καὶ σφάζουσαν πάντα λογισμὸν ἐπαιρόμενον, αἰχμα- Α λωτεῦσαι ἡμᾶς ἀπὸ τῆς γνώσεως τοῦ Θεοῦ· καὶ ἀντὶ τῆς γλυκύτητος τοῦ φοίνικος τὴν γλυκεῖαν ἀγάπην, τὴν συνισταμένην ἐκ τῶν προῤῥηθέντων πίστεως, καὶ ἐλπίδος, καὶ τῶν λοιπῶν, ἵνα πληρωθῇ ἐν ἡμῖν τὸ ῥηθέν· Δίκαιος ὡς φοίνιξ ἀνθήσει· ὡσεὶ κέδρος ἡ ἐν τῷ Λιβάνω πληθυνθήσεται. Ακολουθήσωμεν αὐτῷ εἰς τὴν ἁγίαν πόλιν· εἰσέλθωμεν μετ᾿ αὐτοῦ εἰς τὸ ἱερὸν, ἵνα τὰς τραπέζας τῶν ἐν ἡμῖν κολλυβιστῶν καταστρέψῃ, καὶ τοὺς δαίμονας τοὺς πωλοῦντας τὰς περιστεράς, τοὺς ἐν πλάνῃ πετομένους λογισμούς, ἀπο- διώξῃ ἀφ' ἡμῶν μετὰ πάντων τῶν πωλούντων ἐν ἡμῖν καὶ ἀγοραζόντων· καὶ ἀντὶ σπηλαίου λῃστῶν ποιήσῃ ἡμᾶς κατὰ τὸν ἀρχαῖον ἱερὸν ναὸν ἅγιον, ἐν ᾧ οἰκεῖ καὶ περιπατεῖ Χριστός· ἵνα τοῖς τυφλοῖς ἡμῶν φῶς χαρίσηται, καὶ τοὺς κωφοὺς ποιήσῃ ἀκοῦσαι, καὶ Β τοὺς χωλοὺς περιπατῆσαι, καὶ τοὺς νεκροὺς μετὰ Λα ζάρου ἐγείρῃ. Οπου γὰρ οἰκεῖ ζωή, ἐκεῖ ἀνάστασίς ἐστιν· ἵνα μετὰ Λαζάρου, καὶ τῶν ὄχλων καὶ τῶν μαθητῶν αὐτοῦ, μετὰ νηπίων καὶ θηλαζόντων, καὶ μετὰ τῶν ἁγίων ἀγγέλων κράξωμεν βοῶντες· Ὡσαννὰ ἐν τοῖς ὑψίστοις· Εὐλογημένος ὁ ἐρχόμενος ἐν ὀνόματι Κυρίου· Χριστός Κύριος καὶ ὁ Θεὸς ἡμῶν, ὁ βασιλεὺς τῶν αἰώνων. Αὐτῷ δόξα, τιμή, κράτος καὶ προσκύνησις, ἅμα τῷ Πατρὶ καὶ τῷ ἁγίῳ Πνεύματι, νῦν καὶ ἀεὶ, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. ΣΕΙ, 12. “ ORATIO IN RAMOS PALMARUM. tionem omnem extollentem se ", ut nos a Dei scientia captivet: pro palmæ demum dulcedine, dulcem charitatem, quæ ex præfatis, fide, spe ac reliquis constat, ut in nobis impleatur quod di- ctum est : Justus ut palma florebit; sicut cedrus quæ in Libano est, multiplicabitur ". Sequamur euntem in sanctam civitatem: ingrediamur cum eo in tem- plum, ut in nobis mensas nummulariorum subver- tat", ac dæmones vendentes columbas: nempe cogitationes in errore volantes, cum omnibus qui in nobis emunt venduntque, a nobis expellat, ac pro spelunca latronum, sacrum nos templum, uti antiquum illud, in quo Christus habitet ac deambu- let, faciat; quo cæcis nostris largiatur visum, ac surdos faciat audire, et ambulare claudos, more luosque cum Lazaro resuscitet. Ubi enim vita ba bitat, ibi resurrectio est ut cum Lazaro et turbis ac discipulis ejus, cumque infantibus ac angelis sanctis clamemus dicentes: Hosanna in altissimis: Benedictus qui venit in nomine Domini: Christus Dominus et Deus noster, rex saculorum . Ipsi gloria, honor, potestas et adoratio, cum Patre et Spiritu sancto, nunc et semper, et in sæcula sæ- culorum. Amen. II Cor. x, 5. • Psal. xci, 13. " Matth. I Tim. 1, 17. ANNO DOMINI CCCXIV-CCCLXXIV. MARCELLUS ANCYRANUS EPISCOPUS DIATRIBA DE CAUSA MARCELLI ANCYRANI (MONTFAUCON., Biblioth. nova Patrum, I, 11.) - PROOEMIUM ET DIVISIO OPERIS. De Marcelli Ancyrani doctrina, etsi ab ipso Marcelli ævo ad hoc usque tempus ab insignibus viris dis- ceptatum sit, res tamen adhuc in ancipiti manet: alii namque illum temeratæ fidei reum agunt, alii ut recta: fidei vindicem defendunt, alii quæstionis difficultate deterriti, non audent in utramvis partem ferre judicium. Ad postremos autem incunctanter accederem, nisi ex eo, quod jam primum publicatur, opusculo nova Marcellianis rebus lux oriretur. Hujus adminiculo non sine spe enodandæ, in multis sal- tem, rei hactenus perplexæ et intricatæ, huic Diatribæ manum admovemus, totamque hæc in capita dis - tribuimus. Præit compendiaria de vita Marcelli narratio; hinc exquiritur, qui fuerit ille Marcello ascris- ptus error; tum an in ejus contra Asterium libro deprehendi potuerit; deinde num errorem illum in decursu vitæ verbo vel scripto tradiderit ; itemque an aþ Athanasio a communione remotus fuerit ; demum agitur de Marcelli et Ecclesiæ Ancyranæ ad Athanasium legatione, quam nunc primum edimus.

1279 CAPUT PRIMUM. DE VITA ET SCRIPTIS COMPENDIARIA DE VITA MARCELLI NARRATIO. Qui anno 374 saltem centenarius e vivis exces- sit, Marcellus, anno circiter 274, Aureliano rerum potiente, natus sit oportet, eodem ferme tempore quo Paulus Samosalenus, cujus hæresin restau- rasse fertur Marcellus, Antiochena sede pulsus est. Ante annum 314 in Ancyranum episcopum adlectus, Ancyranæ synodo eodem anno celebratæ interfuit. Hinc in Nicæna synodo in Arium et asseclas acriter invectus, eorum in se inflammavit odia. Excitata vero aissensio in apertum bellum erupit, cum Aste- rio sophista Arianorum vindice in edito ab se libro catholicam fidem oppugnante, Marcellus insigni opere Asterium adortus, Arianorum primipilares omnes B exagitavit. Hæc princeps causa irarum, hi sævi do- lores Arianorum, qui exinde classicum in Marcel- lum canentes, eum et scriptis et moliminibus sunt aggressi. Siquidem ulciscendæ injuriæ cupidine, primo Jerosolymam, teste Socrate, Marcellum evo- cant, causam dicturum; deinde vero Constantino · polin accersunt, abnuentemque ejurare hæresin, quam in libro ejus efferri contendebant, gradu de- jiciunt, ipsique Basilium subrogant. Hinc Eusebius Cæsariensis duobus contra Marcellum libris tri- busque aliis vario titulo Arianorum res vindicavit : atque ita gregalibus suis oblata crimina depulit, ut se ipse proderet Arianum. Tum ibidem contra Mar- cellum rem strenue gessit, quem violatæ sanæ do- ctrinæ reum egit : ac instaurati Pauliani et Sabel- liani erroris accusavit. Hac autem in re non pror- sus infausto conatu Marcellum adortus est : exinde namque non modo Arianis invisus, sed etiam Ca- tholicorum multis suspectus esse cœpit. 1280 A nibus secundum uæreticam sententiam explicaret ; sive quia Photinus ejus discipulus parem impieta- tem, imo graviorem, palam et in Ecclesia depræ- dicaret, qua de causa nec diu postea damnatus de- positusque est; hinc Marcelli fama in deterius versa: crescebat in dies suspicio, multi Catholicorum palam hominem, ut Sabellio affinem, damnabant : resque illo deducta est, ut etiam Athanasio, quicum ipsi hactenus necessitudo et familiaritas interces- serat, suspectus esse cœperit. Neque tamen, nar- rantibus licet Hilario et Sulpicio Severo, ab Atha- nasio tunc damnatus, et a communione remotus fuit, ut mox commonstrabitur. Postremis Athanasii vitæ annis nova omniumque forte gravissima in Marcellum tempestas excitatur: cum Basilius ille Magnus et alii bene multi coorti sunt, et virum im- pietatis causa damnandum prædicant: tum Atha- nasio auctores sunt, ut hominem a catholica fide alienum ab Ecclesiæ communione depellat. Sensit Marcellus vir annosissimus et pene centenarius, jam proximum esse ut Athanasius ille, olim amicus et fortunarum consors, sententiam adversum se diceret, et cum jam periculum portenderetur, sui et totius Ancyranæ Ecclesiæ nomine Eugenium dia- conum aliosque ad Athanasium oratores mittit, commendatitiis episcoporum Græciæ et Macedo- niæ, quibuscum pacem et societatem fovebat Atha- nasius, litteris instructos: qui recitata fidei suæ formula, erroris ab se et pravæ opinionis suspi- cionem dimoverent : quia vero hæc fidei professio in omnibus suis partibus catholica est, ascriptam- que Marcello hæresin anathemate ferit, ab Atha- nasio et Ægyptiis episcopis admissa, eorumque suffragiis munita est. Hallucinantur ergo qui Mar- cellum putant ab Athanasio Basilii instigatione damnatum, e quorum numero Tillemontius. Nam, ut in hoc egregio opusculo videas, Atbanasius, qui Ecclesiæ Ancyranæ oratoribus postulata concedit, eorumque fidei formulæ astipulatur, etiam eas, quar expetunt, commendatitias litteras haud dubie de- derit necesse est. Sub hæc autem diem obiit Mar- cellus, annis circiter duobus antequam Epiphanius de Marcellianis in Panario scriberet, scilicet anno circiter 374. Nam, cum Epiphanius Panarium suum sit orsus anno 375, ut testificatur ipse, et anno se- quente 376 ad Manichæorum hæresin (numero LXVI) devenerit, ut ibidem legis, eodem anno Marcellia- norum hæresin (numero LXXII) scripsisse videtur, ubi narrat a duobus circiter annis obiisse Marcel- lum. Erat porro tum Marcellus, ut videtur, cente nario major, utpote qui jam anno 336 senex, canus, et in episcopatu consenuisse dicatur ab Eusebio, itidemque ab Athanasio :' quæ frequens senectutis repetitio sexagenario majorem spectare putatur. Post Marcelli decessun, discipuli ejus, Ancyranæ Ecclesiæ clerici, ad episcopos et confessores Dio- cæsareæ agentes adierunt, prolatisque commenda titiis Athanasii, quem τρισμακάριον vocant, litteris, dataque fidei formula huic non absimili, sed bre- C Sub hæc defuncto Constantino, cum aliis exsuli- bus Marcellus sedi restitutus, non sine tumultu ac cædibus locum repetiit. Nec diu postea extorris denuo factus, ad Julium papam receptum habuit. Ibi fidens adversarios provocat ad judicium, Julio fidei suæ formulam offert, nullo, ut planum est, vi- tio laborantem suum contra Asterium librum de- fendit, truncas sententias ab Eusebianis pravum in sensum detortas, adulteratam verborum seriem in Romana 50 episcoporum synodo comprobat, dicta D tuetur et explicat: demumque ab Julio et episco- pis ad communionem ut innoxius admittitur anno busque Romanum judicium, parem sub hæc for- tunam expertus est in Sardicensi synodo œcume- nica ubi postquam causam dixerat, purgatus ipse, Ariani præsules damnati anathemateque percussi sunt. Jam prona Marcello omnia erant : et post di- ctam secundum ipsum duabus in synodis sententiam, spes videbatur esse neminem Catholicorum ausurum ultra de sincera ejus fide dubitare. Verum secus res cessit : nam sive quia Marcellus, quæ in libro suo ita adtemperate enuntiata erant ut possent in bonam inalamve partein deflecti, in quotidianis fabulatio- 342. Arianis vero non quiescentibus, detrectanti-

1279 CAPUT PRIMUM. DE VITA ET SCRIPTIS COMPENDIARIA DE VITA MARCELLI NARRATIO. Qui anno 374 saltem centenarius e vivis exces- sit, Marcellus, anno circiter 274, Aureliano rerum potiente, natus sit oportet, eodem ferme tempore quo Paulus Samosalenus, cujus hæresin restau- rasse fertur Marcellus, Antiochena sede pulsus est. Ante annum 314 in Ancyranum episcopum adlectus, Ancyranæ synodo eodem anno celebratæ interfuit. Hinc in Nicæna synodo in Arium et asseclas acriter invectus, eorum in se inflammavit odia. Excitata vero aissensio in apertum bellum erupit, cum Aste- rio sophista Arianorum vindice in edito ab se libro catholicam fidem oppugnante, Marcellus insigni opere Asterium adortus, Arianorum primipilares omnes B exagitavit. Hæc princeps causa irarum, hi sævi do- lores Arianorum, qui exinde classicum in Marcel- lum canentes, eum et scriptis et moliminibus sunt aggressi. Siquidem ulciscendæ injuriæ cupidine, primo Jerosolymam, teste Socrate, Marcellum evo- cant, causam dicturum; deinde vero Constantino · polin accersunt, abnuentemque ejurare hæresin, quam in libro ejus efferri contendebant, gradu de- jiciunt, ipsique Basilium subrogant. Hinc Eusebius Cæsariensis duobus contra Marcellum libris tri- busque aliis vario titulo Arianorum res vindicavit : atque ita gregalibus suis oblata crimina depulit, ut se ipse proderet Arianum. Tum ibidem contra Mar- cellum rem strenue gessit, quem violatæ sanæ do- ctrinæ reum egit : ac instaurati Pauliani et Sabel- liani erroris accusavit. Hac autem in re non pror- sus infausto conatu Marcellum adortus est : exinde namque non modo Arianis invisus, sed etiam Ca- tholicorum multis suspectus esse cœpit. 1280 A nibus secundum uæreticam sententiam explicaret ; sive quia Photinus ejus discipulus parem impieta- tem, imo graviorem, palam et in Ecclesia depræ- dicaret, qua de causa nec diu postea damnatus de- positusque est; hinc Marcelli fama in deterius versa: crescebat in dies suspicio, multi Catholicorum palam hominem, ut Sabellio affinem, damnabant : resque illo deducta est, ut etiam Athanasio, quicum ipsi hactenus necessitudo et familiaritas interces- serat, suspectus esse cœperit. Neque tamen, nar- rantibus licet Hilario et Sulpicio Severo, ab Atha- nasio tunc damnatus, et a communione remotus fuit, ut mox commonstrabitur. Postremis Athanasii vitæ annis nova omniumque forte gravissima in Marcellum tempestas excitatur: cum Basilius ille Magnus et alii bene multi coorti sunt, et virum im- pietatis causa damnandum prædicant: tum Atha- nasio auctores sunt, ut hominem a catholica fide alienum ab Ecclesiæ communione depellat. Sensit Marcellus vir annosissimus et pene centenarius, jam proximum esse ut Athanasius ille, olim amicus et fortunarum consors, sententiam adversum se diceret, et cum jam periculum portenderetur, sui et totius Ancyranæ Ecclesiæ nomine Eugenium dia- conum aliosque ad Athanasium oratores mittit, commendatitiis episcoporum Græciæ et Macedo- niæ, quibuscum pacem et societatem fovebat Atha- nasius, litteris instructos: qui recitata fidei suæ formula, erroris ab se et pravæ opinionis suspi- cionem dimoverent : quia vero hæc fidei professio in omnibus suis partibus catholica est, ascriptam- que Marcello hæresin anathemate ferit, ab Atha- nasio et Ægyptiis episcopis admissa, eorumque suffragiis munita est. Hallucinantur ergo qui Mar- cellum putant ab Athanasio Basilii instigatione damnatum, e quorum numero Tillemontius. Nam, ut in hoc egregio opusculo videas, Atbanasius, qui Ecclesiæ Ancyranæ oratoribus postulata concedit, eorumque fidei formulæ astipulatur, etiam eas, quar expetunt, commendatitias litteras haud dubie de- derit necesse est. Sub hæc autem diem obiit Mar- cellus, annis circiter duobus antequam Epiphanius de Marcellianis in Panario scriberet, scilicet anno circiter 374. Nam, cum Epiphanius Panarium suum sit orsus anno 375, ut testificatur ipse, et anno se- quente 376 ad Manichæorum hæresin (numero LXVI) devenerit, ut ibidem legis, eodem anno Marcellia- norum hæresin (numero LXXII) scripsisse videtur, ubi narrat a duobus circiter annis obiisse Marcel- lum. Erat porro tum Marcellus, ut videtur, cente nario major, utpote qui jam anno 336 senex, canus, et in episcopatu consenuisse dicatur ab Eusebio, itidemque ab Athanasio :' quæ frequens senectutis repetitio sexagenario majorem spectare putatur. Post Marcelli decessun, discipuli ejus, Ancyranæ Ecclesiæ clerici, ad episcopos et confessores Dio- cæsareæ agentes adierunt, prolatisque commenda titiis Athanasii, quem τρισμακάριον vocant, litteris, dataque fidei formula huic non absimili, sed bre- C Sub hæc defuncto Constantino, cum aliis exsuli- bus Marcellus sedi restitutus, non sine tumultu ac cædibus locum repetiit. Nec diu postea extorris denuo factus, ad Julium papam receptum habuit. Ibi fidens adversarios provocat ad judicium, Julio fidei suæ formulam offert, nullo, ut planum est, vi- tio laborantem suum contra Asterium librum de- fendit, truncas sententias ab Eusebianis pravum in sensum detortas, adulteratam verborum seriem in Romana 50 episcoporum synodo comprobat, dicta D tuetur et explicat: demumque ab Julio et episco- pis ad communionem ut innoxius admittitur anno busque Romanum judicium, parem sub hæc for- tunam expertus est in Sardicensi synodo œcume- nica ubi postquam causam dixerat, purgatus ipse, Ariani præsules damnati anathemateque percussi sunt. Jam prona Marcello omnia erant : et post di- ctam secundum ipsum duabus in synodis sententiam, spes videbatur esse neminem Catholicorum ausurum ultra de sincera ejus fide dubitare. Verum secus res cessit : nam sive quia Marcellus, quæ in libro suo ita adtemperate enuntiata erant ut possent in bonam inalamve partein deflecti, in quotidianis fabulatio- 342. Arianis vero non quiescentibus, detrectanti-

Ο μέντοι Παυλί νος εἰ μέν τι καὶ περὶ τὴν χειροτονίαν ἐπιλήψιμον Β ἔχει, αὐτοὶ ἂν εἴποιτε· ἡμᾶς δὲ λυπεῖ τοῖς Μαρκέλ λου πεποιθὼς δόγμασι, καὶ τοὺς ἀκολουθοῦντας αὐτῷ ἀδιακρίτως εἰς τὴν κοινωνίαν αὐτοῦ προσιέμενος. Οἴδατε, ἀδελφοὶ τιμιώτατοι, ὅτι πάσης ἡμῶν τῆς ἐλ- πίδος ἀθέτησιν ἔχει τὸ Μαρκέλλου δόγμα· οὔτε Υϊόν ἐν ἰδίᾳ ὑποστάσει ὁμολογοῦν, ἀλλὰ προενεχθέντα, καὶ πάλιν ὑποστρέψαντα εἰς τὸν ὅθεν προῆλθεν, οὔτε τὸν Παράκλητον ιδίως υφεστηκέναι συγχωροῦν· ὥστε οὐκ ἄν τις ἁμάρτοι Χριστιανισμοῦ μὲν παντελῶς ἀλλο τρίαν ἀποφαίνων τὴν αἵρεσιν, Ἰουδαϊσμὸν δὲ παρ εφθαρμένον αὐτὴν προσαγορεύων. Εἰσὶ γάρ τινες, οἱ καὶ ἐν ταύτῃ τῇ πίστει δολοῦντες τὸν λόγον τῆς ἀληθείας, καὶ πρὸς τὸ ἑαυτῶν βούλημα τὸν νοῦν τῶν ἐν αὐτῇ ῥημάτων ἕλκοντες· ὅπου γε καὶ Μάρκελλος ἐτόλμησεν, ἀσεβῶν εἰς τὴν ὑπόστασιν τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, καὶ ψιλόν αὐτὸν εξηγούμενος λόγον, ἐκεῖθεν προφασίσασθαι τὰς ἀρχὰς εἰληφέναι, τοῦ ὁμοουσίου τὴν διάνοιαν κακῶς ἐξω ηγούμενος. Επιζητεῖται δὲ κἀκεῖνο παρά τινων τῶν ἐντεῦθεν ἀναγκαίως ὡς καὶ αὐτοῖς ἡμῖν καταφαίνεται, τὸ τὴν Μαρκέλλου αἵρεσιν αὐτοὺς ὡς χαλεπὴν καὶ βλαβερὰν, καὶ τῆς ὑγιαινούσης πίο στεως ἀλλοτρίως ἔχουσαν, ἐξορίζεσθαι. Ἐπεὶ μέχρι τοῦ νῦν ἐν πᾶσιν οἷς ἐσπιστέλλουσι γράμματι, τὸν μὲν δυσώνυμον "Αρειον ἄνω καὶ κάτω ἀναθεματίζον τες καὶ τῶν Ἐκκλησιῶν ἐξορίζοντες οὐ διαλείπουσι · Μαρκέλλῳ δὲ, τῷ κατὰ διάμετρον ἐκείνῳ τὴν ἀσέ- βειαν ἐπιδειξαμένῳ, καὶ εἰς αὐτὴν τὴν ὕπαρξιν τῆς τοῦ Μονογενοῦς θεότητος ἀσεβήσαντι, καὶ κακῶς τὴν τοῦ Λόγου προσηγορίαν ἐκδεξαμένω, οὐδεμίαν μέμψιν ἐπενεγκόντες φαίνονται· ὃς Λόγον μὲν εἰρῆσθαι τὸν Μονογενή δίδωσι, κατὰ χρείαν καὶ ἐπὶ καιροῦ προσ ελθόντα, πάλιν δὲ εἰς τὸν ὅθεν ἐξῆλθεν ἐπαναστρέ- ψαντα, οὔτε πρὸ τῆς ἐξόδου εἶναι, οὔτε μετὰ τὴν ἐπάνοδον ὑφεστάναι. Καὶ τούτου ἀπόδειξις αἱ παρ' ἡμῖν ἀποκείμεναι βίβλοι τῆς ἀδίκου ἐκείνης συγ γραφῆς ὑπάρχουσιν. Αλλ' ὅμως τοῦτον οὐδαμῶς δια βάλλοντες ἐφάνησαν, καὶ ταῦτα αἰτίαν ἔχοντες, ὡς τὸ ἐξ ἀρχῆς κατ' ἄγνοιαν τῆς ἀληθείας εἰς κοινωνίαν αὐτὸν ἐκκλησιαστικὴν παραδεξάμενοι. MARCELLI ANCYRANI. viori, communionis societatem rogabant, qua im- & ex diametro oppositam Ario impietatem extulit, petrata, recesserunt. Demumque Basilius, horum exemplo et auctoritate motus, licet ægre, Marcelli clerum et ipse communioni suæ restituisse credi- tur. En paucis totam de Marcello narrationem. Si quid vero præter vulgarem eruditorum opinionem hic enuntiatum deprehendas, id certis testimoniis asseritur, ut in sequentibus palam erit. CAPUT II. QUI FUERIT ERROR MARCELLO ASCRIPTUS. Basilius de Marcelli errore dicat. lll. Quid Epi- phanius. IV. Quid Chrysostomus. V. Quid Theo- doretus . VI. Quid Eusebius Casariensis. VII. Summa doctrinæ Marcellianæ. I. De Marcelli sententia varia traduntur. Non prorsus difficultate vacat, quæ fuerit illa, de qua Marcellus accusabatur, hæresis : etsi nam- que apud Basilium et Theodoretum Marcellianæ sententiæ capita non obscure ferantur, Eusebius tamen, qui cum æquali suo disceptabat, quique ex libro Marcelli singula excerpsit, quæ vel errorem, vel erroris speciem præferrent, in quibusdam non ita facile cum Basilio et Theodoreto conciliatur. Idcirco e re visum est fore, ut allatis in medium iis, quæ ab iisdem scriptoribus de Marcelli opi- nione narrantur, quæ vere fuerit illa diligenter excutiamus. atque in ipsam Unigeniti deitatis exsistentiam impie egit, Verbique appellationem male accepit, nulla accusatione impetunt : qui Unigenitum quidem dici Verbum tradit, quatenus ad usum et ad tempus pro- dil, ac rursus ad eum ex quo prodiit revertitur : neque ante egressum, esse, nec post regressum, subsistere ait. Cujus rei argumentum sunt apud nos reconditi iniquæ illius Syngraphæ libri. Attamen hunc nullatenus improbare visi sunt: quin et in hoc culpandi, quod eum a principio per ignorantiam ve- ritatis ad ecclesiasticam communionem receperint. Idem Basilius epist. 74, ad Eustathium, Apolli- narium et Paulinumn, hæc habet: Hoc est : Pauli- nus vero an quod ad ordinationem spectat culpandus sit, vos ipsi dixeritis; nos sane contristat, quod Mar- celli dogmatibus fidem habeat, et sectatores illius sine discrimine ad communionem admittat. Scitis, colendissimi fratres, Marcelli dogma omnem spem nostram irritam facere, quod neque Filium in pro- pria hypostasi confteatur, sed productum, et ad eum ipsum, ex quo processerat, iterum reversurum tradit : neque Paracletum propriam habere hyposta- sin concedit; ita ut nequaquam aberret si quis hane hæresin prorsus a Christianismo alienam esse decla- rel, eamque corruptum quemdam Judaismum appellet. Epistola vero 78, hæc habet de Nicæna fide loquens: Hoc est : Sunt enim quidam qui in hac fide [Nicana] sermonem veritatis dolo adulterent, et ad libitum suum verborum mentem detorqueant. Quandoquidem et Marcellus, de hypostasi Domini nostri Jesu Christi impie sentiens, ac nudum illum merumque rerbum esse exponens, illinc ausus est se causas impietatis sumpsisse prætexere, Consubstan- tialis sensu perperam exposito. Hæc Basilius de hæ- resi Marcello ascripta. II. Quid Basilius de Marcelli errore dicat. Basilius igitur in epist. 52, quæ est ad Magnum e Athanasium, hæc habet : id est : Qua- ritur autem hic a nonnullis ut necessarium, quod itidem nobis videtur; ut Marcelli hæresin illi, tan- quam malam et noxiam, et a sana fide alienam exterminent. Quoniam ad hoc usque tempus in omni- bus quas scribunt litteris exsecrandum Arium, sur- sum ac deorsum versantes anathematizare, atque ex Ecclesiis eliminare non cessant; Marcellum vero, qui D III. Quid Epiphanius. Epiphanius vero in Panario, hæresi Lxxit, pauca de Marcelli hæresi effert, aitque solum ipsum Sa- bellianismi accusatum fuisse, ejusque discipulos 1. De Marcelli sententia varia traduntur. II. Quid

1283 DE VITA ET SCRIPTIS tren hypostases confiteri noluisse pore liberum erat eis vel tres vel unam tantum hy- postasin confiteri, dum rectam servarent mentem. Nam qui Catholici unam hypostasin tantum asse- rebant. hypostaseos nomine substantiam indica- bant, quam unam in Deo esse certum est: qui tres bypostases profitebantur, his non substantiam, sed cujusque personæ subsistentiam intelligebant: atque ita illi verbo tantumtenus dissentiebant. Quæ vero Fragmenta Acacii Cæsariensis contra Marcellum affert Epiphanius, ea omnia ceu compendium sunt fusioris Eusebii Cæsariensis contra Marcellum tra- ctationis, de qua mox agemus. IV. Quid Chrysostomus. 128: verum illo tem- A fuisse, Jesum Christum vocatum, regemque appel- latum, item imaginem Dei invisibilis, et primoge- nitum omnis creaturæ, nihil autem horum prius exstitisse, ac post judicium hæc omnia amissurun) esse; ipsumque nudum esse Verbum humano si- mile (p. 19), non autein Filium esse Dei vivum et subsistentem; non fuisse Dei imaginem antequam homo fieret; existentiam ύπαρξιν εἰ ὑπόστασιν Fi- lii Dei tollere Marcellum ait (p. 33, 35, 36), ac di- cere ipsum fuisse nudum solummodo verbum ad jussa exsequenda; Marcellum item qui in Sabel- lium invehitur, Sabellio paria sentire, qui Patrem et Verbum unum esse dicat; ipsumque (p. 167, τριπρόσωπον, καὶ τρισώνυμον, id est substantiam tripersonalem, et trinominem dicere. Hæc præcipue in Marcelli libro culpat Eusebius: ubi nonnulla, ipsaque orthodoxæ sententiæ verba, utpote Arianus, tanquam hæretica carpit et confutat; alia vero, quæ sane ut erronea probe reprehenduntur, haud ita clare in Marcelli locis enuntiantur, ut inferius videbitur; ita ut quæ diserte et nulla ambage apud Basilium et Theodoretum effertur Marcelli hæresis, adeo perplexe apud Eusebium jaceat, ut in utram- vis partem facile deflectas. Joannes Chrysostomus in Ep. ad Hebr. c. 1, Marcellum culpat quod dixerit, verbum EvoTÓ- statov, quod ita intelligas, quasi ejusdem non modo substantiæ, sed etiam hypostasis sit atque Pater : eumdem vero Marcellum, quasi Photini, Sabellii, Pauli Samosateni óµóppova non semel insectatur ibidem, ac cum hæreticorum pessimis enumerat. .V. Quid Theodoretus. B Theodoretus lib. 11 Hæreticarum fabularum de Marcello hæc habet : Μάρκελλος δὲ ὁ Γαλάτης τούτῳ μὲν παραπλησίως ηρνήθη τῶν ὑποστάσεων τὴν τριάδα· ἔκτασιν δέ τινα τῆς τοῦ Πατρὸς θεότητος ἔφησεν εἰς τὸν Χριστὸν ἐληλυθέναι, καὶ ταύτην Θεὸν Λόγον ἐκάλεσε· μετὰ δὲ τὴν σύμπασαν οἰκονομίαν πάλιν ἀνασπασθῆναι, καὶ συσταλῆναι πρὸς τὸν Θεὸν, ἐξ οὗπερ ἐξετάθη· τὸ δὲ πανάγιον Πνεῦμα παρέκτα- c σιν τῆς ἐκτάσεως λέγει, καὶ ταύτην τοῖς ἀποστόλοις παρασχεθῆναι. Καὶ ἀπαξαπλῶς ὑπέθετο Τριάδα ἐκ- τεινομένην καὶ συστελλομένην κατὰ διαφόρους οίκο- voulas. Id est: Marcellus autem Galata, similiter ut ille, negavit hypostasium trinitatem. Extensionem vero quamdam deitatis Patris in Christum venisse dixit, et hanc Deum Verbum appellavit : peracta au- tem universa œconomia, rursum attractam esse, re- versamque ad Deum, ex quo extensa fuit. Spiritum vero sanctum ulteriorem extensionem extensionis esse, et hanc apostolis datam fuisse secundum di- versas œconomias. VI. Quid Eusebius Cæsariensis. Jam ex Eusebio ipso, qui contra Marcellum VII. Summa Marcellianæ doctrinæ. Ex allatis porro testimoniis Marcellianæ senten- tiæ summam duxeris: Unus ab æterno Deus exsi- stit : cujus 26yos, seu ratio, aut verbum, nam utroque modo exprimitur, pariter æternum, unum est cum Deo ipso οὐσίᾳ καὶ ὑποστάσει, substantia et hypostasi, ita ut nulla sit inter utrumque distin- ctio : estque verbum silens, internum, sive ¿vôɩá- OETOV. Spiritus item sanctus in Deo ab æterno fuit, nulla similiter nisi nominis et rationis distin- ctione. Cum autem Deus operatur et loquitur, tune Verbum ceu quædam emissio, extensio et dilatatio deitatis prodit, et post gestum opus ad Deum re- vertitur, et in pristina conditione manet. Pariter emissum fuit Verbum, ut carnem assumeret ; tunc- que Filius Dei effectum est, rex item, Christus, imago Dei invisibilis, et primogenitus omnis crea- turæ, cum antea nihil eorum fuisset: ac post judi- cium hæc omnia amissurum, atque ut prius unum scripsit, loca afferamus ad Marcellianam illam hæ- D cum Patre futurum est. Ut autem Verbum est ex- resin intelligendam opportuna. Ait itaque (p. 4,5*) hanc esse Marcelli opinionem, Verbum silens, ante creationem, in Patre fuisse, unum cum Deo Patre, sempiternum, atôtov, non genitum, ita ut Pater quidem et Filius diversis nominibus efferantur ; sed unum tamen sint essentia et hypostasi, osią δὲ καὶ ὑποστάσει ἓν ὄντα, uti Sabellius docuit : Verbum item ante emissionem esse simile verbo nostro silenti, ὅμοιον τῷ ἐν ἡμῖν σιωπῶντι· cum emittitur vero ad operationem, esse simile verbo nostro, cum loquimur. Illud (p. 6) porro Verbum cum carnem assumpsit, tunc Filium Dei factum tensio et dilatatio Dei, sic et Spiritus sanctus ulterior extensio et dilatatio est, παρέκτασις τῆς Extάoɛw;; qui pariter a Deo emittitur et ad Deum revertitur ut Verbum, unusque est cum Deo et Verbo sine ulla distinctione. Hæc Marcelli senten- tia est, secundum Eusebii explicationem, cui, sed non ita clare, astipulantur Basilius et Theodoretus. Si porro talis ejus doctrina fuerit, in nullo vere differat a Sabellio et Patripassianis: nullam quippe distinctionem personarum admittit, et illam ex- tensionem et ulteriorem dilatationem, nullam pro- · priam ὕπαρξιν et ὑπόστασιν, exsistentiam et hypo- Paginas intellige editionis Parisiensis quarum seriem textui Eusebiano inserendam curavimus. Vide tom. XXIV EDIT. 174) tres ὑποστάσεις negare, et unam ὑπόστασιν

1283 DE VITA ET SCRIPTIS tren hypostases confiteri noluisse pore liberum erat eis vel tres vel unam tantum hy- postasin confiteri, dum rectam servarent mentem. Nam qui Catholici unam hypostasin tantum asse- rebant. hypostaseos nomine substantiam indica- bant, quam unam in Deo esse certum est: qui tres bypostases profitebantur, his non substantiam, sed cujusque personæ subsistentiam intelligebant: atque ita illi verbo tantumtenus dissentiebant. Quæ vero Fragmenta Acacii Cæsariensis contra Marcellum affert Epiphanius, ea omnia ceu compendium sunt fusioris Eusebii Cæsariensis contra Marcellum tra- ctationis, de qua mox agemus. IV. Quid Chrysostomus. 128: verum illo tem- A fuisse, Jesum Christum vocatum, regemque appel- latum, item imaginem Dei invisibilis, et primoge- nitum omnis creaturæ, nihil autem horum prius exstitisse, ac post judicium hæc omnia amissurun) esse; ipsumque nudum esse Verbum humano si- mile (p. 19), non autein Filium esse Dei vivum et subsistentem; non fuisse Dei imaginem antequam homo fieret; existentiam ύπαρξιν εἰ ὑπόστασιν Fi- lii Dei tollere Marcellum ait (p. 33, 35, 36), ac di- cere ipsum fuisse nudum solummodo verbum ad jussa exsequenda; Marcellum item qui in Sabel- lium invehitur, Sabellio paria sentire, qui Patrem et Verbum unum esse dicat; ipsumque (p. 167, τριπρόσωπον, καὶ τρισώνυμον, id est substantiam tripersonalem, et trinominem dicere. Hæc præcipue in Marcelli libro culpat Eusebius: ubi nonnulla, ipsaque orthodoxæ sententiæ verba, utpote Arianus, tanquam hæretica carpit et confutat; alia vero, quæ sane ut erronea probe reprehenduntur, haud ita clare in Marcelli locis enuntiantur, ut inferius videbitur; ita ut quæ diserte et nulla ambage apud Basilium et Theodoretum effertur Marcelli hæresis, adeo perplexe apud Eusebium jaceat, ut in utram- vis partem facile deflectas. Joannes Chrysostomus in Ep. ad Hebr. c. 1, Marcellum culpat quod dixerit, verbum EvoTÓ- statov, quod ita intelligas, quasi ejusdem non modo substantiæ, sed etiam hypostasis sit atque Pater : eumdem vero Marcellum, quasi Photini, Sabellii, Pauli Samosateni óµóppova non semel insectatur ibidem, ac cum hæreticorum pessimis enumerat. .V. Quid Theodoretus. B Theodoretus lib. 11 Hæreticarum fabularum de Marcello hæc habet : Μάρκελλος δὲ ὁ Γαλάτης τούτῳ μὲν παραπλησίως ηρνήθη τῶν ὑποστάσεων τὴν τριάδα· ἔκτασιν δέ τινα τῆς τοῦ Πατρὸς θεότητος ἔφησεν εἰς τὸν Χριστὸν ἐληλυθέναι, καὶ ταύτην Θεὸν Λόγον ἐκάλεσε· μετὰ δὲ τὴν σύμπασαν οἰκονομίαν πάλιν ἀνασπασθῆναι, καὶ συσταλῆναι πρὸς τὸν Θεὸν, ἐξ οὗπερ ἐξετάθη· τὸ δὲ πανάγιον Πνεῦμα παρέκτα- c σιν τῆς ἐκτάσεως λέγει, καὶ ταύτην τοῖς ἀποστόλοις παρασχεθῆναι. Καὶ ἀπαξαπλῶς ὑπέθετο Τριάδα ἐκ- τεινομένην καὶ συστελλομένην κατὰ διαφόρους οίκο- voulas. Id est: Marcellus autem Galata, similiter ut ille, negavit hypostasium trinitatem. Extensionem vero quamdam deitatis Patris in Christum venisse dixit, et hanc Deum Verbum appellavit : peracta au- tem universa œconomia, rursum attractam esse, re- versamque ad Deum, ex quo extensa fuit. Spiritum vero sanctum ulteriorem extensionem extensionis esse, et hanc apostolis datam fuisse secundum di- versas œconomias. VI. Quid Eusebius Cæsariensis. Jam ex Eusebio ipso, qui contra Marcellum VII. Summa Marcellianæ doctrinæ. Ex allatis porro testimoniis Marcellianæ senten- tiæ summam duxeris: Unus ab æterno Deus exsi- stit : cujus 26yos, seu ratio, aut verbum, nam utroque modo exprimitur, pariter æternum, unum est cum Deo ipso οὐσίᾳ καὶ ὑποστάσει, substantia et hypostasi, ita ut nulla sit inter utrumque distin- ctio : estque verbum silens, internum, sive ¿vôɩá- OETOV. Spiritus item sanctus in Deo ab æterno fuit, nulla similiter nisi nominis et rationis distin- ctione. Cum autem Deus operatur et loquitur, tune Verbum ceu quædam emissio, extensio et dilatatio deitatis prodit, et post gestum opus ad Deum re- vertitur, et in pristina conditione manet. Pariter emissum fuit Verbum, ut carnem assumeret ; tunc- que Filius Dei effectum est, rex item, Christus, imago Dei invisibilis, et primogenitus omnis crea- turæ, cum antea nihil eorum fuisset: ac post judi- cium hæc omnia amissurum, atque ut prius unum scripsit, loca afferamus ad Marcellianam illam hæ- D cum Patre futurum est. Ut autem Verbum est ex- resin intelligendam opportuna. Ait itaque (p. 4,5*) hanc esse Marcelli opinionem, Verbum silens, ante creationem, in Patre fuisse, unum cum Deo Patre, sempiternum, atôtov, non genitum, ita ut Pater quidem et Filius diversis nominibus efferantur ; sed unum tamen sint essentia et hypostasi, osią δὲ καὶ ὑποστάσει ἓν ὄντα, uti Sabellius docuit : Verbum item ante emissionem esse simile verbo nostro silenti, ὅμοιον τῷ ἐν ἡμῖν σιωπῶντι· cum emittitur vero ad operationem, esse simile verbo nostro, cum loquimur. Illud (p. 6) porro Verbum cum carnem assumpsit, tunc Filium Dei factum tensio et dilatatio Dei, sic et Spiritus sanctus ulterior extensio et dilatatio est, παρέκτασις τῆς Extάoɛw;; qui pariter a Deo emittitur et ad Deum revertitur ut Verbum, unusque est cum Deo et Verbo sine ulla distinctione. Hæc Marcelli senten- tia est, secundum Eusebii explicationem, cui, sed non ita clare, astipulantur Basilius et Theodoretus. Si porro talis ejus doctrina fuerit, in nullo vere differat a Sabellio et Patripassianis: nullam quippe distinctionem personarum admittit, et illam ex- tensionem et ulteriorem dilatationem, nullam pro- · priam ὕπαρξιν et ὑπόστασιν, exsistentiam et hypo- Paginas intellige editionis Parisiensis quarum seriem textui Eusebiano inserendam curavimus. Vide tom. XXIV EDIT. 174) tres ὑποστάσεις negare, et unam ὑπόστασιν

• 1285 MARCELLI ANCYRANI. 1236 stasin, habere docet. Verum, si Marcelli loca ab A tres substantias separatas et dispares intelligere, Eusebio allata serio expendantur, non ita facile est in Marcellum sententiam dicere, ut mox common- strabitur. CAPUT III. AN MARCELLO ASCRIPTUS ERROR IN EJUS CONTRA ASTE- RIUM LIBRO DEPREHENDI POTUERIT. Marcellus, quem refutat Eusebius. 11. An Mur. cellus dicat Patrem et Verbum solis nominibus distingui. . An dixerit Verbum &yéventov esse, et Filium non fuisse ante Mariam. IV. Čur dical Verbum post incarnationem tantum esse imaginem Dei, et primogenitum omnis creaturæ. V. În li- bro Marcelli nihil aperte erroneum fuisse videtur. quem refutat Eusebius. Asterius ille sophista circulator, qui, ut ait Atha- nasius, grassante in Christianos Maximino, Christi ejurata fide, idolis immolaverat, nascenti Aria- nismo nomen dedit, librumque evulgavit, quo catholicam doctrinam impeteret, Arianamque vindicaret. Marcellus vero Arianis a principio in- fensissimus, Asterium edito opusculo refutavit, Arianorumque principes Eusebium Nicomedien- sem, Eusebium Cæsariensem, Paulinum Tyri, Nar- cissum Neroniadis et alios passim eodem in libro · lacessivit qua re permotus Eusebius Cæsarien- sis, quinque libros edidit: ubi Arianorum causam pro viribus defendens, eorum antesignanos a Mar- cello exagitatos laudibus ad sidera tollit, in Mar- cellumque Sabellianismi nomine acriter invebitur. Sub hæc autem de Marcelli sententia etiam inter Catholicos disputatum est : aliis jure accusatum Marcellum pugnantibus; aliis sanam ejus esse fidem tuentibus. Nos igitur, ponderatis rebus et expensis Eusebii accusationibus, quid sit illa de re sentiendum indagabimus. II. An Marcellus dicat Patrem et Verbum solis nominibus distingui. "; unam tantum hypostasin, sive, ut illi explicabant, substantiam in Deo esse contendebant; ita tamen ut Patrem, Filium et Spiritum sanctum, alium et alium et alium esse profiterentur; alii vero formu- lam trium hypostasium ad trium distinctionem op- portunam admisere, dum unam pariter substan- tiam in Deo esse dicerent. Athanasius autem modo unam, modo tres in Deo hypostases dicit; et in synodo Alexandrina anni 362, cui præerat Athana- sius, liberum esse definitur vel unam hypostasin dicere, dum trium distinctio servetur, vel tres hy- postases profiteri, dum una tantum substantia dicatur. Non culpandus ergo Marcellus, quod Pa- trem et Verbum hypostasi unum esse dixerit, dum B alium et alium esse professus sit, nec distinctio- nem abstulerit. Id vero ex allatis ab Eusebio Mar- celli locis examinandum venit. Ait igitur Marcel- lus (p. 55), referente Eusebio : Oúxo˜v mpò µåv τοῦ κατελθεῖν, καὶ διὰ τῆς Παρθένου τεχθῆναι, λό- γος ἦν μόνον. Ἐπεὶ τί ἕτερον ἦν, πρὸ τοῦ τὴν ἀν- θρωπίνην ἀναλαβεῖν σάρκα, τὸ κατελθὸν ἐπ᾽ ἔσχατον τῶν ἡμερῶν, ὡς καὶ αὐτὸς γέγραφε, καὶ τὸ γεννηθέν ἐκ τῆς Παρθένου; Οὐδὲν ἕτερον ἢ Λόγος. Hoc est : Itaque priusquam descenderet, et ex Virgine na- sceretur, Verbum erat solummodo. Nam quid aliud eral, priusquam humanam carnem assumeret, id quod in novissimis diebus descendit (quemadmodum ipse scribit), et quod de Virgine natum est? Nihil aliud quam Verbum. Marcellus sane, qui contra C Sabellium agens, Patrem negat incarnatum, hæc scribere non potuit, quin Verbum a Patre distin- ctum crederet. Et paucis interpositis hæc Marcelli verba afferuntur: Discal igitur, Verbum Dei, non ut illi volunt, Verbum xxtaxpŋotixwę appellatum; sed quod revera, w; ¿dŋows, exsistebat, Verbum. Ubi, il- lud, revera, Verbum exstitisse vere et per se, nec unum et idem cuin Patre fuisse, denotat. Alibi vero (p. 59) ait Marcellus: Пpò yàp tñs druɩoup- γίας ἁπάσης ἡσυχία τις ἦν, ὡς εἰκὸς, ἐν τῷ Θεῷ tou Abyou bytos. Hoc est: Ante omnem rerum crea- tionem erat, ut par est credere, quies in Deo, ex- sistente apud Deum Verbo. Ubi nihil non Ca- tholicum deprehendas: nam quod dicit Verbum Hanc primo in Marcellum criminationem affert Eusebius (p. 5), quod dixerit, Verbum ab æterno unum esse cum Patre οὐσίᾳ καὶ ὑποστάσει, essen- tia et hypostasi; ita ut solis nominibus mutuo diffe- rant esseque Verbum æternum et ingenitum : quod, ut ait ille, ipsissima est Sabellii opinio. D esse in Deo vel apud Deum, Joannis est. Etenim alii Quod autem Pater et Verbum ovoią sive essentia unum essent, id Catholici omnes dicebant ; Ariani vero diversas in Patre et Verbo et separatas dis- paresque essentias esse contendebant : idipsum- que pugnat Eusebius ut in præliminaribus ad com- mentaria in Psalmos comprobatum est. De hypo- stasi, mostúcet, vero quæstio erat etiam inter Catholicos: quorum alii tres hypostases in Trini- tate profitebantur, alii unam, non re, sed nomine tantum inter se discrepantes. Nam cum Ariani ab exortu hæreseos tres hypostases in Trinitate pro- fessi essent, ac indotasis, teste Athanasio, sub- stantiam ex se significet; multi Catholicorum non nescii Arianos, dum tres hypostases proferrent, - ex SS. Patribus, in quibus Athanasius passim, et Augustinus, idipsum esse, πρὸς τὸν Θεὸν καὶ ἐν τῷ Bew, apud Deum et in Deo esse dicebant; alii vero el quidem magno numero, illud ¿v tỷ đɛw, quia in Evangelio ita non legitur, suspectum habebant : nain quod Pauliani, Sabelliani, Marcelliani, et Photiniani forteque alii, omnis inter Patrem et Filium tollendæ distinctionis causa, hac loquendi ratione abuteren- tur, illud v to, rejiciebant. Quod vero ait Marcellus, ante creationem fuisse quietem in Deo, sive silentium, ut alias loquitur; id sanam fidem nihil lædit. Licet enim in Deo nulla conditionis vel status mutatio vere exsistat, et Verbum perinde ante. quam Dost creationem et incarnationem in 1. Asterius pro Arianis scribit, contra Asterium 1. Asterius pro Arianis scribit, contra Asterium Marcellus,

• 1285 MARCELLI ANCYRANI. 1236 stasin, habere docet. Verum, si Marcelli loca ab A tres substantias separatas et dispares intelligere, Eusebio allata serio expendantur, non ita facile est in Marcellum sententiam dicere, ut mox common- strabitur. CAPUT III. AN MARCELLO ASCRIPTUS ERROR IN EJUS CONTRA ASTE- RIUM LIBRO DEPREHENDI POTUERIT. Marcellus, quem refutat Eusebius. 11. An Mur. cellus dicat Patrem et Verbum solis nominibus distingui. . An dixerit Verbum &yéventov esse, et Filium non fuisse ante Mariam. IV. Čur dical Verbum post incarnationem tantum esse imaginem Dei, et primogenitum omnis creaturæ. V. În li- bro Marcelli nihil aperte erroneum fuisse videtur. quem refutat Eusebius. Asterius ille sophista circulator, qui, ut ait Atha- nasius, grassante in Christianos Maximino, Christi ejurata fide, idolis immolaverat, nascenti Aria- nismo nomen dedit, librumque evulgavit, quo catholicam doctrinam impeteret, Arianamque vindicaret. Marcellus vero Arianis a principio in- fensissimus, Asterium edito opusculo refutavit, Arianorumque principes Eusebium Nicomedien- sem, Eusebium Cæsariensem, Paulinum Tyri, Nar- cissum Neroniadis et alios passim eodem in libro · lacessivit qua re permotus Eusebius Cæsarien- sis, quinque libros edidit: ubi Arianorum causam pro viribus defendens, eorum antesignanos a Mar- cello exagitatos laudibus ad sidera tollit, in Mar- cellumque Sabellianismi nomine acriter invebitur. Sub hæc autem de Marcelli sententia etiam inter Catholicos disputatum est : aliis jure accusatum Marcellum pugnantibus; aliis sanam ejus esse fidem tuentibus. Nos igitur, ponderatis rebus et expensis Eusebii accusationibus, quid sit illa de re sentiendum indagabimus. II. An Marcellus dicat Patrem et Verbum solis nominibus distingui. "; unam tantum hypostasin, sive, ut illi explicabant, substantiam in Deo esse contendebant; ita tamen ut Patrem, Filium et Spiritum sanctum, alium et alium et alium esse profiterentur; alii vero formu- lam trium hypostasium ad trium distinctionem op- portunam admisere, dum unam pariter substan- tiam in Deo esse dicerent. Athanasius autem modo unam, modo tres in Deo hypostases dicit; et in synodo Alexandrina anni 362, cui præerat Athana- sius, liberum esse definitur vel unam hypostasin dicere, dum trium distinctio servetur, vel tres hy- postases profiteri, dum una tantum substantia dicatur. Non culpandus ergo Marcellus, quod Pa- trem et Verbum hypostasi unum esse dixerit, dum B alium et alium esse professus sit, nec distinctio- nem abstulerit. Id vero ex allatis ab Eusebio Mar- celli locis examinandum venit. Ait igitur Marcel- lus (p. 55), referente Eusebio : Oúxo˜v mpò µåv τοῦ κατελθεῖν, καὶ διὰ τῆς Παρθένου τεχθῆναι, λό- γος ἦν μόνον. Ἐπεὶ τί ἕτερον ἦν, πρὸ τοῦ τὴν ἀν- θρωπίνην ἀναλαβεῖν σάρκα, τὸ κατελθὸν ἐπ᾽ ἔσχατον τῶν ἡμερῶν, ὡς καὶ αὐτὸς γέγραφε, καὶ τὸ γεννηθέν ἐκ τῆς Παρθένου; Οὐδὲν ἕτερον ἢ Λόγος. Hoc est : Itaque priusquam descenderet, et ex Virgine na- sceretur, Verbum erat solummodo. Nam quid aliud eral, priusquam humanam carnem assumeret, id quod in novissimis diebus descendit (quemadmodum ipse scribit), et quod de Virgine natum est? Nihil aliud quam Verbum. Marcellus sane, qui contra C Sabellium agens, Patrem negat incarnatum, hæc scribere non potuit, quin Verbum a Patre distin- ctum crederet. Et paucis interpositis hæc Marcelli verba afferuntur: Discal igitur, Verbum Dei, non ut illi volunt, Verbum xxtaxpŋotixwę appellatum; sed quod revera, w; ¿dŋows, exsistebat, Verbum. Ubi, il- lud, revera, Verbum exstitisse vere et per se, nec unum et idem cuin Patre fuisse, denotat. Alibi vero (p. 59) ait Marcellus: Пpò yàp tñs druɩoup- γίας ἁπάσης ἡσυχία τις ἦν, ὡς εἰκὸς, ἐν τῷ Θεῷ tou Abyou bytos. Hoc est: Ante omnem rerum crea- tionem erat, ut par est credere, quies in Deo, ex- sistente apud Deum Verbo. Ubi nihil non Ca- tholicum deprehendas: nam quod dicit Verbum Hanc primo in Marcellum criminationem affert Eusebius (p. 5), quod dixerit, Verbum ab æterno unum esse cum Patre οὐσίᾳ καὶ ὑποστάσει, essen- tia et hypostasi; ita ut solis nominibus mutuo diffe- rant esseque Verbum æternum et ingenitum : quod, ut ait ille, ipsissima est Sabellii opinio. D esse in Deo vel apud Deum, Joannis est. Etenim alii Quod autem Pater et Verbum ovoią sive essentia unum essent, id Catholici omnes dicebant ; Ariani vero diversas in Patre et Verbo et separatas dis- paresque essentias esse contendebant : idipsum- que pugnat Eusebius ut in præliminaribus ad com- mentaria in Psalmos comprobatum est. De hypo- stasi, mostúcet, vero quæstio erat etiam inter Catholicos: quorum alii tres hypostases in Trini- tate profitebantur, alii unam, non re, sed nomine tantum inter se discrepantes. Nam cum Ariani ab exortu hæreseos tres hypostases in Trinitate pro- fessi essent, ac indotasis, teste Athanasio, sub- stantiam ex se significet; multi Catholicorum non nescii Arianos, dum tres hypostases proferrent, - ex SS. Patribus, in quibus Athanasius passim, et Augustinus, idipsum esse, πρὸς τὸν Θεὸν καὶ ἐν τῷ Bew, apud Deum et in Deo esse dicebant; alii vero el quidem magno numero, illud ¿v tỷ đɛw, quia in Evangelio ita non legitur, suspectum habebant : nain quod Pauliani, Sabelliani, Marcelliani, et Photiniani forteque alii, omnis inter Patrem et Filium tollendæ distinctionis causa, hac loquendi ratione abuteren- tur, illud v to, rejiciebant. Quod vero ait Marcellus, ante creationem fuisse quietem in Deo, sive silentium, ut alias loquitur; id sanam fidem nihil lædit. Licet enim in Deo nulla conditionis vel status mutatio vere exsistat, et Verbum perinde ante. quam Dost creationem et incarnationem in 1. Asterius pro Arianis scribit, contra Asterium 1. Asterius pro Arianis scribit, contra Asterium Marcellus,

1287 DE VITA ET SCRIPTIS B 1288 tiam Verbum fuisse narrant Basilius et Theodore- tus, ne semel quidem memorat Eusebius Cæsa- riensis: unde palam sit in libro Marcelli contra Asterium nihil hujusmodi deprehensum esse. III. An dixerit Verbum esse, et Filium non fuisse ante Mariam. Deo Patre manserit et maneat; humano tamen lo- A et extensionem, quain secundum Marcelli senten- quendi more, descendisse, exiisse, egressum esse, pariterque quiescere et silere dicitur. Paulo post au- tem (p. 40) hæc Marcelli verba vehementer carpit Eusebius Sciebat autem illud conducere, ut crede- rent unum Deum esse. Ideo sic eum alloquitur : Ego sum qui sum '; › ut extra se nullum alium esse Deum doceret. Proclive est autem, ut arbitror, cuique prudenti, id ab humano quo- dam, exiguo et humili exemplo intelligere: neque enim potest quisquam verbum hominis potentia et substantia separare. Unum est enim atque idem cum homine Verbum : quæ si seorsim ab aliis accipian- tur, a recta sane fide desciscunt. Verum ex aliis Marcelli locis palam videtur eum comparatione hominis et verbi sui uti; ut comprobet Verbum unam et eamdem, quam Pater habet, substantiam habere nam paulo inferius hæc Marcelli verba le- guntur : Τίς γὰρ οὕτως ἢ τῶν ἁγίων ἀγγέλων ἢ τῶν ἀνδρῶν δικαίων ἀξιόπιστος ἦν, τὴν ἐκ τοῦ Θεοῦ προσώπου ὁρισθεῖσαν αὐτῷ τιμωρίαν λῦσαι· εἰ μὴ αὐτὸς ὁ Λόγος ὁ συμπαρὼν καὶ συμπλάττων, πρὸς ὃν ὁ Πατὴρ, Ποιήσωμεν ἄνθρωπον, ἔφη, οὐκ ὄντος ἑτέρου Θεοῦ τοῦ συμπλάττειν αὐτῷ δυναμένου; Id est : Quis enim tanta dignitate fuit, vel sanctorum angelorum, vel justorum virorum, qui destinatum ex persona Dei homini supplicium solveret, nisi Verbum solum, quod una Deo aderat, et una cum illo effor- mabat hominem: ad quem Pater dicebat: ‹ Facia- mus hominem ad imaginem et similitudinem no- stram : › cum non esset alius Deus, qui cum illo effor- mare pusset ? Hinc mihi planum videtur, Marcellum distinctionem inter Patrem et Verbum admisisse, atque alium et alium existimasse: unumque so- lummodo negasse; videlicet Verbum alium a Patre Deum esse, aliamque substantiam obtinere. Verum Eusebius, qui, uti alias commonstratum est, aliam a paterna deitatem, aliamque substantiam in Verbo constituit, ex consequenti Marcellum damnaverit necesse est, qui adversam huic opinionem propu- gnat : quod vero adjicit Marcellum putare, Patrem et Verbum unum et idem esse, solisque nominibus distingui; id ille non ex perspicuis Marcelli dictis comprobat sed quia æstimat, Patrem et Verbum si unus et idem numero Deus sit, unum etiam esse D secundum alias omnes rationes, ita ut nulla dis- tinctio deprehendatur; ideo Marcellum, qui Pa- trem et Verbum unum Deum unamque substantiam esse defendit, nullam omnino nisi nominum dis- tinctionem admittere contendit. Si vero Marcellus vere distinctionem inter Patrem et Verbum admi- serit, hinc explices illam Dei Patris dilatationem et extensionem, quam Marcellum docuisse testifi- cantur; dicasque si vere Marcellus ita dixerit, ipsum his vocibus nihil aliud intellexisse, quam emissio- nem Filii ad creationem peragendam: quam SS. Patres passim exprimunt. Hanc vero dilatationem * Exod. 1, 14. * Gen. 1, 26. Ad hæc Marcello crimini dat Eusebius, quod dixe- rit, Verbum ingenitum esse ac tune solum Filium Dei factum fuisse, cum carnem assumpsit ex Maria. Verum non sat sibi constare videtur Eusebius : nam in excerptis Marcelli quæ affert, nomen Patris et Filii, Patris item et Verbi, etiam pro tempore creationem antecedente passim usurpatuın videas ; sub initium ergo lib. 1, p. 4 et 5, hanc effert Mar- celli sententiam : Λόγον αὐτὸν μόνον διδοὺς ἡνωμέ- νον τῷ Θεῷ · καὶ τοῦτο εἶναι ἀΐδιον καὶ ἀγέννητον, ἔν τε εἶναι καὶ αὐτὸν τῷ Θεῷ, ὀνόμασι μὲν διαφόροις Πατρὸς καὶ Υἱοῦ χρηματίζοντα, οὐσίᾳ δὲ καὶ ὑπο otássi Ev övta. Id est: Ipsum tantummodo Verbum esse concedens, Deo unitum : ipsumque æternum esse et ingenitum; unumque esse cum Deo, nominibus quidem diversis Patris et Filii vocatum, essentia vero et hypostasi unum. In Marcelli excerptis ab Eusebio allatis, semper ille Patris et Verbi nomine utitur : unde videtur Eusebius ex consequenti tantum banc hæresin Marcello affinxisse : nimirum sic ille frequenter in libris contra Marcellum argu- tatur: Si Verbum est åtôtov, sempiternum, inde Csequitur non fuisse genitum : nam quod gignitur, posterius est illo qui gignit, vereque dicitur non fuisse antequam gigneretur, atque adeo ¿tôrov sive sempiternum esse nequit. Cum ergo Marcellus dicat Verbum esse at&tov sive sempiternum, non ge- nitum fuisse credat oportet. Sic ille cum Arianis loquitur, non animadvertens non magis repugnare · Patrem ab æterno gignere, quam ab æterno esse: nec posterioritatem ullam temporis in Filio inde inferri, quod gignatur: nam esse et gignere in Deo Patre simul sunt et intelliguntur, nec aliud sine alio esse unquam potuit; atque adeo Filium æternum perinde atque Patrem esse, ut semper docuit ca- tholica Ecclesia. Quod autem spectat ad vocem dyév testificatur Eusebius, duo potissimum sunt consi- vntov, non genitum, quam Verbo ascribi a Marcello deranda : primo quidem non haberi illam in ex- cerptis Marcelli quæ affert Eusebius; proinde vi- deri ex conjectura et consequentia Marcello ascri- ptam fuisse, quia videlicet ex Eusebii ratiocinio superius allato, quod åt̃ôtov sive æternum est, non potest esse genitum. Secundo autem certum est Arianos in vocibus ἀγένητον, non factum, et ἀγέν vntov, non genitum, semper lusisse, ut sexcenties apud Athanasium observes. Nam, quia Pater solus ¿yévvŋtos, sive non genitus, est, fatentibus etiam Catholicis; illi voce ἀγέννητος et ἀγένητος promi scue et subdole utentes, Filium non esse ȧyévŋ-

1287 DE VITA ET SCRIPTIS B 1288 tiam Verbum fuisse narrant Basilius et Theodore- tus, ne semel quidem memorat Eusebius Cæsa- riensis: unde palam sit in libro Marcelli contra Asterium nihil hujusmodi deprehensum esse. III. An dixerit Verbum esse, et Filium non fuisse ante Mariam. Deo Patre manserit et maneat; humano tamen lo- A et extensionem, quain secundum Marcelli senten- quendi more, descendisse, exiisse, egressum esse, pariterque quiescere et silere dicitur. Paulo post au- tem (p. 40) hæc Marcelli verba vehementer carpit Eusebius Sciebat autem illud conducere, ut crede- rent unum Deum esse. Ideo sic eum alloquitur : Ego sum qui sum '; › ut extra se nullum alium esse Deum doceret. Proclive est autem, ut arbitror, cuique prudenti, id ab humano quo- dam, exiguo et humili exemplo intelligere: neque enim potest quisquam verbum hominis potentia et substantia separare. Unum est enim atque idem cum homine Verbum : quæ si seorsim ab aliis accipian- tur, a recta sane fide desciscunt. Verum ex aliis Marcelli locis palam videtur eum comparatione hominis et verbi sui uti; ut comprobet Verbum unam et eamdem, quam Pater habet, substantiam habere nam paulo inferius hæc Marcelli verba le- guntur : Τίς γὰρ οὕτως ἢ τῶν ἁγίων ἀγγέλων ἢ τῶν ἀνδρῶν δικαίων ἀξιόπιστος ἦν, τὴν ἐκ τοῦ Θεοῦ προσώπου ὁρισθεῖσαν αὐτῷ τιμωρίαν λῦσαι· εἰ μὴ αὐτὸς ὁ Λόγος ὁ συμπαρὼν καὶ συμπλάττων, πρὸς ὃν ὁ Πατὴρ, Ποιήσωμεν ἄνθρωπον, ἔφη, οὐκ ὄντος ἑτέρου Θεοῦ τοῦ συμπλάττειν αὐτῷ δυναμένου; Id est : Quis enim tanta dignitate fuit, vel sanctorum angelorum, vel justorum virorum, qui destinatum ex persona Dei homini supplicium solveret, nisi Verbum solum, quod una Deo aderat, et una cum illo effor- mabat hominem: ad quem Pater dicebat: ‹ Facia- mus hominem ad imaginem et similitudinem no- stram : › cum non esset alius Deus, qui cum illo effor- mare pusset ? Hinc mihi planum videtur, Marcellum distinctionem inter Patrem et Verbum admisisse, atque alium et alium existimasse: unumque so- lummodo negasse; videlicet Verbum alium a Patre Deum esse, aliamque substantiam obtinere. Verum Eusebius, qui, uti alias commonstratum est, aliam a paterna deitatem, aliamque substantiam in Verbo constituit, ex consequenti Marcellum damnaverit necesse est, qui adversam huic opinionem propu- gnat : quod vero adjicit Marcellum putare, Patrem et Verbum unum et idem esse, solisque nominibus distingui; id ille non ex perspicuis Marcelli dictis comprobat sed quia æstimat, Patrem et Verbum si unus et idem numero Deus sit, unum etiam esse D secundum alias omnes rationes, ita ut nulla dis- tinctio deprehendatur; ideo Marcellum, qui Pa- trem et Verbum unum Deum unamque substantiam esse defendit, nullam omnino nisi nominum dis- tinctionem admittere contendit. Si vero Marcellus vere distinctionem inter Patrem et Verbum admi- serit, hinc explices illam Dei Patris dilatationem et extensionem, quam Marcellum docuisse testifi- cantur; dicasque si vere Marcellus ita dixerit, ipsum his vocibus nihil aliud intellexisse, quam emissio- nem Filii ad creationem peragendam: quam SS. Patres passim exprimunt. Hanc vero dilatationem * Exod. 1, 14. * Gen. 1, 26. Ad hæc Marcello crimini dat Eusebius, quod dixe- rit, Verbum ingenitum esse ac tune solum Filium Dei factum fuisse, cum carnem assumpsit ex Maria. Verum non sat sibi constare videtur Eusebius : nam in excerptis Marcelli quæ affert, nomen Patris et Filii, Patris item et Verbi, etiam pro tempore creationem antecedente passim usurpatuın videas ; sub initium ergo lib. 1, p. 4 et 5, hanc effert Mar- celli sententiam : Λόγον αὐτὸν μόνον διδοὺς ἡνωμέ- νον τῷ Θεῷ · καὶ τοῦτο εἶναι ἀΐδιον καὶ ἀγέννητον, ἔν τε εἶναι καὶ αὐτὸν τῷ Θεῷ, ὀνόμασι μὲν διαφόροις Πατρὸς καὶ Υἱοῦ χρηματίζοντα, οὐσίᾳ δὲ καὶ ὑπο otássi Ev övta. Id est: Ipsum tantummodo Verbum esse concedens, Deo unitum : ipsumque æternum esse et ingenitum; unumque esse cum Deo, nominibus quidem diversis Patris et Filii vocatum, essentia vero et hypostasi unum. In Marcelli excerptis ab Eusebio allatis, semper ille Patris et Verbi nomine utitur : unde videtur Eusebius ex consequenti tantum banc hæresin Marcello affinxisse : nimirum sic ille frequenter in libris contra Marcellum argu- tatur: Si Verbum est åtôtov, sempiternum, inde Csequitur non fuisse genitum : nam quod gignitur, posterius est illo qui gignit, vereque dicitur non fuisse antequam gigneretur, atque adeo ¿tôrov sive sempiternum esse nequit. Cum ergo Marcellus dicat Verbum esse at&tov sive sempiternum, non ge- nitum fuisse credat oportet. Sic ille cum Arianis loquitur, non animadvertens non magis repugnare · Patrem ab æterno gignere, quam ab æterno esse: nec posterioritatem ullam temporis in Filio inde inferri, quod gignatur: nam esse et gignere in Deo Patre simul sunt et intelliguntur, nec aliud sine alio esse unquam potuit; atque adeo Filium æternum perinde atque Patrem esse, ut semper docuit ca- tholica Ecclesia. Quod autem spectat ad vocem dyév testificatur Eusebius, duo potissimum sunt consi- vntov, non genitum, quam Verbo ascribi a Marcello deranda : primo quidem non haberi illam in ex- cerptis Marcelli quæ affert Eusebius; proinde vi- deri ex conjectura et consequentia Marcello ascri- ptam fuisse, quia videlicet ex Eusebii ratiocinio superius allato, quod åt̃ôtov sive æternum est, non potest esse genitum. Secundo autem certum est Arianos in vocibus ἀγένητον, non factum, et ἀγέν vntov, non genitum, semper lusisse, ut sexcenties apud Athanasium observes. Nam, quia Pater solus ¿yévvŋtos, sive non genitus, est, fatentibus etiam Catholicis; illi voce ἀγέννητος et ἀγένητος promi scue et subdole utentes, Filium non esse ȧyévŋ-

1289 MARCELLI ANCYRANI. B est. 1290 V. In libro Marcelli nihil aperte erroneum fuisse videtur. Ex his porro liqueat in Marcelli contra Asterium libro nihil erroris aut hæretica sententiæ, aperte saltem deprehensum fuisse : nam quæ Eusebius affert, ad sananı doctrinam reduci facile possunt. Quodsi quid ulterius præter rectam opinionem dixisset Marcellus, id sane non prætermissurus erat Eusebius, qui in Marcellum commotus et nul- lam non sectatus lædendi viam, non solum ea quæ cum colore saltem aliquo carpi et reprehendi pos- sunt, sed etiam ea quæ sana et orthodoxa sunt, exagitat et impietatis accusat. Cum autem synodus Romana sub Julio anno 342, et Sardicensis anno 347, librum Marcelli, examinatis et ponderatis sententiis, errore vacuum declaraverint, non potest in Marcelli librum sententia dici. Verum aliunde tanta est virorum insignium, qui adversum tuentur, auctoritas, ut vix excusare Marcellum liceat. Quam- obrem existimo, rem ita temperasse Marcellum, ut si quid pravæ opinionis in libro suo inseruerit, id verborum an bagibus et circuitionibus involutum, facile potuerit in bonam partem deflecti; cum autem ille in familiaribus colloquiis ad pravam sententiam dicta sua derivarit, hinc in multorum offensionem incurrisse, ut infra dicitur. Tov sive non factum, atque adeo factum et condi- A ille a catholica doctrina deflectebat, ut conspicuum tum fuisse dicebant. Eadem vero ratione potuit Eusebius Marcello de Filio loquenti vocem ¿yÉV- vntov, sive non-genitum affingere; qui ȧyévηtov, sive non-factum dixisset. Et sane qui vere Patrem et Filium in Trinitate admittit, ut Marcellus, ge- nerationem admittat necesse est; neque potest di- cere Filium esse ȧyéventov sive non-genitum. IV. Cur dicat Verbum post incarnationem tantum esse imaginem Dei et primogenitum omnis creaturæ. Adjicit Eusebius dixisse Marcellum, Verbum tunc solum imaginem Dei invisibilis et primogeni- tum omnis creaturæ factum fuisse, cum carnem assumpsit. Hæc vero diserte babet Marcellus (p. 24): Consequens esse arbitror paucis de imagine disse- rere; scripsit enim [Asterius]: Alius autem est ex ipso genitus, qui est imago Dei invisibilis. Ideo ima- ginis Dei invisibilis meminit Asterius, ut doceat, Deum a Verbo tantum differre, quantum differt homo ab imagine sua. Et nonnullis interjectis addit: Palam igitur est, Verbum, antequam corpus nostrum assumpsisset, per se non exstitisse imaginem invisibi- lis Dei. Quia igitur Ariani hoc Scripturæ loco, Est imago Dei invisibilis, ad suam tutandam hæresin abutebantur; Marcellus ratus imaginem Dei invisi- bilis, visibilem esse, nec rem invisibilem imaginis rationem obtinere, hunc locum de Christo incar- nato et visibili proferri pugnat, ut Asterii argu- mento obsistat. Etsi vero hic Scripturæ locus con- gruentius possit ad argutationem Arianorum con- futandam explicari, eo tamen nomine Marcellus non erroris accusandus est, dum ne similitudinem cum Patre sustulerit; quod ne credideris admi- sisse : nemo enim unquam Marcellum inter Ano- mœos computavit. Quæ vero fuerit ea in re plana et perspicua Marcelli sententia, ex paucis quæ supersunt excerptis, expiscari non possumus : nam verisimile est Eusebium multa consulto tacuisse : certum item est,. narrantibus synodis Romana et Sardicensi, loca´Eusebium subdole detruncasse, et mutilas sententias attulisse, ut facilius posset Mar- cello hæc et illa pro libidine vitio vertere. Pariter- que in interpretatione dicti illius, Primogenitus omnis creaturæ³, nihil hæreseos deprehendas. Quo- circa, sic ille, sanctissimum istud Verbum non di- D Sirmiensem episcopum adlectus, quem magistro cebatur ante incarnationem, primogenitus omnis creaturæ. Num quomodo fieri poterat, ut is, qui sem- per erat, alicujus esset primogenitus ? sed primus ille novus homo, in quem omnia volebat Deus instau- rare, sacræ Scripturæ primogenitum omnis creaturæ appellant. Nimirum Ariani hoc dictum, primogeni- tum omnis creaturæ, ad suum de Verbo Dei tuen- dum errorem usurpabant: eo enim processerant in pietatis ut dicerent, Verbum Dei inter res crea- tas primum esse. Quare Marcellus in hominem Christum dicti hujus interpretationem derivabat ut Asterii argumentum depelleret ; qua in re nihil • Coloss. 1, 15. PATROL. GR. XVIII. CAPUT IV. NUM MARCELLUS ERROREM DE VERBO ET FILIO DEI IN DECURSU VITÆ VOCE VEL SCRIPTO TRADIDERIT. I. Marcellum Photini discipuli hæresis in suspicionem adduxit. II. In colloquiis ipse errores sparsisse putatur. III. Athanasius eum pro suspecto, Basilius pro hæretico habuit. IV. Marcellus et Marcelliani in fidei professionibus catholice loquuntur. I. Marcellum Photini discipuli bæresis in suspicionem adduxit. Marcellus synodorum Romanæ et Sardicensis judicio absolutus, ut dictum est, utcunque sarcito, quod in fama tulerat, detrimento, jam suspicione liber et vacuus videbatur. Verum nec diu postea, novis etiam Catholicorum accusationibus impetitus est. Occasio fuit exorta Photini hæresis: is enim sub Marcelli disciplina institutus, ac deinde in suo ascripserat Eusebius errorem late spargere cœpit, Christum non ante ortum ex Maria Virgine Filium Dei fuisse dictitans: quare ille multis in synodis damnatus abdicatusque est : Et hoc ipsum, inquit Sulpicius Severus, Marcellum gravabat, quia Photinus auditor ejus fuisse in adolescentia videba- tur. Haustum a Photino ex Marcelli magisterio er- rorem opinabantur multi cum maxime, licet in suo adversus Asterium libro ejusmodi nihil aperto profiteretur; aliqua tamen essent, quæ viderentur eam in partem propendere. Importune igitur ma- gistro accidit, ut quam ille doctrinam tradidisse 41

1291 DE VITA ET SCRIPTIS 1902 accusatus fuerat, eamdem discipulus palam disse- A Non alium sane librum videtur carpere Basilius : minaret. Hinc multis suspectus Marcellus esse cœpit, quod putarent Photinum eorum interpretem agere, quæ Marcellus doctor obscure et subdole scripsisset. II. In colloquis errores sparsisse putatur. non legitur enim Marcellum alium edidisse li- brum, quam illum contra Asterium, cui titulus, De subjectione Domini, teste Hilario. Verum dicet quispiam, an Basilius hæreticum ac damnзndum librum censeat, qui in synodis Romana et Sardi- censi ut orthodoxus admissus fuerit. Huic argu- mento ut occurratur, repetenda illa quæ supra diximus, Marcellum videlicet ita rem temperare potuisse, ut dicta ejus possent in bonam malamve partem deflecti. Cum autem ille synodorum judicio præsens causam defenderet, et sanam catholicam- que dictorum mentem tueretur; SS. Patres, quod nullam liber impietatem palam et præ se ferret, et effata ejus catholice possent, ut Marcellus conten- B debat, accipi, ut insontem cum libro suo hominem. absolutum dimiserunt. Nam quid vere in animo volveret Marcellus, quid imo pectore sentiret, it unius Dei judicio permittebatur. Sub hæc, ut arbi. trabantur multi, cum in familiaribus colloquiis Marcellus dicta sua secundum hæreticam mentera Alia item intervenit suspicandi occasio; Marcellus enim nova quædam miscere, et ambiguis prædicationi- bus, ejus in quam Photinus erupit, doctrinæ viam quærere deprehensus est (1). Homo quippe garrulus et loquacissimus, ut habet Eusebius, et ex ejus quæ supersunt fragmentis videre est, dum in quo- tidianis fabulationibus et colloquiis, obscurius in libello tradita explanaret, ad eam quam in synodis Romana et Sardicensi repudiaverat, opinionem re- cidere forte comperiebatur. Hinc late, per Orientem maxime, sparsus rumor Marcellum impie de Filio Dei sentire, eademque ipsa docere quæ in Ariano- rum accusationibus ferebantur. Non una tamen fuit omnium de Marcello sententia; nam, Epipha- nio teste, multi pro Marcello stabant,, in quibus Paulinus Antiochenus episcopus : idque signum discipulis explanaret, ejusque rei fama late vaga- est manifestum, non palam et aperte Marcellum impia protulisse dogmata; sed ita perplexe locutum, ut hinc opinionum ſacta sint divortia; aliis catho- lice, perverse et impie aliis sentire virum putan- tibus. III. Athanasius eum pro suspecto, Basilius pro hæretico habuit. retur, tunc demum subdole actum Marcello credi- tum est, ipseque sui interpres librum prava mente conscriptum declarasse videtur. Etsi porro res in dubio versetur, num vere Marcellus in eam, de qua plerumque accusatus fuit, impietatem deciderit: nam cum Epiphanius Marcello æqualis, varias hac de re orthodoxorum sententias tunc fuisse testifi- Gravis item Marcello hinc parta invidia videtur, C cetur, nec audeat ipse alterutram in partem con- cum duo Ecclesiæ lumina Athanasius et Basilius errore infectum hominem suspicati sunt. De Atha- nasio quippe hæc testificatur Epiphanius : 'Hpóµŋv δὲ αὐτὸς ἐγὼ χρόνῳ τινὶ τὸν μακαρίτην πάπαν ᾿Αθα νάτιον περὶ τούτου τοῦ Μαρκέλλου, πῶς ἂν ἔχοι περὶ αὐτοῦ. Ὁ δὲ οὔτε ὑπεραπελογήσατο, οὔτε πάλιν πρὸς αὐτὸν ἀπεχθῶς ἐνέχθη· μόνον δὲ διὰ τοῦ προσ ώπου μειδιάσας ὑπέφηνε, μοχθηρίας μὴ μακρὰν αὐτὸν εἶναι, καὶ ὡς ἀπολογησάμενον εἶχε. id est: Cum aliquando beatum papam Athanasium interro- garem, quid de Marcello existimaret, ille neque pur- gavit hominem, neque vero asperius notavit : sed le- niter urridens, non multum ab improbitate abhor- ruisse significavit : et in eorum loco, qui sese pur- gassent, habuit. Longe acrior Basilius, Marcellum pro hæretico habet, ejus impietatem Arianæ ex diametro oppositam æstimat, damnandum homi- minem censet, quia unigenitum quidem dici verbum tradit, quatenus ad usum et ad tempus prodit, ac Tarsus ad eum ex quo prodiit revertitur: neque ante egressum, esse, nec post regressum, subsistere ait. Cujus rei argumentum sunt iniquæ illius syngraphæ libri. Cætera superius allata sunt. Jam vero quæ- ratur num iniqua illa συγγραφή, quam memoral Basilius, idem ipse liber sit, qui in synodis Ro- mana et Sardicensi errore vacuus declaratus est. D cedere, quid possumus nos tot ab inde elapsis sæ- culis æstimare? grave tamen argumentum contra Marcellum hinc eruitur, quod tanti doctores Basi- lius et Athanasius, quibus non facile erat verba dare, eum vel prorsus hæreticum, vel admodum suspectum habuerint. IV. Marcellus et Marcelliani in fidei professionibus ca- tholice loquuntur. Ut ut sit de Marcelli opinione, exploratum sane est cum illum, tum discipulos ejus in fidei formulis quas obtulere, ubi sibi ascriptum erro- rem damnant et repudiant, non pœnitentium et re- sipiscentium more id agere; sed addita semper cautione adversariorum calumnias depellere, nec se ita sentisse confiteri. Id observes apud Epipha- nium in Formula fidei Marcelli, Julio oblata, ubi is se ita sensisse negat ut Ariani dictitabant : et in luculenta fidei formula in legatione Eugenii, quam nunc primum e tenebris eruimus, sic legitur: Ne- que enim censemus alium esse Filium, alium esse Verbum, ut quidam nos sentire mentiti sunt: iten in Expositione fidei ad Dioca'sarienses episcopos oblata, aiunt Marcelliani se libenter Patribus re- spondere sciscitantibus, ut falso oblata sibi teme- ratæ religionis crimina propulsarent, διὰ μάλιστα τοὺς βουλομένους ματαίως θρυλλεῖν περὶ ἡμῶν τινα (1) Hilar. Fragm.

1291 DE VITA ET SCRIPTIS 1902 accusatus fuerat, eamdem discipulus palam disse- A Non alium sane librum videtur carpere Basilius : minaret. Hinc multis suspectus Marcellus esse cœpit, quod putarent Photinum eorum interpretem agere, quæ Marcellus doctor obscure et subdole scripsisset. II. In colloquis errores sparsisse putatur. non legitur enim Marcellum alium edidisse li- brum, quam illum contra Asterium, cui titulus, De subjectione Domini, teste Hilario. Verum dicet quispiam, an Basilius hæreticum ac damnзndum librum censeat, qui in synodis Romana et Sardi- censi ut orthodoxus admissus fuerit. Huic argu- mento ut occurratur, repetenda illa quæ supra diximus, Marcellum videlicet ita rem temperare potuisse, ut dicta ejus possent in bonam malamve partem deflecti. Cum autem ille synodorum judicio præsens causam defenderet, et sanam catholicam- que dictorum mentem tueretur; SS. Patres, quod nullam liber impietatem palam et præ se ferret, et effata ejus catholice possent, ut Marcellus conten- B debat, accipi, ut insontem cum libro suo hominem. absolutum dimiserunt. Nam quid vere in animo volveret Marcellus, quid imo pectore sentiret, it unius Dei judicio permittebatur. Sub hæc, ut arbi. trabantur multi, cum in familiaribus colloquiis Marcellus dicta sua secundum hæreticam mentera Alia item intervenit suspicandi occasio; Marcellus enim nova quædam miscere, et ambiguis prædicationi- bus, ejus in quam Photinus erupit, doctrinæ viam quærere deprehensus est (1). Homo quippe garrulus et loquacissimus, ut habet Eusebius, et ex ejus quæ supersunt fragmentis videre est, dum in quo- tidianis fabulationibus et colloquiis, obscurius in libello tradita explanaret, ad eam quam in synodis Romana et Sardicensi repudiaverat, opinionem re- cidere forte comperiebatur. Hinc late, per Orientem maxime, sparsus rumor Marcellum impie de Filio Dei sentire, eademque ipsa docere quæ in Ariano- rum accusationibus ferebantur. Non una tamen fuit omnium de Marcello sententia; nam, Epipha- nio teste, multi pro Marcello stabant,, in quibus Paulinus Antiochenus episcopus : idque signum discipulis explanaret, ejusque rei fama late vaga- est manifestum, non palam et aperte Marcellum impia protulisse dogmata; sed ita perplexe locutum, ut hinc opinionum ſacta sint divortia; aliis catho- lice, perverse et impie aliis sentire virum putan- tibus. III. Athanasius eum pro suspecto, Basilius pro hæretico habuit. retur, tunc demum subdole actum Marcello credi- tum est, ipseque sui interpres librum prava mente conscriptum declarasse videtur. Etsi porro res in dubio versetur, num vere Marcellus in eam, de qua plerumque accusatus fuit, impietatem deciderit: nam cum Epiphanius Marcello æqualis, varias hac de re orthodoxorum sententias tunc fuisse testifi- Gravis item Marcello hinc parta invidia videtur, C cetur, nec audeat ipse alterutram in partem con- cum duo Ecclesiæ lumina Athanasius et Basilius errore infectum hominem suspicati sunt. De Atha- nasio quippe hæc testificatur Epiphanius : 'Hpóµŋv δὲ αὐτὸς ἐγὼ χρόνῳ τινὶ τὸν μακαρίτην πάπαν ᾿Αθα νάτιον περὶ τούτου τοῦ Μαρκέλλου, πῶς ἂν ἔχοι περὶ αὐτοῦ. Ὁ δὲ οὔτε ὑπεραπελογήσατο, οὔτε πάλιν πρὸς αὐτὸν ἀπεχθῶς ἐνέχθη· μόνον δὲ διὰ τοῦ προσ ώπου μειδιάσας ὑπέφηνε, μοχθηρίας μὴ μακρὰν αὐτὸν εἶναι, καὶ ὡς ἀπολογησάμενον εἶχε. id est: Cum aliquando beatum papam Athanasium interro- garem, quid de Marcello existimaret, ille neque pur- gavit hominem, neque vero asperius notavit : sed le- niter urridens, non multum ab improbitate abhor- ruisse significavit : et in eorum loco, qui sese pur- gassent, habuit. Longe acrior Basilius, Marcellum pro hæretico habet, ejus impietatem Arianæ ex diametro oppositam æstimat, damnandum homi- minem censet, quia unigenitum quidem dici verbum tradit, quatenus ad usum et ad tempus prodit, ac Tarsus ad eum ex quo prodiit revertitur: neque ante egressum, esse, nec post regressum, subsistere ait. Cujus rei argumentum sunt iniquæ illius syngraphæ libri. Cætera superius allata sunt. Jam vero quæ- ratur num iniqua illa συγγραφή, quam memoral Basilius, idem ipse liber sit, qui in synodis Ro- mana et Sardicensi errore vacuus declaratus est. D cedere, quid possumus nos tot ab inde elapsis sæ- culis æstimare? grave tamen argumentum contra Marcellum hinc eruitur, quod tanti doctores Basi- lius et Athanasius, quibus non facile erat verba dare, eum vel prorsus hæreticum, vel admodum suspectum habuerint. IV. Marcellus et Marcelliani in fidei professionibus ca- tholice loquuntur. Ut ut sit de Marcelli opinione, exploratum sane est cum illum, tum discipulos ejus in fidei formulis quas obtulere, ubi sibi ascriptum erro- rem damnant et repudiant, non pœnitentium et re- sipiscentium more id agere; sed addita semper cautione adversariorum calumnias depellere, nec se ita sentisse confiteri. Id observes apud Epipha- nium in Formula fidei Marcelli, Julio oblata, ubi is se ita sensisse negat ut Ariani dictitabant : et in luculenta fidei formula in legatione Eugenii, quam nunc primum e tenebris eruimus, sic legitur: Ne- que enim censemus alium esse Filium, alium esse Verbum, ut quidam nos sentire mentiti sunt: iten in Expositione fidei ad Dioca'sarienses episcopos oblata, aiunt Marcelliani se libenter Patribus re- spondere sciscitantibus, ut falso oblata sibi teme- ratæ religionis crimina propulsarent, διὰ μάλιστα τοὺς βουλομένους ματαίως θρυλλεῖν περὶ ἡμῶν τινα (1) Hilar. Fragm.

1293 MARCELLI ANCYRANI. Çevεð. Cum autem Marcellus et discipuli secundum A orthodoxam sententiam fidei formulas suas semper concinnarint, et aliunde a multis sanctorum Pa- trum Marcello æqualium pro hæreticis vel suspe- ctis habiti fuerint, non mirum si tanta fuerit circa Marcelli fidem sententiarum varietas, quantam exhibet Epiphanius. CAPUT V. NUM ATHANASIUS MARCELLUM UNQUAM A COMMUNIONE SUA RENOVERIT. removerat ante annum 358. II. Nec instigante postea Basilio id egit. B C rat ante annum 358. Fragm. 2, p. 1300. Athanasius, qui multis annis Marcello fortuna- rum consors et amicus fuerat, demum sparsis ru- moribus, et clarorum hominum testimoniis abdu- ctus, quem prius pro facultate defenderat, suspe- ctum habere cœpit. Id Epiphanio teste ediscimus : cui, utpote ab Athanasio ipso audita narranti, fidem derogare non licet. Verum Hilarius, item æqualis, eo ventum esse testificatur, ut etiam Marcello communionem Athanasius negaret. Sed cur abnegata communionis, sic ille, Athanasius reus esse rescribitur? Nunquid propter libri vitium Marcellus abstentus est? Testes ipsi sunt, ex institu- tis ejus Photinum perversitatis istius initia sumpsisse. Nam negata sibi ab Athanasio communione, in- gressu sese ecclesiæ Marcellus abstinuit. Ita com- munio cum eo in ista fide de subjectione et tradi- tioke regni docet : negata rursum pravitate do- ctrinæ alterius ostendit. Ex Hilario, ut videtur, mutuatus Sulpicius Severus, idipsum narrat his verbis : Interjecto deinde tempore, Athanasius cum Marcellum parum sanæ fidei esse comperisset, a communione suspendit. Habuitque ille hanc verecun- diam, ut tanti viri judicio notatus sponte concederet. Cæterum antea innocens, postea depravatus, videri polerat jam tum nocens fuisse, cum de eo fuerat judicatum. Sed hæc Hilarius, quem Sulpicius au- clorem habet, ex synodi Sirmiensis, in qua Photi- nus anno 349 damnatus est, rescripto mutuatur. Cum autem hanc synodum Ariani solummodo præ- D sules celebraverint, nulla iis fides habenda, qui sexcenta similia contra Athanasium et Marcellum, tum verbo tum scripto, spargere solebant. Ad hæc Athanasius saltem ad annum usque 558, Marcel- lum ut insontem et fraudibus Arianorum circum- ventum defendit, ut videre est in Apologia contra Arianos, in Apologia de ſuga, et in Historia Aria- norum ad monachos : unde propalam sit non modo communionis societatem cum illo fovisse; sed etiam nondum in illam venisse contra Marcellum suspicionem, quam memorat Epiphanius. Et sane concors est pene omnium sententia, huic Hilarii testimonio, utpote ab Arianis accepto, nullam esse tidem habendam. II. Nec instigante Basilio id egit. 1204 Non desunt qui Marcellum quidem in tempore per Hilarium annotato, nondum ab Athanasio damnatum fuisse existiment; sed deinde commo- vente Basilio, ab Athanasio Marcellum et Marcel - lianos a communione remotos fuisse arbitrentur. Et hæc item est Tillemontii opinio. Verum ignora- bant illi Marcellum et asseclas Eugenii et aliorum deputatione Athanasii judicium prævertisse. Cum enim instaret Basilius, urgerent alii episcopi dam- nandumque Marcellum Athanasio dictitarent, re comperta, Marcellus, ut eorum conatus et moli- mina interpellaret, oratores qui causam apud Athanasium suam agerent, ac sui Ancyranæque Ecclesiæ nomine fidei professionem emitterent, delegavit. Cumque legatorum formula sanam pror- sus et orthodoxam fidem præferret, huic Athana- sius cum aliis qui aderant episcopis astipulatus, litteras commendatitias rogantibus concessit. Quod jam neminem inficias iturum arbitror. CAPUT VI. DE MARCELLI ET ECCLESIÆ ANCYRANE AD ATHANA- SIUM LEGATIONE, QUAM NUNC PRIMUM EDIMUS. occasione et quo anno facta legatio fuerit. III. De fidei professione Marcelli nomine recitata. IV. De subscriptionibus Ægyptiorum præsulum. V. Qui fuerit negotii exitus. I. Hujus legationis exemplar unde prodeat. Prodiit ex bibliotheca Scorialensi legatio Mar- celli et Eccl. Ancyranæ ad Athanasium. Hujus autem exemplar Mediolani in biblioth. Ambrosiana inter codices Græcos recenti manu scriptum de- prehendimus. Estque aureum hoc opusculum om- nibus suis numeris et partibus absolutum : sub- scriptiones tamen Ægyptiorum præsulum in fine subnexæ, truncatæ, ut liquidum est, ac mutilæ sunt; ita ut ipsius Athanasii nomen, quod aliis haud dubie præmissum erat, exciderit. Hæc porro subscriptionum sors fuit, ut amanuensium incuria perirent quia illi mera nomina ad rem nihil pertinere arbitrabantur : inde est, quod Sardi- censes subscriptiones mutilæ sint, pariterque Alexandrinæ anni 321. In contestatione autem po- puli Alexandrini anno 356 facta, subscriptiones, quæ magno numero erant, a librariis penitus omissæ sunt. Nil ergo mirum hic subscriptiones mancas el mutilas haberi. II. Qua occasione et quo anno facta legatio fuerit. Quæ causa, quæve occasio hujus mittendæ le- gationis Marcello fuerit, haud difficile est augu- rari. Cum enim anno circiter 571 Basilius et alii episcopi apud Athanasium id molirentur, ut Mar- cellum tanquam novæ hæreseos Arianis ex diametro oppositæ auctorem, ab Ecclesiæ communione submoverent : non nescius Marcellus id eos in perniciem suam machinari, ut proximum peri- cu um declinaret, commendatitias episcoporum 1. Athanasius Marcellum a communione sua non 1. Athanasius Marcellum a communione sua non remove- 1. Hujus legationis exemplar unde prodeat. II. Qua

1293 MARCELLI ANCYRANI. Çevεð. Cum autem Marcellus et discipuli secundum A orthodoxam sententiam fidei formulas suas semper concinnarint, et aliunde a multis sanctorum Pa- trum Marcello æqualium pro hæreticis vel suspe- ctis habiti fuerint, non mirum si tanta fuerit circa Marcelli fidem sententiarum varietas, quantam exhibet Epiphanius. CAPUT V. NUM ATHANASIUS MARCELLUM UNQUAM A COMMUNIONE SUA RENOVERIT. removerat ante annum 358. II. Nec instigante postea Basilio id egit. B C rat ante annum 358. Fragm. 2, p. 1300. Athanasius, qui multis annis Marcello fortuna- rum consors et amicus fuerat, demum sparsis ru- moribus, et clarorum hominum testimoniis abdu- ctus, quem prius pro facultate defenderat, suspe- ctum habere cœpit. Id Epiphanio teste ediscimus : cui, utpote ab Athanasio ipso audita narranti, fidem derogare non licet. Verum Hilarius, item æqualis, eo ventum esse testificatur, ut etiam Marcello communionem Athanasius negaret. Sed cur abnegata communionis, sic ille, Athanasius reus esse rescribitur? Nunquid propter libri vitium Marcellus abstentus est? Testes ipsi sunt, ex institu- tis ejus Photinum perversitatis istius initia sumpsisse. Nam negata sibi ab Athanasio communione, in- gressu sese ecclesiæ Marcellus abstinuit. Ita com- munio cum eo in ista fide de subjectione et tradi- tioke regni docet : negata rursum pravitate do- ctrinæ alterius ostendit. Ex Hilario, ut videtur, mutuatus Sulpicius Severus, idipsum narrat his verbis : Interjecto deinde tempore, Athanasius cum Marcellum parum sanæ fidei esse comperisset, a communione suspendit. Habuitque ille hanc verecun- diam, ut tanti viri judicio notatus sponte concederet. Cæterum antea innocens, postea depravatus, videri polerat jam tum nocens fuisse, cum de eo fuerat judicatum. Sed hæc Hilarius, quem Sulpicius au- clorem habet, ex synodi Sirmiensis, in qua Photi- nus anno 349 damnatus est, rescripto mutuatur. Cum autem hanc synodum Ariani solummodo præ- D sules celebraverint, nulla iis fides habenda, qui sexcenta similia contra Athanasium et Marcellum, tum verbo tum scripto, spargere solebant. Ad hæc Athanasius saltem ad annum usque 558, Marcel- lum ut insontem et fraudibus Arianorum circum- ventum defendit, ut videre est in Apologia contra Arianos, in Apologia de ſuga, et in Historia Aria- norum ad monachos : unde propalam sit non modo communionis societatem cum illo fovisse; sed etiam nondum in illam venisse contra Marcellum suspicionem, quam memorat Epiphanius. Et sane concors est pene omnium sententia, huic Hilarii testimonio, utpote ab Arianis accepto, nullam esse tidem habendam. II. Nec instigante Basilio id egit. 1204 Non desunt qui Marcellum quidem in tempore per Hilarium annotato, nondum ab Athanasio damnatum fuisse existiment; sed deinde commo- vente Basilio, ab Athanasio Marcellum et Marcel - lianos a communione remotos fuisse arbitrentur. Et hæc item est Tillemontii opinio. Verum ignora- bant illi Marcellum et asseclas Eugenii et aliorum deputatione Athanasii judicium prævertisse. Cum enim instaret Basilius, urgerent alii episcopi dam- nandumque Marcellum Athanasio dictitarent, re comperta, Marcellus, ut eorum conatus et moli- mina interpellaret, oratores qui causam apud Athanasium suam agerent, ac sui Ancyranæque Ecclesiæ nomine fidei professionem emitterent, delegavit. Cumque legatorum formula sanam pror- sus et orthodoxam fidem præferret, huic Athana- sius cum aliis qui aderant episcopis astipulatus, litteras commendatitias rogantibus concessit. Quod jam neminem inficias iturum arbitror. CAPUT VI. DE MARCELLI ET ECCLESIÆ ANCYRANE AD ATHANA- SIUM LEGATIONE, QUAM NUNC PRIMUM EDIMUS. occasione et quo anno facta legatio fuerit. III. De fidei professione Marcelli nomine recitata. IV. De subscriptionibus Ægyptiorum præsulum. V. Qui fuerit negotii exitus. I. Hujus legationis exemplar unde prodeat. Prodiit ex bibliotheca Scorialensi legatio Mar- celli et Eccl. Ancyranæ ad Athanasium. Hujus autem exemplar Mediolani in biblioth. Ambrosiana inter codices Græcos recenti manu scriptum de- prehendimus. Estque aureum hoc opusculum om- nibus suis numeris et partibus absolutum : sub- scriptiones tamen Ægyptiorum præsulum in fine subnexæ, truncatæ, ut liquidum est, ac mutilæ sunt; ita ut ipsius Athanasii nomen, quod aliis haud dubie præmissum erat, exciderit. Hæc porro subscriptionum sors fuit, ut amanuensium incuria perirent quia illi mera nomina ad rem nihil pertinere arbitrabantur : inde est, quod Sardi- censes subscriptiones mutilæ sint, pariterque Alexandrinæ anni 321. In contestatione autem po- puli Alexandrini anno 356 facta, subscriptiones, quæ magno numero erant, a librariis penitus omissæ sunt. Nil ergo mirum hic subscriptiones mancas el mutilas haberi. II. Qua occasione et quo anno facta legatio fuerit. Quæ causa, quæve occasio hujus mittendæ le- gationis Marcello fuerit, haud difficile est augu- rari. Cum enim anno circiter 571 Basilius et alii episcopi apud Athanasium id molirentur, ut Mar- cellum tanquam novæ hæreseos Arianis ex diametro oppositæ auctorem, ab Ecclesiæ communione submoverent : non nescius Marcellus id eos in perniciem suam machinari, ut proximum peri- cu um declinaret, commendatitias episcoporum 1. Athanasius Marcellum a communione sua non 1. Athanasius Marcellum a communione sua non remove- 1. Hujus legationis exemplar unde prodeat. II. Qua

4295 DE VITA ET SCRIPTIS B 1208 Achaiæ et Macedoniæ ad Athanasium litteras A iis communionis expetiit, et impetravit, queis eſtlagitavit : nam cum his maxime Athanasio do- ctrinæ consortium et epistolaris familiaritas inter- cedebat : Καὶ τούτου τοῦ δόγματος, inquit Basi- lius (2) de Athanasio, xotvwvoú; poi napеxoμévou, τούς τε τῆς Μακεδονίας, καὶ τῆς ᾿Αχαΐας ἐπισκόπους Tavaç. His impetratis litteris Marcellus tum suo, tum totius Ancyrani cleri nomine, oratores mittit ad Athanasium; Eugenium scilicet diaco- num, aliosque, qui oblata sibi crimina depellerent, et fidei professionem coram Athanasio et Ægy- pliis præsulibus recitarent. Hæc porro legatio in annum 372 commode referatur, cujus computi ratio hoc modo statuitur. Basilius anno 370 in Cæsariensem episcopum cooptatus est : cui fre- quens cum Athanasio epistolarum usus fuit, in ea- rum quæ supersunt postrema de damnando Mar- celo agitur, eamque nos in annum 371 conferen- dam putamus. Hujus autem occasione susceptam legationem et adventum Eugenii Alexandriam in sequentem annum conjicimus, quia tot missis ultro citroque Basilii ad Athanasium, Athanasii ad Basilium litteris, anni. 370 finem, et sequentis maximam partem elapsam putamus. Id autem ex conjectura tantum dicimus, quia exploratum vide- tur id extremis Athanasii vitæ annis, et fortasse mensibus actum esse. Attamen nonnisi augurando, litterarum ultro citroque missarum spatia meti- mur. Certum nihilominus videtur ab anno 371 ad 373 quo Athanasius e vivis excessit, legationem C esse factam. Ut autem cum negotii series, tum legationis yvnsiótŋs apertior evadat, nonnulla hic observare operæ pretium fuerit. Nimirum quo tempore Athanasius et Basilius, missis utrinque epistolis, de rebus ecclesiasticis agebant, scilicet ab anno 370 ad 373 mutuam item Athanasio fuisse cum. Epicteto Corinthi et aliis Achaiæ et Macedoniæ episcopis litterarum de rebus fidem spectantibus consuetudinem, ut in epistola Athanasii ad Epi- ctetum Corinthi anno 371 missa videre est, itein- que ex allato supra Basilii loco comprobatur. Cum ergo novi quidpiam de catholica fide in Ecclesiis Achaiæ et Macedoniæ agitaretur, res statim ad Athanasium deferebatur, ut tanti doctoris auctori- D tate, si quid novi a temerariis ɓominibus, qui bene multi illa tempestate erant, circa Christi doctri- nam proferretur in medium; statim vel compri- meretur, vel confutaretur, ne vulgatum malum latius serperet. Ne multa, inter episcopos Achaia et Athanasium mira erat doctrinæ et religionis consonantia. Cum ergo Marcellus se a Basilio, qui item magna erat apud Athanasium auctoritate, acriter impetitum cerneret, ac instigante Basilio se ab Athanasio damnandum fore prospiceret; ut tanti periculi molem, episcoporum Achaiæ et Ma cedoniæ commendatione, declinaret, litteras ab . munitos legatos suos ad Athanasium misit. In hac autem legatione omnia mirifice quadrant : nam præter illas a Macedoniæ et Achaiæ episco- pis, quo tempore illi cum Athanasio de rebus fidei conjunctis animis tractabant, expetitas lit… teras in fidei professione legationi subjuncta, contra Anomœos maxime, quasi tunc tumultu?n- tes agitur, quod apprime eidem tempori conve- niat; et post fidei formulam a legatis coram Athanasio recitatam, commendatitias ipsi ab Athanasio litteras postulant, quas impetratas, sy- nodo Diocæsariensi protulerunt, ut infra dicimus. III. De fidei professione Marcelli nomine recitata: Athanasius, ut qui multorum et Basilii maxime narratu abductus, suspectam Marcelli fidem habe- ret, oratores de doctrina percontatur. Illi fidei formulam edunt, primoque hæresin Arianam damnant anathemate, ac rò óμooústov profitentur. Hinc sibi ascriptam Filii et Verbi distinctionem repudiant, affirmantque sycophantas esse, qui se ea de re in crimen vocarent: Sabellium proscri- bunt, tresque in Trinitate subsistentes confitentur. Οὐ γὰρ, inquiunt, ἀνυπόστατον τὴν Τριάδα λέγομεν· ἀλλ' ἐν ὑποστάσει αὐτὴν γινώσκομεν. id est, Non enim Trinitatem sine substantia sive hypostasi dici- mus esse, verum in hypostasi ipsam cognoscimus. Ubi animadvertere est Marcellum pro assueto sibi more unam tantum hypostasin in Trinitate admit- tere, quia instasty pro substantia accipiebat. Qua de re actum est in synodo Alexandrina anno 362, ubi allatis ultro citroque rationibus, tam iis qui unam tantum, e quorum numero Marcelliani ; quam iis qui tres hypostases profitebantur, ut suas sibi formulas retinerent concessum est; dum ii qui unam, trium distinctionem; ii vero qui tres hy- postases dicebant, unitatem substantiæ profite- rentur. Sub hæc autem contra Anomœos agitur, qui Filium Patri dissimilem, Spiritum vero san- ctum creaturam esse dicebant. Hinc proceditur ad eorum repudiandam sententiam, qui dicerent Fi- lium Dei in sanctum hominem ex Maria natum perinde atque in aliquem ex prophetis advenisse : quam hæresin a Paulo Samosateno, ut putabatur. ortam, postea redintegravit Nestorius, qua de re gravia in Oriente dissidia excitata sunt: demum damnata Pauli Samosateni et Photini impietate, clauditur fidei formula, qua nullam quarto sæculo luculentiorem, fideique Catholicæ congruentiorem reperias. IV. De subscriptionibus Egyptiorum præsulum. Hac edita confessione, oratores commendatitias litteras ab Athanasio postulant impetrantque. Tum Athanasius cæterique, qui conventui interfuerant, ¦ fidei professionem suffragiis et subscriptione sua muniunt. Hæ porro subscriptiones mutilæ ad nos devenerunt; ita ut Athanasii nomen, quod suffra- (2) Epist. 75. Vide item epist. Athanasii ad Epictetum Corinthi.

1297 MARCELLI ANCYRANI 1998 giis haud dubie præmissum fuerat, non compareat, A non tamen licuisse vobis ipsis rem tanti moments quatuorque tantum præsulum nomina supersint. Primus est Theodulus Oxyrinchi, cujus nuspiam memoria occurrit. Alter est, Plenes episcopus Hermothi, sive Hermethi, is ipse, ut videtur, qui ab Alexandro ordinatus, ab Arianis in Ammonia- cam relegatus fuerat anno 556, quique jam in episcopatu consenuerat. Tertius est Ischyrion episcopus Leonto, sive Leontopolis: idem fortasse qui in synodo Tyria causam Athanasii cum aliis Egyptiis præsulibus strenue gessit. Postremus est Isaac episcopus. Cujus nominis quidam reperitur inter Ægyptios episcopos in subscriptionibus Sar- dicensibus. Alii interciderunt. V. Qui fuerit negotii exitus. B Jam vero restat, ut qui tanti negotii exitus fue- rit aperiamus. Athanasius anno 375 defunctus est : Marcellus vero sequenti 374 ut dictum est. Post ejus obitum, paulo antequam de Marcello scribe- ret Epiphanius, nam rem ille admodum nuperam esse testificatur, quidam Aneyrani ex Marcelli di- scipulis, Patres Diocæsareæ pro fide exsulantes adierunt; videlicet Photinus, Eustathius, alter Photinus, Sigerius, presbyteri; Hyginus diaco- nus, Heraclides subdiaconus, Cyriacus postá- ™, id est, patronus vel defensor, prolatisque com- mendatitiis et communicatoriis Athanasii litteris quas a legatis postulatas impetratasque supra me- minimus, fidei confessionem edunt (1), cui sym- C bolum Nicænum subnectunt. Est autem confessio non absimilis ei quam Athanasio obtulerant : ve- rum in hac diserte, zpíɑ -póswña, sive tres perso- nas in Trinitate confitentur, quod sane magistri sui Marcelli opinioni apprime consonat : nam ille Deum τριπρόσωπον, sive tripersonalem esse dicit, qua de re accusatus ab Eusebio fuerat: errores vero Marcellianis ascriptos anathemate damnant. Is conspectis Diocæsarienses confessores, qui ple- rique omnes Athanasio familiares fuerant, ipsos ad communionem recipiunt. At Basilius (epist. 293) ardentior ecclesiasticæ fidei vindicandæ cupidine, quia semel conceptam de Marcelli impietate opi- nionem vix missam facere poterat, cum Diocæsa- riensibus patribus non leviter expostulat, quod Marcellianos ad communionem inconsultis aliis episcopis admiserint: ait vero: Téw; dè vŨv xat- αξιώσατε ἡμῖν ἀποστείλαι τὰς προτάσεις, ἐφ' αἷς ἐδέξασθε τοὺς Μαρκέλλου· ἐκεῖνο εἰδότες, ὅτι, κἂν πάνυ τὸ καθ᾿ ἑαυτοὺς ἀσφαλίσησθε, μόνοις ἑαυτοῖς ἐπιτρέψαι πρᾶγμα τοσοῦτον οὐκ ὀφείλετε· ἀλλὰ χρὴ καὶ τοὺς ἐν τῇ δύσει, καὶ τοὺς κατὰ τὴν ἀνατολὴν κοινωνικούς συμψήφους αὐτῶν τῇ ἀποκαταστάσει Yavéσðar id est : Vel nunc saltem nobis mittere dignemini rationes et causas, quibus ad recipiendos Marcelli gregales inducti estis : non nescii, etiamsi rcs vestras tulo et considerate statuisse videamini, D permittere; sed oportuisse eorum qui tam in Occi dente, quam in Oriente vestræ communionis erant, calculos et sententiam circa restitutionem illorum exspectare. Ilæc Basilius; vel ignorans ea, quæ Alexandriæ in gratiam Marcelli et asseclarum ab Athanasio gesta fuerant; vel, ut vero similius, ra tus Marcellum et Marcellianos in fidei formulis, quas Athanasio et Diocæsaricasibus obtulerant, subdole et fraudulenter egisse. Etsi vero Diocæsa- riensium ad Basilium responsum nusquam compa‍ reat, cum rebus ipsis, tum subsequentibus gestis suadentibus, exploratum videtur, Diocæsarienses Basilio reposuisse: non licuisse sibi iis, qui omnes Marcello attributos errores proscripserant anathe- mateque damnarant, quique symboli Nicæni fidem professi, insuper a magno illo Athanasio aliisque Ægyptiis episcopis recepti admissique fuerant, ut ejusdem Athanasii litteræ fidem faciebant, commu- nionem ecclesiasticam denegare. His demum, ut credere est, mitigatus Basilius, licet ægre, ad Marcellianos recipiendos animum appulit, ea tamen cautione ut ne videretur se ad Marcellianos accessisse sed Marcellianos in Ecclesiam Dei reductos fuisse. Hæc quippe scribit (epist. 321) ad Petrum Alexan- drinum praesulem : Πολλάκις οὖν ἐχληθεὶς παρὰ τῶν Γαλατῶν, οὐδέποτε ἐδυνήθην αὐτοῖς ἀποκρίνασθαι ἀναμένων τὰς ὑμετέρας επικρίσεις (ἀποκρίσεις]. Καὶ νῦν, ἐὰν ὁ Κύριος δῷ, καὶ θελήσωσιν ἀνασχέσθαι ἡμῶν, ἐλπίζομεν τὸν λαὸν προσάξειν τῇ Ἐκκλησίᾳ· ὡς μὴ αὐτοὺς ἡμᾶς ὀνειδίζεσθαι Μαρκελλιανοῖς προσ- κεχωρηκέναι, ἀλλ' ἐκείνους μέλη γενέσθαι τοῦ σώ- ματος τῆς Ἐκκλησίας τοῦ Χριστοῦ· ὥστε τὸν που νηρὸν ψόγον τὸν κατασκεδασθέντα ἐκ τῆς αἱρέσεως αναφανισθῆναι τῇ ἡμετέρᾳ προσλήψει, καὶ μὴ ἡμᾶς καταισχυνθῆναι ὡς προσθεμένους. Cræca afferre vi- sum est, quia insignis hic locus a Micræo inter- prete præpostere versus fuerat: sic nos reddimus : Galatis frequenter et moleste urgentibus, adhuc non potui quidquam respondere, quod vestram exspecta- rem responsionem. Nunc autem, si faverit Dominus, nobisque ipsi morigeri esse velint, speramus nos po- pulum in Ecclesiam reducturos esse; ut ne possint illud nobis exprobrare, nos ad Marcellianorum par- tes accessisse; sed vere dicatur illos membra corporis Ecclesiæ Christi factos esse; ita ut circumquaque sparsa hæreseos illius infamia, per eorum ad nos accessionem admissionemque de medio tollatur, neque nos tanquam ad partes eorum accedentes, pudore ac dedecore affi- ciamur. Hæc conditio, hic modus a Basilio pro Mar- cellianis recipiendis propositus, et Petro Alexan- drino Athanasii successori, ut verisimile est, et Marcellianis, qui pacem et communionem tanto- pere flagitabant, pergratus perque jucundus fuit. Nam sub hæc nulla de Marcello vel asseclis quæstio occurrit. Hunc ordinem, et exitum Marcelliani tu- multus fuisse mecum spero fatebuntur eruditi. (1) Epiphan. p. 843.

1297 MARCELLI ANCYRANI 1998 giis haud dubie præmissum fuerat, non compareat, A non tamen licuisse vobis ipsis rem tanti moments quatuorque tantum præsulum nomina supersint. Primus est Theodulus Oxyrinchi, cujus nuspiam memoria occurrit. Alter est, Plenes episcopus Hermothi, sive Hermethi, is ipse, ut videtur, qui ab Alexandro ordinatus, ab Arianis in Ammonia- cam relegatus fuerat anno 556, quique jam in episcopatu consenuerat. Tertius est Ischyrion episcopus Leonto, sive Leontopolis: idem fortasse qui in synodo Tyria causam Athanasii cum aliis Egyptiis præsulibus strenue gessit. Postremus est Isaac episcopus. Cujus nominis quidam reperitur inter Ægyptios episcopos in subscriptionibus Sar- dicensibus. Alii interciderunt. V. Qui fuerit negotii exitus. B Jam vero restat, ut qui tanti negotii exitus fue- rit aperiamus. Athanasius anno 375 defunctus est : Marcellus vero sequenti 374 ut dictum est. Post ejus obitum, paulo antequam de Marcello scribe- ret Epiphanius, nam rem ille admodum nuperam esse testificatur, quidam Aneyrani ex Marcelli di- scipulis, Patres Diocæsareæ pro fide exsulantes adierunt; videlicet Photinus, Eustathius, alter Photinus, Sigerius, presbyteri; Hyginus diaco- nus, Heraclides subdiaconus, Cyriacus postá- ™, id est, patronus vel defensor, prolatisque com- mendatitiis et communicatoriis Athanasii litteris quas a legatis postulatas impetratasque supra me- minimus, fidei confessionem edunt (1), cui sym- C bolum Nicænum subnectunt. Est autem confessio non absimilis ei quam Athanasio obtulerant : ve- rum in hac diserte, zpíɑ -póswña, sive tres perso- nas in Trinitate confitentur, quod sane magistri sui Marcelli opinioni apprime consonat : nam ille Deum τριπρόσωπον, sive tripersonalem esse dicit, qua de re accusatus ab Eusebio fuerat: errores vero Marcellianis ascriptos anathemate damnant. Is conspectis Diocæsarienses confessores, qui ple- rique omnes Athanasio familiares fuerant, ipsos ad communionem recipiunt. At Basilius (epist. 293) ardentior ecclesiasticæ fidei vindicandæ cupidine, quia semel conceptam de Marcelli impietate opi- nionem vix missam facere poterat, cum Diocæsa- riensibus patribus non leviter expostulat, quod Marcellianos ad communionem inconsultis aliis episcopis admiserint: ait vero: Téw; dè vŨv xat- αξιώσατε ἡμῖν ἀποστείλαι τὰς προτάσεις, ἐφ' αἷς ἐδέξασθε τοὺς Μαρκέλλου· ἐκεῖνο εἰδότες, ὅτι, κἂν πάνυ τὸ καθ᾿ ἑαυτοὺς ἀσφαλίσησθε, μόνοις ἑαυτοῖς ἐπιτρέψαι πρᾶγμα τοσοῦτον οὐκ ὀφείλετε· ἀλλὰ χρὴ καὶ τοὺς ἐν τῇ δύσει, καὶ τοὺς κατὰ τὴν ἀνατολὴν κοινωνικούς συμψήφους αὐτῶν τῇ ἀποκαταστάσει Yavéσðar id est : Vel nunc saltem nobis mittere dignemini rationes et causas, quibus ad recipiendos Marcelli gregales inducti estis : non nescii, etiamsi rcs vestras tulo et considerate statuisse videamini, D permittere; sed oportuisse eorum qui tam in Occi dente, quam in Oriente vestræ communionis erant, calculos et sententiam circa restitutionem illorum exspectare. Ilæc Basilius; vel ignorans ea, quæ Alexandriæ in gratiam Marcelli et asseclarum ab Athanasio gesta fuerant; vel, ut vero similius, ra tus Marcellum et Marcellianos in fidei formulis, quas Athanasio et Diocæsaricasibus obtulerant, subdole et fraudulenter egisse. Etsi vero Diocæsa- riensium ad Basilium responsum nusquam compa‍ reat, cum rebus ipsis, tum subsequentibus gestis suadentibus, exploratum videtur, Diocæsarienses Basilio reposuisse: non licuisse sibi iis, qui omnes Marcello attributos errores proscripserant anathe- mateque damnarant, quique symboli Nicæni fidem professi, insuper a magno illo Athanasio aliisque Ægyptiis episcopis recepti admissique fuerant, ut ejusdem Athanasii litteræ fidem faciebant, commu- nionem ecclesiasticam denegare. His demum, ut credere est, mitigatus Basilius, licet ægre, ad Marcellianos recipiendos animum appulit, ea tamen cautione ut ne videretur se ad Marcellianos accessisse sed Marcellianos in Ecclesiam Dei reductos fuisse. Hæc quippe scribit (epist. 321) ad Petrum Alexan- drinum praesulem : Πολλάκις οὖν ἐχληθεὶς παρὰ τῶν Γαλατῶν, οὐδέποτε ἐδυνήθην αὐτοῖς ἀποκρίνασθαι ἀναμένων τὰς ὑμετέρας επικρίσεις (ἀποκρίσεις]. Καὶ νῦν, ἐὰν ὁ Κύριος δῷ, καὶ θελήσωσιν ἀνασχέσθαι ἡμῶν, ἐλπίζομεν τὸν λαὸν προσάξειν τῇ Ἐκκλησίᾳ· ὡς μὴ αὐτοὺς ἡμᾶς ὀνειδίζεσθαι Μαρκελλιανοῖς προσ- κεχωρηκέναι, ἀλλ' ἐκείνους μέλη γενέσθαι τοῦ σώ- ματος τῆς Ἐκκλησίας τοῦ Χριστοῦ· ὥστε τὸν που νηρὸν ψόγον τὸν κατασκεδασθέντα ἐκ τῆς αἱρέσεως αναφανισθῆναι τῇ ἡμετέρᾳ προσλήψει, καὶ μὴ ἡμᾶς καταισχυνθῆναι ὡς προσθεμένους. Cræca afferre vi- sum est, quia insignis hic locus a Micræo inter- prete præpostere versus fuerat: sic nos reddimus : Galatis frequenter et moleste urgentibus, adhuc non potui quidquam respondere, quod vestram exspecta- rem responsionem. Nunc autem, si faverit Dominus, nobisque ipsi morigeri esse velint, speramus nos po- pulum in Ecclesiam reducturos esse; ut ne possint illud nobis exprobrare, nos ad Marcellianorum par- tes accessisse; sed vere dicatur illos membra corporis Ecclesiæ Christi factos esse; ita ut circumquaque sparsa hæreseos illius infamia, per eorum ad nos accessionem admissionemque de medio tollatur, neque nos tanquam ad partes eorum accedentes, pudore ac dedecore affi- ciamur. Hæc conditio, hic modus a Basilio pro Mar- cellianis recipiendis propositus, et Petro Alexan- drino Athanasii successori, ut verisimile est, et Marcellianis, qui pacem et communionem tanto- pere flagitabant, pergratus perque jucundus fuit. Nam sub hæc nulla de Marcello vel asseclis quæstio occurrit. Hunc ordinem, et exitum Marcelliani tu- multus fuisse mecum spero fatebuntur eruditi. (1) Epiphan. p. 843.

1299 MARCELLI ANCYRANI 1300 CHRIST. HENR. GEORG. RETTBERG PRÆFATIO Ad suam editionem cui titulum fecit: Marcelliana, Gottingæ 1794, in 8. Quidnam consilii in edendis hisce secutus sim, paucis tamen, expediendum videtur. Cum in perscrutandis veterum Ecclesiæ Græcæ scriptorum de Deo sententiis ad Marcellum Ancyræ ep. devenissem, perquam incommodum mihi quidem accidebat, testimonia, quæ C. H. Vogel in Diss. de Marcello Goettingæ 1757 ab Eusebio inde usque ad Gennadium colligere voluit, cum his que nunc exhibeo; 1628 editi, admodum confusi, mendosi obscurique sunt (a). Atqui ex iis præcipue vera Marcelli eruenda est sententia, nisi quod Eusebius fortissima quæque ac longe optima præteriisse videri possit: eorum vero habitus, qualem modo dixi, in causa est, quod nonnulla Marcello tributa sunt, et adhúc tribuuntur, a quibus ipse abhorruit; juratus religione debet, in urnam velis tabularum demittere, cumque ea de capite civis decernere. Quatuor autem, quantum equidem scio, ex violenta illa ac turbulentissima tempestate, tanquam ta- bulæ ad littus sunt ejectæ, ipsa levitate sua, ut quibusdam videbitur, fluctuum iræ insultantes. Ac prima sunt fragmenta libri Περὶ τῆς τοῦ Υἱοῦ ὑποταγής, ab hoste Eusebio in supra dictis libris, partim etiam ab Epiphanio in excerptis Acacianis, t. 1, p. 838 sqg., servata. Alterum est libellus Julio Rom. oblatus, quem Epiphanius nobis servavit 1. c., p. 834 sqq. Tertium, mihi quidem dubium, Eugenii dia- coni Legatio ad Athanasium pro causa Marcelli et confessio fidei Eccl. Ancyranæ. Ejus nobis, ut est præclare de Græcis litteris omnino, ac singulatim de hac parte meritus, Montfauconius copiam fecit i. Il Coll. N. PP. et SS. Gr., addita Diatr. de causa Marcelli, multis jam laudata. Quartum denique confessio est cleri Ancyrani ad exsulantes Diocæsarea episcopos, quam idem Epiphanius habet. Commodum igitur aliis forte videbitur, si superiora tria hic colligerem, ita ut fragmenta, quæ primo loco posui, a mendis purgatiora, ac sicubi necesse videbatur, nova versione (nam quæ Montacutii fertur, nullum omnino sensum pluries fundit) uberioribusque animadversionibus explanata proponerentur, his vero reliqua duo subjicerem. Sic luculentius utique pateat, quibus veluti gradibus, si tamen, ad ejus- modi verba descenderit, quæ et Athanasianis paulo mollioribus approbare posset. Satis de consilio quod in Marcellianis secutus sum. Paucis te adhuc morari liceat, quæ locum in ad- notationibus non habebant, nec tamen prætereunda videntur. Eusebius Cæs. sæpe parva quoque insectatur, v. e. quod Salomonis scripta □popytsiay nominarit, quod nonnulla Scripturæ sanctæ loca aliter, h. e. ex alia forte recensione protulerit, etc., quæ quidem neglexi, nisi ubi cum dogmate connexa videri possint. Nonnunquam ne intellexit quidem verba, ut fragm. XXIII (b), aut sensum eorum pervertit. Ubique autem eodem modo disputat, qui tum quidem multis placebat, nec nostra ætate obsolevit, nan ut rem ipsam aggrediatur, sed ut ex adversarii verbis, quæcunque libitum erat, eliciat, eaque absurditatis arguere conetur. Porro undique partium studium odiumque elucescit, adeo inconsultum atque immemor, ut in Marcello damnet quæ ipse alibi scripserat. Sumpsit autem exemplum a Marcello, qui non minore odio in Asterium, Paulinum, Eusebios, etc., exar- serat, nec Origeni adeo pepercerat, quanquam huic non iniquus, et ab eo nonnulla etiam mutuatus. Jam si quis cogitet, quam vehementer Origenem Eusebius sit admiratus, quod vel ex Hist. eccl. lib. vi et Socrate 1, 20, apparet; quem honorem, levissime dico, Paulino habuerit, ut ex Hist. ecct. lib. x intel- ligitur; denique theologiam, quam ecclesiasticam vocavit, ab Ariana sententia mollioribus tantum verbis distare : non quidem excusatum habebit, dabit tamen humanitati veniam. Inter eos qui Marcelli sententiam evertere studuerunt, Athanasium nemo veterum aut recentiorum quem equidem legerim, nominavit. Is tamen, nisi or. 5 contra Arianos panniculus est, ut alia plurima, adsutus, ipsum illum De subjectione Filii librum refellere voluit; quod cuique patebit, qui perlectis hisce fragmentis ad istius orationem demum accesserit. Ubique Sabellium quidem nominat, sed Marcellum intelligit, ut alii ejusdem ætatis solent, qui non Sabellium modo, sed et Sabellios rhetorice appellant : quod neglectum Epiphanio aliisque veterum, ex recentioribus vero C. Wormio (qui tamen vel semiel p. 40 errorem agnoscit) et qui huic incauti sequuntur, mirarum turbarum causa fuit. Arianorum par- cius, et tanquam præteriens, eorumque exemplo commonens, meminit. Unde hoc saltem conficitur, titulum aliud promittere, aliud dare paginas; deinde et hoc, Marcellum auctori σa6ɛÀÀ{ɛtv visum. Sed pannicu- lum alienum esse aio, qualis est De æt, subst. F. et Sp. S. de hum. nat. susc. qualis et C. gentes et De incarn. verbi Dei, etc. Basilium M., quo puero adhuc Marcellus librum De subjectione Filii scripserat, quid imprimis permo- verit, ut Marcello ejusque sequacibus paulo esset iniquior, ut videtur, si ex me quæras, duo mihi occur- rerunt alterum, quod fidei, quam a teneris imbiberat, tenacissimus esset, ut ingenue fatetur in ep. ad Neocesarienses, quæ est LXXV, p. 326, 327; alterum, quod Marcellus cum suis instituta ejus inona. stica reprehendissent, ut patet ex ep. LXXIII, p. 514. (a) Vide tom. XXIV. Eusebii textum cum mss. codicibus et ipsa qui hic præfatur Rettbergii editione conferendum curavimus. Evit. Patr. (b) Vide editionem nostram. Fragmentorum Rettbergii numeros inter parentheses positos textui ins- Tuinas b. 1. Quod nemo veterum ejus mentem aut cepisse videbatur, aut vere expressisse. Conferantur modo 2. Quod libri Eusebiani Contra Marcellum et De theologia ecclesiastica, ad calcem edit. Morell. Paris. 3. Quod scripta Marcelliana ita dispersa sunt, ut plura volumina adire sit necesse, si, qua judex