NoticeNotitia
col. 525–526page 1 of 43
rito futilem Gelasii Cyziceni Diobolaris pawcov
auctoritatem opposuerim, qui Alexandrum istum
hoc tempore CP. Ecclesiæ necdum præfuisse affir
mat; quemque paulo post Nicæno concilio priva
tum adhuc presbyterum pro Metrophane extrema
senectute confecto interfuisse scribit. Cujus fidem
incerti quoque auctoris narratio de cccxv Nicæni
concilii Patribus sequitur, quæ in Historia sancto
rum Lipomani exstat; cujus exemplar ex regio co
dice in Galliis aliquando me transcripsisse memini.
Hæc, inquam, tanti non sunt, ut Theodoriti alio
rumque meliorum auctorum fidem apud nos ele
vent. Hactenus Holstenius. Neque abs re fuerit
consulere Montfauconium, qui erudite admodum
inquirit (i), quid sit hac ipsa in epistola (j) tóμos
sive tomus ille, quem episcopis per orbem subscri
bendum Alexander Alexandrinus ad Alexandrum
Byzantium misit.
tissimum præsulem cum iis quas ad ipsum re- circulum missa ostendam. Neque ego hic Theodo
scripserunt episcopi per singulas urbes constituti,
pro catholicæ sententiæ defensione in unum volu
men congessisse, præter Socratem (a) testatur So
zomenus (b). At ex omnibus epistolis quas Alexan
drum perscripsisse tradit antiquitas, duæ tantum
modo integræ hodie superant; quibus accedit ejusdem
Alexandri brevis allocutio de Arii et sociorum de
positione ad presbyteros et diaconos Alexandriæ et
Mareolae. Epistolarum itaque prior quam Theodo
rito acceptam referimus (c), homonymo Alexandro
Constantinopolitano episcopo inscribitur. Hanc vero
epistolam post celebratam synodum Alexandrinam
fuisse exaratam, ex iis compertum habemus quæ
sub initium occurrunt. Sic enim sanctus Pater (d)
Ac nos quidem, inquit, cum ea quæ vitæ ipso
rum (Arianorum) ac nefariis conatibus competunt,
serius propter ipsorum latebras deprehendissemos;
communi omnium suffragio ex cœtu Ecclesiæ quæ
Christi divinitatem adorat, eos ejecimus. › Præter
ea, ut observat cl. Valesius, ex alio ejusdem epi
stolæ loco (e) discimus eam scripsisse Alexandrum
ante illam quam ad omnes Ecclesias direxit. Siqui
dem eo loci sic loquitur beatus antistes: ‹ Nescio
quo modo ordinati in Syria tres episcopi, illis (Aria
nis) consentiendo, eos ad pejora incitant. › Intelli
git nimirum, ait vir criticus Eusebium Cæsareæ
Palæstinæ episcopum, Theodotum Laodiceæ et
Paolinum Tyri hos enim anathemate damnatos
fuisse a nostro præsule Alexandrino testatur Arius
in epistola ad Eusebium Nicomediensem episcopum,
quam recitat Theodoritus (g). Cujus quidem Nico
mediensis episcopi mentionem facere haud omisis
set Alexander in hac ad cognominem Alexandrum
epistola, si eam loco posteriore scripsisset.
IV. Cæterum ad ejusdem epistolæ inscriptionem
quod attinet, præter ea quæ ad illam ex Pagio et
Baluziɔ adnotavimus, sententiam Holstenii viri do
clissimi huc adducere juverit. Sic igitur ille (h)
Cum in hac epistola, non unum aliquem, sed
plures subinde alloquatur Alexander;.... mihi fixa
hæc sedet sententia, non privatam aliquam sive
tractatoriam hanc epistolam esse, sed circularem
ac generalem, missam ad diversos Europæ episco
pos. Quod nemo facile negaverit, qui hujus episto
læ partem extremam, et ecclesiasticarum epistola
rum formam modumque non plane ignoret…………. Non
ut Alexandro Constantinopolitano episcopo hanc
epistolam scriptam negem; sed ut ad alios quoque
vicinos episcopos, vel in regia urbe negotiorum
causa tum versantes, ejusdem quoque exempla per
(a) Socr. I. c. sub fin.
(b) Sozom. Hist. eccl. lib. 1. cap. 1, sub fin.
(c) Theodor. Hist. eccl. lib. 1, cap. 4.
(d) Alex. Epist. 1, § 2.
(e) Id. ibid., § 9.
Vales. ad Theodor. Hist. eccl., pag. 16, note 2,
elit. Cantabr. 1720.
(g) Theodor. Hist. eccl. lib. 1, cap. 5.
(h) Holsten. ad calcem Theodor. Vales. dissert. 1,
V. De reliquis duobus litterarum monumentis
quæ superius excipiunt, cum ea sint ex præclara
Athanasianorum editione descripta, præstat pro
plerea ipsummet celeberrimum editorem ita de iis
præloquentem audire (k): ‹ Edimus, inquit, Kaðal
peσir seu Depositionem Arii et sociorum, ita scili
cet nuncupatam in codice Regio unde ea desumpta
est; licet proprie nihil illa sit aliud nisi oratio qua
Alexander archiepiscopus accitos Alexandrinos
Mareoticosque presbyteros atque diaconos, coram
hortatur, ut encyclicam suam epistolam qua nar
ratur Arii sociorumque damnatio, muniant suffra
gio suo atque subscriptione. Hoc opusculum antea
ineditum V. C. Cotelerius suis ad PP. primi sæculi
notis inseruit ne scilicet prorsus interiret. Sed
cum extra proprium locum ibi positum sit, huc
visum est adjicere, cum præsertim implicatissimis
Arianorum exordiis haud parum lucis afferat.
Huic adjungimus encyclicam Alexandri episto
lam, quæ ita præcedenti Depositioni cohæret, ut
nullatenus debeat ab ea segregari: quare operæ
pretium fuit illas invicem sejunctas hic copulare,
prout in eodem Regio codice jacent. Habetur hæc
epistola apud Socratem (m), sed multis mendis re
spersa, desideranturque ibi Alexandrini cleri sub
scriptiones. Item legitur illa apud Gelasium (n) cum
subscriptionibus, sed mendis etiam obsita: sub
scriptionesque adeo mutilæ sunt, ut necessum
prorsus fuerit novam ejus editionein parare, ut
inspicienti cuique palam erit. Narrat hic Alexander
res gestas in exortu Arianæ hæresis, inque Arii et
sectatorum damnatione; monetque episcopos ne
pag. 606, edit. Cantabr.
(i) Montfauc. præfat. ad tom. II Collect. PP.
Gra c., animadv. 6. pag. 20.
(j) Alex. Epist 1, § 14.
(k) Montfauc., Opp. Athan., tom. I, part. 1, pag.
Cotel. ad Const. apost. lib. vin, cap. 28.
(m) Socr. Hist. eccl. lib. 1, cap. 6.
(n) Gelas. Cyz. Hist. conc. Nic. lib. 11, cap. 3.
col. 527–528page 2 of 43
PG 18:527με προπαρασκευή, Τρεπτῆς γὰρ φύσεώς ἐστι γενητὸς, καὶ τρεπτός τρεπτῆς γὰρ φύσεώς εστι. γενητὸς καὶ τρεπτὸς ὑπάρχων, Συναναλαμβάνοντες τῇ τῶν ἁπάντων κτίσει καὶ τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ,S. ALEXANDER ALEXANDKINUS.
mum confessorem leguntur (b).
Eusebio Nicomediensi Arii patrono morem gerant, politanum episcopum, quæ apud sanctum Maxi.
si quidem in hæresiarchæ gratiam litteras ille scripserit. Huc usque vir doctus. Qui deinceps
utrumque opusculum iterum illustravit (a) adversus placita Tillemontii, qui acta depositionis Arii
et sociorum secus intellexisse videtur.
His porro sancti Patris scriptis fragmenta duo
subjecimus ex ejusdem epistola ad Æglonem Cyno-
(a) Montfauc. præfat. ad tom. II Collect. PP.
Græc., animadv. 5, pag. 16-20.
Postremo loco lectorem monitum volumus, ad
ealcem Theodoriti Valesiani duas exstare dissertationes Holstenii, quibus vir ille doctissimus
utramque Alexandri episcopi Alexandrini epistolam, ut paulo ante innuimus, egregie illustrat.
(b) Max. Opp. tom. II, pag. 152-155, edit. Combef. Paris, 1675.
LUCA HOLSTENII
DISSERTATIONES DUÆ DE LOCIS QUIBUSDAM CONCILII NICÆNI
DISSERTATIO PRIMA (a).
Itaque ab ovo, quod aiunt, rem exordiri, et quæ
supersunt Nicæni concilii ¿ñosñaopátia sub examen revocare placuit: cujus privati laboris ac studii specimen in publico hoc consessu vobis exhibendum duxi, quandoquidem disserendi necessitatem vestra benignitas mihi imposuit. Eæ autem sunt
duæ Alexandri Alexandriæ episcopi'epistolæ, quæ ex
Socratis et Theodoreti ecclesiastica Historia depromμε προπαρασκευή, concilii Nicæni constituunt.
Egregie sane illæ et dɛtvwç scriptæ, quibus Latina
Christophorsoni versio adjungitur; sed a Romanis
editoribus nonnullis in locis interpolata. Ita scilicet
non solum versionis Conciliorum, sed universæ historiæ ecclesiasticæ gustum aliquem me vobis præbiturum putavi. Sed mihi vestra principio patientia
exoranda est, ut æquo animo per confragosæ orationis salebras aspirantem subsequi non gravetur.
Cum sive casus, sive consilium eam mihi objecerit
materiam, quæ orationis cultum haudquaquam admittit, et quod oratorum princeps de rebus geographicis aiebat, àvonpoɣpapɛistai, nullo modo potest.
Ad hæc cum in alieno labore ingenii acumen ex-
`periri et judicii censuram exercere instituerim, ut
ego germano candore ac fide optima calumniam
ejuro, ita invidiam deprecor, ne quis alienis erratis
exagitandis doctrinæ aut industriæ laudem me aucupari existimet. Publica hæc studia sunt, quibus
promovendis publicam utilitatem, non privatam
laudem quærimus. Vos vero, eminentissimi principes, submisse rogo ut cum voluntas atque auctoritas
vestra in hunc me protraxerit locum, humanitatis ac
Denevolentiæ vestræ aura, orationis cursum inter
syrtes et brevia æstuantem sublevetis.
Narrat Alexander Arii apostasiam et blasphema
dogmata quibus Christum Dominum statu graduque divinitatis movere, et Creatorem in creaturæ cen
sum dejicere conabatur. In quibus nonnulla sunt
parum recte constituta in Græco textu, vel minus
accurate ab interprete observata, vel in quibus autiquus interpres Epiphanius Scholasticus, aliam suo
tempore lectionem secutus videtur. Quæ cum pressioris sint considerationis, commemorare singula
nihil attinet. Illud indicandum, interrogatos Arium
ac socios, nunquid ergo Verbum Dei, quod illi creatum asserebant, mutari posset, quemadmodum diabolus mutatus fuerat, non veritos respondere, posse.
Addunt rationem sie in Romana editione expressam: Τρεπτῆς γὰρ φύσεώς ἐστι γενητὸς, καὶ τρεπτός
únápxwv. Quod vertunt: Nam et mutabilis naturæ
factus est, et mutabilis exsistit. Qua in re et interpretis Britanni et Romanorum editionem judicium
requiro. Nam ut taceam sensum loci jam olim a veteri interprete recte expressum, quis rationis hujus
pondera ac momenta perpendens, vel Græcoram
lectione paulo exercitatior, non facile animadvertit
ex ipsa loquendi consuetudine, minus rectam dis.
tinctionem vitiosam peperisse versionem? Affirmabat Arius Filium Dei, tov Adyov, posse mutari; adjungens rationem, τρεπτῆς γὰρ φύσεώς εστι. Nam
naturæ mutabilis est, vel naturam mutabilem obtinet, γενητὸς καὶ τρεπτὸς ὑπάρχων, quippe qui factus
sive creatus, ac proinde mutabilis est. Quocirca
haudquaquam negligenda hoc loco vox yevηrós, in
qua vis omnis ac nervus impiæ illius assertionis
consistit: quam ipse Alexander sequenti epistola
repetit, sed verbis magis perspicuis deductam.
Aiunt, inquit, Filium Dei cum antea non fuisset,
postea factum, factumque talem, ubi factus fuit,
quales cæteri sunt homines. Συναναλαμβάνοντες τῇ
τῶν ἁπάντων κτίσει καὶ τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ, con:prehendentes etiam Filium Dei reliquarum creatgrum
(a) Habita Romæ in Academia Basiliana, 1635, audientibus eminentissimis cardinalibus J. B. Pamphilio, Fr. Barberino, Brancaccio.
col. 529–530page 3 of 43
PG 18:529Οἷς ἀκολούθως καί πρὸς τὴν ὁμοουσιότητα καὶ συναϊδιότητα, φασιν αὐτὸν τρεπτῆς εἶναι φύσεως, ἀρετῆς τε καὶ ῶν γὰρ τὸ εἶναι ἀπὸ τροπῆς ἤρξατο, ταῦτα τῇ τροπῇ ὑποκείσεται πάντως, ἡ φθειρόμενα, ἢ κατὰ προαίρεσιν αλλοιούμενα. ἀρετῆς καὶ κακίας δεκτικόν Τροπῆς γνώρισμα, τὸ τὰ καλὰ καὶ τὰ κακὰ λαμβάνειν εἰς ἔννοιαν εἰς ἐστι τῶν ποιημάτων; και ίσος εἶναι τῶν δι' αὐτοῦ γενομένων; πῶς δύναται εἷς καται ἴσος εἶναι τοῖς δι᾿ αὐτοῦ γενομένοις, τοῖς πᾶσιν ἴσον εἶναι τῶν λογικῶν καὶ τοῖς πᾶσιν ἴσον εἶναι, τοῖς πᾶσι συναρι ἀνεπίγραφος ΕλληνικωτάτηνNOTITIA.
rerum numero. Statim subjungit: Οἷς ἀκολούθως καί adeoque πρὸς τὴν ὁμοουσιότητα καὶ συναϊδιότητα,
φασιν αὐτὸν τρεπτῆς εἶναι φύσεως, ἀρετῆς τε καὶ
xaxla; dextɩxóv. Quibus etiam consequenter addunt,
eum mutabilis esse naturæ, et virtutis et vitii capacem. Videtis supposito hoc, Filium Dei factum vel
creatum esse, ut necessarium inde deduci consequentiam, eumdem quoque peπó sive mutabilem
essé. Atque sic ratiocinatur Damascenus lib. 1 De
orthod. fide, cap. 3: Tà xtiotà, návτws xal spertá.
ῶν γὰρ τὸ εἶναι ἀπὸ τροπῆς ἤρξατο, ταῦτα τῇ
τροπῇ ὑποκείσεται πάντως, ἡ φθειρόμενα, ἢ κατὰ
προαίρεσιν αλλοιούμενα. Creata, inquit, omnino
etiam mutationi obnoxia. Quorum enim esse a mutatione incipit, ea necessario mutationi subjacebunt,
dum vel intereunt, vel voluntate alterantur. Ita scili -
cet Arius Filium Dei ἀρετῆς καὶ κακίας δεκτικόν asserebat: quandoquidem, ut Justinus Martyr alicubi in
Questionibus scribit: Τροπῆς γνώρισμα, τὸ τὰ καλὰ
καὶ τὰ κακὰ λαμβάνειν εἰς ἔννοιαν· Mutationis sipam ac nota est, bona ac mala in animum sibi
inducere.
Expositis Arii dogmatibus, catholicæ Ecclesiæ orthodoxam sententiam Alexander opponit, ut veritatis luce prolata Stygis tenebras discutiat. Urget
Xprotoµáxous illos D. Joannis auctoritate: qui Verbum in principio fuisse, atque omnia per ipsum
facta prædicat. Inde rationibus instat: si Verbum
est unigenitus Filius Dei, quomodo asserunt isti, öɩ
εἰς ἐστι τῶν ποιημάτων; ipsum unum esse ex creaturis? Et si omnia per ipsum facta sunt, rwę dúvaκαι ίσος εἶναι τῶν δι' αὐτοῦ γενομένων; qui poterit
ipse par esse rebus quæ per ipsum factæ sunt? Quo
postremo loco Gelasius Cyzicenus, et Epiphanius
interpres rectius jam olim legere, πῶς δύναται εἷς
ɛlva:; quomodo potest unus esse horum, quæ per ipsum facta noscuntur? Quam lectionem Græci sermonis constructio aperte requirit. Quamvis ad sensum loci n'hil intersit, utrum ľσoç cum vulgato, an
ɛl cum veteri interprete legas. Si tamen loog retineatur, mutanda hoc modo constructio: Ilw; dè dúκαται ἴσος εἶναι τοῖς δι᾿ αὐτοῦ γενομένοις, non aulem, tŵy dɩ' aútoù yɛvoµévwv. Ita D. Paulus Phil.
11, 6, Christum ait non existimasse rapinam, tò slĊ
loa 8, esse se æqualem Deo. Ita ipse Alexander epistola sequenti Arianos prædicasse scribit,
Christum τοῖς πᾶσιν ἴσον εἶναι· quod versio Romana, Christum cæteris hominibus nihil præstantiorem
esse, reddit: nimis sane anguste. Neque enim ad
solos homines æqualitatem illam restringebat Arius,
sed ad creaturam quoque omnem τῶν λογικῶν καὶ
¿ìdywy creaturam. Neque enim aliud isthic loci est,
τοῖς πᾶσιν ἴσον εἶναι, quam hic τοῖς πᾶσι συναρι
Opɛlba, hoc est, Verbum ex ipsorum sententia factum et creatum ex nihilo, reliquarum omnium
creaturarum numero inserendum, utpote reliquis
omnibus creaturis conditione atque essentia par et
æquale. Quamvis ego tò loov, in hisce locis, æquale
potius quam par vertere malim, quo etiam profani
auctores pro coætaneo et coævo passim utuntur,
contra Arianos exprimendam est percommodum.
Hæc pauca ad priorem Alexandri epistolam encyclicam illam sive catholicam observasse sufficiet.
Sequitur nunc altera ejusdem, ἀνεπίγραφος in
Romana editione, quod nescio qua incuria in tam
diligenti opere admissum fuerit: cum et Theodoretus et Tripartita Alexandro Constantinopolitano
episcopo inscriptam missamque testentur. Equidem
cum perlecta primum hac epistola, non unum aliquem, sed plures subinde Alexandrum alloqui observassem, subiit suspicio, certo consilio įmɩypaphy, in Romana editione omissam. Quod negligentia factum, postea ex erratorum indicu!o deprehendi.
Quidquid sit, mihi fixa hæc sedet sententia, non
privatam aliquam sive tractatoriam hanc epistolam
esse, sed et ipsam quoque circularem ac generalem,
missam ad diversos Europæ episcopos. Quod nemo
facile negaverit, qui et hujus epistolæ partem extremam cum cura legerit, et ecclesiasticarum epistolarum formam modumque non plane ignoret.
Nam et clausula harum litterarum plane eadem est
quæ præcedentium encyclicarum, qua reliquo clero
per episcopos salutem impertitur: tum ut sæpius
in reliquo epistolæ contextu, ita in fine plures oratione se affari ostendit. Unde ad plures quoque scriptam fateri necessum est. Cum verissime illud non
minus quam docte a Francisco Bernardino Ferrario lib. 111 De antiquo epistolarum ecclesiasticarum
genere, observatum sit, morem antiquitus invaluisse, ut iidem honorum tituli sub tinem epistolarum
iterarentur, quibus initio singuli ad quos scribebant, fuerant appellati. Sed quorsum hæc, inquies?
Non ut Alexandro Constantinopolitano episcopo
hanc epistolam scriptam negem; sed ut ad alios
quoque vicinos episcopos, vel in regia urbe negotiorum causa tum versantes, ejusdem quoque exempla per circulum missa ostendam. Neque ego hic
Theodoreto futilem Gelasii Cyziceni Diobolaris ¿abou auctoritaten opposuerim, qui Alexandrum
istum hoc tempore Constantinopolitanæ Ecclesiæ
necdum præfuisse affirmat: quemque paulo post
Nicæno concilio privatum adhuc presbyterum pro
Metrophane, extrema senectute confecto, interfuisse
scribit. Cujus fidem incerti quoque auctoris nafratio de cccxvin Nicænis concilii Patribus sequitur,
quæ in Historiis sanctorum Lipomanni exstat; cujus exemplar ex Regio codice in Galliis aliquando
me transcripsisse memini. Hæc, inquam, tanti non
sunt ut Theodoreti aliorumque melioruni auctorum
fidem apud nos elevent. Sed nunc epistolam ipsam
aggredimur: in cujus limine Romanos editores
poléσews vox offendit, cui obolis confossæ пpoalpeaty substituunt. Sed nescire me fateor quid causæ habuerint cur vocem Ελληνικωτάτην Grarismi
censu expunxerint. Vocem, inquam, probam, nec
solum Polybio, ut ex Suida apparet, sed et D. Paulo
semel iterumque usurpatam. Rom. viii, 28, toï; xatd
πpóðaði♥ xàrtois, vocatis secundum propositum, et
col. 531–532page 4 of 43
PG 18:531παρὰ τὴν ἡμετέραν μίαν ψυχῆς πρόθεσιν τὴν μοχθηράν πρόθεσιν εἰς τὴν προκειμέ τὴν αὐτοῖς ἡδονήν. προκειμένην, Μή τις αὐτῶν τολμήσῃ, καὶ ταῖς ὑμε τέραις παροικίαις ἐπιβῆναι. την σωτήριον Χριστοῦ οἰκονομίαν καὶ δι' ἡμᾶς ταπείνωσιν, Τὴν γοῦν Ἑλλήνων τε καὶ Ἰουδαίων ἀσεβὴ περὶ Χρι στοῦ δόξαν κρατύναντες, τὸν παρ' αὐτῶν ἔπαινον ὡς ἔνι μάλιστα θηρῶνται. παρ' εὐόλισθον καὶ σφαλερόν καὶ εὐπαράγωγον τὸ τῶν γυναικῶν γένος.S. ALEXANDER ALEXANDRINUS.
Ephes. 1, 11, poopioðévtes xatà пpółɛiv, præde- Ac primum quidem Dei hostes Ecclesiæ castris ejecti,
stinati secundum propositum; et post Paulum, do -
clissimo cuique SS. Patrum. Clemens Alexandrinus
item lib. 1, Evouɣlas πpózov, propositum cælibatus, et lib. vII, toùs xatà пpóbediv divaiovs, prædestinatos Apostolum secutus vocavit. Justinus Martyr xıx quæstione ad orthodoxos, palpitationes, sternutamenta et tinnitus aurium παρὰ τὴν ἡμετέραν
post, fieri scribit. Omitto alios. Sane Constantinus Magnus litteris ad Alexandrum nostrum et
Arium dalis μίαν ψυχῆς πρόθεσιν scripsit. Quid
vero? nonne ipse Alexander mox hac ipsa pagina τὴν μοχθηράν πρόθεσιν repetit? Quod et ipsum ne censores jugularent, salvum atque indemne
præstare poterat quod infra se episcoporum ad quos
scribit ¿p post, confidere ait. Videtis, puto,
auditores, quam caute et religiose in antiquorumi
scriptis versandum sit, quam non temere quidquam
mutandum. Cæterum si quis Græcum bujus epistolæ exordium cum veteri Epiphanii versione contendat, longe diversam ejus codicem sententiam prætulisse reperiet.
、
Illi autem malorum hominum, quam modo dixi,
poléoɛt respondet quod sequitur, eos diaboli impulsa veluti cestro percitos ferri εἰς τὴν προκειμέ
τὴν αὐτοῖς ἡδονήν. Quo cum certum et destinatum
animi consilium significetur, rectius a veteri interprete, propositam animo libidinem, quam a Camerario, obviam voluptatem, aut a nostro interprete
Britanno, voluptates quæ forte se offerunt, converti
existimo. Quis enim non videt, thy tuyoūsay hεovhy,
xal thy poxetµévny, longissime inter se differre;
προκειμένην,
cum illa casum, hæc consilium et voluntatis, ut dixi,
propositum conjunctum habeat?
Addit hanc scribendi causam sibi fuisse, ut moneret cæteros orthodoxos, improbos illos cavendos
esse, Μή τις αὐτῶν τολμήσῃ, inquit, καὶ ταῖς ὑμε
τέραις παροικίαις ἐπιβῆναι. Ne quis vestras quoque
provincias invadere audeat. Quod ut vetus et germanus 'T'heodoriti interpres recte et simpliciter vertunt, ita Anglus noster sane magno et importuno
verborum ambitu, erroris sui vestigia Ecclesiis imprimere reddit. Quæ eo a me dicuntur, quod fucos
et phaleras longe a casta sanctorum Patrum oratiɔne amandari velim: easque, ut ipsi studiose caverunt, ita nec in versiones eorum menti exprimendæ
admittendas censeo. Ita sub principio pag. seq. vetus interpres, την σωτήριον Χριστοῦ οἰκονομίαν καὶ
δι' ἡμᾶς ταπείνωσιν, salutarem dispensationem et
humilitatem pro nobis susceptam, vertit, ut reliqui
Latinæ Ecclesiæ Patres, et vulgatus Bibliorum interpres loqui amant; ubi noster œconomiam et abjectionem, potius quam humiliationem probavit.
Sequitur deinde locus sane insignis, quo Alexander egregie describit malas Arianorum artes,
quibus veritatem ejusque defensores, qua aperta
vi, qua fraude occulta, per cuniculos oppugnabant.
11 Cor. 1, 23.
ad gentiles et Judæos transfugere, cum his ad
Christianam religionem exscindendam fœderis societate sese conjungere: apud hos gratiam laudemque sibi quærere, dum Christianorum dogmata ac
sacra, quæ Judæis scandalum, gentibus stultitia'
erant, risui ae ludibrio eorumdem, exponerent; unde
religionis exitium sequi necesse erat. Ipsis deinde
veritatis propugnatoribus turbas, seditiones ac persecutiones gravissimas excitabant: scilicet ut Dei Ecclesia horum præsidio orbata, ipsis prædæ cederet.
Hæc duo accusationis capita. Quorum utrumque quibus modis efficere conarentur Ariani, mox ostendit.
Posterius quidem, inquit, seditiones et persecutiones scilicet excitant, divexando catholicos, et
lites iisdem intentando, per muliercularum amicitiam et prensationes: Christianismum vero traducerent, dum ipsorum juvenculæ libere sine modo
et modestia, vagabundæ per civitates oberrant:
quorum utrumque est contra Apostoli doctrinam,
qui priori ad Timotheum v, 19, viduas sexaginta
annorum eligendas, adolescentiores autem sive juvenculas devitandas præcipit. Tum vero vers. decimo tertio ejusdem capitis monet, ne otiosæ dicant circuire domos, verbosæ et curiosæ, etc. Neque enim dubium illud est, quin ex hisce Apostoli
verbis totus hic locus intelligendus sit atque explicandus. In cujus sensu exprimendo interpres noster
mire securus est, divellens et confundens omnia
pro libito. Unde pro una continua Alexandri sententia, meras nobis scopas dissolutas exhibet, quæ
singula prosequi tediosum foret. Id miror, et ve
terem et novum interpretem, inverso unius Græcæ
vocis spiritu, tanquam vehementiori procella abreptos, in scopulum impegisse. Alexandri verba sunt:
Τὴν γοῦν Ἑλλήνων τε καὶ Ἰουδαίων ἀσεβὴ περὶ Χριστοῦ δόξαν κρατύναντες, τὸν παρ' αὐτῶν ἔπαινον ὡς
ἔνι μάλιστα θηρῶνται. Ubi neuter perspexit, παρ'
¿otŵv leni spiritu legendum; et non ipsos Arianos,
sed Græcos et Judæos intelligi, apud quos Christum communi opera oppugnando, laudem studiosissime captabant Ariani. Quod tamen Camerarium
Theodoreti, et Langum Nicephori interpretem non
fugit. Quamvis apud hunc non map' aútŵy, sed
map' avtoïç legatur. Cæterum ut reliqui omnes bɛretici, ita Arius quoque parentis sui diaboli ingenium artesque imitatus, ficta pietatis specie sequioris sexus simplieitati illusit. Cumque Christum divinitatis gloria spoliasset, sanctissimum quoque ejus
peculium invadere ac intervertere non dubitavit.
Qui septingentas virgines Christo consecratas primo
omnium in suas partes pertraxit, cum interim vis
septem presbyteros et diaconos duodecim sibi conciliasset. Ita scilicet, εὐόλισθον καὶ σφαλερόν καὶ
εὐπαράγωγον τὸ τῶν γυναικῶν γένος. Sed CUDI
Alexander hoc loco mulierum opera Ecclesiam ab
Ario scribat oppugnatam, dubitaverit quis haud in1
col. 533–534page 5 of 43
PG 18:533γυναικάρια άτακτα ἀπὸ παντὸς ἀδελφοῦ ἀτάκτως περιπα "Ατακτός ἐστιν ὁ δίχα τάξεως καὶ τῶν τοῦ Θεοῦ νόμων περιπστῶν. περὶ ἰσαγγέλου πολιτείας Φασὶ δὲ τὰς εἰς τὸ χηρικόν τεταγμένας Μανθανέτωσαν πρῶτον, τὸν ἴδιον οὐ τὰς οιασδήποτε, ἀλλὰ τὰς διακόνους διακόνους δια Χήρας τε ὠνόμασε, καὶ τού των τὰς ἔτι γραοτέρας πρεσβύτιδας, οὐδαμοῦ δὲ ἔνγαμοι καὶ ύπανδροι,NOTITIA.
juria, num seductas illas et fatuas virgines, an æque obscurum, parique investigatione inquirenaliud potius feminarum genus vir sanctus intelligat quas quidem ipse mulierculas impuras, si
Anglo interpreti credimus, et tenellas meretriculas vocat sed vereor profecto, ne ille Alexandri
mentem ac verba nimis inclementer expresserit.
Quas enim impuras ille vertit, γυναικάρια άτακτα
Alexander voce a D. Paulo mutuata appellat. Ita
enim Apostolus II Thessal. 111, 6, monet ut nos
subtrahamus ἀπὸ παντὸς ἀδελφοῦ ἀτάκτως περιπα
toúvtos, ab omni fratre inordinate ambulante. Ubi
egregie scholiastes Graecus: "Ατακτός ἐστιν ὁ δίχα
τάξεως καὶ τῶν τοῦ Θεοῦ νόμων περιπστῶν. Quod
equidem sic explicaverim, & Taxtov sive inordinatum dici, qui suæ vocationis ordinem legesque a
Deo propositas non observat: cui impuri nomen
proprie tribuendum haud puto. Mulierculas vero
impuras nemo, credo, intelliget, nisi quæ voluptatum ac libidinum cœno immersæ, fædam corporis
sui copiam aliis faciunt. Illud vero gravius est,
quas Alexander loco superius a nobis allato, simpliciter vɛwtépaç vocat, tenellas meretriculas verti.
Quod Romani editores hoc loco interpolantes, tenellas juvenculas substituerunt: clementius quidem
illud, sed nescio tamen an satis ad Alexandri mentem. Quam ut planius pleniusque perspiciamus,
copiosius nonnihil diſſerendum erit de mulieribus
illis quæ gradum aut ordinem aut ministerii officium in Ecclesia olim obtinuerunt: quarum originem ex sacris litteris una eademque opera deductam explicabimus. Et mihi quidem recte ad tria
genera revocari videntur. Quorum dignitate primum est virginum institutum, non heri aut hodie
introductum, ut hæretici nostri temporis impudenter simul et imperite affirmant: sed una cum
Ecclesia natum, aut etiam Ecclesia ipsa antiquius:
quippe cujus exempla aut præludia in veteri quoque
fædere agnoscimus. Quamvis multo splendidior
ejus gloria in novo refulserit: ubi Virginis Filius,
Ecclesiæ castæ virginis sponsus, virginitatem et
doctrina et exemplo suo gloriosius consecravit: et
Apostolus περὶ ἰσαγγέλου πολιτείας suum consilium
prolixe Corinthiis in I Epistola, cap. VII, exposuit.
Virginitatem deinde sequitur viduatus, ut Tertultiani voce utar, sive ordo viduarum, quæ post primas nuptias, sive, ut idem Tertullianus loquitur,
post unum matrimonium interceptum, exinde sexui
et sæculo renuntiabant. De his quoque Apostoli
præceptum exstat ad Timotheum priori Epist. cap.
v, v. 9: Vidua etigatur non minus annorum sexaginta. Quo loco Apostolus et virtutes in vidua requisitas recenset, et ætatem præterea eligendæ definit. Sed cui fini, cui operi, cui ministerio eligebatur? Scholiastes Græcus, qui in aliis succum et
medullas SS. Patrum exhibere solet, dubius hærere videtur: Φασὶ δὲ τὰς εἰς τὸ χηρικόν τεταγμένας
Xéyɛtv" Aiunt, inquit, Apostolum loqui de illis quæ
ad viduitatem ordinatæ erant.
Sed quid ipse scholiastes per xmp:xóv intelligat
duin videtur. D. Hieronymus epistola ad Salvinam
De viduitate servanda, hunc Apostoli locum explicans, de collegio vel, ut nunc loquimur, hospitio
viduarum accipit, quæ publicis Ecclesiæ sumptibus
alebantur: Illas, inquit, vult Ecclesiæ opibus sustentari, quæ propriis manibus non queunt laborare:
quæ vere viduæ sunt, quas et ætas probat et vila.
Sed vereor ut Apostoli mens ad solam hanc pauperum et ætate confectarum viduarum sustentationem restringi possit. Nam ministerio Ecclesiæ
virtutibus et ætate probatas eligi præficique solitas
vel illud argumento est, quod viduas illas primum
discere jubet Apostolus, qui propriam domum bene
regant: Μανθανέτωσαν πρῶτον, inquit, τὸν ἴδιον
olxov eůσɛ6ɛïv. Similem enim publici muneris πpóлɛɛpav in episcopo paulo ante eidem Timotheo tradit, rectam scilicet privatæ familiæ gubernationem.
Sed quid circuitione opus est, cum et privata sanctorum Patrum, et publica conciliorum auctoritate
ävavtipphtws evincatur viduas hic ab Apostolo intelligi mulieres illas quas a ministrandi officio
Græci Saxóvous, Latini etiam ministras, ut ex
Plinii Junioris celebri illa de Christianis epistola
constat, et diaconissas appellarunt? De quibus Apostolus disertim ante, sed paucis meminerat cap. 11
ejnsdem Epistolæ. Nam ubi de diaconis probandis
suscipiendisque agit, subjungit aut interjungit potius, Tvvaixas woaútw; ceµvá;, etc., mulieres similiter pudicas,etc.; Tuvalxaç, inquit Græcus scholiastes,
οὐ τὰς οιασδήποτε, ἀλλὰ τὰς διακόνους: Non quascunque, inquit, mulieres intelligit, sed diaconissas. Cur
enim inter clericos quarumvis de vulgo mulierum
mentionem injiceret? Neque aliter D. Hieronymus
in Comment. ad hunc locum. Mulieres, inquit, similiter ut diacones eligi jubet. Unde intelligitur quod
de his dicat quas adhuc hodie in Oriente diaconissas
appellant. Apparet ergo taxóvwv nomen, utriusque
sexus personis Ecclesiæ ministrantibus in hoc Apostoli loco esse commune: quod in διακόνους et διαxovicoas postea distinctum fuit. Hasce autem diaconissas, viduarum quoque nomine a D. Paulo intelligi testatur idem Hieronymus, qui ad verba
Apostoli de viduæ electione, sic notal: Tales voluit
eligi diaconissas quæ omnibus essent exemplum.
Testatur et Epiphanius in Collyridianorum hæresi,
cap. 4, ubi observandum monet, tò èxxhqsiastIXÒV
táyµa, ordinem ecclesiasticum, non ukra diaconissas extendi; addens: Χήρας τε ὠνόμασε, καὶ τού
των τὰς ἔτι γραοτέρας πρεσβύτιδας, οὐδαμοῦ δὲ
лpeσбutеploaç ieplesas. Quas, inquit, Apostatus
etiam viduas appellavit, earumque ætate provectiores
xpeσбúrida [sive seniores], nusquam autem presbynpeobútidaç
teridas vel sacerdotissas. Quo telo Collyridianas Epiphanius jugulat, quæ suis sibi maritis conjunctæ,
hoc est, ἔνγαμοι καὶ ύπανδροι, offerendi munus in
Ecclesia impie sibi arrogabant. Cum Apostolus ultra diaconatum, altiorem gradum feminis in Ecclesia non concesserit, eumque non conjugatis, sed
་
col. 535–536page 6 of 43
PG 18:535καὶ αὗται δὲ μονόγαμοι ἐγκρατευ ; ἢ χηρεύσασαι ἀπὸ μονογαμίας, 18,: Τὰς συνερχομένας παρ θένους τισὶν, ὡς ἀδελφὰς ἐκωλύσαμεν μέντοι τῶν συνεισάκτων, λόγος πολὺς ἐγένετο κατὰ διαφόρους καιρούς. επείσακτον συνείσακτον τὴν ἀντὶ νομίμου γυναικός συνεισαχθεῖσαν καὶ συνοικοῦσαν τιν: πορνικῶς, πᾶσαν γυναῖκα συνοικοῦσαν τινι ἀλλοτρίαν πάντως, κἂν ἀνύποπτος ἐστι, συνεισάκτους επεισάκτους,S. ALEXANDER ALEXANDRINUS.
sed verum est. Unde in Ecclesias agapetarum pestis
introiit? Unde sine nuptiis aliud nomen uxorum?
imo unde novum concubinarum genus? Unde meretrices univiræ? Eadem domo, uno cubiculo, sæpe
uno tenentur et lectulo, et suspiciosos nos vocant, si
aliquid extimemus.
viďuis voluerit conferri. Quo loco Epiphanius offi- virginitatis. Pudet dicere, inquit, prok nefas! triste,
cium diaconissarum luculenter describit, uti etiam
in Expositione fidei catholicæ, quam operi adversus
hæreses subjunxit. Ubi et hoc additur, ex quo genere legi et in Ecclesiæ ministerium adoptari consueverint Diaconissæ, inquit, hunc tantum in
usum constituuntur, ut mulieribus decoris et honestatis causa inserviant, ubi id necessitas requirit. Sive
cum baptismi lavacro initiandæ, sive corpus earum
: inspiciendum sil: καὶ αὗται δὲ μονόγαμοι ἐγκρατευ
oάuevať suntque illæ, inquit, univiræ continentiam
professa; ἢ χηρεύσασαι ἀπὸ μονογαμίας, vel post unas
nuptias viduæ; † &ɛináplɛvoi, vel perpetuæ virgines,
Ubi tria recensentur sanctimonialium genera, ex quibus diaconissarum ordo constabat: primæ, virgines
sine matrimonio a nativitate; secundæ, virgines in
matrimonio ex consensu vel condicto; tertium genus,
viduæ continentes post primum matrimonium ex arbitrio ut Tertullianus in Exhortatione castitatis ebeganter distinguit, et Tertullianum secutus D. Ilierony.
mus in epistola ad Ageruchian De monogamia. Verum, ut principio dixi, cum maxima hujus ordinis pars
ex viduis constaret, viduæ et diaconissæ promiscuo
fernie nomine fuerunt appellatæ. Ita Basilius Magnus in epistola canonica ad Amphilochium, cap.
24: Viduam quæ in viduarum numerum relata est,
hoc est, quæ ab Ecclesia in diaconatum suscepta est,
censuit Apostolus nubentem despici. Sed omnium
clarissime concilii Epaonensis canon vicesimus primus ordinem hunc in Ecclesia abrogans: Viduarum
inquit, consecrationem, quas diaconas vocant, ab
omni regione nostra penitus abrogamus. Quamvis
jam ante Arausionense primum sustulerat, cujus
sententiam præter Epaonense, etiam Aurelianense
secundum confirmavit. Quamvis ex verbis D. Hieronymi paulo ante allatis, in Latina Ecclesia vel
nunquam receptum, vel jam exolevisse hunc ordinem appareat.
'
Ridet et Cyprianus, vel quisquis suppar sane
Cypriano auctor est libri De singularitate clericorum.
Et adhuc, inquit, de charitate causantur, qui secundum verbum Isaiæ, amaritudinem pro dulcedine decorantes, nudam fœditatem velamento boni nominis
tegunt: dum apud eos sub falsa dilectione vera dilectio violatur. Neque dilectas tantum, sed et sorores appellatas constat ex Ancyrani concilii canone
18, cujus haec sunt verba: Τὰς συνερχομένας παρ
θένους τισὶν, ὡς ἀδελφὰς ἐκωλύσαμεν· Virgines se
rorum instar quibusdam cohabitantes prohibemus.
Testantur etiam imperatores Arcadius et Honorius leg. 19, cod. De episcopis et clericis. Eum, inquit, qui probabilem sæculo disciplinam agit, decolorari consortio sororiæ appellationis non decet. Sed
frequentius est ouvetoάxtwv, sive subintroductarum nomen, quo Antiochenos Pauli Samosatensis
et cleri illius agapetas sive dilectas contubernales
vocasse testes sunt Antiocheni concilii Patres
apud Euseb., lib. vii, cap. 24: unde porro in universa Ecclesia receptum videtur. Sed antequam ex
hoc diverticulo in viam redeam, nominis pariter ac
rei originem pressius investigare libet, cum utraque
juxta in obscuro sita sit. Et Balsamon quidem
commentario ad 3 concilii Nicæni canonem, Пɛp!
μέντοι τῶν συνεισάκτων, inquit, λόγος πολὺς ἐγένετο
κατὰ διαφόρους καιρούς. De subintroductis, diversis
temporitus crebra facta est mentio, et alii quidem
dixerunt επείσακτον vel συνείσακτον esse τὴν ἀντὶ
νομίμου γυναικός συνεισαχθεῖσαν καὶ συνοικοῦσαν
τιν: πορνικῶς, quæ legitimæ uxoris loco introducitur
et meretricio contubernio alicui cohabitat. Alii autem ita vocari dixerunt, πᾶσαν γυναῖκα συνοικοῦσαν
τινι ἀλλοτρίαν πάντως, κἂν ἀνύποπτος ἐστι, quamvis
mulierem alicui cohabitantem, omnino extraneam,
sive nullo sanguinis aut necessitudinis vinculo junctam, etiamsi ab omni suspicione sit immunis.
Atque hanc posteriorem sententiam uti veriorem
probat, idque auctoritate epistolæ canonicæ D. Basilii Magni ad Gregorium presbyterum, quem ille
licet septuaginta annorum senem a juvencula subintroducta, intentata etiam excommunicationis pœna,
separari præcipit. Multa in utramque originationem afferri possent de intoάxtos, sive introductis
apud veteres concubinis. De quibus etiam vulgatus
sacræ Scripturæ interpres qui superintroductionis
voce utitur Genes. xxxi, v. 50. Multa quoque suppeterent exempla optimorum auctorum, quibus
Enɛicaxtov, pro externo vel peregrino usurpatum
docere haud difficile foret, nisi longius jam et extra
oleas oberrassem. Sed ut meam de áxtwv origine paucis explicem sententiam, tertium quoque
Superest tertium mulierum ecclesiasticarum ge -
nus, non publicum illud, sed privatum, si tamen
ecclesiasticum dici fas sit genus mulierum, quod
ille de mathematicis ait, vetitum semper in Ecclesia
semperque retentum. Genus, inquam, mulierum, ut
reipsa, ita et nomine incertum, varium ac multiplex. Contubernales illæ clericorum, neque tecti
duntaxat, sed sæpius etiam lecti sociæ. Quas quidem ipsi agapetas sive dilectas, et sorores: cæteri
συνεισάκτους vel επεισάκτους, hoc est subintroductas
et extraneas, appellabant. Hujusmodi mulieres
omnis ordinis clerici jam olim in ædes recipere,
easque vel virgines sanctimoniam professas ad
mutua, ut aiebant, pietatis solatia, vel orbatas parentibus puellas, proindeque pia et pudica aliqua
tutela fovendas, vel privato familiæ domusque ministerio necessarias, sive ingenuas, sive ancillas.
Hoc suspectum et pudendum contubernium, specioso dilectionis et germanitatis Christianæ velo
obtegebant. Sed ridet vani nominis fucum divus
Hieronymus epistola ad Eustochium De custodia
col. 537–538page 7 of 43
PG 18:537ἀδελφὴν γυναῖκα Αἱ εὔποροι γυναῖκες πιστεύουσαι ἠκολούθουν ἐνίοις τῶν ἀποστόλων, εἰς τὰς ἀναγκαίας αὐτῶν χρείας χορηγοῦσαι, ὡς αὐτοὺς λοιπὸν ὄντας περὶ τούτου ἀμερίμνους, μόνῳ τῷ κηρύγματι άπασχο τὸ συνεισάγειν, συνεισάγειν ἑαυτοῖς γυναῖκα ἐξέπεσον, παρεισάκτους ψευδαδέλφους, τὰς ἐπεισάκτους άτακτα γυναικάρια τῶν συνεισάκτων σχήματι μὲν εἰρήνης καὶ ἑνώσεως ἀξίωσιν ὑποκρινομένους. ἀξίωσιν οἱ ἐπ' ἀξιώσεως, ἀξίωσιν βούλημα, ? Οὐ γάρ πως ὁ Λόγος τὸ ποιοῦν τοῖς γενομένοις τῆς αὐτῆς εἶναι φύσεως διορίζεται. μὲν ἦν ἐν ἀρχῇ, ὁ Λόγος, παρενθέσειNOTITIA.
xander hoc loco intellexerit.
hoc mulierum sive sororum genus xaxočŋàiz, qua- juvencularum circumcursitationes immodestas Aledam apostoli instituti in Ecclesiam vel potius clericorum ædes irrepsisse puto; cum, testante
D. Paulo I ad Corinth. 1x, 5, moris fuerit plerisque,
et quidem præcipuis apostolorum, ἀδελφὴν γυναῖκα
mpɩáyɛlv, surorem mulierculam circumducere. Quem
locum uxorata hæreticorum ministeria propudiosis
suis conjugiis frustra obtendunt. Constantem adversus hosce SS. Patrum sententiam, Tertulliani
verbis consignatam accipite: Non uxores demonstrat
ab apostolis circumductas, sed simpliciter mulieres
quæ illis eodem instituto quo et Dominum comitantes
ministrabant. Sic ille libro De monogamia. Neque
aliter Cyprianus lib. De singul. cleric., Ambrosius,
et Latinis Patribus astipulantes Græci, Chrysostomus, Theodoretus et Græcus epistolarum divi
Pauli scholiastes nunquam pro merito satis laudandus, dum ait: Αἱ εὔποροι γυναῖκες πιστεύουσαι
ἠκολούθουν ἐνίοις τῶν ἀποστόλων, εἰς τὰς ἀναγκαίας
αὐτῶν χρείας χορηγοῦσαι, ὡς αὐτοὺς λοιπὸν ὄντας
περὶ τούτου ἀμερίμνους, μόνῳ τῷ κηρύγματι άπασχοAɛisa. Hoc est, ditiores mulieres fideles nonnullos
apostolos sequebantur, sumptus necessarios ipsis subministrando, ut illi hac cura liberati, soli prædicationi attenderent. Sed quod ad nostrum institutum
facit, habetis hic religiosum comitatum, et pietatis
glutine conjunctum contubernium; habetis mmlieres non uxores: habetis sororium piæ germanitatis titulum; habetis circumducendi vocabulum
apostolorum æɛpiódoɩ accommodum. Cui in fixa
certaque clericorum commoratione τὸ συνεισάγειν,
hoc est una secum introducere vel contubernalein
habere, haud male respondet. Nam et hoc loquendi
modo Patres illi Antiocheni apud Eusebium utuntur, dum sese haud ignorare aiunt, ösot úmò toɔ̃
συνεισάγειν ἑαυτοῖς γυναῖκα ἐξέπεσον, quam multi
ceciderint, dum mulieres sibi contubernio jungunt.
Nec absimili ratione idem Apostolus ad Galat. 1,
παρεισάκτους ψευδαδέλφους, hoc est juxta vulgatum
interpretem, subintroductos falsos fratres dixit.
Unde haud dubie in Latina Ecclesia inolevit, Guversáxtous quoque et Eesátous, subintroductas,
sacræ Scripturæ voce appellari, quas cointroductas
vel superinductas, rectius vocassent. Sed redeo tandem unde digressus sum. Ex iis quæ hactenus de
triplici mulierum genere disserui, satis constare
existimo, rebus turbandis maxime opportunum
fuisse tertium hoc genus, τὰς ἐπεισάκτους scilicet,
quas Alexander proinde άτακτα γυναικάρια vocal,
quod nullas modestiæ leges agnoscerent, nullo pudoris freno cohiberentur. Quinimo pestem hanc
Ecclesiam potissimum afflixisse certissimo inde colligitur argumento, quod Nicæni Patres, ut Ecclesiæ
malis mederentur, huic carcinomati primo ferme
oco censuerunt occurrendum. Unde tertio canone
ševerissime omnibus in clero quocunque tandem
gradu ac nomine degentibus, τῶν συνεισάκτων consuetudine interdixerunt. Atque hinc liquere arbitor, cujusmodi mulierum prehensationes, quarum
Proferimus nunc gradum cum eodem Alexandro,
qui Arianos concilii auctoritate damnatos circuisse
vicinas provincias et catholicorum episcoporum
animas tentasse scribit, σχήματι μὲν εἰρήνης καὶ
ἑνώσεως ἀξίωσιν ὑποκρινομένους. Quod cum interpres noster vertat, specie quidem pacis et concordiæ simulata, veniam petere præ se ferre; mentem
ejus haudquaquam me perspicere fateor, uti nec
Camerarii illud: Consilii quidem pacis et concordiæ
specie simulata. Quinam enim nobis persuadebunt,
two vel veniæ petitionem, vel consilium aut
hoc ipso aut quovis alio apud Græcos scriptores
loco significare? Et si vel maxime significaret,
quinam id vel rei ipsi vel Alexandri menti convenire poterit? Epiphanius vetus interpres, figura
pacis et unitatis dignitatem se exercere fingunt. Sane
ἀξίωσιν dignitatem significare Suidas aliquot exem
plis docet: et vulgo Græcis, οἱ ἐπ' ἀξιώσεως, qui in
dignitate sunt constituti. Sed quis dignitatis exercendæ locus erronibus istis in aliena provincia?
Ego ἀξίωσιν hoc loco βούλημα, illud quod petimus
ac postulamus, seu finem et scopum quo tendit voluntas, quemque sibi obtingere desiderat, explicandum puto, cum verbum à§tov petere ac postulare ut
plurimum significet. Ita ut loci sensus sit, errones
illos pacis et unionis specie animi sui mentem,
quidque petant ac pertendant, et, ut cum vulgo loquamur, intentionem suam dissimulare; cuín revera hoc moliantur, ut eos ad quos accedunt seducant, et in partes suas pertrahant.
Inde ut leviora quædam præteream, infra principio Evangelii Joannis varie Arianos premit. Qui
cum omuia per Verbum facta dixerit, subjungit
ipse: Si ergo omnia per ipsum facta sunt, quomodo
is qui omnibus rebus creatis essentiam tribuit ipse
aliquando non fuerit? Οὐ γάρ πως ὁ Λόγος τὸ ποιοῦν
τοῖς γενομένοις τῆς αὐτῆς εἶναι φύσεως διορίζεται.
Quæ quidem verba et vetus et novi interpretes vertendo sic pervertunt: Nulla enim ratio vult, ut
quod creat ejusdem sit cum creatis naturæ; cum
¿ Adyoç haudquaquam hoc in loco de ratione apodictica, sed de æterno Verbo accipi omnino debeat.
Itaque vertendum: Neque enim Verbum quod creat
ejusdem cum creatis naturæ esse dicitur, vel statuitur, scilicet a Joanne evangelista cujus verba præmisit. Quod quamvis nemini non per se manifestis -
simum, ipsa loci axolovela, et Græci sermonis
constructio probat. Subjungit enim rationem ex
Evangelii verbis petitam, cur ó Aoyoç ejusdem naturæ cum rebus creatis esse nequeat, slys aútdę
μὲν ἦν ἐν ἀρχῇ, siquidem ipse, scilicet ὁ Λόγος,
erat in principio: reliqua autein oninia per ipsum
facta sunt. Sed interpres noster, cum præcedentibus verbis male conversis non haberet quo reterret
vocem aútóç, sententiam male luxavit, neque ullam
in sequentibus periodis sanam expressit sententiam.
Sed interposita παρενθέσει mirus sibi ipsi aliisque
col. 539–540page 8 of 43
PG 18:539τοῦ παντὸς, εἰ γέγονεν ἢ ἀγενές ἐστιν. εἰ γενητὸς ἢ ἀγένητος ὁ κόσμος. ώλεθρον εἶναι καὶ ἀγένητον, εἶ σὺ, ἐγὼ σήμερον γεγέννηκά σε ἐγένετο, καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἓν, ὦ γέγονεν. Αὐτός εἶπεν, καὶ ἐγενήθη ἀγέννητος, ἀγένητος. ἀγένητος, ἀγέννητος. τὸ τῆς υἱοθεσίας λαβόντες πνεῦμα. τὸ ἦν, ὑπεραίρειν τῆς γενητῶν, που γεννητῶν ος ἀπὸ τοῦ γεννᾶσθαι, ἀπὸ τοῦ γίνεσθαι Γένεσις γενη τοῦ Δημιουργού πρόοδον cος: Τὸ γενέσθαι καὶ τὸ ποιεῖσθαι λέξει μὲν οὐ ταυτὸν, ἔργῳ δὲ ταυτόν. Γέννησις προβολὴ ἀπὸ τοῦ νητῶς γινόμενον, γεννητῶς εἶναι γεννωμένων, τῶν γινομένων, τὸ γενητὸν καὶ γεννητόνS. ALEXANDER ALEXANDRINUS.
offudit tenebras. Romani vero editores, interpretis sane et crebros et validos sanctissimus hic episcoerrorem vel fluctuationem prolata longius parenthesi non parum augentes, rationum atque argumentorum vim ac nervos plane succiderunt, quos
pus in Arianos torquet. Sed cum et vos patientia,
et me laterum vires destituant, cætera commodiori
tempori reservabimus.
DISSERTATIO SECUNDA (a).
τοῦ παντὸς, εἰ γέγονεν ἢ ἀγενές ἐστιν. Faciumne
sit universum, an non factum. Hoc est, ut Procius
explicat, εἰ γενητὸς ἢ ἀγένητος ὁ κόσμος. Atque
¿
ita antiquissimus ille Italiæ philosophus Ocellus
Lucanus insigni opere probare instituit, to mãv àv.
ώλεθρον εἶναι καὶ ἀγένητον, mundum ortu interituque
carere. Quod enim vulgo ȧyévηzov passim apud
Ocellum scribitur, id contra optimos Vaticanos codices esse deprehendi, cum quibus aureum illud
opusculum diligenter aliquando contuli. Recte igitur universum hoc, et quidquid rerum creatarum universo continetur, ratione primæ productionis yɛvntóv
appellabimus: yevуntóv vero haudquaquam: quod uni
Verbo æterno convenit, cui soli Pater dixit: Yiós pov
εἶ σὺ, ἐγὼ σήμερον γεγέννηκά σε· Filius meus es
lu,ego hodie genui te. Cætera autem omnia, dɩ' avtoš
ἐγένετο, καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἓν, ὦ γέγονεν.
Unde et Psalles regius: Αὐτός εἶπεν, καὶ ἐγενήθη
dav Ipse dixit, et facta sunt. Contra mundus recte
ἀγέννητος, non autem ἀγένητος. Filius autem Dei
ἀγένητος, non ἀγέννητος. Quæ fortassis levia videri
possent, nisi unius litteræ interstitio, rectus catholicæ veritatis trames a gravissimorum errorum
præcipitiis dispesceretur. Unde Joannem Damasce
num libro 1, cap. 9, magno hæc studio adnotasse
videmus, et Epiphanius hæresi LXIX Arianos hæc
nomina confundentes gravissime perstrinxit. Quam
bene autem interpres Anglus tå yɛvrtá mortalium
nomine explicet, mox commodiori loco videbimus.
Ineptum quoque, quod idem noster interpres Verbum æternum, causam efficientem rerum omnium,
to motoūv, gignens appellat; cum omnis Arianorum
astutia in hujusmodi verborum confusione versctur, quæ sanctissinus hic auctor contra diligentissime distinguit. Tutius sane cum vulgato Bibliorum interprete, faciendi et factoris vocabulo uteretur, novis illis verborum lauticiis relictis, quæ
animo sacris litteris innutrito nauseam commovent. Ita in orationis progressu, ubi Alexander
filios per gratiam adoptatos, a Verbo æterno, vero
et proprio Dei Filio quam longissime removel;
quoniam hic natura Dei Filius; illi vero, deposito
spiritu servitutis, τὸ τῆς υἱοθεσίας λαβόντες πνεῦμα.
Hoc est, ut noster interpres reddidit, Spiritu adoptionis Gliorum assumpto, filii adoptivi evadunt.
Quidni potius cum divo Paulo ad Rom. vui, 15,
Spiritu adoptionis accepto, vel Spiritum adoptio
Abruptum primæ Dissertationis filum ad reliquam
institutæ censuræ partem pertexendam connecto.
Urget contra Arii blasphemias Alexander episco
pus, æternam Verbi Dei ex Patre originem auctoritate Joaunis evangelistæ, qui in ipso limine Evangelii sui, Verbum in principio fuisse, cætera vero
omnia deinde per Verbum facta testatur. Quo loco
evangelistam arcano et religioso quodam consilio
verbum hy, sive erat, adhibuisse; Yevéσews autem
et nothσɛwç nomine abstinuisse docet. Primo, ne
iisdem vocibus de Creatore et creatura uteretur.
Secundo, quod Verbi æterni productionem non solum evangelistarum, sed et angelorum intellectuin
excedere crederet; tertio, quod impium existimaret
arcana illa Divinitatis mysteria, curiosa pervestigatione subtilius scrutari. In cujus loci sensu exprimendo non semel offenderunt interpretes, quandoquidem Græca verba vitio non carent. Illud
tantum indicavero, ubi ait: τὸ ἦν, ὑπεραίρειν τῆς
twv yevvntŵv diavolas, vocem illam erat, universam creaturarum intelligentiam transcendere, haud
dubie γενητῶν, που γεννητῶν legendum; quorum
1ος ἀπὸ τοῦ γεννᾶσθαι, illud ἀπὸ τοῦ γίνεσθαι deducitur. Quas quidem voces, licet origine et significatu affines, sacri et profani auctores caute distinguunt, cum tamen in vulgatis Justini M., Eusebii,
Epiphanii, aliorumque editionibus, sexcentis locis
confusas observare liceat. Γένεσις enim et γενηtóv, ut Proclus libro 11 in Timæum ait, thy ånd
τοῦ Δημιουργού πρόοδον significat: hoc est,
creationem et productionem ex nihilo. Unde, ut
Justinus Martyr ait in Responsionibus ad Græcος: Τὸ γενέσθαι καὶ τὸ ποιεῖσθαι λέξει μὲν
οὐ ταυτὸν, ἔργῳ δὲ ταυτόν. Verbo differt, re
ipsa idem est. Γέννησις autem προβολὴ ἀπὸ τοῦ
Пapós, hoc est generatio, sive, ut cum vulgo
theologorum loquar, productio viventis à vivente,
similis producenti in substantia et natura. Et yevvítóv, ut apud eumdem Justinum habetur, to YEVνητῶς γινόμενον, γεννητῶς εἶναι
news evo, sive to revenτws to alvat Exov,
quod per modum generationis subsistit. Unde Clemens Alexandrinus, cum yɛvéσɛwę nomen promiscue accipi videret etiam pro generatione, quarto
Stromatum libro ita eam distinguit, ut alia sit twy
γεννωμένων, alia τῶν γινομένων, scilicet ne quis
τὸ γενητὸν καὶ γεννητόν confunderet. Unde et
Plato principio Timai-disquirendum proponit: Hsp
(a) Habita Komæ, ut supra.
།
col. 541–542page 9 of 43
PG 18:541Οὐδὲ τὰς τῇ ὑποστάσει δύο φύσεις μίαν εἶναι σαφηνίζων. Οὐδὲ τὰς τῇ ὑποστάσει δύο φύσεις μίαν εἶναι σαφηνίζων, ἄλλων ἰητρὸς αὐτὸς ἕλκεσι βρύει; τῆς φύσεως τοῖς γενομένοις. σεις τὴν μίαν είναι σαφηνίζων, φύσεως, τῇ ὑποστάσει φύσεις ὑποστάNOTITIA.
nis filiorum accipientes, dixerim? Cum accipere, ptam, nihil tamen hæc destina sententiam fulcit:
gratiam donumque Dei præsupponat, sumere autem, sive assumere, propriam quodammodo auctoritatem subindicare videatur. Quod enim Apostolus
ait ad Hebr. v, 4: Non sibi ipsi quisquam sumit honorem, sed qui vocatur a Deo, ita nec gratiam Spiritus sancti quisquam sibi ipsi sumit, nisi cui data
fuerit desuper a Patre luminum, a quo omne datum
optimum, et omne donuin perfectum descendit¹. Cui
et illud addiderim, quod mox Arii asseclas movpεvoµšvwv súvodov, improborum turbam, potius quam concilium malignantium,Scripturæ verbis reddere maluit.
Sed longum foret singula persequi, quoties interpres auctoris mentem vel divellat, vel invertat, vel
pro claris et manifestis dubia et obscura nobis supponat. Propero ad locum totius epistolæ, meo quidem judicio difficillimum, qui principio pag. 15 Romanæ editionis legitur. Ariani, inquit Alexander,
¤t Christum deitatis gloria spoliarent, eas voces,
eaque Scripturæ loca semper in ore habebant, quæ
ad passionem et exinanitionem ejus pertinent, penitus obliti istorum, quæ ad gloriam et majestatem
et æqualitatem cum Patre significandam faciunt.
De quorum numero est illud Joan. x: Ego et Pater
unum sumus. Cujus loci sententiam, catholicam adversus Arium explicaturus Alexander, hanc -
mo:v subjungit. Quod quidem Dominus dicit, non
Patrem seipsum prorwtiaus: Οὐδὲ τὰς τῇ ὑποστά
σει δύο φύσεις μίαν εἶναι σαφηνίζων. Hoc est, ut
interpres ad verbum reddit: Neque duas secundum
zypostasim naturas unam esse declarans: sed quod
Filius, inquit, perfecte paternam similitudinem serval. Quæsitum a me fuit quis sensus illorum verborum: Οὐδὲ τὰς τῇ ὑποστάσει δύο φύσεις μίαν
εἶναι σαφηνίζων, neque duas secundum hypostasim
naturam unam esse declarans. Cum enim hic nequaquam de Incarnationis, sive oixovoulaç mysterio,
et hypostatica Verbi carnisque unione agatur; sed
ad sanctissimæ Trinitatis mysterium, sive ad OɛoAoylav locus pertineat, manifeste duas diversas et
distinctas Patris et Filii naturas ponere videtur:
quod impium Arii dogma erat, cui refellendo tota
hæc epistola opposita est. Quid igitur? nun forte
ἄλλων ἰητρὸς αὐτὸς ἕλκεσι βρύει; sed absit, ut sancum ipse quoɛwç nomen passim usitato Ecclesiæ
sensu usurpet: idque mordicus contra Arium
tueatur, unam esse eamdemque Patris ac Filii naturam, et Verbum çúðst Filium Patris esse
sicuti e contra contendit Filium non esse tř; aůτῆς φύσεως τοῖς γενομένοις. Quare superest,
ut verba Græca, uti nunc quidem vulgo leguntur, vel hæreticorum malitia, vel inscitia librariorum corrupta dicamus. Quod facile concedet,
quisquis vestrum non ignorat, auditores, quantum
calamitatis et errorum utraque pestis sanctorum
Patrum scriptis intulerit: quæ gressu nimis libero
per Orientem aliquando grassabatur, cum dissecta
in hæreses et partium studia Ecclesia, malis hujusmodi artibus, suæ quisque causæ patrocinium quæ
reret. Huic autem loco vitium factum antiquus bistoriæ ecclesiasticæ interpres Epiphanius Scholasti--
cus liquido ostendit: quem Græca verba non quidem mutata, sed transposito articulo, hoc modo
olim legisse apparet: O ñ únossáss: dúo ❤úσεις τὴν μίαν είναι σαφηνίζων, dum vertit: Neque
substantialiter duas naturas quæ est una, declarans.
Quem verum et catholicum hujus loci sensum esse
facite perspiciet, quisquis hoc modo rem mecum
consideraverit. Catholicæ Ecclesiæ fides, quæ unum
Deum in Trinitate, et Trinitatem in unitate veneratur, inter oppositos errorum scopulos, et multiplices mendaciorum ambages, regiæ viæ instar, medio
loco incedit, devitans hinc inde imminentia hæresum monstra, quæ insano clamore veritatem allatrant: ut neque personas cum Sabellio confundat,
neque cum Ario substantiam separet. Hanc catholicæ veritatis cynosuram Alexandrum quoque hoc loco
secutum constat, qui propositis Christi verbis, duos
hinc inde adulterinos sensus removens, tertium
deinde verum et genuinum subjungit. Ego, inquit,
et Pater unum sumus, non ut se Patrem esse affirmaret, quo personarum confusionem, et Sabellii vionátopa tollit. Neque ut substantialiter duas naturas,
quæ est una, declararet: hoc est, non ut unam ac
simplicissimam Patris Filiique naturam in duas divideret: quo substantiæ separationem ab Ario introductam removet. Tandem, sublatis hinc inde erctissimum virum hujusmodi labe aspergere quis- rorum extremis, catholicam ejus loci mentem subquam conetur! Mihi vero loci hujus sententiam
animo versanti duæ occurrebant rationes, quibus
si non explicari, saltem excusari posse videbatur.
Videlicet auctorem, ut Arianorum sententiam refellat, ipsorum sibi voces ac formulas mutari. Vel
si suo sensu, suisque verbis locutum velimus, qúÚBIV,
sive naturam pro más accepisse: quod forte
antiquissimorum auctorum exemplis non caret. Sed
dum pressius singula expendo, neutrum mihi loci
sensus admittere videtur. Primum enim suis, non
Arianorum verbis, eum loqui manifestissimum est.
Deinde utcunque exempla quis proferat φύσεως,
sive naturæ vocem pro rostás: aliquando acce-
'Jac. 1, 17.
jicit, videlicet Filium natura Patri per omnia similem, et invariatam Patris imaginem esse: quo ille
et unam eamdemque Patris et Filii naturam, et
distinctas prototypi et imaginis hypostases confitetur. Sed hic mihi aurem quis vellicet, et quid dúo
τῇ ὑποστάσει φύσεις sibi velint, haud immerito
quærat, cum apud cæteros Ecclesiæ Patres haud
facile hujusmodi loquendi modum sit reperire. Sed
non uno hujus epistolae loco ostendi potest ὑποστά
swg vocabulum non tam individuum seu distinctum
personalibus proprietatibus subjectum, vel personalem subsistentiam auctori nostro significare, quam
modum subsistendi, quem Justinus Martyr, aliique
col. 543–544page 10 of 43
PG 18:543τὴν ἰδιότροπον ιδιότροπον ὑπόστασιν νεωτέραν ἔχειν τῆς ὑποστάσεως καὶ ὑποστάσεως γένεσιν, ἀνεκδιήγητον Τὴν γενεὰν αὐτοῦ τίς διη τὰς τῇ ὑποστάσει δύο φύσεις, σμα φωτὸς ἀϊδίου, καὶ ἔσοπτρον ἀκηλίδωτον τῆς τοῦ Θεοῦ ἐνεργείας, καὶ εἰκὼν τῆς ἀγαθότητος Ωσπερ δι' ἐσόπτρου ἀκηλιδώτου, καὶ ἐμψύχου θείας εἰκόνος αὐτοῦ θεωρουμένου τοῦ Πατρός. όπτρου ἀκηλιδώτου καὶ ἐμψύχου, θείας εἰκόνος αὐτοῦ θεωρουμένου τοῦ Πατρός. ζῶντα Λόγον ἀπὸ ζῶντος Πατρὸς τῆς γεννητικῆς ὁμοουσιότητος, διὰ χρωμάτων εικαζομένη,S. ALEXANDER ALEXANDRINUS.
Græci theologi tòy tpónov tñs únápĘzwę, vel etiam terpres recedit: Tanquam per ipsum, velut immasimpliciter, thy nap appellant. Ita Joannem
evangelistam dicentem: In principio erat Verbum,
et omnia per ipsum facta sunt, τὴν ἰδιότροπον
autoỹ nóstaci, proprium ejus subsistentiæ modum, sive, ut Epiphanius vertit, propriam ejus substantiam designasse ait: ipsum scilicet Verbum,
per quod facta sunt omnia, ſuisse ante omnia et esse
sive subsistere diversum quid a cæteris omnibus:
quam ille signanter, ιδιότροπον ὑπόστασιν vocat.
Quibus paulo post subjungit, mundum ex nihilo
productum, νεωτέραν ἔχειν τῆς ὑποστάσεως καὶ
πpóoyatov yévedɩv, recentiorem habuisse generationem, sive, ut Epiphanius ad verbum reddit, novellam habere substantiæ recentemque nativitatem. Ubi
nihil aliud úrostáσɛis voce intelligi potest, quam
ipsa Ünapğıç et exsistentia. Unde quam modo tỶS
ὑποστάσεως γένεσιν, productionem ad exsistendum
dixit, mox æquipollenti vocabulo oùsíwsiv appellat.
Et paucis interjectis Filii unigeniti ἀνεκδιήγητον
dróstasiv vocat; de qua Spiritus sanctus prophetico oraculo dixerat: Τὴν γενεὰν αὐτοῦ τίς διηYsta; Generationem ejus quis enarrabit? Ubi
ůmóstasiv et yɛvɛáv promiscue pro uno eodemque
poni quis non videt? Quæ licet in divinis sint inseparabilia, in cæteris tamen yɛvŋtol; yevɛd, via at
Snootaσiv esse videtur. Verum et illud ex locis hactenus a me productis vos perspexisse arbitror,
Epiphanium veterem interpretem, ubique úлOOTάʊswg vocem, non subsistentiam ex recepta sanctorum Patruin et Scholæ consuetudine, sed substantiam cum vulgato Bibliorum interprete reddidisse.
Unde et hoc loco, τὰς τῇ ὑποστάσει δύο φύσεις, substantiakter duas naturas vertit; hoc est quarum utraque diversam substantiam sive subsistendi modum
habeat.
Atque hæc quidem ad difficilem, et vere Gordium
hujus epistolæ nodum, vel solvendum, vel scindendum attuli. Quæ ego doctiorum judicio lubens submitto. De quo loco si quis certiora me docuerit, næ
ille magnam sibi gratiæ mercedem apud me promeruerit.
Ex prædicto divi; Joannis loco probaturus Alexander Filium Dei per omnia exprimere et referre
culatum et animale speculum divinæ imaginis Pater
conspiceretur. Hæc interpretes. Quorum neminem
auctoris mentem penetrasse præfidenter, sed vere
affirmaverim: cum transposita distinctio glaucoma
ipsis offuderit. Sed cum ex levi erroris occasione
elegans disserendi materies se offerat, illud principio monuerim, quemadmodum nobilissimaı Corinthii æris misturam, ex auri aliorumque metallorum
colliquatione enatam veteres prodidere: ita ex variis divinorum eloquiorum conflatis inter se et contessellatis locis, tanquam ex auro probato septies,
pulcherrimum illum et vere aureum sanctorum Patrum loquendi characterem exsistere. Quem qui in
rerum sacrarum tractatione negligunt, illi plerumque persuasibilibus humanæ sapientiæ verbis turgidi,
ostensione autem spiritus et virtutis destituti, æs
sonans, ut Apostoli verbis utar, et cymbalum tinniens'
evadunt. Mihi autem inter cætera sanctorum Patrum monumenta, quæ nunc ad manum sunt Alexandri epistolæ pulcherrimam vermiculati vel niusivi operis speciem referre videntur. Ita perpetuis
sacræ Scripturæ emblematis interstinctæ relucent.
Quod præ cæteris, vel unus hic locus luculenter
ostendit. Cum enim Sapientiæ cap. vi, inter alia
innumera elogia, Sapientia divina vocetur áñaúyaσμα φωτὸς ἀϊδίου, καὶ ἔσοπτρον ἀκηλίδωτον τῆς
τοῦ Θεοῦ ἐνεργείας, καὶ εἰκὼν τῆς ἀγαθότητος
autou hoc est, candor lucis æternæ, et speculum
sine macula Dei majestatis, et imago bonitatis illius,
quis non videt divi Pauli exemplo locum hunc inde
vivis coloribus adumbratum? Cujus ego ductu
et auspiciis, duo illa epitheta speculi áxŋàióótov xal
tufúxov, male ab interpretibus conjuncta distinctione interposita diviserim: et posterius ad divinam imaginen retulerim: Ωσπερ δι' ἐσόπτρου ἀκηλιδώτου, καὶ ἐμψύχου θείας εἰκόνος αὐτοῦ θεωρου
μένου τοῦ Πατρός. Quoniam per ipsum tanquam per
speculum sine macula, et veram sive animatam divinam imaginem ipse etiam Pater conspicitur. Etenim
cum Apostolus ad Coloss. 1, vers. 15, Filium ɛixóva
Tou dopátov,imaginem Dei invisibilis appellasset, el
Arius improbe ad stabiliendum errorem suum eo
loco abuteretur, eleganti sane adjuncto noster auPatris naturam, ejusque ¿ñapálλaxtov, sine inva- ctor Euчuxov, sive animatam imaginem eumdem
riatam imaginem exhibere, ipsius Christi Domini
verbis ex eodem evangelista id confirmat, Qui videt
me, videt et Patrem, et subjungit: "Nonep dɩ' ‚koόπτρου ἀκηλιδώτου καὶ ἐμψύχου, θείας εἰκόνος αὐτοῦ
θεωρουμένου τοῦ Πατρός. Quandoquidem Pater per
ipsum velut per speculum purissimum idemque ani-
¡ matum, in quo Dei exprimitur et elucet imago,
manifeste cernitur: ita magno verborum apparatu
interpres nostr Anglus. Vel ut Epiphanius ad verbum: Tanquam per specu'um sine macula, et animatum, per divinam ejus imaginem contemplaretur
Patrem. quibus nec Camerarius Theodoreti in-
? I Cor. xm,1.
appellat, ut similitudinem perfectissimam iuter Patrem Filiumque significantissima voce contra hærelicorum ofucias tueatur, et ζῶντα Λόγον ἀπὸ
ζῶντος Πατρὸς prodiisse doceat. Cum enim duplex
sit imago ut scholasticorum antesignanus parte i,
q. 35, et jam olim Epiphanius in Anomœorum hæresi, cap. 3, docuit: altera in re ejusdem naturæ,
ut imago Regis in Filio; altera in re diversæ naturæ expressa, qualis est imago principis in nummo, vel tabula, aut statua. Sive, ut Epiphanii
verbis utar, altera, did tñs yeventinñe óµoovciótnτῆς γεννητικῆς ὁμοουσιότητος, altera διὰ χρωμάτων εικαζομένη, vel per aliam
col. 545–546page 11 of 43
PG 18:545ἀνομοούἔμψυχον θείαν εἰκόνα τοσοῦτον τὸν Θεὸν τοῦ Λόγου διαφέρειν, ὅσον καὶ ἄνθρωπος τῆς ἑαυτοῦ εἰκόνος διαφέρειν δοκεῖ οἱονεὶ ἄψυχον καὶ ἄζωον, ἄψυχος, ἀλλὰ Πατρός χαρακτηρίζουσα γένος Οὐχ ὡς ἀψύχῳ ὕλῃ, ἀλλ' ὡς ἐν Υἱῷ ζῶντι μεμορφωμένην. ὡς καὶ ὁ Υἱὸς δύναται ἔμψυχός ποτε εἰκὼν ἰδίου Πατρὸς λεχθῆναι σώζει τοῦ μόνου Θεοῦ τὴν ἔμψυχον καὶ ζῶσαν νοεράν εἰκόνα, κατὰ πάντα τῷ Πατρὶ παρωμοιωμένην· Ει έμψυχος εἰκὼν Θεοῦ Βιβλιοθήκη ἔμψυχος καὶ περιπατοῦν μουσεί Κόσμος ἀρετῆς ἁπάσης, ἢν τό γε ἁρμονικώτερον εἰπεῖν, ἀρετή τις ἔμψυχος ἔμψυχα? τὴν τῶν λογικῶν φύσιν τὴν γενητήν φύσιν, ἡ τῶν λογικῶν φύσις, τῶν λογικῶν ἀλλὰ καὶ πάσαις ταῖς κρείττοσιν ἢ καθ' ἡμᾶς δυνάμεσι,NOTITIA.
quamcunque materiam diversam, et ἀνομοού- Alexander Filium Dei ἔμψυχον θείαν εἰκόνα appelcius:
་
stov expressa, Arius ejusque sectatores Filium
Patris imaginem posteriori modo intellexere, ut
diversæ a Patre naturæ eum esse evincerent. Quin
mo boc ipso Filium minorem Patre ostendere
conati sunt, quia Patris imago vocatur. Ita Marcellus apud Eusebium libro 1, ex Asterii mente affirmat, τοσοῦτον τὸν Θεὸν τοῦ Λόγου διαφέρειν, ὅσον καὶ
ἄνθρωπος τῆς ἑαυτοῦ εἰκόνος διαφέρειν δοκεῖ· hoc
est: Deus in tantum a Verbo suo differre videtur,
in quantum homo ab imagine sua. Idem Marcellus
catholicam Asterii assertionem exagitans, qua
Verbum invariatam Patris imaginem affirmaverat, multis debacchatur, quæ et apud Eusebium
et Epiphanium hæresi LXXH ex Acacio habentur. Sed fanatici hominis deliria castigans AcaTu, inquit, Dei imaginem &łwią nepiYpayas, sive, vita ipsa privans, neque Dominum,
neque Deum esse concedis; sed immobilem duntaxat imaginem, οἱονεὶ ἄψυχον καὶ ἄζωον, ut anima
oiovel
vitaque destitutam: viventis autem viventem Dei
imaginem esse negas. Idem quoque Epiphanius
hær. Lxxvi, contra Aetium Anomœorum principem, Filium ex Patre natum contendit, ut Deum
de Deo, lumen de lumine, æqualem per omnia et
consubstantialem Patri; cujus, inquit, imago est où%
ἄψυχος, ἀλλὰ Πατρός χαρακτηρίζουσα γένος· non
expers animæ, sed paternum genus exprimens. Hæc
Epiphanius. Neque dissentit Eusebius, qui cum
libro Theologiæ eccles. varia protulisset loca,
quæ Patris divinitatem gloriamque prædicant, addit deinde, horum omnium unigenitum Dei Filium
imaginem cogitandum esse: Οὐχ ὡς ἀψύχῳ ὕλῃ,
ἀλλ' ὡς ἐν Υἱῷ ζῶντι μεμορφωμένην. Non tanquam
in materia inanimi, sed ut in Filio vivente expressam. Quibus verbis egregie duplex illa imaginis ratio ex Epiphanio et D. Thoma a nobis proposita explicatur: quarum altera &Ļuxos, ex Acacii et Euse
bii verbis, altera Cusa xal Eµuxos, ex correcto a
nobis Alexandri loco vocari poterit. Quin etiam
ex ipso Eusebio libro 1 contra Marcellum Ancyranum, ubi commemoratis ejus deliriis, quorum modo
meminimus, hominem valde cæcutire ait, nec cousiderare: ὡς καὶ ὁ Υἱὸς δύναται ἔμψυχός ποτε εἰκὼν
ἰδίου Πατρὸς λεχθῆναι: Posse eliam Filium vivση
Patris imaginem dici, cum sit Patri quam simillimus.
Quam ille sententiam multo copiosius explicat lib.
Evang. demonstr., capite 4, ubi docet, sicuti regis imaginem propter ipsum regem veneramur, ita
etiam Filium unigenitum unicam Dei Patris invisibilis imaginem, Deitatis honore prosequendum,
utpote, qui natura Deus est de Deo, xal d' ölov
σώζει τοῦ μόνου Θεοῦ τὴν ἔμψυχον καὶ ζῶσαν νοεράν
xal
εἰκόνα, κατὰ πάντα τῷ Πατρὶ παρωμοιωμένην· Ει
per omnia Dei Patris animatam et vivam, et intelligentem imaginem, Patrique in omnibus simillimam
conservat. Videtis, ni fallor, auditores, quam bene
let, et quam ea vox nihil humile et indignum Deo
tribuat; sed summam, et ad vivum expressamı natu -
ræ gloriæque paternæ similitudinem nobis designet.
Eam porro vocem ex medio Græciæ usu desumptam, nescio cujus veteris auctoris sententia apud
Stobæum testatur, cui rex έμψυχος εἰκὼν Θεοῦ
dicitur. Ita Longinus notissimo illo elogio Eunapii: Βιβλιοθήκη ἔμψυχος καὶ περιπατοῦν μουσεί
ov. Et Marcellus Arcadii imperatoris magister,
Suidæ lexicographo, minus forte noto, sed non
minus eleganti encomio: Κόσμος ἀρετῆς ἁπάσης, ἢν
τό γε ἁρμονικώτερον εἰπεῖν, ἀρετή τις ἔμψυχος• Onnis virtutis ornamentum, vel potius viva et animata
quædam virtus. Græcas hasce sermonis lauticias
feliciter expresserunt Latini. Quid enim spirantia
signa, et spirantia mollius ara, et vivi de marmore
vultus Maronis? Quid Propertiì, vivida et animosa signa? Quid Ammiani spirantia signorum
figmenta, nisi ἔμψυχα? Sed portum «le proximo
de
prospicio, quem subibo, si ex variis quæ sub finem
hujus epistolæ interpres peccat, unum adhuc addidero. Alexander, ut hæreticorum curiositatein freno
injecto compescat, Sñózsi Filii, sive exsistendi
modum, ut dixi, mάon th yevnth post impervestigabilem asserit; neque τὴν τῶν λογικῶν φύσιν comprehendere posse quomodo Pater genuit Verbum.
In utroque hallucinatur novus noster interpres.
Primum quidem quod τὴν γενητήν φύσιν, de qua
superius egi, naturam mortalem reddidit. Neque enim!
tai angustis limitibus creata natura circumscribenda, cum et angeli sint yɛvŋtol sive creati, quos
tamen mortales cum saniori theologorum parte
haudquaquam appellaverim. Neque melius in secundo membro ἡ τῶν λογικῶν φύσις, natura humana rationisque particeps explicatur. Nisi quis ¿v
8. Svolv interpretem addidisse existimet. Sane ad
naturam τῶν λογικῶν etiam angelos, et quidem
præcipuo jure pertinere quis dubitet? Quibus tamen æque ac hominibus, divinæ generationis arcanum ignotum et ineffabile esse, testatur etiam
ipse Alexander superius. Unigeniti· subsistentia,
inquit, non solum evangelistarum solertiam, sed fortassis etiam angelorum intellectum superat. Sed
quod noster in dubio relinquere videtur, id cæteri
Patres disertim et constanter affirmant. Et nunc
quidem ex Græcis unus mihi Eusebius testimonio
dicundo adsit. Is lib. 1 Theol. eccl., cap. 12, Unigeniti generationem non nobis solum impervestigabilem affirmat, ἀλλὰ καὶ πάσαις ταῖς κρείττοσιν
xa' µã váμɛot, sed etiam cunctis superioribus
ἢ καθ' ἡμᾶς δυνάμεσι,
virtutibus. Accedat ex Latinis Ambrosius, lib. 1 De
fde, cap. 5: Mihi impossibile est generationis scire
secretum. Mens deficit, vox silet, non mea tantum,
sed et angelorum.
Qui locus et me opportune silentii admonet, ut
decurso dissertationis stadio lampada aliis tradam.
col. 547–548page 12 of 43
PG 18:547'Αλεξάνδρου ἐπισκόπου Αλεξανδρείας ευτολὴ πρὸς 'Αλέξανδρον ἐπίσκοπον Κωνσταντινουπόλεως β Κωνσταντίνου πόλεως. Αρειος γοῦν καὶ ᾿Αχιλλᾶς. Ο μὲν γὰρ αὐτοῖς τούτοις ἐγκαλῶν. 1. Τῷ τιμιωτάτῳ ἀδελφῷ, καὶ ὁμοψύχω ᾿Αλέξανδρον, Αλέξανδρος ἐν Κυρίῳ χαίρειν. Η φίλαρχος τῶν μοχθηρῶν ἀνθρώπων καὶ φιλάργυρος πρόθεσις, ταῖς δοκούσαις ἀεὶ μείζοσι παροικίαις πέφυκεν ἐπιβουλεύειν, διὰ ποικίλων προφάσεων τῶν τοιούτων ἐτιτιθεμένων τῇ ἐκκλησιαστικῇ εὐσε δείᾳ. Οιστρηλατούμενοι γὰρ ὑπὸ τοῦ ἐνεργοῦντος ἐν αὐτοῖς διαβόλου, εἰς τὴν προκειμένην αὐτοῖς ἡδονὴν, πάσης εὐλαβείας ἀποσκιρτήσαντες, πατοῦσι τὸν τῆς κρίσεως τοῦ Θεοῦ φόβον. Περὶ ὧν ἀναγκαῖον ἦν μοι τῷ πάσχοντι, δηλῶσαι τῇ ὑμετέρᾳ εὐλαβείᾳ, ἵνα φυλάττησθε τοὺς τοιούτους, μή τις αὐτῶν τολμήσῃ καὶ ταῖς ὑμετέραις παροικίαις ἐπιβῆναι, ἤτοι (Γ. εἴτε) δι' ἑαυ τῶν, εἴτε δι' ἄλλων ἱκανοὶ γὰρ ὑποκρίνασθαι πρὸς ἀπάτην οἱ γόητες· ἢ διὰ γραμμάτων ψευδῶς κεκομψευμένων, καὶ δυναμένων ὑφαρπάσαι τὸν ἁπλῇ πίσ στει καὶ ἀκεραίῳ προσεσχηκότα. "Αρειος γοῦν καὶ ᾿Αχιλλᾶς συνωμοσίαν έναγχος ποιησάμενοι, τὴν Κολλούθου φιλαρχίαν πολὺ χεῖρον ἢ ἐκεῖνος ἐζήλωσαν. Ο μὲν γὰρ αὐτοῖς τούτοις ἐγκαλῶν τῆςS. ALEXANDRI
EPISCOPI ALEXANDRINI
EPISTOLÆ DE ARIANA HÆRESI
DEQUE ARII DEPOSITIONE.
Apud THEODORITUM, Hist. eccl. lib. 1, cap. 4.
Epistola Alexandri Alexandriæ episcopi ad Alexan- 'Αλεξάνδρου ἐπισκόπου Αλεξανδρείας ευτολὴ
πρὸς 'Αλέξανδρον ἐπίσκοπον Κωνσταντίνου
πόλεως
drum Constantinopolitanum.
1. Charissimo, et unanimi fratri Alexandro, Alexander in Domino salutem.
Improborum hominum voluntas, dominationis et
pecuniæ avida, majoribus Ecclesiis semper insidiari
solet, dum illi per varias occasiones ecclesiasticam
pietatem oppugnant. Etenim a diabolo qui in ipsis
operatur, ad propositam ipsis libidinem incitati,
abjecta omni religione, divini judicii metum conculcant. De quibus ego qui patior, necesse brabui
significare pietati vestræ, ut ab hujusmodi hominibus caveatis, ne quis illorum in vestras etiam Ecclesias pedem inferre præsumat, sive per se sive
per alios: callent enim malefici simulatione uti ad β
fraudem faciendam: et per litteras mendaciis compositas atque adornatas, quæ hominem ad simplicem ac sinceram fidem intentum possint decipere.
Arius igitur et Achillas nuper conjuratione facta,
Colluthi ambitionem æmulantes, longe pejores illo
exstiterunt. Nam Colluthus quidem qui hos ipsos
reprehendit, mali propositi sui prætextum nactus
Κωνσταντίνου πόλεως. Hæ due voces non
occurrunt in aliquibus vett. mss., ut neque in
Græca Theodoriti editione per Robertum Stephanum,
ut observat Pagius ad ann. 317, § 9. Vide etiam
Baluzium ad cap. 3 lib. v Petri de Marca De concordia.
Elte di <wr. Hæc verba in sua versione
omisit Christophorsonus, et Jacobus Sirmundus,
nec habentur apud Nicephorum, nec in editione
Basiliensi. Quare non mirum est Camerarium in
sua interpretatione ea omnisisse. Habentur tamen
in reliquis exemplaribus, Regio scilicet, Saviliano
et Allatii. Sed et Epiphanius Scholasticus in suo
exemplari ea legerat. Sic enim vertit: Ne quis forte
præsumal eorum in parœcias vestras accedere, vel per
se, vel per alios.
Αρειος γοῦν καὶ ᾿Αχιλλᾶς. In manuscripto
codice Henrici Savilii, et in editione Basiliensi
Axialeve scribitur, quomodo etiam legit Epiphanius Scholasticus. Ita quoque scribitur hoc nomen
in epistola Alexandri episcopi Alexandriæ ad universas Ecclesias, ubi omnes Arii sectatores qui
excommunicati fueraut, ordine recensentur; ac
primus omnium nominatur Achilles. Sic enim scribitur in multis exemplaribus, et apud Gelasium
Cyzicenum.
Ο μὲν γὰρ αὐτοῖς τούτοις ἐγκαλῶν. Christo
1. Τῷ τιμιωτάτῳ ἀδελφῷ, καὶ ὁμοψύχω ᾿Αλεξάν
δρον, Αλέξανδρος ἐν Κυρίῳ χαίρειν.
Η φίλαρχος τῶν μοχθηρῶν ἀνθρώπων καὶ φιλάρ
γύρος πρόθεσις, ταῖς δοκούσαις ἀεὶ μείζοσι παροικίαις πέφυκεν ἐπιβουλεύειν, διὰ ποικίλων προφάσεων
τῶν τοιούτων ἐτιτιθεμένων τῇ ἐκκλησιαστικῇ εὐσε
δείᾳ. Οιστρηλατούμενοι γὰρ ὑπὸ τοῦ ἐνεργοῦντος ἐν
αὐτοῖς διαβόλου, εἰς τὴν προκειμένην αὐτοῖς ἡδονὴν,
πάσης εὐλαβείας ἀποσκιρτήσαντες, πατοῦσι τὸν τῆς
κρίσεως τοῦ Θεοῦ φόβον. Περὶ ὧν ἀναγκαῖον ἦν μοι τῷ
πάσχοντι, δηλῶσαι τῇ ὑμετέρᾳ εὐλαβείᾳ, ἵνα φυλάτ
τησθε τοὺς τοιούτους, μή τις αὐτῶν τολμήσῃ καὶ ταῖς
ὑμετέραις παροικίαις ἐπιβῆναι, ἤτοι (Γ. εἴτε) δι' ἑαυ
τῶν, εἴτε δι' ἄλλων ἱκανοὶ γὰρ ὑποκρίνασθαι πρὸς
ἀπάτην οἱ γόητες· ἢ διὰ γραμμάτων ψευδῶς κεκομψευμένων, καὶ δυναμένων ὑφαρπάσαι τὸν ἁπλῇ πίσ
στει καὶ ἀκεραίῳ προσεσχηκότα. "Αρειος γοῦν καὶ
᾿Αχιλλᾶς συνωμοσίαν έναγχος ποιησάμενοι, τὴν
Κολλούθου φιλαρχίαν πολὺ χεῖρον ἢ ἐκεῖνος ἐζήλω
σαν. Ο μὲν γὰρ αὐτοῖς τούτοις ἐγκαλῶν τῆς
phorsonus hæc verba, autois TOUTots in neutro genere accepit. Sic enim vertit: Ille enim quanquam
eas ipsas res quas isti, coarguere conabatur, tamen
improbi sui instituti causam saltem simulatam habuisse visus est. Reliqui vero interpretes, Epipha
nius scilicet Scholasticus, Joannes Langus, Joachi
mus Camerarius ac Sirmundus, in masculino acce
perunt, et de Arianis intellexerunt quos culpabat
Colluthus. Quorum quidem sententiam magis probo.
Namn in Christophorsoni interpretatione nullum
sensum video. Quæ sunt enim illæ res, quas Arius
et Colluthus accusabant? Verius omnino est, Coltuthum accusasse Arium et sectatores illius. Nam
cum esset presbyter unius ex parœriis Alexandriæ,
quemadmodum Arius et Carponas ac Sarmatas,
ipse in parecia sua perversam quamdam doctrinam, perinde ac Arius, prædicavit, ut tradit Epiphanius in hæresi Arianorum. Unde orta est inter
eos æmulatio, cum singuli suum dogma astruere
conarentur. Id enim evenire solet inter hæreticos
diversarum sectarum. Colluthus igitur, cum Arium
tanquam impium atque hæreticum apud Alexandrum
accusassőt, et Alexander Ariuin deponere aliquandiu
distulisset; occasione arrepta, sese ab Alexandro
sejunxit, et pro episcopo agens, presbyteros ordimavit. Vide Baronium ad ann. Chr. 345, cap. 28.
Letters on the Arian Heresy and the Deposition of AriusEpistolae de Ariana haerese deque Arii depositione
col. 549–550page 13 of 43
Epistolæ de Ariana hærese deque Arii depositione
PG 18:549ἑαυτοῦ μοχθηρᾶς προαιρέσεως εὗρε πρόφασιν· οἱ δὲ τὴν ἐκείνου Χριστεμπορείαν θεωροῦντες, οὐκ. ότι τῆς Ἐκκλησίας ὑποχείριοι μένειν ἐκαρτέρησαν ἀλλ' ἑαυτοῖς σπήλαια λῃστῶν οἰκοδομήσαντες, άδια λείπτως ἐν αὐτοῖς ποιοῦνται συνόδους, νύκτωρ τε καὶ μεθ' ἡμέραν ἐν ταῖς κατὰ Χριστοῦ καὶ ἡμῶν διαβολαῖς ἀσκούμενοι. Οἱ πάσης τῆς ἀποστολικῆς εὐσεβοῦς δόξης κατηγοροῦντες, Ἰουδαϊκῷ προσχή κατι Χριστομάχον συνεκρότησαν εργαστήριον, τὴν θεότητα τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἀρνούμενοι, καὶ τοῖς ὅτιν ἴσον εἶναι κηρύσσοντες. Πᾶσάν τε αὐτοῦ τῆς σωτηρίου οικονομίας καὶ δι᾿ ἡμᾶς ταπεινώσεως φωνὴν ἐκλεξάμενοι, ἐξ αὐτῶν συναγείρειν πειρώνται τῆς ἀσεβείας ἑαυτῶν τὸ κήρυγμα, τῆς ἀρχῆθεν θεό τητος αὐτοῦ καὶ παρὰ τῷ Πατρὶ δόξης ἀλέκτου τοὺς λόγους ἀποστρεφόμενοι. Τὴν γοῦν Ἑλλήνων τε καὶ Ἰουδαίων ἀσεβὴ περὶ Χριστοῦ δόξαν κρατύνοντες, τὸν παρ' αὐτῶν ἔπαινον ὡς ἔνι μάλιστα θηρῶνται· πάντα μὲν ὅσα καθ᾿ ἡμῶν παρ' αὐτοῖς γελᾶται πραγματευόμενοι· στάσεις δὲ ἡμῖν καθ᾿ ἡμέραν καὶ διωγμοὺς ἐπεγείροντες. Καὶ τοῦτο μὲν, δικαστήρια συγκροτοῦντες, δι' ἐντυχίας γυναικαρίων ἀτά Στων 2 επάτησαν· τοῦτο δὲ, τὸν Χριστιανισμὸν δια σύροντες, ἐκ τοῦ περιτροχάζειν πᾶσαν ἀγυιάν ἀτέμνως τὰς παρ' αὐτοῖς νεωτέρας. Ἀλλὰ καὶ τὸν ἀφληκτον τοῦ Χριστοῦ χιτῶνα, ἂν οἱ δήμιοι διελεῖν οὐκ ἐβουλεύσαντο, αὐτοὶ σχίσαι ἐτόλμησαν. Η. Ἡμεῖς μὲν οὖν, & καὶ τῷ βίῳ αὐτῶν καὶ τῇ ἐνοσίῳ ἐπιχειρήσει πρέπει, διὰ τὸ λανθάνειν, βρα δέως ἐπιστήσαντες, παμψηφεί τῆς προσκυνούσης Χριστοῦ τὴν θεότητα Εκκλησίας ἐξηλάσαμεν Επεχείρησαν δὲ περιδρομαίς χρώμενοι καθ᾿ ἡμῶν, παρεκβαίνειν πρὸς τοὺς ὁμόφρονας συλλειτουργούς, σχήματι μὲν εἰρήνης καὶ ἑνώσεως ἀξίωσιν ὑποκρινόμενοι· τὸ δὲ ἀληθὲς, συναρπάσαι τινὰς αὐτῶν εἰς τὴν ἰδίαν νόσον διὰ χρηστολογίας σπουδάζοντες· καὶ στωμυλώτερα γράμματα παρ' αὐτῶν αἰτοῦντες, ἵνα παραναγινώσκοντες αὐτὰ τοῖς ὑπ' αὐτῶν ἠπατημένας, ἀμετανοήτους ἐφ᾽ οἷς ἐσφάλησαν κατασκευάζωσιν, ἐπιτριβομένους εἰς ἀσέβειαν, ὡς ἂν συμψήφους αὐτοῖς καὶ ὁμόφρονας ἔχοντες ἐπισκόπους. Οὐχ ἅπερ τοῦν παρ' ἡμῖν πονηρῶς ἐδίδαξαν τε καὶ διεπράξαντο, ὁμολογοῦσιν αὐτοῖς, δι᾽ ἃ καὶ ἐξώσθησαν Τὴν ἐκείνου Χριστεμπορείαν. Χριστέμπορον Δόξης ἀλέκτου. ἀλήκτου. παρὰ τῷ Πατρί, παρὰ τοῦ Πατρός. Δι' ἐντυχίας γυναικαρίων. εντυχία Παμψηφεί...τῆς Ἐκκλησίας, ἐξηλάσαμεν. ΕνEPISTOLÆ.
ἑαυτοῦ μοχθηρᾶς προαιρέσεως εὗρε πρόφασιν· οἱ δὲ est; isti vero, impiam illius ex Christo nundinaτὴν ἐκείνου Χριστεμπορείαν θεωροῦντες, οὐκ.
ότι τῆς Ἐκκλησίας ὑποχείριοι μένειν ἐκαρτέρησαν·
ἀλλ' ἑαυτοῖς σπήλαια λῃστῶν οἰκοδομήσαντες, άδιαλείπτως ἐν αὐτοῖς ποιοῦνται συνόδους, νύκτωρ τε
καὶ μεθ' ἡμέραν ἐν ταῖς κατὰ Χριστοῦ καὶ ἡμῶν
διαβολαῖς ἀσκούμενοι. Οἱ πάσης τῆς ἀποστολικῆς
εὐσεβοῦς δόξης κατηγοροῦντες, Ἰουδαϊκῷ προσχήκατι Χριστομάχον συνεκρότησαν εργαστήριον, τὴν
θεότητα τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν ἀρνούμενοι, καὶ τοῖς
ὅτιν ἴσον εἶναι κηρύσσοντες. Πᾶσάν τε αὐτοῦ τῆς
σωτηρίου οικονομίας καὶ δι᾿ ἡμᾶς ταπεινώσεως
φωνὴν ἐκλεξάμενοι, ἐξ αὐτῶν συναγείρειν πειρώνται
τῆς ἀσεβείας ἑαυτῶν τὸ κήρυγμα, τῆς ἀρχῆθεν θεό
τητος αὐτοῦ καὶ παρὰ τῷ Πατρὶ δόξης ἀλέκτου
τοὺς λόγους ἀποστρεφόμενοι. Τὴν γοῦν Ἑλλήνων τε
καὶ Ἰουδαίων ἀσεβὴ περὶ Χριστοῦ δόξαν κρατύνον
τες, τὸν παρ' αὐτῶν ἔπαινον ὡς ἔνι μάλιστα θηρῶν
ται· πάντα μὲν ὅσα καθ᾿ ἡμῶν παρ' αὐτοῖς γελᾶται
πραγματευόμενοι· στάσεις δὲ ἡμῖν καθ᾿ ἡμέραν καὶ
διωγμοὺς ἐπεγείροντες. Καὶ τοῦτο μὲν, δικαστήρια
συγκροτοῦντες, δι' ἐντυχίας γυναικαρίων ἀτάΣτων 2 επάτησαν· τοῦτο δὲ, τὸν Χριστιανισμὸν διασύροντες, ἐκ τοῦ περιτροχάζειν πᾶσαν ἀγυιάν
ἀτέμνως τὰς παρ' αὐτοῖς νεωτέρας. Ἀλλὰ καὶ τὸν
ἀφληκτον τοῦ Χριστοῦ χιτῶνα, ἂν οἱ δήμιοι διελεῖν
οὐκ ἐβουλεύσαντο, αὐτοὶ σχίσαι ἐτόλμησαν.
Η. Ἡμεῖς μὲν οὖν, & καὶ τῷ βίῳ αὐτῶν καὶ τῇ
ἐνοσίῳ ἐπιχειρήσει πρέπει, διὰ τὸ λανθάνειν, βραδέως ἐπιστήσαντες, παμψηφεί τῆς προσκυνούσης
Χριστοῦ τὴν θεότητα Εκκλησίας ἐξηλάσαμεν
Επεχείρησαν δὲ περιδρομαίς χρώμενοι καθ᾿ ἡμῶν,
παρεκβαίνειν πρὸς τοὺς ὁμόφρονας συλλειτουργούς,
σχήματι μὲν εἰρήνης καὶ ἑνώσεως ἀξίωσιν ὑποκρι
νόμενοι· τὸ δὲ ἀληθὲς, συναρπάσαι τινὰς αὐτῶν εἰς
τὴν ἰδίαν νόσον διὰ χρηστολογίας σπουδάζοντες· καὶ
στωμυλώτερα γράμματα παρ' αὐτῶν αἰτοῦντες, ἵνα
παραναγινώσκοντες αὐτὰ τοῖς ὑπ' αὐτῶν ἠπατημέ
νας, ἀμετανοήτους ἐφ᾽ οἷς ἐσφάλησαν κατασκευάζω
σιν, ἐπιτριβομένους εἰς ἀσέβειαν, ὡς ἂν συμψήφους
αὐτοῖς καὶ ὁμόφρονας ἔχοντες ἐπισκόπους. Οὐχ ἅπερ
τοῦν παρ' ἡμῖν πονηρῶς ἐδίδαξαν τε καὶ διεπρά
ξαντο, ὁμολογοῦσιν αὐτοῖς, δι᾽ ἃ καὶ ἐξώσθησαν·
Τὴν ἐκείνου Χριστεμπορείαν. Colluthus, cum
esset presbyter Alexandriæ, arrogantia ac temeritate elatus, pro episcopo se gesserat, multosque
presbyteros ac diaconos ordinaverat. Veruin in sy -
hodo Alexandriæ congregata cunctæ ejus ordinationes postea rescissæ sunt; et quicunque ab eo
ordinati fuerant, in laicorum ordinem sunt redacti,
nt testatur Athanasius in Apologetico secundo adrersus Arianos. Hinc apparet cur Alexander Collulbum Χριστέμπορον vocet, eo quod scilicet ordinationes venderet, et ex manuum impositione ac reliquis sacramentis quæstum captaret.
Δόξης ἀλέκτου. In manuscripto codice Henrici
Savili, in regio codice J. Pini, et in editione Ba
siliensi legitur ἀλήκτου. Vulgatam tamen scripturam
tuentur reliqui codices, et Epiphanii Scholastici
interpretatio. Sed et in editione Basiliensi pro his
tionem cernentes, non amplius Ecclesiæ subjacere
voluerunt; sed speluncis latronum sibi constructis, sine intermissione conventus in illis agunt,
noctu atque interdiu calumnias adversus Christum
et adversum nos comminiscentes. Qui cum omnem
Judaico
piam et apostolicam doctrinam incusent,
more ad in pugnandum Christum officinam instituerunt, Servatoris nostri deitatem negantes, et reliquis omnibus æqualem eum esse prædicantes.
Collectisque omnibus locis in quibus sermo est de
salutari ejus dispensatione et de abjectione nostri
causa ab eo șuscepta, impietatis suæ doctrinam eorum auctoritate confirmare nituntur, loca quibus
æterna ejusdem divinitas et inexplicabilis apud Patrem gloria astruitur, aversantes. Cum igitur gentilium ac Judæorum impiam de Christo sententiam
confirment, laudem ab illis omni arte ac ratione
aucupantur: ea quidem quæ illi in nobis deridere
solent, omnia confingentes; seditiones autem ac
persecutiones adversus nos quotidie excitantes. Et
nunc quidem ad judicum tribunalia nos trahunt
per interpellationes inulierum disciplinam non servantium, quas ipsi in crrorem induxerunt; nunc
Christianæ religioni probrum atque infamiam aspergunt, dum juvenculæ ipsorum per omnes vicos et
compita turpiter circumcursant. Sed et indissolubilem Christi tunicam, quam carnifices olim dividere noluerunt, isti ausi sunt discindere.
II. Ac nos quidem cum ea quæ vitæ ipsorum ac
nefariis conatibus competunt, serius propter ipsoruni latebras deprehendissemus, communi omnium
suffragio ex cotu Ecclesiæ quæ Christi divinitatein
adorat, eos ejecimus. Ipsi vero contra nos huc et
illuc discurrentes, ad collegas nostros idem nobiscum sentientes proficisci instituerunt: specie quidem pacem et concordiam expetere se simulantes;
re ipsa vero quosdam eorum blandis sermonibus in
errorem suum traducere conantes. quibus etiam
verbosiores epistolas flagitant, ut eas legentes hominibus quos ipsi deceperunt, eos pertinaciter in
errore perseverare faciant absque ullo pœnitentiæ
sensu in impietate obduratos, quasi qui episcopos
idem secum sentientes ac sibi suffragantes habeant.
Ea porro quæ apud nos perperam docuerunt et
verbis παρὰ τῷ Πατρί, legitur παρὰ τοῦ Πατρός.
Δι' ἐντυχίας γυναικαρίων. Amplector interpretationem Camerarii, qui sic vertit, per interpellationes muliercularum, etc. Nec male Epiphanius
Scholasticus additiones interpretatur. Intelligit enim
libellos accusationum, quos mulieres ab Arianis
subornatæ porrigebant judicibus adversus Alexandrum episcopum Alexandrix. Sane εντυχία pro
libello supplici sumitur ab Athanasio, ut observavi
in adnotationibus Eusebianis.
Παμψηφεί...τῆς Ἐκκλησίας, ἐξηλάσαμεν. Εν
his verbis colligitur, hanc epistolam Alexandri
scriptam esse post synodum Alexandrinam, in qua
damnatus erat Arius cum sociis. Duas autem synodos episcoporum Egypti adversus Arium ejusque
socios collegit Alexander episcopus Alexandriæ, ut
infra pluribus ostendemus.
col. 551–552page 14 of 43
PG 18:551ἀλλ' ή σιωπῇ ταῦτα παραδιδόασιν, ἢ πεπλασμένοις λόγοις καὶ ἐγγράφοις ἐπισκιάζοντες ἀπατώσιν. Πειθανωτέραις γοῦν καὶ βωμολόχοις ὁμιλίαις τὴν φθοροποιὸν αὐτῶν διδασκαλίαν ἐπικρύπτοντες, συν αρπάζουσιν τὸν εἰς ἀπάτην ἐκκείμενον, οὐκ ἀπο εχόμενοι καὶ τοῦ παρὰ πᾶσι συκοφαντεῖν τὴν ήμε τέραν εὐσέβειαν. Οθεν καὶ συμβαίνει τινὰς τοῖς γράμμασιν αὐτῶν ὑπογράφοντας, εἰς Ἐκκλησίαν εἰσδέχεσθαι· μεγίστης, ὡς οἶμαι, διαβολῆς ἐπικειμένης τοῖς τοῦτο τολμῶσι συλλειτουργοῖς, τῷ μήτε τὸν ἀποστολικὸν κανόνα τοῦτο συγχωρεῖν, ἀλλὰ καὶ ὑπεκκαίειν τὴν ἐπ' αὐτοῖς διαβολικὴν κατὰ Χριστοῦ ενέργειαν. Διὸ δὴ καὶ οὐδὲν μελλήσας, ἀγαπητοί, δηλῶσαι ὑμῖν τὴν τῶν τοιούτων ἀπιστίαν ἐμαυτὸν διανέστησα, λεγόντων ὅτι ἦν ποτε ὅτε οὐκ ἦν ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, καὶ γέγονεν ὕστερον ὁ πρότερον μὴ ὑπάρ χων, τοιοῦτος γενόμενος ὅτε καί ποτε γέγονεν, οἷς καὶ πᾶς εἶναι πέφυκεν ἄνθρωπος. Πάντα γάρ, φασίν, ὁ Θεὸς ἐξ οὐκ ὄντων ἐποίησε, συναναλαμβάνοντες τῇ τῶν ἁπάντων λογικῶν τε καὶ ἀλόγων κτίσει καὶ τὴν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ. Οἷς ἀκολούθως καὶ φασὶν αὐτὸν τρεπτῆς εἶναι φύσεως, ἀρετῆς τε καὶ κακίας ἐπισ δεκτικόν· καὶ τῇ ἐξ οὐκ ὄντων ὑποθέσει, καὶ τὰς θείας τοῦ εἶναι αὐτὸν ἀεὶ συναναιροῦντες Γραφάς, αἳ τὸ ἄτρεπτον τοῦ Λόγου, καὶ τὴν θεότητα τῆς Σοφίας τοῦ Λόγου σημαίνουσιν, ἅ ἐστιν ὁ Χριστός. ΙΙΙ. Δυνάμεθα γοῦν καὶ ἡμεῖς, φασὶν οἱ ἀλάστορες, υἱοὶ γενέσθαι Θεοῦ, ὅπερ κἀκεῖνος. Γέγραπται γάρ Υιούς ἐγέννησα καὶ ὕψωσα. Ἐπιφερομένου δὲ αὐ τοῖς τοῦ λέγοντος ἑξῆς τοῦ ῥητοῦ. Αὐτοὶ δέ με ήθέ τησαν, ὅπερ οὐ φυσικόν ἐστιν τῷ Σωτῆρι, έντι τῆς φύσεως ἀτρέπτου, πάσης εὐλαβείας ἑαυτοὺς ἐρημώσαντες, τοῦτό φασι προγνώσει και προ θεωρίᾳ περὶ αὐτοῦ εἰδότα τὸν Θεὸν, ὅτι οὐκ ἀθετήσει, ἐξειλέχθαι αὐτὸν ἀπὸ πάντων. Οὐ γὰρ φύσει καὶ κατ' ἐξαίρετον τῶν ἄλλων υἱῶν ἔχοντά τι· οὔτε γὰρ φύσει υἱός τις ἐστὶν τοῦ Θεοῦ, φασίν· οὔτε τινά ἔχοντα ιδιότητα πρὸς αὐτὸν, ἀλλὰ καὶ αὐτὸν τρεπτής τυγχάνοντα φύσεως, διὰ τρόπων ἐπιμέλειαν καὶ ἄσκησιν μὴ τρεπόμενον ἐπὶ τὸ χεῖρον, ἐξελέξατο· ὡς εἰ καὶ Παῦλος τοῦτο βιάσαιτο και Πέτρος, μηδὲν δια φέρειν τούτων τὴν ἐκείνου υἱότητα· εἰς παράστασιν δὲ τῆς φρενοβλαβούς ταύτης διδασκαλίας, καὶ ταῖς Γραφαῖς ἐμπαροινοῦντες, καὶ παρατιθέμενοι τὸ ἐν Οὐ φυσικόν. Αφύσικον Ερημώσαντες τοῦτό φασι. οὔτε τινὰ ἔχοντα ιδιότητα πρὸς αὐτὸν, ἀλλὰ καὶ αὐτὸν τρεπτῆς τυγχάνοντα φύσεως. Ψαλμοῖς περὶ Χριστοῦ ῥητὸν, οὕτως ἔχον· ἠγάπησας δικαιοσύνην, καὶ ἐμίσησας ἀδικίαν· διὰ τοῦτο ἔχρισέ σε ὁ Θεός σου ἔλαιον ἀγαλλιάσεως παρὰ τοὺς μετόχους σου.egerunt, et quorum causa a nobis sunt expulsi, ne- ἀλλ' ή σιωπῇ ταῦτα παραδιδόασιν, ἢ πεπλασμένοις
quaquam illis confitentur; sed vel silentio ista tradunt, vel fictis sermonibus et libellis conscriptis
velantes, fucum faciunt. Probabilibus itaque et ad
assentationem compositis colloquiis pestiferam suam
doctrinam obtegentes, simpliciorem quemque et
fraudi expositum circumveniunt, neque interim
parcunt piétatem nostram apud omnes calumniari.
Unde fit ut nonnulli litteris eorum subscribentes,
In Ecclesiam eos recipiant, cum tanien comministris
qui hoc ausi sunt, gravissima, ut opinor, reprehensionis immineat infamia; eo quod nec apostolica
regula id permittit, et diabolica in ipsis operatio
adversus Christum hoc facto validius accenditur.
Quamobrem nihil cunctatus, fratres dilectissimi,
λόγοις καὶ ἐγγράφοις ἐπισκιάζοντες ἀπατώσιν.
Πειθανωτέραις γοῦν καὶ βωμολόχοις ὁμιλίαις τὴν
φθοροποιὸν αὐτῶν διδασκαλίαν ἐπικρύπτοντες, συναρπάζουσιν τὸν εἰς ἀπάτην ἐκκείμενον, οὐκ ἀπο
εχόμενοι καὶ τοῦ παρὰ πᾶσι συκοφαντεῖν τὴν ήμε
τέραν εὐσέβειαν. Οθεν καὶ συμβαίνει τινὰς τοῖς
γράμμασιν αὐτῶν ὑπογράφοντας, εἰς Ἐκκλησίαν
εἰσδέχεσθαι· μεγίστης, ὡς οἶμαι, διαβολῆς ἐπικειμέ
νης τοῖς τοῦτο τολμῶσι συλλειτουργοῖς, τῷ μήτε
τὸν ἀποστολικὸν κανόνα τοῦτο συγχωρεῖν, ἀλλὰ καὶ
ὑπεκκαίειν τὴν ἐπ' αὐτοῖς διαβολικὴν κατὰ Χριστοῦ
ενέργειαν. Διὸ δὴ καὶ οὐδὲν μελλήσας, ἀγαπητοί,
δηλῶσαι ὑμῖν τὴν τῶν τοιούτων ἀπιστίαν ἐμαυτὸν
διανέστησα, λεγόντων ὅτι ἦν ποτε ὅτε οὐκ ἦν ὁ Υἱὸς
animum ac fiduciam sumpsi, ut perfidiam istorum τοῦ Θεοῦ, καὶ γέγονεν ὕστερον ὁ πρότερον μὴ ὑπάρ
χων, τοιοῦτος γενόμενος ὅτε καί ποτε γέγονεν, οἷς
καὶ πᾶς εἶναι πέφυκεν ἄνθρωπος. Πάντα γάρ, φασίν,
ὁ Θεὸς ἐξ οὐκ ὄντων ἐποίησε, συναναλαμβάνοντες τῇ
τῶν ἁπάντων λογικῶν τε καὶ ἀλόγων κτίσει καὶ τὴν
Υἱὸν τοῦ Θεοῦ. Οἷς ἀκολούθως καὶ φασὶν αὐτὸν
τρεπτῆς εἶναι φύσεως, ἀρετῆς τε καὶ κακίας ἐπισ
δεκτικόν· καὶ τῇ ἐξ οὐκ ὄντων ὑποθέσει, καὶ τὰς
θείας τοῦ εἶναι αὐτὸν ἀεὶ συναναιροῦντες Γραφάς,
αἳ τὸ ἄτρεπτον τοῦ Λόγου, καὶ τὴν θεότητα τῆς
Σοφίας τοῦ Λόγου σημαίνουσιν, ἅ ἐστιν ὁ Χριστός.
vobis indicarem qui dicunt: ſuit tempus cum non
esset Filius Dei; et qui prius non erat, postea exstitit; talis factus, quandocunque demum factus
est, qualis quilibet hominum nasci solet. Omnia
enim, ut aiunt, Deus fecit ex nihilo; in creatione
omnium rerum, tam rationalium quam ratione carentium, etiam Filium Dei comprehendentes. Quibus
etiam consequenter addunt, euin mutabilis esse naturæ, virtutisque ac vitii capacem. Positaque semel
hac sententia, Filium Dei ex nihilo esse, divinas
Litteras de æternitate ejus evertunt, quibus immutabilitas et divinitas Sapientiæ ac Verbi, quæ sunt Christus,
ostenditur.
G
ΙΙΙ. Δυνάμεθα γοῦν καὶ ἡμεῖς, φασὶν οἱ ἀλάστορες,
υἱοὶ γενέσθαι Θεοῦ, ὅπερ κἀκεῖνος. Γέγραπται γάρ
Υιούς ἐγέννησα καὶ ὕψωσα. Ἐπιφερομένου δὲ αὐτοῖς τοῦ λέγοντος ἑξῆς τοῦ ῥητοῦ. Αὐτοὶ δέ με ήθέ
τησαν, ὅπερ οὐ φυσικόν ἐστιν τῷ Σωτῆρι, έντι
τῆς φύσεως ἀτρέπτου, πάσης εὐλαβείας ἑαυτοὺς
ἐρημώσαντες, τοῦτό φασι προγνώσει και προθεωρίᾳ περὶ αὐτοῦ εἰδότα τὸν Θεὸν, ὅτι οὐκ ἀθετήσει, ἐξειλέχθαι αὐτὸν ἀπὸ πάντων. Οὐ γὰρ φύσει καὶ
κατ' ἐξαίρετον τῶν ἄλλων υἱῶν ἔχοντά τι· οὔτε γὰρ
φύσει υἱός τις ἐστὶν τοῦ Θεοῦ, φασίν· οὔτε τινά
ἔχοντα ιδιότητα πρὸς αὐτὸν, ἀλλὰ καὶ αὐτὸν τρεπτής
τυγχάνοντα φύσεως, διὰ τρόπων ἐπιμέλειαν καὶ
ἄσκησιν μὴ τρεπόμενον ἐπὶ τὸ χεῖρον, ἐξελέξατο· ὡς
εἰ καὶ Παῦλος τοῦτο βιάσαιτο και Πέτρος, μηδὲν διαφέρειν τούτων τὴν ἐκείνου υἱότητα· εἰς παράστασιν
δὲ τῆς φρενοβλαβούς ταύτης διδασκαλίας, καὶ ταῖς
HI. Possumus ergo, ut aiunt isti scelerati, nos
quoque esse filii Dei, perinde ac ille. Scriptum est
enim ': Filios genui et exaltavi. Cum vero illis objectum fuerit id quod sequitur: Ipsi autem sprererunt me; quod quidem non convenit naturæ Servatoris qui suapte natura est immutabilis: illi omni
reverentia ac religione abjecta, Deum aiunt, cum
præsciret ac prævidisset quod Filius ipsum spreturus non esset, illum ex omnibus elegisse. Non
enim ut natura et prærogativa quadam præcipuum
quidquam præ cæteris filiis habentem, eum elegit:
quippe qui natura filius non sit, ut inquiunt; neque ut qui aliquam haberet proprietem et dotem
ad ipsum proxime accedentem; sed ipsum quoque
mutabilis exsistentem naturæ, ob studium tamen
et accuratam morum diligentiam ad vitium neutiquam deflectentem, elegit Deus: adeo ut si Paulus
ac Petrus contento studio in id incubuissent, nihil Γραφαῖς ἐμπαροινοῦντες, καὶ παρατιθέμενοι τὸ ἐν
ab istorum fliatione discrepatura fuerit hujus filiatio. Atque ut insanam istam doctrinam confirment,
Scripturis sacris contumeliose illudentes, afferunt
illud quod in Psalmis de Christo dictum est':
Dilexisti justitiam, et odisti iniquitatem: propterea
unxit te Deus tuus oleo lætitiæ præ consortibus tuis.
' Isa. 1,2. • Psal. XLIV, 8.
Οὐ φυσικόν. Αφύσικον codex Regius J. Pini.
Ερημώσαντες τοῦτό φασι. Post hæc verba
in codice Leonis Allati hæc adduntur, οὔτε τινὰ
ἔχοντα ιδιότητα πρὸς αὐτὸν, ἀλλὰ καὶ αὐτὸν τρεπτῆς
τυγχάνοντα φύσεως. Male quidem. Hæc enim verba
inferius locum habent, ut videbimus. Epiphanius
Ψαλμοῖς περὶ Χριστοῦ ῥητὸν, οὕτως ἔχον· Ηγάπησας δικαιοσύνην, καὶ ἐμίσησας ἀδικίαν· διὰ
τοῦτο ἔχρισέ σε ὁ Θεός σου ἔλαιον ἀγαλλιάσεως
παρὰ τοὺς μετόχους σου.
tamen Scholasticus eadem verba in suo codice legit hoc loco. Sic enim vertit: Omni reverentia spoliantes semetipsos, aiunt: Nec aliquam habet proprietatem ad eum: sed cum sit ipse natura mutabilis, scivit de illo Deus præscientia et præcontempletiene, etc.
col. 553–554page 15 of 43
PG 18:55317. Περὶ μὲν οὖν ὅτι ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, οὔτε ἐξ οὐκ όντων γεγένηται, οὔτε ἦν ποτε ὅτε οὐκ ἦν, αὐτάρκης παιδεῦσαι Ἰωάννης ὁ εὐαγγελιστής, γράφων οὕτως περὶ αὐτοῦ· Ὁ μονογενής Υιός, ὁ ὢν εἰς τὸν κόλ πον τοῦ Πατρός. Προνοούμενος γὰρ ὁ θεῖος δεικνύ και διδάσκαλος, ἀλλήλων αχώριστα πράγματα δύο, τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱόν, ὄντα αὐτὸν ἐν τοῖς κόλποις τοῦ Πατρὸς ὠνόμασεν. ᾿Αλλὰ γὰρ καὶ ὅτι τοῖς ἐξ οὐκ ὄντων γενομένοις ὁ Λόγος τοῦ Θεοῦ οὐ συναριθμεῖται, πάντα δι' αὐτοῦ γεγονέναι ὁ αὐτός φησιν Ἰωάννης. Τὴν γὰρ ἰδιότροπον αὐτοῦ ὑπόστασιν ἑδή λωσεν εἰπών· Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, καὶ ὁ Λόγος ἦν πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος· πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο, καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἐν 8 γέγονεν Εἰ γὰρ πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο, πῶς ὁ τοῖς γενομένοις τὸ εἶναι χαρισάμενος, αὐτὸς ποτὲ οὐκ ἦν; Οὐ γάρ πως ὁ Λόγος τὸ ποιοῦν, τοῖς γενομένοις τῆς αὐτῆς εἶναι φύσεως διορίζεται· εἶχε αὐτὸς μὲν ἦν ἐν ἀρχῇ, πάντα δὲ δι' αὐτοῦ ἐγένετο, καὶ ἐξ οὐκ ὄντων ἐποίησεν. Εναντίον γὰρ δοκεῖ τοῖς ἐξ οὐκ ὄντων γενομένοις τὸ ὂν, καὶ ἀφεστηκός σφό δρα. Τὸ μὲν γὰρ, μεταξύ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ οὐδὲν δείκνυσιν εἶναι διάστημα, οὐδ᾽ ἄχρι τινὸς ἐννοίας τοῦτο φαντασιῶσαι τῆς ψυχῆς δυναμένης. Τὸ δὲ ἐξ οὐκ ὄντων δημιουργεῖσθαι τὸν κόσμον, νεωτέραν ἔχει τῆς ὑποστάσεως καὶ πρόσφατον την γένεσιν, ὑπὸ τοῦ Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ πάντων εἰληφότων τὴν τοιαύτην οὐσίωσιν. Μακρὸν γοῦν θεωρήσας τοῦ Θεοῦ Λόγου, τὸ ἦν, καὶ ὑπεραῖρον τῆς τῶν γεννητῶν διανοίας εὐλαβέστατος Ιωάννης, γένεσιν αὐτοῦ καὶ ποίησιν ἀπηξίωσεν εἰπεῖν, οὐδὲ ταῖς ὁμοστοίχοις συλλαβαῖς τὸ ποιοῦν τοῖς γιγνομένοις ὀνομάσαι τολμήσας. Οὐχ ὅτι ἀγέννητος ἦν· ἐν γὰρ ἀγέννητον ὁ Πατήρ ἀλλ' ὅτι τῆς ἐξεσμένης τῶν εὐαγγελιστῶν, τάχα δὲ καὶ ἀγγέλων καταλήψεως ὑπερέκεινά ἐστιν ἡ τοῦ μονογενοῦς Θεοῦ ἀνεκδιήγητος ὑπόστασις. ν. Εἰς εὐσεβεῖς οὐκ οἶμαι λογιζομένου τοῦ Εγένετο οὐδὲ ἐν 8 γέγονεν. Καὶ ὑπεραῖρον τῆς τῶν γεννητῶν διανοίας. γενητών ὑπεραίρον, ὑπερόριον, Οὐδὲ ταῖς ὁμοστοίχοις συλλαβαῖς. ὁμοστιχοῖς, όμοστοίχοις, γα ὁμοστοίχοις. έγένετο, οὐχ ὅτι ἀγέννητος ἦν· ἐν γὰρ ἀγέννητον ὁ Πατήρ, ἀχρόνως καὶ ἀμεσιτεύτως, Ὑπερέκεινα. Επέκεινα Εὐσεβεῖς οὐκ οἶμαι λογιζομένου.EPISTOLÆ.
17. Περὶ μὲν οὖν ὅτι ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ, οὔτε ἐξ οὐκ
όντων γεγένηται, οὔτε ἦν ποτε ὅτε οὐκ ἦν, αὐτάρκης
παιδεῦσαι Ἰωάννης ὁ εὐαγγελιστής, γράφων οὕτως
περὶ αὐτοῦ· Ὁ μονογενής Υιός, ὁ ὢν εἰς τὸν κόλ
πον τοῦ Πατρός. Προνοούμενος γὰρ ὁ θεῖος δεικνύκαι διδάσκαλος, ἀλλήλων αχώριστα πράγματα δύο,
τὸν Πατέρα καὶ τὸν Υἱόν, ὄντα αὐτὸν ἐν τοῖς κόλποις
τοῦ Πατρὸς ὠνόμασεν. ᾿Αλλὰ γὰρ καὶ ὅτι τοῖς ἐξ
οὐκ ὄντων γενομένοις ὁ Λόγος τοῦ Θεοῦ οὐ συναριθμεῖται, πάντα δι' αὐτοῦ γεγονέναι ὁ αὐτός φησιν
Ἰωάννης. Τὴν γὰρ ἰδιότροπον αὐτοῦ ὑπόστασιν ἑδήλωσεν εἰπών· Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, καὶ ὁ Λόγος
ἦν πρὸς τὸν Θεὸν, καὶ Θεὸς ἦν ὁ Λόγος· πάντα
δι' αὐτοῦ ἐγένετο, καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδὲ
ἐν 8 γέγονεν Εἰ γὰρ πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο,
πῶς ὁ τοῖς γενομένοις τὸ εἶναι χαρισάμενος, αὐτὸς
ποτὲ οὐκ ἦν; Οὐ γάρ πως ὁ Λόγος τὸ ποιοῦν, τοῖς
γενομένοις τῆς αὐτῆς εἶναι φύσεως διορίζεται· εἶχε
αὐτὸς μὲν ἦν ἐν ἀρχῇ, πάντα δὲ δι' αὐτοῦ ἐγένετο,
καὶ ἐξ οὐκ ὄντων ἐποίησεν. Εναντίον γὰρ δοκεῖ τοῖς
ἐξ οὐκ ὄντων γενομένοις τὸ ὂν, καὶ ἀφεστηκός σφό
δρα. Τὸ μὲν γὰρ, μεταξύ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ οὐδὲν
δείκνυσιν εἶναι διάστημα, οὐδ᾽ ἄχρι τινὸς ἐννοίας
τοῦτο φαντασιῶσαι τῆς ψυχῆς δυναμένης. Τὸ δὲ ἐξ
οὐκ ὄντων δημιουργεῖσθαι τὸν κόσμον, νεωτέραν ἔχει
τῆς ὑποστάσεως καὶ πρόσφατον την γένεσιν, ὑπὸ τοῦ
Πατρὸς διὰ τοῦ Υἱοῦ πάντων εἰληφότων τὴν τοιαύτην
οὐσίωσιν. Μακρὸν γοῦν θεωρήσας τοῦ Θεοῦ Λόγου, τὸ
ἦν, καὶ ὑπεραῖρον τῆς τῶν γεννητῶν διανοίας
εὐλαβέστατος Ιωάννης, γένεσιν αὐτοῦ καὶ ποίησιν c
ἀπηξίωσεν εἰπεῖν, οὐδὲ ταῖς ὁμοστοίχοις συλλαβαῖς
τὸ ποιοῦν τοῖς γιγνομένοις ὀνομάσαι τολμήσας.
Οὐχ ὅτι ἀγέννητος ἦν· ἐν γὰρ ἀγέννητον ὁ Πατήρ
ἀλλ' ὅτι τῆς ἐξεσμένης τῶν εὐαγγελιστῶν, τάχα δὲ
καὶ ἀγγέλων καταλήψεως ὑπερέκεινά ἐστιν ἡ
τοῦ μονογενοῦς Θεοῦ ἀνεκδιήγητος ὑπόστασις.
ν. Εἰς εὐσεβεῖς οὐκ οἶμαι λογιζομένου τοῦ
'Joan. 1, 18. ibid. 1-3.
Εγένετο οὐδὲ ἐν 8 γέγονεν. Duæ postremæ
voces desunt in editione Roberti Stephani, et in
Basiliensi, et in codice Regio J. Pini. Ilabentur
tamen in codice Leonis Allatii, et in versione Epiphanii Scholastici. Sed et Christophorsonus eas in
libris suis repererat, ut ex interpretatione ejus apparet.
Καὶ ὑπεραῖρον τῆς τῶν γεννητῶν διανοίας.
Scribendum puto γενητών per simplex y; atque ita
legisse videtur Epiphanius, qui sic vertit: Ei creaturam universam intelligentiam transcendentem.
Conjecturam meam confirmavit mihi postea codex
regins J. Pini, in quo ita plane scriptum inveni,
w conjeceram. Pro ὑπεραίρον, iu editione Basiliensi legitur ὑπερόριον, et in codice Allatiano, redius ut opinor.
Οὐδὲ ταῖς ὁμοστοίχοις συλλαβαῖς. In ms.
codice Henrici Savillii, et in editione Basiliensi scribitur ὁμοστιχοῖς, minus recte, ut equidem sentio.
Certe Camerarius, qui editionem Basiliensem Latine
interpretatus est, όμοστοίχοις, legit, ut ex interpretatione ejus apparet. Sic enim vertit: Ne eorumdem
quidem elementorum complexione in voce facientis,
PATROL. GR. XVIII.
IV. Verum quod Filius Dei factus non sit ex nihilo, et quod tempus non fuerit cum non esset,
abunde docet Joannes evangelista de illo ita scribens:: Unigenitus Filius, qui est in sinu Patris.
Nam cum divinus magister o-tendere vellet, Patrem ac Filium duas res esse a se mutuo inseparabiles, hunc in sinu Patris esse dixit. Jam vero
quod Verbum Dei inter res ex nihilo creatas non
contineatur, idem Joannes testatur, cum ait: Omnia per ipsum facta esse. Propriam enim ejus hypostasin declaravit dicens: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum: omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso γαclum est nihil quod factum est. Nam si omnia per
ipsum facta sunt, quomodo is qui rebus factis præstitit ut essent, ipse aliquando non exstitit? Verbum enim quod facit, nequaquam ejusdem esse naturæ cum rebus factis intelligitur: quippe cum
ipsum quidem esset in principio; cuncta vero per
illud facta sint et ex nihilo condita. Porro id quod
est, contrarium esse videtur, et longe diversum ab
illis quæ facta sunt ex nihilo. Nam illud quidem
declarat, nullum esse intervallum inter Patrem et
Filium, cum animus ne simplici quidem cogitatione fingere possit ullam inter utrumque distantiam. Ex nihilo vero creari nundum, recentiorem
indicat ac nuperam substantiæ originem, cum universa hujusmodi essentiam a Patre acceperint per
Filium. Cum igitur divini Verbi essentiam longissime, et ultra omnem cogitationem eorum quæ genita sunt positam contemplaretur piissimus Joannes, generationem ejus et facturam dicere noluit,
factorem iisdem verbis quibus ea quæ facta sunt,
designare minime ausus. Non quod Verbum sit ingenitum: solus enim Pater ingeniuus est: sed quia
solertissimam evangelistarum, ipsorumque adeo
angelorum comprehensionem transcendit unigeniti
Filii inexplicabilis subsistentia.
V. Quare inter pios meo quidem judicio censen.
aut factorum uti ausus. In regio item codice J. Pini
scriptum inveni ὁμοστοίχοις. Ηujus autem loci satis obscuri hic est sensus. Joannes evangelista,
cum originem Filii Dei vellet exponere, eam a rerum creatarum productione longe distinxit; cavitque diligentissinie, ne in declaranda Filii essentia
iisdem verbis uteretur, quibus rerum creatarum
originem exposuit. Nam in declaranda quidem Filii
essentia, usus est verbo erat, in exponenda autem
origine rerum creatarum dixit έγένετο, id est jacta
sunt. Subjicit deinde Alexander, οὐχ ὅτι ἀγέννητος
ἦν· ἐν γὰρ ἀγέννητον ὁ Πατήρ, id est, non quod Filius Dei non sit genitus. Unum enim est ingenitum,
Pater scilicet. Quæ quidem Alexandri verba benigne intelligenda suni hoc modo: Non quod Filius
Dei principium originis suæ non habeat; habet
enim re vera principium originis, Patrem, ex quo
genitus est sed quia nullum habet principium tem
poris, quippe qui ab omni æternitate genitus sit e
Patre, ἀχρόνως καὶ ἀμεσιτεύτως, ut Græci dicunt
id est sine ullo tempore ac medio.
Ὑπερέκεινα. Επέκεινα codex Regius J. Pini.
Εὐσεβεῖς οὐκ οἶμαι λογιζομένου. Hunc
col. 555–556page 16 of 43
PG 18:555μέχρι τούτων επερωτᾷν τι τολμῶντος, διὰ τὸ ἀνή ΑΙ τολμῶντας τολμῶντος. λογιζομένους τοὺς τολμῶντας. Εἰς εὐσέβειαν οὐκ οἶμαι λογιζομένους τοὺς μ. τ., ἐπ. τι τολμῶντας. Πάντων τῶν ἐν κόσμῳ κίονας. τοὺς θεηγόρους φημὶ ἀποστόλους, ἢ καὶ αὐτὸς ὁ Σωτήρ, Τὴν περὶ τούτων γνῶσιν. περὶ τούτου, Εpί Καὶ τοῖς ἐμοῖς. χρον τοῦ, Χαλεπώτερα σου μὴ ζήτει, καὶ ὑψηλότερα σου μὴ ἐξέταζε. Εἰ γὰρ ἑτέρων πολλῶν ἡ γνῶσις, καὶ τούτων ἀσυγκρίτως κολοβωτέρων, κέ κρυπται τὴν ἀνθρωπίνην κατάληψιν· οἷά ἐστι παρά Παύλῳ, ἃ ὀφθαλμὸς οὐκ εἶδε, καὶ οὖς οὐκ ἤκουσε, καὶ ἐπὶ καρδίαν ἀνθρώπου οὐκ ἀνέβη, ἃ ἡτοίμασεν ὁ Θεὸς τοῖς ἀγαπῶσιν αὐτόν· ἀλλὰ καὶ τὰ ἄστρα φησὶν ὁ Θεὸς τῷ ᾽Αβραὰμ ἀριθμῆσαι μὴ δύο νασαι· καὶ ἔτι, Αμμον θαλασσῶν καὶ σταγόνας ὑετοῦ, φησί, τίς ἐξαριθμήσει; πῶς ἂν περιεργάσαιτο τις τὴν τοῦ Θεοῦ Λόγου ὑπόστασιν, ἐκτὸς εἰ μὴ μελαγχολικῇ διαθέσει ληφθεὶς τυγχάνοι; Περὶ ἧς τὸ προφητικὸν Πνεῦμά φησι· Τὴν γενεὰν αὐτοῦ τις διηγήσεται; ] καὶ αὐτὸς ὁ Σωτὴρ ἡμῶν, εὐερ γετῶν τοὺς πάντων τῶν ἐν κόσμῳ κίονας την περὶ τούτων γνῶσιν αὐτῶν ἀποφορτίσθαι ἐσπούδασε· πᾶσι μὲν οὖν αὐτοῖς ἀφύσικον εἶναι λέγων εἰς κατάληψιν, μόνῳ δὲ τῷ Πατρὶ ἀνακεῖσθαι τὴν τοῦ θειοτάτου τούτου μυστηρίου είδησιν· Οὐδεὶς γὰρ ἔγνω τίς ἐστιν ὁ Υἱός, λέγων, εἰ μὴ ὁ Πατήρ και τὸν Πατέρα οὐδεὶς ἔγνω εἰ μὴ ὁ Υἱός. Περὶ οὗ καὶ τὸν Πατέρα οἶμαι λέγειν, Τὸ μυστήριόν μου ἐμοὶ καὶ τοῖς ἐμοῖς Ὅτι δὲ μανιώδες, τὸ ἐξ οὐκ ὄντων τὸν Υἱὸν γεγονέναι φρονεῖν, χρονικὴν ἔχοντα τὴν προβολὴν, αὐτόθεν δείκνυται τὸ ἐξ οὐκ ὄντων κἂν ἀγνοῶσιν οἱ ἀνόητοι τὴν τῆς φωνῆς αὐτῶν μανίαν. Η γὰρ χρόνοις ἐμπολιτεύεσθαι δεῖ τὸ, οὐκ ἦν, ἡ αἰῶνός τινι διαστήματι. Εἰ τοίνυν ἀληθὲς τὸ, πάντα δι' αὐτοῦ γεγονέναι, δηλονότι καὶ πᾶς αἰὼν καὶ χρόνος, καὶ διαστήματα, καὶ τὸ ποτὲ, ἐν οἷς τὸ οὐκ ἦν εὑρίσκεται, δι' αὐτοῦ ἐγένετο. Καὶ πῶς οὐκ ἀπίθανον, τὸν καὶ χρόνους καὶ αἰῶνας καὶ καιροὺς, ἐν οἷς τὸ, οὐκ ἦν, συμπέφυρται, ποιήσαντα, αὐτόν ποτε μὴ εἶναι λέ Αὐτόθεν δείκνυται τὸ ἐξ οὐκ ὄντων. 12 αὐτόθεν δείκνυται ἐκ τοῦ ἐξ οὐκ ὄντων. τὸ ἐξ οὐκ ὄντων, ἔχον τὴν προβολὴν τὸ ἐξ οὐκ ὄντων.dus non est, qui ultra ista aliquid inquirere prae- μέχρι τούτων επερωτᾷν τι τολμῶντος, διὰ τὸ ἀνήsumit, non auscultans id quod scriptum est *: ΑΙtiora te ne quæsieris, et sublimiora te ne scruteris.
Nam si multarum aliarum rerum cognitio quæ hac
longe inferiores sunt, humanæ mentis captum
excedit, cujusmodi sunt apud Paulum apostolum",
ea quæ oculus non vidit, nec auris audivit, nec in
cor hominis ascenderunt, quæ præparavit Deus diligentibus se; cujusmodi etiam sunt stellæ, quas
Deus Abrahamo dicit 7 non posse numerari; et illud Arenam maris et gultas pluviæ quis dinumerabit? quomodo divini Verbi essentiam curiosius
investigare quispiam poterit, nisi atra bile sit percilus? De qua propheticus Spiritus ita dicit: Generationem ejus quis enarrabit? Et Servator noster
totius mundi columnas beneficio obstringens, hujus rei notitiam tanquam onus ab illis removere
studuit omnibus quidem ipsis supra naturam esse
dicens istud animo comprehendere; soli vero Patri competere divini hujus mysterii perceptionem.
Nemo enim, inquit vo, novit, quis sit Filius prater
Patrem, et nemo novit Patrem præterquam Filius.
Qua de re etiam Patrem dixisse arbitror, Arcanum
meum mihi ut, et meis.
VI. Quod vero extrema dementiæ sit, Filium
Dei ex non exstantibus factum opinari, cum id
quod ex non exstantibus factum est, temporalem
habeat essentiam; res ipsa indicat, licet stupidi
isti insaniam vocum suarum non intelligant. Illud
enim, non erat, in tempore censeri oportet, aut in
aliquo ævi spatio. At si verum est, omnia per ipsum
facta esse, constat utique et ævum et tempus, et
spatium omne, et illud aliquando, in quibus non
fuisse reperitur, per ipsum facta esse. Et quomodo
absurdum non sit, eum qui tempora et sæcula ac
* Eccli. 111, 22. • 1 Cor. 11, 9. 7 Gen. xv, 5.
11 Isa. XXIV, 16.
etiam locum emendavi ex supradictis codicibus Allalii ac Savilii, et ex regio codice J. Pini, quibus
astipulatur editio Basiliensis, nisi quod τολμῶντας
habet, non τολμῶντος. Epiphanius tamen Scholasticus in plurali numero legisse videtur λογιζομένους τοὺς τολμῶντας. In cod. reg. J. Pini totus hic
locus ita scribitur: Εἰς εὐσέβειαν οὐκ οἶμαι λογιζο
μένους τοὺς μ. τ., ἐπ. τι τολμῶντας.
Πάντων τῶν ἐν κόσμῳ κίονας. Post hæc
verba Jacobus Sirmundus in editione sua quatuor
has voces addidit, τοὺς θεηγόρους φημὶ ἀποστόλους,
nescio quos secutus codices. Certe in nostris exemplaribus et in Basiliensi editione non habentur; et
scholium potius redolent cujusdam viri docti, qui
ad latus libri sui id notaverat, per columnas significari divinos apostolos. Certe in Epistola Pauli ad
Galatas Petrus et Jacobus dicuntur columnæ fuisse
Ecclesia. Porro initio hujus periodi scribendum ἢ καὶ
αὐτὸς ὁ Σωτήρ, id est, quocirca Servator noster, etc.
Τὴν περὶ τούτων γνῶσιν. In codice Leonis
Allatii et in editione Basiliensi scriptum est περὶ
τούτου, rectius, ni fallor, Neque aliter legit Εpίphanius Scholasticus. Sic enim vertit hunc locum:
Nam et ipse Servator præstare volens omnibus in hoc
mundo columnis, kujus notitiam ab eis exonerare
festinavit.
Καὶ τοῖς ἐμοῖς. Jacobus Sirmundus in ediχρον τοῦ, Χαλεπώτερα σου μὴ ζήτει, καὶ ὑψηλό
τερά σου μὴ ἐξέταζε. Εἰ γὰρ ἑτέρων πολλῶν ἡ
γνῶσις, καὶ τούτων ἀσυγκρίτως κολοβωτέρων, κέκρυπται τὴν ἀνθρωπίνην κατάληψιν· οἷά ἐστι παρά
Παύλῳ, ἃ ὀφθαλμὸς οὐκ εἶδε, καὶ οὖς οὐκ ἤκουσε,
καὶ ἐπὶ καρδίαν ἀνθρώπου οὐκ ἀνέβη, ἃ ἡτοίμα
σεν ὁ Θεὸς τοῖς ἀγαπῶσιν αὐτόν· ἀλλὰ καὶ τὰ
ἄστρα φησὶν ὁ Θεὸς τῷ ᾽Αβραὰμ ἀριθμῆσαι μὴ δύο
νασαι· καὶ ἔτι, Αμμον θαλασσῶν καὶ σταγόνας
ὑετοῦ, φησί, τίς ἐξαριθμήσει; πῶς ἂν περιεργά
σαιτό τις τὴν τοῦ Θεοῦ Λόγου ὑπόστασιν, ἐκτὸς εἰ
μὴ μελαγχολικῇ διαθέσει ληφθεὶς τυγχάνοι; Περὶ ἧς
τὸ προφητικὸν Πνεῦμά φησι· Τὴν γενεὰν αὐτοῦ
τις διηγήσεται; ] καὶ αὐτὸς ὁ Σωτὴρ ἡμῶν, εὐερ
γετῶν τοὺς πάντων τῶν ἐν κόσμῳ κίονας την
περὶ τούτων γνῶσιν αὐτῶν ἀποφορτίσθαι ἐσπού
δασε· πᾶσι μὲν οὖν αὐτοῖς ἀφύσικον εἶναι λέγων εἰς
κατάληψιν, μόνῳ δὲ τῷ Πατρὶ ἀνακεῖσθαι τὴν τοῦ
θειοτάτου τούτου μυστηρίου είδησιν· Οὐδεὶς γὰρ
ἔγνω τίς ἐστιν ὁ Υἱός, λέγων, εἰ μὴ ὁ Πατήρ και
τὸν Πατέρα οὐδεὶς ἔγνω εἰ μὴ ὁ Υἱός. Περὶ οὗ καὶ
τὸν Πατέρα οἶμαι λέγειν, Τὸ μυστήριόν μου ἐμοὶ
καὶ τοῖς ἐμοῖς
VI. Ὅτι δὲ μανιώδες, τὸ ἐξ οὐκ ὄντων τὸν Υἱὸν
γεγονέναι φρονεῖν, χρονικὴν ἔχοντα τὴν προβολὴν,
αὐτόθεν δείκνυται τὸ ἐξ οὐκ ὄντων κἂν ἀγνοῶ
σιν οἱ ἀνόητοι τὴν τῆς φωνῆς αὐτῶν μανίαν. Η γὰρ
χρόνοις ἐμπολιτεύεσθαι δεῖ τὸ, οὐκ ἦν, ἡ αἰῶνός τινι
διαστήματι. Εἰ τοίνυν ἀληθὲς τὸ, πάντα δι' αὐτοῦ
γεγονέναι, δηλονότι καὶ πᾶς αἰὼν καὶ χρόνος, καὶ
διαστήματα, καὶ τὸ ποτὲ, ἐν οἷς τὸ οὐκ ἦν εὑρίσκεται,
δι' αὐτοῦ ἐγένετο. Καὶ πῶς οὐκ ἀπίθανον, τὸν καὶ
χρόνους καὶ αἰῶνας καὶ καιροὺς, ἐν οἷς τὸ, οὐκ ἦν,
συμπέφυρται, ποιήσαντα, αὐτόν ποτε μὴ εἶναι λέ8 Eccli. 1, 2. • Isa. LIII, 8.
10 Matth. x1,
tione sua expunxit hæc verba. Certe non habentur
in codice Leonis Allatii, et superflua videntur hoc
loco. Porro locus iste desumptus est ex cap. xxiv
Isaia. Ubi Hieronymus notat verba illa: Et diri:
Secretum meum mihi; secretum meum mihi, non haberi in Septuaginta, sed ex Theodotionis translatione
ab Origene addita esse. Procopius autem Gazæus
ex interpretatione Symmachi suppleta esse dicit.
Αὐτόθεν δείκνυται τὸ ἐξ οὐκ ὄντων. 12cobus Sirmundus hunc locum ita edidit, αὐτόθεν
δείκνυται ἐκ τοῦ ἐξ οὐκ ὄντων. Εt totum locum sic
interpretatus est: Quod vero extrema sit dementia,
Filium ex non exstantibus ortum existimare, atque
in tempore productum, indidem patet, hoc est, ex non
exstantibus, etc. Verum cum nulli codices ita scriptum habeant, vulgatam lectionem mutare nefas
duco. Quod si conjecturam nostram licet proponere, existimo delenda esse lec verba τὸ ἐξ οὐκ
ὄντων, quæ scholii loco ad marginem ascripta, postca in textum translata sunt. Porro Epiphanius
Scholasticus hunc locum ita vertit: Non reor ignorare sapien'es, quia vesanum est sapere, ex non exsistentibus factum Filium; cum utique habeat temporale principium, quod ostenditur ex non exsistentibus
factum. Unde apparet Epiphanium legisse xpovɩxhv
ἔχον τὴν προβολὴν τὸ ἐξ οὐκ ὄντων.
col. 557–558page 17 of 43
PG 18:557γειν; 'Αδιανόητον γὰρ καὶ πάσης ἀμαθίας ανά πλεων, τὸν αἴτιον γενόμενόν τινος, αὐτὸν μεταγενέστερον λέγειν τῆς ἐκείνου γενέσεως. Προηγεῖται γὰρ κατ' αὐτοὺς τῆς τὰ ὅλα δημιουργούσης τοῦ Θεοῦ σου φίας ἐκεῖνο τὸ διάστημα, ἐν ᾧ φασι μὴ γεγενῆσθαι τὸν Υἱὸν ὑπὸ τοῦ Πατρός ψευδομένης κατ' αὐτούς καὶ τῆς Πρωτότοκον αὐτὸν εἶναι πάσης κτίσεως ἀναγορευούσης Γραφῆς. Σύμφωνα γοῦν τούτοις βοᾷ καὶ ὁ μεγαλοφωνότατος Παῦλος, φάσκων περὶ αὐτοῦ· Ὃν ἔθηκε κληρονόμον πάντων, δι' οὗ καὶ τοὺς αἰῶ νας ἐποίησεν. Ἀλλὰ καὶ ἐν αὐτῷ ἐκτίσθη τὰ πάντα, τὰ ἐν τοῖς οὐρανοῖς καὶ τὰ ἐπὶ τῆς γῆς, τὰ ὁρατὰ καὶ τὰ ἀόρατα, εἴτε ἀρχαὶ, εἴτε ἐξου σίαι, είτε κυριότητες, εἴτε θρόνοι· πάντα δι' αὐ τοῦ καὶ εἰς αὐτὸν ἔκτισται· καὶ αὐτός ἐστι πρὸ πάντων. 'Ασεβεστάτης οὖν φανείσης τῆς ἐξ οὐκ ὄντων ὑποθέσεως, ἀνάγκη τον Πατέρα ἀεὶ εἶναι Πατέρα ἔστι δὲ Πατὴρ ἀεὶ παρόντος τοῦ Υἱοῦ, δι᾿ ὃν χρηματίζει Πατήρ Αεὶ δὲ παρόντος αὐτῷ τοῦ Υἱοῦ, ἀεί ἐστιν ὁ Πατήρ τέλειος, ἀνελλιπής τυγχάνων ἐν τῷ καλῷ· οὐ χρονικῶς, οὐδὲ ἐκ διαστήματος, οὐδὲ ἐξ οὐκ ὄντων γεννήσας τὸν μονογενῆ Υἱόν. Τί δὲ οὐκ ἀνόσιον τὸ λέγειν, ποτὲ μὴ εἶναι τὴν Σοφίαν τοῦ Θεοῦ, τὴν λέγουσαν· Ἐγὼ ἤμην παρ' αὐτῷ ἁρμό ζουσα, ἐγὼ ἤμην ᾗ προσέχαιρεν· ἢ τὴν δύναμιν τοῦ Θεοῦ μὴ ὑπάρχειν ποτέ· ἢ τὸν Λόγον αὐτοῦ ἠκρωτηριᾶσθαι ποτέ· ἢ τὰ ἄλλα ἐξ ὧν ὁ Υἱὸς γνωρίζεται, καὶ ὁ Πατήρ χαρακτηρίζεται; Τὸ γὰρ ἀπαύ γασμα τῆς δόξης μὴ εἶναι λέγειν, συναναιρεῖ καὶ τὸ πρωτότυπον φῶς, οὗ ἐστιν ἀπαύγασμα. Εἰ δὲ καὶ ἡ εἰκὼν τοῦ Θεοῦ οὐκ ἦν ἀεὶ, δῆλον ὅτι οὐδ᾽ οὗ ἐστιν εἰκὼν, ἔστιν ἀεί. ᾿Αλλὰ καὶ τῷ μὴ εἶναι τὸν τῆς ὑπο στάσεως τοῦ Θεοῦ χαρακτῆρα, συναναιρείται κἀκεῖνος, ὁ πάντως παρ' αὐτοῦ χαρακτηριζόμενος. Ἐξ ἧς ἔστιν ἰδεῖν τὴν υἱότητα τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν, οὐδεμίαν ἔχουσαν κοινωνίαν πρὸς τὴν τῶν λοιπῶν υἱότητα. Ὃν τρόπον γὰρ ἡ ἄῤῥητος αὐτοῦ ὑπόστασις, ἀσυγκρίτω ὑπεροχῇ ἐδείχθη ὑπερκειμένη πάντων οἷς αὐτὸς τὸ εἶναι ἐχαρίσατο, οὕτως καὶ ἡ υἱότης αὐτοῦ κατὰ φύ σιν τυγχάνουσα τῆς πατρικῆς θεότητος, ἀλέκτῳ ὑπερ οχῇ διαφέρει τῶν δι' αὐτοῦ θέσει υἱοθετηθέντων. Ὁ μὲν γὰρ ἀτρέπτου φύσεως τυγχάνει, τέλειος ὧν καὶ διὰ πάντων ἀνενδεής· οἱ δὲ, τῇ εἰς ἑκάτερα τρο τῇ ὑποκείμενοι, τῆς παρὰ τούτου βοηθείας δέονται. Τί γὰρ ἂν καὶ προκόψαι ἔχει ἡ τοῦ Θεοῦ σοφία, ἢ τί προσλαβεῖν ἡ αὐτοαλήθεια, ἢ ὁ Θεὸς Λόγος; Πῶς ἂν ἔχοι βελτιωθῆναι ἡ ζωή, τὸ ἀληθινὸν φῶς; Εἰ δὲ τοῦτο, πόσῳ πλέον ἀφύσικον τυγχάνει, μωρίας ποτὲ δεκτικὴν γενέσθαι τὴν σοφίαν, ἢ τὴν τοῦ Θεοῦ δύνα μιν ἀσθενείᾳ προσπλακῆναι, ἢ ἀλογίᾳ τὸν λόγον ἀμαυρωθῆναι, ἢ τῷ ἀληθινῷ φωτὶ ἐπιμιχθῆναι σκότος; τοῦ μὲν ᾿Αποστόλου αὐτόθεν λέγοντος· Τις κοινωνία ΣΧιν, Αδιανόητον γάρ. ἀνόητον, Δι 8 χρηματίζει Πατήρ. δ' ὄν, δι' οὗ.$57
γειν; 'Αδιανόητον γὰρ καὶ πάσης ἀμαθίας ανά- tempestates condidit, in quibus illud, non erat,
πλεων, τὸν αἴτιον γενόμενόν τινος, αὐτὸν μεταγενέστερον λέγειν τῆς ἐκείνου γενέσεως. Προηγεῖται γὰρ
κατ' αὐτοὺς τῆς τὰ ὅλα δημιουργούσης τοῦ Θεοῦ σου
φίας ἐκεῖνο τὸ διάστημα, ἐν ᾧ φασι μὴ γεγενῆσθαι
τὸν Υἱὸν ὑπὸ τοῦ Πατρός ψευδομένης κατ' αὐτούς
καὶ τῆς Πρωτότοκον αὐτὸν εἶναι πάσης κτίσεως ἀναγορευούσης Γραφῆς. Σύμφωνα γοῦν τούτοις βοᾷ καὶ
ὁ μεγαλοφωνότατος Παῦλος, φάσκων περὶ αὐτοῦ· Ὃν
ἔθηκε κληρονόμον πάντων, δι' οὗ καὶ τοὺς αἰῶ
νας ἐποίησεν. Ἀλλὰ καὶ ἐν αὐτῷ ἐκτίσθη τὰ
πάντα, τὰ ἐν τοῖς οὐρανοῖς καὶ τὰ ἐπὶ τῆς γῆς,
τὰ ὁρατὰ καὶ τὰ ἀόρατα, εἴτε ἀρχαὶ, εἴτε ἐξου
σίαι, είτε κυριότητες, εἴτε θρόνοι· πάντα δι' αὐ
τοῦ καὶ εἰς αὐτὸν ἔκτισται· καὶ αὐτός ἐστι πρὸ
πάντων.
confusum est, ipsum aliquando non exstitisse dicere? Est enim alienum a sensu omnique plenum
inscitia, eum qui alicujus rei auctor sit, eadem re
posteriorem affirmare. Quippe juxta illorum sententiam, spatium temporis quo dicunt Filium Dei
non exstitisse ex Patre, præcessit sapientiam Dei
omnium rerum conditricem: mentiturque secundum cos Scriptura, quæ Primogenitum omnis creaturæ illum vocat ". Quibus consona sunt quæ vocalissimus Paulus de illo prædicat, ita dicens 18:
Quem constituit hæredem universorum: per quem fecit et sæcula. Sed et " in ipso condita sunt universa
in calis et in terra, visibilia et invisibilia, sive principatus, sive polestates, sive dominalicnes, sive
throni omnia per ipsum creata sunt: et ipse est
ante omnia.
VII. 'Ασεβεστάτης οὖν φανείσης τῆς ἐξ οὐκ ὄντων
ὑποθέσεως, ἀνάγκη τον Πατέρα ἀεὶ εἶναι Πατέρα·
ἔστι δὲ Πατὴρ ἀεὶ παρόντος τοῦ Υἱοῦ, δι᾿ ὃν χρηματίζει Πατήρ Αεὶ δὲ παρόντος αὐτῷ τοῦ Υἱοῦ,
ἀεί ἐστιν ὁ Πατήρ τέλειος, ἀνελλιπής τυγχάνων ἐν
τῷ καλῷ· οὐ χρονικῶς, οὐδὲ ἐκ διαστήματος, οὐδὲ ἐξ
οὐκ ὄντων γεννήσας τὸν μονογενῆ Υἱόν. Τί δὲ οὐκ
ἀνόσιον τὸ λέγειν, ποτὲ μὴ εἶναι τὴν Σοφίαν τοῦ
Θεοῦ, τὴν λέγουσαν· Ἐγὼ ἤμην παρ' αὐτῷ ἁρμόζουσα, ἐγὼ ἤμην ᾗ προσέχαιρεν· ἢ τὴν δύναμιν
τοῦ Θεοῦ μὴ ὑπάρχειν ποτέ· ἢ τὸν Λόγον αὐτοῦ
ἠκρωτηριᾶσθαι ποτέ· ἢ τὰ ἄλλα ἐξ ὧν ὁ Υἱὸς γνωρί
ζεται, καὶ ὁ Πατήρ χαρακτηρίζεται; Τὸ γὰρ ἀπαύ
γασμα τῆς δόξης μὴ εἶναι λέγειν, συναναιρεῖ καὶ τὸ
πρωτότυπον φῶς, οὗ ἐστιν ἀπαύγασμα. Εἰ δὲ καὶ ἡ
εἰκὼν τοῦ Θεοῦ οὐκ ἦν ἀεὶ, δῆλον ὅτι οὐδ᾽ οὗ ἐστιν
εἰκὼν, ἔστιν ἀεί. ᾿Αλλὰ καὶ τῷ μὴ εἶναι τὸν τῆς ὑποστάσεως τοῦ Θεοῦ χαρακτῆρα, συναναιρείται κακείνος, ὁ πάντως παρ' αὐτοῦ χαρακτηριζόμενος. Ἐξ ἧς
ἔστιν ἰδεῖν τὴν υἱότητα τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν, οὐδεμίαν
ἔχουσαν κοινωνίαν πρὸς τὴν τῶν λοιπῶν υἱότητα. Ὃν
τρόπον γὰρ ἡ ἄῤῥητος αὐτοῦ ὑπόστασις, ἀσυγκρίτω
ὑπεροχῇ ἐδείχθη ὑπερκειμένη πάντων οἷς αὐτὸς τὸ
εἶναι ἐχαρίσατο, οὕτως καὶ ἡ υἱότης αὐτοῦ κατὰ φύ
σιν τυγχάνουσα τῆς πατρικῆς θεότητος, ἀλέκτῳ ὑπεροχῇ διαφέρει τῶν δι' αὐτοῦ θέσει υἱοθετηθέντων.
Ὁ μὲν γὰρ ἀτρέπτου φύσεως τυγχάνει, τέλειος ὧν
καὶ διὰ πάντων ἀνενδεής· οἱ δὲ, τῇ εἰς ἑκάτερα τροτῇ ὑποκείμενοι, τῆς παρὰ τούτου βοηθείας δέονται.
Τί γὰρ ἂν καὶ προκόψαι ἔχει ἡ τοῦ Θεοῦ σοφία, ἢ τί
προσλαβεῖν ἡ αὐτοαλήθεια, ἢ ὁ Θεὸς Λόγος; Πῶς ἂν
ἔχοι βελτιωθῆναι ἡ ζωή, τὸ ἀληθινὸν φῶς; Εἰ δὲ
τοῦτο, πόσῳ πλέον ἀφύσικον τυγχάνει, μωρίας ποτὲ
δεκτικὴν γενέσθαι τὴν σοφίαν, ἢ τὴν τοῦ Θεοῦ δύναμιν ἀσθενείᾳ προσπλακῆναι, ἢ ἀλογίᾳ τὸν λόγον ἀμαυ
ρωθῆναι, ἢ τῷ ἀληθινῷ φωτὶ ἐπιμιχθῆναι σκότος;
τοῦ μὲν ᾿Αποστόλου αὐτόθεν λέγοντος· Τις κοινωνία
19 Eccli. ΣΧιν, 5. 18 Coloss. 1, 15; Hebr. 1, 2.
Αδιανόητον γάρ. 1n codice Leonis Allatii
scriptum est ἀνόητον, quod magis probo. Atque ita
legit Epiphanius Scholasticus. Sic enim vertit:
Sialum est enim, et omni peccato plenum, etc.
VII. Proinde cum ab omni pietate alienissimanı
esse appareat sententiam illam de non exstantibus,
necessario dicendum est, Patrem semper esse Patrem. Pater autem est, presente semper Filio, ob
quem dicitur Pater. Quocirca cum semper ei præ.
sens sit Filius, semper est perfectus Pater, nulla re
destitutus in bono: qui non in tempore, neque ex in -
tervallo, neque e non exstantibus, unicum Filium genuit. Quomodo autem impium non sit dicere, Sapientiam Dei aliquando non exstitisse, quæ de se ipsa ita
loquitur 15: Ego eram apud ipsum cuncta componens:
ego eram cui adgaudebat? aut virtutem Dei aliquando non exstitisse: aut Verbum ejus aliquando
fuisse mutilatum: aut alia quandoque defuisse, ex
quibus Filius cognoscitur et Pater designatur? Is
enim qui negat splendorem gloriæ exsistere, simul
tollit primitivum lumen cujus est splendor. Et si
imago Dei semper non fuit, nec illum semper fuisse
liquet cujus imago est. Denique negando figuran
substantiæ Dei semper fuisse, simul tollitur ille
qui perfecte ab co exprimitur. Ex quo licet perspicere, filiationem Servatoris nostri nihil prorsus
habere commune cum reliquorum filiatione. Nam
quemadmodum inexplicabilem ejus substantiam
incomparabili excellentia praestare ostensum est
reliquis omnibus quibus ille essentiam tribuit; sic
et ejus filiatio, quæ juxta naturam est paternæ divinitatis, ineffabili quadam præstantia superat filiationem eorum qui per ipsum adoptati sunt filii.
Nam ipse quidem immutabilis est naturæ, undecunque perfectus, nec ullius rei indigens: hi
vero cum mutationi in utramque partem sint ohnoxii, opus habent illius auxilio. Quem enim profectum facere potest Dei sapientia? Quod augmentum accipere potest ipsa veritas et Deus Verbum?
Qua ratione melior fieri possit vita et lux vera?
Quod si ita se habet, quanto absurdius est, ut saColoss, 1, 16, 17. 15 Prov. viii, 30.
Δι 8 χρηματίζει Πατήρ. In manuscripto codice Henrici Savilii legitur δ' ὄν, quomodo etiam
legit Epiphanius Scholasticus. In regio J. Pini col
scriptum inveni δι' οὗ.
col. 559–560page 18 of 43
PG 18:559πρὸς Βελίαρ; τοῦ δὲ Σολομῶντος, ὅτι ἀδύνατον ἂν εἴη καν μέχρι πρὸς ἐννοίας εὑρεθῆναι ὁδοὺς ὄψεως ἐπὶ πέτρας, ἥτις κατὰ Παῦλόν ἐστιν ὁ Χρισ στός. Οἱ δὲ κτίσματα αὐτοῦ τυγχάνοντες, ἄνθρωποί το καὶ ἄγγελοι, καὶ εὐλογίας ειλήφασι προκόπτειν, άρε ταῖς ἀσκούμενοι καὶ νομίμοις ἐντολαῖς πρὸς τὸ μὴ ἁμαρτάνειν. Διὸ δὴ ὁ Κύριος ἡμῶν φύσει τοῦ Πατ τρὸς Υἱὸς τυγχάνων, ὑπὸ πάντων προσκυνεῖται. Η δὲ, ἀποθέμενοι τὸ πνεῦμα τῆς δουλείας, ἐξ ἀνδραγαθημάτων καὶ προκοπῆς τὸ τῆς υἱοθεσίας λαβόντες πνεῦμα, διὰ τοῦ φύσει Υἱοῦ εὐεργετούμενοι, γίγνονται αὐτοὶ θέσει υἱοί. φωτὶ πρὸς σκότος, ἢ τὶς συμφώνησις Χριστῷ Τὴν μὲν οὖν γνησίαν αὐτοῦ καὶ ἰδιότροπον, καὶ φυσικὴν, καὶ κατεξαίρετον υἱότητα ὁ Παῦλος οὔτ τως ἀπεφήνατο, περὶ Θεοῦ εἰπών· "Ος γε τοῦ ἰδίου Υἱοῦ οὐκ ἐφείσατο, ἀλλ' ὑπὲρ ἡμῶν, δηλονότι τῶν μὴ φύσει υἱῶν, παρέδωκεν αὐτόν. Πρὸς γὰρ ἀντιδιαστολὴν τῶν οὐκ ἰδίων, αὐτὸν ἴδιον Υἱόν ἔφησεν εἶναι. Ἐν δὲ τῷ Εὐαγγελίῳ· Οὗτός ἐστιν ὁ Υἱός μου ὁ ἀγαπητός, ἐν ᾧ εὐδόκησα. Ἐν Ψαλμοῖς ὁ Σωτήρ φησιν· Κύριος εἶπε πρὸς μὲ, Υιός μου εἶ σύ· νη σιότητα εμφανίζων, σημαίνει μὴ εἶναι αὐτοῦ γνη σίους υἱοὺς ἄλλους τινὰς παρ' αὐτόν. Τί δὲ καὶ τὸ, Ἐκ γαστρὸς πρὸ 'Εωσφόρου ἐγέννησά σε; Οὐχὶ ἄντικρυς τῆς πατρικῆς μαιεύσεως φυσικὴν ἐνδείκνυται υἱότητα, οὐ τρόπων ἐπιμελείᾳ καὶ προκοπής ἀσκήσει, ἀλλὰ φύσεως ἰδιώματι ταύτην λαχόντος; Ὅθεν καὶ ἀμετάπτωτον ἔχει τὴν υἱότητα ὁ μονογενής Υἱὸς τοῦ Πατρός· τὴν δὲ τῶν λογικῶν υἱοθεσίαν, οὐ κατὰ φύσιν ὑπάρχουσαν αὐτοῖς, ἀλλὰ τρόπων ἐπιτηδειότητι καὶ δωρεᾷ Θεοῦ, καὶ μεταπτώτην οἶδεν ὁ λό γος. Ιδόντες γὰρ οἱ υἱοὶ τοῦ Θεοῦ τὰς θυγατέρας τῶν ἀνθρώπων, ἔλαβον ἑαυτοῖς γυναῖκας, καὶ τὰ ἑξῆς· καὶ, Υἱοὺς ἐγέννησα καὶ ὕψωσα· αὐτοὶ δὲ με ἠθέτησαν, διὰ Ἡσαΐου εἰρηκέναι τὸν Θεὸν ἐδιδάχθημεν. ΙΧ. Πολλὰ λέγειν ἔχων, ἀγαπητοί, παρέρχομαι, Μέχρι πρὸς ἐννοίας. μέχρις εννοίας, Καὶ νομίμοις ἐντολαῖς. καὶ νομίμους ἐντολάς.πρὸς Βελίαρ; τοῦ δὲ Σολομῶντος, ὅτι ἀδύνατον ἂν
εἴη καν μέχρι πρὸς ἐννοίας εὑρεθῆναι ὁδοὺς
ὄψεως ἐπὶ πέτρας, ἥτις κατὰ Παῦλόν ἐστιν ὁ Χρισ
στός. Οἱ δὲ κτίσματα αὐτοῦ τυγχάνοντες, ἄνθρωποί το
καὶ ἄγγελοι, καὶ εὐλογίας ειλήφασι προκόπτειν, άρε·
ταῖς ἀσκούμενοι καὶ νομίμοις ἐντολαῖς πρὸς τὸ
μὴ ἁμαρτάνειν. Διὸ δὴ ὁ Κύριος ἡμῶν φύσει τοῦ Πατ
τρὸς Υἱὸς τυγχάνων, ὑπὸ πάντων προσκυνεῖται. Η
δὲ, ἀποθέμενοι τὸ πνεῦμα τῆς δουλείας, ἐξ ἀνδραγαθημάτων καὶ προκοπῆς τὸ τῆς υἱοθεσίας λαβόντες
πνεῦμα, διὰ τοῦ φύσει Υἱοῦ εὐεργετούμενοι, γίγνον
ται αὐτοὶ θέσει υἱοί.
pientia aliquando stultitiæ capas fuerit, ut virtus φωτὶ πρὸς σκότος, ἢ τὶς συμφώνησις Χριστῷ
Dei infirmitati conjuncta sit, aut ut ratio obscurata fuerit vecordia, aut tenebræ cum vera luce permixtæ? cum Apostolus diserte dicat 16: Quæ societas
luci cum tenebris, aut quæ conventio Christo cum Betial? et Salomon ' neget fieri posse, ut cogitatione
comprehendatur via colubri super pelram, quæ
Christus est juxta sententiam Pauli". Homines
vero et angeli, qui sunt ejus creaturæ, benedictionem acceperunt ut proficerent, in virtutis studio
et in mandatis legis sese exercentes, ne in vitia diBabantur. Quamobrem Dominus noster, cum natura
sit Filius Patris,ab omnibus adoratur. Hi vero deposito spiritu servitutis, ubi ex fortibus factis, et ex continuo progressu spiritum adoptionis acceperint, beneficio ejus qui natura est Fílius, filii fiunt adoptivi.
VIII. Ac germanam quidem et propriam ac naturalem, eximiamque ejus filiationem Paulus declaravit, ita dicens de Deo ": Qui proprio Filio non
pepercit, sed pro nobis, non naturalibus scilicet
filiis, illum tradidit. Nam ut illum distingueret ab
iis qui non sunt proprie filii, proprium Filium esse
eum dixit. Iu Evangelio vero legitur 30
Filius meus dilectus, in quo mihi complacui. Praeterea in Psalmis Servator ait ": Dominus dixit ad
me: Filius meus es tu. Ubi se germanum ac genuinum esse demonstrans, alios præter se genuinos
non esse significat. Jam vero quidnam illud est *:
Ex utero ante Luciferum genui te? An non aperte
indicat naturalem paterni partus filiationem, quam
non accurata morum castigatione, non exercitatioae virtutum ac profectu, sed naturæ proprietate
sortitus est? Quamobrem unigenitus quidem Filius
Patris firmam ac stabilem possidet filiationem: rationalium vero filiorum adoptionem non natura illis
competere, sed morum probitate et Dei beneficio
parari, mutabilemque esse, agnoscit Scriptura.
Videntes enim filii Dei filias hominum, acceperunt
sibi uxores ss, et quæ sequuntur. Et alibi ": Filios
genui et exaltavi, ipsi autem spreverunt me; Deum
per Isaiam prophetam dixisse accepimus.
Hic est
IX. Plura cum possim dicere, fratres charissimi,
VHI. Τὴν μὲν οὖν γνησίαν αὐτοῦ καὶ ἰδιότροπον,
καὶ φυσικὴν, καὶ κατεξαίρετον υἱότητα ὁ Παῦλος οὔτ
τως ἀπεφήνατο, περὶ Θεοῦ εἰπών· "Ος γε τοῦ ἰδίου
Υἱοῦ οὐκ ἐφείσατο, ἀλλ' ὑπὲρ ἡμῶν, δηλονότι τῶν
μὴ φύσει υἱῶν, παρέδωκεν αὐτόν. Πρὸς γὰρ ἀντιδιαστολὴν τῶν οὐκ ἰδίων, αὐτὸν ἴδιον Υἱόν ἔφησεν εἶναι.
Ἐν δὲ τῷ Εὐαγγελίῳ· Οὗτός ἐστιν ὁ Υἱός μου ὁ
ἀγαπητός, ἐν ᾧ εὐδόκησα. Ἐν Ψαλμοῖς ὁ Σωτήρ
φησιν· Κύριος εἶπε πρὸς μὲ, Υιός μου εἶ σύ· νη
σιότητα εμφανίζων, σημαίνει μὴ εἶναι αὐτοῦ γνησίους υἱοὺς ἄλλους τινὰς παρ' αὐτόν. Τί δὲ καὶ τὸ,
Ἐκ γαστρὸς πρὸ 'Εωσφόρου ἐγέννησά σε; Οὐχὶ
ἄντικρυς τῆς πατρικῆς μαιεύσεως φυσικὴν ἐνδείκνυ
ται υἱότητα, οὐ τρόπων ἐπιμελείᾳ καὶ προκοπής
ἀσκήσει, ἀλλὰ φύσεως ἰδιώματι ταύτην λαχόντος;
Ὅθεν καὶ ἀμετάπτωτον ἔχει τὴν υἱότητα ὁ μονογενής
Υἱὸς τοῦ Πατρός· τὴν δὲ τῶν λογικῶν υἱοθεσίαν, οὐ
κατὰ φύσιν ὑπάρχουσαν αὐτοῖς, ἀλλὰ τρόπων ἐπιτηδειότητι καὶ δωρεᾷ Θεοῦ, καὶ μεταπτώτην οἶδεν ὁ λό
γος. Ιδόντες γὰρ οἱ υἱοὶ τοῦ Θεοῦ τὰς θυγατέρας
τῶν ἀνθρώπων, ἔλαβον ἑαυτοῖς γυναῖκας, καὶ τὰ
ἑξῆς· καὶ, Υἱοὺς ἐγέννησα καὶ ὕψωσα· αὐτοὶ δὲ
με ἠθέτησαν, διὰ Ἡσαΐου εἰρηκέναι τὸν Θεὸν ἐδιδά
χθημεν.
16 11 Cor. vi, 14, 15. 17 Prod. xxx, 19. 18 I Cor. x,4.
ss Psal. Cis,
ss Gen. vi,
Isa. 1,
ΙΧ. Πολλὰ λέγειν ἔχων, ἀγαπητοί, παρέρχομαι,
19 Rom. vill, 32. so Matth. 111, 17. s1 Psal.
Μέχρι πρὸς ἐννοίας. In codice Allatii legi- tamen minime capax videtur eorum natura. Tolos
tur μέχρις εννοίας, omissa altera præpositione.
Utramque tamen vocem agnoscit Epiphanius Scholasticus, qui sic vertit: Impossibile est vel usque ad
opinionem invenire vias serpentis.
Καὶ νομίμοις ἐντολαῖς. In codice Leonis
Allatii scriptum est καὶ νομίμους ἐντολάς. Quam
scripturam in editione sua amplexus est Jacobus
Siriundus, et hunc locum ita vertit: Qui autem ejus sunt creature, homines et angeli, et benedictionem acceperunt, ut proficerent virtutem exercentes, et mandatorum leges ne peccarent. Atque
hanc lectionem, re attentius examinata, veriorem
puto. Ait enim Alexander, Deum duas res tradidisse
hominibus et angelis, ut in virtute progressus facere possent. Et mandata quidem legis ad hoc prosunt, ne crimina admittant quæ lege prohibita sunt.
Benedictio vero ad hoc prodest, ut in virtutis exercitatione quotidie proficiant. Sed occurrit hoc loca
difficultas. Angelis enim profectum attribuit, cujus
enim sese applicant angeli ad id quod semel amplexi sunt; nec paulatim progrediuntur ad id quod
eligunt; sed primo impetu ad summum fastigium
perveniunt, ita ut nec ulterius progredi, nec retro
reverti valeant. Materiæ enim expertes sunt, quæ
infirmitatem et inconstantiam gignit. Dicendum tamen est, angelos ita primum creatos esse a Deo, ut
essent mutabiles, et virtutis capaces ac vitii, utque
proficere possent in melius, aut in deterius labi.
Hanc fuisse sententiam veterum theologorum, tum
ex Alexandro patet, tum ex eo quod Arius ac
teri asserebant, Filium Dei mutabilem esse, et virtutis ac vitii capacem. Nec ullus Catholicorum eis
unquam objecit, angelos non esse mutabilis naturæ.
Sciebant enim id proprium esse solius Dei, qui in
sacris litteris diserte ait: Ego sum, et non mutor.
Angeli vero licet difficile mutentur, mutationi tamen
obnoxii sunt.
|
col. 561–562page 19 of 43
PG 18:561φορτικόν είναι νομίσας, διὰ πλειόνων διδασκάλους όμο φρονας υπομιμνήσκειν. Αὐτοὶ γὰρ θεοδίδακτοί έστε, οὐκ ἀγνοοῦντες ὅτι ἡ ἔναγχος έπαναστᾶσα τῇ ἐκκλησιαστικῇ εὐσεβείς διδασκαλία, Ἐβίωνός ἐστι καὶ Αρτεμα, καὶ ζῆλος τοῦ κατὰ ᾿Αντιόχειαν Παύλου τοῦ Σαμοσατέως, συνόδῳ καὶ κρίσει τῶν ἀπανταχοῦ ἐπισ σκόπων ἀποκηρυχθέντος τῆς Ἐκκλησίας· ὃν διαδεξάμενος Λουκιανός, ἀποσυνάγωγος ἔμεινε τριῶν ἐπι σκόπων πολυετείς χρόνους. τῶν τῆς ἀσεβείας τὴν τρύγα ἐρροφηκότες, νῦν ἡμῖν οἱ ἐξ οὐκ ὄντων ἐπεφύησαν, τὰ ἐκείνων κεκρυμμένα μοσχεύματα, "Αρειός τε καὶ 'Αχιλλᾶς, καὶ ἡ τῶν σὺν αὐτοῖς του νηρευομένων σύνοδος. Καὶ οὐκ οἶδ' ὅπως ἐν Συρίᾳ χειροτονηθέντες ἐπίσκοποι τρεῖς διὰ τοῦ συναινεῖν αὐτοῖς, ἐπὶ τὸ χεῖρον ὑπεκκαίουσι· περὶ ὧν ἡ κρίσις ὑπανακείσθω τῇ ὑμετέρᾳ δοκιμασία. Οι τὰς μὲν τοῦ σωτηρίου πάθους, ταπεινώσεώς τε καὶ «ενώσεως καὶ τῆς καλουμένης αὐτοῦ πτωχείας, καὶ ὧν ἐπικτήτους ὁ Σωτὴρ δι᾿ ἡμᾶς ἀνεδέξατο φωνάς, διὰ μνήμης ἔχοντες, παρατίθενται ἐπὶ παραγραφῇ τῆς ἀνωτάτω καὶ ἀρχῆθεν αὐτοῦ θεότητος. Τῶν δὲ τῆς φυσικῆς αὐτοῦ δόξης τε καὶ εὐγενείας καὶ παρὰ τῷ Πατρὶ μονῆς σημαντικῶν λόγων ἐπιλήσμονες γεγό κασιν· οἷόν ἐστι τὸ, Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἓν ἐσμεν. υπερ φησὶν ὁ Κύριος, οὐ Πατέρα ἑαυτὸν ἀναγορεύων, οὐδὲ τὰς τῇ ὑποστάσει δύο φύσεις μίαν εἶναι σαφηνίζων· ἀλλ' ὅτι τὴν πατρικὴν ἐμφέρειαν ἀκρι δῶς πέφυκε σώζειν ὁ Υἱὸς τοῦ Πατρός, τὴν κατὰ πάντα ὁμοιότητα αὐτοῦ ἐκ φύσεως ἀπομαξάμενος, καὶ ἀπαράλλακτος εἰκὼν τοῦ Πατρὸς τυγχάνων, καὶ τοῦ πρωτοτύπου ἔκτυπος χαρακτήρ. Οθεν καὶ τῷ την καῦτα ποθοῦντι ἰδεῖν Φιλίππῳ ἀφθόνως ὁ Κύριος εμφανίζει, πρὸς ἐν λέγοντα· Δεῖξον ἡμῖν τὸν Πα τέρα, λέγει· 'Ο έωρακώς ἐμὲ ἑώρακε τὸν Πατέρα ὥσπερ δι᾿ ἐσόπτρου ἀκηλιδώτου καὶ ἐμψύχου θείας εἰκόνος, αὐτοῦ θεωρουμένου τοῦ Πατρός. "Ων ὅμοιον ἐν Ψαλμοῖς οἱ ἁγιώτατοί φασιν· Ἐν τῷ φωτί σου Αποσυνάγωγος ἔμεινε τριῶν ἐπισκόπων. ἀποσυνάγωγος. παρασυναγωγήν παρασυνα γωγήν. Παρασυναγωγάς παρασυναγωγήν ἀποσυνάγωγος ἀποσυναγώ τους ποιήσουσιν ὑμᾶς. Έν Συρίᾳ χειρ. ἐπίσκοποι τρεῖς. Ὑπανακείσθω. ἀνακείσθω. Τὰς τῇ ὑποστάσει δύο φύσεις. φύσις ἐν ὑπου στάσειEPISTOLAE.
φορτικόν είναι νομίσας, διὰ πλειόνων διδασκάλους όμο- consulle prætereo, quippe qui importunum esse
φρονας υπομιμνήσκειν. Αὐτοὶ γὰρ θεοδίδακτοί έστε,
οὐκ ἀγνοοῦντες ὅτι ἡ ἔναγχος έπαναστᾶσα τῇ ἐκκλησιαστικῇ εὐσεβείς διδασκαλία, Ἐβίωνός ἐστι καὶ
Αρτεμα, καὶ ζῆλος τοῦ κατὰ ᾿Αντιόχειαν Παύλου τοῦ
Σαμοσατέως, συνόδῳ καὶ κρίσει τῶν ἀπανταχοῦ ἐπισ
σκόπων ἀποκηρυχθέντος τῆς Ἐκκλησίας· ὃν διαδε
ξάμενος Λουκιανός, ἀποσυνάγωγος ἔμεινε τριῶν ἐπισκόπων πολυετείς χρόνους. τῶν τῆς ἀσεβείας
τὴν τρύγα ἐρροφηκότες, νῦν ἡμῖν οἱ ἐξ οὐκ ὄντων
ἐπεφύησαν, τὰ ἐκείνων κεκρυμμένα μοσχεύματα,
"Αρειός τε καὶ 'Αχιλλᾶς, καὶ ἡ τῶν σὺν αὐτοῖς του
νηρευομένων σύνοδος. Καὶ οὐκ οἶδ' ὅπως ἐν Συρίᾳ
χειροτονηθέντες ἐπίσκοποι τρεῖς διὰ τοῦ συναι
νεῖν αὐτοῖς, ἐπὶ τὸ χεῖρον ὑπεκκαίουσι· περὶ ὧν ἡ
κρίσις ὑπανακείσθω τῇ ὑμετέρᾳ δοκιμασία. Οι
τὰς μὲν τοῦ σωτηρίου πάθους, ταπεινώσεώς τε καὶ
«ενώσεως καὶ τῆς καλουμένης αὐτοῦ πτωχείας, καὶ
ὧν ἐπικτήτους ὁ Σωτὴρ δι᾿ ἡμᾶς ἀνεδέξατο φωνάς,
διὰ μνήμης ἔχοντες, παρατίθενται ἐπὶ παραγραφῇ
τῆς ἀνωτάτω καὶ ἀρχῆθεν αὐτοῦ θεότητος. Τῶν δὲ
τῆς φυσικῆς αὐτοῦ δόξης τε καὶ εὐγενείας καὶ παρὰ
τῷ Πατρὶ μονῆς σημαντικῶν λόγων ἐπιλήσμονες γεγόκασιν· οἷόν ἐστι τὸ, Ἐγὼ καὶ ὁ Πατὴρ ἓν ἐσμεν.
υπερ φησὶν ὁ Κύριος, οὐ Πατέρα ἑαυτὸν ἀναγορεύων,
οὐδὲ τὰς τῇ ὑποστάσει δύο φύσεις μίαν εἶναι
σαφηνίζων· ἀλλ' ὅτι τὴν πατρικὴν ἐμφέρειαν ἀκριδῶς πέφυκε σώζειν ὁ Υἱὸς τοῦ Πατρός, τὴν κατὰ
πάντα ὁμοιότητα αὐτοῦ ἐκ φύσεως ἀπομαξάμενος,
καὶ ἀπαράλλακτος εἰκὼν τοῦ Πατρὸς τυγχάνων, καὶ
ducam, doctores qui nobiscum consentiunt, pluribus admonere. Ipsi enim a Deo docti estis: nec
ignoratis, eam doctrinam quæ adversus ecclesiasticam pietatem nuper caput extulit, Ebionis esse
et Artemæ: nec aliud esse, quam imitationem Pauli
Samosateni, Antiochiæ episcopi, qui omnium ubique episcoporum concilio ac judicio ab Ecclesia
remotus est. Cui succedens Luciamus, pluribus annis a communione trium episcoporum sese abjunxit.
Horum impietatis fecem cum bausissent, nuper
nobis orti sunt Exucontii, occulta illorum germina,
Arius scilicet et Achillas, et reliqua impiorum istis
adhærentium turba. Ac nescio quo modo ordinati
in Syria tres episcopi, illis consentiendo, eos ad pejora incitant. Quorum judicium vestro examini reservetur. Qui salutaris passionis et abjectionis atque exinanitionis et paupertatis quam vocant, eoruin
denique omnium quæ Servator nostra causa suscepit, ascititias voces memoria retinentes, eas ad supremam æternamque illius divinitatem refellendam
afferunt. Eorum autem verborum quæ naturalem
ejus gloriam ac nobilitatem et apud Patrem mansionem designant, prorsus immemores sunt. Cujus -
modi est illud ss: Ego et Pater, unum sumus. Quod
quidem Dominus dicit, non quo se ipsum Patrem
renuntiet, nec quo duas personas unam esse demonstret; sed quoniam Patris Filius expressam
Patris similitudinem exactissime servat, quippe qui
omnimodam ejus similitudinem a natura impresτοῦ πρωτοτύπου ἔκτυπος χαρακτήρ. Οθεν καὶ τῷ sam habeat, sitque imago Patris nulla in re discreτην καῦτα ποθοῦντι ἰδεῖν Φιλίππῳ ἀφθόνως ὁ Κύριος
εμφανίζει, πρὸς ἐν λέγοντα· Δεῖξον ἡμῖν τὸν Πατέρα, λέγει· 'Ο έωρακώς ἐμὲ ἑώρακε τὸν Πατέρα·
ὥσπερ δι᾿ ἐσόπτρου ἀκηλιδώτου καὶ ἐμψύχου θείας
εἰκόνος, αὐτοῦ θεωρουμένου τοῦ Πατρός. "Ων ὅμοιον
ἐν Ψαλμοῖς οἱ ἁγιώτατοί φασιν· Ἐν τῷ φωτί σου
"Joan. x, 30.
st Joan. xiv,
Αποσυνάγωγος ἔμεινε τριῶν ἐπισκόπων.
Hujus verbi vim non intellexerunt interpretes. Quos
secutus Baronius ad annum 518 scribit, Lucianum
a tribus episcopis sibi continue succedentibus, Ecclesia ejectum fuisse. Atqui non hoc dicit Alexander, sed tantum ait Lucianum schisma fecisse in
Antiochensi Ecclesia, et sub tribus episcopis continue sibi succedentibus collectas seorsum celebrasse.
ld enim significat vox ἀποσυνάγωγος. Itaque Epiphanius Scholasticus non male hunc locum interpretatus est hoc modo, cui succedens Lucianus,
extra synanogas mansit trium episcoporum plurimo
lempore. Basilius in epistola prima ad Amphibolo
chium παρασυναγωγήν usurpat eodem sensu, ubi
distinguit inter hæresin, et schisma, et παρασυνα
γωγήν. Παρασυναγωγάς autem ait esse illegitimos
conventus, qui fiunt ab immorigeris presbyteris vel
episcopis et laicis. Verbi gratia, si quis criminis
convictus, et a ministerio sacro suspensus, judicio
con pareat, sed ministerium suum obire velit, et
populum colligat. Inter παρασυναγωγήν autem et
schisma parum distat. Porro causa schismatis Luciano fuit doctrina Pauli Samosatensis quam defendebat, ut docet Alexander. Cujus gratia diu separavit se a tribus episcopis, Domno, Tymæo ac
pans, et primitivi exemplaris expressa figura. Unde
etiam Philippo tunc videre cupienti Dominus abunde commonstrat. Dicenti enim: Ostende nobis Patrem, respondet: Qui vidit me, vidit et Patrem 36
quippe cum per purissimum et animatum speculum
divinæ imaginis ipse conspiciatur. Quibus simila
Cyrillo. Tantum vero ad unitatem Ecclesiæ reversus
est, ut ex Alexandro colligitur. Neque enim eum
usque ad exitum vitæ in schismate mansisse Alexander scribit, sed tantum longo tempore separatuin
fuisse. Caeterum hanc vocem ἀποσυνάγωγος mutuatus est Alexander ex Joannis Evangelio, cap. xvi,
ubi Christus prædicit apostolis suis, quod Judæi
ipsos e synagogis suis ejecturi essent, ἀποσυναγώ
τους ποιήσουσιν ὑμᾶς.
Έν Συρίᾳ χειρ. ἐπίσκοποι τρεῖς. Intelligit
Eusebium Cæsarea Palæstinæ episcopum, Theodotum Laodiceæ et Paulinum Tyri. Hos enim anathemate damnatos fuisse ab Alexandro Alexandriæ
episcopo, testatur Arius in epistola ad Eusebium
Nicomediensem episcopum, quæ refertur a Theodorito, Hist. eccl. lib. 1, cap. 5.
Ὑπανακείσθω. In codice Leonis Allalii, et
in Regio J. Pini, et in editione Basiliensi legitur
ἀνακείσθω. Quomodo etiam scribitur apud Nicephorum.
Τὰς τῇ ὑποστάσει δύο φύσεις. Duas naturas dicit Alexander, non simpliciter et absolute
duas, sed personaliter duas, eo quod in duabus
personis exsistat una natura. Quare φύσις ἐν ὑπου
στάσει idem est quod persona,
col. 563–564page 20 of 43
PG 18:563τὸν Πατέρα καὶ εἰκότως· πᾶσα γὰρ ἀσεβής φωνὴ εἰς τὸν Υἱὸν λέγεσθαι τολμωμένη, εἰς τὸν Πα τέρα τὴν ἀναφορὰν ἔχει. Λ οψόμεθα φῶς. Διὸ δὴ καὶ ὁ τιμῶν τὸν Υἱόν, τιμᾷ Χ. Καὶ τί λοιπὸν ἔτι θαυμαστὸν 8 μέλλω γράφειν, ἀγαπητοὶ, εἰ τὰς κατ' ἐμοῦ ψευδείς διαβολὰς καὶ τοῦ εὐσεβεστάτου ἡμῶν λαοῦ ἐκθήσομαι; Οἱ γὰρ κατά τῆς θεότητος, τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ παραταξάμενοι, οὐδὲ τὰς καθ᾿ ἡμῶν ἀχαρίστους παροινίας παραιτοῦνται λέγειν· οἵ γε οὐδὲ τῶν ἀρχαίων τινὰς συγκρίνειν ἑαυ τοῖς ἀξιοῦσιν, οὐδὲ οἷς ἡμεῖς ἐκ παίδων ώμιλήσαμεν διδασκάλοις, ἐξισοῦσθαι ἐνέχονται. Ἀλλ᾿ οὐδὲ τῶν νῦν πανταχοῦ συλλειτουργῶν τινα εἰς μέτρον σοφίας ἡγοῦνται· μόνοι σοφοὶ καὶ ἀκτήμονες, καὶ δογμάτων εὑρεταὶ λέγοντες εἶναι, καὶ αὐτοῖς ἀποκεκαλύφθαι με νοις, ἅπερ οὐδενὶ τῶν ὑπὸ τὸν ἥλιον ἑτέρῳ πέφυκεν ἐλθεῖν εἰς ἔννοιαν. Ἢ ἀνοσίου τύφου καὶ ἀμέτρου μα νίας, καὶ μελαγχολικῆς ἡρμοσμένης δόξης κενής, καὶ σατανικοῦ φρονήματος, εἰς τὰς ἀνοσίους αὐτῶν ψυχὰς ἀποσκιρώσαντος (50)! Οὐ κατᾔδεσεν αὐτοὺς ἡ τῶν ἀρχαίων Γραφών φιλόθεος σαφήνεια· οὐδὲ ἡ τῶν συλλειτουργῶν σύμφωνος περὶ Χριστοῦ εὐλάβεια τὴν κατ' αὐτοῦ θρασύτητα αὐτῶν ἡμαύρωσεν "Ον οὐδὲ τὰ δαιμόνια τῆς ἀνοσιουργίας ανέξεται, φωνὴν βλάσφημον κατὰ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ εἰπεῖν φυλαττόμενα. ΧΙ. Ταῦτα μὲν οὖν ἡμῖν κατὰ τὴν παροῦσαν δύνα μιν ἐπαπηρείσθω, πρὸς τοὺς ἀπαιδεύτῳ ὕλῃ κατὰ τοῦ Χριστοῦ κονισαμένους, καὶ τὴν εἰς αὐτὸν εὐσέβειαν ἡμῶν συκοφαντεῖν προθεμένους. Φασὶ γὰρ ἡμᾶς οἱ φληνάφων ἐφευρεταὶ μύθων, ἀποστρεφομένους τὴν ἐξ οὐκ ὄντων ἀσεβῆ καὶ ἄγραφον κατά Χρι στοῦ βλασφημίαν, ἀγέννητα διδάσκειν δύο. Δυοῖν θά τερον λέγοντες δεῖν εἶναι οἱ ἀπαίδευτοι, ἢ ἐξ οὐκ ὄν των αὐτὸν εἶναι φρονεῖν, ἢ πάντως ἀγέννητα λέγειν δύο· ἀγνοοῦντες οἱ ἀνάσχετοι, ὡς μακρὸν ἂν εἴη με ταξὺ Πατρὸς ἀγεννήτου, καὶ τῶν κτισθέντων ὑπ' αὐτ τοῦ ἐξ οὐκ ὄντων, λογικῶν τε καὶ ἀλόγων. ἂν μεσι τεύουσα φύσις μονογενής δι' ἧς τὰ ὅλα ἐξ οὐκ τος. Τιμᾷ τὸν Πατέρα. αποσκιρτήσαν Καὶ μελαγχολικῆς ἡρμοσμένης δόξης. μελαγχολικοῖς, καὶ μελαγχολικῆς δόξης, ηρμοσμένης. Ημαύρωσεν. ἡμέρωσεν. Ἀπαιδεύτῳ ὕλῃ. υλακῇ, Ὧν μεσιτεύουσα φύσις μονογενής. Αποσκιρώσαντες. φύσιν ἐν ὑποστάσει, ένσκηνώσαντος. Ερίτὸν Πατέρα καὶ εἰκότως· πᾶσα γὰρ ἀσεβής
φωνὴ εἰς τὸν Υἱὸν λέγεσθαι τολμωμένη, εἰς τὸν Πα
τέρα τὴν ἀναφορὰν ἔχει.
est id quod sancti dicunt in Psalmis: In lumine Λ οψόμεθα φῶς. Διὸ δὴ καὶ ὁ τιμῶν τὸν Υἱόν, τιμᾷ
tão videbimus lumen ". Quocirca qui honore afficit
Filium, simul honore afficit Patrem; et qui honorat Patrem, honorat etiam Filium 28: et quidem
merito. Omne enim impium verbum quod profertur
in Filium, ad personam Patris pertinet.
X. Post hæc vero, fratres charissimi, cui mirum
videatur id quod scripturus sum, si calumnias ab
illis confictas adversus me et adversus religiosissiinam plebem exposuero? Nam qui divinitatem Filii
Dei oppugnare aggressi sunt, nos quoque ingrato
animo conviciis appetere non verentur. Qui nec ullos ex antiquis sibi comparari volunt: nec eos quibus nos ab ineunte ætate magistris usi sumus, exæquari sibi patiuntur. Sed nec ullum ex omnibus
qui hodie sunt collegæ nostri, ad mediocrem scientiam pervenisse censent: solos sapientes ac nihil
possidentes, solos dogmatum inventores se esse jactantes, sibique solis ea revelata esse, quæ nemini
unquam eorum qui sub coelo sunt, in mentem venerint. O impiam arrogantiam! o vesaniam immensam!o inanem gloriam, atra bile percitis convenientem! o superbia Satanæ, quæ sceleratis eorum
mentibus insedit! Non illis pudorem incussit veterum Scripturarum perspicuitas religiosa: nec collegarum nostrorum consentiens de Christo doctrina audaciam eorum adversus illum repressit. Quorum impietatem ne ipsi quidem dæmones laturi
sunt, quippe qui cavent, ne quam adversus Filium
Dei impiam vocem emittant.
XI. Atque hæc pro virili parte nunc a nobis disputata sint adversus eos qui in imperita materia
tanquam in pulvere volutati, Christum impugnare
aggressi sunt, et nostram erga illum pietatem calumniari instituerunt. Aiunt enim isti ineptarum
fabularum inventores nos, qui impiam et nullo Scripturarum testimonio fultam blasphemiam ex non
exstantibus aversamur, duo ingenita asserere. Duorum enim alterum necessario esse dicendum affirmant imperiti: aut illum ex non exstantibus esse,
aut certe duo esse ingenita: nec intelligunt rudes
atque ignari, multum interesse inter Patrem ingenitum, et res ab illo creatas ex nihilo, tam ratio -
37 Psal. xxxv, 10. 98 Joan. v, 23.
Χ. Καὶ τί λοιπὸν ἔτι θαυμαστὸν 8 μέλλω γράφειν,
ἀγαπητοὶ, εἰ τὰς κατ' ἐμοῦ ψευδείς διαβολὰς καὶ τοῦ
εὐσεβεστάτου ἡμῶν λαοῦ ἐκθήσομαι; Οἱ γὰρ κατά
τῆς θεότητος, τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ παραταξάμενοι, οὐδὲ
τὰς καθ᾿ ἡμῶν ἀχαρίστους παροινίας παραιτοῦνται
λέγειν· οἵ γε οὐδὲ τῶν ἀρχαίων τινὰς συγκρίνειν ἑαυ
τοῖς ἀξιοῦσιν, οὐδὲ οἷς ἡμεῖς ἐκ παίδων ώμιλήσαμεν
διδασκάλοις, ἐξισοῦσθαι ἐνέχονται. Ἀλλ᾿ οὐδὲ τῶν
νῦν πανταχοῦ συλλειτουργῶν τινα εἰς μέτρον σοφίας
ἡγοῦνται· μόνοι σοφοὶ καὶ ἀκτήμονες, καὶ δογμάτων
εὑρεταὶ λέγοντες εἶναι, καὶ αὐτοῖς ἀποκεκαλύφθαι με
νοις, ἅπερ οὐδενὶ τῶν ὑπὸ τὸν ἥλιον ἑτέρῳ πέφυκεν
ἐλθεῖν εἰς ἔννοιαν. Ἢ ἀνοσίου τύφου καὶ ἀμέτρου μα
νίας, καὶ μελαγχολικῆς ἡρμοσμένης δόξης κενής,
καὶ σατανικοῦ φρονήματος, εἰς τὰς ἀνοσίους αὐτῶν
ψυχὰς ἀποσκιρώσαντος (50)! Οὐ κατᾔδεσεν αὐτοὺς ἡ
τῶν ἀρχαίων Γραφών φιλόθεος σαφήνεια· οὐδὲ ἡ τῶν
συλλειτουργῶν σύμφωνος περὶ Χριστοῦ εὐλάβεια τὴν
κατ' αὐτοῦ θρασύτητα αὐτῶν ἡμαύρωσεν "Ον
οὐδὲ τὰ δαιμόνια τῆς ἀνοσιουργίας ανέξεται, φωνὴν
βλάσφημον κατὰ τοῦ Υἱοῦ τοῦ Θεοῦ εἰπεῖν φυλαττό
μένα.
ΧΙ. Ταῦτα μὲν οὖν ἡμῖν κατὰ τὴν παροῦσαν δύναμιν ἐπαπηρείσθω, πρὸς τοὺς ἀπαιδεύτῳ ὕλῃ
κατὰ τοῦ Χριστοῦ κονισαμένους, καὶ τὴν εἰς αὐτὸν
εὐσέβειαν ἡμῶν συκοφαντεῖν προθεμένους. Φασὶ γὰρ
ἡμᾶς οἱ φληνάφων ἐφευρεταὶ μύθων, ἀποστρεφομέ
νους τὴν ἐξ οὐκ ὄντων ἀσεβῆ καὶ ἄγραφον κατά Χριστοῦ βλασφημίαν, ἀγέννητα διδάσκειν δύο. Δυοῖν θάτερον λέγοντες δεῖν εἶναι οἱ ἀπαίδευτοι, ἢ ἐξ οὐκ ὄν
των αὐτὸν εἶναι φρονεῖν, ἢ πάντως ἀγέννητα λέγειν
δύο· ἀγνοοῦντες οἱ ἀνάσχετοι, ὡς μακρὸν ἂν εἴη με
ταξὺ Πατρὸς ἀγεννήτου, καὶ τῶν κτισθέντων ὑπ' αὐτ
τοῦ ἐξ οὐκ ὄντων, λογικῶν τε καὶ ἀλόγων. ἂν μεσι
τεύουσα φύσις μονογενής δι' ἧς τὰ ὅλα ἐξ οὐκ
τος. Sic enim vertit: Sapientia Salane in animas
eorum nequissimas vehementer insiliens.
Τιμᾷ τὸν Πατέρα. Epiphanius Scholasticus phanius Scholasticus legisse videtur αποσκιρτήσαν
quædam hic addit quæ non leguntur in Græco. Sic
enim habet: Quapropter et qui honorat Patrem,
honorat et Filium, et qui honorat Filium, honorat
et Patrem, et recte. Quam lectionem confirmant sequentia, Itaque error videtur librariorum, qui hanc
pericopen omiserunt decepti vocum similitudine.
Καὶ μελαγχολικῆς ἡρμοσμένης δόξης. Lego
μελαγχολικοῖς, quemadmodum edidit Jacobus Sirimundus: cujus tamen factum probare non possum,
in eo quod lectionem nullius scripti codicis auctoritate firmatam in textum admittere non dubitavit:
quam ad latus editionis suæ rejicere, aut in adnotationibus referre potius conveniebat. Apud Nicephorum, in lib. viii, cap. 7, legitur καὶ μελαγχολι
κῆς δόξης, omnissa voce ηρμοσμένης.
Ημαύρωσεν. Codex Leonis Allatii habet
ἡμέρωσεν. Αtque ita prorsus legit Epiphanius Scho
lasticus, ut ex interpretatione ejus apparet. Sic
enim vertit Non comministrorum concors reverentia de Christo, ferocitatem eorum mansuefecit.
Ἀπαιδεύτῳ ὕλῃ. Sic vocat dialecticas argumentationes, quibus utebatur Arius adversus
Christi divinitatein. In codice tamen Allatii pro vần
legitur υλακῇ, id est latratu, quod non probo.
Ὧν μεσιτεύουσα φύσις μονογενής. Benigne
intelligendum est quod hoc loco ait Alexander, na
turam unigenitam mediam esse inter Patrem ingenitum et creaturas. Ubi naturam sumit pro perΑποσκιρώσαντες. In manuscripto codice sona. Intelligit enim φύσιν ἐν ὑποστάσει, ut paulo
Henrici Savilii scriptum est ένσκηνώσαντος. Ερί- ante locutus est Alexander. Mediam autem vocat
col. 565–566page 21 of 43
PG 18:565ὄντων ἐποίησεν ὁ Πατὴρ τοῦ Θεοῦ Λόγου· ἡ ἐξ αὐτοῦ τοῦ ὄντος Πατρός γεγέννηται· ὡς καὶ αὐτός που διε μαρτύρατο λέγων ὁ Κύριος, Ὁ ἀγαπῶν τὸν Πατέρα, ἀγαπᾷ καὶ τὸν Υἱὸν τὸν γεγεννημένον ἐξ αὐτοῦ. ΧΙΙ. Περὶ ὧν ἡμεῖς οὕτως πιστεύομεν, ὡς τῇ ἀπο στολικῇ Ἐκκλησίᾳ δοκεῖ· Εἰς μόνον ἀγέννητον Πα τέρα, οὐδένα τοῦ εἶναι αὐτῷ τὸν αἴτιον ἔχοντα, ἅτρε στόν τε καὶ ἀναλλοίωτον, ἀεὶ κατὰ τὰ αὐτὰ καὶ ὡσαύ τως ἔχοντα, ούτε προκοπήν, οὔτε μείωσιν ἐπιδεχόμενον· Νόμου καὶ Προφητῶν καὶ Εὐαγγελίων δοτῆρα, πατριαρχῶν καὶ ἀποστόλων, καὶ ἁπάντων ἁγίων Κύ ριον. Καὶ εἰς ἕνα Κύριον Ἰησοῦν Χριστὸν, τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ τὸν μονογενῆ, γεννηθέντα οὐκ ἐκ τοῦ μὴ ὄντος, ἀλλ᾽ ἐκ τοῦ ὄντος Πατρὸς, οὐ κατὰ τὰς τῶν σω μάτων ὁμοιότητας, ταῖς τομαῖς ἢ ταῖς ἐκ διαιρέσεων ἀποῤῥοίαις, ὥσπερ Σαβελλίῳ καὶ Βαλεντίνῳ δοκεῖ ἀλλ' ἀῤῥήτως καὶ ἀνεκδιηγήτως, κατὰ τὸν εἰπόντα, ὡς ἀνωτέρω παρεθήκαμεν, Τὴν γενεὰν αὐτοῦ τίς διηγήσεται; Τῆς ὑποστάσεως αὐτοῦ πάσῃ τῇ γεν νητῇ φύσει ἀπεριεργάστου τυγχανούσης, καθὼς καὶ αὐτὸς ὁ Πατήρ ἀπεριέργαστός ἐστι, διὰ τὸ μὴ χωρεῖν τὴν τῶν λογικῶν φύσιν, τῆς πατρικῆς θεογο νέας τὴν εἴδησιν· ἅπερ οὐ παρ᾿ ἐμοῦ δεῖ μαθεῖν ἄν δρας τῷ τῆς ἀληθείας πνεύματι κινουμένους, υπη χούσης ἡμᾶς καὶ τῆς φθασάσης Χριστοῦ περὶ τούτου φωνῆς καὶ διδασκούσης· Οὐδεὶς οἶδε τίς ἐστιν ὁ Πατὴρ, εἰ μὴ ὁ Υἱός· καὶ οὐδεὶς οἶδε τίς ἐστιν ὁ Υἱός, εἰ μὴ ὁ Πατήρ. "Ατρεπτον τοῦτον καὶ ἀναλ λοίωτον ὡς τὸν Πατέρα, ἀπροσδεῆ, καὶ τέλειον Υἱὸν, ἐμφερῆ τῷ Πατρὶ μεμαθήκαμεν, μόνῳ τῷ ἀγεννήτῳ λειπόμενον ἐκείνου. Εἰκὼν γάρ ἐστιν ἀπηκριβωμένη, καὶ ἀπαράλλακτος τοῦ Πατρός. Πάντων γὰρ εἶναι τὴν εἰκόνα πλήρη, δι' ὧν ἡ μείζων ἐμφέρεια δῆλον, ὡς αὐτὸς ἐπαίδευσεν ὁ Κύριος· Ὁ Πατήρ μου, λέ γων, μείζων μου ἐστί. Καὶ κατὰ τοῦτο καὶ τὸ ἀεὶ εἶναι τὸν Υἱὸν ἐκ τοῦ Πατρὸς πιστεύομεν. ἀπαύγασμα γάρ ἐστι τῆς δόξης, καὶ χαρακτὴρ τῆς πα τρικῆς ὑποστάσεως. Ἀλλὰ μή τις τὸ ἀεὶ πρὸς ὑπό κι αν 'Αγεννήτου λαμβανέτω, ὡς οἴονται οἱ τὰ ψυχῆς αἰσθητήρια πεπηρωμένοι. Οὔτε γὰρ τὸ ἦν, οὔτε τὸ ἱεὶ, οὔτε τὸ πρὸ αἰώνων, ταὐτόν ἐστι τῷ ᾿Αγεννήτῳ. Ἀλλ᾿ οὐδ᾽ ὁτιοῦν ἀνθρώπων ἔννοια ονοματοποιῆσαι σπουδάσει, δηλοῖ τὸ ἀγέννητον. Ὡς καὶ ὑμᾶς οὕτως ἐκδέχεσθαι πιστεύω, καὶ τεθάῤῥηκα τῇ περὶ πάντων ὑμῶν ὀρθῇ προθέσει, κατὰ μηδένα τρόπον τούτων τῶν ὀνομάτων τὸ ἀγέννητον δηλούντων. Ἔοικε γὰρ δι' οὗ Πάσῃ τῇ γεννητῇ φύσει. γενητῇ, Πάντων γὰρ εἶναι τὴν εἰκόνα. πάντων γὰρ εἶναι δεῖ τὴν εἰκόνα χιν, πλήρη. δεῖν δῆλον δηλούται, δήλον.EPISTOLA.
ὄντων ἐποίησεν ὁ Πατὴρ τοῦ Θεοῦ Λόγου· ἡ ἐξ αὐτοῦ nales quam rationis expertes. Inter quæ duo neτοῦ ὄντος Πατρός γεγέννηται· ὡς καὶ αὐτός που διε
μαρτύρατο λέγων ὁ Κύριος, Ὁ ἀγαπῶν τὸν Πατέρα,
ἀγαπᾷ καὶ τὸν Υἱὸν τὸν γεγεννημένον ἐξ αὐτοῦ.
ΧΙΙ. Περὶ ὧν ἡμεῖς οὕτως πιστεύομεν, ὡς τῇ ἀπο
στολικῇ Ἐκκλησίᾳ δοκεῖ· Εἰς μόνον ἀγέννητον Πατέρα, οὐδένα τοῦ εἶναι αὐτῷ τὸν αἴτιον ἔχοντα, ἅτρεστόν τε καὶ ἀναλλοίωτον, ἀεὶ κατὰ τὰ αὐτὰ καὶ ὡσαύ
τως ἔχοντα, ούτε προκοπήν, οὔτε μείωσιν ἐπιδεχόμε
νον· Νόμου καὶ Προφητῶν καὶ Εὐαγγελίων δοτῆρα,
πατριαρχῶν καὶ ἀποστόλων, καὶ ἁπάντων ἁγίων Κύριον. Καὶ εἰς ἕνα Κύριον Ἰησοῦν Χριστὸν, τὸν Υἱὸν
τοῦ Θεοῦ τὸν μονογενῆ, γεννηθέντα οὐκ ἐκ τοῦ μὴ
ὄντος, ἀλλ᾽ ἐκ τοῦ ὄντος Πατρὸς, οὐ κατὰ τὰς τῶν σωμάτων ὁμοιότητας, ταῖς τομαῖς ἢ ταῖς ἐκ διαιρέσεων
ἀποῤῥοίαις, ὥσπερ Σαβελλίῳ καὶ Βαλεντίνῳ δοκεῖ·
ἀλλ' ἀῤῥήτως καὶ ἀνεκδιηγήτως, κατὰ τὸν εἰπόντα,
ὡς ἀνωτέρω παρεθήκαμεν, Τὴν γενεὰν αὐτοῦ τίς
διηγήσεται; Τῆς ὑποστάσεως αὐτοῦ πάσῃ τῇ γεννητῇ φύσει ἀπεριεργάστου τυγχανούσης, καθὼς
καὶ αὐτὸς ὁ Πατήρ ἀπεριέργαστός ἐστι, διὰ τὸ μὴ
χωρεῖν τὴν τῶν λογικῶν φύσιν, τῆς πατρικῆς θεογο
νέας τὴν εἴδησιν· ἅπερ οὐ παρ᾿ ἐμοῦ δεῖ μαθεῖν ἄν
δρας τῷ τῆς ἀληθείας πνεύματι κινουμένους, υπηχούσης ἡμᾶς καὶ τῆς φθασάσης Χριστοῦ περὶ τούτου
φωνῆς καὶ διδασκούσης· Οὐδεὶς οἶδε τίς ἐστιν ὁ
Πατὴρ, εἰ μὴ ὁ Υἱός· καὶ οὐδεὶς οἶδε τίς ἐστιν ὁ
Υἱός, εἰ μὴ ὁ Πατήρ. "Ατρεπτον τοῦτον καὶ ἀναλλοίωτον ὡς τὸν Πατέρα, ἀπροσδεῆ, καὶ τέλειον Υἱὸν,
ἐμφερῆ τῷ Πατρὶ μεμαθήκαμεν, μόνῳ τῷ ἀγεννήτῳ
λειπόμενον ἐκείνου. Εἰκὼν γάρ ἐστιν ἀπηκριβωμένη,
καὶ ἀπαράλλακτος τοῦ Πατρός. Πάντων γὰρ εἶναι τὴν
εἰκόνα πλήρη, δι' ὧν ἡ μείζων ἐμφέρεια δῆλον,
ὡς αὐτὸς ἐπαίδευσεν ὁ Κύριος· Ὁ Πατήρ μου, λέγων, μείζων μου ἐστί. Καὶ κατὰ τοῦτο καὶ τὸ ἀεὶ
εἶναι τὸν Υἱὸν ἐκ τοῦ Πατρὸς πιστεύομεν. Απαύγασμα γάρ ἐστι τῆς δόξης, καὶ χαρακτὴρ τῆς πατρικῆς ὑποστάσεως. Ἀλλὰ μή τις τὸ ἀεὶ πρὸς ὑπόκι αν 'Αγεννήτου λαμβανέτω, ὡς οἴονται οἱ τὰ ψυχῆς
αἰσθητήρια πεπηρωμένοι. Οὔτε γὰρ τὸ ἦν, οὔτε τὸ
ἱεὶ, οὔτε τὸ πρὸ αἰώνων, ταὐτόν ἐστι τῷ ᾿Αγεννήτῳ.
Ἀλλ᾿ οὐδ᾽ ὁτιοῦν ἀνθρώπων ἔννοια ονοματοποιῆσαι
σπουδάσει, δηλοῖ τὸ ἀγέννητον. Ὡς καὶ ὑμᾶς οὕτως
ἐκδέχεσθαι πιστεύω, καὶ τεθάῤῥηκα τῇ περὶ πάντων
ὑμῶν ὀρθῇ προθέσει, κατὰ μηδένα τρόπον τούτων
τῶν ὀνομάτων τὸ ἀγέννητον δηλούντων. Ἔοικε γὰρ
» ] Joan. v,\. so Isa. LIII, 8. 31 Matth. xt, 27.
naturam unigenitam, non quod Unigenitus inferior
sit Patre, sed quod per illum omnia facit Pater, ut ait
Joannes evangelista. Unde δι' οὗ proprie tribuitur
Filio, quemadmodum notat Basilius in libro De
Spiritu sancto.
Πάσῃ τῇ γεννητῇ φύσει. Malim scribere
γενητῇ, quemadmodum legisse videtur Epiphanius.
Vertit enim, omni creatæ natura imperscrutabili, etc.
Πάντων γὰρ εἶναι τὴν εἰκόνα. In codice
Saviliano et in editione Basiliensi verbum interseritur hoc modo, πάντων γὰρ εἶναι δεῖ τὴν εἰκόνα
dium obtinens unigenita natura Dei Verbi per
quam Pater universa condidit ex nihilo, ex ipso
vero Patre progenita est. Sicut ipse Dominus quodam loco testatus est his verbis 29: Qui diligit Patrem, diligit etiam Filium qui ex eo genitus est.
XII. De quibus nos ita credimus, quemadmodum
apostolica sentit Ecclesia: In unum ingenitum Patrem, qui a nullo causam babet essentiæ suæ: nec
conversioni obnoxium nec mutationi, qui semper
eodem modo se habet, nec profectum nec diminu -
tionem admittit: qui Legem et Prophetas et Evangelia nobis dedit: qui Dominus est patriarcharum
et apostolorum sanctorumque omnium. Et in unum
Dominum Jesum Christum, Filium Dei unigenitum:
non ex nihilo genitum, sed ex eo qui Pater est;
non corporum more, per incisiones aut defluxus
divisionum, quemadmodum Sabellio videtur et Valentino, sed inexplicabili et inenarrabili quodam
modo, juxta prophetæ verba " quae supra retulimus: Generationem ejus quis enarrabit? Quippe
cum ejus subsistentiam nulla mortalis natura pervestigare possit, sicut nec Pater ab ullo investigari
potest; propterea quod rationalis natura modum
divinæ illius ex Patre generationis percipere haudquaquam valet. Verum homines qui Spiritu veritatis moventur, non opus habent ista a me discere,
cum auribus nostris insonent verba jam olim a
Christo hac de re prolata, nosque ita doceant: Ne
mo novit Patrem nisi Filius, et nemo novit quis sit
Filius nisi Pater 31. Hunc conversionis ac mutationis expertem perinde ac Patrem, nullius egentem,
et perfectum Filium, Patrisque similem esse didici.
mus, hoc solo inferiorem Patre, quod ingenitus-non
est. Est enim imago Patris exactissima et in nullo
discrepans. Quippe liquet, eum imaginem esse plene omuia continentem, quibus maxima similitudo
declaratur, sicut ipse Dominus docuit, cum ait:
Pater major me est ¹¹. Et secundum hoc Filium e
Patre semper exsistere credimus. Est enim splen -
dor paternæ gloriæ, et figura substantiæ ejus 33. Sed
nemo cam vocem semper ad suspicionem trabat
lugeniti, sicut existimant ii qui sensus animi obcæcatos habent. Nam nec verbum erat, nec sem…
per, nec ante sæcula idem est quod Ingénitum. Sed
neque aliud ullum vocabulum humana mens comminisci potest quod significet ingenitum. Atque ita
vos intelligere credo, vestroque in omnibus re32 Joan. χιν, 28. 33 Hebr. 1, 5.
πλήρη. Atque ita legisse videtur Epiphanius Scho-.
lasticus. Sic enim vertit, et omnino imaginem convenit esse plenam eorum, per quæ non desit aliquid
ab æqualitate ejus cujus imago est. Sed et Christophorsonus eamdem scripturam in libris suis repererat, nisi quod δεῖν in illis exemplaribus legebatur,
melius fortasse. Refertur enim ad vocem δῆλον quæ
sequitur. Quod si ai legere malimus, tum seribeu
dum erit δηλούται, ut legitur in codice Leonis All
tii, pro δήλον.
col. 567–568page 22 of 43
PG 18:567τὴν μέντοι κατ' ἀξίαν τοῦ Μονογενούς θεότητα, καὶ οἷον ἀρχαιότητα σημαίνειν μὴ δυνάμενα· τῶν δὲ ἁγίων ἀνδρῶν ὡς δύναμις ἑκάστῳ ἐμφανίσαι τὸ μυστήριον βιαζομένων, καὶ συγγνώμην αιτούντων παρὰ τῶν ἀκροατῶν δι᾿ εὐλόγου ἀπολογίας, διὰ τοῦ λέγειν Εἰς ἃ ἐφθάσαμεν. Εἰ δέ τι παρὰ τὸ ἀνθρώπινον, διὰ χειλέων φθέγμα μεῖζόν τι προσδοκῶσιν οἱ ἄνδρες, τὰ ἐκ μέρους αὐτοῖς γνωρισθέντα καταργεῖσθαι λέ γοντες, δῆλον ὅτι πολὺ τοῦ ἐλπιζομένου λείπεται τὸ ἦν, καὶ τὸ ἀεὶ, καὶ τὸ πρὸ αἰώνων ὅπερ δ' ἂν ᾖ, οὐκ ἔστι ταὐτὸν τῷ Ἀγεννήτῳ. Οὐκοῦν τῷ μὲν ἀγεν νήτῳ Πατρὶ, οἰκεῖον ἀξίωμα φυλακτέον, μηδένα του εἶναι αὐτῷ τὸν αἴτιον λέγοντας· τῷ δὲ Υἱῷ τὴν ἁρμό ζουσαν τιμὴν ἀπονεμητέον, τὴν ἀναρχον αὐτῷ παρὰ τοῦ Πατρὸς γέννησιν ἀνατιθέντας, καὶ ὡς ἐφθάσα μεν, αὐτῷ σέβας απονέμοντες, μόνον εὐσεβῶς καὶ εὐφήμως τὸ ἦν, καὶ τὸ ἀεὶ, καὶ τὸ πρὸ αἰώνων λέ γοντες ἐπ' αὐτοῦ· τὴν μέντοι θεότητα αὐτοῦ μὴ παρ αιτούμενοι, ἀλλὰ τῇ εἰκόνι καὶ τῷ χαρακτῆρι τοῦ Πατρὸς ἀπηκριβωμένην ἐμφέρειαν κατὰ πάντα ἀνα τιθέντες. Τὸ δὲ ἀγέννητον τῷ Πατρὶ μόνον ιδίωμα παρεῖναι δοξάζοντες, ἅτε δὲ καὶ αὐτοῦ φάσκοντος τοῦ Σωτῆρος. Ο Πατήρ μου μείζων μου ἐστί. Πρὸς δὲ τῇ εὐσεβεῖ ταύτῃ περὶ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ δόξῃ, καθὼς ἡμᾶς αἱ θεῖαι Γραφαὶ διδάσκουσιν, ἐν Πνεῦμα ἅγιον ὁμολογοῦμεν, τὸ καινίσαν τούς τε τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης ἁγίους ἀνθρώπους, καὶ τοὺς τῆς χρηματιζούσης Καινῆς παιδευτὰς θείους. Μίαν καὶ μόνην καθολικὴν, τὴν ἀποστολικὴν Ἐκκλησίαν· ἀκαθαίρε τον μὲν ἀεὶ, κἂν πᾶς ὁ κόσμος αὐτῇ πολεμεῖν βουλεύηται νικηφόρον δὲ πάσης τῆς τῶν ἑτεροδόξων ἀσεβεστάτης επαναστάσεως, εὐθαρσεῖς ἡμᾶς κατα σκευάσαντος τοῦ Οἰκοδεσπότου αὐτῆς, διὰ τοῦ βοᾷν· Θαρσείτε, ἐγὼ νενίκηκα τὸν κόσμον. Μετά τοῦτο τὴν ἐκ νεκρῶν ἀνάστασιν οἴδαμεν· ἧς ἀπαρχὴ γέγονεν ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστός, σῶμα φορέσας ἀληθῶς καὶ οὐ δοκήσει, ἐκ τῆς Θεοτόκου Μα ρίας, ἐπὶ συντελείᾳ τῶν αἰώνων εἰς ἀθέτησιν ἁμαρ τίας ἐπιδημήσας τῷ γένει τῶν ἀνθρώπων, σταυρωθεὶς καὶ ἀποθανών, ἀλλ᾽ οὐ διὰ ταῦτα τῆς ἑαυτοῦ θεότητος ήττων γεγενημένος· ἀναστὰς ἐκ νεκρῶν, ἀναληφθεὶς ἐν οὐρανοῖς, καθήμενος ἐν δεξιᾷ τῆς με οἱονεὶ χρόνων εἶναι παρέκτασις ταῦτα τὰ ὀνόματα, γαλωσύνης. Σιν, Διὰ τοῦ λέγειν· Εἰς ἃ ἐφθάσαμεν. Τὰ ἐκ μέρους αὐτοῖς γνωρισθέντα. γνωσθέντα. Τῷ Πατρὶ μόνον ιδίωμα. Το καινίσαν. κινῆσαν, Αὐτῇ πολεμεῖν βουλεύηται. βούληται. πολεμεῖν αὐτῇ βούληται. Εὐθαρσεῖς ἡμᾶς κατασκευάσαντος. κατασκευάζοντος.τὴν μέντοι κατ' ἀξίαν τοῦ Μονογενούς θεότητα, καὶ
οἷον ἀρχαιότητα σημαίνειν μὴ δυνάμενα· τῶν δὲ ἁγίων
ἀνδρῶν ὡς δύναμις ἑκάστῳ ἐμφανίσαι τὸ μυστήριον
βιαζομένων, καὶ συγγνώμην αιτούντων παρὰ τῶν
ἀκροατῶν δι᾿ εὐλόγου ἀπολογίας, διὰ τοῦ λέγειν·
Εἰς ἃ ἐφθάσαμεν. Εἰ δέ τι παρὰ τὸ ἀνθρώπινον, διὰ
χειλέων φθέγμα μεῖζόν τι προσδοκῶσιν οἱ ἄνδρες, τὰ
ἐκ μέρους αὐτοῖς γνωρισθέντα καταργεῖσθαι λέγοντες, δῆλον ὅτι πολὺ τοῦ ἐλπιζομένου λείπεται τὸ
ἦν, καὶ τὸ ἀεὶ, καὶ τὸ πρὸ αἰώνων ὅπερ δ' ἂν ᾖ,
οὐκ ἔστι ταὐτὸν τῷ Ἀγεννήτῳ. Οὐκοῦν τῷ μὲν ἀγεν
νήτῳ Πατρὶ, οἰκεῖον ἀξίωμα φυλακτέον, μηδένα του
εἶναι αὐτῷ τὸν αἴτιον λέγοντας· τῷ δὲ Υἱῷ τὴν ἁρμό
ζουσαν τιμὴν ἀπονεμητέον, τὴν ἀναρχον αὐτῷ παρὰ
τοῦ Πατρὸς γέννησιν ἀνατιθέντας, καὶ ὡς ἐφθάσαμεν, αὐτῷ σέβας απονέμοντες, μόνον εὐσεβῶς καὶ
εὐφήμως τὸ ἦν, καὶ τὸ ἀεὶ, καὶ τὸ πρὸ αἰώνων λέγοντες ἐπ' αὐτοῦ· τὴν μέντοι θεότητα αὐτοῦ μὴ παρ
αιτούμενοι, ἀλλὰ τῇ εἰκόνι καὶ τῷ χαρακτῆρι τοῦ
Πατρὸς ἀπηκριβωμένην ἐμφέρειαν κατὰ πάντα ἀνατιθέντες. Τὸ δὲ ἀγέννητον τῷ Πατρὶ μόνον ιδίωμα
παρεῖναι δοξάζοντες, ἅτε δὲ καὶ αὐτοῦ φάσκοντος τοῦ
Σωτῆρος. Ο Πατήρ μου μείζων μου ἐστί. Πρὸς δὲ
τῇ εὐσεβεῖ ταύτῃ περὶ Πατρὸς καὶ Υἱοῦ δόξῃ, καθὼς
ἡμᾶς αἱ θεῖαι Γραφαὶ διδάσκουσιν, ἐν Πνεῦμα ἅγιον
ὁμολογοῦμεν, τὸ καινίσαν τούς τε τῆς Παλαιᾶς
Διαθήκης ἁγίους ἀνθρώπους, καὶ τοὺς τῆς χρηματι
ζούσης Καινῆς παιδευτὰς θείους. Μίαν καὶ μόνην
καθολικὴν, τὴν ἀποστολικὴν Ἐκκλησίαν· ἀκαθαίρε
τον μὲν ἀεὶ, κἂν πᾶς ὁ κόσμος αὐτῇ πολεμεῖν βου
λεύηται νικηφόρον δὲ πάσης τῆς τῶν ἑτεροδόξων
ἀσεβεστάτης επαναστάσεως, εὐθαρσεῖς ἡμᾶς κατα
σκευάσαντος τοῦ Οἰκοδεσπότου αὐτῆς, διὰ τοῦ
βοᾷν· Θαρσείτε, ἐγὼ νενίκηκα τὸν κόσμον. Μετά
τοῦτο τὴν ἐκ νεκρῶν ἀνάστασιν οἴδαμεν· ἧς ἀπαρχὴ
γέγονεν ὁ Κύριος ἡμῶν Ἰησοῦς Χριστός, σῶμα φο
ρέσας ἀληθῶς καὶ οὐ δοκήσει, ἐκ τῆς Θεοτόκου Μα
ρίας, ἐπὶ συντελείᾳ τῶν αἰώνων εἰς ἀθέτησιν ἁμαρ
τίας ἐπιδημήσας τῷ γένει τῶν ἀνθρώπων, σταυρω
θεὶς καὶ ἀποθανών, ἀλλ᾽ οὐ διὰ ταῦτα τῆς ἑαυτοῦ
θεότητος ήττων γεγενημένος· ἀναστὰς ἐκ νεκρῶν,
ἀναληφθεὶς ἐν οὐρανοῖς, καθήμενος ἐν δεξιᾷ τῆς με
cto consilio ac proposito confido, quandoquidem οἱονεὶ χρόνων εἶναι παρέκτασις ταῦτα τὰ ὀνόματα,
hæc verba nullatenus ingenitum significant. Etenim
hæc verba nihil aliud videntur esse quam temporis
productio: sed divinitatem, et quasi antiquitatem
Unigeniti pro dignitate exprimere non possunt: a
sanctis autem viris prolata sunt, dum singuli hoc
mysterium pro captu suo nituntur exprimere, vemiam petentes ab auditoribus, cum justa ac probabili excusatione dicendo: Hue usque perligimus.
· Quod si qui sunt, qui ab ore mortali vocem aliquam exspectent præstantiorem humano sensu captuque, abolita esse, dicentes, ea quæ ipsis ex parte
sunt cognita; longe profecto inferius est illorum
spe atque exspectatione verbum erat, el semper, et
ante sæcula. Et quidquid tandem prolatum fuerit,
non idem est cum Ingenito. Itaque Patri quidem
ingenito propriam dignitatem servare oportet, nullam eum habere exsistentiæ suæ causam profitendo Filio vero competens honor tribuendus est,
principio carentem ex Patre generationem ei assignando, cultumque ei, sicut diximus, exhibendo;
ita ut tantummodo erat, et semper, et ante sæcula,
pie ac religiose de illo prædicemus: divinitatem
quidem ejus nequaquam. rejicientes, sed imagini
atque exemplari Patris respondentem in omnibus
similitudinem ei ascribentes. Solum vero ingenitum Patris proprium esse dicamus, cum et ipse
Servator dixerit ": Pater major me est. Præter
hanc autem piam de Patre et Filio sententiam,
unum insuper Spiritum sanctum, ut divina Scripturæ nos docent, confitemur; qui et sanctos homines Veteris Testamenti, et divinos doctores ejus
quod Novum appellatur, innovavit. Unam præterea
ac solam catholicam, apostolicam Ecclesiam: quæ
зemper quidem inexpugnabilis est, licet universus
orbis eam oppugnet: victrix autem est omnis impiæ factionis hæreticorum, qui adversus ipsam
consurgunt. Quippe Sponsus illius animos nostros
confirmavit his verbis: Confidite, ego vici mundum
Ad hæc novimus resurrectionem mortuorum;
cujus primitiæ fuit Dominus noster Jesus Christus,
qui carnem revera gestavit, non sola specie, sumptam ex Maria Deipara: qui in fine sæculorum, ut
peccatum tolleretur, ad humanum genus advenit, γαλωσύνης.
crucique fixus et mortuus est: nec tamen idcirco divinitatis suæ detrimentum sensit: suscitatus ex
mortuis, assumptus in coelum, sedensque ad dexteram majestatis.
at Joan. Σιν, 28. ss Joan. XVI,
Διὰ τοῦ λέγειν· Εἰς ἃ ἐφθάσαμεν. Hic locus
ita cum Christophorsono dilucidius vertendus videtur: Eatenus de his rebus instituimus, quatenus
• mentis nostra vis consequi potuit.
Τὰ ἐκ μέρους αὐτοῖς γνωρισθέντα. 1n mss.
codicibus Regio, Allatiano et Saviliano, et in editione Basiliensi scriptum est γνωσθέντα. Videtur
autem alludere Alexander ad locum Pauli apostoli
in Epistola prima ad Corinth., ex parte cognoscimus et ex parte prophetamus. Ita certe hunc locum
exposuit Epiphanius Scholasticus.
Τῷ Πατρὶ μόνον ιδίωμα. In codice Leonis
Allatii scriptum est póvw. Sed reliqui codices vulgatam scripturam tuentur.
Το καινίσαν. In codice Leonis Allatii et in
Regio J. Pini scriptum est κινῆσαν, quam scripturam licet reliqui codices refutent, haud tamen spernendam puto.
Αὐτῇ πολεμεῖν βουλεύηται. In manuscripto
codice Savilii, et in editione Basiliensi scriptum est
βούληται. Sed et in codice J. Pini scriptum inveni
πολεμεῖν αὐτῇ βούληται.
Εὐθαρσεῖς ἡμᾶς κατασκευάσαντος. Magis
placet scriptura, quam in codice AHatiano, et in Basiliensi editione reperi, κατασκευάζοντος. Confirmat
hanc lectionem Epiphanius Scholasticus, qui sic
vertit, securos nos faciente patrefamilias ejus, etc.
In codice item regio J. Pini ita scribitur.
col. 569–570page 23 of 43
PG 18:569καὶ τὰ ἑξῆς. Ταῦτα ἐκ μέρους ενεχάραξα τῇ ἐπιστολῇ, τὸ καθ᾿ ἕκαστον ἐπ' ἀκριβείας γράφειν, φορτικόν, ὡς ἔφην, εἶναι νομίσας, διὰ τὸ μηδὲ τὴν ἱερὰν ὑμῶν ταῦτα λεληθέναι σπουδήν. Ταῦτα διδάσκομεν, ταῦτα κηρύττομεν. Ταῦτα τῆς Ἐκκλησίας τὰ ἀποστολικά δίγματα, ὑπὲρ ὧν καὶ ἀποθνήσκομεν, τῶν ἐξόμνυσθαι αὐτὰ βιαζομένων ἧττον πεφροντικότες, εἰ καὶ διὰ βασάνων ἀναγκάζουσι, τὴν ἐν αὐτοῖς ἐλπίδα μὴ ἀπο στρεφόμενοι. τῶν ἐναντίοι γενόμενοι οἱ ἀμφὶ τὸν Αρειον καὶ ᾿Αχιλλᾶν καὶ οἱ τῆς ἀληθείας σὺν αὐτοῖς πολέμιοι, ἀπεώσθησαν τῆς Ἐκκλησίας, ἀλλότριοι γενόμενοι τῆς εὐσεβοῦς ἡμῶν διδασκαλίας, κατὰ τὸν μακάριον Παῦλον λέγοντα· Εἴ τις ὑμᾶς εὐαγγελίζεται παρ' δ παρελάβετε, ἀνάθεμα έστω, κἂν ἄγγε λος ἐξ οὐρανοῦ εἶναι προσποιῆται. ᾿Αλλὰ καὶ, Εἰ τις ἑτεροδιδασκαλεῖ, καὶ μὴ προσέρχεται τοῖς υγιαίνουσι λόγοις τοῖς τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ τῇ κατ' εὐσέβειαν διδασκαλία, τε τύρωται, μηδὲν ἐπιστάμενος, καὶ τὰ ἑξῆς. Τούτους οὖν ἀναθεματισθέντας ἀπὸ τῆς ἀδελφότητος, μηδεὶς ὑμῶν δεχέσθω, μηδὲ ἀνεχέσθω τῶν λεγομένων ἢ γραφομένων ὑπ' αὐτῶν. Πάντα γὰρ οἱ γόητες ψεύ δονται, ἀλήθειαν οὐ μὴ λαλήσουσι. Περιέρχονται γὰρ τὰς πόλεις, οὐδὲν ἕτερον σπουδάζοντες, ἢ τῷ τῆς φιλίας προσχήματι καὶ τῷ τῆς εἰρήνης ονόματι, δ' ὑποκρίσεως καὶ κολακείας γράμματα διδόναι καὶ λαμβάνειν, πρὸς τὸ πλανᾶν διὰ τούτων τὰ ὑπ᾽ αὐτῶν ἠπατημένα ὀλίγα γυναικάρια, σεσορευμένα ἁμαρτίαις, Τούτους οὖν τοὺς τὰ τοσαῦτα κατὰ Χριστοῦ τολμήσαντας, τοὺς τὸν Χριστιανισμὸν τοῦτο μὲν δη μοσία διασύραντας, τοῦτο δὲ ἐπὶ δικαστηρίων ἐπι δειχτιν φιλοτιμουμένους, τους διωγμὸν ἡμῖν ἐν εἰ ρήνῃ τὸ ὅσον ἐπ' αὐτοῖς ἐπεγείραντας, τοὺς τὸ ἄῤῥη τον μυστήριον τῆς Χριστοῦ γενέσεως εκνευρίσαντας, τούτους ἀποστραφέντες, ἀγαπητοὶ καὶ ὁμόψυχοι ἀδελ φοί, σύμψηφοι γίνεσθε κατὰ τῆς μανιώδους αὐτῶν τόλμης, καθ᾽ ὁμοιότητα τῶν ἀγανακτησάντων συλλειτουργῶν ἡμῶν, καὶ ἐπιστειλάντων μοι κατ' αὐτῶν, καὶ τῷ τόμῳ συνυπογραψάντων. "Α και διεπεμψάμην ὑμῖν διὰ τοῦ υἱοῦ μου 'Απίωνος τοῦ διακόνου τοῦτο μὲν πάσης Αἰγύπτου καὶ Θηβαΐδος, τοῦτο δὲ Λιβύης τε καὶ Πενταπόλεως, καὶ Συρίας, καὶ ἔτι Λυκίας καὶ Παμφυλίας, Ασίας, Καππαδοκίας, καὶ τῶν ἄλλων περιχόρων. "Ων καθ' ομοιότητα, καὶ παρ' ὑμῶν δέξασθαι πέποιθα. Πολλῶν γάρ μοι βοηθημα των πρὸς τοὺς βλαβέντας πεπορισμένων, καὶ τοῦτο εὕρεται λυσιφάρμακον τοῦ ὑπ' αὐτῶν ἀπατηθέντος λαοῦ, πειθομένων καὶ ταῖς τῶν συλλειτουργῶν ἡμῶν συγκαταθέσεσιν, εἰς μετάνοιαν διὰ τούτου ἔρ χεσθαι σπουδαζόντων. Ασπάσασθε ἀλλήλους σὺν τῇ παρ' ὑμῶν ἀδελφότητι Ερρώσθαι ὑμᾶς ἐν Κυ Απίωνος τοῦ διακόνου. τοῦ ἀρχιδιακόνου. τοῦδε τοῦ διακόνου Απίωνος. Πειθομένων καὶ ταῖς. πειθομένων ταῖς τῶν συλλειτουργῶν ἡμῶν συγκαταθέσεσι, καὶ εἰς, Σὺν τῇ παρ' ὑμῶν ἀδελφότητι. παρ' ἡμῶν,EPISTOLE.
XIII. Hæc ex parte perscripsi in hac epistola,
singula accurate persequi importunum arbitratus,
ut antea dixi, eo quod religiosam vestram diligen..
tiam non lateant. Hæc docemus, hæc prædicamus.
Hæc sunt apostolica Ecclesiæ dogmata, pro qui,
bus mortem quoque libenter oppetimus, parvi facientes eos qui nos ista negare compellunt, spemque in iis positam non abjicientes, licet isti tormentis adhibitis vim afferant. Quibus adversantes
Arius et Achillas, et qui cum illis sunt hostes ve.
ritatis, Ecclesia expulsi sunt, utpote alieni a nostra
pia doctrina, juxta beatum Paulum, qui ait ": Si
quis vobis evangelizaverit præter id quod accepistis,
anathema sit; licet angelum de cœlo se esse simulet.
Sed et, Si quis aliud doceat, et non acquiescat sacris sermonibus Domini nostri Jesu Christi, et ei
qua secundum pietatem est doctrina; is infatur nim
hil sciens ": et quæ sequuntur. Hos igitur ab universis fratribus anathematizatos nemo vestrum
suscipiat, nec ea quæ ab illis aut dicuntur aut scri
buntur admittat. Omnia enim mentiuntur præstigiatores, nec veritatem unquam loquentur. Circumeunt siquidem civitates, nihil aliud molientes,
quam ut amicitie specie et sub nomine pacis, per
simulationem et blanditias dent litteras atque accipiant; quibus mulierculas paucas ab ipsis deceptas
el peccatis onustas in errorem inducant "et cætera.
καὶ τὰ ἑξῆς.
XIII. Ταῦτα ἐκ μέρους ενεχάραξα τῇ ἐπιστολῇ, τὸ
καθ᾿ ἕκαστον ἐπ' ἀκριβείας γράφειν, φορτικόν, ὡς
ἔφην, εἶναι νομίσας, διὰ τὸ μηδὲ τὴν ἱερὰν ὑμῶν
ταῦτα λεληθέναι σπουδήν. Ταῦτα διδάσκομεν, ταῦτα
κηρύττομεν. Ταῦτα τῆς Ἐκκλησίας τὰ ἀποστολικά
δίγματα, ὑπὲρ ὧν καὶ ἀποθνήσκομεν, τῶν ἐξόμνυσθαι
αὐτὰ βιαζομένων ἧττον πεφροντικότες, εἰ καὶ διὰ
βασάνων ἀναγκάζουσι, τὴν ἐν αὐτοῖς ἐλπίδα μὴ ἀποστρεφόμενοι. τῶν ἐναντίοι γενόμενοι οἱ ἀμφὶ τὸν
Αρειον καὶ ᾿Αχιλλᾶν καὶ οἱ τῆς ἀληθείας σὺν αὐτοῖς
πολέμιοι, ἀπεώσθησαν τῆς Ἐκκλησίας, ἀλλότριοι
γενόμενοι τῆς εὐσεβοῦς ἡμῶν διδασκαλίας, κατὰ τὸν
μακάριον Παῦλον λέγοντα· Εἴ τις ὑμᾶς εὐαγγελίζε
ται παρ' δ παρελάβετε, ἀνάθεμα έστω, κἂν ἄγγε
λος ἐξ οὐρανοῦ εἶναι προσποιῆται. ᾿Αλλὰ καὶ, Εἰ
τις ἑτεροδιδασκαλεῖ, καὶ μὴ προσέρχεται τοῖς
υγιαίνουσι λόγοις τοῖς τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ
Χριστοῦ, καὶ τῇ κατ' εὐσέβειαν διδασκαλία, τετύρωται, μηδὲν ἐπιστάμενος, καὶ τὰ ἑξῆς. Τούτους
οὖν ἀναθεματισθέντας ἀπὸ τῆς ἀδελφότητος, μηδεὶς
ὑμῶν δεχέσθω, μηδὲ ἀνεχέσθω τῶν λεγομένων ἢ
γραφομένων ὑπ' αὐτῶν. Πάντα γὰρ οἱ γόητες ψεύδονται, ἀλήθειαν οὐ μὴ λαλήσουσι. Περιέρχονται γὰρ
τὰς πόλεις, οὐδὲν ἕτερον σπουδάζοντες, ἢ τῷ τῆς
φιλίας προσχήματι καὶ τῷ τῆς εἰρήνης ονόματι,
δ' ὑποκρίσεως καὶ κολακείας γράμματα διδόναι καὶ
λαμβάνειν, πρὸς τὸ πλανᾶν διὰ τούτων τὰ ὑπ᾽ αὐτῶν
ἠπατημένα ὀλίγα γυναικάρια, σεσορευμένα ἁμαρτίαις,
XIV. Τούτους οὖν τοὺς τὰ τοσαῦτα κατὰ Χριστοῦ
τολμήσαντας, τοὺς τὸν Χριστιανισμὸν τοῦτο μὲν δη- c
μοσία διασύραντας, τοῦτο δὲ ἐπὶ δικαστηρίων ἐπι
δειχτιν φιλοτιμουμένους, τους διωγμὸν ἡμῖν ἐν εἰ
ρήνῃ τὸ ὅσον ἐπ' αὐτοῖς ἐπεγείραντας, τοὺς τὸ ἄῤῥητον μυστήριον τῆς Χριστοῦ γενέσεως εκνευρίσαντας,
τούτους ἀποστραφέντες, ἀγαπητοὶ καὶ ὁμόψυχοι ἀδελ
φοί, σύμψηφοι γίνεσθε κατὰ τῆς μανιώδους αὐτῶν
τόλμης, καθ᾽ ὁμοιότητα τῶν ἀγανακτησάντων συλλειτουργῶν ἡμῶν, καὶ ἐπιστειλάντων μοι κατ' αὐτῶν,
καὶ τῷ τόμῳ συνυπογραψάντων. "Α και διεπεμψάμην
ὑμῖν διὰ τοῦ υἱοῦ μου 'Απίωνος τοῦ διακόνου
τοῦτο μὲν πάσης Αἰγύπτου καὶ Θηβαΐδος, τοῦτο δὲ
Λιβύης τε καὶ Πενταπόλεως, καὶ Συρίας, καὶ ἔτι
Λυκίας καὶ Παμφυλίας, Ασίας, Καππαδοκίας, καὶ
τῶν ἄλλων περιχόρων. "Ων καθ' ομοιότητα, καὶ παρ'
ὑμῶν δέξασθαι πέποιθα. Πολλῶν γάρ μοι βοηθημα
των πρὸς τοὺς βλαβέντας πεπορισμένων, καὶ τοῦτο
εὕρεται λυσιφάρμακον τοῦ ὑπ' αὐτῶν ἀπατηθέντος
λαοῦ, πειθομένων καὶ ταῖς τῶν συλλειτουργῶν
ἡμῶν συγκαταθέσεσιν, εἰς μετάνοιαν διὰ τούτου ἔρχεσθαι σπουδαζόντων. Ασπάσασθε ἀλλήλους σὺν τῇ
παρ' ὑμῶν ἀδελφότητι Ερρώσθαι ὑμᾶς ἐν Κυ
XIV. Hos ergo qui tot ac tanta ausi sunt contra
Christum; qui Christianam religionem partim irri
serunt publice, partim in judiciis traducere ac denotare student: qui pacis tempore persecutionem
adversus nos, quantum in ipsis est, excitarunt;
qui ineffabile mysterium generationis Christi enervarunt: hos, inquam, aversantes, charissini atque
unanimes fratres, suffragamini nobis adversus furiosam illorum audaciam, perinde ac collegæ nostri, qui indignati sunt, et nobis epistolas scripserunt adversus illos, et tomo nostro subscripserunt.
Quæ etiam ad vos misi per Glium meum Apionem
diaconum, partim ex universa Ægypto ac Thebaide,
partim ex Libya ac Pentapoli: item ex Syria, Lycia, Pamphylia, Asia, Cappadocia aliisque finitimis
provinciis. Quorum exemplo a vobis quoque litteras me accepturum esse confido. Nam cum multa
a me præsidia comparata sint ad sanandes eos qui
læsi sunt, tum illud præcipue remedium excogitatum est ad curandam multitudinem quæ ab illis
decepta est, ut collegarum nostrorum consensui obtemperent, et per hoc ad pœnitentiam rodire festinent. Salutare vos invicem una cum fratribus, qui
* Galat. 1, 8, 9. - 1 Tim. vi, 3, 4. 28 11 Tim. 131, 4.
Απίωνος τοῦ διακόνου. In cod. Leonis Allalii, et apud Nicephorum legitur τοῦ ἀρχιδιακόνου.
Atque ita etiain legit Epiphanius Scholasticus, ut ex
versione ejus apparet. Codex Regius J. Pini legit
τοῦδε τοῦ διακόνου Απίωνος.
Πειθομένων καὶ ταῖς. Particula xal alicuo
loco posita est, et in suum locum sic restituenda,
πειθομένων ταῖς τῶν συλλειτουργῶν ἡμῶν συγκαταθέσεσι, καὶ εἰς, etc.
Σὺν τῇ παρ' ὑμῶν ἀδελφότητι. Apud Nicephorum legitur παρ' ἡμῶν, quod rectius sibi videtur.
col. 571–572page 24 of 43
PG 18:571ρίῳ εὔχομαι, ἀγαπητοί. Οναίμην ὑμῶν τῆς φιλοχρί, στου ψυχῆς. ΑΝΤΙΓΡΑΦΟΝ. Τοῖς ἀγαπητοῖς καὶ τιμιωτάτοις συλλειτουργοίς ἀπανταχοῦ τῆς καθολικῆς ᾿Εκκλησίας, Αλέξ ξανδρος ἐν Κυρίῳ χαίρειν Ι. Ἑνὸς σώματος ὄντος τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας, ἐντολῆς τε οὔσης ἐν ταῖς θείαις Γραφαῖς, τηρεῖν τὸν σύνδεσμον τῆς ὁμονοίας καὶ εἰρήνης, ἀκόλουθόν ἐστι γράφειν ἡμᾶς καὶ σημαίνειν ἀλλήλοις τὰ παρ' ἑκά στου γινόμενα· ἵνα εἴτε πάσχῃ, εἴτε χαίρῃ ἐν μέλος, ἢ συμπάσχωμεν, ἢ συγχαίρωμεν ἀλλήλοις. Ἐν τῇ ἡμετέρᾳ τοίνυν παροικίᾳ ἐξῆλθον νῦν ἄνδρες παι ράνομοι καὶ Χριστομάχοι διδάσκοντες ἀποστασίαν, ἣν εἰκότως ἄν τις πρόδρομον τοῦ ᾿Αντιχρίστου ὑπονοήσειεν καὶ καλέσειεν. Καὶ ἐβουλόμην μὲν σιωπῇ παραδοῦναι τὸ τοιοῦτον, ἵν᾽ ἴσως ἐν τοῖς προστά ταις μόνοις ἀναλωθῇ τὸ κακὸν, καὶ μὴ εἰς ἑτέρους τόπους διαβὰν τὸ τοιοῦτον, ῥυπώσῃ τινῶν ἀκεραίων τὰς ἀκοάς. Ἐπειδὴ δὲ Εὐσέβιος ὁ νῦν ἐν τῇ Νικομηδείᾳ, νομίσας ἐπ' αὐτῷ κεῖσθαι τὰ τῆς Ἐκκλησίας, ὅτι καταλείψας τὴν Βηρυτόν, καὶ ἐποφθαλμήσας τῇ Ἐκκλησίᾳ Νικομηδέων, καὶ οὐκ ἐκδεδίκηται κατ' αὐτοῦ προΐσταται καὶ τούτων τῶν ἀποστατῶν, Ο καὶ γράφειν ἐπεχείρησε πανταχοῦ συνιστῶν αὐτοὺς, εἴ πως ὑποσύρῃ τινὰς ἀγνοοῦντας, εἰς τὴν απο σχίστην ταύτην καὶ Χριστομάχον αἵρεσιν· ἀνάγκην ἔσχον εἰδὼς τὸ ἐν τῷ νόμῳ γεγραμμένον, μηκέτι μὲν σιωπῆσαι, ἀναγγεῖλαι δὲ πᾶσιν ὑμῖν, ἵνα γινώσκητε τούς τε ἀποστάτας γενομένους, καὶ τὰ τῆς αἱρέσεως αὐ τῶν δύστηνα ῥήματα καὶ ἐὰν γράφῃ Εὐσέβιος, μὴ προσέχητε. Παλαιὰν γὰρ αὐτοῦ κακόνοιαν τὴν χρόνῳ σιωπηθεῖσαν, νῦν διὰ τούτων ἀνανεῶσαι βου λόμενος, σχηματίζεται μὲν ὡς ὑπὲρ τούτων γράφειν ἔργῳ δὲ δείκνυσιν, ὅτι ὑπὲρ ἑαυτοῦ σπουδάζων τοῦτο ποιεῖ. Ι, Επι στολή 'Αλεξάνδρου Αλεξανδρείας· Τοῖς ἀγαπη. τοῖς, Καθαιρετικὸν ᾿Αρείου καὶ τῶν σὺν αὐτῷ διαπεμφθὲν παρὰ ᾿Αλεξάνδρου ἐπισκόπου Αλεξανδρείας τοῖς ἀπαν ταχοῦ ἐπισκόποις. Τοῖς ἀγαπητοίς, παρ' ἑκάστοις. πάσχει.... χαίρει. νομίσεις καὶ καλ. ὅπως ἐν τοῖς. ἀποστάταις μόνοις. ἐποφθαλμίσας. οὐκ ἐκδεδίκηται τὰ κατ' αὐτόν. οὐκ ἐκδεδίκηται τὰ κατ' αὐτοῦ. οὐκ ἐκδεδίκηται κατ' αὐτοῦ. ἴσως ὑποσύρῃ. ὅπως ὑποσύρῃ. εἴ πως ὑποσύρῃ, εἰς τὴν ἐσχάτην. εἰς τὴν αἰσχίστην. ρημάτια. γράφων. ὡς ὅτι,vobiscum sunt. Opto vos in Domino valere, dile- ρίῳ εὔχομαι, ἀγαπητοί. Οναίμην ὑμῶν τῆς φιλοχρί,
ctissimi, meque ex vestra in Christum pietate fru- στου ψυχῆς.
ctum percipere.
"
Ex Opp. S. Athanasii tom. I, part. 1, pagg. 397 seqq., edit. BB., Paris. 1698.
EXEMPLAR.
Charissimis honoratissimisque ubique Ecclesiæ catholicæ comministris, Alexander in Domino salutem.
1. Cum unum sit Ecclesiæ catholica corpus, in
divinisque Scripturis jussum sit ", ut concordiæ
pacisque vinculum servetur; consentaneum est ut
quæ a singulis geruntur invicem significemus: ut
scilicet si membrum quodpiam vel patiatur vel lætetur, mutuo omnes una patiamur vel una lætemur.
In nostra itaque parecia haud ita pridem exorti
sunt viri improbi, Christique adversarii, docentes
defectionem, quam jure merito quis Antichristi
prodromum suspicetur et vocet. Equidem volebam
rem silentio tegere, ut in solis hæreseos præfectis
malum absumeretur, ne in cætera loca pervadens,
simpliciorum quorumdam aures contaminaret. At
cum Eusebius jam Nicomediæ episcopus, ratus
penes se sita esse ecclesiastica omnia, quia scilicet, postquam relicta Beryto, ambitione motus Nicomediensium invasit episcopatum, nulla hujusce
ausus habita est ultio; cum ille, inquam, apostatarum istorum patrocinium susceperit, litterasque
pro iis commendatitias ubique scribere aggressus
sit, ut quosdam rei ignaros in hanc turpissimam
Christique oppugnatricem pertrahat hæresim; necesse mihi fuit haud ignoranti quid in lege scriptum
sit, non ultra rem silentio premere, sed vobis omnibus significare, ut cognoscatis tum cos qui apo -
statæ effecti sunt, tum inauspicata eorum hæresis
verba: et si scripserit Eusebius, ne animum adhibeatis. Ille quippe cum veteren animi malitiam,
quam aliquandiu occultarat, nunc eorum opera renovare studeat; sese sinulat eorum gratia scribere: opere tamen comprobat, se id suapte causa
agere.
⑨ Ephes. iv, 3.
ΑΝΤΙΓΡΑΦΟΝ.
Τοῖς ἀγαπητοῖς καὶ τιμιωτάτοις συλλειτουργοίς
ἀπανταχοῦ τῆς καθολικῆς ᾿Εκκλησίας, Αλέξ
ξανδρος ἐν Κυρίῳ χαίρειν
Ι. Ἑνὸς σώματος ὄντος τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας,
ἐντολῆς τε οὔσης ἐν ταῖς θείαις Γραφαῖς, τηρεῖν τὸν
σύνδεσμον τῆς ὁμονοίας καὶ εἰρήνης, ἀκόλουθόν ἐστι
γράφειν ἡμᾶς καὶ σημαίνειν ἀλλήλοις τὰ παρ' ἑκά
στου γινόμενα· ἵνα εἴτε πάσχῃ, εἴτε χαίρῃ ἐν
μέλος, ἢ συμπάσχωμεν, ἢ συγχαίρωμεν ἀλλήλοις. Ἐν
τῇ ἡμετέρᾳ τοίνυν παροικίᾳ ἐξῆλθον νῦν ἄνδρες παι
ράνομοι καὶ Χριστομάχοι διδάσκοντες ἀποστασίαν, ἣν
εἰκότως ἄν τις πρόδρομον τοῦ ᾿Αντιχρίστου ὑπονοήσειεν καὶ καλέσειεν. Καὶ ἐβουλόμην μὲν σιωπῇ
παραδοῦναι τὸ τοιοῦτον, ἵν᾽ ἴσως ἐν τοῖς προστά
ταις μόνοις ἀναλωθῇ τὸ κακὸν, καὶ μὴ εἰς ἑτέρους
τόπους διαβὰν τὸ τοιοῦτον, ῥυπώσῃ τινῶν ἀκεραίων
τὰς ἀκοάς. Ἐπειδὴ δὲ Εὐσέβιος ὁ νῦν ἐν τῇ Νικομη
δείᾳ, νομίσας ἐπ' αὐτῷ κεῖσθαι τὰ τῆς Ἐκκλησίας,
ὅτι καταλείψας τὴν Βηρυτόν, καὶ ἐποφθαλμήσας
τῇ Ἐκκλησίᾳ Νικομηδέων, καὶ οὐκ ἐκδεδίκηται κατ'
αὐτοῦ προΐσταται καὶ τούτων τῶν ἀποστατῶν,
Ο καὶ γράφειν ἐπεχείρησε πανταχοῦ συνιστῶν αὐτοὺς,
εἴ πως ὑποσύρῃ τινὰς ἀγνοοῦντας, εἰς τὴν απο
σχίστην ταύτην καὶ Χριστομάχον αἵρεσιν· ἀνάγκην
ἔσχον εἰδὼς τὸ ἐν τῷ νόμῳ γεγραμμένον, μηκέτι μὲν
σιωπῆσαι, ἀναγγεῖλαι δὲ πᾶσιν ὑμῖν, ἵνα γινώσκητε
τούς τε ἀποστάτας γενομένους, καὶ τὰ τῆς αἱρέσεως αὐ
τῶν δύστηνα ῥήματα καὶ ἐὰν γράφῃ Εὐσέβιος,
μὴ προσέχητε. Παλαιὰν γὰρ αὐτοῦ κακόνοιαν τὴν
χρόνῳ σιωπηθεῖσαν, νῦν διὰ τούτων ἀνανεῶσαι βου
λόμενος, σχηματίζεται μὲν ὡς ὑπὲρ τούτων γράφειν
ἔργῳ δὲ δείκνυσιν, ὅτι ὑπὲρ ἑαυτοῦ σπουδάζων
τοῦτο ποιεῖ.
Titulus apud Socratem, lib. Ι, cap. 6, Επιστολή 'Αλεξάνδρου Αλεξανδρείας· Τοῖς ἀγαπη.
τοῖς, etc. Apud Gelasium, lib. 11, cap. 3, Καθαιρετικὸν
᾿Αρείου καὶ τῶν σὺν αὐτῷ διαπεμφθὲν παρὰ
᾿Αλεξάνδρου ἐπισκόπου Αλεξανδρείας τοῖς ἀπαν
ταχοῦ ἐπισκόποις. Τοῖς ἀγαπητοίς, etc. Epiplanius Scholasticus, Historic Tripartita lib. 1. cap.
15, hanc habet epistolam. MoNTFAUC. et deinceps.
Socrat. et Gelas., παρ' ἑκάστοις. Epiphan.
Schol., apud singulos. Mox iidem πάσχει.... χαίρει.
Sic Reg., Gelas. et codex Leonis Alitit in
notis ad Socratem a Valesio laudatus. Socr., νομίσεις
καὶ καλ.
Sic Reg. et Socr. At Gelas, ὅπως ἐν τοῖς.
Ibid. Sucrat. et Gelas., ἀποστάταις μόνοις. Epiphan.
Schol., apostatas. Utra lectio sit germana, dubium.
Ita Reg. probe Gelas. et Socr., ἐποφθαλμίσας.
Gelas., οὐκ ἐκδεδίκηται τὰ κατ' αὐτόν. In codice Leonis Allatii, οὐκ ἐκδεδίκηται τὰ κατ' αὐτοῦ.
Reg. et Socr. bene habent οὐκ ἐκδεδίκηται κατ'
αὐτοῦ. Epiph. Scholast. lectionem Regii asserit: Non
est in eo ultio subsecula.
Reg., ἴσως ὑποσύρῃ. Gelas., ὅπως ὑποσύρῃ.
Socr., εἴ πως ὑποσύρῃ, recte; cui accinit Epiph.
Schol., Si quo modo trahat. Mox Socrat. et Gelas..
εἰς τὴν ἐσχάτην. Reg., melius, εἰς τὴν αἰσχίστην.
Epiph. Schol., ad hanc pessimam.
Socrat., ρημάτια.
Sic Reg. et Gelas. et ita legit Epiphan. Schol.,
at Sorral., γράφων. Mox idea, ὡς ὅτι,
col. 573–574page 25 of 43
PG 18:57311. Οἱ μὲν οὖν ἀποστάται γενόμενοι, εἰσὶν "Αρειος, καὶ ᾿Αχιλλεὺς καὶ ᾿Αειθάλης, καὶ Καρπώνης, καὶ ἕτερος Αρειος, καὶ Σαρμάτης, οἵ ποτε πρεσβύτεροι καὶ Εὐξώϊος, καὶ Λούκιος, καὶ Ἰούλιος καὶ Μηνᾶς, καὶ Ἑλλάδιος, καὶ Γάϊος, οἵ ποτε διάκονοι· καὶ σὺν αὐτοῖς Σεκούνδος καὶ Θεωνᾶς, οι ποτε λεχθέντες ἐπίσκοποι. Ποῖα δὲ παρὰ τὰς Γρα φὰς ἐφευρόντες λαλοῦσιν, ἔστι ταῦτα. [ΙΙ. Οὐκ ἀεὶ ὁ Θεὸς Πατὴρ ἦν, ἀλλ᾽ ἦν ὅτε ὁ Θεὸς Πατὴρ οὐκ ἦν· οὐκ ἀεὶ ἦν ὁ τοῦ Θεοῦ. Λόγος, ἀλλ' ἐξ οὐκ ὄντων γέγονεν ὁ γὰρ ἂν Θεὸς τὸν μὴ ὄντα ἐκ τοῦ μὴ ὄντος πεποίηκε· διὸ καὶ ἦν ποτε, ὅτε οὐκ ἦν. Κτίσμα γάρ ἐστι καὶ ποίημα ὁ Υἱὸς, οὔτε δὲ ὅμοιος κατ' οὐσίαν τῷ Πατρί ἐστιν· οὔτε ἀληθινὸς, καὶ φύσει τοῦ Πατρὸς Λόγος ἐστίν· οὔτε ἀληθινὴ Σοφία αὐτοῦ ἐστιν· ἀλλ' εἷς μὲν τῶν ποιημάτων καὶ γενητῶν ἐστι καταχρηστικῶς δὲ λέγεται Λόγος καὶ Σοφία, γενόμενος καὶ αὐτὸς τῷ ἰδίῳ τοῦ Θεοῦ Λόγῳ, καὶ τῇ ἐν τῷ Θεῷ Σοφίᾳ, ἐν ᾗ καὶ τὰ πάντα καὶ αὐτὸν πε ποίηκεν ὁ Θεός· διὸ καὶ τρεπτός ἐστι καὶ ἀλλοιωτός τὴν φύσιν, ὡς καὶ πάντα τὰ λογικά ξένος τε καὶ ἀλλότριος καὶ ἀπεσχοινισμένος ἐστὶν ὁ Λόγος τῆς τοῦ Θεοῦ οὐσίας· καὶ ἄῤῥητός ἐστιν ὁ Πατὴρ τῷ Υἱῷ οὔτε γὰρ τελείως καὶ ἀκριβῶς γινώσκει ὁ Λόγος τὸν Πατέρα, ούτε τελείως ὁρᾷν αὐτὸν δύναται. Καὶ γὰρ καὶ ἑαυτοῦ τὴν οὐσίαν οὐκ οἶδεν ὁ Υἱὸς ὡς ἔστι δι' ἡμᾶς γὰρ πεποίηται, ἵνα ἡμᾶς δι᾿ αὐτοῦ ὡς δι' ὀργάνου κτίσῃ ὁ Θεός. Καὶ οὐκ ἂν ὑπέστη, εἰ μὴ ἡμᾶς ὁ Θεὸς ἠθέλησε ποιῆσαι. Ηρώτησε γοῦν τις αὐτοὺς, εἰ δύναται ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος τραπῆναι ὡς ὁ διάβολος ἐτράπη· καὶ οὐκ ἐφοβήθησαν εἰπεῖν ὅτι δύναται τρεπτῆς γὰρ φύσεώς ἐστι γενητὸς καὶ κτιστὸς ὑπάρχων. 1. Ταῦτα λέγοντας τοὺς περὶ "Αρειον, καὶ ἐπὶ τούτοις ἀναισχυντοῦντας, αὐτούς τε καὶ τοὺς συν ακολουθήσαντας αὐτοῖς, ἡμεῖς μὲν μετὰ τῶν κατ' Αἴγυπτον καὶ τὰς Λιβύας ἐπισκόπων ἐγγὺς ἑκατὸν ὄντων, συνελθόντες ἀνεθεματίσαμεν. Οἱ δὲ περὶ Εὐ σέδιον προσεδέξαντο, σπουδάζοντες ἐγκαταμίξαι τὸ ψεῦδος τῇ ἀληθείᾳ, καὶ τῇ εὐσεβείᾳ τὴν ἀσέβειαν ἀλλ' οὐκ ἰσχύσουσι· νικῇ γὰρ ἡ ἀλήθεια, καὶ οὐδεμία ἐπὶ κοινωνία φωτὶ πρὸς σκότος, οὐδὲ συμφώνη τις Χριστοῦ πρὸς Βελίαρ. Τίς γὰρ ἤκουσε πώποτε? τκαῦτα; ἢ τίς νῦν ἀκούων οὐ ξενίζεται, καὶ τὰς τι, "Αρειος, Αχιλλάς. Άρειος, καὶ ᾿Αχιλλεύς, καὶ Θαλῆς. Οι ποτε πρεσβύτεροι. Ἰουλιανός. οι ποτε διά χονοι, παρά ταῖς Γραφαῖς. ἔστι ταῦτα, δόγμα Αρείου πῶς φρονοῦσιν Αρειανοί. καὶ αὐτὸς δέ. καὶ αὐτὸς δὲ ὧν ἐν τῷ ἰδίῳ τοῦ Θεοῦ Λόγῳ, καὶ ἐν τῇ τοῦ Θεοῦ Σοφίᾳ. ἀόρατος. Τελείως καὶ γὰρ αὐτοῦ τήν. ναὶ δύναται. ὅτι καὶ δύναται. οἷα τρεπτῆς ὢν φύσεως καὶ γεννητός. καὶ τρεπτὸς ὑπάρ χων. συγκαταμίξαι.EPISTOLE.
11. Οἱ μὲν οὖν ἀποστάται γενόμενοι, εἰσὶν "Αρειος,
καὶ ᾿Αχιλλεὺς καὶ ᾿Αειθάλης, καὶ Καρπώνης,
καὶ ἕτερος Αρειος, καὶ Σαρμάτης, οἵ ποτε πρεσβύτεροι καὶ Εὐξώϊος, καὶ Λούκιος, καὶ Ἰούλιος
καὶ Μηνᾶς, καὶ Ἑλλάδιος, καὶ Γάϊος, οἵ ποτε
διάκονοι· καὶ σὺν αὐτοῖς Σεκούνδος καὶ Θεωνᾶς, οι
ποτε λεχθέντες ἐπίσκοποι. Ποῖα δὲ παρὰ τὰς Γρα
φὰς ἐφευρόντες λαλοῦσιν, ἔστι ταῦτα.
[ΙΙ. Οὐκ ἀεὶ ὁ Θεὸς Πατὴρ ἦν, ἀλλ᾽ ἦν ὅτε ὁ Θεὸς
Πατὴρ οὐκ ἦν· οὐκ ἀεὶ ἦν ὁ τοῦ Θεοῦ. Λόγος, ἀλλ' ἐξ
οὐκ ὄντων γέγονεν ὁ γὰρ ἂν Θεὸς τὸν μὴ ὄντα ἐκ
τοῦ μὴ ὄντος πεποίηκε· διὸ καὶ ἦν ποτε, ὅτε οὐκ ἦν.
Κτίσμα γάρ ἐστι καὶ ποίημα ὁ Υἱὸς, οὔτε δὲ ὅμοιος
κατ' οὐσίαν τῷ Πατρί ἐστιν· οὔτε ἀληθινὸς, καὶ φύσει
τοῦ Πατρὸς Λόγος ἐστίν· οὔτε ἀληθινὴ Σοφία αὐτοῦ
ἐστιν· ἀλλ' εἷς μὲν τῶν ποιημάτων καὶ γενητῶν ἐστι·
καταχρηστικῶς δὲ λέγεται Λόγος καὶ Σοφία, γενόμενος καὶ αὐτὸς τῷ ἰδίῳ τοῦ Θεοῦ Λόγῳ, καὶ τῇ
ἐν τῷ Θεῷ Σοφίᾳ, ἐν ᾗ καὶ τὰ πάντα καὶ αὐτὸν πεποίηκεν ὁ Θεός· διὸ καὶ τρεπτός ἐστι καὶ ἀλλοιωτός
τὴν φύσιν, ὡς καὶ πάντα τὰ λογικά ξένος τε καὶ
ἀλλότριος καὶ ἀπεσχοινισμένος ἐστὶν ὁ Λόγος τῆς τοῦ
Θεοῦ οὐσίας· καὶ ἄῤῥητός ἐστιν ὁ Πατὴρ τῷ Υἱῷ·
οὔτε γὰρ τελείως καὶ ἀκριβῶς γινώσκει ὁ Λόγος τὸν
Πατέρα, ούτε τελείως ὁρᾷν αὐτὸν δύναται. Καὶ
γὰρ καὶ ἑαυτοῦ τὴν οὐσίαν οὐκ οἶδεν ὁ Υἱὸς ὡς ἔστι·
δι' ἡμᾶς γὰρ πεποίηται, ἵνα ἡμᾶς δι᾿ αὐτοῦ ὡς δι'
ὀργάνου κτίσῃ ὁ Θεός. Καὶ οὐκ ἂν ὑπέστη, εἰ μὴ
ἡμᾶς ὁ Θεὸς ἠθέλησε ποιῆσαι. Ηρώτησε γοῦν τις
αὐτοὺς, εἰ δύναται ὁ τοῦ Θεοῦ Λόγος τραπῆναι ὡς ὁ
διάβολος ἐτράπη· καὶ οὐκ ἐφοβήθησαν εἰπεῖν ὅτι
δύναται τρεπτῆς γὰρ φύσεώς ἐστι γενητὸς καὶ
κτιστὸς ὑπάρχων.
11. Ecclesiae autem desertores bi sunt: Arius,
Achilles, Aithales, Carpones, Arius alter, Sarmates,
olim presbyteri: Euzoius, Lucius, Julius, Menas,
Helladius et Gaius, olim diaconi: ac cum ipsis Secundus et Theonas, olim episcopi nuncupati. Verba
autem ab illis adinventa ac præter Scripturarum
mentem prolata, hæc sunt.
III. Non semper Deus Pater fuit; sed fuit quando
Deus Pater non erat. Non semper erat Dei Verbum, sed ex non exstantibus factum est: Deus
enim qui est, non exsistentem ex non exsistente
condidit: quare erat aliquando cum non esset.
Res quippe creata, resque facta est Filius: neque
similis est Patri secundum substantiam: neque
verum et naturale Verbum est Patris: neque vera
ejus Sapientia; sed una ex rebus factis conditisque: abusive autem Verbum dicitur et Sapientia,
cum factus ipse sit per proprium Dei Verbum, et
per eam quæ in Deo est, Sapientiam, in qua cum
cætera omnia, tum eum ipsum fecit Deus. Quapropter natura sua mutari atque verti potest, perindo
atque omnia rationabilia. Extraneum autem, alienum atque semotum Verbum est a Dei substantia.
Inenarrabilis etiam est Pater Filio: nam neque perfecte, neque accurate Patrem novit Verbum, neque perfecte illum videre potest. Etenim ne suam
quidem substantiam novit Filius, sicuti illa est.
Propter nos quippe factus est, ut nos illo quasi instrumento crearet Deus: neque exstitisset, nisi
nos Deus condere voluisset. Sciscitante quodam,
num perinde mutari posset Dei Verbum atque diabolus mutatus est; non veriti sunt illi respondere,
Sane potest: nam, utpote factus et creatus, mulaLilis est natura.
IV. Ilæc Arianos loquentes, hæc impudentissime
aflirmantes, nos cum episcopis Ægypti et Libyarum prope centum, in unum coacti, illos cum sectatoribus suis anathemate percussimus. At Eusebius et socii admiserunt illos, operamque navarunt,
ut veritati mendacium, pietati impietatem admisceant. Sed nequaquam id efficere valebunt: vincit
quippe veritas, mullaque societas luci ad tenebras,
nulla consonantia Christi ad Belial 40. Quis enim
1. Ταῦτα λέγοντας τοὺς περὶ "Αρειον, καὶ ἐπὶ
τούτοις ἀναισχυντοῦντας, αὐτούς τε καὶ τοὺς συν
ακολουθήσαντας αὐτοῖς, ἡμεῖς μὲν μετὰ τῶν κατ'
Αἴγυπτον καὶ τὰς Λιβύας ἐπισκόπων ἐγγὺς ἑκατὸν
ὄντων, συνελθόντες ἀνεθεματίσαμεν. Οἱ δὲ περὶ Εὐσέδιον προσεδέξαντο, σπουδάζοντες ἐγκαταμίξαι
τὸ ψεῦδος τῇ ἀληθείᾳ, καὶ τῇ εὐσεβείᾳ τὴν ἀσέβειαν
ἀλλ' οὐκ ἰσχύσουσι· νικῇ γὰρ ἡ ἀλήθεια, καὶ οὐδεμία
ἐπὶ κοινωνία φωτὶ πρὸς σκότος, οὐδὲ συμφώνη
τις Χριστοῦ πρὸς Βελίαρ. Τίς γὰρ ἤκουσε πώποτε unquam talia audivit? quis jam audiens non obτκαῦτα; ἢ τίς νῦν ἀκούων οὐ ξενίζεται, καὶ τὰς
10 11 Cor. τι, 14.
Sic Reg. Socrat., "Αρειος, Αχιλλάς. Gelas.,
Άρειος, καὶ ᾿Αχιλλεύς, καὶ Θαλῆς.
Οι ποτε πρεσβύτεροι. Hæc notatu dignissima
verba desunt apud Socrat. et Gelas., et apud Epiphanium Scholasticum, qui omnia miscuit.
Socrat., Ἰουλιανός. Mox illud, οι ποτε διάχονοι, desunt apud Socrat. et Gelas.
Sic Socr. et Gelas. At Reg., minus recte, παρά
ταῖς Γραφαῖς. Post ἔστι ταῦτα, Gelas. habet δόγμα
Αρείου: quæ verba cum ad modum tituli, vel ad
marginem scripta fuissent, demum in contextum
translata sunt: quoruin loco Florentinus codex a
Valesio laudatus habet, πῶς φρονοῦσιν Αρειανοί.
Socrat., καὶ αὐτὸς δέ. Codex Leonis Allatii,
καὶ αὐτὸς δὲ ὧν ἐν τῷ ἰδίῳ τοῦ Θεοῦ Λόγῳ, καὶ ἐν
stupescat, auresque non obstruat, ut ne ejusmodi
τῇ τοῦ Θεοῦ Σοφίᾳ. Juxta quem Epiphan. Scholast.
sic, Et ipse et exsistens in proprio Dei Verbo et in Dei
Sapientia.
Codex Leonis Allat., ἀόρατος. Epiphan.
Schol., invisibilis.
Τελείως deest apud Gelas. Mox idem καὶ
γὰρ αὐτοῦ τήν.
Socrat., ναὶ δύναται. Gelas., ὅτι καὶ δύναται.
Ibid. codex Leonis Allat., οἷα τρεπτῆς ὢν φύσεως
καὶ γεννητός. Cui consonal Epiphan. Scholast.,
tanquam natura convertibilis exsisiens, factus aiunt
et convertibilis est. Ubi Socrat., καὶ τρεπτὸς ὑπάρ
χων. Sed longe praestat Regii cod. et Gelasii lectio,
quam sequimur.
Socrat, συγκαταμίξαι.
col. 575–576page 26 of 43
PG 18:575ἀκοὰς βύει, ὑπὲρ τοῦ μὴ τὸν ῥύπον τούτων τῶν ῥη μάτων ψαῦσαι τῆς ἀκοῆς; Τίς ἀκούων Ἰωάννου λέ γοντος, Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, οὐ καταγινώσκει τούτων λεγόντων, "Ην ποτε ὅτε οὐκ ἦν; "Η τίς ἀκούων ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ, Μονογενής Υιός, καὶ, Δι' αὐτοῦ ἐγένετο πάντα, οὐ μισήσει τούτους φθεγγομένους ὅτι, Εἷς ἐστιν τῶν ποιημάτων Πῶς γὰρ δύναται εἷς εἶναι τῶν δι' αὐτοῦ γενομένων, ἢ πῶς μονογενής ὁ τοῖς πᾶσι κατ' ἐκείνους συναριθμούμενος, εἶπερ καὶ αὐτὸς κτίσμα ἐστὶ καὶ ποίημα; Πῶς δὲ ἐξ οὐκ ὄντων ἂν εἴη, τοῦ Πατρὸς λέγοντος· Ἐξηρεύξατο ἡ καρδία μου Λόγον ἀγαθόν· καί Ἐκ γαστρὸς πρὸ Εωσφόρου ἐγέννησε σε; Η πῶς ἀνόμοιος τη οὐσίᾳ τοῦ Πατρὸς, ὁ ὢν εἰκὼν τελεία καὶ ἀπαύγασμα τοῦ Πατρὸς, καὶ λέγων· Ο έωρακώς ἐμέ, εώρακε τὸν Πατέρα; Πῶς δὲ εἰ Λόγος καὶ Σοφία ἐστὶ τοῦ Θεοῦ ὁ Υἱὸς, ἦν ποτε ὅτε οὐκ ἦν; Ἶσον γάρ ἐστιν αὐτοὺς λέγειν ἄλογον καὶ ἄσοφόν ποτε τὸν Θεόν· πῶς δὲ τρεπτὸς καὶ ἀλλοιωτὸς ὁ λέγων, δι' ἑαυτοῦ μὲν, Ἐγὼ ἐν τῷ Πατρὶ, καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐμοί· καί· Εγώ καὶ ὁ Πατὴρ ἔν ἐσμεν· διὰ δὲ τοῦ προφήτου· Ιδετέ με, ὅτι ἐγώ εἰμι, καὶ οὐκ ἠλλοίωμαι; Εἰ γὰρ καὶ ἐπ' αὐτόν τις τὸν Πατέρα δύναται τὸ ῥητὸν ἀναφέρειν· ἀλλὰ ἁρμοδιώτερον ἂν εἴη περὶ τοῦ Λόγου νῦν λεγόμενον, ὅτι καὶ γενόμενος ἄνθρωπος οὐκ ἀλλοιωταὶ· ἀλλ' ὡς εἶπεν ὁ ᾿Απόστολος Ἰησοῦς Χριστός χθὲς καὶ σήμερον, ὁ αὐτὸς καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τίς δὲ ἄρα εἰπεῖν αὐτοὺς ἔπεισεν, ὅτι δι' ἡμᾶς γέγονε, καίτοι τοῦ Παύλου γράφοντος· Δι᾿ ἂν τὰ πάντα, καὶ δι' οὗ τὰ πάντα; ν. Περὶ γὰρ τοῦ βλασφημεῖν, ὅτι οὐκ οἶδεν τε λείως ὁ Υἱὸς τὸν Πατέρα, οὐ δεῖ θαυμάζειν· ἅπαξ γὰρ προθέμενοι χριστομαχεῖν, παρακρούονται καὶ τὰς φωνὰς αὐτοῦ λέγοντος· Καθώς γινώσκει με ὁ Πατήρ, κἀγὼ γινώσκω τὸν Πατέρα. Εἰ μὲν οὖν ἐκ μέρους ὁ Πατὴρ γινώσκει τὸν Υἱόν, δῆλον ὅτι καὶ ὁ Υἱὸς μὴ τελείως γινωσκέτω τὸν Πατέρα. Εἰ δὲ τοῦτο λέγειν οὐ θέμις, οἶδε δὲ τελείως ὁ Πατὴρ τὸν Υἱόν, δῆλον ὅτι καθὼς γινώσκει ὁ Πατὴρ τὸν ἑαυτοῦ Λόγον, οὕτως καὶ ὁ Λόγος γινώσκει τὸν ἑαυτοῦ Πατέρα, οὗ καί ἐστι Λόγος. Ταῦτα λέγοντες καὶ ἀναπτύσσοντες τὰς θείας Γραφὰς πολλάκις ἐνετρέψαμεν αὐτούς. Καὶ πάλιν ὡς χαμαιλέοντες μετεβάλοντο, φιλονεικοῦντες ἑαυτοὺς ἐφελκύσαι τὸ γεγραμμένον· "Οτ' ἂν ἔλθῃ ἀσεβὴς εἰς βάθος κακῶν, καταφρονεῖ. Πολλαὶ γοῦν αἱρέσεις πρὸ αὐτῶν γεγόνασιν, αἵτινες πλέον τοῦ δέοντος τολμήσασαι, πεπτώκασιν εἰς ἀφροσύνην. Οὗτοι δὲ διὰ πάντων ἑαυτῶν τῶν ῥηματίων επιχειρήσαντες εἰς ἀναίρησιν τῆς τοῦ Λόγου θεότητος, ἐδικαίωσαν ἐξ ἑαυτῶν ἐκείνας ὡς ἐγγύτεροι τοῦ ᾿Αντιχρίστου γε xιν, 'το οι ποιημάτων ὁ Υἱός. πῶς δὲ δύναται ἶσος εἶναι, είπερ καὶ αὐτὸς κτίσμα ἐστὶ καὶ ποίημα, τί δέ. γινώσκει. αὐτῶν τῶν ῥημάτων επιχειρήσαντες ταῖς ἀναιρέσεσι.verborum sordes aures suas contaminent? Quis
hæc Joannis audiens: In principio erat Verbum",
homines non condemnet, qui aiunt: Fuit aliquando
cum non esset? Quis si hæc Evangelii verba audiat: Unigenitus Filius; et: Per ipsum facta sunt
omnia “s, illos non aversetur hæc loquentes: Una
ille est ex rebus factis? Nam qui potest una ex rebus a se factis esse, aut qui unigenitus erit, qui,
ut aiunt illi, omnibus annumeratur, si quidem et
ille res est facta atque creata? Quomodo ex non
exstantibus factus ille fuerit, cum Pater dicat,
Eructavit cor meum Verbum bonum "; et, Ex utero
ante Luciferum genui te“? Aut quomodo absimilis
substantiæ Patris fuerit, qui est imago perfecta
splendorque Patris, quique ait: Qui vidit me, vidit
et Patrem *? Quo pacto si Verbum seu Ratio et
Sapientia Dei Filius est, fuit tempus cum non esset?
Perinde est enim ac si dicerent: Deum aliquando
Ratione et Sapientia caruisse. Qui item verti mutarive potest, qui ait per se quidem ipse: Ego in Patre, et Pater in me 46; et, Ego et Pater unum sumus: per prophetam vero: Videte me, quia ego
sum, et non mutor 48? Nam etiamsi ad Patrem dictum illud referri queat, aptius tamen de Filio
jam dicitur, quia cum factus homo sit, nequaquam
mutatus est; sed, ut ait Apostolus ": Jesus Christus heri et hodie, ipse et in sæcula. Quis induxit
illos ut dicerent, propter nos illum factum esse, licet
Paulus dicat: Propter quem omnia, et per quem
omnia?
V. Quod spectat autem illam eorum blasphemiam qua aiunt, Filium non nosse perfecte Patrem; nequaquam mirandum: cum enim in animum induxerint Christo bellum inferre, oppugnant
item hæc illius verba: Sicut novit me Pater, et ego
agnosco Patrem "1. Proinde si ex parte tantum Filium novit Pater, constat Filium non perfecte cognoscere Patrem. Quod si nefas sit ita loqui, et si
Pater perfecte novit Filium; planum est sicut Pater Verbum novit suum, perinde Verbum, suum
nosse Patrem, cujus ipsum Verbum est.
ἀκοὰς βύει, ὑπὲρ τοῦ μὴ τὸν ῥύπον τούτων τῶν ῥημάτων ψαῦσαι τῆς ἀκοῆς; Τίς ἀκούων Ἰωάννου λέγοντος, Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ Λόγος, οὐ καταγινώσκει
τούτων λεγόντων, "Ην ποτε ὅτε οὐκ ἦν; "Η τίς ἀκούων
ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ, Μονογενής Υιός, καὶ, Δι' αὐτοῦ
ἐγένετο πάντα, οὐ μισήσει τούτους φθεγγομένους
ὅτι, Εἷς ἐστιν τῶν ποιημάτων Πῶς γὰρ δύναται
εἷς εἶναι τῶν δι' αὐτοῦ γενομένων, ἢ πῶς μονογενής
ὁ τοῖς πᾶσι κατ' ἐκείνους συναριθμούμενος, εἶπερ
καὶ αὐτὸς κτίσμα ἐστὶ καὶ ποίημα; Πῶς δὲ ἐξ
οὐκ ὄντων ἂν εἴη, τοῦ Πατρὸς λέγοντος· Ἐξηρεύξατο
ἡ καρδία μου Λόγον ἀγαθόν· καί Ἐκ γαστρὸς πρὸ
Εωσφόρου ἐγέννησε σε; Η πῶς ἀνόμοιος τη
οὐσίᾳ τοῦ Πατρὸς, ὁ ὢν εἰκὼν τελεία καὶ ἀπαύγασμα
τοῦ Πατρὸς, καὶ λέγων· Ο έωρακώς ἐμέ, εώρακε
τὸν Πατέρα; Πῶς δὲ εἰ Λόγος καὶ Σοφία ἐστὶ τοῦ
Θεοῦ ὁ Υἱὸς, ἦν ποτε ὅτε οὐκ ἦν; Ἶσον γάρ ἐστιν
αὐτοὺς λέγειν ἄλογον καὶ ἄσοφόν ποτε τὸν Θεόν· πῶς
δὲ τρεπτὸς καὶ ἀλλοιωτὸς ὁ λέγων, δι' ἑαυτοῦ μὲν,
Ἐγὼ ἐν τῷ Πατρὶ, καὶ ὁ Πατὴρ ἐν ἐμοί· καί· Εγώ
καὶ ὁ Πατὴρ ἔν ἐσμεν· διὰ δὲ τοῦ προφήτου· Ιδετέ
με, ὅτι ἐγώ εἰμι, καὶ οὐκ ἠλλοίωμαι; Εἰ γὰρ καὶ
ἐπ' αὐτόν τις τὸν Πατέρα δύναται τὸ ῥητὸν ἀναφέ
ρειν· ἀλλὰ ἁρμοδιώτερον ἂν εἴη περὶ τοῦ Λόγου νῦν
λεγόμενον, ὅτι καὶ γενόμενος ἄνθρωπος οὐκ ἀλλοίω
ται· ἀλλ' ὡς εἶπεν ὁ ᾿Απόστολος Ἰησοῦς Χριστός
χθὲς καὶ σήμερον, ὁ αὐτὸς καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας·
τίς δὲ ἄρα εἰπεῖν αὐτοὺς ἔπεισεν, ὅτι δι' ἡμᾶς
γέγονε, καίτοι τοῦ Παύλου γράφοντος· Δι᾿ ἂν τὰ
πάντα, καὶ δι' οὗ τὰ πάντα;
VI. Hæc dicendo, atque divinas Scripturas explanando, sæpenumero illos convicimus. Veruin
illi, quasi chamæleontes, mutata subinde sententia,
dictum illud sibi vindicare nituntur: Impius cum
in profundum venerit, contemnit ". Multa sane
ante illos exstitere hæreses, quæ, plus quam par
erat, ausæ, in dementiam collapsæ sunt. At hi qui
voculis suis omnibus id moliuntur, ut Verbi divinitatem tollant, id effecere, ut quodammodo juste
viderentur illæ, cum propius ipsi ad Antichristum
61 Joan. 1, 1.
ν. Περὶ γὰρ τοῦ βλασφημεῖν, ὅτι οὐκ οἶδεν τε
λείως ὁ Υἱὸς τὸν Πατέρα, οὐ δεῖ θαυμάζειν· ἅπαξ
γὰρ προθέμενοι χριστομαχεῖν, παρακρούονται καὶ τὰς
φωνὰς αὐτοῦ λέγοντος· Καθώς γινώσκει με ὁ Πατήρ,
κἀγὼ γινώσκω τὸν Πατέρα. Εἰ μὲν οὖν ἐκ μέρους ὁ
Πατὴρ γινώσκει τὸν Υἱόν, δῆλον ὅτι καὶ ὁ Υἱὸς μὴ
τελείως γινωσκέτω τὸν Πατέρα. Εἰ δὲ τοῦτο λέγειν
οὐ θέμις, οἶδε δὲ τελείως ὁ Πατὴρ τὸν Υἱόν, δῆλον
ὅτι καθὼς γινώσκει ὁ Πατὴρ τὸν ἑαυτοῦ Λόγον, οὕτως
καὶ ὁ Λόγος γινώσκει τὸν ἑαυτοῦ Πατέρα, οὗ καί ἐστι
Λόγος.
VI. Ταῦτα λέγοντες καὶ ἀναπτύσσοντες τὰς θείας
Γραφὰς πολλάκις ἐνετρέψαμεν αὐτούς. Καὶ πάλιν ὡς
χαμαιλέοντες μετεβάλοντο, φιλονεικοῦντες ἑαυτοὺς
ἐφελκύσαι τὸ γεγραμμένον· "Οτ' ἂν ἔλθῃ ἀσεβὴς
εἰς βάθος κακῶν, καταφρονεῖ. Πολλαὶ γοῦν αἱρέσεις
πρὸ αὐτῶν γεγόνασιν, αἵτινες πλέον τοῦ δέοντος
τολμήσασαι, πεπτώκασιν εἰς ἀφροσύνην. Οὗτοι δὲ διὰ
πάντων ἑαυτῶν τῶν ῥηματίων επιχειρήσαντες εἰς
ἀναίρησιν τῆς τοῦ Λόγου θεότητος, ἐδικαίωσαν
ἐξ ἑαυτῶν ἐκείνας ὡς ἐγγύτεροι τοῦ ᾿Αντιχρίστου γε
«Psal. CIX, 3; Hebr.
ss Joan. xιν, 9.
is Hebr. x11, 8.
'το Hebr. 11, 10. οι Joan. I, 15.
“Joan. 1, 18, 3. 4s Psal. sLiv, 1.
- Joan. x,
soil alach. 111, 6.
46 ibid. 10.
8ª Prov. xviii, 3.
Socrat. post ποιημάτων habet ὁ Υἱός. Iden
ibid., πῶς δὲ δύναται ἶσος εἶναι, minus recte.
HRC, είπερ καὶ αὐτὸς κτίσμα ἐστὶ καὶ ποίημα,
desunt in Sucral., Gelas. et Epiphan. Schol., sed
in Reg. leguntur.
Socr. et Gelas., τί δέ. Epiph. Schol., que
causa pulas, etc.
Socrat. et Gelas., γινώσκει.
Socr., αὐτῶν τῶν ῥημάτων επιχειρήσαντες
ταῖς ἀναιρέσεσι.
col. 577–578page 27 of 43
PG 18:577νόμενοι. Διὸ καὶ ἀπεκηρύχθησαν καὶ ἀναθεματίσθησαν & ἀπὸ τῆς Ἐκκλησίας. Λυπούμεθα μὲν οὖν ἐπὶ τῇ ἀπωλείᾳ τούτων· καὶ μάλιστα ότι μαθόντες ποτὲ καὶ αὐτοὶ τὰ τῆς Ἐκκλησίας, νῦν ἀπεπήδησαν· οὐ ξενι σόμεθα δέ· τοῦτο γὰρ καὶ Ὑμεναῖος καὶ Φιλητὸς πεπόνθασι, καὶ πρὸ αὐτῶν Ἰούδας ὁ ἀκολουθήσας τῷ Σωτήρι, ὕστερον γὰρ προδότης καὶ ἀποστάτης γέγονε. Καὶ περὶ τούτων δὲ αὐτῶν, οὐκ ἀδίδακτοι μεμνήκα μεν· ἀλλ' ὁ μὲν Κύριος προείρηκε· Βλέπετε μή τις ὑμᾶς πλανήσῃ· πολλοὶ γὰρ ἐλεύσονται ἐπὶ τῷ ὀνόματί μου λέγοντες, ὅτι ἐγώ εἰμι, καὶ ὁ καιρὸς ἤγγικε, καὶ πολλοὺς πλανήσουσι· μὴ πορευθῆτε ὀπίσω αὐτῶν. Ὁ δὲ Παῦλος μαθὼν ταῦτα παρὰ τοῦ Σωτῆρος ἔγραψεν· "Οτι ἐν ὑστέροις καιροίς ἀποστήσονταί τινες τῆς ὑγιαινούσης πίστεως, προσέχοντες πνεύμασι πλανοῖς, καὶ διδασκαλίοις δαιμονίων ἀποστρεφομένων τὴν ἀλήθειαν. Τοῦ τοίνυν Κυρίου καὶ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, διά τε ἑαυτοῦ παραγγείλαντος, καὶ διὰ τοῦ Αποστόλου σημαίνοντος περὶ τῶν τοιούτων, ἀκολούθως ἡμεῖς αὐτήκοοι τῆς ἀσεβείας αὐτῶν γενόμενοι, ἀνεθεματίσαμεν, καθὰ προείπομεν, τους τοιούτους, ἀποδείξαντές τε αὐτοὺς ἀλλοτρίους τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας τε καὶ πίστεως· ἐδηλώσαμεν καὶ τῇ ὑμετέρα θεοσεβείᾳ, ἀγαπητοὶ καὶ τιμιώτατοι συλ λειτουργοί, ἵνα μήτε τινὰς ἐξ αὐτῶν εἰ προπετεύσαιντο πρὸς ὑμᾶς ἐλθεῖν, προσδέξησθε, μήτε Εὐσεβίῳ ἢ ἑτέρῳ τινὶ γράφοντι περὶ αὐτῶν πεισθῆτε. Πρέπει γὰρ ἡμᾶς Χριστιανοὺς ὄντας, πάντας τοὺς κατὰ Χριστοῦ λέγοντάς τε καὶ φρονοῦντας, ὡς θεομάχους καὶ φθορέας τῶν ψυχῶν ἀποστρέφεσθαι, – καὶ μηδὲ κἂν Χαίρειν τοῖς τοιούτοις λέγειν· ἵνα μή ποτε καὶ ταῖς ἁμαρτίαις αὐτῶν κοινωνοί γενώμεθα, ὡς παρήγγειλεν ὁ μακάριος Ιωάννης. Προσείπατε τοὺς παρ' ὑμῖν ἀδελφούς· ὑμᾶς οἱ σὺν ἐμοὶ προσαγορεύουσιν. *Αλεξανδρείας πρεσβύτεροι Κάλλουθος πρεσβύτερος σύμψηφος εἰμι τοῖς γε γραμμένοις, καὶ τῇ καθαιρέσει ᾿Αρείου καὶ τῶν σύν αὐτῷ ἀσεβησάντων. Αλέξανδρος πρεσβύτερος, ὁμοίως. Διόσκορος πρεσβύτερος, ὁμοίως. Διονύσιος πρεσβύτερος, ὁμοίως. Εὐπέδιος πρεσβύτερος, ὁμοίως. ᾿Αλέξανδρος πρεσβύτερος, ὁμοίως. Νειλαράς πρεσβύτερος, ὁμοίως. Αρποκρατίων πρεσβύτερος, ὁμοίως. ᾿Αγαθὸς πρεσβύτερος. Νεμέσιος πρεσβύτερος. Λόγγος πρεσβύτερος. Σιλβανός πρεσβύτερος. Περώς πρεσβύτερος. Καιροίς ὑμᾶς, Σίλας. Νειλαρᾶς, Ομοίως Πιρσούς.EPISTOLÆ.
postpercussi sunt ab Ecclesia. Et quidem, tametsi de
illorum exitio dolemus, cum præsertim illi,
quam Ecclesiæ doctrinan didicissent, ab illa jam
desciverint; nequaquam tamen magnopere miramur: id ipsum enim Hymenæo contigit et Phileνόμενοι. Διὸ καὶ ἀπεκηρύχθησαν καὶ ἀναθεματίσθησαν & accedant. Quamobrem proscripti et anathemate
ἀπὸ τῆς Ἐκκλησίας. Λυπούμεθα μὲν οὖν ἐπὶ τῇ ἀπ
ωλείᾳ τούτων· καὶ μάλιστα ότι μαθόντες ποτὲ καὶ
αὐτοὶ τὰ τῆς Ἐκκλησίας, νῦν ἀπεπήδησαν· οὐ ξενι
σόμεθα δέ· τοῦτο γὰρ καὶ Ὑμεναῖος καὶ Φιλητὸς
πεπόνθασι, καὶ πρὸ αὐτῶν Ἰούδας ὁ ἀκολουθήσας τῷ
Σωτήρι, ὕστερον γὰρ προδότης καὶ ἀποστάτης γέγονε.
Καὶ περὶ τούτων δὲ αὐτῶν, οὐκ ἀδίδακτοι μεμνήκα
μεν· ἀλλ' ὁ μὲν Κύριος προείρηκε· Βλέπετε μή τις
ὑμᾶς πλανήσῃ· πολλοὶ γὰρ ἐλεύσονται ἐπὶ τῷ
ὀνόματί μου λέγοντες, ὅτι ἐγώ εἰμι, καὶ ὁ καιρὸς
ἤγγικε, καὶ πολλοὺς πλανήσουσι· μὴ πορευθῆτε
ὀπίσω αὐτῶν. Ὁ δὲ Παῦλος μαθὼν ταῦτα παρὰ τοῦ
Σωτῆρος ἔγραψεν· "Οτι ἐν ὑστέροις καιροίς
ἀποστήσονταί τινες τῆς ὑγιαινούσης πίστεως,
προσέχοντες πνεύμασι πλανοῖς, καὶ διδασκαλίοις
δαιμονίων ἀποστρεφομένων τὴν ἀλήθειαν.
VII. Τοῦ τοίνυν Κυρίου καὶ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ
Χριστοῦ, διά τε ἑαυτοῦ παραγγείλαντος, καὶ διὰ τοῦ
Αποστόλου σημαίνοντος περὶ τῶν τοιούτων, ἀκολού
θως ἡμεῖς αὐτήκοοι τῆς ἀσεβείας αὐτῶν γενόμενοι,
ἀνεθεματίσαμεν, καθὰ προείπομεν, τους τοιούτους,
ἀποδείξαντές τε αὐτοὺς ἀλλοτρίους τῆς καθολικῆς
Ἐκκλησίας τε καὶ πίστεως· ἐδηλώσαμεν καὶ τῇ
ὑμετέρα θεοσεβείᾳ, ἀγαπητοὶ καὶ τιμιώτατοι συλλειτουργοί, ἵνα μήτε τινὰς ἐξ αὐτῶν εἰ προπετεύσαιντο πρὸς ὑμᾶς ἐλθεῖν, προσδέξησθε, μήτε
Εὐσεβίῳ ἢ ἑτέρῳ τινὶ γράφοντι περὶ αὐτῶν πεισθῆτε.
Πρέπει γὰρ ἡμᾶς Χριστιανοὺς ὄντας, πάντας
τοὺς κατὰ Χριστοῦ λέγοντάς τε καὶ φρονοῦντας, ὡς
θεομάχους καὶ φθορέας τῶν ψυχῶν ἀποστρέφεσθαι, –
καὶ μηδὲ κἂν Χαίρειν τοῖς τοιούτοις λέγειν· ἵνα μή
ποτε καὶ ταῖς ἁμαρτίαις αὐτῶν κοινωνοί γενώμεθα,
ὡς παρήγγειλεν ὁ μακάριος Ιωάννης. Προσείπατε
τοὺς παρ' ὑμῖν ἀδελφούς· ὑμᾶς οἱ σὺν ἐμοὶ προσαγορεύουσιν.
*Αλεξανδρείας πρεσβύτεροι
Κάλλουθος πρεσβύτερος σύμψηφος εἰμι τοῖς γεγραμμένοις, καὶ τῇ καθαιρέσει ᾿Αρείου καὶ τῶν σύν
αὐτῷ ἀσεβησάντων.
Αλέξανδρος πρεσβύτερος, ὁμοίως.
et ante illos Judæ, qui cum Salvatorem secutus esset, postea proditor fuit atque desertor.
Porro de his ipsis, nequaquam nobis prævia monita defuere; sic enim præfatus Dominus est: Videle ne quis vos seducat; multi enim venient in nomine meo, dicentes, quia ego sum: el tempus appropinquavit, et multos seducent: nolite ergo ire post
eos. Paulus autem hæc a Salvatore edoctus, scripsit: Quia in novissimis temporibus discedent quidam a sana fide, attendentes spiritibus erroris, et do
ctrinis dæmoniorum veritatem aversantium **.
VII. Cum itaque Dominus et Salvator noster Josus Christus per se ipse ita præceperit, et per Apostolum res nobis hujusmodi significaverit; jure nos,
qui impietatem illorum ipsi coram audivimus, homines, uti supra dictum est, anathemate damnarimus, ipsosque a catholica Ecclesia et fide alienos
declaravimus: remque, charissimi atque honoratissimi comministri, vestræ religioni indicavimus;
ut ne quosdam ex illis, si petulanter vos adire ausi
fuerint, recipiatis: neve Eusebio vel alii cuipiam
de illis ad vos scribenti, Gdem habeatis. Nos enim
utpote Christianos decet, omnes qui contra Chri
stum loquuntur aut sentiunt, velut Dei hostes animarumque corruptores aversari, ac ne quidem Ave
illis dicere ne quando scelerum ipsorum participes simus, ut præcipit beatus Joannes **. Salutate
fratres qui vobiscum sunt: vos qui mecum sunt
salutant.
Alexandria presbyteri.
Colluthus presbyter hisce scriptis suffragor, nec
non depositioni Arii, eorumque qui ejus impietatis
sectatores sunt.
Alexander presbyter, similiter.
Διόσκορος πρεσβύτερος, ὁμοίως.
Διονύσιος πρεσβύτερος, ὁμοίως.
Εὐπέδιος πρεσβύτερος, ὁμοίως.
᾿Αλέξανδρος πρεσβύτερος, ὁμοίως.
Νειλαράς πρεσβύτερος, ὁμοίως.
Αρποκρατίων πρεσβύτερος, ὁμοίως.
᾿Αγαθὸς πρεσβύτερος.
Νεμέσιος πρεσβύτερος.
Λόγγος πρεσβύτερος.
Σιλβανός πρεσβύτερος.
Dioscorus presbyter, similiter.
Dionysius presbyter, similiter.
Eusebius presbyter, similiter.
Alexander presbyter, similiter.
Nilaras presbyter, similiter.
Arpocration presbyter, similiter.
Agathus presbyter.
Περώς πρεσβύτερος.
58 II Tim. n, 17. * Luc. xx1, 8.
ss ] Tim. 1v, 1.
Καιροίς deest apud Gelas.
Sic Socrat. et Gelas. Reg., ὑμᾶς, minus
recte.
Hæ subscriptiones habentur tautum apud
Gelasium Cyzicenum, sed mirum in modum mutile.
Nemesius presbyter.
Longus presbyter.
Silvanus presbyter.
Perous presbyter.
56 II Joan. 10.
Gelas., Σίλας. Reg., Νειλαρᾶς, quod nomen
reperitur item in subscriptionibus ad apolog. S.
Athanasii contr. Arian., pag. 190. Ομοίως ad singula nomina legitur apud Gelasium.
Gelas., Πιρσούς.
col. 579–580page 28 of 43
PG 18:579"Απις πρεσβύτερος. Προτέριος πρεσβύτερος. Παῦλος πρεσβύτερος. Κύρος πρεσβύτερος, ὁμοίως. Διάκονοι. Αμμώνιος διάκονος, ὁμοίως. Μακάριος διάκονος. Πιστός διάκονος, ὁμοίως. ᾿Αθανάσιος διάκονος. Εὐμενὴς διάκονος. Απολλώνιος διάκονος. Ολύμπιος διάκονος. Αφθόνιος διάκονος. Αθανάσιος διάκονος. Μακάριος διάκονος, ὁμοίως. Παῦλος διάκονος. Πέτρος διάκονος. Αμβυτιανός διάκονος. Γάϊος διάκονος, ὁμοίως. Αλέξανδρος διάκονος. Διονύσιος διάκονος. ᾿Αγάθων διάκονος, Πολύβιος διάκονος, ὁμοίως Θεωνᾶς διάκονος. Μάρκος διάκονος. Κώμοδος διάκονος. Σεραπίων διάκονος. Νεῖλον διάκονος. Ρωμανὸς διάκονος, ὁμοίως. Μαρεώτου πρεσβύτεροι. Απολλώνιος πρεσβύτερος σύμψηφος εἰμι τοῖς γεγραμμένοις, καὶ τῇ καθαιρέσει ᾿Αρείου, καὶ τῶν σὺν αὐτῷ ἀσεβησάντων. Ινγένιος πρεσβύτερος, ὁμοίως. Αμμώνιος πρεσβύτερος. Διόσκορος πρεσβύτερος. Σωστρὰς πρεσβύτερος. θέων πρεσβύτερος. Τύραννος πρεσβύτερος. Κόπρης πρεσβύτερος. Αμμωνᾶς πρεσβύτερος. Ωρίων πρεσβύτερος. Σέρηνος πρεσβύτερος. Ο Δίδυμος πρεσβύτερος. Ἡρακλῆς πρεσβύτερος. Βόκκων πρεσβύτερος. ᾿Αγαθὸς πρεσβύτερος. Αθανάσιος Αμυντιανός. Νεῖλος. Μαριώτου. Απολλώς πρεσβύτερος, ὁμοίως, Αχιλλᾶς πρεσβύτερος. Παῦλος πρεσβύτερος. Θαλέλαιος πρεσβύτερος. Διονύσιος πρεσβύτερος, ὁμοίως. Ινγένιος. γγένιος. Αμμωνᾶς. Παῦλος, Θαλέλαιος, Διο νύσιος,Apis presbyter.
Proterius presbyter.
Paulus presbyter.
Cyrus presbyter, similiter.
Diaconi.
Ammonius diaconus, similiter.
Macarius diaconus.
Pistus diaconus, similiter.
Athanasius diaconus.
Eumenes diaconus.
Apollonius diaconus.
Olympius diaconus.
Aphthonius diaconus.
"Απις πρεσβύτερος.
Προτέριος πρεσβύτερος.
Παῦλος πρεσβύτερος.
Κύρος πρεσβύτερος, ὁμοίως.
Διάκονοι.
Αμμώνιος διάκονος, ὁμοίως.
Μακάριος διάκονος.
Πιστός διάκονος, ὁμοίως.
᾿Αθανάσιος διάκονος.
Εὐμενὴς διάκονος.
Απολλώνιος διάκονος.
Ολύμπιος διάκονος.
Αφθόνιος διάκονος.
Athanasius diaconus.
Macarius diaconus, similiter.
Αθανάσιος διάκονος.
Μακάριος διάκονος, ὁμοίως.
Paulus diaconus.
Petrus diaconus.
Ambytianus diaconus.
Gaius diaconus, similiter.
Alexander diaconus.
Dionysius diaconus.
Agathon diaconus.
Polybius diaconus, similiter.
Theonas diaconus.
Marcus diaconus.
Commodus diaconus.
Παῦλος διάκονος.
Πέτρος διάκονος.
Αμβυτιανός διάκονος.
Γάϊος διάκονος, ὁμοίως.
Αλέξανδρος διάκονος.
Διονύσιος διάκονος.
᾿Αγάθων διάκονος,
Πολύβιος διάκονος, ὁμοίως
Θεωνᾶς διάκονος.
Μάρκος διάκονος.
Κώμοδος διάκονος.
Serapion diaconus.
Nilus diaconus.
Romanus diaconus, similiter.
Mareotæ presbyteri.
Apollonius presbyter, hisce scriptis suffragor,
necnon depositioni Arii, eorumque qui ejus impietatis sectatores sunt.
Ingenius presbyter, similiter.
Ammonius presbyter.
Dioscorus presbyter.
Sostras presbyter.
Theon presbyter.
Tyrannus presbyter.
Copres presbyter.
Ammonas presbyter.
Orion presbyter
Serenus presbyter.
Didymus presbyter
Ileracles presbyter.
Boccon presbyter.
Σεραπίων διάκονος.
Νεῖλον διάκονος.
Ρωμανὸς διάκονος, ὁμοίως.
Μαρεώτου πρεσβύτεροι.
Απολλώνιος πρεσβύτερος σύμψηφος εἰμι τοῖς
γεγραμμένοις, καὶ τῇ καθαιρέσει ᾿Αρείου, καὶ τῶν
σὺν αὐτῷ ἀσεβησάντων.
Ινγένιος πρεσβύτερος, ὁμοίως.
Αμμώνιος πρεσβύτερος.
Διόσκορος πρεσβύτερος.
Σωστρὰς πρεσβύτερος.
θέων πρεσβύτερος.
Τύραννος πρεσβύτερος.
Κόπρης πρεσβύτερος.
Αμμωνᾶς πρεσβύτερος.
Ωρίων πρεσβύτερος.
Σέρηνος πρεσβύτερος.
Ο Δίδυμος πρεσβύτερος.
Ἡρακλῆς πρεσβύτερος.
Βόκκων πρεσβύτερος.
Agathus presbyter.
᾿Αγαθὸς πρεσβύτερος.
Achillas presbyter.
Paulus presbyter.
Thalelæus presbyter.
Dionysius presbyter, similiter.
Hic Αθανάσιος deest apud Gelas.
Gelas., Αμυντιανός. Post sequentem,
Gaium scilicet, omnes reliqui diaconi Alexandrini,
decem numero, apud Gėlasium desiderantur.
Forte Νεῖλος.
Gelas., Μαριώτου.
Gelas., Απολλώς πρεσβύτερος, ὁμοίως, omisΑχιλλᾶς πρεσβύτερος.
Παῦλος πρεσβύτερος.
Θαλέλαιος πρεσβύτερος.
Διονύσιος πρεσβύτερος, ὁμοίως.
sis reliquis usque ad Ινγένιος.
Gelasius, γγένιος. Sequentem vocat Gelas.
sic, Αμμωνᾶς. Vide Apolog. S. Athanas. contr.
Arian., pag. 192.
Hi tres postremi, Παῦλος, Θαλέλαιος, Διο
νύσιος, desunt apud Gelasium.
!
col. 581–582page 29 of 43
PG 18:581Διάκονοι. Σαραπίων διάκονος, ὁμοίως. Ἰοῦστος διάκονος, ὁμοίως. Δίδυμος διάκονος. Δημήτριος διάκονος. Μαύρος διάκονος. Αλέξανδρος διάκονος. Μάρκος διάκονος. Κίμων διάκονος. Τρύφων διάκονος. Αμμώνιος διάκονος. Δίδυμος διάκονος. Πτολλαρίων διάκονος. Σεράς διάκονος. Γάϊος διάκονος. Ιέραξ διάκονος. Μάρκος διάκονος. Θεωνᾶς διάκονος. Σαρμάτων διάκονος. Κάρπων διάκονος. Ζώιλος διάκονος, ὁμοίως. ΙΙ. ΚΑΘΑΙΡΕΣΙΣ ΑΡΕΙΟΥ καὶ τῶν σὺν αὐτῷ, ὑπὸ ᾿Αλεξάνδρου ἀρχιεπισκόπου Αλεξανδρείας. Αλέξανδρος, πρεσβυτέροις καὶ διακόνοις 'Ἀλεξανδρείας καὶ Μαρεώτου, παρών παροῦσιν ἀγαπη τοῖς ἀδελφοῖς ἐν Κυρίῳ χαίρειν. Εἰ καὶ φθάσαντες ὑπεγράψατε οἷς ἐπέστειλα τοῖς περὶ "Αρειον, προτρέπων αὐτοῖς, ἀρνήσασθαι μὲν τὴν ἀσέβειαν, πεισθῆναι δὲ τῇ ὑγιαινούσῃ καὶ καθο λικῇ πίστει· καὶ ἐδείξατε ἑαυτῶν ὀρθὴν τὴν προαίρεσιν, καὶ τὴν ἐν τοῖς δόγμασι συμφωνίαν τῆς και θολικῆς Ἐκκλησίας· ὅμως ἐπειδὴ καὶ πρὸς τοὺς ἁπαν ταχοῦ συλλειτουργοὺς ἐπέστειλα περὶ τῶν περὶ Αρειον, ἀναγκαῖον ἡγησάμην, ὑμᾶς μὲν, τοὺς τῆς πόλεως κληρικούς συναγαγεῖν· ὑμᾶς δὲ, τοὺς ἀπὸ τοῦ Μαρεώτου μεταπέμψασθαι· μάλιστα ὅτι ἀφ' ὑμῶν Χάρης καὶ Πιστὸς πρεσβύτεροι, καὶ Σαραπίων, καὶ Παράμμων, καὶ Ζώσιμος, καὶ Εἰρηναῖος διάκονοι, ἐπηκολούθησαν τοῖς περὶ ᾿Αρειον, καὶ ἠγάπησαν σὺν αὐτοῖς καθαιρεθῆναι· ἵνα καὶ τὰ νῦν γραφόμενα γνώτε, τήν τε ἐν τούτοις συμφωνίαν ἑαυτῶν ἐπιδεί ζησθε, καὶ τῇ καθαιρέσει τῶν περὶ "Αρειον καὶ τῶν περὶ Πιστὸν σύμψηφοι γένησθε. Πρέπει γὰρ τὰ παρ᾽, ἐμοῦ γραφόμενα γινώσκειν ὑμᾶς, καὶ ἕκαστον, ὡς παρ' αὐτοῦ γραφόμενα, ἐν τῇ καρδίᾳ κατέχειν. Θεωνᾶς, Σαρμάτων, Κάρ των, Ζώιλος, Παρών παροῦσιν. τῶν περὶ ᾿Αρειον και τῶν περὶ Πιστόν,EPISTOLA.
Διάκονοι.
Diaconi.
Σαραπίων διάκονος, ὁμοίως.
Ἰοῦστος διάκονος, ὁμοίως.
Δίδυμος διάκονος.
Δημήτριος διάκονος.
Μαύρος διάκονος.
Αλέξανδρος διάκονος.
Μάρκος διάκονος.
Κίμων διάκονος.
Τρύφων διάκονος.
Αμμώνιος διάκονος.
Δίδυμος διάκονος.
Πτολλαρίων διάκονος.
Σεράς διάκονος.
Sarapion diaconus, similiter.
Justus diaconus, similiter.
Didymus diaconus.
Demetrius diaconus.
Maurus diaconus.
Alexander diaconus.
Marcus diaconus,
Comon diaconus.
Tryphon diaconus.
Ammonius diaconus.
Didymus diaconus.
Ptollarion diaconus.
Seras diaconus.
Γάϊος διάκονος.
Ιέραξ διάκονος.
Μάρκος διάκονος.
Θεωνᾶς διάκονος.
Σαρμάτων διάκονος.
Κάρπων διάκονος.
Ζώιλος διάκονος, ὁμοίως.
Gaius diaconus.
Ilierax diaconus.
ΙΙ.
Marcus diaconus.
Theonas diaconus.
Sarmaton diaconus.
Carpon diaconus.
Zoilus diaconus, similiter.
Apud eumdem Athanasium ibid. pag. 396.
ΚΑΘΑΙΡΕΣΙΣ ΑΡΕΙΟΥ
καὶ τῶν σὺν αὐτῷ, ὑπὸ ᾿Αλεξάνδρου ἀρχιεπισκόπου Αλεξανδρείας.
Αλέξανδρος, πρεσβυτέροις καὶ διακόνοις 'Αλεξαν
δρείας καὶ Μαρεώτου, παρών παροῦσιν ἀγαπη
τοῖς ἀδελφοῖς ἐν Κυρίῳ χαίρειν.
Εἰ καὶ φθάσαντες ὑπεγράψατε οἷς ἐπέστειλα τοῖς
περὶ "Αρειον, προτρέπων αὐτοῖς, ἀρνήσασθαι μὲν
τὴν ἀσέβειαν, πεισθῆναι δὲ τῇ ὑγιαινούσῃ καὶ καθολικῇ πίστει· καὶ ἐδείξατε ἑαυτῶν ὀρθὴν τὴν προαίρεσιν, καὶ τὴν ἐν τοῖς δόγμασι συμφωνίαν τῆς και
θολικῆς Ἐκκλησίας· ὅμως ἐπειδὴ καὶ πρὸς τοὺς ἁπανταχοῦ συλλειτουργοὺς ἐπέστειλα περὶ τῶν περὶ
Αρειον, ἀναγκαῖον ἡγησάμην, ὑμᾶς μὲν, τοὺς τῆς
πόλεως κληρικούς συναγαγεῖν· ὑμᾶς δὲ, τοὺς ἀπὸ τοῦ
Μαρεώτου μεταπέμψασθαι· μάλιστα ὅτι ἀφ' ὑμῶν
Χάρης καὶ Πιστὸς πρεσβύτεροι, καὶ Σαραπίων,
καὶ Παράμμων, καὶ Ζώσιμος, καὶ Εἰρηναῖος διάκονοι,
ἐπηκολούθησαν τοῖς περὶ ᾿Αρειον, καὶ ἠγάπησαν σὺν
αὐτοῖς καθαιρεθῆναι· ἵνα καὶ τὰ νῦν γραφόμενα
γνώτε, τήν τε ἐν τούτοις συμφωνίαν ἑαυτῶν ἐπιδεί
ζησθε, καὶ τῇ καθαιρέσει τῶν περὶ "Αρειον καὶ τῶν
περὶ Πιστὸν σύμψηφοι γένησθε. Πρέπει γὰρ τὰ παρ᾽,
ἐμοῦ γραφόμενα γινώσκειν ὑμᾶς, καὶ ἕκαστον, ὡς
παρ' αὐτοῦ γραφόμενα, ἐν τῇ καρδίᾳ κατέχειν.
Hi quatuor postremi, Θεωνᾶς, Σαρμάτων, Κάρ- -
των, Ζώιλος, desunt apud Galasium.
Παρών παροῦσιν. Singularis loquendi formula.
Hunc Pistum esse putamus qui Alexandria
DEPOSITIO ARHI
et sociorum ab Alexandro Alexandriæ archiepiscopo.
Alexander, presbyteris diaconisque Alexandriæ
et Mareotæ, præsens præsentibus, dilectis in Domino
fratribus, salutem.
Licet jam subscripseritis litteris meis ad Arium
suosque missis, quibus hortabar illos, ut abnegata
impietate, sanæ et catholica fidei obtemperarent:
eaque in re rectum propositum vestrum, necnon
Ecclesiæ catholicæ circa dogmata consonantiam,
palam feceritis; attamen quia omnibus etiamı ubique terrarum comministris, quæ Arium sociosque
ejus spectant litteris significavi; necesse duxi, vos,
urbis clericos, convocare, vos item Marcoticos are
cessere: præsertim cum ex vobis Chares et Pistus
presbyteri: Sarapion, Parammon, Zosimus et Irenaus diaconi, ad Arii partes transierint, atque vcluerint deponi cum illis; ut nota sint vobis quæ
jam scripta sunt, utque vestram in hisce concordiam declarelis, ac depositioni Arii, Pisti sociorumque suffragium addatis vestrum. Par quippe est
comperta vobis esse quæ a me conscripta sunt, eaque singulos, quasi quisque vestrum scripsisset,
corde complecti.
episcopus ab Arianis ordinatus est, quippe sub
ipsum Arianismi initium inter antesignanos compulabatur, ut paulo infra est, τῶν περὶ ᾿Αρειον και
τῶν περὶ Πιστόν, etc.
col. 583–584page 30 of 43
PG 18:583Τοῦ ἁγίου Αλεξάνδρου πάπα Αλεξανδρείας, ἐκ τῆς πρὸς Αἴγλωνα ἐπίσκοπον Κυνοπόλεως κατά Ἀρειανῶν ἐπιστολῆς. Θέλησίς ἐστι φυσική, παντὸς νοεροῦ αὐθαίρετος δύναμις, ὡς μηδὲν κατὰ τὴν οὐσίαν ἀκούσιον ἔχοντος. Ενέργεια φυσική ἐστιν, ή πάσης ουσίας ἔμφυτος κίνησις. Ενέργειά ἐστι φυσικὴ, ὁ πάσης φύσεως ούτ σιώδης καὶ γνωστικός λόγος. Ενέργειά έστι φυσική, ή δηλωτικὴ πάσης οὐσίας δύναμις.Fragmenta duo ex epistola ad Æglonem Cynopolitanum episcopum, contra Arianos.
Apud S. Maximum confess. inter cpusc. theolog. et polem., Opp. tom. II, pagg. 152-155, edit.
Paris. 1675.
Sancti Alexandri papa Alexandrini, ex epistola ad Τοῦ ἁγίου Αλεξάνδρου πάπα Αλεξανδρείας, ἐκ
Eglonem Cynopolitanum episcopum, contra Arianos.
Voluntas naturalis, intelligentis omnis naturæ
libera facultas exsistit; ut quæ nihil involuntarium
habeat, quod ex essentiæ ratione fit.
Operatio naturalis, innatus est cujusque substantiæ motus. Operatio naturalis, natura cujusvis
substantialis ac notificans ratio est. Operatio naturalis, substantiæ cujusvis notificans virtus est.
τῆς πρὸς Αἴγλωνα ἐπίσκοπον Κυνοπόλεως κατά
Ἀρειανῶν ἐπιστολῆς.
Θέλησίς ἐστι φυσική, παντὸς νοεροῦ αὐθαίρετος
δύναμις, ὡς μηδὲν κατὰ τὴν οὐσίαν ἀκούσιον ἔχοντος.
Ενέργεια φυσική ἐστιν, ή πάσης ουσίας ἔμφυτος
κίνησις. Ενέργειά ἐστι φυσικὴ, ὁ πάσης φύσεως ούτ
σιώδης καὶ γνωστικός λόγος. Ενέργειά έστι φυσική,
ή δηλωτικὴ πάσης οὐσίας δύναμις.
MONITUM IN SUBSEQUENTEM SERMONEM
(MAI, Bibliotheca nova Patrum, II, 529.)
Dixi in Spicilegio Romano, t. III, p. 694, ex Orientalibus bibliothecæ Vaticanæ codicibus multa excitari
scripla veterum posse, quæ omnino desideramus. Et quidem præter lauta illa quæ loco citato edidi Patrum
fragmenta, majora indidem jam antea extuleram, Zachariæ videlicet Melitenensis capita historica, Ebediesu
et Abulpharagii tractatus canonicos, Armeniorum etiam canones, Severi Antiocheni sermones aliquot, et nuper sancti Cyrilli contra Synusiastas et Diodorum ac Theodorým reliquias. Jam vero inter prima illa, quæ.
memoravi, codex Vaticanus Arabicus 101 bonam mihi particulam suppeditaverat sermonis sancti Alexandri
patriarchæ Alexandrini quem sermonem deinde integrum in Syriaco val. codice 368 nactus sum, id quod
olim in Scriptorum vet. tom. V, p. 42, significavi. Nunc ecce post Alexandrini Cyrilli Græca scripta, sermonem hunc Alexandrini Syriace simul atque Latine (quandoquidem Græca verba desideramus), operam mihi
suam commodantibus Matthæo Sciahuano et Francisco Mehasebo, Maronitis litteratissimis, in lucem exire
jubeo, ne tantæ antiquitatis, auctoritatis famæque episcopi diutius os conticescat.
Porro rei veræ testimonia sunt, primo quidem fragmenta illa ex codice Arabico, quæ Alexandri archiepiscopi Alexandrini nomen gerunt (Spicil. Rom., t. III, p. 699), quæque in integro sermone eidem auctori
inscripto, nunc suis recitata locis seriatim apparent. Deinde Sabariesus Syrus auctor apud Assemanum Bib.
or. t. III, p. 543, recitat ex Mocaffeæi chronico Arabico, Alexandri nostri fragmentum, quod pariter (mirebile dictu!) in sermone integro nostro n. 3 occurrit. Quanquam vero Mocaffæus Alexandrum dicit papam
Romanum, is quidem manifestus error ab Assemano in indice p. 658 recte corrigitur, qui legendum suadet
Alexandrinum. Deinde (præterquam quod scribentibus menda multa obrepere solent) rei veritatem nunc Sy
riacus codex nos docet, qui Alexandro Alexandrinæ urbis antistiti hunc sermonem inscribit. Tum satis est
exploratus mos Orientalium Romanos nominandi quotquot imperio Romano suberant, et Græca, nedum Latina, lingua utebantur. Quin et ipsum Byzantinum imperium constanter Romanum appellant, ut ipsi quoque
Byzantini historici solent, qui ita in libris suis ambitíose loquuntur, postquam Constantinopolis novæ Roma
nomen invasit. Locus igitur a Mocaffæo relatus ita se habet: ‹ Alexander Romanus patriarcha inquit: Manus
quæ Adamum creavit, ipsa clavis in cruce perforata est. Os quod in Adamum spiraculum vitæ inspiravil,
acetum bibit. Pes qui clavis confixus fuit, terram fundavit. › Hæc, inquam paulo quidem liberius, sine dubio
tamen ex hoc nostro sermone n. 5 sumpta vides. Verumtamen qui ibidem multo uberior locus præcedit, et a
nobis virgulis distinctus fuit, is cum Arabica sermonis interpretatione, in Spicilegio nostro edita, evidentius
adhuc atque adamussim congruit. Cæteroqui non est mirandum, si qui sermo ex Græco in Syriacum, es
hoc in Arabicum idioma transiit, paucas aliquot varietates in his transfusionibus passus sit. Quin adeo
sermonis hujus duæ videntur exstitisse apud Alexandrinos, sive apud Orientales, editiones; quandoquidem in
codice Syr. Vat., post integrum sermonem, aliud attexitur ejusdem fragmentum, non sine paucis variis leIdem hic codex habet fragmenta SS. Julii et Silvestri pontificum Romanorum, quæ ego Græce edidi,
Script. vet. t. VII, p. 134 et 169, col. 2, v. 1-15.
col. 585–586page 31 of 43
ctionibus. Ut vero existimem, interpretationem Arubicam ex secunda Syriaca esse derivatam, utor hoc indi
cio, quod Arabicum codicis 101 fragmentum cum illo posteriore Syriaco magis congruit quam cum priòre.
Itaque etiamsi decreveram additamentum illud omittere, quia valde simile sermoni integro videbatur, atta
men quia postea comperi partem Arabicam cum hac potius parte Syriaca conspirare, ne mei argumenti vim
ullatenus infirmarem, hanc quoque Syriacam repetitionem minoribus saltem formis imprimendam curavi.
Age vero edendi sermonis hujus grata opportunitas adest, quia hoc tempore ex Anglorum typis prodeunt
magni Athanasii festales epistolæ seu orationes (Græce deperdita) in Syriaco pariter codice inventæ: quibus
kic jure meritoque comes fiet Alexandri sermo. Fuit quippe Alexander Athanasii a pueris educator, quem
familiarem semper, adolescentem senex, et charissimum habuit, mensa etiam quotidianæ participem, et fide
ſem librarium: eumdem ipse diaconum ordinavit, secumque ad Nicænum concilium duxit, ut illic operam
sibi navaret, ovvaywvišóµevov aůty Exeľ, ut diserte ait Socrates Hist. lib. 1, 15; quem denique moriens
sæpe nomine compellavit, atque ut sibi successor fieret, Alexandrinum clerum enixe rogavit, quod reapse cum
infinita rei Christianæ utilitate contigit: ita ut Athanasium talem tantumque episcopum, Alexandri curis ac
ceptum referamus. Jam ut Alexander Athanasium adolescentem omni officio complexus est, ita idem Alexan
der antea juvenis Petro episcopo martyri familiaris apprime fuerat, atque ab eo successor post Achillam
ejusdem fratrem designatus. Namque, ut legitur in Petri Vita (a) a nobis edita Spicil. t. III, p. 682, martyr
inclytus in carcere positus, et jam pro fide plectendus, ambos illos Alexandrinæ sedi post se destinavit epi
scopos, dicens: ‹ Te quidem Achillam primum, Alexandrum vero secundum. Et mox· Osculantes Petri ma
rus ac pedes Achillas atque Alexander, conversi in lacrymas singultu amarissimo quatiebantur. >
Quidquid hactenus scriptorum Alexandri exstabat, ab historicis ecclesiasticis conservatum, id Arium ejus
que alumnos oppugnat; duas intellige epistolas, quarum prior prorsus insignis, tractatus plenissimi instar
est, et omni laude major. Atqui hæ duæ ex septuaginta supersunt; tot enim ab eo scriptas testatur Epipha
wins her. xx, 4: ، 'AéFavöpog £v£cxoro, Ypápe érgcola, Exuxiou,, arva, Tapa pouálo, Et siu
vra£, &» sdv apr0pdv t68opufxov-z. Alexander episcopus scribit epistolas encyclicas, quw adhuc apud stuܜ
diosos servantur, numero fere septuaginta. › Unius ex his fragmenta tenuia citantur a Maximo opp. t. 11,
p. 152, 155. Utinam hæ in codicibus saltem Syriacis conspiciendas se darent, quod nuper felicissime acci
dit Athanasianis! Nunc in tanto scriptorum Alexandri naufragio, sermonem saltem unum in populi concione
habitum libenti animo excipiamus, in quo, præter cætera utilia, Christi divinitas passim prædicatur. Neque
abest eloquentia (quam ei tribui a Ge:asio diximus), nitida scilicet, popularis, et ore episcopali digna.
Sermonem hunc Alexandri suppeditavit codex Syriacus Vat., membraneus, vetus, Chaldaicis litteris duplici in
laterculo exaratus. Habuit is sexaginta homilias (quarum nunc novem, ob amissa folia, desunt) Patrum ortho
doxorum Greg. Nysseni, Greg. Theologi, Basilii, Amphilochii, Joan. Chrysostomi, Procli, Isaaci (unum etiam Eu
sebii Alex., nam mendum est in catalogo, alio nomine substituto, De die Dominica). Inter hos vicesimum locum
tenet Alexandri hic sermo; quem auctor Græce scripserat, Syri et Arabes, ut demonstravi, in linguas suus
transtulerunt; de cujus sinceritate testimonia prædicta codicum et auctorum dubitare nos nullo modo sinunt.
(a) Vide supra, col. 458.
DE ANIMA ET CORPORE DEQUE PASSIONE DOMINI.
1. Verbum, quod sine invidia de cœ
lo demittitur, cordibus nostris irrigan
dis idoneum est, si nos virtuti ejus pa
91, 0, rati fuerimus, non dicendo tantummo
Ita in cod. episcopi, ut est etiam in magna ejus epistola dogmatica, non archiepiscopi, ut deinde
appellati fuerunt præsules Alexandrini; vel potius hic titulus pro libito variat in codd.
Sermon on the Soul and Body and the Passion of the LordSermo de anima et corpore deque passione Domini
col. 587–588page 32 of 43
ܕܡܬܐ. ܠܘܓܝܪ ܒܝܕ ܗܝ ܕܢܐܡܪ ܚܝܠܰܐ. ܐܠܰܐ do rerum elismauseultando. Nam sic
ut imber sine terra fructus non gignit,
neque terra sine imbre; ita ne ver
bum quidem sine auditu fructificat, ne
ܡܛܪܐ. ܗܟܢܐ ܐܦܠܰܐ ܡܠܬܐܝܺܗܒܐ ܦܐܪ̈ܐ ܣܛܪ qun auditns sine verbo. Porro verbum
tunc fit fructuosum, cum id pronun
tiamus; auditus pariter, cum auscul
tamus. Igitur cum verbum vim suam
expromit, vos quoque haud invide au
ܗܟܝܠ ܡܠܬܐ ܚܝܠܰܐ. ܐܦ ܐܢܬܘܢ ܕܠܰܐ, rem prwbeto: et cum ad audiendunu
ܐܢܬܘܢ ܡܕܟܝܢ ܐܢܬܘܢ ܡܢܟܘܢ ܟ݁ܽܠܗܛܢܢܳܐ -el incredulitas, quarum utraquejusi
ܘܠܐܗܚܡܢܘܬܐ. ܩܢܝܢܐܓܝܪ ܒܝܫܐ. ܛܢܬܵܐ ܘܠܳܐ -tiw adversatur: etenim invidia charita
acceditis, omni vos invidia et incredu
litate expurgate. Pessimæ res invidia
tiæ No
ti opponitur, fidei incredulitas: haud
secus quam amaritudo dulcedini, luci
tenebræ, bono malum, vitæ mors,
que his repugnantibus virtuti vitiis
abundant, ii mortui quodammodo sunt
charitatem
fidemque oderunt; quod qui faciunt, bas?
hostes Dei constituuntur.
ܕܗܝܡܢܘܬܐ. ܐܟܙܢܐ ܕܣܝܡ ܕܠܩܘܒܢܳܐ ܕܚܠܝܐ -veritati mendacium, Age vero quiean
ܘܡܘܬܐܕܚܐ. ܘܟܕܒܘܬܐܕܫܪܪܐ ܐܝܠܝܢ namque invidi et increduli chnrial
ܗܟܝܠ ܕܡܬܡܠܝܢ ܡ ܗܠܝܢ,oderunt; quod qni faciunt
ܟܕ ܝܕܥܝܢ ܐܢܬܘܢ ܗܟܝܠ ܚܒܝܒܝ ܕܐܝܠܝܢ,Cum vos itaque, fraires charissimi.2
homines invidos atque incredulos ju
stitiæ hostes esse sciatis, ab his videlicet
ܐܝܬܝܗܘܢܕܙܕܚܩܘܬܐ ܛܪܘܢܦܫܟܘܢ ܡܢ cavete: idem charitatemque ampei
ܒܥܠܕܒܒܝܗ ܕܟܐܢܘܬܐ. ܘܩܒܠܘܗܝܡܢܘܬܐ mini, quarum ope:-salutem conseeui
sunt quotquot ab orbis initio usque ad
hodiernam diem sancti homines exsti
ܠܟܠܗܘܢ ܩܚܕܝܫܐ ܡܢ ܫܘܪܝܐ ܘܥܕܡܐ terunt. Cbaritatis autom fructam ba
ܠܝܘܡܠܐ. ܚܝܘܘܗܟܝܠ ܦܐܪ̈ܐ ܕܚܘܒܐ. ܠܘ verbis: tantum exserite, yerunm etiam
ܒܠܚܘܕ ܒܡܬܐ ܐܠܐ ܘܒܥܒܕܐ ܕܥܒܕܐ ܒܝܕ operibus id est pia propter Deum
col. 589–590page 33 of 43
suam erga nos charitatem ostendit, non
quoniam semet pro salute nostra
tium tradidit. Pretereanos haud quenu
patientia. Ecee enim Dominus ipse- ܡܣܝܒܕܢܘܬܐܕܠܘܬ ܡܪܝܐ. ܗܐ ܓܝܪ ܐܦ ܗܘ
,verbis tantummodo sed etiam opere ܡܪܢ ܚܘܝܠܘܬܢ ܚ ܘܟܗ ܠܘ ܒܠܚܘܕ
pre܄ ܒܡܠܬܐ. ܐܠܐ ܘܒܥܒܕܐ ܕܚܗܒ ܢܦܫܗ
admodum mundus reliquos, verbo ܦܘܪܩܢܳܐܚܠܦܝܢ. ܘܬܘܒ ܕܠܐ ܗܘܐ ܐܝܟ ܥܠܡܐ
creati taimus, sed simul opere. Quippe ܗܘܝܢ ܒܡܬܐ ܐܠܰܐ ܘܒܥܒܕܐ. ܠܠܠܡܐܓܝܪ
existere; nos tamen verbi pariter ope ܒܡܠܬܐ ܩܝܡ.ܠܢ ܕܝܢ ܘܒܡܬܐ ܘܒܥܒܕܐ.
risque emcacia produxit. Etenim Deo ܠܘܓܝܪ ܣܦܩܬ ܠܗ ܠܐܠܗܐ ܗܝ ܕܢܐܡܪܝ
mundum unius verbi vi Deus fecit
haud satis fuit dicere: Faciamus homi
nem ad imaginem similitudinemque no
stram ', sed opera verbum statim subse
cuta est: nam sumpto de humo pulve
re, hominem ex eo formavit, imagini
suæ similitudinique conformem, in
eumque inspiravit vitæ spiraculum, ut
.ieret Adam anima vivens ܂ ܢܫܡܬܐ ܕܚܝܐ ܕܢܗܘܐ ܐܕܡ ܠܢܦܫ ܚܝܐ܀
voeitatur. Discidium ergo erat animw ܡܬܦܪܫܐ ܗܘܬ ܡ ܦܓܪܐ ܡܬܠܒܟܐ ܗܘܬ
3. Sed enim cum subinde homo
errore suo se inclinasset ad mortem,
necesse fuit ut illa forma denuo ad
So, salutem ab eodem artifice suo refor
maretur. Etenim forma quidem sub
terra putris jacebat; verumtamen in
spiratio illa, quæ instar spiraculi vi
tæ fuerat, corpore separata tene
broso loco detinebatur, qui infernus
a corpore; illa ad inferos relegata, hoc
in pulverem resoluto: magnumque
erat intervallum, quominus invicem
convenirent; quia carne soluta, corpus
6 × actio. Sicut enim, tradito in vincula rege,
ruit civitas; aut capto duce, dissipatur
mergitur navigium; ita vinculis animæ
injectis, corpus ejus dilapsum est, ceu
sine rege civitas, membra ejus disso
so, atque in mortem demersa, quod
rumpitur; ligata anima, cessat ejus ܘܦܓܪܐ. ܘܗܕܐ ܡܢ ܐܝܬܝܗ ܗܘܬ ܐܣܝܪܬܐ
ܝ exereius; aut gubernatore depulsoܢ ܕܝܢ ܕܗܠܝܢ ܪܘܚܩܐ ܪܒܐ ܕܢܦܫܐ ܘܕܦܓܪܐ.
eivitas ܢܦܫܐ ܕܝܢ ܠܐ ܬܬܡܨܐ ܟܕ
uta, velati se in exercitu duce amis ܕܡܠܟܐ ܟܕ ܡܫܬܒܐ ܡܕܝܢܬܐ ܡܫܬܪܝܐ.
nari usuvenil gubernatore destitute ܐܰܘ ܗܺܓܡܘܢܐ ܟܕ ܢܬܙܤܪ ܦܠ ܽܘܬܗ
Anime igitur hominem dirigebat, 'quam ܡܬܒܕܪܐ. ܐܘ ܩܘܒܪܢܝܛܐ ܕܢܦܠܐ̈ܠܦܗ
» Gen. 1, 26.
col. 591–592page 34 of 43
diu corpus supererat; ceu rex urbem,
dux exercitum, navim gubernator.
Attamen ei regendo impotens fuit, ex
quo ipsa immobiliter alligata fuit, at
ܡܕܒܪܢܐ. ܘܛܒܥܘ ܒܡܘܬܐ ܐܝܟ ܐܠܦܐ ܕܠܐ que in errorem demersae; propterea
quod a recta via declinavit, tentatores
sectata est, fornicationi, idolorum cul
ܢܦܫܐ ܠܒܪܢܫܗ ܕܐܝܬܝܗ ܗܘܬ ܠܦܓܪܐ ܐܝܟ: tui, cruentis cwdibus, operam dedi
ܡܠܟܐܕܡܕܝܢܬܐ ܐܝܟܞܓܡܘܢܳܐܕܟܠܚܘܬܐ. quibus facinoribus proprium destruxit
ܘܒܪܢܝܛܐܕܐܠܦܐ.ܘܠܐܡܟܝܠ bominem. Sed ipsa demum in inter- n
num delata, illic ab improbo tentatore
detenta fuit. Cæteroquin illa, ceu rex
ܢܦܝܐܠܳܐܡܬܙܝܥܢܝܬܐ. ܛܥܝܐ ܗܘܐܓܝܪ lapsam urbem restituit, dux dispersum
ܒܬܘܫܐܢܦܝܳܐܠܳܐܡܬܬܐܝܥܢܝܬ. ܠ exercitum colligit, nauta fraotam nrrim
reparat; sic, inquam, anima, corpori
adhuc suo suppetias ferebat, ante quam
ܪܗܛܐ ܕܡܢܣܝܝܐ. ܠܘܬܪܢܝܘܬܐ ܘܕܚܝܰܬ illud in pulrerem solveretur, nondum
ܦܬܟܪ̈ܐ ܘܩܛܠ̈ܐ ܘܕܡܐ. ܕܒܗܘܢ ܐܘܒܕܬ ipsa vinculis alligata. Sed postquam
anima non materialibus vinculis, sed
peccatis alligata fuit, ideoque ad agen
dum facta impotens, tunc corpus suum
ܐܟܙܢܳܐܓܝܪ ܕܡܠܟܐ ܡܩܝܡ ܡܕܝܢܬܐ in terra destituit, atque in internnm
ܕܢܦܠܬ. ܐܘܞܓܡܘܢܳܐ ܡܝܺܐܫܦܠܚܢܳܐ depressa, scabellum mortis elTeca est
et cunctis despicabilis.
4. Exivit de paradiso homo ad eam
regionem quæ injustitiæ, fornicatio
nis, adulteriorum cruentarumque éc
col. 593–594page 35 of 43
dium sentina erat, ubi etiam exitium
nactus est; etenim omnia ad necem
ejus conspirarunt, et vix huc ingres
sum pessumdederunt. Carebat interim
quolibet solatio homo, omnique op ܐܰܝܬܘܗܝ ܗܘܐ ܗܟܝܠܒܪܢܫܐ ܕܠܳܐ ܥܘܟܒܐ
et quiele. Quandonam enim bene ho
mini fuit? Num materno in utero? At
qui ibi conclusus, parum a mortuo ܡܬܘܡ. ܐܡܬܝܓܝܪ ܚܕܐ ܒܪܢܫܐ. ܒܟܪܣܐ
dimerebat. An dum sinus lacte nutri ܕܐܡܗ. ܐܠܰܐ ܘܗܕܐ ܩܪܝܒܐ ܗܝ ܠܡܘܬܐ. ܘܐܠ̈ܐ
retur? Ne tum quidem gaudium ullin ¸ ܟܕ ܕܡܬܬܪܤܐ ܚܠܒܐ ܒܥܘܒܐ.ܐܠܰܐܘܠܰܐ
ersensit. An potius dum adolesceretr " ܡܬܘܡ ܐܬܒܣܡ. ܐܠܰܐ ܟܕ ܡܬܠܳܠܰܠܡ
denique dam senosceret Enimvero ܐܝܬܘܗܝ ܡܛܠ ܥܠܝܡܘܬܐ ܕܐܪ̈ܓܝܓܬܐ.
ressus et mortis exspectatione. Quid ܗܘܐ ܡܛܠܤܝܒܘܬܐ ܘܡܛܠ ܤܘܟܝܗ
Atqui tunc maxime impendebant peri
cula propter juveniles cupiditates. Num
tunc ingemiscere cœpit, senii pondere
enim aliud senectus est, nisi mortis
exspectatio? Reapse terricolæ omnes
moriuntur, juvenes ac seniores,. par
vuli adultique: nulla enim corporum
statura a morte eximit. Cur ergo mw
rore tanto angitur homo? Nimirum
mortis aspeclus tristitiam parit: spe ܡܘܫܚܬܐܕܩܘܡܬܐ.ܐܠܳܐܐܝܟܢܳܐܫܚܝܩܗܘܐ
etamus enim in homine exstincto fa ܒܪܢܫܐ. ܐܝܬܝܗ ܗܘܬ ܕܝܢ ܟܪܝܘܬܐ
ciem mutatam, figuram emortuam,
corpus macie constrictum, os tacitur
num, frigidam cutem, oculos depressos,.
artus immotos, cadaver bumi abjectum,
carnes dilapsas, gelidas venas, ossa
albida, articulos resolatos, omnia in
pulverem redigi, hominem diutius non
exsistenlem. Quid ergo homo est ܗܘܬ ܒܐܪܥܐ.ܒܣܪܐ ܡܕܝܒܐ. ܓܕܐ ܡܣܝܐ.
Flos, uquam, temporarius, qui in ܓܪ̈ܡܐ ܚܘܪܐ.ܫܪ̈ܝܬܐܕܡܫܬܪ̈ܝܢ. ܘܕܚܝܚܐ
materno sinu non apparet, juventute
vigescit, senio in mortem marcidus.
col. 595–596page 36 of 43
ܒܬܪܗܟܝܠܟܿܠܗܕܐܬܫܡܫܬܗܕܡܘܬܐ Age vero post hoc omne mortis.5
ܘܡܬܚܒܠܢܘܬܐ ܕܒܪ ܐܢܫܐ. ܣܥܪ ܐܗܐ,servitium, et hominis corruptelam
visitavit Deus creaturam suam, quam
ad imaginem similitudinemque pro
ܕܝܠܗ. ܡܛܠܗܢܳܐܓܝܪ ܐܦ ܣܥܪܗ ܕܠܳܐ ܘܣpriam iormaverat; idque egit, no h
ܬܗܘܐ ܢܝܫܗ ܕܡܘܬܐ ܐܡܝܠܰܐܬ.ܫܕܪfܠܗܐ.perpetuum mortis: ludibrium foret
ܠܒܪܗ ܡܢ ܫܡܝܐ ܠܳܐ ܡܒܣܪܐ ܕܝܺܬܒܣܪ ܡ Filium suum, ut in virgineo sinu
Misit ergo Deus de cœlo incorporeum
carnem sumeret; atque ita æque ac
ܕܐܝܬܝܟ. ܕܢܦܪܘܩ ܠܒܪܢܫܐ ܕܐܒܝܕ ܗܘܐ. tu, homo factus est, ut hominem uer- n
ܠܒܪܢܫܐ. ܘܠܝܢ ܟܢܫ ܡܫܝܚܐ ܟܕ ܚܝܕܗ -copulavit, id adunavit. quodl separa
ditum salvificaret, ejusque omnia
sparsa membra colligeret. Etenim
Christus, dum hominem personæ suæ
tione corporis mors disperserat. Passus
est Christus, ut nos æternum viva
mus. «Secus enim cur Christo
«moriendum erat? Numquid morte
■ diguum commiserat? Cur carnem
sibi induit, qui gloria convestie
«batur? Cumque Deus esset, cur homo
ܫܘܒܚܐ. ܠܡܢܳܐ ܕܝܢ ܐܦ ܒܪܢܫܐ ܕܢܗܘܐ. -est factus? Et eum is in ewlo regna»
، ret,, cur in terram se demisit, et in
«Virginis utero incarnatus est?«Quw
«nam, oro, necessitas Deum coegit
■ in terram descendere, carnem assu
ܐܠܨܐ ܗܘܬ ܕܐܠܗܐ ܢܐܬܐ ܥܠ ܐܪܥܐ.,mere, panninulis in prwcepi involvi
ܘܕܢܬܒܣܪ. ܘܢܬܥܙܪܪܒܐܘܪܝܐ. ܘܢܳܬܬܰܪܣܐ lactante sinnali, baptismum a famulo»
«suscipere, in crucem tolli, terreno
«sepulcro infodi, a mortuis tertia die
ܘܬܬܠ̈ܐ ܒܩܝܣܐ. ܘܕܬܩܒܪ ܒܐܪܥܐ.,rosurgere?» Quwnam eum, inquam»
ܘܕܢܩܘܡ ܡܢ ܡܝܬܐ ܝܰܬܬܐ ܝܘܡܝܢ. ܡܢܳܐ -necessitas compellebat? Satis expo
liso
ratum est, opprobria ilium hominis
Sequentia, quæ uncis inclusimus, edita jam a nobis fuerant sub ejusdem Alexandri_nomine in
Spicilegii Rom. tomo III, p. 699, inter excerpta Patrum ex codice Arabico Vaticano 101, quo continetur
opus celebre monophysiticum, cui est titulus Fides patrum. Constat ergo sermonem hunc Græce ab
Alexandro conscriptum, postea non in Syriacam tantummodo sed etiam in Arabicam linguam fuisse
translatum. Porro hoc Alexandri, et aliis aliorum Patrum similibus testimoniis abutebantur Monophysitæ,
ut unicam Christi naturam astruerent; quia videlicet idiomatum (ut theologi loquuntur) communicatio
nem ignorantes vel negantes, res passionesque humanas, divinæ naturæ proprias faciebant, quam ipsi
solam in Christo agnoscebant, absorpta guttæ instar: ut aiebant, humanitate ab oceano veluti deita
tis. MAI.
col. 597–598page 37 of 43
gratia esse perpessum, ut eum: morte ܤܝܒܪ ܨܠܪܐ ܕܠܗܢܳܐ ܒܪܢܫܐ ܢܦܪܘܩ ܕܐܒܝܕ
parturiens " Re sane vera pertulit pro ܕܚܡܤܐܬܐܝܟܝܠܕܬܐ. ܒܫܪܪܐܓܪ
expediret, et ore veluti;prophete ex
clamasse dicentem: Pertuli tanquam
nobis dolores, ignominiam, cruciatus,
necemque ipsam ac sepulturam. Sic
enim ipsemet per prophetam ait: Des
cendere me fecit in profundum". Quis
porro eum descendere fecit? Impius ܠܥܘܡܩܐ. ܡܠܰܘ ܗܟܝܠܕܐܚܬܗ. ܥܡܐ
,g nimirum populus. Aspicite, o homines ܪܫܝܥܐ. ܚܐܘܐܘ ܒܢܝܢܫܐ.ܚܙܘܦܘܪܥܬܵܐ
aspicite quam fecerit Israel remunera
tionem Benefactorem suum interemit,
malum pro bono reddens, pro gaudio ܛܒܬܗܘܢ ܟܕ ܦܪܥܘܗܝ ܒܝܫܬܐ ܚܠܦ
afflictionem, pro vita necem! Ligno
suffixum necaverunt eum qui illorum
mortuos suscitaverat, claudos sana
yera, leprosos mundaverat, cwoos illu ܡܝܬܚܗܘܢ. ܘܡܐܣܐ ܗܘܐ ܚܓܪ̈ܚܗܘܢ.
minaverat. Aspicite, o homines, aspi ܘܡܕܟܐ ܗܘܐܓܪ̈ܒܝܗܘܢ. ܘܝܗܒ ܢܘܗܪܐ
cite omnes populi, prodigia nova!
Ligno eum suspenderunt, qui terram
expandit: clavis eum confixerunt,
qui mundirandamenta stabilivit: cir ܟ݁ܽܠܟܝܢ ܫܪ̈ܒܬܐ ܬܡܝܗܬܐ ܚܕܬܬܐ.ܬܠܘ
cumscripserunt eum quicowlum circum ܠܰܠܩܝܤܐܠܗܘܕܬܠܗܠ̈ܐܪܥܐ. ܘܩܒܥܘܗܝ
scripsit: yinxerunt illum, qui pecca
tores absolvit aceto potaverunt illum,
qui justitiæ potum præbuit; felle eum
;quijustitia potum prebuit ܕܡܢܗ
paverunt, qui vits cibum obtulit ܘܐܫܩܝܘܗܝܚܠܰܐ ܠܗܘܕܐܫܩܝܕܝܩܘܬܐ.
manus pedesque ejus corruperunt,
qui illorum manibus pedibusque `me
delam fecit:.illius oculos yi clauden
dos curarunt, qui visnm ipsis restitue
rat: sepulcro eum tradiderunt, qui
mortuos tum ante suam passionem
.um etiam in igno pendens suscitavit ܕܡܩܝܡܗܘܐ ܡܝܬܐ ܩܕܡ ܕܢܚܫ. ܐܠܳܐ ܕܝܢ
× Isa. XLII, 14. 5º Jon. 11, 4.
Huc pertinet fragmentum quod Mocaffæus, ut in Monito dixi, ex Alexandri hoc sermone excer
psit. MAI.
col. 599–600page 38 of 43
6. Etenim cum Dominus noster in
ligno pateretur, monumenta dirupta
sunt, patuit infernus, animæ prosilie
ܢܦܝܬܐ. ܘܩܡܘܡܝ̈ܬܐ. ܘܐܬܚܙܝܘ ܣܓܝܐܐ,runt, morlui ad vilan sunt regressi
ܡܢ ܐܝܠܝܢ ܕܩܡܘ ܒܐܘܪܫܠܡ.ܟܕܡܫܬܡܠܰܐ -maliqne ex his visi sunt Hierosoly
ܗܘܐ ܪܐܐܗ ܕܨܠܝܒܐ. ܡܪܢܓܝܪ ܕܫܗ ܠܡܘܬܐ܂ -dom erueis mysterium perleie
ܘܫܪܗܠܒܥܠܕܒܒܘܬܐ. ܘܐܣܪܗ ܠܚܝܣܝܢܳܐ,mortem calcavit, inimicitiam dissolvi
mis, perficie- 1100522?
batur quo tempore Dominus noster
fortes alligavit, crucisque tropæum
erexit, corpore suo in id sublato, ut
corpus appareret sublime, mors autem
sub carnis pede depressa. Tunc cele
stes virtutes miratæ sunt, angeli ob
stupuerunt, tremuere elementa, crea
tura omnis concussa est, dum myste
rium novum spectaculumque terrificum
in orbe editum cerneret. Plebs tamen
ܥܡܐ ܟܕ ܡܡܝܩ ܗܘܐ ܚܕܐ ܗܘܐ ܐܝܟ ܚܕܐ universa, mysterii inscia, deridend
Christo exsultabat; quanquam terra
nutaret, quaterentur montes vallesque
ܘܢܚ ܠܰܐ ܡܐ ܐܬܬܐܝܥ et pelagus, atque universa Dei ereatura
ܐܬܕܠܚܬ ܟܠܗܒܪܬܐܕܐܠܗܐ.ܕܝܺܠܘ -tumultu ferveret, Celi luminaria exra
noo
verunt, sol fugit, luna disparuit, sidera
Jumen suum subtraxerunt, dies cessa
vit; templo excessit attonitus post ve
ܡܠܰܐܟܐ ܢܦܩ ܟܕ ܕܠܚ ܡܢ ܗܝܟܠܐ ܘܡܤܕܩ -lum discissum angelus, tenebrw teliu
ܐܦܝ ܬܪ̈ܥܐ ܕܗܝܟܠܰܐ. ܚܫܘܟܐ ܟܣܗܠܳܐܪܥܐ ren obruerunt in qua Dominus eis
Oculos clauserat. Interim infernus luce
splenduit, quoniam illuc astrum de- Dy lis
dem corpore sed spiritu venit. Is vide
licet operabatur ubique: etenim dum
ܠܫܝܘܠ. ܥܗܠܓܝܪ ܕܢܚܬ ܟܘܟܒܬܐ. -soondit. Ad inferosDominus haud equi
ܐܠ̈ܐ ܒܪܘܚܐ. ܒܟܠܕܘܟܓܝܪ ܡܥܒܕ ܗܘܐ. corpore: mortuos suscitabat., spiritu
ܒܦܓܪܐ ܡܢ ܡܩܝܡ ܗܘܐ ܡܝܬܐ. ܒܪܘܚܐ animas liberabat. Nam corpore Domini
ܕܝܢ ܫܪܐ ܗܘܐ ܢܦܫܬܐ ܡܢ ܫܝܘܠ ܐܡܬܝ,nostri suixo, sepulers, ut diximus
ܓܝܚܪ ܕܬܠܰܐ ܗܘܐ ܦܓܪܗ ܕܡܪܢ. ܗܝܕܝܢ vitam receperunt, animw in mundum
ܐܨܛܪܝܘܩܒܪ̈ܐ. ܘܫܝܘܠܐܬܦܬܚܬ. sunt remissw; quia Dominus inferos
aperta sunt, reclusus infernus, mortui
col. 601–602page 39 of 43
1^ 250 vicerat, mortem calcaverat, hostem
puܬ ܩܝܡܝܢ ܗܘܘ. ܟܕ ܢܦܫܬܐ
dore suffuderat; ideoque animæ ex
inferis prodierunt, mortuique in terris
apparuerunt.
7. Cernitis itaque quanta Christi
mortis vis fuerit! siquidem neque
creatura occasum ejus æquo animo tu
lit, neque ejusdem passionem ele
menta, neque tellus ejus corpus reti
nui, nequo infernus spiritum. Cuncta ܐ݇ܬܕܠܝ ܘܟ݁ܽܠܡܕܡ ܐܬܬܪ̈ܝܥܒܚܫܗܕܡܫܝܚܐ.
in Christi pasiono turbata fuerant at ܐܰܙܥܩ ܡܪܐ ܐܝܟ ܕܒܠܠܐܪ. ܕܦܘܩܘ ܡܝܬܐ ܡܢ
,quo conrulsa. Dominus ܩܟܬܰܚܟܘܢ. ܘܦܚܘܩܚܘ ܡܓܘܪ̈ܢܝܟܘܢ.
que convulsa. Dominus, ut antea La
zaro, inclamavit: Exite de vestris tumu
lis, mortui, vestrisque loculis: etenim
ego chrisus rosureetionem vobis ܡܫܝܚܐ.ܗܝܕܝܢ ܐܪܥܐܠܳܐ ܤܝܒܪܬ ܦܓܪܗ
communico. Tunc enimvero terra cor
us Domini nostri sepultum diutias ܡܐ. ܕܡܪܝ ܚܘܣ ܥܠܝ ܡܢ ܒܝܫܬܐ.ܐܩܠ
ܕminsmi,exclamavit,iniquitatibus meis ܠܝܪܘܓܐܐ ܫܪܝܢܝ ܡܢ ܠܘܛܬܐ ܚܠܦ
,ira ܘܦܓܐ ܕܐܢܫܐ. ܬܘܒ
continere non potuit; sed indulge, Do
Loop? No? Nizo? iræ me exime, maledicto absolve,
quod justorum sanguinem exceperim,
nec non corpora humana, tuumque ip
sum corpus obruerim. Quale demum
hoc est nirum mysterium? Cur, Do ܠܰܐܪܥܐ. ܐܠܰܐ ܡܛܠ ܒܪ ܐܢܫܐ ܗܘ ܕܡܒܕܪ ܗܘܐ
mine, in terram descendisti, üisi pro ܒܟܠ ܕܘܟܐ. ܒܟܿܠܕܘܟܐ ܓܝܪ ܡܒܕܪ ܗܘܐ
pter hominem ubique terrarum disper
sum? quandoquidem omni loco pul
ehra imago tua disseminata erat. Quol ܗܘܝܬ ܟܠܗܘܢ ܦܓܪ ܐ ܩܝܡܝܢ ܗܘܘ ܩܘܕܡܝܟ.
si tu vel una vocula imperasses, cun
cta se illico corpora coram te stetissent.
Nunc quia in terram venisti, figmenti
que tui membra quæsisti, hominem
tuum suscipe, depositum recipe, ima
sinem tuam Adamumque tuum recu ܬܠܝܬܝܘܐܐ ܒܠܚܘܕܝܘܬܐ ܠܒܪܢܫܐ. ܗܝܕܝܢ
col. 603–604page 40 of 43
ܟܿܠܗܝܢ ܫܪ̈ܒܬܐ ܕܒܢܝ ܐܢܫܐ ܐܬܦܬܩܝܢ * pora. Tunc Dominus tertia ab obitu
die resurrexit, hominem ad Trinitatis
cognitionem perducens. Tunc omres
humani generis nationes per Chri
stum salvæ exstiterunt. Unus judicium
ܘܦܪܩܗ ܠܒܪܢܫܐ ܤܠܩ ܠܪܘܡܐ ܕܫܡܝܐ. -subiit, millia plurima absoluta fue
ܟܕ ܡܣܡ ܩܘܪܒܢܳܐ ܠܰܐܒܐ. ܠܘܕܗܒܐ ܘܠܳܐ -runt. Ille autem homini quem salva
verat similis factus, in cœli culmen
conscendit, Patri haud aurum argen
minem oblaturus quem ad imaginem
ܒܨܠܡܗ ܘܒܕܡܘܬܗ ܠܗܢܐ ܐܒܐ -tumve aut pretiosos lapides, sed ho
ܟܕ ܪܡܪܡ ܒܝܡܝܢܳܐ ܕܝܠܗ ܒܟܘܪܣܝܐ ܪܡܐ 1;similitudinemqus suam formavermt
ܥܒܕܗܕܝܢܐܕܥܡܡܐ. ܪܝܫ ܬܰܠܚܕܬܐ -atque hunc Pater sua dextera extol
n
ܕܡܠܰܐܟܐ. ܘܗܢܝܘܟܐܕܟܪ̈ܘܒܐ ܘܒܪܗ pulorum judicem iecit., angelicorum
lens, sublimi solio collocavit, et po
exercituum ducem, cherubinorum au
rigam, veræ Hierusalem filium, virgi
nis sponsum, et regem, per omnia sæ
cula seculorum. Amen.
ADDITAMENTUM IN CODICE CUM VARIA LECTIONE.
Igitur formam suam Deus visitare vo-. 9
lens, quam ad imaginem ac similitudi
ܕܓܟܠ: ܐܝܟ ܨܠܡܐ ܕܝܠܗ ܘܕܡܘܬܗ ܫܝܕܪ nem suam inxerat, postremis tempo
ܕܡܐ ܕܐܬܓܝܫܡ ܡܢ ܡܪܒܥܐ ܒܬܪܠܝܐ. in virgineo sinu incarnatus, homopere
ribus Filium suum incorporeum uni
cumque in orbem terrarum misit, qui
fectus nasceretur, ut perditum homi
nem erigeret, dispersa ejus membra
moriendum fuit? Num ipse reus mor
ܐܢܫܐ ܕܐܒܕ ܟܕ ܡܟܢܫ ܗܕܡܘܗܝ ܕܡܒܕܪ̈ܝܢ. recolligens. Secus enim, cur Christo
ܘܐܠܐ ܠܡܢܐ ܐܦ ܡܐܬ ܡܫܝܚܐ. ܠܡܐܓܪ -tis erat? Cumque Deus eset, cur in
ܕܝܢܐ ܕܡܘܬܐ ܚܐܒ ܗܘܐ. ܠܡܢܳܐܓܝܕ ܗܘܐ ctus est homo? Cur ad terram descendit, n
ܠܡܢܐ ܕܝܢ ܐܦ ܢܚܬ ܠܵܐܪܥܐ. ܠܡܐܓܝܪܐ sancta Virgine carnem sumere,faii»
ܡܡܠܟ ܗܘܐ ܒܫܡܝܐ. ܠܡܢܐ ܗܟܝܠ ܐܰܠܨܐ,Iordano baptizari, a populo ili»
qui in cœlo regnabat? a Quis Deum
«coegit in terram se demittere, de
«in præsepi involvi, lacte nutriri, in
■ ligno configi, in terræ sinu sepeliri,
a tertioque die ex mortuis resurgere,
Totus hic, quem virgulis distinguimus, locus exstat, ut in Monito diximus, ex ejusdem Alexandri
noiuinalin sermone in Arabicam linguam translato, apud nos Spicil. Rom. t. III, p. 699. El quide:n
punc patet unum esse fragmentum, non autem in duo divisum, ut perperam fieri videbatur in codice
Arabico. Mar.
ܒܬܘܠܬܐܩܕܝܺܫܬܐ. ܘܢܬܟܪܟ ܒܥܙܪܘܪ̈ܐ redemptionis causa animam dana»
col. 605–606page 41 of 43
,A «pro anina, pro sanguine sanguinem ܒܐܘܪܝܶܐ. ܘܢܬܬܪܣܐ ܚܠܒܐ ܒܟܢܦܐ. ܘܢܥܡܪ
«mortem pro morte obeundo? Nam
«Christus moriens mortis debitum, cui
* homo erat obnoxius, dissolvit. O no
* vum mysterium atque ineffabile! ju
«dex judicatus est: is qui a peccatis
«qui mundum formaverat: extensus
,absolvit, ligatus fuit: illusum ei fait ' ܦܘܪܩܐܐܠܦܫܐ ܚܠܦܢܦܫܐ.ܝܺܣܪܐܚܠܦ
inruce) est, qui culum extenderat - ܒܣܪܐ. ܘܕܡܐ ܚܠܦ ܕܡܐ. ܘܡܘܬܐ ܚܠܦ
felle pastus ille est, qui manna cibi - ܡܘܬܐ. ܡܘܬܐܓܝܪ ܗܘ ܕܚܐܒ ܗܘܐܒܪ ܐܢܫܐ.
virinae; sepulcro tradius, qui - ® ܗܢܳܐ ܡܫܝܚܐ ܦܪܥܟܕ ܡܝܬ. ܐܘܠܪܐܐ ܚܕܬܐ
a loco suppeditavit; mortuus est qui
«vivificat
«mortuos resuscitat. Obstupuere vir
a tutes, mirati sunt angeli, trepida
* runt elementa, res creata universa
«concussa est, terra tremuit, ejusque
a fundamenta nutarunt: sol fugit, ele
«menta subversa sunt, lux diurna re
a cessit; quia Dominum suum crucifi
a xum cernere non sustinuerunt. Crea
«tura attonita dixit: quæ est hæc myste
«rii novitas? Judex judicatur, et tacet;
c invisibilis cernitur,nec confunditur
«gnatur: immensus mensura contine
«tur, nec repugnat: impassibilis pati
«tur neque suam injuriam ulciscitur
«noritur immortalis, neque conqueri
«tur: cwlestis sepelitur, idque aquo
«animo fert. Quale hoc, inquam, my
«sterium est? Certe creatura stupore de
figitur.»Cum autem Dominus noster de
morte surrexit eamque conculcavit, cum
fortem alligavit, hominemque liberavit,
epitur incomprehensibilis, nec indi- ܒܪܝܬܐܐܙܕܥܙܥܬ.ܪܥܬܐܪܥܐ:ܐܐܕܥܪܥܝ
tunc omnis creatura propter Adamum ܘܠܐ ܡܙܕܥܦ. ܠܐ ܡܬܡܫܚܢܳܐ ܡܬܡܫܚܘܠܐ
mirata est judicatum judicem, visum
invisibilem,possum impssibilem, mot ܡܥܨܐ ܠܐ ܚܫܘܫܐ ܚܐܫ ܘܠܐ ܬܒܥ. ܠܐ ܡܝܘܬܐ
uumimmortalem, colestem terra sepul ܡܐܬ ܘܠܐ ܡܦܠܰܐ ܦܬܓܡܐ.ܫܡܝܢܐ ܡܬܩܒܪ
tum. Nam Dominus noster factus homo;
damnatus est, ut misericordiam imperti –
sus, ut liberaret; passus, ut passiones
nostras sanaret; mortuus, ut vitam no
retur; ligatus, ut solverat; comprehen ܒܪܝܬܐ. ܐܠܐ ܟܕ ܩܡ ܡܪܢ ܡܢ ܒܝܬ ܡܝܺܬܐ
bis redderet; sepultus, ut nos suscita ܠܒܪ ܐܢܫܐ ܗܝܕܝܢ ܐܬܒܝܢܬ ܟܠܗ ܒܪܝܬܐ؛
col. 607–608page 42 of 43
S. ALEXANDRI ALEXANDRINI SERMO DE ANIMA ET CORPORE.
ܕܡܛܠ ܐܕܡ ܕܝܢܳܐ ܐܬܕܝܢ. ܘܠܐ ܡܬܚܙܝܢܐ rel. Etenim patiente Domino, nostro
passa est ejus humanitas, quam similem
homini habebat; atque illius passiones,
scendit, ut mortem persequens, rebel
lem hominum interfectricem occideret.
ܫܡܝܢܐ ܐ݇ܬܩܒܪ. ܡܪܢܓܝܪ ܟܕ ܗܘܐ ܒܪܢܫܐ.,qui ei similis erat, dissolvit; el moriens
ܐܬܕܝܢ ܥܠܕܢܪܚܡ.ܐܐܣܪܥܠܕܢܫܪܐ. -mortem peremit.1dcirco in terram de
ܡܝܬ ܥܠܕܢܚܐ. ܐܬܩܒܪ ܥܠܕܢܩܝܡ. ܟܪ Unus quippe judicium subiit, myriades
ܓܝܪ ܚܫ ܡܪܢ. ܗܠܝܢ ܕܕܡܝܢܗܘܝܠܕܒܪܢܫܐ, iberatw foerunt: unas sepultus ܂ est
ܚܫܝ ܥܡ ܐܢܫܘܬܐ. ܟܕܠܚܝܐ ܕܗܘ ܕܕܡܐ, myriades resurrexerunt, Hic est inter
Deum et homines Mediator: hic est
omnium resurrectio et salus: hic est
errantium dux, pastor hominum libera
auriga, angelorum antesignanus, et rex
regum; cui gloria in secula seculo
rum. Amen.
ܠܗ ܠܡܘܬܐ. ܢܩܛܘܠܠܡܪܘܕܐ ܩܛܠ torum, rita mortuorum, cherubinorum
col. 609–610page 43 of 43
PG 18:609τονεῖ τοῦτον Ευστάθιος, ὁ πάλαι ποτὲ ἐπίσκοπος Αντιοχείας γεγονώς Εὐστάθιον ἐκύρωσε. τοῦ σώματος αὐτοῦ ταφέντος μετὰ ἑκατὸν ἔτη τοῦ θανάτου ΕὐσταθίουCIRCA ANNUM DOMINI CCCXXVI.
S. EUSTATHIUS
EPISCOPUS ANTIOCHENUS ET CONFESSOR.
NOTITIA.
(GALLAND. Veterum Patrum Biblioth., IV, Proleg., p. xxiv.)
1. Eustathii genus et patria. Confessoris titulo illustris. Primum Berrhœensis episcopus, deinde Anticchenus. Fidei catholicæ adversus Arianos propugnator acerrimus. In concilio Nicæno Constantinum Magnum alloquitur. Arianorum insidiis exauctoratur.
II. Quo tempore contigerit ejus depositio. Annus inquiritur quo e vivis excessit.
III. Ejus doctrina veteribus celebrata. Ex ipsius litterarum monumentis superest adhuc Dissertatio de Engastrimytho adversus Origenem. Et ea quidem cum altera Origeniana de eodem argumento, sæculo superiore vulgata. Utraque ad mentem Eustathii typis excusa.
IV. De hac dissertatione Eustathiana minus æquum Huetii judicium retunditur.
V. Reliquorum Eustathii operum fragmenta recensentur. Ejus item Allocutio ad Constantinum Magnum
proponitur.
Eustathius ætatem produxit ad annum Christi 370,
quo Demophilus Arianus Constantinopolitanam sedem capessivit. (Tradit tamen Theodoritus (n) mortuum Eustathium ante ordinationem Meletii, npò
S Mehetlov Xεipotovías EvoTablou TETEETTO
adeoque ante annum 361.) Tunc enim, ait Socrates (o), qui fidei Consubstantialis favebant, se
tempus opportunum nactos arbitrati, Evagriuni
quemdam fidei suæ fautorem designant episcopum
(urbis regiæ scilicet), eumque ordinat Eustathius
ille qui olim Antiochiæ episcopus fuerat, xal Xɛipoτονεῖ τοῦτον Ευστάθιος, ὁ πάλαι ποτὲ ἐπίσκοπος
Αντιοχείας γεγονώς· qui a Joviano revocatus ab
exsilio, Constantinopoli tunc agebat, ut eos confirmaret qui Consubstantialis fidem tenebant, illicque
tunc delitescebat. Hæc ille: cui concinit quoque
Sozomenus (p). Addit uterque, Arianos in seditionem
actos, in causa fuisse cur_imperator Eustathium
denuo Bizyam Thraciæ, et Evagrium alio relegaret.
1. Eustathius, genere Pamphylius civisque Si- næ Ecclesiæ viduitas illa anno saltem 331. Atqui
deles, Hieronymo teste (a), primum Berrhoeæ in
Syria Ecclesiam regendam suscepit. In persecutione sive Diocletiani sive Licinii Christi fidem
asseruit; adeoque confessoris titulo ab Athanasio Chrysostomo (c), Theodorito (d) aliisque
honestatus. Deinceps ad Antiochenam sedem Berrhoea communibus suffragiis evocatus (e), how
xov, in Paulini locum suffectus est qui Philogonio successerat, ut ab Hieronymo erudimur:
ejusque translationem Nicænæ synodi auctoritate
fuisse firmatam, scribit Theophanes (g), † Gúvodos
Εὐστάθιον ἐκύρωσε. Fidei catholicæ adversus Arianos strenuus propugnator, eidem Nicænæ synodo
interfuit; ubi cum inter eos Patres primas ferret,
sedis suæ dignitate, doctrina et pietate conspicuus,
imperatori Constantino perorasse, atque ad Arianam hæresim profligandam plurimum contulisse
perhibetur (h). Ad hæc adversus Arianorum dogma
multa conscripsit, quorum mentio apud Hieronymum et Theodoritum. Quapropter in odium invidiamque Eusebii Nicomediensis sociorumque Arianorum incurrit: qui proinde tanto viro insidias
parant el crimina comminiscuntur; eorumque tandem opera exauctoratum ferunt rerum ecclesiasticarum scriptores.
II. Porro, ut verbis utar cl. Lequienii (i), ‹ iniquam ejus depositionem Pagius anno 327 factam
contendit (j); Tillemontius (k) anno 331, ratam
vero iterum factam 340. Sozomenus profecto diserte refert (/), Constantio imperante seditionem
Antiochiæ conflatam propter Eustathium abdicatum. Præterea Eusebio Cæsariensi oblatus non
fuisset episcopatus Antiochenus [quod quidem ipsemet Eusebius asserit (m)], nisi Antiochena Ecclesia orthodoxo et legitimo præsule suo ab Arianis
ejecto viduata exstitisset. Contigit igitur Antioche-
(a) Hieron. De vir. illust., cap. 85.
(b) Athan. Apolog., tom. 1, pag. 702, et alibi.
Chrysost. in Encom. S. Eustath., num.
seqq., Opp. tom. II, pag. 604 seqq.
(d) Theodor. Dial. 11, tom. IV,
pag.
(e) Id. Hist. eccl. lib. 1, cap. 7.
(f) Hieron. in Chron. ad ann. MCCCXLIV.
Theoph. Chronogr., pag. 16 edit. Paris.
(h) Theodor. Hist. eccl. lib. 1, cap. 7.
(i) Lequien. Or. Christ. tom. II, pag. 709.
(j) Pagi ad ann. 340, § 19.
(k) Tillem. Mém. tom. VII, pag. 652, not. 3 sur
Quid vero posthac Eustathio acciderit, quove
anno, quo tandem loco e vivis excesserit, haud'
prorsus liquet at grandævus plane mortuus est,
ac certe nonagenarius. Hieronymus Trajanopoli in
Thracia conditum scribit (q) (eique accedit Chrysostonius inquiens (r), τοῦ σώματος αὐτοῦ ταφέντος
Ev Opaxn). Theodorus lector (s) et ex eo Theophanes (), Philippis in Macedonia ejus reliquias a
Calandione patriarcha initio patriarchatus sui Antiochiam relatas memorant, post centesimum ab ejus
obitu anpum, μετὰ ἑκατὸν ἔτη τοῦ θανάτου Εὐσταθίου
ut propterea diem obierit anno circiter 382.
III. Jam vero non solum ex rebus præclare ac
fortiter gestis admodum inclaruisse sanctum Eustathium perhibent veteres, sed ejus etiam doctrinam
et eruditionem multis laudibus efferunt. Vir fuit,
inquit Sozomenus (~), tum in aliis rebus egregius,
S. Eust.
Sozom. Hist. eccl. lib. 11, cap. 17.
(m) Euseb. De Vit. Constant. lib. 111, cap. 61.
(n) Theodor. Hist. eccl. lib. 111, cap. 4.
Socrat. Hist. eccl. lib. iv, cap. 14.
Sozom. Hist. eccl. lib. vi, cap. 13.
Hieron. De vir. illustr., cap. 85.
Chrys. in Encom. S. Eusiath. num. 2, Opp.
tom. II, pag. 605.
(s) Theod. lect. in Excerpt, lib. 11, § 1.
(t) Theoph. Chronogr. pag. 114.
(u) Sozom. Hist. eccl. lib. 11, cap. 19.)