως. Τοῖς δὲ ψαλμοῖς διὰ τὸ πρὸς procedit dies, aliquid consoni inest. τέλος ἤδη τὴν ἡμέραν εἶναι κατάλληλον ἐστιν ὺς ἀγαπητὰ τὰ σκηνώματά σου, - παρὰ μὲν τῷ πρώτῳ τὸν Κρείσσων ἡμέρα μία ἐν ταῖς αὐτ λαῖς σου ὑπὲρ χιλιάδας, -- Εὐδόκησας, Κύριε, παρὰ δὲ τῷ δευτέρω, Εὐδόκησας, Κύριε, τὴν γῆν σου, ἀπέστρεψας τὴν αἰχμαλωσίαν Ἰακώβ. Κλίνον, Κύριε, τὸ οὖς σου· - παρὰ δὲ τῷ τρίτῳ, Quam dilecta tabernacula tua. — In primo hoo: Melior est dies una in atris tuis super millia. - Benedixisti, Domine; - in secundo: Benedixisti, Domine, terInclina; vam luam; avertisti captivitatem Jacob. Domine, aurem tuam; in tertio, Miserero mei, Domine, quoniam ad te clamavi tota die, et troparia, et postea orationem quæ meutionem facit passionis et mortis Domini. Et sie hanc postquan) absolvimus horam ad laudationem vespertiuam cedimus. Quando scilicet jejunium et unicus cibus non adest, seperat Nonam a Vesperis et Sexte subjungit ante cibum cantatam, in quo et observantiam eorum quæ dicuntur typi. Hæ sunt partes eorum quæ sacræ adduntur liturgiæ, quando illa non pertici • Ελέησόν με, Κύριε, ὅτι πρὸς σὲ κεκράξομαι ὅλην τὴν ἡμέραν, τά τε τροπάρια, καὶ ἡ ἐπὶ τού τοις εὐχὴ τοῦ σωτηρίου πάθους, καὶ τοῦ θανάτου μνήμην ποιοῦντα. Καὶ οὕτως ἀπολυόμενοι ταύτης, ἐπὶ τὴν ἑσπερινὴν ὑμνῳδίαν χωροῦμεν· ὅτι δηλαδὴ μὴ νηστεία τε καὶ μονοσιτία παρούσα, διίστησι μὲν ἀπὸ τῶν ἐσπερινῶν τὴν ἐννάτην, τῇ ἔκτῃ δὲ αὐτὴν συνάπτει, πρὸ τῆς τροφῆς ἀδομένην, ἐν ᾧ καὶ τὴν tur, et serrent ejus locum, quas modo huic, τῶν τυπικών καλουμένων ἀκολουθίαν. Ἔστι δὲ dico, nonæ, modo illi, scilicet sextæ adaptamus. ταῦτα μέρη τῶν ἐν τῇ ἱερᾷ λειτουργία προσεδομένων, ὅτε μὴ ἐκείνη τελῆται, τὴν αὐτῆς ἀποσώζοντα χώραν, ὅτὲ μὲν ταύτῃ, φημὶ τῇ ἐνάτῃ, ὁτὲ δὲ ἐκείνῃ, τῇ ἕκτῃ δηλαδή συναρμόζομεν. Περὶ τοῦ ἑσπερινοῦ. De hymno vespertino. Do- · qui Laudationem vespertinam incipit psalmus centesimus tertius, Benedic, anima mea, - quæ nobis creaturarum creationem describit et cujuslibet utilitatem laudat, et postea Creatorem celebrat; die enim jam finita quæ nobis ut Doi creaturis frueremur ab eo data est, oportebat de his rebus gratias agera Deɑ, cui curæ est vita nostra; et post eas alii. rursus, psalmi precibus saeris interpositis, mine, clamavi, et von mes ad Dominum, cantantur modulate quando tempus est, et habent aliqua, gum cantantur, troparia, et in ipsis mulla sunt quæ horæ aptentur: Elevatio manuum mearum sacrificium vespertinum: ql, A▲ custodia malutina usque ad noctems, a custodia matutina speret Israel in Domino: οι si qua hujusmodi. Post ea in introitu sacerdotis qui nobis presendam Salvatoris in earne et in mundo repræsentat, et rursus reditum ejus ad Patrem, cantatur martyris Athenogenis vespertinus hymnus, Lumen hitare, quem, jam festinans ad mortem igue subeundem, ut ait magnus Basilius, cantavit: - Dicamus omnes, preces post eum et patitiones quærentium bona a Dea, Dignare, Domine. - Et inter eas alteriterum bymous» verbis psalmorum, et rursus troparis. — Nunc dimittis. — Et post ea ejus qui Deum suscepit Simeonis gratulatio, sicut ille liber rationem a corpore causam habebat lætitiæ, codem certe modo et nobis suggerens memoriam exitus quasi praesentis quam notat vespera, et post eum Deo digna gratulari. Sancius Deus, es Trisagion hymnus, et quæ sequuntur, el troparium quoddam dimissionis, et post @a sacerdotis oratio ex hac liturgia nos dimittit. Τοῦ δὲ ἑσπερινοῦ ὕμνου προάγει μὲν ὁ ργ' ψαλ μός, -- Βὐλόγοι, ἡ ψυχή μου, — τὴν τῶν κτισμάτ · τὴν τῶν κτισμάτων δημιουργίαν ἡμῖν ὑπογράφων, καὶ τὸ ἑκάστου χρήσιμον εκθειάζων, καὶ ἐπ' αὐτοῖς τὸν Δημιουρ γὴν ἀνυμνῶν· τῆς γὰρ ἡμέρας ήδη συντελεσθεί σης, ἥτις ἡμῖν εἰς ἀπόλαυσιν τῶν τοῦ Θεοῦ κτισμά των παρ' αὐτοῦ ἐδωρήθη, δέον ἂν εἴη τὴν ἐπ' αὐτ τοῖς εὐχαριστίαν ἀνάπτειν τῷ κηδεμόνι τῆς ἡμετέ ρας ζωῆς· καὶ μετ' αὐτὴν ἕτεροι πάλιν, εὐχῶν ἱερῶν μεταξύ γενομένων, — Κύριε, ἐκέκραξα, καὶ φω της μου πρὸς Κύριον, εἰ καὶ ᾄδονται μετά μέτους, οπότε τούτου καιρὸς, καὶ προσεδόμενα έχουσι τῶν τροπαρίων τινὰ, καὶ ἐν αὐτοῖς πολλὰ τὰ τῇ ὥρα προσήκοντα, Επαρσις γὰρ τῶν χειρῶν μου, Ουσία εσπερινή· καὶ ᾿Απὸ φυλακῆς πρωίας μέν χρι νυκτὸς, ἀπὸ φυλακῆς πρωίας ἐλπισάτω Ισραὴλ ἐπὶ τὸν Κύριον, καὶ εἴ τι τοιοῦτον. Μετά τοῦτο κατὰ τὴν γενομένην τοῦ ἱερέως εἴσοδον, ἥτις ἡμῖν τὴν τοῦ Σωτῆρος ἐν σαρκὶ παρουσίαν ἐπὶ τὸν κόσμον, καὶ αὖθις ἐπιστροφὴν πρὸς τὸν Πατέρα ἐξεικονίζει, ὁ τοῦ μάρτυρος Αθηνογένους έδεται ἐσπέριος ὕμνος, — Φῶς ἱλαρόν, - ἂν ὁρμῶν ἐπὶ τὴν διὰ πυρὸς ἤδη τελείωσιν, ὡς ὁ μέγας φησὶ Βασίλειος, ᾖσεν, Εἴπωμεν πάντες. — Εὐχαὶ ἐπὶ τούτῳ καὶ αἰτήσεις ἀγαθῶν τοῖς δεομένους παρά Θεοῦ, — Καταξίωσον, Κύριε. — Καὶ μεταξύ τούKal των ἕτερος αὖθις ὕμνος ἀπὸ ῥητῶν ψαλμικῶν, καὶ τροπάρια πάλιν. - Νῦν ἀπολύεις. - Καὶ ἐπ' αὐτ τοῖ; ἡ τοῦ Θεοδόχου Συμεών εὐχαριστήριος ευλογία, καθάπερ ἐκεῖνος τὴν ἀπὸ τοῦ σώματος λύσιν ήδε νῆς ὑπόθεσιν ἐποιεῖτο, τὸν αὐτὸν δὴ τρόπον καὶ ἡ ἐν ὑποβάλλουσα, τῆς ἐξόδου σε ὡς ἤδη παρούσης, ὴν ἡ ἑσπέρα χαρακτηρίζει μεμνῆσθαι, καὶ ἐπ' αὐτῇ τὰ εἰκότα τὸν Θεὸν εὐλογεῖν — Ἅγιος ὁ Θεὸς - ὅ τε Τρισάγιος ύμνος, καὶ τὰ ἐξῆς μετ᾿ αὐτὸν, καὶ τροπάριόν τι τῆς ἀπολύσεως, καὶ ἐπ' αὐτοῖς ἡ τοῦ ἱερέως εὐχὴ; καὶ ταύτης ἡμᾶς ἀποπέμπει τῆς λειτουργίας. Περὶ τοῦ ἀποδείπνου. Λοιπό; ἐστι καὶ τελευταῖος ὁ ἀπόδειπνος ὕμνος, ἂν ἐπὶ τὸν ὕπνον ήδη τρεπόμενοι, καὶ τὴν ἀνάπαυ De officio post cœnqm. Reliquus et ultimus est, qui post cœnam, hymnus quem jam ad somuum conversi et ad quietem Digilized by Google

more. ADDENDA. el, carnis Deo celebraunus. Ει bic quidem longior σιν τοῦ σαρκίου, τῷ Θεῷ λειτουργοῦμεν. Καὶ οὗτος breviorque est juxta dies in diebus jejunii protendimus, in cæteris contrahimus. Et psalmi terni ibi quoque, ut dictum est, interponuutur et doxologiis et tropariis suo loco, sicut et precibus et quibuslam aliis. Cam invocarem. Primum igitur videre est quod maxime tempori aptus sit, secundum id: In pace in idipsum dormiam et requiescam, quoniam tu, Domine, singulariter in spo constituisti me. Domine, ne in furore two. Stcundum vero, in his quæ dicit: Lavabo per singulas nocles lectum meum, lacrymis meis stratum meum rigabo. — Usquequo, Domine; tertium autem in co: Illumina oculos meos, ne unquam obdormiam in Ad te lerari. In secunda serie trium in eo: Doce me, quin tu es Salvator meus, et le sustinui tota die. — In te, Domine, speravi: In manus tuas commendo spiritum meum. luago enini quædam mortis est somnus. Qui habitat.- Et ruisus in hoc: Non timebo a timore nocturno, a negotio perumbulante in tenebris, et in cæteris. Deinde partes quasdam prophetiæ Isaiæ excipien‣ les cantamus quæ nobis contra potestatem dæmo - num inserviunt, suam noctu maxime potestatem exercentium. Nobiscum enim, ait, Deus, scitole, gentes, et vincimini. Populus sedens in tenebris vidit „lucem magnam, quia nobiscum Deus, et quæ ex ordine. Illuminare oculos meos. Interea vero addentes troparia quædɔm et preces, Credo in unum Deum, el adhuc ad symboluna fidei – Miserere mei, Deus; rursus incipientes quinquagesimum cantamus quem certe, etsi parvis quæ post cœnam, in principio ponimus, ut nunquam is omittatur qui pœnitentiam docet quam Deo per totam vitam præstare debemus. Domine, exaudi; -et post hunc alterum tempori congruentem, in bis quæ dicit: Factus sum sicut nyclicoraς in domicilio. Vigilari, et facius sum sicut passer solitarius in tecto.· Domine, omnipotens. Loco autem tertii psalmi, quæ dicitur Manassis, orationem, pœnitentiæ et compunctionis vere fontem. Deus, in adjutorium meum, et: Domine, exaudi Ros. Cæleri vero iterum psalmi parvorum post prandium officiorum et ipsi precem· habentes, et tcmpus significantes. — Gloria in altissimis Deo. - Et post ea doxologia et quæ post eam, omnia eodem modo ac principio diei, et troparia, et preces, et solita dimissio. δὲ μακρότερός τε καὶ ἐλάττων ὡς πρὸς τὰς ἡμέρας ἐστίν· ἐν μὲν γὰρ ταῖς νηστίμοις τοῦτον ἐκτείνο μεν, ἐν δὲ ταῖς ἄλλαις συστέλλομεν. Καὶ οἱ ψαλμοί κατὰ τρεῖς, ὡς εἴρηται, μεσολαβοῦνται κάνταῦθα, δοξολογίαις τε καὶ τροπαρίοις ἔσθ' ὅπου, καὶ δὴ καὶ εὐχαῖς, καὶ ἑτέροις τισίν. — Εν τῷ ἐπικαλεῖ σθαί γιε. Εστιν οὖν ἰδεῖν τὴν μὲν πρῶτον προστ ήκοντα τῷ καιρῷ μάλιστα, κατὰ τὰ Ἐν εἰρήνῃ ἐπὶ τὸ αὐτὸ κοιμηθήσομαι, καὶ ἐπνώσω, ὅτι σὺ, Κύριε, κατὰ μόνας ἐπ' ἐλπίδι κατῴκισάς με. Κύριε, μὴ ἐν τῷ θυμῷ σου τὸν δὲ δεύτερον, ἐν οἷς φησι, Λούσω καθ' ἑκάστην νύκτα τὴν κλίνην μου, ἐν δάκρυσί μου την στρωμνήν μου βρέξω —"Εως πότε, Κύριε·· τὴν δὲ τρίτον ἐν τῷ, Φώτι σον τοὺς ὀφθαλμούς μου, μή ποτε ὑπνώσω εἰς θάνατον. Πρὸς σέ, Κύριε, ήρα τῆς δὲ δευτ τέρας τριάδος ἐν τῷ, Δίδαξόν με, ὅτι σὺ εἶ ὁ Θεὸς Ο Σωτήρ μου, καὶ σὲ ὑπέμεινα ὅλην τὴν ἡμέ ραν. — Ἐπὶ σοι, Κύριε, ἤλπισα. Καὶ τὸν Εἰς χειράς σου παραθήσομαι τὸ πνεῦμά μου. Μίμη Ο κατοικών μα γάρ τι τοῦ θανάτου ὁ ὕπνος. καὶ αὖθις ἐν τῷ, Οὐ φοβηθήσομαι ἀπὸ φόβου νυκτερινοῦ, ἀπὸ πράγματος ἐν σκότει διαπορευομένου, καὶ τοῖς λοιποῖς. Μετὰ τοῦτο μέρη τινὰ Ησαίου προφητείας ἀπολαβόντες ᾄδομεν, κατὰ τῆς τῶν δαιμόνων ἐνεργείας ἡμῖν συμβαλλόμενα, τῶν ἐν νυκτί μάλιστα τὴν πονηρὰν δύναμιν ἐπιδεικνυμέ νων. Μεθ' ἡμῶν γὰρ, φησίν, ὁ Θεὸς, γνώτε, ἔθνη, καὶ ἡττᾶσθε. Ο λαὸς ὁ καθήμενος ἐν σκότει εἶδε φῶς μέγα, ότι μεθ' ἡμῶν ὁ Θεὸς, καὶ ὅσα ἐξῆς. Φώτισον τοὺς ὀφθαλμούς μου μεταξὺ δὲ τροπάριά τινα καὶ εὐχὰ; ἐπειπόντες. Πιστεύω εἰς ἕνα θείν, καὶ πρός γε ἔτι τὸ τῆς πίστεως Σύμβολον — Ελέησόν με, ὁ Θεός. αὖθις ἀρξάμενοι τόν τε πεντηκοστόν ᾄδομεν, δνπερ δὴ κάν τοῖς μικροῖς ἀποδείπνοις ἐν ἀρχῇ τίθεμεν, ὡς μηδέποτε τοῦτον παραλελείφθαι, μετανοίας ὄντα διδακτικὸν, ἣν ὀφείλομεν ἐπιδείκνυσθαι τῷ Θεῷ διὰ βίου παντός. Κύριε, εισάκουσον, — καὶ ἕτερον ἐπὶ τούτῳ τῷ καιρῷ συμβαλλόμενον, ἐν οἷς φησιν, Εγενήθην ὡσεὶ νυκτικόραξ εν οἰκοπέδῳ, ἠγγύ πνησα, καὶ ἐγενόμην ὡς στρουθίον μονάζον ἐπὶ δώματος. - Κύριε παντοκράτορ, — ἀντὶ δὲ τοῦ τρίτου ψαλμοῦ τὴν Μανασσῆ βασιλέως προσευχὴν λεγομένην, μετανοίας τε καὶ κατανύξεως ἀφορμὴν οὖσαν Ὁ Θεὸς εἰς τὴν βοήθειάν μου, καὶ, Κύριε, εἰσάκουσον. Ετεροι δὲ πάλιν οἱ τῶν μι κρῶν ἀποδείπνων ψαλμοὶ, καὶ αὐτοὶ προσευχῆς ἐχόμενοι, καὶ σημαντικοί τοῦ καιροῦ. Δόξα ἐν ὑψί στοις Θεῷ — καὶ ἐπ' αὐτοῖς ἡ δοξολογία, καὶ τὰ μετ᾿ αὐτὴν ἅπαντα τὸν αὐτὸν τρόπον, ὃν καὶ ἐν ἀρχῇ τῆς ἡμέρας, τροπάριά τε, καὶ εὐχαὶ, καὶ ἡ συνήθης ἀπόλυσις. De sacerdotis acclamationibus. Sacerdotis voces, et in oratione a Deo data et aliis in precibus quas suo nomine facit, hanc habent rationem. Quemadmodum de aliis rebus agere quidem quæ opus est, cujuslibet est volentis, rationem vero facti enuntiare et causam, illius est qui dominatur in rem, et opus scit, ita ibi quoque necessaria a Deo petere est commune et nostrum Περὶ τῶν τοῦ ἱερέως εκφωνήσεων. Αἱ τοῦ ἱερέως ἐκφωνήσεις ἔν τε τῇ θεοπαραδότῳ προσευχῇ, καὶ ταῖς ἄλλαις αἷς αὐτὸς κατ' ἰδίαν ποιεῖται, τοιοῦτον ἔχουσι λόγον. Ὥσπερ ἐπὶ τῶν ἄλ λων πραγμάτων τὸ μὲν ποιεῖν ὅ τι δή ποτε παντός ἐστι καὶ τοῦ βουλομένου, τὸ δὲ καὶ λόγον ἐκφράζει τοῦ γενομένου, καὶ τὴν αἰτίαν, ὑπερέχοντας ήδη τοῦτο, καὶ ἐπιστήμονος ἔργον· οὕτω κἀνταῦθα

MARCI EUGENICI DE OFFIC ECCLES) nere. Non ad nos, enim ait, non propter ncstram virtutem et diligentiam, sed quia potes. Nam luunt ' τὸ μὲν αἰτεῖσθαι παρὰ Θεοῦ τὰ δέοντα κοινόν ἐστι, Petite, enim ait, et dabitur vobis; scd causas expoκαὶ ἡμέτερον, Αἰτεῖτε γάρ, φησί, καὶ δοθήσεται ὑμῖν, τὸ δὲ αἰτιολογεῖν τὰς αἰτήσεις, Οὐ παρ' ἡμᾶς γὰρ, φησίν, οὐδὲ διὰ τὴν ἡμετέραν ἀρετὴν καὶ σπουδὴν, ἀλλ' ὅτι δύνασαι. Σοῦ γὰρ ἐστιν ἡ βα σιλεία καὶ ἡ δύναμις καὶ ἡ δόξα. "Οτι ἀγαθὸς καὶ φιλάνθρωπος θεὶς ὑπάρχεις, τά τε ἄλλα τα περὶ Θεοῦ ὑμνούμενα ἐξαγγέλλειν, ἐνίοτε δὲ καὶ δο ξολογεῖν ἐπ' αὐτοῖ; λαμπρᾷ τῇ φωνῇ, τοῦ ἱερέως, ἂν εἴη, τοῦ τῆς θεαρχικής δικαιώσεως ὑποφήτου, φησὶ Διονύσιος ὁ πολὺς τὰ θεῖα. Τὰ μὲν οὖν αἰτήματα κοινῇ σὺν τοῖς ἄλλοι; ἢ μόνος ὑπὲρ τῶν ἄλλων ἐκείν νων αδόντων είωθεν ἐκτελεῖν, ἐπὶ δὲ τοῖς ἀκροτελευτ τίοις αὐτὸς ἀνακρούεται μόνος μεγάλη φωνή, πρὸς Θεὸν μὲν ἀποτεινόμενος, εἰς ὃν δήπου καὶ ἡ εὐχὴ, διδάσκων δὲ ἡμᾶς τὰς αἰτίας, ἐξ ὧν ἀκουσθῆναι μέλλομεν, εἰς ὑπόθεσιν ταπεινοφροσύνης ἅμα καὶ ἐλπίδος βεβαίας. Εἰ μὲν γὰρ ἦν, φησί, παρὰ τὴν ἡμε τέραν ἀξίαν εἰσακουσθῆναι, τάχα ἂν εἴχομεν ἐνδοιάζειν, ὁπότε καὶ τὸ καλὸν εἰργαζόμεθα, τρεπτοὶ καθεστῶτες, καὶ οὐδέποτε ἐπὶ ταυτοῦ μένοντες· νῦν δὲ παρὰ τὰ τῷ Θεῷ προσόντα, τὰ δ᾽ ἔστιν ἀἰδια καὶ ἀγήρω, τῶν αἰτουμένων ἔξεστιν ἀπολαύειν· ὥστε οὐκ ἂν εἴη δίκαιον ἀμφιβάλλειν. ᾿Απόκρισιν οὖν τινα θείαν εἰκονίζει τοῖς αἰτουμένοις ἡ τοῦ ἱερέως φωνή, καὶ πληροφορίαν ἐμβάλλει ταῖς τῶν νοούντων ψυχαῖς, ἅμα δὲ καὶ κοινωνεῖ τρόπον τινὰ τῶν ἡμετέρων ᾠδῶν, δι' ὧν ἐκφωνεῖ· καὶ ἡμεῖς αὖθις αὐτῷ τῶν εὐχῶν, ἐν οἷς ὑπέχομεν ἐκφωνοῦντι τὰ ὦτα σιγῇ, καὶ προσ επιφωνοῦμέν γε τὸν Ἀμήν. Περί τροπαρίων. Τροπάρια λέγομεν παρὰ τὴν τροπήν, ὅσα τῶν ψαλ λομένων ὑποτέτραπται, καὶ πρὸς ἕτερα τὴν ἀναφο σὰν ἔχει κατὰ τὸ μέλος, ἡ ἕτερα πρὸς αὐτά. Τὰ απ τὰ δέ που καὶ στιχηρά, διὰ τὸ στίχους αὐτῶν προςδεσθαι παρὰ τοῦ Ψαλτῆρος, ἡ ἑτέρωθεν ειλημμένους. Περὶ εἱρμῶν. Εἱρμοὺς διὰ τὸ εἰς αὐτοὺς ἐπιπεπλέχθαι τὰ ἐφεξῆς, καὶ οἷον σειράν τινα μίαν ἐξ αὐτῶν γίνεσθαι. Περὶ κανόνος. Τὸ δὲ ἐκ τῶν εἰρμῶν ἄθροισμα καθ᾿ ἕκαστον ἦχον ἐν ταῖς ἐννέα ᾠδαῖς κανόνα καλοῦμεν, διὰ τὸ ἀεὶ ἐξεῖναι τοῖς ἤδη γεγενημένοις ετέρους ἐπιποιεῖν, ὡς πρὸς αὐτοὺς ἀναφερομένους. Περὶ καταβασίας. Ὡσαύτως δὲ καὶ καταβασία, διὰ τὸ καταβιβάζε σθαι πρὸς αὐτὴν τὰ λοιπά Περί προκειμένων. Τὰ προκείμενα τῶν προφητικῶν τε καὶ ἀποστο λικῶν Γραφῶν καὶ τοῦ Εὐαγγελίου προτάττονται. Στίχοι δέ εἰσιν ὡς τὸ πολὺ παρὰ τῶν ψαλμῶν, συγκ γενεῖς τῇ ἐννοίᾳ τῶν ἀναγινωσκομένων, καὶ οἷον προσμαρτυροῦντες αὐτοῖς. Αμα δὲ καὶ λεαίνουσί πω; τὴν ἀκοὴν ᾀδόμενα, καὶ τῇ ἀναγνώσει παρα σκευάζουσι. Περὶ τῶν στίχων. Τὰ τοῦ στίχου λεγόμενα τροπάρια, διὰ τὸ λέγε est reynum potentia et gloria, quia Deus es bonus et homines amans, et alia proferre de laude in Deum, aliquandoque pro aliis alta voce laudes celebrare, sacerdotis esse debet justitiæ divinæ interpretis, dicit Dionysius qui multa de divinis. Mos igitur est illum petitiones perficere una Cu aliis, vel solum pro caeteris his cantantibus, in clausulis vero ipse solus magna voce intonat, ad Deum quidem intendens ad quem tendit sane et oratio, et nos docens causas per quas audiendi sumus, ut nobis subdatur humilitas simul et spes firma. Si enim, ait, oportebat nos ex nostra dignitate audiri, continuo dubitaremus cum vel quando probe agimus, versatiles constemus, nec unquam in iisdem perseverantes. Quæ vero sunt apul Deum, æterna sunt senioque immunia, et petitis frui licet, inde non justum sit dubitare ita ut rectum non foret dubitare. Responsum igitur quoddam divinum exprimit sane petitis vox sacerdotis, et plenitudinem injicit in prudentium animos, unoque participat aliquo modo nostros cantus quibus enuntians est: et nos rursus ei preces, in quibus taciti præbemus aures enuntianti, et addimus respondentes, Amen. De tropariis. Troparia dicimus propter conversionem, quæcunque ex his quæ psalluntur, convertuntur, et ad alia pertinent apte, vel ad ea, alia. Eadem suut sane et stichera, quia cornm versus præcinuntur ex psalterio vel aliunde excerpti. De lärmis. Hirmos dicimus quia in eis quæ seriem efficiunt, intertexta sunt, unde et quasi funiculus quidam eficitur. De canone ex pluribus hymnis constante. Ex hirmis seriem, secundum quemque tonum in novem bymnis, canonem vocamus, quia semper licet his jam habilis alteros adjicere quasi ad eos pertinentes. De calabasia sive hirmo finali. Eodem modo el catabasia, quia ad eam descendunt caetera. De propositis ante lectiones sacras versibus psulmorum. Præjacentia propheticis apostolicisque Scripturis et Evangelio prædisposita sunt. Versus autem sunt plerumque ex psalmis, sensu conformes bis quæ leguntur, et eis quasi testimonium præhibentes. Unaque demulcent aliquomodo aures, lectionique preparant. De psalmis per versus decantatis. Sticharii dicta troparia, quia in eis nonnulli

ADDENDA. leguntur (tichi) versus longiores majoresque cæ- σθαι εν αὐτοῖς μακροτέρους τινάς στίχους καὶ μεί teris omnibus in quotidianis vespertinis. ξονας τῶν λοιπῶν ἀπόντων ἐν ταῖς καθ' ἡμέραν Εσπερινοῖς. De contacits sive brevibus hymnis Romani diaconi Emaseni. Contaciorum auctor est mirabilis Romanus qui hanc accepit gratiam a Matre Del quæ huic in somnia apparuit, eique particulam charts dedit hanc jubens ut comederet; quod sibi visus facere statimque consurgens, dies autem orat natalis, ambonem ascendit of cœpit psallere, Virga kodie, fam tum faciens et catera. Propter hanc igiwrpare tieulam, hæc nominantur contacia: particula euim contacium. De æcis sive hymnis longioribus. Idem ot œcos ferit quos primum peallebant cum contaciis in solis sanctis domibus, in quibus sanctus ille vir pernoctare solebat. Unde etiam hoc sibi nunen acceperunt. De antiphonis sive hymnis chororum invicem respondentium. Antiphona dicuntur quæ piraque chororum sibi respondentium parte hoc modo cantantur. De quindecim genuflexionibus in diebus jejunii. Quæ in diehus jejunii fiunt medils in precibus geniculationes ad hunc sunt numerum qui ex tribus quinquies numeratis fit. Ter enim quinque ( sumptum quindecim efficit. Cum enim sensus depravavimus, sensibilibus omnino aſſixi sumus, et peccato mortique introitum paravimus, hujus rei gratia, pœnitentiæ sermo hos rectos reddit, supra sensum beatæ Trinitati adhærentes, et ex inclina, tione ad eam mistioneque vitam divinam perfcientes, triangularem quidem quia huic apta similisque fit, longam vero, quia in longitudinem extenditur: Plenitudine, enim ait, dierum implebo illum, et tunc revelabo ei salutaṛe meum. Quare inter modulos ad sacram communionem prævias in festis Deiparæ etiam canitur: ‹ Calicom galutis accipiam.» (Paql. cxvi, 15.) Commune quidem illud est omnibus diebus, et § praecipue communioni congruens; sed psallitur peculiariter Matri Dei non quidem propter primum versum, communis enim est hic, ut dictum est; sed propter secundum qui dicit: Εt nomen Dancini invocabo; prædictio enim illa Matri Dei conveniens est et ab ea adimpletionem habens, ut et: Recordabor namen tuum in omni generations el generasione, quod ante Evangelium cantatur. In que et ejus oratio et inveratio inseribuntor. Tunc enim invocavit nomen Demiai, quando dixit: Magnificat anıma mea Dominum, et exsultavit Spiritus meus, in Deo salutari meo. Ecce enim ex hoc nunc beatam me disent amnes generationes, quia fecit mihi magna qui potens esf, el sanctum nomen ejus. Non Περὶ τῶν κοντακίων. Τῶν κοντακίων ποιητῆς ὁ θαυμάσιος ἐστι Ρωμα νός, ὃς παρὰ τῆς Θεοτόκου τοῦτο χάρισμα εξίησεν, έπιφανείσης αὐτῷ καθ᾿ ὕπνους, καὶ τόμον χάρτου επιδούσης, καὶ κελευσάσης καταφαγείν, δ καὶ παιξσαι δόξας, εὐθὺς ἀναστάς, ἡμέρᾳ δὲ ἦν τῶν Γενε θλίων, ἀναβὰς ἐπ' ἄμβωνος, ἤρξατο ψάλλειν, Η Παρθένος σήμερον, «ν τους ποιήσας καὶ τὰ λοι πά. Διὰ γοῦν ἐκεῖνον τὸν τόμον κοντάκια ταῦτα κα λοῦνται· τόμος γὰρ τὸ κοντάκιον. Περὶ οίκων, Ὁ δ' αὐτὸς πεποίηκε καὶ τοὺς αρχουσα ψαλλαγές τους καὶ αὐτοὺς πρότερον σὺν τοῖς κοντακίαις ἐν με νας τοῖς εὐαγέσιν εἴχοις, ἐν οἷς ἐκεῖνος ὁ ἱερὸς ἀντρ παννυχίζειν εἰώθει. Διὸ καὶ τὴν κλήσιν ταύτην ἐξέ ξαντο. Περὶ ἀντιφώνων. Αντίφωνα λέγονται τὰ παρ' ἑκατέρου τῶν χορών ἀντιφωνούντων ἀλλήλοις τὸν αὐτὸν τρόπον από μενα, Περὶ τῶν ἐν ταῖς νηστίμοις δεκαπέντε γονυκλι σιών. ་ Αἱ ἐν ταῖς νησαίμοις μεταξύ των ευχών γονυκλι σίαι τὸν ἀριθμὸν ἔχουσι τοῦτον, ἂν ὁ τρία ποιεῖ ἐπὶ τὸν πέντε συντιθέμενος τρὶς γὰρ τὰ πέντε δεκα πέντε. Επειδὴ γὰρ τὰς αἰσθήσεις διεφθείραμεν, τοῖς αἰσθητοῖς εἰσάτων προσηλωκάτες, καὶ τῇ ἁμαρ τίᾳ καὶ τῷ θανάτῳ εἰσόδους κατασκευάταντες, τούτου χάριν ὁ τῆς μετανοίας λόγος επανορθοί ταύτας, τη ὑπὲρ τὴν αἴσθησιν μαχαρέα Τριάδι προσφυομένας, καὶ ἐκ τῆς πρὸς αὐτὴν νεύσεώς τε καὶ κράσεως αποτελούσας τὴν θεοειδή βίον, τρίγωνον μὲν διὰ τὸ πρὸς ταύτην εἱρμόσθαι καὶ ὡμειώσθαι, προμήκη δὲ διὰ τὰ εἰς μήκος ἐκτείνεσθαι. Μακρότητος γάρ, φησίν, ἡμερῶν ἐμπλήσω αὐτὸν, καὶ τότε δείξω αὐτῷ τὸ σωτήριόν μου. Διατί τῶν κοινωνικών λεγομένων τόν ποτήριον τηρίου λήψομαι, ἐν ταῖς ἑορταῖς τῆς Θεοτόκου προσάδεται. Τοῦτο κοινὸν μὲν ἔστι ταῖς ἡμέραις πάσαις, καὶ τῇ κοινωνίᾳ προσήκον μάλιστα ο ψάλλεται δὲ τῇ Θεοτόκῳ ἰδίως, οὐ διὰ τὸν πρῶτον στίχον, κοινός γὰρ οὗτος, ὡς εἴρηται, διὰ δὲ τὸν δεύτερον, ός φησί, Καὶ τὸ ὄνομα Κυρίου ἐπικαλέσομαι. Πρόρρησις γὰρ αὕτη τῇ Θεοτόκω προσήκουσα, καὶ παρ' αὐτῆς λαβοῦσε τὸ πέρας, καθάπερ καὶ τὸ Ἀνησθήσομαι τοῦ ὀνόματός σου ἐν πάσῃ γενεᾷ καὶ γενεά, προ τοῦ Εὐαγγελίου ᾠδόμενον· ἐν ᾧ ἡ αὐτῆς προσευχὴ καὶ ἐπίκλησις ἀναγεγραμμένη τυγχάνει. Τότε γὰρ ἐπι· καλέσατο τὸ ὄνομα Κυρίου, ηνίκα είπε, Μεγαλύνει ἡ ψυχή μου τον Κύριον, και αγαλλίασε τὸ Πνεῦμά μου ἐπὶ τῷ Θεῷ τῷ Σωτηρί μου· Ιού γὰρ ἀπὸ τοῦ νῦν μακαριοῦσι με πᾶσαι αἱ γενεαὶ, ὅτι ἐποίησε μοι μεγαλεία ὁ δυνατὸς, καὶ ἅγιον

MARCI EUGENICI EPIST. ƉE VITÆ TERMINO. τὸ ὄνομα αὐτοῦ. Οὐκ ἂν δὲ τις ἁμάρτοι καὶ τὴν θείαν τοῦ Πνεύματος χάριν ποτήριον ἐκλαβών, ὡς εὐφροσύνης ποιητικὴν καὶ εκστάσεως, καθ' δ καὶ τῷ Δαβίδ εἴρηται, Το ποτήριόν σου μεθύσκον με ὡσεὶ κράτιστον, οὗ πλησθεῖσα ἡ Θεοτόκος, μᾶλλον δὲ πλήρης οὖσα, τὴν τοιαύτην προσευχὴν ἐξεφώνησε. Τάχα δὲ καὶ ἡμᾶς ἐπὶ τοῦτο προτρέπεται, τὸ σω στικὸν ποτήριον δεχομένους, ὥσπερ ἐκείνη τὴν τοῦ Θεοῦ λόγου ὑπόστασιν, ἐπικαλεῖσθαι τὸ ὄνομα Κυρίου, καὶ μεγαλύνειν σὺν αὐτῇ τὸν Κύριον, εὐχαρι στεῖν τε ἀξίως τῆς τηλικαύτης χάριτος enim erraret qui divinam Spiritus gratiam ut calıcem haberet ad sapientiam et exstasim producendas, ut a Davide dictum est: Calix tuus inebrians me quasi optimus, quo impleta Mater Dei, vel potius plena, hanc edidit precem. Statimque vos ad id inducit calicem salutarem accipientes: sicut illa personam Verbi Dei, ut invocemus nomen Domini, et cum ea magnificemus Dominum et gratias sgamus, ut decet pro tanta gratia. ΜΑΡΚΟΥ ΤΟΥ ΑΓΙΩΤΑΤΟΥ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΟΥ ΕΦΕΣΟΥ ΤΟΥ ΕΥΓΕΝΙΚΟΥ ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΠΡΟΣ ΙΣΙΔΩΡΟΝ ΙΕΡΟΜΟΝΑΧΟΝ ΠΕΡΙ ΟΡΩΝ ΖΩΗΣ ΑΙΤΗΣΑΝΤΑ MARCI EUGENICI EPHESI METROPOLITE EPISTOLA AD ISIDORUM HIEROMONACHUM DE VITÆ TERMINO INQUIRENTEM. βάλλοιτο. Οὔτ᾽ αὐτὸς ἠπόρεις, ὦ μακάριε δέσποτα, τοῦ ζη- ἴασις εἴ τις ἐπὶ πολὺ κελευόμενος όνοίη καὶ ἀνατουμένου τὴν λύσιν ἐξευρεῖν τε καὶ ἀποδοῦναι (καὶ γάρ πως ἔδειξας τοῦτο δι' ἧς πρὸς ἡμᾶς ἔπεμψας ἐπιτόμου καὶ θαυμαστής διαιρέσεως), και, ζητῶν παρ' ἑτέρου, πρὸς ἕτερον ἀπιδεῖν ἄφειλες, ᾧ τὸ καθαρὸν μὲν τοῦ βίου θεωρημάτων πλῆθος, ἡ δὲ περὶ τὸ λέγειν ἕξις καὶ δύναμις εὐστομίαν τε καὶ καλλιέπειαν χορηγεῖ· τούτων γὰρ ἡμῖν οὐδέν τι συνήδεις, ἀλλ' οὐδ᾽ αὐτὸ τὸ ῥᾳδίως ὑπείκειν τοῖς τὰ τοιαῦτα κελεύουσιν. Ἀλλὰ γὰρ ἀναστῆσαι βουλόμενος ἴσως τὸ νωχελὲς ἡμῶν καὶ συμπεπτωκὸς ὑπό τε ἀθυμίας καὶ νόσου, πεῖραν δή τινα ταύτην υφήχας, εἴ πως ἀνενεγκόντες ἐπὶ βραχύ δυνηθείημεν Αξιόν τι διαλαβεῖν τοῦ προβεβλημένου. Δυοῖν τοιγαρ οὖν μέσος ἀπειλημμένος, κινδύνου σε παρακοῆς (οὐ γὰρ ἁπλῶς οὕτως, οὐδ᾽ ἐν παρέργῳ τὴν ζήτη. Η σιν ἐποιήσω), καὶ θρασύτητας ὑπολήψεως, εἰ τὰ τοῖς ἁγίοις πρότερον εἰρημένα καὶ διευκρινημένα καλῶς, ἀνασκάλλειν πειρῶμαι, αἱρήσομαι τῷ δευτέ ρῳ μᾶλλον ἢ τῷ προτέρῳ παρὰ παντὸς ὑποβληθῆναι τοῦ βουλομένου. Τὸ μὲν γὰρ ἐκεῖνο θεραπεύει καὶ πρόχειρον εἰς ἀπολογίαν ἐστί· τοῦ δὲ οὐκ ἔστιν Ex Joan. Fr. Boissonadii Anecdoɩ. nov. PATROL. GR. CLX. Τὸ μὲν οὖν ζητούμενον ἐστὶν, εἰ ὥρισται παρὰ Θεῷ τῶν ἀνθρώπων ὁ βίος, ἢ ὑπὸ τῆς φύσεως αὐτ τῆς ὁ θάνατος ἐπιφέρεται καὶ τῶν ἔξωθεν συμπτω μάτων· τοῦτο δὲ αὐτὸ προθεὶς εἰς ἐξέτασιν ὁ θεῖος πατήρ Αναστάσιος, ὁ Σιναΐτης επικληθείς, φυσι καῖς τε καὶ γραφικαῖς μαρτυρίαις, οἷος ἐκεῖνος περὶ τοιαῦτα πολὺς, ἔδειξεν ἀκριβως μὴ δεῖν ἐπὶ ζωῆς ἀνθρωπίνης, ὥσπερ οὐδ᾽ ἐπὶ τῶν ἄλλων τῶν κατὰ τὸν βίον πράξεων ή παθημάτων, δρον τινὰ παρὰ Θεοῦ πεπηγότα φρονεῖν, ἀλλ᾽ ἀναίτιον εἶναι καὶ τούτου τὸ θεῖον ὥσπερ κἀκείνων, προνοητικών μὲν ἁπάντων δν καὶ δυνάμενον πάντα μεταποιεῖν ὅπως ἂν βούληται, ἐπιτρέπον δὲ ὅμως ἕκαστα τῇ φύσει τε καὶ τῇ προαιρέσει. Ταῦτα μὲν ἐκεῖνος· καὶ εἴ τις ἐπελθεῖν βούλοιτο τὰ αὐτῷ γεγραμμένα, θαυμάσει τε ἱκανῶς καὶ οὐδὲν ἐπιδοιάζων ἔσται πρὸς τὴν ἀπόφασιν· ἀλλὰ τὸ τοῦ μεγάλου πατρὸς ἡμῶν Βασιλείου, δοκοῦν ἀντιπίπτειν τοῖς εἰρημένοις, οὔτε ἔλυσεν ἱκανῶς, οὔτε ἐπεξειργάσατο πρὸς ἀκρι βειαν ἐπὶ τὰ κατεπείγοντα προχωρῶν. Λέγει δὲ

ADDENDA. ἐκεῖνο διαρρήδην οὕτω καὶ φανερῶς, ο θανάτους γὴν ἀριστον εἶναι καὶ ὡς ἔτυχεν ἐπιγίνεσθαι; κρί επάγεσθαι τοῖς ἀνθρώποις, τῶν ὅρων τῆς ζωῆς πλη ρωθέντων οὓς περὶ ἕκαστον ἔπηξεν ἡ δικαία τοῦ Θεοῦ κρίσις, πόῤῥωθεν τὸ περὶ ἕκαστον συμφέρον προβλεπομένου.» Εκ τούτου μὲν οἶμαι τὴν ζήτησιν οὐ λελύσθαι μᾶλλον ἢ τετονῶσθαι, καὶ δοκεῖν ἐπ' ἀμφότερα τὸ ἰσχυρὸν ἔχειν, ἅτε δὴ πατέρων ἐπιφανῶν καὶ μεγάλων ἑκατέρῳ ἡμέρες τῆς ἀντιφάσεως συνεστώτων, καὶ τὸ καθ᾿ αὐτὸν ἑκατέρου κρατύνοντος. Τί δὲ ἡμεῖς; οὔτε θάτερον τούτων ἢ ἀμφότέρα ἀνελοῦμεν, ἐπειδὴ μὴ ἀλλήλοις συμβαίνουσιν, οὔτε τοὺς εἰπόντας διαβαλοῦμεν· μὴ γένοιτο· συμ6:βάσομεν δὲ μᾶλλον ἐκεῖνα, καὶ τὸ ἀληθὲς ὅπως Έχει διαληψόμεθα τελεώτερον, εἴ πως ἡμῖν δοθείη λόγος ἐν ἀνοίξει τοῦ στόματος ὑπὸ τῶν σῶν ἁγίων βοηθουμένοις εὐχῶν. · Πρῶτον δὲ, ἀμφοτέρου; τοὺς λόγους ὡς ἐν δίκα στηρίω προστήσαντες, ὅπη τὸ ἰσχυρὸν ἑκάτερος Έχει σκοπήσωμεν. Οἱ μὲν οὖν τὸν ὅρον εἰσάγοντες τῇ προνοίᾳ τοῦ Θεοῦ δοκοῦσι συνηγορεῖν, καὶ φασὶ τῶν μὲν ἄλλων οὐδὲν ἀπεικὸς ἀναίτιον τὸν Θεὸν εἶναι τῶν πλείστων ὅσα κατὰ τὸν βίον ἐπι; ίνεται τοῖς ἀνθρώποις, εἴτε φύσει διοικουμένοις, εἴτε προαιρέσει χρωμένοις, εἴτε τύχῃ δουλεύουσι· καίτοι γε κακεῖνα, εἰ καὶ μὴ παρὰ Θεοῦ, ἀλλ' οὐκ ἄνευ Θεοῦ, συγχωροῦντός τε και παραχωρούντος· χωρὶς γὰρ αὐτοῦ, φησίν, οὐδὲ στρουθίον ἐπὶ τὴν γῆν πεσεῖται·, θανάτου δὲ, ὅς ἐστι συγκλεισμὸς ἁπάντων καὶ πέρας, μὴ Θεοῦ μόνου τὰς ἡνίας ἐξῆφθαι τις ἂν εἴποι μὴ οὐχὶ παντάπασιν άτοπα λέγειν δοκεῖν ἐθέλων; Καὶ δοῦλος γάρ που, πρὸς διακονίαν ἀποστελλόμενος, τὸν μὲν τρόπον εν διακονήσειεν ἑαυτῷ λογιεῖται, καὶ τὰς εὐθύνας δώσει τῶν πεπραγμένων, χρόνον δὲ τῆς διακονίας ἐκεῖνον φυλάξει πάντως ἂν ὁ δε σπότης αὐτῷ ὁριεῖται. Καὶ μὴν, εἰ ὁ πλεῖστος ὄρος τῆς ἀνθρωπίνης ζωῆς ἑβδομήκοντα ἡ ὀγδοήκοντα Στην καθά φησιν ὁ Δαυίδ πῶς οὐκ ἀδικεῖται πάντως ὁ μὴ πρὸς τοῦτο τὸ μέτρον φθάσας ἐλθεῖν, ἀλλὰ μεταξὺ προαναρπασθείς; εἰ μὴ τῇ θείᾳ προνοίᾳ δώσομεν ἐπὶ συμφέροντι τῷ ἑκάστου τὸν θά να τον προορίζειν τε καὶ ἐπάγειν. Οὐ γὰρ δὴ τὸ μέσ γ' στον τοῦτο καὶ τιμιώτατον ζώον, τὸ κατ' εικόνα Θεοῦ γεγονός ὡς ἂν τι τῶν ἀλόγων εἰκῆ καταφθείρεται. Τὰ μὲν γὰρ ἀπογενόμενα πρὸς οὐδέν τι τοῦ λοιποῦ διαμένει· τοῦ δὲ τὸ κυριώτατόν τε καὶ ἄριστον μέρος ἐνθένδε ἀπαλλαγὲν, ἐπὶ τὴν οἰκείαν ληξιν μεταχωρεῖ, τοσοῦτον ἐνταῦθα πολιτευσάμε τον χρόνον, ὅσον εἴ τις ἐφ' ἡμέραν μίαν ὁ δὲ καὶ δύο πανηγυρίσας ἢ ἐν θεάτρῳ διαγαγών, εἶτα πρὸς ἑαυτὸν ἀναλύσειεν. "Ω τοιγαροῦν ἡ πρόνοια τοσαύτη παρὰ τὸν βίον, ὡς καὶ τὰς τῆς κεφαλῆς ἠριθμῆσθαι τρίχας τούτου πῶς οἷόν τε τὴν ἐνθένδε ἀπαλλα Paulus, Ep. ad Ephes. vi,19: "Ινα μοι δοθείη λόγος ἐν ἀνοίξει τοῦ στόματός μου ἐν παρρησίᾳ. Matth. x, 29: Οὐχὶ δύο στρουθία ασταρίου πωλεῖται; καὶ ἐν ἐξ αὐτῶν οὐ πεσεῖται ἐπὶ τὴν γῆν ἄνευ τοῦ Πατρὸς ἡμῶν. Psal. Lxxxis, 10. Gen. 1, 26, 27. σει ἄρα δικαίᾳ καὶ προορισμῷ τοῦ Θεοῦ, τή τε παρ. ελθὸν τῆς ζωῆς εἰδότος καὶ τὴ μέλλον προορωμέν νου, πρὸς τὸ συμφέρον ὁ θάνατος ἔπεισι. Καὶ ταῦτα διδάσκει μὲν ὁ μέγας Βασίλειος, ᾧ τοσοῦτον υπάρχει τί συγκεχωρηκὸς ἐν ἅπασι παρὰ πάντων ὡς μὴ ἐν Ένα μηδένα τὴν ἐναντίαν θέσθαι τολμῶντα μὴ οὐ καταγέλαστον εἶναι δοκεῖν· μαρτυρεῖ δὲ Εξεκίας. ᾧ τῆς ζωῆς εἰς τὸ ὡρισμένον πέρας ἐλθούσης ἐτιν αριθμός πεντεκαίδεκα προσετέθη Τουναντίον δέ τις ἕτερος βασιλεὺς Χαλδαίων αμαρτήσας μετ γάλα, συνετμήθη τοὺς ὅρους. Καὶ ὁ Δαυὶδ δὲ, τῷ Θεῷ φάσκων «Μὴ ἀναγάγης με ἐν ἡμίσει ἡμε ρῶν μου, ' τοὺς τῆς ζωῆς που πάντως όρους όπο δηλοί, μὴ συντμηθῆναι τούτους αιτούμενος. Οὕτω δὴ καὶ εἴ τις ἕτερος εξήρπασται τοῦ θανάτου θαυματουργία τινὶ θείᾳ καὶ πρεσβείας ἁγίων, οὐ τὸ μὴ εἶναι ζωῆς ὄρους, ἀλλὰ τὸ εἶναι μᾶλλον ἐνδεί κνυται, τοῦ Θεοῦ δυναμένου του, πεπηγότες όρους ὑπερθέσθαι τε μεταβαλλομένων ἐπὶ τὸ κρεῖττον ἡμῶν, καὶ αὖθις ἐπιτεμεῖν πρὸς τὸ χεῖρον ὑπαγο μένων. Ταῦτα καὶ τοῖς ζῶσιν ὠφέλιμα, πρὸς θείο μόνον ἀναπείθοντα βλέπειν ὡς ζωῆς καὶ θανάτου κύριον·. Ἐν γὰρ χειρὶ αὐτοῦ, φησίν, ἡ πνοὴ τῶν ζώντων· κ καὶ τὴν ἐπὶ τοῖς τεθνεῶσι παραιρείται λύπην, ὡς μεταστήσαντος αὐτοὺς ἐπὶ τῷ συμφέ μοντι τοῦ κοινοῦ τῶν ἁπάντων δεσπότου. Εἴρηται θατέρῳ μέρει τὰ τῆς οἰκείας δόξης. Οἱ δὲ τὴν ἐναντίαν αὐτοῖς ἰόντες, Οὐδ᾽ αὐτοί, φασ', τὴν θείαν πρόνοιαν ἀναιροῦμεν, καὶ τὸ παρὰ Θεοῦ τὸν θάνατον εἶναι· καίτοιγε ἁμαρτίας ἐπιτί μιον όντα και παρ' ἡμῶν ἡμῖν αὐτοῖς εἰσενηνεγμέν νου (Ο Θεός γάρ, φησὶ θάνατον οὐκ ἐποίησεν, οὐδὲ τέρπεται ἐπ' ἀπωλείᾳ ζώντων) κατατιθέμεθα. Οὕτω μέντοι φαμὲν τὸν θάνατον εἶναι παρὰ Θεοῦ, καθάπερ ἄν τις τὰ παρὰ τοῦ ἐπάρχου πραττόμενον παρὰ τοῦ βασιλέως εἴποι πεπράχθαι, μηδὲ συνει δότος ἐσθ' ὅτε τοῦ βασιλέως· ἀλλ' ἐπειδήπερ αὐτό; ἐστιν ὁ τὸν ἔπαρχον καταστήσας, εἰς αὐτὸν ἀναφέ μεταὶ τὰ ἐκείνου. Κανταῦθα τοίνυν τὸν θάνατον ἐπάγει μὲν ἡ κοινή φύσις, καὶ ὁ τῆς γενέσεως και κλος τοὺς μὲν εἰς τὸν βίον εἰσάγων, τοὺς δ᾽ ἀναγκαίως ἀνθυπεξάγων· λέγεται δὲ παρὰ τοῦ Θεοῦ ἑκάστῳ πρὸς τὸ συμφέρον ἐπάγεσθαι, οὐ τῷ παρ αὐτοῦ μόνον τὴν φύσιν εἶναι καθεσταμένην, ἀλλά καὶ τῷ παρακολουθοῦσαν ἐν πᾶσι τὴν θείαν προ νοίαν, καὶ συνειδυίαν γε, μή κωλύειν, ἀλλ' ἐπιτρέ πειν τῇ φύσει τὰ ἑαυτῆς ποιεῖν. Οὕτω δὴ καὶ ἐξ ἀμελείας ἔσθ' ὅτε τις ἐτελεύτησεν, ἢ τῇ διαίτη και κῶς χρησάμενος, ἡ λῃσταῖς περιπεσών, ἢ ἐν πολέμε διαφθαρείς, ἢ συμπτώματι ἐναποληφθείς, ἢ ναυαγίῳ κατὰ θάλατταν ἐναποπνιγείς· ἤδη δὲ ἔνιοι καὶ ἑαυτοὺς ἀνεῖλον· ἅπερ ἀπαντα προεγνωκέναι Matth. x, 50: Ὑμῶν δὲ αἱ τρίχες τῆς κεφαλῆς πᾶσαι ἠριθμημέναι εἰσί. Res narratur IV Reg., c. xx. Baltasar, cujus narral inferitam liber Daniel, Psal. ci, 24. Sap. 1, 15.

MARCI EUGENICI EPIST. DE VITE TERMINO. μὲν καὶ συνεγνωκέναι τὸν Θεὸν λέγομεν, ἔτι δὲ τῷ τῶν ῥηθέντων, ἀλλ' ἐπιπολῆς αὐτῶν ἅψασθαι. συγκεχωρηκέναι καθ᾽ οὖς αὐτὸς ἐπίσταται λόγους· προορίζειν δὲ, ἡ αἴτιον αὐτὸν εἶναι, μὴ οὕτω μανείημεν ὥστ᾽ εἰπεῖν. Εἰ δὲ δὴ φαίη τις ὡς οὐ τὴν τρόπον τοῦ θανάτου προορίζει, τὸν χρόνον δὲ μέσ νου, καὶ τοῦτο μὲν οἷς λέγουσιν ἀναιροῦσι. Τίς γὰρ καὶ χρεία προορισμοῦ διὰ παρακλήσεως λυομένου, καὶ τοῦτό γε οὐκ ἐφ' ἑνὸς ἢ δυοῖν, ἀλλ' ἐπὶ πλειό. νων; εἰ δὲ μὴ λύεται, τί καὶ παρακαλοῦμεν ἑκάσ στοτε; λανθάνουσι δὲ καὶ ἑαυτοὺς ειμαρμένην τινά θανάτου καὶ ἀπαράβατον ἀνάγκην εὐπροσώπῳ ῥήματι τοῦ προορισμοῦ λέγοντες· καὶ ἀκουέτωσαν λοι τὸν ἅπερ οἱ τὴν ειμαρμένην δοξάζοντες, ὡς οὔτε Ιατρούς δεήσει καλεῖν, οὔτε τὰ πρὸς θεραπείαν τῶν νοσούντων ἐπιτηδεύειν. Πῶς δὲ καὶ ὁ λοιμός, ἀφ' ἑτέρου πρὸς ἕτερον φυσικῶς διαδίδοται, καὶ πολλοί θεραπεύοντες ἑτέρους ἐπαπέθανον τοῖς θερα πενομένοις, λεγέτω ὁ τοὺς ὄρους εἰσάγων. Ἀλλὰ τὰ τοιαῦτα πάντα προσεχῶς μὲν ἡ φύσις ἐνεργεῖ καὶ ὁ συμπίπτων καιρὸς ἑκάστοτε· συγχωρεῖν δὲ ὁ Θεὸς, οὐκ ἐνεργεῖν λέγεται, μή τι γε δή προορίζειν. Οὐ γὰρ δὴ καὶ τῷ Σκύθῃ καὶ Σαυρομάτῃ τὸν θάνατον αὐτὸς προορίζει· ἀλλ᾽, ὥσπερ τήν γένεσιν ἡ δυοῖν ἐπὶ ταυτὸ σύνοδος, ἀνδρός τε καὶ γυναικός, ἐκτελεῖ, και, ὅταν ἀκούσωμεν ὅτι παρὰ Θεοῦ συνάπτεται ἀνὴρ γυναικί, οὐ τὸ καθ᾽ ἔκαστον ἐννοοῦμεν, οὐδὲ τοὺς παρανόμους γάμους ἐκλογιζόμεθα· τὸ πρᾶγμα δὲ αὐτὸ καὶ τὸν καθόλου λόγον τῆς φύσεως, οὕτω δὴ, καὶ τοὐναντίον ἐπὶ θανάτου, ζωῆς ὅρον ἐκλαμ Ἔστι γὰρ οὐ ταυτὸν ὄρος καὶ πρόγνωσις, ἀλλ' ἐπὶ πλέον τοῦ ὅρου ή πρόγνωσις. "Ο μὲν γάρ τις ὁρίζει, τοῦτο καὶ προγινώσκει πάντως· σὺ μὴν 8 προγια νώσκει, τοῦτο καὶ προορίζει. Καθάπερ ὅ μὲν ἄν θρωπος, τοῦτο καὶ ζῶον· οὐ μὴν δ ζῶαν, τοῦτο καὶ ἄνθρωπος. Τὸν μὲν οὖν ἄνθρωπον ζῶον ἀληθῶς ἐροῦμεν, τὸ δὲ ζῶον ἄνθρωπον οὐδαμῶς. Καὶ κατὰ μὲν τοῦ ὅρου τὴν πρόγνωσιν ἀληθῶς που κατηγορήσομεν, κατὰ δὲ τῆς προγνώσεως τὸν ὅρον οὐκ ἀλη θῶς. Ταῦτα δέ που καὶ ὁ ᾿Απόστολος διαστέλλειν οἶδεν ἐν οἷς φησίν· Οὓς προέγνω καὶ προώρισε συμμόρφους τῆς εἰκόνος τοῦ υἱοῦ αὐτοῦ, ἡ Οὐκ ἄρα οὐδὲ παρ᾽ ἐκείνοις τοῖς διδασκάλοις ἀντὶ τῆς προ γνώσεως ὁ ὅρος εἴρηται. Πόθεν οὖν τὰ ῥητὰ παραμυ θησόμεθα; φαμὲν ὡς εἰ μὲν προκείμενον ἦν ἐκείνοις περὶ τοῦ ζητήματος τούτου διαλαβεῖν, ὅπερ ὁ θεῖος ἐποίησεν 'Αναστάσιος, εἶπον ἂν ὅσα ἐκεῖνος, καὶ ἔτι πλείω τε καὶ θαυμασιώτερα, καὶ τοῦ ἀκριβοῦς ἐχου μενα μᾶλλον· ἐπεὶ δὲ ἐκ τοῦ παρείχοντος εἶπον τὰ εἰρημένα, μήποτε τὸ ἐπὶ μέρους ὑπάρχον ὡς καθό λου, διὰ τὴν τῶν ἀκουόντον ὠφέλειαν, ἀπεφήναντο. Πολλὰ γὰρ οὕτω παρὰ τοῖς πατράσι καὶ τῇ θείᾳ Γραφῇ λέγεται, μερικὰ μὲν ὑπάρχοντα, ἁπλῶς δὲ καὶ ἀπολύτως λεγόμενα, καὶ διὰ τοῦτο δοκοῦντα καθόλου λέγεσθαι· οἷόν πού φησιν ὁ Σωτήρ • Ο πιστεύων εἰς ἐμὲ, τὰ ἔργα & ἐγὼ ποιῶ κάτ κεῖνος ποιήσει, καὶ μείζονα τούτων ποιήσει. ο Καὶ μὴν οὐ πᾶς ὁ εἰς αὐτὸν πιστεύων μείζονα τῶν ἐκειβάνειν προσῆκε τὸν πεπηγότα λόγον τῆς φύσεως, ο νου ἔργων ποιεῖ. Καὶ ὁ ᾿Απόστολος αὖθις· ε; ἑκάστῳ τὸ ζῆν ἐφ᾽ ὁσονοῦν φυσικῶς ἐπεμέτρησε - λύει δὲ αὐτὸν ὁ Θεός, ἡνίκα βούλεται, πάντως πρὸς τὸ συμφέρον, ὁ καὶ τὴν φύσιν αὐτὴν συστησάμενος. Διὰ τοῦτο καὶ πολλοὶ πολλάκις ἐκ θανατικῶν τε νόσων καὶ κινδύνων μεγάλων παραδόξως ἐσώθης σαν· ἕτεροι δὲ, νοσούσε συναναστρεφόμενοι καὶ τὴν αὐτὸν αὐτοῖς ἀέρα σπῶντες, ἀσινεῖς ἐφυλάχθησαν. Οὗτοι μὲν οἱ ἐναντίοι λόγοι. Καὶ εἴ τις ἡμᾶς ὡς διαιτητὰς δέχεται, τιθέμεθα τῷ δευτέρῳ, καὶ τὴν νικῶσαν αὐτῷ δίδομεν, ἀποφαινόμεθά τε εὖ μάλα τεθαρρηκότως μὴ δεῖν τὸ πάντων ἀοριστότατον ὡρίσθαι παρὰ Θεοῦ λέγειν. Τί γὰρ καὶ τοῦ ἀποθανεῖν ἄνθρωπον εὐκολώτερον; ἐν γε καὶ ψὶξ παρα δραμοῦσα πολλάκις διέφθειρε, κατὰ τὸν εἰπόντα, καὶ ποτὲς πλεονάσας καὶ ἵππος συναρπάσας, καὶ μυρία ὅσα τοιαῦτα. Λειπόμενον δ᾽ ἂν εἴη καὶ τὰ ῥητὰ συμβιβάσαι, καὶ ἐπιλύσασθαι τὰ τοὺς ὄρους εἰσάγοντα. Ο τε γὰρ μέγας Βασίλειο;, καὶ ἑπομέ νως αὐτῷ Θεόδωρος ὁ Στουδίτης ἐν τοῖς αὐτοῦ μέλεσιν δρον εἶναι τῆς ζωῆς ἑκάστῳ παρὰ Θεοῦ πεπηγότα διδάσκουσιν. Οἱ μὲν οὖν λέγοντες ὅρον αὐτὴν εἶναι τὴν τοῦ Θεοῦ πρόγνωσιν, ὡς πάντα περιλαμβάνουσαν, ἐοίκασιν οὐκ ἀκριβῶς ἐπιστῆσαι τῷ σκοRom. vn', 29. Joan. Σιν, 12. 1 Cor. ut, 16. 1 Cor. 1, 30. I Cor. 111, 3. (β) Proverb. ΧΧΙ, 8: Πλοῦτον δὲ καὶ πενίαν μή • Ἡμεῖς δὲ νοῦν Χριστοῦ ἔχομεν,» ἀλλ' οὐ πάντες, ἀλλ' αὐτὸς καὶ οἱ κατ' ἐκεῖνον. Καὶ πρὸς τοὺς Κο ρινθίους αὖθις· Ἐξ αὐτοῦ δὲ ὑμεῖς ἐστε ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ.» Καίτοι γε οὐ πάντες ἐκ τοῦ Θεοῦ ἦσαν· πολλοὶ γὰρ ἦσαν τοιοῦτοι, πρὸς οὓς ἀλλαχοῦ φησίν· «Ετι σαρκικοί έστε, καὶ κατὰ ἄνθρωπον περιπατεῖτε.» Καὶ ὁ Σολομών «Πλοῦτος καὶ πε νία παρὰ Θεοῦ ἐστιν·, ἀλλ' οὐ πᾶς πλοῦτος, οὐδὲ πᾶσα πενία. Καὶ πολλὰ ἄν τις εὕροι τοιαῦθ᾽ ἕτερα. Τοιοῦτον, οἶμαι, καὶ τὸ παρὰ τῷ μεγάλῳ Βασιλείῳ περὶ τῶν τῆς ζωῆς ὅρων εἶναι • Θάνατοι γάρ, φησίν, ο ἐπάγονται τοῖς ἀνθρώποις, τῶν ὅρων τῆς ζωῆς πληρωθέντων.» Οὐ πᾶσι φησὶ τοῖς ἀνθρώ ποις, ἀλλὰ τοῖς πιστοῖς καὶ πρὸς οὓς ἐκεῖνος ἐποιεἶτο τὸν λόγον· καὶ τούτοις δὲ οὐ πᾶσιν, ἀλλὰ τοῖς. ἀριστοῖς τε καὶ οἰκειοτάτοις· τούτων γὰρ ὁ Θεὸς οὐ τὴν τελευτὴν μόνον, ἀλλὰ καὶ τὰ κατὰ τὸν βίον ἅπαντα προορίζει, Καὶ φησὶν ὁ θεῖος ᾿Απόστο. λος οὓς προέγνω καὶ προώρισε συμμόρφους τῆς εἰσ μόνος τοῦ Υἱοῦ αὐτοῦ. Καὶ ὁ θεολόγος Γρηγόριος • • Κατὰ τήν μεγάλην τοῦ Θεοῦ βουλήν τε καὶ πρός γνωσιν, ἢ πόρρωθεν οἶδε προκαταβάλλεσθαι τῶν μετ άλων πραγμάτων τὰς ὑποθέσεις·, καὶ καθάπερ μοι δῷς. Ipsa quæ affert verla Eugenicus ubi 18leant nescio. Rom. vi, 19. Conf. Gregorius N. Or, 18, p. 981: Ο δε γὰρ πόρρωθεν καταβάλλεσθαι τῶν μεγάλων πραγμάτε ἡ σοφία τὰς ὑποθέσεις.

ADDENDA. ἐπὶ τῆς πρώτης δημιουργίας, ε ἐν μὲν τοῖς ἄλλοις» του, καὶ τὸ τῆς ἀκάρπου συκῆς παράγοι συγχω εἶπε, «φησὶν ὁ Θεός, Γενηθήτω φῶς, καὶ γενηθήτω στερέωμα ἐπὶ δὲ τοῦ ἀνθρώπου καὶ βουλῆς αὐτῷ ἐδέησε τὴν εἰς αὐτὸν ἐνδεικνυμένῳ τιμήν. Ποιήσωμεν γάρ, φησίν, ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ' ομοίωσιν καὶ ἀρχέτωσαν τῶν ἰχθύων τῆς θαλάσσης καὶ τῶν πετεινῶν τοῦ οὐρανοῦ· κ τὸν αὐτὸν δὴ τρόπον κἐνταῦθα τοὺς μὲν ἄλλους ἅπαντας ἐπιτρέπει τῇ κοινῇ φύσει, μικρόν τι διαφέροντας τῶν ἀλόγων, εἰ μὴ καὶ χεῖρον ἐκεί των τῇ ἀλογίᾳ συζῶντας· τὰ δὲ τῶν οἰκείων αὐτῷ καὶ φίλων οὓς ἐξελέξατο ἐκ τοῦ κόσμου φησίν οὐ · προγινώσκει μόνον, ἀλλὰ καὶ προορίζει· τιμῆς τοῦτο ῥῆμα καὶ ἀξιώματος δηλωτικὴν τοῦ μεγίστου. Και θάπερ γάρ τις βασιλεὺς ἁπάντων μὲν προνοείται τῶν ὑπηκόων, ἀλλὰ τῶν μὲν ἐν τέλει καὶ οἰκειοτάτων δι' ἑαυτοῦ, τῶν ἄλλων δὲ δι' ἐκείνων οὕτω δήπου καὶ ὁ Θεός περὶ μὲν τῶν πολλῶν ἀνθρώπων, φησί, ο τὸν ἥλιον αὐτοῦ ἀνατέλλει ἐπὶ πονηρούς τε καὶ ἀγαθοὺς, καὶ βρέχει ἐπὶ δικαίους καὶ ἀδίκους ο κοινὰ δὲ δήπου ταῦτα καὶ τοῖς ἀλόγοις· περὶ δὲ τῶν οἱκείων, «ὑμῶν δὲ καὶ αἱ τρίχες τῆς κεφαλῆς πᾶσαι ἠριθμημέναι εἰσὶ, ο τὴν ἐξαίρετον περὶ αὐ τοὺς ἐνδεικνύμενος πρόνοιαν. Καί τοῖς μὲν πολλοῖς τὴ εἶναι μόνον δι' ἀγαθότητα χορηγεί (τούτου γάρτοι καὶ δέονται), τοῖς οἰκείοις δὲ καὶ τὸ εὖ εἶναι, καὶ πρός γε ἔτι τὸ ἀεὶ εὖ εἶναι. Ὁ μὲν οὖν ἐκείνων θάνατος φυσικός, ἐνίων δέ γε καὶ πονηρός «(Θάνα το: γάρ, φησὶν ἁμαρτωλῶν πονηρός·») πῶς δ' ἂν εἴη προωρισμένος ὁ πονηρός· ὁ δὲ τούτων τίμιος ο μὲν αὐτὸς, δόξαν δὲ τῷ Θεῷ παρέχων· ο Τίμιος γάρ, φησίν εναντίον Κυρίου ὁ θάνατος τῶν ὁσίων αὐτοῦ.» Οὗτος οὖν καὶ προωρισμένος, ὡς ὁ τοῦ θείου Πέτρου· «Εκτενεῖς τὰς χεῖρά σου, φησὶ καὶ ἄλλος σε ζώσει καὶ οἴσει ὅπου οὐ θέα λεις.» Τοῦτο δὲ ἔλεγε, σημαίνων ποίῳ θανάτῳ δο ξάσει τὸν Θεόν. Βλέπεις τίς ἐστιν ὁ προωρισμένος θάνατος; οριζόμενος γὰρ ὁ θεῖος Μάξιμος τοὺς προς ορισμούς, θεῖα καὶ ἀγαθὰ θελήματα τούτους εἶναι φησί, προκαταρτισθέντας τῶν αἰώνων ἐν τῷ Θεῷ. Εἰ οὖν ἀγαθὸν μὲν θέλημα τοῦ Θεοῦ ὁ προορισμός, τὸν δὲ τῶν ἁμαρτολῶν οὐδαμῶς θέλει θάνατον, ἀγαθὸς ὤν (ε οὐ βούλομαι γάρ, φησὶ τὸν θάνατον τοῦ ἁμαρτωλοῦ ὡς τὸ ἐπιστρέψαι καὶ ζῇν αὐτὸν,») οὐκ ἄρα προόρισται τῷ Θεῷ ὁ τῶν ἁμαρτωλῶν θά- Ο νατός, ἀλλ' οὐδ' ὁ κατὰ φύσιν ἁπλῶς ἐπερχόμενος. Εἰ δέ τις τὴν ἐπὶ τοῖς ἁμαρτωλοῖς ἐνίοις φιλανθρω· πίαν προβάλλοιτο τοῦ Θεοῦ καὶ ἀναβολὴν τοῦ θανά Gen. 1, 3, 6. Gen. 1, 26. Marc. xii, 20. Matth. v, 45. Matth. x, 30. Psal. xxxmı, 21. Psal. cxv, 15. Joan. xxv. 18. Ezech. 18, 23: Μὴ θελήσει θελήσω τὸν θάνατην τοῦ ἀνόμου, λέγει Κύριος, ὡς τὸ ἀποστρέψαι αὐτὸν ἐκ τῆς ὁδοῦ τῆς πονηρίας, καὶ ζῆν αὐτόν. (10 Luce. xin, 8. Verba sunt Dei de Paulo, Act. Apost. 1x, 15, Σκεύος ἐκλογῆς μοι ἐστὶν οὗτος. Jesumes Chrys., ρουμένης τοῦτο τὸ ἔτος μάλιστα μὲν κἀκεῖνοι τῆς τῶν σωζομένων ήδη μερίδος εἰσὶ καὶ διὰ τοῦτο προωρισμένων οἷος ὁ Παῦλος, ὃς ἐπιδιῶναι τοῖς διωγμοῖς ἐκείνοις καὶ τῇ μανίᾳ συγχωρηθείς, ἀντὶ διώκτου κήρυξ τοῦ Εὐαγγελίου κατέστη, καὶ σκεῦο; ἐκλογῆς, καὶ διδάσκαλος τῶν ἐθνῶν καὶ τοῦ χο τοῦ κορυφαίος τῶν ἀποστόλων. Διὰ τοῦτο ἑαυτὸν ἀφωρίσθαι ἐκ κοιλίας μητρός λέγει καὶ ἀψωρι σμένον Θεοῦ προγράφει Τί δ' ἂν εἴη τῶν πα λῶν διαφέρων οὗτος, εἰ καὶ τὰ ἐκείνων ἀπανθ' ὁμοίως ἀφωρισμένα τε καὶ προωρισμένα; Μερικά οὖν καὶ ταῦτα καὶ ὀλίγοις συμβαίνοντα· τὰ δὲ ἐν μέρει καθόλου κατηγορεῖν, ἄτοπον, πρὸς τῷ μηδὲ προύργου τι εἶναι τῷ τοὺς καθόλου προορισμούς εἰσάγοντι λόγῳ. Εἰ γὰρ βούλεται μὲν αὐτοὺς ὁ θεὸς ἐκκόψαι, φείδεται δὲ παρακαλούμενος ἢ προορῶν τὸ μέλλον, οὐκ ἄρα τὸν τῶν ἁπάντων θάνατον ἁπλῶς προορίζει. Σκόπει δὲ καὶ ἐντεῦθεν· εἰ φύσει ἀδρι στα τὰ μερικὰ καὶ ἄτομα, παρὰ φύσιν δὲ ὁ Θεὸς, οὐδὲν ποιεῖ, οὐκ ἄρα ὁ Θεὸς ὁρίζει τὰ ἀόριστα πλή Θεί, δηλονότι τὰ μερικά· μόνα ἄρα τὰ καθόλου καὶ τῶν ἐπὶ μέρους ὅσα πρῶτα τῶν ἄλλων καὶ τιμιώ τερα καὶ συνεκτικὰ τῶν ἄλλων. «Σὺ μὲν ἀριθμεῖς τὰς μυριάδας, ο ἡ θεολόγος λέγει φωνή, ο Θεός δὲ τοὺς σωζομένους· καὶ σὺ μὲν τὸν ἀμέτρητον χοῦν, ἐγὼ δὲ τὰ σκεύη τῆς ἐκλογῆς.» ᾿Αλλὰ δὴ καὶ οὕτω σκεπτέον· ἅπαντα τὰ ἐν τῷ κόσμῳ γινόμενα Η κατ' εὐδοκίαν γίνεται τοῦ Θεοῦ, η κατά συγχώ ρησιν, ἢ κατὰ παραχώρησιν, ἢ κατὰ ἐγκατάλειψιν Οσα μὲν οὖν κατ᾽ εὐδοκίαν γίνεται τοῦ Θεοῦ, τους ἐστι κατὰ τὸ ἀγαθὸν αὐτοῦ καὶ εὐάρεστον καὶ τέλειον θέλημα, καθά φησιν ὁ θεῖος Απόστολος ταῦτα καὶ προωρίσθαι τῷ Θεῷ λέγομεν, εἴτε θάνα τος, εἴτε τι τοιοῦτον ἕτερον εἴη· τὰ δὲ λοιπά, ούτ δαμῶς, ὡς καὶ ἐξ αὐτῶν ἐστι δῆλον τῶν ὀνομάτων. Οὐκ ἄρα πάσαν ζωήν ώρίσθαι φήσομεν, οὐδὲ πάντα θάνατον προωρίσθαι· μόνον ἄρα τὸν τῶν δικαίων καὶ τῷ Θεῷ φίλων, ὧν οὐδὲ θρὸς ἡ τῆς κεφαλῆς ἀπολεῖται μὴ βουλομένου Θεοῦ. Ταῦτ᾽ εἰ μὲν ἱκανῶς σοι δόξειεν ἔχειν, ἁγιώτατε δέσποτα, τῆς σῆς ἂν εἴη τοῦτο δι' εὐχῶν συνεργείας, ᾗ καὶ θαῤῥῶν ἐγὼ μάλιστα τὸν περὶ τούτων λόγου ἐνεστησάμην· εἰ δὲ πολὺ τοῦ δέοντος ἔξω πίπτει, τὸ μέν τι λελογίσθω τῇ τοῦ ἡμετέρου νοῦ βραχύτητα τε καὶ οὐδενείᾳ· τὸ δὲ τῇ νῦν ἐνοχλούσῃ μάλιστα ἀσθενείᾳ· ὑφ᾿ ἧς καὶ ταῦτα μόλις εἰπεῖν καὶ συν τάξαι συγκεχωρήμεθα. oratione in Paulum prima, init.: Επειδή γύρ σκεῦος ἐκλογῆς γέγονε. Gregorius Naz. oral. 26, p. 440: Παῦλος ὁ μέγας κῆρυξ τῆς ἀληθείας, ὁ τῶν ἐθνῶν ἐν πίστει διδάσκαλος. Sepius dictus 6 δεδά σκαλος τῆς οἰκουμένης. Paulus, Epistola ad Galatas 1, 15: Οτε δὲ εὐδό κησεν ὁ Θεὸς, ὁ ἀφορίσας με ἐκ κοιλίας μητρός μου. Paulus, Ep. ad Rom. 1, 1: Παῦλος, δούλο; Ἰησοῦ Χριστοῦ, ἀφωρισμένος εἰς Εὐαγγέλιον Θεού. Significari videtur locus Gregorii Nar. Theologi. Num respectu ad verba Pauli, Epist. ad Eylies. 1,5? Κατὰ τὴν εὐδοκίαν τοῦ θελήματος αὐτοῦ.