col. 971–972page 1 of 21
Notitia
PG 161:971Λοιπὸν δὲ περὶ συντάξεως τῶν τοῦ λόγου μερῶν, Αντιρρητικόν. Είρηται Βησσαρίωνι τῷ πατριάρχῃ ἐν τοῖς ὑπὲρ Πλάτωνος λόγοις, ὡς ἐλπίσεις μὲν ἄλλα τε τῶν σπουδαιοτέρων θεωρημάτων ἐντεύξεσθαι ἐν τῷ τοῦ ἀντιλέγοντος Πλάτωνι βιβλίῳ· καὶ περὶ εἰδῶν, εἰ ἔνια χωριστά, εἰ πάντα αχώριστα, καὶ εἰ χωριστά, πότερον καθ᾽ αὐτὰ ὑφεστῶτα, ἢ κείμενα ἐν ἐπι νοία:ς. Ρ. ἃς ἐλπίσεις μὲν ἄλλων τε τῶν. Περὶ ἀκουσίου καὶ ἑκουσίου. Περὶ δὲ ἀκουσίου καὶ ἑκουσίου ἀπορήσειεν ἄν τις εἰς τὰ καθέκαστα. Ὅτι ἡ φύσις οὐ βουλεύεται. Περὶ ἀρχαιολογίας τῶν Τουρκίων Περὶ Τούρκων τίνες ποτ' ἂν εἶεν, καὶ ὅθεν τὴν ἀρχὴν ὁρμηθέντες Διανοουμένῳ μοι ἐπιστεῖλαι ὑμῖν. Δεινὰ πάλιν ἀγγέλλεις, εἴπερ οὐδέν. Ρ. Ὅτι οὐ συναποδημήσαις τοῖς ἄλλοις σύ γε. Ρ. 'ἀπεκρινάμην πρὸς τὸν δεσπότην περὶ ὧν γέγραφα;. Ηδη τὴν ἱεράν σου χερι λὴν ἐν Κελτοῖς εἶναι. Ἐκ τῶν πρὸς τοὺς δεσπότας ἀπεσταλμένων. Γ. Ευχα μαι ἀγαθὰ πυθέσθαι περὶ σοῦ. Ρ. ' Η τῷ δεσπότῃ συμβᾶσα νόσος. Ρ. Χθες κατα τύχην εἶδον τὸν λικεντιάτον. Χ. Ρ. Οὐ πάντ' ἔοικεν ἀσθενεῖ τὸ γῆρας. Ρ. Αρικό μεθα εἰς Βιττέρβιον, καὶ τὰ αὐτοφυῇ θερμά ὕδατα. Επέσταλκά σοι μηνός Φεβρουαρίου λήγοντος. Χ. Ρ. Δὶς ἀπέστειλα, τὰ μὲν πρῶτα. Ἐκομίσθη μοι ἡ ἐπιστολὴ, ἣν ἑπτακαιδεκάτη. Α. Μ.
col. 973–974page 2 of 21
Ferrariæ principem scribit inter cætera: Dicum equidem quanto dignus Theodorus honore, quen plusquam
dimidium animæ meæ semper diligam, cujus versiculos, quos de musis tuis elegantissime edidit, in saorario
illo pulcherrimo incidi jubeas, eliam atque etiam rogo el obsecro. Quid enim gravius Callimachus? quid
suavius Propertius? quid pulchrius Tibullus dicere unquam potuisset? Nam et nomen et officium musurum
concinne exprimunt, et earum laudem ad picturam alludentes brevius concinunt. Nobile hominis ingenika,
tantum philosophum in hujusmodi deliciis præstare!
Ex Græco ab eo în Latinum sermonem versa sunt: Eliani de instruendis aciebus liber, Cölöniæ cum
aliis quibusdam, et Venetiis in 4. Dionysii Halicarnassei de compositione orationis. Theophrasti de historia,
et causis plantarum lib. XV. Aristotelis de historia animalium libri IX. De partibus animalium, et earum
causis tibri 1V. De generatione animalium libri V. Problematum sectiones XXXI. Quæ omnia cum cæteris
Aristotelis operibus Latinitate donatis sæpius impressa sunt. Alexandri problematum libros II' excudit
Basileæ Cratander anno 1537 cum Problematibus Aristotelis ab eodem versis. De hac versione Theo
dori Franciscus Patricius Discuss. peripatetic. lib. II: Leonardum Brunum secutus Theodorus Gasa cir
ca annum 1453, Aristotelis libros omnes be animalibus, et Problemata: nec non Theophrasti libros De
plantis, et Alexandri problemata Latina fecit. Quem secuti sunt in eo munere tres alii doctissimi Græci,
Keorgius Trapezuntius, Bessarion, et Joannes Agryropulus, qui varios Aristotelis libros Latinitate dona
runt. Petrus Pantinus in epistola ad lectorem, quam præßxit Michaelis Apostolii parœmiis, inter alios
Græcos qui cum Bessarione in Italiam venerant, recensens Theodorum Gazam, scribit: Aristotelei vero
Pheodorus Gaza, Joannes Argyropulus, et Georgius Trapezuntius rhetor, brevi omnes Latinum scribendo sic
exercitati, ut et Gaza Romani sermonis pomeria in animalium Aristotelis historia sic protulerit, ut quem
illi comparem vix habeam, præferam vero neminem. Nec alienus est ab hac mente Franciscus Floridus
Lect. succisivarum lib. IV, cap. 12, qui in Græcis auctoribus Latine reddendis Theodori præstantiam in
ter summos illius ordinis proceres collocat, licet in levissimis vocibus lapsus, maximas quandoqué de
lana caprina rixas linguæ Græcæ imperitis reliquerit.
In interpretationibus Gaze Problematum Aristotelis, et libelli Ciceronis De senectute, invenit Angelus
Politianns nævos quosdam, quos sua interpretatione abstergeret, Miscellan. cap. 90 et 91. Et insuper
eriminatur Theodorum, quod dissimulaverit, per quem maxime profecerit, habueritque pène contem
ptui et ludibrio, cujus potissimum laboribus insidiabatur. Cui plane respondere poterat Theodorus, se
hominem esse: non mirum ergo, si in aliquibus erraverit, qui in tot aliis mentem auctoris expressit
et aliud esse unum aut alium locum auctoris, aliud totum opus excutere, et examinare: stomacharique
se tam parum sano judicio Politiani, qui sua vel Græca vel Latina cum Trapezuntii conferat, quem `via
cere nullum negotium fuit, etiamsi multum sibi placeat in eo opere Trapezuntius, et plane insolescat,
qui credit se eos libros non minus elegantius emendatosque dare, quam apud Græcos habeantur. Ita
ne aureum illud eloquentiæ flumen Aristotelis Politiano valuit, ut cum eo quæ Trapezuntii sunt, exæ
quentur? Poterat totius hæc silentio dissimulare, quam palam afferendo, risu a legentibus explodi.
Quid si cum Maussaco in prolégomenis ad Aristotelis historiam De animalibus diceret, ante Theodorum
Gazam, neininem historłam hanc de animalibus vertisse, præter veterem illum interpretem ignotuın,
qui philosophi opera verbo ad verbum Latine reddidit? Quidam Boethio antiquam illam versionem tri
buunt, sed falso, ut opinor: nam verbo tenus transtulit textum Philosophi, quisquis ille fuerit, qui
primum operi admovit manum. At quæ hodie habemus a Boethio, où xatà nöda, sed eleganter versa'
sunt.
Nec minor 'Theodoro lis fuit cum Julio Scaligero, qui non tantum historiam de animalibus Aristotelis,
sed Historiam et De causis plantarum Theophrasti nova interprétatione et conimentariis adornavit, in
quibus ob non intellectam linguam Græcam, neque Latinam, et non probe redditam sententiam, sæpis
sime et acriter Theodorus vapulat, sic ut videatur labor ille assumptus a Scaligero non alia de causa
quam ut, dejecto Theodoro, palmam sibi in Græcis atque Latinis gloriæ adipisceretur. Uno tamen verbo
sciendum est, non esse minora, quæ in Scaligeri interpretatione et commentariis docti notant, iis quæ
in Theodoro Scaliger notaverat: imo eumdem non intelligentia tantum verborum, sed in eorum sen
tentia etiam Latine exprimenda sæpissime labi. Peracre item est de interpretatione librorum Theophra
sti, quam molitus est Gaza, Joannis Crispini judicium: Cæterùm quod maxime erat optandum, eloquen
Liseimo viro doctissimas obligit interpres, Scaliger ille nimirum Latine et próprie explicans, quæ Theophra
slus Græciæ quondam tradiderat. Hoc quidem permulti conati sunt perficere, inter quos Theodorus Gaza,
vir eruditissimus et suæ, id est Græcæ, linguæ peritissimus, cujus sane laudandus est conatus, sed tamen
hactenus ut agnoscamus illum sive Græci, aut Latini sermonis non ita distincta cognitione, sivè ret, quod
verisimilius est, ignoratione, infinitis propemodum in locis frisse hallucinatum, ut Julio Scaligero &pposti
et emendatore opus habuerit. Quidquid sit de hallucinationibus Gazæ, anne Crispino eruditissimus est,
itemque linguæ Græcæ peritissimus, qui Græci sermonis distinctionem nullam habet, et rerum ignora
tione, infinitis propemodum in locis hallucinatur? Scaligero, quo viro! apud Crispinum asserente, innu
meris prope suorum commentariorum in Theophrastum locis, Theodorum imitatum suorum popularium
negligentiam, ambiguis verbis uti, nimis rerum quas tractat ordinem pervertere, et pessime et semila
tine transferre, de suoque addere contra fidem interpretum, quæ est ut ipse explicet non quid ipse
col. 975–976page 3 of 21
PG 161:975Ἠχθέσθην μὲν οὖν Θεοδώρῳ προπηλακιζομένῳ, καὶ κακῶς οὐ ξὺν δίκῃ ἀκούοντι, ταῖς δέ γε ταῖς ὑπὲρ αὐτοῦ κατα πόδας ἐντετυχηκὼς ἀντιλήψεσιν, ἤσθην καὶ ἦσθην διαφερόντως, πολλῶν γε ἕνεκα· Θεόδωρον γὰρ ἔγωγε πάνυ φιλῶ, καὶ περὶ πλείστου τὸν ἄνδρα ποιοῦμαι· ἄγαμαί τε οὐ μόνον αύ τοῦ τοὺς λόγους, καὶ τὴν, περὶ πᾶσαν ἐπιστήμην, σπουδὴν καὶ ἀκρίβειαν, ἀλλὰ πολὺ μᾶλλον τὸ ἦθος, την ἀρετὴν, τὸ σεμνὸν, τὸ σῶφρον ἐν βίῳ καὶ κόσμιον, τό γε περὶ πάνθ᾽ ὁμοῦ τὰ καλὰ εὐφυές, καὶ λίαν ἐπή βολον, ὡς εἴ τις παιδείας ἕνεκα παντοδαπῆς, καὶ τῆς περὶ τὸ ἦθος χρηστότητος τῶν καθ᾿ ἡμᾶς Ελλήνων τὰ πρῶτα τὸν ἄνδρα λέγοι, μὴ ἂν ἁμαρτῆσαι τῆς ἀληθείας. Σὺ δὲ τὰ Περὶ φυτῶν Θεοφράστου, καὶ τὰ Ἀριστοτέλους ερμήνευσας Προβλήματα, οὐ φαῦλον καὶ τὸ ἡμέτερον· ἡμεῖς γὰρ ἀποροῦντές ποτε τρόπου παντὸς εἰς τὸν βίον ἑτέρου, λαβόντες χωρίον ἐγεωργοῦμεν· καὶ ταύτῃ τὰ ἐπιτήδεια ποριζόμενοι, οὐδενὶ γεγόναμεν φορτικοί τε καὶ ἐπαχθεῖς αἰτοῦντες· σοὶ μέντοι γε οὐδεμία ἀνάγκη γεωργεῖν· ἐμοὶ μὲν γὰρ ὁ τότε πόλεμος ἐπέκλειε τὴν εἰς τὰς πόλεις ὁδόν· σὺ δ' ἐν Φλωρεντίᾳ εἴ, πόλει ποριστικωτάτῃ ἑκάστῳ, ἅπερ ἂν ἐπιτηδεύειν προέληται. Σοὶ δὲ πένητι ὄντι ἀπορίαν τῶν τοιούτων ὑπάρχειν ἀνάγκη, οἷόν τι καμοὶ συμβαίνει νοσοῦντι· καίτοι οἱ δεσπόται ἡμῶν διαταττόμενοι ἡμῖν τὰ ἐπιτήδεια, τἀναγκαῖα μόνον τῷ ὑγιαίνοντι ὁρίζουσι, νόσου δὲ καὶ συμπτωμάτων τοιούτων προμήθειαν ἡμῖν οὐδεμίαν ποιοῦνται, ὡς ἄρα ἐκ δρυὸς ἢ πέτρα;, ἀλλὰ μὴ ἐξ
col. 977–978page 4 of 21
Notitia Altera
PG 161:977Βησσαρίων καρδινάλις Μιχαήλῳ τῷ ᾿Αποστόλῃ χαίρειν. Ἀφίκετο ὡς ἡμᾶς βρα
col. 979–980page 5 of 21
litterarum decus, valde sibi opus esse vidit, protinus ad Victorinum Feſtrensem accessit, a quo
eruditus, brevi postea sermonis Latini excelluit peritia, ut, sive Græca Latine, sive Latina Græce red
deret, omnes eum admirarentur Doctrina sua Theodorus Ferrariam cum maxime illustravit
qua in urbe renovati gymnasii primus teste Lil. Greg. Gyraldo constitutas rector, Græcas litte
ras professus est, eo applausu, ut ex omnibus undiquaque Itative locis ad iftum confluerent, quotquot
Jitterarum studia amarent. Eadem in urbe postero etiam tempore docuit, siquidem Rudolphus Agri
cola, gente Friso, cum sexto et septuagesimo quinti decimi sæculi anno, ex Gallia in Italiam venisset,
Ferrariæ Theodorum Gazam, Aristotelis scripta enarrantem audivit Qni quídem ex schola ejus
domum revertens, primus in Germania litteras instauravit. Ex Gazæ discipulis a Volaterrano comme
morantur Demetrius qui clarissimus exinde Græcarum litterarum doctor Mediolani exstitit et Joahnes
Venetus, quem Innocentius VIII R. P. Vaticanæ bibliothecæ postea præfecil.
Romam a Nicolao V pontifice accitus Gaza, ut illius satis faceret voluntati, Græcis scriptori
bus Latine reddendis operam impendit, ac præter cæteros, Theophrastumi De plantis Latina donavit
civitate. Aristotelis Problematum, quem confecit interpretatione, Trapezuntium, qui eadem illa Latine
verterat, ita offendit, ut implacabile is in Theodorum susciperet odium, ac perpetuas cum co gereret
simultates. Summum autem Romæ patronum habuit Bessarionem, qui Gazam, ob eximiam doctrinam
virtutemque, singulari prorsus complexus est benevolentia et quibuscunque rebus potuit, tralpov hune
quem dixit, et familiarem sum juvit,
Itaque cum eadem qua cæterorum exsulum Græcorum plerique omnes, egestate Gaza premeretur
Bessarion non solum facultatibus suis inopiam ejus sublevavit, sed etiam ut charissimi sibi hominis
qui post Nicolai pontificis obitum, Neapolin ad Alphonsum regem se contulerat, eo autem duobus annis
post mortuo Romain redierat, fortunis magis consuleret, comunendatione atque auctoritate sua effecit,
ut sacerdotium in Magna quæ dicitur Græcía ei decerneretur. Romæ tamen Gaza maluit manere,
quam ad sacerdotii sui sese recipere sedem Casu tandem quodam graviter commotum, Roma
euni discessisse, et ad Brutios se contulisse, ferunt. Rem ita narrat Jovius: Cum nobilissimas lucu
brationes (Aristotelis videlicet Historiæ animalium interpretationem Latinam), in membranis accurate
perscriptas, Sixto IV pontifici detulisset, nec pecunia, vel ipsius librarii præmio digna, redderetur,
indignatus subagreste judicium: Effugere hinc lubet, inquit, postquam optimæ segetes in olfactu præ
pinguibus asinis sordescunt; atque ita in Brutios ad sacerdotii sacram sedem contendit
nodia Græce et Latine edidit Leo Allatios Supplx
twy lib. 11, p. 318 sqq. Conf. Jo. Leunclavius Hist.
Musulmana Turcorum lib. xiv, pag. 544 sqq., qui
quidem anno 1431 Thessalonicam occupatam fuisse
ait. Gravi errore, Lambecius commentar. de Bibl.
Vindob. lib. 1, p. 31, Gazam Constantinopoli anno
1453 capta una cum aliis quibusdam eruditis Græ
cia exsulibus, in Italiam se contulisse, scripsit.
Jovius 1. c. Victorinum Feltrensem Mantuæ
docuisse Hodius De L. Gr. instaurat. 1. 1, c. 8,
pag. 35, dicit. Nic. Comneuus Papadopoli autem
st. Gymn. Palav. tom. II, 1. n, c. 9, pag. 175.
gymnasii Patavini professoribus illum annumerat,
Pataviique Gazam Latinas litteras didicisse affir
mal.
Gazam, ante quam Ferrariam se conferret,
Senensibus, ad Græcam linguam docendam, ope
rain suam obtulisse, ex quadam Philelphi ad
Saccum epistola colligit Hodius 1. c. pag. 56.
Idem p. sq. concilio Florentino eum interfuisse,
tradit. Hoc verisimile fit ex eo quod collecta ab
ipso fuerint, disputationum Græcos inter et Latinos
de processione Spiritus sancti, et de igne purgato
rio habitarum, acta, quæ collectio mus. in Biblio
theca regia Parisiensi asservatur. Vid. Catalogi
codd. mss. bibliothecæ hujus tom. II, pag. 275.
Gyraldus, in dialogo posteriori De poetis suo
rum temporum, Opp. t. III, p. 550, pluribus id
ipsum testimoniis confirmat, et Leonelli Estensis,
Ferrariæ principis, auspiciis eo munere Gazam
functum fuisse, docet Hodius 1. c. pag. 57 et seq.
Videantur Agricola biographi, præsertin
Melch. Adamus in Vitis Germ. philosophorum
pag. 7.
Commentar. urb. 1. xxi, pag. 775.
Libris Græcis describendis Theodorum initio
operam impendisse, Hodius, l. c. pag. 58 seq.
cum quibusdamı ipsius versiculis, tum inde imaxime
p obat, quod Philciphus, ut ex hujus epistolis pa
tet, descriptam sibi ab co habuerit floineri Iliada
Illamque nullo pretio concedere voluerit petenti
Bessarioni. Addit idem, Aristotelis Politica, Gaze
manu eleganter exarata, Venetiis in bibliotheca
S. Antonii, et llomeri rhapsodiam, ab eo scriptam,
ibidem, in Bessarionis bibliotheca asservari. Sed
hæc quidem in Græca D. Marci bibliotheca pon
reperitur: nec Gazæ mentio At in Catalogo calli
graphorum, a Bern. de Montfaucon summo studio
confecto Paleogr. Gr. lib. 1, c. 8, pag. 94 sqq.
Jovius, 1. c. Gazam licet sacerdotio in Nagna
Græcia, Bessarionis commendatione, potitus esset,
quod satis fuerit moderato frugique homini, pau
perem tamen et egenum semper mansisse tradit;
neglecta, dum Roma absens viveret, ratione totius
reditus et rapacibus Græculis et Brutiis rei fami
liaris cura demandata.
Quinquaginta aureis Gazam a pontifice dona
tum, a quo totum se inauratum iri speraverat, illos
ipsos autem, indignitate rei permotum, in Tiberim
abjecisse, summoque inde moerore confectum fuisse,
refert Jo. Pierius Valerianus, De infelicitate litte
ratorum 1. 11, pag. 70. Ingrati pontificis in Theo
dorum, opis ipsius maxime indigentem, animi men
tionem quoque faciunt Th. de Pinedo in notis ad
Steph. De urb. pag. 306, et Leonh. Cozzandus De
magisterio antiq. philosophoram 1. 1, p. 119, alii«.
que plures. Attamen, quidquid de illo Sixti facto
et de Gaze indignatione, nummisque ab co in
Tiberim abjectis narratur, id omne fabulam redo
lere videtur clarissimo Hodio 1. c., pag. 65 seq.,
eo quod Phil. Bergomensis, ejusdem ætatis scri
ptor, magno illum, ob libros ex Graco in Lu.inum,
translatos, in pretio apud Sixtum semper habitum
fuisse, testetur: quam in rem etiam alia quædam
affert argumenta. Neque vero his ipsis, testimonio
que Bergomensis, prorsus confici arbitror, conti
ctam esse a Jovio, quam adduximus, narrationem.
Volaterranus certe 1. c. non parem virtuti Theo
doro Romæ contigisse fortunam, ipsumque Urbe
cedere inopia coactum fuisse, confirmat.
col. 981–982page 6 of 21
PG 161:981Κεῖτο μέγας πότ' ἀγὼν Γαζῆς Θεοδώρειο ἀμφὶ Μούσαις το Αυσονίαις ἥδ' Ελικωνιάσι. Ταῖς μὲν γὰρ γενεήν, ταῖς δ᾽ αὖ θρεπτήρι᾽ ὀφείλεν, Ἑλλὰς γὰρ τέκε τόνγε, Αυσονίη δ' ἔτραψεν. Ισον δ᾽ ἀμφοτέρων σοφίῃ γλώττη τ' ἐκέσαστο Τὸν δ᾽ οὔτ᾽ αὐτὸς ζῶν, οὔτ᾽ ἄρ᾽ ἔκρινε θανών ᾿Αλλὰ καὶ Ἰταλίης Μεγάλῃ ἐπὶ Ἑλλάδι κεῖσθαι Είλετο, όφρα κλέος ξυνὸν ἢ ἀμφοτέρης.
col. 983–984page 7 of 21
tam
tuor constat. Primus eam una cum Gazæ De mensibus opusculo, Apollonii De constractione libris qua
tuor, et Herodiano De numeris, ex erudita officina sua, Venetiis constituta, edidit Aldus Manutius Ro
manus anno 1485 in folio. Persæpe inde ab illo tempore hi grammaticarum Institutionum libri,
juuctím, tum separatim Græce vel Latine, vel Græce et Latine simul, compluribus in locis typis sunt
excusi In illis Latine convertendis, Erasmus, Rich. Crocus Anglus, primus Græcarum litterarum
in Academia Lipsiensi professor, Jac. Tusanus Parisiensis Academiæ doctor et Contr. Hereshiachius
operam posuerunt, commentariisque eos illustravit Elias Audreas; tum vero harum Institutionum
præstantia permoti laudatus modo Tusanus et Lazarus Bonamicus, iHe Parisiis, hic Patavii, scholis
publicis easdem explicarunt. Gul. Budæus vir Græce eruditissimus, de Gazæ Grammatica taın magni
fice existimavit, ut, ei quidquam in isto scribendi genere simile sese unquam legisse negaverit.
Taceo cæteros, qui elogiis suis eam exornarunt, viros doctos Id tamen plerique vere notarunt,
provectioribus et Græcarum litterarum gnaris magis illam inservire, quam Græca discere incipientibus;
et librum primum, brevitate nimia obscuriorem, quartum vero, qui est De structura serinonis et variis
dicendi modis, et in quo Apollonium maxime secutus est, Gaza, prioribus longe esse difficiliorent
Const. Lascaris, in proœmio libri III Grammaticæ suæ de quartó Gazæ libro prouuntiat, brevem quidem
illum esse et Andlov xoàvµáŋto dɛóµsov, Delio nalatore indigentem, sed laudabilem, perutifemqua
scientibus, antiquorum continentem unibras.
2. De mensibus Atticis liber, Græce scriptus anno 1470. Is una cum Grammatica Theodori, ab
Aldo an. 1495 editus et Florentiæ apud Phil. Juntam an. 1515 alibique Græce recusus cum Latina Jo.
Perelli intérpretatione, prodiit Basileæ an. 1536 insertusque est Uranologio Petariano, itemque, sed
Latine tantum, Jac. Gronovii thesauri Antiquitat. Græc. tomo IX, pag. 977 seqq.
3 Dept &pxatoyovlaç Toúpxwv, de origine Turcorum epistola, quæ, cum Le. Allatif versione Latina
in ejus Zvµpíxtot;, 1. 11, p. 318 seqq. exhibetur.
Ex Græco in Latinum Gaza transtulit sermonem: 1° Aristotelis Problemata; 2º Aristotelis De anima
libus libros. Prioris interpretationis, quam, Nicolao V, P. R. dicatam, sub Sixto IV recognovit, editionem
Romanam an. 1475, posterioris Venetam an. 1476, memorat Maittaire, Annal. typogr. tom. V, part. I,
pag. 76. Utraque in Latinis quibusdam et Græco-Latinis operum Aristotelis editionibus habetur.
3. Theophrasti Historiæ plantarum libros X. Horum versionem in gratiam Nicolai V adornavit; quam
Venetiis, an. 1504, editam et alibi recusam Dan. Heinsius et Jo. Bodæus a Stapel ad Græca castigarunt,
sicque emendatam ille in sua Theophrasti operum editione, hic in ejusdem Historia plantarum cum com
mentariis suis evulgata exhibuerunt 4° Alexandri (Aphrodisei) Problematum libros duos Venetiis
an. 1501 indeque sæpius impressos. 5° Æliani De instruendis aciebus librum; cujus versionis plures
etiam exstant editiones. 6° Dionysii Halicarnassei De oratione nuptiali et natalitia præcepta
7º Chrysostomi De incomprehensibili Dei natura homilias quinque: quarum interpretationem Latinæ
pariter atque Græcolatina Ducæi operum Chrysostomi in se continent editiones.
Præter has vero, quæ typis excusæ sunt, plures Theodorus confecit Græcorum scriptorum interpre
tationes. Etenim Aristotelis alios etiam libros quosdam Latine convertit; banc vero suam illorum ver
sionein, ut ne conjunctissimi hominis, Argyropali, qui eosdem illos, non ea tamen facultate præsidio
rumque apparatu, transtulerat, famæ crescenti fraudi essent, singulari prorsus modestiæ exemplo
combussit Mauritii imp. De re militari librorum interpretationem Alphonso regi sese obtulisse
in præfatione ad eumdem, Chrysostomi homiliis præmissa, ipse testatur. Laudatur etiam a Jorio
Aphorismorum Hippocratis versio Gazæ studio adornata; sed horum quidem translatio perperam a
Jovio ei ascribi videtur
Ex Latino Græce convertit Ciceronis De senectute, et De somnio Scipionis libros Græca bæe
utriusque libri versio et separatim edita, et in editionibus operum Ciceronis, Aldina an. 1523, Stur
miana aliisque exstat. Nicolai V, R. P. ad Constantium, imp. Cp. Epistolam, Græce ab ipso redditam,
Editiones viginti memorat Maittaire Annal.
typogr., tom. V, part. 1, pag. 428.
Hos eorumque de grammatica Gaza judicla
recenset Adr. Baillet, 1. c., nº 694, pag. 326, cv
piosius Hodius 1. c. pag. 72 sqq.
Gazam, in Theophrasto vertendo, Plinii
vestigiis pressius insistentem, hujus etiam non
nunquam errores potius, quam Theophrasti fidem
seculum esse notavit Jo. Matthiolus Epp. med.,
1. iv, f. 147 V. Fabric. 1. c., pag. 195.
Hæc Dionysii Halic. præcepta Gazam Latine
vertisse testatur Volaterranus 1. xv, pag. 544, et
ex eo Gesnerus. Sed neminem se vidisse ait Fa
bricius, qui interpretationem illam editam memo
rasset. Memorat vero editionem Mediolanensew,
sine loci, typographi et anni notatione claris.
Saxius, in Historia litter. typogr. Mediolan. pag. 610.
Auctoritate utor Jovii in Elogiis, pag. 51.
Huc etiam quodam modo pertinet eximium et sin
gulare, quod hominibus doctis Gaza navavit, slu
dium. Prædicat id ipsum, soque in edendis Plinio,
et Geo, mirifice ab illo adjutum fuisse, testatur
Jo. Andreas Aleriensis. Vid. Maittaire, Annal. Ly
pogr. toin. I, pag. 13. Consilio item, operaque sua
Theodorus adfuit Bartholomæo Facio, Arrianum De
rebus gestis Alexandri in Latinum convertenti
sermonem. Vid. Maittaire, Annal. typ. II, pag. 189.
Hippocratis Aphorismorum versionem, Gaze
a Jovio ascriptam, non solum Fabricius 1. c. pag.
196 in dubium vocat, sed et illam ipsam Hous
1. c. pag. 71, ad Laurentianum, Jo. Manardi au
ctoritate refert.
Politianum pariter, atque Jos. Scaligerum
Græcam Ciceronis De senectute versionem nolasse
supra diximus.
col. 985–986page 8 of 21
Laudatio Canis
PG 161:985ΘΕΟΔΩΡΟΥ ΤΟΥ ΓΑΖΗ ΚΥΝΟΣ ΕΓΚΩΜΙΟΝ. α'. Ἐγὼ μὲν, ὦ ἄνερ λαμπρότατε, ξύνοιδα έμαυ τῷ ξένον τι καὶ παρηλλαγμένον, ἴσως δὲ καὶ ἄτο που ποιοῦντι, ὅτι τῶν ἄλλων τὰ ὑπ' αὐτῶν τοῖς φίλοις πεμπόμενα δῶρα εὐτελιζόντων τε καὶ ἀπο σμικρυνόντων, ἐγὼ τοὐναντίον αὔξειν καὶ κοσμεῖν ἐπιχειρῶ· ὅμως δὲ οὔτε παραδείγματος ἀπορῶ, οὔτε εὐλόγου προφάσεως· παράδειγμα μὲν ποιούμενος, οὐ τὸν τυχόντα ἄνθρωπον, οὐχ ἵνα τῶν πολλῶν, οὐ τὸν ὀλίγου ἄξιον, ἀλλὰ τὸν τά τε πρῶτα τῶν καθ'
col. 987–988page 9 of 21
PG 161:987ἑαυτὸν πεπαιδευμένων ἀρχῆς τε τῆς πασῶν κυνηγεσία μεγίστης και κυριωτάτης ἐν ἀνθρώποις ἀξιωθέντα, τὸν αὐτοκράτορα λέγω ἐκεῖνον, τὸν τοῖς Χριστιανοῖς πολεμήσαντα, καὶ κακὰ οὐκ ἐλάχιστα παρα σχόντα, ἐμαυτῷ δὲ τοιοῦτόν τι ἐπιτετηδευκότα πρόσχημα δὲ, τὸ καί σοι οὐχ ἧττον ἡδομένῳ ἔσεσθαι ἐλπίζειν τὸ πάρεργον τοῦ ἔργου, μᾶλλον δὲ τὸ πά εργον ἔργον ἡγήσεσθαι, καὶ περὶ πλείονος τὴν παρενθήκην αὐτοῦ τοῦ δώρου ποιήσεσθαι. Σὺ γὰρ φιλομουσώτατος ων, χαίρεις ὡς εἰκὸς πᾶσι μὲν τοῖς καλοῖς, μάλιστα δὲ τοῖς ἀπὸ τῆς παιδείας· ὧν ἐνα θυμούμενος, εἰς τοῦτο προήχθην το πιχείρημα. β'. Τὸ μὲν οὖν σοι παρ' ἐμοῦ πεμπόμενον δῶρον, λέγῳ μὲν κύων ἐστὶν, ἔργῳ δὲ ἐν τῶν ἐν ἀνθρώ τοῖς τιμιωτάτων καὶ πλείστου ἀξίων. Τῶν μὲν γὰρ ἄλλων ζώων μίαν εκάστων τοῖς ἀνθρώποις ὠφέλειαν παρέχειν δοκούντων, μίαν δὲ καὶ ἐξαίρετον ἀρετὴν ἔχειν, τοῦτο μόνον τῶν ζώων ὠφελείας μὲν παντος πας τοῖς ἀνθρώποις προξενεῖ, ἀρεταῖς δὲ ταῖς πλεί σταις καὶ μεγίστοις κεκόσμηται. Λέουσι μὲν οὖν τὰ θυμοειδές ἐπανθεί, βουσὶ δὲ δικαιοσύνη καὶ πρὸς γεωργίαν ἐπιτηδεώτης, ἵπποις φρόνημα και που φέτης, ὄνοις δὲ καὶ ἡμιόνας, ὡς ἂν εἴποι ὁ ποιη της ταλαεργοῖς καρτερία, καὶ ἄλλοις δὲ ἄλλα ἔνεστι ζώοις· τούτῳ δὲ μόνῳ οὐκ ἔστιν ὅ τι οὐ πρόσο εστιν, ἀλλὰ τὰ τῶν ἄλλων ἔχει συλλαβὼν ἀπάντα. Εστι γὰρ ἡ τοῦ ζώου φύσις ἔν τε ταῖς πόλεσιν, καὶ ἐν ταῖς γεωργίαις, καὶ τὰ πρὸς εἰρήνην, καὶ τὰ πρὸς πόλεμον, ἅμα δὲ καὶ πρὸς ὠφέλειαν, καὶ προς τέρψιν ἐπιτήδειος. Απάσας μὲν οὖν τὰς τοῦ ζώου ἀρετὰς, καὶ τοῖς ἀνθρώποις παρεχομένας χρείας, διελθεῖν οὐ ῥᾴδιον. Εἰ δὲ ὀλίγα ἅττα ἀπὸ πολλῶν προχειρισαίμην καὶ διεξίοιμι, ἀρκέσειν ἀμ φοτέροις ἡμῖν, σοί τε πρὸς σύστασιν, ἐμοί τε πρὸς ἐπίδειξιν, ἡγοῦμαι. γ. Αὐτίκα μὲν οὖν ἢ τῶν τετραπόδων ζώων θήρα, ἡ ἀπὸ τῶν κυνῶν τὴν ἐπωνυμίαν λαχοῦσά τε καὶ λαβοῦσα κυνηγεσία, ὡς τίμιος ἐστιν καὶ πρόσφορος τῷ βίῳ, τίς οὐκ οἶδεν; ταύτην θεοί τε ἐπετήδευσαν, καὶ ἥρωες, καὶ ἄνθρωποι, καὶ Ἕλληνες ἅμα καὶ Βάρβαροι, καὶ πάλαι, καὶ νῦν, καὶ πανταχοῦ· καὶ προστάτις μὲν τούπιτηδεύματος ἡ τοῦ Ἀπόλλωνος ἀδελφὴ Αρτεμις, ᾧ καὶ μάλιστα παρὰ τοῖς θεοῖς τιμᾶται· μετἦλθον δὲ καὶ τῶν ἡρώων Χείρων, Κέν φαλος, Ασκληπιός, Μελανίων, Νέστωρ, καὶ τέλος τοσοῦτοι, ὅσους ἄν τις ὀνομαστὶ διεξιὼν ἀποκάμοι εὐχὶ δὲ καὶ τὸν σοφώτατον τῶν Ἀχαιῶν εἰσάγει ὁ "Ομηρος θηρεύοντα παρ' Αὐτολύκῳ, καὶ τρι θέντα τὸν ἕτερον τῶν μηρῶν ὑπὸ συός; ΧΧΙ,
col. 989–990page 10 of 21
PG 161:989Καὶ γὰρ θηρεύοντ' ἔλασεν σᾶς λευκῷ ὀδόντι Παρνησσὺν δ' ἐλθόντα σὺν υἱᾶσιν Αὐτολύκοιο. Ἐπρέσβευε δὲ καὶ ἡ Σπάρτη πολεμικωτάτη οὖσα τὴν κυνηγεσίαν νόμος γοῦν παρ' αὐτῇ ἐν τῇ τῆς 'Αρτέμιδος ἑορτῇ, τὸν προσιόντα ἐπὶ τὸ δεῖπνον οὐ κυνηγετήσαντα, τῆς παρανομίας δίκην διδόναι 'Η δὲ δίκη, νέῳ μὲν καλπὶς μεστὴ ὕδατος κατὰ τῆς κεφαλής καταχεομένη, πρεσβυτέρῳ δὲ κατὰ τοῦ τῆς χειρός δακτύλου· ἤπερ τῇ μὲν ἀλγηδόνι, μικρὰ ἂν ἴσως τινὶ δόξειεν τιμωρία, τῇ δὲ ἀτιμίᾳ, ἦν παμμε γάλη. Ἐπρέσβευαν καὶ ταύτην Μακεδόνες· τῷ γὰρ ἄνευ λίνων ὖν κεντήσαντι, οὐ καθῆσθαι δειπνοῦντι, ἀλλὰ κατακλίνεσθαι, συνεχώρουν 8 καὶ παρ' αὐτοῖς ἦν τιμιώτερον. Ἐπρέσβευον δὲ καὶ Πέρσαι ταύτην, καὶ παρὰ τούτοις ὁ βασιλεὺς οὐχ ἧττον τῆς Θήρας ἡγεῖτο, ἢ καὶ τῶν πολεμικῶν ἔργων, ἐξάγων τοὺς νέους ἐπὶ τὴν κυνηγεσίαν, καὶ ἐπιμελόμενος ὅπως ἂν θηρῶσιν· οὐκ ἀπὸ τρόπου δὲ τοῦτ᾽ ἐποίουν. Μελέτη γὰρ εἶναι δοκεῖ τῶν πολεμικῶν μεγίστη ή κυνηγεσία. Καὶ γὰρ καὶ πρωί ἐγείρεσθαι, καὶ ὀψὲ κοιμᾶσθαι, καὶ νυκτερεύειν εθίζει, καὶ καύματος ἅμα, καὶ ῥίγους, καὶ δίψους, καὶ πείνης ἀνέχεσθαι, καὶ ὁδοιπορεῖν, καὶ νή Δία εἰ δέοι τρέχειν, διά τε λείας καὶ δι' ὁμαλῆς, καὶ διὰ νεπῶν, καὶ διὰ χρη μνῶν ὁμοίως· πρὸς δὲ καὶ βάλλειν καὶ τιτρώσκειν, καὶ βαλλόμενον οὐκ εἴκειν, καὶ πάντα μὲν πόνον, πάντα δὲ κίνδυνον, πᾶσαν δὲ δυσχέρειαν ὑπομένειν ἃ δὲ θαυμασίως ὡς τοὺς πολεμοῦντας ὠφελεῖ. Ει δὲ βούλει εἰδέναι ὅσον μέρος πρὸς τὰ πολεμικά συμ βάλλει ή θήρα, παράβαλλε κυνηγὸν ἄνδρα πρὸς τὸν τῆς θήρας ἄγευστον καὶ ἀπείρατον, καὶ ὄψει μυρίων ὅσον ἐν τοῖς κατὰ τὸν πόλεμον ὑπερφέροντα. δ. Τοιγαροῦν ὁ Πλάτων ἐν τῇ νομοθεσία παραινεί τοῖς νέοις τούτου ἔχεσθαι τούπιτηδεύματος, εἰ μέλο λουσι τὴν ἑαυτῶν καλῶς καὶ ἐμπείρως οἰκήσειν. Βέλτιον δ᾽ ἴσως ἀπ' αὐτῶν τῶν τοῦ νομοθέτου κύρω σεων ἀπολεξάμενος ἱστορεῖν· Λέγει οὖν (β). «κινδυνεύει γὰρ οὐδενὸς ἔλαττον μάθημα εἶναι, δι' ἀκρι βείας ἐπίστασθαι πάντας τὴν αὐτῶν χώραν· οὗ δὴ χάριν κυνηγεσίαν καὶ τὴν ἄλλην θήραν, οὐχ ἧττον ἐπιτηδεύειν δεῖ τὸν ἠθῶντα, ἡ τῆς ἄλλης ἡδονῆς ἅμα καὶ ὠφελείας, τῆς περὶ τὰ τοιαῦτα γιγνομένης πᾶσι.» Καὶ ταῦτα μὲν ἐκεῖνος. Ἀλλὰ μὴν δι' ὧν τὴν θήραν μεταχειριζόμεθα; οὐκ ἄδηλον ὅτι διὰ τῶν κυνῶν· κύνες γὰρ εἰς θήραν ἐξαγόμενοι, ἢ τοὺς θήρας ὀφθέντας διώκουσιν, ἢ τῶν ἰχνῶν λαβόμενοι, διὰ τούτων ἐπ' αὐτοὺς τρέχοντες τρέχοντας ὅσον τάχος ἡμᾶς ἄγουσι, καὶ μάχονται μεθ᾿ ἡμῶν ὑπὲρ ἡμῶν πολλάκις δὲ καὶ πρὶν τοὺς κυνηγοὺς ἐπελθεῖν, τὸ θη μίου, διεσπάκασι. Καὶ περὶ μὲν τῆς τῶν κυνῶν ἐν τῇ θέρᾳ ὠφελείας τοσαῦτα. Εδύνατο γὰρ ἄν τις,
col. 991–992page 11 of 21
PG 161:991μὴ σπεύδειν ώρμημένος, δεῖξαι καὶ διεξιένα: ὡς ἄνευ θήρας μεστὰ ἦν ἅπαντα θηρίων τοὺς ἀνθρώπους κακουργούντων, καὶ κατακεκλεισμένους ἐν ταῖς πόλεσι πολιορκούντων, ὧν ἁπάντων διὰ τῶν κυνῶν καὶ τῆς κυνηγεσίας ἀπηλλάγμεθα. ε. Τί δὲ ζῶον κυνῶν φυλακτικώτερον, καὶ τὴν παρακαταθήκην ἀποδιδόναι πιστότερον; Διὰ τοῦτο γὰρ τῶν ἀγελῶν προΐσταμεν αὐτοὺς, καὶ τὰς ἀγές λας αὐτοὶ εἰς νομὴν ἐξάγουσι, καὶ προπέμπουσι, προπεμφθείσας δὲ φυλάττουσι, φυλαχθείσα; δὲ ὀπίσω οἴκαδε ἄγουσι· τοῖς μὲν προβάτοις ἤπιοι, τοῖς δὲ λύκοις φοβεροί, τοῖς δὲ ποιμέσι πειθήνιοι· καὶ ζών των μὲν τούτων, οὐκ ἂν ἄψαιντο λύκοι ἀγέλης, απο θανόντων δὲ ταχέως διέσπασαν· διὸ καὶ οἱ αἰσώπειοι ἐκεῖνοι λύκοι, σπονδὰς καὶ εἰρήνην καὶ συμμαχίαν τοῖς ποιμνίοις προὔτεινον, ἐφ᾽ ᾧ τοὺς τραχεῖς ἐκεί νους καὶ σκληροὺς καὶ ἀπεχθεῖς κύνας ἐκδότου; ποιεῖν· εὖ εἰδότες, ὅτι τούτων κρατήσαντες, ἀπόνως τὰ πρόβατα χειρώσονται Καὶ τί ἄν σας λέγαμι τὸν Κάππαρον ἐκεῖνον; μᾶλλον δὲ τί οὐκ ἄν σοι λέγοιμι τὸν φύλακα τοῦ νεὼ τοῦ 'Ασκληπιού; ἐπειδὴ γὰρ Ιερόσυλος τις λάθρα εἰσελθὼν, ἐσύλα τὰ τιμιώτατα, αὐτὸς μὲν ὅσον φωνῆς ἧκε ὑλάκτει· οὐκ ἐγειρομένων δὲ τῶν ζακόρων, ἀλλ' ἀποδιδράσκειν τῷ ἱερο σύλῳ ἀφορμὴν δεδωκότων, ἐδίωκε τὸν ἱερόσυλον δ κύων, οὐδέποτε ἀπολειπόμενος αὐτοῦ· μεθ᾿ ἡμέραν μὲν τοὺς ἀεὶ ἑκάστοτε ἀπαντώντας φιλοφρονούμενος, αὐτῷ δὲ τῷ ἱεροσύλῳ ὑλακτῶν, νυκτὸς δὲ ὁμοίως Επόμενος, ἄχρις οὗ οἱ ἐπὶ διώξει πεμφθέντες, πυρ θανόμενοι καθ' ὁδὸν περὶ τοῦ κυνός, τὸν ἱερόσυλον κατέλαβον, καὶ ὀπίσω εἰς ᾿Αθῆνας ἦγον. Ὁ δὲ κύων είπετο μάλα φαιδρὸς, ὡς ἂν εἰ τρόπαιον ἀπὸ πολε μίου ἄγων, θέαμα κάλλιστον καὶ τοῖς ὁρῶσιν ήδι στον παρέχων. ' ᾧ οἱ 'Αθηναίοι τῷ κυνὶ ἐψηφίσαντο δημοσίᾳ σἶτον, καὶ προσέταξαν τοῖς ζαχάρες ποιεῖσθαι αὐτοῦ ἐπιμέλειαν ς'. Ταῦτα λογιζόμενος ὁ δαιμόνιος ἐκεῖνος Πλά των, ζητῶν δὲ ἐπιτήδειόν τινα τῇ καλλίστῃ ἑαυτοῦ καὶ θαυμασιωτάτῃ πόλει ἐγκαθιστάναι φύλακα, οὐκ εἶχεν ὅθεν ἄλλοθεν εἰκόνα αὐτοῦ λάβοι, ἢ ἀπὸ τῆς τῶν κυνῶν φύσεως· λέγει οὖν ἐν τῇ Πολιτείᾳ διαγράφων τὸν φύλακα·. Οἴει οὖν τι διαφέρειν φύσ σιν γενναίου σκύλακος, εἰς φυλακήν, νεανίσκου εύ γενοῦς; τὸ ποῖον λέγεις; οἷον ὀξύν τε ποῦ δεῖ αὐτοῖν ἑκάτερον εἶναι πρὸς σἴσθησιν, καὶ ἐλαφρὸν πρὸς τὸ αἰσθανόμενον διώκειν, καὶ ἰσχυρὸν αὖ ἐὰν δέῃ ἑλόντα διαμάχεσθαι; Καὶ μετὰ μικρόν: Οἶσθα γάμ που τῶν γενναίων κυνῶν, ὅτι τοῦτο φύσει αὐτῶν τὴ ἦθος. Πρὸς μὲν τοὺς συνήθεις καὶ γνωρίμους ὡς οἷον πραοτάτους εἶναι· πρὸς δὲ τοὺς ἁγνῶτας τοὐναντίον; οἶδα μέντοι. Τοῦτο μὲν ἄρα, ἦν δ᾽ ἐγώ, δι νατόν· καὶ οὐ παρὰ φύσιν ζητοῦμεν, τοιοῦτον εξο τὸν φύλακα· οὐκ ἔοικεν. Αρ' οὖν σοι δοκεῖ ἔτι το δε προσδεῖσθαι ὁ φυλακικὸς ἐσόμενος, πρὸς τὸ θυμοειδῆ, ἔτι πρὸς γενέσθαι φιλόσοφος τὴν φύσιν; Πῶς δ᾽, ἔφη; οὐ γὰρ ἐννοῶ καὶ τοῦτο, ἦν δ' ἐγώ, ἐν τοῖς κυσὶ κατόψει, ὁ καὶ ἄξιον θαυμάσαι τοῦ θη
col. 993–994page 12 of 21
PG 161:993ρίου· τὸ ποιον; ἂν μὲν ἴδῃ, ἀγνῶτα, χαλεπαίνει, οὐδὲν δὴ κακὸν προπεπονθώς· ὃν δ' ἂν γνώριμον, ἀσπάζεται, καν μηδὲν πώποτε ὑπ' αὐτοῦ ἀγαθὸν πε πίνθοι· ἢ οὔπω τοῦτο ἐθαύμασας; Οὐ πάνυ, ἔφη, μέχρι τούτου προσέσχον τὸν νοῦν. Οτι δέ που δρα ταῦτα, δῆλον· ἀλλὰ μὴν κομψόν γε φαίνεται τὸ πάν 02; αὐτοῦ τῆς φύσεως, καὶ ὡς ἀληθῶς φιλόσοφον.» Ἐνταῦθα καλῶς ἔχει ἀναπαύεσθαι· τί ἄν τις τὰ μέγιστα εὐ μόνον περὶ κυνῶν, ἀλλὰ καὶ περὶ ἀνα θρώπων εἰπεῖν προθυμηθείς, εἶχεν ἂν εἰπεῖν μεῖζον ἢ κάλλιον; οὐχ ἵππῳ, οὐ βοί, οὐκ ἐλέφαντι τὸν φύσ λακα ζητεῖ ὅμοιον, ἀλλὰ τῷ κυνί. Κύων φύλαξ ἄρι στος τοιοῦτος, φησί, τῇ ἐμῇ πόλει γενέσθω φύλαξ κύων φιλόσοφος τὴν ψυχήν. Γενέσθω δὲ καὶ κατὰ τοῦτο τῷ κυνὶ παραπλήσιος ὁ ἐμὸς φύλαξ. ζ. Οὐκ οὖν θαυμαστὸν, εἰ ἐν τοῖς πάλαι χρόνοι; ἄνδρες ἐπὶ φιλοσοφίᾳ μεγίστην δὴ τῶν καθ᾿ ἑαυτοὺς δόξαν ἔχοντες, τὴν τῶν κυνῶν ἐπώνυμον προσηγο μίαν οὐκ ἀπηξίωσαν, μᾶλλον δὲ καὶ ὡς λαμπρόν τι καὶ θαυμάσιον ἐσφετέρισαν καὶ ἰδιοποιήσαντο, καὶ οὐκ ἂν ἄλλως ἀνέσχοντο ἢ Κυνικοί προσαγορευό μενο:· ᾗ καὶ τῶν ἀγροίκων τινὸς καὶ παχυδέρμων ἐν ὀνείδους μέρει τῷ Διογένει προσφέροντος, ὅτι νύων εἴη, ἀπεκρίνατο ὁ Διογένης μάλα πράως, ἅ τε οὐκ ἔξαρνος γινόμενος· Οἱ κύνες τοὺς ἐχθροὺς δάκνουσιν, ἐγὼ δὲ τοὺς φίλους ἵνα σώσω. Οὐ μόνον δὲ τῶν ἀνθρώπων οἱ ἄριστοι κύνες ὠνομάσθησαν, ἀλλὰ καὶ τῶν ἄστρων ἂν τὸ λαμπρότατον, τὸ ἐν ἀκμῇ θέρους ἀκμάζον. Καὶ θεοὶ δέ· θεὸς γὰρ παρ' Αι γυπτίοις κύων "Οτι μὲν οὖν ὁ κύων φυλακι κὸς καὶ τὴν ψυχήν φιλόσοφος, ἐκ τούτων ἀπο δεδείχθαι οἶμαι· ὅτι δὲ φιλικώτατος ὁ αὐτός ἐστι καὶ φιλοστοργότατος, τίς οὐκ ἐπίσταται; ὄντος μὲν γὰρ οἴκοι τοῦ δεσπότου, οἴκοι μένει· ἀποδημούντος δὲ, συναποδημεῖ, καὶ οὐ μῆκος ὁδοῦ, οὐ δυσχωρία, οὐ δίψος, οὐ χειμών; οὐ θέρος εἴργει, τὸ μὴ οὐ παν ταχῆ ἀκολουθεῖν· ἀκολουθεῖ δὲ νῦν μὲν προτρέχων, νῦν δὲ πρὸς τὸν δεσπότην ἐπανερχόμενος, νῦν δὲ παίζων καὶ τὴν οὐρὰν σείων, καὶ ὅλως πράγμα ποιο ούμενος παιδιὰν τῷ δεσπότῃ καὶ ἡδονὴν παρέχειν καλεῖ τοῦτον ὁ δεσπότης, ἔρχεται· ἀπειλεῖ, μάλα ταπεινὸς γίνεται· τύπτει, οὐκ ὀργίζεται. Η καὶ χαριέντως ὁ Αίσωπος ὑπὸ τοῦ δεσπότου Ξάνθου κε λευσθεὶς, ἐπιλέκτους τινὰς κρεῶν μερίδας τῇ εὐνο ούσῃ διδόναι, οὐ τῇ γυναικὶ, ἀλλὰ τῇ κυνὶ ἐπέδωκεν· ἐπανελθόντος δὲ οἴκαδε τοῦ Ξάνθου, καὶ τῆς γυναικὸς ἐπ' αὐτῷ τούτῳ δυσμενῶς αὐτῷ ἐχούσης, καὶ οὐ τῇ Αἰσώπου πανουργία, τῇ δὲ τοῦ Ξάνθου ἐφυβρίσει τοῦτο ἀνατιθεμένης, Έφη ή Αίσωπος Αρ᾽ οὐκ ὀρθῶς δρῶν, ὦ δέσποτα, τῇ κονὶ ὡς εὐνο ούσῃ προύβαλον; ταύτην γὰρ κἂν τύπτης, κἂν με στιγώσῃ, ἀμνημονεῖ· ἡ δὴ γυνὴ ἅπαξ ὑβρισθῆνα δοκοῦσα, ἀδιαλλάκτως ἔχει ερυθρών τους ανα την μένης την εσωτ η'. Μυρίων δὲ τῆς τῶν κυνῶν πρὸς τοὺς δεσπότας
col. 995–996page 13 of 21
PG 161:995φιλίας καὶ εὐνοίας ὄντων τῶν παραδειγμάτων, ὀλίγα ἀπὸ πολλῶν τὰ ἐπισημότατα απομνημονεύωμεν. Λυσιμάχῳ μὲν οὖν τῷ βασιλεῖ ὁ κύων Υρκανός συν απέθανε Συναπέθανε δὲ καὶ ἰδιώτῃ τινὶ Πύῤῥῳ τοὔνομα ὁ κύων· ἀποθανόντος γὰρ τοῦ δεσπότου, ἀποσπᾶσθαι τοῦ νεκροῦ οὐκ ἡδυνήθη, καὶ τῇ πυρα ἐπιτεθέντος ἐπ' αὐτὴν ἤλατο καὶ συγκατεκαύθη. Τῶν δὲ Ῥωμαίων τινὸς, Καιλίου τούνομα, εὐπατρίδου ὁ κύων ὑπερασπίζων τοῦ δεσπότου καὶ ὑπερα μαχόμενος, οὐκ εἴασε τὴν κεφαλὴν ἀποτεμεῖν, πρὶν καὶ αὐτὸς ὑπὸ τῶν φονέων συναπέθανε. Τῶν ᾿Αθη ναίων πανδημεὶ εἰς τὰς ναῦς ἐμβάντων, ἐπειδὴ ὁ Ξανθίππου του Περικλέους πατρὸς κύων εἰς ναύν ἐμβῆναι οὐκ ἠδυνήθη, εἰς θάλασσαν ἤλατο καὶ τῇ νηί παρανηχόμενος ἄχρι Σαλαμῖνος ἐκαρτέρησιν, " ἧς ἐπιβὰς ἐλειποψύχησε. Πύρρος ὁ βασιλεὺς πορευόμενος ἐνέτυχε καθ᾽ ἐδὸν κυνὶ τὸν τοῦ δεσπότου νεκρὸν δορυφοροῦνει· λαβὼν δὲ τὸν κύνα ἐφύλαττε, ἄχρις οὗ τὸ στρατιωτικὸν ἐξετάζων, παρόντος τῷ βασιλεῖ τοῦ κυνός, αὐτὸς ἐπὶ μὲν τοῖς ἄλλοις ήσι χίαν ἦγεν, ὁρῶν δὲ τοὺς τοῦ δεσπότου φονέας καὶ αὐθέντας, ἐπ' αὐτοὺς ἔδραμε μετὰ κραυγῆς καὶ ὑλαγμοῦ, πολλάκις πρὸς τὸν βασιλέα μεταστρεφί μενος, ὥστε ὑποψίαν παρέχειν τοῖς παροῦσι πᾶσι, καὶ αὐτῷ δὲ τῷ βασιλεῖ κατ' αὐτῶν. Διὸ συλληφθέντες οι άνθρωποι και βασανιζόμενοι, ὡμολόγησαν τὸν φόνον πεπραχέναι, καὶ δίκην ἔδοσαν, κυνὸς τὸν τοῦ δεσπότου θάνατον τιμωρησαμένου. Παραπλήσιον δὲ καὶ τὸν τοῦ Ησιόδου κύνα πεποιηκέναι φασίν, ἐλέγο ξαντα τοὺς τοῦ ποιητοῦ αὐτόχειρας. Τίτου Σαβίνου ὑπὸ Ῥωμαίων εἰςεἱρκτὴν ἐμπεσόντος ὡς κολασθη σομένου, ὁ κύων οὐδέποτε ἀπελαύνεσθαι τῆς εἰρ κτῆς ἐδυνήθη· εἰς δὲ τοὺς Γεμωνίους κλίμακας τοῦ νεκροῦ ῥιφθέντο;, οὐδέποτε αὐτοῦ ἀπελείπετο, μάλα γοερῶς ὀλολύζων ἐν πολλοῖς θεαταίς, ὧν ἑνὸς ἄρτον προσενεγκόντος, ὁ κύων τῷ νεκρῷ παρέδωκε φέ ρων. Τέλος δὲ τοῦ νεκροῦ εἰς τὸν Τίβεριν ἐμβληθέντος, συνεξέπεσε καὶ ὁ κύων τὸν νεκρὸν ἐπικουφίζων, καὶ τὸ εἰς ἑαυτὸν ἦχον μέρος αἴρων, μυριάνδρου πλήθους θεωμένου καὶ ὑπερθαυμάζοντος θ'. Οτι γε μὴν ἀνδρεῖον καὶ μάχιμον τὸ ζῶον, ἐδίδαξεν ὁ τῶν Ἀλβανῶν βασιλεύς, πέμψας προς Αλέξανδρον κύνα ὑπερμεγέθη, περ ἡσθεὶς ὁ βασι λεὺς ἄρκτον, εἶτα δὲ κάπρον, εἰς μάχην ἐκτέθεικε τούτου δ' ὑπερορῶντος τὰ θηρία καὶ οὐκ ἀξιόμαχα νομίζοντος, ὀργισθεὶς ὁ ᾿Αλέξανδρος ἀποκτείνειν ἐκέλευσε. Πυθόμενος δὲ τοῦτο ὁ τῶν ᾿Αλβανών βα σιλεύς, ἔπεμψεν ἕτερον, κελεύων τὸν ᾿Αλέξανδρον πεῖραν οὐκ ἐν μικροῖς ποιεῖσθαι ζώοις, ἀλλ' ἐν λέοντι καὶ ἐλέφαντι· τοιγαροῦν ὁ κύων τόν τε λέοντα καὶ μετὰ μικρὸν τὸν ἐλέφαντα κατέβαλε, ηδομένου θαυμαστὸν ὅσον τοῦ ᾿Αλεξάνδρου, καὶ πάντων τῶν συμπαρόντων Μαρτυροῦσι δὲ τῷ λόγῳ οἱ τῶν
col. 997–998page 14 of 21
de Origine Turcarum
PG 161:997Γαραμάντων κύνες· κύνες γὰρ διακόσιοι τὸν τῶν Γαραμάντων βασιλέα τοῖς ἀνθιστᾶσι πολεμοῦντες ἐπὶ τὴν βασιλείαν κατήγαγον· μαρτυροῦσι δὲ καὶ οἱ Κολοφώνιοι και Κασταβαλιεῖς, οἵπερ κυνῶν φά λαγγας εἶχον τάς πρώτας μάχην συναπτούσας, αλ Ισχυρότατοί τε ἦσαν σύμμαχοι, καὶ μεγίστην τοῦ πολέμου ῥοπὴν ἐποίουν· μαρτυροῦσι δὲ καὶ οἱ τῶν Κίμβρων κύνες, οἱ πεσόντων ἐν τῷ πολέμῳ τῶν δε σποτῶν, τὰς οἰκίας ἐφ᾽ ἁμαξῶν οὔτας ἐφύλαξαν καὶ ἔσωσαν μαχόμενοι. Πολλὰ δ' ἔτι εἰπεῖν ἔχων κοινῇ τε ὑπὲρ σύμπαντος τοῦ τῶν κυνῶν γένους, καὶ ἰδίᾳ ὑπὲρ ταυτησὶ τῆς χαριεστάτης κυνδς, ἐνταῦθα και ταλύσω τὸν λόγον, τῆς σελίδος πλείω τούτων οὐ χω ρούτη; ἐβουλήθην δ' αὐτοσχεδιάσαι τὸν λόγον, κυνί μὲν ἐγκώμιον, ἐμοὶ δὲ παίγνιον, σοὶ δ᾽ ἀθυρμάτιον. Εῤῥωτο καὶ εὐημέρει. ΘΕΟΔΩΡΟΥ ΤΟΥ ΓΑΖΗ ΠΕΡΙ ΑΡΧΑΙΟΓΟΝΙΑΣ ΤΟΥΡΚΙΩΝ. σεντωρος Φραγκίσκῳ Φιλέλφῳ εὖ πράττειν. Περί Τούρκων, τίνος ποτ' ἂν εἶεν ἔθνους, καὶ ἔθεν τὴν ἀρχὴν ὁρμηθέντες κατέλαβον, ἣν νῦν χώραν οι κοῦσιν, οὐ πάνυ τι βᾴδιον φάναι, διὰ τὸ τοὺς πρὸ ἡμῶν εἰπόντας περὶ αὐτῶν μὴ τὰ αὐτὰ λέγειν ἀλλη λοις. Τὸ γὰρ τῶν ἄλλων ἀνομολογούμενον πολλάκις καὶ τὰ φανερὰ εἰς ἀμφισβήτησιν ἄγει, μὴ ὅτι γε τὰ ἔχοντά τινα ἀπορίαν. Σκύλαξ μὲν οὖν, ὁ τὰς τῶν ἀπο τοκρατόρων πράξεις συγγεγραφώς ἀπὸ Νικηφόρου τῶν Γενικών μέχρι Ἰσπακίου τοῦ Κομνηνοῦ, ἐφ' οὗ δὴ καὶ αὐτὸς ἦν, ἀνὴρ τὴν μὲν νοῦν οὐκ εὐκαταφρόνητος, τὴν λέξιν δὲ ἰδιώτης ἐκών, Τούρκους ἔθνος Οὐνικὸν εἶναί φησιν, οἰκεῖν δὲ τὰ προσάρκτια τῶν Καυκασίων ὁρῶν. Αράβων δὲ τὰ πολλὰ τῆς Ασίας ὑφ' ἑαυτοῖς ποιησαμένων, εἶτα διαστάντων εἰς πλείους ἡγεμονίας, Μωαμέτην Ιμβραήλου Περσίδος άρχοντα ἐπὶ Βασιλείου τοῦ Ῥωμανοῦ Ῥωμαίων αὐτοκράτορος πολεμοῦντα πρὸς Βαβυλωνίους καὶ Ἰνδοὺς, ἡσσημέν νον δὲ τῷ πολέμῳ πρεσβεύσασθαι παρὰ τὸν ἡγεμόνα Τούρκων περὶ συμμαχία;, τὸν δὲ πέμψαι τρισχιλίους τοξότας, καὶ στρατηγὸν Ταγαρολίτικον Μικτή λου. Μιαμέτην δὲ ἀναλαβόντα τούτους, καὶ ἅμα τοῖς ἑαυτοῦ ἄγειν ἐπὶ Πισάσιρον ἄρχοντα Αραβίας, καὶ συμβαλόντα τρέψαι περιφανώς. Εἶτ᾽ ἀναστρέψαντα παρασκευάζεσθαι ἐπὶ Βαβυλωνίους καὶ Ἰνδούς στρα
col. 999–1000page 15 of 21
PG 161:999τιὰν μετὰ τῶν αὐτῶν συμμάχων. Τῶν δὲ παραιτη μένων, καὶ συγχωρῆσαι σφίσιν οἴκαδε ἀναχωρεῖ, ἀξιούντων, ἐκεῖνον ἔτι ἐγκεῖσθαι, καὶ δῆλον εἶναι βίᾳ ἀπάξειν. Τοὺς δὲ ἀμετανοήτως ἔχοντας, καὶ μὲν δὴ καὶ δεδιότας μή τι πάθοιεν δεινὸν ἀπειθοῦντε;, ἀποστῆναι, καὶ εἰς τὴν Καρβωνίτιν ἔρημον γῆν ὑπὸ χωρήσαντας, ἐντεῦθεν ἐκδρομὰς ποιουμένους ληΐζεσθαι, καὶ πολλὰ βλάπτειν. Μωαμέτην δὲ πέμψαι ἐπ' αὐτοὺς στρατὸν περὶ δισμυρίους, καὶ στρατηγοὺς δέκα τῶν ἐνδοξοτάτων. Τοὺς δὲ παραγενομέν νους εἰσελθεῖν μὲν εἰς τὰ ἔρημα εὐλαβεῖσθαι διά τι ὕδατος καὶ τροφῆς ἀπορίαν. Ἐγγὺς δὲ στρατοπεδευομένους διασκοπεῖσθαι τὸ ποιητέον. Ταγαρολί πικα δὲ αἰσθόμενον, καίτοι πόρρω που ἐναυλιζόμεν νον, ταχυπορήσαντα ἐν ἡμέραις τρισὶν ἐπιπεσεῖν τοῖς ἐναντίοις νυκτὸς ἀπροσδοκήτοις καὶ ἀμελοῦσι, καὶ ῥᾳδίως μὲν τρέψαι, πολλῶν δὲ ἵππων, καὶ ὅπλων, καὶ χρημάτων εὐπορῆσαι. Καὶ μετὰ τοῦτο δὴ μὴ κατὰ ἀποδιδράσκοντας καὶ λῃστὰς ποιεῖσθαι κρύφα τὰς ἐπιθέσεις, ἀλλὰ φανερῶς καὶ σὺν κόσμῳ ἐπισ στρατεύειν, προσγενομένων αὐτῷ καὶ τῶν ἐκ τῆς χώρας πολλῶν, αὐτομόλων τε καὶ λῃστῶν, καὶ τῶν ἄλλων χαιρόντων μεταβολαῖς πραγμάτων. Ωστε δ ὀλίγου δύναμιν περὶ πέντε μυριάδας συνειλέχθαι περὶ αὐτόν. Μωαμέτην δὲ ἐπὶ τοῖς συμβάσι τους μὲν στρατηγοὺς ἐν ὀργῇ ποιούμενον ἀποκτείναι, τοῦ; δὲ διαφυγόντας τῶν στρατιωτῶν ἀτιμάσαι δια νοεῖσθαι περιαγομένους ἐν γυναικεία στολή. Αισθη μένους δ' αὐτοὺς προσχωρῆσαι τῷ Ταγκμολίπικι σύμπαντας. Μεγάλην δὲ δὴ ἔχοντα περὶ αὐτὸν δύνα μιν Ταγαρολίπικα ἐπιέναι τῷ Μωαμέτη σπεύδοντα μάχῃ περί των όλων διαγωνίσασθαι. Τὸν δὲ ἀντ επιέναι στρατὸν ἄγοντα περὶ πεντήκοντα μυριάδας, καὶ γενομένης μάχης περὶ 'Ασπάγανον τῆς Περσίδος πεσεῖν ἀμφοτέρωθεν πολλούς, πεσεῖν δὲ καὶ Μωαμέν την τὸν βασιλέα. Θρασύτερον γὰρ ἐξιππαζόμενον, καὶ παραθαῤῥύνοντα τοὺς οἰκείους, πταίσαντι τῷ ἵππῳ συμπεσόντα ἐκτραχηλισθῆναι. Τούτου δὲ τε θνηκότος εἰς ὁμόνοιαν τοῖς πολεμίοις τὸ πλῆθος ἐλ θεῖν, καὶ Ταγκρολίπικα ἀναῤῥηθῆναι ὑπὸ πάντων βασιλέα Περσῶν, Τούρκους τε ἀκωλύτως ἤδη εἰσιέ και εἰς τὴν Περσίδα, καὶ καθελόντας Πέρσας, καὶ τοὺς ταύτῃ "Αραβα, αὐτοὺς εἶναι κυρίους, σουλτάνον τὸν Ταγκρολίπικα επονομάσαντες, ὡσὰν παντοκράτορα καὶ ἄρχοντα πάντων. Εἶτα καὶ τῆς Βαβυλωνίας κρατῆσαι, καὶ ᾿Αραβίας, καὶ τῆς ᾿Ατροπατινής Μηδίας, ἡ ὑπὸ Ῥωμαίοις ἔτ᾽ ἦν, καὶ ἄλλων πολλῶν τῆς Ῥωμαίων ἐπικρατείας. Τοῦρκοι μὲν οὖν κατὰ Σκύλακα ἀπὸ τῶν Καυκασίων ὁρμώμενοι ἐρέων, ἦρξαν Αραβας καθελόντες, εἶτα Ῥωμαίους. Καλεῖ δὲ τοὺς αὐτοὺς καὶ Κούρτους ὁ Σκύλαξ. Μυρίους γοῦν, φησί, Κούρτων Αμερμο μνὴν δεδωκέναι τῷ υἱῷ, καὶ πᾶσαν τὴν Αρμενίων στρατιάν, ἐπιόντος Θεοφίλου τοῦ αὐτοκράτορος. Καὶ πάλιν, ὅτι Βασίλειος ἐκ Μεσοποταμίας δέξαιτο άγος λίας, κομισθέντων αὐτῷ καὶ αἰχμαλώτων πολλών, Κούρτων τε καὶ Σαρακηνών. Γεμιστὸς δὲ ὁ μετονο
col. 1001–1002page 16 of 21
PG 161:1001μασθεὶς Πλήθων, ἀνὴρ μάλιστα τῶν καθ᾿ ἡμᾶς δόξας Ιστορίας ἀντιποιεῖσθαι, Παροπαμισάδας είναι του; Τούρκους φησίν, ὑπ' ᾿Αλεξάνδρου δὲ τοῦ Φιλίππου, καὶ τῶν μετ' ἐκείνου Ἑλλήνων ἐπιβουλευθέντας καὶ κρατηθέντας, πάρεργον τῆς εἰς Ινδούς τότε παρ όδου, δίκας νῦν διὰ μακροῦ πολλαπλασίους τῶν ὑπηργμένων εισπράττειν τοὺς Ἕλληνας. Ωστε πολύ οὗτοι διαφωνούσιν ἀλλήλων, εἴγ' ὁ μὲν ἀπὸ Καυκάσου, ὁ δὲ ἀπὸ Παροπαμισοῦ λέγοι ὁρμηθῆναι τοὺς Τούρκους. Δῆλον γὰρ ὅτι Σκύλαξ Καύκασον ὀνομάζει οὐ τὸν ἀπὸ Μακεδόνων κληθέντα ατόπως Καύ κατον περὶ τὴν Ἰνδικήν μέρος ὄντα τοῦ Ταύρου ὅρους, ἀλλὰ τὸ ὑπερκείμενον ὄρος τοῦ πελάγους ἑκατέρου τοῦ τε Ποντικοῦ καὶ τοῦ Κασπίου διατειχίζον τὸν ἰσθμὸν τὸν διείργοντα αὐτὰ, καὶ διέχον τῆς Ινδικῆς πλείους ή τρισμυρίους σταδίους, τοῦτο συνε ήθως καλεῖ Καύκασον. Παροπαμισὸς δὲ μέρος τοῦ Ταύρου ἐστὶ πρὸς τῷ Ιμάῳ καὶ τῇ Ἰνδικῇ, ἀφ' οὗ Μακεδόνας ώρμημένους εἰς τὴν Ἰνδικὴν ᾿Αριστόβουλος είρηκεν. Εοικε δὲ παραλόγως ταῦτα Πλή θωνι εἰρῆσθαι, καὶ ἐπὶ τὸ θαυμασιώτερον ἢ ἀληθέστερον. Οὔτε γὰρ τῶν πρὸ αὐτοῦ εἴρηκεν οὐδεὶς ἔθνος οὐδὲν τῶν Παραπαμισαδῶν Τούρκους, ἢ ἑτερόν τι τῶν σύνεγγυς ὀνομάτων, οὔτ᾽ ἄλλοθέν ποθεν μετα οικισθῆναι εἰς Παραπαμισον Τούρκους. Οὐ μὴν οὐδ᾽ εἰκὸς Μωαμέτην, Περσῶν ἄρχοντα, πολεμοῦντα δὲ πρὸς Βαβυλωνίους καὶ Ἰνδοὺς, πρέσβεις περὶ συμ μαχίας πέμπειν ὡς Παροπαμισάδας ὁμόρους ὄντας Ἰνδοῖς, εἴ τι δεῖ Σκύλακι πιστεύειν, ὡς Μωαμέτης ταῦτ' ἐπρεσβεύετο. Αλλ' εὐλογώτερον τὸ παρὰ τῶν μεταξύ Τανάϊδος, καὶ τῆς Υρκανίας θαλάσσης οίκη τόρων συμμαχίαν αἰτῆσαι καὶ λαβεῖν. Εἰ δὲ Πλήθων οἶεται Σκύλακα ἀγνοεῖν ταῦτα καὶ ψεύδεσθαι, πόθεν εἰδὼς αὐτὸς ἀληθεύει, μηδενὸς τῶν πρόσθεν εἰπόντος, ὅτι Παροπαμισάδαι οἱ Τοῦρκοι εἴησαν; πῶς ποτε δ' ἀπεκαλύφθη αὐτῷ τἀληθὲς τετρακοσίοις ἔτε σιν ὕστερον τοῦ Σκύλακος γενομένῳ; Καὶ μὴν εἰ τοὺς τῷ χρόνῳ ἐγγυτέρῳ τῶν πράξεων γενομένους εἰκὸς μᾶλλον τὰ ὄντα φράζειν, Σκύλαξ μᾶλλον τι ἂν εἰδὼς ἀληθεύοι τετρακοσίοις έτεσι Πλήθωνος προγενέστερος ὧν. Εχει δέ τι θαυμαστὸν ὁ τοῦ Πλήθωνος λόγος, εἰ ἐπιβουλευθέντες τε καὶ κρατηθέντες πάλαι ὑπὸ τῶν περὶ 'Αλέξανδρον Παροπαμισάδαι, νῦν ὀκτακοσιοστῷ καὶ χιλιοστῷ ὕστερον ἔτει εἰσπράττουσι δίκας τῶν ὑπηργμένων τοὺς Ἕλληνας. Δίκην γάρ τινα καὶ πρόνοιαν τοῖς ἀνθρώποις ὑπάρχειν ἐκ τοῦ Θείου ὁ λόγος δηλοί. Τί ποτε δ᾽ οὐ Πέρσαις μᾶλλον διέφερε τοῖς ἀφαιρεθεῖσι τὴν τῆς ᾿Ασίας ἡγεμονίαν δίκας εἰσπράττει» τοὺς ἀφελομένους, ἢ Παροπαμισά δος; Καὶ ἅμα τὸ ἀρχαῖον τῶν Τούρκων ὄνομα ὑπάρ χον ἐν Πέρσαις πιθανώτερον ἂν ἐποίει Πλήθωνι τὸν λόγον. Ἔκει γὰρ τὴν Περσίδα ἔθνη, οἵ τε Πατε σχορεῖ; λεγόμενοι, καὶ οἱ ᾿Αχαιμενίδαι, καὶ Μάγοι, οὗτοι μὲν σεμνού τινος βίου ζηλωταί Κύριοι δὲ καὶ Μαραο! λῃστρικοί. Η ὅτι Πέρσαι κακῶς "Ελλη νας πρότερον πεποιηκότες, δικαίως ἀντιπεπόνθασιν; ἀλλὰ τί ποτε οὐ Βακτριανοῖς, καὶ Σογδιανοί;, καὶ 'Αρείωι;, καὶ πλείστοις ἔθνεσιν ἄλλοις σωφρονεστέ μας Παροπαμισαδῶν, ἅπερ ᾿Αλέξανδρος κατεστρέ
col. 1003–1004page 17 of 21
PG 161:1003παμισάδα;; ἢ τίς καὶ λόγου ἀξιωτέρα ἂν εἴη τῶν ἄλλων ἐπιβουλῶν καὶ στρατηγημάτων; Υπερβῆναι μὲν γὰρ τὸν Παραπαμισὸν εἰς τὰ προσάρκτια μέρη, καὶ τὴν Βακτριανήν ᾿Αλέξανδρον φασιν οἱ τὰς αὐτ τοῦ πράξεις ἀναγεγραφότες, καταστρεψάμενον δὲ τὰ ἐκεῖ πάντα ὅσα ἦν ὑπὸ Πέρσαις, καὶ ἔτι πλείω, τότε ἤδη καὶ τῆς Ἰνδικῆς ὀρεχθῆναι. Ἐπιβουλήν δὲ οὐ δεὶς εἶπεν, ὅτι καὶ ἄξιον επιτηρῆσαί τε καὶ ἐπιστ μήνασθαι. ψατο, μηδὲν Έλληνας ποιηδικηκότα; Τίς δὲ καὶ ἡ ἐπιβουλὴ Ἀλεξάνδρῳ, ἢ τοῖς μετ' αὐτοῦ ἐπὶ Παρ Πολύ δ' εὐλογώτερόν μοι δοκεῖ εἰρηκέναι Σκύλαξη καὶ τοῖς ὑπὸ Στράβωνος τοῦ γεωγράφου λεγομένη; όμολογώτερα. Φησὶ γὰρ Στράβων, τὰ προσάματια τῆς ᾿Ατροπατινῆς Μηδίας ὀρεινὰ καὶ τραχέα, καὶ σκληρὰ εἶναι Καδουσίων κατοικίαν τῶν ὀρεινῶν, καὶ Αμαρδῶν, καὶ Ταπύρων, καὶ Κυρτίων, καὶ ἄλλων τοιούτων· τούτους δὲ μετανάστας εἶναι καὶ λῃστρικοὺς. Καὶ γὰρ τὸν Ζάγρον, καὶ τὸν Νιφάτην κατεσπαρμένα ἔχειν τὰ γένη ταῦτα, καὶ τοὺς ἐν τῇ Περ σίδι Κυρτίους, καὶ Ἀμαρδούς, καὶ τοὺς ἐν τῇ ᾿Αρμεν νίᾳ τῆς αὐτῆς εἶναι ἰδέας. Κύρτιοι τοίνυν καὶ κατὰ Στράβωνα οὐ μόνον περὶ τὴν ὀρεινὴν τῆς Ἀτροπα τινῆς Μηδίας, ἀλλὰ καὶ ἐν ᾿Αρμενίᾳ οἰκοῦσιν. Αγ κῶνες δέ τινες του Καυκάσου ὄρους, προπίπτοντες ἐπὶ τὴν μεσημβρίαν, περιλαμβάνουσι τήν τε Ιβηρίαν μέσην, καὶ τοῖς Ἀρμενίων ὄρεσι συνάπτουσιν. Απ' εύλογον τοὺς ἐν ᾿Αρμενίᾳ τότε Κυρτίους τούτους εξα ναι, οὓς Σκύλαξ Κούρτους καὶ Τούρκους ὀνομάζων οἰκεῖν φησι τὰ προσάρκτια τοῦ Καυκάσου. Δοκεί δέ μοι καὶ τὸ τῶν Οὔνων ὄνομα εἰλῆφθαι ἀπὸ τῶν Δίσ νειάνων πρὸς τῇ Υρκανίᾳ θαλάσσῃ καὶ τούτων οι κούντων, φθειράντων τὴν ἐπωνυμίαν τῶν βαρβάρων καθάπερ καὶ ἄλλας πολλάς. Εύλογον δὲ καὶ τοὺς περὶ τὸν Ἴστρον οἰκοῦντας Τούρκους ἐπὶ Λέοντος Ρωμαίων αὐτοκράτορος μεταστήναι δεῦρο ἀπὸ τῶν Καυκασίων διαβάντας τὸν Κιμερικὸν καλούμενον Βόσπορον, ἀλλὰ μὴ ἀπὸ Παροπαμισοῦ. Καὶ ἐν Παννονίᾳ γὰρ Τούρκους τῷ Ἴστρῳ προσοίκους Ιστορεί Σκύλαξ. Καὶ σαφῶς Τούρκων τοὺς μὲν ἐν Ἀσίᾳ, τοὺς δὲ ἐν Εὐρώπῃ τάττει, Λέοντά τε τὸν Βασιλείου Ρωμαίων αὐτοκράτορα συμμαχίαν παρὰ Τούρκων καὶ Ούγγρων τῶν πέραν τοῦ Ἴστρου εἰληφέναι ἐπὶ Βουλγάρους φησίν. Εἰ δὲ Κούρτους τοὺς Κυρτίου; καλεῖ, ου, ἀλλὰ μὴ ν γράφων, οὐδὲν ἄτοπον. Παρά Ρωμαίων γὰρ τοὔνομα εἰληφώς χρῆται. 'Ρωμαίοι δὲ πολλὰ τῶν τοῖς "Ελλησι γραφομένων τῷ υ, εἰς ου τρέποντες γράφουσιν, ὡς οἶσθα, οἷον τὴν μὲν Κύμην Κούμαν, τὰ δὲ δύο, δοῦο, ὥσπερ αὖ καὶ τὸ μοῦ, καὶ σοῦς ἀπὸ τοῦ μῦς καὶ σῦς. Οὕτω δὴ οὖν καὶ οὓς Στράβων Κυρτίους προσαγορεύει, Ῥωμαῖοι Κουρο τίους καὶ Κούρτους συστέλλοντες εἶπον. Τοὺς αὐτοὺς δὲ καὶ Τούρκους κατὰ μετάθεσιν τῶν συμφώνων, ἤτοι δόξαντος εὐφωνότερον ἂν οὕτως προφέρεσθαι, ἢ καὶ παρὰ τοῦ ἔθνους αὐτοῦ εἰληφότες ἀκριβέστερον τούνομα. Επιμιξίας δὲ πλείονος καὶ ὁμιλίας προς
col. 1005–1006page 18 of 21
Epistolæ
PG 161:1005αὐτὸ ἀεὶ γινομένης, ὥστε τοὺς ὑφ' Ελλήνων καλουμένους Κυρτίους Τυρκίους, ἀλλὰ μὴ Κυρτίους προσ αγορεύειν. Καὶ ἡμεῖς οὖν διὰ ταῦτα Τυρκίους ὀνο μάζοντες γράφομεν, καὶ Τούρκους συστέλλοντες ἔνθα ἂν δοκοί, οιόμεθά τε τούτους εἶναι, ού; Στράβων Κυρτίους μετανάστας καὶ λῃστρικούς εἶναι λέγει περὶ Μηδίαν καὶ ᾿Αρμενίαν, ἀλλὰ μὴ Παροπαμισάδας, ὡς Πλήθων οἴεται. Εἰ δὲ μὴ ἁμαρτάνομεν, σὺ κρινείς. Έρρωσο. Θεόδωρος Δημητρίῳ εὖ πράττειν. Δεινὰ πάλιν ἀπαγγέλλεις, εἴπερ οὐδ᾽ ἐν Φλωρεντίᾳ συμβαίνει τὰ παρὰ τῆς τύχης αμείνω. δεινότερον δὲ σύγε τὸν λόγον ποιεῖς, φάσκων ὡς ἐγώ σου ἡμεληκώς εἰμι, δυνάμενος προσόδους σοι κατα στῆσαι ἐν Ῥώμῃ καὶ κερδῶν πόρους καὶ ἀφορμάς, καὶ ὅτι, πειθόμενός τινι τῶν ἐν Φλωρεντία λέγοντι ταῦτα, ἀγανακτεῖ; τε καὶ μέμφῃ ἐμοί. Ἐγὼ δὲ τὸ μὲν εἶναί τινα καὶ ἐν Φλωρεντία διά βολον οὐδὲν θαυμάζω· πλήρης γὰρ ὁ βίος διαβολῆς τὸ δὲ σέγε εὐάλωτον εἶναι ούτωσὶ ταῖς διαβολαῖς, τοῦτό γε θαυμάζω. Έδει γάρ σε μηδαμώς λόγῳ πιστεῦσαι τοιούτῳ, διατρίψαντα δὴ ἐν Ρώμῃ πέντε καὶ τεσσαράκοντα ἡμέρας καὶ μηδὲν τοιοῦτο μήτε αὐτὸν αἰσθόμενον, μήτε παρ' ἄλλων πυθόμενον. γάρ τις ἐμοὶ δύναμις ἦν τοιαύτη, κἂν αὐτὸς ᾔσθά νου παρών, καν ᾿Αργυρόπουλος καὶ οἱ ἄλλοι φίλοι ἔλεγον. Νῦν δὲ πάντων τῶν ἐνθάθε σοι φίλων πολλὰ σκεψαμένων περὶ πόρου καὶ καταστάσεως, καὶ μηδὲν δυνηθέντος εὑρεῖν μηδενός, σὺ τὸν ἐν Φλωρεντίᾳ, οὐκ οἶδ' ὅντινα (οὐ γὰρ ὀνομάζεις), διά βολον δ', ὡς ἔοικε, καὶ φαῦλον τὸν τρόπον, ἀξιοπιστότερον ὑπείληφας σαυτοῦ τε καὶ τῶν ἐν Ῥώμῃ φίλων τε καὶ οἰκείων ἁπάντων. ἐν Ῥώμῃ ὑπείληφας. Τοῦτο δέ σοι συμβαίνει, τάχα μὲν καὶ διότι τὸ παρὸν ἀεὶ κακὸν χαλεπώτερον τοῦ παρήκοντος εἶναι δοκεῖ· ὡς δὲ φαίην ἂν διαβεβαιούμενος, διότι ἐν Ῥώμῃ μὲν Θεόδωρος ἦν παραμυθούμενος σοι και μετριάζων τὰ δυσχερῆ, καὶ τὴν πολλὴν αἴσθησιν τῶν κακῶν ἀφαιρούμενος ἀπὸ τῶν ἰδίων ὧν εἶχε μικρῶν. Ἐν Φλωρεντίᾳ δὲ οὐδένα ἔχεις τοιοῦτον· δεῖ δ᾽ ἄρα τὰ πράγματα αὐτὰ καθ' αὐτὰ θεωρεῖν τε καὶ κρίνειν οἷα ἔστιν, ἀλλὰ μὴ κατά τινα περίστασιν καὶ συμβεβηκός· ἀπατᾶσθαι γὰρ οὕτως ἂν εἴη πολλάκις. Εἷς μὲν οὖν πάρος σοι βίου ἐν 'Ρώμῃ ἦν, τὸ ἐμὸν μόνον· τουτὶ μέντοι ἐπὶ μέν τινα χρόνον ήρκεσεν ἂν, καὶ γέγονε δή· διὰ παντὸς δὲ ἐξαρκέσαι οὐχ οἷόν τε ἦν. Καὶ δὴ, βεβοηθηκότες τὰ δυνατά, ἀποπεμπόμεθα σε οἱ σύ, καὶ πρὶν ἀφικέσθαι εἰς Ρώ μην, ὠρέγου πορεύεσθαι. Εἰ δὲ μηδ᾽ ἐκεῖ τυγχάνεις ὧν δεῖ, ἡμεῖς γε οὐδὲν ἀδικοῦμεν, οὐδ᾽ ἔστιν ἔγκλημα τοῦτο ἡμῶν οὐθὲν, εἰ μὴ καὶ σὺ ἡμᾶς ἀδικεῖς ὅτι ἅμα σύ τε παρὼν ἐξενίζου ἡμῖν καὶ ἄγγελος ἧκεν ὡς Βησσαρίων, ἡμέτερος ῶν εὐεργέτης, τεθνηκώς εἴη. Τὸ δ' ἀξιοῦν ἡμᾶς δεῖν καὶ τὰ ἐν Φλωρεντίᾳ ἐπίσ στασθαι, οἰκοῦντας ἐν Ῥώμῃ καὶ βίον ἀπράγμονα ζῶντας, φορτικὸν λίαν, καὶ ἀξίωσις οὐ φίλου, ἀλλὰ φιλαιτίου, ἂν εἴη. Ἡμεῖς γὰρ οὐχ ὅπως τὰ ἐν Φλωρεντίᾳ, ἀλλ᾽ οὐδὲ τὰ ἐν τῇ οἰκίᾳ ἐν ᾗ οἰκοῦμεν οι δαμεν πάντα· ἀλλ' ὁ οἰκέτης πολλὰ διαφθείρων καὶ ῥᾳδιουργῶν λέληθε. Σὺ δὲ ἐγκαλεῖ; ὅτι οὐ προείπο Θαυμάζω δὲ καὶ ὅτι λέγεις ὡς ἦσαν ἐν Ρώμῃ πλείους πόροι τῶν ἐπιτηδείων. Τίνες γὰρ ἦσαν οὖ τοι; ἢ οὐ μέμνησαι ὡς συχνὰ διαλεγόμενοι καὶ πᾶν εἶδος ἐνθυμούμενοι πόρου, οὐδὲν εὑρίσκομεν δυνατόν, οἰχομένου Βησσαρίωνος ἐφ᾽ ᾧ πᾶσα ἦν ἡμῖν ἡ ἐλπίς; μεν τὰ μέλλοντα συμβήσεσθαί σοι ἐν Φλωρεντίᾳ, ᾿Αλλὰ γὰρ, ὡς ἔοικε, σὺ δυσχερῶν τῶν ἐν Φλωρεν τις πραγμάτων πειρώμενος νῦν, ῥᾴω τὰ πρότερον πράγμα ἄδηλον καὶ ἡμῖν τότε ὥσπερ καὶ σοί· καὶ ὡς ἐμβαλόντας σε εἰς συμφορὰς ἑτέρας ἡμᾶς αἰτιᾷ.
col. 1007–1008page 19 of 21
PG 161:1007μὴ βλασφημεῖν. Ταῦτα εἰρήσθω μοι, τὸ μὲν ἀπολογουμένῳ ἀπὸ τοῦ δικαίου, τὸ δὲ προτρέποντι ἀπ᾿ εὐνοίας. Δυστυχέστατος οὖν ἔγωγέ εἰμι τὰ περὶ σὲ, ὦ Δητοὺς μὲν διδόντας ἐπαινεῖν χρή, τοὺς δὲ μὴ διδόντας μήτρια. Δεί γάρ σοι βοηθῶν καὶ συμπράττων τὰ δυνατά, οὐδέποτ' εὐχαριστία; καθαρᾶς παρὰ σοῦ τυγχάνω· ἐπεὶ καὶ νῦν τί καλὸν ἀπὸ τῶν μεγάλων ἐπαίνων τῶν ἐπὶ τέλε: τῆς σῆς ἐπιστολῆς, ὅτε κατα αρχὰς ἡμῖν ὀνειδίζεις ολιγωρίαν τε καὶ αἰτίαν τοῦ μὴ σὲ εὐπορεῖν βίου μένοντα γε ἐν 'Ρώμῃ; Αλλ' οὐ δίκαια ταῦτ' ἐστὶν, οὐδ᾽ ἄξια τῆς ἐμῆς περὶ σὲ ἐπιμελείας τε καὶ εὐνοΐας. Ατοπον δέ μοι δοκεῖ καὶ τὸ ἀεὶ πανταχοῦ αἰτια. σθαι καὶ τὴν τύχην. Οὐ γὰρ πάντων ἡ τύχη κυρία ἐστίν· ἀλλ' ἀρχὴ πολλῶν ἀρετὴ, καὶ ἐπὶ πολλῶν αὐτοκράτωρ ὁ λόγος καὶ πρᾶξις νικῶσα τοιαδὶ πολλὰ κατορθοί. Δεῖ τοίνυν καὶ σὲ μὴ πάντα ἐπιτρέπειν Τὰ δὲ Παυσανίου ἐὰν δυνηθῇς ἐμοὶ γράψει ἀποδώσω σοι ὡς μισθόν γε τὸ ἱκανόν· πλέον δέ τι ὑποσχέσθαι οὐκ ἔχω ὑπὸ πενίας, ἣν νόσος ἐμοὶ ὅστ μέραι χαλεπωτέραν καθίστησιν. Έρρωσο. Ἀπὸ Ῥώμης, Ιουνίου της Θεοδώρου επιστολή Εκομίσθη μοι ἡ ἐπιστολὴ, ἣν, τὰ μὲν μεμφόμεν νός μοι, τὰ δὲ καταλλαττόμενος, ἐδεδώκεις· δι' δ καὶ τὰ μὲν περὶ τῶν μέμψεων αὐτῶν, τὰ δὲ περὶ τῆς τῇ τύχῃ, ἀλλὰ τῇ ὑπαρχούσῃ ἀρετῇ χρῆσθαι, οἷον καταλλαγῆς, καμὲ δεῖ ἀποκρίνασθαι. φύσει καὶ λόγῳ, καὶ ὀφθαλμοῖς καὶ χερσὶ, καὶ ὅ ως μὴ ἀποκνεῖν πρὸς τοὺς πόνους, μηδὲ πρὸς ἕτερον ἀποβλέποντα ὀνειδίζειν, αὐτὸν ῥαθυμοῦντα Δὲς μὲν γὰρ καὶ τρὶς τάχα τεύξεαι· ἣν δ' ἔτι λυπής, Χρῆμα μὲν οὐ πράξεις, σὺ δ' ἐτώσια πόλλ' ἀγο [ρεύσεις Αχρεῖος δ' ἔσται ἐπέων νομός ὡς Ἡσίοδος λέγει. Παράδειγμα δ' ἴσως ἂν εἴη οὐ φαῦλον καὶ τὸ ἡμέ τερον· ἡμεῖς γὰρ, ἀποροῦντές ποτε τρόπου παντὸς εἰς τὸν βίον ἑτέρου, λαβόντες χωρίον ἐγεωργοῦμεν, καὶ ταύτῃ τὰ ἐπιτήδεια ποριζόμενοι οὐδεν γεγόναμεν φορτικοὶ δεόμενοι καὶ προσαιτοῦντες. Σο μέντοι γε ουδεμία ἀνάγκη γεωργεῖν· ἐμοὶ μὲν γὰρ ὅ τε πόλεμος ἀπέκλειε τὴν εἰς τὰς πόλεις ὁδόν σὺ δ᾽ ἐν Φλωρεντίᾳ εἴ, πόλει ποριστικωτάτῃ ἑκάστῳ ἅπερ ἂν ἐπιτηδεύειν προέληται. Εν οὖν ἔχει ποιεῖσθαι τὸν βίον, χρώμενον τῇ ὑπαρχούσῃ δυνάμει, καὶ μήτε τύχην αἰτιώμενον, μήτε βλασφημοῦντα τοὺς ἐπιχωρίους. Εἰ γὰρ καὶ γλίσχρα τὰ παρ' αὐτῶν, ἀλλ' οὐχ, οἷα σὺ διασύρων φως, παντελῶς φαῦλα. Καὶ μήποτε οὐ τοσοῦτον οἱ ἐπιχώριοι ὦσιν αἴτιοι ὧν ἀγανακτεῖς, ὅσον σύ· φιλο ἐλλην γὰρ εἰ καὶ φιλόπατρις σύγε πέρα τοῦ δέον της, καὶ διὰ τοῦτο, χαίρων ἀεὶ λόγοις Ελληνικοῖς μόνοις, Λατίνων ὀλίγωρεῖς· ὥστε ὑπ' ἀπειρίας οὐκ ἔχεις ὁμιλεῖν ἱκανῶς τοῖς ἐπιχωρίοις· τοῦτο δὲ μὴ δυναμένῳ συμβαίνει, ὡς τὸ εἰκὸς, πολλῶν ἀπορεῖν διατρίβοντι ἐν Ἰταλοῖς. Οὐ μὴν ἀλλ᾽, ὅπη ποτ' ἂν διατρίβης, εὐεργετεί μὲν ὁ διδούς σοι, οὐκ ἀδικεῖ δὲ ὁ μὴ διδούς· ὥστε ὅ τε π. καὶ ὅ γε π. ὁ τότε π. οι Ἐγὼ μὲν οὖν ἄνδρα πάντα νοῦν ἔχοντα ἀξιῶ μάτ λιστα μὲν μηδέποτε εἰς ἔχθραν καὶ λοιδορίαν καθί στασθαι μηδενί· εἰ δὲ μή, μὴ ῥᾳδίως γε μηδ' ἄνευ λόγου καὶ ζητήσεως τἀληθοῦς, ἄλλως τε καν φίλος τυγχάνῃ ων. Πολλῆς γὰρ οὔσης τῆς διαβολῆς ἐν τῷ βία καὶ τῶν πλείστων πραγμάτων οὐκ εὐθὺς ἐπιδήλων ὄντων, ἥκιστα ἄν τις πρὸς λίγους τε καὶ υπολήψεις ψευδεῖς ἀνάλωτος διαγένηται, ἢν μήν ὅπερ ἔφην, λόγῳ πανταχού διατελεί χρώμενος, καὶ πρὸς ἀκρίβειαν ἕκαστα ἐξετάζων, τί μὲν ἀληθὲς, τί δὲ ψεῦδος τῶν λεγομένων εὑρίσκῃ Οὕτω δ' ἁπλῶς ἐπὶ παντὸς ἀξιῶν, ἐπὶ σοῦ δή τι καὶ μᾶλλον προσήκειν τε καὶ δίκαιον τὸ τοι οῦτο ὑπελάμβανον εἶναι, ἅτε μή χθὲς καὶ πρώην ἐλθόντος μοι εἰς φιλίαν, ἀλλὰ πρὸ χρόνου πολλοῦ, κὰν τῷ τοσούτῳ χρόνῳ διὰ πείρας μεμαθηκότος πολλῆς ὡς εὔνους ἐγώ σοι, καὶ πρόθυμος εἴην αγα θόν, ὅ τι ἂν δυναίμην, ποιεῖν. Τὸν γὰρ προσφιλές στερον ὄντα καὶ οἰκειότερον, τοῦτον καὶ ἀμεταβλη τότερον εἶναι χρὴ, καὶ πρὸς διαβολὰς ἀνθρώπων ἀνεξαπατητότερον καὶ πρὸς ὑπονοίας ἄλλως υπου φυομένας ἀκινητότερον. Σὺ δὲ, μετὰ τὸν πολὺν χρόνον καὶ τὴν πολλὴν πίστιν τῆς ἐμῆς εὐνοίας καὶ συνηθείας, ἐχθρὸς ἐκ φίλου καὶ κατήγορος ἐξ ἐπαινέτου σφοδρῶς οὕτω ἐγένου, ὥσπερ εἰ τὰ μέγιστα τῶν κακῶν πεπονθὼς ἐτύγχανες ὑπ' ἐμοῦ, καὶ, μήτε τὸν ἐμὸν λογισάμενος τρόπον οἷόσπερ ἦν ἀεὶ, μήτε ἐν ἐννοίᾳ γενόμε Ο νος ὧν σοι ἐκ τῶν ἐνόντων ἐγὼ βεβοήθηκα, ὥρμησα; ἐπὶ λοιδορίας εὐθὺς, καὶ βλασφημεῖν εἰς ἐμὲ ἐξηνέχθης. τὸν κακὸν μὲν οὐδέν σε οὐδεπώποτε έργα Αη δητα, δή τοι?
col. 1009–1010page 20 of 21
PG 161:1009σάμενον, ἀγαθὰ δὲ ὅσα οἷός τε ἦν ἀε!. "Ο γάρ με 3 ἂν λυπῆσαι με. Ἐγὼ αἰτιᾷ, ὡς ἐγὼ Βησσαρίωνι εἶπόν τε καὶ ἔγραψα κατὰ σοῦ, τοῦτο, ἢ τῶν βασκάνων τῷ καὶ ἐπιχαιρεκάκων ἀνθρώπων ψευδομένῳ πιστεύων, ἢ καὶ αὐτὸς κακῶς ὑποπτεύων, ὥσπερ ἐπ' ἀληθέσι πράγμασι, ταῖς ψευδέσι καὶ κεναῖς ὑπονοίαις, ἀγανακτῶν, ἐβόας ὥσπερ ἐξ ἀμάξης πάντα τὰ αίσχιστα, καὶ βλασφημῶν οὐκ ἀνίης. Ἐπεὶ πόθεν, εἰπέ μοι, ὅπερ αἰτιᾷ, ἀληθές; καὶ εἰς τοῦ τοιούτου τοῦ ἐγκλήματος πίστις; Τὰ πράγ ματα λέγεις; Τίνα πράγματα, ἄνθρωπε; ὅτι σοι Βησσαρίων οὐ βοηθεῖ; πρότερον δὲ πάνυ γε ἐβοήθει σοι, ὅτε, τὰς ἐκ Παταΐου τε καὶ Μεδιολάνου ἐπισ στολάς σου ἀναγινώσκων, ἔχαιρε πρὸς τοῦ ἐπαινούσ μενος οὐκ. Αλλ' ὕστερον λέγεις ὅτι βου λόμενος βοηθεῖν, ὑπ' ἐμοῦ ἐκωλύθη; Πότε ὕστερον; εἰ μὲν ὅτε μαίνεσθαι ήρξω καὶ χολὰς μελαίνας ἐξε μεῖν εἰς ἐμὲ, κακοῦ μηδενὸς. αἴτιον ὄντα, πείθομαι, Βησσαρίων γὰρ ἴσως κἂν ἐκωλύθη μή εὖ ποιῆσαι ἄνθρωπον οὕτω μελαγχολώντα· κἂν οὕτω λέγῃς αὐτὸν δι' ἐμὲ κεκωλύσθαι, εἰκότα μὲν ἴσως ἂν λέγοις· ἁμάρτημα δὲ τοῦτο οὐκ ἐμὸν γίγνεται, ἀλλὰ σόν. Εἰ δ' ὅτε ἧκον εἰς 'Ρώμην λέγεις ὅτι πρὸς Βησσαρίωνα σου κατεἶπον ἀλλ' ἔγωγε τοσοῦτον τότε ἀπεῖχον τοῦ λέγειν τι κατὰ σοῦ, ὥσθ᾽ ἅπερ ἀπὼν ἐποίουν, ἐπιστέλλων ὑπὲρ σοῦ καὶ δεόμενος, τοῦτο δὴ καὶ παρὼν τότε ποιεῖν προϋθυμούμην, ὥστε διαλα λάξαι σε Βησσαρίωνι. Τοῦ γε μήν παρόντος καιροῦ ἥκιστ' ἐῶντος (τετάρτῃ γὰρ ἡμέρᾳ ἀφ᾿ ἧς ἐγὼ ἧκον, αὐτὸς πρεσβευτὴς ἐπὶ Βονωνίαν ἀπῄει), ἀνεβαλλόμην εἰς ἄλλον τὸ τοιοῦτο καιρὸν, καὶ γράμμασι πάλιν διενοούμην τὸν ἄνδρα παρακαλεῖν. Ταῦτα δ' ἐμοῦ διανοουμένου, ἧκεν ἡ σὴ πρὸς τὸν μοναχὸν Αντώνιον ἐπιστολή, πάσαις ἐμὲ πλύνουσα λοιδο ραις· καὶ μικρὸν ὕστερον ἐκομίσθη καὶ ἢν γέγραφας ὁμοίως ἐμοί. κακῶς λέ για τος ἐφρόντιζον ἢ κυνιδίου ὑλακτοῦντος Μελι τηνοῦ οὐδὲ διὰ τὰς σας βλασφημίας ἐμαυτῷ προειλόμην εἰπεῖν οὐδὲ πώποτε τῶν μὴ προσηκόν των. Εἰμὶ γὰρ οὐκ ἀναιδέστατος πάντων καὶ κύων Κέρβερος, ὡς σὺ λέγεις· ἀλλ', εἴπερ τις, αἰδοῦμαι οὐ μόνον ποιεῖν τὰ αἰσχρὰ, ἀλλὰ καὶ λέγειν. Ούκουν σοι βλάσφημον γέγραφα οὐδὲ ἐν ἀμυνόμενος, οὐδὲ ἄλλον οὐδένα λόγον σε διασύρων ἐποιησάμην· ἀλλ' οἷα ἀνθ' οίων ἀκούω! ν μόνον εἰπὼν, ἡσυχίαν ἦγον· λοιδορεῖσθαι γάρ σοι καὶ ἀπαντᾶν οὔτε σχολή ἦν, οὔτε πρὸς ἀνδρὸς ἦν σεμνοῦ καὶ μεγαλοψύχου. Οὕτω μὲν οὖν ἐγώ· καὶ οὐδεὶς ἄλλο τι παρά ταῦτα, οὐδ' ἂν διαββαγῇ ψευδόμενος, δεῖξαι δυνήσεται. Σὺ δὲ τί, πρὸς Θεοῦ, τῶν ὅσα ἀνδρὶ φίλῳ ἢ ἀγαθῷ, ἢ ὅλως νοῦν τινα ἔχοντι, προσῆκε, πεποιηκώς εἰ; ὁπότε, εἴτε του διαβάλλοντος ἐριδοποιοῦ καὶ βασκάνου, εἴτε καὶ αὐτὸς ὑποπτεύσας, ἀλόγως ἀνήρ πασαι ὡς ἐγώ σου πρὸς Βησσαρίωνα κατείποιμι, δέον, εἰ φίλος καὶ νοῦν ἔχων ἦσθα, σκέψασθαι προς τερον καὶ ζητῆσαι πόθεν ἂν εἰκὸς τὸ τοιοῦτο εἴη. Οὔτε γὰρ ἀδιακρίτως πιστεύειν ἅπασι χρὴ, διὰ τὸ τοὺς πλείους φαύλους εἶναι καὶ πονηροὺς, οὔτε, ὅπερ ἂν ὑποπτεύσῃ τις, τοῦτο καὶ ἀληθές ἐστι· ἀλλὰ τοῖς πλείοσι διαψεύδεσθαι κάνταῦθα συμβαίνει και ταυτὸν τοῖς μεθύουσι πάσχειν, οἷς κύκλῳ φέρεσθαι πάντα φαίνεται καὶ πολλὰ τὸ ἓν εἶναι· ἔχει γὰρ καὶ τῶν ἀνοήτων ἕκαστος παρακεκινημένον τὸν νοῦν οἷαν τὴν τῆς ὄψεως ἀρχὴν οἱ μεθύοντες ίσχουσι, καὶ δοκοῦσι μὲν ὁρᾶν ἀδικοῦντας τοὺς φίλους καὶ βλάπτοντας, ἔτι δὲ τοιοῦτο ἁμαρτανόμενον οὐδὲ ἕνα "Η, ὅτι κακῶς ἔσθ' ὅτε Βησσαρίωνα εἶπες, ἀδι κεῖσθαι οιόμενος ὑπ' αὐτοῦ, διὰ τοῦτο καμὲ δὴ κατα εἰπεῖν σου καὶ προδοῦναι σε ὑπετόπησας; Πότ' οὖν ἐγώ σου κατεἶπον; καὶ τίνα γράμματα λέγεις ἐμὲ κατὰ σοῦ γεγραφέναι; ἦ τὴν ἐπιστολὴν, ἦν, αὐτὸς παρ' ἐμοῦ εἰληφὼς καὶ ἀνεγνωκώς, Αὐ ρίσπα κομίζειν δέδωκας, λέγουσαν ὅσα προσο ἧκεν ὑπὲρ διαλλαγῆς καὶ εὐνοίας; Αλλ' οὐδὲν ὡς ἀληθῶς τῶν εἰκότων τε καὶ εὐλόγων ἔχεις ἐπενεγκεῖν εἰς ἀπόδειξιν ὧν βοᾷς· ἀλλὰ παντάπασιν ἀλογίστως κεκίνησαι, και, θηριώδη τινὰ ἐκπληρῶσαι ὁρμὴν ὀρεγόμενος, ἐβλασφήμεις καὶ ἔπλυνες, δοκῶν οὕτως ἀλλ᾽ ὕστερον, λέγεις, ὅτε. ὑπ' ἐμοῦ. γράφεται" ὅτι κατηγορηκὼς εἴην ἐγώ σου. Αλλ᾽, ὦ ἄνθρωπε, Βησσαρίωνι διαφόρως εἶχες ᾔδεσαν ἅπαντες, καὶ μάλιστα πάντων Βησσαρίων αὐτὸς ἐξ ὧν λοιδοριῶν καὶ σκωμμάτων αὐτῷ ἐπέσ στειλας, καθάπερ ἐμοὶ ὕστερον· ἐγὼ δὲ διαλλάξει ὑμᾶς βουλόμενος, οὐκ ἂν σὸς κατήγορος ἐγενόμην οὕτω γὰρ ἔχθρα καὶ μίσος, οὐ διαλλαγή τις ἐγίγνετ' ἄν· ἀλλ᾽ οἰκείοις τῇ καλῇ ταύτῃ προθέσει λόγοις ἐχρώμην· ὅτι δὲ ταῦτα ποιεῖν ἐβουλόμην παρών, δῆλον ἀφ' ὧν ἐπέσταλκα πρότερον. Καὶ οὐδ᾽ ἔχεις εἰπεῖν ὡς ἐχθρὸς ἦν ἐγώ σοι, ὅτε ἐκ Φεῤῥαρίας ἀπήρχον· φίλος γάρ σου μὲν ἀποκεχώρισμαι άσπα ΙΙΙ, Εγώ δέ σου, Δημήτριε, οὐ μᾶλλον κακῶς λέγ Μελιττηνοῦ. τ, 82. 137: ἔχων τις κύνα Μετ λιταίον. πιι, 67: Μελίτηροι κύ νεο Μελιτηνοὶ κ. πέπεισαι. Αη αχλύν? ὅτε
col. 1011–1012page 21 of 21
PG 161:1011σάμενος· Βησσαρίωνι δὲ οὐκ ἤρεσκον τότε μάλιστα, νῦν δὲ σωφρονεῖς· καὶ πρότερον μὲν, ὥσπερ οἱ ὑπὸ πρόφασιν μὲν, ὡς πρός τινας εἶπεν, ὅτι ἐπιστολὰς αὐτῷ ὥσπερ τινὶ τῶν ἴσων διελεγόμην, τῇ δ' ἀληθείᾳ, ὡς ἐγᾦμαι, ὅτι σε ἐφίλουν τε καὶ ὠφέ λουν, ὃν ἐκεῖνος δικαίως τότε ἐμίσει. Τοῦτο δ' ἐγώ, εἴ τί με καὶ περὶ τούτου ἐνταῦθα εἰπεῖν δεῖ, οὐχ ἵνα δυσνούστερόν σε Βησσαρίωνι ἀποδείξω, ἐποίουν, ἀλλ' ἵνα ποτὲ διαλλάξω, και, τοῦ κακῶς λέγειν ἀπαλ λάξας, ἐπαινέτην τοῦ ἀνδρὸς ἀποκαταστήσω. Μάρ τυρα δὲ τοῦ τοιούτου τὸ σὸν μάλιστα παρέχομαι συν ειδός, ὡς, πολλάκις σοι διαλεγόμενος περὶ τούτου, δῆλος ἦν πᾶσιν δύσνοιαν καὶ βλασφημίαν ἐκποδὼν ποιεῖν προθυμούμενος· καὶ, εἰ Βησσαρίων, ὅθ' ὑπὲρ σοῦ ἐπέσταλκα, μὴ μᾶλλον τῷ δικαίῳ ἢ τῷ ἐπιεικεῖ τῶν λογισμῶν προσετίθετο, οὐδὲν ἂν ἐκώλυε μὴ ἐκποδὼν μίσος ἅπαν γενέσθαι. ᾿Αλλὰ τὰ μὲν πρὸς ἐκεῖνον ἐν ἄλλοις· σὲ δὲ καὶ ἐπιστεῖλαί τι πρός με ἐχρῆν πρότερον ὧν πέρι ἐδό κεις ὑπ' ἐμοῦ ἀδικεῖσθαι, εἶτα, εἴ με κάκιστον ἔτι κἀκ τῶν γραμμάτων ἐδόκεις, οὕτως ἄρχεσθαι τοῦ κακῶς ἀγορεύειν· εὔνου μὲν ὑπάρχοντος ἀνδρὸς καὶ δικαίου τὸ πρότερον ἐγκαλέσαντα καὶ μεμψάμενον ἀντακοῦσαι, δύσνου δὲ καὶ ἀδίκου τὸ εὐθὺς ἐπὶ κατ ηγορίας καὶ βλασφημίας ὁρμᾶν, καὶ ἐρήμην, ἵν' οὕτως εἴπω, καταγινώσκειν· ὥστε ἄρα νῦν γοῦν ὅσον λέληθας σεαυτὸν ἁμαρτάνων. Ἐκεῖ γὰρ, καὶ βλασ φημῶν εἰς ἐμὲ ἀθῶον ὄντα καὶ ἔξω πάσης αἰτίας, ὅρα, ἄνθρωπε, εἰ, τοσούτων οὕτως ἐχόντων, οὐ τὰ τῶν μοχθηρῶν καὶ σκαιῶν καὶ ἀχαρίστων σὺ ὁ πρόσ τερίν μοι οἰκείως ἔχων ἐποίεις, μαινόμενος ἐπ' ἐμὲ, καὶ κατορχούμενος τοῦ σὲ καὶ φιλήσαντος καὶ διδάξαντος καὶ τὰ δυνατὰ πάντα εὐεργετήσαντος. Καὶ ταῦτα μὲν περὶ ὧν μεμφόμενος με ἐπέσταλκας· ὅτι δὲ μαλάττεσθαί σοι τὴν ψυχὴν ἤδη λέγεις καί μοι εὐνούστατος εἶναι βούλεσθαι, νή Δί', ἀποδέξαιτο μὲν ἄν εἰς σου τὴν μεταβολὴν καὶ παλινῳδίαν ἐρωτῶντι δὲ, «Πόθεν, ὦ μεταβαλὼν, εὐνούστατος γίγνῃ ᾧ πρότερον δύσνους ἦσθα; καὶ πόθεν ἤδη ἐπαινεῖν προθυμῇ ὂν πρότερον ἐβλασ φήμεις;» τί ἐρεῖς, πρὸς Θεοῦ; ἆρ' ὥς ἔκ τινων λόγων ἐμῶν καὶ διά τινας εἰρηνοποιούς καὶ διαλ λάκτα;, ὡς τὰ τοιαῦτα γίγνεσθαι είθισται; πολλοῦ γε καὶ δεῖ. Πόθεν οὖν; ἢ δῆλον ὅτι δάκνει σε τὸ συν ειδός, ἄνθρωπε, καὶ μετάμελος ἔχει σε ὧν ἡμάρ τηκας, καὶ πληττόμενος ὑπὸ τοῦ δικαίου λογισμοῦ, οἷόν τινος δικαστοῦ ἀδεκάστου, τά τε ὄντα ὁμολογεῖς καὶ δι' ἀγάπης φάσκεις με ἤδη ἔχειν πολλῆς. Εἶτά με ἐρωτήσειν λέγεις· «Τίς μάρτυς τῶν λε γομένων κατ' ἐμοῦ αἰτιῶν;» Πόθεν τοῦτ' ἐρωτήσω; οὐ γὰρ σὺ μάρτυς αὐτὸς τοῦ σε μηδὲν ὑγιὲς εἰρη μέναι, ὅτε, μηδενός σε παρακαλέσαντος, ἐξ ἐχθροῦ μύνους αὖθίς μοι γίγνῃ καὶ εἰς φιλίαν αὐτοπροαιρέτως ἐλήλυθας; τοῦτ' ἐστὶ μαρτύριον σαφέστατον, ἄνθρωπε· τοῦτο ἔλεγχος, τοῦτ᾽ ἀπόδειξις γίγνεται πάντων ἐναργεστάτη, ὡς σὺ πρότερον μὲν ἐμαίνου, κατὰ ἐπιστολάς πρόφασιν. φρενίτιδος ἁλισκόμενοι, ἐχθροὺς τοὺς φίλους εἶναι ἡγοῦ, καὶ τοὺς θεραπεύοντας δηλητήριά σοι προσ φέρειν ἐδόκεις· νῦν δὲ, τῆς δεινοτάτης νόσου ἀδελ τηρίας τε καὶ ἀναισθησίας ἀπαλλαγεὶς, κρίνειν οἷ δας τὸν φίλον τε καὶ ἐχθρὸν καὶ τὸν οἰκεῖόν τε καὶ ἀλλότριον. Καὶ δὴ ἐπιλανθάνομαι, ο λέγεις, κ τῶν προτέρων ἁπάντων· ν καὶ εἰκότως σύγε· οὐδὲ γὰρ οἱ ἀνανήψαντες μέμνηνται ὧν πρότερον μεθύοντες καὶ κραιπολώντες παρῳνουν καὶ ὕβριζον, οὐδ' οἱ ἀνα φρονήσαντες ὧν πρότερον ὀρχούμενοι καὶ βακχεύοντες ᾐσχημένουν. Καὶ σὲ γὰρ νῦν μὲν λόγος ἄγει ὀρθὸς, πρότερον δὲ πάθος ἐνίκα καὶ ὁρμὴ ἄλογος καὶ νῦν μὲν σεαυτοῦ εἶ, πρότερον δὲ οὐδαμῶς. 'Αλλ' ὅτι μὲν οὕτω νῦν ἔχεις, ἀποδέχομαι σε τῆς ἐπὶ τὸ βέλτιον ταύτης μεταβολῆς· καὶ, ὥσπερ πρότ τερον τὸν μὲν σὸν τρόπον ἐμίσουν, σὲ δὲ τῆς ἀναι σθησίας ἠλέουν, οὕτω νῦν ἀμφότερον σέ τε ἄγαμαι ούπερ μετείληφας νοῦ, καὶ τὸν σὸν τρόπον βελτίω γενόμενον ἤδη ἀσπάζομαι, καὶ σὲ φίλον πάλιν ποι οῦμαι· καὶ φιλήσω ἐφ' ὅσον ἂν χρόνον ἀμετάβλητος μείνης, μεταβαλόντα δὲ πάλιν τὸν μὲν τὸν τρόπον μισήσων, σὲ δ' ἐλεήσω, Παραινῶ μέντοι σοι ήδη ὡς φίλος μόνιμον ἔχειν τὸ ἦθος ἐν τοῖς καλοῖς ἀεὶ, καὶ πάντα ευλόγως τε καὶ εὐσχημόνως πράττειν καὶ λέγειν, καὶ ὑπόθεσιν λόγων ποιεῖσθαι, μὴ λοιδορίας καὶ ὀνείδη καὶ σκώμματα, ἀλλὰ ἔπαινον τῶν καλῶν καὶ προαίρεσιν καὶ ὅσα ἄλλα χρήσιμα καὶ εὐαπόδεκτα ἀνθρώποις ἐστίν τοὺς γὰρ τοιούτους πάντες φιλοῦσι, καὶ δεομένοις βοηθοῦσι προθύμως· ἀλαζόνας δὲ καὶ φιλολοιδόρους τε καὶ φιλομεταβλήτους ἀποστρέφονται καὶ μισοῦσι. Πένης εξ, ξένος, μηδένα ἔχων βοηθοῦντα μήτ' άλ λως παραμυθούμενον· οὐκοῦν καὶ διὰ ταῦτα οὐ λοιδορητέον τοῖς ἔχουσι πλέον καὶ δυναμένοις μείζον ἀλλ', ὥσπερ ἄμπελος καὶ κισσὸς καὶ τἆλλα τῶν φυ τῶν, ἐπαλλόκαυλα πτελέας ἢ καὶ κλήθρου ἢ ἄλλου του δένδρου, περιεχόμενα καὶ ἀνορθούμε να αύξεται, καὶ ὑπερειδόμενα ζῇ καὶ εὐβλαστεῖ καὶ καρποφορεί ἐν ἄλλοις, οὕτω καὶ σοὶ τῶν εὐτυχεστέρων καὶ δυνατωτέρων ἐκτέον, καὶ τῇ τῶν τοιούτων ἰσχύϊ ἀπο χρηστέον εἰς ἰδίαν ἐπίδοσιν. Νῶν μὲν, ὅτι ο Εβλαψεν, έβλαψε με Θεόδωρος καὶ ὁ δεῖνα καὶ ὁ δεῖνα, καὶ κάκιστ' ἀπόλοιντ', ο έβδας, πάντες ὡς φιλαίτιον καὶ φιλολοίδορον καὶ φιλαπεχθήμονα σε ἄνθρωπον ἐμίσουν τε καὶ παρήρχοντο καὶ μεταδιδόναι οὐδεὶς οὐδενός σοι τῶν ἀγαθῶν προ ᾑρεῖτο, μὴ ταυτά ποτε καὶ αὐτὸς Θεοδώρῳ ἀκούσῃ, γενόμενος σοι ξυνήθης· πάντες γὰρ οἴδασιν ὡς οὐ δένα Θεόδωρος βλάπτει, ἀλλὰ παντὶ τρόπῳ τῷ δυ νατῷ ὠφελεῖ, καὶ πάντας φιλεῖ, καὶ πᾶσι προσηνής ἐστι καὶ ἡδύς. Νῦν δ᾽ ἂν μεθαρμόσας εὔφημον καὶ φιλάρετον καὶ κόσμιον καὶ μόνιμον ἀποδείξῃς τὸ ἦθος, πάντες φιλήσουσί σε καὶ πενίας ἀπαλλάξουσι καὶ τιμῆς ἀξιώσουσι. 'Αρετὴ μὲν γὰρ καὶ χρήματα παρήλλαττον.