DE SUCCESSU SYNODI FLORENTINE, ET DE PROCESSIONE SPIRITUS SANCTI, primum græce editus liber, DEINDE AB EODEM LATINIS LITTERIS DONATUS. Bessarion cardinalis Nicænus, magn. et clemen- quibus apertissime ex Patre et Filio Spiritum san tiss. viro Alexio Lascari Philanthropinɔ S. D. Tu quidem non humanis solum rebus, verum etiam divinis summopere studens, meditationeque Scripturarum teipsum oblectans non cessas, et ipse per te fidei veritatem inquirere, et nos adhor tari, ut pro posse opem tibi feramus ad eam in vestigandam atque inveniendam. Ego vero cum pigritia quadam, tum vel maxime quia libenter si miles labores deposui, propterea quod sæpius de hac re sermonem habui cum nostris hominibus, qui pluris suam superstitionem et ignorantiam faciunt, quam veritatem: invitus hoc rursus sub eo certamen, quanquam ad te scripturus, qui sapientia et humilitate ornatus non magis ten tandi, quam veri investigandi gratia, hæc a me petis. Ipsam item auctoritatem sucri concilii sim pliciter satis esse puto ad persuadendum quem quam, et inducendum ad ejus conclusionem humili corde capessendam, atque credendam sine qua cunque contradictione vel ambiguitate. Cum tot hominum conventum, qui sapientia, scientia et omni virtute præditi fuerunt, quorum in medio ad fuisse Spiritum sanctum ut credamus necesse est, veritatem latuisse minime credeudum sit. Præterea memini longam ad te alias dedisse Epistolam, om niaque satis tetigisse quæ nunc quæris, et ipsam etenim quæstionem per se ipsam probavi, quod scilicet Spiritus sanctus a Patre Filioque procedit, ‹ et quæ videbantur sequi inconvenientia solvi, et de aliis omnibus quæ tunc etiam petiisti, reddidi ra'ionem; ita ut non sit opus pluribus verbis præ sertim tibi, qui tantam in hujuscemodi habes experientiam, ut parvis etiam principiis habitis multa magnaque possis ex teipso percipere. Cum vero aliquid plus a nobis expostules non propter teipsum fortassis, cum ipse idem nobiscum sapias, sed propter contentiosos et veritatis adversarios nos cum quia parati ad satisfactionem esse debe mus omni poscenti nos rationem de ea quæ in no bis est fide secundum Apostolum, tum ut amicitiæ nostræ satisfaciamus. Spe etiam ducti aliquorum utilitatis, qui bæc legent, morem tibi gerere propo suimus. Primis itaque auctoritates sanctorum Pa trum et doctorum Occidentalium tibi mittimus, ctum procedere affirmant: et Patrem, et Filium sui ipsius habere principium, et ambos unum ejus esse principium. Quæ cum plurimæ sint, et cunctis eorum in libris sparsæ paucas nos tibi modo mit timus, quibus tamen similes alias etiam omnes esse scias. Deinde quemdam nostrum serinonem, cui Dogmaticum, aut De unione titulum imposuimus, tibi mittendum judicavimas, quem paulo ante sa cram unionem, tanquam ultimam meæ opinionis atque sententiæ declarationem edidimus, quemque mitissimo nostro imperatori, et patriarchæ reve rendissimo omnibus nostris præsentibus legendum dedi, cum inter nos ultimatim consideraremus quid faciendum esset, et sententias aliorum de ro unionis serutaremur. In quo ex ipsismet Orienta libus Patribus, et doctoribus nostris omissis om nino Occidentalibus pro posse quæstionem propo sitam declaravi atque probavi, quem tanquam, et tibi potissimum, et si quis alius sine contentione audiet et perleget, maxime profuturum tuæ nobi litati mitto, clementissime ac splendidissime vir. Cum vero in iis nihil laboris ad præsens adhibue rimus (jam enim erant edita), tuo autem amore nunc quoque aliquid lucubrationis proposuerimus suscipere, ultra bæc etiam aliquid plus tui gratia tibi scribemus. Quare quam breviter omnem sacri concilii processum unionisque sacra modo tibi nar rabo, ac aliquas rationes, quibus dogma propositum probabitur, afferam, et sic finem imponam. Sed antequam de iis dicam, parvum quiddam non ta men parvi imo vero maximi existimandum iis proœmiis addam; supplebo quod prædicto sermone dogmatico deest, verborum multitudine futura utilitate compensans. In illo itaque dogmatico ser mone ex Orientalibus duntaxat doctoribus volens hujus quæstionis veritatem probare unam quamdam auctoritatem B. Basilii, quæ sola omnibus aliis quod propositum ostendendum antecellit, omisi, propterea quod ab aliquibus dubitabatur an esset B. Basilii. Non quia ego quoque aliquid dubii de ea habuerim, minime, sed quia apud alios dubitaba tur, nolui dubio uti. Hæc autem est qua in tertio contra Eunomium suorum librorum beatus ille usus est. Cur enim necesse est (inquit), si ordine

ac dignitate tertius est Spiritus, natura quoque auud in papyro ante ccc annos scriptum: erat ipsum tertium esse? Dignitate namque ipsum se cundum esse a Filio, cum ab ipso esse habeat, et ab ipso accipiat, et annuntiet nobis, et omnino ab illa causa dependeat, pietatis ratio tradit: Capitur causa pro principio, causatum vero pro eo, quod a principio est, et non ul causa, et causatum limita tionem important prout Latini accipiunt cum talia removent a divinis, veluti imperfectionem sonansia. Dependere quoque sumitur pro accipiendo esse, et non ul notat essentialem distinctionem prout Latini accipiunt, cum aiunt nullam in Deo dependentiam ponendam proptcr divinæ essentiæ unitatem summum. Hoc igitur omisimus in dogmatico nostro sermone ponere. Ita vero ego certe tenco S. Basilii hanc esse auctoritatem, quemadmodum et alios ejus contra Eunomium libros, quibus autem rationibus tu quoque audias. Cum in bac synodo nostra sex inter nos volumina hujus operis contra Eunomium haberemus quatuor in membranis antiquissima, quorum tria quidem Mitylenensis archiepiscopi erant. Quartum Latinorum, duo vera in Papyro, quorum unum serenissimi erat imperatoris, aliud reverendissimi patriarchæ, quod a monasterio Xanthopulorum commodo accipiens secum porta verat. Quorum, inquam, sex voluminum quinque ita habebant hanc auctoritatem, uti ego nunc alle gavi. Videlicet qui ab ipso, hoc est, Filio habeat esse Spiritus, et ab eo tanquam a causa dependeat. Uuum vero duntaxat, quod videlicet apud patriar cham erat, hac auctoritate carebat, in quibusdam partibus ejus diminutum, in quibusdam superabun dans, prout corruptoris, quicunque ille fuerit mens et manus voluit, demum post celebratum sacrum concilium, et nostrum ad urbem Constantinopoli tanam reditum, cum proposuissemus omnes illorum sacrorum locorum bibliothecas tum hujus libri sancti Basilii, tum aliorum gratia inquirere, qu.c cunque nova volumina reperi post hanc contentio nem scripta omnia... prædicta auctoritate reperi. Quæcunque vero antiquiora erant, et antequam hoc bellum oriretur, scripta hæc vero sana et integra cum auctoritate prædicta manent, quæ non pauciora sunt, quam illa que passa fuerant cor ruptionem. In quibus etiam aliquid reperi; quod et plangendum simul, et mirandum est. Mirandum quidem, si quis volens adhæret falso ipse illud fin gens, et præsertim veritatem celando, cum intel lectus naturaliter veritatem habeat pro objecto plangendum vero, quod aliqui sint ita fidei verita tem parvifacientes, sine qua est impossibile homi mein salvum fieri, ut non solum ejus investigatio nem contemnant, verum etiam cum clare appareat eam celare, opprimere atque pervertere conentur. Hoc autem tale quid erat una cum aliis duos etiam quosdam libros sancti Basilii offendi apud mona sterium Christi Salvatoris Pantepopti, unum in per gameno antiquissimum, ut videbatur, quanti vero temporis ignoro, non enim erat annus inscriptus cnim in fine tempus notatum, ex quo certe habetur tantum temporis præteriisse ab ejus initio: et libri adhuc exstant, nisi postquam eos publicaverint, e medio sublati fuerunt ab illis, qui omnia contra suam ipsorum salutem machinantur: hæc ambo uti nos allegavimus habebant sancti doctores au cloritatem inscriptam. Quidam autem animi audax audacioris etiam manus, a membranis quidem ferro veritatem delevit, quanquam nihil ei ten:eritas pro fuit, cum et locus vacuus manens, et syllabarum medietates adhuc exsistentes, et illius audaciam accusent, et veritatem nihilominus ostendant. In papyreo vero volumine atramento perfuso tolam illam partem operuit, quæ dicitur ab eo tanquam a causa dependere. At post aliquot annos, cum hic liber in manus incidisset illius sapientissimi viri Demetrii Cydonii, auctoritas prædic:a reintegrata est. Ille enim eam propria manu in margine illius libri ascripsit, et audaciam corruptoris digne re prehendit in tantam insaniam, tenebras et igno rantiam nostros homines pepulit eorum contentio. Deinde dicere audent, quod Latini, nostrorumque Veccus, et alii, qui Latinos secuti fuerunt, libros corruperint, præsertim cum auctoritas hæc tantum ornatum, tantam gratiam et eloquentiam At:icam præseferat, ut non modo Latinos aliquid simile cum tanta gratia in lingua peregrina et Græca, non posse componere: sed neque Græcos quidem præ ter ipsum Basilium. Latinis etenim lingua propria generaque dicendi a nostris diversa impedimento sunt, ne aliquid ita ornate in nostra lingua conseri bant quemadmodum etiam nostris impossibile est aliquid æquali gratia et ornatu, atque Latini in lingua Latina scribere, quantumcunque vel Græci in Latina, vel Latini in Græca lingua profe cerint. Cujus rei tum ego, tum alii de nostris di gni sumus testes, qui Latinam utcunque mediocri ter intelligimus linguani, nil tamen quod ornatuni Latineque compositum sit, scribere possum. Clare itaque patet qui modos dicendi, stylum, eloquen tiam, et alia indicare sciunt ipsius Basilii, et ejus limatæ linguæ hanc auctoritatem, et nullius alte rius esse. Præterea cum Veccus paucis ante annis fuerit, libri vero multo eo antiquiores sint, falsam hanc accusationem, et vanum refugium probant, Item hoc idem aliunde probatur. Vir quidam apud Latinos maximæ reputationis, Hugon nomine anti quus, et longe ante tempora nostra, præteriti sunt namque fere ccc anui, ex quo fuit, cum de proces sione Spiritus sancti scriberet: hanc etiam aucto ritatem sancti Basilii ad hanc conclusionem pro bandam inducit. Hoc autem non Latine scriptum videns dico, verum Græce apud Constantinopolim in quodam libro Græco, uon ipsius Hugonis, sed cujusdam Nicetæ archiepiscopi Thessalonicensis, qui ipsi Hugoni contradicit, quanquam ipse Thes salonicensis idem cum Latinis sapiebat. Quod enim Spiritus sauctus ex Patre Filioque procederet,

credebat, contendebat vero, ut vulgo dicitur, de ream catenam ordinis nos docuit. In iis enim contra umbra asini, neque ipsum verum asserens licere Symbolo addi, rem magnæ profecto devotionis ct sapientiæ, ac si diceret non oportere veritatem publice prædicare. Hæc autem longius narravi, volens probare fuisse quidem corruptionem in li bris, verum non a Latinis et illorum sequacibus, sed e contra a contendentibus cum Latinis: cor ruptionemque non per additionem solum, sed inter dum per minutionem factam fuisse. Ita ut nullus amplius possit Veccum et similes causare, cum libri multo antequam fuerit Veccus veritatem clare probarent. Et hæc quidem a tempore ita indubia et vera sunt signa; ab ipso etiam genere dicendi suavissimo et ornatissimo stylo patet nullius alte rius quam Basilii debere credi istam auctoritatem esse. Attamen ab ipsa etiam sententia, et sequen tium ad præcedentia connexu id ipsum clare pate bit; si quis attente consideret. Cum Eunomius ex eo quod Spiritus sanctus tertius ordine dignitate que diceretur a quibusdam doctoribus, tertium etiam cum natura colligeret, sanctus Basilius conclusionem hanc ægre ferens, media tamen non negat, quod scilicet Spiritus sanctus tertius esset dignitate et ordine; nam et si contra Eunomium clamans, ait, qui vero ii sancti fuerint, et in qui bus eorum sermonibus hoc docuerint, dicere non audet: non ideo hoc dicit, quia negant Spiritum sanctum tertium ordine esse, vel dici a sanctis, quemadmodum nostri recte putant (sic enim sibi ipsì etiam et veritati contraria diceret), sed illius temeritatem ægre ferens, et conclusionem hanc re pellens, quod scilicet Spiritus sanctus tertius etiam esset natura, exclamavit dicens; qui vero ii sancti fuerint, et in quibus eorum sermonibus hoc do cuerint, dicere non audet; non quia non fuerint qui hoc dixerunt, sed quia si corum auctori tatem expresse allegasset, manifeste apparuis set non potuisse hanc absurdam sequi conclu sionem ex dictis eorum. Scimus etenim quod ex uno etiam vocabulo, vel dictione ablata, superad dita vel proposita, tota intentio atque sententia scriptoris mutatur; et e converso cum fideliter allegatur, clare mens ejus probatur, ita ut non li eeat malignantibus conclusionem inferre, quæ præ cedentibus non conveniat. Quare si Eunomius etiam allegasset auctoritatem sanctorum, non li cuisset ei concludere quod concluserat; nam et si tertium esse Spiritum sanctum doctores concedunt, tertium tamen eum esse natura negant expresse, quare malignitatem ejus detestans infert; fuitne unquam ita temerarius aliquis, qui divina dogmata perverteret, atque innovaret: et patet quod novi tatem hic nominat tertium esse natura Spiritum sanctum, non autem ordine et dignitate. Nempe enim seipsum appellasset novarum rerum aucto rem, et sibi ipsi contraria diceret. Ipse enim est qui præcipue nobis credere tradidit Spiritum san ctum tertium esse ordine et dignitate, et hanc au Eunomium sermonibus suis, dignitate namque ait secundum esse a Filio, videlicet Spiritum sanctum cum ab ipso esse habeat, et ab ipso accipiat, et annuntiet nobis, et omnino ab illa causa dependea', pictatis ratio tradit. Hujus enim auctoritatis, etsi non totam, partem tamen admittunt nostri, cætera abscindentes, ac ita eam allegantes; dignitate etenim secundus esse a Filio tradit fortasse ratio pietatis, addentes fortassis ut orationem dubiam reddant; quæ dubietas omuino aliena a mente sancti Basilii per nos probabitur. Hæc enim non per impossibile sanctus ille doctor infert, quemadmodum aliquibus ignoranter visum est, scilicet ut veram sanctæ Scri pturæ, suamque ●pinionem exponens considerat, quod sequens est tertium ordine clare ponens Spi ritum esse; tertium vero natura tanquam impium repellens. Audi etenim quæ ad ejusdem probatio nem dicit Quemadmodum enim, inquit, Filius or dine quidem a Patre secundus est, quoniam ab illo et dignitate, quoniam origo; et causa essendi ei, cum ejus Pater sit; natura vero nullo modo secun dus, quoniam in utroque una est Deitas: ita vi delicet et si dignitate et ordine secundus a Filio est, non tamen alienæ ipsum naturæ esse inde consequetur. His etiam verbis aliqui addiderunt, quanquam concedendum non sit: quo nihil magis contrarium est intentioni B. Basilii, qui in Epistola ad canonicas, Clarissime Spiritus sanctus, inquit, Patri quidem et Filio connumeratur, cum supra omnem creaturam sit; ordine vero tertius est, ut Evangelia nos docent, Domino dicente: Euntes in universum mundum baptizate in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti; qui autem eum præponit Filio, aut superiorem Patre dicit, bic contradicit Dei traditioni, alienus vero a sana fide eɛt, quam accepit, laudationis formam non servans; et post pauca: Quare si quis hunc ordinem pervertit, ipsam personarum exsistentiam totamque fidem negat. Si igitur hæc verba hæsitantis et dubitantis circa ordinem sint, et ejus, qui suam sententiam sub dubiis, et cum fortassis, et quanquain concedendum non sit proferat, tuum sit judi cium, et aliorum, qui recti judices suut, et aliqua tenus intelligant vim rationum, et dogmatum veritatem. Deinde non pudet cos tantæ contra rietatis sanctum doctorem accusare, immo vero ignorantiæ, si modo quidem tertium ut non liceret absque crimine impietatis, et totius fidei perver sionem bunc ordinem mutare, modo fortassis eum esse secundum a Filio dicat, et alia hujuscemodi. Ego vero teste Deo vicem eorum qui hæc autu mant doleo et pro eis me pudet. Si vero ipsi non sentiunt, mirum est profecto. Quod autem omnem eorum impudentiam enervat, hoc est, quod in bis contra Eunomium rationibus suis post multa con cludens hic doctor infert: Ita et Spiritus sanctus di gnitate quidem et ordine secundus post Filium est; accepimus enim eum tertium a Patre et Filio nume

`ratum ipso Domino in traditione baptismatis sa- et ordine: igitur Spiritus ex Filio est. Quod autem Spiritus natura est ordine secundus a Filio, patet, nihil enim est in sancta Trinitate præter naturam, neque per accidens; et cave ne te scandalizet hæc dictio, natura, cum Spiritum natura secundum a Filio audias. Non enim secundum naturam secun dum illum dicimus, ut alterius naturæ illum esse ostendamus, prout Eunomius faciebat; sed naturæ dicimus excludentes accidens, et quod præter na turam est. Hoc autem sanctus quoque Athanasius testatur; qualem ordinem et naturam habet Fi Jius ad Patrem, talem ordinem et naturam Spiritum quoque sanctum ad Filium habere docens. Duo enim hæc per hanc auctoritatem probantur, et quod tertius a Patre Spiritus sanctus est ordine, et secun dus a Filio, quodque natura est hic ordo. Sed hæc quidem ex auctoritatibus sancti Basilii luce c!a rius probata sunt, quæ longo sermone data opera exposui; cum non parva nos inde sequatur uti litas, imo vero totum bæc sola verba possint. Si quidem solus Basilius sufficiens est ad docendum nos fidei veritatem. Jam vero ad promissa me trans feram, et omnem tibi processum sacri concilii brevi ter narrabo; deinde aliquas demonstrationes hujus veritatis in medium afferam, et sic finem faciam. Narratio eorum quæ in concilio facta fuerunt. lutans hunc ordinem docente cum dixerit: Euntes baptizate, etc. Animadverte igitur quod quibus argumentis in Epistola ad canonicas ordinem in Trinitate probat salutaris, scilicet baptismatis tra ditione, eisdem etiam hic eumdem ordinem de monstrat; at in Epistola ad canonicas tanta cum certitudine bunc asserit ordinem, ut eum qui ali ter diceret, impium assereret. Quo igitur modo hic, ubi eisdem argumentis utitur, cum hæsitatione et dubitatione loqueretur? verum hæc pravorum homi num, et impiorum, non illius sanctissimi viri sunt. Nulli itaque dubitandum est sancti Patris nostri Basilii banc esse auctoritatem, Spiritum, scilicet sanctum, ordine et dignitate secundum a Filio esse, ipsumque esse habere ab eo, et ab eo tan quam a causa dependere. Quod cum ita sit, quis amplius aliquid alius quærit? Nonne solus Basilius sufliciens est omnem nos docere veritatem? Nonne tantuin et humanæ et divinæ sapientiæ partici pavit, ut etiam solus sufficiens sit toti causæ do ctor ac magister? Et quanquam hæc veritas, quod Spiritus sanctus videlicet etiam ex Filio procedit, ex iis etiam nudis hujus doctoris verbis mani feste appareat: non tamen ab re esse judicavi ipsius ejus verbis præsuppositis syllogismum quem dara ad eam veritatem probandam inferre. Dicit igitur Filium secundum a Patre ordine et digni tate; hoc autem nostri etiam concedunt, sed anim adverte quonam modo secundus a Patre sit Filius ordine et dignitate: idem enim infert, propteréa quod ab eo est, et quia principium et causa ejus est Pater. Quare quod in divinis personis secun dum ordine et dignitate ab aliquo est, ideo secundum ab illo est,quia est ab illo. Hæc vero in naturalibus etiam rebus manifestum est. Omne enim quod ab aliquo natura secundum est, etiam ab eo est: si quis dicat calorem produci a sole prius radium, non tamen calorem produci a radio, quanquam sit natura secundus post radium, respondetur, in creaturis quidem, quod natura secundum alterius ab eo esse, vel tanquam a eausa effectiva, vel tan quam a causa, sine qua non, ut in exemplo pro ducto; in Deo cum non prius tempore procedat a Patre Filius, quam Spiritus, si Spiritus est ita ut victos et profligatos nos in primo certa natura secundus Filio, oportet quod ab eo sit tan quain a causa effectiva: sumimus autem hic, et in toto hoc opere causam pro producente more docto rum Græcorum. At Spiritum quoque sanctum ordine et dignitate secundum a Filio idem ait; quod autem non quasi dubitans, ut quidem somniant, imo vero certo tenens in epistola ad canonicas clare vide tur. Ex iis igitur tale sit argumentum. Omne, quod in divinis personis alio secundum est, ab eo est Spiritus vero sanctus secundus a Filio est: igitur a Filio est. Quod si volueris magis generaliter argu mentari, in hunc modum tibi dicendum est: Omne, quod ab natura secundum aliquo est, ab eo est. Spíritus vero natura secundus est a Filio, dignitate Illa igitur, de quibus Ferrariæ, ubi ut notum vo bis est, primo appulimus, ante inchoationem concilii privatim disputavimus, tanquam non necessaria omittam, cum etiam nobis illa terendi temporis gra tia potius, et illos exspectandi, qui venturi erant ad concilium, proposita fuerint, quam quod neces saria essent. Tempore vero adveniente visum est nostris in duas partes propositam quæstionem divi dere unam, quod nec ipsam etiam veritatem lice ret addere Symbolo Patrum: alteram, quod nec sit verum Spiritum sanctum ex Patre Filioque pro cedere. Et cum hoc placuisset, demum quærebatur quonam incipiendum esset, et communi aliorum sententia visum fuit inde incipere: quod nihil sit addendum Symbolo, quanquam ipse manifeste con tradicebam. Aiebam enim aut probabilius hoc altero esse, aut e contra: et siquidem minus probabile esset, non decere a debilioribus incipere, mine deterritos: deinde secundum subire, ne for tassis isthæc profligatio etiam ut secundam partem perderemus causa fieret. Quod si probabiliorem illam partem putaremus, oportere eam posterio rem servare. Si enim in prima quæstione vincere mus, etiam secundam fortiori animo aggrederentur; quod si primam perderemus, illam videlicet, quæ Spiritum sanctum etiam a Filio procedere ponit, tunc saltem in secunda vinceremus; neque ipsam veritatem licere addere ostendentes. Præterea cum in natura etiam quod fieri per pauciora potest, non fit per plura: frustra enim esset, frustra vero nec Deus, nec natura facit; illud proponendum dicebam et de illo primum disputandum, post quod

et alteri non relinquitur locus. Si igitur ipsum mus secundum ecumenicum concilium Symbolum dogma falsumi esse probaremus, illud addere non licere manifestum esset, nec probandum esset, non licere illud addere. Quare uno certamine totum perficiemus, aiebam, si incipiemus a dogmate, etiam illud falsum esse probare poterimus. Quod autem nec ipsam veritatem liceret addere probato, resta bit adhuc ipsum dogma verumne an falsum sit probare. Hæc autem cum dicens persuadere nostris non potuissem, scilicet de íllo primo vellent om nino disputare; propterea quod putabant hanc probabiliorem partem, volens eos dehortari: dixi in contrarium quatuor rationes duntaxat præsente sapientissimo imperatore nostro, quas Latini etiam postea adduxerunt, quasque inter rationes per Latinos inductas audies; quibus probabam bujus rei falsitatem, et quod ridiculum sit putare veritatem non licere addere: quas et si nullus præsentium solvere potuerit, quod tamen volebant, hoc statuerunt, et ego sequebar, dicere quidem quæ expedirent nationi, et honori ejus, putans me debere Deo et ipsi nationi, deinde vero majorem partem sequl et una cum eis certamen subire. Sequebatur etiam serenissimus imperator, licet ei non placeret hoc consilium, veritus tamen ne quis ignorantium eum putaret vim aliquam eis in ferre. Incepimus igitur cum Latinis disputare, pro bare volentes nibil, nec ipsam veritatein licere Sym bolo Patrum addere; tota vero vis nostra in decretis sanctorum et œcumenicorum conciliorum consiste bat, in quibus circa finem aiunt, non licere præter hæc aliam fidem conscribere, aut sapere, aut do cere, et cætera hujuscemodi. Quando ridiculosum quid, et magni vituperii dignum passa fuisset tota natio, et nos omnes per prodentiam boni Ephesini, nisi ego sentiens impedivissem. Una enim cum de cretis Patrum illud quoque Apostoli ad Galatas al legare volebat, dicentis: Si quis vobis aliud præter quam tradidi vobis evangelizatus fuerit, anathenia sit. Item sancti Dionysii Areopagitæ de divinis nomi nibus auctoritatem dicentis, Omnino itaque nihil est audendum, vel dicere, vel cogitare præter illa quæ divinitus, e sacris oraculis nobis tradita sunt. Volebat itaque per ista etiam probare non licere nec ipsam etiam veritatem addere Symbolo. Hoc autem quantam nobis derisionem fecisset, et quod in ipso ingressu convincti et profligati fuissemus, hinc senties. Tota ratio nostra, qua credebamus hanc rein posse probari, in dictis tertii œcumenici concilii Ephesini consistebat; cum asseverarenius illam primam in fine sui decreti hanc inhibitio nem de quacunque videlicet additione edidisse. Nam etsi non sit verum talem inhibitionem illud concilium fecisse, qui tamen contendere volunt, possunt aliquid adjumenti hinc habere propter æquivocationem et ambiguitatem verborum. Causa vero cur tertium concilium primum hanc inhibi tionem fecisse dicimus, est primo, quod Acta primi concilii nusquam reperiuntur; secundo cum scire Nicænum in plurimis mutasse partim auferendo, partim addendo, non licebat dicere ante secundum concilium hanc inhibitionem factam fuisse; ipsos etenim sanctos Patres secundi concilii anathematis reos fecissemus, qui partim addiderunt, partim diminuerunt Nicæno Symbolo. His igitur ita declaratis, considera quæ ex iis quæ Ephesinus propositurus erat, inconvenientia sequebantur. Cum enim sanctus Apostolus, beatus quoque Dionysius multo ante non solum secundam, sed etiam primam synodum fuerint, si eæ auctoritates ipsam etiam veritatem inhibent, ne quis eam vel doceat, vel ad dat Symbolo sub anathemate, et secundi concilii Patres essent, qui tot additionibus et minutionibus Nicæni concilii Symbolum alterarunt, et ipsi Nicæn concilii Patres, qui quo ante eos Ecclesiæ uteba tur Symbolum plerisque in partibus ejus muta runt. Si autem hæc opinio nec cogitanda quidem tanquam impia sit, patet, quod illa inhibuit, et Apostolus, et Dionysius docere, sapere, evangeli zare, et cogitare quæ falsa fideique catholicæ con traria sunt; quod si falsa inhibet, nos autem eorum auctoritates tanquanı æquivalentes decretis conci liorum producebamus, patet, quod etiam decreta Pa trum falsa inhibent ne Symbolo addantur, non autem quæ vera sunt. Itaque in ipso primo congressu et primo die convicti et profligati fuissemus. Cum au tem hæc ego sensissem, rationibus prædictis vix ei persuasi, ut illas auctoritates non proponeret. Ex iis itaque licet illius hominis, et ingenii ejus subtilita tem judicare, et quale ei judicium in sublimioribus sit, si hæc res eum tam manifesta latebat. Hæc au tem dico non ejus reprehendendi causa, longe enim ab hoc absum, sed ut auditores admoneam ut sibi ab ejus sermonibus caveant. Discutientes igitur hanc quæstionem, et de ea publice cum Latinis dispu tantes, dum in principiis et circa proœmia esse mus, nos videbamur superare: nondum enim ali quid dignum quod ad propositam rem faceret, di ctum a Latinis fuit. Quando (etsi absque arrogan tia dictum) potiores ad hanc rem ex parte nostra productæ rationes a me et inventæ, et dictæ fue runt, testes sunt qui adfuerunt. Cum autem succes cerit in sermone optimus ille vir Julianus S. R. E. cardinalis sancti Angeli dignissimus, multa et quidem potissima in medium adduxit, quibus pro positam quæstionem ita clare et sufficienter proba vit, demonstrando licere veritatem semper addere fidei Symbolo, præsertim cum necessitas cogat, et auctoritas summi pontificis accedat, ut nihil nos, quanquam diu multumque cogitaverimus, contra dicere potuerimus. Quæ cum multa fuerint, illa tamen, quæ memoria téneo, hic exponam, ut etiam hujus rei veritatem intelligas. Sed ante hæc sum mam nostratum rationum, et potissimam audi; in fine decretorum cujuslibet sacri œcumenici concilii a tertio inchoando de verbo ad verbum sic habetur: His lectis determinat saneta synodus,

nulli licere aliam fiem proferre, aut componere, omnia Symbolo Nicæni concilii, eademque fide; aut sapere, aut docere aliter. Qui vero hoc audeant facere, clerici priventur, laici anathematizentur. Hujus sententiæ et horum fere verborum omnes alize inhibitiones sunt. His nos auctoritatibus tan quam irrefragabilibus nitebamur, dicentes nec ipsam veritatem licere addere, cum ex dictis san ctorum inhibitum sit, nec liceat. Contra nostram positionem inter multas rationes ex parte Latino rum introductas hæc quoque fuerunt. Rationes Latinorum, quibus probatur quod licet veritatem addere Symbolo. Quodlibet concilium non solum proferrė aliam fidem inhibet, sed et componere. Si igitur per hoc quod dicit, aliam fidem, intelligit aliis ver bis, eidem tamen sententiæ compositam fidem seu Symbolum, accidet quod omnes quidem Sym bolum diversis quidem verbis, sententia tamen eadem, composuerunt, quod quia omnes docto res sancti, qui fidem catholicam profitentur, fe cerunt, sub anathemate erunt. At hoc non solum falsum, sed etiam blasphemia est dicere. Igitur non prohibetur aliis verbis consonis veritati eam dem exponere tidem, sed contrariam et diversam componere, hoc prohibitum est. Item quartum concilium ipsum etiam sapere, et docere aliter, anathemati subjicit. Si igitur sapere, vel docere vocabulis quidem diversis, consonis tamen veri tati prohibet, sub anathemate sunt omnes, qui fdem orthodoxam, quibus potuit unusquisque verbis docuerunt. Unusquisque enim sanctorum diversis vocabulis eamdem fidem prædicavit. At cum hoc inconveniens sit dicere, non diversita tem vocabulorum, sed sententiarum contrarieta tem prohibet præsertim cum ipsum sapere ad sententias, non ad vocabula referatur. Præterea sextum concilium eadem ipsa, quæ et quartum, dicit, et insuper inhibet ne quam vo cem inanem aut vanam alicujus dictionis inven tionem quis introducat ad pervertendum quæ a se determinata sunt. Ex quibus manifeste apparet illa vocabula inhibita esse, quæ ad pervertendum dogmata Patrum introducuntur, non quæ ad cor roborandumi. Amplius tertium concilium statuit, nec licere aliam fidem proferre præter eam quæ in Nicæno concilio edita fuit, et eos qui hoc au derent, anathemati subjecit. De Symbolo vero per secundum concilium edito, quo tota Ecclesia uti tur, nullam facit mentionem. Si igitur ideo non fecerant de eo mentionem, quia aliud et diver sum a fide Nicæni concilii illud putarunt: pecca mus nos, et quidem mortaliter, qui omisso tota liter Symbolo Nicæno, præter quod nullam aliam fidem proferre statuerunt Patres, secundi concilii utimur Symbolo, illud legentes, illud docentes, illud et privatim et publice proferentes, et hac ratione sub anathemate sumus. Quod si ideo si lentio illud præterierunt, quoniam idem est per Patrol. Gr. CLXI in utroque continetur, nisi manifeste apparet ver bis non esse idem. His enim maxime differt plu res additiones, plures etiam diminutiones babens. Est igitur idem sententiis, qua de causa et primi et secundi concilii Symbolum tanquam unum pu tarunt tertii concilii Patres: quare omne etiam Symbolum quibuscunque compositum verbis cam dem sententiam, quam et Nicænum continens, idem est illi: nihilque contra hoc facit, cum di citur non audere tradere aliud Symbolum aliud enim intelligendum est, quod contrariam veri tatis sententiam contivet. Siquidem secundi con cilii Symbolum tantum a Nicæno differens quoad verba, idem tamen cum primo non aliud judica tum est a Patribus. Item unumquodque concilium post lectionem totius sui decreti non Symboli solius, sed totius decreti, ait, His lectis determinavit sacra synodus nulli licere aliam fidem, proferre; patet autem quod cum dicat, his lectis, totum decretum intel ligit. Igitur et quod sequitur, aliam fidem non li cere proferre ad totum decretum ipsum quoque refertur, videlicet non licere proferre aliam fidem præter eam quæ in toto decreto, non solum in Symbolo continetur. At quoad verba quartum concilium aliud quam tertium, quintum aliud quam quartum, et ita cætera conscripserunt. De tota igl tur fide et sententiis, non verbis hic ratio est. Item septimum concilium non omnino facit ali quam Syınboli vel primi vel secundi mentionem, sed simpliciter decreto ejus edito in fine addit His nihil est addendum, nihil ab eis auferendum, quod si quis vel addat, vel auferat quidquid ab hac fide, anathema sit. Manifestum igitur est, quod de fide contraria et falsa inhibet; non enim pro hibet, ne Ecclesia decreta, cum res exigit, edere possit. Præterea quæ corde credimus in justitiam, ea dem ore quoque confiteri ad salutem debemus, aliter imperfecta nobis fides esset. Confitenda enim est coram hominibus fldes, si desideramus promissa præmia. At verum necesse est sapere, igitur et confiteri idem necesse est. Amplius in actis quarti concilii in prima ses sione, primo quidem legit Eutyches Nicænum Symbolum, deinde idem hæreticus infert, quod de hac fide Nicæna videlicet decrevit Ephesina synodus eum qui præter hanc quidquam addat, cogitet aut doceat, reum esse pœnis, quæ ibi dem continentur. At Eusebius, episcopus Dory lensis, qui se zelo fidei accusatorem hujus hære tici constituerat, cum hæc audisset, exclamavil dicens, Non est tale decretum, non est canon qui hoc jubcat, mentitus est. Patres vero concilii sex centi et triginta numero his auditis, Eutycheu condemnarunt, nolentem sapere atque credera aliqua alia, quæ in Nicæno Symbolo non cou:i

neantur explicite. Alia vero dico numero, non nes a prædictis sanctis Patribus jain editos, et a ut contradictoria vel contraria, quo fit, ut illas additiones putaverint inhibendas esse, quæ con trariæ et oppositæ veritati sunt, non illas quæ sunt consentaneæ. Quod enim Christus in duabus et ex duabus naturis absque confusione perman serit post carnis assumptionem, quod Eutyches negabat, quanquam aliud esset a Nicæno Sym bolo, alind vero non sententia, sed-verbis, tamen cogebant Eutychen, ut hoc crederet. Igitur mani feste apparet non simpliciter aliud, sed contra rium inhibuisse sanctos doctores. Animadverte namque quod ipsamet verba tertii concilii, quæ nos proferimus, nulli videlicet licere aliam fidem proferre, hæc eadem Eutyches pro se produce bat. Episcopus vero Dorylensis, et totum conci lium, Non est talis canon, exclamarunt, qui hoc jubɩat, et illum condemnarunt tanquam non recte intelligentem hunc canonem. Exponebat enim eum quemadmodum et nostri omne aliud simpliciter, etiam si esset differentia verbalis, putans inhibi tum esse. Quam expositionem synodus refellit, non negans hæc verba in canone-Ephesino conti meri: aliam tamen fidem putans, quæ contraria veritati, non quæ verbis differens, sententiis concors et consentanea sit. Item in libro canonum conciliorum, quos no ster Zonaras exponit, in eo, inquam, libro est hæc inhibitio tertii concilii, his videlicet lectis determinavit søncţa synodus, et est inter ejusdem concilii canones septimus numero; ante huuc est alius ejusdem concilii cauon numero sextus, qui communione privat cos qui auderent aliquid eo rum permutare, quæ a synodo acta sunt. In sep timo autemu canone videlicet inhibitionis anathe matizantur qui transgrediuntur canonem, et aliam prædicent dem. Quærit igitur Zonaras quare san cti Patres in sexto canone communione duntaxat privant transgressores, in septimo vero anathemati eos subjiciunt; hanc vero quæstionem his verbis solvit Multum interest, inquit, inter contradi cere, et dubitare de aliqua re; ideo qui dubitat de his quæ jam recte a Patribus statuta sunt, ex communicatione innodatur, et communione pri vatur: qui vero eis contradicit tanquam contraria sapiens, anathematizatur. Quare iste etiam com mentator aliam fidem hic contradictoriam contra riamque apertissime et manifeste nominat. Item concilium in Trullo celebratum in primo suo capone dicit: Statuimus immutabilem, absque aliqua novitate, servare traditam nobis ab ipsis ministrisVerbi qui illud oculis viderunt, apostolis videlicet sanctis, et a 318 sanctis Patrlbus in Ni cæa congregatis; et consequenter enumerat om nia concilia, et jubet fidem ab omnibus illis tra ditam immutabilem servari. Deinde infert, quod si quis prædicta pietatis dogmata non teneat, et eis acquiescat, et ita sapiat, et prædicet, sed eis contraire conetur, anathema sit secundum cano Christiano - consortio tanquam alienus pellatur et projiciatur. Nos enim nec addere neque auferre quidquam· omnino vel cogitamus, vel possumus canones prædictos sequentes. Hic canon mani feste declarat tertii concilii decretum, et aliorum, quæ inhibent, ne quis aliam præferat fidem, cum dicat, quod si quis contraire Patrum dogmatibus conetur, anathema sit secundum canones jam ab eis editos, hos videlicet, qui inhibent aliam fidem. *llæc igitur decreta contrariam fidem prohibent, et quod inferunt, nos enim nec addimus, nec au ferimus aliquid, in fide videlicet intelligunt, non in Symbolo; Symbolum enim hæc synodus nOR inseruit in suo decreto, sed fidem exponens, et dogmata sanctorum Patrum, et omnium concilio rum infert, Nec addere, nec auferre quidquam cogitainus: et ratio, quia canones prædictos se quimur; ita ut clare pateat, cum dicat Patres nec addere nec auferre licere, non verbales additio nes et ablationes, sed contrariarum sententiarum et falsi sensus inhibere. Per hunc igitur unum canonem solum, quem non ratio nostra inducit, non aliquis privatus homo commentatur simplici ter, sed quein una synodus, tot Patram conventus composuit, quo etiam et aliorum similium Pa trum mentem exponunt; apertissime et n'adi festissime solvitur quæstio non contendere volen tibus. Voluissem liceret longius evagari; vidisses profecto multas similes rationes, et quidem po tissimas. Cum vero et quæ dicta sunt ita clare hanc quæstionem decidant, ut illi quidem, qui veritatem diligat, et absque contentione quæ dicta sunt audiat, satis superque sint, conten dere vero volenti nec multo plures satisfaciant uno duntaxat argumento Latinorum adhuc ad dito, cessabo de hac re plura dicere. Est autem hoc potissimum, et quod solum sufficiat ad redar guendum errorem nostrorum. Nos asserimus quod primum tertium concilium hanc inhibitio nem decrevit, ut paulo ante dixi; quando etiam causam, quare hoc dicimus manifestavi, quæ est quod cum secunda synodus plura addiderit, plu raque abstulerit a Symbolo Nicæno, si asserere mus ante secundum concilium hanc inhibitionem fuisse, ex duobus unum sequeretur, necesse es set, aut transgressionis canonum sanctos secundi concilii Patres accusare, et sub anathemate ſuisse, aut cum bóc non solum absurdum, sed etiam blas phemia sit dicere, non omnem verbalem additio nem, sed sententias falsas atque contrarias, ne addantur inhibuisse. Quare cogimur dicere post secundam synodum hanc inhibitionem factam fuisse, non antea. Igitur si quis e converso osten dat quod ante secundam synodum hæc inhibitio fuerit, et iisdem fere verbis, quibus tertium con cilium usum est, colligetur duorum supradicto rum alterum, et cum secundi concilii Patres trans gressores canonum dicere, blasphemia sit, restat,

et nifeste contrariam fidem inhibet. Conclusio quod urgente necessitate, et judicio Ecclesia, et auctoritate summi pontificis acce dente, licet et necessarium est addere verbum Symbolo. Per hæc itaque omnia clementissime luce cla rius probatum est non esse prohibitum veritatem addere fidei Symbolo, imo vero declarare. Nullum enim veritatis dogma est, quod vel explicite non contineatur Symbolo, et simplici apostolorum tra ditioni: declarare autem, et replicare, ac Sym bolo addẹre non semper videlicet, nec omnem vo lentem, sed magna necessitate cogente, et cum Ecclesiæ judicium, et auctoritas summi pontificis accesserit, non modo non esse probibitum, sed etiam necessarium esse. Continuatio narrationis eorum, quæ in concilio facta fuerunt. ut secundum sit verum, videlicet non id intelli- ▲ intelligit, cum hanc inhibitionem decernit, sed ma gere illam inhibitionem, quod nostri putant, sed contrariam fidem inhibere. Hoc igitur nobis os tenderunt Latini. Probatum est etenim ab cis primam Nicænam synodum hanc inhibitionem fecisse, iisdem ipsis verbis, quibus et tertium, et alia concilia scripserunt. Probarunt autem hoc modo la studiosi et diligentes in omnibus acti bus suis sunt Latini, prout et tua nobilitas ɛit experta in multis eorum sapientiæ, ut non solum in divinis, verum etiain in humanis et civilibus rebus nihil eos de priscis gestis vel scriptis la teat; quare in unaquaque etiam civitate reperies in eorum archiviis multa antiquissimis gestis eorum conscripta. Hoc etiam in catholica Ecclesia aliisque piis locis servatur. Multa enim acta pontificum, mul tæque conciliorum epistolæ et canones exstant. Produxerunt igitur nobis in antiquissimo libro membraneo epistołam Liberii papæ ad B. Athana sium Alexandrinum patriarcham, quæ incipit Jam a principio tantam accepimus a beatissimo Petro principe apostolorum. In qua post pauca dicit, accepisse epistolam sancti Athanasii, eam legisse. Deinde addit: Cum autem fidem Ni cæni concilii in ea rectam reperissemus, magnas gratias vobis retulimus, pro qua non solum coin pati vobiscum, et persecutionem pati parati su mus, sed cum necessitas exigat, etiam mori pro nomine Christi non postponemus, quantumcunque sumus imbecilles. Prædicta namque ut legimus sancta decrevit Nicæna synodus, aliam fidem nulli licere proferre, aut conscribere, aut com ponere, aut sapere, aut aliter docere, nec ali quid in fide vel intelligere, vel proferre quod horum Patrum decretis contrarium sit. Qui vero audeat aliam fidem proferre, aut docere, aut aliud Sym bolum tradere illis qui ad viam veritatis ex qua cunque heresi desiderant converti, aut ex Ju daismo, aut ex gentilitate, si episcopus vel cleri cas sit, privetur episcopus episcopali dignitate, et clericus clero: si vero monachus, aut laicus anathematizetur. Hæc nunc quidem actis primi concilii deperditis ignota nobis sunt: tunc vero cum adhuc exstarent, sciebant et papa Liberius, et sanctus Athanasius. Hæc autem similia sunt omnino tertii concilii verbis. Quid igitur de se cunda synodo et B. Gregorio Nazianzeno dice mus, qui, cum huic concilio præsideret tanquam alios sapientia excellens, hoc Symbolum, quo nunc tota Ecclesia utitur, conscripsisse dicitur, in plurimis Nicænum mutans, si hæc inhibitio illam mentem, quam nostri dicunt, habet. Pro sanctis Patribus et doctoribus, beu! seductores et deceptores facti sunt, et secundi concilii Pa tres, et B. Gregorius Nazianzenus, cui per ex cellentiam Theologus cognomen fuit. Sed absit hane blasphemiam etiam cogitare. Non igitur nec prima, nec tertia, nec aliqua alia synodus hoc Ilis igitur aliisque similibus per Latinos dictis, clementissime vir, nos cum nihil ad bæc respon dere haberemus, quid namque poterat aliquis contra talem veritatem impudenter dicere? taceba mus. Latini vero probato quod licet addere Symn bolo veritatem, consequenter pollicebantur se probaturos etiam dogma Symbolo additum, ve rum esse, videlicet, quod Spiritus sanctus ex Patre Filioque procedit. At nostri in primo con vieti, formidabant secundum certamen subire, illudque eis evenit, quod ego jam a principio præ sidebaın futurum, cum impediebam, ne ab han quæstione inciperemus. Timebant igitur, ét nullo modo volebant amplius permanere: sed quisquo desiderabat discedere, et reverti ad propria, nihil que aliud, nisi redeundum ad patriam clamabant et cum causam curnam ita vellent interrogaren tur, reddere non volebant. Quid igitur dicemus Latinis interrogati, qua ratione in medio certami ne, imo vero adhuc in principio, quæ enim huc asque de non licere addere dicta sunt, nihil ad rem sunt. Qua igitur ratione nondum facto initio redeundum esset, dicere non habebant; verum absque ulla ratione vociferabantur, Redeamus, redeamus. Dicebant autem etiam inter se quod ad eorum aures pervenisset, Latinos posse in medium afferre` plurimas multorum sanctorum occidenta lium auctoritates, quibus palam probatur Spiri tom sanctum ex Patre Filioque procedere. Quid igitur ad has respondebimus? discedamus, redea mus, abeamus. Audisne Patrum et doctorum sententiam? Quoniam, inquiunt, multas auctori tates sanctorum Latini afferre habent, ad quas nos respondere non habemos, discedamus ab eis. Vix tamen sentientes absurditateni sententiæ suæ, et a serenissimo imperatore persuasi cesserunt, et manere decreverunt. Interim res ipsæ do Fer raria in Florentiam accessum summi pontificis coegerunt, et inde illuc translationem concilii,

Abierunt igitur Latini, recessimus etiam nos, et apparet. Attulerunt vero non solum occidentalium, cum omnes jam appulissemus Florentiam, decreta fuit dies, in qua incipiendum atque continuan dum erat concilium, et termino adveniente rur sus nos accusare Latinos incepimus. Quemadmo dum enim in illa quæstione, an liceat addere quidquam, nos· accusatorum, Latini vero respon dentiunr tenuerunt locum, et ita responderunt, ut nil nos ad illa replicare potuerimus, ita etiam in ipso dogmate nos quidem tanquam accusantes proposuimus; illi vero respondebant. In omnibus enim ad libitum nostrum, et pront volebamus, ita facere nobis licebat; et tamen non pudet aliquos dicere vim nobis illatam fuisse: quod nunquam full teste veritate qui Deus est. Proposuimus igi tur ab ipsis apostolis et sacris synodis incipientes, eorumque atque omnium orientalium doctorum auctoritatibus usi, quibus probatur Spiritum san ctum non quidem non procedere ex Filio, talem namque nu̟llam auctoritatem habemus; prout tu etiam scis, præter iHam Joannis Damasceni, qui dicit, Spiritum Filii dicimus, ex Filio vero non di cinus. Aliæ vero auctoritates omnes hoc probant, duntaxat quod Spiritus sanctus ex Patre procedit. Has igitur nos afferentes in medium putabamus probasse, falsuin esse, quod ex Filio etiam proce dat Spiritus sanctus: Latini vero ad has quidem omnes auctoritates unam hanc responsionem com munem dederunt, quod omnes videlicet veræ sunt, et ita etiam eis videri: sed etiam hoc idem cre dere Spiritum sanctum scilicet ex Patre procedere hoc tamen non ut contrarium, nec ut contradi etorium.appositioni auctoritatibus dicentibus eum etiam ex Filio procedere. Si enim altero illorum modorum illis apponeretur, tunc uno posito, alte rum perimeretur omnino: nunc vero nil prohibet utrumque verum esse, videlicet quod ex Patre procedat, et quod ex Filio. Quemadmodum si di camus Spiritum sanctum mitti ex Patre, alius vero dicat eum ex Patre et Filio mitti. Utrumque verum dicetur, et alterum non repugnat alteri. Si igitur sancti Patres dicerent, vel quod Spiritus sanctus ex solo Patre procedit, vel quod ex Filio non procedit, tunc falsa nostra esset fides. Cum autem neutrum horum nondum aliquis sanctus dixerit istud, quod dicunt ex Patre eum procedere, non perimit quod nes dicimus ex Filio etiam eum procedere. Et hæc quidem ad nostras responderunt auctoritates. Ad illam vero Joannis Damasceni auctoritatem nihil responderunt, cum nec nos eam proposuerimus. In ne tamen hujus operis, illiua quoque solutionem tua gratia his apponam; deinde Latini tanquam a principio incipientes, plura ac varia pluribus in sessionibus argumenta dixerunt a sancta Scriptura et Ecclesiæ doctoribus, minores ut plurimum propositiones habentes: quibus pro barunt Spiritum sanctum ex Patre Filioque pro cedere. Et tandem auctoritates Patrum attulerunt, quibus clare et palam hujus dogmatis veritas verum etiam orientalium Patrum testimonia, quorum aliqua, quæ mibi visa fuerunt magis ad nostrum propositum facere, tibi cum his ad præ sens mitto, ut intelligas quid de hac re ipsi-etiam occidentales doctores sapiunt. Ad qua nos nihil respondere habebamus, nisi quod corrupta sint, et a Latinis corrupta fuerunt. Produxerunt no strum Epiphanium multis in locis ex Patre et Filio clare dicentem esse Spiritum sanctum, eor raptum fuisse dicebamus. Allegarunt Cyrilli non nulla, et aliorum, idem aiebams. Adduxerunt occidentalium doctorum auctoritates, omnis no stra responsio cadem et nulla alia erat. Cum igitur multis diebus inter nos ipsos considerare mus quidnam ad hæc respondendum esset, nullam aliam reperiebamus responsionem, præter præ dictam, illain vero tanquam levem, et a cunelis deridendam in medium afferre non videbatur. Primo, quia ex antecedentibus et sequentibus hæc opinio videbatur de mente esse sanctorum. Deinde plurimis libris, et antiquissimis idem ba bentibus non erat facile ea calumniari; præsertim cum nullum nos librum alium haberemus non Latine, non Græce scriptum, qui aliter auctorita tes prædictas scriptas haberet, quam Latini dice bant. Præterea nos alios doctores contrarium dicentes producere non habebamus, eosdem occi dentales aliter alibi dicentes probare minime po teramus naturalibus rationibus eos ostendere falsa dicere, minime erat possibile: Cum igitur nullam nobis responsionem, quæ digna esset, re lictam videremus, tacuimus, per multosque dies non convenimus cum Latinis. Verum fuerunt qui subtilitate ingenii aliam invenerunt responsionem non esse mirum scilicet, si in alique sancti tan quam homines errassent: et ideo occidentales etiam doctores in hoc articulo de processione Spiritus sancti errasse, mentitosque fuisse. Hoc autem quod totam fidem nostram evertat, clare patet. Si enim fides nostra a dictis doctrinæ san ctorum pendet, ii vero circa veritatem errant, tola nostra fides evertitur. Propter bæc omnia merito secuta est unio, et omnes absque quacunque vio lentia, sponte et voluntarie huic rei concesserunt. Qui vero concedere noluerunt (fuerunt autem duo, et non plures), cum omni libertate, sine aliqua oppressione in suo arbitrio relicti, cum honore, et charitate, sumptibus Ecclesiæ Romanæ ad pro pria remearunt. Si vero juste el recte secuta fue rit unio, cum videris et perlegeris auctoritates sanctorum, quas tibi nunc mitto, ipse judicabis. Quis namque Christiano insignitus nomine non sequeretur eos, et dictis eorum, tanquam a Spi ritu sancto editis, crederet? dico tam occidenta lium, quam orientalium Patrum, quos consona dicere, eamdemque veritatem exprimere verbis differentibus firmiter tenendum est, prout in dog matico satis probavi. Ipsæ igitur auctoritates solæ

per se ipsas satis tibi et aliis erunt, clementissi- & sequitur jam constitutam ejus personam. Secundo, me vir, ad omnem ambiguitatem tollendam, et omne dubium auferendum a quacunque anima non contentiosa. Etenim me etiam non syllogismi, nec demonstrationum necessitas, non argumenta tionum vis, sed ipsæ nuds auctoritates doctorum ad credendam hanc veritatem induxerunt. Cum enim vidissen et audivissem eas, subito omni contentione et contradictione postposita, acquievi auctoritati dicentium. Judicavi namque sanctos Patres Spiritu sancto loquentes, non potuisse a veritate discessisse. Quare non solum acquievi, verum etiam gratias egi Salvatori nostro, qui mihi donavit, et audivísse, et intellexisse, quæ nunquam ante audivi. Nullus enim nostrorum unquam cre didit tot auctoritatibus doctorum propositam quæ stionem posse probari. Et tibi igitur, cui cor hu mile, et anima veri appetens est, aliis..quoque Christianis tibi similibus, hæ solæ auctoritates, ut paulo ante dixi, satis erunt. Cum vero etiam ali quas rationes et probationes a me petieris, tua gratia hæc quoque, quoad potero, breviter faciam, a sacra Scriptura et doctorum auctoritatibus ar guens, quod et si in sermone, quem de unione edidimus factum sit, satis tamen hic etiam idem faciam, aliquasque rationes in medium afferam. Sed antequam ad eas descendam, necesse esse puto aliqua præsupponere, ut ea quæ sequentur, clarius intelligantur. Presupposita ad argumenta probantia Spiritum sanctum etiam ex Filio procedere. Et primo quid sit paternæ personæ constitutivum. an sit hoc, quod dicitur causa sive principium. Nec tamen hoc verum est. Nam si hæc esset con stitutiva ejus forma, causa sive principium potius, quam Pater diceretur. At ab omnibus doctoribus communiter Pater nominatur. Item cum cauşa sive principium universale quiddam sit, hoc di ctum est secundum illos philosophos, qui tenent universalitatem fieri per intellectum: si tamen di ceretur universalia, nullo modo ab intellectu de pendere, adhuc non esse dicendum, quod illud commune principium esset alicujus personæ for maliter constitutivum, cum communicabile nulli det formaliter esse incommunicabile, quod facit erga personam formale ipsius constitutivum, et tam de Patre, quam de spirante prædicetur, inten tio quædam est, non res: quod autein est, tale est non ens; non ens autem non est constitutivum ejus, qui super om ne ens. Restat igitur aut pater nitatem solam, aut spirationem solam, aut ambas constitutivas esse personæ paternæ. At ambas im possibile est esse iis rationibus. Si enim ambæ constituerent Patris personam, aut ita ambæ simul, et siquidem utraque per se constitueret, duas formas Pater haberet, et consequenter duæ per sonæ essent. Hoc quod diximus patet; cum enim illæ sint rationes distinctæ, si quælibet earum esset persona constitutivæ, cum constitutivæ for maliter diversæ sint respectu diversorum constitu torum, sequitur id, quod diximus, tanquam duas personales formas habens; quemadmodum si quis homo duas haberet animas, quod absurdum est. Quod si non utraque per se, sed ambæ simul, neque qui diceret Patrem solum, significaret per sonain paternam, neque qui diceret spirantem, hujus tamen totum contrarium est in usu; omnes, enim doctores, et omnis Scriptura cum dicunt Patrem, divinam ejus personam significant; nostri etiam, cum dicunt spirantem, ipsum Patrem so lum putant significare. Igitur nec ita ambæ simul sunt constitutivæ personæ, ut utroque nullo modo, sed anɩbæ simul constituant, nec ut utraque per so constituat. Sed necessario alterum quidem solum constituit personam, alterum vero sequitur jam Cum unicuique enti sit quædam forma commu nis, sit item alia propria, qua constituimur, et est hoc aliquid, quemadmodum hujus hominis, ut puta Petri, una cum forma communi, quæ est hu manitas, secundum quam dicitur homo, est etiam alia propria forma, per quam dicitur, hic homo, Petrus videlicet, vel Paulus, quod et incommuni cabile alteri est propter varias opiniones de prin cipiis individuationis, etiam hic varia ponuntur; el cum dicimus, aut corpus esse propriam alicu jus formam, hoc non intelligimus simpliciter, sed solum secundum quamdam similitudinem. Hæc autem est anima ejus, vel corpus, aut aliquid constitutam personam. Restat igitur aut paternita aliud, quod est ei principium individuationis. Quemadmodum est etiam de Deo et Patre, quæ nam sit propria ejus forma personam ejus consti tuens: est enim ei communis ad Filium et Spiri tum divina ac essentialis forma, quæ una et eadem numero in eis est, Deitas videlicet, secun dum quain unus est cum eis Deus: habet nihilo minus aliam etiam propriam formam aliis personis incommunicabilem, secundum quam hoc aliquid et persona in sancta Trinitate est: quodnami igi tur sit, quærendum est. Et primo, an sit ipsum ingenitum esse, at non videtur; hoc enim est ne gatio, nihil autem exsistentium secundum negatio nem hoc aliquid est: sed est ejus proprietas, quæ tem esse constitutivam et propriam Patris for mam, spirationem vero sequi eum jam constitu tum; aut e converso spirationem esse constitutivam personæ paternæ, paternitatem sequi personiam jam constitutam. At si spirare quidem constituit, paternitas vero et ipsum generare sequitur, ab surdum quid, et quod præter omnium doctorum traditionem est, sequitur: quod tale quid est, principia, et immediata cujusque operatio ab ejus constitutiva forma prodit; omnes autem aliæ ope rationes per hanc primam videlicet operationem, ut pula ex anima, quæ est constitutiva Petri formja, prima et immediata operatio ejus prodit, quod est vivere: deinde per eam, scilicet tanquam per cau

sain sine qua non omnes aliæ operationes pro- ▲ Argumenia probantia Spiritum sanctum ex Patre deunt, speculari videlicet, docere, texere etc. Per vivere namque, quæ est prima et immediata ejus operatio, omnes aliæ efficiuntur. Si igitur et per sonæ paternæ ipsum spirare esset constitutiva forma, esset spiratio quidem prima ejus et im mediata operatio; per hanc autem generaretur Filius, quo feret ut non Spiritus per Filium pro cederet, ut theologi asserunt, sed Filius per Spi ritum generaretur. Quæ cuncta veritati contraria, et Patrum traditionibus, et communi eorum usui sunt. Et cum hæc absurda sint, restat paternita tem constituere personam paternam, et hanc ejus esse incommunicabilem formai, spirationem sequi jam constitutam ejus personam. Non quidem accipitur hic accidens proprie quod realiter ab eo, cui accidit, distinguitur ut accidens, cum nihil in Trinitate sit accidens. Verum secun dum naturam, et essentialiter, id est necessario, et per se tanquam quoddam sui naturam et essen tiam in eo necessario consequens, et ipsum qui dem generare primam et immediatam operationem personæ paternæ esse, ipsum vero spirare feri per generare, non tanquam per principium, sed per ali quid necessarium, quod præexigitur. Et hæc quidem prædicta sint tanquam ad quæ sequuntur necessaria. Item hæc etiam tanquam communia præsuppo nantur; eorum quæ in Deo dicuntur quædam sunt conīmunia omnibus personis, ut bonus, sapiens, et omnia absoluta, similiter omnes negationes, quæ per excellentiam respectu ad creaturam de eo dicuntur, ut invisibile, incomprehensibile, et hujuscemodi. Item quæcunque relationem ad creaturam signi ficant, ut creator, judex, et similia: hæc itaque communia sunt omnibus personis; quædam vero sunt propria, et horum quædam sunt propria dua bus personis comparatione ad reliquam, quemad modum Filio et Spiritui a principio esse, Patri et Filio mittere Spiritum: bic capitur mittere, at importat relationem originis inter mittentem et missum, et per consequens distinctionem realem; aut quod Spiritus dicatur Patris et Filii. Quædamı propria unius personæ, et horum rursus quædam ita propria personalia sunt, ut etiam constitutiva sint, ut paternitas, filiatio, spiratio passiva. Quæ- D. dam etsi uni soli insunt, non tamen constitutiva personarum sunt, sed quædam notiones, quemad modum Patri notionale ingenitum esse, ingenitum capitur hic pro improducto. Hæc igitur trium per sonarum communia personalia sunt, nec illa, quæ duabus comparatione ad tertiam propria sunt; nec illa, quæ uni quidem propria sunt, sed ita propria ut notionalia, et sequentia: illa vero sola sunt personalia, et personarum constitutiva propria pa ternitas, scilicet filiatio, et passiva spiratio; quæ vero duabus propria comparatione ad tertiam sunt, hæc notionalia sunt duarum personarum. His præsuppo sitis probabimus Spiritum sanctum ex Patre perki tum, ipso juvante, et ex Patre Filioque procedere per Filium, et ex Patre Filioque procedere. Per priam et immediatam uniuscujusque ope rationem, omnes aliæ operationes ejus fiunt, prima vero et immediata Patris operatio est generare per generare igitur spirandi actio fit, et ex Patre per Filium Spiritus sanctus procedit. Quod autem velit hoc, quod dicimus per Filium, et quod ipsum per causam sive principium medians significet, ex hoc non intelligimus, quod Filius sit principium medians quantum ad spirare, ita quod Pater non immediate spiret Spiritum sanctum; sed spiret eum mediante Filio, tanquam causa secundaria, sicut Deus movet cœlum intelligentia mediante. Tenc mus enim cum Augustino, quod Spiritus immediate ab utroque procedit: sed intelligimus quod Filius qui est Spiritus principium est medians quantum ad esse inter Patrem et Spiritum sanctum, cum prius naturaliter intelligatur a Patre productus, quam Spiritus sanctus ab utroque, sufficienter in sermone de unione probavimus. Item Spiritus sanctus aut ex solo Patre procedit, aut non ex solo Patre: inter contradictoria nain que nihil est medium. At non potest dici quod ex solo Patre procedat: igitur non ex solo Patre. Quod si non ex solo Patre, igitur etiam ex Filio. Quod autem non ex solo Patre proce dat, probatur primo quidem: nusquam repe ritur hoc dictum, neque apud scripturam canoni cam, neque apud doctores. Quod vero non ſuit ab aliquo istorum dictum, non est audendum dicere. Deinde cum spirare non prima, nec immediata sit essentialis actio Patris, sit per primam, ut dictum est. Accipitur hic per prout importat habitudi nem causæ, sine qua non: quia spirare necessario præsupponit generare, non prout importat habitu dinen principii; quia generatio non est princi pium spirationis; cum spiratio Filio conveniat, cui non convenit actura generatio, quæ est Ipsum ge nerare, et generatio: quare necesse est ut Filius ex hac operatione participet, et per eum Spiritus sanctus procedat; cum enim omuia sint commu nia Patri et Filio præter constitutivas personarum proprietates, communis ei erit vis etiam spiran:li, quæ naturalis quidem Patri, non tan en constitu tiva personæ ejus est, ut dictum est. Quare Spiri tus ex Patre et Filio, vel ex Patre per Filium procedit. In theologia namque per et ex nihil dif ferunt. Quod si quis dicat communem, ergo licet et Spiritui sancto banc vim spirandi esse, vim spi randi, id est, activam spirationem, sive divinam naturam conjunctam activæ spirationi tanquain essentialem et naturalem. Omnia enim essentiaka ipsi quoque communia sunt. Discat is hoc impos sibile esse, eo quod opponitur ejus proprietati; non enim potest idem sui ipsius esse principium. Unaquæque enim divinarum personarum manens in eo, quod est, et suam proprietatem personalem servans: communia etiam invicem habet omnia

essent principia. Sed unaquæque forma, id ea' unumquodque principium operationis constitutivæ cum illa operatione aliquam personam constituit; sicut essentia, quæ est principium generationis ac tivæ cum ipsa generatione Patrem constituit, et sic Pater essent duæ personæ. Hoc autem inconveniens est. Vis igitur spirandi, id est, activa spiratio, now constituit personam Patris. Quod si non constituis, communis igitur est etiam vel aliis personis, vel ali qui earum: non utrisque simul, neque Spiritui solum, cum ipse seipsum rare non possit. Est igitur communis Filio. Spiritus igitur ex Patre Filioque procedit. Item communiter omnes doctores fatentur Spi ritum sanctum prodire ex Filio: hoc autem natu raliter intelligendum est; nihil enim in Deo est præter naturam, neque per accidens. Si igitur na turaliter, et secundum naturam Spiritus ex Filio prodit, in divinis vero dupliciter potest aliquid secundum naturam prodire, aut per generationem, aut per spirationem: per generationem vero non prodit ex eo, esset enim Spiritus Filius Filii; pro dit igitur per spirationem, et ex eo procedit. essentialia. Manens enim Filius in eo quod Filius telligimus principia harum duarum operation um est, ut beatus Basilius ait, habet omnia quæcunque et Pater; igitur Spiritus etiam manens in eo quod Spiritus est, habet omnia quæcunque et Pater et Filius. Proprietati itaque ejus oppugnat sui ipsius principium esse: et ideo spirationem activam habere non potest. Sed dicet aliquis for tasse, quod si non sit ei communis spirandi vis, erit ei saltem communis generativa potentia, quem admodum Fillo spirativa: at non lateat eum, hoc etiam impossibile esse: principio quod cum gene randi potentia, id est actualis generatio constitu tiva sit personæ paternæ, et incommunicabilis al teri, ut probatum est, impossibile est alteri per sonæ eam esse communem, quemadmodum est Filio spirativa. Deinde quia implicat contradictio rem; si enim idem generaret Filium, et procede ret ex eo, esset ad idem et principium, et quod est a principio, quod est contradictio. At ideo, dicet quispiam, hoc inconveniens sequetur, quia præ supponitur Filium spirare Spiritum. Quod si non præsupponeretur, licet solum quod Spiritus cum Patre generet Filium, non relinquetur huie incon venienti locus. Cur enim non potius Spiritus cum Patre generet Filium, quam Filius cum Patre spiret Spiritum? Si quis liæc dicit, primo quidem se sciat quærere quæ nemo unquam nec cogitare quidem ausus est; deinde potentia, id est, actualis gene ratio, quidem generativa præcedit spirandi poten tiam tanquam prima et immediata Patris operatio, ut probatum est; et ideo non potest esse commu nis Spiritui; spirandi vero potentia cum sequetur Filii generationem, et per ejus generationem, ut probatum est, ſat, non impossibile, imo necessa rium est, ut sit ei communis cum Patre. Quod si quis rursus propter hæc dicat, igitur minor est Spiritus sanctus et Patre et Filio, si quidem Pa ter generat Filium, et spirat Spiritum: Filius et ipse cum Patre spirat Spiritum, Spiritus vero nec Filium generat, nec se ipsum, nec alium Spiritum spirat. Vana ratio ejus est, et contra se ipsum, qui hæc dicit, concludit. Si enim nullius personæ prin cipium esse, imperfectionis et minutionis signum in Trinitate putandum esset, pauciorum quoque personarum causam esse imperfectionis esset: Fi- At in sancta Trinitate quod ex substantia alicujus lius igitur, cum unius personæ duntaxat, videlicet Spiritus principium sit, minor esset hac ratione Patre, qui ambarum personarum est principium. At hoc inconveniens est etiam solum cogitare. Igi tur illud quoque simpliciter absurdum est. Princi pium enim prout est actui conjunctum, vel a prin cipio esse cum de personalibus proprietatibus sit, neque majus neque minus alterum altero vel esse vel diei facit. à Item si vis actualis generatio generandi atque spirandi, id est actualis spiratio ita esset propria personæ paternæ, ut utraque per se constitueret ejus personam, uniuscujusque vero operationis principium est forma; duæ formæ (per formas in Quod si quis dicat, dicere eum prodire a Filio, gratiam et operationem ejus in nos significat, unum hoc refugium est. Nam et si gratiam quam dam pos participamus, et non substantiam Spiri tus (substantia namque Dei imparticipabilis est), non tamen prodit ex Filio non subsistens gratia, sed ipsa divina Spiritus persona. Quod patet ex aliis clarioribus et apertioribus doctorum verbis, cum eum dicunt emanare, oriri, scaturire, cluce scere a Filio. Quæ cuicunque non excæcato ipsam substantiam Spiritus non participationem, nec temporalem duntaxat emissionem significant. Tal s igitur personalis Spiritus ex Filio progressus, aut naturalis aut servilis est; et cum non sit servilis, necessario naturalis est. Naturalis vero ex Filii sub stantia Spiritus sancti progressus quidnam aliud sit præter ejus processionem, neque fingere facile est. Item Spiritum sanctum ex substantia Patris et Filii esse, et ex substantia eorum esse communiter omnes orientales occidentalesque Patres clamant. est, ex persona quoque ejus sit necesse est: igi tur Spiritus, cum ex substantia Filii esse dicatur ab omnibus doctoribus, ex ejus quoque persona est. Quod autem id, quod est in Trinitate ex ali cujus substantia, est etiam ex ejus hypostasi sive persona, hinc patet: substantia, vel essentia, et hypostasis, sive persona in unaquaque divinarum personarum unum sunt realiter, et ita unum, ut ratione tantum distinguantur. Si enim realiter sub stantia et personæ distinguerentur, essent pro fecto sicuti tres personæ realiter, ita tres essentiæ vel substantiæ, vel poneretur in Trinitate quater nitas rerum. Tres videlicet personæ realiter dis tinctæ, et tres ideo res, et essentia, quæ quarta

res esset a personis realiter distincta. Horum autem quomodo ad hoc, quod hæretici dicebant ex vo utrumque contra fidem est. Quare distinctio qui dem hypostasis et essentiæ rationis est. Unitas vero realis, contra quam in nobis hominibus est, etenim in nobis unitas.quidem naturæ sive huma nitatis cum uniuscujusque persona rationis est; distinctio vero realis est. Alia namque res est humanitas ipsa, alia hujus personæ individuatio. Quare quemadmoduin sumus multæ personæ, ita etiam multi homines. Quo fit, ut quod fit ex natura alicujus hominum, non necessario etiam sit ex ejus persona; in sancta vero Trinitate e converso est, ut dictum est. Unitas essentiæ et personæ est realis, distinctio vero rationis: quare quod ex es sentia alicujus personarum est, ex persona quoque ejus necesse est esse. Si igitur Spiritus ex natura, et essentia Filii est, ut in plerisque locis tum alii doctores, tum vel maxime Cyrillus proba:, ex per sona quoque ejus est. At nostri aiunt, Ideo hæc dicuntur a doctoribus, ut consubstantialitas compro betur, et ut ostendatur Spiritus ejusdem esse sub stantiæ cum Filio. Hoc autem quanto verius est, tanto magis pro Latinis facit. Tunc enim magis ejusdem substantiæ Spiritus cum Patre et Filio est, cum ex eorum substantia, personisque eorum prodeat, hoc est procedat. Dicatur enim clarius propter eos qui vim verborum ignorant. Nam si hoc solum consubstantialitatem significaret, ut nostri homines putant, diceretur etiam Pater ex substantia Filii et Spiritus sancti, vel Filius ex substantia Spiritus. Sed hoc nec ausus est nec audebit aliquis dicere. Præterea cum essentia nec generet, nec spiret secundum theologos, item etiam secundam philo sophos, et ipsi enim ubique dicunt operationes individuorum esse, non universalium et generum. Me enim non homo simpliciter, sed quidam homo genuit. Si igitur operationes individuorum non universalium sunt, nec substantiæ simpliciter, quid aliud intelligendum est, cum essentia Filii audia mus, et ex ea Spiritum prodire, nisi divinam ejus personam? Amplius nec hoc nos lateat, quod qui hæc di cebant sancti doctores, contra Arianos, et Euno mianos se opponentes hæc dicebant. Qui Filium ex Patre, et Spiritum ex Filio esse dicentes, ex sub stantia tamen eorum esse negabant; cum dicerent Filium etsi ex Patre, non tamen ex ejus essentia, sive natura, sed voluntate natum fuisse. Spiritum vero ipsum etiam ex Filio, non tamen essentialiter, sive naturaliter, sed voluntarie. Quare Filiamı mi norem Patre, et alterius substantiæ, Spiritum mi norem Filio, et alterius essentie asserebant tresque in divinitate ponebant essentias. Patres igitur et sancti doctores opinionem eorum tan quam falsam refellentes non ex Filio solum, sed ex ejus substantia conabantur Spiritum sanctum esse probare. Similiter Filium non ex Patre solum, verum etiam ex ejus essentia. Considera ergo, Juntate, non essentia Filii Spiritum esse, se oppo nebant doctores, ex essentia Filii illum esse asse verantes ad hoc autem, quod illi dicebant ex Filio esse, nullus contradixit, nec dixit non esse ¡llum ex Filio, tanquam et ipsi hoc idem sentientes, et dicentes esse ex essentia Filii: idem et ipsi in telligentes, ac si dicerent ex essentia et persona ejus; et nos hoc idem dicentes. Item beatus quidem Basilius in primo contra Eunomium, Filium ait ordinem habere naturalem ad Patrem, el qualem illud ad ignem, quod ex eo est, et causatum ad causam. Idem etíam Spiritum similem ordinem ad Filium habere asseverat; ma gnus vero Athanasius et apertius ait, Qualem ordi nem et naturam habet Filius ad Patrem, talem ordinem, et naturam habet Spiritus ad Filium. Es his talis fit syllogismus, talem ordínem et naturaio habet Spiritus ad Filium, qualem Filius ad Pa trem sed Filius ad Patrem natnralem ordinem habet, qualem causatum ad causam; igítur et Spiritus sanctus naturalem ordinem habet ad Fi lium, qualem causatum ad causam; igitur Filius etiam causa sive principium est personæ Spiritus sancti. sua Item cum naturalibus rebus omnis causa præce dat causatum tempore, causatum vero posterius sit causa; ideo quidanı audientes causam et causatum in Trinitate, et præsertim Ariani et Euno miani ex humanis et naturalibus exemplis argué bant contra coæternitatem Trinitatis, Filium po sterioren Patre tanquam causatum ab eo, et Spiritum Filio posteriorem tanquam causatum ab probare volentes. Egregius Nyssenus eis con tradicens, et coæternitatem trium personarum probare proponens in primo suorum contra Enno mium librorum, proportionem quamdam Filii ad Patrem et Spiritus ad Filium facit, Patrem quidem dicens causalitatis ratione solum præintelligi ante Filium, non autem tempore, et ideo non posse sequi, quod non sint coæterni, Filium autem et psum præintelligi ante Spiritum ratione causali tatis, et non aliter. Itą ut clare pateat per hunc sanctum doctorem Filium causam esse Spiritus. p Quemadmodum enim, inquit, conjungitur Patri Filius, ita et Spiritus conjungitur Filio: et rursus, quemadmodum Pater præintelligitur ante Filium, non aliqua temporali distantia, nec realiter, sed intentione, ratione causalitatis: ita et Filius præin telligitur ante Spirituın similiter intentione ratione causalitatis. Item etsi in rebus humanis sensibilibus non omne exemplar alicujus causa etiam ejus est; in artificiatis enim exempla eorum non sunt etiam effective causa eorum; attamen quod naturaliter est alicujus exemplar, etiam in ipsis rebus huma‍ nis causa est imaginis, cujus exemplar est; multo igitur magis in divinis, ubi et omnia alia, et ipsum exemplar naturaliter accipitur (nihil enim

tiæ, qui mittit, et qui mittitur, in tricesima noni homilia super Joannem hoe modo respondens Rursus ad res bumanas sermones tuos adaptas, nec consideras quod hæc ideo dicta sunt, ut etiam causam sciamus, et non incidamus in Sabellii hæ resim; sed Spiritus mittitur ex Filio; igitur ex ibi præter naturam est) hæc propositio verificatur, Arianos quærentes quomodo ejusđem esset essen videlicet quod in divinis personis alicujus exem plar est, el causa ejus est cujus est exemplar. At ¡He magnus Gregorius miraculorum auctor, et inde nominatus, Filium exemplar Spiritus dicit. Patet igitur quod etiam causam ejus putabat. Hoc idem a simili probari potest. Magnua enim Basilius exemplar Filii Patrem ponit in quarto contra Eu nomium; Gregorius vero prædictus oratione, quæ ineipit, Hostes et alieni a catholica fide sunt, qui Filium ex non ente dicunt, Filium exemplar Spiritus docet. At Basilius Patrem tanquam causam Fılii ejus exemplar ponit; igitur Gregorius etiam Filium tanquam causam Spiritus ejus exemplar asseverat. Item sanctus Basilius, et plurimt alii doctores Filium imaginem Patris, Spiritum imaginem Filii dicant. Filium item operationem Patris, Spiritum operationem Filii; Filium verbum Patris, Spiri tum verbum Filii; Filium fragrantiam Patris, Spiritun fragrantiam Filii. Sed secundum illa omnia dicitur Filius esse Patris tanquam ex Patre; igitur et Spiritus sanctus secundum eadem dicitur esse Filii tanquam ex Filio. eo est. Item ista mittendi potentia cum sit et in Patre, et in Filio secundum quam ambo mittunt Spiritum sanctum, quam etiam nostri concedunt, aut eadem est in Patre et Filio, aut alia, et alia; sed si alia et alia, erit et major et minor, et consequenter missiones diversæ: quare nec una potentia, nec una eorum operatio erit. Et cum quorum potentiæ diversæ, essentiæ quoque eorum diverse sint, alterius et alterius essentiæ erunt Pater et Filius sed hæc omnia absurda, et contra catholicam fidem sunt; non igitur est alia et alia; igitur eadem. Sed in Patre potentia mittendi Spiritum sanctum est eadem cum potentia spirandi illum, sempeṛ enim spirat Pater Spiritum sanctum, et spirans illum mittit. Igitur etiam Filius simul cum potentia spirandi, et spirans illum mittit; ergo et Filius sancti Spiritus est productivus. Illa vero quain quidam aiunt secundam et temporalem missio nem, eum nihil est, tum etiam per prædictam sol vitur rationem: quanquam etenim nusquam hæc duplicitas processionum reperiatur, tamen dato etiam quod sit aliqua secunda missio, quæ commu nis sit Patri et Filio secundum Patrem eam el similem ei habebit. Nihil enim eorum quæ com munia sunt Patri et Filio, dissimile in altero eorum est. Sed Pater mittendi potentiam habet una eum potentia spirandi: igitur et Filius cum spi randi potentia habebit potentiam mittendi. Item si Spiritus non esset ex Filio, non distin gueretur ab eo personaliter quod cum falsum et absurdum sit, restat, ut ex Filio sit. Quod autem mon distingueretur ab eo personaliter, si non esset ex eo, hinc patet. Unaquæque causa vel princi pium alicujus rei dupliciter dicitur principium ejus et causa; uno modo ut quod, alio ut quo, puta forma, quæ est in anima facientis, qua simi tem facit effectum id quod facit. Quare omne agens simile sibi agit secundum formam, quæ agit; verbi „ratía: hujus imaginis causa est et ipse pictor tan quam quod, et forma pictoris tanquam quo, cui similem pictor facit imaginem. Simili modo etiam in divinis personis Pater quidem, hoc est ejus divina persona, causa tanquam quod; divina vero ejus essentia tanquam quo: hæc enim est forma, cui similia funt quæ ex eo prodeunt. Quare Filius quoque et Spiritus sanctus consubstantiales ei sunt, eo quod omne quidem producens simile pro ducit formæ qua producit. Deus vero et Pater producit Filium et Spiritam divina essentia, et ideo consubstantialia sibi producit. Si igitur Pater solus produceret Spiritum secundum eos, qui ita asserunt, tunc nulla distinctio esset Filii a Spiritu sancto, cum nulla sit differentia, nec in producente (idem enim est Pater), nec in forma, qua producit (est enim eadem divina essentia), nec in ipsis pro ductis, sunt enim ejusdem formæ unius videlicet et communis divinitatis: præsertim cum nulla illic materia sit, ex qua distinctio fieret. Ex quibus se queretur nullam esse eorum distinctionem ad in vicem: restat igitur aut Spiritum esse Filii causam, aut Filium Spiritus, ad hoc ut sit distinctio. At primum non est, igitur secundum est verum. Item mitti in divinis a causa esse significat, cujus testis est beatus Joannes Chrysostomus ad Item quod natura alicujus est, etiam ex eo cst, secundum quod dicitur esse illius: Spiritus vero sanctus est Filii, et patet quod natura, non enim præter naturam, nec ut servus. Est igitur Spiritus sanctus ut Spiritus sanctus, videlicet ut divina persona in Trinitate ex Filio. Item Spiritus sanctus est nomen relativum. Di citur enim Spiritus Patris, Spiritus Filii; si enim esset absolutum, non diceretur alicujus.Nullum enim absolutum secundum quod significatur a nomine dicitur alterius, sed secundum aliquem alium re spectum: quemadmodum homo, cum sit absolu tum, non dicitur alicujus homo, sed quod servus, vel Filius: sed Spiritus secundum significatum hujus nominis Spiritus dicitur Spiritus Filii, quem admodum et Patris. Est igitur relativum, et con sequenter refertur ad spirantem. Est igitur Spiri tus Patris et Filii tanquam a spirantibus et producentibus illum. Quod si quis dicat, ideo dicitur Spiritus Filii, quia ex eo mittitur, falsa ratio est, e converso namque quia ejus est, mit titur ex eo, priora enim sunt causa posteriorum. Prius autem est quod. Spiritus sit Spiritus Filii,

posterius vero quod mittatur ab eo. Sive enim ▲ ei; sed ipsum dare in divinis personis significat İstam temporaneam missionem dicas posterior, et absque dubio quanquam sit ejus Spiritus: siqui dem hoc æternum est; sive æternam missiovem Intelligas, hoc etiam modo mente præintelligitur, quod Spiritus sit Spiritus Filii: quia esse quidem Spiritum Filii Spiritum intelligere ut habere, et mittere vero ut dare; habere autem præintelligitur prius quam dare. Quare pro nobis hæc ratio facit. Quia enim natura est ejus Spiritus, natura illum mittit processio vero naturalis in divinis cum aut per generationem, aut per spirationem sit, hæc autem non sit per generationem, relinquitur quod est per spirationem. Missio igitur ex Filio Spiritus est ejus ab eo spiratio. Item Spiritus sanctus accipit a Filio. Ille enim, ait, ex meo accipiet; quod autem accipit est ejus essentia; nec enim est aliud ipse, aliud ejus es sentia, esset enim compositum. Cum igitur summe simplex sit, essentiam suam et esse accipit ex Filio. Hoc enim quod dicit, Ex meo accipiet, non quem admodum aliqui putant ex meo Patre intelligendum est; primo quia hæc locutio neque Græca, neque Latina est. Nam si cum dicitur, Ex meo, subintel ligendum esset Patre, hoc meo esset prouomen generis masculini; nullus autem vel in Græca, vel in Latina lingua edoctus aut masculini, aut feminini generis pronomen profert, nisi cnm additione Meus frater, vel Meus amicus, aut Mea civitas, vel domus dicens. Heus etenim simpliciter absque ad ditione, non magis Patrem, quaur hostem signi ficat. Deinde ab ipsa intentione Salvatoris hæe ratio vana probatur. Omnia enim, ínquit, quæcun que habet Pater, mea sunt. Ideo diri, er meo acci piet, et annuntiabit vobis. Ita ut tale ex iis fiat argementum-: Spiritus accipit ex iis quæ Patris sunt; igitur Spiritus accipit ex meis, vel ex meo. Et cum ipse, et sua unam et idem sunt propter summam simplicitatem, accipiendo de suis, acci piet ex eo. Hujns autem sententiæ sanctus quoque Athanasius est, ait etenim: Non euim Verbum a Spiritu accipit, sed Spiritus a Verbo. Quid igitur accipiat a Filio considerandum est, patet quod sapientiam et scientiam: Ex meo enim, inquit, accipiet, et annuntiabit vobis. Annuntiare enim nihil aliud est, nisi docere et illaminare apostolos. Hoc autem est sapientiæ opus; igitur sapientiam a Filio accipit Spiritus. Quid igitur absque sapientia spi ratus fuit a Patre, et ideo oportuit eum a Filio excipere sapientiam? aut aliud est ejus esse, aliud sapientia? At hæc absurda sunt. Idem enim est sa pientia, et esse ejus, et a quo accipit esse, ab eodem accipit sapientiam: et cum spiratur, et accipit esse et subsistere, etiam accipit sapien tiam. Cum igitur sapientiam a Filio quoque accipit, ipsum esse et subsistere simul ab eo accipit: igitur Filius etiam est ei causa essendi quemadmodum et Pater. Item si Spiritus accipit a Filio; ergo Filius dat idem quod producere. Chrysostomus etenim illud evangelicum exponens: Omne judicium dedit Filio, ait: Et ut discas, quod dedit idem esse atque ge neravit, audi alias auctoritates, ex quibus hoc si gnificat: Quemadmodum enim Pater habet vitam in semetipso, ita dedit Filio vitam habere in semetipso. Quid igitur primo genuit eum, et deinde dedit ei vitam? ergo absque vita genitus est. Sed hoc nec dæmones quidem dicent, una enim cum impietate magna etiam ignorantia esset boc dicere. Quemad modum igitur, Dedit ei vitam, pro eo quod genuerit eum vitam intelligendum est; ita et illud, Dedit ei judicium, pro eo quod judicem eum genuit, ca piendum est. Similiter igitur cum Filius det Spi ritui sapientiam, producit illum sapientiam, esse scilicet et subsistentiam ei dans, quam accipit cum spiratur ab eo. Igitur spirationis etiam Filius causa sive principium est. Item Filius de se quidem ipso dicit: Quæ audivi a Patre meo, annuntiavi vobis; de Spiritu vero Non enim loquetur a semetipso, sed quæcunque au diet loquetur. Quod igitur significat de Filio hoc quod audit a Patre, idem et de Spiritu significat ´ipsum audire; sed de Filio ipsum audire significat esse a causa, et ipsum generari. Audjre enim nihil aliud est, nisi sapientiam et scientiam accipere. Filius autem non primo natus, deinde postea ac crpit scientiam vel sapientiam, sed natus est sa pientia; in ipso generari accipiens scientiam et sapientiam, et cætera omnia, quæ idem sunt cum ejus essentia: hanc igitur accipit a Patre cum audit ab eo, et audire ejus generari est. Igitur et audire Spiritos sancti non significat nisi quod a causa est et spiratione ejns. Quare a quo audit, ab eo etiam procedit: sed non solum a Patre audit, sed etiam ex Filio, quod ex ipsis verbis Salvatoris ap paret, ubi dicit: Ex meo accipiet, et annuntiabit vobis. Annuntiandi namque cansa est Spiritum audire; et ejusdem annuntiandi hoc quoque causa est, quod ex Filio accipit. Quare ex Filio secipere vel audire, unius ejusdemque rei, videlicet annun tiandi causa est. Igitur in divinis idem est audire et accipere; et cum accipiat ex Filio, igitur audit etiam ex eo. Ejusdem sententiæ sanctus etiain Basilius est in Regula monastica, de Spiritu sancto dicens, quod doeet et suggerit omnia quæcunque audit a Filio, etiam producitur ex eo; eo quod ejus audire idem est quod procedere, ut dictum est. Item esse Patrem aut generare men continet in se rationem spirandi, esset etenim Spiritus Filius, sed Filius omuia simpliciter habet, quie et Pater, præterquam quod generet, vel sit Pater. Dicit enim sanctus Cyrillus in secundo ad Hermiaın Coæternum credimus Filium Patri, et omnia quæ cunque æquali imensura habentem, præter ipsum generare: hoc namque soli Deo et Patri tribuitur. Idem in sermone de Trinitate: In Filio unigenito per omnia simili et æquali Patri, præter paterni Digitized by

tatem. Habet igitur spirandi potentiam Filius, cum ▲ ritus Filii,omnes demonstrationes Latinorum potissi hoc præter rationein paternitatis sit, omnia vero Patris præter paternitatem, vel præter vim gene randi, ipse quoque habet, ut Cyrillo placet. Item Spiritus sanctus dicitur donum ut Patris, ita et Filii: ergò et ex utroque. Antecedens om nibus doctoribus placet, consequens probatur donum etenim est dantis, aliquid vero alicujus est, aut secundum identitatem, aut ut possessio ejus vel servus, aut secundum originem, et cam nullos madorum priorum conveniat, cum dicimus Spiritum sanctum dūnum esse Filii, restat ut secundum tertium modum originis, videlicet dieatur Spiritus sanetus Filii donum ergo Fillus est ejus origo et causa. mum, et absque aliqua contradictione remanent: qui bus ex eo quod Spiritus dicetur Spiritus Filii,etiamex ´Filio eum procedere probant. Per hanc enim falsam expositionem aliqui eas evertere conantur propter consubstantialitatem, putantes dici Spiritum Filii. Hanc sententiam Gregorius Nyssenus ut falsam manifeste reprobat, accipiens illud tanquam distin ctivum. Sed cum ad ostendendam quidem hujus conclusionis veritatem, Spiritumque sanctum ex Patre et Filio procedere probandum, multa argu menta, multæ auctoritates, multæ rationes sint, salis tamen ex prædictis tibi puto fecisse. Solutiones inconvenientium, quæ a Græcis opponun tur Latinis et cæteris recte sentientibus. Cum vero quædam inconvenientia nobis, qui veritatem confitemur, ab illis inferuntur, qui, nec quid dicant, sciunt, nec de quibus asserunt, illa quidem, quæ contra argumenta probantia verita tem opponuntur, in ipsismet argumentis breviter solvimus, ut vidisti. Eorum vero, quæ contra ipsa met conclusionem inferuntur, eligens potiora, et quæ magis verisimilia videntur, solutiones pro posse, paucis et sufficienter hic inscram; ut tibi oratio ista, quam fieri potest, completa sit, et ad omnia sufficiens. Quanquam hæc inconvenientia non contra nos inferuntur, nec nos tenemur red dere rationem: sed contra sanctos doctores, qui nobis hujus dogmatis hujusque conclusionis prin cipes et auctores fuerunt; et non solum contra occidentales, qui apertissime docent conclusionem, sed non minus contra orientales. Ab ipsis igitur etiam solutiones quærendæ sunt, non a nobis, quod et fecerunt, Spiritu sancto prævidente omnes in surrecturas hæreses. Attamen nos etiam ab illis illuminati, et ab aliis viris beatis, qui amplissima de hac re opera sua nobis reliquerunt, ad ea nos metipsos opponemus. Putant igitur Patrem et Fi Jium aut in unam confundi personam, si quis ex utroque procedere Spiritum sauctum dicat, aut duas causas duoque principia necesse esse po nere; utrumque vero horum absurdissimum est. Nos vero ad confusionem quidem personarum hæc dicimus, quod si operationem spirandi constituti Item Gregorius Nyssenus in homilia super Pater noster, quæ incipit, Quando Moyces populum Israc liticum ad montem discendi causa adducebat; distinctionem divinæ Trinitatis tradens, Patrem quidem a Filio et Spiritu sancto distinguit, eo quod ipse quidem absque causa est, illa vero a causa: Filium vero et Spiritum sanctum, quibus commune est quod a causa sint, distinguit ab in vicem, eo quod ille quidem ex Patre est, hic vero ex Patre et Filio: ita enim in antiquioribus codi cibus scribitur. Quare manifeste etiam secundum istum doctoren Spiritus est ex Filio. Quod si qui secundum moderniores libros Spiritum Filii di̟ cant esse seriptum non ex Filio, nec hoc modo tamen aliquid plus habebunt. Idem enim conclu detur etiam ex boc. Patet namque quod cum Filio et Spiritui sancto commune sit principiata esse (diximus pluries quomodo capiunt saucti doctores Græci causatum, et principiatum in divinis vide licet pro eo, quod est a principio £ive creata esse) quærit quomodo distinguerentur ab invicem, et asserit, quod quanquam commune habeant hoc, quod ambo sint causata sive principiata, tamen Filius ex Patre dicitur, et ultra non procedit cjus proprietas, Spiritus vero et ex Patre dicitur et una eum hoc etiam Filii esse testantur Scripturæ. Quare Spiritus Christi quoque Spiritus est, Filius veço nec est Spiritus, nec dicitur. Et hoc putat hic sanctus doctor satis esse ad distinguendum, quod Spiritus dicatur Spiritus Filii, Filius vero non dicatur Filíus Spiritus. Si igitur quod Spiritus di- D. vain personæ paternæ poneremus, tunc sequeretur catur Spiritus Filii, distinguit illum a Filio; secun dum autem, nostros nil aliud illum a Filio distin guit, nisi diversus processionis modus ipsum vide. licet spirari. Idem ergo est Spiritum esse Filii Spiritum, atque ex Filio procedere. Cujus ergo dicitur Spiritus, ex eo etiam procedit: dicitur au tem Filii Spiritus tanquem et Patris; igitur etiam ex Filio quemadmodum ex Patre procedit. Et no tandum quod vana est quorumdam expositio di centfum propter consubstantialitatem dici Spiritum Filii Spiritum: cum hie sanctus doctor tanquam dis tinctivum hoc accipiat. Quæ vero propter consub stantialitatem dicuntur, uniunt, non distinguunt. Si igitur non propter consubstantialitatem dicitur Spi hoc inconveniens, ut Filius esset una eademque persona cum Patre. Cum vero constitutiva quidem paternalis personæ paternitas, et ipsum generare probatum fuerit, spirare vero proprietas quædam sequens ejus personam jam constitutam; cur ille, cui communis est cum Patre non constitutiva pro prietas, una eademque persona cum ipso esset? Quemadmodum enim commune habens. Filius cum Patre, quod Spiritus dicatur Spiritus ejus, prou¹ Patris, item quod ab eo mitatur prout a Patre, tamen non est eadem persona cum Patre, eo quoc non est constitutivum, nec quod Spiritus dicatur Spiritus Patris, nec quod a Patre mittatur. Item et si commune habeat cum Patre spirandi potentiam

sanctus nec creandi potentiam haberent, nec om nino essent, item quoniam una et eadem numero, et communi divinitate, sive divina essentia pro deunte: ideo merito anus Deus et unus Creator sunt. non ideo in eamdem cum eo confunditur perso. tentiam; si enim Pater non esset, Filius et Spiritus nam. cum spirare non sit paternalis personæ constitutivum. Quare donec non probetur spi randi potentiam paternalis personæ constituti vam es-e, nec confusio personarum inde pro bari poterit. Sed spirandi potentia constitutiva esse, probari non potest: cum quia sequeretur quo Pater haberet duas personas et duas hypo stases, ut in principio probatum est, hoc autem inconveniens: tum quia hæc petitio principii esset. Ponere namque potentiam spirandi constitutivam esse personæ Patris, et ex Patre solum Spiritum procedere, unum et idem est. Quare qui hoc dicit, petit principium. Cırın autem học non probetur, nec confusio personarum sequitur, quanquam sint qui credant. Dictum est autem in superioribus quænam eorum quæ de Deo dicuntur, communia sunt; quæ propria, et propriorum quænam duabus personis propria; quæ vero uni soli, eorum quæ uni soli; quænam ita propria sunt, ut et personalia sive hypostatica sint; quæ vero ita propria, ut no tiones non ut hypostatica; quale ipsum quoque spirare dictum est esse. Igitur ex iis quæ nunc dicta sunt, et ex iis quæ in superioribus præsup posita fuerunt, hujus inconvenientis solutio patet. Nec habet quispiam amplius accusare Latinos, quod confusionem introducant personarum. De duabus vero causis, sive duobus principiis, quæ in theolo glam Latini introducere quidam autumant, hocque inconveniens magis eos sequi, quam umbram cor pora putant: quid dicemus? Nempe hoc in primis dicendum est, quod ipsa sola auctoritas sanctorum sufficiat fidelibus necesse est: qui utrumque dixe runt, et quod Spiritus a Patre procedit et Filio, ct quod tanquam ab uno principio. Non enim duo principia Spiritus sunt Pater et Filius, inquit Augustinus, sed unum ejus ambo principium sunt; quemadmodum creaturæ non tria principia, sed unum sunt Pater, et Filius, Spiritus sanctus, ipsa Trinitas Deus. Quam igitur aliquis hac apertiorem quærat solutionem, quam Spiritus sanctus per hujus sanctissimi Patris os et doctoris locutus est. Non enim lateat nos quod idem inconveniens mul torum videlicet principiorum, et multorum deorum in productione etiam creaturæ sequeretur. Si quis non pie consideraret, quod a fide Christiana est alienum, et conveniens gentilibus. Hoc enim est de quo maxime nos gentiles accusamus, quod mul tos videlicet introducebant deos, multosque crea tores. Cum igitur nos etiam tres divinas personas creaturæ causam et principium credamus, nos etiam hoc inconveniens sequeretur, et multa vide remur ponere principia, multasque divinitates, si quis non recte intelligat. Sed audi quomodo sancti doctores sapientissime hoc solvunt. Nam et si Pa trem, et Filium, et Spiritum sanctum creaturæ causam esse credamus: quoniam tamen ad Patrem omnia referuntur, et quia ab co habent et Filius et Spiritus sanctus et ipsum esse, et creandi po Item quoniam una et eadem numero potentia erat cum Patre; Filius et Spiritus sanctus ex una et eadem numero et communi divinitate, sive di vina essentia prodeunte: ideo merito unus Deus, et unus Creator sunt. Hoc idem igitur de proces sione Spiritus ex Patre et Filio sufficiens sit illis qui de hoc quærunt. Quoniam etenim una, et ea dem spirandi potentia ex una et eadem essentia prodeunte Pater et Filius Spiritum sanctum spi rant: et quoniam a Patre hanc spirandi potentiam Filius habet, ideo unus spirator, una causa et unum principium processionis Spiritus ambo sunt. Hæc igitur ut dictum est sufficerent non conten dentibus propter doctorum auctoritatem, idem tamen ratione quoque probatur; cum enim duo sint, ad quæ omne productum refertur, forma vide licet, secundum quam producitur, et suppositum aut persona, ex qua, si Pater et Filius, quemad modum duo sunt secundum personas, si ita et forma, secundum quam producunt, duo essent, tunc necessario duo essent principia Spiritus, cum vero etsi personis duos esse fateamur, forma la men, qua producunt unum numero sint, et omnino indistincti (est enim ipsa divina essentia una et eadem numero communis ambobus, secundum quam ambo Spiritum producunt), non est necesse imo impossibile est, duo principia dicere. Est etenim una numero essentialis activa spiratio, quæ cum eis propria sit, non potest tamen esse com munis Spiritui sancto, eo quod ut sæpius dictum est opponitur ejus proprietati. Omnia enim essen tialia communia Filio et Spiritui sancto cum Patre sunt, salvis tamen eorum proprietatibus. Omnia enim est Filius quæcunque et Pater, Basilius et cæteri doctores aiunt, manens in eo quod est Filius, videlicet in ejus proprietate. Quanquam etenim a'qualis et similis sit Patri, generare tamen se ipsum non potest, cum sit ejus proprietati oppn gnans. Eodem modo Spiritus quoque, etsi omnia communia habet cum Patre et Filio, servet tamen suam proprietatem necesse est: quia spirare se ipsum non potest, cum hoc oppugnet ejus proprie tati. Ex his igitur clarissime patet falso Latinos accusari, quod duo ponant in divinitate principia. Item ɔut perfecta est, aiunt, ex Patre processio, et superfluit illa quæ ex Filio est, aut si hæç neces saria est, imperfecte ex Patre procedit. Hoc vero inconveniens est, imperfectam operationem dicere Patris, et ad suam perfectionem Filio indigere. Ad quæ respondemus, illos qui hæc dicunt, ideo ar rare, quia omnino duos esse putant Patrem, et Filium, et eorum operationes, humanis exemplis inhærentes, quia vident duorum hominum duas esse eperationes numero, etsi ad unumi effectum ten

dant, et distinctas ab invicem, putant idem contin- turis connumerent? præscrtim cum nullus eorum gere etiam in Deo. Quod absurdissimum est. Nam que Pater et Fitus personis solummodo distincti, in cæteris unum et idom sunt: quo fit ut etiam spirandi potentiam unanı et eamdem numero ha beant, et simul non sevrsum, nec hic prius, alter posterius, nec hic alia, alter alia spiratione spiret Spiritum, ut ii qui corporales in omnibus sunt, putant; sed simul et absque tempore una eadem que numero spiratione perfecte ambo, et supra omnem perfectionem eum spirent. Necesse enim est eadem toties ad eos dici, qui toties audientes non intelligunt; aut quid isti dicent, si quis eos e contra interroget, si perfectam credunt mundi ex Patre creationem, an non? Si enim perfectam, quare Filium quoque et Spiritum creatores nomi nant? Si vero imperfectam, et ideo Filium et Spi ritum Patri associant, considerent quid dicant. At perfecta quidem ex Patre mundi creatio, una vero eademque numero Filii et Spiritus operatio ad ejus creationem est, et non alia Patris, alia horum; tunc enim ‘haberent locum hæc puerilia dubia. Ita igitur et in proposito perfecta quidem, et super omnem perfectionem est Spiritus ex Patre proces sio: eadem vero ęt una numero ex Filio quoque ejusdem Spiritus spiratio est, non alia et afia, nee aliter et aliter, nec prior et posterior, sed simul eadem, et similiter cum una et eadem numero spi randi potentia Spiritum ambo spirant. Et nullus rursus blasphemiæ binc rationem accuset, audiens nos ex creatura arguentes. Et ideo putet Latinos Spiritum sanctum inter creaturas ponere; fuerunt eteniin, et sunt, qui in hanc etiam proterviam et insaniam devenerunt, ut hoc quoque Latinis impu tare auderent. Hæc enim aut stultorum, aut jocari volentiam sunt; aut illorum qui ignorant sanctos Patres et doctores sæpius a creatura et sensibili bus exemplis manuducentes nos ad credendum res intellectuales et invisibiles atque divinas, ab eis quæ et exile vestigium divinæ similitudinis habent, illa probantes pro posse. Trinitatem etenim perso narum Orientales quidem, intellectu, verbo et spiritu; item oculo, fonte et fluvio; rursus sole, radio et luce: Occidentales vero aliis similibus ostendere çɔnantur. Quamvis unumquodque eorum exemplorum etsi ratione tria sint, una tamen by postasis sive substantia realiter est. Patres tamen non putarunt propterea propositain veritatem of fendere, sed quantum intentioni eorum convenie bat ex iis exemplis accipientes, reliquum, tanquam alienum a veritate, repellebant. Et nemo eos nec accusavit nec accusabit, donec mentis compos est, talibus quod usi fuerint exemplis. Quomodo igitur Latinos recte quis accusabit, si ad ostendendam unam eamdemque numero esse spirativam in Patre et Filio potentiam, utantur exemplo ab omnibus con cesso, una cademque numero a Trinitate entium creatione? aut quomodo propterea calumniari eos aliquis audebit, quod Spiritum sanctum cum crea qui nunc vivunt, Latini, nec qui post divisionem et infaustum infelixque illud schisma fuerunt, hoc primo dixerit; sed illi prisci sancti, illi antiqui doctores, illa·luminaria magna, quorum sonus in omnem terram exivit, et verba in £nes orbis terræ, quique a nobis et nostris ut præcipui doctores et saneti merito celebrantur, hæc exempla et invene rint, et dixerint. Augustinus etenim, qui profundi tate scientiæ omnes antecellit, sanctitate et fervore charitatis in Deum nulli cedit: Augustinus est, in quam, qui hæc eisdem verbis dicit Patrem et Fi lium scilicet principium esse Spiritus sancti. Quemadmodum Patrem, el Filium, et Spiritum sanctum 'unum principium creaturæ credendum est. Accusent ii qui facile cuncta audent, et bea tum Athanasium, qui in Dialoge Orthodoxi cum Ariano dissimilem Filium Patri, et Spiritum Filio et l'atri ponente, ita dicit: Dei natura cum Filii et Spiritus sancti causa est, tum omnis creaturæ; el simili audacia aut Filium et Spiritum cum creatura ponant, aut creaturam cum Filio et Spiritu sancto ut Deum colant, ut eamdem numero causam esse Dei videlicet et creaturæ, sanctus doctor docuerit. Sed hæc impudentium et ignorantium hominum gunt. Etenim cum inconvenientia', quæ quidam contra verain nostram conclusionem suis rationibus inferre solent, hæc potissimum sint; et ad hæc si qua alia sunt, referantur: patet, quod illis Deo favente sufficienter solutis, cætera etiam simul corruunt, et quæ ad hæc dicta sunt, et ad omnia etiam iНa sufliciunt. Expositio auctoritatum doctorum quorumdam, quæ Latinis contrariæ esse videntur. Cæterum restat considerare quæ a quibusdam auctoritatibus doctorum oppositis, ut arbitrantur, Latinis et hujus dogmatis vėritati arguunt, putantes contradictionem ex eis concludere: quarum una quidem est illa, quam in Theologicis suis beatus Joannes Damascenus ait: Spiritum Filii dicimus, ex Filio vero non dicimus. Altera vero sanctissimi Dionysii Areopagitæ, in libro De divinis nominibus dicentis Solus fons divinitatis, qui supra omnem substantiam est, Pater est. Nam etsi aliquæ aliæ reperiantur, eju-dem tamen sententiæ sunt, et ad hæc tanquam potissima et quæ videntur expresse Latinis esse contraria, referuntur. De iis ergo dua bus duntaxat considerandum est. Ad illud ergo, quod Joannes Damascenus ait, audi quam simpli citer, quam juste, quamque sufficienter ad persua dendum pro Latinis et eorum opinione confir manda respondebimus. Nullum dicimus nomen ita sufficiens esse, ut unum solum possit præcise signi ficare, quod in divinis exprimere volumus, quo fil ut multis et diversis altero unam, altero aliam rem nec tunc complete significemus. Cum enim hæc nomina et verba a nobis inventa sint, et qui na tura regimur, et qui naturalibus rebus ea signifi candis imponimus, nec inventoris, nec eorum qui

aliqui majoris fecerant ordinem, ut major pars Orientalium aliqui æqualitatem, sive identitatem, ut plurimi Occidentalium. Et quemadmodum oc cidentales pluris facientes æqualitatem sæpius utan tur ex, ita orientales, qui ordinem majoris existi mant, cum quibus et beatus Joannes Damascenus connumeratur, per ut plurimum utuntur, raro admittentes præpositionem ex: non sibi invicem contradicentes, sed diversa significata diversis no minibus exprimentes. Quare de mundi creatione, etsi absque ulla ambiguitate ex Filio etiam omnia producta sint prout ex Patre, rarissime tamen re peries apud doctores præsertim orientales, quod mundus sit productus ex Filio, sed semper per bus imponuntur, naturam excedere possunt: cent. Sunt tamen nonnulli sanctorum, quorum ideoque divinas res complete significare minime possunt. Quare imperfectionem nominum non at tribuendam esse rebus divinis, omnis qui recte sa pit, affirmat. Sed cum aliís nominibus divinas res exprimere non possimus, utendum quidem his consuetis nominibus est. Utendum tamen in quan tum rebus significatis conveniunt, imperfectionem eorum, et si quid inconvenientiæ secum portant, refellendo, et per aliud nomen defectum alterius supplendo. In quæstione itaque proposita, videlicet in processione Spiritus ex Patre et Filio, duo bac necessario exiguntur: unum, quod Pater et Filius æqualiter atque simpliciter Spiritum sanctum spi rent, non unus perfecte, alter imperfecte; hoc enim contrarium est fidei veritati. Alterum, quod Filius Filium, ob illud Joannis: Omnia per ipsum facta ut in aliis, ita etiam in spirande relationem et or dinem habeat ad Patrem. Utrumque enim horum insunt Patri et Filio. Summa etenim est in eis et potentiæ æqualitas, imo identitas, et summus ordo. Quacunque enim Filius habet, ipsum ctiam spi rare Spiritum, habet a Patre. Si igitur unum uo men esset sufliciens, et summam potentiæ eorum identitatem, et summum ad invicem ordinem simul significare, illo profecto omnibus aliis postpɔsitis utendum esset. Nunc vero non solum impossibile est unum tale reperire nomen: et ideo necessario uno nomine alterum horum, altero vero alterum exprimendum est, verum etiam hæc diversa no mina ad hoc quod utrumque per se unum tantum significatum prædictorum significant, etiam imper fecte illud unum significant. Quare nos recte qui dem et pie quid rei significandæ conveniat reci pientes, reliquum, et quod imperfectionis est, repellimus. Tales sunt eæ præpositiones ex, videli cel et per. Præpositio namque ex æqualitatem qui dem cuni de aliquibus duobus vel pluribus acci pitur, significat; ordinem vero unius ad alterum minime. Si quid enim ex duobus fieri dicimus, puta si quod pondus ex duobus trahitur, similiter qui. dem et æqualiter eorum ex utroque trahi, quoad vim præpositionis significamus. Ordo vero unius ad alterum non inde apparet. At præpositio per e converso ordinem quidem significat, æqualitatem vero minime. Si quid enim ex aliquo per aliquem esse aut fieri dicatur, manifeste apparebit illum, de quo dicitur per, ordinem quemdam ad illum de quo præpositio ex prædicatur, habere; et hunc ab eo accepisse id quod per eum fit. Æqualitas vero horum ad invicem minime significatur. Minoris nanique potentia semper et auctoritatis est ille, de quo præpositio per prædicatur. Unde sancti Patres et doctores cum orientales, tum acciden tales, cum ad potentiæ æqualitatem, imo identita tem Patris et Filii respiciunt, ex Patre et Filio di cunt Spiritum sanctum procedere et esse. Cum vero ordinem eorum ad invicem ostendere volunt, ex Patro per Filium eum procedere, et ex Patre per Filium, sive ex Deo per Filium, cum esse do sunt. Ita magis ordini adhæserunt Patres orien tales; et ideo utuntur per, quæ sola ordinem signi ficat. Præterea lingua Græca per hanc præposi tionem ex principalem significat causam, qualem Filium esse, vel Spiritus, vel mundi, uullus omnino concedet. Quare fugiunt doctores de Filio ipsa ex uti, ne quis eum principalem causam putaret; et non solum ipsa ex, verum etiam nomen causæ fugiunt de Filio dicere respectu ad creaturamı, quanquam et Filius et Spiritus passim ab omnibus fidelibus causa mundi esse credantur, et una cum Patre causa: timentes ne quis propterea principa lem causam eum esse putet; a quo ut falso sibi cavent. Unam enim principalem et Deitatis et crea turæ causam sciunt Patrem videlicet solum. Si igitur Latini cum sancŝis occidentalibus ex › Patro et Filio Spiritum sanctum dicentes, non principa lem causam Filium ponunt, sed eorum potentiæ identitatem et æqualitatem per hoc profitentur Damascenus vero principalem causam negaus, quæ per ex significari solet, habuit respectum ad ordi nem, et ideo utitur per, ex Patre per Filium pro cedere Spiritum asserens, per quem Filii ad Patrem ordo manifestatur, æqualitatem sive identitate:n corum potentiæ nec ipse negans, quomodo magis invicem consona dicantur? Ipse enim est, qui de Patre, ipse quidem est intellectus Verbi abyssus. Verbi genitor, et per verbum spirator declaraţivi Spiritus. Et rursus: Spiritus vero sanctus declara tiva absconsæ divinitatis potentia Patris, ex Patre per Filium est procedens. Quod autem per hɔnɑ præpositionem per, tum per hunc, tum per alios doctores, Filius quoque cum Patre causa substan tiæ Spiritus ostenditur, satis in oratione De unione a nobis probatum est, præsertim cum addatur hoc verbum procedere, quod etiam, secundum nostros, nibil aliud quam ipsum esse personale Spiritas sancti significat. Et ad auctoritatem quidem Da masceni hæc sufficiant. Ad illa vero sancti Dionysii, solum fontem Divi nitatis Patrem dicentis, ut clarius apparcal au ctoritatem illam non habere illum intellectum, quem nostri putant, audiendum est primo illos doctores,

qui etiam Filium dicunt fontem Spiritus sancti, invicem. Et hæc quidem vera cjus auctoritatis non dico gratiarum Spiritus non subsistentium, hac enim abutuntur ad omnia hujuscemodi respon sione: sed ipsius personæ Spiritus sancti. Primo itaque Athanasius in sua contra Arianos oratione illud Psalmi: Quoniam apud te est fons vitæ, expo nens, Sciebat etenim, inquit, Pater videlicet apud se habens Filium fontem Spiritus sancti. Patet igitur quod ipsam personam Spiritus hic dicit non gratiam non subsistentem; habemus enim a san eto Basilio traditam regulam, quod cum audimus Spiritum cum additione sanctum, nil aliud quam personam Spiritus intelligere debemus. Cum igi tur bie Filius fons Spiritus cum additione sancti dictus sit, patet quod personæ ejus fons dictus est. Deinde quoque ipse magnus Basilius, qui hanc no bis tradidit regulam, fontem Spiritus sancti Fi lium nominat, diceus: Fons vitæ Filius, ait enim David ad Patrem: Quoniam apud te est fons vite; et rursus alius propheta dicit de Judæis Me de reliquerunt fontem aquæ viventis. Aqua vero vivens dicitur Spiritus sanctus. Et notandum quod Spi ritum sanctum dicit, significans ipsam ejus perso nam; persona vero Spiritus sancti Deus est; Fi lius igitur cum sit fons Spiritus, sancti, fous est divinitatis manifestissime. Quare cum sancti Dio nysii illa auctoritas, solum fontem divinitatis Pa trem inquientis, prædictis sanctorum auctoritatibus non contradicat (nefas est enim etiani cogitare quod sancti doctores invicem contradicant), aliud quam vulgus putat, intelligit; nec ideo dicit have ille doctor, quasi negans Filium esse fontem Spi ritus sancti, sed ipse quoque una cum prædictis doctoribus eum fontem esse Spiritus sancti dicit, boc est, ejus persone. His igitur declaratis respon demus, quod non omnimodam divinarum persona rum distinctionem ab invicem hic, ut nostri falso arbitrantur, sanctus doctor tradere proposuit; et patet quia nullam Filii distinctionem et Spiritus sancti tradidit. Non igitur omnium trium perso narum ab invicem distinctionem, sed Patris dun taxat ad reliquas tradit. Patrem igitur in parte ad Filium comparans, et eorum ab invicem distinctio nem tradens, solum fontem Patrem ait, ac si di ceret Patrem quidem fontem Filii esse, Filium vero fontem Patris minime esse. Et quod de Patre et Filio duntaxat hic speculetur, a sequentibus manifestatur. Ea etenim, inquit, quæ sunt gene rationis divinæ, quæ super omnem substantiam est, non convertuntur ad invicem. Hoc enim no men generationis divinæ Patrem et Filium dun taxat respicit, cum ille generet, hic generetur. Noc autem manifestius apparet, cum subjungit, cum Pater non sit Filius, nec Filius Pater: patet ¡gitur quod generare et ipsam paternitatem soli Patri tribuens, solam fontem eum ait divinitatis, ac si diceret: Solus Pater, solus generans est, nec ipse generatus, nec Filius generans, cum ea quæ sunt generationis divinæ non convertantur ad expositio simul et solutio est. Quod si quis etiam diceret Patrem solum fontem generationis divinæ, quæ supra omnem substantiam est, tanquam qui solus Filii simul ac Spiritus principium sit, et solus fons non ex fonte: Filius vero sit quidem ſons, doctoribus ita docentibus, sed ſons ex fonte. Hujus autem sententiæ et beatus Augustinus in quarto De Trinitate est; ait etenim: Et quod dicit Dominus: Quem ego mittam robis a Patre, probat Spiritum sanctum et Patris esse et Filii. Etenim cum dixisset: Quem mittet Pater, addidit: In no mine meo; non tamen dixit: Quem mittet Pater a me, quemadmodum dixit: Quem ego mittam vo bis a Patre, ostendens videlicet quod totius divi nitatis, vel ut melius dicatur, Deitatis Pater est principium. Hoc beatissimo doctore quem dignio rem quæromus mentis Dionysii expositorem? Quis hoc melius intellexit? in quo ut illo Spiritus san ctus locutus est? Quod enim ille dixit solum fon tem divinitatis, quæ super omnem substantiam est, hic totius Deitatis principium inquit: cum Pater scilicet a nullo principio sit, sed ipse sit Filii et Spiritus sancti principium, Filius vero principium habens Patrem, ipse etiam principium sit Spiritus sancti. Sed ne te offendat rursus no men totius Deitatis, nec opponas toti partem, tan quam si Filius partis esset principium; Deitas cnim non est partibilis. Hic vero defectum imbe cillitatis nominum est, quem qui ad res significa tas transfert, non recte nec pie agit. Ad exponen dam igitur auctoritatem prædictam, et oppositio nem inde submotam solvendam etsi mulți alii modi essent, tamen quæ dicta sunt, ita manifesta et clarissima sunt, ut sola sufficiant. Probato enim quod Filius sit etiam fons Deitatis, siquidem ſons Spiritus sancti est sanctorum Patrum sententia, Spiritus vero sanctus Deus est (quibus beatum Dionysium contradicere nullus fidelium dicet), re stat ut hoc quod dicit Dionysius, solum fontem Deitatis Patrem esse, secundum prædictos modos, aut alterum illorum, et non aliter dixerit. Brevis Epilogus omnium, quæ dicta sunt in hoc opere. Ego quidem tua gratia, clementissime vir, quod petiisti pro posse complevi. Quae enim acta in concilio fucrunt ex parte narravi, utriusque quæ stionis rationes breviter reddidi. Quæ inferuntur inconvenientia contra veritatem conclusionis sive ex rationibus adversariorum, sive ex auctoritati bus doctorum solvi. Et quidem ut puto sufficien ter. Ex quibus, ni fallor, fidei nostræ veritas cla rissime probata est. Tuum vero erit et aliorum, quorum in manus hoc opus legendam pervenerit, attente absque passione sæpius eadem legere et relegere, et bene quæ in eo dicta sunt contem plari; fortassis etenim non inutilis, neque labori nostro inconveniens vos fructus sequetur; sed qualis maximi existimandus est. Siquidem verj