(Romæ ap. Antouium Bladium EDXXXVII in-4. Biblioth. Mazarin. n. 12,560, Insunt etiam oratiónes aliæ anil turcicæ eodem tempore habitæ.) BESSAR O, episcopus Sabinus, cardinalis Nicænus il lustrissimis atque inclytis Italiæ principibus. Cum Nonis Sextilibus, illustrissimi principes, infelicissimum illud novum Euboicæ eversionis ad nos primum allatum fuisset essemque, supra quam dici potest, animo auxius atque sollicitus, ut vix respirandi causain viderer habiturus, accidit forte fortuna ut eo ipso die, dum essein ita affe etus, abbatis cujusdam viri optimi Bessarionis lit Teras a Neapoli, ubi nunc monasterio Sancti Seve rìni, ex consortio beatæ Justinæ, præfectus, acce perim, quibus ad me scribebat majestatem regiam miro qucdam animi studio ad propugnationem Christianæ fidei et immanissimi hostis nostri in teritum ardentena atque inflammatum esse. Illis mox respondi, et ut litteras meas Celsitudini regiæ ostenderet, monui. Duas præterea orationes pro tantæ rei magnitudine ac periculis Christianæ rei publicæ imminentibus edidi: altera demonstra tum est fortunam periculaque ista ad omnes per tinere; altera vos, Italiæ principes, ad concordiam bellumque in hostes decernendum adhortatus sum. Id enim meo convenire officio putavi. At cum faci lius auditores persuaderi soleant quo gravior aucto ritas et fides dicenti tribuitur, Demosthenis, phi losophi nobilissimi summique oratoris, orationem quain in ejus generis causa habuit e Græca lingua in Latinam converti, plane ut omnes intelligant me neque inutilia, neque amplissimorum virorum opinionibus aliena consulere. Ea omnia vobis mit ´tenda censui, ut aut ipsi legatis, cum per publica negotia, quæ multa quidem et gravia sunt, licuerit, aut aliis legenda atque referenda tradatis. Sunt enim cunctis vobis principibus communia, qui, nt feliciter huic nobilissima provinciæ præestis, ita in posterum felicius eam regatis, et nos opta mus, el vos conari debetis. BESSARIO cardinalis BESSARIONI monacho atque abbati salutem. Deploranti nuper mihi Christianorum hominum calamitates et acerbissimam Chalcidis Euboica Anno a mundo condito 6978 (Chr. 1470) sultanus bellom Venetis fecit, terra marique ag gressus. Expugnavit Chaleidem Eubœæ, ubi quid eversionem, litteræ abs te reddite sunt in quibus cum ea legissem quæ de regiæ majestatis animo studioque non mediocri ad sedem Christi tutandam perscripsisti, collegi paululum mentem et respiravi, cœpique optare vehementer ut re præstet quod ver bis ipsum promisisse affirmas. Sed, nos infelices ↓ vereor ne criminibus nostris ab immortali Deo de serti, crudeliora præterea et graviora patiamur; demum, percunctando, alter alterum exspectando, culpam in alios rejiciendo, ad ultimam labamur perniciem. O miseros Christianos! o cæcos Italos! Acceleranduin, Bessario, ut vel ex hoc sæculo Deo volente migremus in ævum illud sempiternum, vel in aliam aliquam regionem advolemus. Non exspect mus certe Turcum Italiam invadentem. Iluc spectat, crede mihi, hoc agit, ad hoc se com parat, hoc conatu omni et studio contendit. Et di cam, dicam plane, proh dolor! assequitur quod cupit, nisi a somno capitali, quo paulatim exstin guitur, expergiscatur [sc. Italia], nisi concors atque uno consensu fortiter totisque viribus tanto furori resistat, nisi omissis figmentis, caus's quas jactare solet, ut justæ videantur, inani verborum fuco, re ipsa, opera, armis, crucis hostes adoriatur. Versabatur olim in discrimine Byzantium. Nulla Italiæ pars misit subsidia, rem alienam putabant omnes; periculum ad se non pertinere falso crede bant. Atqui postea senserunt quot mala experti sunt, quot Christianorum fortunæ, opes, imperia in Tur corum dominationem redacta; Trapezuntiorum, Sinopensiuni, Mitylenorum, Peloponnesiorum, Ca riæ, Ciliciae, Mysiæ, Pannoniæ inferioris, Epiro tarum, Illyricorum magna ex parte, postremo Eu boicorum. Quid ita? Quia noluerunt quinquaginta millium aureorum sumptu in tempore opitulari Byzantio et ab ea communem hostem propulsare. Inde nimirum hæc omnia ivere perditum, et, tanquam ovilis foribus confractis, lupus in oves impetum fecit; intra earum latera versatur, in sultat, cædibus furit, et tum corum quæ amisi mus unumquodque centies millenis millibus non imprudenter emeretur, imo vero numero infinito quinquaginta millia superat. Quid nobis cum Græ quid masculini sexus duodecimum ætatis annum excedens erat, interfecit propter deditionem recu salam. Turco-Græcia, p. 25.

cis, quid cum Mysiis, Illyricis, Panuonibus? Pe- nibus qui privatis studils et affectibus vacui os reant, inquiunt, quid nobis? Nobis bene sit, in tereant alii. Huc ades, bone vir, ita siquidem li bertas tua servari poterit. At non intelligis tuis viribus (tuæ enim Christianorum vires sunt), tuis, inquam, exhaustis viribus tanto te imbecilliorem et inferiorem fore, quanto hostis tuus superior ac potentior evadet, cum quo tandem tibi dimicandum est. Satis enim videberis ab hoste impetrasse, si quod Polyphemus Ulyssi, ut in fabulis dederit, ut ultimus conficiare. Tibi vel invito cedendum erit et servitus subeunda, quæ cum per se turpis sil, tum conditione domini turpissima. Obsessa Chal cis in Eubœa, urbs quondam florentissima, unde Cumas in Campania deducta est colonia, unde homines manarunt qui Neapolim incoluerunt, vi capta, eversa, ferro ignique consumpta. Classis Turcorum amplissima per totum Hellespontum vagatur; fugatus navalis Venetorum exercitus aufugit, ce lit loco, latitat. Turci victoriæ fu rorem superbissimum in omnes insulas illas de barchantur, avertunt omnem ordinem, ætatem, sexum in prædam; vastant agros, depopulantur. Quid ad nos? Venetis curæ sit. Recte cum iis actum. Utile enim esset, si gravioribus incommodis conflictarentur: quietius cæteri et securius vive remus. Tantum otio nostro accedit quantum illis imperii demitur; si quis qui malis istis ingemi scat. is Venetus, Venetorum partibus favet, non audiendus, contemnendus. 0 turpem hominum ignorantiam, o vecordiam, o insanabile odium, o inimicitias stultas et inauditas quæ in auctorum viscera sæviunt, quamvis in alios susceptæ videan tur! Veni, Bessario, fugiamus simul. Proximas tu es periculo ego proximus. Paulo enim post præ sto erit Brundusii navalis Turcorum exercitus, præsto Neapoli, præsto Romæ. Jam ita mari do minatur, Venetis cedentibus, quemadmodum ter ra. Ita istis consultantibus, trajicient in Apuliam multa militum millia, quibus abundant; ab iis quotidie fient incursiones in agrum Neapolitanum, in Romanum. Cedamus, inquam, tanto turbini, ne nos pariter hic opprimat; infensi illi quidem sunt nomini meo, et tibi propter me, tametsi nullo eos unquam affeci incommodo aut lacessivi, non sane quia noluerim, sed quod non potui. Locutus sum multa, cum alibi, tum in senatu. Nunquam destiti suadere, nonere, prædicere, rogare. Non defuit voluntas, quæ inimicissima illis; hanc acriter ul ciscentur. Veni, demus locum iræ. Delirat Bessario, insanit, senex, frigidus, timi dus. Profecto, mi Bessario, non insanit Bessario. Tu es mihi testis, cum Bononiæ essemus, et adhuc Paschal's nuncupareris, atque allatus esset infeli cissimus ille de urbis Byzantinæ excidio nuntius, ca omnia, quæ postea consecuta sunt, me futura prædixisse, non ea sane de causa, quod vel pru. dentia excellenti, vel divinationis furore aliquo despicerem quæ alij non cernerent; sed quod om sent, ea omnia palam erant et in promptu. Tum sibilis vulgi, honestorum moribus explodebar. Ju dicabant dementem, somniis deditum. Risus de ine non parvus, ut scis, excitatus. Sed tamen, proh dolor! evenerunt omnia, ut prædixi. Caveant, qui hæc audiunt, ne idem accidat in posterum. Non timidus Bessario in subeundis periculis: ti midus in prospiciendis. Posset adhuc inermis, mo nachus senex, majorem animum et præ se ferre et præstare, quam isti persuasum habeant, modo Christiani principes vellent facere quod possunt, quod debent. Tret ipse in hostem cum militibus, cum cobortibus armatis, cum propugnatoribus crucis ita quidem instructis, ut vires et copiæ, ut legiones hostiles postulant. Quid! agitamusne ista animo cunctis ad hoc dormientibus, dissidentibus inter sese, altero alterius perniciem optantibus et molientibus? Undene Bessario cum altero, se nes ambo, incerta valetudine, viribus fracti, ar cebunt tantum Turci impetum potentissimi, san guinem Christianum anhelantis? Ineptum, stul tum, inutile. Veni, migremus alio. Relinquamus principibus Italiæ curam istam. Nam et illi nos reliquerunt, atque obaudiunt jamdiu, tanquam e speculo clamantes, prædicentes, proponentes ante oculos eorum pericula. Optemus tamen adhuc ab immortali Deo Salvatore nostro, ut criminibus nostris ignoscat; et fidem, cujus et lator fuit et auctor, quam ad sæculorum finem nunquam occa suram pollicitus in tantis malis, quæ nobis im pendent, tum urgent, tueatur. Non intermittanius hortari et rogare principes nostros, ut ad sacrorum, cæremoniarum, totius principatus ecclesiastici sa lutem, consilia omnia conferant, laborem, indu striam, cogitationem, totum animum atque inge nium. Appellemus Siciliæ regem florentissimum, rogemus ut, imperii sui finibus tutandis, nequo cura, neque opibus desit. Res ipsi erit cum hoste vicino et potentissimo. Cousulant rebus suis Tu sci, Ligures, Insubres, Veneti: cogitent quo pacto ab hostili sævitia tuti sint. Nulla inter oves et lu pos gratia. Nullum inter profanos homines et Chri stianos jus amicitiæ. Non donis, non muneribus pacatur hostis immanis, barbarus. Nulla fœderis religione tenetur perfidus, non movetur misericor dia crudelissimus. Dominari, præesse, imperare cupit; cruore et flamma cuncta delere vult. Sub jugare sibi cunctos studet. Quis illum a tanto vi ctoriæ cursu retardabit? Peragrabit totum Sicilia regnum. Romam usque perveniet. Quis erit impe dimento? Hyperboreine populi, et gentes remo tissimæ? At illis tam nullus harum rerum sensus, quam officio alienum putant pro aliena salute sese in discrimen offerre. Galline, Britanni, Germani, exteræ nationes? At procul sunt periculo: non putant Italiam in medio periculo, magna rerum perturbatione versantem cessare, aut sopitam es se, quam infinitis pene triumphis et hostium spe

liis decoratam esse sciunt. Italine, quibus hostis Dei immortalis templa, domos, sedes, aras, focos, imminet, quibus cædem, ferrum, servitutem, exsi lia denuntiat et ostentat? At nolunt, negligunt, non possunt adduci ut credant sese adeo propinquos esse periculo; suis viribus confidunt nimium, ut plane verendum sit, ne in suis potius, quam in hostis ſinibus castrametari atque exercitum alere cogantur. Veni jam, Bessario; petamus solitudinem et deserta loca. Satis ex rerum civilium statu per cepimus. Parum nobis vitæ superest, et mihi qui senior sum, et tibi qui imbecillior. Si aliqua in re consiliorum nostrorum, voeis, corporis, reipublicæ Christianæ usus esset, manendum sane adbuc cen serem, adhuc laborandum. Ego vero jam tot annis conatus quoad potui, nibil professione mea, nihil hac dignitate profeci. Tu, quamvis tui ordinis ho minibus prosis, plus tamen proficies mecum in rebus contemplandis, ubi, si in desidia ista persi stant Christiani, soli Deo vivamus, et nobis ipsis. Alat nos, qui cœli volatilia et bestias agri sua clementia satiat. Neque grave aut difficile fore ar bitror divinæ liberalitati duos homunciones, per quam brevi tempore, quod nobis reliquum el, suis opibus sustentare. BESSARIONIS, episcopi, Sabini, cardinalis Nicani, ad illustrissimos inclytosque Italiæ principes, de periculis imminentibus oratio. sepulera majorum, leges, libertatem, liberos, pa triam in periculo verrari, non excitetur adversus hostem, et non mode fortunas omnes, quas aut habet aut habiturus est, sed vitam ipsam in discrimen of ferat, et cum dignitate cadere malit, quam cum ignominia servire? Itaque perpetua oratione nobis enitendum est, non ut vobis principibus sapientis simis, quibus hæc sunt magis explorata, quam nobis, ista persuadeamus, sed ot ante oculos iis periculum proponamus, qui, dum procul admodum a periculo se abesse putant, futura prospicere ne queunt. Juvat igitur primum omnium de origine et genere ac viribus Turcorum breviter aliquid commemorare, plane ut omnes intelligant. Rac Athumanorum familia, minima Turcorum pars, a quam parvo humitique principio, quam brevi tempore, solertia, diligentia ac vigilantia sua in tantum fastigium venerit, ut jam non modo reliquis nationibus, sed ipsi provinciarum no bilissima potentissimæque Italiæ, et imperarè assuetæ, stupori ac formidini sit. Tureorum natio, cum aliquandiu Persiam, Mediam, Babyloniam, Arabiam, Syriam et nonnullas alias superioris Asiæ partes tenuisset, tandem cum ab incolis sese in libertatem vindicantibus, tum ab aliis hyperboreis populis inde expulsa, ad inferiores Asiæ partes confluxit; atque ibi multis variisque bellès cum Cræcorum imperio Marte ancipiti gestis, ita ad extremum superior evasit, ut Pamphyliam, Cili ciam, Lyciam, Paphlagoniam reliquaque omnia illa loca in ditionem redegerit. Sed pace foris paria, seditio domi orta est. Nam de imperio inter se ferro dimicare cœperunt. Erant inter eos septem nobi liores familiæ, ad quas factionum rerumque om nium summa deferebatur. Hæ, bellorum diuturni tate fessæ, eas, quas diximus, provincias` serie potius quam armis dividere, ac partiri inter se statuerunt. Ita quod perexiguum et tenue admo dum erat imperium, in septem partes divisum. Albumanorum familiæ, ex qua octavus jam regnal nostro tempore Turcorum princeps, Cilicia locaque finitima obvenerunt. Hæc Turcorum res, hoc ini tium, inde tanti terroris origo. Interjecto deinde tempore hujus, qui nunc regnat, Turci alavus, a quo bic sextus ordine regni sceptrum accepit, non viribus, non divitiis, non militum numero, non im perii magnitudine fretus, sed ob civiles discordias accersitus a Græcis in Europam trajecit, annus nunc ferme agitur centesimus et tricesimus, non tam iis adversus quos provocatus fuerat, quam iis qui accersiverant perniciosus et pestilentissimus. Paulatim enim serpens, ac sibi, non amicis impe rium comparans, usque adeo auxit vires, ut volen. tes postea eum ejicere, non potuerint, satis se effecisse arbitrati, si fœdere icto æquis cum eo legibus vivere impetrarent. Atqui res aliter, quam opinati fuerant, evenit. Etenim gens barbara atque inops, simul ac dulcedinem frugum et suavitatem Multa sunt profecto, illustrissimi inclytique Ita liæ principes, quæ ad rem, de qua consulimur co gitando, dicenda, ut facienda a nobis sunt. Ea omnia si persequi in præsentia velimus, nee nos servare modum in dicendo, nec vos in audiendo molestia carere poteritis. Reliquis igitur in aliud tempus reservatis, de una tantum particula disse ṛemus, et ea quidem pernecessaria, quæ si satis a pobis explicari possit, ita ut in animis vestris ior hæreat, ac veritatem cogitatione attingere valeatis, facilis ad reliqua futura est via, ut nihil amplius arduum videri queat. Id vero facile nos consecu țuros arbitramur, si probabilibus documentis et rationibus ostendere poterimus maxima hæc, quæ impendere cernimus pericula, et gravissimos atque acerbissimos casus, non unius aut alterius, non trium esse, sed totius Christianæ reipublicæ, et in primis Įtaliæ communia. Etsi enim aliis quidem prius, aliis vero posterius tanta calamitas imminet, ad extremum tamen una-omnium futura est perni cies, ac hujus hostis nostri tanta animi vastitas (utinam falsi vates simus!) omnibus tandem mise rum atque ignominiosum exitum allatura, nisi fortiter magno animo totis viribus resistatur. Qua in re, si omnes in meam sententiam persuadere potuero, ut non aliter atque ego sentio et verum est, ipsi quoque sentiant, magnam profecto rem fecisse, nec dimidium totius, ut ille inquit, 'sęd opus integrum me absolvisse arbitrabor. Quis enim adeo infirmi atque imbecilli animi est, adeo sui negligens et propriæ salutis oblitus, qui, si viderit

divitiarum gustare cœpit, nullum cupiditatis ter- Græciam diximus, quamvis paucorum oppiderum regulum, divinis colunt honoribus, et perpetua ſama ac sempiterna gloria celebrant. Sanctum eum ac beatum nominant, cœlestibus prædicant losa tum sedibus, cum princeps bellum adversus Chri stianos gesserit, et paucis quibusdam subjugatis, eos impiæ Mahumetanæ sectæ dicaverit. Quid eos tandem erga se facturos existimet, si cum tot aliis Christianis populis, Italos quoque (quod etiam co gitare horret animus) subjugarit? An vero gloriæ avidum dubitare poterimus, cum hoc natura oIn nibus insit, præsertim principibus, et hic sciat nullum sibi ad immortalitatem ampliorem patere campum? Nam de utilitate ambigere, supervacuum certe videtur. Cum enim ratio hæc bifariam dividą tur, et hinc quomodo servari quæ parta sunt, illinc quo pacto augeri queant, consideretur, qua tandem ratione quæ habet facilius ac certius servare pote rit, quam augendo principatum, et fines imperii propagando? Solent medici in corporibus curandis ea remedia adhibere, quæ aliquando iisdem mor borum generibus utilia experti sunt: hoc idem Turcorum imperator facit, et hoc quasi medica mentum quoddam ad ea, quæ parta sunt, conser vanda saluberrimum ratus; eo semper utitur, huic hæret, hoc frequentat. Mutare hoc, ut aliud expe riatur, non putat tutum. Cupit (ut par est) omni que conatu nititur conservare imperium. Nullam ad id tutiorem esse viam intelligit, quam cum aliena jactura vires suas augere. Quod si assequi non posset, nulla nobis timoris ratio esset, nuŊa de rebus nostris dubitatio: sed, me miserum I meu tiri in hac parte etiam volens non possum. Nihil unquam alicujus facilius fuit. Ad hæc pecuniæ numerus immensus, multitudo militum inaudita, ut cujus exercitum supra ducenta hominum millía sequuntur. Classem habet, quam superioribus die bus in expugnatione Chalcidis non sine stupore audi stis quantam instruere vix omnis simul Itaña posset. Erat ante hunc diem duntaxat terrestri exercitu po tens. Maris imperium adhuc nostris supererat. Nunc vero (o cogitationem quoque tantæ cladis acer bam!) mare quoque Christianis ablatum ilñs ad ditum est. Licet ei jam libere vagari quo libel, minum statuit. Ex parvo itaque ac debili initio usque adeo eorum vires centum et triginta anno rum spatio creverunt, ut jam non parva Europæ parte occupata, nec Danubii profundissimus amnis, nec Illyrici asperrimi montes eorum impetum re tardare possint quin, flumine transmisso, et loco rum difficultatibus superatis, illinc per omnem Pannoniam grassentur, hinc in mediam usque Germaniam, et Istros, et Forum Julii penetrent, depopulantes ac fœdantes omnia, ac flores illos pro vinciarum ferro igneque vastantes. Quo loco illud in primis a nobis animadvertendum censeo, quam vis hæc omnia eo, quo diximus, temporis spatio fecerint, plura tum postremis quadraginta annis, quam nonaginta illis superioribus fecisse. Ita enim natura comparatum est, ut principia virtute qui. dem ac viribus majora sint, magnitudine vero copiaque vincantur. Ex his item quadraginta annis longe plura his decem et septem patrasse, quam tribus et viginti prioribus. Plura immanis ista bel lua Christianorum sanguinem semper anhelans, post Byzantinum excidium solus gessit, quam pater ejus atque avus per omnem vitam fecere, decem, ut sæpe a nobis explicatum est, interea regnis oc cupatis, ut palam omnibus sit quo magis ejus vires augentur, eo deinde minore negotio, quoscunque aggredi voluerit, posse superare. Quemadmodum enim in disciplinis atque artibus et omni actionis genere fieri videmus, ut major sit postremo quo que anno, quam omnibus superioribus profectus. Unde illud quoque vulgo dici solet, ditescere ho mini difficile esse, in immensum vero divitias augere facillinum. Ita in rebus quoque militaribus accidit, ut vincere difficile admodum sit, evagari postea per victorias nullius laboris. Quare persua dere sibi quisque facile potest, quid sceleratus hostis, quo nihil dici deterius, nihil crudelius po test, proximo boc quinquennio facturus sit, tanıta jam decem et septem annis potentia comparata, et priori ejus potentiæ addita. Magnæ incomparabi lesque sunt ejus vires, inexhausta cupiditas, im mensa dominandi libido, scientia rei militaris, ætas florida, corpus laboribus assuetum. An igitur cum velit, et possit, et sciat, dubitare aliquis potest omnes portus, omnes maritimas stationes liberas quin toto animo ac tota mente in nos dies noctes que feratur? An vero armatum præstolamur domi oscitantes, ut tum demum credamus, cum eum ante oculos nostros virus exhalantein videbimus? Non decet profecto, nec Italorum potentiæ fas est dicere: Non putaram. Propria Itali sanguinis est prudentia, propria libertas, proprium imperium. An degenerare nobilissimus animus a majoribus suis, et, quem Deus voluit cæteris imperare, ser vire genti fœdissima sustinebitur? Nihil putat Turcus, se facere dignius posse, nihil nomini suo gloriosius, quam si in Italiam exercitum ducat, et imperare solitam provinciam suo addat imperio. Alavi cjus parentem, quem primum trajecisse in habet Ambracium sinum, portum illum nobilissi mum Apolloniam, loca quidem Italiæ finitima; quæ olim Romanis in Græciam, si eadem nunc illi via in Italiam erit, perquam breve fretum, brevissima navigatio est. Terrestre præterea iter usque ad Forum Julii patens atque apertum. Mari terraque cingere Italiam potest. Quid est, quod eum vel non hortari atque impellere debeat ad ea, quæ tandiu animo proposuit, perficienda, vel ab iis deterrere possit atque avertere? Audistis multos, qui illum sæpius Italiam optantem, Italiam sperantem, Ita liam ac Romam vociferantem intellexerunt; si et cupit, et posse se sperat. Nihil cette est, quod eum possit ab hoc proposito remorari, præsertim

dam Italos confidit nunquam uno consensa in se montibus asperrimis, pro Illyrium penuria eum suscepisse putatis? pro Italiæ autem opibus, pro agrorum feracitate, pro suavitate frugum, pro hac ipsa luce in qua versari cupit, non majora factu rum? Ilic arcem ponere, hic præsidia collocare ad reliquum orbem subjugandum cogitat; atque ita cogitat, ut per hostium suorum dissensionem id se facile consecuturum speret. Eadem animo concipit, quæ Pyrrhus meditabatur. Ille enim, fuso Roma norum exercitu, totum sibi terrarum orbis impe rium plane pollicebatur, quem cum Cineas Thessa lus, orator summus, virque sapientissimus, ab Italiæ invadendæ consilio abducere conaretur, Egregii, inquit, bello Romani esse dicuntor, ma gnoque virorum fortium et militum numero impe rare. Quod si eos superare nobis dii dederint, quidnam agemus, Pyrrhe? Quid erit, inquam, no bis? Nulla præterea monia, neque Græca, neque Latina, Romanis superatis, nostrorum impetum sustinere valebunt. Totam e vestigio Italiam occu pabimus: cujus cum amplitudinem, tum virtuteın minime ignoras. Occupata vero Italia, quid tum, inquit, rex, faciemus? Proxima, inquit, Sicilia, insula felix et hominum multitudine frequentis sima, sese nobis dedet. Ea autem facile capi potest, nam seditionibus, bellis civilibus, magno reruni tumultu fluctuat. Tum Cineas: An tibi erit, rex, bellorum ſinis Sicilia? Dii, inquit, ſaveant, Cinea. Nam Libyam proximasque provincias adoriri, et Carthaginem superare facillimum erit, quam Aga thocles, exigua classe profectus, parum abfuit quin caperet. Quibus victis, nullus nos amplius bello hostis lacessere audebit; sed cuncti in ditionem venient. Ita est, inquit Cineas. Constat enim te Macedoniam totamque Græciam in potestate habl turum; sed; partis omnibus, quid tandem agemus? At ille ridens, Otio utemur, inquit, conviviis, voluptatibus, litterariis confabulationibus. At quid prohibet, inquit, nunc quoque voluptatibus, otio isto uti et disputationibus? Quid tantis laboribus, mo lestiis, periculis quærimus, quæ, cum volumus, efficere possumus? His verbis Cineas regem potius offendit, quam a spe et consilio instituto deterruit. Hæc vobis recensui, ut non defuisse cognoscatis qui eadem cupiditate Incenderentur qua Turcus inflammatus est. At Pyrrhus non Cineæ auctoritate et verbis, quo chariorem habebat neminem, non paucitate militum, non Romani nominis fama eximia ab Italia deterreri potuit; et Turcus non audebit, qui Pyrrho militum robore, finium magnitudine longe locupletior est; qui Italiam viribus et studlis dissipatam non ignorat; qui Pyrrhi gesta irridere solet, Alexandro suam æquare virtutem? Nam Alexandrum Macedonum regein ad res gerendas, ad æmulationem gloriæ sibi imitandum proposuit, illum ipsum Alexandrum qui, cum Anaxagoram plures mundos esse disputantem audiisset, inge muisse dicitur, et lacrymas emisisse, quod unum saltem ex iis totum in ditionem redigere nequi conspiratures, nunquam adversus se arma sumptu ros. His ille contentionibus spem suain confirmat, et quæcunque optat sibi facile pollicetur. Referam, quamvis nota sit vulgo, fabellam, qua nuper usus dicitur, cum ex suis quidam dissuadere ei bellum adversus Christianos conaretur. Nam cum ille formidandum esse diceret ne Christiani bello irri tati tandem in unum convenirent, bellumque ad versus eum communi consilio et ope gererent; at ridens, Meminisse, tyrannus inquit, illius fabulæ convenit. Cum lupi aliquando magnam canum mul titudinem adventare adversus se forte intellexis sent, ingensque propterea terror eos occupassel, unus ex iis, qui inter eos senior erat, in propin quum montem profectus, cacumen ejus, ut canum specularetur adventurn, conscendit. Verum cum cos multos quidem, sed diversorum colorum esse conspexisset, lætus gestiensque ad suos reversus, ´‹ Bono, › inquit, este animo. Tanta enim est in hostibus nostris colorum, morum studiorumque diversitas, ut consentire una ac conspirare in ali quod simul omnes non possint; singulos vero, si venerint, absorbere sine difficultate poterimus. › Hæc est tyranni spes, hæc cogitatio, hoc consi lium, nisi spe sua frustretur. Frustrabitur autem si volueritis. Nunquam ferocem illum animum mi tiorem reddere poteritis. Habet enim in armis mili tem decretis perpetuisque stipendiis conductum, qui, sive domi quiescat, sive foris bella gerat, idem accipit ab ærario militare stipendium, nullo prin cipis sui sumptu, atque eo nomine singulis annis ad imperatorem suum accedere jurejurando ada ctus, et ei operam et laborem polliceri. Habet præterea longo rerum usu plane perspectum et exploratum non alia de causa tantam gloriæ, for țunarum, imperii accessionem sibi factam esse, quam quod perpetuis bellorum laboribus suos cxercuit, hostes profligavit: a quo instituto nus quam discedet, nisi quod utile, quod gloriosum, quod necessarium sibi esse intelligit, stulte omittat. Quo pacto, bone Jesu 1 sperare possumus aut su spicari illum non moliturum servitutem, cædem, fidei nostræ interitum? Nonne ita natura compara tum esse intelligit, ut nihil eodem situ permaneat, sed cuncta jugi, vario, novo motu agantur? Quod si amplum habet imperium, idque rerum omnium lege moveri oportet, nonne imminuetur, nisi au geatur? Ne putaveris Turcum augendi imperii stu diesum et cupidum; at certe est conservandi. Conservare vero non poterit, nisi augeat: siqui dem regressurum est quod non progrediatur, lapsurum quod non surgat, ruiturum quod non majus efficiatur. Qua confirmatus opinione exerci tum suum auget in dies, quem habet amplissimum. Aliena invadit, ne sua amittat. An vero sumptus ingentes, tot, militum pericula et vulnera, tot ex peditiones gravissimas atque alienissimo tempore pro Mysiorum exiguo imperio, pro Triballorum

visset. Ilus gesta legit; in illo totus versatur; ut Asianis hostibus formidolosum efficiat, quo neque sane se inferiorem putat, cum jactare ple- tandem transmittere cogitat? Ubi sui consilii alendi rumque soleat et vocem illam frequentissine segetem uberiorem videt? ubi magis admiranda conari potest? Non excident gladii; non fluent arma de manibus. Nam socios in officio ac file continere studet, et eos ipsos quicum quotidie vivit. Maxime est suis omnibus invisus; oderunt socii; non amant familiares; parvo momento ad ipsius excidium ac necem omnes impellerentur. I quoniam exploratum habet et compertum, bella peregrina suscipere, gerere, conficere statuit, ne domesticam civilemque dissensionem experiatur. Ususque Scipionis consilio foris pugnare utilius arbitratur, quam domo vinci. An extra fines du cturus sit exercitum adhuc dubitas? Non sentis, non plane perspicis? Nonne satis novimus impu rissimam illius naturam, turpissimam vitam, sce Jeratam consuetudinem? Quam facem, bone Deus! quod facinus, quam superbiam? Nihil est quod animo non sorbeat, nihil quod non hauriat cogita tione. Et non putamus illum in nostram calamita tem incumbere, in quorum fortunas fidelissimos socios, antiquissimam religionem, vim, tormenta, cruces, spe, sumptu, labore defixit. Ne illud. quæso, mihi objicias, quod nonnulli nullo rerum usu præditi, nulla vetustatis memoria eruditi jactare solent, peregrinas nationes nunquam Italiam te nuisse, eam sæpenumero tentasse infeliciter. Et enim dum antiqua memoria reputo, dum rerum gestarum seriem ad nostra usque tempora deduco, exteras gentes in Italiam prius arma intulisse, ingentesque invexisse calamitates quam ab Italia accepisse, plane comperio. Nam, ut Gallos omittam, qui vel eo tempore, quo ad Clusiumi pugnatum est, ut Plutarchus noster tradit, vel ducentis ante annis; ut. Livio Romano placet, in Italian duxe runt exercitum, parva mañúš Gothorum, ex Thracia Pannoniaque erumpens exercitu collectitio, in Italiam venit, vastatisque Italiæ agris, incensis urbibus, hæc ipsa moenia ceperunt, incendio, ferro, cæde omnia complentes. Illi parva manu instructi, stoliditate quadam gestientes, assequi potuerunt quod Turcus maximis copiis, certo per tinacique consilio, suscipere ac tentare non au usurpare, se decima amplius parte Alexandro su periorem esse: illum eniîn cum triginta hominum millibus duntaxat et septuaginta talentis arına per terrarum orbem circumtulisse; se vero quanto paratiorem, ditiorem, rebus omnibus abundantio. reur Solent hæ cogitationes, hæc æmulationis studiɔ, solent plerumque res magnas parere, et eo pervenire quo intendunt, præsertim si facultas alsit. At ea profecto Turco non deest, qui se eo quein imitatur locupletiorem existimat. Sic The. seus llerculis, sic Themistocles Miltiadis exemplo ducti, maxima facinora ediderunt. Habet profecto nescio quid fatale Alexandri imitatio, cum ea Julius Cesar incensus, post res præclarissime gestas, in patriam etiam civilem sanguinem, arma converte rit. Quod si illius exemplo agit qui Libyam, Asiam, totum ferme orbem subjugavit; si illius persequi tur vestigia; si propagandis imperii finibus laudem non modo æquaturum, sed tanto magis superatu ruin cor&dit, quanto majores copias triginta ho minum millibus, grandiorem pecuniam septuaginta talentis habet, quo tandem eum spectare et conari existimamus? Quid sibi postulat cupiditas illa pacis cum illustrissimo piissimoque Siciliæ rege compo nendæ? Quid missi legati? Nam qui nomen Chri stianum odio habet, omnique crudelitatis genere insectatur et despicit, nullo quidem Christianorum metu, nulla gratia Christiani regis fœdus deside rat, sed ut, oppressis quos universos eodem in p·tu non everti posse intelligit, tandem quod cupit assequatur. At vero infelicem illum sua fallit spes et opinio, cum superioribus diebus magnifice rege que Christiano digne inclytus tex legatum dimi serit eo responso, ut non solum perniciosam bonis omnibus societatem aspernatus esse, sed et bellum hosti indixisse pro Christi religione facile videatur. Et ne ulla omnino ex parte quid meditetur obscu rum sit, cogitate parumper quid illa humanitas sibi vult, quæ immanis barbarus, et ad sævitiam natus, erga nominis nostri negotiatores intra suos Anes utitur. Portendit profecto aliud, et omnino prodigium est efferum monstrum in nostros, po- deat? Illi per itinera omnium difficillima trans tissimum mansuetum illic fieri, a crudelissimo hoste amicitiam, a truculentissimo pietatem simu lari. Non diu perseverat, quod ab invito exprimi tur. Servit temporibus, dum ad optatum finem perveniat. Et quid agat adhuc ignoramus? cum præsertim ita agat, ut nos ambigere nolit. Non continebi: domi tantum exercitum; non patietur suorum militum animos effeminari, quos in armis habere ipsi necesse est. Habet enim non paucos Asianos populos infensos et in suam perniciem imminentes; quos in se impetum facturos aperte intelligit, si aut arma deposuerit, aut exercitus famam in contemptum ludibriumque adduci per miscrit: quem at laudibus ornatissimum reddat, gressi sunt at Turcus maritimo et expedito curзu legiones suas trajicere dubitabit? Iki in Italiam, quæ alter orbis dicitur, irruperunt: Turcus ita Italiæ vires tentavit, ut contemnat, et non audebit? Quid, si antiqua consectari libet, Pyrrhi luctuosum adventum commemorem? Quid Alexandri Molossi? quid Archidami Agesilai filii? quid Annibalis busta? Nimis magna, nimis vetera nomina repeto. Quid ab Attila, Totila, Saracenis illatas clades oratione mea refricem? At Pyrrhus, credo, potuit quod Turcus nequeat. Ille, saivis tot ducibus, tot exer citibus, quos secundum postea Punicum bellum absumpsit, ad Urbis prope monia victore exercitu contendit; Turcus, qui Epirum, Macedoniam to

tamque Græciam, tot imperia subegit, Italiam in video, ut omni conatu contmanique consilio et ope tot principatus et studia dissipatam ac dissentien tem timebit? non adorietur? non?... Heu me mise rum Nescio quo orationis cursu eo deducor, quod dolor exprimere non sinit. At ne in veteribus tan tum versari videar, in quibus quadrata agmina, jurati milites, tanta imperatorum virtus, tanta legionum patientia ac disciplina constabat, ut ad recentiora nostra revertatur oratio, quid Hunno rum ac Vandalorum manus incondita? Inusta sunt, inosta sunt ipsis mœnibus sempiterna illorum in juriæ monumenta. At si post urbem Christiano no mine conditam exempla te movent, Leonis Pontificis Maximi temporibus, Attilas, de quo paulo ante verba feci, subacta tota Gallia Cisalpina, ad Urbem evertendam exercitum admovit. Cujus furorem bar barum et agrestem Pontificis eloquentia retardavit. Quod si post Annibalem et veteres illas victorias, si post nomen Christi pervulgatum, exterorum ho minum sentina ad Italiæ gubernacula confluxit, quid tandem tantam hoc tempore procellam non timemus? quæ profecto tantos calamitatum fluctus allatura est, si eruperit, ut ad nullum ita sit per ventura, quin in cæterorum capita redundet. Nam ut in tempestate cernimus, procellas, cum in sco pulum in quem ferebantur sævitiam illiserint, tanto motu referri, ut quam occupaverint, navem, non aliter obruant, quam cum integræ erant; ita nobis omnibus Barbarorum inundationem timendam cen ea propulsemus, atque in hostium nostrorum ca pita, dum licet, dum integrum est, retorqueamus, Cum vero id recte fieri non possit, nisi omnibus sedatis discordiis, simultatibus, odiis, denique cunctis suspicionibus de medio sublatis, libero COR sensu hostem adoriantur, danda in primis opera est, ut Italiæ comniuni percusso fœdere, idem stir tiamus omnes, idemo velimus atque oplemus. Quod si in eo exponendo versari voluero, quod ad rem nostram maxime attinere videtur, quot commoda, quam utilitatem, quam denique felicitatem concor dia et animorum in idem conspiratio cum civita sibus, tum provinciis afferat, scio nonnatios ita me audituros, ut nihil quidem novi, sed plane cognita et pervulgata emnia me narrare arbitren tur, cum nemo illud ignoret, quantam vim in re bus vel parandis vel tuendis concordia habeat. lis ego non immerito responderim: Cur meam igitur exspectatis orationem? Quin sponte eam amplectimini? quam adeo utilem esse atque no cessariam intelligitis, ut, nisi adsit, nihil æquum, nålril honestum, nihil sanctum fieri possit. Con cordia parvæ res crescunt, discordia maximæ dila buntur. Quidquid in cœlo atque inter mortales op tinrum est, id omne a concordia proficiscitur et pendet. Non provinciis duntaxat, urbihus, conven ticulis, domui, sed privato homini maxime neces. saria est. Quid enim homine turpius, qui sibi ipse sen. Non enim hostis de una aut altera urbe certare non constet, et variis repugnantibusque consiliis vult; de rerum -summa sibi decernendum statuit. Qui dominari cupit, neque superiorem ferre potest, neque parem patitur, neque principis nomen amat. Atque ut illud omittam, grave esse ab aliquo ali quid sperare, miserum ex aliena libidine salutem suspensam habere, turpissimum et luctuosum a communi omnium hoste privatam exspectare ve niam, quæ pax tibi cum eo esse potest cujus acerbitas in nostros homines ultra mortem pro greditur; qui nullo supplicio satiari potest; a quo si tormenta et cruciatus absint in nostrorum morte, mortem in beneficii partem accipias? O crudelita tem inusitatam, inauditam, feram, barbaram! Cum eo pax esse potest? Pace si frui volumus, þellum gerendum est: si bellum omittimus, pace nunquam fruemur. Quare cum a tam parvo initio in tantum creverit fastigii hostis noster, cum sciat, velit et possit adoriri Italiam, cum id sæpenumero factum fuisse audieritis, ita ut ad omnes pericu Jum attineat, propulsate ac propellite hostis impe tum, ut incolumitatem nobis, libertatem Italiæ, salutem omnibus conservetis. Ejusdem ad eosdem de discordiis sedandis, et bello in Turcum decernendo. Satis, ut arbitror, de periculis toti Italiæ immi pentibus hesterna oratione disputatum est, quæ cum et aperta sint et gravissima, reliquum esse et contrariis actionibus`agitetur? Quis non despi cit? quis non deridet? Levem, inconstantem, nut lius ordinis hominem censemus. Quidquid conatur et assequitur, calamitate, ignominia, pernicie refer tum est. Nam dum sibi ipse dissidet, nihil cum suis commodis aut ornamentis consentaneum ha bet. In re autem familiari, quod officium esse potest, si uxor, liberi, servi, mutuis odiis conflictentur? Paterfamilias, domesticis dissensionibus labeſa ctatus, nullam ponit in re familiari augenda ope ram. Lacrymis conficitur, dum per discordiam to tam domum ruituramfacile prospicit; miser domi, foris ridiculus. Inde nimirum illud est, quod apud poetam sapientissimum Ulysses a Nausicaa, Alcinoi regis filia, maximis affectus beneßciis, nil habuit quod felicius optari posse arbitraretur, quam vi rum liberosque concordes, quo nihil suavius ait, nihil aut inimicis molestius, aut amicis jucundius accidere posse. At quid miserius, quid humana in dignius societate, quam cum civitates aut provin riæ domesticis seditionibus bellisque civilibus con ficiuatur? Nam quos necessarios, fratres, parentes natura genuit, hostes et alienos discordia efficit, ubi et vincere luctuosum est, et eadere sceleratum atque nefarium. Bellum domesticum eo gravius externo est, quod externum nonnullam aliquando affert utilitatem, sæpeque ita suscipitur, ut in pace vivamus: civile vero profuit nunquam nemiui, De bello externo sæpe consultamus an gerendum sit;

civile autem nunquam in deliberationem cadit. et perspicere potestis, tamen sensus dolorem plu Nam quemadmodum non de rebus necessariis, sed de dubiis consilium initur, ita neque de iis, quæ ad utramvis partem exploratæ sunt. Quo in gene re seditio est, quam qui amat, nec privatos focos, nec publica libertatis jura chara habere videtur. Tyrannidem invisam bonis omnibus, maximeque perniciosam civitatibus esse, plane omnes persua sum habemus. At tyranni urbes nonnunquam opi bus potentiaque amplificarunt, et in magnum au xere imperium. Quod vel in hoste nostro facile co gnitum perspicuumque est, qui, cum tyrannorum omnium crudelissimus sit, tamen quascunque vel urbes vel provincias suo adjecit imperio, poten tiores effecit. Per seditionem vero civilem, quis mihi unquam demonstraverit, quænam mœnia firmiora sint, vel quæ potius non funditus eversa? Itaque si tyrannis homini libero civique fortissimo fugienda est, an de discordia est cogitandum? et qui tyrannidem vel capitis periculo propulsandam pu tabit, civile bellum, quod acerbius est et luctuosius, sponte consectabitur? Solemus cum privatis pre cibus, tum publicis supplicationibus a Deo optimo maximo pacem concordiamque petere, et, quod scimus nobis perniciosum fore, quod deprecamur, quod Dei nostri ope declinare nitimur, id dedita opera libenterque persequemur? Quid tandem hoc aliud est, nisi hostium nostrorum rem agere, et quod illi suis profanis precibus contendunt ma xime efficere? Illis enim primæ omnium preces sunt multis quidem notæ, nobis fortasse minime, ut inter sans pax, animorum consensus, quies, Inter Christianos odium vigeat, seditio, bella civi lia. Volumusne illorum libidini satisfacere? At hoc est hostis utilitati consulere, et illius commodum nostro incommodo parare. Præcepta (ni fallor), ut sæpe vidi et legi, quæ in urbibus regendis bellis que feliciter conficiendis nobis præscrip'a sunt, aliter statuunt, et docent, ut scilicet exploratis ho stium consiliis, contraria efficiatis, si in republica statum retinere, si in bello victoriam consequi ve litis. An vero committendum est, ut qui nobis lu clum, terrorem, tormenta, cædem denuntial, no stra lætetur culpa, et exsultet? Excitandus est hoc loco Nestor ille Homericus, qui Agamemnonem Achilli conciliare cupiens, his verbis sapientissimis usus est Proh Superi! horrendus Graias festinat in urbes Luctus, quem magno Priamus, Priamique nepotes Mercentur, cum vos tanto concurrere motu Ivarum audierint, duo, qui per castra Pelasgum Consilio atque armis charos superalis Achivos. Al nobis parche amba. Non dicam, ut ille, quoniam senior vobis sum et plura viði, sed quod plura sum passus, plures ab hoste calamitates accepi, qui amicos, parentes, pa triam, quæ homiul in vita jucundissima sunt, per maximos dolores et cruciatus mihi eripuit. Quæ etsi prudentia vestrą ac sapientia animo compřecti ris facit, qui ea, quæ cæteri audiunt, perpessus est. Non ita animo inhærent, quæ aut auribus per cipimus, aut cernimus oculis, ut ea imprimuntur, quæ vel sua, vel suorum vulnera, neces, tormenta per summam hostium crudelitatem intulerunt. Credite experto, credite passo. Nihil aliud miseram exstinxit Græciam, nisi discordia: nihil aliud eam orbis partem delevit, nisi bella civilia, neque so lum nostra memoria, sed et priscis temporibus. Nam Philippus, Amyntæ filius, Alexandri Magni pater, per Atheniensium, Lacedæmoniorum, The banorum aliorumque mutua odia, Græciam evertit. Quandiu communi ope et consilio bella gerebant, fugabant hostem, exuebant castris, superabant! Cum vero alii aliis non fidere, finitimumque i»va dere instituerunt, hostis ad alteras partes accersi tus, non minus a quibus vocabatur, quam adversus quos provocatus erat perniciosus, bello Pelopon nesiaco, cum eadem animorum conspiratione de vincti essent, neque terra, ubi Lacedæmoniorum vires amplissimæ erant, neque mari quicquam ab hoste incommodi acceperunt; imo vero maximas strages hosti intulerunt, atque ita intulerunt, ut, quod nunquam fando auditum esset, quadringenti amplius Lacedæmoniorum milites, quibus patrius mos et præceptum erat, aut vincere in bello, aut morte hostium manibus sese eripere, captivi Athe nas in triumphum ducti sint. Cum vero hostem domi invenire, bellisque civilibus sese conterere cœperunt, eorum classis firmissima atque amplis sima in Lacedæmoniorum ditionem redacta est, portus eorum custodia amissa, urbis moenia solo æquata. Quid vero, cum Xerxes, Persarum rex po tentissimus, quinquagies centenis hominum milli bus, classe mille ducentisque navibus instructa, Græciam invaderet, eos servavit, victores reddi dit, sempiterna fama et laude ornavit, nisi concor dia, pax, idem in hostem animus? Quod si com muni robore atque exercitu hostem non propulsas sent, quid tandem prohibuisset quominus ad unum omnes bello absumpti fuissent? Iđem nobis immi nere cernitis periculum, idem exitium, eodem moda arcere hostis impetum debetis, cum nullo alio pos? sitis. Eidem morbo idem medicamentum apposite convenit, quod satis quidem validum est. Nam si Græci, quamvis Xerxis viribus longe inferiores es sent, tamen, concordia duce, hostem superarunt; quid tandem vos agere, divina favente gratia, po teritis concordes, et communibus viribus, qui ho minum numero non pauciores, virtute longe eslis præstantiores hostibns? O si dies ille mihi illuce scat, quo, aboletis sepultisque odiis omnibus, pari consensu hostem aggrediamini! Nułła nrihi præter ea dubitatio relicta est de victoria: jam vicimus. Illud, quæso, animis vestris parumper concipite, principes optimi: quemadmodum in navi seditia orta, perniciosissima est, ita esse in civitate; et, ut in civitate gravis est, ita in provincia multo pe

stilentiorem. Nam quo plures sunt, eo latius morbi gerentur? Minime: siquidem his etiam remediis adhibitis, effici non potest quin solvantur et inter eant. Quemadmodum graviores morbi sunt quæ interiorem corporis partem grassantur et vexant, ita seditio aperto bello acerbior est. Nam in altero hostes nobis ipsi sumus; in altero nos tuemur. Nulli unquam suorum cædes profuit, quibus pe reuntibus, ei gravius comparatur periculum. Nam simul ac illorum negligunt salutem, suam bostibus produnt; idemque iis accidit, quod homini eve nire solet, cujus membrum dum phagæna confi cit, id negligit, speratque reliquum corpus tutami fore atque incolume; tandemque sensim totus ab sumitur tum demum plane intelligit id non futu rum fuisse, si initio morbum curasset. Quid, te contagio serpit, eo dificilior est curatio. Ac quem admodum exercitus ordine militumque obedien tia continetur, quæ nisi adsint, ad internecionem omnia pereunt; ita in provincia mutuus consensus et benevolentia necessaria est inter eos præsertim qui potentiores sunt: qua re sublata, prius suis viribus conficiuntur, quam externis. Insidiatur dis cordia, vires extenuat, et occulta quadam ægritu dine imperia absumit; atque ob eam causam dis cordiam inquit ille venenum esse datum imperiis, ne immortalia forent. Etenim perinde ac phthisis sensim conficit, neque prius desistit quam profli gatum corpus everterit. Non est contendendum ut necessarios et eodem cœlo educatos homines perpe tuo bello insectemur. Nam qui sapienter suæ saluti obsecro, manus geminas natura nobis tribuit? consulunt, hostes quidem semper vincere nituntur, suis vero nonnunquam parcunt, ialuntque inter dum superari quam superare. Neque enim omnis vi ctoria utilis est, aut a Deo profecta. Fugienda est Cadmea victoria, et, ut tragicus ille inquit, Amicis dominabere, si tantum non viceris quantum volue ris; amicis, inquam, imperabis, quam ab amicis vinceris. Ac Demosthenes, Tunc, inquit, præclara victoria, cum aut filii parentibus, aut cives civi bus libenter cedunt. An vero in urbium obsidioni bus perniciosum judicatis, si custodes inter se dis sideant? inter cives autem, vel in provinciis sedi tionem utilem fore putatis? cum in diversas partes itur, cum opinionum varietate contenditur, cum unusquisque suam sententiam pluris facit quam salutem. Contentionis duo genera tradit Hesiodus, alterum optimum cum quispiam alterius imitatione adductus recte agit; alterum inimicitiarum, discor diæ, bellorum seminarium, quam pravam infeli cemque appellat, de qua Homerus Principio parva est; terram sed protinus imis Contingens pedibus, caput inter nubila condit. Prior sequenda est, altera penitus fugienda: illa maxime utilis, hæc admodum perniciosa. Non decet nos profecto pro ingenio, eruditione, sapientia, qua nos Deus ornavit, omissa meliore, sequi pejorem. Abjicienda est, tollenda de medio; pax et concor dia publice ineunda. Quod si est contendendum, in co vobis demum certamen pulcherrimum et glo riosum propositum est, quis vestrum primus sc ip sum vincat; quis primus ad concordiam perveniat; quis plura et magis egregia ſacinora in communem salutem conferat. Hæc est plena laudis contentio; hæc a Deo hominibus data. Quid est, quod cuncta contineat? Harmonia. Quid est, quod cuncta exor net? Concinuitas. Coelum hoc quodcunque cerni mus, sphæræ stellarum, spatia siderum, rerum om nium elementa et initia, nulla alia re nisi concor dia constant. Nisi divinæ providentiæ leges ea tue rentur, non consisterent, sed labefactarentur ac ruerent. Res vero huinanas, quæ fluxæ caducæque sunt, et motu perpetuo circumaguntur, putas cohæ rere posse, nisi mensura, pondere, concordia re quid geminos oculos? quid duos pedes? Nimirum ut mutuo constent auxilio. Manus manum lavat; pes pedem sustentat; sinistra dextris levantur, et dextra levantur sinistris: illinc motus principium, hinc onera suscipimus. Plus gemina hæc membra efficiunt; nam altero occupato, ab altero commune præstatur officium. Cur non sequimur naturam, ducem optimam et magistram? ut ille inquit. Nam quod alter perspicere non potest, alteri in mentem veniet, ac mutuo auxilio propositum finem attin gent. Quam bonum et quam jucundum est babi tare fratres in unum; ut Propheta inquit, qui multarum rerum variique eventus peritissimus fuit, qui furore divino concitus, homines ad concor diam provocat. Quod ne temere præceptum vide retur, illicait: Mandavit Dominus benedictionem et vitam usque in sæculum. › Porro ejus filius pro dentia præditus, ut nos a discordia deterreat, Cum unus, inquit, ædificat, et alter demolitur. quid aliud agunt, nisi frustra laborent? Cyrus, Persarum rex potentissimus, cum e vita excederet, filiis ac cersitis, et imperio cis diviso, longiore oratione apud Xenophontem, cunctos ad fidem mutuam, ad charitatem, ad concordiam hortatus est, planeque demonstravit eos dispersos ac dissidentes neque reipublicæ profuturos, neque sibi præsidio esse posse. Id autem usque adeo verum facileque per spectum arbitrabatur vir longo rerum usu, maxi mis periculis, ingenti fortunæ varietate sapientis simus, ut rationibus apertissimis non contentus, oculis etiam exemplo quodam subjicere ten taverit. Itaque virgarum, ut ferunt, manipulum afferri jussit, ac singulis imperavit ut eum uno impetu confringerent, si possent. Id cum præ stare valeret nemo, tum singulas perfringen das dedit; quas cum singuli nullo labore confice ren: An vero cernitis, inquit, idem in vobis futurum, ut mutua pace devinctos nullus expu gnare valeat, odiis vero sejunctos superare possit qui velit? Quare qui vos ad concordiam, optimi Italiæ principes, hortatur, vos ad vestrain hortatur salutem, ad gloriam, ad triumphos de host repor tandos. Nam quid vestra exposcit utilitas? Concor❤

nostri majestate violata, non dolebimus? non com parabimus bellum? non sumemus de boste suppli cium? Nunquam profecto, aut publicæ suorum in juriæ, aut private salutis ratio majore æquitate suasit arma in hostem movenda. Satis dixi de genere belli quam justum sit: di cam statim quam sit necessarium. Neque enim ille liberam quietis rationem relinquet, ingens terra marique bellum molitus. Nam si id permit teret, nemo sane esset qui bellum paci antepone ret. Sed copias instruxit, legiones firmissimas habet in capita nostra comparatas, lacessit, urget, ad certamen provocat. Aut bellum gerendum est, aut acerbissima servitus subeunda. Nullum deli diam. Quid vestra laus ac dignitas postulat? Con- pugnata fide, cæsis Christianis hominibus, Dei cordiam. Concordiam igitur et pacem amplectimini, suscipite, colite, ut per eam mutuo consensu for tiores, belloque in hostem comparato cervicibus postris imminentem impetum propulsemus, ho stem teterrimum nostrorum sanguine cruentatum ulciscamur, Italiæ amplificemus dignitatem. Hoc enim bello nullum unquam justius, aut magis ne cessario gestum est, aut faciliorem apertioremque ostendit victoriam. Nam quid æquius, quidve ma gis pium, quam nostrorum sanguinem per infinitas lacrymas et tormenta effusum ulcisci? Quid nefandi homines in nomen nostrum prætermiserunt igno miniæ, injuriæ, cruciatus, necis? Templa sanctis sima per summam impietatem polluerunt: sancto rum, beatæ Virginis, ipsius nostri Dei statuas berationi locum reliquit una nobis fortunaruın contemptu, risu, omni contumeliarum genere per secuti sunt. Quid sacras virgines violatas memorem? parentum complexu ereptos impuberes? orani de decore fœdatum Christianum nomen? Hæc ne per sequar, el rei magnitudine et dolore impedior. Quis enim vel dicendo consequi posset, vel sine multis lacrymis audire Christiani nominis socios fidelissimos, equorum ungulis obtritos, ita impe rante hoste sceleratissimo atque inspiciente; ex ceriatos, sublatos in crucem, ut mortem beneficii loco acceperint? Edidit olim sævissimus Turcus omnia crudelitatis exempla in Byzantinos, quorum memoria ut refricaretur, qualis nuper Chalcidis Euboicæ tumultus fuit, cum,effractis portis ac mu ris, formentorum impetu dejectis, arce vi capta armatorum cursu, ferro flammaque omnia miscue runt; unde gemitus illi ad nostras prope aures pervenere. Cunctos militaris etatis acerbissime trucidat. Nostrorum cadavera, cum mœnia oppu gnarentur (at non dicam; incredibile enim est; imo vero dicam, quoniam ita se habet); nostrorum, inquain, cadavera in vasa imposita machinis belli cis intra urbem adversus nostros immittebantur. O crudelitatem ante hunc diem inauditam, o per ditam feritatem, o truculentissimum sævitiæ genus! Quid tam commune vivis quam spiritus? At nostri captivi ita vivunt, ut ducere animam de cœlo non queant. Quid tam commune mortuis quam terra? At nostri ita moriuntur, ut eorum ossa per aerem spargantur. Quid tam commune cadaveri quam quies? At nostrorum corpora ita jactantur, ut ne exanimata quidem conquiescant. Romani, quod eorum legati paulo acerbius appellati essent, Co rinthum, urbem pulcherrimam, everterunt. Nos vero, sociis crudelissime necatis, contempta et de vastaꞌa regione nostra, unde morum rectæque vitæ documenta a tam remotis nationibus pelun tur, non excitabimur? Fabius Maximus, ut capti vos redimeret, agrum vendidit, et nos tot sociorum corpora desiderata negligemus? Theodosius, quod Thessalonicenses, novi vectigalis impositione indi gnati, Placidiæ statuas per urbem traxissent, fre quentem in theatro populum cædi jussit. Nos, op salutisque spes proposita est, ut viribus nostris, Deo Opt. Max. juvante, libertatem nostram serve mus: pro qua bono viro et civi non minus labo randum est, quam pro servorum reique domesticæ incolumitate tutanda. At nemo est qui, vel servo lacessito, vel expilato grege, non graviter ferat, arınis ad injuriam ulciscendam non contendat, non repetat sua. Et conjugum, liberorum, patriæ ra tionem nuilam ducemus? Quid inermes exspecta mus Turcorum furorem? Arma armis propulsan tur. Bellum gerendum est, ut in pace vivamus. Si bellum omittimus, pacem habemus nullam. Quod si Turcus, nobis quiescentibus, maximis opibus auctus est; si languentes otio in gravis sima damna prolapsi sumus, quis tandem sperare audebit nos in olio et umbra rem feliciter ge sturós? Resipiscendum est, et cum eo pacto in tanta pericula deciderimus, contrario itinere a·l salutem et securitatem redeundum. Omittenda segnities bellan suscipiendum. Nam, nt beatus Paulus inquit, Non coronatur nisi qui legitime certaverit,» et Aristoteles, ‹ Non coronantur qui spe ctant, sed qui in certamen descendunt, ii eniin tau de aliquid dignum efficiunt. › Salus domi nobis non exspectanda est, sed in sole et pulvere defendenda. Nemo est vestrum qui, cum a natura tributum habeat ut se, corpus vitamque tueatur, præsto lari velit ea quæ nocitura, sint. Ilostis exercitum habet libertati nostræ imminentem. Vis impetum arcere? Bello id assequi poteris, ut vim vi repri mamus. Nam ut concedam incertos exitus esse belli, Martemque communem, tamen pro liber tate, pro vitæ periculo decertandum est; pro Deo ipso pugnandum, pro cujus amplitudine retinenta cadere, in ævum sempiternum vitamque immor talem migrare est. Non enim spiritu vita const. t, sed pietate, quæ patriæ, templorum, status divini conservatione maxime continetur. Quid vero, si exploratam victoriæ rationem habemus? Jam enim tempus et aures vestræ postulant ut de facultate gerendi belli, de amplissimo triumpho qui nobis propositus est, aliquid dicamus. Quo in loco illud plane profi cor me de hostium copiis et viribus

i dent; et, ut illud repetam, victoria est in mani bus, modo velitis. Nulla enim belli gerendi facul tas vobis deest. Adest imperatorum virtus, mili tum numerus et potentia. Sunt pecuniæ vobis, sunt, Italiæ principes, quas non minus hoc tem pore in publicum conferre debetis, quam priva tam quisque salutem, leges, patriam charam ha bet. Debet unusquisque, diligenti rerum suardın ratione habita, tantum erogare quantum potest. Audio Byzantinos a nonnullis accusari, quod in salute communi privatæ pecuniæ parcentes, sua omnia hosti prodiderunt: in quo profecto gravis sima culpa digni sunt, meritoque reprehenduntur. Id ne ipsi quoque committamus, cavendum est; ne quod in aliis turpe inutileque fuisse cognovi mus et sentimus, imprudentissime sequamur. Comparato a nobis exercitu, quid est, quod vieto riam lætaque omnia non portendat ac polliceatur? Aderit Deus Opt. Maximus, pro cujus pietate, gloria, fide amplificanda pugnabimus, cujus inju rias ulciscemur. fratus hosti est, nobis prosper, qui nostram hac in re operam et laborem non so lum accipit, sed exigit, sed repetit, sed debitum sibi reddi jubet. Ne timeas, inquit, a facie eo rum, quia ego tecum sum ut eruam te. Ne timeas a facie eorum; nec enim te faciam timere vultum eorum. Bellabunt adversus te, et non prævalebunt, quia ego tecum sum, ait Dominus, nt liberem nihil oratione mea detracturum, sed omnia expo- celeriter fugiunt. Castra castris conferre non au siturum magna cum tide. Atque inde exordior. Exercitus ille hostilis, illa hominum multitudo infinita, non tanti roboris est quanti vel nonnulli putant, vel a nobis superari facillime non possit. Magna ejus pars milite tumultuario constat et turba collectitia. Nulla jurisjurandi religione adacti sunt, nulla mercede conducti. Levissima corpora, laboris impatientissima: prædam, non exercitum sequuntur, qua si paulo diutius carue rint, domum velocissime redeunt. Nullam præ stant in bello operam, nullum servant ordinem latrones, sicarii, militaris disciplinæ penitus ex pertes, et qui facilius vinci possint, quam vincere sciant. Illud sane prorsus comparatum habemus, septuaginta duntaxat esse hominum millia, qui stipendia ex publico ærario faciant. Sed audite me, quæso, parumper æquo animo. Ex eo septuaginta millium hominum numero, præter quindecim vi gintive millia, ad summum, qui imperatoris sui latus custodientes, quotidianam mercedem ca piunt, reliqui omnes sociorum provincialiam tributis in bello sustentantur; quæ sane tributa adeo exigua sunt, adeo suppeditantur tenuiter, ut lote anno vix quatuor mensibus mereedem accipiant. Ex re factum videtis ut nullam expe ditionem quadrimestri diuturniorem sustineat, sed eos omnes dimittat, quoniam provinciæ pecuniam amplius non subministrant. Qua rerum penuria coactos Byzantii sæpe vidimus, cum dimitteren- te. Et ad Josue: Ecce ego dedi in manıs tur, et equos, et arma, et vestes vendidisse, ut domum pervenire possent. Hoc robur hostilis exercitus, hæc magnitudo, hic mirandus ille pe ditatus et equitatus. Quod si Christianus exercitus, illius fines populando, eum toto anno exercitum in armis babere coegerit, aut a suis destiuitus cum exigua manu ad pugnam impelletur, ubi facillime superari queat, aut illis ipsis pecuniis quæ in ejus privatum ærarium conferuntur, to tum exercitum alat necesse erit: quod quidem præstare diu non poterit. Neque enim, ut temere nonnulli jactant, immensa est illi pecunia. Siqui dem ex iis qui in illius aegotiis gerendis versati suni, plane coguitum est nou amplius quam vi eesies centena aureorum milia ex omni reddi tuum summa ad cnm deferri: unde et viginti illa millia peditum liberaliter sustentat, pro cor poris sui custodia, et sumptibus domesticis, qui maximi sunt, satisfacit. Si quid præterea super est, id omne ad arma, machinas, tormenta bel lica penitus convertit, ut neque conflandi the souri, neque conducendi militis ei facultas præ beatur. Quod autem tam effeminata multitudine, tam exiguis viribus, tot imperia subjngaverit, non mirandum magis quam dolendum est. Nul Jum enim habuit hostem: facile admodum fuit vincere non resistentes. Date signum belli: jam facile perspicietis eorum ignaviam. Ut enim cc. dentes vehementor insequuntur, ita insequentes tuas Jericho, et regem ejus, omnesque fortes vi ros. - Si Deus pro nobis, at inquit Apostolus, quis contra nos? › Ipse efficiet ut unus persequatur mille, et duo fugare possint decem millia. At nos longe numerosiorem exercitum in bellum ducere possumus, quam hostis habeat. Quid, si ille plures etiam homines habeat? an victoriæ cursus retar dabitur? quasi vero non plerique exercitus multi tudine infiniti, parva admodum manu sæpenu mero fusi fugatique fuerint et deleti. Xerxis exer citus, Mardonio duce, cum ter centum hominumı milibus ab octoginta Græcorum millibus direptus ac trucidatus est. Ducenta Cimbrorum millia M. rius delevit octoginta millibus hominum. Rursus cum Catulo centum et quatuor millla necavit. la Thessalia Pompeius cum quadraginta millibus pe ditum, equitum sexaginta, cum totius Orientis auxiliis, cum omni nobilitate, a Cæsare fugatus est, et exutus castris, qui triginta peditum millia, mille equites habebat. Quid infinitas Tigranis copias commemorem a Lucullo, parvo exercitu, superatas? Hæc nimis vetera, et fabule fortasse quam historiæ propiora videntur. Quid nostra memoria? Nonne hostes nostri paucorum virtute sæpius vieti, ſugati, cæsi fuerunt? Omitto de lis victoriam insignem Laodistai, Pannoniæ regis, qui, ut olim a nobis dictain est, cum quatuorde chun hominum millibus (qui enim plus tradunt, decem et octo millia non excedunt) aperto Marte.

justa acie signis collatis cum hoste dimicavit, & aliquem ex veteribus, et sapientia ornatissimum, exercitum profligavit, ac longe lateque fudit, imperatore vulnerato: ac nisi victoriam avidius persecutus essel, mortique sese objecisset, pro fecto Christianus orbis Europam omnein retineret. Hæc omitto. Ad recentiora nostra festinat oratio. Quid dicam de iusigni triumpho illius Christianæ mukitudinis quæ, nullo duce, crucis tantum si gno armata, Tureorum exercituin omnem munitis simo Amderalba oppido politum, intra mænia stricto ense discurrentem, magna cæde victum ●jecit, ipso isto imperatore graviter vulnerato, ac impedimentis omnibus in potestatem redactis? Id autem ne semel accidisse videretur, eum impius scelerasque hostis Pannoniam omnem infer.o rem occupasset, omniaque armis complesset, præsidiis inclytus, regiique animi et excelsi, Pap noniæ superioris rex, parva admodum manu ex pugnato Javicia oppido et natura et arte munitis simo, maximas Turcorum copias fudit, partemque provinciæ suo adjecit imperio. et, Cum quo hoste nobis res sit, facile videtis, Ita liæ principes. Cum quo? inquies. Qui mukitudi nen inconditam habet atque imbellen, qui homi num numero nos quidem ron superat, virtute ve ro viucitur; de que parvi nostrorum exercitus sœ penumero triumpharunt. Id autem minime miran dum est. Longe enim fortius et constantius pu gnant, qui pro morte servituteque propulsanda di wicant, quam qui prædam spoliaque sectantur. Nam illi parum amittunt, și victoria non potiun tur: his vero cuncta pereunt, si segnius rem go rant. ‹ Pugnent, inquit Lacedæmonius, ut morituri, et non morientur. › Itaque cum adeo necessaria nobis concordia sit, præstantissimi principes, cumi alias, tum hoc tempore in primis, et ad privatas fortunas tutandas, et ad communem defendendam salutem, concordiam amplectatur omni studio et consensa. Bellum justissimum, maxime gloriosum, atque utile ad pacis ornamenta retinenda, et ad Dei Opt. Max. injurias ulciscendas, pietatemque propugnandam, suscipiamus. Ornemus Italiam victoria amplissima et hostium spoliis, quæ in ma nibus sunt, ut nos nostraque omnia metu in per petuum ac periculo liberemus. Ejusdem ad eosdem persuasio ex auctoritate Demo sthenis. Hæc a nobis pro communi omnium salute dispu tata, utinam eo studio a vobis suscipiantur, illu strissimi Italiæ principes, quo a nobis dicta sunt, et inhæreant animis vestris, atque persuadeant, ut nutis amplius adhortationibus nullisque rationi bus opus sit, sed re ipsa et opera ad defensionem nostram et hostium propulsationem excitemini. Quod nunc facilius fieri posse cogitavi, si consiliis meis vires aliquas adhiberem, et auctoritate ali cujns viri excellentis ea plane confirmarem, atque et amplissimum auctoritate în medium adducerem, qui plane testaretur sese olin in tali causa qualis nostra est, eadem cum sensisse, tum monuisse suos cives, quæ a nobis, et apud. Pontificem Maxi mun in senatu sæpenumero disputata sunt, et nunc litteris mandata. Venit autem in mentem Demosthenem, philosophum excellentissimum, et oratorem adeo omni laude cumulatum per lot sæ cula, ut quem cum eo conferas exstiterit nemo, in eadem incidisse tempora, eamdem perorasse causam, denique nihil habuisse, quod rei nostræ non conveniat, præter nomina hominum sui tem poris. Itaque cum hujus et auctoritatem gravio rein, et orationem magis appositam ad persuaden dum existimarem quam verba mea, constitui ut ipse dicat sententiam. Olynthus Thraciæ urbs opu lentissima erat. Philippus, Alexandri Magni Mace donum regis pater, cum in Græciam universam impetum facere decrevisset, statuit ad eam rem attinere ut Olynthum primo in ditionem redigeret. Movet arına in eam; depopulatur agruin. Olynthii legatos mittant opem imploratum ab Atheniensi bus. Demosthenes suadet opitulandum esse, ne Philippus, ad Græciam occupandam animi infiniti et vasti, Olyntho capta, Athenienses ac reliquam Græciam opprimat. Ita enim tunc Græciæ Philippus imminebat, ut nunc Turcus Italiæ. Sustineat igitur Philippus Turci personam, Itali Atheniensium, nos Demosthenis. Jam facile intelliges totam orationem causæ nostræ convenire. Demosthenis oratio pro ferenda ope Olynthiis adver sus Philippum, regem Macedonum. Grandi pecuniæ vos profecto anteposituros arbi tror, Athenienses, si planum fiat, quidnam reipu – blicæ utile futurum sit; qua de re nunc a vobis de liberatur. Quod cum ita se habeat, vestrum est eos attente audire velle, qui sententiam dicere statuunt. Non solum enim si quis utile aliquid excogitatum in medium attulerit, id, cum audieritis, accipietis; ve rum etium quod vestra fortuna accidere existimo, multa op, ortuna nonnullis ex tempore in mentem venient dicenda, ut ex omnibus optio nobis detur eligendi quod vobis sit usui futurum. Enimvero præ sens temporis occasio, voce propemodum emissa, re bus illis opitulandum esse inquit, si quidem earum salus nobis curæ est. Nos vero, nescio quo pacto, ad hæc videmur affecti. Quæ autem ego agenda censeo, hæc sunt: auxilia statim decernenda ac instruenda quam celerrime, ut hinc opem ſeratis, ne idem quod olim patiamini; legatos mittendos, qui hæc renun tient, et rebus gerendis intersint. Etenim illud maxi me verandum est ne, cum Philippus vaſer et ad negotia obeunda callidus sit, modo cedendo cum res postulabit, modo interminando (dignus sane fide merito haberetur), modo vos vestramque absentiam calumniis insectando, aliquid de summa rerum per vertat atque convellut. Atqui quod in rebus Philippi

permunitum videtur, vix ut oppugnari possit, idem ▲ ris: quod autem et jampridem id nos paesi fueri mus, et nuper societas nobis exstiterit, quæ superio ra omnia resarcire valeat, modo ea uti velimus, deo rum immortalium benevolentiæ erga nos acceplum referendum plane affirmaverim. Verum hoc perinde esse arbitror, atque in pecuniarum possessione con tingere solet. Si enim quascunque quis acquisierit, eas servat incolumes, ingentes habet fortunæ gratias. In rebus idem. Qui occasione non recte usi sunt, ne com modi quidem, si quid deorum beneficio sunt conseculi, recordantur. Ex ultimo enim rerum eventu ante acta omnia plerumque pensitari solent. Quamobrem in reli quis valde prospiciendum est, ut eorum emendatione superiorum fastorum labem deleamus. Atsi hos etiam homines perdideri:mus, Athenienses, et Olynthum et vobis percommodum est. Num quod ille rerum omnium, nulla excepta, solus dominus sit, impera tor, quæstor, ubique suis copiis præsit, ad res qui dem bellicas mature conficiendas, et omnia in tem pore gerenda longe superior est. Ad conditiones vero cum Olynthiis ineundas, cui rei mirifice studet, longe aliter se habet. Neque enim Olynthiis obscurum est sese hoc tempore non de gloria aut agri parte cer tare, sed pro excidio, pro servitute a patriæ cervi cibus depellenda; neque ignorant quid in eos Am phipolitas egerit, qui ei patriam prodiderunt, quid in Pydnæos, qui eum terra receperunt. Demum ¡y rannidem rem infidam et suspectam liberis civitatibus esse existimo; præsertim si agros finitimos habeant. Itaque et hæc non ignorantes, et cuncta alia consi- præterea Philippus occupaverit, demonstret miki derantes, diligenter dico nos oportere incitari velle, belloque gerendo, si unquam, nunc certe maxime incumbere, pecunias haud segniter conferendo, per nosmet exeundo, nihil prorsus omittendo. Neque enim aut ratio, aut excusatio ulla vobis amplius relicta est, quin quæ agenda sunt peragatis. Num quod cuncti fremebatis quondam Olynthiorum animos Philippo infestos reddendos esse, ultro evenit, et sua se sponte obtulit; atque id eo maxime modo quo vo bis conducit. Si enim, vobis suadentibus, bellum suscepissent, fidei sane dubiæ habendi essent socii, el ad aliquod usque tempus, non semper, id decrevisse fortasse viderentur. Cum vero injuriis ab illo laces siti, odio hominem persequantur, constantes eos ini micitias gesturos cum propter metum, tum propter effensas verisimillimum est. Non est igitur oblula occasio prætermittenda, Athenienses, neque patien dum quod superiori tempore sæpenumero passi estis. Num si cum olim rebus Euboicis auxiliati reversi sumus, et ad huc ipsa subsellia Bierax et Strato. cles Amphipolite aderant, hortantes ut maritimo ap, aratu profecti, urbem suam acciperemus, idem pro nobis ipsis studium præstitissemus, quod pro Eu. boicorum sulute, et tunc nimirum Amphipolis in ditionem nostram venisset, et nunc molestia omni cureretis, quæ inde consecuta est. Rursus si cum Pyduam, Methonem, Potidæam, Pagasas, reliqua, ne in singulis diutius immorer, obsideri afferebatur, alicui ex iis cito, et, ut res postulabat, opem ferre aggressi essemus, faciliore profecto Philippo et hu miliore uteremur. At vero, dum præsentes rerum occasiones abjicimus, dum futura prospere sua s; onte eventura putamus, auximus Philippum nos ipsi Athe nienses, tantumque ipsum reddidimus, quantus un quam rex Macedonum exstitit nemo. Nunc autem sese exhibet occasio, Quænam? inquies. rebus Olynthiacis sua sponte vestræ civituti, quæ nulla in re primis illis inferior est. Equidem, si quis rès, quæ nobis divinitus datæ sunt; æquitate adhibita, supputare voluerit, quanquam pleraque non sutis commode accidisse videntur, tamen eum magnaS diis gratius merito habiturum existimo. Quod enim mult, bello, jure optimo desidia nostra ascripse quispiam, quid sit amplius impedimento futurum, quominus quo libido animi tulerit, contendat. Aune vestrum aliquis animadvertit, et rationem videt, qua Philippus cum initio pertenui in statu, repente ma gnus evasit? Amphipolim primo cepit, deinde Pyd nam, iterum Polidæam, rursum Methonem, demum in Thessaliam iuvasit; deinceps Pharas, Pagasas, Magnesiam. Cunctis vero, ut libuit, constitutis, in Thraciam se contulit. Ibi, aliis ejectis regibus, aliis restitutis, adversa valetudine laboravit. Qua cum paululum levatus esset, non in seguitiem sese dedi dit, sed Olynthios statim adortus est. Non dico nunc de illius expeditionibus adversus Illyrios, Ponus, Arymbai, et in quamcunque volueris provinciam. At, quispium inquiet, quid nobis ista commemoras? Ut et cognoscatis, Athenienses, quantum detrimenti afferat rem semper aliquum singulatim sinere præ teslabi. Et p'ane advertatis Philippi in rebus agendis studium acerrimum, el curam assiduam cum qua pariter vitam ducit, ob quam rebus a se gestis mi nime contentus, deinceps fieri non poterit, ut in quiete permaneat. Quod si ille majus aliquid semper moliendum decreveril, vos contra nullam rem fortiter obeundam judicaveritis, quem tandem rerum exitum sperare debemus? Prok Deum fidem! quis vesirmin adeo tardi ingenii est et inconsulti, qui, si negless rimus, bellum huc conversum iri nesciat? Quod si evenerit, equidem vehementer timeo ne, veluti ſene rati, qui facile ex magnis f-norious brevi tempore in rerum copia versati, postremo bona omnia funditus amiserunt; ita nos ignaviæ dediti, et ad libidinem cuncla quærentes, tandem vel inviti multa et gravia subire cogamur, et de iis. quæ nostro in agro sunt, periclitari. Atqui reprehendere, inquies fortasse, et facile, et cujusvis est, sed de præsenti negotio quid nam agendum sit edocere, senatoris. Ego vero, etsi compertum habeo vos, cum præter senten:iam et spem aliquid evenerit, non mali auctoribus, sed iis qui sen entiam ultimo loco dixerint, irasci solere, non tamen propter private securitatis rationem miki silentio prætereunda arbitror, quæ vobis profuture existimo. Dico igitur vos bifariam rebus opitulari oportere, purtim oppida agrumque Oly-thiorum tk

tando, emissis militibus qui id præstent, partim fines ▲ sane minime mirandum videtur: num feliciter agere Philippi cum terrestri exercitu, tum classe maritima incursionibus depopulando. Nam si alterum utrum neglexeritis, vereor ne tota expeditio frustra teme reque a nobis suscepta sit. Sive enim vos illius agrum rastetis, idque interea sustineat, et Olynthum vi ca piat, victor in patriam reversus, facile injurias ulciscetur: sive subsidia duntaxat Olyntho mittatis, ille fines suos periculo carere animadvertens, acrius rem urgebit, temporisque diuturnitate obsessos in potestatem rediget. 'Itaque et firma et bipartita auxi lia mittenda sunt. Hæc in ope ferenda fieri oportere staluo. præter meritum, insaniendi causam dementibus præ bet. Quamobrem parlas opes tueri, quam initio eas quærere plerumque difficitius judicatur. Vestræ igitur partes sunt, Athenienses, has temporum illius diffi cultates, vestram ducere occasionem, statimque rem suscipere, et legatos miltendo quo mittendi sunt, et in militiam exeundo, et alios omnes hortando. Illud, quæso, animis vestris parumper concipite. Si Phi lippus talem adversus nos occasionem arripiat, jua taque fines vestros bellum geratur, qua tandem cum alacritate eum huc impetum facturum putatis? At nus non pudet; et quæ pateremini si ille posset ea dem, cum facultas sit, inferre non audebilis! Neque vos lateat, Athenienses, vobis hodie statuendum esse, utrum illic vos, an ille hic bellum gesturus sit. Si enim res Olynthiorum resistent, vos illic belligera bitis, et illius agrum damno afficietis, simul agri vestri fructus secure percipietis. At si Philippus regiouem illam occupaverit, quis eum tandem, que minus huc perveniat, arcebit? Thebani? At quod no kim nimis acerbe dictum videri, una etiam ipsi para tissime irrumpent. Phocenses? scilicet qui se domi tueri nequeunt, nisi vos, aliusve opituletur. At, in quies, nolet fortasse. Absurdissimum sane fuerit, si quæ, quamvis amentiæ arguatur, tamen jactare non desistit, ea ipsa cum demum possit, efficere nolit. Porro quantum intersit bellumne hic an illic gera tur, equidem nec verbis opus esse arbitror. Nam si triginta duntaxat diebus vos in castris morari necesse fuerit, et quæcunque ad usum exercitus necessaria sunt ex agro vestro percipere, nullo, inquam, prorsus koste in agro versante, plus sane detrimenti agro rum dominos inde capturos existimo, quam omnia illa essent, quæ in superíoris belii apparatum con sumpta fuissent. Quod si bellum aliquod huc in gruerit, quanta, vos obsecro, jactura res vestras affectum iri putatis? Accedet contumelia el rei turpi tudo, quam nemo sapiens ullo damno leviorem duxc rit. Itaque, his omnibus consideratis, cuncti opitulari et totam belli molem illuc convertere debent: locu pletiores ut pro multis, quæ recte possident, paucis erogatis, reliquis libere et securius fruantur; juvenes vero, ut rei militaris disciplina in Philippi agro eruditi, ad rem suam familiarem incolumem tulan dam formidolosi custodes efficiantur; denique oruto res, ut rerum a se gestarum rationes facilius reddere possint. Qualis etenim fuerit rerum vestrarum con ditio, tales in eos judices futuri estis. Omnium vero gratiam vobis vene et feliciter evenire opto. De facultate vero pecuniæ inveniendæ sunt nobis pecuniæ militares, sunt nobis pecuniæ, Athenienses, et quidem tot, quot mortalium nemini. Fas autem vos, ut libet, accipiatis. Eas certe si militibus red detis, nullæ vobis desunt præterea: sin minus, præ terea desunt; imo vero omnes penitus inveniendæ sunt. Quid, inquies, refersne tu ad senatum eas pecunias militares esse debere? Minime, mehercule! Ego vero milites instruendos esse censeo, et pccunias quæ iis subministrandæ sunt, militares esse; mu tuumque esse oportere præstare operam, et pecuniam accipere. Vos autem, nescio quo pacto, eas per olium ad dies festos accipitis. Quare video reliquum esse ut cuncti pecunias in publicum conferatis, si multis opus est, multas, sin paucis, paucas. Enimvero pe cuniis opus est: opus, inquam, est pecuniis, sine quibus nihil opportunum effici potest. Commemorant alii etiam alias comparandæ pecuniæ rationes; ex quibus eam diligite quam vobis conducere existi metis, atque dum commodum est rem aggredin ini. Sed est æquum considerare rationeque colligere, quo in statu res Philippi hoc tempore versentur. Nam ne que ut vel videntur, vel quispiam æstimaret, qui eas parum diligenter inspexisset, satis belle se habent, neque eo pacto quo se haberent si optimo in statu essent. Nunquam sane arma movisset Philippus, si manum sibi conserendam putasset. Sed ut initio, ita deinceps facile omnes, prosperosque rerum eventus speravit. At ea deceptus est opinione. Quod cum præter exspectationem primum acciderit, valde ipsum perturbat, non mediocremque ejus animo sollicitu dinem affert. Accedunt res Thessalorum, quæ cum § semper infidæ omnibus natura fuerint, maxime veluti erant, nunc etiam isti sunt. Nam Pagasas ab eo re petere decrevisse dicuntur, et Magnesiam mænibus cingi prohibuerunt. Equidem ex quibusdam audivi eos non amplius permissuros ut vel porturii vel fori reddítus percipiat; cum scilicet ex iis rempublicam Thessalorum administrari oporteat, non Philippo aliqui: provenire. Quibus pecuniis si privatus fuerit, in maximam profecto alendi exercitus difficultatem adducetur. Denique Pæones et Illyrici, ac omnes alii hujuscemodi homines suis legibus uti, in libertate vivere libentius quam servire velle existimandi sunt, quippe qui nunquam alteri parere consueverunt. Ac ille quidem, ut aiunt, valde contumeliosus est, quod non floc est, inclyti Italiæ principes, sumini illius ac sapientissimi viri Demosthenis consilium, alienum a nostro; hæc illius sententia quam si millima nostræ; hæc Atheniensibus solum adversus Philippum Macedonem, sed omnibus Italiæ populis, sed universis Christianis adversus Turcorum ty rannum, nostræ religionis truculentissimum ho stem, prædicere hæc proponereque videtur. Con ditioni præsentis temporis, quæ loquitur, accom