ADVERSUS MANICILEOS LIB. I. LIBRI TRES ADVERSUS MANICHÆOS. INTERPRETE FRANCISCO TURRIANO S. J. LIBER PRIMUS, CAP. I. Origo Manichæismi. Πᾶσι μὲν οἷς γέγονε διὰ σπουδῆς τῶν ἐν ἀνθρώτοῖς ἁμαρτανομένων τὰς αἰτίας ἐξελεῖν Θεοῦ, ὅσιός τε καὶ ἀληθὴς γέγονε κατὰ τοῦτο τῶν τοιούτων ὁ σκοπός· είγε μὴ διαφυγόντες τὸ προνοεῖν τῶν καθ' ἡμᾶς τὸν Θεόν, ευλόγως καὶ φιλαλήθως ἀνθρώποις ἀνέθηκαν τὰ σφῶν αὐτῶν ἁμαρτήματα· ἐπείτοιγε μικρὸν ἰᾶσθαί τι βουληθέντες, μείζονι καὶ χαλεπῷ νοσήματι τῆς ἀσεβείας περιέπεσον, εἰς ἄρνησιν τῆς ἐν παντὶ φαινομένης τοῦ Θεοῦ προνοίας ἐμπεσόντες. Ὁ δὲ μανεὶς ἐκ βαρβάρων καὶ τῆς μανίας αὐτῆς ἐπώνυμος, ἔτι πρὸς ἀσέβειαν βλαβερωτέρῳ φαρμάκῳ κατεχρήσατο· κακίας γὰρ ἀναίτιον ἀποδεῖξαι τὴν Θεὸν βουληθείς, κακίαν προϊὼν ἀντέστησεν αὐτῷ· ἀγέννητον, ὥς φησιν, ἀγεννήτῳ, ζῶσαν ζῶντι, ἀεὶ μὲν ἐπανισταμένην καὶ μαχομένην, καὶ οὔποτε μὴ οὐχί πράγματα παρέχουσαν αὐτῷ· ἀναιρεθῆναι δὲ πρὸς αὐτοῦ παντελῶς μὴ δυναμένην, ὡς ἀϊδιόν τε καὶ συμπεπληρωμένην τὴν οὐσίαν καὶ ἀγένητον· καὶ και ανὸν, ὡς φασι, φεύγων, ἐμπέπτωκεν εἰς τὸ πῦρ. Ἵνα γὰρ μὴ τῶν παρ' ἡμῖν, ὡς οίεται, κακῶν ὑπο ἔχειν δοκῇ τὰς αἰτίας ὁ Θεός, αὐτός γε ὅλης τινὸς καὶ ὁλοκλήρου παρ' αὐτῷ κακίας παραπολαύειν. Τί γὰρ εἰ μακροθύμως καὶ σοφῶς, ὥς φησι, μεταχειρίζεται; ἀλλ᾽ ὅμως οὐκ ἀπολέμητος ἂν εἴη κατά γε τὴν τοιαύτην ὑπόθεσιν· οὗ τί ἄν γένοιτο τῶν πρεπόντων περί Θεοῦ λογισμῶν ἀλλοτριώτερον; Quibus studium est causas eorum quæ homines peccant, a Deo removere, aiunt sanctum et verum esse Deum huc spectant tales, et hoc eis propositum est tueri. Cum enim non negant procurare Deum res nostras, recte ac vere hominibus peccata eorum assignant; falioqui parum quid sanare qui voluerunt, in graviorem et difficiliorem impietatis ægritudinem inciderunt, Dei providentiam, quæ in universitate rerum cernitur, negantes. Manichæus vero, qui a barbarie et furore nomen ducit, nocentiore adbuc contra impietatem remedio abusus est: cum enim demonstrare voluisset non esse Deum auctorem mali, malum ei opposuit, ingenitum, ut ait, ingenito, vivum vivo, semper obsistens ac repugnans, et nunquam non negotium et molestias inferens; quodque ab eo funditus exstingui et interire nequeat, utpote æterna et completa substantia, tanquam ingenita: sic fugiens fumum, ut est in Proverbio, in ignem incidit. Etenim ne videatur Deus, ut Manichæus existimat, nostrorum malorum esse in causa, ex toto quodam et integro malo apud se fructum fingit percipere. Quid enim, si res tractat Deus, ut Manichæus ait, toleranter el sapienter? at nunquam, opinione hujus, bello et pugna carebit: quo quid potest de Deo quod minus eum deceat, cogitari? CAP. II. Catholicorum Ὅτι μὲν γὰρ εὐσεβὲς τῶν παρὰ ἀνθρώποις άδιχημάτων ἀναίτιον παντί σθένει τὸν Θεὸν ὁμολογεῖν, πρῶτος πρεσβεύειν ἐσπούδακε τῆς καθολικῆς Ἐκκλησίας ὁ λόγος· ζητουμένου δὲ, τίνα τρόπον πλημμελοῦμὲν ἡμεῖς, τοῦ Θεοῦ μὴ βουλομένου, οὐ περὶ μειζό νων κατηγορούμεν Θεοῦ, περὶ μικροτέρων, ὥσπερ ἐκεῖνος, ἀπολογεῖσθαι βουλόμενοι Ἀλλ᾿ αὐτὴν τῆς ἀληθείας τὴν ὁδὸν, ἔκ τε τῶν ἁγίων Γραφῶν καὶ τῶν κοινῶν ἐννοιῶν ἔχοντες, ἀσφαλῶς ἐδεύομεν πρὸς τὴν τοιαύτην ζήτησιν, τῷ γε αὐτοῖς φιλαλήθως προσεκαλεῖν, εὐσεβῆ τὴν ἀπόδειξιν τὴν ὑπὲρ Θεοῦ ποιούμενοι· οὐ γὰρ ἵνα τῷ λόγῳ διαφεύγωμεν, ὧν εἰς ἀλλήλους πλημμελοῦμεν τὰ ἐγκλή ματα, προσῆκεν εἰς Θεὸν ἀσεβεῖν, πραττομένους παρ' αὐτοῦ τὰ πάντων ὑβριστικώτερα καὶ μηδαμῶς ῦντα Vulg., Βουλόμενος. EDIT. sententia. Quod pium quidem sit apud homines, totis viribus confiteri, Deum non esse injuriarum et maleſciorum auctorem, prima doctrina Ecclesiæ catholicæ studuit profiteri. Cum autem quærimus quomodo nos peccemus nolente Deo, ut peccemus, de gravioribus non Deum accusamus, cum a levio ribus eum, sicut ille, defendere volumus. Si qui viam veritatis ex sanctis Scripturis et ex communibus notionibus cognitam habemus, pergamus firne ad talem quæstionem, piam argumentationem pro Deo concludentes, nos ipsos studio veritatis accusando: non enim ut verbo accusationem eorum, quæ in nos inter nos peccamus; declinemus, debebat in Deum impios esse, poscentes ab eo quæ sunt contumeliosiora omnibus, et quæ nequaquam sunt. Forte, οδεύωμεν. Επιτ.

Πρὸς δὲ τούτοις ἰάσιμα τὰ παρὰ ἀνθρώποις ἁμαρ τήματα νομίζοντες, ἅτε δὴ μὴ ὡς ἀπό τινος ἀρχῆς καθ' ἡμῶν ῥέοντα, ἀλλ᾽ ἕτερόν τινα τρόπον προς ἡμῶν πραττόμενα (ἂν ὁ λόγος σαφῶς κατὰ καιρὸν ἑρμηνεύσει), οὐ μόνον εἰς Θεὸν οὐκ ἀσεβοῦμεν, μή τολμῶντες αὐτοῦ καταστοχάζεσθαι χαλεπὴν ἀδυναμίαν, τοῦ ἀνθεστάναι κακίᾳ τῇ μὴ οὔσῃ, ἀλλὰ καὶ τα πραττόμενα πρὸς ἡμῶν κακίας τρόπῳ παύειν ἐπι χειροῦμεν, τῷ γε σαφῶς τοῖς προσέχουσιν ἀποδει κνῦναι, ὡς τὰ πρὸς ἡμῶν ἀλήθειαν ἔχοντα τοῦ για γνεσθαι τὴν ἀρχὴν, δι᾿ ἡμῶν ἂν καὶ τέλος τοῦ μὴ γίγνεσθαι λάβοι, εἰ καὶ μὴ παρὰ πᾶσιν· οὐ γὰρ ἐφ᾽ ἑκάστῳ τὸ καθόλου, ἀλλά γε παρ' ἑκάστῳ τῶν ἐσπου δακότων (δεῖγμα μέντοι τοῦ καθόλου, τὸ ἐφ᾽ ἑκάστου ἐνδεχόμενον). Ο μέντοι βαρβαρικὴν ἀσέβειαν Praeterea qui existimamus peccata apud homines sarabilia esse, utpote quæ non a principio quodam contra eos effluant, sed alio modo a nobis fiant (quem disputatio suo tempore explanabit), non solum non sumus in Deum impii, non audentes conjecturam facere, non posse Deum propter dificuitatem resistere vitio quod ei non inest, sed quæ a nobis vitiose aguntur, nitimur in eis cessare; cum iis qui advertunt, demonstramus, quæ a nobis principium ducunt, ut fiant, per nos etiam, ne fiant, finem assequi, tametsi non apud omnes; non enim hoc generale in singulis est, sed in singulis eorum qui studium adhibuerunt (judicium tamen universi est, posse esse in singulis). Verumtamen qui barbare cum impietatem excogitavit, fingens malum sine principio, contra Deum vere principio ἐπινοήσας, άναρχον κακίαν κατὰ τοῦ Θεοῦ ἀληθῶς carentem, ac solum, et hoc secundum principium insane constituens, non solum malum collocat in ordine æquali Deo, tanquam hoc honorare velit, quod scilicet odit; sed mala, quæ ex malo quod principio caret, insanabilia penitus esse, cum necessario affirmat, facit insidiose, ut existiment qui ei credunt, injustitiam non posse apud homines corrigi. Ita ut anticipata voluptate peccatorum, pro conversione desperatio objiciatur; quasi fieri non possit, ut impetus vitii quod principio caret, coerceatur. Praeterquam si quis cupiditate gloriæ, quod plus boni, ut isti fingunt, habere videatur, studium adhibeat, ut, quoad fieri potest, non peccel, ut manifestum faciat, non aliunde quam a se peccatum proficisci. Existimabitur tamen apud ipsos Melior esse propter admistionem naturæ, qui non natura, sed labore et sudore usus est, qui quidem putabit se laudari, cum alioqui vera laude privetur. Veram enim gloriam ex labore ac studio virtutis proficiscentem relinquens, si quidem pietati erga Deum studebat, necessitatem naturæ rapinam esse falso ducit, qui utilitatem industriæ ad impietatem in Deum adhibet; ut nec animus ignaviæ et inertim deditus, cum male agit, pungatur, si quidem alteri cuidam principio actiones ascribit: neque qui studio utitur, laude dignus habeatur, quippe qui in id cogitatione incumbat, quod est omnium atrocissimum, institui scilicet ad impietatem adversus Deum. CAP. III. Mali definitio @ ἀνάρχου καὶ μόνου πλασάμενος, καὶ δευτέραν ἀρχὴν ταύτην μανικῶς ὁρισάμενος, οὐ μόνον ἐν ἴσῃ τάξει τίθησι κακίαν Θεῷ, ὥσπερ τιμῆσαι ταύτην ὁ δῆθεν μισῶν προελόμενος, ἀλλὰ καὶ ἀνίατα πάντη τὰ ἐκ τῆς ἀνάρχου ῥέοντα κακὰ ἐπάναγκες φάσκων, ἀδιώρο θωτον παρὰ ἀνθρώποις τὴν ἀδικίαν ἐπιβούλως οἷςσθαι ποιεῖ τοὺς πειθομένους αὐτῷ· ὥστε προλήψει τῆς τῶν ἁμαρτημάτων ἡδονῆς προβάλλεσθαι ἀντὶ τῆς ἐπιστροφῆς τὴν ἀπαγόρευσιν, ὡς ἀδύνατον ἀνάρχου κακίας ἐπισχεῖν τὴν φοράν· πλὴν εἰ μή τις ἐπιθυ μίᾳ δόξης τοῦ δοκεῖν τὸ πλέον ἐκ τοῦ ἀγαθοῦ ἔχειν, ὡς δὴ μυθολογοῦσι, σπουδάσας, μὲν, κατορθώσειεν ὡς οἷόν τε τὸ μὴ ἁμαρτάνειν, ὡς αὐτόθεν ποιῆσαι δῆλον, ὡς οὐχ ἑτέρωθεν, ἀλλὰ παρ᾽ αὑτοῦ ἐπλημμέ λει· ὅμως δ᾽ ἀπενέγκηταί τινα δόξαν παρ' αὐτοῖς, ὡς τὴν κρᾶσιν εἴη βελτίων τῆς φύσεως, ὁ μὴ φύσει, πόνῳ δὲ καὶ ἱδρῶτι χρώμενος· ὃς δὴ καὶ ἐπαινεῖσθαι οἴοιτ' ἂν, τοῦ ἀληθοῦς ἐπαίνου στερούμενος. Τὴν γὰρ εὐδοξίαν τοῦ πόνου τῆς ἀρετῆς, είγε τῆς εὐσεβείας τῆς πρὸς Θεὸν ἡνύετο, καταλιμπάνων, ἅρπαγμα ψευδῶς τὸ ἀναγκαῖον τῆς φύσεως ἡγεῖται, τὸ χρήσι μον τῆς φιλοπονίας πρὸς ἀσέβειαν κατὰ Θεοῦ μετερ χόμενος· ὡς μήτε τὸν ῥαστώνῃ προσκείμενον πλήρω τεσθαι τὸν νοῦν κακοπραγοῦντα, είγε ἄλλῃ τῇ ἀρχῇ λογίζοιτο τὰ πραττόμενα, μήτε τὸν σπουδή χρώμε νον ἄξιον εἶναι θαυμάζεσθαι, καίτοι λογισμῷ που νοῦντα πρὸς τὸ τῶν πάντων χαλεπώτατον, πρὸς ἀσέβειαν κατὰ Θεοῦ παιδαγωγηθῆναι. secundum Manichæos. Cum vero Manichæi rationem creationis mundi a Μή συνιέντες δὲ οἱ ἀπ᾿ ἐκείνου τῆς τοῦ Θεοῦ δηDeo facti non intelligerent, non solum actiones ho. ninum a ratione aversas excutientes, eo modo quem diximus, lapsi sunt, sed etiam plurimas creaturas, imo fere omnia in crimen vocaverunt, quæ nullam tamen vituperationem vere admittunt; inala autem hæc appellaverunt, in aliis quidem mistionem contrariorum, boni scilicet et mali, ut loquuntur, mentientes; in aliis vero malum simplex et unius formæ reprehendentes: et quantum in ipsis fuit, omnia eonfuderunt, appellantes mala, quæ minime mala sunt. Si enim injustitiam in qua μιουργίας τὸν λόγον, οὐ μόνον τῶν ἀνθρώπων τὰς παραλόγους πράξεις ἐξετάσαντες, τὸν εἰρημένον τρό πον ἐσφάλησαν, ἀλλὰ καὶ πλεῖστα τῶν δημιουργημάτ των· μᾶλλον καὶ σχεδὸν ἅπαντα, ψόγον οὐδένα κατά τὸ ἀληθὲς ἐπιδεχόμενα, διέβαλον· κακὰ δὲ ταῦτα προσεῖπον, τῶν μὲν κρᾶσιν τῶν ἐναντίων, ὥς φασι, κακοῦ τε καὶ ἀγαθοῦ καταψευσάμενοι, τῶν δὲ μου νοειδή κακίαν κατειπόντες, καὶ συνέχεαν τόγε ἐπ' αὐτοῖς τὰ πάντα, κακὰ τὰ μηδαμῶς κακὰ προσειπόν τες. Εἰ μὲν γὰρ τὴν παρὰ ἀνθρώποις ἀδικίαν μόνην οὗταν ἀδικίαν διέβαλον εἰς κακίαν, ἐχρῆν μὲν καὶ

ADVERSUS MANICH.EOS LIB. I. tanquam malum; sic etiam oportebat nomen et opinionem de ea munire, tanquam quæ esset, dum est actio; aut non esset, dum non est actio: non autem oportebat introducere principium ipsum contra οὕτως ἀσφαλίζεσθαι τ' ὄνομα καὶ τὴν περὶ αὐτῆς δό- homines sunt, quæ sola est injustitia, accusarent ξαν, ὡς ὑπαρχούσης καὶ μὴ ὑπαρχούσης, ἔν τε τῷ πράττεσθαι, καὶ μὴ πράττεσθαι· ἥκιστα δὲ ἀρχὴν ἐπεισάγειν αὐτὴν κατὰ Θεοῦ· ὅμως δ' ἂν αὐτοῖς εὐπερίγραπτον ἦν τὸ σφάλμα. Νυνὶ δὲ σχεδὸν ἅπασαν τὴν δημιουργίαν κακίσαντες, ὑπέρογκον τὴν βλασφημία, κατὰ Θεοῦ πεποίηνται, καὶ παράγουσιν ὡς ὁμολογούμενα τῷ λόγῳ καὶ πάντα τὰ θηρία καὶ τὰ κνώδαλα, οὐκ οιόμενοι χρῆναι πρὸς ἀγαθοῦ ταῦτα γεγενῆσθαι, οὐκ ἄχρηστα μόνον, ὡς ὑπειλήφασιν ὄντα, ἀλλὰ καὶ λίαν ἀνθρώποις βλαβερώτατα· καίτοιγε δειχθῆνα: δυνάμενα, ὡς μᾶλλον ὠφελιμώτερα καὶ χρησιμώτερα τυγχάνει, ἤπερ τὰ ὄντως ἀνθρώποις λυσιτελεῖν δοκοῦντα· καὶ πολλὰ μὲν καὶ ἕτερα συν είρουσιν εἰς διαβολὴν τῶν ὄντων, καὶ τῆς τῶν ὅλων διοικήσεως. Deum fuisset tamen eorum error affatim circumscriptus et terminatus. Nunc autem cum fere omnia quæ fabricata sunt, mala esse dicant, blasphemiam in Deum in infinitum auxerunt, et producunt tanquam certa et ratione ac judicio probata, omnes bestias et ſeras, non putantes oportere facta esse hæc a bono, non solum eorum opinione inutiłia, sed hominibus nocentissima. Quamvis demonstrari possint utiliora et commodiora esse quam ea quæ vere hominibus conducere videantur; ac multa quidem alia connectunt ad accusationem rerum et gubernationis universi. CAP. IV. Methodus disputandi. Ὁ δὲ λόγος οὐδὲν ἀναπόδεικτον τῶν τε εἰρημέ νων καὶ ῥηθησομένων καταλιπεῖν πειράσεται· δύο γὰρ ἐναντίων φύσεων κρᾶσιν ἐν τοῖς οὖσι φανταζό μενοι, διανέμουσι ταύταις τὰ ὄντα κατὰ τὸ δοκοῦν αὐτοῖς. Πόθεν, λέγοντες, τὰ κακὰ, εἰ μὴ ἔκ τινος άρχῆς καὶ ταῦτα τυγχάνει; Εἰ δέ τις ερωτήσεις· Ποια; συνείρουσι τὰ τῶν ἀνθρώπων ἁμαρτήματα καὶ τὰ τοῦ Θεοῦ δημιουργήματα, καὶ αὐτὴν ὅλην τὴν πάνσο φον οἰκονομίαν κακίζουσιν· ὡς εἴ τις δείξειε πάντα καλῶς καὶ ἀναγκαίως γεγονέναι καὶ γίγνεσθαι, οιχεται αὐτοῖς ἐξ ἀνάγκης ὁ περὶ τῆς ἐναντίας ἀρχῆς λόγος. Μὴ γὰρ συνιέντες, ὅπως ἔχει τὰ κάτω, ἐπλάσαντο περὶ τὰ ἄνω· μηδὲ καταλαβόντες τίνα τρόπον διάκειται τὰ ὁρώμενα, ἐσυκοφάντησαν τὸ μὴ ὁρώμενον· καὶ γνῶναι σπουδάσαντες διὰ τὸ μὴ γνῶναι, ἀγνοίᾳ μείζονι περιέπεσον· ὡς γὰρ ἐν σκότει τὴν περὶ τῶν φαινομένων ἔννοιαν ζητοῦντες, οὐ μόνον οὐχ εὗρον, ὃ ζητεῖν ἐδόκουν, ἀλλὰ καὶ μεῖζον ἑαυτοῖς τὸ σκότος τῆς ἀγνοίας πεποιήκασιν. Ἡμεῖς δὲ, πρώτον περὶ τῶν δύο ἐναντίων ἀρχῶν ἂς ὑποτίθενται διαλαβόντες, οὕτως ἔξομεν πρὸς τὴν ὑπὲρ τῶν ὅλων ἀπόδειξιν, ὡς καλῶν καὶ ἀναγκαίων ὄντων ἁπάντων, καὶ ἐκείνων, ὡς προλαβὼν ἔφην, μάλιστα καθ' ὧνπερ πλείστην καταδρομὴν ποιοῦνται, ὡς ὁμολογουμένων κακῶν· ἔτι δὲ καὶ τῆς τῶν ὅλων διοικήσεως, καὶ δι' ὧν πικρίαν αὐτῆς ἀγνωμόνως καταψηφίζονται, τὰ ἀναγκαιότερα οἰκονομούσης, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ p περὶ τῶν παρὰ ἀνθρώποις ἀδικημάτων, ὡς οὐδὲ διὰ ταῦτα προσῆκε κακίας ἀρχὴν κατὰ Θεοῦ φαντάζε σθαι· δειχθήσεται γὰρ ὡς καὶ ταῦτα τοῦ πεποιηκό της ἡμᾶς ἐμφαίνει τὴν ἀγαθότητα· καὶ οὔτε κατά βούλησιν αὐτοῦ πρὸς ἀνθρώπων γίγνεται, οὔτε ἔκ τινος αἰτίας ἢ ἀρχῆς καθ' ἡμῶν φέρεται. Dabitur vero opera, ut nihil tam eorum quæ dicta, quam quæ dicenda sunt, disputatio non ratione conclusum relinquat: fingunt enim cogitatione duarumi naturarum contrariarum admistionem, et bis, ut eis videtur, res omnes distribuunt. Undenam, inquiunt, mala, si hæc non ex aliquo principio sunt? Si quis vero percontetur, qualia peccata in homines confertis? Quæcunque fabricatus est Deus, et totam ipsam rerum sapientissimam compositionem ac gubernationem vituperant: ut jani si quis demonstret omnia bene et necessario facta esse et fieri, necesse est excidat eis et avolet ratio contrarii principii. Cum enim ea quæ infra sunt, non intellexissent, quomodo frabeant de iis quæ sunt supra, sunt commenti, neque percepissent quomodo ea quæ videntur, disposita sint, id quod non videtur, calumniati sunt; et cum studere viderentur, ut cognoscerent, quia non cognoverant, in majorem ignorantiam inciderunt: etenim veluti in tenebris quærerent, quæ de iis quæ apparent, ignorabant, non solum non invenerunt, quod quærere videbantur; quin potius majores ignorantia tenebras sibi ofuderunt. Nos vero primo de duobus principiis contrariis, quæ ponunt, disserentes, ad conclusionem argumentationis de universo veniemus: esse scilicet bona et necessaria omnia, et illa maxime, ut superius dixi, in quæ maximum impetum et incursum faciunt, quasi omnium concessu mala sint; præterea etiam omnium rerum gubernationem, atque illa in quibus severitatem providentiæ, qua, quæ magis necessaria sunt, procurantur, improbant; et non solum hæc, sed de iis etiam quæ apud homines injuste fiunt, neque propter hæc principium mali contra Deum oportere cogitare: docebimus enim hæc etiani bonitatem Dei qui nos fecit, declarare; et neque ab hominibus fieri secundum voluntatem Dei, nec ex principio quopiam contrario in nos ferri. CAP. V. An duo principia opposita. Τοιγαρούν λοιπὸν ἐπὶ τὴν ἀρχὴν τῆς μυθώδους ἀσεβείας αὐτῶν ἔλθωμεν, ἐξετάζοντες, εἰ παραδέEditi, εντε. Επιτ. Igitur aggrediamur deinceps ad principium impietatis illorum commentitiæ, inquirentes, utrum

notiones naturales duo contraria principia rerum χονται γοῦν αἱ κατὰ φύσιν ἔννοιαι δύο (2') έναντίας admittant si enim ne consentientia quidem admittunt, multo minus pugnantia. Scribens igitur ille ips: furens Manichæus, ubique incipit: Erat Deus et materia, lumen, et tenebra, bonum et malum, in omnibus summe contraria; ut in nulla re alterum cum altero communionem et societatem haberet, ambo ingenita et viventia: igitur aut disjungent se; aut si fuerint simul, amica et nequaquam contraria esse apparebit. At patet dicere eum, sejuncta esse hæc. Igitur utrumque cum altero finitum et terminatum erit secundum substantiam, et neutrum incircumscriptum et infinitum: circumscribere autem Deum secundum substantiam, et non nosse et confiteri infinitum esse, quomodo non est admodum impium? Quandoquidem non solum circumscribi et terminari substan tia Dei videbitur, sed a malo, ut ille ait, hoc accipere. Quod quidem extra communes notiones est, quæ menti suggerunt, ut eum ubique esse noscat, et natura incomprehensum. ἀρχὰς τῶν ὄντων· εἰ γὰρ μηδὲ συμφωνούσας δέξαιντ' ἂν, ἦ πού γε μαχομένας. Γράφων τοίνυν ἐκεῖ νος αὐτὸς, ὁ χαλεπώτατα μανείς, ἄρχεται πανταχού Ἦν Θεὸς, καὶ ὕλη· φῶς, καὶ σκότος· ἀγαθὸν, καὶ κακόν· ἐν τοῖς πᾶσιν ἄκρως ἐναντία, ὡς κατὰ μηδὲν ἐπικοινωνεῖν θάτερον θατέρῳ, ἀγέννητά τε καὶ ζῶντα ἄμφω· οὐκοῦν ἢ χωρίσει γε ταῦτα ἀπ' ἀλλήλων, ἢ σὺν ἀλλήλοις ὄντα φίλα καὶ οὐδαμῶς ἐναντία φανήσεται. ᾿Αλλὰ δῆλον, ὅτι χωρὶς ἀπ' ἀλλή λων καὶ αὐτὸς ταῦτα εἶναί φησιν· ἄρ᾽ οὖν συμπε περασμένον ἑκάτερον θατέρῳ τὴν οὐσίαν ἔσται, και οὐδέτερον ἀπεριόριστον περιορίζειν δὲ κατ᾽ οὐσίαν τὸν Θεὸν, καὶ μὴ ἀπέραντον εἰδέναι τε καὶ ὁμολογεῖν, πῶς οὐ λίαν ἀσεβές; ὁπότε οὐ μόνον περιορί ζεσθαι δόξει τὴν οὐσίαν καὶ περιγράφεσθαι, ἀλλὰ καὶ πρὸς τῆς κακίας, ὡς ἐκεῖνός φησι, τοῦτο πά σχειν. "Οπερ πρῶτον μὲν τῶν κοινῶν ἐννοιῶν ἐκτὸς, αἵτινες ὑποβάλλουσιν αὐτὸν γινώσκειν εἶναί τε παν ταχοῦ, καὶ ἀπερίληπτον ὑπάρχειν τὴν φύσιν. Ετι μὲν εἰ ταῦτα διέστηκεν ἀναγκαίως αλλήλων, οὐ μόνον Θεοῦ κατὰ τὴν ἐκείνου μανίαν δόξει τὴν φύσιν περιορίζεσθαι, ἀλλὰ καὶ ἐν ἰδίῳ τόπῳ τυγχά νειν, καὶ καταμένειν παραπλησίως τῷ ἐναντίῳ. Τὰ γὰρ ὑπ' ἀλλήλων εἰργόμενα, τόποις ἰδίοις δηλαδή περιγράφεται. "Εστιν οὖν ἐξεταστέον, εἰ μὲν πρεσβύ τερα τῶν τόπων ἄμφω τὰ ἐναντία ὡς ἀγένητα, ἦν ὅτε πάλιν πρότερον ἐτύγχανε κοινῇ τῆς ἐναντιότητος ἀπηλλαγμένα. Εἰ δὲ συναΐδιος ἑκατέρου τῆς οὐσίας ὁ χωρισμός, προγενέστερος ἑκατέρου τῆς οὐσίας ὁ τόπος, ἢ συναγέννητος. Αλλ' εἰ μὲν προγενέστερος, ὡς ἑκατέρου τόπου βλάστημα δοκεῖν εἶναι ἑκάτερον, οὔτ᾽ ἀγέννητα ταῦτα, οὔτε αίδια· ὅπερ ὑπάρχειν δόξει τοῖς τόποις ἐξ ὧν ταῦτα· εἰ δὲ συναγένητος ἔσται, πλείω, καὶ οὐκέτι δύο τὰ ἀγένητα· ἀνάγκη γὰρ ἕτερα τυγχάνειν ἐκεῖνα παρὰ ταῦτα, ἐν οἷς ἐστι ταῦτα, ὧν ἄνευ οὐδὲ εἶναι δυνήσεται. CAP. VI. Deus secundum placita Manichaica finitus. Præterea etiam, si hæc necessario a se dissident, non solum Deus, opinione illius insana, naturæ cireumscriptæ esse videbitur, sed in privato loco esse, et residere prope contrarium. Quæ enim a se mutuo arcentur, propriis et privatis locis circumscribunt. Excutienda igitur sunt hac, si ambo contraria tanquam ingenita antiquiora locis erant, aliquando rursus prius erant communiter a pugna inter se libera. Sin vero disjunctio substantiæ utriusque simul ex æternitate fuit, antiquior erat Ìocus substantiæ utriusque, vel simul cum illis ingenitus. Si autem antiquior, ut jam ambo videantur utriusque loci propagines, non sunt hæc ingenita, nec æterna: quod quidem locis ex quibus hæc exstiterunt, videbitur inesse. Si vero locus est simul cum illis ingenitus, erant plura ingenita, et non jam duo: necesse enim est, ut alia sint illa loca præter hæc quæ in illis sunt, sine quibus nec esse possunt. CAP. VH. Spatium inter duo principia quodnam? Ad hæc poscendum est ab istis intermedium, et utrisque interjectum, quod alterius cum altero communitatem arceat et prohibeat, ne finibus inter se commista, rursus rationem ac naturam contrariorum tollant. Quid igitur erit istud, quod ambo illa disterminet, et intersepiat? opus enim habet apud istos cujusdam tertii commentum fabulæ. An dicturi sunt nobis, esse murum adamantinum, aut aliud quid delirum? Cujusnam vero. providentia hoc quidquid sit, interseptum esse dicent? utricunque enim contrariorum hoc assignare velint tanquam postea immissum, non reperient exitum in hac causa, neque se hinc expedient. Revocata enim (2*) Δύο. In cod. ms. erat διό, nullo plane sensu; ideoque illud omiserat Turrianus: reposuimus δύο; duo quippe tuebatur principia Manes. BASN. Πρὸς δὲ τούτοις καὶ μεθόριον ἀμφοτέρων ἀπαιτη τέον, διεῖργον καὶ διακωλύον ἑκατέρῳ τὴν πρὸς θάν τερον κοινωνίαν, ἵνα μὴ, διὰ τῶν τερμάτων αὖθις ἀλλήλοις καταμιγνύμενα, τὸν τῆς ἐναντιότητος διαφθείρῃ λόγον. Τί τοίνυν ἔσται τὸ διαφράττον καὶ διεῖργον ἄμφω; τρίτου γάρ τινος κατ' οὐσία; χρείαν ἔχει παρ' αὐτοῖς τῆς μυθολογίας τὸ πλάσμα. Αρ' οὖν τὸ ἀδαμάντινον τεῖχος ἐροῦσιν ἡμῖν, ἢ τι ἕτερον, παραπαίοντες; Τῇ τίνος δὲ προνοίᾳ τοῦθ᾽ ὅ ποτε φήσουσι παρεγκεῖσθαι; Οποτέρῳ γὰρ τῶν ἐναντίων βουληθεῖεν ἀναθεῖναι τοῦτο, ὡς ὕστερόν ποτε παρεμβληθέν, ἄπορος αὐτοῖς ἡ ὑπόθεσις εὑρεθήσεται. Πρὸς γὰρ τὸ ἀρχαιότερον ἀναβὰς ὁ λόγος αὖθις φωράσει Vulg., δόξαιντ'. EDIT. Forte, τοῦτό ποτε, vel τοῦθ', ὅ τί ποτε. Εριτ.

ADVERSUS MANICHOS LIB. 1. +078 τὰ ἐναντία ἀλλήλων αχώριστα, ὡς οὐδαμῶς ἐναντία. ascendendo ad antiquius disputatio rursus depreΕἰ δὲ μηδετέρου προνοίᾳ τὸ μεθόριον, ὃ δηλοῦσιν, ὑπάρ και φήσουσιν, ἕτερον ἀγέννητον έπεισάγοντες ἐξ ἀνάγκης ὁμολογοῦσι, μηδετέρου τῶν ἐναντίων τῆς οὐσίας μετέχον, ἵνα τῷ πάντη διαλλάττειν χωρίζῃ ταῦτα· καὶ εὑρεθήσονται ὄχλον ἀγεννήτων τιθέμενοι, δύο φήσαντες εἶνα:. Τὰ ἀγένητα, τὸ μέντοι διεῖργον καὶ μεθόριον, εἴτε δὴ τεῖχος, εἴτε γῆ ἄοικος, εἴτε καὶ ὅπερ ἂν θέλοιεν· ποῦ μὲν ἆρ᾽ ἔχει τὴν ἕδραν, ποῦ δὲ τὴν κορυφήν; ᾿Αλλὰ δῆλον, ὡς κάτω μὲν τὴν ἕδραν· ποῦ δὴ καὶ πόσον; ῎Ανω δὲ τὴν κορυφήν· ποῦ καὶ ἐπὶ πόσον; Τὸ γὰρ ἄνω καὶ κάτω δημιουργίας ὀνόματα, πρὸ δημιουργίας· δεῖ μέντοι καὶ βαθύτερον καὶ ὑψηλό τερον εἶναι τὸ μεθόριον τῆς τῶν χωριζομένων οὐσίας· ἵνα μὴ κάτωθεν ἢ ἄνωθεν ἐλλείψαν, πάροδον τοῖς εναντίοις παράσχῃ πρὸς ἄλληλα. Εἰ δὲ σκιᾷ καὶ ἡλίῳ παραβάλλοιεν ὁ καλοῦσι μεθόριον, οἰήσονται μὲν, ὡς οὐδὲν ἐπικοινωνεῖ τῷ ἡλίῳ ἡ σκιά, διελεγχθήσονται δὲ χαλεπῶς πρὸς τοῦ Μάνεντος ἠπατημένοι· σκιὰ γὰρ ἡλίου κοινωνίᾳ καὶ δι᾿ ὅλου παρουσίᾳ γένοιτ' ἂν, ὄγκου τινὸς ἀνέχοντος ἐν μέσῳ καὶ πρὸς θάτερον μέρος αὐτὴν παραπέμποντος· καὶ σκιὰ εἴη ἂν οὐδὲν ἕτερον, ἢ τεκμήριον φωτός, διά τινος παρεγκειμένου σώματος ἐμποδιζομένου· ἐπεί τοι φωτὸς ἐν νυκτὶ μὴ παρόντος, οὐδ' ἂν σκιὰ μερικὴ γένοιτο. Αρ᾽ οὖν, ὅπη σκιά, ἐκεῖ φῶς· τὰ γὰρ ἐπέκεινα τῆς σκιᾶς, φωτὶ καταλάμπεται· πλὴν εἰ μή γε τὸ σκιάζον ὕψει τὸ φωτίζον παμπληθεὶ ὑπερβαίνει· κἂν μὴ τὸ γε λοιότατον τείχος τῷ παραλόγῳ τεθῇ, φῶς ἐν φωτί διαιτωμένη φανήσεται ἡ κακία. Πῶς γὰρ ἂν γένοιτο σκιά, τοῦ φωτὸς δι' ὅλου κατὰ τῆς ὕλης ὄντος, εἰ μή τι ἐν μέσῳ γε ἀνέχοι, καὶ ἀποκλεῖον δι᾿ ὅλου ποιοί αὐτήν; οὐ μὴ παρεγκειμένου, καὶ πλεῖστον ὅσον ἀνέχοντος, κοινὸν ἀϊδίως ἔσται καὶ τῇ κακίᾳ τὸ φως. omnino ab ea excludens umbram efficiat? In quod interpositum si non sit, et quam maxime lumine. Αὖθις τὸ μεσημβρινόν μέρος τῇ κακίᾳ διδόντες, ὡς ὄναρ τῆς δημιουργίας διαγράφουσι· τοῦ γὰρ ἦν μεσημβρία πρὸ μεσημβρίας; Ατιμότερος δὲ τόπος ἄλλος ἄλλου τῆς δημιουργίας οὐκ ἂν γένοιτο· τὸ γὰρ εὐώνυμον ὁρῶντι πρὸς δύσιν, δεξιὸν αὖθις εὑρίσκεται πρὸς ἀνατολὰς ἰδόντι. ᾿Αλλὰ πλείστη μὲν ἡ τοῦδε τοῦ βαρβαρικοῦ δόγματος ατοπία· δύο γὰρ ὅλως άρχαλ, πῶς ἂν εἶεν, ἢ κληθεῖεν ἀρχαί; ἀρχὴ γάρ ἐστιν ἤ τε τῶν ὅλων πρεσβυτέρα καὶ τῶν ἁπάντων κρατοῦσα· ὧν οὐδέτερον ὑπάρξειεν ἂν οὐδετέρῳ. Σύγχρονα γὰρ ἄμφω καὶ συναγέννητα, ὄντα τὸν τοῦ προτερεύειν ἀλλήλοις διαφθείρει λόγον. ᾿Αλλὰ καὶ τῆς ἀρχικῆς ἐξουσίας οὐ μόνον ἀλλήλων ὡς ἐναντία γε ταῦτα ἐξῃρημένα, ἀλλὰ καὶ φύσει μαχόμενα, πῶς ἂν ἔχειν διόλου τὸ ἄρχειν νομισθείη; Εἰ τοίνυν μηδhendet contraria inter se separata, tanquam nullo modo contraria. Sin vero neutrius providentia inLerseptum, quod declarant, esse dixerint, necessario fatentur introducere se aliquid ingenitum, quod neutrius substantiam participet, ut omnino dirimendo separet hæc; atque ita fiet, ut reperiantur turbam ingenitorum ponere, qui duo ingenita esse dixerunt. Attamen hoc quod disterminat, et interseptum est, sive murus est, sive terra sine domibus, sive aliud quodlibet nunquid alicubi quidem habet basim, alicubi vero culmen? Atqui perspicuum est, infra quidem habere basim: sed ubi, et quantam? Supra vero culmen, sed ubi, et quantum? Supra enim et infra nomina fabricationis mundi, ante fabricationem sunt apud istos: atqui oportet etiam interseptum profundius et altius esse quam ea quæ disterminantur; ne si quid ex parte inferiori aut superiore deficiat, aditum contrariis præbeat, ut simul sint. Si autem cum umbra et sole comparent illud, quod interseptum vocant, putabunt quidem nihil habere commune umbram cum sole; convincetur tamen, deceptos esse eos turpiter a Manichæo: umbra enim communione solis et præsentia fieri solet mole quadam interposita, quæ communionem et præsentiam solis ad alteram partem transmiltit; nihilque aliud umbra est. quam indicium luminis corpore quopiam interjecto impediti: nocte enim, cumn non adest lumen, nec pars umbra esse potest. Ubi igitur umbra est, ibi lumen; quæ enim ultra umbram sunt, lumine collucent, præterquam cum id quod umbram facit, multa altitudine superat id quod illuminat; et malum in lumine habitans lumen esse apparebit, nisi murum maxime ridiculum positum habent. Quomodo enim umbra esse poterit lumine materiam ex omni parte collustrante, nisi quid in medio prohibeat, et lumen lumine non videbitur posuisse pro mure ridiculo; disterminet, perpetua erit communitas malo cum Rursus, meridianam partem malo tribuentes, somnium fabricæ describunt: ubi enim erat meridies ante meridiem? Locus autem in mundi fabrica alius alio inhonoratior non potest esse: quod enim ad lævam est in occasum aspicienti, ad dextram rursus est aspicienti in orientem. Veruin absurdissimum est hoc barbaricum dogma; duo enim prorsus principia quomodo principia sint, aut appellentur? siquidem principium est, quod omnibus est antiquius, et omnium tenet principatum et imperium; quorum neutrum in neutro duarum esse potest. Esse enim ambo ejusdem temporis et cognata, rationem eorum inter se principatus et excellentiæ tollit. Imo quæ non solum a principatu potestatis inter se libera sunt, utpote contraria, Οὗ μή. Deesse hic aliquid videtur ex interprete.

4 SO sed natura pugnant; quomodo cogitari possunt Λ ετέρῳ τούτων διασώζεται τῆς ἀρχῆς ὁ λόγος, πως habere omnino principatum? Quodsi ratio principa- ἂν ἀρχαὶ κληθείεν tus neutrum horum incolume servat, quomodo principia vocabuntur? CAP. Vili. Ratio duo principia non admittit. Quomodo rationes naturales admittent, ut sint duo secundum substantiam contraria, ubi primo quidem nomen substantiæ commune est utrisque? Primum igitur, quatenus utrumque substantia est, perspicuum est, convenire inter se, et non esse contraria. Deinde ambo sunt animalia, præterea æqualiter ingenita. Quorum autem eadem sunt nomina, et eadem descriptio, horum substantia quomodo contraria aut pugnans esse potest? Siquidem nomina res significant: dicitur enim de unoquoque quod unumquodque est, ut esse potest. Itaque cognoscimus vim nominum esse res. Utrumque igitur eorum quæ Manichæus contraria putat, substantia vivens et ingenita nominatur; manifestumque est, cum talis error principium ducat a barbaris, esse etiam apud eos sublatam communium notionum consecutionem: integra enim atque eadem est utriusque ex æquo descriptio, quæ non inodo omnem contrariorum suspicionem ejicit, sed neque differentiam ullam in iis quæ nominant esse permittit. Πῶς δ᾽ ἂν οἱ φυσικοί λογισμοί παραδέξαιντ᾽ ἂν ὑπάρχειν ἐναντία δύο κατ' οὐσίαν, ὅπου γε πρῶτον μὲν τὸ τῆς οὐσίας ἀμφοτέροις όνομα κοινόν; Καθά τοίνυν πρῶτον ἑκάτερον οὐσία, δῆλον, ὡς ὁμονοοῦντα καὶ οὐκ ἐναντία· ἔπειτα ζῶα ἄμφω· πρὸς δὲ τούτοις ἐπίσης ἀγέννητα. ἂν δὲ τὰ αὐτὰ ὀνόματα, καὶ αὐτὴ ὑπογραφή, τούτων πῶς ἡ οὐσία μαχομένη καὶ ἐναν τία; καίτοιγε τὰ ὀνόματα τῶν πραγμάτων ἐστὶ σημαντικά κατηγορεῖ γὰρ ἑκάστου τὸ τί ἐστιν ἕκαστον, ὡς ἐνδέχεται· γνωρίζομεν τοίνυν, ὡς δύναμις τοῖς ὀνόμασι τὰ πράγματα. Αρ' οὖν ἑκάτερον τῶν παρὰ τῷ Μάνεντι νομιζομένων ἐναντίων οὐσία ζωσά τε καὶ ἀγέννητος ὀνομάζεται· εὔδηλον, ὡς ἐκ βαρβάρων τὴν ἀρχὴν τῆς τοιαύτης λαβούσης πλάνης, διέφθαρται παρ' αὐτοῖς τῶν κοινῶν ἐννοιῶν ἡ ἀκολουθία· ὁλό. κληρος γὰρ καὶ ἡ αὐτὴ ἐπίσης τυγχάνει ἑκατέρου ὑπογραφή, οὐ μόνον εναντιότητος πᾶσαν ὑποψίαν ἐξω ορίζουσα, ἀλλ᾽ οὔτε διαφοράν τινα συγχωροῦσα ἐν τοῖς ὀνομαζομένοις ὑπάρχειν. CAP. IX. Principiorum qualitates contraria. In Deo nulla qualitas. Aiunt autem Manichæi asseclæ hoc quidem bonum, illud vero malum; qualitates videlicet ante substantiam intelligentes: nominata enim similiter in utroque substantia (sunt enim ambo substantia vivens et ingenita) supervacanea est; deinceps sunt veluti qualitates contrariæ: etsi enim non decet nominare in Deo qualitatem, esse tamen prius quodammodo est cogitatione, quam talem esse; substantia autem significatur, cum dicitur substantia vivens et ingenita. Præterquam si dicant propria accidere ambobus contraria, quod est omnium stultissimum, ingenito enim nihil accidit; cui enim non accidat esse, huic neque taliter esse acciderit. Quod non est, non accidit. Qualitates igitur contrarias licet in rebus invenire, substantias vero nequaquam album enim et nigrum contraria sunt, utrumque in corpore eadem substantia; sunt autem talia partim contraria inter se, partim non contraria. Primum namque subter unum genus sunt; utraque enim sunt color. Deinde etsi contraria esse videntur, tamen aspectum varie delectant, neutrum enim illorum immoderatione hunc offendit. Imo etiam virtus et vitium in anima; atque hæc quidem contraria, non solum in eadem substantia, sed in uno genere nominantur: utrumque enim est habitus, quæ tanquam accidentia insunt in anima a qua abesse possunt; anima in qua hæc sunt, alias aliter affecta et disΦασὶ δὲ τὸ μὲν ἀγαθὸν, τὸ δὲ κακόν, τὰς ποιότητας οἱονεὶ πρὸ τῆς οὐσίας ἐκλαμβάνοντες, οἱ τῷ Μάνεντι συντρέχοντες· τῆς γὰρ οὐσίας ὁμοίως ἐφ' ἑκατέρου ὀνομαζομένης ουσία γὰρ ζῶσά τε καὶ ἀγέννητος άμφω), περιττή λοιπὸν τῆς οἱονεὶ ποιότητος ἡ ἐναν τιότης εἰ γὰρ καὶ μὴ ἁρμόζει ἐπὶ Θεοῦ ποιότητα ὀνομάζειν, ἀλλά γε τῇ ἐννοίᾳ τρόπον τινὰ τὸ εἶναι τοῦ τοιόνδε εἶναι προτερεύει· τὸ δὲ εἶναι σημαίνεται τῷ, οὐσία ζῶσά τε καὶ ἀγέννητος. Πλὴν εἰ μὴ ίδια φαίεν ἐπισυμβῆναι τὰ ἐναντία ἑκατέροις, ὅπερ ἐστὶ πάντων ἀνοητότερον· ἀγεννήτῳ γὰρ οὐδὲν ἐπισυμβαίνει· ᾧ γὰρ τὸ εἶναι μὴ ἐπισυνέβη, τούτῳ οὐδὲ τὰ τοιῶσδε εἶναι. ὐ μὴ εἴη, οὐκ ἐπσυμβαίνει. Ποιονήσων μὲν οὖν ἐναντιότητά ἐστιν ἐν τοῖς οἶσιν εὑρεῖν, οὐσίας δὲ οὐδαμοῦ· λευκὸν γὰρ πρὸς μέλαν ἐναντίως ἔχει· ἑκάτερον δὲ ἐν σώματι τῇ αὐτοῦ οὐσίᾳ· ἔχει μέντοι αὐτὰ, πὴ μὲν ἐναντίως πρὸς ἄλληλα, πὴ δὲ οὐκ ἐναντίως. Πρῶτον μὲν γὰρ ὑφ᾽ ἓν γένος ἐστί, χρῶμα γὰρ εκάτερα· ἔπειτα, εἰ καὶ ἐναντία εἶναι δοκεῖ, ἀλλά γε τῇ ὄψει ποικίλως προσάγει τὴν ἀπόλαυσιν· οὐδέτερον γὰρ αὐτοῖν τῇ ἀσυμμετρίᾳ λυπεῖ ταύτην· ἀλλὰ καὶ ἤδη ἀρετή τε καὶ κακία ἐν ψυχῇ, ὡς ἐναντία μὲν καὶ ταῦτα, οὐ μόνον δὲ ἐν τῇ αὐτῇ οὐσίᾳ, ἀλλὰ καὶ ἐν ἑνὶ γένει προσαγο ρεύεται· ἕξις γὰρ ἑκάτερα, ἅτινα καὶ ὡς ἐπισυμβαίνοντα ψυχῇ ἐνυπάρχει· ὅθεν καὶ ἀποσυμβαίνειν ἐνδέχεται τῆς, ἐν ᾗ ἐστι ταῦτα, ἄλλοτε ἄλλως διαχει Περιττή... ἡ ἐναντ. Basnagius sic reddit: Supervacanea est contrarietas, quæ ipsis inest ut qualits. (*) Forte, τῇ αὐτῇ. Επιτ.

ADVERSUS MANICHÆOS LIB. I. μένης· ὡς εἶναι δῆλον, ὡς ὁ μὲν περὶ τῆς οὐσίας posita: ut liqueat, aliud esse de substantia loqui, λόγος ἀφώρισται, ὁ δὲ περὶ τῶν ταύτῃ ἐπισυμβαι aliud de iis quæ substantiæ accidunt. νόντων ἕτερος τυγχάνει. Καίτοι τὸ μὲν λευκόν τε καὶ μέλαν ἔστιν ὅτε καὶ ὡς ἀχώριστα ἐνυπάρχει τοῖς ἐν οἷς ἐστι· καὶ ὅμως οὐδεὶς πώποτε ἀπὸ τούτων ὠνόμαχεν ἐκεῖνα, ἐν οἷς ἱπι ταῦτα· οὐδεὶς γὰρ, θελήσας γάλα σημῆναι, οὐχὶ μᾶλλον πρὸ τοῦ κατὰ τοῦ εἴδους τῆς οὐσίας ὀνό ματος κειμένου κατεχρήσατο τὸ τῆς λευκότητος, ἵνα μὴ ἀνθ᾿ ἑνὸς πολλὰ σημαίνειν δόξῃ, οἷς πρόσεστιν· ἀλλὰ μὴν καὶ κόρακα οὐ τῷ μέλαν: σημαίνομεν, ἀλλὰ τῷ τοῦ ζώου καὶ τοῦ εἴδους ονόματι. Αὗται μὲν οὖν καὶ τοιαῦται ἀχώριστοι ποιότητες· ἀρετὴ δὲ καὶ κακία ἐν ψυχῇ τῶν ἐπισυμβαινουσῶν ποιοτήτων εἰσίν· ὡς μᾶλλον προσήκειν μηδαμῶς ἀπὸ τούτων τὴν οὐ σίαν δεῖν τοῦ ἀνθρώπου κατηγορεῖσθαι, δεῖν δὲ ταύτην ιδίως σημαίνεσθαι. Οὐδεὶς γοῦν τὸ, τί ἐστιν ἄν θρωπος, ἐκ τῆς ἐνούσης τῷ τινι κακίας ἐσήμανεν, ἀλλὰ πρῶτον τῆς οὐσίας τὸ εἶδος εἰπὼν, εἶτα καὶ τὸ τίς, προσειπών, ὕστερον κατηγορεῖ τὴν ποιότητα. Ποιοτήτων μὲν οὖν, ὃ προλαβὼν εἶπον, εὕροι τις ἂν ἐν τοῖς ὑποβεβηκόσιν εναντιότητα τῶν μὲν χωρι στῶν, τῶν δὲ καὶ ἀχωρίστων· ἐπὶ δὲ τοῦ Θεοῦ πᾶσα μὲν ποιότης ἐκβέβληται, ἐπειδή γε οὐδὲν ὧν καλεῖται, ἕτερον παρ' αὐτόν· ἁπλοῦς γὰρ καὶ ἀσύνθετός ἐστιν· ὅμως δὲ τῇ ἐννοίᾳ, ο προλαβόντες είπομεν, προτε ρεύει τὸ εἶναι τοῦ τοιόνδε εἶναι. Atqui fit aliquando, ut album quidem et nigrum abesse non possint ab iis in quibus insunt; nemo tamen ab his unquam illa in quibus hæc sunt, nominavit nullus enim cum voluit significare lac, potius nomine albi abusus est quam usus nomine substantiæ imposito speciei; ne pro uno multa significare videatur, quibus inest albus color: quin etiam corvum non declaramus nomine nigri, sed nomine avis et speciei. Hæ igitur et hujusmodi qualitates inseparabiles sunt: virtus autem et vitium in anima ex qualitatibus quæ accidunt, sunt; ut magis conveniat, ut minime videatur substantia hominis ab his nominari; sed oportere hanc proprie significare. Nemo igitur quid est homo, ex vitio quod alicui inest, significaverit; sed primo speciem substantiæ dixerit, deinde quis sit adjicit, postea qualitatem in eo dicit. Cap. X. Duo ingenita non Διό φαμεν, ἀναλαβόντες, ὡς, εἰ ἑκάτερα & φησιν εἶναι ἐναντία, ουσία ζωσά τε καὶ ἀγέννητος (οὐ γὰρ ἀρνηθεῖεν)· ἡ ἄμφω ἀγαθὰ, ἵνα μᾶλλον πρὸς τὸ εὔφημον εὐσεβῶς διὰ τὸ ὄντως ἂν ἀγαθὸν καὶ τοὐναντίον, ἔφασιν (5*), Ελκηται τὸ μηδαμῶς ὂν (οὐ γὰρ ἀντιστρέψομεν), ἢ ἄμφω κακά· τὸ γὰρ ἀγέννητον πάντως ἀγαθόν. Αὐτίκα ἀγέννητος ὁ Θεὸς ὑπάρχων, ἄρα αὐτὸ τὸ μὴ γεννηθῆναι ὡς κακὸν ἔχει; Οὐδαμῶς, ἀλλ᾿ ὡς ἀγαθὸν δηλαδή. Τίς οὖν ἡ ἀποκλήρωσις, τοῦτ' αὐτὸ πραγμά τε καὶ ὄνομα, παρὰ μὲν τῷ Θεῷ καλόν τε καὶ ἀγαθὸν εἶναι, παρὰ δὲ τῇ κακίς, ὡς φασι, τούναντίον κακόν; Γενεᾶς μὲν γὰρ εὐρεθείη ἂν διαφορά, διαφορά μέντοι καὶ οὐκ ἐναντιότης· ἀγεννησίας δὲ ποίαν τις ἂν εὕροι διαφοράν, ή πού γε εναντιότητα; Διό περ παντάπασιν ἀδύνατον, ἀγέννητον ἀγεννήτῳ ἐναν τίον εἶναι· εἰ γάρ τι εἴη, οὐδὲν τῶν αὐτῶν ὀφείλει οὔτε εἶναι, οὔτε προσαγορεύεσθαι τῷ ἐναντίῳ, ἵνα ἀκοινώνητον ᾖ τοῖς πᾶσι πρὸς τὸ ἐναντίον. Qualitates igitur contrariæ, sicut ante dixi, in iis quæ accidunt, reperiri possunt partim quidem separabiles, partim vero non: in Deo autem omnis qualitas ejecta est; quandoquidem nihil eorum quæ de eo dicuntur, aliud est præter ipsum; simplex enim est et compositionis expers: cogitatione tamen, ut superius dictum est, prius est esse quam talem esse. possunt esse contraria Quamobrem rursus dicimus, si utraque eorum quæ Manichæus contraria esse dicit, substantia vivens et ingenita sunt; non enim negabunt, vel ambo bona ut magis ad id quod bene pieque sonal, propter vere bonum, ipsum contrarium, quod minine est, trahatur; non enim dicemus, vel contra, si ambo mala: quod enim ingenitum est, omnino bonum est. Continuo igitur Deus cum ingenitus sit, nequaquam habet hoc ipsum non ingenitum esse tanquam maluni, sed tanquam bonum certe. Quæ igitur sortitio ista eamdem rem et nomen apud Deum quidem pulchram et boham esse; contra vero malam apud malum, ut isti aiunt? in generatione quidem inveniri queat differentia, differentia ta men, et non contrarium. In eo vero quod est ingenitum esse, quid potest esse differens, nedum contrarium? Quamobrem omnino fieri non potest, ut ingenitum ingenito contrarium sit; si quid enim sit, nullum eorum debet nec esse nec appellari contrarium, ut in omnibus rebus nulla sit cum contrario communitas ac societas. Εἰ γὰρ μὴ εἴη πάντη ἐναντίον, καθὸ ἐπικοινωνεῖ, οὐκ ἐναντίον· ἐναντίον μέντοι τὸ μὴ ἐν τῷ ὄντι· τάχα δὲ οὐδὲ τοῦτο οὐ γὰρ διαμάχεται. Τὸ δὲ ὄν τῷ ὄντι οὐκ ἐναντίον. Εἰ δὲ τὸ ὂν τῷ ὄντι πάντως ἐμόλογον, ἐν τὸ καὶ μόνον ἀληθῶς ὅν, τοῖς πᾶσι τοῦ εἶναι ἄρχον. Forte, ὦ φασιν. Εοιτ. Τάχα δέ, κ. τ. λ. Sunt enim in Deo simul, Si enim non sit omnino contrarium, quatenus ei communitas cum altero est, non est contrarium: contraria tamen sunt esse et non esse. Fortasse vero nec hæc contraria sunt, non enim pugnant. Quod vero est, non est contrarium ei quod est. Si autem quomodo est penitus cum eo quod est convenit, unum et solum, quod vere est, omnibus erit principium ut sint. ‹ qui vocat ea quæ non sunt, tanquam ea quæ sunt, ▸ sicut Apostolus ait (Rom. iv, 17). Canisius.

Cap. XI. Nomina contraria duobus principiis danda, Perturbatio in rebus est ordo. Aiunt præterea etiam ipsi oportere omnia quæ sunt Deo contraria appellare materiam: verbi gratia, si Deum appellemus lumen, contrarium vocemus tenebras; si bonum, illud malum. Si tamen appellaremus Deum ipsam illam veritatem, patet vocandum esse contrarium mendacium. Quod autem vere est, ut opinati sunt, quomodo erit mendacium? quod enim est, si dicatur non esse, mendacium fuerit. Quod vero vere est, quod facit ut verum sit esse aliquid, nunquam erit mendacium. Si enim dicat esse, verum dicit; si vero non dicat esse, ut non dicat verum, neque dicet non esse, ut mentiatur. Quod si dicat non esse, notione mentitur; non est igitur ipsum mendacium, vere enim est. Deinde si vocant isti bonum immortalitatein, maluin vocabunt interitum: at cujus erit interitus, ipse interitus? boni enim non poterit: sin erit sui ipsius interitus, multis sæculis a se interivit, et frustra ac vane eum esse cogitatione fingunt. Quomodo autem erit interitus? aliud namque tolht interitus, non seipsum; sin vero seipsum, neque principio subsistere potuit: videbitur enim magis se ipse interimere quam esse; interitus enim immortalis non potest secundum communes notiones cogitari. Quod autem est ingenitum, necessario est ab interitu liberum et æternum, unde et immortale: supra mortale enim est quod ingenitum est. Si autem hoc habet materia, ut nunquam facta 108$ Φασὶ δὲ καὶ αὐτοὶ χρῆναι πάντα τὰ ἐναντία τῷ Θεῷ τὴν ὕλην προσαγορεύεσθαι· οἷον, ἐὰν καλῶμε τὸν Θεὸν φῶς, τὸ ἐναντίον σκότος· ἐὰν δὲ ἀγαθὸν, ἐκεῖνο κακόν· ἐὰν μέντοι καλέσωμεν τὸν Θεὸν αὐτ τοαλήθειαν, δηλονότι τὸ ἐναντίον ψεῦδος κεκλήσεται· τὸ δὲ ἀληθῶς ἄν, ὡς ὑπειλήφασι, πῶς ἂν εἴη ψεῦδος; τὸ μὲν γὰρ μὴ ὂν, εἰ λέγοιτο εἶναι, ψεῦδος ἂν εἴη· τὸ δὲ ὄν, καὶ ἀληθῶς ὂν, αὐτῷ τῷ εἶναι ἀληθεῖον, οὐκ ἂν εἴη ψεῦδος· εἰ γὰρ εἶναι λέγει τις, ἀληθεύει - εἰ δὲ μὴ λέγει, ὅτι ἔστιν, ἵνα μὴ ἀληθεύσῃ, ἀλλ' οὐδὲ ὅτι οὐκ ἔστιν εἴποι ἂν, ἵνα ψεύσηται· κἂν εἴπω δὲ, ὅτι οὐκ ἔστι, τῇ ἐπινοίᾳ ψεύδεται. Οὐκοῦν αὐτὸ ψεύ δος· ὃν γάρ ἐστιν ἀληθῶς Επειτα εἰ καλοῖεν τἀγαθὸν ἀφθαρσίαν, φθο ρὰν ὀνομάσουσι τὸ κακόν. Τίνος δ᾽ ἂν εἴη φθορά ἡ φθορά; τοῦ μὲν γὰρ ἀγαθοῦ ἀδύνατον· εἰ δ' ἑαυτῆς εἴη φθορά, ἐν πολλοῖς τοῖς αἰῶσι διέφθαρκεν ἑαυτήν καὶ μάτην αὐτὴν εἶναι φαντάζονται. Πῶς δ᾽ ἂν εἴη φθορά; πάντως γὰρ ἕτερόν τι φθείρει, οὐχ ἑαυ τήν· εἰ δὲ ἑαυτὴν, οὐδ᾽ ἂν τὴν ἀρχὴν ὑπέστη· ὀφθή σεται γὰρ ἑαυτὴν φθείρουσα μᾶλλον ἢ οὖσα· φθορά γὰρ ἄφθαρτος ἀδύνατον, κατά γε τὰς κοινὰς ἐπισ νοίας ἐπινοηθῆναι. Αφθαρτον δὲ πάντως τὸ ἀγέννητον καὶ ἀΐδιον, ὅθεν καὶ ἀθάνατον· ἐπάνω γὰρ τοῦ ἀφθάρτου τὸ ἀγένητον. Εἰ δὲ τὸ μὴ γενέσθαι πώποτε υπάρχει τῇ ὕλῃ μεῖζον ὄν, πῶς οὐχὶ καὶ τὸ ἔλαττον αὐτῇ προσυπάρξει, τὸ μὴ φθαρῆναι; Εἰ δὲ μὴ φθεί ρεται ὡς ἀΐδιος, οὐδ' ἂν ἑαυτῆς ὑπάρχει φθορά, καὶ οὐκ ἂν εἴη οὐσία φθορᾶς. fuerit, quod majus est; quomodo non hoc quod minus est, non ei inest, nunquam scilicet interitum cepisse? Si autem non capit interitum tanquam æterna, neque sui ipsius est interitus, et non erit substantia ipsius interitus. Sed qui ex schola Manichæi profecti sunt, hujusmodi disputationes cum audiunt, unde, inquiunt, ea ordinis perturbatio quæ in rebus cernitur? At sæpe dictum est, propter ignorantiam divinæ gubernationis et quomodo res dispositæ sint, falsam et impiam cognitionem sibi comparasse, propter inscitiam eorum quæ scire sibi videbantur, quæ pejus, quam si ignorassent, sciverunt; et quod verius est, amisso, quod quærebant, prius quam quærerent: disputatio vero nostra cum tempus erit, quam putant perturbationem η ordinis rerum, bonum ordinem esse a Deo altissimo proficiscentem, conficiet et concludet; et quæ ipsi dicunt mala, alia quidem in actione tantum posita, alia vero secundum substantiam, minime mala esse docebit. Όταν μέντοι τοιούτων ἀκούωσι λέγων οἱ ἐκ τοῦ Μάνεντος ὁρμώμενοι, ἀποροῦντες, Πόθεν οὖν, φασί, τὰ κακά; πόθεν δὲ, λέγουσιν, ἡ ἐν τοῖς πράγμασιν ἐμφαινομένη ἀταξία; ᾿Αλλὰ πολλάκις μὲν εἴρηται, ὅτι δι' ἄγνοιαν τῆς τῶν πραγμάτων διαθέσεως καὶ τῆς θείας διοικήσεως, γνῶσιν ἐσφαλμένην καὶ βλά σφημον ἑαυτοῖς ἐπραγματεύσαντο δι' ἄγνοιαν ὧν γνῶναι ἔδοξαν· ἃ χεῖρον ἔγνωσαν, ἢ ἡγνόουν· καὶ ὁ ἐζήτουν, ἀληθέστερον ἀπολέσαντες ἢ πρὶν ζητῆσαι· ὁ δὲ λόγος κατὰ καιρὸν μὲν καὶ τὴν παρ' αὐτοῖς να μιζομένην τῶν πραγμάτων ἀταξίαν, εὐταξίαν τὴν ἀνωτάτω Θεοῦ παρέχοντος, ἀποδείξει· καὶ τὰ λεγό μενα πρὸς αὐτῶν κακὰ τὰ μὲν ὡς πραττόμενα μέ νον· τὰ δὲ κατ' ουσίαν ἥκιστά γε ὄντα, κακὰ δείξει. Cap. XII. De materia quid sentiant Manichæi. Erat, inquit Manichæus, tempus, cum materia sinc ordine ferebatur; et generabat, et crescebat (*) Forte, εἴπη. EDIT Πῶς δ' ἂν εἴη φθορά; πάντ. Locus mutilus, restituendus proinde ex iis quæ habet Stephanus Gobarus, qui hæc ipsa Titi Bostrensis verba recitat apud Photium Biblioth. cod. ccxxxi, pag. 894, ubi sic legimus: Πῶς δ᾽ ἂν εἴη φθορὰ ἑαυτῆς ἡ φθορά: Quo autem modo corruptio fuerit sui; sius corruptio? *Ην γάρ ποτε, φησίν, ὅτε ἡ ὕλη ἡτάκτει καὶ ἐγέν να, καὶ ηὐξάνετο, καὶ διετέλει πολλὰς προβαλλομένη Mox ex eodem Stephano sic legendum apud Titum: Φθορὰν γὰρ ἄφθαρτον ἀδύνατον κατά γε τὰς κοινάς ἐννοίας ἐπινοηθῆναί ποτε. Fieri enim non potest, incorruptibilem corruptionem communi sensu percipi aliquando posse. Hæc debemus Wesselingio v. c. tib. sing. Probabil. cap. 20, pag. 163.

ADVERSUS MANICHEOS LIB. 1. δυνάμεις· αὐξηθεῖσα τοίνυν ἀνήγετο, οὐκ εἰδυῖα τοῦ ac multas potestates producebat; aucta igitur ἀγαθοῦ τὴν ὕπαρξιν. Ὡς δὲ ἐπὶ πλέον ἀναχθεῖσα εἶδε τὴν γῆν τε καὶ τὸ φῶς τοῦ ἀγαθοῦ, ἐπιβῆναι τοῖς μὴ ἰδίοις ἐπιχειρεῖ· ὁ δὲ ἀγαθὸς δύναμιν ἀποστέλλει τινά, ᾗ καὶ ὄνομα τὸ δόξαν αὐτῷ ἐπιτίθησι, φυλάξουσαν μὲν δῆθεν τοὺς ὄρους, τὸ δ' ἀληθὲς δέλεαρ ἐσομένην εἰς ἀκούσιον τῇ ὕλῃ σωφρονισμόν· ὁ δὴ καὶ γέγονε. Θεασαμένη γὰρ ἡ ὕλη τὴν ἀποσταλεῖσαν δύναμιν προσεκίσσησε μὲν, ὡς δὲ ἐρασθεῖσα· ὁρμὴ δὲ πλείονι λαβοῦσα ταύτην κατέπιε· καὶ ἐδέθη τρόπον τινὰ, ὥσπερ θηρίον. Κέχρηνται γὰρ καὶ τῷδε τῷ ὑποδείγματι, ὡς δι' ἐπῳδῆς τῆς ἀποσταλείσης δυνάμεως ἐκομίσθη. Γέγονε τοίνυν μίξις καὶ κράσις τοῦτον, φησί, τὸν τρόπον τῆς τε καταποθείσης δυνάμεως τοῦ ἀγαθοῦ καὶ τῆς καταπιούσης ὕλης· καὶ οὕτως ἐξ ἀμφοῖν ἐδημιουργήθη τόδε πᾶν, ὑπὸ τοῦ ἀγαθοῦ δηλαδή· οὐ γὰρ ἂν προὐνόησεν ἡ κακία κόσμου γενέσεως. Εντεῦθεν δέ φασι τὰ μὲν ἀγαθὰ, τὰ δὲ κακά, τῆς κράσεως ἐκείνης καὶ τῆς συνόδου τοῖν δυοῖν διὰ τῆς ἐναντιότητας τῶν τῇδε πραγμάτων εμφαινομένης. & evehebatur nesciens substantiam boni. Postquam vero magis evecta novit terram et lumen boni, nitebatur ascendere ad ea quæ non erant propria: Bonus vero potestatem quamdam mittit, cui nomen quod ei visum est, imponit, custodituram scilicet præscripta, re autem vera futuram ipsi, maleriæ illecebram et invitamentum ad moderationem ejus a voluntate alienam. Quod quidem factum est cum enim vidisset materia potestatem missam quasi adamans, concupivit quldem eam, sed ardentiore appetitu prehensam absorbuit, et quodam modo tanquam bellua ligata est. Usi autem sunt hoc exemplo, tanquam cantione potestatis missa sopitam esse. Facta igitur est, aiunt, mistio et temperatio ad hunc modum; absorptaque potestate boni, et materia absorbente sic ex utraque fabricatum esse universum, a bono scilicet; non enim malum providit ortum mundi. Hinc aiunt alia quidem bona esse, alia vero mala, facta mistione illa et duorum coitu per vim contrariam rerum, quæ hic sunt. CAP. XIII. Anima a bono principio, a malo Ορίζεται δὲ ψυχὴν μὲν ἅπασαν εἶναι τῆς μερίδος τοῦ ἀγαθοῦ, σῶμα δὲ καὶ τὴν σάρκα, τῆς ὕλης, πὴ μὲν κατέχουσαν ὡς ἐν εἱρκτῇ τὴν ψυχήν, πὴ δὲ κατα εχομένην ὡς θηρίον πρὸς τῆς ἐπῳδῆς. Οὕτω μὲν δὴ σοφισάμενος τὴν ὕλην ὁ ἀγαθὸς κόσμου, φησί, γέγονε δημιουργός· οὐκ ἀντιποιηθείς γε τοῦ δημιουργῆσαι αὐτὸν (ἀνθίσταται γὰρ αὐτῷ, ἀλλὰ διὰ τὴν ἐπανάστασιν τῆς κακίας, ἣν σωφρονῆσαι διενοήθη οὐ μέντοι γέγονε δυνατὸν ἐξελεῖν τῆς κακίας τῶν φαινομένων πραγμάτων τὸν ἰὸν, ἕπεσθαι δὲ τοῦτον δεικνύμενον ἐκ τῆς ἀταξίας καὶ τῆς, ὡς ὑπείληφεν, ἀνισότητος τῶν καθ᾿ ἡμᾶς, τοῦτον μὲν πλουτεῖν, τοῦ τον δὲ πένεσθαι· καὶ τὸν μὲν εὐδοξεῖν, τὸν δὲ ἀδοξεῖν· καὶ ὅσα τοιαῦτα. Τό τε δὴ σπουδαζόμενον ἐστι τῷ ἀγαθῷ τὴν ψυχὴν ἐλευθερῶσαι τῆς κακίας· καὶ ταύτην ἀντλῆσαι τρόπον τινὰ ἐκ τῆς ὕλης· τοῦτο δὲ γίγνεσθαι διὰ τῆς σελήνης αυξανομένης τε καὶ μειουμένης, ὡς ὁρᾶν δοκοῦμεν ἡμεῖς· τὸ γὰρ ἀληθές, φησὶν, ὑδρίας τρόπον αὐτὴ πληρουμένη, ἐκ τῆς κατα εχομένης οὐσίας εἰς τὸ ὁμογενὲς ἀγαθὸν κενοῦται· εἰ γὰρ καὶ μὴ τούτοις γε τοῖς ῥήμασιν, ἀλλά γε ταῦτα p βούλεται λέγειν, ἅπερ εὐσχημονέστερον πάνυ γε πρὸς ἡμῶν εἴρηται· πλεῖστον γὰρ ὅσον παρ' αὐτῷ τὸ ἀλλόκοτον ἐν τῇ διηγήσει καὶ τὸ ἀπίθανον. autem corpus, secundum Manichæos. Decernit autem omnem quidem animam esse ex parle boni; corpus vero et carnem ex parte materiæ: et jam quidem corpus animam tanquam in carcere detinere; jam vero animam detineri tanquam belluam a cantione. Sic bonus cum materiam decepisset, mundi, inquit, factus est fabricator: non quidem quod ipsum fabricari desiderasset, resistit enim ei, sed propter seditionem a malo excitatam, quam corrigere et moderari cogitaverat; non tamen fieri potuisse, ut venenum mali quod est in rebus quas videmus, extraheretur; sequi vero hoc, ut opinati sunt, ex perturbatione ordinis et ex inæqualitate rerum nostrarum atque hunc quidem divitem esse, illum vero pauperem; hune gloriosum, illum inhonoratum et inglorium, et quæcunque talia sunt. Studium vero boni esse liberare animam a malo, et hanc quodam modo ex materia exhaurire: hoc autem fieri per lunam crescentem et decrescentem, ut nos videre videmur: re vera enim, inquit, ipsa in nodum hydriæ impleta, ex substantia infusa in bonum cognatum exinanitur etsi enim non his verbis, hæc tamen vult dicere, quæ multo honestius a nobis dicta sunt; plurimum enim absurdi et incredibile est in ejus narratione. CAP. XIV. De terra et imbribus Manelis opinio. Οσα μὲν οὖν ἕτερα γραὸς δίκην μυθολογεῖ καὶ γράφει, τῇ Σύρων φωνῇ χρώμενος, ὅπως μὲν ἡ γῆ βαστάζεται, τὸν ποιητικὸν μὴ διαφυγών μῦθον· ὅπως δὲ συνίστανται οἱ ὄμβροι, ὡς ἱδρῶτές εἰσι τῶν ἀρ χόντων τῆς ὕλης· ταῦτα καὶ τὰ τοιαῦτα, τῶν αὐτοῦ παλαισμάτων παρεμπορεύματα, περιττὸν ἂν εἴη προφέρειν εἰς ἔλεγχον. Χρὴ δὲ & περὶ ἑκάστου παραπαίων γράφει, γνώρισμα τοῖς πᾶσιν, ἥκιστά γε ἀν έχεσθαι πρὸς ἀπέραντον φλυαρίαν τὸν λόγον ἐκτεί νειν· Lege δή. EDIT. Quæcunque igitur alia aniliter et commentitic loquitur et scribit, sermone Syriaco utens, quomodo terra sustinetur, non devitans poeticam fabulam; quomodo imbres fiunt, et sudores esse principium materiæ: hæc et alia ejusmodi quæ præter negotium sui certaminis tractat, supervacuum esset ad confutandum proferre. Oportet quæ de singulis delire scribit, quæ omnibus nota sunt, non pati ut librum infinitis nugis dilatent; quippo

cun satis sit confutato capite insaniæ ejus reliqua ως ἀρκοῦν αὐτὸ τὸ κεφάλαιον αὐτοῦ τῆς ἀλόγου contemnere: et si non contingeret, ut necessario hæc causa sermonem de Providentia complecteretur, quo demonstrare oportet omnia esse bene ac divine ordinata, et ineffabilem Dei sapientiam prædicare; ridiculum esset vel aliqua saltem confutatione, quæ proposita sunt, digna esse putare; quæ quidem extra communes notiones congesta sponte sua apud eos qui mentem habent coarguuntur. μανίας διελέγξαντας τῶν ἄλλων καταφρονεῖν· καὶ εἰ μή γε τὸν περὶ Προνοίας λόγον συνέβαινε τήνδε τὴν ὑπόθεσιν ἀναγκαίως περιλαμβάνειν, δι᾿ οὗ προσήκει δεῖξαι, ὡς ἅπαντα εὖ τε καὶ θείως τεταγμένα την ἄρξη τον τοῦ Θεοῦ σοφίαν κηρύττει· γέλως ἂν ἦν ἀντιῤῥήσεως γοῦν τινος ἀξιοῦν τὰ προτεθέντα, άπερ, ἐκτὸς τῶν κοινῶν ἐννοιῶν συμπεφορημένα, αυτόμα τον ἔχει παρά γε τοῖς ἐχέφροσι τὸν ἔλεγχον CAP. XV. Sententia de materia refutatur. An Satan sit deterior quam fuit. Satis autem erat, postquam non minus demonstratum est nequaquam duo principia esse, præsertim contraria, de homine jam et de reliqua fabrica disserere: nihil tamen prohibet, quin consideremus, quomodo proposita incredibilia sunt. Ferebatur, inquit, aliquando materia perturbato ordine. Qua ordinis perturbatione? an secum sola? an contra aliquem? omnis enim injustitia non est sui injustitia; sed altero indiget, in quem fiat. Cui igitur non erat communitas cum alio; in quem perturbato ordine ferebatur? aut quæ ratio ipsius perturbationis? Ηρκει δὲ, οὐκ ἔλαττον δείξαντας, ὡς οὐδαμῶς ἂν ὑπάρξαιεν ἀρχαὶ δύο, καὶ μάλιστα ἐναντίαι, ἤδη περί τε ἀνθρώπου καὶ τῆς ἄλλης δημιουργίας διαλαβεῖν· ὅμως δὲ τὸ κωλύον οὐδὲν καὶ τῶν προτεθέντων ἰδεῖν τὸ ἀπίθανον. Ἠτάκτει γάρ, φησὶν, ἡ ὕλη ποτέ. Ποίαν ἀταξίαν; ἆρά γε καθ' ἑαυτὴν οὖσα, ἢ κατά τινος; ἀδικία γὰρ ἅπασα, ἑαυτῆς οὐκ ἂν γένοιτο ἀδικία, δεῖται δὲ ἑτέρου τινὸς, καθ' οὗ γένοιτ᾽ ἄν. Η τοίνυν ἑτέρῳ τινὶ μὴ ἐπικοινωνοῦσι. κατὰ τίνος ἡτάκτει; ἢ τίς ὁ λόγος τῆς ἀταξίας αὐτῆς; Generabat quidem primum nequitia progrediens, et crescebat: igitur ingenita generabat, et non erit locus dicendi, æternam aliquid novi moliri: aut enim natura molietur, atque ita nunquam intermisit rerum novarum molitionem: si modo appellare oportet novarum rerum molitionem, contra quam negotium a Deo susceptum minime principium temporis habeat; aut si hoc cogitatione utens facit, rationem habet et cognitionem: et eversa est causa nequitiæ ratione carentis. Sive igitur ratiocinatione utens, sive motu rationis experte seditionem movit, quæ ratio patitur, ut influitis saculis dimissa sit hujusmodi seditionem movere? ex quo enim dicit cohibitam et retentam esse, punctum temporis fluxisse reperietur, si cum infinitis saeculis præteritis comparetur. Quod enim incipit et terininat, finitum est; qui autem sunt ex toto infiniti æterni sunt et ingeniti. Præterea, si ratiocinatione utens ad seditionem depravabatur; quomodo non potius aggressio rei qua feri non poterat, interrupta et rescissa est? tanquam non posset contra sapientiam invictam incursionem facere? unde factum est, ut caverent, ne ei rationem et cognitionem tribuerent, ut locum haberet commentum seditionis contra Deum: et necessario ab ignorantia et natura non ratiocinante tracta, non exspectabit infinita sæcula, dum se armat et se exercitu sepit, ut fiat ad audaciam promptior. Si enim copiosior fiebat iis quos generabɔt, nequaquam tamen appetitum naturæ augebat, neque motus naturalis quidquam appetitus assumebat, neque accidisset ei primum quidem augescere, atque ita seditionem movere; hoc enim naturæ ratione utentis est, quæ ex proposito nequiter agit. (*) Forte, ἐδέξατο. EDIT. η Ἐγέννα μὲν πρῶτον προϊοῦσα καὶ ηυξάνετο, φησίν· οὐκοῦν ἀϊδίως ἢ ἀΐδιος ἐγένννα, ἡ ἀγέννητος ἐγέννα, καὶ χώραν οὐχ ἕξει τὸ καινοτομεῖν τι τὴν ἀϊδιον· ἡ γὰρ φύσει καινοτομήσει, καὶ οὐδέποτε τῆς καινοτομίας ἐπέπαυτο· εἰ δὴ τοῦτο καινοτομίαν δεξ καλεῖν, ὡς μηδαμῶς χρονικὴν ἀρχὴν ἔχειν τὴν κατ' αὐτῆς τοῦ ἀγαθοῦ μεταχείρησιν, ἢ λογισμῷ τοῦτα πράττουσα λόγον ἔχει καὶ γνῶσιν· καὶ ἀνατέτραπται τῆς ἀλόγου κακίας ἡ ὑπόθεσις. Είτε οὖν λογισμῷ, εἴτε καὶ ἀλογίστῳ φορᾷ ἐπανίστατο, τίς ὁ λόγος τοὺς ἀπεράντους αἰῶνας ταύτην παρεῖναι πρὸς τὴν τοιαύτην επανάστασιν; ἀφ' οὗ γὰρ κατεσχῆσθαί φησιν αυτ τὴν ἕως νῦν, στιγμῇ χρόνου γένοιτ' ἂν, εἰ παραβά λοιτο τοῖς προλαβοῦσιν ἀπείροις αἰῶσι· τὸ μὲν γὰρ ἄρχον καὶ τελειοῦν πεπέρασται· οἱ δὲ παντελῶς ἀπὸ έραντοι ἀΐδιοί τε καὶ ἀγέννητοι. Έπειτα εἰ λογισμῷ ἐκακύνετο πρὸς τὴν ἐπανάστα επιχειρήσεως; ὡς οὐχ οἷόν τε ὃν ἐπιδραμεῖν ἀηττήτῳ σιν, πῶς οὐχὶ καὶ λογισμῷ διεκόπη τὸ ἀδύνατον τῆς σοφίᾳ; ὅθεν πεφεύγασι προσομολογεῖν αὐτῇ λογισμόν τε καὶ γνῶσιν, ὡς ἂν χώραν ἔχοι τῆς ἐπαναστάσεως τῆς κατὰ Θεοῦ τὸ πλάσμα· καὶ ἐπάναγκες ὑπὸ ἀγνοίας καὶ ἀλογίστου φύσεως ελκομένη οὐκ ἐκδέξε ται ἀπείρους καὶ ἀποπεράντους αἰῶνας ἑαυτὴν ὁπλίζουσα καὶ δυνάμει περιβάλλουσα, ὡς γενέσθαι πρὸς τὴν τόλμαν προχειροτέραν. Εἰ γὰρ δὴ καὶ πλείων ἐγίγνετο οἷς ἐγέννα, ἀλλ᾽ οὔτε γε τὴν ὁρμὴν τῆς φύσ σεως ηὐξάνετο, οὐδὲ προσελάμβανέ τι ταύτης τὸ φυσικὰν κίνημα· οὐδ' ἂν ἐδείξατο πρῶτόν γε αὐξηθῆναι, καὶ οὕτως ἐπαναστῆναι· τοῦτο γὰρ λογικής φύσεως προθέσει πονηρευομένης. |

ADVERSUS MANICHAOS LIB. 1. Πῶς δὲ καὶ αὔξησις τῆς κακίας γένοιτ' ἂν ἡ προσθήκῃ τῶν προβολῶν; Εἰ γὰρ οἷς γεννᾷ τελειοῦται εἰς κακίαν, ἀτελὴς ἦν ἡ κακία, καὶ οὐκ ἦν ἐν ἀκρότητι κακίας· εἰ δὲ τελεία καὶ ἄκρα, κατὰ τὸν ἴδιον λόγον, ἑκάτερα τἀναντία, οὐδαμῶς αὐξάνεσθαι δόξει ἡ κακία διὰ τῶν προβολῶν, οὐδὲ θαρσαλεωτέρα γε νήσεται, λογικὴ μὴ οὖσα, οὐδὲ πρὸς ἐπικουρίαν ἑαυτῆς παραλήψεται· δόξει γὰρ πρὸ τῆς τεκνώσεως ἀτελῆς γεγονέναι οὐ μόνον πρὸς κακίαν ἡ κακία, ἀλλὰ καὶ πρὸς ἰσχὺν καὶ ῥώμην ὅπερ ἀλλότριον ἀγεννήτου. Quomodo autem augeri poterat nequitia (id est, Satanas) accessione sobolis? si enim iis quos gignebat, ad nequitiam perficitur, imperfecta erat ne quitia, et non erat in summo et fastigio nequitiæ: sin vero erat perfecta et summa secundum rationem propriam, rursus minime videbitur augeri nequitia per propagationem generatorum, neque fiet audacior et præfidentior, cum non sit particeps rationis; nec ad auxilium suum adhibebit quos genuit; alioqui videbitur antequam procrearet, imperfecta fuisse non solum nequitia ad nequitiam, sed ad vires et robur; quod alienum est ab ingenito. CAP. XVI. Seditio inter nalos mali principii. Quomodo sedata. Explanans autem modum seditionis hujus factæ, Τὸν δὲ τρόπον τῆς ἐπαναστάσεως εἰσηγούμενος ταύτης, φησίν· Πλαυνον καὶ κατήσθιον οἱ ἐξ αὐτῆς Qui, inquit, ex ea nati sunt, se mutuo insectati ἀλλήλοις, δεινὰ καὶ χαλεπὰ διατιθέντες· καὶ οὐ πρότ τερον ἐπαύσαντο ἀλλήλοις ἐπανιστάμενοι, αὐτῇ λέξει φησί, μέχρις οὗ τὸ φῶς ἐψέ ποτε ἐφώρασαν· διωκόμενοι γὰρ ἀπ' ἀλλήλων, ἀγνοοῦντες μὲν, ὅμως δὲ τετολμήκασι καὶ μέχρι τοῦ φωτὸς ἀναχθῆναι. Καὶ τί δὴ τούτων ἀπιθανώτερον ἢ μυθωδέστερον; τοὺς μίαν μὲν ἐπιγραφομένους μητέρα, συγγενείᾳ δὲ φύσεως ἡνωμένους, ἀλλήλοις ἐπιφύεσθαι μάτην, καὶ ἀλλήλων τὰ μέλη κατεσθίειν, καὶ μηδέποτε λήγειν τοῦτο δρῶντας; Οπερ εἰ καὶ ἀληθὲς ἦν, βέλτιον ἦν αὐτοὺς ὑφ' ἑαυτῶν ἀναλίσκεσθαι· καὶ μάτην ὁ ἀνόητος ἀταξίαν καλεῖ τὸ συμφέρον· ταύτης γὰρ μάλιστα τῆς κακίας ὁρίζεται τὴν πρὸ κόσμου ἀταξίαν· ἦν ὥσπερ λυπούμενος τῆς ὕλης οὕτως ονομάζει, ὅτι μὴ προσηκόντως ὑφ' ἑαυτῆς ἀνηλίσκετο· καὶ ὥσπερ τις φίλος ταύτης, ἀδημονῶν ἐφ᾽ οἷς ἑαυτὴν κατέβλαπτεν, ἀταξίαν και λεῖ· ἃ συμφερόντως καθ' ἑαυτῆς ἕδρα· δέον εὐταξίαν τὴν ἀνωτάτω καλέσαι, τὸ φθείρεσθαί γε ὑφ᾽ ἑαυτοῦ τὸ κακόν. Ὁ δὲ. Ἠτάκτουν, φησὶ, καὶ ἡδίκουν ἀλλήλους· τὸ φῶς δὲ ἰδόντες ἐπαύσαντο. sunt et devoraverunt, dura et gravia passi; neque prius destiterunt in se ipsos moveri quam lumen sero tandem viderent; his enim verbis utitur; a se enim ipsi exagitati cum alioqui nescirent, ita tamen ausi sunt usque ad lumen accedere. Ecquid his incredibilius et magis commentitium eos qui unam matrem sibi ascribunt et vindicant, et cognatione naturæ juncti sunt, in se ipsos frustra invadere, et vicissim membra sua devorare, et nunquam in hac re cessare? Quod quidem si verum erat, præstabat ipsos a se ipsis consumi: et inaniter demens (Manichæus) ἀταξίαν, id est, perturbationem ordinis vocat in eo, quod utile est: huic enim nequitiae ascribit et assignat perturbationem ordinis ante mundum; quam sic vocal, tanquam doleat, et se misereat materiæ, quod non prius a se ipsa utiliter et convenienter consumpta esset; et tanquam quidam amicus hujus mœrens ac graviter dolens, quod sibi nocuisset, quæ contra se utiliter fecit, in iis perturbationem ordinis vocat, inter se nocebant; viso autem lumine desiverunt. cum deberet potius compositionem ordinis excellentissimam vocare, interire scilicet malum a seipso. Ille autem ait, In perturbato ordine erant, et sibi · Οὐκοῦν ἐπεβούλευσε τῷ συμφέροντι τὸ φῶς, εἴγε τοὺς κακοὺς ἀλλήλων ἐῤῥύσατο, καὶ ὥσπερ φάρμα κου Ιατροῦ εὐηργέτησε τους νοσοῦντας. Οὐκ ἦν δὲ πρὸς ἀγαθοῦ φείσασθαι τοῦ κακοῦ, εἰς τὸ διαμένειν καὶ σώζεσθαι, καὶ μὴ ὑφ' ἑαυτοῦ ἀναλίσκεσθαι. Εἰ γὰρ ὑφ' ἑαυτοῦ δαπανᾶσθαι τοῦτο διεκώλυσεν, ἄντικρυς αὐτὸς διετήρησεν αὐτό· καὶ εἴη ἂν ἀληθέστερον τοῦτο ἀταξία, ὅ φησι τὴν ἀταξίαν πεπαυκέναι. Ὅτε τοίνυν αὐτῇ λέξει φησὶν ἡ παρ' αὐτοῖς βίβλος· Προς ἀλλήλους στασιάζοντες, ἐπεπόλασαν καὶ μέχρι τῶν μεθορίων, καὶ τὸ φῶς εἶδον, θέαμά τι κάλλιστον καὶ εὐπρεπέστατον· τότε. ὑπὸ τῆς ἐν αὐτοῖς κινήσεως ἐνθουσιῶντες, κατὰ τοῦ φωτὸς ἐβουλεύσαντο, τί δὴ ποιήσαντες δύναιντο ἂν αὐτοὺς τῷ κρείττονι συγκε ράσαι; Τοῦτο δὲ λογίσασθαι οὐχ οἷοί τε ἦσαν, ἀλλ' ἐπιθυμίᾳ τοῦ κρείττονος ίδιον θήραμα νομίσαντες αὐτοῖς ἔσεσθαι, πολλοὶ ὄντες ἐπεστρατεύσαντο. Igitur insidiatum est lumen utilitati, si quidem malos a mutua cæde liberavit, et tanquam medicina medici profuit ægrotis. At non conveniebat bono, ut parceret malo, et sineret permanere incolume, et non sineret a se ipso consumi. Si enim, ne a se consumeretur, hoc prohibuit, ipse plane servavit ipsum, essetque verior ἀταξία, id est, aberratio a bono ordine hoc quod ait, sublatam esse perturbationem ordinis. Sic igitur est in libro qui apud ipsos fertur: seditione inter ipsos orta, prodierunt usque ad confinium, et viderunt lumen, spectaculum quoddam pulcherrimum et maxime decorum tunc commotione sua in insaniam acti consultaverunt de lumine quid faciendum esset, ut se cum eo quod præstantius erat miscerent. Hoc autem cogitare non poterant, sed præ cupiditate melioris arbitrati futuram esse propriam prædam, cum multi essent, exercitum instruunt. CAP. XVII. Desiderium hominis bonum. Λανθάνει δὲ τοῖς τῆς κακίας υἱοῖς τὰ πάντων κάλλιστα προμαρτυρῶν. Εἰ γὰρ τὸ κάλλιστον καὶ εὐ Manichæus, quæ sunt omnium pulcherrima et bellissima, filiis nequitiæ testimonio suo nesciems

tribuit. Etenim si quod est pulcherrimum et maxi- πρεπέστατον ερασμίως εἶδον, καὶ ἐπιθυμήσαντες me omnium decorum, amanter viderunt, et cupiditate incensi propriam prædam esse existimaverunt, liquet recle sensisse. Quare consilium capiunt, qui non sunt ratiouis participes, quomodo se ipsi cum lumine misceant; et relinquitur, ut invidia esset, non permittere istis frui bono: non enim erat sermo Manichæi constans. Si enim contra se insaniebant, oportebat quidem dimittere eos, ut a se ipsis interirent. Si desiderio luminis tanquam elegantes tenebantur, honestum etiam erat cis concedere, ut fruerentur. Decorum enim et laudabile omnino est secundum naturam desiderium boni, quo frui non potuerunt, sicut ait qui dogmata Manichæi scripsit; cum alioqui desiderarent, potuerunt tamen se conficere et destruere: tale enim penitus est bonum, ut neque consumi possit, neque possint insidias ei ponere, qui ejus participes sunt. Quomodo autem omnes simul in militiam profecti sunt, qui non cognoverant, quis resisteret et adversaretur? Sic enim est in libro, unde ista Manichæi apposuimus, quod neque Deum in lumine habitare sciebant, neque se unquam impune laturos, si in Dei domicilium invadere auderent. θήραμα ίδιον ἐνόμισαν αὐτὸ, δῆλον, ὡς ὀρθοί γε ἦσαν τὴν ὑπόληψιν. Ὥστε καὶ βουλεύονται οἱ λόγου μὴ μετέχοντες, ὅπως ἂν ἑαυτοὺς ἐγκεράσαιεν τῷ φωτί· καὶ φθόνου λοιπὸν ἦν τὸ μὴ ἀνεῖναι τούτοις τοῦ ἀγαθοῦ τὴν ἀπόλαυσιν· οὐχ ἕστηκε γὰρ τοῦ Μάνεντος ὁ λόγος. Εἰ γὰρ κατ' ἀλλήλων ἐμαίνοντο, καὶ ἔδει γε αὐτοὺς καταλιπεῖν ὑπ' ἀλλήλων φθείρεσθαι· εἰ δὲ ἐπεθύμησαν ὡς ἀστεῖοι τοῦ φωτὸς, καὶ προσῆκον ἦν αὐτοῖς ἐπιτρέψαι τούτου τὴν ἀπόλαυσιν· ἀστεία γὰρ καὶ ἐπαινετὴ κατὰ φύσιν πάντως ἡ τοῦ ἀγαθοῦ ἐπιθυμία, ούπερ ἀπολαύειν μὲν μὴ ἡδύναντο, ὥς γε ὁ τὰ τοῦ Μάνεντος συγγράφων φησὶν, ἐπι θυμοῦντες, διαφθείρειν δὲ οὐχ οἷοί τε ἦσαν· τοιοῦτο γὰρ πάντως τὸ ἀγαθὸν, οἷον μήτε δαπανᾶσθαι, μήτε ἄλλως ἐπιβουλεύεσθαι πρὸς τῶν μετεχόντων αὐτοῦ. Ἐπεστράτευσαν δὲ ὁμοῦ πάντες τίνα τρόπον, μὴ εἰδότες τὸν ἀνθιστάμενον; Φησὶ γὰρ αὐτὸ τὸ γράμμα, ἀφ' οὗ τὰ παρὰ τοῦ Μάνοντος παρεθήκαμεν, ὡς οὐδ᾽ ὅτι Θεὸς ἐν φωτὶ διῃτᾶτο ἐγίνωσκον, οὐδ' ὅτι, τολμή σαντες κατὰ τοῦ οἰκητηρίου τοῦ Θεοῦ, οὐκ ἔμελλον ἀθῶοί ποτε ἀπαλλαγῆναι. GAP. XVIII. Ignorantia Manichaica exagitatur. Εἰ τοίνυν μὴ ᾔδεσαν τὸ κωλύον ἐναντίον, ἄλογον πάντη τὸ ἐπιστρατεύειν, ἐφ' οἷς οὐκ ᾔδεσαν κωλυό μενοι· ὁπλίζεσθαι γὰρ εἰκὸς ἦν αὐτούς, ὡς φησι, πυρὶ καὶ σκότῳ, εἰ προήδεσαν τῶν ἀλλοτρίων εἰργό μενοι. Ἐπεὶ δὲ παντελῶς ἡγνόουν, οὐκ ἀπιθάνου μόνον, ἀλλὰ καὶ σαφῶς μαχομένου λόγου, ὅπλισίν τε καὶ στρατιὰν διαγράφειν, κατὰ μηδενὸς παντελῶς ἐναντιοῦσθαι προσδοκωμένου. Οὐχ ἧττον δὲ ἐναντίον καὶ τὸ πὴ μὲν ἐπιθυμίαν πρὸς τὸ φῶς ἐκείνοις, γενέσθαι λέγειν, πὴ δὲ παρασκευῇ πολεμικῇ κατ' αὐτ τοῦ κεχρῆσθαι τούτους ὁμολογεῖν· ὅπλον γὰρ πάντως πολεμικὸν κατὰ τοῦ ἀνθισταμένου προβάλλεται πολέ μιος ἅπας, οὐ καθ᾽ οὗ ἔχει τὴν ἐπιθυμίαν ἐπάθλου. Εἰ τοίνυν μὴ ἦν κατὰ τὴν αὐτῶν ἄγνοιαν ὁ ἀνθιστά μενος, πῶς οὐκ ἐναντίον τὸ ἐπιθυμεῖν τῷ πολεμεῖν; Πῶς δὲ οὐχὶ λίαν κἀκεῖνο μαχόμενον, είγε οἱ μηδέ ποτε συμφωνήσαντες ἐν τοῖς κατὰ φύσιν ἀλλήλοις συνέπνεον; Ὁμοῦ γὰρ, φησί, κατὰ τοῦ φωτὸς ἐξου λεύσαντο. Οἱ γὰρ τὰ ἀλλήλων μέλη τρεφόμενοι, καὶ μηδέποτε τῆς κατ' ἀλλήλων μανίας παυσάμενοι, πως ἐν τοῖς παρὰ φύσιν εἰς ἐπιθυμίαν ἅμα καὶ ὀργὴν κατὰ τοῦ κρείττονος συνεφώνησαν; Si igitur non cognoverunt contrarium quod obstabat eis, alienum est prorsus a ratione educere exercitum contra eos a quibus se repelli nesciebant: par enim erat armari eos, ut aiunt ipsi, igne et tenebris, si prævidissent se ab alienis arceri. Sed quia omnino ignorabant, non solum non est credibile, sed plane sibi repugnans, armaturam et exercitum describere, cum nullus penitus exspeclaretur ad resistendum adfuturus. Non minus contrarium est dicere, tum cupiditatem luminis illos habuisse, tum apparatu bellico usos esse confiteri: armis enim bellicis omnis hostis contra adversarium se tegit et munit; non contra id, quod cupit esse præmium certaminis. Si ergo non erat adversarius, quatenus ipsi ignorabant, quomodo non sunt contraria, cupere et belligerare? Quomodo autem illud etiam non est magnopere repugnans, eos qui in iis quæ secundum naturam sunt nunquam concordes fuerunt, inter se ad bellandum conspirasse? Simul, inquit, contra lumen consilium ce perunt. Qui enim membris suis inter se vicissim pascebantur, et semper nulla unquam intermissione facta contra se insaniebant, quomodo in iis quæ præter naturam sunt, ad habendam cupiditatem et ad commotionem ir:e contra Deum concordes fuerunt Si vero juvit spectasse lumen, nonne oportebat duci eos a Deo ad perfectam naturæ mutationem, adhibita illis curatione ad fruendum ipso bono, hoc est, Deo perfecte? Quomodo juvit spectaculum luminis visi profectos ad bellandum cum exercitu; quibus hoc ipsum lumen non permisit contra seipsos furorem amplius exercere, ut quidem exercere oportebat; contra se vero ipsum præter quam oportebat, permisit? Verum in his quidem Εἰ δὲ ὤνησεν αὐτοὺς ἡ θέα τοῦ φωτὸς, πῶς οὐκ ἔδει γε πρὸς ἀγαθοῦ πρὸς τελείαν αὐτοὺς τῆς φύσεως μεταβολὴν ξεναγωγηθῆναι τῇ ἐπιτροπῇ τῆς ἐντελοῦς τοῦ κρείττονος ἀπολαύσεως; Πῶς δὲ ὤνησεν ἡ θέα τοῦ φανέντος φωτὸς στρατευσαμένους, οἷς τὴν μα νίαν οὐκέτι κατ' ἀλλήλων δεόντως ἐνεργεῖν τοῦτο συν εχώρησε, καθ᾿ ἑαυτοῦ δὲ παρὰ τὸ δέον ἔτρεψεν; ᾿Αλλὰ πολὺ μὲν ἐν τούτοις τοῖς πλάσμασι τὸ ληρῶδες· ταῦτα δὲ καὶ ἄλλως ἀσύγγνωστα δειχθείη. Γῆν

ADVERSUS MANICIIMOS LIB. I. eliam convincimus, non posse condonari: noninant enim terram boni (id est, Dei; ) qualem vero terram ante mundi creationem? Apud eos scilicet ortum rerum anticipant nomina: prius enim quam fateantur creasse Deum mundum, ait absurdissimus Manichæus, esse quod nondum factum erat. Terra namque, si quidem fuerat, erat: sin vero non erat facta, erat simul cum Deo ingenita. Quid vero opus erat Deo terra, qua non fuit usus? γὰρ ὀνομάζουσι τοῦ ἀγαθοῦ· ποίαν δὲ ταύτην πρό conumentis multum deliramenti est, quæ aliter τῆς δημιουργίας; Προλαμβάνει δὴ παρ' αὐτοῖς τὰ ὀνόματα τῶν πραγμάτων την γένεσιν πρὶν γὰρ ὁμολογῆσαι τὸν Θεὸν πεποιηκέναι, λέγει εἶναι ὁ χαλεπώτατα μανεὶς τὸ μηδέπω γεγενημένον. Γῇ γὰρ, εἰ μὲν ἐγένετο, ἦν· εἰ δὲ μὴ γενομένη ὑπῆρχε, συναγένητος ἦν τῷ θεῷ. Γῆς δὲ τίνα χρείαν ἔχει ὁ Θεὸς, γῇ μὴ κεχρημένος; Αναλογίστως γῆν Θεοῦ ὀνομάζει, πρὶν ταύτην εἰπεῖν γεγονέναι· οὐδὲ γὰρ οἷόν τε ἦν πρὸ δημιουργίας μαρτυρῆσαι ταύτῃ τὸ γενέσθαι. Sed hic insipienter terram Dei vocat, antequam dicat factam esse: nec enim ante creationem poterat testimonium dici de terra facta. CAP. XIX. Malum principium videre lumen non potuit. Έπειτα Θεοῦ μὲν ἔστι φῶς αἰσθητὸν δημιούρDeinde a Deo quidem creatum est lumen in γημα, αὐτὸς δὲ φῶς ἂν εἴη νοητόν, οὐκ αἰσθητόν; aspectum cadens; ipse autem Deus lumen est inΕἶδεν οὖν ἡ κακία, φησί, τὸ φῶς τοῦ ἀγαθοῦ. Εἰ μὲν telligibile non sensibile. Vidit igitur, inquit, nequiτὸ αἰσθητὸν φῶς, οὔπω κόσμος, οὔτε γένεσις κα tia lumen summi boni. Si lumen, quod in sensum σμου· πῶς εἶδε τὸ μηδέπω γεγενημένον; τοῦ γὰρ cadit, nondum erat mundus, nec ortus mundi, quoκεχρημένου μήπω τυγχάνοντος ἀνθρώπου, τίνι χρή- modo igitur vidit quod nondum factum erat? cui σιμον ἦν τὸ φῶς; συγγενῆ γὰρ τῷ κεχρημένῳ τὰ enim fuisset usui, nondum homine qui uteretur, χρήσιμα· οὐ γὰρ δὴ Θεῷ χρήσιμον ἦν ἀπηλλαγμένῳ creato? utilia enim utenti cognata sunt: non enin πάσης αἰσθητῆς μετουσίας. Εἰ δὲ αὐτὸν τὸν Θεὸν, Deo qui ab omni participatione sensili liber est, ὅσπερ ἐστὶ νοερὸν φῶς, πάντως ὁμοιώματι φύσεως utile erat. Si autem ipsum Deum, quod est lumen εἶδε τὸ ὅμοιον. Ανάγκη τοίνυν αισθητὸν φῶς αὐτὴν intelligibile, omnino vidit similitudine naturæ si ἑωρακέναι· αἰσθητὸν δὲ πρὸ τῶν αἰσθητῶν, τοῦ τί- mile; necesse igitur erat ut ipsa lumen sensibile νος χάριν ὑπῆρχε. Πῶς δὲ ὅμως σκότος ὁρᾷ φῶς; vidisset; sensibile autem quorsum fuisset, et in Εἰ γὰρ ἐθεάσατο φῶς, οὐκ ἂν εἴη σκότος· πολλὴν quem usum ante sensibilia creata? Alioqui quoγὰρ ἔχει τὴν κοινωνίαν ἡ αἴσθησις πρὸς τὸ αἰσθητόν. modo tenebræ vident lumen? Si enim viderunt luΦυσικὴ γὰρ ἡ ἐπιβολὴ δι᾿ ὁμοιότητα τῆς ὄψεως πρὸς men, diabolus non erat tenebra; magnam enim soτὸ φαινόμενον· αὐτίκα αναμάσσεται ἅμα τούτου τὸν cietatem et conjunctionem habet sensus cum senχαρακτῆρα διὰ τὴν ἔννομον τῆς φύσεως κοινωνίαν· sibili. Naturalis enim conjectus oculorum propter σῶμα μὲν γὰρ σῶμα ὁρᾷ· ὅμοιον δὲ τῷ ὁμοίῳ ἐπι similitudinem aspectus cum re quæ videtur, statim βάλλει, καὶ οὐκ ἔνεστι τὸ κρεῖττον καὶ ἀναβεβηκός exprimit Aguram ejus propter legitimam natura τῇ φύσει, καίτοιγε οὐκ ἐναντίως ἔχον (8'), πλὴν ὅτι communionem; corpus enim corpus videt. Simile γε ἀσώματον τῷ ὑποβεβηκότι, ἅτε δὴ σωματικῷ in simile intendit aciem; neque possunt oculi naπάντως οὐχ ὁρατόν· ἄρα γε τὸ ἐναντίον τῷ ἐναντίῳ, turæ inferioris quod natura præstantius et excelεἶχε ἐστὶν, ἀόρατον· οὐκοῦν συγγενῆ καὶ φίλα, καὶ lentius est videre, nedum quod naturæ contrariæ οὐδαμῶς ἐναντία. est. Si autem, quod est naturæ excellentioris, quippe cum non sit contrarium, præterquam incorporeum, ab inferiore utpote corporeo omnino non potest videri; sane contrarium a contrario, si modo est, videri non potest. Sunt igitur ista quæ scilicet se vident, cognata et amica et nequaquam contraria. CAP. ΧΧ. Maleria ex Manete ascendere conatur. Materia amor erga sebolem Dei. ᾿Αλλὰ πλῆρες ὀλέθρου βαρβάρου τὸ πλάσμα φησί γάρ· Οὐ μόνον εἶδεν ἡ ὕλη, ἀλλὰ καὶ ἐπιβῆναι ἐβουλεύετο, ὥσπερ τινὰ σπουδὴν τιθέμενος ταύτην εἰς ἀπόδειξιν τῆς πρὸς τὸ φῶς κοινωνίας· τάχα καὶ μετέγνωσαν οἱ ἐξ αὐτῆς, ὅτι ἐν ἀπλέτοις αἰῶσι τοῖς προλαβοῦσιν ἀπείρατοι ἐγεγόνεισαν τοῦ φωτός. Καὶ τίνα τρόπον σκότος μεταποιεῖται φωτός; ἢ τίνος χάριν ἐπελθεῖν τούτῳ γε βούλεται; "Αρά γε ἵνα την φύσιν μεταβάληται, καὶ γένηται φῶς; ἢ ἵνα γράφη (9') φωτὶ ἐναντίαν τῆς φύσεως τροφήν; Αλλ' ἀγνοοὖσα, ἐπιβῆναι ἤθελε· καίτοι, εἰ μὲν ἔγνω, λόγον εἶχε τὸ μεταποιηθῆναι· οὖσαν δὲ φύσει κακίαν καὶ ἀγνο- "Exor. Post hanc vocem deesse in textu nonnulla videntur. 'Αλλά πλ. κ. τ. λ. Hunc locum ita reddit Basnagius: Barbari figmentum pernicie plenum est. BarSed plenum est commentum barbara pernicie: ait enim, non solum vidit materia, sed decrevit ascendere tanquam studium quoddam adhibens ad demonstrandum habere se communionem et sociétatem cum lumine: fortasse eos qui ex ipsa nati sunt, pœnituit, quod infinitis sæculis superioribus non fuissent experti lumen: et quomodo tenebræ adsciscunt et vindicant sibi lumen? aut quorsum, et in quem usum volunt tenebræ invadere lumen? an ut naturam mutent et efficiantur lumen? an ut nutriantur lumine, alimento naturæ contrario? Δι ignorans voluit ascendere. Etenim si cognovisset, barus enim ille, inquit, qui talia finxit, est Manes Persa. (9') Η ἵνα γρ. An ut imprimat alimentum natura lucis contrarium? Ask.

Tatio constaret cur mutari voluisse: nunc autem οῦσαν, ἀνατροπὴ παντελὴς τῆς ὑποθέσεως τὸ μὴ καὶ cum natura sit nequitia et ignorans, integra eversio totius rei et causæ est non fugere a contrario. Quod autem magis a ratione aversum est, ait missam fuisse a bono potestatem, non jam lumea sensibile, sed velut diceret, sobolem Dei. Hanc cum vidisset materia, concupivit quidem tanquam amans cam; impetum vero in eam fecit et absorbuit, et suis potestatibus distribuit; qua via fieri non poterat, ut videret missum ex natura boni; hoc, inquit, effectum est, ut absorbere posset missum. Utar enim adhuc amplius eodem verbo, quoniam si vel solum vidit, quod ex substantia Dei propagatum erat, non est opus alio quopiam verbo ad evertendum conimentum. Vidit enim omnino tanquam similis simile. Quod enim est penitus secundum naturam contrarium, et summe contrarium, nunquam videre poterit contrarium, nec propinquabit ei, quia si vel solum videat, ratio contrarii prorsus tollitur. φυγεῖν τὸ ἐναντίον. Τὸ δὲ δὴ μεῖζον εἰς ἀλογίαν, ἀποσταλείσαν δύναμιν τοῦ ἀγαθοῦ, οὐκέτι φῶς αἰσθητόν· ἀλλ᾽ ὡς ἂν φαίη, προβολὴν τοῦ Θεοῦ θεασαμένη, προσκιστᾷ μὲν ὡς ἐρῶσα, ὁρμᾷ δὲ καὶ καταπίνει, καὶ ταῖς ἰδίαις δυνάμεσι διανέμει· ᾗ δὲ καὶ θεάσασθαι τὸ ἐκ τῆς φύσεως τοῦ ἀγαθοῦ πεμφθὲν ἀδύνατον ἦν, ταύτη δυνατόν φησι γεγονέναι, καὶ καταπιεῖν τοῦτο. Ἐπὶ πλέον γὰρ τῷ αὐτῷ χρήσομαι λόγῳ, ὡς, εἰ καὶ μόνον εἶᾶς τὸ ἐκ τῆς οὐσίας τοῦ Θεοῦ προβεβλημένον, ἑτέρου τι νὸς οὐκ ἂν δεόμεθα λόγου πρὸς ἀνατροπὴν τοῦ πλάσματος· εἶδε γὰρ πάντως, ὡς ὁμοία τὸ ὅμοιον. Το γὰρ πάντη κατὰ φύσιν ἐναντίον καὶ πρὸς ἄκραν ἐναντιότητα κεχωρηκός, οὔτ᾽ ἂν ἴδοι τὸ ἐναντίον, οὔτ᾽ ἂν προσεγγίσειεν αὐτῷ· ἐπειδὴ διαφθείρεται τῆς ἐναντιότητος ὁ λόγος παντελῶς, εἰ καὶ μόνον ἴδοι. CAP. XXI. Deus invisibilis. lloc autem addit cæteris quæ dixit, absurdius, et secum vehementer pugnans; ue opus sit, ut alius contra eum dicat. Amavit enim, inquit, potestatem illam visam tanquam oblita penitus naturæ propria: non illa quidem oblita est, quæ non erat: sed hi sunt suorum commentorum immemores; aiunt enim, priusquamn hæc seditioneın moveret, non ha buisse cognitionem boni; he cognitione boni naturam ab ipso accusatam orment. Noune amentia est, putare eam quæ in se non habet unde cognoscat esse bonum, potuisse videre, et postquam vidit, desiderasse? longe enim majus est substantiam aspectu videre, quam cognoscere esse. Primum non solum nos, sed potestates angelicæ excellentiores, case quidem bonum cognoscimus, ac cognitione sola ad pietatem in Deum alimur; tanto vero excel- 'entius angeli, quanto natura sunt excellentiores: videre autem substantian Dei neque nobis, nec illis licet: siquidem nos quandiu corpus secundum naturam induti sumus, nec angelos ipsos videre possumus. Manifestum enim est et pane concessum, qui videt simile sibi videre. Si quis vero existimet futile esse quod dicimus; videmus enim solem, lunam et stellas, praterea apud nos lapides, aurum, argentum, denique mare ipsum et omnia animalia, ac nullo pacto his similes sumus; advertat iste, quod etsi eorum quæ enumeravimus, diversæ species sint; at horum omnium genus supremium corpus est. Substantia namque partim inaspectabilis est, ut incorporea; partim aspectabilis, ut corpus. Prima igitur partitio omnia hæc tanquam genus separat et distinguit. Quare corpus corpus videt; et quatenus corpus, simile et cognatum est videns viso, quamvis sint diversæ horum species propter varietatem et ornatum universi. Ridiculum enim esset, si quia flos pulcherrimum Forte δεοίμεθα vel δεώμ. EDIT. Τοῦτο δὲ προστίθησι τῶν εἰρημένων ἀτοπώτερον ἰσχυρῶς ἑαυτῷ μαχόμενος· ἵνα μηδεὶς ἕτερος δεηθῇ πρὸς αὐτὸν εἰπεῖν. Φησί γάρ· Ἠράσθη τῆς φανείσης δυνάμεως, ὥσπερ ἐπιλησθεῖσα παντελῶς τῆς ἰδίας φύσεως· οὐ μὲν δὴ ἐκείνη γε ἡ μὴ οὖσα, ἀλλ᾽ οὗτοί γε τῶν ἰδίων πλασμάτων· εἰ γὰρ πρὶν ἐπαναστῆναι ταύτην φασὶ γνῶσιν τοῦ ἀγαθοῦ μὴ ἐσχηκέναι, ἵνα μὴ σεμνώσωσιν ἀγαθοῦ γνώσει τὴν παρ' αὐτοῦ φύ σιν διαβεβλημένην· πῶς οὐκ ἄλογον τὴν μὴ ἔχουσαν ἐν αὐτῇ τὸ εἰδέναι, ὅτι ἔστι τἀγαθὸν, ταύτην καὶ ἰδεῖν δυνηθῆναι, καὶ θεασαμένην ἐπιθυμῆσαι; μείζον γὰρ ἀσυγκρίτως τοῦ γνῶναι, ὅτι ἔστι τὸ θεάσασθαι ὄψει τὴν οὐσίαν. Αὐτίκα οὐχ ἡμεῖς μόνον, ἀλλὰ καὶ τῶν ἀγγέλων αἱ ἀναβεβηκυῖαι δυνάμεις, ὅτι μὲν ἔστι τἀγαθόν, γινώσκομεν, τῇ γνώσει καὶ μόνη πρὸς τὴν εὐσέβειαν τρεφόμενοι, ἀγγέλων δηλαδὴ ἀναβεβηκό των κατὰ τὴν γνῶσιν, ὅσον καὶ κατὰ φύσιν· τοῦ δὲ Θεὸν κατ' οὐσίαν ἰδεῖν, οὔθ' ἡμῖν οὔθ᾽ ἐκείνοις μετόν ὅπου ἡμῖν οὐδ᾽ ἀγγέλους αὐτοὺς, ἐν ὅσῳ τὸ κατὰ φύ σιν περικείμεθα σῶμα, δυνατὸν ἰδεῖν. Δῆλον γὰρ καὶ σαφῶς ὁμολογούμενον, ὡς ὁ τὶ βλέπων, ὅμοιον ἑαυτῷ ὄν, τοῦτο βλέπει. Εἰ δέ τις ἀπαι δεύτως οιηθείη σαθρὸν εἶναι τὸ ῥηθὲν (ἐμβλέπομεν γὰρ ἥλιον καὶ σελήνην καὶ ἀστέρας, ἔτι μὴν ὑφ' ἡμᾶς λίθους, χρυσόν τε καὶ ἄργυρον, καὶ συνόλως τήν τε θάλασσαν καὶ τὰ ζῶα σύμπαντα, καὶ οὐ δήπου τούτοις ὅμοιοί έσμεν), μανθανέτω, ὡς, εἰ καὶ διάφορα τὰ εἴδη τῶν κατηριθμημένων, ἀλλά γε τούτων απάν των ἀναβεβηκὸς γένος τὸ σῶμα· τῆς γὰρ οὐσίας τὸ μὲν ἀόρατον, ὡς ἀσώματον, τὸ δὲ ὁρατὸν, ὡς σῶμα. Η τοίνυν πρώτη τομή πάντα ταῦτα ὡς ἂν γένος ἀφορίζει· σῶμα τοίνυν, σῶμα βλέπει· καὶ καθό σῶμα, ὅμοιον καὶ συγγενὲς τὸ ὁρῶν τῷ ὁρωμένῳ, εἰ καὶ διάφορα τούτων τὰ εἴδη διὰ τὸ ποικίλον καὶ κά σμιον τῷ παντί. Επεί τοι γέλως ἂν εἴη χρυσοῦ τε τὸ ἄνθος, ἐπειδὴ

ADVERSUS MANICHEOS LIB. I. ridum differt a viridi, non uterque vocaretur, qui γε κάλλιστον τῇ ὄψει φαίνεται, και αἰθάλης τὸ ἀναν- aspectum habet, et ab auro difert, et quod est fluθὲς, μὴ ἑκάτερον, ὅπερ καὶ ὄντως ἐστὶ, καλεῖσθαι χρῶμα· χρώμα γὰρ, εἰ καὶ διάφορον, ἑκάτερον· ὄψις γὰρ ἡ αὐτὴ ὁμοίως ἑκατέρω κοινωνεῖ. Οὕτω δὴ πάντα τὰ σώματα ὁρατὰ, εἰ καὶ διάφορα τῷ εἴδει, φάσκει μέν· εἰ δὲ σώματα σωμάτων κρείττω, τὸ κω λύον οὐδὲν, πλήν γε σώματα πάντα· ὅθεν οὐδὲ προσκυνητὸν μάλιστα τῷ ὁρῶντι τὸ ὁρατόν, ὡς καταλαμβανόμενον πρὸς αὐτοῦ. CAP. XXII. Maleria Deum non Εἰ τοίνυν εἶδε τὸ ἐκ τῆς οὐσίας ἡ ὕλη τοῦ Θεοῦ, συγγενείᾳ πλείστῃ τε καὶ ὁμοιότητι πρὸς τὴν θέαν ἦλθε, καὶ οὐδὲν πλέον ἐχρῆν πρὸς τὸν ἀσύστατον τουτονὶ μῦθον εἰπεῖν· εἰ δὲ καὶ ἐπεθύμησε τοῦ φανέν τος, τὸ πάντων ἄριστον αὐτῇ προσεμαρτύρησεν ὁ ἀνόητος· ὡς κακίαν μὲν ὄνομα τεθεικέναι δοκεῖν, οὐσίαν δὲ ἀγαθὴν προσομολογῆσαι. Τί γὰρ εἰς ἀπό δειξιν καλοκαγαθίας μεῖζον τοῦ ἐπιθυμῆσαι τἀγα θοῦ; Εἰ δέ φησι καὶ ἐπελάβετο, καὶ κατέπιεν, ὡς ἐγκύμων γενέσθαι τῆς ἐναντίας τοῦ Θεοῦ οὐσίας, καὶ ταῖς ἰδίαις δυνάμεσι διένειμεν· ὢ τῆς ἀλόγου μανίας! οὐκ εἶδε μόνον, ἀλλὰ καὶ ἐπεθύμησε· καὶ οὐκ ἐπεθύμησε μόνον, ἀλλὰ καὶ κατέπιε· καὶ οὐ κατέπιε μόνον, ἀλλὰ καὶ κατέχει. Ταῦτα πάντα σα φῶς οὐ τὴν ἐναντιότητα τῆς φύσεως ὁρίζει, ἄκραν δὲ καὶ τὴν ἀνωτάτω συγγένειαν ἀμφοῖν ὁμολογεῖ. Είτε γὰρ ἀγανακτοῦσα, ὅπερ λογισμοῦ δεῖγμα τυγχάνει, εἴτε καὶ ἐπιθυμοῦσα κατέπιε τὸ φανὲν, φύσεως ἄντικρυς κοινωνία ταῦτα γένοιτ' ἄν· εἰ γὰρ ἄκρως ὑπῆρχεν ἐναντία, συνῆλθεν οὐδαμῶς ἂν ἑκάτερα. Οὐ συνεῖδε δὲ πρὸς τοῖς ἄλλοις βάρβαρος οὐδὲ τοῦτο, ὅτι ἡ ἀποσταλείσα παρὰ τοῦ Θεοῦ δύναμις, εἰ μὲν ἀσώματος ἦν, τομὴν οὐδεμίαν παρεδέξατο ἄν· ὡς μηδαμῶς καταδιαιρεθῆναι δύνασθαι κατ' ουσίαν εἰς τὰς ἐναντίας δυνάμεις, μήτε μὴν καταποθῆναι· τὸ γὰρ ἀσώματον τίνα ἂν καταποθείη τρόπον; Εἰ δὲ σωματικὴ, πᾶν σῶμα κατατεμνόμενον καὶ κατακερματιζόμενον ἀναιρεῖται τρόπον τινά, καὶ ζῆν οὐκέτι δύναται τὴν ἰδίαν ζωήν. Τοιγαροῦν ἢ ἀσώματος ἦν ἡ ἀποσταλείσα παρὰ τοῦ ἀγαθοῦ δύναμις, καὶ οὐδα μῶς οὔτε κατεπόθη, οὔτε εἰς πολλοὺς διηρέθη, καὶ πέπαυται, καὶ οὕτω παντελῶς ὁ μύθος· ἢ σωματική τις ἐτύγχανε καὶ ἀνῄρηται πάντη, καὶ ἀπόλωλε πρὸς τῆς κακίας, ὅπερ ἐστὶ χαλεπώτερον εἰς ὕβριν τοῦ ἀγαθοῦ· μᾶλλον δὲ ἰσχυρώτερον εἰς ἀνασκευὴν τοῦ μύθου· σῶμα γὰρ καθ' ἑαυτὸ διαιρεθὲν καὶ διασκορ πισθέν, (νοῦς γὰρ οὐ διαιρείται), ποίαν ἔχει τὴν ἰσχὺν, ὥστε ὑποτάττειν τὴν κακίαν, τὸ τοσαύτην γε βλάβην καὶ ὕβριν εἰς τὴν ἰδίαν φύσιν ὑπομεῖναν, ὡς ἠφανί σθαι καὶ ἀπολωλέναι δοκεῖν; τοῦτο γὰρ ἴδιον σώματος κατατεμνομένου. CAP. XXIII. Deus substantiam suam Τὸ δὲ δὴ παραλογώτερον, εἰ θελήσας Θεός γῆν ἐξελέσθαι τῆς κακίας, τὸ ἐκ τῆς ἰδίας φύσεως γυ PATROL. GR. XVIII in re est, color: color enim est uterque, tametsi diversus idem enim aspectus cum utroque conjunctionem et societatem habet. Sic omnia corpora sunt aspectabilia. licet differentes sint species. Esse autem corpora alia aliis præstantiora, nihil prohibet, quin omnia corpora sint spectabilia ex quo fit, ut non sit quod sub aspectum cadit maxime ct præcipue, adorandum ab eo qui illud cernit, tanquam ab ipso comprehensum. vidit. Neque lumen absorbuit. Si igitur materia vidit, quod ex substantia Dei erat, cognatione magna et similitudine ducta, ad spectaculum venit, nec amplius opus erat dicere contra hanc fabulam, quæ consistere non potest: si vero etiam desideravit quod vidit, de re omnium optima testimonium illi perhibuit homo stultus; ut videatur nomen quidem nequitiæ imposuisse ei, substantiam vero bonam esse eidem attestatus: Quid enim majus esse poterat ad probandum boni tatem, quam desiderasse bonum? Quod autem dicit apprehendisse et absorbuisse, ut substantia Dei contraria tanquam semine fieret gravida, et distribuisse suis potestatibus: o furorem amentis! non solum vidit, sed desideravit; et non tantum desideravit, sed absorbuit; et non solum absorbuit, sed etiam retinuit. Ilæc omnia perspicue non contrariam naturam definiunt, sed potius suminam ét altissimam cognitionem utriusque concedunt. Sive enim succensens, quod quidem ratiocinationis indicium est, sive desiderans absorbuit quod vidit, hæc plane ad communitatem naturæ perti neant. Si enim summe contraria fuissent, nequaquam utraque coissent. Ut alia omittam, neque hoc barbarus advertit, quod potestas a Deo missa, siquidem incorporea erat, nullam (partitionem recepisset, ut nullo modo posset dividi secundum substantiam in contrarias potestates, ac multo minus absorberi: quod enim expers corporis est, quonam modo absorbeatur? Si vero corporea erat, omne corpus sectum et in frusta partitum quodam modo perit et non potest vitam suam vivere. Igitur vel incorporea erat potestas a bono missa, et nullo modo absorpta est, nec in multos divisa est, alque ita ex toto fabula sublata est: vel corporea quædam potestas erat, et a nequitia deleta est et interitum cepit; quod est ad contumeliam Dei sceleratius, quin potius ad eversionem fabulæ valentius: corpus enim per se divisum et dissipatum ac dispersum (mens enim non dividitur), quas vires habet ad subigendam nequitiam, quod tantum detrimentum et contumeliam in naturam propriam accepit, ut videatur deletum esse et interiisse? hoc enim corporis divisi proprium est. non misit. Manes in Deum furens. Quod autem amentius est, si cum voluisset Deus terram eripere nequitiæ, ex natura propria emisit

τῆς γε τῆς οὐσίας, τοσοῦτον αἰῶνα καθεζόμενον κακίᾳ συνοικῆσον, καὶ μεθέξον αὐτῆς, καὶ συναμαρτήσον αὐτῇ· ὅπερ μίαν γοῦν ὥραν ἢ χρόνου στιγμὴν παθεῖν τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ, ὡς ὑποταγῆναι κακίᾳ, καὶ ταύτῃ συναμαρτήσαι, καὶ πάντων ἀλογώτερον ἂν εἴη. Καὶ πόσῳ δὴ βέλτιον ἦν γῆν παραδοθῆναι, καὶ μὴ τὴν οὐσίαν τοῦ Θεοῦ καταληφθῆναι; Εἰ γὰρ οὐκ ἀνεκτὴ πρὸς ἀταξίαν τῆς ὕλης ἡ κατὰ γῆς ἔφοδος, πόσῳ μᾶλλον ἀφόρητος ἡ τοσαύτη δουλεία καὶ ὑπο ταγὴ τῆς τοῦ Θεοῦ φύσεως, καὶ οὐ πρὸς τὸ βραχύτα τον, ἀλλὰ πρὸς ὅλον καὶ ἄπλετον αἰῶνα; ὡς τὴν μὲν κακίαν (10') τοῦ ἁμαρτεῖν μὴ πεπαῦσθαι, Θεὸν δὲ συναμαρτάνειν αὐτῇ, διὰ τῆς ἐξ αὐτοῦ προβεβλημέ νης δυνάμεως. illud nudum ad contumeliam et interitum ipsius μνὸν προσήκατο εἰς ὕβριν χαλεπὴν, καὶ διαφθορὰν αὐτ substantiæ, tot sæculis sessurum et habitaturum simul cum nequitia, et particeps ejus futurum, ac cum ea pariter peccaturum. Quod quidem vel unam horam aut punctum temporis substantiain Dei pas - sam esse, ut nequitiæ subjecta esset, et pariter cum ea deliquisset, omnem amentiam superat. Quanto melius erat traditam esse terram, quam substantiam Dei comprehensam esse? Si enim non fuisset ferenda incursio in terram, ut materia ordinem perturbaret, quanto minus ferenda erat tanta servitus, et naturæ divinæ subjectio, idque non ad brevissimum tempus, sed ad universum et immensum sæculum? ut neque nequitia peccare desisteret, et Deus cum ea per potestatem ex se genitam peccarel. Unde consequens est, neque Jeum voluisse mittere nequitiæ ex substantia sua genitum ad peccandum cum ea: nec illud missum inductum fuisse et obtemperasse, ut ad tantum malum et luen profcisceretur; ut impleretur scilicet omni iniquitate et injustitia, simul et impietate, idque pro terrena liberatione terræ non jam tunc captæ, sed capien- .dæ, tanquam non potuisset Deus aliter huic terræ præesse. Vide quam plane infirmum mentiatur Deum Manichæus in Deum furens, tanquam defensor possessionum alicujus pupilli, et cujus infirmiLaten necessarium est confiteri, ut partes patroni impleat. Ut enim contra defendens nequitiam neGuaquam per se consistentem, omnia quidem fecisse contra Deum narrat, seditionem, impetum in res ejus, postremo, quod est omnium flagitiosissim . mum, obtinuisse omni sæculo substantiam ejus, eamque in infinitas partes divisisse, præfocare, et in se ipsa reprimere, habereque eam sociam in omni prava actione et intemperantia; Deum autem non potuisse locum suum ullo alio modo neque valenter eripere, neque saltem vacare a peccato, quod naturam ejus decebat. Quæ enim id quod ex ipso secundum substan - tiam genitum est, pariter cum materia peccat, plane in eum qui genuit, redundant. Sic demum omnem potentiam in Deum testimonio suo tribuit nequitiæ; Deum vero dicit passum esse omnium durissima: et audet subjungere, quod potestas Dei missa sopivit materiam tanquam belluam cantione, non solum summe contraria, sermone omni probabilitate carente miscens, et quæ nullo pacto esse possunt, secundum naturam commento suo largiens, sed contra quam vult hic etiam conficiens et concludens ex utrisque enim ait hunc Deum universum hoc fabricatum esse. Corpus vero hominis esse quidem nequitiæ; animam vero Dei, sive cum sint unius formæ, sive cum jam ex contrariis composita; quorum neutrun, ut paulo post docebimus, consistere potest. Corpus tamen solum Οθεν εἰκὸς, οὐδὲ Θεὸν πρὸς τὸ συνεξαμαρτάνειν ἐθελῆσαι πέμψαι τῇ κακίᾳ τὸ ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ προβεβλημένον, οὔτ᾽ ἐκεῖνο πεισθῆναί τε, καὶ ὑπὸ ακούσαι πρὸς τοσοῦτον ὄλεθρον ἀφικέσθαι, ὥστε πάν της ἀνομίας τε καὶ ἀδικίας, ἅμα καὶ δυσσεβείας ἐμὲ πλησθῆναι ὑπὲρ τοῦ γηΐνου, τὴν ἤδη ληφθεῖσαν, ἀλλὰ τὴν καταλαμβάνεσθαι μέλλουσαν ἐλευθερωθῆναι, ὡς οὐχ οἷόν τε ὂν ἑτέρως ταύτης τὸν Θεὸν προστῆναι. Ορα ὅσην ἀδυναμίαν καταψεύδεται τοῦ Θεοῦ σαφώς ὁ κατὰ τοῦ Θεοῦ μανείς· ὥσπερ κτημάτων όρφανού τινος προϊστάμενος, οὗ τὴν ἀσθένειαν επάναγκες όμο λογῆσαι, ἵνα τὰ τῆς συνηγορίας πληρωθῇ· ὡς γὰρ τοὐναντίον, τὴν οὐδαμῶς ὑφεστηκυίαν κακίαν πρε σβεύων, πάντα μὲν αὐτὴν κατὰ Θεοῦ δεδρακέναι, λέγει ἐπαναστῆναι, ἐπιβῆναι τοῖς αὐτοῦ θελῆσαι· τέλος, τὸ πάντων κατὰ Θεοῦ χαλεπώτερον, τῆς οὐσ σίας αὐτοῦ ἐγκρατῆ σύμπαντα τὸν αἰῶνα γενέσθαι, καὶ κατατεμεῖν ταύτην, ὡς οὐκ ἐνδέχεται, εἰς ἄπειρα τμήματα, ἀποπνίγειν τε καὶ ἀποθλίβειν ἐν ἑαυτῇ, καὶ συμμέτοχον ἑαυτῆς ἐν πάσῃ κακοπραγίᾳ καὶ ἀκολασίᾳ ἔχειν· Θεὸν δὲ μὴ δυνηθῆναι μήτε τὸν ἴδιον τόπον ἕτερόν τινα τρόπον δραστηρίως ἐξελέσθαι, μήτε τὸ ἀναμάρτητον γοῦν ἑαυτῷ πρεπόντως τῇ φύσει τηρῆσαι. "Α γὰρ τὸ ἐξ αὐτοῦ προβεβλημένον κατ᾽ οὐσίαν τῇ ὕλῃ συναδικεῖ, ἄντικρυς εἰς αὐτὸν ἀνατρέχει τὸν προβεβλημένον. Οὕτω δὴ πᾶσαν δυναστείαν κατά Θεοῦ τῇ κακίᾳ προσμαρτυρῶν, Θεὸν δὲ τὰ πάντων ἀνήκεστα πρὸς αὐτῆς πεπονθέναι λέγει, καὶ τολμῶν ἐπάγει, ὅτι δὴ κατεκοίμησε τὴν ὕλην ἡ ἀποσταλείσα τοῦ Θεοῦ δύναμις, ὡς τὸ θηρίον ἐπιδῇ, οὐ μόνον ἀπιθάνως τὰ ἄκρως ἐναντία τῷ λόγῳ κιρνῶν, καὶ τὰ μηδαμῶς κατὰ φύσιν ἐνδεχόμενα τῷ ἰδίῳ πλάσματι χαριζόμενος, ἀλλὰ καὶ τοὐναντίον ἢ βούλεται, καὶ ἐνταῦθα κατασκευάζων· ἐξ ἀμφοῖν μὲν γὰρ τούτοιν φησὶ Θεὸν δημιουργῆσαι τόδε τὸ πᾶν· τοῦ δὲ ἀνθρώ που εἶναι μὲν τὸ σῶμα τῆς κακίας· εἶναι δὲ τὴν ψυ χὴν τοῦ ἀγαθοῦ, εἴτε μονοειδή, είτε συγκειμένην ἐκ τῶν ἐναντίων· καὶ ταύτῃ, ὡς ἑκάτερον μικρὸν ὕστε ρον δείξομεν, σύστασιν οὐδὲ μίαν ἔχον. Σῶμα μέντοι καθ᾿ ἑαυτὸ οὐδὲν τῶν κακῶν οὐδ᾽ ἐπινοεί, οὔτε ὁρᾷ (14') Κακίαν. Neayitiam vocat semper Satanam auctor. TURR.

ADVERSUS MANICHEOS LIB. I. οὔτε γὰρ φονεύει, ούτε μοιχεύει, ούτε λῃστεύει, οὔτε ac per se nihil mali neque cogitat, neque facit; ἄλλο τι τῶν ἀδικημάτων ἐργάζεται, ψυχῆς αὐτῷ μὴ παρούσης. non enim occidit, neque adulteratur, neque latrocinatur, nec aliam injuriam facit, cum non adest anima. CAP. XXIV. Mistio anima cum corpore. Καίτοι τούτων καὶ τῶν τοιούτων ἕνεκεν ἐπινενόηται τῷ Μάνεντι τῆς ἐναντίας ἀρχῆς ἡ ὑπόστασις, καὶ τῶν ἐναντίων ἡ κράσις, ὡς ἂν τὸ αἴτιον αὐτῶν εὑρεθείη. Εἰ δὲ ἡ κράσις τῆς ψυχῆς τοῦ ἀγαθοῦ πρὸς τὸ σῶμα τοῦ κακοῦ, τῶν ἀδικημάτων ἀνθρώτοῖς παρέσχε τὰς ἀφορμάς, καθ᾿ ἑαυτὸ γὰρ οὐ πλημμελεῖ σῶμα· βέλτιον ἦν μὴ συγκραθῆναι τὴν πεπλασμένην τοῦ ἀγαθοῦ δύναμιν τῇ μὴ οἴσῃ κα κίᾳ· οὐ γὰρ ἂν τῶν κατὰ ἀνθρώπους ἁμαρτημάτων οὐδὲν ἐπολιτεύετο, οὐδ' ἂν ὑπῆρχεν ὅλως. Ποιος γὰρ ἦν ὁ φόνος, τοῦ φονευομένου μὴ ὄντος, είγε μὴ διὰ τῆς τῶν ἐναντίων κράσεως, κατὰ τὸν γελοιότατον λόγον, ἐγεγόνει κόσμος; ποία δ' ἂν μοιχεία, τοῦ σώματος μὴ ὄντος, μήτε καθ' ἑαυτὸ γοῦν ἐπιθυμοῦν τος, εἰ μὴ ψυχὴ ἡ τοῦ ἀγαθοῦ κατεπέμφθη; δυοῖν γὰρ θάτερον· ἢ τοῦ ἀγαθοῦ οἰκονομίᾳ χρὴ φάσκειν συνελθεῖν τἀναντία, ἵνα γένηται ὡς πρὸς ἀγαθοῦ κόσμος, καὶ ὅλως αὐτὸς αἴτιος ἂν εἴη τῶν ἐν ἀνθρώ τοις κακῶν, εἴτε ἐκὼν τῇ κακίᾳ προσεχρήσατο κατά τῶν γενησομένων· ἢ ἐβιάσθη πρὸς τῆς κακίας, καὶ ἤδη τὰ νικητήρια κατὰ τοῦ ἀγαθοῦ ἀπενήνεκται ἡ κακία. Atqui ob hanc causam excogitavit Manichæus hypostasim principii contrarii et mistionem contrariorun, ut causa malorum reperiretur. Sed si adnistio animæ, quæ Dei est, cum corpore, quod diaboli, causas et primordia injuriarum ac peccatorum hominibus præbuit, per se autem non delin quit corpus: melius erat, ut anima a Deo creata non admisceretur nequitiæ non exstanti: nullum enim ex peccatis quæ homines committunt, in vita cerneretur neque penitus esset. Quod enim esset homicidium nemine occiso? Si per mistionem contrariorum, ut est in hac fabula ridicula, non fuisset factus mundus: quod adulterium esset non exstante corpore, neque per se concupiscente, nisi anima quæ Dei est, missa esset in corpus? alterum enim ex duobus relinquitur: aut dicendum esse, gubernatione Dei provida coisse contraria, ut tanquam a bono Deo fieret mundus, atque ita ipse omnino malorum in hominibus auctor esset, siquidem volens usus est nequitia contra eos qui futuri essent; aut vi coactum esse a nequitia, et jam nequitiam victoriam devicto Deo reportasse. CAP. XXV. Materia ante creationem mala facere non potuit. De mundi creatione absurda Manetis sententia. Sed. dicam iterum, quale homicidium erat, si neque homo erat, neque gladius, nec aliud genus teli aut instrumenti ad occidendum, nisi per conjunctionem contrariorum ædificatus esset mundus? Materia enim per se ac sola, quanquam nati ex ipsa seditionem in seipsos movebant, homicidium quidem ignorabat; non enim habebat mortalem, quem occideret; adulterium nesciebat, quia sponsiones nuptiarum apud eam non versabantur: nec erat calumnia, omnino enim judicare non poterat, esset cum rationis expers. Cupiditas autem divitiarum, quæ est omnium malorum radix, ne nominabatur quidem; cupiditas enim divitiarum apud homines est propter usum et necessitatem, qua erat liberata materia. Ambitio non participabat perturbaΠοῖος γὰρ ἦν, αὖθις λέγω, φονος, εἰ μήτε ἄνθρω πος ἦν, μήτε ξίφος, μήτε ἄλλο τι τῶν φονικῶν ἐργα λείων, εἰ μὴ διὰ τῆς συνόδου τῶν ἐναντίων κατε σκευάσθη ὁ κόσμος; Η γὰρ ὕλη καθ' ἑαυτὴν, εἰ καὶ πρὸς ἀλλήλους οἱ ἐξ αὐτῆς ἐστασίαζον, φόνον μὲν οὐκ ᾔδει, οὐ γὰρ εἶχε θνητόν, ὃν φονεύει· μοιχείαν ἡγνόει, οὐ γὰρ κατεγγυήσεις γάμων παρ' αὐτῇ ἐπο λιτεύοντο· οὐ μὴν οὐδ᾽ ἐσυκοφαντεῖτο, οὐδὲ γὰρ ὅλως τὸ κρίνειν εἶχεν, ἄλογος οὖσα· φιλαργυρίας δὲ τῶν κακῶν τῆς ῥίζης καὶ φιλοδοξίας, οὐδὲ ἕως προσηγο ρίας ἐμέμνητο· ἡ γὰρ φυλαργυρία παρὰ ἀνθρώποις, διὰ τὴν χρείαν, ἧς ἡλευθερωτό γε ἐκείνη· καὶ ἡ φιλοδοξία λογισμοῦ πάθος, ἧς οὐ μετεῖχεν, ἀλόγιστος οὖσα· γαστριμαργία τε καὶ πορνεία, καὶ ἀῤῥενοφθο ρία παρ' αὐτῇ χώραν οὐκ εἶχε· καὶ συνόλως πάντα τὰ κακὰ ἃ παρὰ ἀνθρώποις ἀναφαίνεται, οὐδαμῶς tionem rationis, quia erat in materia vacuitas raεἶχεν ἡ ὕλη πρὸ κόσμου. tionis: gulæ ac ventris vitium, et fornicatio, ac masculorum concubitus apud eam locum non habebant: et ut summatim dicam, omnia mala quæ apud homines feruntur, ante mundum ædificatum minime babebat materia. Ὥστε οὐκ ἐπεδέθη τῇ συγκράσει, ἀλλὰ τοὐναντίον κατὰ τὴν ἀνόητον αὐτὴν ὑπόθεσιν, ὥσπερ ίππος πεδίου λαβομένη, διαθέει πρὸς τὴν ἀδικίαν τῶν κακῶν φερομένη· & γὰρ μηδαμῶς ὑπῆρχε πρὸ κόσμου κακά, ταῦτα, ἀφ' οὗ κόσμος, ἐν κόσμῳ ἐμπολιτεύεται. Καν γὰρ θείη τις κατὰ τὸν ἐκείνου λόγον, στασιάσαι καὶ μανῆναι κατ' ἀλλήλων τοὺς τῆς ὕλης, καὶ μυρία ἀλλή λους διαθείναι κακὰ, καὶ κατὰ τοῦ φωτὸς στρατεῦσαι· οὐ μέντοι τὸν κατάλογον τῶν κατηριθμημένων ἀν θρωπίνιον κακῶν ἐκείνοις ὑπάρξαι φαντασθήσεται· Itaque non fuit ligata commistione, sed potius contra convenienter eidem causæ amenti, sicut equus campum nactus, cursu fertur ad injustitiam malorum hominum: quæ enim erant ante mundi fabricationem mala, ex quo mundus est, in mundo versantur. Quamvis enim ponamus, ut ille dicit, natos ex materia fecisse seditionem, et furore in seipsos fuisse percitos, et infinitis malis se vicissim affecisse, et contra lumen exercitum eduxisse; non tamen bibens ea mala quæ in homine nume-

ravimus, cum illis fuisse cogitatione fingetur; quia επειδή γε οὐδὲ ἐνεδέχετο τὰ ἀνθρώπινα κακὰ πριν non poterant humana mala agi priusquam homo esset: et ubi esse potest qui dicat, quod ligata nequitia frenata est, quæ neque malorum humanorum meminerat; postquam vero ligata est,' de his accusatur ἄνθρωπον γενέσθαι πράττεσθαι· καὶ ποῦ ἂν ὁ φάσκων εἴη, ὡς ἐσωφρονίσθη πεδηθεῖσα ἡ κακία, ἡ πρὶν μὲν πεδηθῆναι τῶν κατὰ ἀνθρώπους κακῶν οὐδὲ μεμνημένη, μετὰ δὲ τὸ πεδηθῆναι ἐπὶ τούτοις διαβαλλο μένη; Τί γὰρ ἔβλαπτε τἀγαθὸν, καθ᾿ ἑαυτὴν ἀτακτούσα, καὶ μὴ ἔχουσα ᾧ τὴν ἀταξίαν προστρίψητα:: τρέ ψαι μὲν γὰρ τἀγαθὸν οὐδαμῶς οἵα τε ἦν· εἰ δὲ ἐπιβαίνειν ἐπεχείρει τοῖς μὴ ἰδίοις τόποις, ἑτέρως αὐτὴν ἐχρῆν ἀναστείλαι τῆς ἀλόγου φορᾶς· ἡ γὰρ καθ' ἑαυτῆς πρότερον ἀβλαβῆ τὴν ἀταξίαν ἐνδεικνυμένη, νῦν γε δοκεῖ προσειληφέναι τι ἕτερον, καθ᾽ οὗ ὡς συνόντος τὴν ἀταξίαν βλαβερωτέραν ἐνδείξεται αυτ τίκα· καὶ ἄνθρωποι καθ' ἑαυτοὺς κακοῦργοι βουλή - Quid autem nocebat bono sola secum ordinem perturbans, et non habens cui perturbationem ordinis inferret? evertere enim bonum nullo pacto poterat. Si autem nitebatur invadere in loea aliena, aliter impetum ejus amentem reprimere oportebat quæ enim prius non nocebat, ordinem contra se perturbans, nunc quidem videtur aliud quid assumpsisse, in quod tanquam in familiare et conjunctum perturbationem ordinis nocentiorem elficiet. Continuo dicemus, quod etiam homines σονται μέν τι κακὸν ὁρᾷν, μὴ ἔχοντες δὲ καθ᾽ οὗ δράσαιεν, ἀργοὶ ἂν ἀποδειχθεῖεν· ἀλλήλους δ᾽ ἂν ἴδοιεν εὐνοϊκῶς συμφωνίᾳ τῇ περὶ τὸ κακόν. Ἡ δὲ ύλη ούτε ἠβούλετο· οὐδὲ γὰρ ἐβουλεύετο ἄλογος οὖσα, οὔτε ἐδύνατο, μόνη καὶ καθ᾿ ἑαυτὴν οὖσα. Αρ' οὖν ἡ καλουμένη παρὰ τοῦ Μάνεντος ὕλη διὰ τῆς ψυχῆς ὕλην ἀληθεστέραν πρὸς τοῦ ἀγαθοῦ κινδυνεύειν προσειληφέναι δοκεῖ εἰς ἐνέργειαν κακίας, ἣν ἡγνόει· ἐνεκαλεῖτο γὰρ πρὸ κόσμου ἀταξίαν, ἄδηλον ἡμῖν καὶ μὴ φαινομένην. Έμαθε δὲ ἐνεργεῖν δῆλα καὶ φαινόμενα κακά· διύπνησεν ἄρα τὸ θηρίον ἡ ἐπωδή, καὶ οὐδαμῶς κατ' ἐκεῖνον ἐκοίμησεν per seipsos malefici, volent quidem aliquid mali facere; non habentes autem in quem faciant, otiosi reperiantur; se vero ipsi benevole aspiciant ob concordiam ad maleficium: materia autem neque volebat, non enim consilium capiebat cum esset expers rationis; neque poterat, cum esset sola et per se. Igitur quæ a Manichæo vocatur materia, videtur sumpsisse fere a bono per animan veriorem materiam ad operationem nequitiæ, quam nesciebat; accusabatur enim ante mundi fabricam de perturbatione ordinis nobis ignota, et minime apparente. Didicit autem operari manifesta mala, et quæ cernuntur: excitavit ergo belluam cantio, et nequaquam sopivit, ut ille dicit. Si autem dicit noluisse Deum ut fieret mundus, percunctandum est, quis erat, qui voluit? an malitia, quæ non habebat cognitionem? Quis est qui ex utrisque fecit quæ sunt? nunquid materia? non esset in admiratione ejus operatio. Sed nunquid non voluit Deus, coactus tamen est? Si ita esset, magis subjectus fuisset quam subjecisset, atque supervacaneum esset illum admirari sapientiam Dei vi coactam, et damnum eorum, qui futuri erant; quæ enim nullo modo mala erant ante conjunctionem contrariorum, neque saltem nominabantur, hæc post ortum mundi floruerunt. Εἰ δὲ λέγοι, Οὐκ ἤθελεν ὁ Θεὸς γενέσθαι κόσμον, ἐρωτητέον, Καὶ τίς ἦν ὁ βουλόμενος; ἆρα ἡ κακία, ἡ μὴ ἐγνωκυία; Τίς δέ ἐστιν ὁ κατασκευάσας ἐξ ἀμ φοῖν τὰ ὄντα; ἢ ὕλη; οὐκ οὖν θαυμασία τὴν ἐνέρ γειαν Αλλ' ἄρα Θεὸς οὐκ ἤθελε μὲν, ηναγκά ζετο δέ; οὐκ οὖν ὑπετάγη μᾶλλον ἢ ὑπέταξε; Καὶ περιττὸν κἀκεῖνο θαυμάζειν, τἀγαθοῦ τὴν σοφίαν βιασθεῖσαν εἰς τὴν βλάβην τῶν γενησομένων & γὰρ οὐδαμῶς ἦν κακὰ πρὶν συνελθεῖν τἀναντία, οὔτε μὴν ὄνομα γοῦν αὐτῶν ἐπολιτεύετο, ταῦτα μετὰ κόσμου νένεσιν ἤνθησαν. CAP. XXVI. Deus auctor peccati secundum Manem. An non est absurdum dicere, voluisse Deum perturbationem ordinis, quæ nobis demonstrari non potest, a materia tollere, et actionis malorum quæ videmus et in hominibus apparent, omni ordine et ratione carentis auctorem fuisse? Perturbationem namque ordinis de qua materiam dammabat, verbo solum proferre potuit, non tamen rebus ipsis et operibus demonstrare: mala autem, ex mistione ista contrariorum conficta, et quæ fieri non potuit, oculis cernens insanus homo, dissimulare ea non potest. Quare dum docere vult, non esse Deum auctorem injustitiæ humanæ, maxime esse plane confitetur, imo plenius quam si hoc solum studeret. Mistionem animæ cum materia Manes admittit. Καὶ πῶς οὐκ ἄτοπον φάσκειν, βουλόμενον τὸν Θεὸν ἀταξίαν τὴν ἡμῖν γε ἀναπόδεικτον τῆς ὕλης παῦσαι, ἀταξίας ἀποδεικνυμένων κακῶν καὶ φαινο μένων ἀνθρώποις παραίτιον γενέσθαι; Τὴν μὲν γὰρ ἀταξίαν, ἣν κατεψηφίζετο τῆς ὕλης λόγῳ μόνον παράγειν, οὐ μὴν καὶ δεῖξαι τοῖς ἔργοις δεδύνηται· τὰ δὲ κακὰ τὰ ἀπὸ τῆς μυθώδους καὶ μὴ ἐνδεχομέν νης τῶν ἐναντίων κράσεως, ὀφθαλμοῖς ὁρῶν ὁ ἀνόη τος, οὐ καταδύεται. Ὥστε βουλόμενος τὸν Θεὸν ἀναί τιον τῆς κατὰ ἀνθρώπους ἀδικίας ἀποφῆναι, αιτιώτατον αὐτῶν ἄντικρυς ὁμολογεῖ πλέον ἢ τοῦτο καὶ μόνον ἐσπούδαζεν. Οὐκ ἂν θαυμ. Quia ab aliquo quod sine cognitione et ratione Gt, non est admirabile in 00, aquo fit. URR.

" ADVERSUS MANICHEOS LIB. I. Φέρε δὴ τὰ πραττόμενα κακὰ πρὸς ἀνθρώπων κατίδωμεν, τίνι προσῆκε φιλαλήθως· ἐπιχειρήσει μὲν γὰρ ἴσως καὶ τῆς ψυχῆς κρᾶσιν εισηγήσασθαι τῶν ὡς ὑπείληφεν ἐναντίων· εἴτε δὲ αὐτή μονοειδής ὑπάρ χει ἐκ τἀγαθοῦ παρ' αὐτῷ, εἴτε καὶ ἐκ συνθέσεως τῶν ἐναντίων ἐκ τῆς μερίδος τοὐναντίου τοῦ ἀγα θοῦ, ῥᾳδίως ἀποδειχθήσεται, κατὰ τὴν ἀσεβῆ ταύτην ὑπόθεσιν, τὰ κακὰ γινόμενα. Ἔστι μὲν οὖν ἀσώματος ἡ ψυχὴ, καὶ μηδαμῶς σύνθεσιν κατ᾽ οὐσίαν, καὶ μάλιστα ἐναντίων ἀποδεχομένη· οἱ γὰρ ἐκ διαφέρων συντιθέναι δόξαντες αὐτὴν οὐ τὴν οὐσίαν ποικίλην καὶ πρὸς ἑαυτὴν διαφερομένην εἰσηγήσαντο, ἀλλὰ τὰς ἐνεργείας αὐτῆς ἐκ τῶν ὁρωμένων ὑπέγραψαν, ἕνα λόγον ἁπλοῦν καὶ περιληπτικὸν αὐτῆς ποιήσασθαι μὴ δυνηθέντες. Age jam, consideremus mala quæ ab hominibus fiunt, ad quem vere pertinent. Aggredietur fortasse introducere mistionem animæ cum contrariis quam suspicatus est. Sive ipsa anima sit μονοειδής, id est, simplicis et unius forma ex bono apud ipsum, sive ex compositione contrariorum ex parte ejus quod est bono contrarium; facile secundum hoc impiunt fundamentum et principium demonstrabuntur mala quæ fiunt. Est igitur anima expers corporis, quæ nullo pacto compositionem secundum substantiam, praesertim contrariorum, recipit. Qui enim visi sunt eau componere, non substantiam variam et a se differentem introduxerunt, sed operationes ejus ex iis quæ videntur, descripserunt, cum non possent exstruere unain simplicem definitionem qua comprehenderetur. Cap. XXVII. Unde procedal anima peccatum. Ratio praest vitiis et virtutibus. Εἰ γὰρ καὶ ταῖς διαφόροις ποιότησιν ἃς ἐπεδέχε ται ἄλλοτε άλλως, διαφέρεται πρὸς ἑαυτὴν, ὅμως κατ' οὐσίαν ἔργον ὑπάρχουσα τοῦ Θεοῦ, ἀμετάβλη τός τέ ἐστι, καὶ οὐκ ἐκ διαφόρων σύγκειται· ἐναν τίων μέντοι κράσεων τοσοῦτον ἀφέστηκεν, ὅσον καὶ τοῦ καθ᾿ ἑαυτὴν σῶμα εἶναι δοκεῖν. Θῶμεν δὲ κατὰ τὴν ἐκείνου ψευδολογίαν, είγε καὶ τοῦτο λέγειν ἐπιχειροίη, ὡς καὶ ἡ ψυχὴ τοῦ ἀνθρώπου συνέστηκεν ἐξ ἀγαθοῦ καὶ κακοῦ· οὐχὶ τὸ μὲν λογιστικὸν αὐτῆς κατ' ἐκεῖνον ἀναθετέον τῷ ἀγαθῷ, τὸ δ' ἀλόγιστον εἴη τῇ κακία; δῆλον, ὡς οὐδὲν ἂν ἕτερον εἰπεῖν ἔχοι. Τῆς τοίνυν ἐπιθυμίας κινουμένης σφαλερώς εἴτε ἐκ μόνου τοῦ σώματος, εἴτε καὶ ἐκ τοῦ προσήκοντος τῇ κακίᾳ μέρους τῆς ψυχῆς, ἆρ᾽ αὐτόματος πρόεισιν ἡ πρᾶξις; Οὐχὶ δὲ φθάνει μὲν ἐν ἀνθρώπων σκέψις καὶ βουλή, ἔπειτα κρίσις, καὶ αἵρεσις τῆς πράξεως, καὶ οὕτως εἰς ἔργον ἡ ἐπιθυμία προφέρεται; Ἔγκλημα δὲ κακίας ἐκ τῆς πράξεως, οὐκ ἐκ τῆς ἐπιθυμίας γιγνεται· ὡς, εἰ μένειεν ἐπὶ χώρας ἡ ἐνθύμησις τῆς ἐπιθυμίας εἰς ἔργον τῇ αἱρέσει τοῦ λογισμοῦ μὴ προ τοῦσα, πρῶτον μὲν ἂν ἁρπασθείη θᾶττον, ἐξαπτομένη τε ἅμα καὶ σβεννυμένη· ἔπειτα οὐδαμῶς ἂν ἔγκλημα νομισθείη, οὐ μόνον κοινὸν, ἀλλ' οὐδὲ κατὰ τὸ ἄκρον τῆς ἀρετῆς εἰ κρίνοιτο. Φαίνεται τοίνυν τῷ λογικῷ τῆς ψυχῆς εὐλόγως ἀνατιθέμενα τὰ ἁμαρτήματα, καὶ οὔτε τῷ σώματι, οὔτε ἄλλῳ μέρει τινὶ ταύτης· ὡς τὸν μὲν ἀλόγιστον και κίαν ἀπηλλάχθαι τῆς αἰτίας τῶν παρ' ἡμῖν κακῶν, ἅτε μηδὲ ὑπάρχουσαν, κινδυνεύειν δὲ κατὰ τὸν ἐκείνου λόγον ἐκ τῆς μερίδος τἀγαθοῦ ταῦτα προφέρεσθαι· εἴ γε μὴ ἑτέρῳ χρησαίμεθα φιλαλήθει λόγω. Εἰ μὲν γὰρ, μὴ διαγινώσκουσα τὴν ποιότητα τῆς ἐπιθυμίας, ἐπὶ τὴν πράξιν ἀλογίστως έχώρει ἡ ψυχή, διισχυρίσαιτ᾽ ἄν τις, ὡς ἐκ τοῦ ἀλογίστου μέρους φέρεται τὰ παραλόγως πραττόμενα· εἰ δὲ πολλάκις αὐτὸς ὁ λογισμὸς τὴ μὲν αἱρεῖται, ὡς ὑποκατακλινό μενος ἑκὼν ἀγωγῇ φαύλῃ, τὴν ἐπιθυμίαν, πὴ δὲ παραιτεῖται πάλιν, ὅταν φόβος αὐτὸν ὀστισοῦν ἀναστείλῃ, ἢ ἐπιθυμία γοῦν ἀρετῆς ἀνθελκούσης πρὸς ἑαυτήν· δῆλον, ὡς ὁ λογισμός ἐστιν ὁ μόνος οι Etsi enim variis qualitatibus quas alias aliter recipit, a se difert; tamen secundum substantiam yuæ opus Dei est, immutabilis est, et non componitur ex diversis; a contrariis tamen mistionibus tantum abest, ut ipsa per se corpus esse videatur. Ponamus igitur, ut ille mentitur, si quidem hoc dicere aggrediatur, esse scilicet animain hominis compositam ex bono et malo, nonne quod in ea est particeps rationis, opinione istius attribuendum est bono, id est, Deo; quod vero ratione caret, nequitia? liquet, nibil aliud posse dicere. Excitata ergo (lubrica) cupiditate sive ex corpore, sive ex ea parte animæ quæ ad nequitiam pertinet, an fortuito actio prodit? Nonne antegreditur in homine consideratio et consilium, deinde judicium et electio actionis, atque ita desiderium ad effectum perducitur? Crimen vero nequitiæ ex actione, non ex desiderio conflatur; ut si maneat in loco cogitatio desiderii non progrediens ad opus per electionem partis ratiocinantis, primum quidem cito potest desinere incensum si mul et exstinctum: deinde nequaquam existimabitur crimen, non solum commune, sed neque si judicetur secundum summum virtutis. Apparet igitur peccata convenienter rationi, parti animæ rationis participi assignata esse et ascripta, et non corpori, nec ulli alii parti bujus animæ. Ut nequitia quidem ratiocinationis expers liberata sit a culpa atque accusatione eorum malorum quæ apud nos sunt, quippe cum nec ipsa exstet, videanturque bæc secundum sermonem illius, ex parte Dei depromi, licet nulla alia ratione vera uteremur. Si enim anima non discernens qualitatem cupiditatis, ad actionem sine ulla ratiocinatione procederet: affirmare quis posset, quæ inconsiderate ac præter rationem fiunt, ex parte rationis experte depromi. Sin autem sæpenumero ratio ipsa jam eligit cupiditatem, tanquam prava institutione dexa libens, jam rursus repudial, cum aliquis metus eam refrenat, aut desiderium

virtutis ad se attrabenus; liquet solum rationem κειούμενος τὰ καλῶς τε καὶ ὡς ἑτέρως πραττό csse, quæ recte et prave facta sibi vindicat et asciscit. Hic versatur et vertitur ad occurrendum contra excussio eorum quæ male a Manichæo probata sunt: non enim, ut apparet, ullum materiæ peccatum est in nostris actionibus, sed animæ, vel partis hujus quæ est rationis particeps, quæ, Manichæo auctore, ad partem Dei pertinet. Ad hæc si accideret, ut in iis qui pudicitiam colunt, esset insitum, non excitari ad cupiditatem; posset quis in impudicis liberare rationem a criminibus, quasi cupiditas rationem ex toto ab actionibus averteret, quam cupiditatem ille dicit esse ex parte mali. Sed si quis maxime apud eos qui pudicitiam amplectuntur, hac via et ratione eam colere reperiat, quod illi cupiditates naturæ ratione frenant et cohibent: perspicue concluditur, rationem esse quæ delinquit et virtutem colit, quæ utrumque et virtutem et vitium novit. Quare autem insita nobis sit peecatorum cupiditas, dicemus cum erit opportunum, docentes, pertinere hoc maxime ad admirationem Creatoris. μενα. Καὶ πρὸς τοὐναντίον ἐνταῦθα χωρεῖ τῶν ἀποδει κνυμένων τῷ Μάνεντι κακῶς ἡ ἐξέτασις· οὐδὲν γὰρ τῆς ὕλης, ὡς ἔοικεν, ἐν τοῖς καθ᾿ ἡμᾶς ἀμάρ τημα, ἀλλὰ τῆς ψυχῆς ἢ τοῦ ταύτης λογιστικού, ἢ τῇ τοῦ ἀγαθοῦ μοίρᾳ προσῆκε μετ' ἐκεῖνον. Πρὸς δὲ τούτοις, εἰ τοῖς σωφροσύνην ἀσκοῦσιν ἀκίνητον συνέβαινεν εἶναι τὴν ἕξιν πρὸς ἐπιθυμίαν, ἀπήλλαξεν ἄν τις παρὰ τοῖς ἀκολασταίνουσι τῶν ἐγ κλημάτων τὸν λογισμόν, ὡς τῆς ἐπιθυμίας τὸ ὅλον ἀποφερομένης τῶν πραττομένων, ἣν ἂν ἐκεῖνος ἐκ τῆς τοῦ κακοῦ μερίδος φαίη τυγχάνειν. Εἰ δέ γε μάτ λιστα παρὰ τοῖς σωφροσύνης ἀντιποιουμένοις ταύτῃ τὸ ἀσκητικὸν εὕροι τις ἂν, ὅτι λογισμῷ τῆς φύσεως κωλύουσι τὰς ἐπιθυμίας· σαφῶς ἀποδείκνυται, ὡς ὁ λογισμός ἐστιν ὁ πλημμελῶν τε καὶ κατορθῶν, ὁ ἑκάτερα εἰδὼς, ἀρετήν τε καὶ κακίαν. Διὰ τί μέντοι ἔμφυτος ἡμῖν τῶν ἁμαρτημάτων ἡ ἐπιθυμία, κατά καιρὸν ἐροῦμεν, ἀποδεικνύντες γε τοῦτο μάλιστα συντείνειν εἰς θαῦμα τοῦ δημιουργήσαντος Cap. XXVIII, Confirmatio hujusce doctrinæ. Quod autem nunc quæritur, si non satis confectum est, nullo modo peccata nostra esse opus alicujus materiæ aut nequitiæ, sed contra solius rationis; licet etiam aliter confirmare quod dictum est. An aliud quid dicere possunt esse homicidium quam malum, et scortationem atque adulterium, et furtum, et mendacium? Si non aliud possunt, perspicuum est quod mala erunt. Quid? si judex occidit eum qui injuriam fecit, cædes igitur lege sancitur? Atqui idem elicit, qui violente occidit, et qui lege: sed propositum distinguit factum. Quin potius eadem est actio ejus, qui cum sua, et qui cum aliena se miscet; sed propositum separat, quæ similiter facta sunt. Τὸ νῦν δὲ ζητούμενον είγε μὴ αὐτάρκως ἀποδέ δεικται, ὡς οὐδαμῶς ὕλης τινὸς ἢ κακίας ἐστὶν ἔρω γον τὰ ἡμέτερα πλημμελήματα, τοὐναντίον δὲ μέ νου τοῦ λογισμοῦ· ἔνεστι γὰρ καὶ ἑτέρως συστῆναι τῷ λεγομένῳ· ἆρα μή τι ἄλλο φήσαιεν εἶναι φόνον, ἢ κακὸν, πορνείαν τε καὶ μοιχείαν, κλοπήν τε καὶ ψεῦδος; Δῆλον, ὡς ἔσται μάλιστα κακία. Τί οὖν; ἐὰν ὁ δικαστὴς ἀναιρῇ τὸν ἠδικηκότα φονεύσας, φό νος ἆρα νομισθείη; καίτοι τὸ ἔργον ταὐτὸν τοῦ πρὸς βίαν φονεύοντος, καὶ τοῦ νόμῳ ἀναιροῦντος· ὁ δὲ σκοπὸς διίστησε τὸ πραττόμενον. ᾿Αλλὰ καὶ μὴν ἡ αὐτὴ πρᾶξις πρὸς τὴν ἰδίαν τε καὶ ἀλλοτρίαν τῷ ἀνδρὶ τῆς κοινωνίας· ὁ δὲ λογισμὸς χωρίζει τῷ σκοπῷ τὰ παραπλησίως γινόμενα. Ετι μὴν τὸ κλέψαι παρὰ τοῦ Μάνοντος τὰ πρὸς ἐπιβουλὴν αὐτῷ παρακείμενα, ἢ ἐργαλεία, η δια πῶς οὐκ ἂν δόξειε ταὐτόν γε εἶναι τὸ ἔργον κλοπή τῇ διαβεβλημένῃ; οὐ μέντοι ταὐτὸν τῷ λογισμῷ, ἀλλὰ πάντη διάφορον. Πρὸς δὲ τούτοις εἰ ἀπαιτοίη Præterea furari a Manichæo quæ sunt apud eum. vel instrumenta, vel cibos, annon videtur idem opus esse atque furtum criminosum facere? non tamen ratione idem est, sed penitus differens. Deinde si furens homo gladium repetat, quem deposuit sanæ mentis cum esset, ut necesse sit ei cui μανεὶς ἄνθρωπος ξίφος, ὅπερ παρέθετο νήφων, ὡς commissum est depositum mentiri non se accepisse, quid verbis: differt mendacium a vera perf- · dia, nisi proposito asseverantium discernantur? Ex his igitur patet actionem, ut plurimum non per se explorari, sed mentem vel cogitationem ejus qui suscepit. Eadem ratio in contrariis reperiri potest. Si quis enim pecuniam vel alimentum impertiat egenti, non ut illi benigne faciat, sed ut laudem eorum qui vident aucupetur; noune perspicuum est factum quidem esse pulcherrimum et benignum, propositum tamen valde humile et criminosum? Si quis prolixe precetur et frequenter jejunet, religionem et folerantiam hominibus ostenἀναγκαῖον εἶναι τῷ ὑποδεξαμένῳ ψεύσασθαι μή είλη φέναι· κατὰ τί ἂν διαφέροι τοῖς ῥήμασι τὸ ψεῦδος πρὸς τὴν ὄντως ἀγνωμοσύνην, εἰ μὴ τῷ σκοπῷ διακρίνοιτο τῶν ἰσχυριζομένων; Δῆλον τοιγαροῦν ἐκ τούτων, ὡς οὐδὲ ἡ πρᾶξις ὡς ἐπὶ πολὺ καθ' ἑαυτὴν δοκιμάζεται, ἀλλ' ἡ διάνοια καὶ ὁ λογισμὸς τοῦ μετιόντος· εὕροι γὰρ ἄν τις καὶ ἐν τοῖς ἐναντίοις τὸν αὐτὸν λόγον. Εἰ γὰρ μεταδοίη τις χρημάτων ἢ τροφῆς τῷ πενομένῳ, οὐκ ἐκεῖνον φιλανθρωπευόμενος, τὸν δὲ παρὰ τῶν ὁρώντων ἔπαινον θηρώμενος: πῶς οὐ δῆλον, ὡς τὸ μὲν ἔργον κάλο λιστον καὶ φιλάνθρωπον, ὁ δὲ σκοπὸς λίαν ταπεινός καὶ διαβεβλημένος; Εἰ δέ τις καὶ προσεύχοιτο ματ κρά, καὶ νηστεύοι πυκνά, ἀνθρώποις εὐλάβειαν ἅμα

ADVERSUS MANICHEOS LIB. I. καὶ καρτερίαν ἐπιδεικνύμενος· εὔδηλον, ὡς οὐ διὰ tans, liquet non esse propter opus laudandum, sed τὸ ἔργον ἂν εἰκότως ἐπαινεθείη, διὰ δὲ τὸν νοῦν τῶν πραττομένων ψεχθείη. Οὐ μὴν ἀλλ᾽ εἴ τις ἕτερος σωφρονοίη, καὶ τῶν γε πλειόνων ἐπιθυμιῶν ἀπέχοιτο, οὐ πόθῳ τῆς ἀρετῆς, φειδοῖ δὲ χρημάτων· οὐκ εὔδηλον, ὡς ὁ τοιοῦτος διὰ πάθος παθῶν ἑτέρων κρα τεῖ, αὐτὴν δὴ τὴν κατὰ τὸ φαινόμενον καρτερίαν ἀντὶ κακίας τῷ σκοπῷ μετερχόμενος; Εἰ τοίνυν πολλάκις καὶ τὰ νομιζόμενα κακὰ τῇ διανοίᾳ τοῦ πράττοντος ἀγαθὰ ἀναφαίνεται, ἢ μηδὲ κακά, καὶ τοὐναντίον τὰ ἐπὶ τὸ βέλτιον ὑπειλημμένα ὡς κακὰ διελέγχεται τῇ αἱρέσει καὶ τῷ σκοπῷ τοῦ μετιόντος· τίς ἂν ἔτι λοιπὸν ἀντιλέγειν ἔχοι, ὡς οὐχ αἱ πράξεις ὡς ἐπὶ πολὺ παρά γε τῇ ἀληθείᾳ δοκιμάζονται, ὁ δὲ νοῦς ἐστι τῶν πραττομένων ὁ βασανιζόμενος; Ποία τοίνυν έργα τῇ κακία λογιούμεθα; τὰ δοκοῦν τα εἶναι κακὰ, ἅπερ ἐστὶν ἀγαθὰ, ὅτε ἀρετῆς διανοίᾳ πράττεται; Ποῖα δὲ τῷ ἀγαθῷ ἀναθήσομεν; τὰ φαι νόμενα ἀγαθὰ, ἅπερ λογισμῷ κακὰ γίνεται; Οὐκοῦν ἀποτόμως οὐδέτερα οὐδετέρῳ· μόνον δὲ τὸ λογιστικὸν καὶ ἡγεμονικώτατον τοῦ νοῦ τοῦ πράττοντος διακρινοῦμεν, πότερον ὀρθῶς μετῆλθεν ἢ μὴ τὸ πραττό‐ μενον· τὸ δὲ ἡγεμονικώτατον τῆς τοῦ ἀνθρώπου διανοίας, ὅτι παντάπασι προσῆκε κατὰ τὸν ἐκείνου λόγον τῷ βελτίονι μέρει τῆς ψυχῆς, καν μυριάκις μαίνοιντο οἱ ἐκ τοῦ Μάνεντος, οὐκ ἂν ἀρνηθείεν. Αδικον τοιγαροῦν παντελῶς κρίσιν κατὰ τῆς παρ' αὐτοῦ πεποιημένης ὕλης ἐξενήνοχεν ὁ Μάνης, ἀντιθεὶς & μηδαμῶς αὐτῇ προσῆκεν, εἴγε καὶ ἐτύγχανεν οὖσα τῶν παρὰ ἀνθρώποις πραττομένων αἰτία· τοὐναντίον δὲ μᾶλλον τῆς τοῦ ἀγαθοῦ μερίδος εὐλόγως ἂν νομισθείη, εἶχε ἐναντίως δύο τινές εἰσιν ἀρχαί κατὰ τὴν ἐκείνου μανίαν. propter mentem quam in iis quæ fecit habuit vituperandum. Quinetiam si quis alius temperans sit, et a multis cupiditatibus abstineat non desiderio virtutis, sed ut pecuniæ parcat, annon satis manifestum est hunc qui sic est, affectione affectiones alias vincere, ipsam vero tolerantiam specie extrinsecus apparente pro nequitia animo et proposito suscipere? Si igitur sæpe quæ prava existimantur, ex animo facientis honesta esse apparent; vel quæ non prava existimantur, sed contra potius honesta et bona putantur, voluntate et proposito suscipientis convincuntur nequitiæ, quis jam potest contradicere, ex magna parte actiones non apud veritatem explorari; mentem vero esse, quæ in iis quæ aguntur, excutitur? Quæ igitur opera ascribemus nequitiæ? illane quæ videntur mala, quæ quidem sunt bona, quando ratione virtutis fiunt? Quæ vero asciscemus bono? an quæ apparent bona esse, quæ quidem ratione mala fiunt? Igitur neutra neutri solummodo: solum rationem, et quod in mente actionem suscipientis præcipuum est, dijudicabimus, utrum recte susce pit, an secus. Quod autem maxime principale nientis hominis est, pertinere ad meliorem partem animæ, ut ille tradit, licet infinite insaniant Manichai, non possunt negare. Iniquum igitur judicium pronuntiavit Manichæus contra materiam a se factam, assignans illi quæ nullo pacto ei conveniebant, si eorum quæ apud homines funt, causa erat. Imo contra potius að partem boni convenienter rationi pertinere existimarentur, si duo quædam principia contraria sunt, ut ille insane tradit. Cap. XXIX. An potestatem absorptam iterum recepit Deus. Manetis blasphemiæ adversus Deum. Σπουδάζειν δέ φησι τὸν Θεὸν τὴν καταποθεῖσαν δύναμιν, ἣν καλεῖ ψυχὴν ἁπάντων, αὖθις πρὸς ἑαυτὸν ἀναδέξασθαι· ἵνα μὴ τὸ ἑαυτοῦ ἀπεράντως ἀεὶ προσδεδεμένον τῇ ὕλῃ, καὶ τιμωρούμενον διατελῇ. Τί οὖν τὴν ἀρχὴν παρεβάλετο τοῦτο, ὥστε τοσοῦτον αἰῶνα μηδ' ἀναπνεῦσαι δυνηθῆναι, καὶ πλέον παθεῖν μᾶλλον ἢ ὁρᾶσαι; Εἰ μὲν γὰρ περιεῖχεν ὁ μῦθος, ὡς τοῦ μὲν Θεοῦ μηδὲν ὑβρισθέντος εἰς τὴν ἰδίαν οὐσίαν, μήτε κατὰ γοῦν τὸ βραχύτατον ἐνσχεθέντος λίαν ἀπρεπῶς τῇ ὕλῃ, ἀλλ᾽ ἑτέρου δή τινος ἀλλοτριωτάτου τῆς αὐτοῦ φύσεως, ἅμα δὲ καὶ εὐθὺς ἐξαιρεθέντος καὶ τούτου, ὡς ἐν τύπῳ μᾶλλον ἢ ὑποκατακλίσει τὴν τοιαύτην πεποιῆσθαι δοκεῖν μεταχείρησιν, ἔσχεν ἂν τὸ γοῦν πιθανὸν ἐν ψεύδει τὸ πλάσμα. Νυνὶ δὲ ἄπλετος μὲν αἰῶν, καὶ τοῦτο δή φασιν ἐκ τῆς φύσεως δν τοῦ Θεοῦ καθειργμένον διατελεῖν· ὡς αὐτὸν εἶναι δ κεῖν τὸν κατεχόμενον τῇ ὁμοιότητι τοῦ κατεχομένου, καὶ τῷ γε ἐκ τῆς φύσεως αὐτοῦ τοῦτο τυγχάνειν· ὅθεν καὶ πλείονί γε σπουδῇ πρὸς ἑαυτὸν αὖθις ἀναλέξασθαι τοῦτο ποθεῖ· ἡ δὲ ὕλη ἁπλῆ καὶ ἀπαθὴς ὑπάρχει, ὡς δράσασα μᾶλλον ἢ παθοῦσα. Dicit præterea studuisse Deum, ut potestatem absorptam, quam vocat animam omnium, rursus ad se reciperet; ne quod erat ex ipso, materiæ alligatum, et in supplicio semper sine ullo fine permaneret. Quid igitur principio hoc protrahebat, ut tot sæculis neque respirare posset, et magis pateretur quam ageret? Si enim in fabula esset, Deum quidem nullam contumeliam in substantiam suam accepisse, neque vel paululum inhæsisse materia valde indecoræ, sed alium quemdam alienissimum a natura ejus, et hunc continuo ereptum esse, ita ut hujusmodi prehensio magis apparendo in speciem, quam succunbendo facta esse videretur, habuisset commentum paulum saltem ad suadendum in mendacio. Nunc vero immensum sæculum ponurit, et hoc esse ex natura Dei, manere vinculis constrictum, ut ipse Deus comprehensus esse videatur propter similitudinem ejus qui detentus est, et quia hoc quod captum tenebatur, ex natura ejus erat; unde majore studio ad seipsum, ut aiunt, recolligere desiderabat: materia autem simplex erat et ἀπαθής, utpote magis agens quam patiens.

Ex his perspicitur omnia quæ ille planus composuit, ad blasphemiam Dei composuisse, qui nihii horum contra se fecit. Itaque vult, inquit, et studet, ut ad se recipiat illam virtutem: et hæc est apud ipsos salus exspectata et beatitudo, esse scilicet redditum Deo, quod erat ejus proprium. Ipse igitur exspectabat sibi finem, sperans accipere beneficium; siquidem recuperaturus est, quod ex natura ejus est, libertatem; ut quæ destruxit ædificet, et nihil aliud, et spe nutritus sedeat tolerans, et in finem intuens, ut se ipsum quodammodo a nequitia • liberet: quod quidem si retardetur, et non cito fiat, ipse sit qui tarditate punitur. Liquet enim non esse penes ipsum celeritatem finis; olim enim in hac re spem babuit; quoniam aliud ridiculum dicit Manichæus, quod cum ii qui erant ipsius materiæ, sentirent se male perituros lumine paulatim ablato, ex adverso machinati sunt carnis constructionem ad vinciendas magno vinculo animas. Quare ut ille tradit, perspicuum est, quandiu illi carnem suppeditabunt, tandiu animæ Dei inhærescent materiæ et vinctæ tenebuntur: eritque penes illos non circumscribi mundum tempore, et non erit in potestate boni finis ejus. Ἐκ τούτων γε δῆλον, ὡς ἅπαντα & συνέθηκεν ὁ πλάνος, εἰς βλασφημίαν συντέθεικε τοῦ Θεοῦ, τοῦ μηδὲν τούτων καθ' ἑαυτοῦ πεποιηκότος· ἀναλαβεῖν τοίνυν πρὸς ἑαυτὸν ἐθέλει καὶ σπουδάζει, φησὶν, ἐκείνην τὴν δύναμιν (11')· καὶ τοῦτό γέ ἐστιν ἡ παρ' αὐτοῖς ἐλπιζομένη σωτηρία καὶ μακαριότης, τὸ ἀποδοθῆναι γε τῷ Θεῷ τὸ οἰκεῖον αὐτοῦ. "Αρ' οὖν αὐτὸς εἰς ἑαυτὸν ἀναμένει τὸ τέλος ἐλπίζων ὡς εὐεργετη σόμενος, είγε μέλλοιτο ἐκ τῆς φύσεως αὐτοῦ τὴν ἐλευθερίαν ἀπολαμβάνειν· ἵνα ἃ κατέλυσεν οἰκοδο μήσῃ, καὶ πλέον οὐδέν· καὶ τῇ ἐλπίδι τρεφόμενος κάθηται καρτερῶν, καὶ πρὸς τὸ τέλος ἀφορῶν, ἵνα ἑαυτὸν τρόπον τινὰ τῆς κακίας ἐλευθερώσῃ· οἱ δὲ βραδύνοντος, καὶ μὴ θᾶττον γιγνομένου, αὐτὸς ἂν εἴη διὰ τῆς βραδύτητος ὁ τιμωρούμενος. CAP. XXX. Manetis Quid aliud dicere potest qui advertit, quam quod non constat sibi Manichæus; quin potius huc et illuc se transferens a seipso redarguitur? Qui enim ait, Deum esse fabricatum mundum, quo- ´ modo rursus ait eos qui sunt materiæ filii, oppo- ´suisse ei carnem, tanquam partita esset Deo cum illis fabricatio mundi; et hac quidem ratione facta Deo violentia, concedens vero illis hoc tanquam .munus, non compleret universum secundum propriam voluntatem. Tanquam autem causæ suæ et principii oblitus planus, dicit futuram esse pestiferam materiæ ademptionem et ereptionem virtutis illi admistæ, qua posueral frenatam esse perturbationem ordinis in illa principe materia. Si enim cum adest, nequitiam ligat, rursus recedens relaxat; erit magna causa lætitiæ ipsi materiæ hæc ereptio. Si igitur ad extremum spes ipsi est, rediturum esse ad Deum quod ab ipso disjunctum fuit, quod a principio de- . crevit, et adegit illud subire infinitis sæculis laborem inanem et malas sordes, non in eo spem maximam et beatitudinem ponere, si rursus recuperaretur? Materia enim nullo pacto apparet refrenata ac repressa, imo contra potius majorem licentiam ad excogitanda prava opera adepta. At oportebat, inquit, hanc ligare: cum igitur paulatim abstracta erit virtus detenta, quid fiet? fiquet, rursus reversuram esse materiam ad perp Δῆλον γὰρ, ὡς οὐδὲ ἐπ' αὐτῷ τυγχάνει ἡ ταχύτης τοῦ τέλους· πάλαι γὰρ ἂν τούτῳ χρησάμενος τῆς ἐλπίδος ἀπολελαυκεν· ἐπειδὴ καὶ λόγος ἕτερος καταγέλαστός ἐστι τοῦ Μάνεντος, ὡς οἱ τῆς ὕλης αισθα νόμενοι, ὅτι κακῶς ἀπολοῦνται, τοῦ φωτὸς κατὰ μικρὸν ἀφαιρουμένου, ἀντεμηχανήσαντο τῆς σαρκὸς τὴν κατασκευὴν δεσμὸν μέγιστον ταῖς ψυχαῖς. Ὥστε δῆλον κατὰ τὸν αὐτοῦ λόγον, ἕως ἂν ἐκεῖνοι τὴν σάρκα χορηγήσωσιν, ἕως δή τούτου αἱ ψυχαὶ τοῦ ἀγαθοῦ ἐνσχεθήσονται· καὶ ἔσται ἐπ' ἐκείνοις τὸ μὴ περιγραφῆναι χρόνῳ τὸν κόσμον, οὐχὶ δὲ ἐπὶ τῷ ἀγαθῷ τὸ τέλος αὐτοῦ. contradictiones. Τί δ' ἂν φαίη τις συνορῶν, ὡς οὐχ ἵσταταί που λόγος τῷ Μάνεντι, ἀλλ᾽ ὧδε κἀκεῖσε μεταγόμενος ὑφ' ἑαυτοῦ διελέγχεται; Τοῦ γὰρ κόσμου δημιουργὸν φάσκων εἶναι τὸν Θεὸν, ὅπως οὖν αὖθις τοὺς τῆς ὕλης φησὶν ἀντιτιθέναι αὐτῷ τὴν σάρκα, ὥσπερ Θεοῦ μεριζομένου πρὸς ἐκείνους τὴν δημιουργίαν· καὶ κατὰ τοῦτο μὲν βίαν ὑπομένοντος, τῇ δὲ πρὸς αὐτοὺς ἀντιδόσει τὸ πᾶν οὐ κατὰ γνώμην ἰδίαν συμπλη ροῦντος. ὡς δὲ τῆς ὑποθέσεως ἐπιλελησμένος ὁ πλάνος τῆς ἑαυτοῦ, ὀλέθριον τῇ ὕλῃ φησὶν ἔσεσθαι τῆς κρατ τείσης αὐτῇ δυνάμεως τὴν ἀφαίρεσιν, δι' ἧς αὐτὴν ὑπέθετο τὴν ἀρχὴν ἀτακτούσαν σωφρονισθῆναι· εἰ γὰρ παροῦσα δεσμεύει τὴν κακίαν, ἀναχωρούσα πάλιν ἀνίησι, καὶ ἔσται λίαν κατὰ τὴν ἀρχαίαν.... τούτ' ἔστι χαρᾶς αἰτία καὶ τῇ ὕλῃ ἡ ταύτης ἀφαίρεσις· ὁ οἷα πρὸς ἡδονῆς ἀφαιρουμένης. Εἰ τοίνυν οὐ παρά τὸ τέλος, ὅμως ἐλπὶς αὐτῇ τυγχάνει, ἵνα πρὸς Θεὸν ἐπανέλθῃ διαζευχθεῖσα αὐτοῦ, τί τὴν ἀρχὴν ἀφωρί ζετο, ἄπλετον αἰῶνα ὑποσχεῖν μάταιον πόνον καὶ ῥύπον κακὸν, καὶ ἀντὶ μεγίστης ἐλπίδος καὶ μακαριότητος τίθεσθαι τὸ αὖθις ἀναληφθῆναι; Η γάρ ὕλη οὐδέν γε οὐδαμοῦ δέδεικται σωφρονισθεῖσα· τούς ναντίον μὲν οὖν πλείονος λαβομένη τῆς ἐξουσίας εἰς πονηρῶν ἔργων ἐπίνοιαν. Αλλ' ἔδει, φησί, δεθῆναι ταύτην· ὅταν οὖν ἀπο σπασθῇ κατὰ μικρὸν ἡ κατεχομένη δύναμις, τί γενήσεται; εὔδηλον, ὡς αὖθις ἡ ὕλη πρὸς τὴν φυσικήν (11') Τὴν δύναμιν. Supra verti sæpe potestatem; sic vocabal Manichæus animam. TURR.

ADVERSUS MANICHEOS LIB. I ἀταξίαν ἐπανήξει. Οὔ, φησίν· ἐν γὰρ τῷ τέλει περι- turbationem. Negal Manichæus: Nequaquam, inγενήσεται ταύτης, καὶ βῶλον ἀπεργασάμενος αὐτὴν ὑφ' ἑαυτῆς φλέγεσθαι παρασκευάσει. Τί οὖν τὴν ἀρχὴν μὴ τοῦτο πεποίηκεν; "Αρ' οὐκ ἐβούλετο ἢ οὐκ Αδύνατο; Εἰ μὲν γὰρ μὴ ἐβούλετο, πῶς αὖθις βουλήσεται, μεταγνούς, ἢ τὸ βέλτιον ἐπικρίνας; Οὐκ ἦν δὲ καὶ ἄλλως πρὸς ἀγαθοῦ μὴ τὴν ἀρχὴν παντελῶς καταργῆσαι κακίαν, είγε οιός τε ἦν. Εἰ δὲ μὴ ἡδύνατο, ἀδυναμίας μὲν κίνδυνος ἀνακύπτει κατὰ τοῦ πλασαμένου· πῶς δὲ ὅμως ὕστερον ποτε δυνήσεται; ἄρα προσλαβών δύναμιν, ἢν μὴ εἶχεν, ἢ αὐξηθεὶς ή ἐπιδούς; εἰ γὰρ ἀγένητα ἄμφω τἀναντία, οὐδέτερον οὔτε αὔξησιν οὔτε μείωσιν ἐπιδέχεται. Ὅλον τοιγαροῦν ἀσύστατον τοῦ βαρβάρου τὸ πλάσμα. Τί δέ; ἆρ' αἴσθησιν εἰληφέναι φησίν, ὡς τοῦ πλείονος μέρους ἢ τοῦ γοῦν ἐλάττονος ἀποσπασθέντος τῆς συγκραθείσης τῇ ὕλῃ δυνάμεως; εἴγε ἀφ᾽ οὗ σελήνη αὔξει καὶ μειοῦται, διατελεῖ Θεὸς κατὰ βραχύ τὸ οἰκεῖον ἀπολαμβάνων. Καίτοιγε τοσοῦτος παρῆλθεν αἰών, καὶ οὔτε τὸ ἀνθρώπινον γένος ἀριθμῷ γε τῶν ζώντων ἠλάττωται, οὔτε ἄλλο τι τῶν τετραπόδων μείωσιν ὑπέστη τινά, ἀλλὰ συνήθως τὰ γιγνόμενα γίγνεται καὶ ἀπογίγνεται· καὶ ἔτι μᾶλλον εἰς πλῆθος ἡ ἀνθρωπότης ἐπιδέδωκε. Πόθεν τοίνυν ἐκεῖνος ὁ παραπαίων οἴεται ἀφαιρεῖσθαι κατά βραχύ, ἣν πλατε τομενός φησι συγκραθῆναι τῇ κακίᾳ δύναμιν; είγε τὰ αὐτὰ ὡςαύτως ἔχει κατὰ κόσμον· τὸ αὐτὸ μὲν γὰρ τῆς ἡμέρας μέτρον, τὸ αὐτὸ δὲ τῆς νυκτός· καὶ οὔτε τὸ φῶς ἡλάττωται, οὔτε τὸ σκότος ἐπλεόνασεν· ὁ γὰρ αὐτὸς ἡλίου δρόμος καὶ σελήνης, καὶ μία δὴ τάξις ἡ ἐξ ἀρχῆς γενομένη διαμένει. quit; ad extremum enim vincet eam, facietque ut redacta in glebam a seipsa comburatur. Cur igitur non fecit hoc a principio? Utrum non voluit, an non potuit? Si noluit, quomodo rursus volet, pœnitentia ductus, judicans et eligens quod melius est? Nonne pertinebat ad bonum aliter a principio funditus delere nequitiam, si quidem poterat? Sin vero non poterat, periculum infirmitatis in auctoritatem mundi emergit. Quomodo ergo postea poterit? an viribus quas non habebat, assumptis, vel augescens, vel accessionem et incrementum adhibens? si enim ambo contraria ingenita sunt, neutrum accretionem aut imminutionem recipit Totum igitur commentum barbari consistere nequit. Quid vero? an dicit Manicheus, sensu se percepisse inajorem vel minorem partem virtutis admistæ materiæ ereptam et ademptam? Siquidem ex quo luna crescit et decrescit, Deus, inquit, paulatim recuperat quod lunæ proprium est; et tamen tot sæculis lapsis, neque genus humanum numero viventium imminutum est, nec ullum aliud genus quadrupedum diminutionem ullam cepit: quin potius quæ facta sunt, solito more fiunt, et desinunt esse; et adhuc magis humanitas in multitudinem crevit Unde igitur insanus ille opinatur paulatim auferri virtutem, quam fingit admistam esse nequitia? Siquidem eadem similiter se habent in mundo; eadem enim est mensura diei, eadem noctis; neque lumen magis tenue factum est, neque tenebræ majores: idem namque est cursus solis et lunæ, id est, idem ordo qui a principio factus est, perseveral. CAP. XXXI. Secundum Manem, substantia Dei patitur, si animæ puniantur. Deus imvlet profundum ¨ u: de materia. Diabolorum malitiæ progressus. Ἐρωτητέον δὲ κἀκεῖνο, Εἰ αἱ ἁμαρτήσασαι ψυχαί, καὶ μυρίοις ενεχθεῖσαι κακοῖς ἐν τῷ βίῳ, τίσουσι είκην ὧν ἐπλημμέλησαν, ἢ οὗ; Εἰ μὲν οὖν τίσουσιν, δ δὴ καὶ αὐτὸς ὁμολογεῖ ἐν τῇ βώλῳ, ταύτας ἐμπαγήσεσθαι ἅμα τῇ κακίᾳ λέγων· εὑρεθήσεται ὁ Θεὸς τὴν ἑαυτοῦ φύσιν τιμωρούμενος· οὗ τί ἂν γένοιτο ατοπώτερον; εἰ δὲ ἀτιμώρητοι ἔσονται, οὐκ ἄλυπος καὶ ἀζήμιος μόνον ἡ ἁμαρτία, ἀλλὰ καὶ πλέον ἂν ἔχειν δοκοίη τῆς δικαιοσύνης· είγε καὶ ἐν τῷ παρόντι αἰῶνι τὴν ἡδονὴν προσάγοι τῷ μετιόντι, καὶ ἐν τῷ μέλλοντι τιμωρίας αἰτία μὴ γένοιτο. Πρὸς δὲ τούτοις ἅπασι θαύμαστον αὐτοῦ κἀκεῖνο, ἔνθα φησὶν, ὡς, τῆς κακίας ἐνταυθοῖ ἀσχολουμένης, Θεὸς ἐν τῷ μεταξὺ τὸ βάθος αναπληροί χώματι ὅθεν ἀνέκυψεν ἡ ὕλη, κατὰ τὴν αὐτοῦ δεινοτάτην ἔκστασιν μὴ συνιέντος, ὡς τὸ ἐπιβαλλόμενον. Εἰ μὲν ἀπὸ τῆς γῆς εἴη τοῦ ἀγαθοῦ, τίνα τρόπον ἔχει χώραν, ἐν τύπῳ γε ἐναντίῳ; εἰ δὲ ἐκ τῶν μερῶν τῆς κακίας τὸ οἰκεῖον οὐκ ἐκκλείσει τὴν αὐτόθεν ὡρμημένην. Κάθηται δὲ Θεὸς κατὰ τὸν Μάνεντα δι' αἰῶνος μετα φέρων χώματα, καὶ κατὰ βραχύ προσχωννύων βάθη Percontandum etiam illud: Num animæ quæ peccaverunt et infinitorum malorum in vita reæ fuerunt, dabunt pœnas eorum quæ commiserunt, an non? Si quiden dabunt, quod quidem et ipse confitetur, cum ait in gleba has infigen«las esse cum nequitia, reperietur Deus naturam suam punire quo quid absurdius et flagitiosius fieri potest? Si vero impunitæ et inultæ erunt, non solum neque dolorem neque damnum afferet peccatum, sed etiam plus justitiæ habere videbitur: quandoquidem in hoc sæculo voluptatem afferal suscipienti et in futuro non sit supplicii causa, Præter hæc omnia, illud est in isto stupendum, ubi ait, quod nequitia hic occupata, id est ligala, Deus interim profundum implet aggere unde materia emersit; nihil ipso in gravissima mentis alienatione intelligente ὡς τὸ ἐπιβαλλόμενον, ut quod injiciebatur. Si erat ex terra boni, quomodo in loco contrario recipitur? Si autem ex partibus nequitiæ, quod ex parte nequitiæ est et ei convenit, non includet inde exortam materiam. Sedet autem Deus, auctore Manichæo, transferens semper ag‐ Εκκλείσει. Αη εγκλείσει? Sic legebat interpres.

geres, et paulatim quædam profunda aggeribus re- τινά. Ο τῆς ἀλόγου μανίας! πρὸς ἦν ἐν τοῖς πλείοσι plens. Ο amentem furorem! ad quem pluribus vel καὶ γέλως τὸ γοῦν ἀποκρίνασθαι. saltem respondere res est ridicula. Si vero vultis scire, dæmones ipsos non esse malos a radice, neque habere radicem vitii et turpitudinis, sed voluntate huc processisse, cum non essent natura mali, neque natura ascripti ignorantiæ, non nor et tenebræ secundum substantiam, sed habitu et studiis, et tractatione hujusmodi studiorum facti tales, inquiramus disputando. Cæca igitur natura neque minimum quidem aspectum habebit, et ipsa ignorantia neque stillam cognitionis sibi vindicabit, neque nox ipsa et tenebræ sic natura ortæ vel in parvum splendorem mutabuntur: apparet autem cognovisse dæmones Salvatorem, ac Dominum confessos esse: Scimus, inquiunt, quis sis Filius Dei vivi³. Cognoscere autem non polest ignorantia, neque videre cæcitas. Sciunt, et verum dicunt scientes, et non per calumniain; dicunt enim, tametsi non legitima et sincera affectione, veritatein. Non jam de cæca natura aut ignorantia accusantur; alioqui ne minimum quidem vidissent, nec ei supplices fuissent, neque cessissent dicto, neque secernere potuissent eum qui apparuit, sed potius existimassent ex suis esse, nihilque inter seipsos et illum interesse. CAP. XXXII. Preces damonum Deo. En, animalia non utentia ratione sapientes ab insipientibus non internoscunt. Si autem cognoverunt dæmnones, et propter judicium soluti sunt lege non internoscendi aliud ab alio, et dijudicando agnoverunt talia; convincitur non naturam in hac re, sed voluntatem moderari: quamvis enim ægrotet voluntas, quamvis erret, non tamen desinit esse rationis particeps; quin potius non est hoc interemplum. Sic dæmones agnoverunt eum, rogaverunt, supplices ei fuerunt, ne juberet eos abire in abyssum. Si erant filii abyssi, si cognationem cum abysso habebant, cur cognata refugiunt? cur radicen suam recusant? potius enim eam amplexi essent, arbitrantes requiem suam esse in cognatio - ne positam, siquidem in cognatis fit recreatio; in peregrinis vero et alienis afflictationes: magis erat illis recusandus Jesus; magis recusandus hic locus, ubi boni et æqui sunt; amplectendus vero disces-D sus in abyssum. Contra vero dum recusant, et cavent, et illuc abire detrectant, imo ob hanc causam supplices orant, satis indicii dederunt, nullam se necessitudinem et cognationem cum loco tormentorum habere; nihil enim, seipsum afflictat, et malo afficit omne autem quod afflictatur, et malo afficitur, ab alio afflictatur: necesse enim est quod allictat non sit sui afflictatio ac cruciatus, sed alterius quod aptum natum est, ut afflictetur et malo afficiatur. • Marc. 1, 24; Luc. iv, 34. Εἰ δὲ βούλεσθε μαθεῖν, ὅτι καὶ οἱ δαίμονες αὐτοὶ οὐκ ἀπὸ ῥίζης εἰσὶ κακοὶ, οὐδὲ ῥίζαν ἀτοπίας ἔχου - σιν, ἀλλὰ κἀκεῖνοι ἀπὸ προαιρέσεως ἐπὶ τοῦτο ἐλή λύθασιν, οὐ πονηροὶ τὴν φύσιν ὄντες, οὐκ ἀγνοίᾳ ἐγω γεγραμμένοι, οὔτε νὺξ καὶ σκότος τὴν οὐσίαν τυγχά νοντες, ἀλλ᾽ ἕξει καὶ ἐπιτηδεύμασι, τῇ ἐπιχειρήσει τῶν τοιούτων γεγονότες· τὸν λόγον ἐξετάσωμεν· τυ φλὴ μὲν οὖν φύσις οὐδὲ ἐν ἐλαχίστῃ καὶ ὀλίγῃ τῇ βλέψει γενήσεται· καὶ αὐτὴ ἡ ἄγνοια οὐδὲ ῥανίδα γνώσεως ἑαυτῇ προσποιήσεται, οὐδὲ νύξ αὐτὴ καὶ σκότος τὸ οὕτω πεφυκός κἂν εἰς βραχείαν λαμπηδόνα μεταποιηθήσεται· φαίνονται δὲ καὶ οἱ δαίμονες καὶ Σωτῆρα ειδότες, καὶ Κύριον ὁμολογοῦντες· Οίδαμέν σε, τίς εἶ, λέγοντες, ὁ Υἱὸς τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος. Εἰδέναι δὲ ἄγνοια οὐ δύναται, καὶ βλέπειν τυφλὴ φύσις οὐκ ἰσχύει. Ισασι, καὶ ἀληθεύουσιν εἰδότες, καὶ οὐ συκοφαντοῦντες λέγουσι· λέγουσι γὰρ, ὄντες κἂν μὴ γνησία διαθέσει, τὴν ἀλήθειαν. Οὐκέτι τυφλῇ τῇ φύσει οὔτε τῇ ἀγνοίᾳ κατηγοροῦνται· ᾗ γὰρ ἂν οὐδὲ τὸ ἐλάχιστον εώρων, οὔτε ἱκέται ἦσαν, οὔτε παρε χώρουν τῷ λεγομένῳ, οὔτε διέκριναν τὴν φανέντα ἄλλον τῶν πολλῶν εἶναι, καὶ οὐδὲν διαφέρειν αὐτόν τε καὶ αὐτούς. Quomodo puniantur demones in inferis. Ἰδοὺ γὰρ τὰ ἄλογα ζώα μεταξύ σοφῶν τε καὶ ἀσόφων οὐκ ἔχει εἰδέναι, ποῖοι σοφοί, καὶ ποῖοι ἄσοφοι Εἰ δὲ ἔγνωσαν οἱ δαίμονες, καὶ διάκρισιν εἰδότες ἀπολέλυνται τοῦ ἀδιακρίτου, διακρίσει τὸ τοιοῦ τον ἐπεγνωκότες· ἐλέγχεται καὶ ἐν τούτῳ μὴ φύσις, ἀλλὰ προαίρεσις πρυτανεύουσα· καν γὰρ νοήσῃ προαίρεσις, και σφάλῃ, ὅμως τοῦ εἶναι λογικὴ οὐκ ἀπήλλακται, ἀλλ' ἔχει τοῦτο μή διεφθαρμένον. Οὕτω καὶ δαίμονες ἐπέγνωσαν αὐτόν· ἐλιπάρησαν, ἱκέτευ σαν, ἵνα μὴ ἐπιτάξῃ αὐτοῖς εἰς τὴν ἄβυσσον ἀπελθεῖν. Εἰ τῆς ἀβύσσου παῖδες ἦσαν, εἰ συγγένειαν πρὸς τὴν ἄβυσσον εἶχον, τί φεύγουσι τὰ συγγενῆ; τί τὴν οἰ κείαν παραιτοῦνται ῥίζαν; μᾶλλον γὰρ ἂν ἡσπάσαντο ἀνάπαυλαν ἑαυτῶν τὴν συγγένειαν ἡγούμενοι· ἐν γὰρ τοῖς συγγενέσιν ἡ ἀνάκτησις γίνεται, ἐν δὲ ξένοις αἱ κακώσεις· μᾶλλον γὰρ ἔδει αὐτοὺς παραι τεῖσθαι τὸν Ἰησοῦν· μᾶλλον δὲ ἔδει αὐτοὺς παραι τείσθαι τὸ ἐνταῦθα χωρίον, ἔνθα σπουδαῖοι καὶ ἐπιεικεῖς, ἀσπάζεσθαι δὲ τὴν ἄβυσσον ἢ τὴν ἐν ἀδύσσῳ ἄφιξιν. Παραιτούμενοι δὲ καὶ φυλαττόμενοι, καὶ ἀπιέναι ἐκεῖ οὐκ ἀνεχόμενοι, ἀλλ᾽ ἱκετεύοντες τῆς αἰτίας ταύτης χάριν, ἱκανὸν τεκμήριον δεδώκασι μηδεμίαν αὐτοὺς φυσικήν συγγένειαν πρὸς τὰ κολαστήρια ἔχειν· οὐδέποτε γὰρ οὐδὲν ἑαυτὸ κακοῖ· πᾶν δὲ κακούμενον ὑπ᾽ ἄλλου κακοῦται· ἀνάγκη γὰρ τὸ κακοῦν μὴ ἑαυτοῦ εἶναι κάκωσιν, ἀλλ᾽ ἑτέρου τοῦ πεφυκότος πάσχειν, ἡ κακοῦσθαι. 'Αποτέλ. Huic legi serviunt et parent animalia rationis expertia. TURA.

£117 ADVERSUS MANICHEOS LIB. 1. Ἰδοὺ τὸ πῦρ ἑαυτὸ οὐ καίει· ἕτερον γὰρ καὶ οὐχ ἑαυτὸ ἀναλώσει. Ἰδοὺ τὸ ὕδωρ ἑαυτὸ οὐ κατακλύζει· τὰ γὰρ ἕτερα κατακλῦσαι οἶδεν, ἑαυτὸ δὲ κατακλύσαι οὐκ ἔχει. Ἰδοὺ ὁ ἀὴρ ψύχειν ἑαυτὸν οὐκ οἶδεν· ἐπεὶ πᾶν τὸ δρῶν καὶ κακοῦν ἕτερόν τι κακοῖ καὶ λυπεῖ· εἰ δὲ καλὴ ἡ ἄβυσσος, καὶ κακοῦνται οἱ δαίμονες ὑπὸ τῆς ἀδύσσου, καὶ βασανιστήριον μὲν ἡ ἄβυσσος, στρε βλοῦνται δὲ οἱ δαίμονες, οὐκέτι τῷ ὁμοίῳ βασανίζονται, ἀλλ᾽ ἕτεροι ὄντες ὑπὸ ἑτέρου βασανίζονται· οὐκέτι τῆς φύσεως ταύτης οὐδὲ τῆς οὐσίας· ἑτέρας γὰρ ἐδείχθη οὐσίας ἡ ἄβυσσος. Καὶ ὅτι μὲν οἱ δαίμονες ἑτέρου γένους καὶ ἑτέρας οὐσίας παρὰ τὴν ἄβυσσον, ἱκανὰ τὰ εἰρημένα· καὶ αὕτη δὲ ἡ ἄβυσσος βασανιστήριον μὲν ἔστι καὶ κολαστήριον, οὐκ αἰώνιον δὲ, οὔτε ἀγέννητον, ἀλλ᾽ ὕστερόν ποτε γεγεννημένον, οψέ ποτε πεποιημένον, ἀντὶ φαρμάκου καὶ βοηθήματος τοῖς ἡμαρτηκόσιν. Ἱεραὶ γὰρ αἱ μάστιγες, φάρ μακον οὖσαι τῶν ἡμαρτηκότων· ἱεραὶ αἱ πληγαί βοηθήματα τυγχάνουσαι τῶν σφαλέντων· οὐ γὰρ ἵνα ὦσι κακοὶ αἱ πληγαὶ γεγόνασιν, ἀλλ' ὅπως μὴ ὦσι κακοὶ γεγόνασιν αἱ μάστιγες· λυπούμενοι γὰρ τῇ πληγῇ οἱ κακοὶ τῇ μάστιγι κολοβοῦσι τὰ κακά· διὰ τοῦτο οὐδὲ τὰς ἀβύσσους μεμφόμεθα· ἀλλ' οἴδαμεν, ὅτι βασανιστήριον καὶ κολαστήριον γεγόνασι, σωφρονισμὸς τῶν ἡμαρτηκότων τυγχάνουσαι. Εἰ δὲ βασανιστήριον καὶ στρεβλωτήριον ἡ ἄβυσσος, στρεβλοῦνται δὲ καὶ βασανίζονται οἱ δαίμονες, καὶ τὴν οὐσίαν ἔχουσιν εὐπαθῆ πρὸς τὰ βασανιστήρια, καὶ δύνανται ἔχειν καὶ ἀλγηδόνα, ὑπόκεινται καὶ τι· μωρίᾳ, καὶ ἀντίληψιν ἔχουσι τῶν κολάσεων, πῶς ἀγέννητοι; πῶς ἀεί; πῶς οὐδέποτε ἤρξαντο; πῶς ἀφ' ἑαυτῶν εἰσιν οἱ μὴ ἀπαθεῖς; οἱ παθεῖν δυνάμενοι καὶ τιμωρηθῆναι ἰσχύοντες; οὐδέποτε γὰρ τὸ ἀγέννητον οὐδὲν πείσεται, οὐδὲ ὑπό τινος τιμωρηθήσεται· ἀλλ' ἀφ' ἑαυτοῦ ἀρξάμενον ἑαυτῷ μένει, καὶ μὴ ἀφ' ἑτέρου δεξάμενον τὴν ἀρχὴν, οὐδὲ ἀφ' ἑτέρου τὴν τιμωρίαν λαμβάνει· καὶ μὴ ἐπιγραφόμενον τὸν αἴτιον οὐκ ἐπιγραφήσεται τὸν κολάζοντα· καὶ οὐ κριθήσεται παρ' ἑτέρου μὴ παρ' ἑτέρου ἀρξάμενον· καὶ οὐ φοβηθή σεται οὐδένα παρ' οὐδενὸς τὸ εἶναι εἰληφός. Τί γὰρ καὶ φοβηθήσεται, εἰ τελείαν τὴν σύστασιν ἔχει; εἰ τέλειον τὸν ἀπαρτισμόν; εἰ ἀφ' ἑαυτοῦ ἀπήρτισται, καὶ ἑαυτῷ ἤρμοσται; τὰ γὰρ δυνάμενα παθητὴν ἔχειν τὴν ἁρμονίαν φοβεῖται τὸν δυνάμενον μεταποιεῖν τὰς ἁρμονίας· τὴ δυνάμενον παθεῖν φοβεῖται τὸν ὁρῶντα. Εἰ δὲ φοβοῦνται οἱ δαίμονες καὶ δύνανται παθεῖν, οὐκ ἀγέννητοί εἰσι· τὸ γὰρ ἀγέννητον ἀπα θὲς, καὶ οὐ δύναται παθεῖν, ἔξω τῆς φύσεως τῶν γεννητῶν ὑπάρχον. Ὅτι δὲ ἱκετεύουσιν, ἐν αἰσθήσει εἰσὶ, καὶ οἴδασιν § εἰσι· καὶ οἴδασιν, ὅτι δύνανται παθεῖν· οὐ γὰρ Αγνόησαν ἑαυτούς· οὐκ ἀπαθεῖς ἑαυτοὺς ἐλογίσαντο τὸ δὲ εἰδέναι τινὰ ἑαυτὸν καὶ μὴ ἡγνοηκέναι, αἰσθήσεώς ἐστι σύμβολον καὶ σημεῖον. Εἰ δ᾽ ὅτι εἰσὶν εὐ παθεῖς ἐδειλίασαν, καὶ δειλιῶντες ἱκέτευσαν, καὶ ἱκέ τευον τὸν δυνάμενον· οὐκ ἠγνόησαν τὸν ἰχνεύοντα Ecce ignis non comburit se, sed aliud, neque se consumit. Ecce aqua non inundat seipsam, quæ alia inundare solet, se vero ipsa non potest. Ecce aer, refrigerare se ipse non potest, quoniam omne quod facit et cruciat, aliud quid crucial et dolore afficit. Si autem abyssus cruciat et dæmones cruciantur ab ipsa abysso, estque abyssus locus tormentorum; torquentur enim dæmones, non jam torquentur a simili, sed alii cum sint, ab alio torquentur; non ab hac natura neque substantia, qua scilicet dæmones sunt: alterius enim substantiæ est abyssus. Atque esse quidem dæmones alterius generis ac substantiæ præter abyssi substantiam, satis ex iis quæ dicta sunt, perspicitur. Ipsa vero abyssus locus est tormentorum ac suppliciorum, non tamen æternus, nec ingenitus; sed postea fuit, sero tandem factus, ut esset medicina et opem ferret peccantibus. Sacra sunt plagæ quas quæ sunt remedia et auxilia erratorum; non enim ut sint mali, facta sunt plagæ, sed ut non sint mali, verbera inducta sunt; mali enim dolore plagarum amputant et præcidunt vitia. Idcirco non querimur de abyssis; quin potius tormentis et suppliciis scimus castigari ac corrigi eos qui deliquerunt ' Si autem abyssus est, ubi dæmones torquentur et supplicio afficiuntur, et substantiam habent quæ subire potest tormenta et dolorem sentire, et supplicia sustinent, et habent remunerationem pœnarum quibus puniuntur, quomodo ingeniti? quomodo semper? quomodo nunquam esse ceperunt? quomodo ex se sunt, qui impatibiles non sunt, qui pati possunt, qui possunt puniri? ingenitum enim nibil unquam mali sustinebit, nec ab ullo punietur. Quin potius a seipso principium ducens seipso consistit, et non ab altero coeptum est, Dec ab altero supplicium fert; et cui non assignatur auctor, non assignabitur vindex; et non judicabitur ab altero, qui ab altero non est captus; ac neminem metuet, qui a nemine accepit ut esset. Quid enim metuet, si in perfectione consistit? si perfectam consummationem habet? si a se consummatus est? si seipso aptatus? quorum enim aptatio incommodari potest, timent eum, qui aptare potest: quod potest male afici, timet male afficientem. Si autem timent dæmones, et possunt male alici, non sunt ingeniti: quod enim ingenitum est, impatibile est; et non potest pati, quod extra naturam genitorum est. Quod autem supplicant, in sensu sunt, et sciunt, quid sint, et quod penas sustinere possunt; nou enim se ignoraverunt; non se impatibiles esse cogitarunt: nosse autem aliquem seipsum et non ignorare, signum est sensus et indicium. Si vero quia erant palibiles, formidaverunt, et formidantes supplicaverunt, et supplicaverunt ei qui poteTà ràp đvr. Sic reddendum: Qui harmoniam mutabilem habet, reformidat eum qui potest Izar¬ monias mutare aut destruere. Basn,

TITI BOSTRENSIS EPISCOP rat; non ignoraverunt eum qui interrogabat: ipsa αὕτη γὰρ ἡ ἱκεσία αὐτῶν μαρτυρεῖ, ὅτι ᾔδεισαν τὸν enim supplicatio testatur cognovisse eos interrogantem, atque esse quidem se patibiles, non ignoraverunt; esse vero illum, qui interrogabat, Dominum et regem universitatis rerum, ex supplica - tione apparet scivisse. Hæc de dæmonibus dicta sunt, ut neque de dæmonibus disputatio vacaret. Possunt et hæc addi, naturam esse sibi similem, nihilque eam a se differre. Ecce ignis totus similis sibi est, non minus calidus quam sit ipse, neque magis non habet plus et minus: in naturis enim vacant plus et minus: ubi enim est plus et minus, non est natura, sed accessio voluntatis. Si autem de dæmonibus scriptum est, ire et assumere septem alios spiritus nequiores se; et apparet ex sermone, esse accessionem, quia hoc est nequamn, illud vero nequius, differentia nequitiæ est. Ubi est natura non sibi similis, si differentia reperitur in nequitia; et differentia voluntatis, non naturæ testis est? Ac de his quidem satis dictum sit. ιχνεύοντα καὶ ὅτι μὲν ἦσαν εὐπαθεῖς καὶ παθητοὶ οὐκ ἠγνόησαν· ὅτι δὲ ἐκεῖνος ἦν ὁ ἰχνεύων ὁ Κύ ριος καὶ βασιλεὺς τῶν πραγμάτων, φαίνονται διὰ τῆς ἱκεσίας ἐπιστάμενοι. Καὶ ταῦτα περὶ δαιμόνων κατεσκευάσαμεν, ἵνα μηδὲ ὁ πεοὶ δαιμόνων ἀργῇ λόγος. • Ἐγχωρεῖ γὰρ καὶ ταῦτα προστιθέναι, ὅτι ἡ φύσις ἑαυτῇ ὁμοία ἐστι, καὶ οὐδεμίαν διαφορὰν πρὸς ἑαυτὴν ἔχει. Ἰδοὺ γὰρ τὸ πῦρ ὅλον, ὅμοιον ἑαυτῷ, οὐχ ἦτ τον ἑαυτοῦ θερμόν, οὐδὲ μᾶλλον ἑαυτοῦ· οὐ τὸ μῆλλον καὶ τὸ ἧττον ἔχει· ἐν γὰρ ταῖς φύσεσι τὸ μᾶλλον καὶ τὸ ἧττον ἀργεῖ· ὅπου δὲ μᾶλλον καὶ ἧττον, οὐκέτι φύσις, ἀλλὰ προαιρέσεως ἐπίδοσις. Εἰ δὲ γέγραπται καὶ περὶ δαιμόνων, ὅτι ἀπέρχεται καὶ παραλαμβάνει ἑπτὰ ἕτερα πνεύματα πονηρότερα ἑαυτοῦ· καὶ φαίνεται ἐκ τοῦ λόγου ἐπίδοσις, ὅτι τὸ μὲν πονηρὸν, τὸ δὲ πονηρότερον, διαφορὰ πονηρίας. Ποῦ ἔστι φύσις με οὖσα ὁμοία ἑαυτῇ, διαφορᾶς ἐν πονηρίᾳ εὑρισκομέν νης, καὶ τῆς διαφορᾶς μαρτυρούσης της προαιρέσει καὶ μὴ τῇ φύσει; Αλις μὲν τῶν τοιούτων λόγων. CAP. XXXIII. Manetis duo principia ingenita separata. Malus Satan, Deus bonus. Apostoli aliquando boni, aliquando mali. Aggrediemur deinceps commentum primum istorum fabulæ exponere, et confutationibus refellere. Malum, inquit, erat, et ingenitum erat: erat alltem et Deus bonus, et divisa loca habitationis, et uterque apud se ab altero sejunctus: ac separatus quidem Deus a malo; separatus item a Deo princeps mali: et uterque apud se erat, uterque suis imperabat et gubernabat, ut natus et aptus erat: malus quidem male, bonus vero bene; malus nocens et suis rebus nocens, et suis nocere non desinens; bonus semper bonus et juvans, et res suas juvans, et nunquam non juvans. Omnis enim utilitas a bono cœpit proficisci. Cum doctrinis pugnaverunt; extrema quaesiverunt; invenire non potuerunt; qui a principio, quæ consectaria erant, non approbaverunt. Ac parva quidem sunt hæc, et non multa; satis tamen sunt ad disputationem quæstionis formam tantum protuli; non excurri ad multitudinem testimoniorum. Quæ enim affinitatem et cognationem cum his habent, quæret lector, et ex his ad similia et affinitate conjuncta legendum progredietur. Age nunc, instruamus paremusque illorum disputationem, ipsorum dogmata apponentes. Malus quidem erat Satanas, bonus vero Deus: et sic res erat. Fabulam verto, ut fabulam repudiem; et nisi opponam quæ exponunt, non possum fabulam evertere. Bonus quidem erat Deus, inquit; nialus vero Satanas; et nunquam non erat; erat enim semper, et a nullo profectus; erat enim, et radix erat, in- * Luc. x1, 26. Tòr lxv. Interrogavit enim illum Jesus: Quod est iibi nomen? (Lac. viii, 50.) TURR. 'Ανακόλ. Legerem, ἀκόλουθα μαθημάτων, sicque redderem totam periodum: Consequentias diΕπιχειρήσωμεν δὲ καὶ τὴν μυθοποιίαν αὐτῶν τὴν πρώτην ὑφηγησάμενοι, τοῖς ἀνασκευαστικοῖς χρησώμεθα λόγοις. Κακία, φησιν, ἦν, καὶ ἀγέννητος ἦν ἦν δὲ καὶ ὁ ἀγαθὸς Θεὸς, καὶ μεμερισμένοι τόποι τῆς οἰκήσεως· καὶ ἑκάτερος καθ᾿ ἑαυτὸν τοῦ ἑτέρου ἀπηλο λαγμένος· καὶ ἀφώριστο μὲν κακίας ὁ Θεός· ἀφο ώριστο δὲ καὶ ὁ τῆς κακίας ἄρχων τοῦ Θεοῦ· καὶ ἐκάτερος καθ᾿ ἑαυτὸν ἦν· καὶ ἦρχεν ἑκάτερος τῶν ἰδίων· καὶ ᾠκονόμει ὡς ἐπεφύκει· ὁ μὲν κακὸς κακῶς, ὁ δὲ ἀγαθὸς ἀγαθῶς· ὁ μὲν κακὸς βλάπτων, καὶ τὰ ἑαυ τοῦ βλάπτων, καὶ τοῦ βλάπτειν τὰ ἴδια μὴ ἀπαλλατ τόμενος· ὁ δὲ ἀγαθὸς ἀεὶ ἀγαθὸς καὶ ὠφελῶν, καὶ τὰ ἑαυτοῦ ὠφελῶν, καὶ μηδέποτε μὴ ὠφελῶν· πᾶσα γὰρ ὠφέλεια ἐξ ἀγαθοῦ προήρχετο. Ανακόλουθα μαθημάτων ἐμαχέσαντο· τὰ τελευταῖα ἐζήτησαν, εὐρεῖν οὐκ ἠδυνήθησαν, ἀπὸ τῆς ἀρχῆς τὴν ἀκολουθίαν μὴ παραδεξάμενοι. Καὶ μικρὰ μὲν ταῦτα, καὶ οὐ πολλά· αὐτάρκη δὲ πρὸς τὴν ζήτησιν· τὸν χαρακτῆρα μόνον κεκίνηκα, καὶ οὐκ εἰς πλῆθος καταβέβηκα τῶν μαρτυριών· τὰ γὰρ συγγενῆ τῶν λεγομένων ζητήσει ὁ ἀναγινώσκων, καὶ ἐκ τούτων ἐπὶ τὰ ὅμοια καὶ Ο ἀδελφὰ χωρήσει ἀναγνώσματα. Ἡμεῖς δὲ φέρε κατασκευάσωμεν τὸν ἐκείνων λόγον, τὰ δόγματα ἐκείνων παραθέμενοι· πονηρὸς μὲν ἦν ὁ Σατανᾶς, ἀγαθὸς δὲ ἦν ὁ Θεός· καὶ οὕτως ἦν. Τὸν μῦθον στρέφω, ἵνα τὸν μῦθον δυσωπήσω· καὶ εἰ μὴ παράθωμαι ἃ ἐξηγοῦνται, ἐντρέψαι την μυθοποιίαν οὐκ ἔχω. Αγαθὸς μὲν ἦν ὁ Θεὸς, φησί, πονηρὸς δὲ ὁ Σατανᾶς· καὶ ἦν πονημός· καὶ οὔτε ποτὲ οὐκ ἦν ἀεὶ γὰρ ἦν· καὶ οὐκ ἀπό τινος ἦν· ἦν γάρ· καὶ ῥίζα sciplinarum negaverunt, extrema quæsiverunt, el reperire non potuerunt, principiorum consequentiam non admittentes; sic enim planus est sensus. PasN. Τὰ γὰρ συγ. Quaedam deesse videbantur loc

ADVERSUS MANICHMOS LIB. I. ἦν, φησὶ, καὶ ἦν Κύριος, καὶ αὐτὸς ἦν· καὶ δίκα ἦν· quil: erat item Dominus, et ipse erat; et radix καὶ ῥίζα καλὴ, καὶ ῥίζα καλῶν· καὶ πᾶν καλὸν ἀπὸ τούτου ἐξῆλθε· δύο γὰρ ἦσαν ῥίζαι, καὶ δύο προῆλθον πρόοδοι, αἱ πρόοδοι κατάλληλοι ταῖς ῥίζαις· ἀπ' ἐκείνης τὰ τοιαῦτα, καὶ ἀπὸ ταύτης τὰ τοιαῦτα θρυλ λοῦσιν. Στῶμεν ἕως τούτων επιχειρήσωμεν λοιπὸν τὴν ἐξω έτασιν, καὶ ἴδωμεν συλλογισμούς, καὶ μνημονεύσωμεν ῥητῶν, ἵνα καὶ τοῖς συλλογισμοῖς συναγάγωμεν, καὶ τοῖς ῥητοῖς πείσωμεν· φήσομεν γὰρ πρὸς αὐτούς· Ἐπεὶ Θεὸς ρίζα ἦν, καὶ ῥίζα καλή, καὶ καρποί και λοὶ ἀπὸ ῥιζῶν καλῶν προηνέχθησαν· καὶ ὁ Σατανᾶς ῥίζα ἦν, καὶ ῥίζα κακή· καὶ καρποὶ κακοὶ ἀπὸ ῥίζης κακῆς προηνέχθησαν· τίνος καρποὶ οἱ ἀπόστολοι, ἵνα ἐκ τῶν καρπῶν γνῶμεν τὸ ζητούμενον; ὅπερ οὐκ ἀπὸ τῶν ῥιζῶν λαμβάνω· φήσομεν γάρ, Η ρίζα ἡ κακὴ οὐδὲν καλὸν προσενεγκεῖν οἶδεν· οὔτε ἡ ῥίζα ἡ καλὴ οὐδὲν κακὸν προσενεγκεῖν οἶδε. Φαίνον ται δὲ οἱ ἀπόστολοι ποτὲ μὲν καλοί, ποτὲ δὲ κακοί· καὶ ὀψὲ μὲν καλοί, ἀρχῆθεν δὲ κακοὶ, καὶ μεταβολὴν πεποιημένοι ἀπὸ τῶν κακῶν. Εἰ μὲν γὰρ φήσομεν τοῦ Σατανᾶ καρποὺς εἶναι τοὺς ἀποστόλους διὰ τὰ παλαιὰ πταίσματα, δυσωπηθήσονται διὰ τὴν ἀποστολὴν καὶ τὴν τελειότητα τῶν ἀρε τῶν· εἰ δὲ τοῦ Θεοῦ, τί ἐροῦσι περὶ τῶν πταισμάτων τῶν παλαιῶν καὶ τῆς παλαιᾶς διαβολῆς; δυσωπήσει γὰρ αὐτοὺς τὸ γράμμα, καὶ ἐλέγξει αὐτῶν τὴν κρίσιν. Εἰ δὲ, ἀποροῦντες καὶ εἰπεῖν μὴ δυνάμενοι, ἀντα ερωτῶσι φάσκοντες δύσκολον εἶναι τὴν λύσιν τῶν προτάσεων, καὶ δύσκολον εἶναι τὴν ἀπόδειξιν· φήσομεν καὶ ἡμεῖς οὐ καρποὺς εἶναι τοὺς ἀποστόλους τοῦ Θεοῦ, ἀλλὰ ποιήματα καὶ πλάσματα· οὐ γὰρ ὡς ἀπὸ είζης καρποί προηνέχθησαν, ἀλλ' ὡς ἀπὸ κτίστου καὶ ποιητοῦ, κτίσματα καὶ ποιήματα γεγένηνται τοῦ πεποιηκότος· οὐχ ὡς ὁμοουσία τοῦ πεποιηκότος γεννητοὶ γὰρ ἐκ τοῦ ἀγεννήτου ποτὲ οὐκ ὄντες, ὕστερον δὲ πεποιημένοι· τὸ μὲν εἶναι ἀπὸ τοῦ πεποιηκότος λαβόντες, οὐκ οὐσίαι δὲ ἐξ οὐσίας, ἀλλ' ὑποστάσεις ἐξ ἀγαθότητος τοῦ Δημιουργοῦ πεποιημένοι· καὶ οὕτω πεποιημέναι, ἵνα προαιρέσει τὴν ἀρχὴν ἔχωσι Φαίνεται οὖν ὁ Σωτὴρ λέγων· Εἴ τις θέλει ὀπίσω μου ἐλθεῖν Εἰ θέλεις τέλειος γενέσθαι· Εἰ θέλεις ὑγιὴς γενέσθαι· εἰ ὁ ποιήσας τοιαῦτα λαλεῖ, δι' οὗ Πατὴρ πάντα ἐποίησε, νόει τοῦ πεποιηκότος τὰς φωνάς· ἐν τῷ θέλειν τοὺς νόμους ἔθετο· ἐν τῇ θελήσει τὰ νομικὰ ἀποταμιεύεται· τὴν βούλησιν τῶν πραττόντων κυρίαν τῶν πραττομένων ἐπίσταται. bona, et radix bonorum; et omne bonum ab hoc profectum est: duæ namque radices erant, et duo surculi provenerunt, surculi radicibus respondeutes: ab illa talia, ab hac talia fieri jactanl. Insistamus hic, deinde quæstionem aggrediamur, videamusque argumentationes, et quæ dicta sunt recordemur, ut argumentationibus conclusiones conficiamus; et ex iis quæ diximus, fidem faciamus: dicemus enim istis: Si Deus erat radix, ct bona radix, et boni fructus ex bonis radicibus profusi; ac Satanas radix erat, et mala radix, ac fruclus mali ex mala radice fusi: cujus radicis apostoli fructus exstiterunt, ut ex fructibus quod quærimus, cognoscamus? Nondum a radicibus arguinentum sumo; dicemus enim: Mala radix nihil boni proferre potuit, neque radix bona quidquam mali. Videntur autem apostoli quandoque boni, quandoque mali fuisse; ac sero quidem boni, principio autem mali, mutasseque malos mores Si enim dicamus esse apostolos Satanæ fructus propter vetera delicta, adhibebunt eis reverentiam propter apostolatum et perfectionem virtutum. Sin vero Dei fructus, quid dicent de antiquis eorum peccatis, et de antiqua vita diabolica? ad pudorem enim revocabit eos Scriptura, et eorum judicium redarguet. Si vero non reperientes exitum, et quo se vertant nescientes, nos rursus interrogent, dicantque nobis quoque difficiles esse quæstiones ad solvendum; difficile item ratione concludere: respondebimus, non esse fructus Dei apostolos, sed factos et fictos; non enim tanquam fructus ex radice profusi sunt, sed tanquam creaturæ a Creatore et auctore creati; creaturæ euim ejus sunt, non tanquam ejusdem substantiæ, cujus ipse est. Geniti sunt ab ingenito, cum aliquando non essent, postea facti sunt; qui ut essent quidem, ab eo qui fecit, acceperunt, non substantiæ ex substantia, sed facti hypostases bonitate auctoris, atque ita facti, ἵνα προαιρέσει τὴν ἀρχὴν ἔχωσι, ut voluntate habeant principatum. Ait igitur Salvator: Si quis vult venire post me ª; Si vis perfectus esse*; Si vis sanus feri '. Si is qui fecit, sic loquitur, per quem Pater omnia fabricatus est, intellige voces auctoris: in voluntate posuit leges; in voluntate legitima recondit; voluntatem agentium scit dominam actionum esse. CAP. XXXIV. Mali aliquas virtutes habent. Pharao. Nabuchodonosor. Nequitiam lumen rapuisse doret Manes. Αμέλει τιμῶν τὴν τῶν πράξεων κοινωνίαν, ἀνήρτησεν ἐν τῇ θελήσει ὁ λόγος· Ἐὰν θέλητε καὶ • Matth. xvi, 24. * Matth. sis, • Joan. v, loco, quæ ad confutationem eorum quæ proxime ex Manichær libro recitaverat, pertinebant; quorum confutatio ordine secutura erat. TURR. Τὴν ἀρχὴν ἔχ. In Epist, Judz 3 6, Angelos Sane quidem ut nos honoraret, voluit Verbum, ut communitas actionum in voluntate penderet. vero qui non servaverunt suum principatum, etc. L. Πράξεων κοιν. Actiones bonæ, quarum communitate cum Deo conjuncti sumus, omnes sunt voluntaria. ID.

δὲ μὴ θέλητε, μηδὲ εισακούσητέ μου, μάχαιρα ὑμᾶς κατέδεται. Ατοπον δὲ καὶ τὸν περὶ τῶν φαυ λοτάτων καταλιπεῖν λόγον, καὶ τὴν περὶ τῶν αἰσχί στως καὶ ἐκδεδιῃτημένως ἀναστρεφόντων παραλιπεῖν ἐξέτασιν, μήπως ἡ ἡμῶν σιωπὴ ἀπόνοιαν χαλεπωτά τὴν αὐτοῖς κατασκευάσῃ. Οὐ σφόδρα διαβάλλουσι τὸν Ναβουχοδονόσορ; οὐ σφόδρα μέμφονται τὸν Φαραώ; οὐ πέρας αἰσχρότητος αὐτοὺς νενομίκασι, τοιαῦτα γὰρ περὶ τῆς ἐκείνων διαγωγῆς ἄνω καὶ κάτω θρυλ λοῦσιν. Εἰ μὲν οὖν ἐν ταῖς διανοίαις ἐκείνων οὐδεμία σπουδὴ φανείη, λόγος ἂν εἴη ἕτερος· εἰ δὲ ἐν τοῖς οὕτω κακοῖς καὶ μέρη εὑρίσκεται καλῶν, καὶ αἰσθήσεις, καὶ ἀντιλήψεις, καὶ μετάμελος, καὶ ἱκεσίαι· τί ἔτι φήσουσιν; Εἰ γὰρ οὗτος ὁ πάνυ αἴσχιστος φανείη τινὰ μέρη ἔχων ἀρετῆς, καὶ τρόπων ἐπιτηδειότητα, τί ἐροῦσιν; Η γὰρ τὸν Σατανᾶν μικτὸν ἐξ ἀρετῆς καὶ κακίας, ὡς μικτοὺς καρποὺς ἐνεγκόντα φήσουσιν, ἢ τούτους καρποὺς μὴ εἶναι τοῦ διαβόλου· οὐκέτι γὰρ οἱ μικτοὶ τοῦ ἀμίκτου εἶεν ἂν καρποί, οὔτε ρίζαν τὸ ἄμικτον τοῦ μικτοῦ φανήσεται· οὗτοι δὲ καὶ μι κτοὶ ἐφάνησαν χρόνῳ, καὶ τὰς ἐπιστῆμας λαβόντες, καὶ πονηρία αἱρεθέντες· καὶ φανήσεται κατὰ τοῦτον τὸν λόγον πλάσμα εἶναι λόγου, καὶ μὴ ἀληθείας ὑπό στασις. Si volueritis, inquit, et audieritis me, bona terra εισακούσητέ μου, τὰ ἀγαθὰ τῆς γῆς φάγεσθε· ἐὰν -ˆomedetis; si autem nolueritis, nec audieritis me, > ladius devorabit vos. Sed absurdum est pratermittere sermonem de improbissimis, ac præterire considerationer de iis qui turpissime atque effrenatissima licentia in vita versantur, ne nostrum silentium periculosissimam desperationem eis comparet. Non magnopere accusant Nabuchodonosorem? non valde reprehendunt Pharaonem? non ad summum fastigium turpitudinis progressos existimant? talia enim de illorum vita et instituto ubique ja- `ctant. Si igitur in illorum animis nullum studium cerneretur, alia ratio esset. Sin vero in adeo malis etiam partes aliquæ eorum quæ bona sunt repe riuntur, sensus, perceptiones, intelligentia, penitentia ac supplicationes; quid jam dicturi sunt? Si enim hic turpissimus appareat habere partes quasdam virtutis et nores aliquos idoneos, quid dicent? Si enim respondebunt, mistum esse Salanam, ut qui fructus ex virtute ac vitio mistos attulerit, aut fructus hos non esse diaboli; non enim fructus misti, fructus fuerint carentis mistione; neque quod non est mistum, radix misti erit; bi autem misti esse, aliquo tempore apparuerunt, et percepisse scientias, et improbitate capti esse: hac ratione apparebunt non esse veræ personæ, sed fictæ cogitatione. En Pharao, cum increpatur, remittit et mollitur, flectitur mente, et percussa anima non perseveral in duritia; quin potius duo facit: poscit quod optat, et accusat factum; et non, videtur anima oculis capta, sed ad poenitentiam procedens, ac petitionem et supplicationem amplectens, et in precibus blandiens. Si autem natura malus fuisset, quomodo de precibus et penitentia cognitionem habuisset? Si enim bona est penitentia, et bona item precatio; si vero natura mala, quomodo malum cum bono mistum fuit? Quomodo ex malo bonum prolatum est? Apparent non intelligere quæ loquuntur, quin potius mento rudi et inerudita, sputa magis verborum, quam verba proferre. Nabuchodonosor, quamvis moribus sævus esset, et fornacem præparasset, et imaginem fecisset, et minis terreret, atque imaginem venerari cogeret; statim ut sancti pueri in fornacem illati sunt, et cedebat flamma, et corpora non attigit, factaque est fornax synagoga, ac pro lamentis hymni et laudes adhibebantur, neque jam tanquam igne carnem urente lamentatio fiebat, sed ab anima latante cantus celebrabatur: statim, inquam, prospexit quæ intra fornacem fiebant, honoratusque est angeli spectaculo, misitque vocem: Nonne tres viros in fornacem intulimus? en, quatuor video, et quartum tanquam similem Filio Dei'. Continuo igitur legem de hac re scribit, ut confiteantur Deum, ut testentur veritatem; fit inter- * Isa. 1, 19, 20. ▾ Dan. 111, 91, 92. Ἰδοὺ γὰρ ὁ μὲν Φαραὼ ἐν ταῖς ἐπιτιμίαις ἐνδίδωσι καὶ ἀπαλύνεται· ἐνδίδωσι τῇ διανοίᾳ, καὶ κακατι φθεὶς τὴν ψυχὴν οὐκ ἐπιμένει τῇ τραχύτητι· ἀλλὰ δύο ποιεῖ, καὶ τὴν εὐχὴν αἰτεῖ, καὶ κατηγορεί τοῦ γενομένου, καὶ οὐ φαίνεται πηρὸς ἡ ψυχὴ, ἀλλ' ἐμβλέπουσα, καὶ πρὸς μετάνοιαν χωροῦσα· ἀντιλαμβανομένη δὲ καὶ τῆς αἰτήσεως καὶ ἱκεσίας, καὶ λιπα ροῦσα εὐχῆς ἕνεκεν. Εἰ δὲ ἐπεφύκει κακὸς, πῶς ἐγνώ καὶ περὶ τῆς εὐχῆς καὶ τῆς μετανοίας; Εἰ γὰρ ἡ μετάνοια καλὴ, καὶ εὐχὴ καλή· εἰ δὲ ἡ φύσις κακή, πῶς ἐμίγη τὸ κακὸν τῷ καλῷ; Πῶς δὲ ἐκ κακοῦ καλὸν προηνέχθη; Καὶ φαίνονται μὴ εἰδότες 8 λέγουσιν ἀλλὰ ἀπαιδεύτῳ γνώμῃ πτύσματα μᾶλλον ῥημάτων ἢ βήματα προσφερόμενοι. Εἰ δὲ καὶ ὁ Ναβουχοδονόσορ, καίτοι χαλεπὸς ὢν τὸ ἦθος καὶ τὴν κάμινον εὐτρεπίσας, καὶ τὴν εἰκόνα ποιήσας, καὶ τῇ ἀπειλῇ φοβῶν, καὶ προσκυνεῖν τὸ ἄγαλμα ἀναγκάζων, ὡς οἱ ἅγιοι ἔνδον ἐβάλλοντο, καὶ ὑπεχώρει ἡ φλὸς καὶ τῶν σωμάτων οὐχ ἥπτετο, καὶ συναγωγὴ ἡ κάμινος ἐγίνετο· καὶ ἀντὶ ὀδυρμῶν ἔνδον ὕμνοι ἐτελοῦντο, καὶ οὐκέτι καιομένης σαρκός θρή νος ἐπέμπετο, ἀλλ' ἐκ πανηγυριζούσης ψυχῆς ᾆσμα ἐτελεῖτο· παρέκυψεν ἰδεῖν τὰ ἔνδον, τετίμηται τῇ τοῦ ἀγγέλου θεωρίᾳ, ἀφῆκε φωνήν· Οὐχὶ τρεῖς ἄνδρας ἐνεβάλομεν εἰς τὴν κάμνον; ἰδοὺ τέσσαρας ὁρῶ, καὶ τὸν τέταρτον, ὡς ὅμοιον Υἱῷ Θεοῦ. Εὐθέως γοῦν γράφει ὑπὲρ τούτου νόμον, ὁμολογεῖν τὸν Θεὸν, μαρτυρεῖν τὴν ἀλήθειαν· ἐξηγητὴς τῆς ὁράσεως γίνε ται. Διαβάλλομεν οὖν τὰς ἐξηγήσεις, ἢ ἐπαινέσομεν;

ADVERSUS MANICHAOS LIB. 1. καλὸν τὸ πρεσβεύειν ὑπὲρ Χριστοῦ, ἢ ἐν πονηρῷ pres et enarrator visi. Accusabimus igitur enar μέρει αὐτὸ ἐῶμεν; Εἰ μὲν γὰρ τὸ πρεσβεύειν τὰ θεῖα λόγια, καὶ μάρτυρας εἶναι τῆς ἀληθείας, καλόν· ἐπρέσβευσε δὲ καὶ Ναβουχοδονόσορ, καὶ ἔγραψε, καὶ εἰς πᾶσαν τὴν ἀρχὴν αὐτοῦ ἔπεμψε· λέλυται ἡ φύσις (20)- ἐπιστάμενος γὰρ τὸ καλόν, πρὸς τὴν μάθησιν ἔβλεψε τοῦ καλοῦ. Εἰ δὲ ἡμβλυνε τὴν μάθησιν τῇ πρὸς τὴν πονηρίαν διαθέσει, κατηγορεῖται· ἕτερον γὰρ τὸ ὅλως μὴ δύνασθαι ποιεῖν τὸ καλόν· ἕτερον δὲ τὸ εἰδέναι μὲν, μὴ δύνασθαι δὲ ποιεῖν τὸ καλὸν, τῇ πρὸς τὰ πάθη ροπῇ ἡττώμενον. rationes, an laudabimus? præclara res est legatione fungi pro Christo: an hoc in malam partem accipi sinamus? Si obire legationem pro divina Scriptura, et testes esse veritatis gloriosum est, obivit autem legationem Nabuchodonosor, et scripsit, et ad universam ditionem suam misit: sublata est natura mali: siquidem cum sciret, quod erat bonum, ad doctrinam de bono respexit. Si vero doctrinam affectione turpitudinis hebetavit, accusatur; aliud enim est, non posse agere quod honestum est; aliud vero scire quid est, quod honestum est, non tamen agere posse, inclinationi affectus succumbentem. Quodsi in hominibus non sunt reperti fructus Ἐπειδὴ δὲ ἐν ἀνθρώποις καρποὶ τοῦ διαβόλου οὐχ εὑρέθησαν, καὶ ἐδυσωπεῖτο αὐτῶν ὁ τρόπος, καὶ ἠλέγ- diaboli, et eorum quos diximus, mores pudendi χθη αὐτῶν ἡ ἀτοπία· ποῦ λοιπὸν τραπῶμεν; εἰ μὴ ἄρα πρὸς τοὺς δαίμονας βαδίσωμεν· εἴ γε μὴ ἄρα φήσουσιν, Ανθρώπων μὲν οὐδεὶς καρπὸς τοῦ διαβόλου, δαίμονες δὲ γόνοι καὶ τοκετός μόνοι αὐτοῦ. Καὶ ταῦτα λέγοντες δυσωπηθήσονται μὲν καὶ ἐν τούτῳ· πρῶτον δὲ ἀκουέτωσαν· Εἰ οὐδεὶς ἄνθρωπος τέως τοῦ ἑνὸς ἀπολέλυται, οὐδὲν οὖν κοινὸν τῷ Σατανᾷ, καὶ τῷ βίῳ τούτῳ, ἀλλὰ πάντων ἀπήλλακται, πάντων γέγονε ξένος, ἐκβέβληται καταπετόμενος fuerunt, ipsorumque turpitudo convicta est: quo demum convertemus nos? nisi forte ad dæmones eamus; nisi forte dicant nullum quidem hominem esse fructum diaboli; dæmones vero solos, fetus et partes ejus esse. Sed si hoc dixerint, hic quoque pudendi erunt. Primum vero audiant: Si dæmones sunt fructus diaboli, et nullus homo est diaboli fructus: igitur nulla est diabolo in hac vita cuïn hominibus communitas; sed potius ab omnibus disjunctus est, ab omnibus alienatus est, ejectus est. Quia vero in errore et fallacia adhuc progredientes, magis adhuc fallacia et mendosa verba proferunt, ne silentio prætermittamus ea: aiunt enim, quod nequitia cuncta antegressa, et sola procedens, seipsam injuria afficiebat et sibi nocebat: postquam vero adfuit in loco veritatis, obstupuit, et repentinum lumen admirata est, pugnæ suæ oblita est. Invasit quod apparuit, rapuit lumen, absorbuit spectatum. Jam hic risus multus et maguum ludibrium: hic omnis fabula Græca protrita est, et victa hujus fabulae habitu; fabula enim fabula dicuntur, sed tanquam fabulis creditur: hæc autem si ut fabula dicitur, sic tanquam fabulæ crederetur, parum damni fieret; nunc vero vincit fabulas et stulti credunt ei tanquam veritati. Si enim apud se manens, ut dicitis, seipsam obsedit, cum venisset in fines luminis, vidit lumen et obstupuit, et a sua pugna liberata est, et adorta Ἐπειδὴ δὲ, ἔτι ἐν τῇ πλάνῃ καὶ ἐν τῇ ἀπάτῃ προκόπτοντες, ἔτι ἀπατηλότερα καὶ πεπλανημένα ρήματα προφέρουσι, μὴ σιωπήσωμεν· φασὶ γὰρ, ὅτι προϊοῦσα ἡ πονηρία, καὶ καθ' ἑαυτὴν χωροῦσα ἑαυτὴν ἠδίκει, καὶ ἑαυτὴν ἐλυμαίνετο· ὡς δὲ ἐπέστη τῷ χωρίῳ τῆς ἀληθείας, ἐξεπλάγη· θαῦμα ἔλαβε τοῦ ἐξαπιναίου φωτός· ἐπελάθετο τῆς ἰδίας μάχης· ἐπέθετο τῷ φανέντι· ήρπασε φῶς· κατέπιε τὸ θεωρηθέν. Ἐνταῦθα λοιπὸν πολὺς ὁ γέλως καὶ μεγάλη ἡ χλεύη· ἐνταῦθα πᾶς πεπάτηται μῦθος Ἑλληνικὸς, νικώμενος τούτῳ τῷ σχήματι· λέγονται γὰρ μῦθοι οἱ μῦθοι, ἀλλ᾽ ὡς μῦθοι πιστεύονται· οὗτος δὲ, εἰ μὲν, ὡς ἐλέγετο μῦθος, ὡς μῦθος ἐπιστεύετο, μικρὰν ἂν εἶχε τὴν ζημίαν· νῦν δὲ νικᾷ μὲν τοὺς μύθους, πιστεύεται δὲ παρὰ τοῖς ἄφροσιν ὡς ἀλήθεια. Εἰ γὰρ ὡς μεμηνυῖα, ὡς φατε, καὶ καθ' ἑαυτὴν πολιορκοῦσα, έφθακυῖα εἰς τὰ οἰκεῖα ὅρια, εἶδε φῶς καὶ κατεπλάγη, καὶ ἀπηλλάγη τῆς ἰδίας μάχης, καὶ ἐπέθετο τῷ φανέντι, ἦρπασε τὸ θεωρηθέν· πῶς οὐκ ἀδύνατοι καὶ ψευδείς est lumen visum, et rapuit quod spectavit; quoφανήσονται οἱ λόγοι; Πῶς γὰρ ἑαυτὴν ἠδίκει ἡ πονηρία; ἑαυτὴν ἀνῄρει; ἑαυτὴν ἠφάνιζεν; ἄρτι μὲν καταπίνουσα, ἄρτι δὲ γεννῶσα, είγε ἀγέννητος ἦν; ελύετο γὰρ ἑαυτὴν διαφθείρουσα. Εἰ δὲ τὰ μέρη ἑαυτῆς εἶχε διαφθειρόμενα, ποῖον ἐνέχυρον αύταρκες, ὅτι ὅλη οὐ • II Cor. v, 20. Η φύσις. Interpres legebat, ἡ φύσις τοῦ κακοῦ. Atque hanc lectionem confirmat sequens ἐπιστάμενος. Οὐδὲν οὖν. Opera enim hominis mala, opera tenebrarum et diaboli dicuntur, et sunt secundum imitationem; et secundum ea est homini communitas cum eo. Deerant hic aliqua. Turr. Καταπ. Diversa plane textus series est.in Græcis; quippe sequuntur, καὶ ἔστιν ἀλωτὴ, καὶ modo non apparebunt hæc non posse fieri, et falsa esse? Quomodo enim nequitia sibi ipsa injuriam faciebat? se ipsa interimebat? se ipsa delebat? Quomodo nunc quidem absorbens, nunc vero generans, si ingenita erat? dissolvebatur enim seλυτή, καὶ λυομένη, potest igitur capi, dissolvi, et dissoluta atque capta, etc., quæ in pagina sequenti legentur. Deinde vero in codice ms. interjiciuatur paginæ plurimæ, in quorum una occurrit initium libri tertii. Cum hæc satis accurate non distingui in Græco codice nobis constaret, Turriani ordinem secuti, quæ discerpta et in tertio libro reposita erant, hic subjicimus. Bas.

των; Εἰ δὲ καὶ ἑαυτὴν ἐγέννα, καὶ εἶναι ἤρχετο· άρχομένη δὲ τοῦ εἶναι, καὶ γεννητὴ ἦν· πῶς ὅτι ἀγένητος; ipsam interimens; et non jam esse poterat sibi διαφθείρεται, τῶν μερῶν διαφθείρεσθαι πεφυλακήinteritum afferens. Si autem partes suas habebat intereuntes, quod pignus esse potest satis idoneum, non totam interire partibus natis aptis ad intereundum? Si autem seipsam generabat, et esse modo erat ingenita? incipiebat, et incipiens esse, generabilis erat, quoCAP. XXXV. Ingenitum dissolvi non potest. Διὸ οὐκέτι παρ' ἑτέρου τὸν ἔλεγχον τῆς ἀτόπου δ ξῆς αὐτῶν λήψονται, ἀλλ' ἀπὸ τῆς οἰκείας φλυαρίας πολλὰ γὰρ φθεγγόμενοι, ἑαυτοῖς μαχόμενοι φθέγγον ται· καὶ οὐκέτι ἀναμένουσιν ὑφ' ἑτέρου ερυθριών, ἀλλὰ φλυαροῦντες τοῦτο ἀπὸ τῆς οἰκείας προπετείας πάσχουσι. Τὸ γὰρ δυνάμενον λύεσθαι, καὶ λύσιν ἐπιδεχόμενον, καὶ δυνάμενον διαφθείρεσθαι, πῶς ἂν εἴη Quamobrem non ab alio absurda eorum opinio, sed ab eorum nugis redarguenda est; multa enim dicunt secum pugnantes, nec exspectant faciat alius ut erubescant, sed ipsi hoc aliis invident, et ipsi se erubescunt. Quod enim dissolvi potest, et dissolvitur et potest interire, quomodo fuerit ingenitum? quomodo a se exstiterit? quomodo non ab alio originem duxerit? cum hoc quidem tale ἀγέννητον; πῶς ἂν εἴη ἀφ' ἑαυτοῦ ὄν; πῶς οὐκ ἀφ' liberum sit ab interitu et impatibile, illud vero tolli et perire possit, cum non sit a se. Quodsi perit, ut dicitis, hoc enim verbis vestris definitis ac decernitis, confitentes absorberi, et captam atque absorptam interitum cepisse; potest igitur capi et dissolvi, et dissoluta atque capla non jam sustentabit ea, quæ sunt non intereuntium: cum vero non habeat naturam ab incommodo et interItu alienam, non jam ingenita esse putabitur; et si ingenita non est nequitia, neque ortu neque fine carere apparebit, cum alias quidem non sit, modo vero solum insonare videatur. Quod enim est, non est substantia, sed morbus qui substantiis accidit, qui potest a substantiis et personis separari. Quod autem deceptor, quod est, ruina et lapsu accidit, & ut esset, ipsa ruina et lapsu attestante ademptionem bonorum priorum, testatur quidem Isaias propheta, cum ait: Quomodo cecidit e calo lucifer, qui mane oriebatur? Cum vero hunc talem ejus statum ex lapsu accidisse sciret Salvator, antiquum vero statum divinum ac splendidissimum et maxime decorum fuisse, de eo testatur in Evangelio inquiens: Ecce video Satanam tanquam fulgur cadentem de cœlo 10. Si autem sic natus erat, si sic aptus natura, non diceretur tum cecidisse, tum decidisse; quod enim cadit, ex statu quopiam cadit; et quod decidit, ex quapiam abundan- :tia excedit, Si nominatur in iis qui ceciderunt, erat aliquando in statu et stabilitate: si autem in iis qui deciderunt, accusatur, non erat inops, non erat Irus aliquando, cum alluebat bonis copiose; quibus propter morbum aliquem privatus, in iis qui ceciderunt, numeratur et habetur. Sane quidem afluen tiam ejus Scriptura fatetur: si enim in eo quod ait, Quomodo cecidit lucifer? nomen luciferi affluentia erat, et qui erat lucifer ipsam luciferi effectionem et vin, et afluentiam, et possessionem lbebat; et ab hac cum decidit, hac factus est vacuus: inops quidem est illius afluentiæ luciferi, vagatur mendicus, et est pene Irus, et in casum ac • Isa. xvi, 12. 10 Luc. x, 18 ἑτέρου ἤρξατο, τοῦ μὲν τοιούτου ἀνωλέθρου καὶ ἀπα θοῦς ὑπάρχοντος, τοῦ δὲ δυναμένου ἀφανίζεσθαι καὶ διαφθείρεσθαι οὐκ ἀφ' ἑαυτοῦ ὄντος; εἰ δὲ διαφθεί. ρεται, ὡς φατε, τοῦτο γὰρ ὁ ὑμέτερος ὁρίζει λόγος, τὸ καταπίνεσθαι ὁμολογῶν, τὸ εἶναι ἀλλοίωσιν, καὶ φθορὰν τὴν κατάποσιν· καὶ ἔστιν ἀλωτὴ, καὶ λυτή, καὶ λυομένη, καὶ ἀναλισκομένη, οὐκέτι τὰ τῶν μὴ ἀφανιζομένων ὑποστήσεται· μὴ ἔχουσα δὲ τὴν φύσιν ἀβλαβῆ καὶ ἀνώλεθρον, οὐκέτι ἀγέννητος υποτεθήσε ται· μὴ οὖσα δὲ ἀγέννητος, οὔτε ἄναρχος, οὔτε ἀτε λεύτητος φανήσεται ἡ κακία, ἄλλοτε μὲν οὐκ οὖσα, ἄρτι δὲ δοκοῦσα ἐμβομβεῖν. Καὶ γὰρ ὅ ἐστιν οὐκ εὐ σία ἐστὶν, ἀλλὰ νόσημά τι συμβεβηκὸς περὶ τὰς ούσ σίας, δυνάμενον τῶν οὐσιῶν καὶ τῶν ὑποστάσεων χω ρισθῆναι· ὅτι γὰρ αὐτὸς ὁ ἀπατεῶν, ὅπερ ἐστὶ, κατὰ πτῶσιν καὶ κατ᾿ ὄλεθρον τυγχάνει τῆς πτώσεως, καὶ τοῦ ὀλίσθου μαρτυροῦντος τῇ ὑπεξαιρέσει τῶν προ υπηργμένων καλῶν, μαρτυρεῖ μὲν Ησαΐας ὁ προφή της· Πῶς ἐξέπεσεν ἐκ τοῦ οὐρανοῦ ὁ ἑωσφόρος πρωτ ἀνατέλλων; τὴν μὲν τοιάνδε αὐτοῦ κατάστασιν ἔχε πτωτον εἰδὼς, τὴν δὲ παλαιὰν θείαν καὶ διαυγεστάτην τυγχάνουσαν· μαρτυρεῖ δὲ καὶ ὁ Σωτὴρ ἐν τῷ Εὐαγ γελίῳ, λέγων· Ἰδοὺ ὁρῶ τὸν Σατανᾶν ὡς ἀστρα πὴν πεσόντα ἐκ τοῦ οὐρανοῦ. Εἰ δὲ οὕτως ἐπεφύ κει, καὶ οὕτως ἦν, οὐκ ἂν πὴ μὲν πτῶσις, πὴ δὲ ἔχο πτωσις ἐκαλεῖτο· τὸ γὰρ πίπτον ἀπό τινος στάσεως πίπτει· τὸ δὲ ἐκπίπτον ἀπό τινος περιουσίας έχε βαίνει. Εἰ δὲ ἐν πεσοῦσι λέγεται, ἦν ποτε ἐν στάσει καὶ ἑδραιότητι τυγχάνων· εἰ δὲ καὶ ἐν τοῖς ἐκπεπτωκόσι κατηγορεῖται, οὐ πένης ἦν, οὐκ ἦρος ἦν ποτε, ὅτι πολλὴν περιουσίαν εἶχεν, ἀλλὰ διά τινα νόσον στέρη σιν ἐκείνης τῆς περιουσίας ὑπομείνας, ἐν πεπτωκότι κρίνεται. Αμέλει καὶ τὴν περιουσίαν ἡ Γραφὴ όμο λογεί. Εἰ γὰρ, Πῶς ἐξέπεσεν ὁ ἑωσφόρος; καὶ περιουσία ἦν τὸ ὄνομα, καὶ ἑωσφόρος ὢν αὐτὴν τὴν τοῦ ἑωσφόρου ενέργειαν, καὶ δύναμιν, καὶ περιουσίαν, καὶ κτῆσιν εἶχε, καὶ ταύτης ἐκπεσών, ταύτης γέγονε κενός· πενητεύει μὲν ἐν τῇ περιουσία τοῦ ἑωσφόρου, ἀληθεύει δὲ καὶ κινδυνεύει προς ὢν καὶ ἔκπτωτος ὁ πάλαι πολλὴν περιουσίαν ἔχων· εἰ δὲ κατὰ τὸ Εὐαγ

ADVERSUS MANICHÆOS LIB. I. tem secundum Evangelium ex eorum numero est, qui cadunt, et humi jacent, et poterat dicere: Stantes erant pedes nostri in atriis tuis, Jerusalem 11: poterat audire illud: State succincti lumbos vestros in veritate 13: et cum posset hoc audire, adhibuit ad cautionem et firmitatem quod ait Scriptura, Qui stat, videat ne cadat 1: et cum nihil munierit contra hoc, in talibus hodie vertitur ac volvitur; quod enim semper humi jacet, nunquam cadet; jacet enim humi: quod autem cecidit, et est humi, non deveniet ab stantibus et erectis ad cadendum; et quod semper est in inopia, et nunquam accidit ut afiluat, nunquam cadet; semper enim nihil haJet, et cadere non potest, quod nihil unquam haγέλιον τῶν πιπτόντων ἐστὶ καὶ χαμαὶ κειμένων κυλιν- ruinam datus, qui olim valde copiosus erat. Si auδουμένων, λοιπὸν ἐν τῷ ἐδάφει εἱστήκει ποτέ, καὶ ἠδύνατο λέγειν· Ἑστῶτες ἦσαν οἱ πόδες ἡμῶν ἐν ταῖς αὐλαῖς σου, Ἱερουσαλήμ ηδύνατο ἀκούειν Στητε περιζωσάμενοι τὰς ὀσφύας ὑμῶν ἐν ἀληθείᾳ· καὶ δυνάμενος τοῦ ἀκούειν, οὐκ ἠσφαλίσατο τὸ εἰρημένον λόγιον· Ο δοκῶν ἑστάναι βλεπέτω μὴ πέσῃ· καὶ μηδεμίαν πρὸς τὸ τοιοῦτον πεποιημένος ἀσφάλειαν, ἐν τοῖς τοιούτοις σήμερον κυλινδείται· τὸ γὰρ ἀεὶ χαμαὶ κείμενον, οὐκ ἂν πέσῃ· κεῖται γὰρ χαμαί· τὸ δὲ πεπτωκὸς καὶ χαμαί γεγονός, ἀπὸ ἑστηκότων καὶ ἠρει σμένων παρέλκον, ἐπὶ τὸ πεσεῖν ἐλεύσεται· καὶ τὸ ἀεὶ πενητεύον καὶ οὐδέποτε εἰληφὸς οὐδεμίαν περιουσίαν, οὐδέποτε ἐκπεσεῖται· ἀεὶ γὰρ οὐδὲν ἔχει, καὶ οὐ δύναται ἐκπεσεῖν, οὐδὲν οὐδέποτε ἐσχηκός· τὸ δὲ ἔκπτωσιν ὑπομεῖναν, καὶ πεπονθὸς ἀπὸ πολλῆς περιουσίας καὶ β buit. Quod casum et ruinam sentit, propter abunὑπάρξεως τυγχάνει. Καὶ τοιοῦτος μὲν ὁ πρῶτος ἔλεγ χος. dantiam et rem amissam sentit. Ac ratio quidem prima opinionem istam convincendi talis est. CAP. XXXVI. Patibilis Deus secundum Manichaos. Sed quia dicunt quod nequitia adhuc progrediens, ac se ipsam intendens ac roborans et lumini appropinquans, rapuit ex eo et absorbuit; age legationem quam pro diabolo contra veritatem susceperunt, dissolvere ne defugiamus: extollunt enim his verbis malum; extenuant autem veritatem, el nervos tribuunt nequitiæ; veritatem vero sine nervis ponunt. Etenim si nequitia rapuit, lumen vero raptum est, et quod dominaturum erat, patitur; et quod patitur, patibile est; patibilis igitur ipsorum opinione Deus est: Satanas vero expers naturæ patibilis; ille quidem male affici potest, hic vero male afficere. Si enim lumen patibile est, et ipse Deus est patibilis, cum non sit aliud præter lumen. Quod si potuit male affici, et non a se male allici, sed ab hoste et pugnante, et deficere a se, et esse apud deterius: quomodo a propriis separatum est, quod naturam habet copulatricem? quæ enim secundum naturam apta nata sunt, ut a se ipsis separentur, non insunt natura. Si autem ingenitumn erat lumen, et erat cum ingenito copulatum, quomodo unquam separari potuit? quomodo a se divelli, et fieri aliud quam erat? Si enim ministravit malo, idque per vim a nequitia illatam, deinceps nequitiam eligebat, et quæ sunt nequam, perpetrabat; et ignorabat se, nec se jam amplius agnoscebat, sed sui potius oblitum erat; putabat enim se tale esse, quale est malum. Si ita erat, apparebunt hæc repugnantia. Quod enim ingenitum est, neque se ignorat, nec aliud erit, præterquam est, sed potius tale perseverat, quale erat; nec Αλλ' ἐπειδή φασιν· Ετι προϊοῦσα ἡ κακία, και ἑαυτὴν κατατείνουσα, καὶ γενομένη πρὸς τῷ φωτὶ, ἤρπασεν ἀπὸ τοῦ φωτὸς, καὶ κατέπιεν ἀπὸ τοῦ φωτ τός· φέρε τὴν πρεσβείαν, ἣν ὑπὲρ τοῦ πονηροῦ πε ποίηνται κατὰ τῆς ἀληθείας, καταλῦσαι μὴ παραιτη σώμεθα· ἐπαίρουσι γὰρ τῷ λόγῳ τούτῳ τὴν πονηρίαν, εὐτελίζουσι δὲ τὴν ἀλήθειαν· καὶ νεῦρα μὲν διδόασι τῇ πονηρία, ἄνευρον δὲ τὴν ἀλήθειαν ὑποτί θενται. Εἰ γὰρ ἡ μὲν πονηρία ήρπασε, τὸ δὲ φῶς ἤρπασται, καὶ ἀρπαζόμενον ἔπασχε, καὶ πάσχον πα θητὸν ἦν· παθητὸς μὲν κατ' αὐτοὺς ὁ Θεὸς, ἀπαθὴς δὲ ὁ Σατανᾶς· ὁ μὲν δυνάμενος παθεῖν, ὁ δὲ δυνάμενος δρᾶσαι. Τοῦ γὰρ φωτὸς ὄντος παθητοῦ, καὶ αὐτὸς ἂν εἴη παθητὸς, οὐχ ἕτερος ὢν παρὰ τὸ φῶς· εἶχε ἡδυνήθη παθεῖν, καὶ παθεῖν μὴ ἀφ' ἑαυτοῦ, ἀλλ' ὑπὸ τοῦ πολεμίου καὶ μαχομένου· καὶ ἀποστῆναι μὲν ἑαυτοῦ, γενέσθαι δὲ πρὸς τῷ χείρονι· πῶς δὲ καὶ τῶν ἰδίων κεχώρισται, ὁ τὴν ἐνωτικὴν φύσιν ἔχων; τὰ γὰρ κατὰ φύσιν πεφυκότα χωρίζεσθαι ἑαυτῶν οὐ πέφυκεν. Εἰ δὲ ἀγέννητον ἦν τὸ φῶς καὶ ἤνωτο τῷ ἀγεννήτῳ, πῶς ποτε χωρισθῆναι δεδύνηται· πῶς δὲ ἀπαλλαγῆναι ἑαυτοῦ, καὶ γενέσθαι ἕτερον παρ' ἑαυτό; εἰ γὰρ ὑπηρέτησε πονηρῷ, καὶ βεβιασμένον ὑπὸ τῆς πονηρίας, λοιπὸν τὰ πονηρίας ᾑρεῖτο, καὶ ἔπραττε τὰ πονηρίας· καὶ ἡγνόει μὲν ἑαυτὸ, καὶ οὐκέτι ἑαυτὸ ἐγνώριζεν, ἀλλ' ἐπιλήσμον ἑαυτοῦ ἐγεγόνει· ᾤετο δὲ ἑαυτὸ τοιοῦτον εἶναι οἷόν ἐστι καὶ τὸ πονηρόν· μαχόμενος φανήσεται ὁ λόγος· τὸ γὰρ ἀγέννητον οὔτε ἑαυτὸ ἀγνοεῖ, οὔτε ἔσται ἕτερον παρ' ἑαυτό· ἀλλὰ τοιοῦτον διαμένει, οἷον ἦν· καὶ οὐδέποτε ἑαυτοῦ ἀπαλλαγήσεται, οὐδέποτε τοῦ εἶναι ἀρξάμενον. unquam a se disjungi potuit, quod nunquam cœpit esse. Αλλ' ἐπειδὴ γραώδη και μυθώδη φθέγγονται, ούτε 8 λέγουσιν εἰδότες, ἀλλ᾽ ἀφ᾽ ὧν λέγοντες δυσωπούμενοι, καὶ τοῦτο προγράψωμεν τῷ λόγῳ· Εἰ ἠδύνατο τὸ φῶς ἀμειφθῆναι, καὶ ἕτερον παρ' ἑαυτὸ γενέσθαι, 11 Psal. cxxi, 2. 12 Ephes. vi, 14. PATROL. GR. XVIII. 13 1 Cor. x, Verum, quia anilia et commentitia loquuntur, non intelligentes quæ dicunt, sed ex iis ipsis quæ dicunt, revicti et se erubescentes, hoc etiam ad ea quæ dicta sunt, addamus: Si poterat lumen com36

mutari, et aliud præterquam erat ipsum fieri, et καὶ γενέσθαι πρὸς τῇ πονηρία, και εαυτοῦ μὲν ἐπιesse apud nequitiam ac sui oblivisci, et facere quæcunque nequitia facit; potuit hoc evenire prin· cipibus nequitiæ, ut magis potuerint mutari in bonum. Si autem mutatio deri potuit et variatio, quomodo non melius erat ex vitio in virtutem mutari, quam ex virtute in vitium? Quomodo passus est Deus, et permisit rapi lumen? Quomodo non prohibuit aggressionem? Quomodo non servavit sua? Quomodo postquam ablata sunt, noluit eorum providentiam et procurationem habere? Quoniodo non prius impetum et conatum coercuit? Quomodo non magis servavit ne caperentur, sed potius capta et direpta auxilio non honoravit? Si ideo fecit, ut lumen cum in malis esset, mala mutaret, quasi λαθέσθαι, ποιῆσαι δὲ ὅσα ἡ πονηρία ποιεῖ· ηδύναντο καὶ οἱ τῆς πονηρίας ἄρχοντες τοῦτο παθεῖν, καὶ μᾶλλον μεταβάλλεσθαι ἐπὶ τὸ καλόν. Ἰσχυούσης δὲ τῆς μεταβο λῆς καὶ δυναμένης τῆς ἀλλοιώσεως, πῶς οὐκ ἄμεινον ξ τοῖς κακοῖς μᾶλλον ἐπὶ τὴν ἀρετὴν μεταβληθῆναι ἡ τοῖς καλοῖς ἐπὶ τὴν κακίαν; Πῶς δὲ καὶ ἡνέσχετο ὁ Θεὸς, καὶ ληφθῆναι τὸ φῶς ἐπέτρεψε; Πῶς οὐ κεχώ λυκε τὴν ὁρμήν; Πῶς τὰ ἴδια οὐκ ἐτήρησε; Πῶς δὲ, μετὰ τὸ ἀφαιρεθῆναι, πρόνοιαν τῶν ἀφαιρεθέντων ποιήσασθαι οὐ βεβούληται; Πῶς οὐ προλαβών επέσχε τὴν ἐπιχείρησιν; Πῶς μᾶλλον ἀνάλωτα οὐ τετήρηκεν, ἀλλὰ ἀλόντα καὶ ληφθέντα βοηθεία οὐ τετίμηκεν; Εἰ μὲν εἴασεν ἵνα τὸ φῶς γενόμενον ἐν τοῖς κακοῖς μεταβάλῃ τὰ κακὰ, ὡς δυναμένων μετα μενα μεταβάλλεσθαι, ἀπὸ τῶν κακῶν ἐνέχυρον τὴν μεταβολὴν κατὰ τῆς φύσεως λαμβάνει. mutari possent mala: non igitur mala natura βάλλεσθαι τῶν κακῶν, οὐκέτι τὰ κακὰ φυσικὰ δυνάmala sunt; quæ cum mutari possunt, sponsionem in mutatione ipsa accipiunt, non esse natura mala. Si autem sciebat non mutari, neque natura apta esse ut mutationem caperent quomodo frustra sivit, ut bonum jacturam faceret, et lucrum non tribueret malo? Quomodo sivit ipsa mala non mutari, se vero et sua bona mutata neglexit? Absurda est enim hæc præscriptio, ipsum esse mutabilem, quia sua mutantur; non esse autem mutabilem materiamn. Atque hoc quidem sic redarguimus, ut prolixum sermonem contrabamus, silentio prætereuntes illa integumenta quæ obtendunt, illas repugnantias et fabulas et pugnas gigantum; ut quæ de principio rerum dicta sunt, instar cujusdam subsidii dicta sint, habeanturque tanquam semen quæstionum. Εἰ δὲ ἡπίστατο, ὅτι οὐ μετεβάλλετο, καὶ ὅτι οὐ πέφυκεν ἀλλοιοῦσθαι· πῶς μάτην είασε ζημίαν μὲν ὑπομεῖναι τὸ καλόν, κέρδος δὲ μὴ ἀπονείμαι τῷ κακῷ; Πῶς δὲ αὐτὰ μὲν τὰ κακὰ ἀλλοιοῦσθαι οἶδε.. ἑαυτὸν δὲ καὶ τὰ ἑαυτοῦ καλὰ ἀλλοιούμενα παρεῖδεν; "Ατοπος γὰρ ὄρος οὗτος, αὐτὸν μὲν εἶναι ἀλλοιω τὸν, διὰ τὸ ἀλλοιοῦσθαι τὰ ἑαυτοῦ, μὴ εἶναι δὲ ἄλο λοιουμένην τὴν ὕλην. Καὶ τούτου μὲν τοιοῦτος ὁ ἔλεγ χος, ἵνα πολλὴν συστείλωμεν ὁμιλίαν, τὰς προβολές αὐτῶν, τὰς μάχας, τὰς μυθοποιίας ἐκείνας καὶ γιγαντομαχίας σιωπώντες· ἵνα καὶ τὰ εἰρημένα περὶ τῆς ἀρχῆς τῶν πραγμάτων, δίκην ἀφορμῆς τινες εἰρη μένα τυγχάνῃ, καὶ σπέρμα τῶν ζητήσεων ὑπάρχῃ. LIBER SECUNDUS. CAP. I. Scopus auctoribus. Ducit jam nos deinceps ratio disputationis ad disserendum serio de Deo. Fortassis enim nihil a ludo differunt, quæ hactenus ad confutationem fabulæ illius dicta sunt. Ne igitur risum moveamus prudentibus, commentum valde sibi repugnans accuratius excutientes; quæ autem a Manichæo magis mystica inventa sunt, quæ sunt complura, silentio prætereuntes: aggrediemur jam docere, nequitiam quidem nequaquam secundum substantiam exsistere, neque materiæ principium ullum principio carens Deo contrarium esse. Unum vero esse principium omnium, et unum Deum, qui omnia Manichæi enim, postquam in disputatione de principiis convicti sunt, ad hanc dubitationem tanquam difficilem ad enodandum et multas tendiculas et captiones contra disserenti præbentem deducuntur. Quærunt enim, unde mala exsistant? Nos autem fidenter respondemus, cum unus sit Deus qui cuncta fecit, nihil quidem secundum subNihil mali creatum est. Αγει δὴ λοιπὸν ἡμᾶς ὁ λόγος ἐπὶ τὴν περὶ Θεοῦ σπουδαιολογίαν· παιδιᾶς γὰρ ἴσως διέφερεν οὐδὲν τὰ πρὸς ἀνασκευὴν τῆς ἐκείνου μυθολογίας εἰρημένα. Ἵνα οὖν μὴ καὶ γέλωτα οφλήσωμεν παρὰ τοῖς ἔμφρο σι, πλάσμα λίαν ἀσύστατον περιεργότερον ἐξετάζον τες, ὅσα δὴ εὕρηται μυστικώτερα τῷ Μάνεντι (ἔστι δὲ πάμπολλα), λόγου μηδαμῶς ἀξιώσαντες· ἤδη πειρασόμεθα δεῖξαι, ὡς κακία μὲν οὐδαμοῦ κατ' οὐσίαν ὑπάρχει, οὔθ᾽ ὕλης ἀρχή τις αναρχος ἀντιτέτακται Θεῷ· μία δὲ ἀρχὴ τῶν ὅλων, καὶ εἰς Θεὸς ὁ τὰ πάντα δημιουργήσας, καλά τε καὶ τῆς αὐτοῦ σοφίας άξια. creavit bona et ipsius sapientia digna. Καὶ γὰρ δὴ οἱ ἐξ ἐκείνου, ἐπειδὰν περὶ τῶν ἀσυ στάτων ἀρχῶν ἐν λόγῳ διελεγχθῶσιν, ἐπὶ ταύτην κατ άγονται τὴν ἐπαπόρησιν, ὡς δυσαπόδεικτον, καὶ πολύ λὰς παρέχουσαν λαβὰς κατὰ τοῦ προδιαλεγομένου, φάσκοντες· Πόθεν οὖν τὰ κακά; Φαμὲν δὴ θαρσαλέας ἡμεῖς, ὡς ἑνὸς ὄντος Θεοῦ τοῦ πάντα δημιουργήσ σαντος, οὐδὲν μὲν κατ' οὐσίαν ἐν τοῖς οὖσι κακόν,

ADVERSUS MANICHAOS LIB. II. πάντα δὲ καλὰ λίαν, καὶ διαφόρως καλὰ, καὶ πρὸς stantiam malum esse; cuncta autem valde bona, ποικίλας χρήσεις κατεσκευασμένα, καὶ τῶν γενομέ νων οὐδὲν ἄνευ λόγου γεγένηται· ἀλλ᾽ ἕκαστον τῶν ὄντων μικρῶν τε καὶ μεγάλων ἐν ἑαυτῷ ἔχει τοῦ εἶναι τὸν λόγον, τῶν τε ἐν οὐρανῷ καὶ ἐν τῇ γῇ καὶ ἐν θα λάττῃ· καὶ ὥσπερ ἄρτιον καὶ ὁλόκληρον σῶμα τῇ συστάσει τῶν μερῶν καὶ μελῶν κατεσκεύασεν ἡ ἄρ ῥητος τοῦ Θεοῦ σοφία τόδε τὸ πᾶν· ὥστε ὅπερ ἂν ἀφέλοις τῷ λόγῳ τῶν γενομένων ὡς περιττὸν, καὶ τῆς χρείας ἀλλότριον, ἀκρωτηριάζεσθαι ὅλον τὸ σῶμα δο κεῖ· ἐπειδή γε τὸ δοκοῦν ἐν τοῖς οὖσι λίαν εὐκαταφρόνητον, συμπληρωτικὸν τῆς τοῦ σώματος τελειότητός ἐστι· καὶ οὐδὲν ἀργὸν ἐν τοῖς οὖσιν, οὐδὲ μάτην γεγονός, οὐδ' εἰς φιλοτιμίαν περιττὴν παρεγκείμενον. Μόνη δὲ εὐλόγως καὶ δικαίως περιττὴ ἡ τῶν ἁμαρ τανόντων ἀνθρώπων ἀδικία, καὶ ἀληθῶς γε κακία τυγχάνει, οὐ μὴν ἐξ ἀνάρχου κακίας, ἥντινα μὴ οὐ σαν ὡς ἀπὸ ταύτης γε οὔσης ἐπενόησεν ὁ Μάνης· ὡς ὁ λόγος ἤδη μὲν ἱκανῶς ἡνοίξατο τοῖς ἔμπροσθεν, δείξει δὲ σαφέστερον καὶ τοῖς ἑξῆς. et differenter bona, et ad varios usus facta; nihilque eorum quæ facta sunt, sine ratione factum esse, sed unumquoique eorum quæ effecta sunt, parvum et magnum, in cœlo et in terra et in mari habere in se rationem suæ essentiæ, fabricatamque esse sapientiam Dei ineffabilem universum hoc tanquam integrum et totum corpus constitutione par. tium et membrorum: ut, quidquid adeineris rationi eorum quæ facta sunt, tanquam supervacaneum et inutile, totum corpus mutilatum esse videatur. Siquidem quod in rebus videtur vilissimum et despicatissimum, absolutionem corporis complet; nihilque in rebus otiosumn est, neque temere atque inaniter factum, nec ad supervacuam ambitionem interpositum. Sola vero hominum ad nequitiam peccantium injustitia recte et juste ac vere nequitia est, non tamen ex nequitia principio carente profecta, quam Manichæus, cum non sit, esse excogitavit tanquam ab hac principio carente, quam finxit, proficiscentem; ut satis in superioribus disputatio aperuit, et docebit clarius in iis quæ sequuntur. CAP. 11. Homo liberrimus. Peccati reus, cum sit liber. Homines possunt esse boni et mali. Διὸ δὴ πρῶτον περὶ τούτου διαλαβόντες, οὕτως ὁδῷ προελευσόμεθα δεικνύντες, ὡς κατ' οὐσίαν οὐδὲν τῶν ὄντων κακόν· ἀλλὰ μὴν ὅσα κατὰ γενεὰν οἰκονομεῖ ὁ Θεός, πρεπόντως γε τῇ ἑαυτοῦ σοφίᾳ καὶ συμφερόν τως οἰκονομεῖ τοῖς ὑπὲρ ὧν ταῦτα ποιεῖ. Κόσμον τοίνυν κατεσκεύασεν ὁ Θεός· καὶ περὶ τούτου, πρὸς οὓς ὁ λόγος, οὐ διαχειμάζονται· εἰ γὰρ δὴ καὶ εἰς ἀκοσμίαν κόσμιον ὄντα τὸν κόσμον μεταβάλλουσιν, ἀλλά γε περί τε τρόπου καὶ τῆς αἰτίας τοῦ γενέσθαι ὁμο λογοῦσι. Τούτῳ δὴ, μέρος μὲν ὄντα τοῦ παντὸς, ὅμως δὲ πολίτην ἐπιστήσας λογικὸν τὸν ἄνθρωπον ὁ Θεὸς, τὰ μὲν ἄλλα ὅσα μήτε πρὸς ἀρετὴν μήτε πρὸς κακίαν ὁρᾷ, ἑαυτῷ τετήρηκεν οἰκονομεῖν· ἀρετὴν δὲ μόνον ἢ κακίαν ἐπ' αὐτῷ εἶναι πεποίηκε, τῇ φύσει προενθεὶς ἑκατέρου τὴν γνῶσιν· ἵνα, ὀφθαλμοῦ δίκην ταύτην επαγόμενος, οὐ μόνον μετὰ τελείας ἐπιστήμης τὸν βίον ὁδεύῃ, ἀλλὰ καὶ αὐτουργὸς τῶν τῆς ἀρετῆς κατ ορθωμάτων ὑπάρχῃ. in vita ambularet, sed etiam esset auctor officiorum Άνθρωπος τοίνυν ἀδικῶν, ἁμαρτάνειν ἐγκαλεῖται δικαίως. Εἰ μὲν γὰρ πράττει τὴν ἁμαρτίαν οὐ δυνάμενος ἀποσχέσθαι ταύτης, ἄδικον ὑπομένει τὴν μέμψιν· εἰ δὲ, ἐξὸν μὴ ποιεῖν, τούναντίον ποιεῖ, ὡς ἀδικῶν εὐλόγως ἐγκαλεῖται· καὶ καλῶς γε λόγῳ ἐγκλήματος ἡ ἁμαρτία καλεῖται παρὰ λόγον, ᾧ γε δυνατόν ἐστι χρήσασθαι, πανταχού πραττομένη· ὡς εἶναι ἁμαρτίαν πᾶν τὸ παρὰ λόγον πραττόμενον, εἰ καὶ ἐκ τῶν κατὰ φύσιν λαμβάνει τὴν ἀφορμήν· τῶν γὰρ κατὰ φύσιν ἡ ἀλόγιστος χρῆσις ποιεῖ τὴν ἁμαρτίαν· λόγος δὲ ἐν ἡμῖν δοκιμαστικὸς τῶν κατὰ φύσιν· ὅθεν οὐ λανθάνει πραττομένη. Quamobrem cum de hoc primo actum sit, sic via et ratione progrediemur; docentes nihil esse in rebus malum secundum substantiam: quin potius quæcunque in sæculo gubernat ac dispensat Deus, decore, ut sapientiam ejus decet, et ad utilitatem eorum, propter quos hæc facit,gubernat ac dispensat. Ornatum igitur exstruxit Deus: et de hoc ii contra quos disputamus, non fluctuant neque tempestate jactantur: si enim mundum ornatum et decorum in inornatum mutant, de modo et causa facti mundi confitentur. Hominem vero, etsi est pars mundi, tamen quia eum civem rationis participem præposuit ac præfecit Deus, in cateris aliis quæ neque ad nequitiam nec ad virtutem spectant, ut gubernaret, sibi ipsi reservavit; virtus et vitium ut in potestate ejus esset, fecit, ingenerans naturæ utriusque cognitionem: ut instar oculi hanc adducens et adhibens, non solum cum perfecta scientia virtutis. Homo igitur injuste operans, juste de peccato accusatur. Si enim peceatum committit tanquam non possit ab eo se abstinere, injustam quærelam subit; sin autem, cum posset non facere, facit contrarium, merito accusatur tanquam injustitiam suncipiens et peccatum recte ratione criminis appellatur peccatum, quod semper committitur præter rationem qua uti potuit: ut sit jam peccatum omne id, quod præter rationem fit, quamvis ex iis quæ sunt secundum naturam, occasionem et subsidium accipiat usus enim eorum quæ sunt secundum naturam, a ratione aversus, efficit ut peccatum Κόσμον τοίν. Clarius, muudum igitur exornavit Deus. Basx.

TITI BOSTRENSIS EPISCOP: exsistat; ratio autem" in nobis exploratrix est eorum, quæ secundum naturam sunt: non lateat, cum committitur. Si ergo ad exercitationem virtutis rationem nobis insitam exerceamus, tanquam corpus temperato motu, sanam hanc et benevolentem reddemus: sin vero exercitatione et accuratione hauc non excoluerimus, languescens obscurior efficitur, ac demum neglecta cæcatur. Penes nos vero est, ubique ratione quæ in nobis est, uti; et sicut qui artem - dificandi exercent, sic norma ac regula ad accurationem virtutis adhibita, hanc rationem excolere, tanquam semina in terra sparsa, quæ cum neglecta sunt, pereunt Hoc loco ambiguitas quæstionis exoritur. Quare tanto periculo objecti sumus, ut penes nos sit esse bonos, et non esse? ut non omnino boni eliciamur, sed plerumque, non tantum quandoque mali, necessarium, non simpliciter utile periculum. Alioqui a toto aberramus, totoque frustraremur: etenim si fecisset nos Deus, ut non possemus peccare, nunquam facti essemus boni; bonus enim apud homines est, qui justus et temperatus est: abstinens autem ab injustitia fit justus; et fugiens intemperantiam temperatus. Potestate igitur contrariorum comparatur et acquiritur possessio contrariorum. Ut si quis non habeat potestatem intemperantiæ, non possit fieri temperans: non enim non posse suscipere incontinentiam, facit continentiam; nec infirmum esse ad injustitiam facit justitiam: sed posse facere, ratione vero abstinere ne faciat, haec est virtus temperantiæ et justitiæ; et non posse solum, sed a natura invitari et titillari, ut aliqua vera laus sit voluisse non facere: hæc enim, et non alia inveniri potest apud homines virtus, Deus enim non est vocandus temperans, aut fortis et alia hujusmodi, siquidem supra humanam virtutem est etsi enim dicitur justus, aliter quam nos dicitur. Homo autem, quatenus homo, quomodo fiat bonus, quærimus: unicuique enim eorum quæ facta sunt, mensura naturæ decreta et constituta est, quam quidem transire et superare non potest; sed deficere potest perfecta et absoluta virtus. Quæ igitur mensura homini ad virtutem definita est, et ut sit bonum temperantiæ et justitiæ, et aliarum virtutum? supra hæc enim ut homo sit bonus, fieri non potest. Si enim temperantia est continere cupiditates voluptatum, oportet esse in potestate ea quæ temperantiæ sunt contraria, quorum dicitur continentia, quæ est temperantiæ nomen, et oli. cium atque opus. Non esse autem in potestate voluptates, privationem temperantæ plane elicit. Similis ratio est justitiæ et aliarum virtutum. ex quo fit ut Ει μεν τοίνυν προς ἄσκησιν ἀρετῆς τὸν λόγον διαγυμνάζοιμεν τὸν ἐν ἡμῖν, ὥσπερ σῶμα τῇ εὐμέτρῳ κινήσει, ὑγιῆ καὶ εύρωστον τοῦτον [παρέξομεν. ἦν δὲ] μὴ ἀξιῶμεν· τοῦτον ἀσκήσεώς τε καὶ ἐπιμελείας,] ἀσθενῶν ἀμαυρότερος γίνεται, καὶ τέλος ἀμελούμε νος πηροῦται· ἐφ᾽ ἡμῖν δὲ τυγχάνει πανταχοῦ λόγῳ τῷ ἐν ἡμῖν κεχρῆσθαι, ὥσπερ οἱ τὴν οἰκοδομικήν μετιόντες τῷ γνώμονι, πρὸς τὴν ἀρετῆς ἀκρίβειαν, καὶ τοῦτον γεωργεῖν, ὥσπερ τῇ γῇ τὰ καταβαλλόμενα σπέρματα· άπερ, ἐπειδὰν ἀμεληθῇ, διαφθείρεται. Ἐνταῦθα δὴ τὸ ἀμφίβολον ἀνακύπτει τῆς ζητήσεως. Τίνος χάριν τῷ γε τοσούτῳ κινδύνω παραβεβλήμεθα, ἐφ' ἑαυτοῖς ἔχοντες τὸ σπουδάζειν, καὶ μή; ὡς μὴ πάντως ἀγαθοὺς ἀποτελεῖσθαι, ἀλλ᾽ ἢ ὡς ἐπὶ τὸ που λύ, οὐ μόνον ἔστιν ὅτε, κακούς, ἀναγκαῖος, οὐχ ἁπλῶς ὠφέλιμος, ὁ κίνδυνος· ἐπείτοι τοῦ παντὸς διαμάρτοιμεν ἄν. Εἰ γὰρ πεποίηκεν ἡμᾶς ὁ Θεὸς ἀδυνάτους πάντη πρὸς ἁμαρτίαν, οὐκ ἂν γεγόναμεν ἀγαθοί· ἀγαθὸς μὲν γὰρ ἐν ἀνθρώποις ὁ δίκαιός τε καὶ σώφρων· ἀπεχόμενος δὲ τῆς ἀδικίας, γίνεται δίκαιος· καὶ φεύγων ἀκολασίαν σώφρων ἀποτελεῖται. Ἡ τοίνυν ἐξουσία τῶν ἐναντίων τὴν κτῆσιν.... Ὡς, εἴ τις μὴ ἐν ἐξουσίᾳ ἀκολασίας τυγχάνοι, σώφρων οὐκ ἂν γένοιτο. Φαίη γὰρ ἄν τις Τίς γάρ, οἷός τε ὢν ποιεῖν ἀκόλαστον, οὐ πεποίηκεν; οὐ γὰρ ἀδυναμία άκολα - σίας ποιεῖ σωφροσύνην, οὐδὲ ἀσθένεια πρὸς ἀδικίαν ποιεῖ δικαιοσύνην· ἀλλὰ τὸ δύνασθαι μὲν πράττειν, λόγῳ δὲ ἀπέχεσθαι, τοῦτο ἡ ἀρετὴ σωφροσύνης τε καὶ δικαιοσύνης· καὶ οὐχὶ δύνασθαι μόνον, ἀλλὰ πρὸς της φύσεως ερεθίζεσθαι, ἵνα τις καὶ ἀληθὴς ἔπαινος ᾖ τοῦ μὴ πράττειν αἱρεῖσθαι· αὕτη γὰρ μόνη, καὶ οὐκ ἄλλη τις εὑρεθείη παρὰ ἀνθρώποις ἀρετή. Θεὸν μὲν γὰρ οὔτε σώφρονα κλητέον, οὔτε ἀνδρεῖον, καὶ τὰ τοιαῦτα· ἐπάνω γὰρ τῆς ἀνθρωπίνης ἀρετῆς ὑπάρ χει· κἂν δίκαιος δὲ καλῆται, ἑτέρως· οὐ γὰρ ὡς ἡμεῖς· ἄνθρωπος δὲ, ὅσον ἄνθρωπος, πῶς ἂν γένοιτο ἀγαθὸς, ζητοῦμεν· ἑκάστῳ γὰρ τῶν γινομένων μέτρον ὤρισται φύσεως, ὅπερ ὑπερβῆναι μὲν ἀδύνατον, τὸ δὲ μὴ υπολειφθῆναι ἐντελὴς ἀρετή. Τί τοίνυν ἀνθρώπῳ μέ τρον ὤρισται πρὸς ἀρετὴν καὶ πρὸς τὸ γενέσθαι ἀγα θόν; σωφροσύνη τε καὶ δικαιοσύνη, καὶ τἆλλα· ἄν θρωπον γὰρ ὑπὲρ ταῦτα γενέσθαι ἀγαθὸν, ἀδύνατον. Εἰ δὲ ἡ σωφροσύνη εγκράτειά ἐστιν ἡδονῶν, δεῖ τῶν τῆς σωφροσύνης ἐναντίων ἐν ἐξουσίᾳ τυγχάνειν, καθ ὧν ἡ ἐγκράτεια, σωφροσύνης ὄνομά τε καὶ ἔργον. Το δὲ μὴ εἶναι ἐν ἐξουσίᾳ τῶν ἡδονῶν, ἄντικρυς στέρησιν σωφροσύνης ποιεῖ. Παραπλησίως δὲ ἔχει δικαιοσύνη καὶ τἄλλα. CAP. III. An potuit domo esse impeccabilis. Virius Si quis vero contra dicat, oportuisse nos nòn esse aptos ad suscipienda contraria virtutibus, ut Μὴ ἀξ. Hic nonnulla deesse videntur. Quæ nos supplendo, uncis inclusimus. Edit.) Φαίη γὰρ ἄν τις. llæc desunt in Latina vera nulla sine pugna. Puer non habet virtutes. Εἰ δέ τις ἀντιλέγοι, ὡς δέον ἡμᾶς ἀνεπιδέκτους εἶναι τῶν ἐναντίων ἀκολασίας τε καὶ ἀδικίας, ὥσπερ sione Turriani: Dical enim aliquis, an sit homo qui possit facere intemperantem, et non fecit. Bas.

ADVERSUS MANICHAOS LIB. Π. ὁ Θεὸς, οὐδὲν ἕτερον ὁ τοιοῦτος λέγει, ἢ ὡς δέον εἶναι intemperantiam et injustitiam, sicut Deus; nihil ἡμᾶς οὐκ ἀνθρώπους· ὥσπερ ἄν τις, ἀετὸν ἄνω που θεωρῶν ὑψηλὸν ἑπτάμενον, ἀγανακτοίη κατὰ τῆς ἵππου φύσεως, καὶ πικρῶς κακίζει ταύτην, ὡς μὴ παραπλησίαν τῇ τοῦ ἀετοῦ, δέον ἵππον ὡς πρὸς ἵππου φύσιν ἐξετάζειν. Ανθρωπον δὴ πεποίηκεν δ᾽ Θεὸς τὸν ἄνθρωπον, ψυχὴν δὴ μετὰ σώματος· σωματ τικὸς γάρ ἐστιν οἰκήτωρ κόσμου. Οὗτος τοίνυν ἐὰν γένηται ἀγαθός, ὅσον χωρεῖ ἀνθρώπου φύσις, εὐδό κιμος ἂν εὑρεθείη. Πῶς ἂν οὖν γένοιτο ἄνθρωπος ἀγαθὸς, ζητητέον, εἰ πεποίηκεν αὐτόν. Οὐκοῦν ἄν θρωπος γένοιτο ἀγαθὸς, εἰ σώφρων εἴη καὶ δίκαιος· εἰ γὰρ ἔνεστι βελτίω τρόπον ἄνθρωπον γενέσθαι αγα θὸν, αἰτιατέον τὸν δημιουργήσαντα, ὅτι μὴ κατ' ἐκεῖ νον ἀνέδειξε τὸν ἄνθρωπον ἀγαθόν. Εἰ δὲ ὅσον ἐν ἀνθρώπου φύσει οὐδὲν βέλτιον, ἐπιδέοιτο ἂν ἄνθρωπος σωφροσύνης καὶ τῶν ἄλλων ζητητέον, πως αὖθις δυνατόν γε ἄνθρωπον σώφρονά τε καὶ δίκαιον εἶναι· βούλεται γὰρ ταῦτα εἶναι αὐτὸν ὁ δημιουργήσας. Οὐκοῦν σωφροσύνη δίχα τῆς τοῦ ἐναντίου παραθέσεως οὐκ ἂν γένοιτο· ὁμοίως δὲ καὶ δικαιοσύνη· εἰ δὲ μὴ, οὐκ ἂν εἴη σωφροσύνη ούτε δικαιοσύνη. aliud bic dicit, quam oportere nos non esse homines: ut si quis spectaret aquilam in sublime volantem, et succenseret naturæ equi, eamque acerbe vituperaret tanquam dissimilem naturæ aquila, cum oporteret equum ex natura equi considerare. Sane quidem hominem fecit Deus, qui esset homo; animam item cum corpore, quia est habitator nundi corporeus. Hic igitur si fat bonus, quoad natura hominis patitur, spectatus et probatus reperiatur. Quomodo autem fiat homo probus, inquirendum est atque requirendum a Deo, utrum fecerit eum. Homo igitur fiet bonus, si sit tempe. rans et justus: si enim liceat meliore modo fieri hominem bonum, accusandus sit Deus, qui illo modo praestantiore non fecit hominem bonum. Sin autem quantum in natura hominis situm est, nihil melius; opus est homini temperantia, et justitia, aliisque virtutibus. Hic rursus quærendum est, quomodo homo temperatus et justus esse potest: vult enim qui¸eum fecit, ut talis sit. Igitur temperantia sine comparatione et contentione contrarii fieri non potest; similiter justitia: alioqui nunquam erit temperantia, neque justitia. Quod si hoc modo non possit fieri justus et temperatus, non aliter fiet homo justus et temperatus: et tunc merito reprehendatur Deus, quia fe cit ut impossibile esset fieri hominem bonum, temperatum dico, et justum; quo quidem modo tantum, et nullo quopiam alio futurus erat gloriosus, et sapientia auctoris sui dignus habendus. Si autem qui contradicit, perseveret contendens oportuisse natura, et non labore fieri hominem temperantein; rursus hic omittens quid sit temperantia, ad eligemlum ac sumendum quod a ratione aversum est declinat; tum quia ponit et statuit, posse hominem sine temperantia et justitia esse dignum auctore suo qui eum fecit; tum quia non vult considerare, quomodo possessio harum virtutum comparetur, quia quod vinculo naturæ factum esset, nunquam esset temperantia, quæ minime aliter quam resistentibus voluptatibus cognoscitur; ut pugnans et vincens eas, vocetur et sit temperantia: similiter in aliis. Sic sane hominem construΕἰ δὲ μὴ εἴη τοῦτον τὸν τρόπον δυνατόν γενέσθαι δίκαιόν τε καὶ σώφρονα, οὐκ ἂν ἄλλως γένοιτο ἄνε θρωπος δίκαιός τε καὶ σώφρων· καὶ τότε εὐλόγως ἂν ὁ δημιουργὸς διαβληθείη· ὅτι πεποίηκε δυνατὸν οὐκ εἶναι τὸν ἄνθρωπον γενέσθαι ἀγαθὸν, λέγω δὴ σώφρονά τε καὶ δίκαιον, καθ᾿ ὃν μόνον καὶ οὐδαμῶς ἕτερόν τινα τρόπον εὐδοξήσειν ἔμελλε, καὶ ἄξιός γε τῆς τοῦ πεποιηκότος σοφίας ἀποδειχθήσεσθαι. Εἰ δὲ ἐπιμένοι ὁ ἀντιλέγων, ὡς ἐχρῆν φύσει, καὶ οὐ τόνῳ σώφρονα γενέσθαι τὸν ἄνθρωπον, πάλιν, τὸ τί ἐστι σωφροσύνη καταλιμπάνων, ἐπὶ ἀλόγιστον αἵρεσιν ὁ τοιοῦτος ἐκκλίνει· τὸ μὲν ὅτι ἀδύνατόν ἐστιν ἄνευ σωφροσύνης καὶ δικαιοσύνης ἄξιον εἶναι τοῦ πεποιηκότος τιθέμενος, τὸν δὲ τρόπον τῆς κτήσεως τούτων ἐξετάζειν οὐ βουλόμενος· ὅτι δὴ τὸ δεσμῷ φύσεως γιγνόμενον οὐκ ἂν εἴη σωφροσύνη, ἥτις ἥκιστά γε ἑτέρως ἢ τῇ τῶν ἡδονῶν ἀντιστάσει γνωρίζεται.... δεῖται ἄρα τῶν ἀνθισταμένων, ἵνα μαχομένη καὶ κρατοῦσα τοῦτον κληθῇ καὶ γένηται σωφροσύνη παραπλησίως δὲ καὶ τὰ ἄλλα. Οὕτω δὴ κατεσκεύακε τὸν ἄνθρωπον· φύσει μὲν οὔτ᾽ ἀγαθὸν οὔτε κακόν· xit, natura quidem neque bonum neque malum, ἐπιτρέψας δὲ τῷ λογισμῷ τοῦ κρείττονος τὴν αἵρε σιν. Εἰ δέ τοι μήτ' ἀγαθὸν μητὲ κακὸν, τί ἂν εἴη, λοιπὸν ζητεῖται. Σκοπητέον το βραχυ παιδιον τῇ των άκρων αναιρέσει γνωριζόμενον, λέγω δὴ οὔτ᾽ ἀγαθὸν οὔτε κακόν· ἡ μὲν γὰρ οὐσία τούτου καλή· τὸ δὲ κατ᾿ ἀρετὴν ἀγαθὸν οὔπω προσείληφεν. Οὕτω δὴ καὶ χρυσὸς φύσει καλός· λόγῳ δὲ ἀρετῆς οὐκ ἀγαθὸς, ἄψυχος ῶν· καὶ λίθοι τίμιοι παραπλησίως, καὶ πάντα τὰ ὄντα, ἕκαστον κατὰ τὸ ἴδιον ἐν ὄψει κάλλος. Κατὰ δὴ τοῦτον τὸν λόγον καὶ ἄνθρωπος· καλὸς μὲν καὶ λίαν καλὸς οὐσίᾳ τε καὶ αὐτῷ τῷ εἶναι· τὸ δὲ ἀγαθὸν τὸ διὰ μόνης ἀρετῆς προσγινόμενον πόνῳ κτᾶται. Διὸ Θεὸς ἐπ' αὐτῷ εἶναι τοῦτο πεποίηκεν· εἰ οὖν committens rationi electionem melioris. Si vero neque bonum neque malum, quæritur quid reste!. Considerandas est puer parvus, in quo cernitur utriusque extremi ademptio, id est, neque bonum, neque malum esse substantia enim hujus bona est, bonitatem vero secundum virtutem nondum ascivit. Sic item et aurum bonum est natura; ratione vero virtutis non est bonum, cum sit inanimatum; similiter pretiosi lapides, et omnia quæ sunt, unumquodque secundum propriam in aspectu pulchritudinem. Hac ratione homo etiam pulcher est, valde pulcher substantia et essentia ipsa bonilabore tas vero per solam virtutem asciscitur,

comparatur. Idcirco fecit Deus, ut hoc in potestate έδωκε μὲν τὴν ἐξουσίαν, οὐ προεντέθεικε δὲ τῇ φύσει ejus situm esset: si igitur potestatem quidem dedisset Deus, non autem naturæ præfecisset cognitionem virtutis et vitii, visus esset cæcum aurigam currui velocissimo præficere. Sin vero ambo simul commiscuit, potestatem ad asciscendum quod melius est, et cogitationem ad discernendam et muniendam electionem; artificem quidem aurigam mentem adhibuit: hæc autem currum naturæ salvum et incolumem agitabit; nisi somnum in stadio capiens, a voluptatibus deturbetur. τὴν γνῶσιν ἀρετῆς τε καὶ κακίας, τυφλὸν ἂν ἔδοξεν ηνίοχον ἐφιστὴν ἅρματι ὀξυτάτῳ· εἰ δὲ ἅμα συν εκέρασεν άμφω, ἐξουσίαν τε πρὸς κτῆσιν τοῦ καλλίονος, καὶ γνῶσιν πρὸς διάκρισιν καὶ πρὸς ἀσφά λειαν τῆς αἱρέσεως· τεχνίτην μὲν προσανέδειξε τὸν ἡνίοχον νοῦν· ἐλάσει δὲ σῶον οὗτος τὸ ἅρμα της φύσεως· εἴγε μὴ, ὑπνώσας κατὰ τὸ στάδιον, ὑπὸ τῶν ἡδονῶν ἀναβληθείη. CAP. IV. Homo bonus et malus ex proposito. Beneficium est homini, posse admittere peccalum. Substantia quidem et natura pulcher est homo, Οὐσίᾳ μὲν καὶ φύσει ἄνθρωπος καλός, ὡς χρυσός, ὡς ut aurum, ut lapis pretiosus, ut opus Dei; bonus λίθος τίμιος, ὡς ἔργον Θεοῦ· ἀγαθὸς δὲ ἡ τοὐναντίον vero, aut contra malus, proposito: hæc enim ad- κακὸς προθέσει· ταῦτα γὰρ αὐτῷ παράκειται μὲν, ὡς jacent ei tanquam quæ fieri possunt. Qualitates πραχθῆναι δυνάμενα ποιότητές εἰσιν ἐπισυμβαί vero adveniunt et adjunguntur, secundum institu - νουσαι, κατὰ τὴν ἐγγινομένην ἀγωγὴν καὶ τῆς προtum quo ducitur, et secundum electionem propo- θέσεως αἵρεσιν· ὡς τὴν κακίαν ἐν πράξει μόνον συν siti; ut nequitia quæ in actione consistit solum, ισταμένην, πριν πραχθῆναι, μὴ ὑφεστάναι· ἐξουσίαν ante actionem non exsistit per se. Habet tamen μέντοι ἔχει κακίας ὁ ἄνθρωπος τῆς πραχθῆναι δυνα homo potestatem nequitiæ, quam potest operari: μένης, οὐχ ἵνα πράξῃ ταύτην, ἀλλ᾽ ἵνα μὴ πράξας habet, inquam, potestatem ejus, non ut eam ope- ἄριστος ἀναδειχθῇ. Εἰ γὰρ τοῦτο πράττειν τὴν ἐξου retur, sed ut non operans eam, optimus appareat. σίαν οὐκ εἶχε, φθόνον ἂν ἔδοξεν ὑπέχειν τοῦ δημιουρ Si enim non esset penes eum actio, videretur sub- γοῦ πρὸς ἐμπόδιον εὐδοκιμήσεως, καὶ πρὸς στέρησιν ire invidentiam Creatoris, ut haberet impedimen- ἐλευθεριότητος, ὡς οὐκ ἔχων ἐφ' ἑαυτῷ τὸ γενέσθα: tum approbationis, et privationem libertatis; ut ἀγαθός· ὡς τὸ δοκοῦν μεῖον κτῆμα ἀληθέστατον qui non haberet in potestate sua situm, ut esset τυγχάνειν τῆς φύσεως πλεονέκτημα. Νῦν μὲν γὰρ bonus; ut jam conditio partesque naturæ, quæ in ἥκιστα πρὸς βίαν ἡ κακία ἔπεισιν αὐτῷ, μὴ κατ' οὐσίαν homine inferiores videntur, verissime superiores υπάρχουσα· εἰ δὲ μὴ εἶχεν ἐξουσίαν αὐτῆς, οὐκ ἂν εἶχεν ac valentiores essent. Nunc autem nequitia minime ἐφ' ἑαυτῷ τὸ φεύγειν αὐτήν· φεύγει γὰρ οὐχ ὡς ἐν per vim subit, cum non sit secundum substantiam: τὸ μὴ ὄν, ἀλλ' ὡς ὑπ' αὐτοῦ γενέσθαι δυνάμενον. et si homo non haberet ejus potestatem, non esset penes eum fugere eam: fugit enim non tanquam exsistat quod non exstitit, sed tanquam id quod ab ipso fieri potest. Quomodo autem qui odit malum, quod optimum est comparet nisi illud quod facere poterat, volens recusaret? virtus enim in hominibus pene nihil aliud est quam recusatio ac declinatio vitii: temperatus enim est, qui non est intemperans; et justus, qui non est injustus; et similiter in aliis. Deus enim bonus est, non quia non facit injuriam, tametsi possit; sed quia solummodò beneficus est: quamobrem solus est bonus. In hominibus vero bonum ex fuga mali primum exsistit; cujus potestatem necesse est esse ei qui vult esse bonus, ut sit penes ipsum non facere malum. Etsi enim a perfecto præter fugam contrariorum requiruntur etiam actiones, fuga tamen et declinatio deterioris majus quid est ad probationem. Hinc ft, ut apud homines nemo vacuus a peccato reperiatur; quippe cum probatior sit homo propter difficultatem abstinendi a peccato: quandoquidem hoc potissimum modo signatur virtus; actionem autem bonam etiam apud valde malos reperimus. Πῶς δ' ἂν τὸ μισόκακον ἐκτήσατο κάλλιστον όν, εξ μὴ, οἷός τε ὢν τοιαῦτα πράττειν, ἑκὼν παρῃτεῖτο; ἀρετὴ γὰρ ἐν ἀνθρώποις σχεδὸν οὐδὲν ἕτερον ἢ και κίας παραίτησις· σώφρων γὰρ ὁ μὴ ἀκόλαστος· καὶ δίκαιος ὁ μὴ ἄδικος, καὶ τἆλλα παραπλησίως. Θεὸς μὲν γὰρ ἀγαθὸς οὐ τῷ μὴ ἀδικεῖν, εἰ καὶ δύναται, ἀλλὰ τῷ μόνον εὐεργετεῖν· διὸ καὶ μόνος ἀγαθός· ἐν ἀνθρώποις δὲ τὸ ἀγαθὸν πρῶτον τῇ φυγῇ τοῦ χείρονος συνίσταται· οὗ τὴν ἐξουσίαν ἀναγκαῖον παρακείσθαι, ἵν' ἐπὶ τῷ βουλομένῳ γενέσθαι ἀγαθῷ τυγχάνῃ τὸ μὴ ποιεῖν αὐτό· κἂν γὰρ ὁ τέλειος προσαπαιτεῖται καὶ πράξεις ἀγαθῶν πρὸς τῇ φυγῇ τῶν ἐναντίων, ἀλλὰ μεῖζον εἰς εὐδοκίμησιν ἡ φυγὴ τοῦ χείρονος. Οὕτω μὲν γὰρ τὸ μὲν ἄπταιστον παρὰ ἀνθρώποις οὐδαμῶς εὕροι τις ἂν, ὡς εὐδοκιμωτέρου τυγχά νοντος διὰ τὴν δυσχέρειαν τοῦ ἀπέχεσθαι τῆς ἁμαρ τίας· ἐπειδὴ τοῦτον μάλιστα τὸν τρόπον χαρακτη ρίζεται ἡ ἀρετή· πρᾶξιν δὲ χρηστὴν καὶ παρὰ τοῖς λίαν πονηροῖς εὑρίσκομεν. Liquet igitur beneficium esse homini potestatem Δῆλον τοίνυν, ὡς ἄνθρωπος εὐεργετείται τῇ ἐξου suscipiendi peccatum; a quo quidem se abstinens σίᾳ τοῦ πλημμελεῖν· οὗ γε ἀπεχόμενος, καὶ οὐχ Ποιότητες. Qualitates bonitatis scilicet et nequitiæ, sive virtutis et vitii, ut dicatur bonus vel malus. TURR. ་

ADVERSUS MANICHÆOS LIB. II. Στέρως, εὐδοκιμεί. Ελευθεριότητι τοιγαροῦν τετίμη- spectatur et probatur, et non aliter. Libera igitur ται ἄνθρωπος, ἀρετῆς τε καὶ κακίας τούτων φύσει τὴν γνῶσιν ἔχων, δυναμένων πραχθῆναι, πρὶν δὲ πραχθῆναι μὴ ὄντων· ποῦ γὰρ ἂν εἴη τὸ πραττό μενον, τοῦ πράττοντος μὴ ὑπάρχοντος; Ὥστε γίνεται - καὶ ἀπογίνεται κακία πραττομένη, καὶ μή. Αὐτίκα καὶ Θεὸς, ἀγαθὸς ὢν, καὶ μόνον εὐεργετεῖν εἰδὼς, κακὸν μὲν οὐδὲν δρᾷ· οὔτε δὲ ἀγνοίᾳ ἀπέχεται κακίας, οὔτε ἀδυναμία πάμπαν κεχώρισται ταύτης. Πῶς γὰρ ἀγνοεῖ ὁ διδάσκων μὴ πράττειν αὐτήν; Πῶς δὲ εύλογον δι᾿ ἀδυναμίαν Θεὸν ἀπέχεσθαι και κίας ἡγεῖσθαι, οὐ γὰρ ἀδυναμίᾳ τοῦ ἀδικῆσαι ἀγα Οὸς ὁ ἀγαθὸς, ἀλλὰ τελείᾳ τοῦ μὴ βούλεσθαι δυ νάμει. potestate virtutis et vitii honoratus est homo, labens natura horum cognitionem, quæ in actionem venire possunt, et prius quam veniant, non sunt: ubi enim erit quod agitur, si non est qui agat? Quare adest nequitia, cum est actio ejus; abest, cum non est. Continuo etiam Deus bonus cum sit, et solummodo beneficus, nihil mali facit, neque per ignorantiam abstinet a nequitia, neque quia deest potestas, omnino ab ea sejunctus est. Quomodo enim ignoret nequitiam, quam docet, non adhibere eam ad actionem? Quomodo rursus rationi consentaneum est existimare, quia desit potentia, Deus a nequitia abstineat? non enim ille qui est solus bonus, quia non potest injustus esse, bonus est; sed quia perfectam potestatem habet non volendi injustitiam. CAP. V. Deus non potest facere injustum. Mutatio hominis ad vilium. Impossibilis conversio unde. Εἰ δὲ λέγοιμεν, ὡς οὐ δύναται Θεὸς ἄδικόν τι ποιῆσαι, καλῶς δή φαμεν· τὸ μέντοι μὴ δύνασθαι οὐ πρὸς ἀσθένειαν ἕλκομεν, ἀλλὰ πρὸς ἀκρότητα τοῦ μὴ βούλεσθαι, καὶ πρὸς τὸ ἀμετάστατον τῆς τοῦ χείρονος παραιτήσεως· ἄτρεπτος γὰρ ἂν τὴν φύσιν, ἄτρεπτον ἔχει τὸ μὴ βούλεσθαί τι κακὸν ὁρᾶσαι· ὥστε δύναται μὲν, οὐ δρᾷ δὲ ἀτρέπτῳ τῇ τοῦ μὴ βούλεσθαι φύσει. Καὶ οὕτως οὐκ ἔστι κακία παρὰ Θεῷ οὐ μόνον τῷ μὴ ὑφεστάναι, ἀλλὰ μηδὲ τῷ πράττε σθαι. Ἐπειδὴ δέ πως ἀνθρώποις οὐκ ἔστιν ἄτρεπτος ἡ παραίτησις αὐτῆς, κἄν τις ἀναβεβήκει πρὸς ἀρε τὴν, πραττομένη μόνον εἶναι δοκεῖ, οὐχὶ δὲ καὶ μὴ πραττομένη προϋπάρχει. Οὕτω μὲν δὴ τὸν ἄνθρωπον τετίμηκεν ὁ Θεὸς, κατ' εἰκόνα ἑαυτοῦ δημιουργή σαντος αὐτόν· ἵν' ὥσπερ αὐτὸς ἐλευθεριότητι φύσεως ἀγαθὸς, οὕτω δὴ καὶ ὁ ἄνθρωπος Ελευθεριότητι προθέσεως ζηλωτὴς ὑπάρχῃ Θεοῦ, οὐκ ἀδυναμίᾳ φύσεως τοῦ ἁμαρτάνειν ἀπεχόμενος, ἐλευθεριότητι δὲ τὴν ἀρετὴν τιμῶν. Si autem dicamus, non posse Deum aliquid injustum facere, recte quidem dicimus; attamen, non posse, non ad infirmitatem referimus, sed ad summam perfectionem non volendi quod injustuin est, et ad immutabilem declinationem deterioris: cum enim sit secundum naturam immutabilis, immutabile est ei nolle quidquam mali facere. Quamobrem potest quidem, sed non facit natura immutabili non volendi malum: atque ita non est nequitia apud Deum, non solum quia non exsistit per se, sed quia nec est in actione. Quia vero hominibus quodammodo non est immutabilis recusatio nequitiæ, etsi quis ad virtutem ascendit; solum videtur esse nequitia, dum est in actione; non autem est ante actionem. Sic hominem Deus honoravit fabricans eum ad imaginem suam: ut sicut ipse libertate naturæ bonus est, sic homo libertate propositi imi:ator Dei esset; non abstinens a peccato, quia des": naturæ ipsi potestas, sed libertate propositi virtutem honorans. Ταῦτα δὲ σημαίνει μὲν αὐτάρκως, καὶ τὸ πολλὰς πολλάκις ἐν ἀνθρώποις εὑρίσκεσθαι πρὸς ἀρετὴν καὶ κακίαν μεταβολὰς, οἷς ἂν μηδέτερον τούτων παγίως ἐνυπάρχῃ χρονίῳ συνηθείᾳ· ὅσα μὲν γὰρ φύσεως ἀνάγκῃ ὁρῶμεν, τούτων μεταβολὴν οὐκ ἐπιδεχόμεθα· ὅσα δὲ λόγῳ προθέσεως ποιοῦμεν, ταῦτα ἄλλοτε ἄλλως ἐν ἡμῖν ἔχει πρὸς τὰς ἐγγινομένας τῇ προθέσει ροπάς. Οὐ τοίνυν φυσικὸν καὶ ἀναγκαῖον ἀνθρώποις τὸ ἁμαρτεῖν, ἀλλὰ προαιρετικὸν τὸ κα κοπραγεῖν. Σημαίνει δὲ καὶ ὁ πόνος τῆς ἀρετῆς τὸ προαιρετικὸν τῶν κεκτημένων αὐτήν· οἷς εἴ τι καὶ μικρὸν ἀμελείας ἐγγίνοιτο, κινδυνεύει τὰ κτῆμα. Εἰ δέ τις κατὰ τοῦ λόγου παράγοι τὸν βουλόμενον μὲν ἔστιν ὅτε φαύλων ἀπέχεσθαι, φάσκοντά γε μὴν ἀδυνάτως ἔχειν· μανθανέτω, ὡς χρόνιον μὲν καὶ κατὰ σῶμα πάθος οὐ ῥᾳδίως μετακινεῖσθαι πέφυκεν οὕτω δὴ καὶ τῆς ψυχῆς ἕξις οὐκ ἀγαθὴ, χρόνῳ πα γεῖσα, οὐκ εὐκολον ἔχει τῶν ἐν πολλῇ γε συνηθεία Κατὰ σῶμα πάθος Hæc autem satis abundeque declarant tot mutationes ad virtutem et vitium, quæ in hominibus sæpenumero reperiuntur, in quibus neutrum horum diuturna consuetudine fixe inest. Quæcunque enim necessitate naturæ facimus, horum mulaționem nou recipimus, quæcunque vero ratione propositi et deliberationis facimus, hæc in nobis variantur, et alias aliter habent ad propensiones quæ in proposito funt. Non igitur peccare, natlrale est et necessarium hominibus, sed voluntarium est maleficium. Declarat autem labor virtutis voluntarium eorum qui eam acquisiverunt; in quibus si paulum negligentiæ insit, periclitatur possessio virtutis parta. Si quis vero adversus hoc producat eum, qui vult quidem quandoque abstinere a pravis, dicit tamen se non posse; advertat ipse, quod sicut morbus corporis diuturnus non facile mutatur, sie animæ habitum non bonum tempore fixum non est facilis ratio depellendi in longinqua consuetudine; μετακ. Mutatur morbus, cui depulso morbo succedit sanitas, TERR

nisi majus aliquem bonum subeat, quo antegres- τὴν ἀποφυγήν· πλὴν εἰ μή τι μεῖζον ἀγαθὸν πάθος sum malum expellatur. Hinc fit, ut sæpe aliquis cum effrenate in turpe quoddam opus impetum fecisset, vel propositum esse adulterari, solo aspectu mariti, nctu cupiditatem repressit, aut memoria legum in mente revocata. Alius cum deliberasset latrocinari, metu supplicii cupiditatem coercuit. Sic peccata opera sunt affectionum, non autem ex natura efflorescunt. Honoramus autem omnes et amamus, qui æquitatis participes sumus, leges quæ maleficos sine ulla excusatione puniunt: sic communi opinione per opera confirmamus non cogi homines natura ad maleficia, sed quia proposito et deliberatione ea eligunt, supplicio dignos declarari. ἐπεισελθὸν τὸ προλαβὸν ἐκβάλοι. Αὐτίκα ὁρμήσας τις πολλάκις ασχέτως ἐπὶ φαύλην τινὰ πράξιν, ή τὸν ἄνδρα θεασάμενος τῆς γυναικὸς μοιχεῦσαι προθέμενος, ἀνεστάλη φόβῳ τῶν ἐλέγχων τῆς ἐπιθυμίας ἢ τῶν νόμων ἀναμνησθείς· ἄλλος, λῃστεῦσαι προθέ μενος, δέει τῆς τιμωρίας τὴν ἐπιθυμίαν ἐκόλασεν. Οὕτω παθῶν ἔργα τὰ ἁμαρτήματα, οὐ φύσεως ἐξανθήματα. Τιμῶμεν δὲ πάντες καὶ ἀγαπῶμεν, οἷς ἐπιεικείας μέτεστι, τοὺς νόμους κολάζοντας ἀπαραιτήτως τοὺς κακοπραγοῦντας· οὕτω κοινῇ δόξῃ διὰ τῶν ἔργων τιθέμεθα, μὴ βιαζομένους φύσει και κοπραγεῖν, αἱρουμένους δὲ προθέσει τῆς κολάσεως ἀξίους ἀποφαίνεσθαι. Cap. VI. Cogitationes aliquando bona, aliquande mala. Actio ab electione pendet. Sed quia Manichæi aliter etiam nituntur convincere duas naturas contrarias in nobis esse, quia aliquando quidem nos cogitanus mala, aliquando vero bona; advertendum est, quia naturalis cognitio utrorumque in nobis inest, necessario nos ad cogitationem eorum quæ cognoscimus, excitari, mullam quidem jacturam aut damnum facientes, sed potius totum lucrantes, præposito et antelato quod melius est. Quomodo enim in hominibus motus et excitatio ad melius testata esset, nisi utrumque naturaliter cogitari posset, justitia scilicet et injustitia? Cognitio namque necessaria est ad dijudicandum; cogitatio vero rimatur cognita; propositum autem, in quam partem vult, propendet: hæc vero non sunt partes animæ differentes, sed tanquam operationes ejus: non tamen inest oculo nostro naturaliter, ut videat aliud si accidat, vel actiones malas et bonas, ac neutrius causa fuerit; mnens enim aspectum recipit, visa dijudicat atque discernit: sic cogitatio necessario instar oculi movetur ad ea quæ fieri possunt, non movens animam ad ea per vim, sed cognitione naturali hæc attendens. Continuo quidem si volumus, simul contraria cogitamus; simul tamen contraria facere non possumus. Ἐπεὶ δὲ καὶ ἄλλως οἱ ἐκ τοῦ Μάνοντος πειρῶντα: δύο φύσεις εναντίας ἡμῖν οὖσας ἀπελέγχειν, τῷ ποτὲ μὲν ἡμᾶς ἐνθυμεῖσθαι φαῦλα, ἄλλοτε δὲ ἀγαθά· ἐπισημαντέον, ὡς, φυσικῆς ἐν ἡμῖν οὔσης τῆς γνώ σεως ἑκατέρων, ἀναγκαίως ἐπὶ τὴν ἐνθύμησιν, ὧν γινώσκομεν, κινούμεθα, ζημιούμενοι μὲν οὐδ᾽ ὁτιοῦν, κερδαίνοντες δὲ τὸ πᾶν τῇ τοῦ καλλίονος προτιμή σει. Πῶς γὰρ ἂν ἡ ἐπὶ τὸ κρεῖττον ἀνθρώποις ἐκούσιος ἐμαρτυρήθη κίνησις, μὴ τῆς ἐνθυμήσεως έκατέροις φυσικῶς ἐπιβαλλούσης, ἀδικίᾳ τε καὶ δικαιοσύνῃ; Ἡ μὲν γὰρ γνῶσις ἀναγκαία πρὸς διάκρισιν· ἡ δὲ ἐνθύμησις ψηλαφᾷ τὰ ἐγνωσμένα· ἡ δὲ πρόθε σις ἐφ' δ βούλεται ῥέπει· ταῦτα δὲ οὐχὶ μέρη ψυχῆς διάφορα, ἀλλ' ὡς ἐνέργειαι ταύτης· οὕτω μέντοι τῷ ἡμετέρῳ ὀφθαλμῷ πρόσεστι φυσικῶς τὸ ὁρᾶν ἄλλο εἰ τύχοι, ἢ πράξεις κακάς τε καὶ ἀγαθὰς, καὶ οὐδ ετέρων αἴτιος ἂν εἴη· διαδέχεται γὰρ ὁ νοῦς τὴν ὄψιν, καὶ διακρίνει τὰ δρώμενα· οὕτω δὴ καὶ ἡ ἐνθύμησις ὀφθαλμοῦ δίκην ἀναγκαίως κινεῖτα: πρὸς τὸ γενέσθαι ἐνδεχόμενα, οὐ βιαζομένη πρὸς αὐτὰ τὴν ψυχὴν, ἀλλὰ γνώσει φυσικῇ ἐπιβάλλουσα τούτοις. Αὐτίκα ἅμα μὲν, ἐὰν θέλωμεν, τἀναντία ἐνθυμούμεθα, ἅμα δὲ τἀναντία πράττειν οὐ δυνάμεθα. Οὕτως ἡ μὲν πρᾶξις ἀφώρισται τῇ αἱρέσει τῆς προθέσεως· ἡ δὲ ἐνθύμησις τὴν φυσικὴν γνῶσιν ἀρετῆς τε καὶ κακίας μαρτυρεῖται· εἰ γὰρ μὴ ταῦτα προεγινώσκομεν, οὔτ᾽ ἂν ἐνεθυμήθημεν, οὔτ᾽ ἂν τὸ κρεῖττον εἱλόμεθα· στερόμενοι τῷ πάντως In hunc modum actio quidem electione propositi decreta est; cogitatio vero naturalem cognitionem virtutis et vitii testatur: nisi enim hæc præcogno-· sceremus, nec ea cogitaremus, neque quod melius est, eligeremus, prægressa omnino electione deterioris, pravis institutis anticipati. Quamobrem ma- προαιρεῖσθαι τὸ χεῖρον, ἀγωνίαις φαύλοις προειλημ is est studendum et laborandum hominibus in educatione filiorum, quam agricolis in incremento arborum. Interpretari igitur cogitationem nostram indicium esse duarum naturarum contrariarum, perinde est ac si quis diceret, esse aspectum mistionem omnium colorum, quia in hæc omnia aciem intendit. Quod igitur necessario accepit homo ut posset peccare, sic a Deo factus, ut non aliter posset ex virtute vivere; id quod Deus cum esset bonus et non invidus, naturæ insitum esse voluit et quod propter ea quæ injuste apud ho- (27°) Desideratur tŕv. Edit. μένοι. Διὸ δὴ μᾶλλον ἀνθρώποις σπουδαστέον περὶ τὴν τῶν παίδων ἀνατροφὴν ἢ γεωργοῖς περὶ (27') τῶν φυτῶν αὔξησιν. Τὸ τοίνυν τὴν ἐνθύμησιν ἡμῶν εἰς τεκμήριον λαμβάνειν δύο φύσεων εναντίων, παραπλήσιον ἂν εἴη ὥσπερ εἴ τις φαίη τῶν χρωμάτων ἁπάντων κρᾶσιν εἶναι τὴν ὄψιν, ἐπειδὴ τούτοις ἅπα σιν ἐπιβάλλει. Ὅτι μὲν οὖν ἀναγκαίως τὸ ἐξεῖναι ἁμαρτάνειν εἴληφεν ἄνθρωπος, οὕτω γενόμενος, ὡς οὐκ ἂν ἑτέρως τὸ κατορθοῦν δύνασθαι κτησάμενος ο ὅπερ Θεὸς ἀγαθός τε καὶ ἄφθονος ὑπάρχων ἐντέθεικε τῇ φύσεις καὶ ὅτι τέως διά γε τὰ παρὰ ἀνα

ADVERSUS MANICHEOS' LIB. II. θρώποις ἀδικήματα οὐδεμία ἀνάγκη ὕλην άναρχον mines funt: nullo pacto necesse est pulare maκαὶ κακίαν δοκεῖν ἀντιπαρατάττειν Θεῷ· οὔτε μὴν ὅλως κατ' οὐσίαν ὑφεστηκέναι νομίζειν κακίαν, ἀλλ᾽ ἐν πράξει τὴν ὑπόστασιν ἔχειν, διὰ τῶν προειρημέ νων ἀποδέδεικται. Cap. VII. Objectiones Λοιπόν δή περί τε τῆς πανσόφου διοικήσεως τοῦ Θεοῦ, καὶ περὶ τῶν μάτην εἰς κακίαν πρὸς τοῦ Μάνεντός διαβληθέντων δημιουργημάτων, ῥητέον ὡς δύο ναμις. 'Αταξίαν δὴ πολλὴν ψηφίζεται τῶν καθ' ἡμᾶς πραγμάτων, πλοῦτόν τε καὶ πενίαν, ὑγείαν τε καὶ νόσον, ὡς ἄνισα διαβάλλων· ἔτι μὴν καὶ τὸ πολλάκις τὸν μὲν κακοῦργον διαφεύγειν τὴν τῶν νόμων τιμωρίαν, τὸν δ᾽ ἀναίτιον τιμωρεῖσθαι, καὶ τοὺς φαύλους ἔστιν ὅτε τῆς κατὰ τῶν ἄλλων ἀρχῆς ἐπιβαίνειν. Ρητέον τοίνυν, ὅτι παρήκται πρὸς τοῦ δημιουργήσαντος ἄνθρωπος εἰς τὸν βίον, ἐμπορευόμενος ἕτερον οὐδὲν ἢ μόνην εὐσέβειάν τε καὶ ἀρετήν. Ταῦτα γὰρ κτησάμενος μὲν, καλῶς ἂν δι ανήξηται τόνδε τὸν βίον· ἀμελήσας δὲ τούτων, χαλεπῶς ἂν διαβαπτισθείη πλανώμενος. Τροφὴν δὲ σώματος καὶ ἐνδυμάτων περιβολὴν, καὶ τὴν ἄλλην σκέπην δέδωκεν ὁ Θεὸς αὐτῷ οὐχ ὡς (29') προηγούμενα δῶρα, ἀλλ' ὡς ἀναγκαῖα πρὸς τὴν ἐνταῦθα τοῦ εἶναι σύστα σιν· ἵνα μετὰ σώματος ὑπάρχων τὸ μὲν ζῇν διὰ τούτων ἔχῃ, τὸ δὲ πονεῖν καὶ κτᾶσθαι τὰ ῥηθέντα αόκνως μετίῃ. Φῶς δὲ περιεποίησε σωματικὸν, καὶ κατάλληλον αὐτοῦ τῇ φύσει, καὶ ἀέρα πρὸς ἀναπνοὴν, καὶ ὕδωρ, καὶ τὰ ἄλλα δὴ ὅσα ἀναγκαῖα· ταῦτα γὰρ κοινὰ μὲν φυσικῶς ἅπασιν ἀνθρώποις ὑπάρχει παρὰ Θεοῦ· καὶ οὐκ ἄν τις φαίη, ὡς τῷ πένητι ἔλαττον τοῦ φωτὸς μέτεστι ἢ τῆς τῶν ὑδάτων χορηγίας, οὔτε μήν τῆς πρὸς τὸ ζῆν φυσικωτάτης ἀναπνοῆς· καὶ ἀναγκαίαν δὲ τὴν τροφὴν, εἰ καὶ μὴ ἄνευ ἱδρῶτος πορί ζεται, ἀλλ' ὅμως κοινὸς τοῖς πᾶσι τῆς πρὸς τὸ ἀναγκαίως ζῇν χορηγίας ὁ τρόπος. Χρυσός τε καὶ ἄργυρος, καὶ λίθοι τίμιοι, παρ' αὐτοῦ καὶ ταῦτα τοῖς κεκτημένοις ὑπάρχει· οὐ μὴν πλέον τι συμβάλλοιτ' ἂν πρὸς τὴν προειρημένην εμπορίαν, εἰ μὴ καὶ μᾶλλον ἐμποδίσειεν ἄν. Ομως δὲ οὔτε πενίᾳ ἀν έφικτος ἡ προτεθεῖσα παρὰ Θεοῦ τοῖς ἀνθρώποις πορεία, οὔτε πλούτῳ μᾶλλον ῥᾳδία· ἀλλ᾽ ἀμφοτέρως ἔνεστι τοῖς με σπουδαιοτάτοις τὴν προκειμένην τε μεῖν ὁδόν· πενία μὲν γὰρ διὰ καρτερίας καὶ ἐλευθεριότητος, πλοῦτος δὲ διὰ μετριοφροσύνης καὶ τοῦ προτιμῶν τῶν δοθέντων τὸν δεδωκότα, κατορθώσειεν ἂν τὸ σπουδαζόμενον, ὡς μήτε τὸν πτωχεύοντα δυσχερείας ἄνευ καὶ πόνων ἐπιβάλλειν τῷ κατορθώ ματι· δεῖσθαι δὲ προσεχείας, εἰ καί τις αὐτῷ πρόσεστιν ἀφροντιστία, πρὸς τὸ μὴ τῆς πτωχείας χάριν ἀνελεύθερόν τι μὲν δρᾶσαι, ἀγανακτήσαντα δὲ πρὸς ταύτην διελέγξαι τὴν οἰκείαν πρόθεσιν, ὡς μᾶλλον ἂν Θεοῦ τιμῴη τὰ πρὸς αὐτοῦ διδόμενα· μήτε τὸν περιουσίαν πλείστην κεκτημένον ὠνίου τρόπον ἑαυτῷ δύνασθαι εὐσέβειάν τε καὶ ἀρετὴν πορίσασθαι, ἀλλὰ Ρητέον. κ. τ. λ. Vide infra in Supplementis ed bios Titi Bostrensis libros, ubi $ 1l ex Paralle sis Damascenicis descriptus exhibetur hic locus. Παρήκται. Parall. 1. c., παρήχθη. Mor ibid. teriam principio carentem et nequitiam resistere Deo; nec existimare penitus secundum substantiara per se exstitisse nequitiam, sed in actione consi stere, superius demonstratum et conclusum est. circa Providentiam, Deinceps de sapientissima Dei gubernatione, ct de iis quæ inaniter et temerarie a Manichæo in criminibus ad asserendam nequitiam objeeta sunt, pro viribus dicendum est. Multam perturbationen ordinis in nostris rebus accusat. Divitias el paupertatem, sanitatem et invaletudinem, tauquam sit in eis inæqualitas, criminatur. Item illud, sæpe maleficum supplicium legum effugere, innocentem vero puniri, quandoque etiam improbes imperium in alios invadere. Dicendum igitur est, productum esse hominem ab auctore suo in hanc vitam, ut nullum aliud negotium ageret, quam ut solanı pietatem et virtutem, compararet. Hæc enim si acquisivisset, recte banc vitam tranaret. His vero neglectis, periculose demergeretur deceptus. Alimentum autem corporis, et vestitum, et reliquum tegumentum dedit Deus ipsi non tanquam dona præcipua, sed tanquam necessaria ad vitam hic tuendam; ut dum corpus habet, tum horum præsidio vivat, tum impigre laborem suscipiat, et quæ dicta sunt, paret Lumen autem ascivit ei corporeum naturæ ejus conveniens, tum aerem ad ducendum spiritum, et aquam et quæcunque alia necessaria: hæc enin: auctore Deo communia sunt naturaliter cum omnibus hominibus; nec ullus dicere possit minus .uninis impartiri pauperi, neque minus aquæ sup pedilari, neque minus aeris ad respirationen quæ est ad vivendum maxime naturalis, et alimentuni necessarium, tametsi non sine sudore suppedital. Aurum autem et argentum et lapides pretiosos qui habent, ab ipso accipiunt. Non tamen plus conferre possint ad facultatem, quam superius diximus, nisi magis etiam impedire. Tamen neque profectio hominibus a Deo proposita, paupertate impeditur, neque divitiis facilior efficitur. Sed utraque conditione studiosis et maxime industriis ac gnavis licet constitutam viam et destinatam conficere: paupertas enim per tolerantiam et libertatem, opulentia vero per modestiam et cultum honoremque auctoris bonorum quem anteponit bonis ipsis, perficere po test quod studet et laborat; ut neque pauper sine difficultate et laboribus assequatur virtutem; sed egeat studio et accuratione, si qua in ipso inest incuria, ne propter paupertatem aliquid illiberale faciat, et dum iniquo animo fert paupertatem, animum suum ac voluntatem patefaciat; ut qui magis quam Deum, honoret ea quæ a Deo dantur: nequo qui divitiis alluit, possit sibi instar rei venalis, pietatem et virtutem comparare; quin potius plus διανήξαιτο. (29') Οὐχ ὡς. Hæc addidimus, et sententia por stulante, et versione ita exhibente. EDIT.

in hac re sudandum ei sit: magis enim hic, ut par πλείονος ἱδρῶτος πρὸς τοῦτο δεῖσθαι· χειμάζεσθαι est, fuctuat, et tanquam tempestate jactatur miens, cura et sollicitudine in bona externa, et in animam partita: et nisi existimet esse opes omnino πάρεργον, ἔργον vero solum amicitiam cum Deo, demergetur in amentiam integram; non intelligens se, primo et solo bono relicto, servire mortuis diviliis, quas cum reliquerit aliis, ipse abibit. γὰρ μᾶλλον τὸν τοιοῦτον εἰκὸς τὴν διάνοιαν, τῇ φρον τίδι μεριζόμενον πρός τε τὰ ἐκτὸς πρός τε τὰ περὶ τὴν ψυχήν· ὡς, εἰ μὴ πάρεργον εἶναι παντελῶς τὸν πλοῦτον οἰηθείη, ἔργον δὲ μόνον τὴν πρὸς Θεὸν φιλίαν, βαπτισθήσεται πρὸς ἄνοιαν παντελή, μὴ συνιείς, ὡς, τὸ πρῶτον καὶ μόνον ἀγαθὸν Βάσας, δουλεύει νεκρῷ πλούτῳ, ὃν ἀπολιπών ἄλλοις οἰχήσεται. CAP. VIII. Pauperis et divilis discrimen. Improbus quare dives. Ex æquo igitur vacat periculo via virtutis; neque diviti, neque pauperi impedita. Inter se autem dives et pauper solum differunt externarum rerum accessione, quæ nihilo plus valet ad id quod propositum est, adipiscendum: atque hoc quidem necessario divina sapientia disposuit. Quando enim pauper exercetur ad tolerantiam capiendam, videns apud alium opulentiam; animus etiam divitis exploratur tenuitate pauperis; inutiles enim sunt opes, si non adsit paupertas: cui enim benigne faciet opulentus? et paupertas non est spectata et probata, nisi adversante opulentia. Denique neque divitem esse beatum est, neque pauperem esse miserum quandoquidem solus ille cui accedit firma animæ secundum virtutem felicitas, sive dives sive pauper sit, compos ejus est cujus causa a Deo faetus est homo: ut jam opus sit a Deo accipere, ut sit; a se vero accipere, ut bonus sit, adjuvante Deo: vult enim Deus, ut homo cum sit rationis particeps, habeat aliquid a se ad gloriosam fiduciam. Ακίνδυνος μὲν οὖν ἐπίσης οὔτε πλουσίῳ οὔτε πένητι τῆς ἀρετῆς ἡ πορεία, οὐ μὴν οὐδ᾽ ἀνέφικτος οὐδενὶ τούτοιν· ἀλλήλων δὲ διαφέρουσι μόνον τῇ τῶν ἔξωθεν περιβολῇ, μηδὲν ἐχούσῃ πλέον πρὸς τὸ προ κείμενον· ἀναγκαίως καὶ τοῦτο τῆς τοῦ Θεοῦ σοφίας διαθείσης. Ο τε γὰρ πένης διαγυμνάζεται πρὸς καρτερίαν, πλοῦτον παρ᾽ ἄλλῳ βλέπων, καὶ ὁ πλούσιος δοκιμάζεται τὴν γνώμην τῇ τοῦ πτωχεύοντος ἐντε λείᾳ· πλοῦτος μὲν γὰρ μὴ παρακειμένης πτωχείας ἄχρηστος· τίνα γὰρ εὐποιήσει; καὶ πενία ἀδόκιμος μὴ ἀντικειμένου πλούτου. Ολως δὲ οὔτε τὸ πλουτεῖν μακάριον, οὔτε τὸ πένεσθαι ἐλεεινόν· ἐπειδή γε μόνος ἐκεῖνος μακάριος, ᾧ πρόσεστιν ἡ βέβαιος τῆς ψυχῆς κατ' ἀρετὴν εὐπραγία, κάντε πλούσιος, κάντε πένης ὑπάρχῃ ὁ τοιοῦτος, ἧς ἕνεκεν πρὸς Θεοῦ ἄνθρωπος γεγένηται· ὡς δέον παρὰ μὲν Θεοῦ τὸ εἶναι λαβεῖν, παρ' ἑαυτοῦ δὲ τὸ ἀγαθὸν προσγενέσθαι λαβεῖν, συν εργοῦντος Θεοῦ· βούλεται γὰρ Θεὸς καὶ παρ᾽ αὑτοῦ τὸν ἄνθρωπον ἔχειν ἄν τι, λογικὸν ὄντα πρὸς ἔνδοξον παῤῥησίαν. Ὥστε οὐ θαυμάσομεν οὐδὲ μακαριοῦμεν ἄνδρα πλούσιον κακοπραγοῦντα· οὐδὲ διαπορήσομεν, ὅτι πλουτεῖ τοιοῦτος ὢν πρὸς τὴν τοῦ Θεοῦ πρόνοιαν. Τί γὰρ ὑπάρχει πλέον ἀνδρὶ πονηρῷ πλουτοῦντι; Τί δε οὐκ ἔλαττον αὐτῷ πρόσεστιν; ἀγρυπνίαι μὲν καὶ κίνη δυνοι διὰ τὰ χρήματα, λύπαι δὲ τῶν ἀναλισκομένων μείζους ἤπερ ἡδοναὶ τῶν ποριζομένων· οὐ γὰρ οὕτω τὸ παρὸν εὐφραίνει, ὡς τὸ ἀπὸν λυπεῖ· καὶ ἀεὶ τὰ τῆς ἐπιθυμίας συναύξεται τῷ πλούτῳ, ὡς τὸν λογι σμὸν ἀδιαλείπτως συνοικεῖν ἀσχέτῳ πάθει, τὸ δὲ σῶμα πολλάκις συγκατατήκεσθαι τῷ λογισμῷ· τὸ δὲ δοκοῦν πλεονεκτημα τοῦ περιουσίαν κεκτημένου χαλεQuocirca non admirabimur, neque beatum prædicabimus virum divitem maleficia committentem: neque stupebimus contra Dei providentiam, quod, qui talis est, divitiis alluat. Quid enim amplius habet vir improbus dives? Quid vero non minus habet? vigiliae enim et pericula propter pecunias; dolores vero de consumptis majores, quam voluptates de acquisitis non enim tam delectat quod adest, quam cruciat quod abest, et semper cupiditas divitiisĵ augetur: ita ut sine intermissione cogitatio habitet cum affectione effrenata, corpus vero sæpenumero cogitatione contabescat. Demum quæ videtur præstantior conditio affluentiain opum possi- πώτερον τυγχάνει ή μειονέκτημα· τρυφῶν γὰρ dentis, difficilior et molestior est quam conditio egentis: ille enim deliciis et mollitia cubilis utens, quandoque in varios morbos incidit, cum pauper siccitate victus necessarii valetudinem corpori ascivit. At quis dicat non esse corpus excellentius et magis honoratum quam bona externa? Quod si habitudo corporis valentior in iis perseverat qui necessariis moderate utuntur; iis vero qui se ad immoderatas delicias dimittunt, simul robur et firmitas corporis relaxatur; annon liquet hac parte et hac ratione inferiores esse divitias paupertale? præterquam si quis reperiatur qui egeat necessariis; Nunquid voluptas ciborum sumptuosorum perForte τρυφαίς. EDIT. καὶ εὐνῆς ἀπαλότητι χρώμενος, εἰς ἀῤῥωστίας ἔστιν ὅτε ποικίλας ἐμπίπτει· τοῦ δὲ πένητος τῇ ξηρότητι τῆς ἀναγκαίας διαίτης τὸ ὑγιαῖνον τῷ σώματι ποριζό μενον. Καίτοι τίς ἂν φαίη, ὡς οὐχὶ τὸ σῶμα τῶν ἐκτὸς προτιμότερον; Εἰ δὲ τοῖς τὰ ἀναγκαῖα μετρίοις ἐῤῥωμενεστέρα τοῦ σώματος ἕξις διαμένει, τοῖς δὲ πρὸς ἄμετρον τρυφὴν κεχαλασμένοις, συγκατάγε ται καὶ τοῦ σώματος ὁ τόνος· πῶς οὐκ ἔνδηλον, ὡς κατὰ τοῦτο καὶ ἔλαττον τῆς πενίας ὁ πλοῦτος; πλὴν εἰ μή τις εὑρεθείη καὶ τῶν ἀναγκαίων προσδεὴς, ὅπερ οὐδέποτε τῷ κατ' ἀρετὴν σπουδαίῳ συμβαίνει. quod quidem nunquanı studioso virtutis accidit. "Αρα δὴ τῶν πολυτελῶν ἐδεσμάτων ή ηδονή συν

ADVERSUS MANICULOS LIB. 11. διαμένει τῇ αἰσθήσει τῶν ἀεὶ κεχρημένων, ἢ δὴ λίαν manet cum sensu eorum qui semper usi sunt eis, εὐτελίζεται τῇ χρονία συνηθεία; ὡς μηδὲν ἔχειν τοὺς τοιούτους πλέον, ὅπερ εἰς τρυφὴν προσαγάγωνται· ἀεὶ γὰρ τὸ σύνηθες ευκαταφρόνητον. Τῷ δὲ πένητι τὸ μὲν εὐτελὲς διὰ τὴν ὑγείαν ἥδιστον, τὸ δὲ πολυτελές, εἴ ποτε γένοιτο, ξένον καὶ καινότατον εἰς ἀνειμένην ἀπόλαυσιν· ὥστε κατὰ τοῦτο τοῖς ὀρθοῖς λογισμοῖς ὁ χρώμενος εὕροι ἂν πλέον ἔχοντα τοῦ πλουσίου τὸν πένητα. Νόσος δὲ καὶ ὑγεία παραπλησίως ἀναγκαῖα· ἥ τε γὰρ ὑγεία πρὸς ἀδικίαν τοῦ ἔργου τῆς ἀρετῆς, ἥ τε νόσος ἔστιν ὅτε πρὸς ἀνατροπὴν ἁμαρτίας· βοηθεῖται γὰρ πολλάκις ὁ λογισμὸς τοῖς ἔξωθεν κύμασιν. *Αλλως τε τῶν ἀρρωστημάτων ἡ πεῖρα τῆς τοῦ ὑγιαί νειν εὐεργεσίας ἀναμιμνήσκει πρὸς εὐλάβειαν. Ην δ᾽ ἂν καὶ λίαν εὐκαταφρόνητος, εἰ καθ᾿ ἑαυτὴν καθ όλου διέμενε, τῷ μηδὲν ἐνδέχεσθαι παρεμποδίζειν αὐτήν. CAP. IX. Jusius agrolans. an valde vilis efficitur diuturno usu? ut jam nihilo plus habeant isti in eo, quod ad delicias et volupta. tem adhibent semper enim quod consuetum est, facile contemnitur. Pauperi autem quod tenue et vile est, propter sanitatem suavissimum est: si quando vero sit ei, quod sumptuosum est, peregri. num et novum ducit ad fruendam relaxationem: ut hac ratione, qui recte 'cogitet, pauperem reperiat præstare diviti. Morbus autem et bona valetudo æque necessaria sunt. Sanitas enim valet interdum ad injustitiam et offensionem virtutis, morbus item aliquando ad evertendum et refutan - dum peccatum valet: juvatur enim sæpenumero ratio externis fluctibus. Interdum experientia invaletudinis de beneficio bonæ valetudinis admonet ad declinandum maleficium. Esset autem despecta sanitas, si universe per se permaneret, nibilque quod eam impediret, posset contingere. Malefici cur non puniantur. Si autem ille quidem justus ægrotet, hic vero audax bene valeat; ille quidem cohibetur unda adjutus, ut vita ejus querela et reprehensione careat; hic vero tanquam desperatus traditus est peccatis. Si rursus audax et valde impius morbo conflictetur, justus vero firma valetudine sit; punitur ille quidem sensu supplicii, non ut juvetur, sed ut alios exemplo juvet; hic vero, tanquam qui solutis vinculis mansuete versari potest, sine ægroΕἰ δ' ὁ μὲν ἐπιεικής νοσοίη, υγιαίνοι δὲ ὁ θρασύς· ὁ μὲν κατέχεται, τῷ κύματι βοηθούμενος, πρὸς τὸ ἄμεμπτον τῆς ἑαυτοῦ ζωῆς· ὁ δὲ παραδέδοται τῷ πλημμελεῖν ὡς ἀπεγνωσμένος. Εἰ δ' αὖθις ὁ θρασὺς καὶ λίαν ἀσεβὴς περιπίπτοι, ὁ δὲ ἐπιεικής υγιαίνοι ὁ μὲν οὐχ ἵνα βοηθηθῇ πρὸς αἴσθησιν κολάζεται, ἀλλ' ἵνα χρησιμεύσῃ τοῖς ὁρῶσι πρὸς ὑπόδειγμα· ὁ δὲ, ὡς δίχα δεσμῶν ἡμέρως ἀναστρέφειν δυνάμενος, ἄνοτος διαμένει· εἰ καὶ ὅλως ἑκάτερα πανταχού χρήσ σιμα, καὶ ἄθλιος ὁ τὴν Πρόνοιαν ἐντεῦθεν ἀρνούμενος tatione perseverat. Quamvis utraque prorsus ubiἢ διαβάλλων· μόνη γὰρ ολέθριος ἐκείνη νόσος, ἡ τὴν διάθεσιν τῆς ψυχῆς πρὸς ἀποτροπὴν ἀρετῆς κακοῦσα. Οἷς οὖν ὁ λογισμὸς ἀθῶος διαμένοι, εἶτ᾽ οὖν καὶ ὑγιαί νοι τὸ σῶμα, αἰσθήσονται ἑκατέρου τὸ χρήσιμον· εἰ γὰρ μὴ πάντως κολάζοι τὸν κακοπραγούνται νόσος, ἐπειδὴ καὶ τοὺς νόμους ἔστιν ὅτε διαφεύγουσι και κοῦργος· ἆρ᾽ οὖν οὐκ ἂν εἴη διὰ τοῦτο κώλυμα τῆς κακουργίας ὁ νόμος, ἐπειδὴ μὴ διὰ πάντων πρόεισι τῶν ὑποκειμένων; ἢ τὸ θαῦμα τῆς τοῦ Θεοῦ σοφίας ἐντεῦθεν ὡς πανταχόθεν ἀναδείκνυται; Εἰ μὲν γὰρ πάντως δῆλον ἦν, ὡς οὐδαμῶς ἐνδέχεται διαφεύγειν τῶν νόμων τὴν κόλασιν τὸν ὅ τι δήποτε τῶν ἀπὸ ηγορευμένων διαπραττόμενον, κίβδηλον ἂν καὶ λίαν ἀδόκιμον ἦν τὸ ἄπρακτον τῆς ἁμαρτίας· πάντες γὰρ ἂν δέει τῆς τιμωρίας, οὐχὶ μίσει τῆς κακουργίας, ἀπείχοντο. Χρὴ δὲ τὸν σπουδαῖον μισεῖν τὸ ποιῆσαι μᾶλλον ἢ παθεῖν, κἂν μὴ δικαίως συμβαίνοι. bum magis odisse maleficium facere, quam maleficii Ἐντεῦθεν διαφεύγουσι τους νόμους τῶν κακούργων οἱ πλείους, ἐπειδή γε κόλασις οὐχ αὕτη τῶν ἁμαρτανόντων ἐστίν, οἴησις δὲ μόνον τιμωρίας· θάνατος γὰρ ὁ κατὰ φύσιν καὶ δίχα κολάσεως ἂν ἐπέλθοι. Ὥστε ἄλλη μὲν ἔστι τοῖς παρανομοῦσιν ἡ ἄφυκτος τιμωρία· διαφεύγουσι δὲ τὴν ἐφ' ἡμῶν οἱ πλείους, ἵνα τὸ ἐνδε χόμενον τοῦ λαθεῖν βάσανος γένηται τοῦ ἀνθρωπίνου λογισμοῦ· καὶ καθόλου ἐπί τε κλέπτοντος καὶ ψευδομένου, καὶ τὰ μείζω τῶν κακῶν θρᾶν ἐπιχειρούντων τὸ ῥηθὲν παρεκτείνεται. que utilia sint; et misèr, qui Providentiam hine negat aut accusat: ille enim morbus solus morti - fer est, qui auimam ad evertendam virtutem male aſſicit. In quibus igitur ratio salva et incolumis perseveral, sive agro corpore sive sano sint, utriusque utilitatem sentient: etsi enim non omnino morbus maleticum puniat, siquidem leges etiam interdum malefici effugiunt; an propterea desinet lex esse impedimentum maleficis, quia non per omnes legi subjectos procedit? An admiratio sapientiæ Dei hinc etiam sicut undique declaratur? Si enim penitus constaret, nullo pacto posse hominem effugere supplicium legum, qui quodcunque lege vetitum est admitteret; abstinere peccato, non esset spectatum ac probatum, sed adulterinum et incertum: omnes enim metu supplicii, non odio maleficii abstinerent. Oportet autem honestum et propœnas dare, quam vis injuste. Hinc fit ut major pars maleficorum leges effu - gial, quoniam non est hoc supplicium delinquentium, sed opinio tantum vindicationis: mors enim naturalis sine supplicio etiam adveniet. Quare alia est ultio et supplicium delinquentium, cujus eft:- gium reperire non possunt: evadunt autem plures ex nostra vindicta, ut posse latere tormentum et cruciatus humanæ cogitationis efficiatur. Et universe quod dictum est, ad furantem et mentientem et graviora maleficia committentes porrigitur. |

Φαίη δ' ἄν τις, ὡς πλέον ἂν ἐβασανίσθη τῶν ἀνα θρώπων ή πρόθεσις, εἰ μηδεὶς κακοῦργος ἐλεγχόμενος ἐτιμωρεῖτο· γέγονε δὲ τοὐναντίον ἄντικρυς προτροπή τοῦ κακοπραγεῖν τὸ μὴ καταλαμβάνεσθαί ποτε πρὸς τῶν νόμων ἐνίοις τῶν μετιόντων τὰ κακά· ὅθεν ἑκάτερον ἀναγκαῖον, καὶ τὸ παρεμπίπτειν τὸν κακούργου εἰς ἀνατροπῆς ὑπόδειγμα, καὶ διαφεύγειν βάσανον λογισμοῦ. Ελευθέρῳ γὰρ τῷ ἀνθρώπῳ πρὸς αἵρεσιν ἀρετῆς καὶ κακίας, οὕτω πρὸς Θεοῦ γενομένῳ, Εξω-- δεν προϋπάρχει· καὶ τὸ βοηθεῖσθαι καὶ ἐρείδεσθαι τρόπον τινὰ τὴν διάνοιαν, οἷον διὰ φόβου καὶ ἀφοβίας, προτροπῶν τε καὶ ἀποτροπῶν, νόσου τε καὶ ὑγείας, πενίας τε καὶ πλούτου, καὶ πάντα τὰ ἀντικεῖσθαι ἀλλήλοις δοκοῦντα, συμφώνως πρὸς ἐν τείνει, ὡς ἂν τὸν ἀνθρώπινον νοῦν διαγυμνάζοι μηδὲν ἀποκαθεύ δειν, ἐντεῦθεν δὲ κἀκεῖθεν κατακρουόμενον, διεγρη - γορέναι πρὸς τὸ ἔργον τῆς εὐσεβείας καὶ τῆς ἀρετῆς. Εἰ δὲ καὶ κολάζεσθαί τινα συμβαίνοι, οὐκ ἀναίτιον μόνον, ἀλλὰ καὶ θαυμάσιον ἄνδρα, καὶ δίκην ἀρετῆς ἀπαιτεῖσθαι τοῦτον, τί ἂν βλάβος προσαγάγοι τῷ πάν σχοντι; διελέγχει μὲν γὰρ τοὺς ποιοῦντας, οὐ βλάπτει δὲ τὸν ὑπομένοντα, κἂν ἕως θανάτου φέρηται τὰ τῆς αλόγου τιμωρίας. Φθάσας γὰρ ἔγε τοιοῦτος, νεκρό. τητι τὰ πρὸς τὸν βίον μεμελέτηκεν· ᾧ γὰρ μηδὲν μὲν ἡδὺ τῶν τοῖς πολλοῖς, ἢ ἀηδὲς, πῶς οὐχὶ νεκρὸς τοῦ βίου καὶ πρὸ θανάτου ὄγε τοιοῦτος καθέστηκεν; εἰς χάριν τήν γε νομιζομένην ἐπιβουλήν δεχόμενος, ᾗ μετὰ τὸν παρόντα βίον προσδοκᾷ μείζοσιν ἀγαθοῖς ἐντεύξεσθαι, ὧν ἀπολιπεῖν δοκεῖ, ἐφ᾽ ἃ πρὸς τῶν Sed dicet aliquis, magis torqueretur conscientia η hominum, si nullus maleficus deprehensus puniretur: contra vero evenit ut plane sit hortatio quædamn ad maleficium faciendum, quosdam maleficos aliquando non comprehendi a legibus: unde utrumque necessarium est, et incidere maleficum in leges, ac comprehendi ad exemplum vitandi maleficii; et effugere tormentum et cruciatum cogitationis. Hoe mini enim ad eligendum virtutem et vitium libero. sic facto a Deo, foris accedit, ut quodam modo mens ejus adjuvetur, et quasi fulciatur timore et vacatione timoris, hortationibus et dehortationibus, morbo et sanitate, paupertate et opibus; denique omnia quæ contraria inter se videntur, consone ac convenienter in unum tendunt et spectant, ut humanam mentem exerceant, et nemo se dedat somno; quin potius hinc et illinc pulsus et excitatus, vigilet ad officium pietatis et virtutis obeundum. Si vero accidat, ut aliquis puniatur non solum innocens, sed vir admirabilis, et ab eo pœnæ virtutis repetantur, quid nocuerit sustinenti? Arguit quidem hoc eos qui faciunt, non eum qui sustinet, licet usque ad mortem iniquum supplicium progrediatur. Qui talis est, anticipatione mortis, quæ pertinent ad vitam futuram, meditatus est: cui enim nihil suave est eorum, quæ multis jucunda sunt, nec acerbum, annon est hic ante mortem huic vitæ mortuus? Qui hic ea que existimantur insidiæ factæ, loco beneficii et gratiæ ducit, qua exspectat post hanc vitam majora bona consequi, ἐχθρῶν ταχέως παραπεμπόμενος, ὡς εὐεργέτας τοὺς ἐπιβουλεύοντας ἔχει. quam ea quæ relinquere videtur, ad quæ ab inimicis suis cito dimissus, tanquam beneficos ducit eos qui ei insidiati sunt. Cap. X. Pœnæ sunt argumenta virtutis. Manetis blasphemiæ in Dei providentiam. Alia etiam ratione apud homines necessarium est permitti a Deo tormenta et cruciatus, ut magis spectata ac probata sit libera virtutis susceptio, si neque mortem oppetere reformidet. Jam cum improbos et avaritiæ deditos viderimus aliquando im. perium tenere, et ad magistratus eligi; scire oportet permitti hoc providentia ac gubernatione Dei: cum enim qui sunt sub imperio peccatis abundant, justum supplicium est iniquitas eorum qui imperio præsunt, qui ulciscuntur quæ faciunt, et puniunt quæ committunt: ut maxime pateat non contingere ut peccatum impunitum sit. Rectus quidem videri potest judex, quia ne quid mali committat, eos qui committunt punit. Sin autem is qui judicat incipit ea admittere quæ in aliis vindicat, et punit, et quidem impensius, ut suadeat, se nihil Įmali agere; plane apparet jus firmum et valde horribile esse incidere in hujusmodi magistratus ad sustinendas pœnas propter improbitatem morum. Feruntur autem in Scripturis hujusmodi sententiæ divinæ manifesta contra eos qui delinquunt. Manichæus tamen amentissimus, ut dogma nequitiæ ingenitæ et blasphemiæ in Deum apud eum Grmum esset, mullam partem gubernationis Dei Καὶ ἄλλως ἐν ἀνθρώποις ἀναγκαία τῆς βασάνου ἡ παρὰ τοῦ Θεοῦ συγχώρησις, ὡς ἂν δοκιμωτέρα τυγχάνοι ἡ αἵρεσις τῆς ἀρετῆς, εἰ μηδὲ θάνατον εὐλαβοῖτο. Πονηροὺς δὲ καὶ πλεονεκτικοὺς ὅταν ἴδωμεν ἔστιν ὅτε κρατοῦντας, καὶ τὰς ἀρχὰς πιστευομένους· Ιστέον, ὅτι συγχώρησις ἐστι καὶ τοῦτο τῆς οἰκονομίας τοῦ Θεοῦ· ἐπειδὰν γὰρ τὰ τῆς ἁμαρτίας πλεονάζει τῶν ἀρχομένων, κόλασις ἂν γένοιτο δικαία τῶν ἀρχόντων ἡ ἀδικία, τιμωρουμένων ἃ πράττουσι, καὶ κολαζόντων & ποιοῦσιν· ὡς ἂν γένοιτο μάλιστα δῆλον, ὅτι παρανομία ἀτιμώρητος οὐκ εἴη. Ὀρθότης μὲν δικαστοῦ δόξειεν ἂν, ἐπειδή τι μὴ πράττει και κλν, τοὺς ποιοῦντας κολάζειν. Εἰ δ' αὐτοὺς ὁ δικάζων, τῶν γε τοιούτων απαρχόμενος, τοὺς τὰ αὐτὰ μετιόντας κολάζει, καὶ μάλιστα δαψιλέστερον, ὡς ἂν πείθοι μηδὲν αὐτὸς φαῦλον διαπράττεσθαι· ἄντικρυς κρα τοῦν καὶ λίαν φοβερὸν ἀναφαίνεται τὸ δίκαιον προς τὸ δίκην ὑπομένειν τοὺς διὰ σκαιότητα τρόπων τοιού τοις ἄρχουσι δικαίως περιπίπτοντας· ἀποφάσεις γὰρ καὶ τοιαῦται σαφεῖς παρὰ Θεοῦ κατὰ τῶν ἁμαρτα νόντων ἐν Γραφαῖς ταῖς ἁγίαις γεγένηνται. Ο μέντοι χαλεπώτατα Μανείς, ἵνα παρ' αὐτῷ κρατήσῃ τὸ δόγμα τῆς ἀγεννήτου κακίας καὶ τῆς κατὰ Θεοῦ βλασφημίας, οὐδὲν ἀσυκοφάντητον κατα

ADVERSUS MANICHEOS LIB. II. λέλοιπε τῆς τοῦ Θεοῦ διοικήσεως. Πολλάκις δὲ ἔστιν praetermisit, quin eam culumniaretur. Videmus ἰδεῖν καὶ δικαίους ἡμαρτηκότας ὑπὸ ἀσεβεῖς γενομένους· ὥσπερ εὐγενῆ παῖδα πατρὶ μὴ πειθόμενον, διὰ ξένου τυπτόμενον, ἵνα μετὰ τῆς ἀλγηδόνος τῶν πλη γῶν, καὶ ἡ ἀτιμία τοῦ διακονουμένου μεταβάλῃ τὸν πλημμελοῦντα· ἐν γάρ τι καὶ μόνον, ἔφαμεν, καὶ ἀληθές ἐστιν, ὡς ὁ πρὸς Θεοῦ γενόμενος ἄνθρωπος ἀπαιτεῖται κατὰ τὸν βίον τὸ συνέσει λογισμοῦ κατορθῶσαι τὸ κατὰ μηδὲν ἀδικεῖν τὴν ἀρετήν δή τις προσέχων και μόνῳ (30'), [μακαριώτατος ἂν γένοιτο, κἂν] μηδὲν ἕτερόν τι κατὰ τὸν βίον ἔχῃ. Τοῦτο τοίνυν εἰδι᾿ ὅλου τοῦ περὶ Προνοίας λόγου μνημονεύοιτο, οὐδὲν ἂν ὑποπτεύοιτο πρὸς ἀνισότητα καὶ ἀταξίαν τῶν πρὸς Θεοῦ διεικουμένων· εἰ μὲν γὰρ εὕροι τις ἂν, ὡς ἄλλῳ μὲν ἀνεῖται τῆς εὐσεβοῦς ἀρετῆς ἡ πορεία, ἄλλῳ δὲ ἀποκέκλεισται, ἐνταῦθα πρὸς τὸ νῦν κεφάλαιον τῶν ἀγαθῶν καὶ ἡ ἀνισότης διαβολὴν ἂν ἔχειν ἔδοξε τῆς διοικήσεως· εἰ δὲ δι᾽ οὗ καὶ μόνου γένοιτ' ἄν τις ὡς ἀληθῶς μακάριος, τοῦτο κοινὸν ἐπίσης πρὸς ἐξουσίαν τοῖς ἅπασι πρόκειται· ποίαν διαφορὰν εἴποι γε ἄν τις, κἂν ᾖ φιλαίτιος, ἢ ἀνισότητα, ὁπότετῶν ἐκτὸς αἱ πλεονεξίαι αὖθις πρὸς ἰσότητα τοῖς λογισμοῖς ἀνακλῶνται; ὡς οὐκ ἔλαττον μὲν ἢ καὶ μᾶλλον ἡδομένου τοῦ πένητος οἷς προσφέρεται τροφίοις τοῦ πλησίου. sæpe justos qui deliquerunt sub ditione et potestate impiorum esse, ut sic castigentur, sicut cum gencrosus filius, qui patri non paret, a peregrino et hospite verberatur, ut dolor plagarum et ignominia verbera adhibentis delinquentem mutent: unuin enim est ac solum et verum, ut diximus, quod Deus ab homine in vita requirit, ut eſficiat sapienti cogitatione, ne virtutem ulla ex parte offendat: quod quidem si attendat vel solum hoc, beatissimus sit, quamvis nihil aliud in vila habeat. Hoc igitur si in universo sermone de Providentia commemoretur, nulla suspicio relinquetur de inequalitate et perturbatione ordinis in iis quæ a Deo gubernantur. Si quis enim reperire, posset quod aliis laxata esset vila virtutis piæ et sancte, aliis vero clausa; videretur contra hoc caput bonorum esse in inæqualitate accusatio gubernatiomis. Sin vero id quo solo potest quis vere beatus esse omnibus æque communiter propositum est, ut possit esse compos ejus; quam oppressionem aut inæqualitatem poterit quis objicere quamlibet accusandi cupidus? Quandoquidem habere plus bonorum externorum rursus rationibus ad æqualitatem revocatur, ut non minus vel etiam magis delectetur pauper iis cibis qui ei adhibentur quam dives. Καὶ τὰ περὶ σκέπην δὲ ὁμοίως ἔχει, κἂν ἧττον ὑπάρχει τίμια, καὶ τύπος αἰσθήσεως τὰ συνήθως παρα κείμενα, ὡς μηδένα τοῦ πλείονος ἐπαισθάνεσθαι, διὰ τῆς συνηθείας τῆς αἰσθήσεως ἀμαυρουμένης· μηδὲ ἄλλον τοῦ ἐλάττονος, καὶ τοῦτον διὰ συνηθείας τὸ ἐνδέον πρὸς τὴν αἴσθησιν μὴ ἄγοντα. Αὐτίκα βάρο βαροι γυμνοί τό γε πλέον τοῦ σώματος διάγοντες, καὶ ἄστρωτοι καθεύδοντες, καὶ λυπροῖς αἰδέσμασι διαιτώμενοι, οὐκ ἠνέσχοντο πώποτε καταλιπεῖν τὴν φίλην δίαιταν, ὡς διὰ τῆς συνηθείας τὸ ἐνδέον αὐτῶν μηδὲν καθορῶντες, μᾶλλον δὲ ταύτην μηδ' ἀπολιπεῖν οἷοί τε ὄντες· ἡ θᾶττον μὲν ἂν καὶ τὸ ὑγιαίνειν και ταλίποιεν, θᾶττον δ᾽ ἂν καὶ τὸ πρὸς κρυμούς καὶ ἡλιακὴν φλόγα καρτερεῖν ἀποκτήσαιντο. Similiter evenit in iis quæ ad tegumentum corporis pertinent: quamvis viliora sint, sensum informant quæ ei consueverunt apponi, ut nemo G quod plus est sentiat, sensu consuetudine liebetato; nec alius quod minus est quia propter consuetudinem non percipit sensu quod deest. Hlinc continuo fit ut Barbari, quod majus est, nudo corpore vitam degentes, et sine stragula veste cubantes, et asperis indumentis utentes, nunquam paterentur ut relinquerent rationem vivendi gratam, ut qui propter consuetudinem quid eis desit non intelligunt, imo qui non possunt hanc relinquere, et potius ac libentius desinerent recte valere, et mallent frigora et ardoreın solis tolerare. CAP. XI. Communio bonorum et malorum. Bella cur Deus permittit. Καὶ πρός γε τὸ ζῆν οὐδεὶς οὐδενὸς πλέον ἔχει κατὰ τὸν βίον· κοιναὶ μὲν γὰρ πᾶσιν αἱ φυσικαὶ διανα - παύσεις ἀνακλίσεών τε καὶ ὕπνων, κοιναὶ δὲ τροφαί καὶ ἀπολαύσεις, εἴ τις τὸ μὲν διάφορον συνετῶς παρἐλθοι, τὴν δὲ χρῆσιν τῇ αἰσθήσει δοκιμάζοι· κοιναί δὲ οὐκ ἔλαττον ἀκριβῶς καὶ αἱ λύπαι ψυχῶν τε καὶ σωμάτων· καὶ μᾶλλον εὑρεθείη τις ἂν τούτων ὑπερ βολὴ παρὰ τοῖς πλέον κατὰ τὸν βίον ἔχειν δοκοῦσιν. ὥστε καὶ τούτων κατὰ τὸ ἀληθὲς οὕτως ἐχόντων, ποῦ ἂν εἴη τὸ ἄνισον τῆς τοῦ Θεοῦ διοικήσεως, ποικιλίαν, οὐκ ἀνισότητα τοῖς καθ' ἡμᾶς ἀντιθέντος; ἕτερον γὰρ τυγχάνει ποικιλία σοφίας ἐν κόσμῳ δια πρέπουσα, καὶ ἕτερον ἀταξία διοικήσεως. Εἰ δέ τις εὕροι ἂν τοὺς μὲν ἀπαθεῖς φύσει τῶν ἀνθρώπων, (50') Μόνῳ. Post hanc vocem nonnulla deesse videntur. (Quæ nos supplendo, uncis inelusimus.) Atque ad vitam degendam, ac jucunde quidem degendam, nemo plus quam alius habet in vita. Communia sunt omnibus, quibus natura recrea. mur, accubationes et epulares somni; communia alimenta, et eorum fructus ac jucunditates, si quis prudenter præstantiam quidem eorum prætereat, usun vero sensu experiatur et probet. Communes. item sunt non minus exacte animarum et corporumı dolores; atque in his quidem magis reperietur exsuperantia apud eos qui in vita plus habere videntur. Quare cum hæc ita sint, ubi erit inæqualitas in gubernatione Dei, qui varietatem, non inæqualitatem in rebus nostris posuit? aliud enim est, varietas sapientiæ quæ in mundo decorem habet: Είποι γε. Vulg. έποιεν. EDIT.

FITI BOSTRENSIS EPISCOPI aliud perturbatio ordinis in gubernatione. Si quis τοὺς δὲ ἐμπαθείς καθ' ἑκάτερον ψυχήν τε καὶ σῶμα· καὶ τοὺς μὲν ἄνευ τροφῆς ἢ τοὺς reperire posset alios quidem homines natura ab affectionibus animæ et corporis liberos, alios vero μὲν ἀνεπιδέκτους κακίας, τοὺς δὲ δεκτικούς· ἔτι μὴν non liberos; rursus alios sine cibo viventes, alios τοὺς μὲν θνητούς, τοὺς δὲ ἀθανάτους· καλῶς ἂν ὁ cibo alentes vitam; aut alios qui nequitiam susci- τοιοῦτος ἀταξίαν τε καὶ ἀνισότητα κατείποι τῆς διοιpere non possent, alios qui possent; item alios χήσεως, ὡς ἀποκληρώσει τινὶ μᾶλλον ἢ λόγῳ τοῦ mortales, alios immortales: recte iste inæqualita- Θεοῦ τὰ καθ' ἡμᾶς διοικοῦντος. Εἰ δὲ τρόπος μὲν ὁ tem gubernationis reprehenderet, et turbationem αὐτὸς τοῖς πᾶσι γενέσεως, μία δὲ καὶ ἡ αὐτὴ τῆς ordinis, quasi magis sortitione quam ratione res φύσεως ἡ ἀνατροφή, τῶν δὲ ἀναγκαίων, ὧν ἄνευ nostras Deus procuraret. Sed, si idem modus in συστῆναι ἀδύνατον, κοινὴ τοῖς ἅπασιν ἐπίσης ἡ χορτ ortu omnium, una et eadem naturæ educatio; et γία, τέλος δὲ τῶν ἁπάντων ἓν καὶ μόνον· τῆς ἰσόeorum quæ necessaria sunt, sine quibus vita degi τητος πρὸς ἄκραν ἀκρίβειαν ἐν ἅπασι φαινομένης, non potest, communis est omnibus ex quo sup- ή τυφλός παντελῶς ὁ διαβάλλων εἰς ἀταξίαν τοῦ Θεοῦ peditatio; finis autem omnium unus et solus: cum τὴν πρόνοιαν, ἢ ἐχθροῖς ὄμμασι καθορῶν τὰ πρά appareat summa æqualitas in omnibus, vel cæcus γματα, ήκιστα πιστεύεται δίκαιος. Εἰ γὰρ ἡ διαφορὰ τὴν prorsus est, qui Dei providentiam tanquam non or άταξίαν ἔχει, τὸ κόσμιον τῆς ποικιλίας, τεχνίτη γε παν dinatam accusat, vel oculis malevolis et inimicis σόφῳ λίαν ἁρμόττον, ὁ τοιοῦτος διαβάλλει. Καὶ προϊὼν res aspicit, et ob eam causam non est dignus fide. κακιζέτω καὶ τὸ ποικίλον τῶν χρωμάτων, καὶ τῶν ἐδεEtenim, si perturbatio ordinis in varietate inest, σμάτων καὶ πομάτων τὸ διάφορον· ἅπερ ἀναλαμβάνει decorum varietatis, quod sapientem artificem ma- με θαυμασίως τὰς αἰσθήσεις τῶν προσφερομένων. gnopere decet, reprehendit iste. Pergat etiam improbare varietatem colorum, et diversitatem ac differentiam ciborum ac potionum, quæ mirabiliter sensus recreant eorum quibus adhibentur. Hinc profecti sunt miserrimi homines, qui ad defendendum fatum videntur sibi confirmare malum inæqualitatis, duobus principiis introductis: ostensum tamen est prudentibus nullam in rebus nostris inæqualitatem esse. Quia vero bella etiam assignant, et attribuunt nequitiæ, quomodo varia fala, ipsorum opinione, multorum aliquando millium in unum tempus, irno G in unam horam incidunt? an unum fatum conciliat hos et copulat inter se? annon est ridiculum existimare hoc? Ex quo fit ut inæqualitas fati, quay est gravis morbus errantium, locum in rebus now habeat. Bella autem principium sumunt ex avarit. tia; geruntur autem permissu Dei: malum enin, horum est ipsa causa, id est cupiditas, quæ ava; ritiam parit: quod quidem malum ab hominibus, non a Deo proficiscitur, ut in iis quæ prius dicta sunt patefactum est. CAP. XII. Mors non mala. Cur vero limetur. Mors naturæ est non mala. Ortus et mors natura sunt a Deo sancita; non quidem ut pereant qui moriuntur, sed ut apponantur iis qui sunt. Non enim esset Boni solis hominibus qui sunt largiri ut sint et nati sint, sed etiam eos qui non sunt creando adjungere ad eos qui sunt: ut qui sunt nati, cursu vitæ satis emenso, ut a cursu requiescant, mortem accipiant non quæ eos ad pereundum ducat, sed quæ alio singulos pro dignitate transferat, et qui non sunt, aditum habeant ad capiendum ortum. Mors igitur lege naturæ sancita non est mala, quocunque modo accidat: nec enim inquirendum est de variis casibus propter quos accidit. Unus modus communis omnibus co- "Ανευ τροφ. Deest hic aliquid ut fiat oppositio inter bonum et malum, ciborum penuriam et abundantiam; ideo reponendum credo, τοὺς δὲ μετὰ Ἐντεῦθεν ἐξῆλθον οἱ λίαν ἀθλιώτατοι, πρὸς εἶμαρμένην τὸ ἄτοπον τῆς ἀνισότητος διὰ ταῖν δυοῖν ἀρ χαῖν βεβαιοῦν δοκοῦντες· ἀλλὰ δέδεικται μὲν τοῖς ἔμφροσιν, ὡς οὐδεμία τις ανισότης ἔνεστιν ἐν τοῖς καθ' ἡμᾶς. Ἐπειδὴ δὲ καὶ τοὺς πολέμους τῇ κακίᾳ προσνέμουσι, τίνα τρόπον είμαρμέναι διάφοροι κατ' αὐτοὺς, πολλῶν ἔστιν ὅτε χιλιάδων ὑφ᾽ ἕνα καιρὸν, μᾶλλον δὲ ὑπὸ μίαν ὥραν πιπτουσῶν; ἆρα μία τις ειμαρμένη συνάπτει τούτους ὑφ᾽ ἑαυτῇ; καὶ πῶς οὐ πάντη τοῦτό γε ὑπολαμβάνειν γελοιότατον; "Οθεν τὸ μὲν άνισον τῆς εἰμαρμένης, τὸ χαλεπὸν τῶν πεπλανημέν νων νόσημα, χώραν ἐν τοῖς πράγμασιν οὐκ ἔχει· πόλεμοι δὲ τὴν μὲν ἀρχὴν ἐκ πλεονεξίας λαμβάμουσι, τὴν δὲ ἐνέργειαν πρὸς Θεοῦ συγχωρουμένην ἔχουσι· κακὸν μὲν γὰρ τούτων ἡ ἀφορμὴ, λέγω δὴ τῆς πλεονεξίας ἡ ἐπιθυμία· ὅπερ ἀνθρώπων, ἀλλ᾽ οὐχὶ Θεοῦ πλημμέλημα, τοῖς ἔμπροσθεν δέδεικται. Justorum et impiorum mortis finis, qualis. θάνατος δὲ τῆς φύσεως οὐ κακός· γένεσις γὰρ καὶ θάνατος πρὸς Θεοῦ φύσει νενομοθέτηται· οὐ τῶν γε τελευτώντων ἀπολλυμένων, ἀλλὰ τῶν γινομένων τοῖς οὖσι προστιθεμένων. ᾿Αγαθοῦ γὰρ οὐκ ἂν εἴη τὸ μόνοις τοῖς οὖσιν ἀνθρώποις τὸ εἶναί τε καὶ γεγονέναι δωρεῖσθαι, ἀλλὰ καὶ τοὺς μὴ ὄντας προς κατασκευάζειν τοῖς οὖσιν· ὡς ἂν οἵ τε γενόμενοι, διαδρα μόντες αὐτάρκως τοῦ βίου τὸ στάδιον, ἀντὶ ἀναπαύ σεως τοῦ δρόμου τὸν θάνατον λάβωσιν, οὐκ εἰς ἀπώλειαν αὐτοὺς ἄγοντα, ἀλλ᾽ ἑτέρωσε κατὰ τὴν ἀξίαν ἑκάστου μετάγοντα· οἵ τε μὴ ὄντες πάροδον εἰς τὸ γενέσθαι λάβωσιν. Οὐκοῦν θάνατος ὁ τῇ φύσε νενομοθετημένος οὐ πονηρὸς, κἂν ὁπωσοῦν ἐπίοι· οὐδὲ γὰρ τὸ διάφορον τῶν περιστάσεων, δι' ὧν ἔπει τροφής, illos vero qui cibis fruuntur. BASN. Ἀγαθοῦ. Boni, hoc est, Dei. TURB. - Sio sæpe alibi.

ADVERSUS MANICHOS LIB. 11. σιν, ἐξεταστέον. Ενα δὲ τρόπον κοινὸν τοῖς πᾶσιν gnoscendus est, qui est discessus animæ a corὄντα γνωστέον, λέγω δὴ τὸ μὴ δίχα περιστάσεως τινος καὶ ἀνάγκης ἀναχωρεῖν ψυχὴν ἀπὸ σώματος, ἀλλὰ παραμένειν ἕως ἂν τὸ φυσικὸν αὐτῆς καταγώ γιον ἀκαθαίρετον διαμένοι· τούτῳ μέντοι τῷ φυσικῷ καὶ κοινῷ συνυπάρχει τι δέος, ὅπερ εἰς τιμωρίας ὑποψίαν ἀναγκαίως παρείληπται, οὐ μέντοι ἐν τοῖς πᾶσιν, ἀλλ' οἷς γε ή διάνοια πρόχειρος εἰς ἁμαρτίαν, πρὸς ἀνατροπὴν ταύτης. Ὁ μὲν γὰρ ἔμφρων κατ' ἀρετὴν, ἄραγε τοῦ πλημμελεῖν, καὶ τοῦ οἴεσθαι μοχθηρὸν εἶναι τὸν θάνατον ἀπήλλακται· ὁ δὲ φιλ αμαρτήμων, ἀπὸ μὲν τῆς αὐτῆς ἀνοίας ἀφ᾿ ἧσπερ καὶ πλημμελεῖ, τὸν θάνατον εὐλαβεῖται. Αναγκαῖον μέν τοι τῆς ἀνοίας ἔχει τὸ τοιοῦτον παρακολούθημα, ἵνα τὸ ἀδεὲς δεδιώς, 8 προσῆκεν ἀληθῶς δεδιέναι, λέγω τὴ τῆς ἁμαρτίας διαφύγῃ τὴν βλάβην. Ἐπειδὰν οὖν πλεονάσῃ παρ' ἔθνεσι τὰ τῆς ἁμαρτίας, ἧς γε τυγχάνει ἓν εἶδος τὸ τῆς ἀπληστίας, ἑαυτοῖς παραίτια γίγνεται τῆς κατὰ τὸ φαινόμενον τιμωρίας, ἥτις κατὰ μὲν τὸ ἀληθὲς ὡς οὐκ ἂν εἴη τιμωρία λέλεκται, φύσει κοινῇ κατὰ πάντων ὡρισμένη· εὐεργετεῖ δὲ τούς τε πίπτοντας ἐν πολέμῳ καὶ τοὺς διασωζομένους, τοῖς μὲν ἁμαρτίας τέλος παρέχουσα, τοῖς δὲ ὑπόδειγμα δέους ἐμποιοῦσα· εὐεργετεῖ δὲ, κἂν δίκαιοι τῷ πλή θει συναπέλθωσιν· ὡς γὰρ τοῖς ἀδίκοις τέλος τῆς ἀδικίας ὁ θάνατος, οὕτω δὲ καὶ δικαίοις ὡς νικηταῖς τρόπον τινὰ στεφάνων ἀρχή pɔre, non sine casu quodam et necessitate, sed exspectandum est, quandiu domicilium naturale durat et non dissolvitur: cum hoc tamen naturali domicilio et communi simul inest quidam metus, qui quidem necessario de suspecto supplicio suscipitur; non tamen ab omnibus, sed ab iis quibus mens est prompta et facilis ad peccatum; ad hujus enim aversionem metus ille suscipitur. Qui enim degit ex virtute, is quidem peccare desivit, et non opinatur duram esse mortem. Qui vero deditus est peccatis, eadem imprudentia qua peccat, mortem timet. Necessarium tamen est ut hanc iniprudentiam hic metus consequatur, ut qui timebat id in quo non erat timor, vere timeat quod timere oportet, damuum, inquam, ex peccato. Quia igitur gentes peccatis redundant, quorum species una est insatiabilem esse, ipsæ sunt sibi causa supplicii, id est mortis; quod quidem dictum est non esse vere supplicium, quod natura est omnibus definitum, beneficio autem afficit eos qui in bello cadunt, et eos qui evadunt incolumes: illis quidem finem peccandi affert, his vero exemplum timoris proponit. Alicit autem beneficio, licet ju sti cum multitudine vulgi a vita recedant; sicut enim injustis mors est finis injustitiæ, sic justis tanquam victoribus quodammodo est initium coronarum. Unde hoc per providentiam Dei sapientissimam admirabile evenit, ut quod videtur punire, benefi cium fiat. Non dico videri punire per ea quæ Deus haud dubie facit, quæ acerba et aspera videntur, sed per ea quæ hominibus transfugis permittit; quamobrem bellum istorum non est opus Dei, sed permissio necessaria. In speciem quidem ad puniendum peccatum, vere autem ad imponendum ßnem peccato; ubi quamvis justus cadat (justum autem bellare non decet), majus beneficium accipit; majus enim est percipere fructum laborum virtutis, quod piis post mortem contingit, quam desinere peccare. Qui autem contra hæc disceplant, priusquam probent bellumn esse ex omni parte malum, partem ejus accusant. Si enim bellorum originem ex nequitia per se exsistente et Ώστε θαυμάσιον διὰ τῆς πανσόφου προνοίας τοῦ Θεοῦ συμβαίνει· τὸ γὰρ δοκοῦν κολάζειν, εὐεργετεί καὶ οὐδὲ δι' ὧν αὐτὸς ἄντικρυς κατασκευάζει ἀνιαρῶν εἶναι δοκούντων, ἀλλὰ δι᾽ ὧν ἀνθρώποις αὐτομολοῦσι συγχωρεῖ· ὥστε πόλεμος οὐκ ἔργον Θεοῦ, ἀλλὰ συγ χώρησις ἀναγκαία εἰς μὲν ὑποψίαν τιμωρίας κατὰ τῆς ἁμαρτίας, κατὰ δὲ τὸ ἀληθὲς, εἰς τέλος αὐτῆς· ἔνθα κἂν δίκαιος πέσῃ, δίκαιον δὲ πολεμεῖν ἀπεικός, μειζόνως εὐεργετεῖται· μεῖζον γὰρ τοῦ παυθῆναι και κίας τὸ καρπῶν ἀπολαῦσαι τῶν τῆς ἀρετῆς πόνων, ὅπερ εὐσεβέσι μετὰ θάνατον ὑπάρχει. Οἱ δὲ πρὸς ταῦτα διαμαχόμενοι, πρὶν τὸ καθόλου διελέγξαι και κὸν, τὸ μέρος διαβάλλουσιν· εἰ γὰρ ὡς ἀπὸ κακίας ὑφεστηκυίας, καὶ ἀρχῆς ἀνάρχου, τοὺς πολέμους ἡμῖν κατακομίζουσιν, αὐτόν γε τὸν θάνατον καὶ μόνον και κίσαι προσῆκον ἦν αὐτοῖς· περιττὸν γὰρ τὰς προφάσεις ἐξετάζειν, τοῦ ἀναγκαίως συμβαίνοντος ἀκρίτου ex principio ingenito duci dicunt, oportebat eos μένοντος. pervacaneum enim est causas bellorum excutere et inquirere, cum quod necessario accidit, in id judicium non cadal. ipsam mortem, et quidem solam vituperare: suCAP. XIII. Mortem malam non esse, ilerum confirmatur. 'Πῶς δ᾽ ἂν τὸν θάνατον κακίσαι δυνηθεῖεν, ἀπο λύοντά γε τῆς ὕλης, κατὰ τὸν λόγον τοῦ ἀπατεῶνος, τὴν ψυχήν; Ὥστε κατὰ μὲν τὴν κοινὴν δόξαν ἥκιστά γε θάνατος κακόν· τὸ γὰρ ἀναγκαίως τοῖς πᾶσι συμ βαῖνον οὐ κακόν· μάτην αὐτὸν διὰ τοὺς πολέμους διαβάλλουσιν, οὐδὲν πλέον ἐπάγοντα τῶν κατὰ φύσιν ἀποκειμένων. Εἰ δέ τις τὴν πρόφασιν αὐτὴν τῶν που λέμων κακίζοι, εἴτ' οὖν ὀργὴν, εἴτ' ἔχθραν, εἴτε καὶ πλεονεξίαν, οὐκ ἂν διαμαρτάνοι τοῦ πρέποντος· ἀνQuomodo autem possunt mortem malam dicere, quæ, ut Manichæus fallaciter tradit, animam a materia liberat? Quare communi omnium sententia nequaquam malum est mors: quod enim necessa… rio omnibus accidit, non est malum. Inaniter autem mortem, quæ propter bella accidit, accusant; quæ nihil amplius affert quam quod secundum naturam constitutum est. Si quis vero ipsam causam bellorum malam esse dicat, sive ira sit, sive inim

citia, sive avarita, non aberravit a recto et de- θρώποις μέντοι λογιστέον τοῦτό γε, μοχθηρία προθέ centi. Tribuendum tamen est hoc hominibus pravo Lanimo affectis. Quod autem mors mala minime sit, illa etiam ratione et via probari potest. Si enim mors non omnibus definita et decreta esset, accideret ut justus semper laboraret in stadio virtutis nullum fructum percipiens præter sudores, et injustus in voluptatibus peccatorum immortalis degeret; essetque utrumque valde absurdum. At mors injustam voluptatem delinquenti reprimit et cohibet; et justo labori quietem affert. Etenim quia necessarium est homines posse peccare, id quod est causa ut possint ex virtute vivere; potestas autem a Deo data ad comparandam virtutem apud ma jorem partem hominum ad facilitatem peccati declinat, ut admirabilior sit virtus difficultati admista, utilis est utrisque mors, justo et injusto; illi quidem quietem a laboribus affert, huic vero peccalorum finem. Si igitur mors bona est, et non solum non mala, ut ostensum est, et non solvit animam, ut Manichæus opinatur, a materia quæ non est, sed eo modo quem diximus; quare principium nequitiæ in bellis excogitabimus, et non potius solum injustum animum ac voluntatem accusabimus? Quod enim inde evenit, quod quidem providentiæ Dei assignabitur, justum; non ex bello solum, sed quocunque modo mors accidat, universe bonum esse natura, in superioribus conclusum et confectum est. Quare bellum est accusandum, non mors quæ inde accidit, quæ utiliter constituta est, sed animus ac propositum non juste bello ulentium, cujus non est auctor qui res nostras procurat. σεως οὕτω διατεθειμένοις. Οτι δὲ ὁ θάνατος ἥκιστα κακός, δειχθείη μάλιστα ἂν ἐκείνως· εἰ γὰρ μὴ κατὰ πάντων ώριστο, ὅ τε δίκαιος διὰ παντὸς ἂν ἐπόνει πρὸς ἀρετὴν, οὐδὲν πλέον τῶν ἱδρώτων καρπούμενος, ὅ τε ἄδικος ἐν ἡδοναῖς ἂν τῶν ἁμαρτημάτων ἀθάνατος διήγε· καὶ ἦν ἂν ἐκάτε ρον λίαν ἄτοπον. Ὁ δὲ θάνατος καὶ τὴν ἄδικον ἡδονὴ τῷ πλημμελοῦντι καταστέλλει, καὶ τὸν δίκαιον πόνον τῷ δικαιοπραγούντι καταπαύσει· ἐπειδὴ γὰρ ἀναγκαῖον ἀνθρώποις τὸ δύνασθαι ἁμαρτάνειν, αἴτιον ἂν τοῦ δύνα σθαι κατορθοῦν· ἡ δὲ ἐξουσία παρὰ Θεοῦ δοθεῖσα πρὸς τὴν καλοῦ κἀγαθοῦ κτῆσιν παρὰ τοῖς πλείοσι πρὸς τὸ εὔκολον τῆς ἁμαρτίας αποκλίνει· ὡς θαυμασιωτέραν εἶναι τὴν ἀρετὴν δυσχερεία συγκεκραμένην, ὠφέλιμός γε ὁ θάνατος ἑκατέροις, δικαίῳ τε καὶ ἀδίκῳ τῷ μὲν ἀνάπαυλαν τῶν πόνων, τῷ δὲ τέλος τῶν ἁμαρτης μάτων παρέχων. Αγαθοῦ τοίνυν εὑρισκομένου, οὐχὶ μόνον μὴ κακοῦ τοῦ θανάτου, οὐ κατὰ τὸν Μάνοντος λόγον, ὡς ἀπολύοντος τῆς μὴ οὔσης ὕλης τὴν ψυχὴν, ἀλλὰ τὸν εἰρη μένον τρόπον, τοῦ τίνος χάριν ἀρχὴν κακίας ἐπινοήσαιμεν ἂν τοῖς πολέμοις, οὐχὶ δὲ μόνον τὴν ἄδικον πρόθεσιν τῶν χρωμένων διαβαλοῦμεν; Τὸ γὰρ ἀπο βαῖνον, ὅπερ ἄν τις λογίσαιτο τῇ προνοίᾳ τοῦ Θεοῦ, δίκαιον, οὐκ ἐκ πολέμου μόνον, ἀλλὰ κατὰ πάντα τρόπον καθόλου τῇ φύσει ἀγαθὸν, οὐ μόνον οὐ κακὸν τοῖς ἔμπροσθεν ἀπεδείχθη. Ὥστε τὸν πόλεμον διαβλητέον, οὐ τὸν ἀποβαίνοντα θάνατον συμφερόντως κείμενον, ἀλλὰ τῶν χρωμένων, καὶ μάλιστα μὴ δικαίως τὴν πρόθεσιν, ἧς ὄγε προνοῶν τῶν καθ᾿ ἡμᾶς ἀναί τιος. CAP. XIV. Sterilitas, ſames, terræ motus, an a Deo. Mala hominibus utilia. Rursus est aliud genus eorum quæ Manichæus dementissimus accusat, terra motumn dico, pestem, famem ex sterilitate, ex locustis et aliis hujusmodi, tanquam a principio contrario hæc proficiscantur: sciunt vero omnes, solere plerumque omnes homines, paucis exceptis, in rebus lætis et prosperis laxare mentes, et affectionibus succumbere, nullamque virtutis et laborum pietatis memoriam habere: atque hoc quidem quodammodo consentanee accidit. Postquam enim salietas ciborum et potionum immoderata propter magnam ubertatem hominibus incidit, ventre pinguiore facto, crassitudo mentis et remissio cogitationis accedit: anima autem gravata subjicitur affectibus a ratione alienis. Si qua vero calamitas ex iis quas numeravimus accidat, minus curant ventrem homines, minusque voluptatibus inserviunt: temperantiam autem et pietatem pro virili consectantur, et, quoad fieri potest, meliores mores induunt, pressi magis quam secundis rebus lætificati. Quæ igitur nequitiæ attribuemus spinione Manichæi? illane quæ sensui quidem acerba sunt, effectu vero valde utilia? Quæ rursus Αὖθις ἕτερον εἶδος, ὧν ὁ χαλεπώτατα Μανείς αίτιαται, σεισμὸν, καὶ λοιμὸν, καὶ λιμόν, ἀφορῶν τε καὶ ἀκρίδων, καὶ τῶν τοιούτων, ὡς ἐξ ἐναντίας ἀρχῆς καὶ τοῦτο γινόμενον· δῆλον δὲ τοῖς ἅπασιν, ὡς ἐν μὲν ταῖς λίαν εὐθυμίαις τε καὶ εὐπραγίαις ειώθασιν ὡς ἐπὶ τὸ πολύ, πλὴν ὀλίγων, πάντες ἄνθρωποι διαχαυνοῦσθαι τὴν διάνοιαν, καὶ τοῖς πάθεσιν ὑποκατακλίνεσθαι, καὶ μνήμην ἀρετῆς τε καὶ πόνων εὐσεβείας οὐδεμίαν ἔχειν· καὶ τοῦτό γε εἰκότως τρόπον τινὰ συμβαίνει. Επειδὰν γὰρ πλησμονὴ σιτίων τε καὶ ποτῶν ἄμετρος διὰ πολλὴν εὐπορίαν ἀνθρώποις ἐγγένηται, γαστρός ἐπιπλέον πιαινομένης, παχύνεται μὲν ὁ νοῦς, ὑπτιού ται δὲ ὁ λογισμός· βαρυνομένη δὲ ἡ ψυχὴ, τοῖς ἀλογί στοις πάθεσιν ὑποβάλλεται. Εἰ δέ τις συμβαίη τῶν καταλεγομένων συμφορῶν, ἧττον μὲν γαστρὸς φρον τίζουσιν ἄνθρωποι, ἧττον δὲ ταῖς ἡδοναῖς δουλεύουσι, σωφροσύνην τε καὶ εὐσέβειαν, ὅση δύναμις, μεταδιώ κουσι· καὶ βελτιοῦνται τὸν τρόπον, ώς οἷόν τε, πιεζόμενοι μᾶλλον ἢ εὐθηνούμενοι. Ποῖα τοίνυν προσ οἴσαιμεν τῇ κακίᾳ κατὰ τὸν ἐκείνου λόγον; τὰ τῇ μὲν αἰσθήσει λυπηρά, τῇ δὲ ἐνεργείᾳ λίαν ὠφέλιμα; Ποια δὲ τῷ ἀγαθῷ; τὰ ἡδέα μὲν, ἔστι δ' ὅτε βλαβερώτατα;

ADVERSUS MANICHMOS LIB. 11. καὶ πῶς οὐ δόξει παιδαγωγός εἶναι μᾶλλον πρὸς bono? jucunda ue, quæ quandoque nocentissima ἀρετὴν ἡ κακία τοῦ ἀγαθοῦ; πολλάκις γάρ, οὓς μὴ μετέβαλεν ἐπὶ τὸ κρεῖττον εὐθηνία, μετεποίησέ τις προσπεσοῦσα λύπη καὶ συμφορά· δέονται γὰρ ἄνθρω ποι καὶ τοιούτων τινῶν ἀναμνήσεων κατὰ καιρούς, πρὸς τὸ διεγείρεσθαι τὸν νοῦν, καὶ τῆς πλείονος έχε στώνης ἀπαλλάττεσθαι. sunt? sæpe enim, quos prosperitas ad meliorem frugem non mutavit, luctus et calamitas converte - runt indigent enim homines quandoque hujusmodi admonitionibus ad excitandam mentem, et ut a multa mollitudine liberentur. Si enim videremus secundis rebus florentes, a magnis saltem injuriis abstinere, et parva maleficia committere, posset aliquis cum ratione in hæc invehi, tanquam contra rationem acciderent: sin vero abundare semper necessariis, oblivionem summam largitoris affert istis, necesse est, ut aliquando calamitatibus memoria Dei excitetur; cui oportebat sine intermissione gratias agere pro noΕἰ μὲν γὰρ εὐθηνουμένους ἦν ἰδεῖν αὐτοὺς, τῶν γοῦν μεγάλων ἀδικημάτων ἀπεχομένους, μέτρια δὲ πλημμε. λοῦντας, ἦν ἄν τις εύλογος καταδρομή, ὡς οὐ κατὰ λόγον καὶ τῶν τοιούτων συμβαινόντων· εἰ δὲ πρὸς τελείαν τοῦ χορηγοῦντος λήθην τὴν διηνεκή τῶν ἀναγκαίων ἀφθο νίαν λαμβάνουσιν· ἀναγκαῖόν ποτε καὶ τὸ διεγείρεσθαι ταῖς συμφοραῖς εἰς μνήμην θεοῦ, ᾧγε προσῆκεν ἀδιάλειπτον τῆς ὑπὲρ ἡμῶν κηδεμονίας ὁμολογεῖν τὴν χάριν. Ὥστε νουθετῶν Θεὸς ἀνθρώπους οἰκονομεῖ τὰ strarum rerum providentia et procuratione. Unde τοιαῦτα, οὐκ ὀργῆς τινος πάθει κατεχόμενος, ἀλλὰ κηδεμονίας καὶ τῆς τῶν δεομένων ἐπιστροφῆς μεταποιούμενος. Οὐδὲ γὰρ φιλανθρωπίας τῆς ἀνωτάτω καὶ ἀκριβοῦς ἂν εἴη τὸ ὑποκορίζεσθαί γε χρηστότητι τὰ ἀνθρώπινα πάθη, καὶ τῷ ἀνεπιπλήκτῳ τὴν αὔξησιν αὐτοῖς ἐπιτρέπειν· τοὐναντίον γὰρ τοῦτο πρὸς ἀπαν θρωπίαν ὁρᾷ, είγε, βουλόμενος τῆς κατὰ τὸ φαινόμε νον μὴ ἐξίστασθαι χρηστότητος, ἐπιβούλως συγχωροίη πρὸς ἔκλυσιν κακίας πάντη καταπίπτειν τοὺς ἀνθρώ πους· λέγω δὲ, τὰ χρηστὰ παρέχων, καὶ τὰ νομιζό μένα λυπηρὰ ἀναγκαίως επάγει· οὐδὲ γὰρ πατὴρ πλημμελοῦντα παῖδα τύπτων ἀπάνθρωπος· τοὐναντίον μὲν οὖν, εἰ μὴ πρὸς ἐπιστρέφειαν ἄγοι τοῦτον, οὐ δό ξει φειδώ πατρικὴν ἐνδείκνυσθαι· οὐδὲ τέμνων και ναίων ἰατρὸς ἑλκῶν νομάς· ἀλλ᾽ ὅσῳ τοῦ λόγου τῆς τέχνης μεταποιεῖται, τοσούτῳ φειδόμενος τοῦ κάμνον τος προσάγει τὴν ἀλγηδόνα τῶν αὐστηροτέρων βοηθημάτων, ὡς ἀπολουμένου μὲν πρὸς τῶν ἑλκῶν τοῦ κάμνοντος, εἰ μὴ τοῦτον βοηθηθείη τὸν τρόπον· σω θησομένου δὲ, τομῆς τε καὶ καυτῆρος, εἰ δέοι, προσαγομένων. admonens Deus homines, talia dispensat ac gubernat, non perturbationi iræ inserviens, sed curam amplectens eos convertendi, quos opus est convertere. Nec enim excellentissimæ et perfectæ erga bomines charitatis esset, humanas ægritudines præ lenitate extenuare, et incrementum eis permittere non increpando: quin potius contra, ad inbumanitatem hoc spectaret, si cum vellet non recedere ab ea lenitate quæ speciem tantum habet, insidiose permitteret in dissolutionem nequitiæ omnino homines decidere. Dico autem lenia præbere ratione, et ea quæ acerba putantur, necessario infligere. Nec enim pater cum filium delinquentem verbera!, inhumanus est: contra potius, si hunc ad conversionem non traduceret, paternam providentiam ac misericordiam habere non videretur. Nec enim medicus cum secat et urit ulcus serpens, inhumanus est; imo quanto magis rationem artis adhibet, tanto magis ut ægrotuin sanet, dolorem ex severioribus remediis inducit; tanquam interiturus sit æger ab ulceribus, nisi hoc modo auxilietur ei; sanandus vero, sectione et ustione adhibitis. Cap. XV. Malorum asperitas hominibus tribuenda, qui malis abutuntur. Hanes secum pugnat. Ὥστε, κατὰ τὸ ὑπόδειγμα, ἄνθρωποί εἰσιν οἱ τά γε ἀνιαρὰ ποιοῦντες καθ᾿ ἑαυτῶν μᾶλλον ἢ ὁ Θεὸς, οἱ τὴν χρείαν καὶ τοὺς καιροὺς προθέσει γε οἰκεία προκατασκευάζοντες διὰ τῶν οἰκείων παθῶν· ὡς γὰρ τοῦ καυτῆρος οὐχ ὁ ἰατρὸς ποιεῖ τὸν καιρόν τε καὶ τὴν χρείαν, ἀλλὰ τὸ ὑποκείμενον ἕλκος καὶ τὸν ἰατρὸν ἐπείγεται, καὶ τὸν καυτῆρα καλεῖ, οὕτω δὴ καὶ τὰ ἀνθρώπινα πάθη προκαλεῖται τῶν εἰς θεραπείαν συντεινόντων παρὰ Θεοῦ τὴν ἐπιμέλειαν, ἥκιστά γε ἀνεχομένου τῶν ἀνθρώπων, ὡς οἰκείου ἔργου μὴ διὰ παντὸς προνοεῖν· ἐπέτρεψε μὲν γὰρ ἀνθρώποις τῆς ἀρετῆς καὶ τῆς καλοκαγαθίας Ελευθέριον ἔχειν τὴν αἵρεσιν. Ὑπερείδει μέντοι τὸ πρὸς τὰ πάθη σαθρὸν ἡμῶν δι' ὧν ἐναργῶς ἔστιν ὅτε νουθετεῖ καὶ ἐπιπλήτο τει· οὔτε διηνεκῶς ἐπάγων τὰ αυστηρότερα, ἵνα μὴ τῇ ἀνάγκῃ τῆς κατηφείας τὸ ἐλευθέριον ἐκβάλῃ· οὔτε ἄφετον πάντη τὴν ὁρμὴν τῆς ῥαστώνης ἡμῖν Καὶ πῶς.... ἀγαθοῦ. Et quomodo malum quam bonum? Haec fugerunt interpretem. PATROL. GR. XVIII. Quamobrem, ut hoc exemplum docet, homines potius quam Deus sunt, qui aspera et acerba sili inferunt, qui usum et opportunitates temporis proposito proprio per affectus suos præparant: sicut enim medicus non facit, ut opus sit urere et tempus urendi, sed ulcus et medicum adducit et ustionem vocat; sic humanæ affectiones Deum accersunt ad ea adhibenda, quæ ad curationem pertinent; qui minime patitur, quin hominibus semper fanquam operi suo provida cura prospiciat. Commisit enim hominibus, ut haberent liberam electionem virtutis ac probitatis. Quod tamen in nobis est infirmum ad affectiones, fulcit ac firmat per ea quæ interdum ad admonendum et increpandum maniſesto adhibet; neque perpetuo quæ austeriora et acerbiora sunt, inducens, ut necessitate et vi mœroris libertatem non excludat; neque rursus reli:- non videbitur esse pedagogus ad virtutem, potius

quens nobis appetitum segnitie omnino solutum, καταλιμπάνων, ἵνα μὴ τὰς προλήψεις τῶν παθῶν ne anticipationes affectionum sine curatione dimittat; utrumque sapientia ineffabili ad utilitatem hominum dispensat et moderatur, qui uniuscujusque tempus opportunum novit. Statim ut videris terræ motum aut siccitatem aut incursionem locustarum, simul sane omnes fere homines videas ad metum flexos, et ad supplicandum ei qui potest hæc depellere. Si autem ea quæ videri solent jucunda et placida, humanam rationem laxam ac remissam reddunt; molesta vero et acerba excitant, et ad statum magis pium convertunt: an non dicat aliquis, illa quidem pro corporibus, hæc vero pro animis a Deo gubernari? Num igitur quæ animas ad pietatem et virtutem commovent, appellanda sunt mala? etsi enim sensui sufferentium molesta sunt et tristia, ad salutem tamen hominum necessario infliguntur. Manichæus vero demens semper se secum pugnare ignorat. Etenim si accretio materiæ nocel, quis non sentiat, contra quam dicit, accidere? Augebitur enim hæc contra homines, qui semper in rebus lætis et secundis sunt, et deliciis indulgent, ct ventri et voluptatibus infra ventrem deserviunt: minuetur vero vehementer fame, peste, morte, quæ non permittunt proficere eam ad injustitiam accretionis. Quamobrem consentaneum erat, ut hæc potius vocaret bona, convenienter suo fundamento et principio, quam mala: sic enim meliorem rationem viderctur assecutus, quam si rursus ratione referens jucunda ad alia contraria principia, rursus mala vocasset; utraque enim sunt bona ratione a Deo data. At ille gaudens peccato ad constituen, dain et conflandam nequitiam per se, ut opinatur, consistentem, dolorem capit ex monitionibus Dei efficacibus, quibus meliores facti homines, et sæpenumero aliqui perfecte ad virtutem traducti, dogma ejus falsum esse declarant. Ad hæc omnia, si non accideret aliquando, ut quæ Deus communiter omnibus hominibus donat et largitur, prohiberentur, largitionem eorum ac suppeditationem ad vim alicujus naturæ immutabilis homines retulissent; neque cum acciperent, grauias largienti egissent; neque habentes, unquam petiissent. ut Privantur igitur interdum ad breve tempus, petant; et rursus accipiunt, ut gratias agant er qui dal, agnoscentes ipsum esse qui præbet, et non alia quæpiam natura suppeditans præter Deum, expers judicii et immutabilis. Vult autem Deus, ut ei gratias habeant homines, quo digniores flant ut dona ejus accipiant, non ut ipse fructum aliquem sibi metat. Vult autem eos bona petere, ut accipientes ea, eum sentiant qui suppeditat: qui læΠρὸς δὲ τούτ. Hæc habentur in Parallelis Damasc. pag. 788, exstantque infra in Supplem. ad bos libros Titi Bostrensis, 3 ΙΙΙ. Μηδ. Leg. cum Parall. εἰ μηδεμία τίς ἐστιν. Ανέθ. Parall. ἠθέλησαν. Μας τῷ Θεῷ pro ἀνιάτους ἀφίῃ· ἑκάτερα δὲ ἀῤῥήτῳ σοφίᾳ προς ἀνθρώπων ὠφέλειαν οἰκονομεῖ ἑκάστου τὸν δέοντα καιρὸν ἐπιστάμενος. Αὐτίκα ἴδοις ἂν σεισμὸν, ἢ ὄμβρου ἔνδειαν, ή ἀκρίδων ἐπιφοράν, ᾗ ἅμα σχεδὸν ἅπαντας ἀνθρώ πους πρὸς εὐλάβειαν ἐπικλινομένους, καὶ πρὸς ίχεσίαν τοῦ μεταγαγεῖν τὰ τοιαῦτα δυναμένου. Εἰ δὲ τὰ μὲν δοκοῦντα συνήθως ἡδέα καὶ χρηστὰ τὸν ἀν θρώπινον λογισμὸν ὑπτιοι. τὰ δὲ ἀνιαρὰ διεγείρει, καὶ συστρέφει πρὸς εὐσεβεστέραν κατάστασιν· πως οὐκ ἄν τις ἐκεῖνα μὲν ὑπὲρ σωμάτων, ταῦτα δὲ ὑπὲρ ψυχῶν φαίη πρὸς Θεοῦ διοικεῖσθαι; ᾿Αρ᾽ οὖν τὰ διεγείροντα ψυχὰς εἰς εὐσέβειάν τε καὶ ἀρετὴν κλητέον κακά; κἂν γὰρ τῇ αἰσθήσει τῶν ὑποκειμένων ανιαρά τυγχάνῃ, πρὸς μέντοι σωτηρίαν ἀνθρώπων ἀναγκαίως επάγεται. Ο μέντοι πρὸς ἀλήθειαν Μάνης πάντη ἑαυτῷ μα χόμενος ἀγνοεῖ· εἰ γὰρ ἐπιβλαβὴς τῆς ὕλης ἡ απ ξησις, τίς οὐκ ἂν αἴσθοιτο, ὡς τοὐναντίον ἢ λέγει συμβαίνει; Αὐξηθήσεται μὲν γὰρ αὕτη κατὰ ἀνθρώ πων ἀδιαλείπτως, εὐθηνουμένων, καὶ τρυφαῖς ἐσχολακότων, γαστρὶ καὶ τοῖς μετὰ γαστέρα δουλευόν των· μειωθήσεται δὲ εἰς τὰ μάλιστα διὰ λιμῶν καὶ λοιμῶν καὶ θανάτων πρόοδον, ταύτῃ μὴ ἐπιτρεπόν των πρὸς ἀδικίαν αὐξήσεως. Ωστε καὶ εἰκὸς ἦν αὐτ τὸν ἀγαθὰ ταῦτα καλεῖν κατὰ τὴν ὑπόθεσιν τὴν ἑαυ τοῦ μᾶλλον ἢ κακά· οὕτω δ᾽ ἂν ἔδοξε βελτίονος ἐφικέσθαι λόγου, εἰ μὴ πάλιν τὰ ἡδέα πρὸς ἄλλας ἐναν τίας ἀρχὰς τῷ λόγῳ φέρων, αὖθις κακὰ προσηγό ρευσεν· ἀγαθὰ γὰρ ἀμφότερα λόγῳ πρὸς ἀγαθοῦ Θεοῦ ἐπαγόμενα. Ὁ δὲ χαίρων τῇ ἁμαρτίᾳ πρὸς σύστασιν τῆς ὑφεστώσης, ὡς οίεται, κακίας, λυπεί ται πρὸς τὰς ἐνεργεῖς τοῦ Θεοῦ νουθετήσεις, δι' ὧν ἄνθρωποι βελτιούμενοι, πολλάκις δὲ ἔνιοι τελείως πρὸς τὸ κρεῖττον μεταβαλλόμενοι, ἀσύστατόν γε αὐτ τοῦ τὸ δόγμα τῆς πλάνης ἀποφαίνουσι. Πρὸς δὲ τούτοις ἅπασι τῶν συνήθως ὑπὸ Θεοῦ δωρουμένων κοινῇ πᾶσιν ἀνθρώποις μηδεμία ἔστιν ὅτε συνέβαινε κώλυσις, φορᾷ φύσεως ἄν τινος ἀμεταβλήτου την χορηγίαν αὐτῶν ἀνέθεσαν ἂν θρωποι· καὶ οὐκ ἂν μὲν, δεχόμενοι ταῦτα, χάριν ὡμολόγησαν τῷ διδόντι, οὐκ ἂν δὲ ᾔτησαν, μὴ ἔχοντες. Στερούνται τοιγαροῦν ἐνίοτε πρὸς ὀλίγον, ἵνα αὐτή σωσι· καὶ δέχονται αὖθις, ἵνα χάριν ώμολογήσωσι τῷ χορηγοῦντι· γινώσκοντες, ὡς αὐτός γέ ἐστιν ὁ παρέχων, καὶ οὐ φύσις ἄλλη τις παρὰ τὸν Θεὸν ἄχρι τός τε καὶ ἀμετάβλητος ή χορηγούσα. Βούλεται δὲ ὁ Θεὸς εἰδέναι χάριν ἀνθρώπους αὐτῷ, ἵνα ἀξιώ τεροι τοῦ λαμβάνειν τὰ παρ' αὐτοῦ γένωνται, οὐχ ἵνα τι καρπώσηται εἰς ἑαυτόν. Βούλεται δὲ ἀγαθὰ τούτους αἰτεῖν, ἵνα δεχόμενοι αἴσθησιν τοῦ χορτῷ διδόντι. Αμετάβλητος. Parall. ἀμεταμέλητος. 10 cuin integrum sic reddit Billius: Agnoscentes..... non alteram quamvis præter Deum naturam esse, quo indiscriminatim et sine pœnitentia subministret.

ADVERSUS MANICHMOS LIB. II. ηγοῦντος ἔχωσι· χαίρει μὲν γὰρ τὰ παρ' ἑαυτοῦ δι- tatur dandis suis; sed magis laetatur, cum dat diδούς· χαίρει δὲ μᾶλλον ἀξίοις διδούς· ὡς τῆς φιλανθρωπίας τρόπον τινὰ ἀτιμαζομένης, εἰ μὴ πρὸς εὐαισθήτους γίγνοιτο· εὐλόγου δὲ λίαν ἀποφαινομένης, εἰ πρὸς τὸ δέχεσθαι τὸν χορηγοῦντα ὑπὲρ πάντα ἔχοιεν οἱ δεχόμενοι. CAP. XVI. Mors necessaria, ut nativilas. Και πόλεις δὲ καταπίπτωσιν ἐπιφυομένης ἀσε βείας, οἷα δὴ καὶ πρώην ἐπὶ τοῦ λίαν ἀσεβήσαντος καὶ τῶν εἰδώλων τὴν πλάνην ἀναμνήσαντος, φθείρεται ἡ ἁμαρτία, καὶ μειοῦται ἡ κατὰ Θεοῦ πλάνη· θανάτου δὲ κατὰ φύσιν πλέον οὐδὲν γίγνε ται· καὶ ἥκιστα κακὸν τὸ τῆς θείας ἐπιστρεφειας· τοὐναντίον μὲν οὖν, ὡς ἐν φαρμάκου εἴδει, ἀγαθόν gnis: tanquam benignitas erga homines quodammodo inhonorata sit, nisi gratis et benevolis hominibus exhibeatur; quæ valde rationi consentanea tunc apparet, cum ii qui bona accipiunt, omnibus bonis largientem præponunt. Mala profcere rursum demonstratur. Et si civitates concidant exorta impietate, sicut nuper contigit, cum ille impiissimus dominaretur, et errorem idololatriæ recoleret ac renovaret, peccatum interimitur, et error in Deum minuitur: nihil vero amplius accidit quam mors secundum naturam; et quod fit ad divinam conversionem, nequaquam malum est, sed contra potius bonum est, κακὸν δὲ μόνον τὸ τὴν συμφέρουσαν οικονομίαν και tanquam speciem medicinæ habens. Malum vero κίζειν· ὁ γὰρ παιδοποιίαν διαβάλλων ὡς αὐξητικὴν τῆς ὕλης, οὗτος, θάνατον ἀθρόον χακίζων, νοῦν γε ἀνθρώπινον ἆρ᾽ ἔχειν ἂν δοκοίη, μαχόμενα λίαν ἑαυτῷ φανταζόμενος; Αλλ' οὔτε παιδοποιία κακὴ, τὸ ἀείζωον τῷ θνητῷ γένει ποιοῦσα, καὶ προστεθεῖσα τῇ δημιουργία τους γιγνομένους· οὔτε θάνατος, κἂν πολὺς ἀθρόως ἐπενεχθείη, πονηρὸς, οὐκ ἐπὶ ζημίᾳ κατὰ ἀνθρώπων ὑπὸ Θεοῦ κείμενος, ἀλλ᾽ ἐπ' ὠφελείᾳ τῇ ἀνωτάτῳ, δικαίοις τε καὶ ἀδίκοις ὡρισμένος. Τὸ δὲ κατὰ μέρος ἑκάστῳ συμβαίνον φυσικῶς, τοῦτο πολλοῖς ἀθρόως εἰ ἐπέλθοι, κατὰ φύσιν μὲν ἔπεισι, καὶ πλέον οὐδὲν· τοσούτῳ δὲ οὐ κατὰ μέρος μείζονα τοῦ οἰκονομοῦντος τὴν κηδεμονίαν σημαίνει, & ὅσῳ τὸ μὲν οὐδὲν τεκμήριον κατακρίσεως τῶν ἁμαρτανόντων ἔχει· τὸ δὲ τῇ κατὰ τὸ φαινόμενον ἀγανακτήσει, τοὺς μὲν τελευτῶντας τὸν εἰρημένον πάλαι τρόπον εὐεργετεί, τοὺς δὲ ζῶντας επιστρέφει. Εἰ δέ τις, πολλῶν πολλάκις τοιούτων γιγνομένων, δείκνυσι τὸν ἀνθρώπινον βίον τοῖς αὐτοῖς ἐμπλεκό μενον ἀδικήμασι, παραπλήσιον ἐμοί γε δοκεῖ πάσχειν ὁ τοιοῦτος, εἴ τις, ἐν λίμναις καὶ θαλάττῃ τοὺς ἰχθύας ἐρῶν, οἴατο τὴν ἁλιευτικὴν τέχνην ἀργεῖν, τοὺς θηρωμένους οὐχ ὁρῶν, τοὺς δὲ νηχομένους ἐν τοῖς ὕδασι βλέπων· ἡ ὥσπερ, εἴ τις πολλοὺς κάτ μνοντας ὁρῶν, μηδὲν τὴν ἰατρικὴν ἐνέργειαν οἰη - θείη. Πολλῶν γὰρ εὐεργετουμένων εἰς εὐσέβειάν τε καὶ ἀρετὴν, δι' ὧν ἔστιν ὅτε τὰ φοβερὰ Θεὸς οἰκονομεῖ, ὁ φιλαίτιος τὸ μὲν κατορθούμενον ἀρνεῖται, τὸ δὲ φιλόνεικον τῶν πολλῶν εἰς ἁμαρτίαν ὀνειδίζει. Καίτοι φαμὲν οὐδ' ἡμεῖς ἀναγκαστικὰ τοῖς πολλοῖς εἶναι τὰ τοιαῦτα, ἀλλ' ἀποτρεπτικὰ τοῦ ἁμαρτάνειν τοῖς εὐγνωμονοῦσιν· αὐτίκα πρὸς ὀλίγον ἐπαγόμενα ταχέως αποπαύεται, ἵνα μὴ βιάσηται μάλλον, ἢ Λίαν ἀσεβ. Julianum Apostatam dicit. TURR. Θάνατον ἀθρόον. Si enim mala est procreatio, malum erat Manichæum natum esse, quo nihil tantum est, utilem Dei gubernationem improbare. Qui enim procreationem liberorum reprehendit tanquam augentem materiam, cum mortem universam improbet; an humanam mentem habere videtur, valde sibi ipsi repugnantia cogitatione fingens? At neque procreatio mala est, quæ facit ut genus mortale semper vivat, et adjungit ad fabricam mundi eos qui procreantur; neque mors quam - vis universe inferatur, mala est; nec a Deo constituta, ut homines jaturam et damnum faciant, sed ad utilitatem summam justis et injustis decreta est. Quod autem unicuique privatim accidit naturaliter, hoc si multis confertim adveniat, naturaliter quidem contingit; nihilque amplius est, quam quod singulis contingit: sed tanto majorem curam gubernantis, quam illud quod privatim accidit, sigrificat, quanto in illo privato minus indicii est judicii divini in delinquentes. Hoc autem generalius propter speciem quam habet divinæ iræ, morientes quidem beneficio afficit, sicut ante explicatum est, viventes vero convertit. Si quis vero objiciat, quamvis multa hujusmodi sæpenumero fiant, nihilominus tamen humananı vitam eisdem maleficiis implicatam esse similiter; hic quidem judicio meo facit, ut si quis pisces in lacu aut mari videns, existimet artem piscandi otiosam et inutilem esse, quia pisces captos non videt, natantes in aquis videt: aut perinde est, ut si quis multos ægrotos cernens, curationem medici nihil esse arbitretur. Cum enim multi proficiant ad pietatem et virtutem, illis pertimescendis quæ Deus aliquando sua gubernatione operatur; qui criminandi studio tenetur, quod perfectum est negat, et quod multi in peccato perseverantes contendunt, exprobrat. Atqui neque nos dicimus babere talia vim cogendi multos, sed dehortandi a peccato gratos et benevolos; quæ ad breve tempus insecta, celeriter quiescunt, ne magis vim afferant, quam suasione musibi repugnantius dicere poterat. Ipse enim putabat se verum dogma tradere. Docere autem veritatem ut putabat, quis dicat malum esse? Id.

tent: rursus vero, que erant in consuetudine, exer- πειθαι μεταβάλῃ· αὖθις δὲ τὰ συνήθη πολιτεύεται centur, in quibus animus et voluntas eorum qui inutati sunt, spectatur et exploratur, ut ii sola memoria exemplorum infirmitatem suam fulciant et stabiliant, qui sunt grati et æqui. Imo vero potus dicendum est, si cum talia contingant, pauci quidam et valde rari sunt qui vitam mutant; an non multo plus ad nequitiam cogitatio hominum profecisset, si per hæc quæ accidunt, non fieret a peccatis avocatio? τὸ δόκιμον τῆς προθέσεως τοῖς μεταβαλλομένοις ἐμε ποιοῦντα, ἵνα καὶ μόνην τῶν ὑποδειγμάτων τὴν μνή μην ἀντ' ἐρείσματος ἔχοιεν τῆς ἑαυτῶν ἀσθενείας οἱ εὐγνώμονες. Ρητέον δὲ μᾶλλον, ὡς, εἰ καὶ, τῶν τοιούτων συμβαινόντων, ὀλίγοι τινὲς καὶ εὐαρίθμη τοι τυγχάνουσιν οἱ διαμειβόμενοι, πῶς οὐκ ἂν ἐπε ἔδωκεν ἐπὶ πλεῖστον πονηρίας τῶν ἀνθρώπων ὁ λο γισμὸς, εἴπερ ἡ διὰ τῶν τοιούτων ἀποτροπὴ μὴ ἐπίοι; Εἰ δὲ καὶ μηδεὶς ἐντεῦθεν ὠφελεῖτο, ὅπερ ἠλίθιον εἰπεῖν, βέλτιον ἀνθρώπους ἐλέγχεσθαι, ὡς μηδὲ τοῦ τον τὸν τρόπον ἐνδιδόντας, ἢ Θεὸν ἀμελείας ἂν αἰτίαν ὑπέχειν, ὡς μηκέτι ἐπιστρεφείς χρώμενον· ᾧ χρηστέον λόγῳ κατὰ τῶν μὴ ἐπαισθανομένων· δῆλον γὰρ τοῖς εὐγνώμοσιν, ὡς οὐ μόνον πρὸς τὸ κρεῖττον μεταβολῆς ὁ φόβος ἄγει, ἀλλὰ καὶ τοῖς ἄλλοις ἀποῤῥήτως μειοῖ τὴν πρὸς ἀδικίαν ὁρμὴν καὶ τόλμαν. Quod si nullus hinc utilitatem caperet, quod quiden faluum est dicere; præstaret reprehendere homines, qui nec hoc quidem modo juvari volunt, quam culpam negligentiae in Deum transferre, quasi non amplius studio convertendi utentem; qua ratione utendum est in eos qui nullum sensum talium capiunt. Est autem compertum iis qui sunt grati et æqui, non solum aliquos ad perfectam mutationem in melius capiendam metum impellere, sed aliis etiam appetitum et audaciam ad injustitiam occulte imminuere. CAP. XVII. Creatio noctis et tenebrarum. Veniamus deinceps ad rationem creationis, quam isle planus calumniatur; ac primum de tenebris et nocte inquiramus, quod potissimum iste mente ‹æcatus vituperat: tenebras enim quæ in nocte ap. parent, illarum tenebrarum Manichæus cogitat esse quasi per se sint, intelligit esse indicium, ejus scilicet, quod non est; nihil penitus videns, nec intelligens, sed ad instar cæci hominis in res ipsas offendens et incurrens; vocatque tenebras, et vel-. uti horret, ut non opus habeat disputatione, ut falsitas doctrinæ ejus argumentatione concludatur, ut qui nomen rei e se ipsa vituperatæ usurpet. Dicendum ergo est, vocari quidem has tenebras, non tamen secundum substantiam exsistere: adveniunt enim, et recedunt quotidie, suntque consequentes in modum umbræ; non sunt enim creatæ per se ut substantia, nequaquam; mundo autein crealo, est umbra. Nascitur enim homo, qui per se est; sequitur autem eum umbra secundum molem corporis, et neutiquam cum eo ipso fabricata est, sed advenit ut situm et locatum est corpus, et ut est luminis circuitus et conversio. Siquidem nox et tenebra, cum sit mundus corporeus, solummodo sunt consequentes, non autem sunt fabricatæ in nodum substantiæ creatæ. Cum enim sol diurnum cursum absolvit, et vertitur ad recessus proprios, necesse est ea quæ sunt intra mundum, omnia inumbrari, cum sit extra quod illuminat, sic Deo volente: causas, cur ita voluerit, paulo post pro viribus dicemus. Illud statim dicendum est, quæ habent molem corpoream interdiu in contrariam partem luminis positi umbras jacere; et transfertur simul cum lumine in contrarium umbra; et ubi est usque ad meridiem sol, ibi est post meridiem umbra. Ubi autem umbra post meridiem, sol est post hunc. Umbra vero diurna umbra est, et non omnino tenebræ; quia Ελθωμεν δὴ λοιπὸν καὶ εἰς τὸν περὶ δημιουργίας λόγον πρὸς τοῦ ἀπατεῶνος συκοφαντουμένης· καὶ πρωτόν γε περὶ σκότους καὶ νυκτὸς ἐξετάσωμεν, ὅπερ μάλιστα κακίζει τὴν διάνοιαν ἐσκοτωμένος· σκότος γὰρ ἐν νυκτὶ φαινόμενον, ἐκείνου τοῦ σκότους ὁ Μά νης είναι φαντάζεται ὡς ὄν, τεκμήριον τοῦ μὴ ἔντος λαμβάνει, μηδὲν παντελῶς μήτε βλέπων, μήτε ναῶν, ἀλλὰ τυφλοῦ δίκην τοῖς πράγμασι προσπαίων· καὶ καλεῖ σκότος, καὶ οἱονεὶ φρίττει, ὡς μηδὲ λόγου δεί μενος πρὸς ἀπόδειξιν τῆς ἑαυτοῦ ψευδολογίας, ὡς αὐτόθεν διαβεβοημένου πράγματος τὸ ὄνομα λαμβάνων. Ρητέον τοίνυν, ὡς τοῦτο δὴ σκότος καλεῖται μὲν, οὐ μὴν ὑφέστηκε κατ' οὐσίαν· ἐπισυμβαίνει δὲ καθ' ἡμέραν καὶ ἀποσυμβαίνει, παρακολούθημα, καὶ σκιᾶς τρόπον ὑπάρχον δεδημιούργηται μὲν γὰρ εἰς ὑπόστασιν οὐσίας οὐδαμῶς, κόσμου καὶ δημιουργη θέντος, σκιὰ τυγχάνει· ἄνθρωπος τίκτεται μὲν γὰρ καθ᾿ ἑαυτὸν, παρακολουθεῖ δὲ αὐτῷ πρὸς τὸν ὄγκοι τοῦ σώματος ἡ σκιά· καὶ οὐ δήπου συγκατεσκευάσθαι δόξειεν ἐν ἑαυτῷ, ἀλλ᾽ ἐπισυμβαίνει πρὸς τὴν τοῦ σώματος θέσιν, καὶ πρὸς τὴν τοῦ φωτὸς περίοδον. Οὕτω δὴ καὶ νὺξ καὶ σκότος, σωματικοῦ τοῦ κά σμου δηλαδή τυγχάνοντος, παρακολούθημα μόνον ἐστὶν, οὐ μὴν δημιουργήματος τρόπον οὐσιῶδες κατ εσκεύασται. Τοῦ γὰρ ἡλίου τὸν μεθημερινὸν δρόμον περαίνοντος, πρὸς δὲ τὰς ἰδίας ἀναχωρήσεις τρεπομένου, τοῦ κόσ σμου τὰ ἐντὸς ἐπάναγκες ἅπαντα σκιάζεσθαι, ἔξω τυγχάνοντος τοῦ φωτίζοντος, οὕτω δὴ Θεοῦ βουλτο θέντος, δι' ἂς αἰτίας μικρὸν ὕστερον ὡς δυνάμεις ἐροῦμεν· αὐτίκα καὶ μεθ᾿ ἡμέραν πρὸς τὸ ἀντικεί μενον μέρος τῆς τοῦ φωτὸς θέσεως, τὰ ἀνέχοντα τῶν σωματικών όγκων παραπέμπει τὰς σκιὰς, καὶ συμμεταβαίνει τῷ φωτὶ πρὸς τοὐναντίον ἡ σκιά· καὶ οὐ μὲν ἕως μεσημβρίας ἥλιος, μετὰ ταύτην γίνεται σκιά ἡ δὲ σκιὰ μεθ᾿ ἡμέραν, καὶ οὐ παντελῶς σκότος· ἐπει δὴ τὸ περιέχον πανταχόθεν ἀνεωγὸς καὶ τοῖς σκιαζε

ADVERSUS MANICHEOS LIB. II. μένοις τόποις τοῦ φέγγους παρέχει την μετουσίαν. Εt quod continet cum sit undique apertum, locis etiam γοῦν οἶκόν τινα τελείως ἀποκλείσεις, ὡς μηδὲ στενὴν γοῦν εἴσοδον καταλιπεῖν τῷ φωτὶ αὐτῷ, νύκτα ποιήσεις καὶ ἐν μεσημβρίᾳ. Τοῦτο δὴ καὶ ἐν νυκτὶ γίνε ται πρὸς τοὺς ἰδίους χώρους ἡλίου γενομένου. Ὥστε ἡ νὺξ στέρησις ἂν εἴη φωτός. Μάθοι δ᾽ ἄν τις σαφέ στερον το γινόμενον, εἰ νοήσειεν, ὡς ἐν νυκτὶ μέν ἐστί που διαμένων καὶ ὑπάρχων ὁ ἥλιος, μεθ' ἡμέραν δὲ οὐδαμοῦ τὸ σκότος, ἀλλὰ παντελῶς διαλυόμενον ἀφανίζεται. "Ωστε φωτὸς μὲν γέγονεν ουσία, σκότους δὲ οὐδαμῶς. CAP. XVIII. Noctis necessitas. quæ umbram habent, præbet luminis participationem. Itaque si domum quampiam ex omni parte bene claudas, et neque vel angustus aditus lumini relinquatur, noctem efficies etiam in meridie. Hoc autem fit in nocte, sole loca sua ambiente et circumeunte. Unde nox est privatio luminis. Potest autem hoc quod fit, clarius percipi, si quis considerat, alicubi esse et manere noctu solem, interdiu vero nusquam esse tenebras, sed penitus dissolvi et tolli. Quare substantia luminis facta est, non autem tenebrarum. Utilitates ex ea profluentes. Considerandum vero est, quam sit necessaria Σκοπητέον δ' ὅμως νυκτὸς ὅσον τὸ ἀναγκαῖον. Εστιν ἀνάπαυλα πρῶτον κοινὴ τοῖς πᾶσιν· ὁ γὰρ nox. Primum, est communis requies omnibus; δ μεθ' ἡμέραν ὕπνος τὸ ἀναγκαῖον τῆς νυκτὸς μᾶλλον παραδείκνυσιν, ἧς γε τοσοῦτος ὑπάρχων ὁ χρόνος οὐχ ἱκανὸς διαναπαῦσαι τὰς αἰσθήσεις ἀνθρώποις· καὶ τοῦ μὲν μεθ᾽ ἡμέραν ὕπνου οὐκ ἴση τοῖς πᾶσι μετοχή· τὸ δὲ ἐν νυκτὶ κοινὸν, καὶ ἐπίσης τοῖς πᾶσι τῆς διαναπαύσεως τὸ μέτρον, οὐκ ἔχον ἀνωμαλίαν πρὸς τὰ βιωτικά πλεονεκτήματα. Οπερ οὐκ ἔλαττον τὴν ἰσότητα τοῦ Δημιουργοῦ ὡς πρὸς ἐν γένος τὸ τῶν ἀνθρώπων μαρτύρεται. Ἔπειτα εἰ διαπαντὸς ὑπῆρ χεν ἡμέρα ἀδιάδεκτον ἔχουσα τὸ διάστημα, οὐκ ἂν ἐμετρήθη χρόνος εἰς μέρη μή τετμημένος. Η δὲ καθ' ἡμέραν τοῦ χρόνου τομὴ διὰ τῶν μορίων τούτων καταριθμεῖσθαι ποιεῖ· χωρὶς δὲ χρόνου διαγνώσεως ἄλογος ἂν ἐν τοῖς πλείοσι γέγονεν ἀνθρώποις ὁ βίος· τὸ δὲ δὴ μεῖζον, οὐκ ἂν φωτός γέγονεν ἀπόλαυσις, σκότους μὴ παρακειμένου τὸν εἰρημένον τρόπον νυ κτερινοῦ. Φῶς γὰρ σωματικὴν ἀδιάλειπτον, οὐδ᾽ ὅτι φῶς ἐστιν, ἐγνώσθη ἄν· πρὸς γὰρ ἀντιδιαστολὴν σκό τους φῶς ὠνόμασται καὶ ἐστίν. Οὐκ ἂν οὖν θαυμαστόν τι ἦν, ὡς ἔστι δημιούργημα φανεν, εἰ μήγε ἡ θέσις τοῦ δοκοῦντος ἀντικεῖσθαι παρεδείκνυεν αὐτό. esset, ut esse apparet admiratione dignum a Deo trarium, illud ostenderet. Ωστε καὶ τἆλλα μὲν πολλὰ χάριν ὁμολογητέον ἐπὶ τῇ νυκτὶ τῷ πανσόφῳ Δημιουργῷ· μάλιστα δ' ὅτι τοῦ φωτὸς ἐμποιεῖ τὴν αἴσθησίν τε καὶ τὴν ἀπόλαυσιν, οὐκ ἂν ἄλλως διαγνωσθέντος, ὅτι περ ἐστίν. 'Αλλ' ἐκπλαγείη τις ἂν τὴν ἄῤῥητον τοῦ Θεοῦ σου φίαν, ὅτι, τοσούτων καὶ ἔτι πλεόνων ἀναγκαίων τε καὶ χρησίμων διὰ σκότους ἀνθρώποις ὑπαρχόντων, ὅμως δὲ ἐπειδὴ σκότους ἦν ὄνομά τε καὶ πρᾶγμα, οὐ κατεσκεύακεν αὐτὸ κατ' οὐσίαν, ἀλλὰ συμβαίνειν καὶ ἀποσυμβαίνειν αὐτὸ πεποίηκεν· ἵνα καὶ ὡς ἂν τά τε ῥηθέντα καὶ ἔτι πλείω παρέχῃ, καὶ ὡς μὴ ὂν ἥκιστα διαβάλῃ τὸν Δημιουργόν. "Αμεμπτος τοιγαροῦν ἡ νύξ, ἀλλὰ καὶ θαυμασία παντοίως τῇ χρήσει. Φασὶ δὲ λῃστὴν ἐν νυκτὶ κακουργεῖν. Καὶ τί δεῖ τ ρὸς τὴν νύκτα; εἰ γὰρ μὴ ἐνεδέχετο καὶ ἐν ἡμέρᾳ κακοπραγεῖν τοὺς βουλομένους, ἐχρῆν τῆς νυκτὸς διαβάλλεσθαι τὸν καιρόν. Ἐπεὶ δὲ τὴν εὐκαιρίαν τῆς κακουργίας ὁ δρῶν ἀναμένει, κἂν ἐν ἡμέρᾳ, κἂν ἐν νυκτί παραπέσοι, τὴν πρόθεσιν τοῦ ὁρῶντος, οὐ τὸν somnus enim diurnus magis necessitatem noctis declarat, cujus quidem tempus tam longum non sufficit hominibus, ut a sensibus requiescant, et diurnum somnum capere non æqualiter omnibus licet in nocte vero communis est omnibus et æqualis mensura ad requiescendum, nullam inæqualitatem habens ad avaritias vitæ et plus habendi cupiditates. Quod quidem non minus æqualitatem Creatoris testatur, tanquam uni generi hominum æqualiter prospicientis. Deinde, si semper esset dies, et spatio diei non succederet nox, non possemus metiri tempus non divisum in partes. Divisio autem diurni temporis facit, ut liceat tempus per has particulas numerare. Nisi autem tempus discerneretur, in multis rebus non posset hominibus ratio vitæ iniri et constare; et quod majus est, non esset voluptas luminis fruendi, si non essent tenebræ nocturnæ in proximo eo modo quem diximus. Lumen enim corporeum continuum neque quod lumen esset, cognosceretur: lumen enim dicitur et est, ut tenebris distinguatur. Non igitur creatum, nisi comparatio ejus quod videtur conQuamobrem oportet gratias agere Deo, sapientissimo Creatori, cum propter alia multa, tum maxime quia fecit, ut lumen sentiremus et eo frueremur; quod quidem esse non aliter discernere potuissemus. Est autem obstupenda ineffabilis Dei sapientia, quod cum tot et adhuc plures necessariæ hominibus et opportunæ utilitates ex tenebris exsistant, tamen quia erat nomen et res tenebrarum, non fecit eas secundum substantiam, sed fecit ut venirent et recederent; ut quasi essent ea quæ diximus, et adbuc plura commoda præberent; et quasi non essent, minime mundi fabricator accusaretur. Extra culpam igitur et querelam est nos, quin potius usu est omnibus modis mirabili. Sed aiunt, latronem noctu latrocinari. Sed quid hoc contra noctem? si enim non contingeret de die latrocinari eos qui latrocinari volunt, oporterst tempus nocturnum accusare. Sed quia latro opper - tunitatem furti exspectat, sive die sive nocte incidat, animus maleficium facientis, non tempus est.

crimini dandum: verumtamen si maleficus no- καιρὸν αἰτιατέον· πλὴν εἰ νυκτί γε ἐπείθετο κακούρ cti pareret. dormiret sane; hoc enim solum nox γος ἅπας, εκάθευδεν ἄν· τοῦτο γὰρ καὶ μόνον παρ jubet. CAP. XIX. Mendacii cum Præterea considerandum est similiter inter se contraria videri lumen et tenebras, veritatemque et mendacium. Quod enim est lumen corpori, hoc est veritas animæ; et quod tenebræ oculis, hoc ignorantia et mendacium menti. Iomo enim nibil aliud est quam anima et corpus. Utrique parti suppeditat Deus, corpori lumen; per corpus enim lumine corporeo fruitur; per animam vero veritate spirituali. Sicut autem non sunt tenebræ secundum substantiam, solum aulem eas advenire permissum est, sicut ostensum est; sic etiam mendacium non manet ab aliqua substantia per se exsistente, quam ille principium ingenitum vocat, neque est substantia quæpiam per se exsistens ac vivens. Sed sola cogitatione esse, concessum est, et advenire atque recedere similiter ut tenebras; idque valde utiliter et necessario: nisi enin cogitatio mendacii esse posset permissu Dei, veritatis optio non esset in hominibus spectata et probata, et frustra nominaretur, nisi permissum esset, esse mendaciun cogitatione. Nemo enim esset amicus veritatis, nisi potestatem haberet cogitandi mendacium. Non dico esse mendacium adjunctum veritati, sed quod optio veritatis non videretur esse, nisi potestas mentiendi adjaceret: quod quidem veracibus prodest, non veritati. Oportet enim eum qui verax est, ut penes eum sit mentiri, a quo cum abstinet, verax est. Posse ergo mentiri affert hominibus, ut veritatem mendacio anteponant. Sicut positæ tenebræ sensum luminis movent et excitant, tainen sicut lumen in tenebris lucet (dissolvit enim eas adveniens, quippe cum non sint secundum substan. siam), sic veritas vincens mendacium, omnino convincit, quod non est, cogitatione esse propter potestatem eogitationis, id est quia cogitari potest. Quomodo enim potest quis veritatem eligere, si suscipere mendacium non est penes ipsum? εγγυά. tenebris comparatio. θεωρητέον δὴ ἐπὶ τούτοις, ὡς ἀναλόγως ἀλλήλοις ἀντικεῖσθαι δοκεῖ, φῶς τε καὶ σκότος, ἀλήθειά τε καὶ ψεῦδος· ὅπερ γὰρ φῶς σώματι, τοῦτο ἀλήθεια ψυχή καὶ ὅπερ σκότος ὀφθαλμοῖς, τοῦτο ἄγνοια και σκέ τος διανοία. "Ανθρωπος μὲν γὰρ οὐδὲν ἕτερον ἢ ψυχή τε καὶ σῶμα· παρὰ δὲ Θεοῦ πρὸς ἑκάτερον τὴν χορηγίαν ἔχων, διὰ μὲν σώματος σωματικού φωτός ἀπολαύει, διὰ δὲ ψυχῆς νοητῆς ἀληθείας. Ὥσπερ δὲ σκότος κατ' ουσίαν μὲν οὐχ ὑπάρχει, 3 ἐπιέναι δὲ συγκεχώρηται μόνον, ὡς ἀποδέδειχται, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ψεῦδος ἀπό τινος μὲν οὐ σίας ὑφεστηκυίά τε καὶ ζῶσα· ἐπινοίᾳ δὲ μόνον εἶναι συγκεχώρηται, συμβαίνειν τε καὶ ἀποσυμβαίνειν παραπλησίως τῷ σκότει, καὶ τοῦτο λίαν χρησίμως τε καὶ ἀναγκαίως· εἰ γὰρ μὴ ἐπετέτραπτο ψεύδους ἐπί νοια, ἀδόκιμος ἂν ἦν καὶ ἀβασάνιστος κατ' ἀνθρώπους τῆς ἀληθείας ἡ αἵρεσις· μάτην δ' ἂν καὶ ὠνομάζετο, εἰ μὴ τὸ ψεῦδος συγκεχώρητο τῇ ἐπινοίᾳ· οὐδεὶς γὰρ ἂν ἦν φιλαλήθης, εἰ μὴ καὶ τοῦ ψεύδεσθαι τὴν ἐπίνοιαν εἶχεν ἐφ' ἑαυτῷ. Οὐ φημί, ὅτι προσκεχαρισμέ νον ἂν εἴη τῇ ἀληθείᾳ τὸ ψεῦδος, ἀλλ' ὅτι τῆς ἀλη θείας ἡ αἵρεσις οὐκ ἄν γε εἶναι ἐδόκει, εἰ μὴ παρ έκειτο τοῦ ψεύδεσθαι ἡ ἐξουσία· ὁ δὴ ὑπὲρ τῶν φιλαλήθων, οὐχ ὑπὲρ τῆς ἀληθείας ἐστί. Δεῖ γὰρ τὸν ἀληθεύοντα ἔχειν ἐφ' ἑαυτῷ καὶ τὸ ψεύδεσθαι αὐτῷ ἐξεῖναι, οὗ ἀπεχόμενος ἀληθεύει. Προσάγει τοίνυν ἀνθρώποις τῆς ἀληθείας τὴν προτίμησιν τὸ ἐξεῖναι ψεύδεσθαι. Ὥσπερ φωτὸς ἀνακινεῖ τὴν αἴσθησιν ἡ θέσις τοῦ σκότους· ὥσπερ μέντοι τὸ φῶς ἐν τῇ σχο τίμ φαίνει (διαλύει γὰρ αὐτὸ ἐπιν, ἅτε δή μή κατ' οὐσίαν ὑπάρχον), οὕτως καὶ ἡ ἀλήθεια, κατὰ τοῦ ψεύδους κρατιστεύουσα, διελέγχει παντελῶς αὐτὸ μὴ ὄν, ἐπινοίᾳ τῇ ἐξουσίᾳ τοῦ λογισμοῦ παρεισιὸν εἰς αίρεσιν ἑαυτῆς· πῶς γὰρ ἄν τις ἀλήθειαν ἔλοιτο, εἰ μὴ καὶ τοῦ ἀντικειμένου τὴν αἵρεσιν ἔχοι ἐφ' ἑαυτῷ, Si igitur ostendi posset esse tenebras secundum Εἰ μὲν οὖν δεῖξαι δυνατόν, ὡς κατ' οὐσίαν ὑπάρχει substantiam, et non advenire et recedere, sicut τὸ σκότος, οὐχὶ δὲ συμβαίνει καὶ ἀποσυμβαίνει μόνον, dictum est, poni etiam posset falsa et mendosa substantia. Sin vero nec ille nec alius ostendere potest, non dissolvi has tenebras quæ ad instar umbræ fiunt, ut lumen quidem noctu exsistat, lenebræ vero interdiu non sint; liquet neque mendacium, quod cum tenebris similitudinem habet, per se exsistere instar substantiæ, sed necessario permitti, ut cogitatione tantum sit, idque ad electionen veritatis. Σκότος. Legerat ψεῦδος Turriamus, et quidem optime: non enim comparantur hic tenebræ cum tenebris, sed mendacium cum nocte et tenebris. quemadmodum lux cum veritate. Bas. Ψεύδος. Desunt hic in Græca plura quæ ὡς εἴρηται· τεθείη ἂν καὶ ψευδὴς οὐσία· εἰ δὲ μήτ' ἐκεῖνος, μήτε ἄλλος δεῖξαι δύναται, ὡς τοῦτο δὴ τὸ σκότος οὐχὶ διάλυτόν ἐστι σκιᾶς τρόπον γιγνόμενον, ὡς τὸ μὲν φῶς ὑπάρχειν καὶ ἐν νυκτί, τὸ δὲ σκότος ἐν ἡμέρᾳ μὴ εἶναι τὸ ἀναλόγως ἔχον αὐτῷ ψεῦδος, δῆλον, ὡς οὐδ᾽ αὐτὸ ὑφέστηκεν οὐσίας τρόπον τινά, ἀναγκαίως δὲ μόνον κατ' ἐπίνοιαν ἐπιγίγνεσθαι συγκε χώρηται πρὸς αἵρεσιν τῆς ἀληθείας. sensum non modo obscurum, sed imperfeetum reddunt. Sic supplerem: ἦν αὐτὸς ἀγέννητον ἀρχὴν λέγει, μηδέ ἐστιν οὐσία ὑφεστηκυῖὰ τε καὶ ζῶσα· τίς respondent optime Lalina. Ip.

ADVERSUS MANICILAÆOS LIB. II. Ἐπειδὴ δὲ τὸ φῶς κατ' ουσίαν ὑφέστηκε, σαφῶς ἄρα καὶ ἀλήθειαν νομίσειεν ἄν τις κατ' ουσίαν ὑφεστάναι, ἵνα τῆς ἀναλογίας σώζηται ἡ ἀκρίβεια· καὶ τί δὴ τὸ κωλύον Θεὸν αὐτοαλήθειαν εἶναι, ἡγεῖσθαί τε καὶ νομίζειν; εἰ γὰρ φῶς ὁ Θεός, φῶς νοητόν, οὐ γὰρ δὴ ὁρατὸν, φῶς δῆλον, ὡς ἀλήθεια· φῶς γὰρ νοερὸν οὐδὲν ἄλλο, πλὴν ἀληθείας· ὅμως δὲ φως τε καὶ αὐτοαλήθεια τυγχάνων ὁ Θεὸς οὐκ ἀδυναμία ψεύδους ἀπέχεται, ἀλλὰ μὴ βουλόμενος ψεύσασθαί ποτε. Εἰ δέ γε μὴ δύναται, οὐ γὰρ ἄτοπον εἰπεῖν, ἐπειδή γε οὐδέποτε οὐχὶ μὴ βούλεται. Quia vero lumen secundum substantiam per se exstitit, plane existimare licet esse veritatem per se secundum substantiam, ut similitudinis ac proportionis ratio limnate et perfecte servetur, ecquid prohibet, quin Deum ipsam per se veritatem esse existimemus et reputemus? Si enim Deus est lunen, lumen autem intelligibile, non aspectabile, lumen scilicet sicut veritas; lumen enim spirituale nihil aliud est, quam lumen veritatis; Deus tamen cum lumen et ipsa per se veritas sit, a mendacio abstinet, non quia deficit ei potestas, sed quia non vult unquam mentiri. Si autem non potest, non enim absurdum est sic loqui, ideo non potest, quia nunquam vult. Οἷς μὲν γὰρ καὶ τὸ βούλεσθαι καὶ τὸ μὴ, κατὰ διάφορον τρόπον ἐπισυμβαίνει, τούτοις εὐλόγως καὶ τὸ δύνασθαι ἀφώρισται. Θεῷ δέ γε, ἐπειδὴ οὐδέ ποτε συμβαίνει τὸ βούλεσθαι, τὸ μὴ δύνασθαι προσ απτέον· οὕτω μέντοι, διὰ τὸ μηδέποτε βούλεσθαι, οὐχὶ διὰ τὸ μὴ δύνασθαι τρόπον ἀσθενείας καὶ ἀδυ ναμίας· τὸ μὲν γὰρ δημιούργημα πεπεδῆσθαι φύσει, λέγω δὴ τὸ σωματικόν φῶς, οὐκ ἄλογον φάναι, ὡς μὴ ἐπ' αὐτῷ εἶναι τὸ εἶναι φῶς, ἀλλ᾽ ἐπὶ τῷ ποιήσαν τι· τὸν δὲ Δημιουργὸν ὑποβεβλῆσθαι φύσεως ἀνάγκῃ λίαν ἄτοπον ἡγεῖσθαι, ὡς μὴ ἐπ' αὐτῷ εἶναι δοκεῖν τὸ ἀληθεύειν, ἀλλὰ πρὸς τῆς φύσεως βεβιᾶσθαι, καίτοιγε ὅπερ ἐστὶν, αὐτὸ μόνον ἐστίν. 'Αλλ᾽ οἷς μὲν ἐδημιούργησε ἐντέθεικε τὸ φύσει καὶ ἀνάγκῃ εἶναι ὁ εἰσιν· αὐτῷ μέντοι ἐντέθεικεν οὐδεὶς τὸ ἀνάγκῃ εἶναι ἀλήθειαν. Οὐκοῦν φύσεως μὲν ἐπάνω ὁ φύσεις κατασκευασάμενος· αὐτὸς δὲ φύσεως ἀνάγκῆς ἐλεύθερος· οὕτω γὰρ ἀληθῶς ἀγαθὸς ὁμολογηθήσεται. Quibus enim velle et non velle diverse accidit, recte et rationi convenienter his attribuitur posse: Deo autem quoniam nunquam accidit velle, con - fitendum est non posse eum mentiri; sic tamen, quia scilicet non potest velle; non autem quia non potest ad instar ejus cui est infirmitas et deficit potestas: creaturam enim impediri et constringi natura, lumen, inquam, corporeum non habere penes se, ut sit lumien, sed penes auctorem luniinis esse, non est alienum a ratione sic dicere; auctorem vero subjectum esse necessitati naturæ, valde absurdum est cogitare; ut non videatur penes ipsum esse verum dicere, sed a natura per vim cogi, cum alioqui ipsum solum sit, quod quidem est. Iis tamen quæ creavit, imposuit, ut natura et necessitate essent quod sunt. Deo tamen nemno imposuit, ut necessitate natura esset veritas. Supra naturam igitur est, qui naturas fabricatus est; ipse autem liber est a necessitate naturæ: sic enim vere bonum esse confitebimur. Igitur ex iis quæ dicta sunt, patefit, per se mendacium non esse; mendacem vero esse eum qui mentitur; a mentiente enim vocatur mendacium; non autem mentiens vocatur ab eo, quod non est. Mendacium enim non potest esse antequam cogitetur: similiter tenebræ non sunt creatæ, sed subierunt, factæ umbra universi: præterquam quod tenebræ: non solum subire permissæ sunt, sed valde etiam utiliter. Cogitatio vero mendacii electionem veritatis apud homines declarat. Cum vero anteponitur Οὐκοῦν διὰ τῶν εἰρημένων αὐτὸ ψεῦδος οὐκ ἔστι· ψεύστης δὲ ὁ ψευδόμενος· ἀπὸ γὰρ τοῦ μετιόντος καλεῖται, οὐχ ο μετερχόμενος ἀπὸ τοῦ μὴ ὄντος. Ψεῦδος γὰρ πρὸ τοῦ ἐπινοοῦντος αὐτὸ οὐκ ἂν εἴη· παραπλησίως δὲ καὶ σκότος οὐ δεδημιούργηται μέν, παρεισέρχεται δὲ, σκιὰ τοῦδε τοῦ παντὸς ὑπάρχον· πλὴν ὅσον τὸ μὲν σκότος οὐ μόνον υποτρέχειν συγκε χώρηται, ἀλλὰ καὶ λίαν ὠφελίμως· τοῦ δὲ ψεύδους ἡ ἐπίνοια τὴν μὲν αἵρεσιν διασαφεῖ τῆς ἀληθείας παρὰ ἀνθρώποις· προτιμηθεῖσα δὲ τῆς ἀληθείας, βλαβερωτάτη γέ ἐστι, καὶ μάλα γε εἰκότως· ψεῦδος η veritati mendacium, nocentissimum est, idque valde γὰρ πρὸς ἀνθρώπων ἐπινοεῖται, σκότος δὲ τὸ σωματικὸν παρὰ Θεοῦ κεῖται. Διὸ χρὴ τὸ μὲν νοοῦντα φεύγειν, τὸ δὲ μὴ λοιδορεῖσθαι, ἀναγκαίως πρὸς τοῦ Δημιουργοῦ κείμενον. consentanee; mendacium enim ab hominibus excogitatum est, tenebræ vero corporeæ a Deo positæ sunt. Idcirco oportet illud quidem fugere; hoc vero non vituperare, quod necessario a Creatore positum est. CAP. XX. Manetis stultitia, negantis feras a Deo fuisse creatas. Λοιδορεῖται μὲν οὐ τοῦτο μόνον ὁ τῆς κενωτάτης κατὰ Θεοῦ βλασφημίας εὑρετής, ἀλλὰ καὶ ζώοις τοῖς ἀγρίαν φύσιν παρὰ τοῦ Δημιουργοῦ λαχοῦσι, σαφῶς Vituperat autem non has solum iste inaudite contra Deum blasphemiæ inventor; sed etiam animantes, quæ naturam sævam sortitæ sunt a Creaδίκην ἐχθροῦ τὰ πάντα φιλαιτίου κατὰ τῶν δημιουρtore; more inimici qui omnia accusans, in creaty - γημάτων κινούμενος. Ελέγξει δὲ ὁ λόγος τοῦ ἀπατεῶνος τὴν ἄλογον καὶ ἐν τούτοις βλασφημίαν. θηρία γὰρ ἅπαντα τετράποδά τε καὶ ἑρπετὰ καras Dei invehitur. Sed blaspheiniam amentem et vecordem istius deceptoris in hujusmodi animentibus sermo nostei redarguet. Omnes enim feras ac bestias, quadrupedes 5º

serpentes cum vituperat, perinde mihi facere vide- κίζων, παραπλήσιόν τι πάσχειν μοι δοκεῖ, ὥσπερ tur, ut si quis servus deditus peccatis et improbissimus, alia quidem domini et auctoris sui approbet, odio autem habeat et criminetur flagellum soJum quod apparet; qui ipso quidem odio ostendit, quam necessarium sit flagellum appositum: homines enim faciles et parati ad capiendam oblivionem contra Deum, si nihil haberent in fabrica mundi quod dignum esse metu appareret, amplius quidem procederent animo et voluntate contra Deun; accusati vero essent non recte, utpote nulla re earum quæ apparent excitati. Etsi enim natura inest nobis libertas ad eligendum quod melius est, tamen propter ignaviam facile in oblivionem incidimus. Multa igitur sunt quæ necessario cogitationem nostram ad Deum timore excitant: sicut rur. sus plurima, quæ hanc cogitationem per benignitatem, et bonis fruendi copiam et facultatem ad agendas gratias Creatori movent: utrisque enim erudimur, et instituimur iis quibus tanquam bonis fruimur, et iis quibus tanquam horribilibus et pertimescendis convertimur. CAP. XXI. Nulla malitia ἂν εἴ τις φιλαμαρτήμων δοῦλος καὶ λίαν πονηρός, τὰ μὲν ἄλλα τοῦ δεσπότου αὐτοῦ ἀκαταιτίατα απο δέχοιτο, μισοίη δὲ καὶ διαβάλλοι μάστιγα που καὶ μόνον φαινομένην· αὐτῷ γε τῷ μισεῖν ὁ τοιοῦτος δεικνύς, ὡς ἀναγκαῖον τὸ παρακείμενον· ἄνθρωπος γὰρ, πρὸς τὴν κατὰ Θεοῦ λήθην πρόχειροι τυγχά νοντες, εἰ μηδὲν ἄξιον δέους φαινόμενον εἶχον ἐν δημιουργία, πλέον μὲν ἂν ἐχωρίσθησαν προθέσει τοῦ Θεοῦ, ᾐτιάθησαν δὲ οὐκ εὐλόγως, ἅτε δὴ διὰ μηδενὸς τῶν φαινομένων διεγειρόμενοι. Εἰ γὰρ δὴ καὶ πρόσεστιν ἡμῖν φύσει τὸ ἐλευθέριον πρὸς αἵρεσιν τοῦ κρείττονος, ἀλλά γε διὰ ραστώνης ῥᾳδίως εἰς λήθην ἐμπίπτομεν. Πολλὰ τοίνυν ἐστὶν ἀναγκαίως τὰ διεγείροντα τῷ δέει πρὸς τὸν Θεὸν τὸν ἡμέτερον λογισμόν· ὥσπερ αὖθις πάμπολλα τὰ κινοῦντα τοῦτον διὰ χρηστότητος καὶ ἀπολαύσεως ἀγαθῶν εἰς χάριτος ὁμολογίαν τοῦ Δημιουργοῦ· ἑκατέροις γὰρ ἀποπαιδαγωγούμεθα, οἷός τε ὡς ἡδέων ἀπολαύομεν, καὶ οἷς ὡς διὰ φοβερῶν ἐπιστρεφόμεθα. sine cognitione et libertate. Φοβερὸν τοίνυν τὸ ἄγριον κατὰ φύσιν, οὐ πονηρόν πονηρία γὰρ καὶ κακία λογισμοῦ πάθος· ὁρμὴ δὲ φυσικὴ οὕτω κατεσκευασμένη πάσης αἰτίας ἀπήλλακται. Θεὸς δὲ, φειδόμενος ἀνθρώπων, πεποίηκεν, ἵνα τῷ δέει τῶν ἀλόγων τὸ λογικὸν τῆς καλοκαγαθίας μεταδιώξωμεν· καὶ κακὸν ἐν τούτοις οὐδέν: ὃ γὰρ μὴ οἶδεν ὅτι ἐστίν, πῶς κακόν ἐστιν; ὡς οὐχ ἧττον καὶ οὕτως τῷ Μάνεντι καὶ ὁ περὶ τῆς κακίας αὐτῆς, ἣν πλασάμενος ἀρχὴν ἀγέννητον καλεί, λόγος διελέγ χεται· λογισμὸν μὲν γὰρ αὐτῇ καὶ γνῶσιν κακίας οὐ δίδωσιν, ἵνα μὴ καὶ τἀγαθοῦ τὴν αἴσθησιν ἔχουσα γε εὑρεθῇ· οὕτω γὰρ ἀποδειχθείη μὴ οὖσα κακία· γνῶσις γὰρ ἀγαθοῦ μαρτυρία φύσεως οὐ κακῆς· ἀλόγιστον δὲ καὶ γνώσεως ἔρημον αὐτὴν ὁριζόμενος, τοῦ ὅπερ ἐστὶ καὶ αὐτὴ τὴν γνῶσιν αὐτὴν ἀφαι ρεῖται. Quod igitur sævum est natura, horribile est, sed ron malum; malitia enim et nequitia affectio cogitationis sunt. Appetitus autem naturalis sic factus, ab omni culpa et crimine liberatus est. Deus autem misericordia erga homines motus, fecit, ut metu et horrore bestiarum ratione carentium, probitatem qua ad partem rationis compotem pertinet, consectaremur: et nihil in hujusmodi bestiis ac feris matum; quod enim non novit quod est, quomodo malum est? ut jam non minus sic redarguatur, quod Manichæus tradit de nequitia, quam finxit et ingenitum principium vocat: non enim tribuit ei cogitationem et cognitionem nequitiæ, ne si reperíatur habere sensum boni, hac ratione appareat, non esse nequitia: cognitio enim boni testimonium est natura non malæ. Manichæus vero, cum nequitiam statuit ratione carere, et cognitione privatam esse, eam etiam privat cognitione ejus, quod ipsa est. Εἰ γὰρ αἴσθηται καὶ γνῷ κακυνομένη, αίσθησεται πάντως τοῦ ἐναντίου ἀγαθυνομένη· φωρᾶται γὰρ Si enim sentiat et cognoscat, quod mala est, sentiet omnino contrarium evadens bona. Siquidem malum ratione deprehenditur sensu et compara - λογισμῷ τὸ κακὸν τῇ αἰσθήσει, καὶ τῇ παραθέσει tione boni ut si manifestum sit malum, contrarium quoque sit manifestum; omne enim contrarium probatio et index est contrarii, cognitione tanien et judicio. Sine cognitione enim neutrum est alterius judicatio. Si igitur nequitia se ipsam ignorat, et cogitatione non suscipit malum, non erit nequitia; frustra et vane accusabitur; nequitia enim libera a ratione similis est phrenetico, id est, furioso in febre aut in alio casu; qui quod facit, nescit, cui omues ignoscere consuevinus, ac magis quidem ad luctum flectimur, a nequitia eum liberantes; cum sine causa percutit, aut etiam occidit, si gladium reperiat. Sic omnibus hoc manifesto patet; et bo̟e judicium commune est ac naturæ conτοῦ ἀγαθοῦ· ὡς, εἰ δῆλον ὑπάρχοι, τοὐναντίον κατά δηλον ἔσται· ἔλεγχος γὰρ πᾶν ἐναντίον ἐναντίον γνώσει μέντοι καὶ κρίσει· ἄνευ δὲ γνώσεως, οὐδέ τερον θατέρῳ δῆλον. Εἰ τοίνυν καὶ ἑαυτὴν ἀγνοεῖ, καὶ λογισμῷ μὴ μέτεισι τὸ κακὸν ἡ κακία, οὐκ ἂν εἴη κακία· μάτην δ' ἂν ἐγκαλοῖτο· ὁμολογεῖ δὲ, ὅτι ἐστὶ λογισμοῦ κακία ἐλευθερουμένη· αὐτίκα φρενίτις ἐν περιστάσει πυρετῶν, ἢ ἄλλου τινὸς συμπτώματος· οὐκ εἰδότι ὅ ποιεῖ συγγινώσκειν ἅπαντες εἰώθαμεν, μᾶλλον μὲν οὖν καὶ εἰς οἶκτον ἐπικαμπτόμεθα, κακίας ἐλευθεροῦντες τὸν μάτην μὲν τύπτοντα, εἰ δὲ ξίφος εὕροι, καὶ φονεύοντα. Οὕτω γε πᾶσι κατάδηλον, καὶ κρίσις αὕτη κοινή τε καὶ φύσεως ἀκολουθία, τὸ μὴ κακὸν ὀνομάζειν τὸ οὐκ εἰδὸς ὅ τι δρᾷ. Εἰ τοίνυν

ADVERSUS MANICHAOS LIB. II. μήτε το γινώσκον ἀγαθὸν κληθείη ἀναγκαῖον, μήτε sectarium, non nominare malum, si ignorat, quod τὸ ἀγνοοῦν ἑαυτὸ, ὅτι δόξειεν ἂν εἶναι κακία· τὸ μὲν ὅτι μηδ' αὐτὸς τίθησι, τὸ δ' ὅτι πεπλανημένως, καὶ ἐκτὸς τῆς κοινῆς δόξης θέμενος ορίζεται. Οὕτως οὐδὲ θηρίον οὐδὲν κακὸν, λογισμοῦ ἐστερημένον· ἄνθρω τος δὲ κακοήθης κακὸν ἂν εἴη, λογισμῷ μετιών, ἅπερ ήκιστα ἀγνοεῖ· ἡ γὰρ τοῦ λογισμοῦ τῆς φύσεως προσθήκη φέρει τῆς κακίας τὸ ἔγκλημα, προκατα σκευάζουσα δῆλον εἶναι τὸ πραττόμενον· ἡ δὲ τῆς γνώσεως ἀφαίρεσις τῆς αἰτίας. Οὕτω δὴ γνοὺς μὲν ἄνθρωπος άμφω, ἀρετήν τε καὶ κακίαν, ὅπερ ἂν ἔληται, φθάνει γὰρ ἡ γνῶσις τὴν αἵρεσιν, ἀπ' ἐκείνου καλεῖται· πρὶν δὲ γνῶναι νήπιον ὑπάρχον, οὐδέτερον τῶν ἄκρων καλεῖται. Δῆλον τοίνυν πανταχόθεν, ὡς τῷ λογισμῷ καὶ τῇ μετὰ τὴν γνῶσιν αἱρέσει κακίαν τε καὶ ἀρετὴν λογιζόμεθα. Τὰ τοίνυν ἀμέτοχα λογισμού θηρία οὐκ ἂν εἴη κακά, οὐδὲ ἐκ κακίας προενηνεγμένα· ἐπειδήπερ κἂν ἐκείνη οὕτως ἔχοι, οὐκ ἂν εἴη κακία. facit. Si igitur neque id quod cognoscit, bonum ne cessarium vocabitur; sequitur neque id quod se ipsum et quid sit, ignorat, nequitiam esse: quorum alterum neque ipse admittit, alterum vero per errorem et contra communem existimationem statuit. Sic neque ſera ulla mala est, cum sit rationis expers: liomo vero male moratus, malus est, qui ratione utens capessit quæ non ignorat: accessio enim rationis ad naturam, nequitiæ crimen inducit; præparat enim ratio cognitionein actionis susceptæ; privatio autem cognitionis privatio est culpæ et criminis. Sic homo utrumque cognoscens, virtutem scilicet et vitium, ab eo quod eligit, nominatur; antecedit enim electioni cognitio: prius autem quam cognoscat, dum puer parvus est, a neutro extremo nominatur, id est neque bonus neque malus dicitur. Quamobrem ex omni parte liquet, virtutem et vitium rationi, et post rationem eleparticipes, non sunt nequam, nec a nequitia proctioni attribui. Bestiæ igitur quæ non sunt rationis ductæ, quia si illa ita se habeat, non est nequitia. CAP. XXII. Serpentium ac morborum utilitas. *Αλλως τε ἴδοις ἂν πολλάκις καὶ τῶν ἑρπετῶν αὐτ τῶν τὸ χαλεπώτατον, λέγω δὴ τὸν ἰὸν, εἰς ἰατρείαν πρὸς τῶν ἀκριβεστάτων ἰατρῶν λαμβανόμενον, καὶ τῇ τῶν ἀπομάχεσθαι δυναμένων παραμίξει καθαί ροντα τῶν παθῶν ἔστιν ὅτε τὰ χαλεπώτατα· τὰς δὲ σάρκας αὐτὰς ἑτέρων εἰδῶν τε καὶ βοτανῶν συμπλοκῇ φάρμακον ἄριστον σώμασιν ἀποτελούσας. Παραπλησίως δὲ καὶ τῶν ἄλλων θηρίων· μέρη γάρ τινα καὶ μέλη, καὶ αἷμα καθ᾽ αὑτὸ πολλάκις εὐεργε τοῦσι κάμνοντας. Πῶς οὖν ἐκ κακίας ἐστὶ τὰ ἐν μέσ ρει καὶ ὠφελοῦντα; Ταῦτα τοιγαροῦν ἅπαντα χρήσιμα μόνον δι᾿ ἀνθρώπους ἡγητέον· οὔτε δὲ ἀγαθὰ οὔτε κακὰ προσαγορευτέον, δέος μόνον ἀνθρώποις ἀναγκαίως ἐμποιοῦντα πρὸς ἐπιστροφὴν τοῦ κρείττονος· καὶ τὸ ἀργὸν αὐτῶν ἀργίας παρὰ ἀνθρώποις κωλυτι κόν· κεῖται γὰρ αὐτὰ μάστιγος δίκην φαινομένης ἐν οἴκῳ πρὸς κατασκευὴν εὐλαβείας τῶν οἰκετῶν, εἴ τις ἀργήσειεν, ἢ εἴ τις πλημμελοίη τῶν κατὰ τὴν ἑστίαν· εἰ δὲ πονηροὺς ἔστιν ἰδεῖν μηδὲν ὑπὸ τούτων βλαπτομέ νους, θαύμασον τοῦ Δεσπότου τὸ ἀνεξίκακον. Οὐδὲν δὲ ἧττον νοητέον τὴν παρακειμένην μάστιγα· τοὐναντίον δὲ, εἰ χρηστοί περιπίπτοιεν τούτοις, ἰστέον, ὡς, ἀγαθοῦ πλημμελοῦντος, φείσαιτ' ἂν πρὸς ἐπιστρέφειαν ὁ Δεσπότης, οὐχὶ δὲ τοῦ λίαν ἀπεγνωσμένου. Ὁ μὲν γὰρ ιάσιμα πλημμελεῖ, ὁ δὲ τηρεῖται πρὸς ἀνίατον τιμωρίαν· τοιαῦτα γὰρ ὑποδείγματα πάμπολλα ἴδοι μεν ἂν ἐν ταῖς θείαις Γραφαῖς ὑστερούμενα. Μέλει τοίνυν πάνυ γε θεῷ ἀνθρώπου· διὸ παντοίως αὐτῷ τὰ ἀνακινοῦντα πρὸς εὐλάβειαν παρατέθεικεν· ὡς μηδὲ τὸν ὕπνον πυκνοτάτης ὀχλήσεως ἀπηλλάχθαι, ἀλλὰ καὶ τοῦτον, διὰ κνωδάλων τινῶν ἐμποδιζόμενον, κέντρου δίκην νύττειν τὸν λογισμόν· καὶ πολλά γε τὰ βοηθοῦντα τῇ ἀνθρωπίνῃ ἀσθενείᾳ θαυμασίως πρὸς ἀνάμνησιν Θεοῦ· δι᾿ ὧν γὰρ πάσχει σωματικώς, πα θῶν ψυχῆς ἐλευθεροῦται· καὶ δι' ων παθεῖν ἂν δυνηθείη, κἂν μὴ πάθῃ. πρὸς εὐλάβειαν ἐπιστρέφεται. Præterea videre licet sæpenumero, quod est in serpentibus nocentissimum: venenum dico a medicis absolutissimis ad medicinam adhiberi, et mista cum iis quæ possunt auxiliari, gravissimes morbos interdum depellere; et ex ipsis carnibus, aliis generibus et herbis admistis optimum remedium corporibus confici. Similiter in aliis bestiis: quædam enim partes et membra et sanguis, sola ac per se ægrotantibus conducunt. Quomodo igitur sunt ex nequitia, quæ ex parte sunt utilia et juvant? Hæc igitur omnia ducenda sunt utilia propter homines tantum; non autem appellanda sunt bona neque mala, quæ hominibus tantum necessario metum injiciunt, ut ad melius institutum se convertant: et otium bestiarum, atque vocatio earum a vocando, apud homines otium et inertiam prohibet: sunt enim posita ipsa instar flagelli apparentis in domo, ut metuant famuli ac ministri, si quis eorum se dedat otio, aut si quis domi delinquat. Si vero contingit videre has quas diximus, bestias nihil nocere improbis, admiremur in Domino tolerantiam malorum. Nihilominus tamen considerare oportet flagellum propositum: contra vero si boni incidunt in has feras, advertendum est, quod Dominus bono delinquenti prospicit et cavet, non autem ei qui valde desperatus est. Ille enim peccat, quæ curari possunt; hic vero reservatur ad supplicium, quod evadi non potest: hujusmodi enim exempla permulta in divinis Scripturis videre ac legere licet. Magna itaque cura est Deo de homine, quamobrem omnibus modis proposuit, quæ eum ad timorem moverent et excitarent; ut neque somnus illi a creberrima molestia liber esset, quin hic etiam a quibusdam feris et serpentibus impeditus, cogitationem instar stimuli pungeret: ac multa quidem sunt quæ humanam infirmitatem juvant, ut

homo recordetur Dei ejusque memoriam habeat. Καὶ περιπίπτει σωματικοῖς πάθεσιν ἀναγκαίως ἄν Mirifice namque per ea quæ corpore patitur, a morbis animæ liberatur; et per ea quæ pati posset, quamvis non patiatur, ad timorem convertitur. Incidit quoque homo necessario in morbos θρωπος, ἵνα τὸ χαλεπώτατον καὶ μόνον ὡς ἀληθῶς πάθος διαφύγῃ τὴν ἁμαρτίαν· τὸ γὰρ ἀνάλγητον ἀκόλαστον· καὶ τὸ ἀτιμώρητα ἁμαρτάνον παντελώς διαφθείρεται. corporis, ut peccatum, gravissimum morbum et qui solus vere morbus est, effugiat: qui enim noa dolet, intemperans est; et qui peccat impune, funditus perit. Si enim tam multis ac tantis ad timendum propositi», ex magna parte homines ex vacuitate timoris ægrotant; quomodo convictum et societatem inter se habere potuissent, si nullus eis metus ante oculos impenderet? Mollit igitur duriorem mentem morbus; et sæpenumero naufragium mercatores perjuriis assuetos mutavit; et rursus inopia opibus elatum depressit; orbitas filiorum correxit avaritiæ propter liberos deditum. Quod si non correxit, exemplum saltem sentientibus præbuit ac liberi quidem nullam prorsus jacturam aut damnum fecerunt, quinimo beneůcium acceperunt ab institutione malorum paren - tam liberati·avaritia autem refellitur. Εἰ γὰρ, καὶ τοσούτων παρακειμένων εἰς φόβον, ἀφοβίαν ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ νοσοῦσιν ἄνθρωποι· πῶς ἂν συνεῖναι γοῦν ἀλλήλοις ἐδυνήθησαν, εἰ μηδὲν αὐ τοῖς κατ' ὀφθαλμοὺς ἐπήρτητο δέος; μαλάττει τοι γαροῦν καὶ νόσος διάνοιαν σκληροτέραν· καὶ ναυ ἅγιον πολλάκις συμπεσὸν ἐμπόρων ἐπίορκον τρόπον μετέβαλε πενία αὖθις κατήνεγκε τὸν ἐπαρθέντα πλούτῳ· παίδων στέρησις εσωφρόνισε τὸν διὰ παῖ δας πλεονεκτοῦντα. Εἰ δὲ μὴ ἐσωφρόνισε, τὸ ὑπόδειγμα τοῖς αἰσθα νομένοις παρέσχε· καὶ οἱ μὲν παῖδες ἐβλάβησαν παν τελῶς οὐδὲν, μᾶλλον μὲν οὖν εὐηργετήθησαν, ἀγωγῆς φαύλων γονέων ἀπαλλαγέντες· τὰ δὲ τῆς πλεονεξίας διελέγχεται. CAP. XXIII. Jactura liberorum. Absoluta ratio rerum quas Deus gubernat, incomperta. Rursus alii cum parentes alioqui probos habeant, moriun.ur, aut quia futuri erant indigni genitori bus suis, ne bonorum malæ columnæ exstent: aut si probi quidem sunt, evasuri tamen pravi niutatione morum, si crescerent, beneficio afliciuntur, non permanentes in malum suum, omnia Dei providentia et præcognitine sua gubernante, Ad.odum itaque necessarii sunt metus, et variæ atque infinitæ sunt causæ eorum quæ Deus dispensat ac providet; et sæpe sæpius eadem propter varias causas eveniunt. Ille ægrotat propter peccata, ut convertatur: alius propter virtutem, ut magis adhuc exerceatur; in testimonium item alius propter nimium peccatum, ut arguatur; et ejusdem casus variæ etiam causæ. Ille amittit opes male eis usus, Deo sic illi prospiciente ac præcavente: alius ut ad virtutem per inopiam se exerceat: alius sponte sua grave pondus divitiarum abjicit, ne sint ei impedimento ad virtutem. Neque facile quispiam perspicere potest absolutam rationem earum rerum quas Deus gubernat, ut hominibus consulat. Pauca vero quæ comprehensa sunt, fidem faciunt eorum que non sunt. Quædam enim ipse declarat hominibus, ut quodammodo ex iis quæ sentiunt, ascendere possint ad eum. Alia vero plurima obscuritate contegit, ne contra se fiat magister non credendi: nec enim decebat omnium quæ sigillatim fiunt, demonstrationes a Deo poscere; siquidem hujusmodi cognitio difficilior et pejor est quam ignorantia; hac enim ratione suadetur menti, quod addiscat; alioqui nihil corum, quæ Deus gubernat, ad justam gubernationem referret. Melior autem est in Deum fides et charitas; et quamvis mens non perspiciat quæ fiunt, confidat tamen recte gubernanti. Siqu²dem in omnibus rebus adduci argumentis et probationibus, potius esset perfidia quam fides. Αλλων αὖθις εὖ διακειμένων τελευτῶσιν, ἢ ὡς ἀνάξιοι τῶν φυσάντων γενησόμενοι, ἵνα μὴ στήλη κακὴ ἀγαθῶν ἀναστῶσιν· ἢ ἀγαθοί γε τυγχάνοντες, εἰ ἐπὶ πλέον αὐξηθεῖεν, ὡς ἐκ μεταβολῆς γενησόμενο φαῦλοι, εὐεργετοῦνται, μὴ καθ᾿ ἑαυτῶν διαμένοντες τῇ προγνώσει τοῦ Θεοῦ πάντα διοικοῦντος. Καλ ἀναγκαῖοί γε λίαν οἱ φόβοι, καὶ ποικίλα καὶ ἄπειρο τῷ πλήθει τὰ αίτια, ὧν δὲ Θεὸς οἰκονομεῖ· καὶ τὸ αὐτὰ πολλάκις διὰ ποικίλας προφάσεις συμβαίνει Ὁ μὲν ἀῤῥωστεί δι' ἁμαρτίας επιστρεφόμενος· ὁ δὲ δι' ἀρετὴν ἔτι μᾶλλον γυμναζόμενος εἰς μαρτυ ρίαν· ἄλλος διὰ ὑπερβολὴν κακίας ελεγχόμενος· καὶ τοῦ αὐτοῦ συμπτώματος ποικίλα τὰ αἴτια. Ὁ μὲν ἐκπίπτει πλούτου, μὴ καλῶς χρησάμενος· άλλος ὡς καλῶς χρησάμενος φειδεῖ Θεοῦ· ἄλλος δὲ πρὸς ἀρετὴν διὰ πενίας γυμναζόμενος· ἕτερος ἑκὼν ῥίπτει τῶν χρημάτων τὸ βάρος, ὡς μὴ πρὸς ἀρετὴν ἐμπο δίζοιτο. Καὶ οὐκ ἂν μέν τις ῥᾳδίως κατίδοι τὴν κατά μέρος ἀκρίβειαν, ὧν ὁ Θεὸς ἀνθρώπων φειδόμενος οἰκονομεῖ· τὰ δὲ ὀλίγα καταλαμβανόμενα πίστις για νεται τῶν μὴ καταλαμβανομένων. Τὰ μὲν γὰρ καὶ αὐτὸς ἀνθρώποις σαφηνίζει, ὡς ἂν ἔχοιεν ἀναβάσει κεχρῆσθαι τρόπον τινὰ πρὸς αὐτὸν, δι' ὧν ἐπαισθά νονται· τὰ δὲ πλεῖστα κρύπτει δι' ἀσαφείας, ἵνα μὴ γένηται τῆς καθ᾿ ἑαυτοῦ γε ἀπιστίας διδάσκαλος· οὐδὲ γὰρ προσῆκε τῶν γινομένων ἑκάστου παρὰ Θεοῦ τὴν ἀπόδειξιν ἀπαιτεῖν· ἐπεί τοι χαλεπωτέρα γίγνεται τῆς ἀγνοίας ἡ τοιαύτη γνῶσις, ὡς διὰ τοῦτο δυσ ωπουμένου τοῦ νοῦ, ὅτι μανθάνοι· ἄλλως δ' ἂν οὐκ ἂν δεξαμένου πρὸς δικαίαν οἰκονομίαν οὐδὲν ὧν διοι κεῖ Θεός. Βελτίων δὲ ἡ πρὸς Θεὸν πίστις τε καὶ διά θεσις· καὶ δίχα τοῦ καθορᾷν τὸν νοῦν τῶν πραττομέ νων, θαῤῥεῖν τῇ τοῦ διοικοῦντος ὀρθότητι· ἐπεί του τὸ δι' ἀποδείξεων πανταχοῦ προσβιβάζεσθαι ἀπιστία σαφὴς μᾶλλον ἢ πίστις ἂν εἴη.

ADVERSUS MANICHEOS LIB. II. Οὐδὲ φίλους γνησίους πολλοὶ περιεργάζονται τῷ ἀνεξετάστῳ τῆς συνουσίας τὸ γνήσιον νέμοντες, ὡς ῥᾳδίως ἐπ' ἀπιστία διαβαλλόμενοι, εἰ μηδέποτε τὸ θαῤῥεῖν τούτοις μετά γε τὴν πεῖραν παρέχοιντο. Οὕτω δὴ καὶ Θεὸς, μάλιστα βουλόμενος ἡμᾶς διακεῖσθαι πρὸς ἑαυτὸν, οὐχ ἅπασαν τῆς ἑαυτοῦ προνοίας σας φηνίζει τὴν ἐνέργειαν· ἐθέλει γὰρ ἡμᾶς πιστεύειν αὐτῷ, οὐ μὴν οὐδ᾽ ἅπασαν ἀποκρύπτει, ἀλλὰ δι' ἐνίων ὑποδειγμάτων ὑπερείδει τρόπον τινὰ τὸν ἡμέτετον νοῦν. Οἱ μὲν οὖν εὐγνώμονες τῇ προθέσει καὶ εὐσεβέ στατοι, ἅμα τε διαίσθονται, καὶ τὴν μνήμην εἰς ἀεὶ παραμένοντες διατηροῦσι, τῆς τρόπον ἀγαθῆς σπέρματα δεξαμένης ἀνθοῦντες πρὸς τὰ καλά. Οἱ δὲ πλείονι βαρύτητι τῆς συνηθείας τῶν ἀμαρτημάτων κεχωσμένοι τὸν νοῦν, ἢ ἑτέρων προλήψει κατὰ Θεοῦ πλασμάτων, οἷα δὴ καὶ ὁ Μάνης ἐξήνεγκε, καὶ παρ' ἄλλοις εὕροι τις ἂν, κρούονται μὲν τὴν διά νοιαν, διακρούονται δὲ τῶν ὑποδειγμάτων τὴν αἴσθησιν καὶ τὸ ὄφελος. Imo plerique in veros et germanos amicos non inquirunt curiose, legitimam ac germanam amicitiam hoc ipso reddentes, quod cum amicis sine curiositate versantur: tanquam facile accusationem perfidiæ incurrentes, si nunquam post periculum factum ipsis confidant. Sic etiam Deus, cum maxime velit, ut simus erga ipsum bene animati, non omnem providentiæ suæ vim et efficientiam declarat vult enim ut ei credamus; neque rursus omnem nos celat, sed quibusdam exemplis quodammodo mentem nostram sustentat. Qui igitur animo grato et pio sunt, simul sentiunt, et memoriam semper conservant instar terræ bona satæ, florescentes in studio virtutum. Qui vero mentem habent magna gravitate consuetudinis peccatorum obrutam et oppletam, aut anticipatione aliarum contra Deum fictarum cogitationum, quales Manichæus deprompsit, et quales apud alios reperiuntur; pulsatur quidem eorum mens, sed repellunt sensum exemplorum et utili - tatem. CAP. XXIV. Prædicatur Dei providentia circa animalia komini inutilia. Ταῦτα μὲν προσκείσθω περὶ τῆς καθόλου προνοίας τοῦ τῶν ὅλων Θεοῦ. "Ην δὲ τὸ ἐξεταζόμενον ἡμῖν, περὶ θηρίων ἀπάντων, καὶ ἀπεδείκνυτο τοῖς κατὰ φύσιν λογισμοῖς οὔτε κακὰ οὔτε ἐκ κακίας τινὸς ταῦτα· χρήσιμα δὲ λίαν ἀνθρώποις εἰς δέους κατα σκευήν. Εἰ γὰρ ἅπαντα τὰ κατὰ τὴν δημιουρ γίαν ἡδέα μόνον ἐτύγχανε καὶ ἱλαρότητος ἔμπλες, καὶ μηδὲν ἦν παντελῶς τὸ ἡρέμα γοῦν ἐκφοβοῦν· χαλεπῶς ἂν ἔδοξαν άνθρωποι παιδαγωγεῖσθαι πρὸς ἀφοβίας. Έχει δὲ ταῦτα καὶ ποικιλίας κόσμον, καὶ τῷ φοβερῷ καταμεμιγμένην τὴν εὐπρέπειαν. Αὐτίκα καὶ πρὸς τούτοις ἔστιν ἕτερα, ἃ μήτε τρέφειν ἀνθρώ τοὺς ἐπιτήδεια, μήτε περιβολὴν ἐνδυμάτων παρ ἔχειν· μήτ' οὖν θηριώδη καὶ ἄγρια τυγχάνει, μόνον δὲ κόσμον τὴν ποικιλίαν ἀναπληροί· καὶ δῆλον, ὡς ἅπαντα ἤρεμά τε καὶ ἄγρια, καὶ τὰ μέσως ἔχοντα ἑνὸς ὑποβεβλημένα δημιουργία τε καὶ βουλήματι διαμένοι, τὴν δὲ ἀλληλοφθορίαν διαφεύγοντα, καὶ ποικίλοις πλεονεκτήμασιν ἡσφαλισμένα· τὰ μὲν γὰρ ἰσχὺν ἅμαχον ἔχει· τὰ δὲ ἀσθενέστερα τῷ τάχει τῆς φύσεως τὴν σωτηρίαν πορίζεται, καὶ ἄλλα ἄλλως ὥπλισται· καὶ τὰ δοκοῦντα ἅρπλα τυγχάνειν ἄλλον τινὰ τρόπον μεμηχανημένην ἔχει τὴν ἀσφάλειαν· ἢ γὰρ πτηνῶν ἔλαχε φύσιν, ἢ ὑπὸ γῆν διαλανθάνει. Οὕτω τὸ μὲν κόσμιον ὁ Δημιουργὸς τῇ ποικιλίᾳ πεπόρισται, ἐπανιστῶν δὲ τὰ διάφορα τοῖς πᾶσι διανέμει τὴν ἀσφάλειαν ὡς ἂν μηδὲν γένος τούτων ἀσθε νεία φύσεως προδοθὲν παραπάληται. Οὕτω δὲ καὶ πρὸς τὰς ὥρας ἡμφίεσται περιβολαῖς αὐτομάτοις, Οριξί τε πυκναίς καὶ στερεαῖς δέρμασι, χειμώνός τε καὶ καύματος ἀποκρούσασθαι τὴν βλάβην ἱκανοῖς, τὴν δὲ ἐπὶ γῆς ἀνάκλισίν τε καὶ ἀνάπαυλαν εὐματ φεστέραν ἀπεργαζομένοις, ὡς αὐτοφυή στρωμνὴν ὑποκεῖσθαι δοκεῖν· καὶ τὰ μὲν ὀλιγογόνια ἔλαχεν, ἢ Atque hæc quidem adjecta sint generatim de providentia Dei universorum. Erat autem nobis quæstio de omnibus feris; demonstratuinque est rationibus ex natura ductis neque malas esse, nec ex ullo malo principio profectas, utiles vero esse hominibus ad incutiendum metum. Si enim quæ in mundo facta sunt, suavia essent et hilaritatis plena, nihilque omnino esset, quod vel sensim perterrefaceret; grave et durum visum esset hominibus in· strui ad non timendum. Habent autem hæc etiam varietatis ornatum et decorem cum terrore mistum. Præter hæc etiam continuo sunt alia animalia, quæ nec idonea sunt ad alendum homines, neque possunt præbere eis vestitum; neque rursus ferina sunt et sæva, sed solum varietatem mundi complent; manifestumque est omnia animalia mansueta, et non mansueta, et quæ sunt interjecta, unius creatione el voJuntate permanere, nec a se ipsis vicissim interire,· variis modis excellenter munita: alia enim prædita sunt invito robore, alia vero infruiora velocitate naturali se tuentur; alia aliter armata sunt: et quæ videntur armis carere, alia quædam forma munitionis tuta sunt: aut enim naturam volucrum sortita sunt, aut sub terra latent. Sic fabricator mundi ornatum confecit varietate; ct redigens ad æqualitatem quæ sunt diversa, omuibus distribuit tuitionem sui, ut nullum genus horum imbecillitate naturæ proditum percat. Ad commutationes temporum induuntur tegumentis suapte natura ortis, et pilis densis ac duris coriis, que hieme es in æstu ad propulsandum incommodum idonea sunt, et quæ faciunt ut facilius recubent et requiescant, ut videatur suapte vi et natura supposita cis slragul:: ac partim quid m parum fecunda sunt,

au? tanquam clicilia al capiendum, aut tanquam ὡς δυσάλωτα, ἢ ὡς πολυχρόνια· τὰ δὲ εὐάλωτα, καὶ diuturnæ vitæ; alia vero que facile capiuntur, et ad utendum quotidie tradita sunt, fecunditate sua durant et servantur. τῇ καθ᾽ ἡμέραν χρήσει παραδεδομένα, τῇ πολυγονία διαρκεί τε καὶ σώζεται. Cap. XXV. Nullæ herbæ lethiferæ. Alimenta vero aliud animal alia habet, atque omnibus abunde apposita sunt; ita ut nulla herba ex iis etiam quæ mortiferæ videntur esse, natura sit mortifera: quod enim alteri generi nocet, alteri prodest. Salutare autem et pestiferum simul natura quomodo hoc esse potest? differentia autem his utentium varietatem quæ in his inest, requirit, ut in animantibus ratione carentibus vestigium quoddam appareat rationis, legis scilicet ejus qui ea creavit. Nihil enim horum ignorat, quod sibi cognatum est, neque propter naturam ferinam et rationis expertem, quod pestiferum sibi est tanquam aptum ad nutriendum adhibet: quin potius unumquodque, quod sibi commodum est, appetit et prosequitur. Si enim omnis herba et radix omnibus esset accommodata et congruens, minus patefieret, quod lex Creatoris etiam in animantibus ratione carentibus viget et dominatur. At vero esse hoc quibusdam nocens, aliis autem id ipsum salutare, clarius sapientiam Dei in omnibus prædicat; qua factum est, ut esset in animantibus ratione carentibus vis quædam naturæ qua ea quæ apposita sunt, discernerent. Quæ si naturaliter in singulis non inesset, merito ac recte ea quæ nocent, accusarentur tanquam a nequitia edita et orta. Sin vero in animalibus naturalis quædam vis discernendi, judicium præoccupavit, et unumquodque sibi conveniens eligit; omnis videlicet herba, et radix utilis est, etsi non omnibus: varia autem sunt varie apposita. Car. XXVI. Contra ferrum Hoc igitur modo Manichæi qui omnia criminari studuit, refellenda et evertenda est accusatio hero barum pestilentium. Sic enim et contra ferrum et contra ignem mentitur, faciens in his contra quam vult. Qui enim accusat materiam, quam esse inaniter Angit, rursus apparet tanquam defensor et patrorus ejus, eis succensens tanquam malis qui male riam consumunt: ferrum autem et ignis seminata sunt in terra ab ipso mundi Auctore; inventa vero sunt ratione ab homine, id Deo concedente. Sine his autem penitus manca esset vita hominum. Etenim si judicavit Manichæus nocentia esse, quia consumunt et interimunt corpora ferro et igni objecta, quanto magis apparebunt utilia et salutaria propter usum suum ad omnia necessarium. Si vero abdita sunt et lalentia in fabrica mundi, bac autem a principio ratio hominis adinvenit; cui assignabimus rationem hominis horum inventri cem? an nequitiæ et materiæ quæ cognitionem non habet, ut Manichæus est auctor, an Deo? At perΤροφὰς δὲ ἄλλοτε ἄλλας ἔχει, καὶ τοῖς πᾶσιν ἄφθονος ἡ χορηγία πρόκειται· οὕτω γὰρ οὐδὲ τῶν θανασίμων γε εἶναι νομιζομένων βοτανῶν οὐδεμία τῇ φύσει γε ολέθριος γεγένηται· τὸ γὰρ ἄλλῳ γένει βλαβερὸν, ἑτέρῳ δὲ ὠφέλιμον. Ολέθριον καὶ σωτή ριον ἅμα τῇ φύσει τοῦτο πῶς ἂν γένοιτο; ἡ δέ γε τῶν χρωμένων γενῶν διαφορὰ τὸ ποικίλον τῆς ἐν τούτοις παρασκευῆς ἀπαιτεῖ, ἵνα καὶ ἐν τοῖς ἀλό γοις ίχνος λόγου δειχθείη νόμῳ τοῦ δημιουργήσαν τος. Οὐδὲν γὰρ τούτων ἀγνοεῖ τὸ οἰκεῖον ἑαυτῷ οὐδὲ διὰ τὴν ἄλογον καὶ θηριώδη φύσιν, ὡς τρόφιμον τὸ ἑαυτοῦ θανάσιμον προσφέρεται· ἀλλ' ἐπὶ τὸ αὐτῷ γε ὠφέλιμον ἕκαστον ὁρμᾷ. Εἰ γὰρ ἅπασα βοτάνη καὶ ῥίζα τοῖς πᾶσιν ὑπῆρχεν ἐπιτηδεία, ἧττον ἂν ἐδείχθη τοῦ δημιουργήσαντος ὁ νόμος, καὶ ἐν τοῖς ἀλόγοις κρατῶν. Τὸ δὲ βλαβερὸν ἔνιοις, ἑτέροις δὲ ταυτὸ σωτήριον παρακείμενον, τρανεστέραν τὴν ἐν τοῖς πᾶσι σοφίαν κηρύττει· ὅτι καὶ ἐν τοῖς ἀλόγοις φυσική τίς ἐστι τῶν εἰς τροφὴν παρακειμένων ἡ διάκρισις· ἧς φυσικῶς γε ἑκάστῳ μὴ ἐνούσης, εὐλόγως ἄν τις κατηγόρησε τῶν βλαβερών ὡς ἐκ κακίας προ ενηνεγμένων. Εἰ δέ γε προλαβεν ἐν τοῖς ζώοις ή φυσική οιακρισις τὴν κρίσιν, καὶ τὸ οἰκεῖον ἕκαστον ἐκλέγει, πᾶσα δηλαδὴ βοτάνη και ρίζα χρήσιμος, εἰ καὶ μὴ τοῖς πᾶσι, ποικίλα δὲ τὰ ποικίλως παρακείμένα. et ignem mentitur Manes Περιγραπτέον τοίνυν τοῦτον τὸν τρόπον καὶ τὴν κατὰ τῶν θανασίμων λεγομένων βοτανῶν κατηγο ρίαν τῷ Μάνεντι πάντα διαβάλλειν ἐσπουδακότι οὕτω γὰρ καὶ σιδήρου καὶ πυρός καταψεύδεται, τοὐναντίον ποιῶν καὶ ἐν τούτοις, οὗ βούλεται· κατηγορῶν γὰρ τῆς ὕλης, ἣν εἶναι μάτην φαντάζεται, αὖθις ὥσπερ τις προστάτης καὶ συνήγορος αὐτῆς ἀναφέρεται, τοῖς γε δαπανώσι τὴν ὕλην ὡς κακοῖς ἀπεχθανόμενος· σίδηρος δὲ καὶ πῦρ κατέσπαρται μὲν ἐν γῇ πρὸς τοῦ δημιουργήσαντος· ἐξευρέθη δὲ ἀνθρώπου λογισμῷ κατ' ἐπιτροπὴν Θεοῦ· τούτων γὰρ χωρὶς παντελῶς ἡκρωτηρίαστο ἀνθρώποις ὁ βίος. Εἰ γὰρ βλαβερὰ πρὸς τοῦ Μάνοντος νενόμισται τῷ καταφθείρειν τὰ παραβαλλόμενα σώματα, πολλῷ μᾶλλον ὠφέλιμά τε καὶ σωτήρια φανήσεται τῇ ἀναγκαία χρήσει πρὸς ἅπαντα. Εἰ δὲ λανθάνοντα ἐνυπάρχει τῇ δημιουργίᾳ, ἀνθρώπου δὲ ταῦτα λογι σμὸς τὴν ἀρχὴν ἐξεῦρε, τίνι λογιστέον τὸν εὐρόντα λογισμόν; ἆρα τῇ μὴ ἐχούσῃ γνῶσιν κακίᾳ τε καὶ ὕλῃ κατ' ἐκεῖνον, ἢ τῷ ἀγαθῷ; Ἀλλὰ δῆλον, ὡς 20γισμοῦ σοφία αγαθόν τε καὶ ἀγαθοῦ δῶρον. Τίνι δὲ

ADVERSUS MANICHAOS LIB. II. αὐτομάτως ἀφήλατό ποτε σίδηρος, ὁ τῇ χρήσει τοῦ spicuum est sapientiam rationis et bonum esse, et λογισμοῦ μόνον υποβεβλημένος καὶ πάσῃ τέχνῃ δουλεύων; munus boni. In quem suapte vi insiluit unquam ferrum, quod usui rationis tantum subjectum est, et omni arti servit ac ministrat? At occidit homo ferro, inquit Manichæus, et ad instrumentum accedit malum artificium utentis. Quasi non esset visum ferrum malum, nisi homo hoc modo ferro uteretur. Si enim vellet sicarius occidere, et ab ictu aberraret; an non liquet, anim mo quidem non perpetrasse, ferrum vero extra culpam esse? Sic quamvis ferro homicidium fiat, non est in crimine et culpa ferrum, sed qui non secundum rationem usus est ferro ad secandum. Si autem ligno percutiat, aut cuspide feriat, aut propriis manibus strangulet; rursus hæc Mani- ᾿Αλλὰ φονεύει, Μάνης φησί, δι' αὐτοῦ ἄνθρωπος, καὶ πρὸς τὸ ἐργαλεῖον ἡ κακοτεχνία τοῦ χρωμένου· ὡς, εἰ μὴ ἦν ὁ τοῦτον τὸν τρόπον χρώμενος, οὐκ ἂν γε ἔδοξεν είναι σίδηρος κακός. Εἰ γὰρ βουλεύσαιτο μὲν ὁ φονεὺς δρᾶσαι φόνον, διαμάρτοι δὲ τῆς πράξεως, ἆρά γε οὐ δῆλον, ὡς ἡ μὲν πρόθεσις τὸ ἔργον διεπρά ξατο, ὁ δὲ σίδηρος ἀναμάρτητος; Οὕτω δὴ, κἂν δράσῃ, οὐχὶ σίδηρος αἴτιος, ἀλλ' ὁ σιδήρου τῷ τέμνειν οὐ κατὰ λόγον χρησάμενος. Εἰ δὲ ξύλῳ παίσει, ἢ λίθῳ κρούσει, ἢ χερσὶν ἰδίαις ἀποπνίξει, αὖθις καὶ ταῦτα προσαγορεύσει κακά· καὶ πάντα μᾶλλον αἴτια παρὰ τῷ Μάνεντι ἢ τὸ ὄντως αἴτιον ὁ ἑκούσιος λο- chæus appellabit mala, et omnia apud eum cri γισμός. Τὰ γὰρ ὁηθέντα πάντα μετὰ σιδήρου οὔτ᾽ ἀγαθὰ ούτε κακὰ τυγχάνει· ἕλκεται δὲ πρὸς ὅ ἂν βουληθείη ὁ χρώμενος, ἐργαλείων δίκην παρακείμενα, καὶ τῷ χρωμένῳ δουλεύοντα· ἅπερ εἰ μὴ παραδέδοτο ἀνθρώπῳ, οὔτ᾽ ἂν τὰς τέχνας οὕτω διήνυσεν, οὔτ' ἂν τὰς χρήσεις τὰς ἀπ' αὐτῶν ἔσχεν ἀφθόνους· ὁ δὲ τὴ μείζον, ἥκιστα ἂν διεγυμνάσθη πρὸς ἀρετήν· τῷ γὰρ μὴ ἔχειν ἐργαλείων παράθεσιν ἕλκεσθαι δυναμένων πρὸς ἐργασίαν ἀρετῆς τε καὶ κακίας, οὐκ ἄν γε ἔσχεν ἐφ' ἑαυτῷ τῆς ἀρετῆς τὴν προτίμησιν· ὡς ἐς τὰ μάλιστα ἂν ἐζημιῶσθαι, καὶ μεγίστης εὐδοκι μήσεως εκπεπτωκέναι δοκεῖν, εἴπερ διὰ τοῦτο δοκοίη κακουργίας μὴ ἅπτεσθαι, ὅτι μὴ δι' ὧν ἂν δράσειεν εὐπόρησεν· τὸ γὰρ παντελῶς ἄπρακτον αργόν τε καὶ άδοξον. Αλλ' ὅρα, φήσειεν ἂν, τὸ ἀποβαῖνον, και πλέον οὐδὲν τοῦ ἀναγκαίου συμβαίνει· θάνατος γὰρ οὐ διὰ φονέως εὕρηται, ἀλλὰ πρὸς τοῦ Δημιουργοῦ νενομο θέτηται· καὶ εἴ γέ τις σπουδάζει σίδηρον, καὶ ξύλον, καὶ λίθον, πῦρ τε καὶ ὕδωρ καὶ τὰ τοιαῦτα ὡς κακοποιὰ διελέγξαι, τῶν ἐργαλείων τὴν ἀρχὴν ἀφέμενος, μόνον τὸ ἀποβαίνον, λέγω δὴ τὸν θάνατον, διελεγ χέτω, καὶ δεικνύτω τοῦτον οὐ κατὰ λόγον ὡρισμένον πρὸς τοῦ Δημιουργοῦ· καὶ οὕτως ὕστατον κακὰ προσαγορευέτω το κακῶς συναιρούμενα. Εἰ δὲ θάνατος ὑπ' οὐδενὸς ἀναδειχθείη πονηρός, τοὐναντίον μὲν οὖν, ὡς διὰ πολλῶν δέδεικται, καὶ ὠφέλιμος γε τυγχάνει· πῶς οὐ παρέλκει τὰ δι᾽ ὧν ἂν συμβαίνῃ θάνατος, τούτων ὡς κακῶν φύσει κατηγορεῖν, οὐκ εἰδότων μὲν ἐφ' ὅ σαλεύεται πρὸς ἑτέρου, ᾧ παρεδόθη, πάσης δ' αἰτίας ἀπηλλαγμένων; δέον τὸν κινοῦντα μόνον αὐτά, ὅτε μὴ προσῆκεν, ἄνθρωπον αἰτιᾶσθαι, mini potius dabuntur, quam cogitatio voluntaria. Omnia enim quæ dicta sunt cuin ferro, neque bona, neque mala sunt; trahuntur enim quo qui utitur velit; quæ vero sunt posita instar instrumentorum, et deserviunt utenti: quæ si homini non essent tradita, nec artificia sic perageret, nec ulilitates ex artificiis copiosas haberet; et quod plus est, minime ad virtutem exercitatio adhiberetur. Non habendo enim apposita instrumenta, quæ að actionem virtutis vel vitii accommodari possent, non haberet potestatem virtutem vitio præponendi, ut maximam jacturam fecisse videretur et a maxima laude excidisse; si propterea videretur non admittere turpe factum, quia non habuit copiam eorum quibus perficeret: quod enim omnino non agit, otiosum est et inglorium. Sed vide, inquiet, quod ex instrumentis provenit, magis necessarium accidit; mors enim non est inventa ab interfectore, sed a Creatore sancita est et si quis studeat ferrum et lignum et lapiden, ignem et aquam et alia ejusmodi tanquain malefica accusare, relicto principio instrumentoruni; reprehendat et accuset id quod ex instrumentis provenit, mortem dico, probetque non esse hanc a Deo decretam et constitutam secundum rationem: atque ita postremo appellet mala, quæ male adjuvant mortem. Sed si nemo potest probare mortem esse malam, sed contra potius, ut copiose probatum est, utilem esse; an non supervacaneum est accusare tanquam natura sint mala, ea ex quibus mors accidit; quæ neque sciunt ad quæ sint adhibenda ab altero cui tradita sunt, et ab omni culpa et crimine sunt libera? cum oporteret hominem solum accusare, qui ea instrumenta tune movet, cum non licet neque convenit. CAP. XXVII. Nihil in fabrica mundi malum. Sola humana ratio aliquando quidem peccat, sed simul ct coarguitur. Οὕτω γὰρ πρὸς ἀλήθειαν ἀποδέδεικται μηδὲν μὲν τῶν κατὰ τὴν δημιουργίαν εἶναι κακόν· μόνον δὲ τὸν ἀνθρώπινον λογισμὸν ἐξουσίαν ἀναγκαίως λαμβάνοντα ἔστιν ὅτε πλημμελεῖν, πλημμελοῦντα δὲ διελέγχεσθαι μόνον, ὅτι προτετίμηκε τὸ χεῖρον· μηδὲν δὲ κατὰ τῆς φύσεως καινοτομεῖν δύνασθαι, μηδὲ Sic enim vere conclusum et confectum est, nihil in fabrica mundi esse malum. Solam rationem bumanam quæ necessario potestatem accipit, aliquando quidem peccare, peccantem vero ob id solum reprehendi, quia quod deterius erat, præ posuit meliori; neque contra naturam posse ali-

quid novare, nec esse penes eum, ut quæ supra τὰ ἄνω κάτω ἐπ' αὐτῷ εἶναι ποιεῖν, ἀλλὰ τὸ sunt, sint infra, sed solum facere ca, quæ secun- κατὰ φύσιν μόνον δρᾷν, κἂν παράλογον κατηγορήται dum naturam sunt: quamvis accusetur facere ποιεῖν. præter rationem. Οἷον, φόνος θάνατον τὸν κατὰ φύσιν ἐργάζεται, οὐδὲν πλέον ποιῶν τοῦ κατὰ φύσιν ἢ ὅσον ἐλέγξαι τὸν δράσαντα· μοιχεία αὖθις, καὶ τὰ τοιαῦτα τῷ παραλόγω, μόνον τοῦ λογισμοῦ κατηγορείται. Κατὰ δὲ τῆς φύσεως τῆς ὡρισμένης ὑπὸ τοῦ Δημιουργού καινοτομεῖν παντελῶς οὐδὲν δύναται· ὡς ἀπεράβατον μὲν εἶναί τε καὶ μένειν τὸν νόμον τοῦ τὴν φύσιν δημιουργήσαντος. Ἐν αὐτοῖς δέ που τοῖς κατά φύσιν στρέφεσθαι τὰ ἁμαρτήματα, μηδεμίαν ἐπειςάγοντα καινότητα, ἢ ὅτι μόνον τὸν πράττοντα δι ελέγχει εκόντα πλημμελοῦντα· ὡς οὐκ ἂν ἑτέρως Sicut cædes mortem secundum naturam operatur, nihil amplius faciens quam quod est secundum naturam, præterquam quod coarguit eum qui fecit. Rursus adulterium et alia ejusmodi ob eam tantum causam accusantur, quia sunt aversa a ratione. Contra naturam vero a Creatore constitutam nihil penitus potest aliquid novi moliri, quippe cum lex ejus qui naturam fabricatus est, sit et maneat immutabilis. In ipsis vero quæ naturalia sunt, peccata versantur nullam novitatem introducentia: solum arguunt et convincunt facientem sponte peccare, ut qui non possit aliter ex virtute degere, δυνηθέντα κατορθοῦν, εἰ μὴ καὶ τό γε ἐναντίον nisi penes eum sit contrarium agere; quod quidem volens et libens declinat, ut virtutem comparet. Est igitur sunnmæ stultitiæ et insipientiæ, ferrum aut lignum aut alia ejusmodi in crimen vocare, et nen eum qui his præter rationem utitur. Si quis vero quærat, quare occiditur homo; rursus dicendum erit, quod sæpius dictum est, quare igitur homo denique moritur? quod quidem si malun esse ostendatur, recte culpa in eum qui constituit redundat. Sin vero non est mala, permissio tantum ejus qui res nostras procurat, inquirenda est, quare homo in hoc genus mortis incidit, quæ non est secundum naturam mala; et continuo reperietur, ex multis ac variis causis accidere, quas enumerare curiosum fuerit. " εἶχεν ἐφ' ἑαυτῷ, οὗ τὴν ἐκούσιον ἀποφυγὴν πρὸς ἀρετῆς κτῆσιν ἔχει. Οὐκοῦν ἀκροτάτης ἀνοίας ἔργον, μάτην σίδηρον ἢ ξύλον ἤ τι τῶν ἄλλων αἰτιᾶσθαι, καὶ μὴ τὸν χρώμενον παραλόγως. Εἰ δέ τις ζητοίη διὰ τί φονεύεται γε ἄνθρωπος, αὖθις μὲν εἰρήσεται τὸ πολλάκις λελεγμένον, τὸ διὰ τί οὖν ὅλως ὁ ἄνθρωπος ἀποθνήσκει; ὅπερ εἰ δειχθείη κακὸν, εὐλόγως ἀνατρέχει κατὰ τοῦ ὡρίο σαντος ἡ αἰτία. Εἰ δὲ μὴ κακὸν θάνατος, τὴν συγ χώρησιν μόνον τοῦ προνοοῦντος τῶν καθ' ἡμᾶς ἐξεταστέον, τοῦ χάριν ἄνθρωπος φόνου τρόπῳ περιπί πτει τῷ μὴ κατὰ φύσιν κακῷ θανάτῳ· καὶ εὑρεθείη γ' ἂν αὕτη κατὰ πολλὰς καὶ ποικίλας αἰτίας συμβαίνουσα, οὓς περίεργον ἂν εἴη καταριθμεῖν. Δικαίῳ γὰρ καὶ ἀδίκῳ κατὰ διάφορον αἰτίαν ταυτό συμβαίνει· οὔτε τῷ δικαίῳ πρὸς βλάβην, οὔτε τῷ ἀδίκῳ πρὸς τιμωρίαν (οὐ γὰρ ἂν εἴη τιμωρία το κατὰ φύσιν), ἀλλὰ πρὸς ὑπόδειγμα, ἢ πρὸς κόλασιν ἀνηκέστων κακῶν. Καὶ πολλά γε τὰ αἴτια τοῦ συγχω ρεῖν Θεὸν φονεύεσθαι ἄνθρωπον· δῆλον μέντοι, ὡς οὐδὲν πλέον τοῦ κατὰ τῆς φύσεως ώρισμένου συμβαίνει· κἂν γὰρ διάφορον ἢ τὸ τῆς περιστάσεως, πυρετοῦ τε καὶ πλησμονῆς ἀμέτρου, ἢ τοὐναντίον. λιμοῦ, ψύχους τε καὶ καύματος, χώματός τε καὶ λιθασμοῦ, ξίφους τε καὶ πυρὸς καὶ ὕδατος· ἀλλά γε ἐν τούτοις ἅπασιν ἕν γε τὸ ἀποβαῖνον. Τί δ' ἂν εἴη τοῦτο; τὸ πρὸς τοῦ Δημιουργοῦ καλῶς Idem enim justo et injusto diversis causis accidit: non ut justo sit damno; nec injusto, ut sit supplicio et vindictæ (non enim quod secundum naturain est, supplicium fuerit), sed ut sit exemplo aliis vel ad prohibenda mala insanabilia. Multæque aliæ causæ sunt, propter quas Deus hominem occiɗì permittit: constat tainen nihil amplius, quam quod in natura decretum et constitutum est, accidere licet enim diversus casus accidat febris, satietatis imninodicz, aut contra exinanitionis ex fame, frigoris, astus, aggeris, lapidationis, gladii, ignis, aquæ; at in his omnibus unum est, quod inde provenit. Ecquid loc? id scilicet, quod a Creatore recte et utiliter in universo genere constitutum est. γε καὶ προσηκόντως ὡρισμένον κατὰ παντὸς τοῦ γένους. CAP. XXVIII. Sapiens mundi gubernatio. Sic igitur, ac multis etiam aliis modis demonstrari potest, nihil esse in fabrica mundi malum, neque quidquam in gubernatione divina, quod reprebendi possit, sed omnia inexplicabili sapientia facta esse, et providentia ineffabili gubernari: ut non sit facile corum quæ a Deo facta sunt, tum quæ suavia, tum quæ tristia et molesta esse videntur, rationem perspicere ac comprehendere: non Οὕτω μὲν οὖν καὶ κατὰ πολλοὺς ἑτέρους τρόπους δειχθείη ἂν οὐδὲν τῶν κατὰ τὴν δημιουργίαν κακόν, οὔτε μὲν τῆς θείας οἰκονομίας τι διαβεβλημένον· ἀλλὰ πάντα μὲν ἀῤῥήτῳ σοφίᾳ γεγενημένα, ἀρρήτου δὲ προνοίᾳ διοικούμενα· ὡς οὐκ ἂν εἴη ῥᾴδιον τῶν πρὸς Θεοῦ γιγνομένων χρηστῶν τε καὶ αὖθις ἀνα ρῶν εἶναι δοκούντων τὸν νοῦν καταμανθάνειν· οὐ γὰρ ἐχρῆν γε, ὡς ἔοικε, κατὰ τοῖς πᾶσιν ὑπάρ Πρι τότε ἐχρῆν. Occurrunt ista in Parallel. Damasc. lit. x, tit. xxiis, pag. 785, eaque habes ¡nſra in Suppłem., quæ his libris subjecimus § 1v.

ADVERSUS MANICHIOS LIB. I. χειν τῆς τοῦ Θεοῦ σοφίας τὰ τεκμήρια, καὶ τὸν enim, ut videtur, oportebat patere omnibus diving ἄῤῥητον καὶ ἀκατάληπτον νοῦν πάντη γυμνὸν εἶναι ἀνθρώποις· ὅπου γε καὶ βασιλέως ἀνθρώπου καὶ ἄρχοντος ἔστιν ὅτε τὰ πλεῖστα τῶν βουλευμάτων κέκρυπται· ὡς καὶ τὸ πραττόμενον ἄδηλον εἶναι, ὅτῳ λόγῳ πράττεται. Οὐ τοίνυν θαῦμα, εἰ ἄνθρωποί γε μὴ χωροῦσιν ὅλης τῆς διοικήσεως τοῦ Θεοῦ τὸν λόγον, οἷς ἁρμόττει καὶ δίχα τοῦ πολυπραγμονεῖν ὑποκεῖσθαι καὶ ἡσυχά ζειν, καὶ ἥκιστα ἀνταίρειν κατὰ τῆς ἀρρήτου διοι κήσεως. Πολλάκις γὰρ οὐδὲ τεχνίτην εἴτουν οἰκοδομίας Η ναυπηγίας ή χαλκευτικῆς ἔμπειρον αἰδούμενοι περ ριεργαζόμεθα, ποιοῦντά γε τὸ οἰκεῖον ἕκαστον· ἀλλὰ τῇ πείρα καταπιστεύσαντες ἐκδεχόμεθα τουργον ἰδεῖν· ἔστι δὲ ὅτε καὶ σφαλλομένων οὐκ ἐπαισθανόμεθα. Τί δ' ἂν εἴποιμεν περὶ τῆς ὑπὲρ ἅπαντα νοῦν σοφίας τοῦ Θεοῦ, ἣν προσῆκε νοοῦντάς τε καὶ μὴ νοοῦντας ἐκπλήττεσθαί τε καὶ τιμᾶν; Εἰ δέ τις, διὰ τὸ μὴ καταλαμβάνειν τὸν λόγον τῶν πλειόνων τῶν πρὸς τοῦ Θεοῦ γιγνομένων, ἐκπέσοι πρὸς ἀτόπους κατὰ Θεοῦ δόξας, ἀθλιώτατος καὶ λίαν ἀνόητος ὁ τοιοῦτος, αὐτῇ γε τῇ τυφλότητι τῆς ἰδίας διανοίας ὀδηγῷ χρώμενος· ὥσπερ ὁ Μάνης ὁ χαλεπωτάτην μανίαν κατά γε τῶν αὐτῷ πειθομένων ἐπινοήσας· ἐπεὶ μὴ κατέλαβε τίνα τρόπον τὰ καθ᾿ ἡμᾶς διοι κεῖται, δευτέραν ἀρχὴν ἄναρχον κακίας ἐπλάσατο, ἵνα καὶ τῶν ἄνω σφαλῇ, καὶ τὰ κάτω νοῆσαι μὴ συγχωρηθῇ, τοιαῦτα κατὰ τοῦ Θεοῦ τῶν ὅλων πλαττόμενος, οἷά γε τὴν ἀνεξικακίαν αὐτοῦ τὴν ἀνωτάτω κηρύττειν· διεῖλε γὰρ τὰ τοῦ Θεοῦ, καὶ τὰ πλεῖστά γε ἀνέθηκε τῇ μὴ οὔσῃ κακίς· παντοίως βλασφημῶν τὸν Δημιουργὸν, ἐκ κακίας συγκεῖσθαι λέγων τοῦ Θεοῦ τὰ κατορθώματα. sapientiæ indicia cɩ mentem Dei, quæ nec explicari neque comprehendi potest, omnino nudam et apertam esse hominibus; quandoquidem plurima eliam hominis regis consilia interdum celantur, ut quod agitur, qua ratione fiat, ignoretur. Quare non mirum est, si totius gubernationis Dei rationem non percipiunt, quos decet sine curiositate subjectos esse et silere, et minime contra divinam gubernationem dicere. Sæpe enim pudet nos in architectum peritum aut ædificatorem navis expertum aut in fabrum spectatum curiose inquirere, cum quisque corum quod artis suæ est, facit; quin potius experimento confsi, cxspectamus, ut opus videamus. Contingit etiam aliquando, ut lapsum eorum non sentiamus. Quid dicemus de sapientia Dei, qui oninem mentem et intelligentiam superat, quam quidem opor tebat sive eam intelligentes, sive non intelligentes obstupescere et honorare? Si quis vero quia rationem multorum quæ a Deo fiunt, non assequitur, decidat in absurdas de Deo opiniones, miserrinus et valde stultus et insipiens est, hic ipsa cæcitate mentis suæ tanquam duce utens, ut Manichæus, qui insaniam sceleratissimam contra eos qui ei crediderunt, excogitavit: qui, quia non intellexit quomodo nostra Deus gubernaret, secundum priscipium ingenitum nequitia finxit, ut ab iis quæ sunt supra delaberetur; et ea quæ infra ut intelligeret, non ei concederetur, ea in Deum universorum fingens, qua: patientiam ejus altissimam prædicarent: divisit enim ea quæ Dei sunt; et eorum plurima ad nequitiam quæ nihil est, retulit: om. nibus modis in Deuin blasphemus, qui ait, opera bona Dei composita esse ex nequitia. CAP. XXIX. Elementa necessaria. Τί τοίνυν φαίη ἂν περὶ τῶν ἀρχῶν τῶν σωμάτων; Τέσσαρες μὲν γὰρ αὗται, ἃ δὴ καὶ καλεῖν εἰώθασιν τέσσαρα στοιχεῖα· ἅπερ ἐναντία μὲν ἀλλήλοις, καὶ ἀκριβῶς ἀντικείμενα· οὐδὲν δὲ τούτων ἀποτελεῖν τι καθ' ἑαυτὸ δύναται· τί γὰρ ἂν εἴη τὸ ξηρὸν ἄνευ τοῦ ὑγροῦ; ἢ τί δ' ἂν εἴη τὸ θερμὸν δίχα τοῦ ψυχροῦ; Εἰ οὖν ἐναντίων σύνοδος ἀποτελεῖ σῶμα, ποῖα τῶν τεσσάρων ἐκεῖνος ἀναθήσει τῇ κακία; ἢ ποῖα τῷ ἀγαθῷ; Εἰ γὰρ ἐν τοῖς πᾶσιν ἀγαθοῦ τε καὶ κακοῦ κρᾶσιν φαντάζεται, επάναγκες διελεῖν εἰς δύο τὰ τέσσαρα καὶ ταῦτα εἴτουν ἐξίσης διαστῆσαι, ἢ τρία πρὸς ἐν χωρίσαι· ἀλλ᾽ ὅπερ ἂν ἀπονέμοι τῷ ἀγαθῷ, εὑρεθείη ἂν καθ᾿ ἑαυτὸ βλάψαι δυνάμενον· οὐδὲν γὰρ τῶν τεσσάρων ἄκρατον, καὶ οὐχὶ σφαλερόν· αὐτίκα και ἐν τῇ κράσει τὸ πλεονάζον ὀλέθρου γίνεται τῷ σώ ματι παραίτιον, ὥς φασιν οι τούτων ἔμπειροι. Εἰ τοίνυν τὸ μὲν θερμὸν καθ᾿ ἑαυτὸ καίει. τὸ δὲ Τῆς τοῦ Θεοῦ σοφίας. In Parall. desunt τῆς σοφίας. Μox ibid. γνώριμον pro γυμνόν. Κέκρυπται. Parali. κρύπτεται. Paulo post Quid igitur diceret de principiis corporum quæ quatuor elementa appellari consueverunt? quæ quidem contraria inter se sunt, et perfecte opposita, nullum autem horum potest quidquam per se efficere. Quid enim erit, scilicet ad generationem corporis, siccum sine humido? aut quid calidumi sine frigido? Si igitur contrariorum conjunctio efficit corpus, quænam ille ex quatuor elementis rem feret ad nequitiam? aut quæ ad bonum? Si enim Manichæus in omnibus elementis mistionem boni et mali cogitatione fingit, necesse est dividere quatuor in duo, et hæc scilicet æqualiter separare; vel tria in unum: at quodcunque referat ad bonum, reperitur posse per se nocere; quia nullum ex qua. tuor elementis est purum ac merum, et non periculosum; ac continuo quod in mnistione redundat, efficitur corpori causa interitus, ut aiunt qui sunt in his periti et exercitati. Si ergo calidum quidem per se urit, frigidum ὅλως pro όλης. Καὶ λίαν. Parall. καὶ πάλιν.

τὸ ὑγρόν· ποῖον λογιεῖται τούτων ὁ πλάνος τῷ Θεῷ; αὐτὸ μὲν γὰρ ὅλον τὸ σῶμα κρᾶσιν ἔχειν ἐκ τούτων εἰκὸς δι' ὧν καὶ σύγκειται καὶ ὑφέστηκεν· ἀφ᾽ ὧν δὲ ἡ κρᾶσις ἐκ κράσεως εἶναι ἕκαστον, οὐκ ἐνδέ χεται. vero refrigerat, siccum autem siccat, et humidum ψυχρόν ψύχει, ξηραίνει δὲ τὸ ξηρόν, κατακλύζει δὲ humorem efficit: quod horum Deo attribuet iste planus? ipsum enim corpus totum consentaneum est ex iis elementis mistum esse, ex quibus compositum est et per se exsistit. Ut autem unumquodque elementum sit ex mistione eorum elementorum ex quibus fit mistio corporum, fieri non potest. Quamobrem ratio non patitur, ut quodque singulare et individuum elementum in duo contraria principia dividatur, et mistio cujusque eorum introducatur: quam enim compositionem excogitabit in sicco deceptor iste? quam mistionem in mero et puro igne? aut quam coagmentationem in frigido, quod ex toto frigidum est? similiter in bumido. Hæc enim unius formæ, et individua plane sunt; ut nullum horum per se possit exsistere, sed aliis junctum. Ὥστε οὐκ ἔχει λόγον αὐτῶν γε τῶν ἀτόμων στοι χείων ἕκαστον καταμερίζειν εἰς ἐναντίας δύο ἀρχάς, καὶ κρᾶσιν αὐτῶν ἑκάστου εἰσηγεῖσθαι· ποίαν γὰρ ἐπινοήσει τῷ ξηρῷ σύνθεσιν ὁ πλάνος; ποίαν δι κρᾶσιν τῷ ἀκράτῳ πυρί; ἢ τίνα συμπλοκὴν τῷ ψυχρῷ, ψυχρῷ διόλου τυγχάνοντι; παραπλησίως δὲ καὶ τῷ ὑγρῷ. Μονοειδῆ γὰρ καὶ ἀμέριστα σαφῶς ταῦτα τυγχά νει· ὥστε τούτων ἕκαστον οὐδὲ ὑποσταίη καθ' ἑαυτὸ, ἀλλὰ καὶ σὺν ἀλλήλοις ἔχει τὸ εἶναι. CAP. XXX. Ignis optimus. Manelis delirium. Insanit igitur et quidem gravissima insania, cum partem quidem ignis dicit esse boni, partem vero mali. Est autem necesse illi hoc facere in elementis, et dividere, quæ dividi non possunt; siccum enim ex toto siccum est, et per se siccitas simplex est et unius formæ: et frigidum neque cogitatione dividi potest, cum sit unum ac simplex ex toto; similiter humidum et calidum. Quid igitur in igne erit Dei? et quid contra erit nequitiæ? quandoquidem neque divisionem recipit, neque mistionem accepit, cum sit purum et merum. Corpus enim dividitur saltem cogitatione: merum autem elementum quomodo ex contrariis compositum esse videri potest? quidnam contrarii cogitare quis potest in puro igne? Si igitur unumquodque est ex toto periculosum, nullum eorum per se secundum rationem Manichæi congruet bono, sed potius omnia referentur ad malum: præterea non erunt corpora ex altero composita, quod est alienum a fundamento Manichæi. Quomodo autem videbitur ei in igne, hoc quidem esse salutare, quod est boni, hoc vero mortiferum et urens, quod est mali, nisi insane fingat mistionean elementorum ex bono et ex malo? quod quidem si putet, cogetur tribuere Deo, que volet ex quatuor elementis, quæ ex toto et individue tali natura prædita sunt, et cernetur confiteri exsistere ex Deo inerum, et per se nocens. Dividit autem insanus naturam ignis individuam, dicens aliud esse in igue salutare, aliud vero urens: non intelligens barbarus, in usu ignis esse divisionem, non in natura ignis; hujus enim nimia propinquitas, pernicies est; moderata vero distantia securam participationem caloris affert; cum alioqui ipsa vis urendi sola, quæ quidem est ignis, necessaria sit: hæc Ἀγαθοῦ. Boni. Sic supra vertit Turrianus Μαίνεται τοιγαροῦν μανίαν χαλεπὴν, ὅταν του πυρὸς τὸ μέν τι τοῦ ἀγαθοῦ φάσκει, τὸ δέ τι τοῦ κακοῦ· ποιεῖν δὲ τοῦτο ἐπάναγκες αὐτῷ καὶ ἐπὶ τῶν ποιοτήτων τῶν στοιχείων, καὶ διαιρεῖν τὰ διαίρεσιν μὴ ἐπιδεχόμενα· τότε γὰρ ξηρον διόλου ξηρόν, καὶ αὐτοξηρότης ἁπλῆ τε καὶ μονοειδής· καὶ τὸ ψυχρὸν οὐδὲ εἰς ἐπίνοιαν διαιρέσεως ἐλθεῖν δυνάμενον, ἔν τε καὶ ἁπλοῦν διόλου τυγχάνον· οὕτω δὴ καὶ τὸ ὑγρὸν καὶ τὸ θερμόν. Τί τοίνυν τοῦ πυρὸς ἔσται τοῦ ἀγαθοῦ καὶ τ τοὐναντίον τοῦ κακοῦ; ὁπότε διαίρεσιν οὐκ ἐπιδέ χεται, ἐπειδή γε οὐδὲ κρᾶσιν ἐπεδέξατο, ἄκρατον δν. Τὸ μὲν γὰρ ἓν σῶμα καὶ διαιρεῖται τῇ γοῦν ἐπι νοίᾳ· τὸ δὲ ἄκρατον στοιχεῖον πῶς ἐξ ἐναντίων συγκεῖσθαι δόξειεν ἄν; ποίαν δὲ καὶ ἐναντιότητα λογίσηται ἄν τις ἀκράτῳ πυρί; Εἰ τοίνυν ἕκαστον ἐπισφαλές διόλου καθ' ἑαυτὸ, οὐδὲν αὐτῶν κατὰ τὸν τοῦ Μάνεντος λόγον ἁρμόσει τῷ ἀγαθῷ, ἀλλὰ πάντα μὲν ἀνακείσεται τῷ κακῷ· οὐκ ἔσται δὲ τὰ σώματα ἐξ ἑτέρου συγκείμενα, άλλοτρίως τῇ τοῦ Μάνοντος ὑποθέσει. Πῶς δὲ αὐτῷ τὸ μέν τι τοῦ πυρὸς δόξει θεραπευ τικὸν, ὅσον τοῦ ἀγαθοῦ, τὸ δέ τι ολέθριον καὶ καυστι κὸν, ὅσον τοῦ κακοῦ, εἰ μὴ καὶ τῶν σωμάτων κρᾶσιν ἀγαθοῦ τε καὶ κακοῦ μανικῶς ἐφαντάζετο; ὅπερ εἰδμενος ἀναγκασθήσεται ἀπονείμαι τῷ ἀγαθῷ τῶν τετσάρων στοιχείων, ἅπερ ἂν θέλοι, ὁλόκληρά τε και ἀδιαίρετα, οὕτως ἔχοντα φύσει· καὶ ὀφθήσεται εμε λογῶν ὑπάρξαι καὶ ἐκ Θεοῦ ἄκρατόν τε καὶ καθ' ἑαυτὸ βλαπτικόν. Διαιρεῖ δὲ ὁ ἀνόητος τοῦ πυρὸς τὴν ἀδιαίρετον φύσιν, τὸ θεραπευτικὸν ἕτερον αὐτοῦ λέγων εἶναι, καὶ τὸ καυστικὸν ἕτερον· μὴ συνιεί; ὁ βάρβαρος, ὡς ἐν τῇ χρήσει ἡ διαίρεσις, ἀλλ' οὐκ ἐν τῇ φύσει τοῦ πυρός· τούτου γὰρ ἡ μὲν ἄμετρος ἐγγύτης ἐπιβουλὴ, ἡ δὲ μετρία διάστασις ἀσφαλή με φέρει τὴν μετουσίαν· ἄλλως τε αὐτὸ δὴ τὸ καυστι

ADVERSUS MANICHAOS LIB. 11. κὸν τοῦ πυρὸς καὶ μόνον ἀναγκαῖον, ὅπερ καὶ πῦρ enim mollit et liquefacit ea quæ ad usum necessaτυγχάνει· τοῦτο γὰρ καὶ μαλάττει καὶ τήκει τὰ πρὸς τὴν χρείαν ἀναγκαίως προσφερόμενα· ὡς μηδὲν ἔτε μὸν εἶναι τὸ πῦρ ἢ τὸ καυστικὸν αὐτοῦ· μηδὲν δὲ ἕτερον εἶναι τὸ ἀναγκαῖον ἢ τοῦτο. Ὁ δὲ μάτην τὸ πῦρ ἐνυδρίζει, λίαν ἀχάριστος ὢν πρὸς τὰς παρὰ τοῦ Δημιουργοῦ τῶν ὅλων ευεργεσίας. Εἰ δέ τις θείη τὰ τέσσαρα στοιχεία τῇ κακίᾳ κατ' ἐκεῖνον προσήκειν, πῶς ἂν ταῦτα τὰ ἐκ μιᾶς φύσεως ἐναντία γε ὄντα ὑπάρχειν δοκοίη; Εἰ γὰρ αὐτόθεν τὸ θερμόν, τὸ ψυχρὸν ἑτέρωθεν, ἢ ἀνάπαλιν· καὶ οὕ τως αὖθις ἐπὶ τῆς ἄλλης συζυγίας· ὥστε ἀσύστατος καὶ ἡ τῶν σωμάτων κρᾶσις κατὰ τὴν τοιαύτην ὑπό Θεσιν. Εἰ δὲ ἐπινοίᾳ τῆς κακίας ἀναθείη τῶν τεσσάρων τὴν εἰς κατασκευὴν εὔρεσιν, σοφωτάτη γε λίαν ἀναφανήσεται ἡ γνῶσιν καὶ σύνεσιν μή κεκτημένη κακία· ὡς καὶ τοῦ Δημιουργοῦ τὸ μέγιστον ἀπο φέρεσθαι θαῦμα, είγε συνείδε τίνα ἂν τρόπον ὑπο στήσηται. CAP. XXXI. Solem usque adeo Manes honorat, ut Ἐπειδὴ δὲ ἥλιον σεμνύνει, καὶ ἀμιγῆ εἶναι, ὡς ὑπείληφε, τοῦ κακοῦ διορίζεται, φέρε καὶ περὶ ἡλίου φιλαλήθως κατίδωμεν· ὀφθήσεται γὰρ ἑνὸς τῶν τεσ σάρων στοιχείων ὑπάρχων, λέγω δὴ τῆς θερμῆς οὐ σίας· οὐ βλάπτει μὲν γὰρ τὰ ὑποκείμενα, μόνον δὲ θερμαίνει καὶ ὠφελεῖ, διὰ τὸ πλεῖστον ἀφεστάναι· οἷς δὲ πλέον προσεγγίζει, καίει τε καὶ ἄγονον τὴν τοιαύτην γῆν ἀπεργάζεται· αὐτίκα καὶ θέρους ὥρᾳ ἄκρατος προσβαλών τῇ γῇ, κατὰ μεσημβρίαν οὕτως θερμαίνει ταύτην, ὥστε καυτῆρος δίκην ὑποβεβλή σθαι δοκεῖν τούδαφος τοῖς ἐπιβαίνουσι γυμνοῖς τοῖς ποσί. rio adhibentur.: ut nihil aliud sit ignis, quam vis ejus ad urendum, et nihil aliud necessarium sit ad hunc usum quam hoc. Manichæus vero valde ingratus, et beneficiorum Dei immemor, ignem vituperat. Si quis autem ponat quatuor elementa, sicut ille opinatur, ad malum pertinere, quomodo hac quæ sunt singula unius naturæ, contraria esse videantur! Si enim calidum est ex ipso, frigidum ex altero; aut contra, si frigidum ex ipso, calidum ex altero: et sic rursus in alia conjugatione hoc fundamento posito, mistio corporum fieri non poterit. Si vero ad excogitationem nequitiæ referat inventionem exstruendi mistionem corporum, sapientissima appa rebit nequitia, quæ alioqui cognitionem et intelligentiam non habuit; ita ut maximam Creatoris laudem et admirationem ferat, siquidem cognovit, quomodo per se exsisteret mistio, scilicet corporum. ipsum Deo conferat, et ex ejus substantia esse dicat. | Πολλάκις δὲ καὶ τῇ φλογὶ τῇ ἡλιακῇ παραπεσόντις άνθρωποι, πολλῷ γε τῷ καύματι διεφθάρησαν, τὸ παραμυθούμενον ἐγγύθεν μὴ εὑρόντες. Μελαίνει δε τὰ σώματα καὶ διακαίει, σαφῶς τὰ πυρὸς ἐνεργῶν· μᾶλλον δὲ πυρὸς αὐτὸς γόνιμός ἐστιν, εἴ τις ἐν ἀγο γείῳ ὕδωρ ὑελίνῳ ἄντικρυς αὐτῷ προσαγάγοι· συν ἀγομένη γὰρ τῷ διαυγεῖ τοῦ τε ὕδατος καὶ τῆς θέλου τῆς ἡλιακῆς ἀκτῖνος ἡ ἀκμὴ, καὶ πρὸς στενὸν μὲν παραπεμπομένη, προσομιλοῦσά τε ὕλῃ, ῥᾳδίως πυ ρὸς ἀντιλαμβανομένῃ, ἅμα τε τίκτει πῦρ, καὶ σα φῶς πείθει τὸν μὴ φιλονεικεῖν ἐθέλοντα, ὡς πυρὸς εἶδος μέν ἐστιν ὁ ἥλιος, τῶν δὲ τῆς δημιουργίας λαμπρῶν ἔργων ὁ πρῶτος· ἐπειδὴ καὶ τοῦ πυρὸς ἡ φύσις ἁπάντων γε ἂν εὑρεθείη λαμπροτέρα. Πάντων γὰρ τῶν ἄλλων στοιχείων κάτω φερομέ νων, τὸ πῦρ μόνον τοῖς μὲν καυστοῖς ἐπιπηδᾷ, ἄνω δὲ τὰ πάντα τὴν πορείαν ἔχει, λεπτότητι κουφιζόμε νον, καὶ αὐτόν γε τὸν ἀέρα βαρύτατον ἀπελέγχον, τῷ γε ὑπερβαίνειν αὐτόν· ὡς καὶ τούτου λεπτότερον διαφαίνεσθαι, συγγενείᾳ τῇ πρὸς τὸν ἥλιον. Ο τοί νυν Μάνης ἐκθειάζων, ὡς τῆς φύσεως ὄντα τοῦ ἀγαπ θοῦ τὸν ἥλιον, κινδυνεύει πυροειδή, μᾶλλον δὲ σα φῶς τοιοῦτον δή τινα τὸν ἀγαθὸν εἰσάγειν. Ἥλιος γὰρ τῆς θερμῆς ὑπάρχων οὐσίας, τῇ θέσει πυρὸς διαφέρει· τῇ ἐνεργεία ταὐτὸ δρᾷ, εἰ μὴ τῆς διαστά PATROL. GR. XVIII. Sed quia solem honorat, et ut existimavit, decernit non habere mistionem mali, age videamus de sole pro studio veritatis: videbitur enim esse unius ex quatuor elementis, substantiæ, inquam, calidæ; non enim nocet subjectis, sed solum calefacit et juvat, quia plurimum distat: quibus antenn appropinquat, urit, et tale solum sterile reddit: et in æstate cum in terram jacit radios puros in meridie, usque adeo eam calefacit, ut pavimentum nudis pedibus suppositum instar incendii sit. Sæpe autem homines in flammam solis incidentes nimio æstu interierunt, non invento prope quod refrigeraret. Efficit autem nigra corpora et adurit, facitque plane, quod ignis solet; imo ipse ignem ſecunde generat, si quis aquam in vase vitreo soli adverso admoveat; vis enim radii solis lucido illa aquæ et vitri coacta et conferta, atque in angustum quidem transmissa et adjuncta materiæ facile ignem concipienti, simul parit ignem; et aperte suadet non volenti contendere, esse quidem solem speciem ignis, ex operibus vero splendidis ipsius creationis ipsum primum, siquidem natura ignis splendidior est omnibus. Cum enim omnia alia elementa deorsum ſerantur, solus ignis in ea quidem quæ comburi possunt, insultat, sursum vero supra omnia fertur levitate sua, aeremque ipsum convincit graviorem esse, quia supra eum in sublime fertur, ut subtilior tenuiorque appareat quam aer propter cognationem cum sole. Unde Manichæus cum solem facit divinum tanquam ex natura boni, videtur similem igni facere, imo talem quemdam, qualis est ignis, introducit. Sol enim substantiæ calidæ, ab igne difert τῇ θέσει; efficientia vero idem operatur, nisi men38

$105 sura distantia ea quæ sunt opposita, a validiore σεως τὸ μέτρον ἐξῃρεῖτο τὰ παρακείμενα τῆς ἀκματο jactu radiorum defendat. Quinimo omnibus animantibus et stirpibus nocens existimaretur, nisi simul alia cum eo fabricator mundi ad auxilium fecisset, quæ faciunt ne nobis et aliis animantibus noceat; hæc autem sunt latibula et tecta; stirpibus vero aquæ sunt auxilio et flatus ventorum. Quare qui definiunt esse quintum elementum solem, ne contra ea quæ clara sunt, cuntensiose disputent; nec ulla fides habeatur Manichæo scelestissimo et in Deum blasphemo, qui solem cum Deo confert, et ex substantia ejus esse dicit. Omne enim quod sub aspectum cadit, cum sit corpus, natura oppositum est inaspectabili et incorporeo; cujus opus esse potest, et quidem opus valde mirabile, similitudinem vero naturæ nullam habere potest. Valde difficile esset enumerare, quæcunque impia hic planus libris suis inseruit; vituperans enim res omnes tanquam malas, fructus etiam terræ tanquam nutritios materiæ accusat: ac solem quidem admiratur, et ex bono esse decernit; quæ vero alit calore, stirpes dico et senina, non pudet acerbe vituperare, quæ quidem sine sole qui a Deo factus est, omnino non consisterent. Sicut enim nihil juvaret sol, nisi imbres arbores irrigarent et utiles venti perflarent: sic imbres et alia sine sole nihil juvarent. τέρας αὐτοῦ προσβολῆς. Ἀλλὰ μὴν κἂν τοῖς πᾶσιν ἐπίβουλος ἐνομίσθη ζώοις τε καὶ φυτοῖς, εἰ μὴ συγ κατεσκευάσθη γε αὐτῷ παρὰ τοῦ Δημιουργοῦ πρὸς ἐπικουρίαν ἕτερα, δι' ὧν τὸ πρὸς ἥλιον ἀσφαλὲς ἡμῖν τε καὶ τοῖς ἄλλοις ὑπάρχει· ἔστι δὲ ταῦτα καταδύσεις τε καὶ σκέπαι, πρὸς δὲ καὶ φυτοῖς ὑδάτων τε χορηγίαι καὶ ἀνέμων πνοαί. Ὥστε καὶ οἱ πέμπτον στοιχεῖον ὁριζόμενοι εἶναι τὸν ἥλιον, πρός γε τὰ σαφῆ μὴ φιλόνεικούντων, ἐς.... καὶ οὕτως αὐτὸς ὁ χαλεπώτατα μανείς, τὸν τῶν ὅλων Δημιουργὸν βλασφημῶν, ἥκιστα πιστευέσθω ἥλιον συγκρίνων Θεῷ, καὶ ἐκ τῆς οὐσίας αὐτοῦ λέγων εξ ναι τοῦτον· πᾶν γὰρ ὁρατόν, ἅτε δὴ σῶμα τυγχά νον, ἀντιτέτακται φύσει τῷ ἀοράτῳ καὶ ἀσωμάτῳ· οὗ έργον μὲν εἶναι δύναται, καὶ μάλα γε θαυμά στον ἔργον, ὁμοιότητα δὲ φύσεως πρὸς αὐτὸν οὐδε μίαν ἔχειν. Οσα μὲν οὖν ὁ πλάνος ἐντέθεικεν ἀσεβὴ τοῖς ἰδίοις συγγράμμασι, πολὺ ἂν ἔργον εἴη καταριθμεῖν· λοιδο ρούμενος γὰρ τοῖς οὖσιν ἅπασιν ὡς κακοῖς, καὶ τοὺς καρποὺς τοὺς ἀπὸ γῆς ἅμα διαβάλλει, ὡς θρεπτικοὺς τῆς ὕλης· καὶ ἥλιον μὲν ὑπερθαυμάζει, καὶ ἐκ τοῦ ἀγαθοῦ γε εἶναι, ὥς φησι, διορίζεται· ἃ δὲ τρέφει θερμαίνων φυτά τε καὶ σπέρματα, πικρῶς οὐκ αἰσχύ νεται κακίζων, ἅπερ οὐκ ἂν συνέστη παντελῶς ἡλίου δίχα πρὸς Θεοῦ γεγενημένου. Ὡς γὰρ οὐδὲν ἂν ὤνησεν ἥλιος, εἰ μὴ ὄμβρων Αρδευον χορηγίαι τὰ φυτὰ, καὶ ἀνέμων ὠφελίμων διεσάλευον πνοαί· οὕτως ἂν ὄμβροι καὶ τὰ ἄλλα ἡλίου δίχα ὠφέλησεν ἂν αὐτ δέν. CAP. XXXII. Imbres utilissimi. Ille igitur etiam hic vehementer secum pugnat, accusans graviter, et ad nequitiam referens fructus terræ a sole alioquin auctos, quem valde admiratur et honorat. Imbres dicit esse superfluentias prasidum materiæ, qui ex amore laborant adversus potestates boni: qui cum ita laborent, sudores corum esse definit, id quod in eis, ut ipse putat, abundat et superfluit. De his Manetis sententia. Αρ᾽ οὖν ἐκεῖνος ἰσχυρῶς ἑαυτῷ καὶ ὧδε μάχε ται, πικρῶς διαβάλλων εἰς κακίαν τοὺς ἀπὸ γῆς καρπούς, διὰ ἡλίου γε αυξανομένους, ὃν πάνυ θαυ μάζει καὶ τιμᾷ. Τοὺς δὲ ὄμβρους περιπτώσεις είναι λέγων, καὶ τῶν ἀρχόντων τῆς ὕλης ἐρωτιώντων πρὸς τὰς τοῦ ἀγαθοῦ δυνάμεις· καὶ οὕτω δὴ καμνόντων, ἱδρῶτας αὐτοὺς εἶναι διοριζόμενος τὸ παρέλκον αυτ τῶν, ὡς αὐτὸς οἴεται. Καὶ τὸ περιττόν πειρᾶται δεικνύναι, τὸ καὶ τὴν θάλατταν καὶ τὴν ἔρημόν τε καὶ ἄσπορον εσθαι, ὥσπερ τις ἀκριβὴς λογιστής κατὰ Θεοῦ παρελθὼν, Nititur etiam docere, supervacaneos esse imbres in mare et in loca sola et quæ non seminantur, effluentes; tanquam advenerit ad ratiocinandum diligenter contra Deum, quasi frustra et profuse ac ὡς μάτην καὶ ἀσώτως ἀναλίσκοντος τῶν ὑδάτων τὴν prodige aquas consumat, qui præ summa amentia non videt, quid Deum deceat. Quod si Deus inops aquarum esset, faceret diligenter ut accommodate að usum et necessitatem effluerent. Sed quia dives est, et tam dives, quantum nemo oratione consequi potest, hæc ipsa abundans imbrium effluxio demonstrat mare ex quo aquæ in aerem feruntur, per imbres irrigare. Solitudo vero et locus qui non excipit semen, necessario pluviam accipit ad suppeditandum fontibus, et aliquando iter facientibus, ut inveniant aquas collectas. Denique ut terra expers pluviæ sole arderet, non sancivit; ut plurimum enim aut per fumina, aut per imbres universa terra rorem a Deo accipit. παρασκευήν, δι' ἀκροτάτην ἄνοιαν τὸ πρέπον Θεῷ μὴ βλέπων. Ὡς, εἰ μὲν ἐπτώχευε τοῖς ὕδασι Θεὸς, ἀκριβῆ καὶ τῇ χρείᾳ σύμμετρον ἐποιεῖτο τούτων τὴν ἐπίδοσιν· ἐπειδὴ δὲ πλουτεῖ, καὶ ὅσον γε οὐκ ἄν τις εἰπεῖν δύναιτο, αὐτό γε τοῦτο τὸ ἄφθονον τῆς παρασκευῆς δείκνυσι, τὸ καὶ θάλατταν, ἀφ᾿ ἧς ἀνακομί ζει πρὸς ἀέρα τὰ ὕδατα, διὰ νεφῶν ἀρδεύειν. Η δὲ ἔρημός τε καὶ ἄσπορος ἀναγκαίως ύεται πρὸς γε ρηγίαν πηγῶν· ἔστι δὲ ὅτε καὶ τοῖς παροῦσιν, ὡς ἂν καὶ αὐτοί γε εὕροιεν ὑδάτων συστήματα. Καὶ ὅλως ἄβροχον γῆν ἡλίῳ φλέγεσθαι μόνον οὐ νενομο θέτηκεν ὡς ἐπὶ τὸ πολύ· ἡ γὰρ διὰ ποταμῶν ἢ ὅμο βρων ἅπασα γῆ πρὸς Θεοῦ νοτίδος ἀπολαύει.

ADVERSUS MANICHEOS LIB. II. Είτε τοίνυν μὴ βρέχοι, πρόχειρος εἰς βλασφημίαν ὁ ἀνὴρ, καὶ οἱ ἐξ ἐκείνου· εἴτε βρέχοι, οὐκ ἀναχωρεί τοῦ μάτην αἰτιᾶσθαι καὶ διαβάλλειν Θεόν· κἂν ἄρ τον εἰς χεῖρας λάβωσιν, ἀρῶνται πρῶτον οἱ τῆς βλασ φημίας μαθηταὶ, καὶ οὕτως ἐμπιπλῶνται οἱ ἀχάρι στον καὶ τῆς δημιουργίας οὐδενὸς τὸ ἧττον ἀπολαύοντες, ἠκόνηνται μόνοι κατ' αὐτῆς τὴν γλῶτταν, μᾶλλον δὲ κατὰ τοῦ πεποιηκότος. αὐτήν· καὶ ὡς ἔχθιστοι τοῦ Θεοῦ μετέχουσι· καὶ πρὸς αὐτό γε τοῦτο ἀγανακτοῦντες, ὅτι τῶν ἐκ τῆς δημιουργίας ἐν χρείᾳ καθεστήκασι. Sive igitur non pluat, præsto est Manichæus et qui eum sectantur, ad blasphemiam Judaicam: sive pluat, non desinit inaniter accusare et reprehendere Deum et panem si in manus ad vescendum sumant, primum discipuli blasphemiæ Deum maledictis insectantur, atque ita ingrati satiantur; et quəsi nihil fructus ex creatura perciperent, linguam soli in eam acuerunt, imo in auctorem ejus; el tanquam inimicissimi Dei, ea quæ sunt creata, participant, idque succensentes, quod eis indigent. CAP. XXXIII. Procreatio liberorum necessaria. Τήν τε παιδογονίαν ὑβρίζοντες, τὰς μίξεις αὐτοῖς ἄνευ γε ταύτης συμβαίνειν (46'), δοῦλοί γε ὄντες τῆς ἀναγκαίας διαδοχῆς πρὸς Θεοῦ νενομοθετημένης, ἀλλ' οὐ τῆς ἡδονῆς· ἐχθροί γε τὰ πάντα τῆς ἀληθοῦς καὶ γνησίας ἀρετῆς καὶ τῆς εὐσεβείας ὄντες, ὥσπερ αίτιώμενοι τὸ ἀείζωον τοῦ τῶν ἀνθρώπων γένους, καὶ βουλόμενοι αὐτοῦ που στῆναι τὸν δρόμον τῆς φύσεως· νομοθετοῦντες τῷ Θεῷ καὶ ἀγανακτοῦντες πρὸς τὴν ἀγαθότητα, δι᾿ ἣν ἀνεξικάκως ἔχει πρὸς τὴν αὐτῶν βλασφημίαν. Καίτοιγε διὰ τοῦτο φυσική τις ενέστακται τοῖς σώμασι μίξεως ὄρεξις, ὡς μικροῦ ἀνάγκῃ τῶν τῆς φύσεως κινημάτων φέρεσθαι τὰ ζῶα πρὸς τὴν τῆς διαδοχῆς ἐργασίαν, ὑπερβαλλούσῃ τοῦ Δημιουργού σοφίᾳ καὶ τοῦτο θέντος· ἐπειδὴ γὰρ μοχθηραὶ μὲν γυναιξὶν αἱ ὠδῖνες, μοχθηραὶ δὲ ἀνδράσι τε καὶ γυναιξὶ τῶν γιγνομένων αἱ ἀνατροφαὶ, ἀναγκαῖοι δὲ λίαν αἱ διαδοχαί· ἡ μὲν ὄρεξις φυσικῶς κινεῖται, καὶ τρόπον τινὰ βιάζεται, ὁ δὲ λογισμὸς ὁσίως δέχεται προὀργιαιτέραν τῆς ἡδονῆς ποιεῖσθαι τὴν διαδοχήν καὶ ἀναίτιος τῶν σωμάτων ἡ ἡδονὴ, είγε λογισμῷ καὶ νόμῳ τοῦ ποιήσαντος ἀκολουθοίη. Οἱ δὲ τὴν ἡδονην πολλάκις καρπούμενοι τὸ ἀπ' αὐτ τῆς ἔργον ἀναγκαίως μισοῦσι· καὶ παρεγγνῶσι παρ' ἀγγελίαν ταῖς ἐπαγομέναις ἐφαλλομέναις μαγγανείαις τὰς συλλήψεις κλείειν τε καὶ ῥίπτειν, καὶ τοὺς ἐν ὥρα τόχους μὴ ἀναμένειν, ὡς τούτου γε μόνου δεινοῦ καὶ χαλεποῦ· τυγχάνοντες ἐχθροὶ τῆς φύσεως ἐγηγερμένοι, μᾶλλον δὲ τοῦ ταύτην δημιουργήσαντος, καὶ μανίαν κατὰ τοῦδε τοῦ παντὸς ἐκμαθόντες· Καὶ διὰ τί, φασὶν, ἐνυπάρχει τοῖς σώμασιν ἡ πρὸς τὰς μίξεις ἐπιθυμία; Πῶς δ᾽ ἂν ὑπέστη τῆς ἐν μέρει γε σωφροσύνης τὸ κάλλος ἐν ἀνθρώποις, εἰ μὴ φύσει μὲν ἦν τὸ ἐρεθίζον, λογικῷ δὲ κατεχόμενον; ποῦ δ᾽ ἂν ἦν παρθενία παρὰ γυναιξὶν, ἢ παρ᾽ ἀνδράσιν ἀπειρογαμία τὴν κοινὴν σωφροσύνην παρευδοκιμούσα, εἰ μὴ λογισμός, καὶ τὸ πρὸς ἁγιωσύνην φίλτρον εἶχεν; ὅ γε τοῖς φυσι κοῖς προσπαλαῖον, νικηφόρους ἀναδείξει τοὺς καλῶς τὴν ἔμφυτον ἐπιθυμίαν βιαζομένους, οὐ πρὸς ὕβριν τῆς φύσεως, ἀλλὰ πρὸς ἄσκησιν καρτερίας τε καὶ ἁγιωσύνης. Συμβαίνειν. Monet Basnagius hic deesse verbum θέλουσιν, quod legisse videtur interpres. Procreationem liberorum contumeliose vituperaut, volentes, ut corpora sine ea miscerentur: qui servi quidem sunt necessariæ successionis a Deo sancitæ, sed non voluptatis; inimici autem per omnia veræ et germanæ virtutis ac pietatis, tanquam accusantes humani generis perpetuitatem, et volentes alicubi sistere processum ejus naturalem, sancientes legem Deo, et bonitati ejus succensentes, qua eorum blasphemiam patienter tolerat. Cum alioqui naturalis quidam appetitus concubitus ob eam causam corporibus constitutus et ordinatus est, ut animalia fere necessitate motuum naturæ ad efficiendam successionem ferantur, sapientia infinita Creatoris qui hoc statuit: etenim quia laboriosi sunt partus muliebres, laboriosæ item viris et feminis educationes liberorum, valde autem necessariæ successiones; appetitus quidem naturaliter movet et quodammodo vim adhibet, ratio autem sancte demonstravit praestabiliorem esse successionem voluptate; et extra culpam est voluptas corporum, si quidem rationem et legem auctoris sequatur. Qui autem sæpius voluptatem capientes, opus quod inde necessario provenit, odio habent, et mandant sic commiscere corpora præter edictum, ut conceptus concludant et ejiciant, et partus tempestivos et maturos non exspectare, quippe cum hoc solum sit grave et difficile; bi, inquam, qui inimici natura excitati sunt, et insanire contra Deum universi didicerunt: Quare, inquiunt, insita est corporibus libido corporum com miscendorum? Sed quomodo esset in hominibus decor pudicitiæ privata, nisi natura esset quod titillaret, et ratione coerceretur? ubi esset apud mulieres virginitas, aut apud viros intractatio nuptiarum, nisi ratio amorem sanctitatis haberet, quæ naturaliter certans eos qui recte cupiditatem insitam reprimunt et domant, victores declararet? idque non ad con: tumeliam naturæ, sed ad exercitationem tolerantiæ et sanctitatis? Δέχεται. Αη δέδεικται?

CAP. XXXIV. Ciborum usus moderatus, bonus. Temperantia laudabilis. Sic sane cibis et potionibus delectamur, non criminosa voluptate fruentes: naturalis enim hæc est, et tamen jejuniis nos exercenius; non quod est supra naturam contra naturam exercentes, sed tolerantiam amplectentes, et Deum per humiliationem placantes et propitium reddentes: nunquam exercitationem jejunii susciperemus, nisi fames esset in corpore. Ubique igitur appetitus asciscit laudem et moderati usus ciborum, et abstinentiæ pro viribus: non enim usus eorum, quæ secundum naturam sunt, peccatum parit: vini quidem moderata polio insalutaris esse potest; vitium vero ebrietatis per temperantiam introducitur. Similiter usus cibi secundum naturam moderati culpa vacat: gula vero arguitur et reprehenditur propter nimium, et quia est præter rationem. Sic etiam uti legitime et moderate appetitu miscendi corporis, omnino caret crimine; præter legem autem et immoderate uti, crimen affert incontinentiæ. Manichæus igitur et ejus asseclæ nihil ratione perspicientes, omnia furenter contumeliis affecerunt: tanquam omnis cupiditas sit mala, cujus quidem modus et temperamentum legitimum extra culpam et crimen est abstinentia vero pro viribus spectata laus est admirabilis virtutis. Si enim quis abstinens laudabilis est apud Deum, non male in potestate ejus est, id cujus abstinentia oficium est perfectæ virtutis. Maxima enim jactura fieret, si in potestate ejus non esset, tanquam non posset edi virtus per abstinentiam: nisi enim contrarium fieri possit, non potest fieri malum; neque rursus fieri potest bonum, nisi possit malum, ut sæpe demonstravimus. Manichæus autem bonum et virtutem inhonorat, cum potestatem et libertatem vituperat. CAP. XXXV. De corporibus Præterea non pudet dicere animatos esse lapides, et introducere omnia animata, et quæ manifeste sunt inanimata, tanquam illa virtus boni in lapidibus etiam contineatur; qui usque adeo quod ab ipsis honoratur, ad ludibrium et vilitatem dejicit, ut naturam boni in lapidibus inanimis ligatam esse dicat. Alfirmare autem sic se habere ista quæ dicit, qualis insaniæ indicium esse dicitur? Si enim in lapidibus continetur, quod a Deo missum est, jam vicit nequitia; contra ligato, quod ad ligandum venerat, dicit animæ lapidum et lignorum indicium esse sonum in aere lapidis et virgæ, tanquam audierit aliquando vocem ipsorum articulatam. Est autem apud nos etiam cogitatio et se rmo animæ, qui nequaquam auditur; quod enim auditur, percusso aere per instrumentum corporeum, auditur: quod quidem absque motu rationis in animantibus ratione carentibus inveniri potest, quæ clamant quidem, sed non articulate, quia ra - tione privata sunt. Οὕτω δὴ τροφαῖς τε καὶ πόμασιν ἐνηδόμεθα, οὐ διαβεβλημένην ἡδονὴν καρπούμενοι· φυσικὴ γὰρ καὶ αὕτη, καὶ ὅμως νηστείαις διαγυμναζόμεθα, οὐ κατά τῆς φύσεως μελετῶντες τὸ ὑπὲρ φύσιν, ἀλλὰ καρτερίαν μὲν ἀσπαζόμενοι, διὰ δὲ ταπεινώσεως τὸν Θεὸν ἐξιλεούμενοι· οὐκ ἂν δὲ νηστείας ἄσκησιν μετήλθο μεν, πείνης ἐν τῷ σώματι μὴ ἐνούσης. Πανταχοῦ τοίνυν ή όρεξις προξενεῖ καὶ τῆς συμμέ τρου χρήσεως καὶ τῆς κατὰ δύναμιν ἀποχῆς τὴν εὐδοκίμησιν· οὐ γὰρ τῶν κατὰ φύσιν ἡ χρῆσις ποιεῖ τὴν ἁμαρτίαν· οἴνου γὰρ τὸ μέτριον εἴη μὲν σωτή ριον· μέθης δὲ τὸ κακὸν διὰ τῆς ἀμετρίας εἰσάγεται. Παραπλησίως δὲ καὶ τροφῆς τῆς κατὰ φύσεως ἐμμέτρου αναίτιος ἡ χρῆσις· γαστριμαργία δὲ τῷ ὑπερ βάλλοντι παράλογος ελέγχεται. Οὕτω δὴ καὶ τῆς πρὸς τὰς μίξεις ὀρέξεως ἡ μὲν νόμιμος χρῆσις καὶ μέτρα γινώσκουσα ἀνέγκλητος παντελῶς· ἡ δὲ παράνομός τε καὶ ἄμετρος τῆς ἀκολασίας προσάγει τὸ ἔγκλημα. Μηδὲν τοίνυν τῷ λογισμῷ μήτε ὁ Μάνης καθεωρα κὼς, μήτε οἱ ἐξ ἐκείνου πάντα φέροντες μανικώς καθώ ύβρισαν, ὡς πάσης ἐπιθυμίας οὔσης κακῆς· ἧς τὸ μέτρον μὲν νομίμως ἀναίτιον· ἡ δὲ κατὰ δύναμιν ἀποχὴ καὶ θαυμασίας γε ἀρετῆς εὐδοκίμησις. Εἰ γὰρ ἀπεχόμενός τις ἐπαινετὸς παρὰ Θεῷ, οὐ κακῶς γε ἐκεῖνο τῇ ἐξουσίᾳ παράκειται, οὗ γε ἡ ἀποχή τελείας ἀρετῆς κατόρθωμα· ζημία γὰρ ἦν, εἰ μὴ παρέκειτο ἡ ἀνωτάτω, ὡς οὐ κενὸν διὰ τῆς ἀποχῆς ἀγα θὸν ἀποφανθῆναι· ἄνευ γὰρ τοῦ μὴ ποιῆσαι τούναν τίον, ἐξὸν ποιῆσαι τὸ κακόν, οὐκ ἔνι τοὐναντίον πεποιη κέναι δοκεῖν τὸ ἀγαθὸν, ὡς πολλάκις ἐδείξαμεν. Ο δὲ Μάνης τἀγαθόν τε καὶ τὴν ἀρετὴν ἀτιμάζει, τὴν ἐξουσίαν καὶ τὸ ἐλεύθερον κακίζων. inanimatis Manelis insania. Οὐκ αἰσχύνεται δὲ καὶ τοὺς λίθους ἐψυχῶσθαι λέγων, καὶ τὰ πάντα ἔμψυχα, καὶ τὰ σαφῶς ἄψυχα εἰσηγούμενος· ὡς ἀπ' ἐκείνης δὴ τῆς τοῦ ἀγαθοῦ δυο νάμεως, ἔτι καὶ ἐν λίθοις κατεχομένης· τοσοῦτον κατάγει τὸ παρ' αὐτῶν τιμώμενον εἰς ὕβριν τε καὶ εὐτέλειαν, ὥστε τὴν φύσιν τοῦ ἀγαθοῦ καὶ ἐν λίθοις ἀψύχοις φάσκειν πεπεδῆσθαι· ἅπερ οὕτως ἔχειν διισχυρίζεσθαι, ποίας ἄν τις φήσειε μανίας είναι τεκμή. ρ:ον; Εἰ γὰρ ἐν λίθοις κατέχεται τὸ παρὰ τοῦ ἀγαθοῦ πεμφθέν, ἤδη νενίκηκεν ἡ κακία· τοὐναντίον δεδεμένου τοῦ δῆσαι παραγενομένου· καὶ ποιεῖται τεκμήριον τῆς τῶν λίθων καὶ τῶν ξύλων ψυχῆς τὸν ἐν ἀέρι κτύπον λίθου τε καὶ ῥάβδου, ὥσπερ ἐνάρθρου φωνῆς αὐτῶν πώποτε διακούσας. Ἔστι δὲ καὶ παρ' ἡμῖν τὸ μὲν ἐνθύμημα καὶ ὁ λόγος τῆς ψυχῆς οὐδαμῶς ἀκουόμενον· τὸ δ' ἐξάκου στον, αέρος πληττομένου διὰ τοῦ σωματικοῦ ὀργάνου ὅπερ δίχα τῆς λογικῆς κινήσεως, καὶ ἐπὶ τῶν ἀλόγων εὕροι τις ἂν, βοώντων μεν, ἄναρθρα δὲ, ἐπειδὴ κ του ἐστέρηται.

ADVERSUS MANICHÆOS LIB. II. Ως παντὸς σώματος, κἂν ἄψυχον ᾖ, οἰκεῖόν ἐστι τὸ ἦχον ἐμποιεῖν τῇ πρὸς τὸν ἀέρα πληγῇ· τὸ γὰρ ἀσώματον οὐκ ἂν ἐξάκουστα φθέγξαιτο· ἀέρα γὰρ οὐ πλήττει, ὀργάνου τοῦ πλήττοντος ἀπηλλαγμένον. Ἐπεί τοι αἱ ἀσώματοι δυνάμεις ψυχοί γε δόξουσιν ἂν, ἐπειδὴ ἐξάκουστον παρ' αὐτῶν οὐδὲν εἰς ἡμᾶς ἀφικνεῖται· ὅπερ τοίνυν ἐχρῆν τεκμήριον ποιήσασθαι τῶν παντελῶς ἀψύχων, ὡς κτυπούντων ἐξ ἀνάγκης εἰς ἀέρα (τοῦτο γὰρ μόνου σώματος, οὐχὶ δὲ ψυχῆς), τοῦτο ψυχώσεως σημεῖον ἔλαβεν. Ἐντεῦθεν δὴ καὶ τὰ τετράποδα καὶ τὰ πετεινὰ, ὅσα χρήσεις ἀνθρώτοις ἔχει τροφῆς, βαρέως αἰτιᾶται τοὺς θύοντας, ὡς ἐκείνης τῆς δυνάμεως τοῦ ἀγαθοῦ καὶ ταῦτα ψυχούσης, καὶ ἐν αὐτοῖς κατεχομένης· ὥσπερ σπουδάζων καθυβρίσαι παντοίως, ὃν ἀγαθὸν δῆθεν ἀποκαλεῖ· ἐρωτητέον δὴ τίνος ἐπιτροπῇ ταῦτα ἀνθρώποις ἐξ ἀρχῆς εἰς τροφὴν παραδέδοται· ἆρά γε τῆς κακίας, ὡς ὑβριζούσης τὸ ἀγαθόν; Ἀλλ᾿ οὐκ ἄν γε ἐκείνη τοσοῦτον συνεῖδε πράγμα, γνῶσιν μὴ κεκτημένη· οὐ γὰρ ἄλλος δημιουργὸς ἂν εἴη, οὐδὲ δημιουργήσας ἐστὶν, ὥς φησιν ὁ Θεὸς, καὶ τὴν δύναμιν ἐκ τῆς Ιδίας φύσεως προβαλλόμενος ἐπὶ σωφρονισμῷ τῆς όλης. Est autem proprium corporis, ncet sit inanimatüm, percusso aere sonitum reddere: quod enim caret corpore, non reddet vocem quæ audiri queat; quia non percutit aerem, cum sit ab instrumento percutiente liberum. Quamobrem incorporeæ potestates inanimæ videbuntur, quia nihil quod sensu auditus percipiatur, ab eis ad nos fertur. Quod igitur oportebat fieri indicium corporum prorsus anima carentium, ut quæ necessario aerem pulsant (hoc enim corporis est, non animæ), hoc accepit Manichæus tanquam signum animationis. Hinc etiam est, quod graviter accusat eos qui mactant quadrupedes et volucres, quæcunque homines ad vescendum adhibent, tanquam hæc etiam illa virtus boni animet, in eisque contineatur. Sic studet, ut modis omnibus contumeliose vituperet, quem bonum scilicet appellat. Interrogandus quippe est, cujus procuratione tradita sunt hæc a principio hominibus ad vescendum? an nequitiæ tanquam contumeliosæ it bonum? At non fuit illa tantæ rei conscia, ut quæ cognitionem non habuit. Non enim alius creator mundi fuerit; neque Deus, ut ait, creavit, et virtutem ex propria natura produxit ad correctionem materiæ. CAP. XXXVI. Ad hominis utilitatem omnia a Deo creata. Συνέστη τοίνυν τὰ ζῶα σύμπαντα, βουληθέντος Exstiterunt igitur omnia animalia, volente co τοῦ δημιουργήσαντος, τά τε εἰς τροφὴν ἀνθρώποις ἐπιτήδεια καὶ τὰ μή. Επέτρεψεν ἄρα οὐδεὶς ἕτερος ἢ ὁ ποιήσας ἀνθρώποις εἶναι ταῦτα τροφήν· οὐ γὰρ ἂν ἐπέγνω καθόλου ἡ φύσις τὸ χρήσιμον ἑαυτῇ, μὴ οὕτω νομοθετήσαντος τοῦ πεποιηκότος αὐτήν. Αὐτίκα καὶ πλοῦτος φύσει ταῦτα γεγένηται, ὡς μηδέποτε τῆς αὐτῶν χρήσεως διαλειπούσης· καὶ ὅσῳ γε μᾶλλον Ενια τῇ χρήσει δαπανάται, τοσούτῳ πλέον πολυγονώτερα τυγχάνει· καὶ τὰ μὲν τρέφει μόνον ἀνθρώπους, τὰ δὲ καὶ ἐνδύει, ἄλλα δὲ καὶ ἄλλας χρήσεις παρέχει, δοῦλα φύσει πρὸς τοῦ δημιουργήσαντος ἀνθρώπῳ κατεσκευασμένα. "Οθεν καὶ ὑποτέτακται καὶ τὰ μεγάλα τῷ ὄγκῳ πράως είχοντα, καὶ τὰ ἐν ἀέρι τέχνη τοῦ λογισμοῦ καθελκόμενα, καὶ τὰ ἐν ὕδασιν ἀναγόμενα, καὶ μᾶλλον ἐκεῖνα, ὅσα γε τὸ χρήσιμον ἀνθρώτοῖς ἀποπληροί. Οὕτω δῆλον, ὡς οὐκ ἄνθρωποι ἑαυ τοῖς ἐδιάσαντο παρὰ τὸ βούλημα τοῦ δημιουργήσαντος τὰ ἄλογα· ἀλλὰ καὶ νόμος αὐτοῖς ὑπέταξε τοῦ ποιήσαντος ταῦτα. Φαίη δ' ἂν ὁ Μάνης, ὡς οὐδὲ βοῦν εὐσεβὲς ἀρέσει παραβεβλῆσθαι τῆς γῆς, ἵνα μὴ καὶ πάνυ καταδουλοῦσθαι δόξειεν ἡ πρὸς τοῦ ἀγαθοῦ πεμφθεῖσα ψυχή. Καὶ πῶς ἂν γεωργία συσταίη; πῶς δ᾽ ἂν τὸ γένος παραμείνειε τὸ τῶν ἀνθρώπων διαγινόμενον; Οὕτω παρὰ τοὺς κοινούς λογισμούς πάντα κατὰ τῆς δη μιουργίας ὁ παντοίως Μανεὶς ἐπλάσατο. Δοῦλα γὰρ φυσικῶς ἀνθρώπου τὰ ἤμερα ζῶα γεγένηται, καὶ τῇ τούτου χρήσει παραβέβληται. Δοῦλα δὲ καθ᾽ ἕτερον λίγον καὶ τὰ ἀνήμερα πρὸς τῇ ῥηθείσῃ αἰτία, ὥστε λογισμῷ τὸν ἄνθρωπον πάντων τῶν ἀλόγων κρατι στεύειν· Θεοῦ δὲ ἐπιτρέποντος διὰ ποικίλας αἰτίας, οὐ λέων μόνον τὸ ἀλκιμώτατον θηρίον, ἤ τι τῶν ἄλ qui creavit, et quæ ad alendum homines idonea sunt, et quæ non. Nemo igitur alius procuravit, et hæc hominibus in cibum et alimentumn adhiberentur, nisi qui ea creavit: non enim universa natura, quid sibi utile esset, cognovisset, nisi qui eam fecit, sic sanxisset. Εx quo continuo factumn est, ut hæc fuerint divitiæ natura, quippe cum nunquam earum usus deficiat; et quo magis quædam quidem alunt homines, partim vestiunt, et alia usu consumuntur, eo sunt diuturniora; ac partim alios usus præbent, facta natura homini serva a Creatore. Unde subjecta sunt ei etiam, quæ sunt vasta mole, mansuete obedientia; et quæ in aero artificio rationis ad nos trahuntur, et quæ in aquis educuntur, atque ea magis quæ utilitatem hominibus explent. Sic patet, non homines sibi per vim animalia ratione carentia subjecisse, præter voluntatem ejus qui ea creavit; quin potius lex Creatoris hæc eis subjecit. Dicit etiam Manichæus, impium esse bovem arationi terræ applicare, ne anima a Deo missa, valde servitute pressa videatur. Et quomodo agricultura sustentari posset? quomodo durans genus hominum perseveraret? Sic Manichæus omnia præter communes notiones contra creationem varie furens finxit. Serva enim hominis naturaliter mansueta animalia facta sunt, et usui ejus destinata. Non mansueta autem alia ratione serva, præter causam dictam, ut homo ratione in omnia animalia ratione carentia dominaretur, Deo ob varias causas id procurante: alioqui non leo tantum, fera fortissima, aut aliqua alia hujusmodi bestia,

aut serpens hominem vinceret, sed culex etiam, λων θηρίων ἢ ἑρπετῶν, ἀνθρώπου κρατήσειεν αν, aut aliud ex minimis. Verum natura ferarum aliter eliam quam dictum est, ad aspectum et experiensiam hominibus diversis de causis necessaria est. CAP. XXXVII. In fabrica Sed quia ad singula quæ ille nugatur et ſingit, respondere et occurrere delirum esse videtur: contemplandum est intelligentiam habenti sine disputatione, quomodo unius verbo omnia aptata sunt. Una lex Creatoris in omnibus dominatur, et nihil in rebus pugnat, neque belli indicium vel dissensionis in creaturis apparet; quin potius omnia (homine quidem peccante) pacem inter se habent, ut quæ ab uno pacis et quietis statutum acceperunt; a quo hoc ipsum quod sunt, a principio habent. Conspirat enim cum rebus quæ in terra sunt, coelum pluens, cum tempus postulat; ac rursus pluviam sustinet, cum opus est solo calore ad maturandum: sol autem suo circuitu lege auctoris constituto efficit tempestates, nunquam eas commutans, quinimo unum ordinem earum immutabilem tenet, perseveratque in natura varietas atque una et eadem summa conspiratio supra et infra cernitur. Nox autem omni sæculo permansit sine inconstantia adversus diem, non motu fortuito et carente ratione diei succedens, sed sapientia auctoris addendo et subducendo temperata; idque non alias aliter, quin potius manifestum ac certumn est tempus accessionis; manifestum item et certum tempus subductionis. Rursus sol non gravatur nocti succedere, neque contumeliam ducit legem Creatoris; sed potius more probi servi, confecto sine cessatione ulla cursu diei, recedit, ut ei lex imposita est, diligenter se abdens, ut nox spatium sibi dimensum recipiat. ἀλλὰ καὶ κώνωψ ή τι τῶν ἄλλων βραχυτάτων περι γένοιτο· πλὴν θηρίων φύσις καὶ ἄλλως τὸν εἰρημέ νον τρόπον εἰς ὄψεις ἐστὶν, ὅτι καὶ εἰς πεῖραν ἀν θρώποις κατὰ διαφόρους αἰτίας αναγκαία. mundi sapientia Creatoris. ᾿Αλλ' ἐπειδὴ πρὸς ἕκαστον ὧν ἐκεῖνος ἀδολεσχεῖ τε καὶ πλάττεται, λῆρος ἂν δόξειεν εἶναι τὸ λέγειν τε καὶ ἀπαντᾶν· θεωρητέον καὶ δίχα λόγου τῷ κε κτημένῳ σύνεσιν, ὅπως μὲν ἑνὸς ἤρμοστο λόγῳ τὰ σύμπαντα· εἷς δὲ νόμος τοῦ Δημιουργοῦ κατὰ πάν των κρατεῖ, καὶ οὐδὲν ἐν τοῖς οὖσι διαμάχεται, οὐδὲ πολέμου τεκμήριον ἢ διχονοίας ἐν τοῖς δημιουργήμα σιν ὑποφαίνεται, ἀλλ' εἰρηνεύει, Θεοῦ γε συμπλέκον τος τὰ πάντα πρὸς ἄλληλα, ὡς ὑφ᾽ ἑνὸς λαβόντα τῆς εἰρήνης καὶ τῆς ἡσυχίας τὸ σύνθημα, παρ' οὗ καὶ τὸ εἶναι τὴν ἀρχὴν τούτοις ὑπῆρξε συμπνεῖ τε γὰρ τοῖς ἐπὶ γῆς πράγμασιν οὐρανὸς ἕων, ὅταν καιρός ἀπαιτῇ, καὶ αὖθις ἀνέχων τὸν ὑετόν, ὅταν δέῃ θερμό τητι μόνῃ τελεσφορεῖσθαι τὰ φυτά- ἥλιος δὲ μεταβαίνων νόμῳ τοῦ ποιήσαντος τὰς ὥρας ἐργάζεται, ἐναλλάττων οὐδέποτε ταύτας, μίαν δὲ τὴν τάξιν αὐτ τῶν ἀπαράβατον δεικνύων, καὶ ἐμμένει γε τῇ φύσει τὸ διάφορον· μία δὲ καὶ ἡ αὐτὴ φαίνεται σύμπνοις τῶν ἄνω τε καὶ τῶν κάτω πρὸς ἀκρίβειαν. Νυξ δὲ πρὸς ἡμέραν ἀστασίαστος διέμεινε τὸν αἰῶνα σύμ παντα, οὐκ ἀλόγῳ φορὰ τὴν διαδοχὴν πρὸς τὴν ἡμέ ραν ἔχουσα, ἀλλὰ σοφίᾳ τοῦ Δημιουργού, προσθήκαις τε καὶ ἀφαιρέσεσι μετρουμένη· καὶ οὐδὲ ταύταις ἄλλοτε ἄλλως, ἀλλὰ δῆλος μὲν προσθήκης, δηλός τε τῆς ἀφαιρέσεως ὁ καιρός. Αὖθις δὲ ἥλιος οὐ βαρύνε ται τῆς νυκτὸς τὴν διαδοχήν, οὐδὲ ὕβριν ἡγεῖται τὸν νόμον τοῦ δημιουργήσαντος· ἀλλ᾿ ἀγαθοῦ δούλου τρόπον τελέσας ἀπνευστὶ τῆς ἡμέρας τὸν δρόμον, ἀναχωρεῖ γε ᾗ νόμος αὐτῷ σπουδῇ κρυπτόμενος, ως ἂν τὸ οἰκεῖον μέτρον ἡ νὺξ ἀπολάσῃ. Quid vero de terra et mari dices, quomodo am- Τί δ' ἂν εἴποις περὶ γῆς τε καὶ θαλάττης, ὡς ἔχει bo terminis circumscripta sunt? Licet videre mare στον αὐτῶν ὄρῳ τινὶ περιγέγραπται; Αλλ' ἔστιν fluctibus elatum, lege autem ab impetu prohibi- ἰδεῖν τὴν θάλατταν κυρτουμένην μὲν τοῖς κύμασι, tum, et vi ventorum impulsum in terram, metu νόμῳ δὲ τῆς ἐφόδου κωλυομένην· καὶ ὑπὸ μὲν πνευ autem legis retrorsum reflexum: quamvis non mu- μάτων βιαίων κατὰ γῆς ὠθουμένην, φόβῳ δὲ τοῦ rus adamantinus auxilio est el, ne mare effluat et νόμου εἰς τοὐπίσω ἀνακλωμένην· καίτοι γε οὐκ ἀδαInundet terram, et non obediat auctori suo. Quin μάντινον τείχος αὐτῇ βοηθεῖ πρὸς τὸ μὴ ῥεῦσαι κατὰ imo satis est propugnaculum terræ adversus ma- τῆς γῆς, καὶ ἀπειθῆσαι αὐτῷ τῷ ποιήσαντι. Ἀλλ᾽ re verbum ejus qui fecit, coercetque arena; quin ἀρκεῖ περίβολον εἶναι τῇ γῇ πρὸς τὴν θάλατταν ὁ potius lex cohibet et foris fatus ventorum vio- λόγος τοῦ ποιήσαντος, καὶ ψάμμος κατέχει, μᾶλλον lentos, et intus fluxionem aquarum, ut nullam δὲ νόμος ἐπέχει, καὶ βίαν τῶν ἔξωθεν πνευμάτων, partem terræ inundet aqua maris; et creaturæ qui- καὶ ῥύσιν ὑδάτων, ὥστε καὶ μηδὲν τῆς γῆς κατακλυ dem amicæ et tanquam inter se germanæ unum σθῆναι· καὶ φίλα γε ὡς ἀλλήλοις εἶναι ἀδελφὰ δη vere auctorem sibi ascribunt ac proftentur. Quis μιουργήματα, ἕνα πρὸς ἀλήθειαν τὸν δημιουργόν enim unquam historicus scripsit, in cœlo motum ἐπιγραφόμενα. Τίς γὰρ ἱστόρησε πώποτε, ὡς ἐν οὐ stellæ in stellam factum esse: aut in terra animalia ρανῷ μὲν ἀστὴρ ἀστέρι επανέστη, ἐπὶ γῆς δὲ ζῶα ἑτέρῳ γένει διεμαχέσατο, ὡς ἐξαλεῖψαι τοῦτο, ἢ τοῦ ναντίον ἐξαλειφθῆναι; ᾿Αλλὰ καὶ ὅσα ἄλλο ἄλλῳ ἔπεισι, καὶ ταῦτα σοφίᾳ τοῦ Δημιουργοῦ νενομοθέ τηται, τὸ πλεονάζον αὐτῶν παραναλίσκειν, ὧν καὶ τὸ εἶναι καὶ τὸ δαπανᾶσθαι ὑπὲρ ἀνθρώπων ἑκάτερα. alterum genus oppugnasse, ut ipsum delerent aut ipsa contra delerentur? Sed potius quæcunque aliud in aliud incurrunt et invadunt, sapientia Creatoris statutum est hoc, ut quæ abundant consumantur; quæ et esse et consumi, utrumque hominibus prodest.

ADVERSUS MANICHÆOS LIB. II. Εἰ δέ τις ἔλθοι τῷ λόγῳ καὶ πρὸς αὐτὰς τῶν σω μάτων τὰς ἀρχὰς, καὶ τέτταρα μὲν στοιχεῖα κατα ίδοι, τῇ δ' ἐναντιότητι πρὸς συμφωνίαν κεραννύμενα, πλέον ἂν ἐκπλαγείη τῶν ὄντων τὴν συμφωνίαν, ὡς ἀφ' ἑνός γε ἐχόντων καὶ μόνου τὸ εἶναι· τούτοις γὰρ ἡ ἐναντιότης φιλίας ἀφορμή· καὶ τὸ μαχόμενον τῆς φύσεως αὐτοῖς εἰρήνης τῆς ἀνωτάτω παραίτιον· & δὴ τέσσαρα μὲν ἐστιν ἀριθμῷ, ἐν δὲ συνερχόμενον. Μᾶλλον δὲ καὶ ἀλλήλων ἐπιδεόμενα πρὸς τὸ εἶναι αὐτῇ γε τῇ ἐναντιότητι ἀλλήλοις ἐπικουροῦντα, καὶ ἐν ἀλλήλοις κρυπτόμενα, καὶ δι' ἀλλήλων φαινόμενα· μικρὸν μὲν οὖν εἰπεῖν, ὡς οὐ ψυχρίζεται τὸ θερμόν ὑπὸ τοῦ ψυχροῦ, οὐδὲ ἐσβέσθη ὑπὸ τοῦ ὑγροῦ· οὐδὲ κατεφλέχθη μὲν τὸ ξηρὸν ὑπὸ τοῦ πυρὸς, κατελύθη δὲ ὑπὸ τοῦ ὑγροῦ· σύστασις γὰρ ἀλλήλων ταῦτα θαυ μασίως ἐνδιαιτᾶται· καὶ δόξαι ἂν πῦρ μόνον ὂν, οὐ μέντοι δίχα ὑγροῦ καὶ ξηροῦ, οἷς γε τρεφόμενον διαλάμπει· ὥσπερ καὶ τὰ ἄλλα ἀλλήλοις ἔνεστιν ἀφῇ μόνον ἐμφαίνοντα τὴν ἐναντιότητα, οὕτω μέντοι φιλο άλληλα, ὡς οὐδεμίαν διαφωνίαν ἔχειν δοκοῦντα. Ταῦτα δὲ τὴν ἄῤῥητον σοφίαν κηρύττει καὶ σιωπῶντα τοῦ ἑνὸς ἀγεννήτου, ὑφ' οὗ δὴ καὶ γενόμενα συν ακράθη· οὐ γὰρ δὴ σῶμα γένοιτ' ἂν ἐξ ἑνός τινος καὶ ἁπλοῦ στοιχείου· κράσει γὰρ συσταίη ἂν σῶμα. Ποία δὲ κράσις ξηροῦ καὶ μόνου; ποία ὑγροῦ, εἰ καθ᾿ ἑαυτὸ τυγχάνει; Si quis autem ad ipsa principia corporum consideranda veniat, et quatuor elementa contempletur, quemadmodum eorum conspiratio ac concentus ex contrariis pendeat; magis stupebit consensum rerum, ut quæ ab uno et solo hoc ipsum quod sunt, habeant: in his enim quatuor elementis, id quod contrarium est, amicitiæ causa est; et quod in eis natura pugnat, summam pacem facit; quæ quidem quatuor numero sunt, unum vero conflatu ac concursu. Quin potius se ipsis inter se indigent, ut sint; et ipsa natura contrarii se vicissim adjuvant, et in se ipsis inter se abdita sunt, et per se ipsa inter se apparent; et, ut paulum dicam, neque calidum frigidi frigore frigescit, nec humore humidi exstinguitur: neque siccum ab igne combustum est, nec ab humido bumore perfusum. Ex his enim inter se constituta sunt, et consistunt, et in se ipsis mirabiliter insunt: ac putabis quidem solum ignem esse, non tamen absque humido et sicco, quibus quidem alitur et splendet: sicut alia in se ipsis insunt, tactu tantum contrarium indicantia; sic tamen sibi inter se amica, ut nnllam discordiam habere videantur. Hæc autem silentio prædicant admirabilem unius ingeniti sapientiam, a quo facta postea concreta ac mista sunt: non enim corpus ex uno quopiam et simplici elemento fieri potest: mistione enim et concretione conflatur corpus. Quæ autem concretio ac mistio esse possit sicci tantum? quæ humidi solum? CAP. XXXVIII. Varietas in creatione necessaria. Οὐκοῦν ἀναγκαία ἡ ποικιλία πρὸς τὴν ἑνὸς σώμα- lgitur necessaria est varietas ad mistionem τος κρᾶσιν· ἀναγκαία δὲ ἡ τούτων εναντιότης ἐπειγομένη πρὸς ἑνότητα εἰς θαῦμα τοῦ δημιουργήσαν τος· ἄτινα οὐ πρῶτον καθ᾿ ἑαυτὰ συνέστη, καὶ οὔτ τως συνῆλθεν ἀλλὰ τὴν γένεσιν σὺν ἀλλήλοις λασόντα, καὶ ἅμα γενόμενα, ταῖς αἰσθήσεσι διεκρίθη· σώματος γὰρ ὑποστάντος, καὶ λόγος καὶ νοῦς διέκρινεν αἰσθήσει τὰ συνημμένα. Ωστε τούτων ὕστερον ἡ ἐναντιότης ἐφωράθη τῇ αἰσθήσει τοῦ γενομένου σώ ματος, ὅπερ ἐξ αὐτῶν πρὸς τὸ εἶναι [ συνέστη τε καὶ συγκέκραται, οὐ πρότερον γενομένων ἢ αὐτὸ τὸ σῶμα, ἀλλὰ σὺν αὐτῷ ἀρχὴν] λαβόντων Τίς ἂν πρὸς ἀξίαν θαυμάσειε, τήν τε δύναμιν τοῦ Δημιουργοῦ, καὶ τὴν συμφωνίαν τῶν γινομένων, ὡς ἄμαχα καὶ εἰρηναῖα τὰ πάντα, πλήν γε ἀνθρώπων ἀδικίας; corporis necessaria item' natura contrariorum, quæ in auctoris admirationem ad coagmentationem unius urget: quæ quidem non primum per se sola constituta sunt, atque ita coierunt; sed ortum pariter inter se capientia, et simul ut facta sunt, sensibus sunt dijudicata. Cum enim corpus per se exstitit, ratio et mens conjuncta et concreta, sensu discernit. Quamobrem natura contrariorum postea deprehensa est sensu corporis, quod ex ipsis concretum et temperatum est. Quæ quidem non prius sunt, quam corpus ipsum; sed simul cum eo incipiunt esse. Quis digne ac meretur, admirari potest potestatem Creatoris, et concordiam ac concentum creaturarum? quam in pace sint et sine pugna omnia, excepta injustitia hominum? Permanet igitur ac perseverat omnis fabrica in. suo et ordinato molu, conservans in se immutabi, lem legem auctoris. Ecquis velit, si sensus auimæ sanos habeat, cum hæc ita sint, in infinita alia quæ omnem mentem superant, aliud principium cogitatione fingere, et hoc soli Deo ingenito opponere? Concors enim et consentiens principium somniare supervacuum est, cum unum sufficiat; contrarium vero suspicari, furiosi prorsus est, cum universa inter se consentiant, varietate quidem ornata, in quibus sapientia veri auctoris factum est, ut sanitas et tranquillitas cum austeritate Ἑστήκει οὖν ἡ δημιουργία σύμπασα, κινουμένη μὲν τὴν ἰδίαν καὶ εὔτακτον κίνησιν, ἀκίνητον δὲ δια τηροῦσα τὸν ἐφ' ἑαυτῇ τοῦ πεποιηκότος νόμον. Καὶ τίς ἂν θέλοιτο, εἰ τὰς αἰσθήσεις ὑγιαίνοι τῆς ψυχῆς, τούτων οὕτως ἐχόντων, καὶ ἔτι ἀναριθμήτων ἄλλων, & πάντα νοῦν ὑπερβαίνει, ἄλλην μὲν ἀρχὴν τῷ λόγῳ πλάσαι, ἀντιγεῖραι δὲ ταύτην ἀπεναντίας τοῦ μόνου ἐγεννήτου Θεοῦ; Σύμφωνον μὲν γὰρ καὶ ἀπαράλο λαπτον ἀρχὴν ὄνειροπολήσαι περιττόν, τῆς μιᾶς ἀρ κούσης· ἐναντίαν δὲ ὑποπτεῦσαι, πάντη μανικόν, τῶν ὅλων συμφωνούντων, καὶ ποικιλίᾳ μὲν κεκοσμη. μένων, σοφίᾳ δὲ τοῦ ποιήσαντος τὸ χρηστὸν καὶ τὸ Λαβόντων. Εx interprete liquet hic aliquid deesse. (Quod nos restituendo ex ejusdem interpretis versione uncis inclusimus. EDIT.)

appareat; quia omnis suavitas nimis mera, nocens γαληνὸν μετ' εμβριθείας εμφαινόντων· ὡς ἀπατα est et ratione aliena: severitas vero et austeritas sola, suavitatis expers, ad feritatem et inhumanitatem spectat. Utrumque autem corrigit et deleclat, exhilarat et delerret: promittit suavitatem, et minatur terrorem: protendit spem donorum, et subostendit periculum suppliciorum; ne ratio eorum qui in terris versantur, mollitia et laxitate propriarum rerum in ignaviam demergatur; neque perpetuo metu percussa cæca fiat: sed potius ex ntraque parte et ad timorem Dei et ad virtutem instituatur. μὲν χρηστότης ἀκρατος λίαν, ἐπιβλαβής τε καὶ ἄλο γος· ἐμβρίθεια δὲ καὶ αυστηρότης καθ' ἑαυτήν, χρηστότητος ἀμοιροῦσα, πρὸς ἀγριότητα καὶ ἀπαν θρωπίαν ὁρᾷ. Ἑκάτερα δὲ παιδεύει τε καὶ ἡδύνει, τέρπει τε καὶ ἐκφοβεῖ· ἐπαγγέλλεται χρηστότητα, καὶ ἀπειλεῖ φοβερά· προτείνει δώρων ἐλπίδα, καὶ παραδείκνυσι τιμωριῶν κίνδυνον· ὡς ἂν ὁ λογισμός τῶν ἐπὶ γῆς πολιτευομένων μήτε χαυνότητι τῶν ἡδέων καταβαπτισθῇ πρὸς ἄμετρον ραστώνην, μήτε ἀδιαλείπτῳ δέει τῶν φόβων διεκπλαγείς πληρωθῇ ἀλλ᾽ ἑκατέρωθεν μετρίως παιδαγωγηθῇ πρὸς εὐλάδειάν τε καὶ ἀρετήν. PRÆFATIO IN LIBRUM TERTIUM. Quæ superioribus libris tum ex rebus ipsis, tum ex communibus notionibus dicta sunt, fortassis omnium qui extra Ecclesiam sunt, mentem munire possunt, ut blasphemiam Manichæi in auctorem universi non admittant. Quia vero aliam venationem contra eos qui intra Ecclesiam sunt, gravem quidem illam et periculosam meditatus est, quædam in Scripturis sanctis dicta ad suam falsam doctrinam per vim detorquens: tempus est, ut ex divinis Scripturis confutationes contra eum agitemus, að muniendum eos qui ipsis Scripturis sanctis credunt, qui absurdis et improbabilibus earum interpretationibus interdum ab illo decipiuntur; vario enim fallendi artificio errorem quem adjutore diabolo excogitavit, firmare nititur; apud gentiles quidem non refellens illorum dogmata: quæ vero minora mala sunt, in majorem molem impietatis extollens, perversiorem Hellenismum introducit. Quibus fere ad omnia consimili opinione malarum et falsarum doctrinarum circumvectus, accessionem fictionum suarum immittit: apud Christianos vero scilicet quæ Christianorum sunt, aggressus, et probabilitate nominis Christi, et verborun Scripturæ, et modestiæ specie, lupum quidem qui est ipse, intus tegit, pellem vero ovis extrinsecus indutus, efficitur falsa stella gregi: atque ita imprudentioribus et minus cordatis nocet, cui propositum est, impietatem maxime omnium novam tum a se, tum ab aliis colligere. Ut autem nullus Christianus novitatem eorum malorum quæ collegisset, expendere saltem et considerare aggrederetur, Paracletum se appellavit, usu nominis, quod non soJum supra hominem, sed supra angelum est, fallaciam suam legens ac dissimulans; ut auctoritate appellationis probabili, homines alioqui stulti, nullo adhibito judicio, quæ dicit, amplecterentur. Aliquando etiam tanquam apostolus Jesu Christi, barbaris genere, idem genere et mente barbarus impietatem per epistolas tradit. Sed de his postea. Ex Scripturis, quæ sunt Veteris Testamenti, illas ascribit nequitie, quam vocat, legem scilicet et prophetas: Evangelia vero et reliqua Novi TestamenΤὰ μὲν οὖν ἔμπροθεν ἔκ τε τῶν πραγμάτων αὐτῶν καὶ τῶν κοινῶν ἐννοιῶν εἰρημένα, πάντων ἂν ἴσως καὶ τῶν ἐκτὸς τῆς Ἐκκλησίας τὸν νοῦν ἀσφαλίσαιτο, μηδα μῶς προσίεσθαι τοῦ Μάνοντος τὴν κατὰ τοῦ Δημιουρ γοῦ τῶν ὅλων βλασφημίαν. Ἐπειδὴ δὲ θήραν ἑτέραν κατὰ τῶν ἀπὸ τῆς Ἐκκλησίας μεμελέτηκε δεινήν τε καὶ χαλεπὴν, ῥήσεις τινὰς τῶν ἁγίων Γραφῶν ἐκεια ζόμενος πρὸς τὴν αὐτοῦ ψευδολογίαν· ὥρα δὴ καὶ τοὺς ἀπὸ τῶν θείων Γραφῶν ἐλέγχους κατ' αὐτοῦ κι νῆσαι, πρὸς ἀσφάλειαν τῶν πιστευόντων ταῖς ἀλλοκό τοις καὶ λίαν ἀπιθάνοις ἑρμηνείαις ἔστιν ὅτε πρὸς τῶν ἐκείνου πλανωμένων· ποικίλως γὰρ μεθοδεύων, ἣν ἐπενόησε συνεργείᾳ τοῦ διαβόλου πλάνην, ἰσχύειν ἐπιχειρεῖ· παρ' Ἕλλησι μὲν οὐ τὰ ἐκείνων ἀνατρέ πων, τὰ δὲ ἐλάττω κακὰ πρὸς μείζονα· ἀσεβείας ὄγκον ἐξαίρων, κακοηθέστερον Ἑλληνισμὸν ἐφηγεῖται. Οἷς σχεδὸν πρὸς ἅπασαν συμπεριαγόμενος, φασίν, ὁμοδοξία κακῶν σφαλερών μαθημάτων τὴν προσθή κην τῶν ἑαυτοῦ πλασμάτων παρεμβάλλει· παρὰ δὲ Χριστιανοῖς τὰ Χριστιανῶν δῆθεν μετιών, καὶ πιθα νότητι ὀνόματός τε Χριστοῦ καὶ ῥημάτων τῆς Γραφῆς ἐπιεικείας ἐμφάσει, τὸν μὲν λύκον, ὅπερ αὐτός ἐστιν, ἔνδοθεν σκέπων, τὸ δὲ κώδιον ἔξωθεν περιτιθέμενος, ἀπάτη ἀστέρος τῷ ποιμνίῳ γίγνεται· καὶ οὕτω δὴ τοὺς ἧττον ἔμφρονας καταλάμπει, καὶ δὴ προθέμενος καινοτάτην ἀσέβειαν ερανίσασθαι παρ' ἑαυτοῦ τε καὶ παρ᾽ ἄλλων. Ὡς ἂν μηδεὶς τῶν Χριστιανῶν ἐπεγνω κότων ἐξετάζειν γοῦν ἐπιχειροίη τὴν καινότητα τῶν ἠρανισμένων ὑπ' αὐτοῦ κακῶν, Παράκλητον προσεί πεν ἑαυτὸν, ὀνόματος οὐχ ὑπὲρ ἄνθρωπον μόνον, ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ ἄγγελον, χρήσει τὸ ἀπατηλὸν σκέπων· ἵνα τῷ ἀξιοπίστῳ τῆς προσηγορίας αδιακρίτως οἱ καὶ ἄλλως ἀνόητοι δέχωνται τὰ λεγόμενα. Εστι δ' ότε καὶ ὡς ἀπόστολος Ἰησοῦ Χριστοῦ βαρβάροις τὸ γένος ὁ βάρβαρος καὶ γένος καὶ γνώμην τὴν ἀσέβειαν ἐπι στέλλει. Καὶ περὶ μὲν τούτων ὕστερον. Τῶν δὲ Γραφῶν τὰς μὲν παλαιοτέρας ἀνατίθησι τῇ πρὸς αὐτοῦ λεγομένῃ κακία, νόμον τε καὶ προφήτας τὰ δὲ Εὐαγγέλια καὶ τὰ λοιπὰ τῆς Καινῆς Διαθήκης

$209 ADVERSUS MANICHÆOS LIB. III. μαθήματα παρὰ μὲν τοῦ ἀγαθοῦ, ὡς οίεται, δεδόσθαι ti a bono data esse dicit, ut putat. Sed nec hæc quiφησίν. Οὐδὲ ταῦτα μὲν ὁ τῆς βλασφημίας εὑρετής διισχυρίζεται δι᾿ ὅλου καθαρεύειν τοῦ, ὡς φησιν, ἐναντίου Θεοῦ· ἐνυπάρχειν δὲ καὶ τούτοις, ὥσπερ κατά τινα μίξιν, πολλὰ τῆς ὑπ' αὐτοῦ καλουμένης ὕλης· καὶ χρῆναι, ταῦτα περιελόντα, μόνα καθ᾿ ἑαυτὰ και ταλιπεῖν, ἃ τῇ τοῦ ἀγαθοῦ μερίδι λογίζεται. Οὕτω τῶν ἁγίων Γραφῶν τὴν διόρθωσιν, ὡς οίεται, καθ᾿ ἑαυτὸν μεταχειριζόμενος, καὶ διὰ τοῦτο μάλιστα τολμῶν Παράκλητος εἶναι δοκεῖν, τὰ μὲν πλείονα περιγράφει, βραχέα καὶ καταλιπών, καὶ τῆς Καινῆς Διαθήκης ποθοῦντα τῶν συγγενῶν λόγων τὴν συμφωνίαν. Οἴεται μὲν πᾶσαν ἀσφάλειαν περιτεθεῖσθαι, ὡς μόνα δὴ τὰ δυνάμενα προσέλκεσθαι, πρὸς ἃ τερατεύε ται καταλελοιπώς· οὐδὲν δὲ ἧττον καὶ ταῦτα σαφῶς · αὐτοῦ διελέγχει τὴν ἄμετρον μανίαν, ὡς, ἐπειδὰν περὶ αὐτὰ γένηται, Θεοῦ παρέχοντος, δείξει σαφῶς ὁ λόγος. Δεικτέον δὲ πρῶτον, ὅπως ἄλογον ποιεῖται τὴν κατὰ τῶν ἀρχαιοτέρων ἁγίων Γραφών βλασφημίαν, πα λαιοτέροις μὲν αὐτοῦ πονηροῖς ἀνδράσι καὶ ἀπὸ τῆς Εκκλησίας ἀποκηρυχθεῖσι κατὰ τοῦτο συνενεχθεὶς, τῇ δ' ἀσεβείᾳ πάντας ἐκείνους ὑπερβαλλόμενος. Εἰ μὲν οὖν, καθάπερ Ἕλληνες ἀπιστοῦσι παντελῶς ταῖς Ιστορίαις τῶν Γραφών, οὕτω δὴ κἀκεῖνος ἀπιστῶν ἔφασκε, μηδαμῶς ἡ ὡς ἔτυχε τὰ αὐτόθι ἱστορούμενα γεγονέναι, οὔτ᾽ ἂν ἡμεῖς τι πρὸς αὐτὸν περὶ τούτων ἐκινοῦμεν, οὔτ᾽ ἂν αὐτὸς μείζω τὸν ἔλεγχον διὰ τούτων ὑπέμεινεν. Ἐπεὶ δὲ τὴν μὲν ἀλήθειαν αὐτοῖς τοῦ Ὄντος γεγονέναι προσομολογεῖ, αἰτίαν δὲ τούτων εἶναι τὴν μὴ οὖσαν κακίαν φησι· φέρε καὶ νῦν ἀποδείξωμεν, ὅπως τὰς μεγάλας ἐνεργείας ανατίθησι, καὶ τὰ μείζω θαύ ματα τῇ διαβαλλομένῃ πρὸς αὐτοῦ κακίᾳ μὴ νοῶν, ἅτε δὴ τὸν λογισμὸν τυφλώττων, τὰς παραδόξους ἐν ταῖς ἱστορίαις τοῦ Θεοῦ τοῦ δημιουργοῦ τῶν ὅλων οἰκονομίας. Φησὶ δὲ πρὸς λέξιν αὐτὴν ἐκεῖνος, ἡ ἕτερός τις τῶν ἀπ' ἐκείνου, ἐπιγράψας τὸ κεφάλαιον περὶ τῆς ἄνθρω· πίνης πρωτοπλαστίας· Ἐπειδὴ γὰρ ἔγνωσαν οἱ ἄρ χοντες, ὡς ἐκ τοῦ παραιρεῖσθαι τὸ ἀπαξαπλώς ἐμπίπτον εἰς αὐτοὺς μέρος τοῦ φωτός, ταχὺς ἐπ' αὐτοὺς ὁ θάνατος ἥξει· τὴν εἰς τὰ σώματα τῆς ψυχῆς κάθοδον ἐμηχανήσατο, ἀναδραμεῖν μὲν αὐτὴν μηδόλως ζητοῦντες, ἀνελθοῦσαν δὲ μηδὲ τῆς ἄνωθεν λήξεως ἀξίαν εὑρίσκεσθαι, μιάσματι τῆς σαρκὸς ἀνεχομένην. Καὶ μετ' ὀλίγα· Διὸ ἕκαστος αὐτῶν, φησί, τῶν τῆς ὕλης ἀρχόντων, δν τρόπον προείπομεν, τῆς γενομένης κινήσεως ἕνεκεν, καὶ· τοῦ φανέντος πρῶτον ἐπὶ τὴν λύτρωσιν τῆς ψυχῆς, τῆς θύρας πρῶτον ἀνοιγείσης, ὑπ' ἐκπλήξεως ἄκων καταπέμψας τὴν ἐν αὐτῷ δύναμιν, ἐμόρφωσεν ἑαυτὸν εἰς θήραμα τῆς ψυχῆς, καὶ μίμημα αὐτοῦ ἔπλασεν ἐπὶ τῆς γῆς, τοῦ δυσαποσπάστως ἔχειν ἠνάγκασε τὰς ψυχὰς κατακηλουμένας. Καὶ πλά Ασφάλειαν. Aliter legebat interpres. " dem iste inventor blasphemiæ affirmat esse ex toto a contrario Dei vacua et pura, sed esse in his multa a materia, quam vocat, admista, oportereque his ablatis sola relinquere, quæ ad partem boni reputat pertinere. Sic correctionem sanctarum Scripturarum, ut opinatur, solus aggrediens, et hac potissimum retione ausus videri Paracletus, plurima quidem tollit, pauca: vero Novi Testamenti relinquit, quæ concentum ac concordiam cum cognatis sermonibus desiderant. Putat quidem omnem blasphemiam eis imposuisse, ut qui illa solum reliquerit, quæ ad illa mionstra quæ fingit, trahi possint: nihilo vero minus etiam hæc ipsius amentiam, et furorem summum coarguunt, ut juvante Deo aperte disputatio, cum in eis versabitur, docebit. Ostendendum igitur primo est quam dementer in sanctas Scripturas veteres blasphemus est, consentiens hactenus cum se antiquioribus, viris pravis et ab Ecclesia ejectis, impietate vero omnes illos superans. Si igitur sicut gentiles historiis Scripturarum penitus non credunt, sic etiam ille non credens Scripturis, nequaquam aut fortuito facta esse quæ in eis narrantur, diceret, neque nos quidquam contra eum de his disputaremus, nec ipse majorem confutationem per hæc subiret. Sed quia veritatem Dei in els fuisse attestatur, causam vero horum esse ait nequitiam, quæ nihil est, age, doceamus nunc, quomodo magna opera ac magis admiranda nequitiæ quam ipse accusat, attribuit; quippe qui cæca ratione non intelligit admirabiles Dei creatoris universorum gubernationes ac providentias, quæ in historiis feruntur. Ast igitur ad verbum sive ille, sive alius quispiam ejus discipulus. qui caput inscripsit de prima formatione humana: Quia cognoverunt magistralus materiæ, quod, si omnino pars luminis quod in eos incidit, omnino auferretur, mors eis adventura esset, machinati sunt descensum animæ in corpora: quæ quidem ne ullo modo rediret, unde descendisset, ipsi curarent, reversa vero, ut non reperiretur digna habitatione supera, utpote fœditate carnis inquinata et polluta. Et paulo post Quamobrem unusquisque eorum qui sunt magistratus materia, sicut diximus prius, propter motum factum, et propter eum qui primum apparuit ad redemptionem anima, janua primun aperta, præ terrore invitus dimissa virtute muæ in eo erat, formavit seipsum ad venandam animam, et imitationem sui finxit. in terra, coegitque animas delinitas, ut difficile ab ea imitatione abstraherentur. Ac primum quidem Adam ab eis formatus, ας

fcius est instrumentum cupiditatis el esca anima- σμα αὐτῶν ἐστι πρῶτον ὁ ᾿Αδάμ, ὄργανον ἐπιθυ rum e calo descendentium et machina ad trudendum eas in corpora. Primum autem considerandum est, quantam sapientiam opinione sua ascribit et attestatur ma‍ gistratibus materiæ, quam omnino de ignorantia condemnat et vituperat, tanquam machinatis per carnem descensum animæ ad eos, ne privarentur lumine eis admisto, qui rursus redire animam non sinerent; sin vero rediret, indigna superna habitatione tanquam sordibus carnis polluta declararetur, quasi non posset Deus animam a se creatam integre servare victus machinis magistratuum materiæ. Ac de his quidem adhuc dicere annon est ridiculum? Quia vero ait, primum quod magistratus materiæ formaverunt, esse Adam instrumentum cupiditatis, et escam supernarum animarum: didicimus hinc clare eum dicere, esse hominem formatum a materia, quæ minime est, qui materiæ et nequitia ubique plus tribuit simulatione accusationis. Nunc autem ipsam dicit hominem fecisse, animal omnium animalium quæ in mundo corporeo sunt, præstantissimum ac maxime regium, utpote ratione præditum et admirabile tuin ratione naturæ fum institutis atque exercitationibus. Quæstionem autem ponit de universo mundo, quare factus est? De homine autem, dum nititur demonstrare, non esse a Deo formatum, movet alias quæstiones dementes: Quomodo, inquit, dedit Deus Adæ man. datum? alterum enim ex duobus necesse est: aut cognoscebat quod transgressurus esset, et sic non solum frustra et inaniter dedit, sed ipse est in culpa et reus peccati illius aut si dicatur ignorasse, necesse est dicere, Deum ignorantia præditum esse: ut jam mandatum quidem a nequitia, ut opinatur, datum fuerit ad insidiandum homini, et non ad alam usum adjutum vero magnopere fuisse, et liberatum hominem, cum credidit consilio serpentis, quem angelum Dei esse decernit. Cacus enim, inquit, erat. Cum autem gustassel veliium, cognovit se esse nudum, et tegumento invento usus est; cognovitque bonum et malum. Sic magnam cepit utilitatem. Quomodo, inquit, Deum decet, ut dicat: < Ecce Adam factus est tanquam unus ex nobis, sciens bonum et malum 11.16. Nunc autem ne forte mittat manum suam, et sumat etiam de ligno vitæ, et comedal, et vival in alernum?. Si enim poterat recuperare immortalitatem, invidus fuit, qui ex paradiso virum ejecit, et a participatione ligni vitæ exclusit, quo participato semper immortalitatem habere poleral. 11.16 Gen. 111, 22. Παραβ. Omisit Interpres hæc verba, quæ Titi argumentum conficiunt: Cum transgrederetur mandatum Dei, qui ipsum tanta cum sapientia creaμίας καὶ δέλεαρ τῶν ἄνωθεν ψυχῶν καὶ μηχά νημα τοῦ αὐτὰς εἰς σώματα εμπίπτειν Σκοπητέον μὲν δὴ πρῶτον, ὅσην σοφίαν προσμαρ τυρεῖ τοῖς ἄρχουσιν, ὡς οίεται, τῆς ὕλης, ἣν ἐπ' ἀγνοίᾳ πάντη κακίζει· ὡς, ἵνα μὴ ἀφαιρεθῶσι τοῦ προσμιγέντος αὐτοῖς φωτὸς μεμηχανημένοις διὰ σαρ κὸς τὴν εἰς αὐτοὺς κάθοδον τῆς ψυχῆς, ἀναδραμεῖν μὲν αὖθις αὐτὴν οὐκ ἐῶντες· εἰ δὲ καὶ ἀναδράμοι, ἀναξίαν ἀποφαίνεσθαι τῶν ἄνω μεμιασμένην σαρκί· ὡς ἀδύνατον εἶναι πάντη τῷ ἀγαθῷ τὴν παρ' ἑαυτοῦ ψυχὴν ὁλόκληρον διασώσασθαι, ταῖς μηχαναῖς τῶν ἀρχόντων τῆς ὕλης ἡττώμενον. Καὶ περὶ μὲν τούτων ἔτι καὶ λέγειν πῶς μὴ γέλως ᾖ; Ἐπεὶ δέ φησιν, ὅτι πλάσμα πρωτόν ἐστι τῶν ἀρ χόντων τῆς ὕλης ὁ ᾿Αδάμ, ὄργανον ἐπιθυμίας καὶ δέλεαρ τῶν ἄνωθεν ψυχῶν· τέως μεμαθήκαμεν, ότι σαφῶς πεπλάσθαι πρὸς τῆς μὴ οὔσης ὕλης τὸν ἄν θρωπον λέγει, ὁ πανταχοῦ τῇ ὕλῃ καὶ τῇ κακία το πλέον νέμων προσποιήσει διαβολῆς. Καὶ νῦν δὴ ἄνθρωπον αὐτὴν πεποιηκέναι λέγει, τὸ βασιλικώτα τον καὶ ἀρχικώτατον πάντων δὴ τῶν ἐν τῷ σωμα τικῷ κόσμῳ ζώων, ἅτε δὴ μόνον λογικὸν ὑπάρχον, καὶ θαυμάσιον τῷ τε λογισμῷ τῆς φύσεως καὶ τοῖς ἐπιτηδεύμασιν. Ἐπαπορεῖ μὲν δὴ καὶ περὶ τοῦ παντὸς κόσμου, τοῦ χάριν ἐγένετο. Περὶ δὲ ἀνθρώπου δεικνύειν ἐπιχειρῶν, ὡς οὐκ ἔστι πλάσμα Θεοῦ, κινεῖ μὲν ἀνοήτως καὶ ἕτερα. Πῶς δὲ καὶ ἐντολὴν ἐδίδου, φησὶν, ὁ Θεὸς τῷ Αδάμ; δυοῖν καὶ θάτερον, ἢ ἐγίνωσκεν ὡς παρα βήσεται, καὶ οὐ μάτην μόνον ἐδίδου, ἀλλὰ καὶ αἴτιος αὐτοῦ· ἡ ἀγνοοῦντα λέγειν, ἀνάγκη τον Θεὸν ἀγνοίᾳ περιβεβλῆσθαι· ὡς τὴν ἐντολὴν δεδό σθαι μὲν, εἰς ἐπιβουλὴν δὲ τοῦ ἀνθρώπου πρὸς τῆς κακίας, ὡς οἴεται, καὶ οὐδενὸς ἑτέρου· ὠφελῆσθαι δὲ τὰ μέγιστα καὶ ἠλευθερῶσθαι τὸν ἄνθρωπον πει σθέντα συμβουλῇ τοῦ ἔφεως, ἂν ἄγγελον εἶναι τοῦ ἀγαθοῦ διορίζεται· Τυφλὸς μὲν γὰρ ἦν, φησί γεν σάμενος δὲ τοῦ ἀπηγορευμένου, εἶδεν ἑαυτὸν, ὅτι γυμνὸς ἦν· καὶ σκέπῃ τῇ εὑρεθείσῃ κατεχρήσατο· καὶ ἔγνω τἀγαθόν τε καὶ τὸ κακόν. Οὕτως μάλιστα ὠφέληται, παραβεβηκώς τὸ πρόσ ταγμα τοῦ ἐπιβούλως πλάσαντος. Πῶς δέ, φησί, πρέποι Θεῷ λέγειν· «Ἰδοὺ Ἀδὰμ γέγονεν ὡς εἰς ἐξ ἡμῶν τοῦ γινώσκειν καλὸν καὶ πονηρόν; Καὶ νῦν μήποτε ἐκτείνας τὴν χεῖρα λάβῃ τοῦ ξύλου τῆς ζωῆς, καὶ φάγῃ, καὶ ζήσεται εἰς τὸν αιώνα. Εἰ γὰρ ἐνῆν ἀθανασίαν ἀπολαβεῖν, φθο νερὸς δὲ ὁ ἐξελαύνων τοῦ παραδείσου τὸν ἄνδρα· καὶ ἀποκλείων αὐτῷ τὴν μετουσίαν τοῦ ξύλου τῆς ζωῆς, οὗ μετέχων ἐς ἀεὶ τὴν ἀθανασίαν ἔχειν οιός τε ἦν. verat. Ridet scilicet Titus Manicheos, qui utilitatem ex peccato fluxisse autumabant. Bass.

ADVERSUS MANICHMOS LIB. II1. LIBER TERTIUS. CAP. I. Manichæi Vetus Testamentum calumniantur: Evangelia circumcidunt. Εξεργασώμεθα δὲ καὶ τὸν περὶ τὸν νόμον μετρίως, εἰς τὸν περὶ τῆς ἀρχῆς κεκινημένοι λόγον· ἀποδέ χεσθαι γὰρ νενομίκασι τὸ Εὐαγγέλιον· μέμφεσθαι δὲ ἐσπουδάκασι τῷ νόμῳ καὶ τοῖς προφήταις· καὶ πᾶσαν μὲν διαβεβλήκασι τὴν Παλαιὰν, τιμήσειν δὲ ὑπονενοήκασι τὰ Εὐαγγέλια, σχηματιζόμενοι μᾶλλον τὴν τῶν Εὐαγγελίων τιμήν ἵνα τὸν σχηματισμόν δέλεαρ τῶν ἀπατωμένων λάβωσιν. Οὐδὲ γὰρ ἐπειδὴ συντέθεινται τοῖς Εὐαγγελίοις, τιμὰν ὁμολογοῦσι τὰ Εὐαγγέλια· ἀλλ' ἐπειδὴ τετίμηται τὸ ὄνομα τοῦ Ἰησοῦ, προσποιοῦνται· ἔδει γὰρ αὐτοὺς, εἴγε τὰ Εὐαγγέλια ἐτίμων, μὴ περιτέμνειν τὰ Εὐαγγέλια, μὴ μέρη τῶν Εὐαγγελίων ἐξυφελεῖν, μὴ ἕτερα προσ θεῖναι, μήτε λόγῳ μήτε ἰδίᾳ γνώμῃ τὰ Εὐαγγέλια προσγράφειν. Οὐδὲ γλῶσσα ἔχει τὰ Εὐαγγέλια ταῦτα, καὶ ἀναγνώσει παραπέμπουσι· προσγεγραφήκασι – γοῦν ὅσα βεβούληνται, καὶ ἐξυφείλαντο ὅσα κεκρίχασι καὶ λοιπὸν ὀνόματι, καὶ ἐν τούτῳ ψεύδονται, καλοῦσι τὸ Εὐαγγέλιον, τὸ σῶμα τοῦ Εὐαγγελίου μὴ τετηρηκότες σῶμα, ἀλλ᾿ ἕτερον σῶμα γραμμάτων, μέχρι τοῦ ὀνόματος τοῦ Εὐαγγελίου φθάνον, πεποιηκότες ταῖς ἰδίαις βουλήσεσι. Μείζον γὰρ τῶν ἄλλων ἠτιμάκασι τὰ Εὐαγγέλια· οἱ μὲν γὰρ οὐ δέχονται, καὶ μὴ δεχόμενοι οὐ διαφθείρουσιν, ἀλλὰ μόνον ἀποτείονται, οὐ μὲν καὶ ἐμβατεύουσι τοῖς γράμμασιν· οἱ δὲ εἰληφέναι δοκοῦντες, ἐνεβάτευσαν, ἐνεχόρευσαν, ένεκαπήλευσαν τοῖς γράμμασι· καὶ γοήτων ἔργα καὶ πονηρῶν δεδράκασιν. Ἐκεῖνοι ἠπίστησαν, ψιλῇ τῇ ἀπιστία κέχρηνται· ἃ μὴ πιστεύ ουσι, φιλολογῆσαι οὐκ ἠνέσχοντο· οὗτοι, ἐν μέσῳ γενόμενοι, λύειν τὴν ἁρμονίαν ἐπικεχειρήκασι· και ταλύειν τὸν ῥυθμὸν τετολμήκασι τεχνασμένοις μα θήμασιν, ὑπόθεσιν ἀπάτης τὸ ὄνομα τοῦ Εὐαγγελίου παρεσκευακότες. Εἰ γὰρ ᾔδεισαν τὸ Εὐαγγέλιον, οὐκ Αγνόουν τὸν νόμον· εἰ δὲ ἡγνόησαν τὸν νόμον, πῶς τὸν Ἰησοῦν παρεδέξαντο; δίχα γὰρ νόμου Ἰησοῦς οὐ παραλαμβάνεται· ὁ γὰρ τὸ τέλος ποθῶν τὴν ἀρχὴν περιεργάζεται· ὁ δὲ τῆς ἀρχῆς γινόμενος ύπερόπτης κενοπαθεί, κενολογεί, πρὸς τέλος ἄφιξιν οὐκ ἔχει. Postquam auten de principio breviter disseruimus, pertractemus quæstionem de lege: decreverunt enim amplecti Evangelium; legem vero et prophetas reprehendere studuerunt. Ac totum quidem Vetus Testamentum calumniati sunt, Evangelia vero honorare se suspicati sunt, honorem potius Evangeliorum simulantes; ut esset simula tio invitamentum eorum quos deciperent. Nec enim quia assentiuntur Evangeliis, honorare se Evangelia confitentur: quin potius quia honorant nomen Jesu, fingunt honorem Evangeliorum: opor tebat autem cos, si quidem Evangelia honorabant, non circumcidere Evangelia; non demere de Evan geliis, non alia apponere, neque verbis et propria sententia Evangelia ascribere. Nec enim eorum lingua hæc Evangelia habet, et corum lectionem praetermittunt. Ascripserunt itaque quæcunque vou luerunt, et detraxerunt quæcunque judicaverunt: et postea nomine appellant Evangelia qui corpus Evangelii non servaverunt, sed potius aliud corpus litterarum, quod usque ad nomen tantum Evangelii pertingit, propria voluntate fecerunt. Plus enim quam gentiles Evangelia inhonoraverunt: illi non recipiunt, et non recipiendo non corrumpunt, sed solum rejiciunt, non tamen calcant litteras: hi vero cum recepisse videbantur, calcaverunt, insultarunt et adulteraverunt litteras; et quod præstigiatores et improbi faciunt, fecerunt. Illi non crediderunt solum, et quibus non crediderunt, de eis a se disseri non patiuntur: hi vero in medium prodeuntes conati sunt concentum solvere; modulationem doctrinis artificio fabricatis tollere ausi sunt, præparato uomine Evangelii, ut esset fallaciæ causa. Si enim Evangelium cognovissent, legen non ignorassent: quod si legem ignoraverunt, quomodo Jesum receperunt? sine lege enim Christus non recipitur: nam qui finem desiderat, principium investigat: contra vero, qui est principii contemptor, vanus est, vane loquitur, non potest in finem evadere. CAP. 11. Lex necessaria Christianis. Εἰ δὲ τέλος νόμου Χριστός, ματαιοπονοῦσι, νόμου μὲν φυγάδες ὄντες, Ἰησοῦν δὲ εἰδέναι ἐπαγγελλόμενοι. Εἰ μὴ νόμος λαλήσει, ὁ Κύριος οὐκ ἐπιγινώσκεται· ἡ γὰρ σιωπὴ τοῦ νόμου, ἄγνοια τοῦ κηρυττομένου ή δὲ τοῦ νόμου μάθησις, ἐπίγνωσις τοῦ προκαταγγελλομένου. Εἰ γὰρ Μωϋσέως ἤκουον, ἐπίστευον εἰς τὸν παρεληλυθότα. Αμέλει οὐ πιστεύεται ὁ ἐγηγερμένος, ** Rom. x, 4. Άλλων. Interpres legebat ἐθνῶν. Si autem finis legis est Christus 1, frustra laborant qui legem fugiunt, et cognitionem Jesu se babere profitentur. Nisi lex loquatur, Dominus non agnoscitur taciturnitas enim legis, ignoratio est prædicati: rursus vero cognitio legis, notitia est prænuntiati. Si enim Moysem audirent, crederent in eum qui venit. Sane quidem neque suscitato

creditur, nisi lex fdem faciat audientibus. Εt si εἰ μὴ πίστιν ὁ νόμος τοῖς ἀκούουσιν εμποιήσει. Καν quidam dicat: Mille Lazarum, ut nuntiet fratribus γάρ τις λέγῃ, Πέμψον Λάζαρον, ἵνα ἀναγγείλῃ τοῖς meis, ne et ipsi veniant in hunc locum tormenti; ἀδελφοῖς μου μὴ ἐλθεῖν εἰς τὴν ὁδὸν τῆς βασά et respondente Abraham: Habent Moysem et prophe- του ταύτης· καὶ λέγοντος 'Αβραάμ, Ἔχουσι Μω tas, dicat: Nisi quis ex mortuis resurgat, non cre- σέα καὶ τοὺς προφήτας, εἴπῃ· Ἐὰν μή τις ἐκ dent; audiet tamen iste: Si Moysem et prophetas νεκρῶν ἀναστῇ, οὐ μὴ πιστεύσουσιν· ἀκούσεται, non audierunt, neque si quis a mortuis resurgat, Εἰ Μωσέως καὶ τῶν προφητῶν οὐκ ἤκουσαν, οὐδὲ audient. O rem miram! neque si quis a mortuis ἐάν τις ἐκ νεκρῶν ἀναστῇ, ἀκούσονται. Βαβαί! excitatus nuntium afferat, ei creditur siue lege οὔτε γὰρ ἡ τοῦ ἐγηγερμένου παραγγελία τῇ τοῦ et prophetis, imo neque Dominus Jesus apostolis ap- νόμου καὶ τῶν προφητῶν (52).... ὁ Ἰησοῦς δίχα τῆς parere voluit transfiguratus, nisi adhibitis lege et συνουσίας αὐτῶν οὐδὲ τοῖς ἀποστόλοις φαίνεσθαι prophetis;.et qui potuit testimonium a Patre ferre, ἠξίωσε· καὶ δυνάμενος ὑπὸ τοῦ Πατρὸς μαρτυρεῖ non inhonoravit consortionem sanctorum: quin σθαι, οὐκ ἠτίμασε τὴν συνουσίαν τῶν ἁγίων· ἀλλὰ potius cum vellet certissimam ſidem in conspectu ταῖς ὄψεσι τῶν ἀποστόλων πίστιν ἀκριβεστάτην apostolorum facere, quod in montem eos adduce- βουλόμενος παρασχέσθαι, ὡς ἀνῆγεν ἐν τῷ ὄρει καὶ bat, et transfigurabatur, ostendebat Moysem et μετεμορφοῦτο, ἐδείκνυε Μωϋσέα καὶ Ἠλίαν, ἵνα ἡ Eliam, ut testimonio esset consociatio sanctitatis illorum et ut is qui Jesum recipit, socios ejus ne dedecoret; ne si ejus stipatores et ministros parvifaciat, regem ipsum inhonoret. CAP. III. Legem συνουσία τῆς ἁγιότητος γένηται μαρτυρία· καὶ ἵνα ὁ δεχόμενος τὸν Ἰησοῦν τοὺς συνόντας μὴ ἀτιμάση, ἵνα μὴ, τοὺς δορυφόρους καὶ ὑπηρέτας ευτελίζων, αὐτὸν ἀτιμάζων ἡ τὸν βασιλέα. perfecit Christus. Τοσαύτην γοῦν ἐπιμέλειαν τοῦ νόμου καὶ τῶν προ φητῶν πεποίηται ὁ Σωτήρ, ώς μηδὲν ἀτελὲς ποιῆσαι τοῦ νόμου· πάντα δὲ ἀνύειν τὰ γεγραμμένα, βοἂν δὲ, Οὐκ ἦλθον καταλῦσαι τὸν νόμον, ἀλλὰ πληρώ σαι, εἰσιέναι δὲ ἐν τῷ ἱερῷ, καὶ τὰς ἀτόπους οίκο νομίας ἐξωθεῖν, ἵνα, τὸν οἶκον καθαρὸν ἀποδοὺς, πιο στιν ἀκριβεστάτην τῷ πράγματι παράσχῃ, ὡς οἱχείων καὶ πατρῴων ἐπιμελόμενος πραγμάτων. Bod γάρ· Ο οἶκος τοῦ Πατρός μου οἶκος προσευχῆς κληθήσεται· ὑμεῖς δὲ αὐτὸν πεποιήκατε σπή λαιον λῃστῶν. Καὶ ἐπειδὴ μυρία ἐστὶ λόγια δυνάμενα δυσωπεῖν τὴν ἄτοπον ἐκείνων δόξαν, ἡμεῖς, ἵνα μὴ λόγοις πλείοσι χρώμενοι εἰς μῆκος ἐξαγάγωμεν τὸν λόγον, τοῖς μὲν ἄλλοις ἐπιτρέψωμεν ταῖς ἀναλο γίαις τῶν ῥημάτων χρῆσθαι· ἡμεῖς δὲ, συμμέτρως χρησόμενοι, πρὸς αὐτὰς τὰς ἀντιθέσεις τῶν λογίων χωρήσωμεν. Τὸ Εὐαγγέλιον παραδεχόμενοι, τὸν νόμον οὐ παραδέχονται· οὐδὲ γὰρ οὐδὲ ὁλόκληρον τὸ ἅγιον Εὐαγγέλιον παραδέχονται· ἡ γὰρ ἂν καὶ τὸν νόμον ἐλάμβανον, εἰ ὁλόκληρον τὸ Εὐαγγέλιον ἐδέχοντο· νῦν δὲ πρῶτον τὸ Εὐαγγέλιον καπηλεύσαντες εἰκό τως τὸν νόμον οὐ παραδέχονται. Ἐλέγχονται οὖν διὰ τὸ λελῃστευκέναι τὸ Εὐαγγέλιον. Εἰ δὲ τὸ Εὐαγγέ λιον μαρτυρεῖ, καὶ οὐ τιμῶσι τὸν νόμον, ήτιμάκτσι Denique:tantam curam legis et prophetarum Salvator habuit, ut nihil ex lege non perfecerit; omnia autem quæ scripta erant, patraverit, clamaretque: Non veni solvere legem, sed adimpleres; ingredere. tur autem in templum, et turpes 'nde administrationes domus Dei ejecerit, ut reddens domum puram, re ipsa plenissime persuaderet se suarum ac paternarum rerum procurationem suspicere. Clamnat enim: Domus Patris mei domus orationis vocabitur; vos autem fecistis eam speluncam latro-C num”. Et quia sunt infinitæ Scripturæ quibus illorum absurda opinio redargui potest; nos ne prolixe scribentes librum in longum producamus, permittemus aliis uti verborum analogiis: nos autem brevitate usi, ad ea quæ contra Scripturas dicunt, pergemus. Recipientes Evangelium non recipiunt legem, quia non totum et integrum Evangelium recipiunt; alioqui legem reciperent, si universum Evangelium tenerent: nunc autem primo cauponati Evangelium, consentanee legem non recipiunt. Convincuntur igitur non tenere legem, propter latrocinium in.Evangelio. Si autem Evangelio testimonium tribuunt, et legem non honorant, testimonium inhonorant non jam enim est hoc legem inhonorare, sed potius non credere testanti: ac si unum την μαρτυρίαν· οὐκέτι γὰρ ἡ ἀτιμία τοῦ νόμου, ἀλλ᾽ quidem Evangelium testaretur, aliud vero taceret, et unius tantum dedecoratio esset; non tacerent alia Evangelia, quæ dedecorationem unius communem ducerent. * Luc. xvi, 28-31. ἡ ἀπιστία τοῦ μαρτυροῦντος· καὶ εἰ μὲν ἐν τῶν Εὐαγγελίων εμαρτύρει, ἕτερον δὲ ἐσιώπα, καὶ καθ' ἑνὸς μόνον εγίγνετο ἡ ἀτιμία· οὐκ ἂν ἐσιώπα τὰ ἄλλα Εὐαγγέλια, κοινὴν ἀτιμίαν τὴν τοῦ ἑνὸς ἀτιμίαν ἡγούμενα. 18 Matth. v, 17. " Matth. xx1, 43; Marc. x1, 17; Luc. xix, 46. Των προφ. Verba desunt aliquot in Græcis; sed sensum implevit Turrianus optime. Basn. Καπηλ. Illi cauponantur Evangelium, qui in tabulam illud vertunt, et cogitata sua cum gratia miscent. Sic Theodor. Il Cor. 11, 17, interpretatur cauponari verbum. TURR. In Greco καπηλεύσαν τες, vox deducta a mercatoribus qui merces adulterant et prostituunt. Pollux. Onomast. ID.

ADVERSUS MANICHEOS LIB. III. Cap. IV. Lex et Evangelium de Christo consentiunt. Εἰ δὲ Μάρκος λέγει· Ἀρχὴ τοῦ Εὐαγγελίου Ἰησοῦ Χριστοῦ, καθώς γέγραπται ἐν Ἡσαΐᾳ τῷ προφήτῃ· ὁ δὲ Ματθαῖος· Βίβλος γενέσεως Ἰησοῦ Χριστοῦ, υἱοῦ Δαβίδ, υἱοῦ Ἀβραάμ· καὶ ὁ μὲν προπάτορα τῆς κατὰ σάρκα γεννήσεως οἶδε τὸν Αβραὰμ, καὶ τιμᾷ τὸν Δαβίδ· ὁ δὲ συνάπτει τὸ Εὐαγγέλιον τῷ νόμῳ· καὶ τοῦ Εὐαγγελίου ἀρχὴν τὸν νόμον νενόηκεν· ἀληθεύει ὁ Σωτὴρ λέγων· Ὁ ὑμᾶς ἀθετῶν ἐμὲ ἀθετεῖ· οὐκέτι γὰρ μέχρι τοῦ νόμου ἔσταται ἡ ἀτιμία, ἀλλ᾽ ἐπ' αὐτὸν ἀναβαίνει τὸν Σα τῆρα. Καὶ οἱ μὲν Ἰουδαῖοι ἀκουέτωσαν· Εἰ Μωσέως ἀκούετε, ἀκούετε ἂν ἐμοῦ· περὶ γὰρ ἐμοῦ ἐκεῖνος ἔγραψεν· οἱ δὲ Μανιχαῖοι ἀκουέτωσαν· Εἰ τοῦ Εὐαγγελίου ἠκούστε, τοῦ νόμου ἠκούστε· περὶ γὰρ τοῦ νόμου τὸ Εὐαγγέλιον γεγράφηκεν· ἀλλ᾽ Ἰου δαῖοι μὲν, κάλυμμα λαμβάνοντες, οὐδὲ τὸν νόμον νε νοήκασιν, οὐδὲ τὸν καταγγελλόμενον ἐπέγνωσαν· οἱ δὲ αἱρεσιῶται ὀφθαλμοὺς ἔχουσιν οὐ βλέποντας, ὦτα ἔχουσιν οὐκ ἀκούοντα· διὰ τὸ μὴ παρακύψαι εἰς τὰ Εὐαγγέλια, τῷ νόμῳ ἐμαχέσαντο· ἰδοὺ γὰρ ὁ μὲν Ιωάννης βου· Εγένετο ἄνθρωπος ἀπεσταλμένος παρὰ Θεοῦ, ὄνομα αὐτῷ Ἰωάννης· οὗτος ἦλθεν εἰς μαρτυρίαν, ινα μαρτυρήσῃ περὶ τοῦ φωτός. Οἶδε τὸν μάρτυρα, καὶ οἶδε τὸν μαρτυρούμενον· καὶ τὸν μάρτυρα προγράφει· Ο νόμος καὶ οἱ προφῆται μέχρις Ἰωάννου. Οὐκοῦν ὁ Ἰωάννης μαρτυρεί, καὶ ὁ νόμος μάρτυρ, καὶ μαρτυρεῖται ὁ νόμος. Si vero Marcus ait: Principium Evangelii Jesu Christi, sicut scriptum est in Isaia prophetas; Matthæus autem Liber generationis Jesu Christi, filii David, flii Abraham"; et hic quidem progenitorem Jesu secundum carnem scit esse Abraham, et David honorat; conjungit Evangelium cum lege, et legem cognovit esse principium Evangelii; fatetur verum Salvator, cum ait: Qui vos spernit, me spernit”, non enim usque in legem evadit dedacus, et ibi residet, sed in ipsum Salvatorem redundat. Ac Judæi quidem audiant: Si Moysem audiretis, audiretis utique me; de me enim scripsit ille”. Manichæi vero audiant: Si Evangelium audiretis, et legem audiretis; de lege enim scripsit Evangelium. Verum Judæi quidem velo oculis adhibito, nequo legem intellexerunt, neque nuntiatum agnoverunt. Hæretici vero oculos habent cæcos, et aures surdas: quia non introspiciunt in Evangelium, legem oppugnaverunt. Joannes enim clamat: Fuit homo missus a Deo, cui nomen erat Joannes: hic venit in testimonium, ut testimonium perhiberet de lumine". Cognovit testem, et cognovit de quo erat testimonium, et testem præscribit inquiens: Lex et propheta usque ad Joannem". Joannes igitur testatur, et lex testis est, et testimonium legi perhibetur. Vide, non credere testimoniis, quantum absurdi afferat. Atque hi quidem cum talia dixerint, neque σ. Lucas silet; eadem enim voce usus est, et aliis evangelistis consona loquitur narratque, quod Gabriel quidem apparuit Mariæ, et coelestem salutationem ei attulit, inquiens: Ave, gratia plena, Dominus tecum. Quæ cum audisset, turbata est in sermone ejus, et cogitabat, qualis esset ista salutatio. Et ait angelus ei: Ne timeas, Maria, invenisti enim gratiam apud Deum: ecce concipies in utero, et paries filium, et vocabis nomen ejus Jesum. Hic erit magnus, et Filius Altissimi vocabitur: et dabit illi Dominus sedem David patris ejus: et regnabit in domo Jacob in æternum: et regni ejus non erit finis”. Honoratur David, et pater ejus esse conceditur, et stat ac durat principatus ejus, traditurque Domino, et finem non habet, cujus gloria perpetua est. Atque hæc quidem sunt principia Evangeliorum: oportebat enim, ut ex principiis sermonem texeremus. Post quæ, qui pone gradiatur, consecutionem et concentum sermonum ex universis Evangeliis intelligat Ορα ἡλίκον ἀτόπημα ἡ περὶ τὰς μαρτυρίας ἀπιστία νομίζει. Καὶ τοιαῦτα τούτων φθεγξαμένων, οὐδὲ ὁ Λουκᾶς σιωπῇ· φησὶ γὰρ τὴν αὐτὴν φωνὴν καὶ συνῳδὰ τοῖς ἄλλοις φθέγγεται, καὶ διηγεῖται, ὅτι ἄρτι μὲν ὁ Γαβριὴλ τῇ Μαρίᾳ φανεὶς ἡφίει οὐράνιον ἀσπασμὸν, λέγων· Χαῖρε, κεχαριτωμένη, ο Κύριος μετὰ σοῦ· ὡς δὲ ἐκείνη ἐπὶ τῷ λόγῳ ἐταράττετο καὶ διελογίζετο ἐν ἑαυτῇ λέγουσα, ποταπός εἴη ὁ ἀσπασμὸς οὗτος· ἔλεγε· Μὴ φοβοῦ, Μαριάμ· εὗρες γὰρ χάριν ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ· καὶ ἰδοὺ συλλήψῃ ἐν γαστρὶ, καὶ τέξῃ υἱὸν, καὶ καλέ σεις τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἰησοῦν. Οὗτος ἔσται μέγας, καὶ Υἱὸς Ὑψίστου κληθήσεται· καὶ δώσει αὐτῷ Κύριος τὸν θρόνον Δαβὶδ τοῦ πατρὸς αὐτοῦ· καὶ βασιλεύσει εἰς τοὺς αἰῶνας· καὶ τῆς βασιλείας αὐτοῦ οὐκ ἔσται τέλος. Καὶ τιμᾶται Δαβίδ, καὶ πατὴρ ὁμολογεῖται Σωτῆρος, καὶ μένει ἡ ἀρχὴ, καὶ παραδίδοται τῷ Κυρίῳ, καὶ τέλος οὐ δέχεται, τῆς ἀρχῆς ἐν τῷ ἀτελευτήτῳ σεμνυνομένης. Καὶ ταῦτα μὲν αἱ τῶν Εὐαγγελίων ἀρχαί· ἔδει γὰρ ἡμᾶς ἀπὸ τῶν ἀρχῶν τὸν λόγον ὑφᾶναι, ἵν' οὕτω, κατόπιν τις βαδίζων τοῦ λόγου, καὶ τὴν ἀκολουθίαν καὶ τὴν ἀρ· μονίαν τῶν λόγων κατανοῇ ἐξ ὅλων τῶν Εὐαγγε λίων. Ἐπειδὴ δὲ καὶ ἡ ἀποστολικὴ διακονία χαρακτήρα σώζει εὐαγγελικὸν, καὶ ὁ Παῦλος οἶδε, καὶ τὴν δια- * Marc. 1. 1. „ª Matth. 1, 1. * Luc. 1, 28-33. ss Luc. r, Quia vero etiam apostoli ministri Evangelii stylum evangelicum servant, et Paulus quoque eum ss Joan. v, 46. st Joan. 1, 6, 7. ss Luc. xvi, Τὴν αὐτὴν φωνήν. Eadem voce, patris scilicet, quia David patrem Christi vocavit sicut Mat thaus. TURR.

novit, et ministerium passionum suarum in parte κονίαν ἑαυτοῦ τῶν παθημάτων ἐν μέρει Εὐαγγελίου Evangelii metitur; ait enim: Secundum Evangelium meum per Jesum Christum", nos neque principia Apostoli prætermittemus: quin illa commemoremus ut omnes Scripturas, et principia Scripturarum percurrentes, una eorum voce legem dispensemus. Scribens igitur Hebræis sic ait: Multifariam multisque modis olim Deus loquens patribus in prophetis, novissime diebus istis locutus est nobis in Filio, quem constituit hæredem universorum, per quem et sæcula fecit". Hoc in loco Patrem Filii cognovit, et Patrem Filii cognoscens, non partitur rem, non tacet de antiquis, non ascribit alios prophetas, sed Deumn prophetarum, et Patrem Filii. Paulus non partitus est, neque divisit; imo totum prædicat, illum quidem a prophetis adoratum, hunc vero partu editum; atque hujus quidem Patrem, qui illos habuit adoratores, et sibi supplices. Cui enim supplices sunt illi prophetæ, hujus Filius est Christus. Si autem Filium honoras, eos vero qui Patri supplicant, accusas et conviciis insectaris, ore effers quæ vis: succenset Filius; non patitur contumelia Patrem affici. Si enim Pater Filii inhonorationem suam ducit, quanto magis Filius contumeliam Patris vilitatem suam esse reputabit? μετρεῖ· φησί γάρ· Κατὰ τὸ Εὐαγγέλιόν μου διὰ Ἰησοῦ Χριστοῦ· ἡμεῖς μηδὲ τὰς ἀρχὰς τοῦ ᾿Απο στόλου παραλείψωμεν, ἀλλὰ κἀκείνων εἰς μνήμην ἔλθωμεν, ἵνα, πάσας τὰς Γραφὰς καὶ ἀρχὰς τῶν Γραφῶν παρελθόντες, τῇ ὁμοφωνίᾳ τοῦ νόμου οίκο νομήσωμεν. Γράφων μὲν τοῖς Εβραίοις, οὕτως λέγει· Πολυμερῶς καὶ πολυτρόπως πάλαι ὁ Θεὸς λαλήσας τοῖς πατράσιν ἐν τοῖς προφήταις, ἐπ' ἐσχάτων τῶν ἡμερῶν τούτων ἐλάλησεν ἡμῖν ἐν Υἱῷ, ὃν ἔθηκε κληρονόμον πάντων, δι' οὗ καὶ ἐποίησε τοὺς αἰῶνας· ἐνταῦθα Πατέρα οἶδεν Υἱοῦ· καὶ Πατέρα ἐπιστάμενος Υἱοῦ, οὐ μερίζει τὸ πρᾶ γμα, οὐ σιωπῇ περὶ τῶν παλαιῶν, οὐ προφήτας ἑτέ ρους προσγράφει, ἀλλὰ Θεὸν προφητῶν, καὶ Πατέρα Υἱοῦ· καὶ ὁ μὲν Παῦλος οὐ μεμέρικεν, οὔτε διεῖλεν ἀλλ᾽ ἕνα ἢ τὸν αὐτὸν κηρύττει, ὑπ' ἐκείνων μὲν προσκυνηθέντα, τοῦτον δὲ τεκνωθέντα· καὶ τούτου μὲν γεννήτορα, ἐκείνοις δὲ προσκυνηταῖς καὶ οἰκέταις χρησάμενον· οὗ γάρ εἰσιν οἰκέται οἱ προφῆται, τούτου ἐστὶν Υἱὸς ὁ Χριστός. Εἰ δὲ τὸν Υἱὸν τιμᾷς, τοὺς δὲ οἰκέτας διαβάλλεις καὶ λοιδορεῖς, τῷ στόματι φθέγγῃ & βούλει· ὁρᾷς, ὅτι ἀγανακτεῖ ὁ Υἱός· οὐκ ἀνέχεται Πατρὸς ὑβριζομένου. Εἰ γὰρ ὁ Πατήρ τὴν τοῦ Υἱοῦ ἀτιμίαν ἰδίαν ἀτιμίαν λελόγισται, πόσω μᾶλλον ὁ Υἱὸς τὴν τοῦ Πατρὸς ὕβριν ἰδίαν εὐτέλειαν λογιεῖται; CAP. V. Variæ hæreses circa legem. Tres hæretici legem vituperant. Sed ut sensim pergentes, paulatim ad erube- Ἵνα δὲ καὶ, κατ' ὀλίγον φοιτῶντες, κατά βραχύ scendum compellamus, sic aggrediemur argumen- c δυσωπήσωμεν, οὕτως ἐπιχειρίσωμεν· Εἰ Θεοῦ ὁ νό tari: Si Dei est lex, quare legem nou tenent? Sin vero legem criminaris, cujus verba ac vox lex est? cujus potestate, quæ scripta sunt, locuta est lex? Hic partitæ sunt hæreses, nec jam uno modo sermocinantes, sed sibi repugnantes: ac Valentiniani quidem sic, Manichæi vero aliter, secus Marcion. Sputa, non verba testimonium sunt contra legem. Valentiniani quidem, Justus, inquiunt, erat Deus legis; et cum justus esset, non erat Pater Filii. Jesus, inquiunt, bonus, bonus autem et Pater; ac Pater quidem bonus; et bonum quod genitum est; Deus vero legis justus. Taliter disserentes non intellexerunt, qualem habitudinem habeat justum ad bonum; neque de eo cogitaverunt, quod si quid justum, est et bonum; et si quid bonum, est et justum. Cum autem hujusmodi cogitationes concipere non potuerint, hoc solum eos interrogemus: Si justus est Deus legis, et non est Pater Filii, non est justus Jesus: et quomodo justitiam a Filio requirimus? si non est genitus a justo, quomodo judicat? quomodo judicio decernit? quomodo conmissum est ei a Patre tribunal? quomodo unicuique reddit secundum opera sua? quomodo verum est quod ait Paulus: Iis qui secundum patientiam boni operis gloriam et honorem et incorruptionem 17 Coloss. 1, 24. 18 Rom. 11, 16. „ Hebr. 1, ῾Ο Θεός συνεργεῖ εἰς ἀγαθόν. In textu Pauuno Rom. 11. 7-9. non exstant hæc verba: neque μος, διατί οὐ παραδέχονται τὸν νόμον; Εἰ δὲ διαβάλλεις τὸν νόμον, τίνος βήματα καὶ φωνὴ ὁ να μος; τίνος δυνάμει τὰ γεγραμμένα παρὰ τοῦ νό μου λελάληται; Ενταῦθα γὰρ αἱ αἱρέσεις διαιροῦν ται, καὶ οὐκέτι ὅμοια διαλέγονται· ἀλλ᾽ ἑαυταῖς μαχόμενα· καὶ Ουαλεντινιανοὶ μὲν ὧδε, Μανιχαίος ὧδε, ἑτέρωθι δὲ Μαρκίων. Πτύσματα, καὶ οὐ ῥή ματα κατὰ τοῦ νόμου μαρτυροῦσι· καὶ Οὐαλεντι γιανοὶ μὲν, Δίκαιος, φασὶν, ἦν ὁ τοῦ νόμου Θεός - καὶ δίκαιος ὤν, οὐ Πατὴρ ἦν τοῦ Υἱοῦ. Ἰησοῦς, φασὶν, ἀγαθός· ἀγαθὸς δὲ καὶ ὁ Πατήρ καὶ ὁ μὲν τοῦ Υἱοῦ Πατὴρ ἀγαθὸς, καὶ ἀγαθὸν τὸ γεν νώμενον, ὁ δὲ τοῦ νόμου δίκαιος· καὶ τοιαῦτα διαλε γόμενοι, οταν σχέσιν τὸ δίκαιον πρὸς τὸ ἀγαθὸν ἔχει οὐ νενοήκασι· καὶ ὅτι, εἴ τι δίκαιον, καὶ ἀγαθὸν, καὶ εἴ τι ἀγαθὸν, δίκαιον, οὐδ' ἐν φαντασίᾳ εἰλήφασι. Μη δυνάμενοι δὲ τοιαύτας φαντασίας ἔχειν, τοῦτο μόνον ἐρωτάσθωσαν· Εἰ δίκαιος ὁ τοῦ νόμου Θεὸς, καὶ οὐκ ἔστι Πατὴρ τοῦ Υἱοῦ, οὐκ ἔστι δίκαιος ὁ Ἰησοῦς· καὶ πῶς τὴν δικαιοσύνην ἀπὸ τοῦ Υἱοῦ ἀπαιτοῦμεν; Εἰ οὐ γεγέννηται ἀπὸ τοῦ δικαίου, πῶς κρίνει; πῶς δι κάζει; πῶς τὸ βῆμα ἐγκεχείρισται ἀπὸ τοῦ Πατρός; πῶς ἑκάστῳ ἀποδίδωσι πρὸς ἃ ἔπραξε; πῶς ἀληθεύει Παῦλος, λέγων, Τοῖς μὲν καθ᾽ ὑπομονὴν έργου ἀγαθοῦ ζητοῦσι ζωὴν αἰώνιον ὁ Θεὸς συνερ2. ea sane legebat interpres. Quin et importuna huic loco videntur. Apostoli enim verbis præmittenda

ADVERSUS MANICHEÆOS LIB. III. γεῖ εἰς τὸ ἀγαθόν· τοῖς δὲ ἐξ ἐριθείας πειθομένοις & quarunt, vitam aleram: iis autem qui sunt ex τῇ ἀδικίᾳ, ὀργὴ καὶ θυμός· θλίψις καὶ στενοχωρία ἐπὶ πᾶσαν ψυχὴν ἀνθρώπου, τοῦ κατεργαζομένου τὸ κακόν; Λέλυται γὰρ τὰ ῥήματα, εἰ ὁ τοῦ δικαίου ὄρος τῷ Υἱῷ οὐκ ἀποδίδοται. Εἰ δὲ τιμωρία μὲν κατὰ τῶν ἑπταικότων κεῖται, καὶ μέτρον τιμωρίας ἡ τοῦ δικαίου ἐπιστασία γίγνεται· τιμαὶ δὲ καὶ δωρεαὶ τοῖς εὐδοκιμοῦσιν ἀποταμιεύονται· καὶ σταθμίζεται ἡ τιμὴ τῇ τοῦ δικαίου ἐπικρίσει· πῶς διαστέλλονται, καὶ οὐ συστέλλονται τὴν προπέτειαν; Εἰ δὲ ὁ Μονογενής μὲν τοιοῦτος, οὐ τοιοῦτος δὲ ὁ Πατήρ᾽ οὐκέτι ὅμοιος ἐξ ὁμοίου γεγέννηται· οὐκέτι εἰκὼν τοῦ γεγεννηκότος· οὐκέτι χαρακτήρ· οὐκέτι απαύγασμα· οὐκέτι ὁ βλέπων τὸν Υϊν βλέπει τὸν Πατέρα, είγε μὴ ὅσα ἔχει ὁ Υἱὸς, ἔχει ὁ Πατήρ· καὶ βοᾷ ὁ Σωτὴρ ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ Πάτερ δίκαιε, καὶ ὁ κόσμος σε οὐκ ἔγνω, ἐγὼ δέ σε ἔγνων. Τί πράξωμεν; νῶτα δῶμεν τῷ ῥήματι τοῦ Σωτῆρος; ἀπιστήσομεν; τῷ γεγραμμένῳ; ἢ τὸ μὲν ῥῆμα θαυμάσομεν· τῆς γὰρ ἀληθείας ἐστὶ ῥῆμα. Οὐαλεντίνους δὲ ὡς μεμηνότας καὶ δαιμονιῶντας ἔξω τῶν θεοπρεπῶν καὶ ἱερῶν συνεδρίων στήσωμεν. Valentinos vero tanquam insanientes et a dæmone Deum decentes collocabimus. ᾿Αλλ' ἐπειδὴ ἄτοπόν τι πάσχομεν τὸν κατὰ τῶν αἱρεσιωτῶν μηκύνοντες λόγον, μὴ ταύτης τῆς ὑποθέ σεως ἡμᾶς ἑλκούσης, ἀνακαλεσώμεθα τὸν λόγον, καὶ ἐπὶ τὴν ὑποκειμένην ὑπόθεσιν χωρήσωμεν· καὶ ταῦτα τοῦ λυσιτελοῦς ἕνεκεν ἐσκεμμένοι, ἵνα μήτε οὗτος ὁ λόγος πάντη σεσιωπημένος ἡμῖν ὑπάρχῃ· τριχῇ γὰρ ἡ πονηρία διηρημένη κατὰ τοῦ νόμου ἐφθέγξατο· καὶ τοσαύταις χρησαμένη διαιρέσεσι, τοσούτοις κέχρηται G καὶ τοῖς ὑπηρέταις καὶ προστάταις τῆς βλασφημίας, ᾑρημένη τοὺς ὑπηρετῆσαι δυναμένους· καὶ διὰ Οὐα λεντίνου μὲν σμικρύνειν τὸν νόμον, καὶ χωρίζειν τὸ Εὐαγγέλιον· διὰ δὲ Μαρκίωνος ἐκτρώματός τινος εξ ναι τὴν τοῦ νόμου Γραφήν· διὰ δὲ Μανιχαίου, πονηροῦ τινος, ἀφεγγοῦς, ὅλον σκότους· τοιαῦτα γὰρ πράττει· τοιαῦτα ῥημάτια συντίθησι· κενολεκτεί διὰ συνθέσεως ῥήματα, καταπλήττων ἀκοὰς ἀγυμνάστους. Cap. VI. An adventus Filii Dei damoni Διὸ τοιαῦτα ἐρωτῆσαι δεῖ· Εἰ ὁ πονηρὸς τὸν νόμον ἔγραψεν, ὁ ἀφεγγὴς ἐκεῖνος, καθόλου και διόλου σκό τος ὤν, πῶς ᾔδει ἔλευσιν Ἰησοῦ; πῶς ᾔδει ἄφιξιν αὐτοῦ; πῶς, μήπω τῶν πραγμάτων πεπραγμένων, συνῆκεν ἃ ἐβουλεύσατο ὁ Θεὸς, καὶ προκατήγγειλε, καὶ προεδήλωσε; Φανεραὶ γὰρ αἱ τοῦ νόμου Γραφαι, ἄνωθεν μαρτυροῦσαι τὴν ἄφιξιν τοῦ Υἱοῦ. Εἰ μὲν γὰρ ἐροῦσιν, Ο νόμος οὐκ ἐδήλωσεν, οὔτε προφῆται προεσήμαναν, κατὰ τῶν προφανῶν φθεγγόμενοι έλεγ χθήσονται· οὐχ ἡμῶν πλευόντων τὸν ἔλεγχον, ἀλλ' αὐτῶν τῶν Εὐαγγελίων φανερῶς φθεγγομένων, καὶ ἄνω καὶ κάτω βούντων· πῆ μὲν ἵνα πληρωθῇ τὸ ῥη θὲν διὰ Ἡσαΐου τοῦ προφήτου, πῆ δέ· Οὐκ ἦλθον καταλῦσαι τὸν νόμον, ἀλλὰ πληρῶσαι. Εἰ δὲ ἐκ 30 Rom. 1, οι Hebr. 1, ss Joan. XVI, contentione, et qui non acquiescunt veritati, credunt autem iniquitati, ira et indignatio: tribulatio et angustia in omnem animam hominis operantis malum? Soluta enim sunt et evanuerunt hæc verba, si definitio justi non accommodatur et redditur Filio. Si autem iis qui deliquerunt, constitutum est supplicium, et justus qui præest, supplicium metitur; contra vero bonores et munera servantur bene meritis, et honor delectu ac dijudicatione justi ponderatur: quomodo non discindunt et comprimunt petulantiam? Si autem talis quidem est Unigenitus, Pater vero non est talis; non jam ex simili similis genitus est: non jam est imago ejus, qui genuit; non figura, non splendor: non jam qui videt Filium, videt Patrem, si non quacunque habet Filius, label Paler s: et clamat Salvator in Evangelio: Ο Pater juste, mundus te non novit, ego vero te novi ª. Quid agemus? terga demus verbo Salvatoris, ne credamus scripto: aut habeamus in. admiratione verbum? est enim verbum veritatis. actos extra conventus ac confessus sanctos et Sed quia aliquid indecorum nobis accidit, dum sermonem contra hæreticos longe protrahimus, cum nos negotium susceptum non eo trahat; revocemus sermonem, et ad propositum et institutum pergamus: his hactenus utiliter consideratis, ut sermo de istis non omnino nobis præteritus sit. Tripartita enim nequitia contra legem locuta est, totidemn ministris et præfectis blasphemiæ usa, Valentino quidem ad minuendam et extenuandam legem, et separandum Evangelium; Marcione vero ad tradendum, esse Scripturam legis abortionem quamdam; Manichæo autem ad mentiendum, esse legem cujusdam mnali, splendore carentis et ex toto tenebricosi. Talia enim agit, talia verba componit; vana loquitur; aures rudes et inexercitatas compositione verborum in admirationem traducens. cognitus. Angelis incognita Dei consilia. Quamobrem percontari oportet: Si malus ille sino splendore, et totus et ex toto tenebræ, legem scripsit, quomodo cognovit adventum Filii? quomodo eum adesse? quomodo ante eventum rerum intellexit quæ Deus consilia ceperat, et prænuntiavit ea, et prædixit? Manifestæ enim sunt Scripturæ legis, quæ a principio adventum Filii testantur. Si enim dicent contra ea quæ in manifesto sunt, loquentes, non prænuntiasse legem, neque prophetas præsignificasse; redarguentur non a nobis nostris confutationibus, sed ab ipsis Evangeliis apertis verbis; cum ubique clamant, nunc quidem, ut impleatur quod dictum est per Isaiam prophetain, nunc vero: Non veni solvere legem, sed impleze". Si vero ex his con viss Matth. v, 17. quæ paulo ante auctor dixit: Quomodo unicuique reddit secundum opera sua? — Iis qui secundum, etc.

PISCOPI cti consentiunt, quil ad hoc respondebunt? Si enim nemo novit, quæ sunt hominis, nisi Spiritus Dei "; qui autem legem scripsit, novit quæ erant in Deo, et sciebat quæcunque Deus volebat, et idcirco scripsit accurate et scienter, erat igitur ex Deo, et Deus et in Deo; et ideo quæcunque volebat Deus, locutus est, sciens quæ in Deo erant, et non ignorans. Si autem nemo cor nostrum novit, sed solus novit qui id fecit, et latet cor nostrum alios, non potest tamen latere Deum. Quæ autem volebat Deus, non ignorabat nequitia, sed sciebat; et hic quidem volebat, illa vero cognoscebat. quomodo non tribuunt nequitiæ magnam amplitudinem, quam non potuit celare Deus de consiliis et voluntate sua? quomodo non detrahunt Deo, qui non potuit celare nequitiam? Ac ridemus quidem viros, qui cum aliquid contra hostes moliuntur et machinantur, consilium excogitatum in apertum efferunt. τούτου σαφῶς ἐλεγχόμενοι συντίθενται, τί ἀποκρι νοῦνται; Εἰ γὰρ οὐδεὶς οἶδε τὰ τοῦ Θεοῦ, εἰ μὴ τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ, ὁ δὲ νόμον γράφων ᾔδει τὰ ἐν τῷ Θεῷ, καὶ ἠπίστατο ὅσα ἐβούλετο ὁ Θεὸς, καὶ διὰ τοῦτο γεγράφηκεν ἐξ ἐπιστασίας καὶ ἐπιστήμης ὁ γράφων· ἄρα Θεοῦ ἦν, καὶ Θεὸς ἦν, καὶ ἐν τῷ θεῷ ἦν· καὶ διὰ τοῦτο ὅσα ἐβούλετο ὁ Θεὸς λελάληκε, νοῶν τὰ ἐν τῷ Θεῷ, καὶ οὐκ ἀγνοῶν. Εἰ δὲ τὴν ἡμετέραν καρδίαν οἶδεν οὐδεὶς, μόνος δὲ οἶδεν ὁ Ποιητής· καὶ λανθάνει μὲν ἡμετέρα καρδία τοὺς ἄλλους, οὐ δύνα ται δὲ λανθάνειν τὸν Θεόν· ὁ δὲ ἐβούλετο ὁ Θεὸς, οὐκ ήγνόει ἡ πονηρία, ἀλλ' ᾔδει· καὶ οὗτος μὲν ἐδουλεύετο, ἐκείνη δὲ ᾔδει· πῶς οὐ μέγα μέγεθος διδόασι τῇ πονηρία, δυναμένῃ μηδὲ τὴν βουλὴν τοῦ Θεοῦ ἀπό κρυφον ἔχειν; πῶς δὲ οὐ διαβάλλουσι τὸν Θεὸν, μὴ δυνάμενον μήτε πονηρίαν κρύπτειν; Καὶ γελῶμεν μὲν τοὺς ἄνδρας, ὅτε τι πράττοντες κατὰ τῶν πολεμίων, εὐφώρατον ποιοῦσι τὸ σκέμμα. Qui talia loquuntur, et hujusmodi sermonem serunt, non vident facere se, ut ludibrio sit Deus; qui cum militet tanquam dux exercitus adversus nequitiam, consilia sua non occulte servaverit, ne nequitiæ patefierent. Quod si divinæ et angelicæ potestates non possunt intelligere, quid consilii capiat Pater, solusque Filius intelligit, et enarrat: Deum nemo vidit unquam: unigenitus Filius qui est in sinu Patris, ipse enarravit s: quomodo malæ potestates ea quæ in Deo erant, cognoverunt, cum neque divinæ potestates bæc scire possint, nisi ea Τοιοῦτον δὲ πλέκοντες λόγον, οὐχ ὁρῶσιν, ὅτι χλεύην κατὰ τοῦ Θεοῦ σκευάζουσιν· ὅτι στρατηγῶν κατὰ τῆς πονηρίας ὁ Θεὸς, τὰ σκέμματα τὰ ἴδια ἀφανῆ οὐ τετήρηκεν· ἀλλ᾽ εἶχεν αὐτὰ εὐφώρατα τῇ πονηρία γινόμενα. Εἰ δὲ καὶ αἱ θεῖαι δυνάμεις καὶ ἀγγελικά οὐ δύνανται νοῆσαι τί βουλεύεται ὁ Πατήρ, μόνου νοοῦντος καὶ ἐξηγουμένου τοῦ Υἱοῦ· Θεὸν οὐδεὶς ἑώρακε πώποτε· ὁ μονογενὴς Υἱὸς, ὁ ὢν εἰς τὸν κόλπον τοῦ Πατρὸς, ἐκεῖνος ἐξηγήσατο· πῶς αἱ πονηραὶ δυνάμεις ᾔδεισαν τὰ ἐν τῷ Θεῷ; οὐδὲ τῶν θείων δυνάμεων ταῦτα δυναμένων εἰδέναι, εἰ μὴ παι wradente et enarrante Unigenito discant? Quod au- c ράδοσις μαθημάτων ἐκ τῆς τοῦ Μονογενοῦς ἐξηγε σεως παραδοθῇ; Ὅτι δὲ αὐτὸς ὁ νόμος πάντα τὰ τῆς ἀφίξεως αὐτοῦ προλαβὼν διηγεῖται· Ἰδοὺ ἡ Παρθέ νος ἐν γαστρὶ ἕξει, καὶ τέξεται Υιόν· ἕτερος δὲ προφήτης τὸν τόπον οὐκ ἀγνοεῖ· Καὶ σὺ, Βηθλεέμ Ἰούδα, οὐδαμῶς ἐλαχίστη εἰ ἐν τοῖς ἡγεμόσιν Ἰούδα· ἕτερος καὶ τὸν ὄρον τῆς θέσεως· Εγνω βοῖς τὸν κτησάμενον, καὶ ὄνος τὴν φάτνην τοῦ κι ρίου αὐτοῦ· ἕτερος δὲ καὶ τὴν εἰς Αἴγυπτον φυγὴν καὶ τὴν ἀπ' Αἰγύπτου ἐπάνοδον· Ἐξ Αἰγύπτου ἐκά· λεσα τὸν Υἱόν μου· ἄλλος τὴν οἰκησιν τὴν ἐν τῇ νέα ἡλικίᾳ αὐτῷ γενηθεῖσαν· Γῆ Ζαβουλών, γή Νεφθαλείμ, ὁδὸν θαλάσσης πέραν τοῦ Ἰορδάνου· ὁ λαὸς ὁ καθήμενος ἐν σκότει φῶς εἶδε μέγα· ἕτερος δὲ καὶ τὸν Πρόδρομον οὐκ ἀγνοεῖ· Φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ tem ipsa lex omnia quæ ad adventum ejus pertinent, prius narret: Ecce, inquit, Virgo in utero habebit, et pariet Filium ". Alius propheta non ignorat 'ocum: Et tu Bethleem, terra Juda, nequaquam minima es in principibus Juda ". Alius locum delinit, ubi positus: Cognovit bos possess0rem suum, el asinus præsepe domini sui”. Alius fugam in Ægyptum, et reditum ex Ægypto: Επ Ægypto vocavi Filium meum”. Alius habitationem in ætate puerili: Terra Zabulon et terra Nephthalim, viam maris ultra Jordanem: popuius, qui sedebat in tenebris, vidit lucem magnam “. Alius etiam Præcursorem non ignorat: Vox clamantis in deserto: Parate viam Domini, reclas facite semitas ejus *. Denique si quis vellet prophetias ex lege ἐρήμῳ· Ετοιμάσατε τὴν ὁδὸν τοῦ Κυρίου· εὐθείας colligere, totum Evangelium componere videretur conscribendis rebus in eo gestis propheticis verbis, narrans studiose, et φιλολόγος non sine spiritu ejus disciplinas, ejus doctrinas, ejus baptismua, ejus miracula, judicium factum, proditionem Judæ, quæ in patibulo facta, fel, acetum in siti porrectum, ipsam sepulturam et monumentum, descensum ad inferos, ipsam resurrectionem, et ad extremum assumptionem. Tunc enim, quod superest, clamabit: Tollite poftas, principes, vestras, et * Rom. 11, ** Isa. ix, 1, 2. ss Joan. 1, 18. * Isa. XL, 3. 36 Isa. ποιεῖτε τοὺς τρίβους αὐτοῦ. Καὶ ὅλως εἰ βουληθείη τις, ἀναλεγόμενος τὰς ἐκ τοῦ νόμου προφητείας, ὅλον τὸ Εὐαγγέλιον συνθεῖναι, τὰ ὧδε πεπραγμένα βήμασι προφητικοῖς συγγράφων, φανήσεται φιλομα θής τις καὶ φιλολόγος, μὴ δίχα πνεύματος εξηγούμε νος παιδεύματα αὐτοῦ, διδασκαλίας αὐτοῦ, βάπτισμα αὐτοῦ, σημείων ἐπιτελέσεις, τὸ γεγονὸς κρίμα, τὴν προδοσίαν τοῦ Ἰούδα, τὴν ἐπὶ τοῦ ἰκείου οἰκονομίαν, τὴν χολὴν καὶ τὸ ὄξος τὸ ἐν δίψῃ δεδομένον αὐτῷ, τὴν ταφὴν αὐτὴν καὶ τὸ μνημεῖον, τὴν οἰκονομίαν τὴν ἐν sr Mich. v, Εβουλεύετο. Interpres legisse videtur εβούλετο. 38 Isa. 1, » Ose. II,

ADVERSUS MANICREOS LIB. III. τῷ ᾅδῃ, τὴν ἔγερσιν αὐτὴν, τὸ τελευταῖον καὶ τὴν elevamini, porta aternales, et introibit rex gloἀνάληψιν· τότε γὰρ λοιπὸν καὶ βοήσεται· "Αρατε πύ λας, οἱ ἄρχοντες, ὑμῶν, καὶ ἐπάρθητε, πύλαι αἰώνιοι, καὶ εἰσελεύσεται ὁ βασιλεὺς τῆς δόξης τότε τοῦτο προσθήσει καὶ τὸ γεγραμμένον παρὰ τοῦ Δαβίδ· Εἶπεν ὁ Κύριος τῷ Κυρίῳ μου· Κάθου ἐκ δεξιῶν μου, ἕως ἂν θῶ τοὺς ἐχθρούς σου υποπό διον τῶν ποδῶν σου. Εἰ οὖν ὁ νόμος οὕτως ἐκρίσωσε τὴν ἄφιξιν τοῦ Υἱοῦ καὶ μακρόθεν προήγγειλεν, οὐκέτι διαβάλλεται, οὐκέτι ἄλλῳ προσγράφεται. Ο γεννήσας προελάλησεν· ὁ βουλευσάμενο; λόγῳ προ έλαβε τὰ πράγματα· Θεὸς ἐγέννησε· Θεὸς λέγει· Υἱός μου εἶ σὺ, ἐγὼ σήμερον γεγέννηκά σε. θεὸς ἀπὸ έστειλε· Θεὸς διὰ Μωσέως ἐλάλησε Προφήτην ὑμῖν ἀναστήσει Κύριος ὁ Θεὸς ἐκ τῶν ἀδελφῶν ὑμῶν αὐτοῦ ἀκούσεσθε πάντα, ὅσα ἐὰν λαλήσῃ ὑμῖν. 'Ι) Θεὸς ἐβουλεύσατο, καὶ ὁ βουλευσάμενος οὐκ ἐσιώπησε τὴν βουλήν προεμήνυσε, πίστιν ἐμποιῶν διὰ τῶν προμηνυθέντων· Καλεῖται, φησὶ γὰρ, τὸ ὄνομα αὐτοῦ Μεγάλης βουλῆς ἄγγελος, θαυμαστός, αἰῶνος. Καὶ τοιοῦτος μὲν ὁ τοιοῦτος ἔλεγχος. riæ“; tunc adjunget hoc, quod a David scriptum est Dixit Dominus Domino meo, Sede a dextris meis, donec ponam inimicos tuos scabellum pedum tuorum“. Si igitur lex adeo diligenter adventum Filii descripsit, et longinquo tempore antequam res evenirent, eas prænuntiavit, non jam accusatur, non jam alteri ascribitur. Qui genuit, prædixit. Qui deliberavit, res dicto anticipavit. Deus genuit. Deus dicit: Filius meus es tu, ego hodie genui te *. Deus misit me. Deus per Moysem locutus est: Prophetam vobis suscitabit Dominus Deus ex fratribus ve stris; ipsum audietis, quæcunque loquetur vobis **. De iis ipsis omnibus Deus deliberavit; et cum deliberasset, non tacuit; consilium ac deliberationem prænuntiavit, per præuuntiata Adem faciens: Vo catur, inquit, nomen ejus, Magni consilii angelus, admirabilis, consiliarius, princeps pacis, pater futuri saculi v. Atque haec quidem confutatio sic habet. σύμβουλος, ἄρχων εἰρήνης, πατὴρ τοῦ μέλλοντος Cap. VII. Lex bona julet Ἐπειδὴ δὲ τῷ πονηρῷ προσγράφουσι τὸν νόμον, τί φήσουσιν ἐάν τις αὐτῶν πεύσηται, εἰ ὁ πονηρὸς που νηρὰ παραινεῖ, καὶ οὐ δύναται μὴ παραινεῖν πονηρά, εἴποτε καὶ καλὰ παραινέσει, καὶ ἀγαθὰ συμβουλεύσει; Εἰ μὲν γὰρ ἐροῦσιν, ὅτι πέφυκε καλὰ παραινεῖν, καὶ ἀγαθὰ συμβουλεύειν, λύουσι πάλιν τὸν ἑαυ τῶν ὅρον· οὐκέτι γὰρ πονηρὸς ὁ μὴ πονηρὰ παραινῶν· οὐκέτι πονηρὸς ὁ ἀγαθὰ συμβουλεύων. Εἰ δὲ οὐδεμία προαίρεσις ἀγαθὴ ἀπὸ πονηροῦ προσέρχεται, ποίας τάξεως ἐροῦσιν ἐκείνας τὰς παραινέσεις· Οὐ πορνεύσεις· οὐ μοιχεύσεις· οὐ κλέψεις· οὐ ψευδομαρτυρήσεις; Ποίας τάξεως ἐροῦσιν ἐκεῖνο τὸ γεγραμμένον· Οὐ ποιήσεις σεαυτῷ εἴδωλα, οὐ παντὸς ὁμοίωμα, οὔτε ὅσα ἐν τῷ οὐρανῷ, οὔτε όσα ἐν τῇ γῇ, οὔτε ὅσα ἐν τοῖς ὕδασι; Ποίας μερίδος φήσουσι τὰ προστάγματα· Οὐκ ἐπιθυμήσεις τοῦ βοὺς τοῦ ἀδελφοῦ σου, ἢ τοῦ ὑποζυγίου, ἢ τῆς γυναικὸς, ἢ παντὸς κτήνους; Εἰ μὲν γὰρ σεμνὰ καὶ θεῖα καὶ ἐράσμια τὰ τοιαῦτα φήσουσιν, έντραπήσονται ὑπὸ τῶν παραινέσεων τὸ μέγεθος τοῦ συμβεβουλευκότος Αγνοηκότες· εἰ δὲ φαῦλα αὐτὰ ἐροῦσι καὶ διαβεβλημένα, καὶ φαῦλόν ἐστι τὸ μὴ πορνεύειν, καὶ φαῦλόν ἐστι τὸ μὴ ἐπιθυμεῖν ἀλλοτρίων, καὶ τοι- vum est non scortari, et pravum ac vitiosum est Quia vero legem attribuunt malo, quid dicturi sunt, si quis eos percontetur, si malus mala suadet; et non potest non suadere mala; si quandoque bona suadebit, etiam bona consilia dabit? Si enim dicant, aptum esse natura ad suadendum bona, ad dandum bona consilia, rursus definitionem suam solvunt. Non enim jam malus est, qui bona dat consilia. Sin autem nulla bona voluntas ac deliberatio a malo proficiscitur, cujus ordinis dicent esse illas suasiones ac monitiones: Non fornicaberis; non adulterabis; non furtum facies; non falsum testimonium dices ". Cujus ordinis dicent esse illud, quod scriptum est: Non facies tibi idola, nec ullius similitudinem, neque quæcunque in culo, neque quacunque in terra, neque quæcunque in aquis **? Cujus partis esse illa dicturi sunt: Non concupisces bovem fratris tui, aut subjugale, aut uxorem, aut omne jumentum "? Si enim hæc honesta et divina atque amabilia esse dixerint, ipsæ monitiones efficient, ut se ipsi erubescant, qui amplitudinem ejus qui monuit, ignoraverunt. Sin vero dixerint prava esse hæc et in crimine, et praαῦτά ἐστι τὰ φαῦλα· σκόπει οἷα νοήσουσιν ἀγαθά· σκόπει, ὅτι προαγωγοί εἰσι τῶν ἡδονῶν, καὶ πρόξε νοι τῶν εἰδώλων, καὶ αἰσχρᾶς ἐπιθυμίας εὑρεται· οἱ γὰρ τὸν νόμον διαβάλλοντες ὑπὲρ ἀνομίας πρεσβεύ ουσιν. Οἱ τὸν νόμον τὸν τὰς ἡδονὰς ἀναιροῦντα, τὸν τὴν ἀπάτην καταλύοντα, τὸν δεισιδαιμονίαν καταργοῦντα εξοστρακίζοντες, τί ἕτερον, ἢ εἰσοικίζουσι τὰς ἡδονὰς καὶ εἰσφέρουσι τὰς ἐπιθυμίας; Ἵνα ἡ ἡδονὴ ἀνέ- • Psal. xxi, 7. bs Psal. cix, 1. s Psal. 11, 7. xx, 14-16. ss ibid. 4. t ibid. 17. PATROL. GR. XVIII. non concupiscere aliena, et hujusmodi sunt, quæ mala sunt, adverte, qualia bona esse intelligunt; et quomodo prostitutores sunt voluptatum, et conciliatores idolorum, ac turpium cupiditatum inventores. Qui enim legem accusant, pro vitio a legu alieno obeunt legationem. Qui legem, quæ voluptates tollit, quæ fallaciam evertit, quæ superstitionem exstinguit, relegant, quid aliud faciunt quam voluptates domum introducunt, et cupiditates accersunt? Ut autem voluDeut. xvi, 45, 18. 46 Isa. 15, 47 Exod.

β ptas licenter m mentes irrumpat, legem ex habi- δὴν εἰσβάλλῃ, ἐν ταῖς διανοίαις, τὸν νόμον ἐκ τῶν οἱtationibus ejecerunt, ne lege usi, a lege pudore afficerentur. Sed quomodo lege ejecta aures suas venales præbent cupiditatibus, apparet lex esse interfectrix nequitiæ: hi autem indocte et inerudite aggressi sunt accusare legem ac lex quidem nequitiam odit, hi vero legem oderunt. Evertit quidem superstitionem lex, hi vero audent legem evertere. Opponamus igitur res. Si lex nequitiæ contraria est, hi autem legem oppugnant, succensent propter nequitiam, quia lex nequitiam criminatur etenim quia non patiuntur ut accusetur nequitia, idcirco legem ipsi accusaverunt, ut accusatio nequitiæ nullas vires haberet, lege in crimen vocata. Si lex idola tollit, et multitudinem deorum solvit, hi autem tela in legem torserunt: consentaneum erat, ut multitudinem deorum denuntiarent. Ut igitur multitudo deorum confirmaretur, legis præceptum apud eos vetitum est, quod ait: Audi, Israel, Dominus Deus tuus Dominus unus est; et, Diliges Dominum Deum tuum "; et, Ne forte aspiciens in cœlum, et videns solem, et lunam, et stellus, adores ea s. Contra haec verba tela jecerunt; contra hæc præcepta exasperati linguam tanquam gladium acuerunt: idcirco a dæmonibus aguntur, et omnia venerantur, nec aliud *ciunt quam omnia adorare: ac semper se humi sternunt, et mentem habent elatam, errantque ac vagantur sensu aninė: omnia pro sua licentia verterunt in deos: vicerunt gentiles et multitudine, et vanitate, gentiles ex gentilibus oriundi, et magnitudine flagitii gentilium ignorantias illorum superantes. CAP. VIII. Nihil κήσεων ήλασαν, ἵνα μὴ νόμῳ χρησάμενοι ὑπὸ νόμου ἐντραπῶσιν. ᾿Αλλὰ πῶς τὸν νόμον ἀποσεισάμενοι ἀναπεπταμένας ἑαυτῶν τὰς ἀκοὰς παράσχωνται ταῖς ἐπιθυμίαις· φαίνεται δὲ ὁ νόμος κακίας ἀναιρέτης - οὗτοι δὲ ἀμαθῶς καὶ ἀπαιδεύτως διαβάλλειν τὸν νόμον επικεχειρήκασιν· καὶ ὁ μὲν νόμος κακίαν μισεῖ, οὗτοι δὲ νόμον μισοῦσι· καὶ καταλύει μὲν τὴν δεισιδαιμονίαν ὁ νόμος· οὗτοι δὲ λύειν τὸν νόμον τολμῶσιν. Αν τιθῶμεν οὖν τὰ πράγματα. Εἰ ὁ νόμος κακίᾳ ἀντίκειται, οὗτοι δὲ νόμῳ μάχονται, ἀγανακτοῦσι διὰ κακίαν, ὅτι ὁ νόμος κακίαν διαβάλλει μὴ φέροντες γὰρ τὴν τῆς κακίας διαβολήν, τὸν νόμον διαβεβλή κασιν, ἵνα ἡ κατὰ τῆς κακίας διαβολὴ μὴ ἰσχύσῃ τοῦ νόμου διαβεβλημένου. Εἰ ὁ νόμος τὰ εἴδωλα ἀναι ρεῖ, καὶ τὴν πολυθεῖαν καταλύει, οὗτοι δὲ ὅπλα κατὰ τοῦ νόμου κεκινήκασιν· εἰκότως πολυθείαν κατήγγει λαν· ἵνα γὰρ ὁ τῆς πολυθείας ἰσχύσῃ λόγος, τὸ τοῦ νόμου παρ' αὐτοῖς κεκώλυται παράγγελμα τὸ λέγοντ Ακουε, Ισραήλ, Κύριος ὁ Θεός σου, Κύριος εἰς ἐστι· καὶ, ᾿Αγαπήσεις Κύριον τὸν Θεόν σου· και, Μὴ ἀναβλέψας εἰς τὸν οὐρανὸν, καὶ ἰδὼν τὸν ήλιον καὶ τὴν σελήνην, προσκυνήσῃς αὐτοῖς. Πρὸς ταῦτα τὰ ῥήματα ὅπλα κεκινήκασι· πρὸς ταῦτα τὰ παραγγέλματα τραχυνθέντες, ὡς μάχαιραν τὴν γλῶσσαν ἠκόνησαν· διὰ τοῦτο δαιμονῶσι, καὶ πάντα τιμῶσι, καὶ οὐδὲν ἴσασιν, εἰ μὴ πάντα προσκυνεῖν· καὶ ἀεὶ πίπτουσι χαμαὶ καὶ γνώμην ἔχουσιν ἐπηρμέ νην· καὶ πλανῶνται καὶ ῥέμβονται τῇ διανοίᾳ· πάντα τεθεοποιήκασιν ἐπ' ἐξουσίας· καὶ τὴν πλάνην ἐσχήκασι νενικήκασι τοὺς Ἕλληνας τῷ πλήθει, καὶ τῇ κενότητα Ελληνες Ελλήνων γεγονότες, καὶ τῷ μεγέθει τῆς αὐτῶν ἀτοπίας τὰς ἐκείνων ἀμβλύνοντες ἀγνοίας. flagitiosum in lege. Ἵνα δὲ μή τις ἀπατηλοτάτῃ τέχνῃ χρησάμενος ἐπιτετηδευμένως λέγῃ, Ἐσχηματίσατο ὁ νόμος, καὶ ἔνια τῶν καλῶν σεσυληκώς ώς ίδια προσηνέγκατο, σεμνῦναι τὰς ἑαυτοῦ ἀτοπίας βουλόμενος, καὶ μόρια τῶν καλῶν ἐνέσπειρε, διὰ τῶν μορίων τῶν καλῶν τῶν ἄλλα κατακρύψαι ἐσπουδακώς· φέρε πρῶτον Ne quis autem arte fallacissima studiose et accurate usus dicat, Simulavit lex, et quædam pulchra furata, tanquam sua protulit, cum vellet sua flagitia honestare, et partes honestatis inseruit studio obtegendi turpitudinem aliarum partium: age, excutiamus primo, utrum aliquid absurdumi et lagitiosum apud legem appareat, atque ita p γυμνάσωμεν, μή τι ἄτοπον παρὰ τῷ νόμῳ φανείῃ, flagitium istorum redarguatur. Secundo, si quasdam partes vitii ulciscendo dissipavit, reddens eos qui credebant, liberos ab omni parte vitii; non jam lex simulata apparebit, quin potius inimica et hostis vitii et nequitiæ. Tertio, si quædam honesta circumseminavit, et non omnem speciem virtutis cum littera legis conjunxit, ut quædam videatur scripsisse, plura vero reliquisse; habeat vim aliquam refutatio legis. Sin vero universa quæ honesta et decora sunt, omnino in litteris legis posita sunt admiremur legem, et Dei legem confileamur, dicamusque sermonem Dei esse; in hos so Deut. vi, 4, 5. κι Deut. iv, 19. Καὶ τὴν πλάνην ἐσχήκασι. Hæc verba omisit interpres in errorem inciderunt. BasN. καὶ οὕτως ἔλεγχος τῆς ἀτοπίας αὐτῶν γιγνέσθω· δεύ τερον, εἰ ἔνια τῆς κακίας μέρη ἐπεξελθὼν ἀπεσκέδασεν, ἐλευθέρους τοὺς πιστεύοντας παντός μορίου κακίας ἀποδείξας, οὐκέτι ἐσχηματισμένος ὁ νόμος φανείη, ἀλλ' ἐχθρὸς καὶ τῆς κακίας πολέμιος· τρίτον δὲ, εἰ ἔνια τῶν καλῶν περιέσπειρε, καὶ οὐ πᾶν εἶδος τῆς ἀρετῆς τοῖς γράμμασι συνήψεν, ἵνα, εἰ μὲν ἔνια φανείη γεγραφηκώς, πλείονα δὲ ἀπολελοιπώς, ἔχει τινὰ δύναμιν ὁ ἔλεγχος· εἰ δὲ ὅλα διόλου τὰ καλὰ τοῖς γράμμασιν ἐπετέθη τοῦ νόμου, θαυμάσωμεν τὸν νόμον, καὶ Θεοῦ νόμον ὁμολογήσωμεν· καὶ Πατρὶς ὁμιλίαν φήσωμεν· τούτους δὲ παραγραφώμεθα, κίβδη Ἔνια τῶν καλῶν σεσυληκώς. Aliqua honesta subripiens, ut turpia obtegeret. Id.

ADVERSUS MANICHMOS LIB. III. λον γνώμην καὶ παρακεχαραγμένην ἐσχηκότας. Οτι vero accusationem a lege transferamus, quorum μὲν οὖν οὐδὲ ἓν μόριον κακίας επεσπαρμένον ἔχει, οὐδὲ μόριον κακίας ἀφῃρηκώς, ἑτέρου ἐφείσατο· ἀλλὰ καθαρὸς μὲν ὁ νόμος καὶ ἅγιος, καὶ Θεοῦ νόμος, ὁ Παῦλος βοᾷ· ὥστε Ο μὲν νόμος ἅγιος, καὶ ἡ ἐντολὴ ἁγία, καὶ δικαία, καὶ ἀγαθή· καὶ, Οἴδαμεν γὰρ, ὅτι ὁ μὲν νόμος πνευματικός ἐστι· τὸ γὰρ ἅγιον, καὶ πνευματικὸν, καὶ ἀγαθὸν πάσης ἀτοπίας ἀπολέλυται, καὶ οὐδεμιᾷ ἀτοπία ἀνέχεται· σεμνύνεται ταῖς ἀρεταῖς, καὶ διαλέγεται τῷ Θεῷ· ἡ γὰρ πρὸς τὸν Θεὸν ὁμιλία ἄλλης μὲν τάξεως οὐκ ἀνέχεται, τῇ δὲ τοῦ Πνεύματος ῥυθμίζεται επιστασίᾳ· Πνεῦμα γὰρ ὁ Θεὸς, καὶ τοὺς προσκυνοῦντας αὐτὸν ἐν πνεύματι καὶ ἀληθείᾳ δεῖ προσκυνεῖν. Πνευματικὸς δὲ ὧν ὁ νόμος, τὴν πρὸς Θεὸν ὁμιλίαν παρασκευάζει· καὶ εἰ δύναται ὁ πνευματικὸς τὰ μὲν ἄλλα κρίναι, αὐτὸς δὲ ὑπ᾽ οὐδενὸς ἀνακρίνεται· πόσῳ μᾶλλον ὁ νόμος ὁ πνευματικός, αὐτὸς μὲν πάντων τῶν ἄλλων τοὺς λόγους ἀνακρίναι δύναται, αὐτὸς δὲ ὑπ᾽ οὐδενὸς ἀνακριθήσεται; et sententia adulterina et depravata est. Quod igitur nullam partem vitii lex habet inseminatam, neque partem abstulit aliam, et alii pepercit, sed potius pura est lex et sancta, et Dei lex; Paulus clamat: Lex quidem sancta, et mandatum sanctum et justum, et bonum ss ; et: Scimus enim, quod lex spiritualis est ss: quod enim sanctum est, et spirituale, et bonum, ab omni turpitudine liberatum est, nulla culpa in eo hæret, gloriaturque virtutibus, et cum Deo loquitur. Sermocinatio enim cum Deo non patitur, ut alterius ordinis sit, sed gubernatione Spiritus sancti temperatur; Deus enim spiritus est, et qui eum adorant, in spiritu et veritate oportet adorare ". Lex autem cum spiritualis sit, sermocinationem cum Deo parat; et si potest spiritualis alia quidem judicare, ipse autem a nemine judicatur: quanto magis lex spiritualis potest quidem aliorum omnium sermones judicare, ipsa vero a nemine judicabitur? Cap. IX. Lex omnem vitii speciem abstulit. Ὅτι δὲ καὶ πᾶν εἶδος κακίας ἀνεῖλε, καὶ οὐδὲ ἓν μόριον παρεῖδεν, ἀλλ' ἐπεξῆλθε πᾶν εἶδος κακίας ἀναιρῶν, ἀνακόπτων, δῆλον ἐκ τῶν περὶ τῆς κακίας δρων, τεσσάρων εἰδῶν ὄντων τῆς κακίας, ἀφροσύνης καὶ ἀκολασίας, καὶ δειλίας, καὶ ἀδικίας. Εἰ μέν τι φαυλον εἴη ὁ νόμος σεσιωπηρώς, ἀτελῆς ὁ νόμος· εἰ δὲ ἐπεξῆλθε καὶ ἐπεξεργάσατο, πᾶν εἶδος κακίας προαναιρῶν, εἰκότως ἡ κακία συστέλλεται ὑπὸ τοῦ νόμου, μηδὲ λείψανον ἔχειν συγκεχωρημένη. "Οπου γοῦν ἰσχύει νόμος, καὶ τῇ πειθοῖ τὰ νεῦρα δίδωσιν, οὐδὲ νοτίδα κακίας ἔστιν εὑρεῖν· ὅπου δὲ ἀτονεῖ, περιέρχεται ἡ πονηρία σκυλεύουσα καὶ κατανεμομένη ἐπ' ἐξουσίας βαδίζουσα, τῷ ἀφυλάκτῳ τῆς ψυχῆς τὴν ἐξουσίαν εὑραμένη. Βοᾷ γὰρ ὁ νόμος· Εἰ ὁ λαός μου ἤκουσέ μου, Ἰσραὴλ ταῖς ὁδοῖς μου εἰ ἐπορεύθη, ἐν τῷ μηδενὶ ἂν τοὺς ἐχθροὺς αὐτῶν ἐταπείνωσα· ὅτε γὰρ πείθει νόμος, ἄνευρα γίνεται τὰ κακὰ, χαμαὶ κείμενα, καὶ μηδὲ ἀντωπῆσαι τῇ ψυχῇ δυνάμενα. Εἰ γὰρ λύχνος τοῖς ποσί μου ὁ νόμος σου, καὶ φῶς ταῖς τρίβεις μου, πᾶν τὸ πρόσκομμα ἀνῄρηται, πεφωτισμένης καὶ διαυγοῦς τῆς καρδίας εὑρε θείσης· κἂν γὰρ τὴν νέαν ἐκείνην καὶ ἐλισθηρὰν ἔχει ἡλικίαν, φυλακὴν δὲ τῶν ῥημάτων τηρήσῃ, ἀδιάπτωτος διατελῶν βοήσεται· Ἐν τίνι κατορθώσει νεώτερος τὴν ὁδὸν αὐτοῦ; ἐν τῷ φυλάξασθαι τοὺς λόγους σου. Δύναμιν δὲ τοῦ μηδέποτε σφάλλεσθαι πορισάμενος ἑαυτῷ, τῷ κρύπτειν τὰς τοῦ νόμου μα θήσεις ἐν τῇ διανοίᾳ, φησίν· Ἐν τῇ καρδίᾳ μου Έκρυψα τὰ λόγια σου, ὅπως ἂν μὴ ἁμάρτω σοι. Καὶ οὕτω τὸν νόμον ἀντὶ φρουροῦ καὶ φύλακος θέ μενος, συνήσει πῶς ἔκαστον τῶν εἰδώλων τῆς κακίας ὁ νόμος ἀπελαύνει· ἀπελαύνων μὲν τὴν ἀφροσύνην, διὰ τοῦ λέγοντος γράμματος· Μὴ γίνεσθε ὡς ἱππος καὶ ἡμίονος, οἷς οὐκ ἔστι σύνεσις· ἐξοστρακίss ibid. 14. ** Joan. 1v, 24. ss ibid. 11. 39 Psul. XXXI, 9. s Rom. vi, 12. Quod autem omnem speciem vitii sustulit, et nullam partem prætermisit aut neglexit, sed potius omne genus vitii vindicavit, tollens et exscindens illud; constat ex legibus ac regulis de vitio cons stitutis, cujus sunt species quatuor, imprudentia, intemperantia, timiditas, et injustitia. Si quid autem pravi lex reticuisset, imperfecta esset lex: sin vero ut omnes species nequitiæ præcideret, eas vindicavit et retractavit: sequitur vitium a lege coerceri et reprimi, quæ neque reliquias ejus patitur. Ubi igitur valet et viget lex, el suasioni nervos adhibet, ibi neque humor vitii reperitur: ubi autem debilitatur, obambulat nequitia compilans et depascens, licenter gradiens, et licentiam nacta propter custodiam animæ neglectam. Clamat enim lex Si populus meus audisset me, Israel in viis meis si ambulasset, pro nihilo inimicos ejus humiliassem **. Cum enim lex persuadet, nervos amittunt vitia humi jacentia, quæ nec animam ex adverso intueri possunt. Si enim lucerna pedibus meis lex tua, et lumen semilis meis ", omnis offensio sublata est, illuminato corde et splendente; etsi enim quis ætate illa adolescentiæ lubrica sit, custodiam tamen verborum conservet perseverans erectus, clamabit: In quo corrigil adolescentior viam suam? in custodiendo sermones tuos 57. David comparatis sibi viribus ad non labendum, abdendo in mente disciplinas legis aiebat: In corde meo abscondi eloquia tua, ut non peccem tibi s8 Atque ita qui legem pro custode adhibuerit, intelligit, quomodo lex singulas species vitii abigit et ejicit. Imprudentiam quidem per Scripturam, quæ ait: Nolite feri sicut equus et mulus, quibus nou est intellectus ". Timiditatem vero per Scripturam, 68 Psal. Lxxx, 14. ss Psal. cxvili, 105. 87 ibid. 9.

' que dicit: se tumueris, cum homo s: ne timeas probrum peratione eorum ne vincuris et time Deum el valebis; propter ipsum autem ne alium timeus. Timiditate hic ejecta et extrusa, et robore imposito ac fortitudine imnissa, lex clamat: Justus tanquam leo confdit ", qui non timnet neque horret jumentum. Duabus partibus vitii sublatis, imprudentia et tiniditate, simul tollit intemperantiam,inquiens: Non fornicaberis, non mœchaberis ". Ubi cohibentur perturbationes, frenum temperantiæ in mente reperitur; ac tribus exstinctis, exstinguit eliam injustitiam: Non facies tibi pondera parva et magna; pondera justa et æqualia sint tibi 63. dives facius fuerit ζων δὲ τὴν δειλίαν διὰ τοῦ λέγοντος λογίωυ· Μὴ hominum, et vitu- φοβοῦ, ὅταν πλουτήσῃ ἄνθρωπος, μὴ φοβοῦ ἐνειδισμὸν ἀνθρώπων, καὶ τῷ φαυλισμῷ αὐτῶν μὴ ἡττῶ· καὶ φοβοῦ τὸν Θεὸν, καὶ ἰσχύσεις· πλην αὐτοῦ μὴ φοβοῦ ἄλλον. Ενταῦθα γὰρ τὴν δειλίαν ἀποσεισάμενος, καὶ τὴν ῥώμην ἐνθεὶς, καὶ τὴν ἀνδρείαν ἐμβαλών, βοᾷ· Δίκαιος ὡς λέων πέποιθεν, ὡς οὐ φοβεῖται, οὐδὲ καταπτήσει κτήνος. Καὶ τὰ δύο είδη τῆς κακίας ἀνῃρηκώς, ἀφροσύνην τε καὶ δειλίαν, συναναιρεῖ καὶ τὴν ἀκολασίαν, λέγων· Οὐ πορνεύσεις, οὐ μοιχεύσεις. Οπου τὰ πάθη συ στέλλεται, χαλινός σωφροσύνης ἐν τῇ διανοίᾳ εὐρίσκεται· καὶ τῶν τριῶν συνανῃρημένων, ἀναιρεῖ καὶ τὴν ἀδικίαν· Οὐ ποιήσεις σεαυτῷ σταθμία μικρό καὶ μεγάλα· σταθμία δίκαια καὶ ἴσα ἔστωσάν σοι. Καὶ οὕτω, τῶν τῆς κακίας ἀνῃρημένων, ἡ πονηρία λέλυται, μηκέτι ἐμβατεῦσαι τῇ διανοίᾳ δυνα μένη. Ποῖα οὖν ἤδη ἀτοπίας οὐκ ἀνῄρησεν ὁ νόμος; ποῖα μέρη ἡδονῆς οὐ λέλυκε; ποίας δειλίας, ποίας ἀφροσύνας οὐκ ἐπὶ τοσοῦτον ἐπεξῆλθε τὴν ἡδονὴν ἀναιρῶν, ὡς καὶ τῶν ὀμμάτων ἐπιμελήσασθαι, καὶ τῆς ἀκοῆς μὴ φείσασθαι, καὶ τῆς γλώσσης μὴ ἡμε ληκέναι; Εθέμην γὰρ τοῖς ὀφθαλμοῖς μου φυλα κὴν, καὶ οὐ μὴ συνήσω ἐπὶ παρθένον. Ὁ ἅγιος μέχρι τῶν ὀμμάτων φθάνει· ἵνα μὴ γαργαλίζουσα τὴν ψυχὴν ἡδονὴ εἰς σκελισμὸν τῆς ἐπιθυμίας αν αγάγῃ. Ετερος τῶν ἁγίων ἐβόα· Μὴ περιβλέπῃς κάλλος ἀλλότριον, ἵνα μὴ ἡδονὴ, μηδὲ τὰ πρό θυμα τῆς ψυχῆς λαβοῦσα, ἐλπίδα τῆς εἰσόδου Atque ita singulis partibus nequitiæ deletis, soluta est nequitia, quæ non potest amplius obambulare in mente. Quas igitur vitii species non sustulit lei? quas partes voluptatis non destruxit? quas timiditates, quas imprudentias non usque adeo vindicavit tollens voluptatem, ut etiam curam oculorum habuerit, auditioni non pepercerit, et linguam non neglexerit? Posui enim oculis meis custodiam, et non intelligam super virginem ". Sanctus usque ad curam oculorum procedit, ne voluptas animam titillans, eam ad concupiscendum adducat. Alius sanctus clamabat: Ne circumspicias pulchritudinem alienam, ne voluptas cum vestibulum animæ ceperit, spem ingressus concipiat, quinimo a januis repulsa insidias suas desperet s. Progrediens au- λαμβάνῃ· ἀλλὰ καὶ τῶν θυρῶν ἀπελαθεῖσα ἀνέλ tem ad aures et ad linguas, vigiles et custodes membris praefecit, non cedens loco suo, quin potius clamat: Pone, Domine, custodiam ori meo 68; ne sermo turpis sine utilitate emissus, invitamnentum voluptatis turpia loquenti adjungat. flabens præterea curam lumborum, prædicavit, ne mens huc et illuc agitata vincta esset. Præcepit enim: Sic comedetis pascha, lumbi vestri erunt præcincti“: ne si membra habeant discincta, facili motu prehendere possimus; rursus vero in sic præcinctis optimum ordinem ad res gerendas et ad negotia reperiamus. Ad hunc modum partibus voluptatis sublatis, in species vitiorum partis ratione præditæ, et in species injustitiæ invasit. Si enim tollere quæ sunt alterius, et per vim tollere et invito domino, injustitia est; et tollentem quæ aliena sunt, dare ea meretricibus, vel luxuriose consumere, species injustitia est: injustus est, qui honorem Deo eripiens, lignis et dæmonibus eum adhibet, et honorem Dei consumit, et in mente luxuriosus est. Nec enim ita luxuriose vivit, qui opes consumit, ut est injustus, qui magnas et affluentes divitias honoris Dei ex animo delet: quandiu enim divitiæ cognitio1. Psal. XLVIii, 17. πιστον τὴν ἐπιβουλὴν ἔχῃ. Φθάνων δὲ ἐπὶ τὰς ἀκοὰς καὶ εἰς τὰς γλώττας, φρουροὺς καὶ φύλακας καὶ τοῖς μέλεσιν ἐπέθηκε, τόπον ἴδιον μὴ διδούς, ἀλλ' ἐβόα· Θου, Κύριε, φυλακὴν τῷ στόματί μου ἵνα μηδὲ ἄτοπος λόγος δίχα τοῦ ὠφελίμου προεξελθὼν ἡδονῆς δέλεαρ τῷ τὰ αἰσχρὰ φθεγγομένῳ προ ξενήσῃ. Επιμελόμενος δὲ καὶ τῆς ὀσφύος, τοῦ μὴ ὧδε κἀκεῖ σεισθεῖσαν τὴν διάνοιαν δεσμίαν εἶναι, προενοήσατο παραγγέλλων· Οὕτω φάγεσθε τὸ πά σχα, αἱ ὀσφύες ὑμῶν περιεζωσμέναι· ἵνα μηδὲ τὰ μέλη ἄζωστα ἔχοντες τῇ ῥᾳδίᾳ κινήσει κατεπι· χειρήσωμεν, ἀλλ᾽ οὕτω διεζωσμένοι τάξιν τὴν πρὸς τὰ πράγματα ἀρίστην εὑρώμεθα. Καὶ οὕτω τῶν εἰδῶν τῆς ἡδονῆς προανῃρημένων, ἐπεξῆλθε καὶ κατὰ τῶν εἰδῶν τῆς διανοίας, καὶ κατὰ τῶν εἰδῶν τῆς ἀδικίας. Εἰ γὰρ τὸ τὰ ἑτέρου λαβεῖν, καὶ βίμ λαβεῖν, καὶ ἄκοντος λαβεῖν, ἀδικία ἐστί· καὶ τὸν λαβόντα τὰ ἑτέρου ἢ ἑταίραις διδόναι, ἢ ἀσώ τως καταδαπανῆσαι, εἶδός ἐστιν ἀδικίας· ἄδικος ὁ τὴν τιμὴν τοῦ Θεοῦ ἀφαιρῶν, ξύλοις δὲ καὶ δαίμοσιν αὐτὴν ἀποδιδοὺς, καὶ καταδαπανῶν τὴν τιμὴν, καὶ ἀσωτευόμενος ἐν τῇ διανοίᾳ. Οὐδὲ γὰρ οὕτως ἄσωτος ὁ καταδαπανῶν τὴν οὐσίαν, ὡς ἄδικος ὁ τὴν μεγάλην περιουσίαν, τὴν τιμὴν τοῦ Θεοῦ ἀπὸ τῆς διανοίας ἐξαφανίζων· ἐφ' ὅσον γὰρ συνέστηκεν ή περιουσία Prov. XXVIII, 1. 63 Exod. xx, 14, 6. Eccli. 15, 8, 9. 66 Psal. cxL, 3. 67 Exod. xi, 11. 6 Levit. xix, 35, 36 Job XXXI,

ADVERSUS MANICH EOS LIB. 111. τῆς γνώσεως τῇ ψυχῇ, ἡ πρὸς τὸν Θεὸν διάθεσις tis Dei in animo permanent, respondet in ea chariἀποδίδοται. Ὅταν δὲ πᾶσα καταπονηθῇ καὶ καταν αλωθῇ καὶ πτωχεύσῃ, τότε λοιπὸν τὴν ἐκείνου τιμήν εἰς ξύλα καὶ τέχνην καταφέρει. Διὰ τοῦτο καὶ ὁ Απόστολος τὴν ἀδικίαν δεισιδαιμονίαν ἐπιστάμενος, ἔλεγε· Καὶ τὴν πλεονεξίαν, ἥτις ἐστὶν εἰδωλολα τρεία. Ἐπεὶ οὖν τῆς ἀδικίας τὸ χαλεπώτατόν ἐστι μέρος ἡ εἰς Θεὸν ἄγνοια, βραχυτέρα δέ ἐστιν ἡ εἰς ἀνθρω τοὺς πλημμέλεια· καὶ εἰς δύο διαιρεῖται ἡ ἀδικία, εἰς τε τὴν εἰς θεὸν ἄγνοιαν καὶ τὴν εἰς ἀνθρώπους πλημμέλειαν· γραφόμενο; ὁ νόμος ἀμφοτέρων ήρξατο. Καὶ πρῶτον μὲν βοᾷ· Οὐ ποιήσεις σεαυτῷ είδωλα, παντὸς ὁμοίωμα· ἵνα μὴ, τὴν τοῦ πεποιη κότος τιμὴν κατασωτευόμενος, πᾶσαν ἄρδην διαφθείρῃς· ἐχαλέπαινε δὲ εἰκότως καὶ περὶ τοῦ λαοῦ, ὅτε μοσχοποιήσας ἐβόα· Οὗτοι οἱ θεοί σου, Ἰσραὴλ, οἵτινες ἐξήγαγόν σε ἐκ τῆς Αἰγύπτου. Ἐπειδὴ γὰρ τὰς τοῦ εὐεργέτου δωρεάς τῷ μὴ δυναμένῳ κι νηθῆναι προσαπένειμαν, καὶ ἦν ἀδικία χαλεπωτάτη, τὴν περιουσίαν τῆς εὐεργεσίας τοῦ πεποιηκότος τέχνῃ καὶ γλύμματι ἀποδιδόναι· καὶ ἡ ἀλήθεια κει κίνηται, καὶ ὁ νόμος γέγραπται, καὶ ἡ ἀδικία κεκώλυται, καὶ ὁ μανθάνων ἐπαιδεύετο. Καὶ οὕτω τοῦ θυμοῦ τῆς ἀδικίας προαναιρουμένου, καὶ τὴν πρὸς ἄνθρωπον ἀδικίαν συνανεῖλε. Καὶ πρῶτα μὲν ἔρωτα χρημάτων ἐγγενέσθαι τῇ ψυχῇ οὐ βεβούληται· ἐπεὶ ἔρως χρημάτων τίκτει τὰς ἀδικίας, καὶ ἡ πρὸς τὰ χρήματα ἐπιθυμία γεννᾷ τὰς πλεονεξίας. Ἡ γὰρ ῥίζα τῶν κακῶν ἐστιν ἡ φιλο αργυρία· ἔσονται δὲ κλάδοι καὶ κλῶνες τῆς φιλοχρηματίας, αἱ ἀδικίαι, αἱ πλεονεξίαι· καὶ ἐπειδὴ ἀπὸ φιλοχρηματίας ἄρχεται ἡ πλεονεξία, καὶ ἀδικία προκαταλαμβάνει, προαναιρεί, προαπαγγέλλει Πλούτος ἐὰν ῥέῃ, μὴ προστίθεσθε καρδίαν· ἵνα μὴ τῷ ρεύματι τῶν χρημάτων συρρέουσαν τὴν διάνοιαν τῷ ρευστῷ χρήματι λαμβάνῃ. Εἰ γὰρ ῥεῖ τὰ χρήματα, καὶ στάσιν οὐκ ἔχει, εἰκότως ἀνθίσταται ἡ γνώμη, τὴν οἰκείαν στάσιν τῷ ῥευστῷ χρήματι μή διαφθεί ρουσα· καὶ ἐπειδή, πὴ μὲν ἡ φιλοχρηματία λυπεῖ, πὴ δὲ ἡ φιλοδοξία συλῶσα τὴν διάνοιαν, τῷ νέῳ καὶ ἀνθηρῷ τῆς δόξης ἐσχεδίασε καὶ τοῦτο τὸ πάθος· ΕΙδον τὸν ἀσεβῆ ἐπαιρόμενον καὶ ὑπερυψούμενον ὡς τὰς κέδρους τοῦ Λιβάνου· καὶ παρῆλθον, καὶ ἰδοὺ οὐκ ἦν· ἵνα μηδεμιᾷ ἀκμῇ ῥᾳδίως μαραινο μένῃ ὑπηγμένη ἡ διάνοια τὸ ἑαυτῆς μέγεθος πιπρά σκῇ· ἀλλ' ὑπερκύπτουσα ταῦτα τοῦ ἔρωτος τῆς ἀλη θείας ἔχηται. Καὶ διὰ τοῦτο τὴν συμμετρίαν τιμᾷ, καὶ τὴν ἀδικίαν ἐξωθεῖ· καὶ τὰ θεία οἰκητήρια απο δίδωσι τοῖς τὴν συμμετρίαν τετηρηκόσιν. tas erga Deum. Cum autem omnes divitiæ dilapsæ el consumptæ sunt, et ad inopiam redacta est anima; relinquitur tunc, ut honorem Dei lignis et arti pictoris et sculptoris deferat. Unde Apostolus, cum sciret ipsam injustitiam esse culturam falsæ religionis, dixit: Εt avaritiam, quæ est idolorum servie tus Ergo quia teterrima pars injustitiæ est ignorantia in Deum, levius autem est delictum in homines; et in partes duas dividitur injustitia, in ignorantiam in Deum, et in delictum in homines: ab utrisque principium sumpsit lex scripta. Ac primum quidem clamat: Non facies tibi idoli ullius similitudinem '; ne scilicet si in honorem ejus qui te fecit, luxuriosus sis, totum honorem Dei funditus labefacias. Iratus est autem populo juste, cum facto vitulo clamabat: Hi sunt dii tui, Israel, qui te eduxerunt ex terra Ægypti 1. Etenim quia dona Dei illi assignabant et attribuebant, qui movere se nen poterat, eratque flagitiosissima injustitia divitias beneficiorum sui auctoris arti et sculpturæ attribuere: idcirco veritas excitata, et lex scripta, et injustitia velita est, et qui discebat, erudiebatur. Atque ita sublatɔ prius injustitia, quæ iramı Dei provocavit, injustitiam quoque in hominem sustulit. Ac primum quidem noluit, ut amor divitiarum in anima insideret; quoniam amor divitiarum parit injustitias, et cupiditas habendi divitias generat avaritiam. Radix enim malorum est cupiditas divitiarum; erunt autem rami et surculi cupiditatis pecuniarum, injustitia et avaritia: et quoniam cupiditate pecuniarum incipit avaritia et injustitia, preoccupat lex, prius tollit, prius denuntiat: Dim citiæ si affluant, nolite cur apponere 11: ne divitiæ mentem cum fluxu divitiarum confluentem, fluxis divitiis capiant. Si enim opes flaunt, et non stant merito resistit mens, quæ statum suum fluxis divitiis non violat; et quia tum avaritia molesta est, tum cupiditas gloriæ cujus flos in anima prædatur, erudivit, inquiens: Vidi impium superexaltatum, et elevatum sicut cedros Libani: transivi, et ecce non erat ". Ut mens nulli gloriæ quamlibet magnæ facile flaccescenti magnitudinem suam illecta vendat; quin potius supra hæc omnia se erigens amore, veritatis teneatur. Idcirco moderationem honorat, et injustitiam expellit, et divina loca ad habitandum rependit et assignat iis, qui modestiam servaverunt. Sic autem clamat: Domine, quis habitabit in ιαbernaculo tuo, et in monte sancto tuo? Qui ingreditur sine macula, et operatur justitiam: qui loquitur veritatem in corde suo 73 ; ut oni specie avaritia: Καὶ οὕτως βοᾷ· Κύριε, τίς παροικήσει ἐν τῷ σκηνώματί σου; ἢ τίς κατασκηνώσει ἐν ὄρει ἁγίῳ σου; Πορευόμενος ἄμωμος, καὶ ἐργαζόμενος δικαιοσύνην· λαλῶν ἀλήθειαν ἐν καρδίᾳ αὐτοῦ· ἵνα, πᾶν εἶδος φιλοχρηματίας ἐξορίσας, τόπον τῇ relegata, locum injustitiæ non relinquat: atque ita • Ephes. v. 1ª Psal. xiv, 1-3. Exod. xx, 4. 70 Exod. XXXII, 3. 11 Psal. Lx1, 11. 74 Psal. xxxv., 33, 56.

omnem speciem injustitiæ sustulit lex. ideirco qui ἀδικίᾳ μὴ παρέχῃ· καὶ οὕτω πᾶν εἶδος ἐπεξελθὼν secundum legem loquitur, pro veritate loquitur. Idcirco qui sunt operarii veritatis, non excandescunt, cum les adversus vitium loquitur. Loquebatur aliquando Dominus adversus avaritiam; exasperabantur Judæi, et moleste ferebant: amor enim divitiarum asperos et duros eos adversus 10quentem efficiebat. Ita profecto est, cum pædago gus cum puero ignavo et pigro disserit, odio habetur ab eo quem instruit. Omnis enim qui motus adolescentiæ a ratione aversos exscindit, in odio est propter amorem voluptatum: ob hanc causam lex in odium venit hæreticis. Quia contra perturbationes tendebat, contra peccata ambulabat, contra adamata disserebat, rem æquo animo non tulerunt. ἀνεῖλεν ὁ νόμος. Διὰ τοῦτο ὁ κατὰ νόμον φθεγγόμεν νος ὑπὲρ ἀληθείας φθέγγεται· διὰ τοῦτο οἱ τῆς ἀλη θείας εργάται οὐκ ἀγανακτοῦσι τῷ νόμῳ κατὰ κακίας φθεγγομένῳ. Ελάλει ποτὲ κατὰ φιλοχρηματίας ὁ Σωτήρ· ἐτραχύνοντο οἱ Ἰουδαῖοι· ἡ γὰρ φιλία των χρημάτων τραχύτητα κατὰ τοῦ λέγοντος εἰργάζετο. Αμέλει ὅταν παιδαγωγός βαθύμῳ παιδὶ περὶ ῥαθυ μίας διαλέγηται, μισεῖται παρὰ τοῦ παιδαγωγουμε νου· πᾶς γὰρ ὁ τῆς νέας ἡλικίας τὸ πάθος ἐκκόπτων μισεῖται διὰ τὴν φιλίαν τῶν ἡδονῶν· διὰ τοῦτο με μίσηται παρὰ τῶν αἱρεσιωτῶν ὁ νόμος. Ἐπεὶ κατά τῶν παθῶν ἐχώρει, κατὰ τῶν ἁμαρτημάτων εβάδιζε, κατὰ τῶν φιλουμένων διελέγετο· οὐκ ἤνεγκαν τὸ πράγμα. CAP. X. Omnem speciem virtutis lex exponit: prudentiam, pudicitiam, fortitudinem, justitiam. Ut autem sermo et disputatio nostra amplissima sit, et scelus hæresis que injuste ad legem vituperandam se contulit, appareat non solum quod omnes species et formas vitii sustulit, dicamus, sed reddamus insuper sermonem, quod omnem speciem virtutis lex enarrat et exponit. Si enim omnia vitia lex sustulisset, non autem omnes virtutes inseruisset, manca esset lex, relicta virtutum exstructione; quæ quidem omnia vitia cum relegasset, non jam omnes virtutes animæ despondisset. Sin vero in disputatione nostra apparent apud legein et prophetas omnes virtutes positæ, annon oportet legem Dei admirari et amplecti? Cum enim sint quatuor virtutes, prudentia, temperantia, fortitudo et justitia: omnes virtutes apud legem cernuntur. Unde qui vult esse temperatus, habet in lege disciplinas: qui studet ut sit prudens, adhibitis subsidiis legis, præclare se in rebus geret: qui vult esse fortis, instruat se præceptis legis: qui vult justitiam assequi, pondus justitiæ teneat, et nihil inæquale faciet, faciens omnia ad perpendiculum justitiæ et qui factus est particeps prudentiæ, dicat: Dominus docuit me sapientiam, et prudentia hominis non est in me; ut hac ficta et errante ejecta et repudiata, optimam et divinam ampleclatur. Pudicitiæ vero exempla infinita reperiet, qui legendo quæret, ut exempla pudicitiæ exprimat, et antiqua exempla ad firmamentum et robur castitatis complectatur: ut illius adolescentis in ipso flore ætatis, qui fuit a fratribus venditus et ab Ægyptio emptus; qui libertatem corporis mutavit, libertaten vero animæ immutabilem conservavit; qui exuit pallium, ne pudicitia exueretur; cui vis quidem pallium abstulit, necessitas vero non eripuit castitatem; qui maluit afligi, quam in morhum voluptatis incidere; maluit esse in vinculis, quam capi voluptate; qui invidiam turpi actioni preposuit; qui existimari, et non esse voluit:me. gius enim judicavit, haberi turpis, quam esse t Ινα δὲ ἔτι μεγαλοπρεπέστατοι γένωντας ἡμῖν οἱ λόγοι, καὶ φανῇ ἡ τῶν αἱρέσεων ἀτοπία, κατὰ τοῦ νόμου ἀδίκως βεβαδικυία, μὴ μόνον ὅτι πᾶν εἶδος κακίας ἀνεῖλεν ὁ νόμος, προσγράφωμεν τῷ λόγῳ· ἀλλ' ὅτι καὶ πᾶν εἶδος ἀρετῆς ὑφηγεῖται καὶ ἐξηγεῖ ται, προσαποδῶμεν τῇ ὁμιλίᾳ. Εἰ μὲν γὰρ τὰς και κίας πάσας ἀνεῖλεν ὁ νόμος, οὐ πάσας δὲ τὰς ἀρετὰς ἐνέθηκεν, ἐνέλιπεν ὁ νόμος, λειπόμενος τὴν τῶν ἀρε τῶν κατασκευήν· καὶ τὰς μὲν κακίας πάσας ἐξορί σας, μηκέτι δὲ τὰς ἀρετὰς πάσας τῇ ψυχῇ μνηστευό μενος. Ἐὰν δὲ παρὰ τοῦ λόγου φανῇ, ὅτι παρὰ τῷ νόμῳ καὶ τοῖς προφήταις πᾶσαι κεῖνται αἱ ἀρεται, πῶς οὐ θαυμάζειν δεῖ καὶ ἀποδέχεσθαι τὸν τοῦ Θεοῦ νόμον; Τεττάρων γὰρ οὐσῶν ἀρετῶν, φρονήσεως, των φροσύνης, ἀνδρείας καὶ δικαιοσύνης, ὅλαι παρὰ τῷ νόμῳ φαίνονται αἱ ἀρεταί. Διὰ τοῦτο ὁ βουλόμενος εἶναι σώφρων ἔχει τὰ μαθήματα· ὁ σπεύδων εἶναι φρόνιμος, τὰς ἀφορμὰς τοῦ νόμου λαβὼν, ἀριστεύσει ἐν τῷ πράγματι· ὁ βουλόμενος εἶναι ἀνδρεῖος ἀλει φέσθω ταῖς παραγγελίαις· ὁ σπουδάζων δικαιοσύνης άψασθαι τὸ σταθμίον τῆς δικαιοσύνης κρατείτω, καὶ οὐδὲν ἄνισον πράξει, σταθμῷ δικαιοσύνης τὰ πάντα πράττων· καὶ φρονήσεως μὲν ἐν μεθέξει γιγνόμενος, λεγέτω· Ὁ Θεὸς ἐδίδαξέ με σοφίαν, καὶ φρόνησις ἀνθρώπων οὐκ ἔστιν ἐν ἐμοί· ἵνα, τὴν πεπλασμένην ταύτην καὶ πεπλανημένην ἐξωθήσας, τὴν ἀρίστην καὶ θείαν ἀσπάσηται. Σωφροσύνης δὲ ὑποδείγματα μυρία εὑρήσει ζητῶν ὁ ἀναγινώσκων, τὰ ὑποδείγματα ἐκτυπῶν, καὶ ἄλειμ μα σωφροσύνης τὰ παλαιὰ ὑποδείγματα δεχόμενος τὸν νεανίαν ἐκεῖνον τὸν ἀκμαῖον, τὸν ἀπὸ τῶν ἀδελ φῶν δεδομένον, καὶ ἀπὸ τοῦ Αἰγυπτίου ἑωνημένον, τὸν τὴν ἐλευθερίαν τῆς ψυχῆς διετήρησε διατετηρη κάτα· τὸν ἀποδυσάμενον τὰ ἱμάτια, ἵνα μὴ τὴν σω φροσύνην ἀποδύσηται· τὸν βίᾳ μὲν τὰ ἱμάτια ἀφαι ρεθέντα, ἐξ ἀνάγκης δὲ σωφροσύνης μὴ ἀποσπασθέν τα· τὸν παθεῖν ἑλόμενον, ἵνα μὴ τῷ πάθει τῆς ἡδο νῆς πέσῃ· τὸν ἀντὶ πάθους τῆς ἡδονῆς ἐν τάξει τῶν δεσμίων γεγονότα· τὸν ἑλόμενον δεσμώτην εἶναι, νὰ μὴ δέσμιος τῆς ἡδονῆς εὐρεθῇ· τὸν φθόνον τῆς αἰσχρᾶς πράξεως προκρίναντα τὸν νομισθῆναι ὁ μὴ ἦν

ADVERSUS MANICHEOS LIB. III. βουληθέντα· κάλλιον γὰρ ἐλογίσατο τὸ νομισθῆναι latere: si enim esset et lateret, metuebat testem αἰσχρὸν, ἢ εἶναι καὶ λανθάνειν· γινόμενος γὰρ καὶ λανθάνων, ἐδεδίει μάρτυρα τὸν Θεόν· νομισθεὶς δὲ, ἠρκεῖτο τῷ ἐπόπτῃ μαρτυροῦντι τοῖς γιγνομένοις. Καὶ τῆς μὲν σωφροσύνης ὑπόδειγμα τοῦτο. Τῆς δὲ ἀνδρείας πολλὰ μὲν καὶ ἄλλα, ἱκανὸν δὲ τὸ τῆς Ιουδίθ, ὅτι γύναιον ἦν, καὶ ἀσθενὲς ἦν, καὶ ἄτολμον ἦν, ἐπεὶ γύναιον ἦν. Εὐτολμον δὲ καὶ ἀνδρεῖον, ἐπεὶ πιστὸν ἦν· ὅτι τὰ ἀδύνατα ταῖς προσδο κίαις τῶν ἀνθρώπων δυνατὰ τῇ ἀνδρείᾳ ἀποδέδωκεν ὅτι τὰ ἀπροσδόκητα εἰς πίστιν καὶ ἐλπίδα ἤγαγεν ἀνδρεία πίστει κεκερκυῖα· τὰ γὰρ τειχία ἀνεῴγον το, καὶ ἐξῄει ἡ νεάνις· καὶ μετὰ παιδίσκης μόνης ἐξῄε:, οὐ τὸ ὕποπτον τοῦ κάλλους δειλιῶσα, οὐ τὰ ξίφη εὐλαβουμένη, οὐ φοβηθεῖσα μὴ λαγνεύσῃ, μή βίᾳ ἀκολασίαν ὑπομείνῃ· μὴ δειλιῶσα μή τι ἀπὸ ξίφους ἐξαπίναιον πάθῃ· ἀλλὰ τὸ μὲν φοβερὸν τοῦ ξε φους τῇ ἀνδρείᾳ νικῶτα, τὸ δὲ κάλλος τῷ Θεῷ παρα τιθεμένη· ἀξιόπιστον γὰρ τὸν Θεὸν φύλακα ἡγεῖτο του κάλλους· φρύγανα δὲ καὶ πάπυρον τὰ ξίφη ἐλογίζετο, πεπατηκυία τῷ φρονήματι τῆς ἀνδρείας τὴν δειλίαν· καὶ παρῆλθεν ἡ γυνή, καὶ τολμηρὸν οὐκ ἐκρίθη. Οὐδὲ τραχύτητος Έγκλημα ὑπέμεινεν· οὔτε γὰρ ἀτελῆ τὰ κριθέντα, ἵνα τραχύτητος έγκληθῇ· πεπεραίωκε τὰ βεβουλευμένα· εἰς πέρας ἤχθη τὰ ἐσκεμμένα. Διὰ τοῦτο θαυμάζεται, ὅτι φρόνησιν ἀνδρείᾳ ἔμιξεν· ὅτι ὅσα ἐβουλεύσατο, εἰς πέρας ἠγάγετο. Deum; sin vero haberetur, contentus erat teste facta inspectante. Atque pudicitia quidem hoc sit exemplum. Fortitudinis vero multa quidem sunt alia, satis vero nunc sit illud Judith, quæ muliercula erat, et infirma erat, et non audax erat, quia muliercula erat. Audax tamen fuit et fortis, quia credibile ei fuit, quæ exspectatione hominum fieri non possunt, posse fortitudine; quæ cum fide mnista ac temperata, ad fidem et spem adduxit insperata: muri enim aperti sunt, et exivit adolescentula, et cum sola ancilla exivit, non formidans quod erat in pulchritudine suspectum; non metuens gladios, non timens ne in libidine esset, ne vis inferretur pudicitiæ; non formidans ne quid repentinum ex gladio accideret quin potius terrorem gladii fortitudine vincens, formesitatem vero Deo commendans. Deum enim custodem pulchritudinis dignum cui fideret, existimabat esse; gladios vero sarmenta et papyrum ducebat, animi fortitudine formidinem superans: transivit mulier, et non est judicatum temerarium, quod ausa est. Non fuit in ea criminatio duritiæ; nec enim imperfecta fuerunt, quæ fuerant judicata et decreta, ut duritia accusetur: perfecit ea, de quibus deliberatum fuerat ad finem perducta sunt considerata. Idcirco in admiratione est, quia prudentiam fortitudini admlscuit, quia omne consilium cœptum ad-exitum perduxit. Καὶ τῆς ἀνδρείας ταύτης ὑπόδειγμα λαβόντες, καὶ τῆς δικαιοσύνης ληψόμεθα. Ὅταν ἀμύνηται μὲν ᾿Αβραάμ, καὶ ὑπερμαχήσηται τῶν ἀδικουμένων, καὶ βοηθήσας ἀκούσῃ παρὰ τῶν ἐλευθερωθέντων· Λάβε τὴν ἵππον καὶ πάντα σεαυτῷ· καὶ ταῦτα ἀκούων, μὴ πρὸς τὸν χρηματισμὸν βλέπων, ἀλλὰ πρὸς τὸ δίκαιον ἀτενίζων, καὶ συγγινώσκων, ὅτι δωρεάν ἔλαβε, καὶ πως πωλῆσαι τὴν δωρεάν οὐκ ὀφείλει, ὅτι χάρισμα πιπράσκεσθαι οὐκ ἀνέχεται· ὅτι ἄδικοι οἱ τὰς δωρεάς ἀποδεδομένοι εἰσίν· ὅτι οὐ δικαίως τὰ ὤνια καὶ τὰς εὐεργεσίας πωλεῖ τις. Ιμάτιον καὶ κειμήλιον ἐπ' ἀγο ρᾶς πιπρασκέσθω· ἄπρατος δὲ ἡ εὐεργεσία μενέτω τῷ μεγαλοψύχῳ τῆς διανοίας, προῖκας τῷ δεομένῳ διδομένη. Καὶ τοιοῦτον ἔχον μὲν τῆς διανοίας ὑπό δειγμα, ὅτι τὰς δωρεὰς καὶ τὰς εὐεργεσίας μεγάλου χρήματος πιπράσκεσθαι οὐ δεῖ, ἀλλὰ τηρεῖν τὴν ἑκά στον τιμήν, μὴ προδιαφθειρόμενον τῇ δόσει τῶν χρημάτων. CAP. XI. Concordantia Καὶ ταῦτα μὲν οὕτως ἐπεξελθόντες, κατεσκευάσαμεν· ὅτι πάντα ἐν νόμῳ κεῖται, καὶ κακίας ἀναίρε οις, καὶ ἀρετῆς κατόρθωσις· καὶ τούτων ὄντων ἱκανῶν πρὸς ἐντροπὴν καὶ δυσώπησιν, καί τε τὸ ὅμοιον ἀποδίδομεν· εἰ γὰρ μηδὲν εἶχεν ὁ νόμος ἴσον τοῦ Εὐαγγελίου, τοῦ ἀνομοίου ἡ κατηγορία ἦν· εἰ δὲ ὁμοιότης ἐστὶ, τί ἐπὶ τῆς ὁμοιότητος διαφερόμεθα, τῆς ὁμοιότητος διαφέρεσθαι μὴ ἀνεχομένης; Βοᾷ ὁ Hoc fortitudinis exemplo sumpto, justitiæ etiam exemplum sumamus. Cum Abraham injuria affectos ulciscens pro eis pugnavit, et cum post auxilium allatum audiret à liberatis: Accipe tibi equitatum et omnia; non in quæstum aspexit, sed justitiam attendit; quomodo conscius se gratis cepisse, non debebat vendere donum: quia gratia non {patitur ut venumdetur; siquidem injusti sunt, qui dona vendunt; et non juste quis venalia et beneficia venumdat. Vestis et res pretiosa vendatur in foro: beneficium vero, ne habeatur vendibile, quod magno animo gratis indigenti dari debet. Tale exemplum habemus, dona et beneficia non oportere multa pecunia vendere, sed servare quemque honorem suum, et non prius decunia corrumpi. legis et Evangelii. Atque hæc quiaem hactenus persecuti, probavimus utrumque esse in lege, et vitii exstirpationem, et virtutis officium atque exercitationem; atque hæc quidem satis esse, ut isti erubescant. Aliquid simite reddimus in Evangelio et lege. Si enim essent Evangelia, et esset lex, et nihil lex haberet æquale Evangelio, crimini daretur dissi - militudo. Sin autem similitudo est, guid de simili Τραχύτητος έγκλ. Duritia enim stupori similis patientiam imitatur. TURR.

TITI BQSTRENSIS EPISCOPI tudine contendimus, cum similitudo non patiatur χαρακτήρ τὴν συγγένειαν· ἡ ὁμοιότης τὴν ἀδελφότη ut controversia sit? Proclamat cognationem stylus: similitudo germanitatem significat. Ad unam causam aliorum omnium, Patrem autem Salvatoris, lex et Evangelia ducunt mentem. Lex dixit: Audi, Israel, Dominus Deus tuus Dominus unus est. Dixit Evangelium: Nemo bonus, nisi unus Deus. Clamavit apostolus Paulus: Unus Deus, ex quo omnia 16: ex lege et ex Salvatore atque ex Paulo cognitus est ingenitus et sine Patre. Genitus vero ex sinu, et Filius ejus qui genuit. Rursus hic Scripturæ consentiunt. Lex ait: Εt utero ante luciferum genuiter; Ex Evangelium vero: Unigenitus Filius Deus qui est in sinu Patris, ille enarravit: Sinum dicit Evange lium, et uterum lex: et Filius legitimus similis ei qui ex utero et sinu genuit denuntiatur. Ac testimonium quidem perhibet vox Evangelii: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui”. Testatur etiam David in psalmo: Filius meus es tu; ego hodie genui le s. Una vox et tunc, et nunc missa est et unus, qui misit, locutus quidem tunc est; nunc autem nobiscum sermocinatus, non mutatur, qui tunc locutus. Qui enim sero tandem hanc vocem misit, jam ante in Psalmis eam prænuntiasse reperitur: fuitque facta denuntiatio sanctis angelis, ut inservirent Filio, et religionem venerationis atque adorationem ei adhiberent; scriptum est enim: Εt adorent eum omnes angeli Deis. Astipulatus est huic denuntiationi Paulus, τα σημαίνει. Πρὸς ἕνα τῶν ἄλλων ἁπάντων αἴτιον, Πατέρα δὲ τοῦ Σωτῆρος, ἐφέλκουσι τὴν διάνοιαν. Εξπεν ὁ νόμος· “Ακουε, Ισραήλ• Κύριος ὁ Θεός σου Κύριος εἷς ἐστιν. Εἶπε τὸ Εὐαγγέλιον· Οὐδεὶς ἀγαθὸς εἰ μὴ εἰς ὁ Θεός. Εβόησεν ὁ Παῦλος· Εἰς Θεός, ἐξ οὗ τὰ πάντα· καὶ νενόηται ὁ ἀγέννητος καὶ ἀπά τωρ ἐκ νόμου καὶ Σωτῆρος· καὶ τοῦ ᾿Αποστόλου. Γένε νημα δὲ ἦν καὶ γέννημα ἐκ κόλπων, καὶ Υἱὸς τοῦ γεγεννηκότος. Καὶ συνωδὲ πάλιν τὰ γράμματα. Εκ γαστρὸς πρὸ ἑωσφόρου ἐγέννησά σε, ὁ νόμος λέγει. Ο μονογενής Υἱὸς θεὸς, ὁ ὢν εἰς τὸν κόλπον τοῦ Πατρὸς, ἐκεῖνος ἐξηγήσατο, τὰ Εὐαγγέ λια διηγοῦνται. Κόλπος ἀπὸ τῶν Εὐαγγελίων καὶ γαστὴρ ἀπὸ τοῦ νόμου λελάληται· καὶ Υἱὸς γνήσιος ὅμοιος τῷ γεγεννηκότι ἐκ γαστρὸς καὶ κόλπων κατα αγγέλλεται. Καὶ μαρτυρεῖ μὲν ἡ τοῦ Κυρίου φωνή· Οὗτός ἐστιν ὁ Υἱός μου ὁ μονογενὴς καὶ ἀγαπη τὸς, ἐν ᾧ ἐγὼ εὐδόκησα. Μαρτυρεῖ δὲ καὶ ὁ ψαλ μῳδός· Υιός μου εἶ σύ· ἐγὼ σήμερον γεγέννηκα σε. Καὶ μία φωνὴ καὶ τότε καὶ νῦν προσενεχθεῖσα, καὶ εἰς λαλήσας· φθεγξάμενος μὲν τότε, ἄρτι δὲ ὡμιληκώς· καὶ οὐκ ἐναλλάττεται ὁ εἰρηκώς· ἐμὲ γάρ ποτε τὴν τοιαύτην ἀφεὶς φωνήν, ήδη προφθάσας καὶ προειρηκὼς ἐν τοῖς Ψαλμοῖς εὑρίσκετο· καὶ παρ αγγελία μὲν ἀπὸ τοῦ Πατρὸς πρὸς τὰς θείας δυνά μεις ὑπηρετεῖν τῷ Υἱῷ, καὶ τὸ σέβας καὶ τὴν προς κύνησιν αὐτῷ ἀποδιδόναι· γέγραπται γάρ Καὶ προσκυνησάτωσαν αὐτῷ πάντες άγγελοι Θεοῦ. imo hanc retractat et interpretatur; studetque, ut c Συγκεχώρηκε δὲ τῇ παραγγελίᾳ ὁ Παῦλος, μᾶλλον sit interpres ejus quod prius dictum, et prius scriptum est Cum enim introducit primogenitum in orbem terræ, dicit: Et adorent eum omnes angelt Dei. Videbisque Apostolum studuisse ut vetera interpretaretur, et non neglexisse legis explanationem. Aliquando enim dicit: Omnia s»bjecit sub pedibus, et statim enarrat inquiens: Cum autem dicat, Omnia subjecta sunt ei, sine dubio præter eum qui subjecit ei omnia: nihil reliquit non subjectum illi: ut sit Deus omnia in omnibus 8. Quandoque dicit Propter hoc relinquet homo patrem et matrem sacramentum hoc magnum est; ego autem dico in Christum et in Ecclesiam³. δὲ ταύτην ἐπεξεργάζεται καὶ διερμηνεύει, καὶ σπου δάξει τοῦ προειρημένου καὶ προγεγραμμένου γίνε - σθαι ἑρμηνεύς· “Οταν γὰρ εἰσάγῃ τὸν πρωτότοκον εἰς τὴν οἰκουμένην, λέγει· Καὶ προσκυνησάτω σαν αὐτῷ πάντες άγγελοι Θεοῦ. Καὶ ὄψει τὸν ᾿Από στολον ἐσπουδακότα ἑρμηνεύειν τὰ παλαιὰ, διηγεῖσθαι τὰ ἐν τῷ νόμῳ μὴ ἀμελοῦντα· ἀλλὰ ποτὲ μὲν λέγον τα· Υπέταξεν ὑποκάτω τῶν ποδῶν αὐτοῦ· εὐθὺς δὲ ἐπεξηγούμενον· "Οταν δὲ εἴπῃ, ὅτι Πάντα ὑποτέτακται, δῆλον, ὅτι ἐκτὸς τοῦ ὑποτάξαντος αὐτῷ τὰ πάντα· οὐδὲν ἀφῆκεν αὐτῷ ἀνυπότακτον, ἵνα ᾖ ὁ Θεὸς τὰ πάντα ἐν πᾶσι· ποτὲ δὲ λέγοντα "Ενεκεν τούτου καταλείψει ἄνθρωπος τὸν πατέ· ρα αὐτοῦ καὶ τὴν μητέρα· τὸ μυστήριον τοῦτο μέγα ἐστίν· ἐγὼ δὲ λέγω, εἰς Χριστὸν καὶ εἰς τὴν Ἐκκλησίαν. CAP. XII. Veleris legis Atque apostoli quidem interpretes sunt veteris legis, consonantque vetera novis. At vero, qui sunt non apostoli, accusant vetera; qui quidem cum non faciunt quod apostoli, sed potius cum eorum scripto pugnant, mentiuntur apostolatum, facti pseudoprophetæ. Explanatores enim veritatis, qui legem honoraverunt, iidem legem exposuerunt: hi το Deut. vi, 17; XVH, 5. * Marc. v, 18. 60 Psal. 11, 7. interpretes, apost. Καὶ ἑρμηνεῖς μὲν οἱ ἀπόστολοι τῶν παλαιῶν· σύμ φωνα δὲ τὰ παλαιὰ τοῖς νέοις. Αλλ' ὅσοι μὲν ἀπό στολοι ἑρμηνεύουσιν, ὅσοι δὲ οὐκ ἀπόστολοι δια βάλλουσι· μὴ ποιοῦντες γάρ, 8 ποιοῦσιν οἱ ἀπόστολοι, ἀλλὰ μαχόμενοι τῷ ὑπ' ἐκείνων γεγραμμένω, ψεύδονται τὴν ἀποστολήν, ψευδοπροφῆται ὄντες. Ἰδοὺ γὰρ οἱ τῆς ἀληθείας εἰσηγηταί, τὸν νόμον τετιμη 78 Joan. 1, 8. το Matth. ", 83 1 Cor. xv, 26-28. • Ephes. 76 1 Cor. vul, 7 Psal. CIX, 3. 81 Psal. XCVI, 7. 8ª Hebr. 1, 6. Υπέταξεν. Restituenda hic vox πάντα, quam amanuensis incautus omisit. Bass.

ADVERSUS MANICHAOS LIB. III. κοτες, τὸν νόμον ἐξηγήσαντο· οὗτοι δὲ τὸν νόμον vero qui legem criminati sunt, legem feriunt; et διαβεβληκότες τῷ νόμῳ διαπληκτίζονται, καὶ πρὸς τοὺς ἐξηγησαμένους τὸν νόμον. Καὶ ἴσην μὲν οἱ ἀπόστολοι τὴν ὁμοιότητα τοῦ Εὐαγγελίου καὶ τοῦ νόμου γινώσκουσι· καὶ τὸν νόμον λαβόντες τὸ Εὐαγγέλιον βλέπουσι· καὶ εἰς τὸ Εὐαγγέλιον παρακύπτοντες, τὸν νόμον οὐκ ἀναιροῦσιν· οὗτοι δὲ τὰ ὅμοια ἀεὶ ἀνόμοια ἡγησάμενοι, καὶ τὰ φίλα ἑαυτοῖς καὶ ἀδελφὰ ἄφιλα καὶ ἄσπονδα ὁμολογοῦντες, κακίας μὲν ἔλεγχον οὐ φεύγουσι· διιστἂν δὲ καὶ διαιρεῖν τὰ ὅμοια ἐσπουδα κότες, μὴ δυνάμενοι δὲ διαιρεῖν. Ἐπεὶ οὐκ ἀνέχεται ὁ νόμος τοῦ Εὐαγγελίου διαιρεῖσθαι, τῆς βασκανίας ἑαυτῶν τὴν ἐπιτιμίαν ἐκαρπώσαντο. Ἰδοὺ γὰρ ὅσα περὶ Πατρὸς ἐν νόμῳ, ταῦτα καὶ ἐν Εὐαγγελίοις κεῖται· ὅσα περὶ Υἱοῦ, ταῦτα ἐν ἀμφοτέροις εἴρηται· ὅτα περὶ Πνεύματος ἁγίου, ταῦτα ἐν ἀμφοτέροις εὑρεῖν δυνησόμεθα· οὐδὲ ὁπότερον γὰρ γράμμα τοῦ Πνεύματος τοῦ ἁγίου ἀμνημονεῖ· ἀλλ' ἐν μὲν τῷ Εὐαγγελίῳ ἡ δωρεὰ, ἐκεῖ δὲ καὶ ἡ αἴτησις. Καὶ ποτὲ μὲν λέγει ὁ Δαβίδ· Τὸ Πνεῦμά σου τὸ ἅγιον μὴ ἀντανέλῃς ἀπ' ἐμοῦ· ποτὲ δὲ Εὐαγγέλιον· Λάβετε Πνεῦμα ἅγιον· ἵν᾿ ὅ μὲν ἔχει μὴ ἀφαιρεθῇ, ὅ δὲ χαρίζεται, οὗτος ἔχῃ λαβών. Καὶ τῇ συνουσίᾳ τοῦ ἁγίου Πνεύματος τιμῶνται αἱ ψυχαί, μήτε ἀποσπώ μεναι τῆς συνουσίας, μήτε δίχα τῆς συνουσίας διατελοῦσαι. Καὶ δυνήσεται τις περὶ ἀγγέλων καὶ ἀρχαγγέλων καὶ τῶν ἄλλων ἐξουσιῶν, καὶ περὶ ἀνθρώπου καὶ γῆς, καὶ τῶν ἄλλων δημιουργημάτων, ἐπεξεργασάμενος τὴν ὁμοιότητα τοῦ τε νόμου καὶ τοῦ Εὐαγγελίου, θεωρῆσαι, καὶ οὕτω κατιχνεύων μέχρι τοῦ ἐλαχίστου φθάσαι· ἡμεῖς δὲ τὸν τηλικοῦτον ὄγκον παραιτούμεθα, μόνον τῇ ὑποθέσει χρησάμενοι, καὶ τοὺς φιλομαθεῖς ἐκκαλούμενοι τῆς ὑποθέσεως ἀψαμένους, ἐπὶ πάντα τὰ θεωρήματα χωρεῖν. Οπερ δὲ μετά τινος κατηγορίας καταιτιῶνται οἱ αἱρεσιῶται, τοῦτο μόνον προσγράψομεν τῷ λόγῳ, ἵνα καὶ τὴν αἰτίαν ἐκείνων λύσωμεν, καὶ τοῦ νόμου τὰς διαθέσεις κατοπτεύσωμεν. Εἰ γὰρ ἐκεῖνοι τὴν αἰτίαν τῶν γραμμάτων ἀναγινώσκοντες ὑβριστικῷ στόματι κέχρηνται, ἀλλ' ἡμεῖς καὶ τῇ ὁμοιότητι δυσωπήσομεν αὐτῶν τὴν ἄνοιαν· καὶ τὴν αἰτίαν παραθέσθαι μὴ παραιτησόμεθα. eos qui legem explanaverunt, pungunt. Parem similitudinem Evangelii atque legis cognoscunt apostoli: qui cum legem sumunt, evangelium aspiciunt; cum Evangelium aspiciunt, legem non tollunt.Isti vero dum quæ sunt similia, semper dissimilia esse putant, et quæ sibi inter se amica et germana, inimica et adversaria esse profitentur, non quidem effugiunt, quin malitia eorum convicta sit: disjungere vero et dirimere similia dum student, neque tamen possunt. Quandoquidem lex ab Evangelio dividi non potest, invidiæ suæ fructum perceperunt objurgationem. Quæcunque enim de Patre in lege scripta sunt, hæc etiam sunt in Evangeliis: quæcunque de Filio, hæc in utrisque quæ de Spiritu sancto, hæc quoque in ambobus reperire poterimus: neutra enim Scriptura non meminit de Spiritu sancto: imo in Evangelio est donum, ibi vero est petitio. Εt aliquando dicit David Spiritum sanctum tuum ne auferas a me s. Interdum dicit Evangelium: Accipite Spiri tum sanctum: ut quod quidem habet David, ne auferatur ei rogat: quod vero hic donat, id cum ille acceperit, habeat. Familiaritate etiam Spiritus sancti animæ honorantur, nec a familiaritate ejus avulsæ, neque sine ejus familiaritate permanentes. Ad eumdem modum poterit quis elaborando, de angelis et archangelis et aliis potestatibus, et de cœlo ac terra aliisque creaturis similitudinem legis et Evangelii contemplari, atque ita investigando usque ad minimum devenire: nos vero tantam molem recusantes, et principio tantum usi, provocantesque studiosos, ut suscepto ad tractandum 2rgumento ad omnia theoremata procedant, id solum ad librum adjungemus, quod hæretici cum quadam reprehensione accusant, ut eorum accusationem dissolvamus, et legis dispositiones perspiciamus. Si enim illi legentes quæ contra Scripturam objíciunt, ore contumelioso usi sunt: at nos amentiam similitudine redarguemus, et quæ in crimine obji. ciunt, apponere non dubitabimus. CAP. XIII. Acerbitas Ἐγκαλοῦσι γὰρ τῷ παλαιῷ νόμῳ, ὡς τραχεῖ καὶ ἀπηνεῖ· ἐγκαλοῦσι καὶ τοῖς παλαιοῖς ὑπηρέταις ὡς αὐστηροτέροις, καὶ μᾶλλον πρὸς τὴν ἐπιτιμίαν ῥέπουσι, καὶ στοργῆς ἐλέους ἀπηλλαγμένοις, μὴ νοούν τες τὸ γεγραμμένον· "Ελεον καὶ κρίσιν ᾄσομαί σοι, Κύριε· μήτε εἰδότες, ὅτι ἡ τελειότης τῆς οἰκονομίας ἐξ ἐλέους καὶ ἐπιτιμίας ήρτηται. Καὶ διὰ τοῦτο ἀμβλυωποῦντες, σιωπῶσι τοὺς οἰκτιρμούς τοῦ νόμου· μᾶλλον δὲ τῶν ἐπιτιμήσεων μνημονεύουσι· καὶ ἄνω καὶ κάτω βοῶσιν· Οὐχ ὁρᾶτε, φησίν, ἵνα es Psal. L, 13. ss Joan. IX, Ανθρώπου. Απ οὐρανοῦ? 22. * Psal. C, legis vindicatur. Accusant enim veterem legem tanquam acerbam et crudelem: accusant præterea veteres ministros tanquam austeriores et magis ad objurgationem propensos, et ab affectione misericordiæ alienos, non intelligentes quod scriptum est: Misericordiam et judicium cantabo tibi, Domine 87; neque scientes, perfectionem ratione gubernationis ex misericordia et vindicatione pendere. Idcirco cæcati, miserationes legis tacent; et vindicationum potius meminerunt; et ubique clamant: Non videtis, quia

δυσὶν ἄρκτοις ἔκδοτα παρεδίδου τὰ νήπια, βορὰν καὶ θοίνην παρεσκευακὼς τοῖς ἄρκτοις τὰ παιδία; Οὐχ ὁρᾶτε, φησίν, ἵνα τινὲς ἄκοντες στρατιῶται ἀπὸ τοῦ ἐπιτάττοντος ἀποσταλῶσι καλέσαι τὸν Ἠλίαν, βαδίσαι μὲν ὠκνησε, καὶ φθάσαι παρητήσατο, πυρ δὲ κατήνεγκε, καὶ τοὺς ἄνδρας ἐδαπάνα καὶ ἀν ήλισκε, λέγων· Εἰ ἄνθρωπος τοῦ Θεοῦ εἰμι εγώ, και ταβήσεται πῦρ ἀπὸ τοῦ οὐρανοῦ, καὶ καταφαγήσεταί σε καὶ τοὺς πεντήκοντά σου; Καὶ ἐπειδὴ τοιαύτας αἰτίας, καὶ τοιαύτας ἐπιτιμίας ἐν τάξει πονηρίας καὶ κακίας τίθενται, τί ἐροῦσι περὶ Παύ λου· ὅστις ποτὲ τὸν λεγόμενον Βαριησοῦν τὸν μάγον ἐπὶ Σεργίου Παύλου ἀνθυπάτου, ὡς κακοτεχνίαις τοῦ λόγου στρεφόμενον τὴν διάνοιαν τῶν παιδευομένων pueri parvi convicium fecerunt Eliseo; Eliseus vero παιδία λοιδορήσωσι τὸν Ἑλισσαίον· κατηρᾶτο, καὶ maledixit eis, et duobus ursis tradidit pueros ad devorandum? Non videtis, quia quibusdam militibus missis a rege ad vocandum Eliam invitis, noJuit ire cum cis, ignem jaculatus est, et viros consumpsit, inquiens, Si vir Dei ego sum, descendet de calo ignis, et devorabit te et quinquaginta tuos Si hujus mali accusatione et vindictas inter vitiosa et prava referunt, quid dicturi sunt de Paulo; qui cum videret aliquando Bar-Jesu magum, qui erat cum Sergio Paulo proconsule, disserentem, et artificiosa machinatione orationis mentem eorum qui veritatem didicerant, depravantem, non est passus, increpavit, punivit, privavit oculis, clamavit: O plene dolo et omni fallacia, fili diaboli, non desinis subvertere vias Domini reclas? Et nunc ecce ma- εώρα, οὐκ ἤνεγκεν, ἐπετίμησε, στέρησιν τῶν ὀφθαλnus Domini super te, et eris cæcus, non videns solem usque ad tempus". μῶν εἰργάσατο, εβόησεν· 'Ο πλήρες δόλου καὶ πάσης ῥᾳδιουργίας, υἱὲ διαβόλου, οὐ παύσῃ δια στρέφων τὰς ὁδοὺς Κυρίου τὰς εὐθείας; Καὶ ἰδοὺ χεὶρ Κυρίου ἐπὶ σὲ, καὶ ἔσῃ τυφλὸς, μὴ βλέπων τὸν ἥλιον ἄχρι καιροῦ; CAP. XIV. Deus parcit in Veteri et in Novo Testamento. Quid de Petro dicent, quando Ananias et Sapphira vendita possessiuncula partem pretii sibi averterunt, partem attulerunt, cum Ananiam judicatum et mendacii convictum morte affecit, Sapphiram autem eidem sepulcro tradidit? Jacebant enim mortui, verbo interfecti. Illic ignis allatus consumpsit ad Eliam profectos: hic verbum emissum in conspectu discipulorum effecit, ut qui filem cauponati erant, morerentur. Illic Eliseus corpora puerorum bestiis dedit: hic Paulus aspectum oculorum ademit, et eum qui videbat, cæcavit; et qui talia patraverunt, pœnas dederunt. Si igitur pœna ac vindicta in malis numeratur, mali sunt Paulus et Petrus sin autem boni sunt, quia apostoli sunt, boni sunt, quia ponas exegerunt. Quid penas accusas, idque apostolis irrogatione pœnarum usis? Quodsi apostolos quidem approbamus, pœnas vero improbamus: non decernunt vel jus dicunt leges secundum personam de factis; non disceptant contra personas; sed astipulantur similitudini factorum. Τί δὲ ἐροῦσι περὶ τοῦ Πέτρου, ὅτε 'Ανανίας καὶ Σάπφειρα, πωλήσαντες κτημάτιον, ἐνοσφίσαντο μέρος, μέρος δὲ κεκομίκασιν· ὅτι κρίνας καὶ ἐλέγξας, τὸν μὲν ᾿Ανανίαν νεκρὸν ἔδειξε, τὴν δὲ Σάπφειραν τῷ αὐτῷ μνηματίῳ παραδέδωκεν; Εκειντο γὰρ νεκροὶ λόγῳ ἀνῃρημένοι. Κἀκεῖ μὲν τὸ πῦρ και μισθὲν ἀνήλισκε τοὺς ἀφικομένους· ὧδε δὲ λόγος προελθὼν ἐν ὄψεσι τῶν μαθητευομένων νεκροὺς ἔδειξε τοὺς τὴν πίστιν κεκαπηλευκότας. Κἀκεῖ μὲν Ἑλιςσαῖος θηρσὶ τὰ σώματα τῶν νηπίων ἐδίδου· ὧδε δὲ Παῦλος ἀφῄρει τὴν βλέψιν τῶν ὑμμάτων, καὶ τυφλὸν τὸν βλέποντα εἰργάζετο· καὶ τοιαῦτα πράττοντες τὰς ἐπιτιμίας δεδώκασιν. Εἰ οὖν ἐπὶ ἀτόποις ἡ ἐπιτιμία λαμβάνεται, ἄτοπος Πέτρος καὶ Παῦλος· εἰ δὲ καλοί εἰσιν, ὅτι ἀπόστολοί εἰσι, καὶ καλοί εἰσιν, ὅτι ἐπιτετιμήκασι. Τί διαβάλλεις τὰς ἐπιτιμίας, καὶ τῶν ἀποστόλων ἐπιτιμίαις χρησαμένων; Εἰ τοὺς μὲν ἀποστόλους ἀποδεχόμεθα, τὰς δὲ ἐπιτιμίας μεμφό μεθα· οὐ κατὰ πρόσωπον οἱ νόμοι κρίνουσι τὰ πράγματα, ἢ δικάζουσιν· οὐ πρὸς τὰ πρόσωπα ἐρεσχελοῦσι, τῇ δὲ τῶν πράξεων ὁμοιότητι συντρέ χουσιν. CAP. XV. Evangelium, misericordia plenum. Lex, umbra futurorum. Sed rursus aiunt: Misericors est Filius; misericors qui Evangelia scripsit; et qui misericors est, filius est misericordis. Lex vero dura et aspera est, non parcens delinquentibus: misericordiam auten continet Evangelium, quod delicta quidem coercet, poenitentias vero prædical. Ecce, dicent, Petrus negavit, et Salvator pepercit, et eum qui tam grave peccatum commiserat, dissimulat, et ninas clementiæ subjecit, ut esset omnibus per 88 IV Reg. 1, 10. 89 Act. xi, 10, 11. Αλλά φησιν· Ἐλεήμων ὁ Υἱὸς, ἐλεήμων ὁ τὰ Εὐαγγέλια γεγραφηκώς· καὶ ὁ ἐλεήμων γέννημα ἐστι τοῦ ἐλεήμονος. Ὁ δὲ νόμος τραχύς, οὐ συγγιο νώσκων τοῖς ἡμαρτηκόσι· σπλάγχνον δὲ ἔχει τὸ Εὐαγγέλιον, συστέλλον μὲν τὰς πλημμελείας, κηρύττον δὲ τὰς μετανοίας. Ἰδοὺ γὰρ ὁ Σωτὴρ, λέξουσι, καὶ Πέτρου ἀρνησαμένου ἐφείσατο, καὶ ἀμάρ τημα τηλικοῦτον πεπλημμεληκότα παρίησι, καὶ ἁπλῆν τὴν φιλανθρωπίαν προσπεποίηται, ὑπόδειγμα Βοράν.... παιδία. Infantes escam et convivium ursis preparaverat. Hæc in versione omissa.

ADVERSUS MANICHEOS LIB. III. +256 τὸν ἄνδρα παντὶ τῷ βίῳ καταλελοιπώς, ἵνα τῆς ἑαν- universam vitam exemplum et imago clementiæ τοῦ φιλανθρωπίας εἰκόνα ἐκεῖνον παράσχῃ. Τί οὖν ὁ νόμος; ἄρα ἀπορεῖ τῆς μιμήσεως, καὶ κατάλληλον εἰκόνα οὐκ ἔχει; Καὶ Πέτρος μὲν, σπουδαῖος ὤν, καὶ σφαλεῖς, ἀφέσει καὶ συγχωρήσει τετίμηται· οὐδεὶς δὲ ἐν τῷ νόμῳ, πλημμελήσας, καὶ μέγα πλημμελή σας, τῇ μετανοίᾳ τὴν ἄφεσιν εμνηστεύσατο. Εἰ μὲν γὰρ ἀγνοοῦσιν, ἐροῦμεν τὸ γεγραμμένον· Ἐλέησόν με, ὁ Θεὸς, κατὰ τὸ μέγα ἔλεός σου· καὶ κατὰ τὸ πλῆθος τῶν οἰκτιρμῶν σου ἐξάλειψον τὸ ἀνόμημά μου· ἐπὶ πλεῖον πλῦνόν με ἀπὸ τῆς ἀνομίας μου, καὶ ἀπὸ τῆς ἁμαρτίας μου καθάρισόν με. Σοὶ μόνῳ ἥμαρτον, καὶ τὸ πονηρὸν ἐνώπιόν τον ἐποίησα. Εἰ δὲ ἴσασι, τῇ κακομυθίᾳ έχεμυ θοῦσιν. Αδελφὰ οὖν τὰ πράγματα· ὅμοιαι αἱ εἰκόνες· καὶ ὧδε μὲν Πέτρος, ἐκεῖ δὲ ὁ ἱεροψάλτης· ὅπως καὶ μεγάλων ἀνθρώπων πτώματα μεγάλαις καὶ συγχωρήσεσιν ἰαθῇ· καὶ τοῖς μεγάλα ητοπηκόσι μέγας καὶ ὁ γενόμενος ἔλεος. Εἰ μὲν οὖν θαυμάζουσι τὰ Εὐαγγέλια, ὅτι Πέτρος Αλεήθη· θαυμαζέτωσαν, ὅτι καὶ Δαβιδ ηλέηται· εἰ δὲ αἰτιῶνται, ὅτι μετὰ τοσάδε οὐκ ἀφείθη ὁ Δαβίδ, οὐδὲ φεύξεται δι' αὐτοὺς τὴν αἰτίαν οὐδὲ ὁ Πέτρος· καὶ δόξει μὲν κατὰ μόνου Δαβὶδ εἶναι ἡ αἰτία, τῇ δὲ δυνάμει κατηγορηθήσεται καὶ ὁ Πέτρος τῇ αὐτῇ κατηγορίᾳ. Εἰ δὲ φήσουσιν, ὅτι καλὴ μὲν ἡ συγχώρησις, μέχρι δὲ ἑνὸς ἡ συγχώρησις τοῦ παλαιοῦ νόμου ἔφθασε, πληθὺς δὲ ἐν· ταῦθα συγχωρήσεως, καὶ πέλαγος ἀφέσεως, καὶ φωνή ἐστι βεβοηκυῖα· Δεῦτε πρὸς μὲ, πάντες οἱ κοπιῶντες καὶ πεφορτισμένοι, κἀγὼ ἀναπαύσω ὑμᾶς· ἀναγνώτωσαν τὰ παλαιὰ, καὶ θαῦμα τῶν γεν γραμμένων λαμβανέτωσαν. Εἰ δὲ δι' ἀμελετησίαν τοῖς γράμμασιν ἐντυχεῖν οὐκ ἀνέχονται, κἀνταῦθα τῆς αἰτίας ταύτης ἀπαλλατ τέτωσαν. Ο Σωτὴρ λέγει· Δεῦτε, πάντες οἱ κοι πιῶντες καὶ πεφορτισμένοι, κἀγὼ ἀναπαύσω ὑμᾶς· οὐδένα παρεὶς, μηδένα ἀπολιπών, πάντας περιλαβών. 'Ο δὲ ἱεροψάλτης λέγει· Πάντα τὰ ἔθνη, κροτήσατε χεῖρας· καὶ πάλιν· Ἐνωτίσασθε, πάν τες οἱ κατοικοῦντες τὴν οἰκουμένην, οἵ τε γηγε νεῖς καὶ υἱοὶ τῶν ἀνθρώπων, ἐπὶ τὸ αὐτὸ πλούσιος καὶ πένης. Πάντες ἐξ Εὐαγγελίου, πάντες ἐκ νόμου κεκίνηνται· οὐδένα παραλέλοιπε τὸ Εὐαγγέλιον· οὐδένα ἀφῆκεν ὁ νόμος. Εβόησε τὸ Εὐαγγέλιον· Μετανοεῖτε, ἤγγικε γὰρ ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν. Πρὸς πάντας ἀφῆκε τὴν ὁμιλίαν ταύτην. Πταίουσι διελέγετο· ἐσφαλμένοις ώμίλει· ἤδη θάνατον ὀφείλουσιν ἐφθέγγετο· ἐλευθερίαν διὰ τοῦ κηρύγματος προεμνηστεύετο. Ἐπεδήμησε καὶ Ἰωνᾶς ἐν τῇ Νινευῖ, ἐν πόλει οὐ μικρᾷ, ἐν ἔθνει πολυανθρώπῳ. Τὴν ἀπειλὴν ἔδειξε τὴν ἐπιτιμίαν οὐκ ἐσιώπησεν· ἐβόησε πληκτικῶς τῷ λόγῳ. Εἶδε τοὺς ἄνδρας· εἰς μετάθεσιν ἤνεγκεν· ἀπολύτους τῆς ἁμαρτίας εἰργάσατο. Η προκατηγγελμένη ἐπιτιμία ᾤχετο· ἔλεος διεδέχετο· τὸ ζητούμενον 50 Psal. L, 5, 4. 6. 91 Matth. XI, Salvatoris. Quid igitur lex? an caret imitatione exempli, et non habet imaginem parem et huic respondentem? Ac Petrus quidem studio virtutis deditus, et lapsus, venia et condonatione honoratus est in lege autem nemo post peccatum, et quidem magnum, veniam sibi per pœnitentiam conciliavit. Si enim ignorant, recitabimus quod scriptum est: Miserere mei, Deus, secundum magnam misericordiam tuam. Et secundum multitudinem miserationum tuarum dele iniquitatem meam. Amplius lavo me ab iniquitate mea, et a peccato meo munda me. Tibi soli peccavi, et malum coram te feci. Si autem non ignorant, sed sciunt, silentium tenent in malo sermone. Cognatæ igitur et germanæ sunt res, similes imagines: atque hic quidem Petrus, illic vero Davidl; i magnorum virorum lapsus magna etiam venia curentur, et iis qui graviter deliquerunt, magna etiam misericordia tributa sit. Si igitur admirantur Evangelia, quia Petrus misericordiam consecutus est: admirentur etiam legem, quia et David misericordiam adeptus est. Si autem legem accusant quia post tanta delicta non est David data venia; neque Petrus opinione eorum, querelam et accusationem effugiet: et videbitur quidem contra solum David facta accusatio; sed reipsa eadem accusatione accusabitur Petrus. Si autem dixerint, bonam quidem esse veniam, sed veniam veteris legis usque ad unum pertigisse, in Evangelio autem nultam esse veniam, et pelagus condonationis; et clamat ibi Salvator: Venite ad me, omnes qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos ", legant vetera, et subeat admiratio eorum quæ scripta sunt. Si autem propter dissuetudinem exercitationis nolunt legere scripta, etiam hic desinant accusare. 'Salvator dicit: Venite ad me, omnes qui laboratis el onerati estis, et ego reficiam vos: neminem prætermisit, neminem reliquit, omnes complexus est: David vero ait: Omnes gentes, plaudite manibus s. Et rursus Auribus percipite, omnes qui habitatis orbem, quique terrigenæ et filii hominum, simul in unum dives et pauper s. Omnes in Evangelio excitali sunt, omnes in lege. Neminem reliquit Evangelium, neminem lex omisit. Clamavit Evangelium, Agite pænitentiam, appropinquavit enim regnum cœlorum. Omnibus dimisit hanc sermocinationem; cum delinquentibus loquebatur, cum lapsis sermonem habebat, cum iis qui jam erant rei mortis, 1oquebatur, libertatem per prædicationem præcon ciliabat. Profectus est Jonas Ninivem, quæ erat civitas non parva, et magna gentium frequentia habitata. Edidit comminationem, non relicuit ponam, clamavit, perterruit sermone. Vidit viros, ad mutationem vitæ impulit, fecit ut peccatum repudiarent. Prænuntiata comminatio abiit, successit mi26. " Psal. XLVI, 2. s Psal. xLvnt, 2, * Matth. ms, 2.

sericordia. Factum est quod, ut fieret, curabatur: γέγονεν· οὐ γὰρ ἡ τῶν ἀνθρώπων ἀναίρεσις ἐζητεῖτε, non enim interitus quærebatur, sed mutatio morum indagabatur. Postquam factum est hoc, et viri mutati sunt, apparuit donum Dei; clamavit Judex patrocinium suscipiens; dixit ministro suo: Si tu tristatus es pro cucurbita pro qua non labo· rasti, quæ sub una nocte nata est et sub una nocle periit; ego vero non parcam pro Ninive civitate magna, in qua habitant plus quam centum viginti millia hominum, et multa jumenta "? Et pepercit Deus, qui nunc quidem hæc dixit; in alio autem propheta clamavit, inquiens: Nolo mortem peccatoris, sed magis ut convertatur, et vivat *: qui ab iis qui sciunt laudes ejus canere, in laudibus vocatur miserator et misericors, patiens et multæ misericordiæ tam ingens enim pelagus miserationum apud Deum est, ut minimam et brevissimam etiam flagitiosissimorum ad pœnitentiam inclinationem non relinquat inhonoratam. Achab enim ferme ad extremum nequitiæ processerat, et cum paulum compunctus esset, honoravit eum Deus, et rem ministro ostendit, et minas repressit ac obibuit, protrahens interin tempus supplicii: Vides, inquit, quomodo compunctus est Achab? non inducam mala in diebus ejus, sed in aliis diebus: idque ut minimam aspersionem poenitentia decenti honore Deus honoraret. Sed hæc hactenus, ne disputatio de lege omnino præteriretur non tractata et excussa. Hoc solum addemus, fuisse legem umbram futurorum bonorum; pædagogum vero adjuvare puerum et ætatem pueritiæ, quousque magister suscepta grandiore ejus habitudine, majoribus disciplinis eum tradat: commodius enim et aptius hoc principio tanquam fundamento jacto, poterit quis confirmare, quomodo lex per Moysem daꞌa, gratia vero et veritas a Christo facta sit*8. ἀλλ' ἡ τῶν τρόπων μεταβολὴ ἠρευνᾶτο. Καὶ ἐπειδὴ γέγονε τὸ ζητηθέν, καὶ μετεβλήθησαν οἱ ἄνδρες, ἐφάνη τοῦ φιλανθρώπου ή δωρεά· ἐξόησε συν ηγορῶν ὁ δικάζων· εἶπε τῷ ἑαυτοῦ οἰκέτῃ· Εἰ σὺ ἐφείσω ὑπὲρ τῆς κολοκύνθης ὑπὲρ ἧς οὐκ ἐκακοπάθησας, ἢ ὑπὸ νύκτα ἐγένετο καὶ ὑπὸ νύκτα ἀπώλετο· ἐγὼ δὲ οὐ φείσομαι ὑπερ Νι νευὶ τῆς πόλεως τῆς μεγάλης, ἐν ᾗ κατοικοῦσι πλείους ἢ δώδεκα μυριάδες ἀνδρῶν καὶ κτήνη πολλά; Καὶ φειδοῖς ἦν Θεὸς, καὶ φανερὸς ἦν ὁ φθεγγόμενος· ὁ νῦν μὲν ταῦτα εἰρηκώς, ἐν δὲ ἑτέρῳ προφήτῃ βεβοηκώς· Οὐ βούλομαι τὸν θάνατον τοῦ ἁμαρτωλοῦ, ὡς τὸ ἐπιστρέψαι καὶ ζῇν αὐτόν· ὁ ὑπὸ τῶν ἐπισταμένων ὑμνεῖν δοξολογούμενος οἰκτίρ μων καὶ ἐλεήμων ὁ Κύριος, μακρόθυμος καὶ πολυέλεος· τηλικοῦτον γὰρ πέλαγος ἐστιν οἰκτιρμῶν παρὰ τῷ Θεῷ, ὡς καὶ τὴν ἐλαχίστην καὶ βραχυτάτην, καὶ τῶν πάνυ φαυλοτάτων πρὸς μετάνοιαν οπὴν, μὴ ἀτίμητον ἐᾶσαι. Σχεδὸν γὰρ εἰς πέρας κακίας έληλακότος τοῦ ᾿Αχαάβ, καὶ ὀλίγως πως κατανυγέντος, τετίμηκεν ὁ Θεὸς, καὶ ἔδειξε τῷ οἰκέτῃ τὸ πρᾶγμα, καὶ συνέστειλε τὴν ἀπειλήν, χρόνον τῆς ἐπιτιμίας μεταξύ καταλιμπάνων· Εἶδες, φησί, πῶς κατενύγη Αχαάβ; οὐ μὴ ἐπάξω τὰ κακὰ ἐν ταῖς ἡμέραις αὐτοῦ, ἀλλ' ἐν ἡμέραις ἄλλαις· ἵνα καὶ τὴν ἐλαχίστην φανίδα τῆς μετανοίας τιμήσῃ τῇ πρεπούσῃ τιμῇ ὁ Θεός. Καὶ ταῦτα μὲν μέχρι τούτου προειρηκότες κατα ελέξαμεν, ἵνα καὶ ὁ περὶ νόμου λόγος μὴ παντελῶς ἀγύμναστος καταλελειμμένος ὑπάρχῃ· μόνον τοῦτο προσγεγραφηκότες, ὅτι σκιὰ νόμος τῶν μελλόντων ἀγαθῶν· καὶ γὰρ παιδαγωγός συμπράττει τῷ παιδι καὶ τῇ νέᾳ ἡλικίᾳ, μέχρις οὗ ὁ διδάσκαλος τὴν ἕξιν παραλαβὼν τοῖς μαθήμασι τοῖς μείζοσι παραδῷ· καιριώτερον γάρ τις δυνήσεται, ταύτην ἰδίαν ὑπόθεσ σιν θέμενος, κατασκευάσαι πῶς μὲν διὰ Μωσέως ὁ νόμος, ἀπὸ δὲ Κυρίου ἡ χάρις καὶ ἡ ἀλήθεια ἐγέν νετο. CAP. XVI. Creatio a diabolo Nos autem alias argumentationes abortionis istius attingamus, proposita alia hujus opinione in Scripturis absona et absurda; ut ea excussa et evoluta, quoad fieri potest, mentes illaqueatas ex opinione anente eripere possimus. Porrexit enim se usque ad fabricam mundi; et hoc quod cernitur creatum, a diabolo creatum esse vult; esseque hominem a diabolo formatum; atque animam quiden a Deo, esse tamen corpori a diabolo aptatam, et factum hominem; qui substantiam quidem corporis ex substantia diaboli acceperit, substantiam vero animæ tanquam spolium et exuvias ex Deo sumpserit: ut anima quidem sumpta sit ex Deo, traxerit vero de Deo spolium diabolus: alque ita ex substantia diaboli et spolio Deo detracto fabricatum esse hominem, ex corpore et anima su Jon. ut, 10, 11.» Ezech. xxX!!!, 11. secundum Manichæos. Ἡμεῖς δὲ καὶ τῶν ἑτέρων ἐπιχειρήσεων τοῦ ἐκτρώματος ἐφαψώμεθα, τὴν ἄλλην ἄτοπον αὐτοῦ δόξαν ἐν τοῖς λογίοις παρατιθέντες, καὶ ταῖς ἐξετάσεσι γυ μνοῦντες, όπως, εἴ γε οἷόν τέ ἐστι, τὰς αἱρεθείσας διανοίας τῆς ἀλόγου δόξης ἐξυφαιρῆσαι δυνηθῶμεν. Ἐξέτεινε γὰρ ἑαυτὸν καὶ μέχρι τοῦ δημιουργήματος· καὶ τοῦτο τὸ φαινόμενον ποίημα τοῦ ἀπατεῶνος εἶναι ποίημα βούλεται· καὶ εἶναι τὸν ἄνθρωπον πλάσμα τοῦ πονηροῦ· καὶ εἶναι μὲν τὴν ψυχὴν ἀπὸ Θεοῦ, εἶναι δὲ παρὰ τοῦ πονηροῦ ἡρμοσμένην· καὶ γεγο νέναι τὸν ἄνθρωπον, τὴν μὲν οὐσίαν τοῦ σώματος ἀπὸ τῆς οὐσίας είληφότα τοῦ πονηροῦ, τὴν δὲ οὐσίαν τῆς ψυχῆς, ὡς σκύλον ἢ λάφυρον ἀπὸ Θεοῦ ληφθεῖσαν, ὑπὸ δὲ τοῦ πονηροῦ λαφυραγωγηθεῖσαν· οὕτως ἐκ τε τῆς λαφυραγωγηθείσης καὶ τῆς οὐσίας τοῦ πονη ροῦ γεγονέναι τὸν ἄνθρωπον, ἐκ ψυχῆς καὶ σώματος" 97 Reg. xx1, 29. vs Joan. 1, 17.

ADVERSUS MANICHAOS LIB. III. καὶ τῆς μὲν ψυχῆς μὴ αἴτιον εἶναι τὸν πονηρὸν, μητε constantem: atque animæ quidem non esse auctoπεποιηκέναι οὐσίαν ψυχῆς, τῆς δὲ εἰς κρίσεως μόνης rem diabolum, neque substantiam ejus fecisse, τῆς ἐν σώματι ἐνεργὸν εἶναι· σκυλεύσας γὰρ, ὡς φασιν, εἰσέκρινε τῇ σαρκί· τὴν δὲ σάρκα αὐτὴν, καὶ τὴν πλάσιν αὐτὴν, καὶ τὸν χαρακτῆρα, καὶ τὴν τοιαυτήνδε μορφὴν, καὶ τὴν οὐσίαν όλην, ἔργον είναι καὶ πλάσιν τοῦ ἀπατεῶνος. Ἐξ ἐναντίων γοῦν γεγονέναι τὸν ἄνθρωπον ὁμολογοῦντες, οὐδὲ τὸν τῶν ἐναν τίων ἴσασι λόγον· οὐδὲ ὅτι ἔστι τινὰ τῶν ἐναντίων, ἅτινα ἀμιγῆ ἐστιν ἐν αὐτοῖς, μηδεμίαν πρὸς ἑαυτὰ μίξιν καὶ κοινωνίαν δέξασθαι δυνάμενα, ἀλλὰ τῇ νομιζομένῃ κοινωνίᾳ ἀναιρέσεως ἑαυτῶν ὄντα αἰτία, μὴ δυνάμενα ὁμοῦ εἶναι· ἀλλὰ τοῦ ἑτέρου ἀναιρουμένου, διὰ τὴν τοῦ ἑτέρου ἐπικράτησιν. a CAP. XVII. Corpus non est Ἰδοὺ γὰρ ἐν ἑνὶ κοιτωνίσκῳ ἡμέρα καὶ νύξ οὐκ ἂν εὑρεθείη· ἐπεὶ μόνον φῶς εὑρεθὲν προαναιρεῖ τὸ σκότος. Ἰδοὺ ἐν μιᾷ ψυχῇ σωφροσύνη καὶ πορνεία οὐκ ἂν φανείη· ἐπεὶ μόνη σωφροσύνη, φανεῖσα, έχε ποδὼν γενέσθαι τὴν πορνείαν ποιεῖ. Ἰδοὺ θεοσέβεια καὶ ἀσέβεια ἐν ἑνὶ ἀνθρώπῳ οὐκ ἂν γένοιτο· ὅπου γὰρ εὐσέβεια φαίνεται, οὐδὲ ῥανὶς ἀσεβείας φανείη. Ἐπικρίνει δὲ καὶ ὁ ᾿Απόστολος, καὶ σφραγίζει τὰ εἰρημένα· Τίς κοινωνία φωτὶ πρὸς σκότος; Τίς μερὶς Χριστῷ πρὸς Βελίαλ; Τὰ γὰρ ἑαυτοῖς ἐναντία φίλα ἑαυτοῖς οὐκ ἂν γένοιτο· καὶ μίαν ἁρμονίαν οὐκ ἂν ποιοῖ τὰ ἑαυτῶν διεστηκότα· οὐδὲ γὰρ ἔκ τε ῥυθμοῦ καὶ ἀῤῥυθμίας μία γίνεται αρμονία, οὔτε ἐκ σιωπῆς καὶ λαλιᾶς μία γίγνεται σύστασις· μόνον γὰρ τὸ ἓν εἶναι ὀφείλει, τοῦ ἑτέρου συστῆναι οὐκ ἀνεχομένου. Εἰ δὲ τὸ σῶμα ἦν τοῦ πονηροῦ, καὶ ἡ ψυχὴ τοῦ Θεοῦ, πῶς εἰς μίαν ἁρμονίαν τοῦ ἀνθρώπου ἀποδέδοται; πῶς εἰς μίαν διάθεσιν καὶ φιλίαν; Ἰδοὺ γὰρ ἤρμοσται, καὶ γέγονεν εἰς ἄνθρωπος· καὶ τῇ ἁρμονίᾳ ἐστὶν εἷς. Ἰδοὺ ἡ ψυχή ἐστι τοῦ σώματος, καὶ φιλεῖ καὶ στέρ γει· Οὐδεὶς γάρ ποτε τὴν ἑαυτοῦ σάρκα ἐμίσησεν ἀλλ' ἐκτρέφει καὶ θάλπει αὐτήν. Εἰ δὲ δὴ τῷ ἑτέρῳ μέλει περὶ τοῦ ἑτέρου, καὶ τὴν ἀλγηδόνα τοῦ σώματ τος, ἰδίαν ἀλγηδόνα ἡγεῖται ἡ ψυχή· καὶ οὐ διαιρείται τῶν παθημάτων, ἀλλ᾽ οἰκειοῦται πρὸς τὰ τραύ ματα, οἰκειοῦται πρὸς τὰ παθήματα· καὶ ὅτε μὲν ἀλγεῖ τραυμάτων ἕνεκεν, ἀνιᾶται, ἀνώδυνον εἶναι μὴ δυναμένη· ὅτε δὲ ἡδυπαθεῖ, καὶ ὑπὸ τῆς ἡδονῆς έρε θίζεται, μετέχει τῶν κινημάτων καὶ ἡ ψυχὴ, καὶ συνεφάπτεται τῶν ἐρεθισμῶν· καὶ λήγει μὲν ὁμοίως, λαμβάνει δὲ ἐπίδοσιν ὡσαύτως. Καὶ ληγούσης μὲν – ψυχῆς ἀπὸ τῶν κινημάτων τῶν παθῶν, συλλήγει και τὸ σῶμα, καὶ καθησυχάζει· ἐπιτριβομένης δὲ τῆς ἐπιθυμίας ἐν τῇ ψυχῇ καὶ τῶν ἐρεθισμῶν ἐπιτριβο μένων, ἡδύνει καὶ τὸ σῶμα, καὶ φλεγμαίνει· καὶ γίγνονται ἴσως μὲν οἱ ἐρεθισμοί, ἴσως δὲ καὶ τῶν ἐρεθισμάτων αἱ ἀποθέσεις καὶ ἐκλείψεις. Εἰ δὲ ἐξ ἐναντίων ἦν, καὶ τὸ μὲν σῶμα τοῦ πονηροῦ ἦν, ἡ δὲ ψυχὴ τοῦ Θεοῦ· πρῶτον μὲν οὐκ ἂν ἐγεγόνει σύν οἷος, οὔτε αὐτὴ ἡ μακρὰ κρᾶσις ἐπετελεῖτο· δεύτερον » Il Cor. vi, 14, Ephes. v, 19. sed solius ingressus animæ in corpus effectorem esse; detractam enim tanquam spolium, ut ipsi aiunt, in carnem immisit; carnem vero ipsam, et formationem, et figuram, et talen formam, ac totam substantiam opus esse et formationem diaboli. Fatentes igitur factum esse hominem ex contrariis, neque quæ sit contrariorum rátio sciunt; neque sciunt, esse quaedam contraria quæ inter se commisceri non possunt, quia nullam inter se communioem neque mistionem habere queunt; quin potius causa sunt interitus sui in illa quæ putatur, communione, quia non possunt simul esse; imo aliud tollitur, quia aliud dominatur. diabolo, et anima a Deo. Ecce, in uno cubiculo dies et nox inveriri no" potest, quia solum lumen inventum prius sustulit tenebras. Ecce, in una anima pudicitia et scortatio non possunt cerni; quia sola pudicitia, si apparuerit, fugat et amandat scortationem. Ecce, pietas et impietas in bomine uno nunquam erunt; ubi enim pietas cernitur, neque stilla impietatis apparebit. Confirmat autem Apostolus, et signat quæ dicta sunt: Quæ, inquit, societas luci ad tenebras? Quæ pars Christo cum Belial”? Quæ enim sunt sibi contraria, non possunt esse sibi amica; et unus concentus non poterit facere, ut quæ sunt unius concentus discrepent: nec enim ex numeroso et non numeroso unus concentus, et una modulatio efficitur, nec ex silentio et locutione una compositio fit. Unum enim solum esse oportet, altero sublato, quod non patitur ut simul sit. Si autem corpus esset diaboli, et anima Dei; quomodo unus concentus hominis ex eis conflatus esset? quomodo una amicitia et affectio? En, aptatus et factus est unus homo, et concentu ac convenientia unus est. Ecce anima copulata est cum corpore, et illud amat et affectione complectitur: Nemo enim unquam carnem suam odio habuit, sed nutrit et fovet eam³. Si autem alterum alterius curam habet, et dolorem corporis suum ducit anima;et non disjungitur affectionibus, sed adjungit se ad vulnera, adjungit se ad affectiones; et cum corpus dolet propter vulnera, in tristitia et molestia est anima, quæ non potest esse expers doloris. Cum vero voluptatem percipit, et a voluptate titillatur; anima etiam motus corporis participat, et titillationes simul attingit: ac similiter quidem desinit, accipit vero similiter incrementum. Cum anima, inquam, desinit perturbationibus moveri, simul desinit corpus, et conquiescit. Cum vero cupiditas in anima remoratur, titillationibus etiam in corpore remoratis, corpus suavitate perfundit, et inflammat; funtque æqualite. titillationes, et aqualiter titillationum abjectiones et defectiones. Si autem ex contrariis esset homo, ac corpus quidem

ἑκάτερον ἴδια μὲν τὰ ἑαυτοῦ, ἀλλότρια δὲ τὰ τοῦ ἑτέρου ελογίζετο· καὶ οὔτε ἡ ἡδονὴ τῶν σωμάτων ἡδονὴ ψυχῆς ἐγίγνετο, οὔτε τὰ τραύματα τῶν σωμά των ἀλγηδόνες ψυχῆς ἐγίγνοντο· ἀλλ᾽ ἑκάτερον καθ' ἑαυτὸ, καὶ τὴν ἡδονὴν ἑαυτῷ, καὶ τὰ τραύματα ἐμε ρίζετο. Πῶς δὲ καὶ ὁ διάβολος ἴσχυσε τὸ μὴ ἴδιον ἐκεῖθεν λαβεῖν; πῶς δὲ καὶ ἡ ψυχὴ μὴ τούτου οὖσα, ἀλλὰ ἄλλου οὖσα, καὶ μηδεμίαν ἐπιμιξίαν ἔχουσα πρὸς τὸ χωρίον τοῦτο, ἀλλ᾽ οὖσα ἑτέρας ουσίας και πάντη ηλλοτριωμένης τῆς οὐσίας τοῦ πονηροῦ, ἐν τοῖς ἀλλοτρίοις ἐστὶ καὶ ξένοις; καὶ τὴν τοῦ σώματος ἐπιμιξίαν φέρει δεσμὸν πονηροῦ, καὶ δέδεται οὐκ ἐν ἰδίῳ; καὶ ἰδιοποιεῖται τὴν σάρκα, καὶ ἁγίαν αὐτὴν ποιεῖ, καὶ πρὸς ἀρετὴν αὐτὴν παρασκευάζει, ὡς ἀφομοιοῦσθαι κατὰ τὸ δυνατὸν τῷ κρείττονι; ὅταν γὰρ ἁγνὸν ᾗ καὶ ἀῤῥύπαρον καὶ ἀκηλίδωτον, ὅταν ἅγιον ᾗ καὶ σεμνὸν, ὅταν ἁγίας ἔχῃ τὰς λαλιὰς, ὅταν δεξιὰς ἔχῃ τὰς βλέψεις, ὅταν θείας ἔχῃ τὰς κινήσεις· τί ἕτερον, ἢ ἀφομοιοῦσθαι τῷ κρείττονι; καὶ ἐξεικάζεται τῷ καλῷ, καὶ ἀναφέρει χαρακτῆρα τοῦ κρείτο τονος; Καὶ ταῦτα μὲν οὕτως εἰρήσθω. diaboli esset, anima vero Dei: primum quidem non δὲ τὸ ἕτερον τὰ τοῦ ἑτέρου οὐκ ἂν παρεδέχετο· ἀλλ' facta fuisset conjunctio utriusque, nec ipsa diuturna mistio periiceretur. Secundo, quamvis allerum ab altero reciperetur, et utrumque tamen, quae sua essent, propria et privata duceret; quæ vero alterius, aliena: et neque voluptas corporis, animæ voluptas fieret; neque vulnera corporis dolores animæ essent; sed utrumque per se voluptatem, et dolorem sibi impertiret. Quomodo autem diabolus illinc, quod suum non erat, sumere potuit? quomodo anima, quæ non est hujus, sed alterius, et nullam admistionem ejus habet, sed est alterius substantiæ, et substantiæ omnino a diabolo alienæ; quomodo, inquam, in alienis et externis est? et admistionem corporis diaboli tanquam vinculum patitur et tolerat, et ligata est in non suo? quomodo carnem propriam esse ducit, et sanctam facit atque eam ad virtutem præparat, ut quoad fieri potest, similem Deo efficiat? Cum enim corpus castum est, et non sordidatum neque maculatum; cum sanctum est et honestum, cum sermo ejus sanctus et rectus, cum aspectus justus, cum motus ejus divini sunt: quid aliud est hoc quam similem esse Deo? Ac de his quidem hæc dicta sint. CAP. XVIII. Scripturæ testimonia de creatione corporis et animæ a Deo. Pauca autem ex Scripturis apponamus, ut appositio Scripturarum illos ad erubescendum se adigat, et nobis fidem majorem conciliet. Salvator enim cum in Evangelio de formatione viri et mulieris meminit, formationem ad Patrem suum et conditorem universi referens, aiebat: Qui fecit hominem ab initio, masculum et feminam fecit eos; st dizit: Propter hoc relinquet homo patrem suum et matrem suam, et adhærebit uxori suæ, el erunt dua in carnem unam: itaque jam non sunt duo, sed una caro. Quod ergo Deus conjunxit, homo non separel 3. Novil cujus esset corpus et cujus anima, confitendo auctorem utriusque, et Patrem confi. tendo; et retinet ac cohibet humanas cogitationes, volens, ut non possint disjungi quæ facta sunt; non concedens, ut ulla humana sententia ac voluntate, quæ bene aptata sunt, separare liceat. In Evangelio autem iis qui falso videbantur eodem studio et cura teneri, occulta tamen et quæ intus ῃ erant in honine, negligebant, aiebat: Stulti, nonne qui fecit quod foris est, quod intus est, fecit? Si autem, quod intus est, anima est; quod autem foris, corpus; et qui fecit quod intus est, animam fecit; et qui fecit quod foris est, corpus fecit: igitur qui est animæ auctor et effector, corporis auctor et effector est et Deus est, qui utrumque fecit et aplavit et conjunxit, qui hanc harmoniam decen- ‘issimam coagmentavit. Ipse autem Salvator quam accurationem corpori in sermonibus suis adhibet, Matth. XIX, 4-6. • Luc. xl, 40. Καὶ ἐξ.... κρείττονος. Hæc omisit interpres. Ολίγα δὲ καὶ τῶν λογίων παραθώμεθα, ἵνα καὶ ἡ τῶν λογίων παράθεσις ἐντροπὴν μὲν ἐκείνοις, ἡμῖν δὲ πίστεως ἀκρίβειαν ποιήσῃ. Ο γὰρ Σωτήρ ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ τῆς πλάσεως μεμνημένος ἀνδρὸς καὶ γυναικὸς, καὶ τὴν πλάσιν ἀναφέρων ἐπὶ τὸν ἑαυτοῦ Πατέρα καὶ ποιητὴν τοῦ παντὸς, ἔλεγεν ῾Ο κτίσας ἀπ' ἀρχῆς, ἄρσεν καὶ θῆλυ ἐποίησεν αὐτούς· καὶ εἶπεν· Ενεκεν τούτου καταλείψει ἄνθρωπος τὸν πατέρα αὐτοῦ καὶ τὴν μητέρα· καὶ προσκολληθήσεται τῇ γυναικὶ αὐτοῦ· καὶ ἔσονται οἱ δύο εἰς σάρκα μίαν. Ο οὖν ὁ Θεὸς συνέζευξεν, ἄνθρωπος μὴ χωριζέτω. Καὶ τὸν ὅρον του σώματος καὶ τῆς ψυχῆς αἴτιον ὁμολογῶν, οἶδε, καὶ Πατέρα ὁμολογεῖ· καὶ ἐπέχει τὰς ἀνθρωπίνας ἐπινοίας, αχώριστα εἶναι τὰ πεποιημένα βουλόμενος, καὶ μὴ ἀνθρωπίνῃ γνώμῃ χωρίζειν τὰ καλῶς ἡρ μοσμένα επιτρέπων. Ἐν δὲ τῷ Εὐαγγελίω τοῖς δοκήσει τῆς αὐτῆς ἐπιμελείας ἐχομένοις, ἡμεληκόσι δὲ τῶν κρυπτῶν καὶ τῆς ἔνδον ἐπιμελείας, φησίν· Αφρονες, οὐχ ὁ ποιήσας τὸ ἔξωθεν καὶ τὸ ἔγ δοθεν ἐποίησεν; Εἰ δὲ τὸ μὲν ἔσωθέν ἐστιν ἡ ψυχή, τὸ δὲ ἔξωθεν τὸ σῶμα, καὶ ὁ ποιήσας τὸ ἔσω τὴν ψυχὴν πεποίηκε, καὶ ὁ ποιήσας τὸ ἔξω τὸ σῶμα πεποίηκεν· ὁ ψυχῆς ποιητὴς καὶ σώματος ἂν εἴη ποιητής· καὶ Θεός ἐστιν ὁ ἀμφότερα ποιῶν καὶ ἀρμόζων καὶ συνάπτων, ὁ τὴν ἁρμονίαν ταύτην την ἱεροπρεπεστάτην ἡρμοσμένος. Αὐτὸς δὲ ὁ Σωτὴρ ἐν ταῖς ἑαυτοῦ διαλέξεσιν οἵαν ἐπιμέλειαν ποιεῖται τοῦ σώματος, ὅταν λέγῃ· Εἰσὶν εὐνοῦχοι, οἵτινες εὐ-

ADVERSUS MANICH EOS LIB. III. νούχισαν ἑαυτοὺς διὰ τὴν βασιλείαν τῶν οὐρα- cum ait: Sunt eunuchi, qui se castraverunt propter νών. Ο δυνάμενος χωρεῖν χωρείτω! Ταύτην γάρ ἐπιμέλειαν τῷ σώματι ἀποδεδωκώς, καὶ ἅγιον αὐτὸ καὶ ἀπαθὲς, καὶ ἀνήδονον παρασκευάζων, καὶ πᾶσαν ἐπιθυμίαν ὑποτέμνων καὶ ὑποκείρων τῷ λόγῳ, τὴν πρὸς τὸ σῶμα ἐπιμέλειαν δείκνυσι, καὶ τὴν πρὸς τὴν σάρκα κηδεμονίαν σημαίνει· κηδόμενος δὲ καὶ φροντίζων τὴν ἰδιότητα ἐκ τῆς κηδεμονίας κηρύττει, μέχρι τοῦ βλέμματος φθάνων· ἵνα μὴ τὸ βλέμμα, ὡς ἔτυχε κινούμενον, ρυπαρίας καὶ κηλίδος ἐμπιμ πλῆται, ἀλλὰ τὴν εὔτονον ἔχον κίνησιν ἡρμοσμένον διατελῇ· λέγει γὰρ ἐν τῷ Εὐαγγελίῳ· Πᾶς ὁ βλέ πων γυναῖκα πρὸς τὸ ἐπιθυμῆσαι αὐτῆς ἤδη ἐμοίχευσεν αὐτὴν ἐν τῇ καρδίᾳ αὐτοῦ. Καὶ τὸ ἐν τῷ σώματι πάθος τῇ καρδίᾳ συμμετρεῖ, καὶ τοῦ βλέμματος ἐπιμελούμενος, κοινὴν τὴν ἐπιμέλειαν τῆς καρδίας ποιεῖται· πάθος βλέμματος, πάθος καρδίας εἰσηγησάμενος, καὶ ἐπιμέλειαν ὀμμάτων ἐπι μέλειαν τοῦ διανοητικού θέμενος. Οὐδὲ γὰρ ἑτέρως βλάψει τὸ ὄμμα, ἢ ὡς βλάψει ὁ νοῦς· οὐδὲ γὰρ οἷόν τέ ἐστι τὸ ὄμμα διαστρέφεσθαι, τὴν δὲ ψυχὴν μὴ διαστρέφεσθαι· ἐπιεικῶς γὰρ ψυχῆς καὶ ἁπλῶς ὁρώ σης, ἐπιτηδείως ὄψεται τὰ ὄμματα. regnum calorum. Qui poterit capere, capiat *! Adhibens enim hanc diligentiam et studium corpori, et efficiens ipsum sanctum et perturbationibus ac voluptatibus vacuum, et omnem cupiditatem verbo amputans et detondens; procurationem corporis demonstrat, et curam carnis providam significat. Sollicitudine autem et accuratione suam esse prædicat, progrediens usque ad curam aspectus; ne si aspectus fortuito ac temere moveatur, omni labe et macula impleatur; quinimo si constanter et graviter cietur, in apta modestia perseveret: ait enim in Evangelio: Omnis qui viderit mulierem ad concupiscendum eam, jam machatus est eam in corde suo *. Commotionem in corpore cum corde commetitur, et aspectum curans, communem curam adhibet cordi; commotionem aspectus, commotio nem cordis reputans esse, et accurationem aspectus, accurationem mentis. Nec enim aliter nocebit oculus, quam ut nocebit mens; quia non potest oculus depravari, non depravata anima: si enim anima est in æquitate et recte videt, apte et convenienter oculi cernent. CAP. ΧΙΧ. Christus corpus habuisse ostenditur. Ἐνταῦθα γοῦν τὴν ἄτοπον βλέψιν παραβλεψάμενος, τὴν ἁγίαν παρεισάγει· ἵνα οἱ ὀφθαλμοὶ ὀρθὰ βλέπωσι, καὶ τὰ βλέφαρα νευέτω δίκαια· ἐπαίρει γὰρ τὰ ὄμματα, κάτω αὐτὰ κεκάμφθαι μὴ ἐπιτρέπων, ἀλλὰ διανιστῶν αὐτὰ καὶ διεγείρων, καὶ ἐπῃρμένα αὐτὰ παρασκευάζων. Διό, πολλὴν ἐπιμέλειαν τῶν σωμάτων ποιούμενος, καὶ σῶμα πεφόρηκε, καὶ εἰς σῶμα ἦλθεν. Εἰ μὲν οὖν οὐκ ἦλθεν ἐν σώματι, τί φήσουσι περὶ τοῦ σταυροῦ, καὶ τοῦ τύπου των ἥλων, καὶ τοῦ τύπου τῆς λόγχης, καὶ τοῦ μνημείου, καὶ τῆς ταφῆς; Εἰ δὲ ἐκ τούτων ελεγχόμενοι ὁμολογοῦσι σῶμα τὴν Σωτῆρα εἰληφέναι, τί ἐροῦσιν, εἰ μήτι καὶ αὐτὸν ὑπὸ τοῦ πονηροῦ πεπλάσθαι φήσουσι, καὶ μηκέτι μόνον τὸ ἀνθρώπινον σῶμα εἶναι τοῦ που νηροῦ, ἀλλὰ καὶ τὸ σῶμα τοῦ εὐεργέτου; οὐ φεί σονται καὶ μέχρι καὶ ταύτης τῆς ἐπινοίας φθάσαι, καὶ τὴν γλῶτταν ἐκτεῖναι κατὰ τοῦ Σωτῆρος. Ο γὰρ μελετῶν κατὰ τῶν ἐκείνῳ διαφερόντων διαλέγεσθαι, οὗτος, ἀκονήσας τὴν γλῶτταν, κατ' αὐτοῦ διαλεχθήσεται. Ὁ δὲ Σωτὴρ καὶ βαπτίσματι διελούετο ἐν τῷ Ἰορδάνῃ· ὕδασι περιεῤῥαίνετο· τίς ὢν καὶ τυγ χάνων; εἰ μὲν γὰρ οὐ σῶμα φέρων, οὔτε σῶμα ἔχων, τί κοινὸν πνεύμασι καὶ ποταμοῖς; Τίς ἀγγέλων, ποία δύναμις, ποία κυριότης, ποία ἀρχὴ, ποία ἐξουσία καταβέβηκεν εἰς λουτρόν, καὶ πεῖραν ὑδά των ἔσχεν; Εἰ δὲ δύναμις μὲν οὐδὲ ἐξουσία, οὔτε θρόνος οὐδεὶς εἰς ὕδατα κατῆλθεν, ἀζήτητον γέγονε τὸ πρᾶγμα καὶ σαφές· καὶ δῆλον γέγονε τὸ ζητούμενον. ᾿Αλλὰ ἀνῄει ἀπὸ τῶν ὑδάτων· ἐπειράζετο ὑπὸ τοῦ διαβόλου· ἐπείνα, ἐδίψα, έπλει, ἐκοιμάτο, ὤδευεν, εκοπία, ἐβάδιζε· πεινῶν ἐπὶ τὴν συκῆν ἦλθε· τὸ τελευταῖον ἐκοίνετο, ἐσταυροῦτο. Τίς ταῦτα + Matth. xix, 12. • Matth. v, 28. Hic igitur repudians turpem aspectumn oculorum, sanctum aspectum inducit: ut oculi, inquit, recta videant et palpebræ justa intueantur: erigit enim et extollit oculos, non permittens simul ut flectantur, sed potius excitat, et ut erecti sint, facit. Idcirco Salvator gerens magnam providentiam et procurationem corporum, corpus gestavit et in corpus venit. Si igitur non venit in corpore, quid dicturi sunt de cruce et fixura clavorum et lanceæ, et monumento ac sepultura? Sin autem his convicti corpus sumpsisse Salvatorem confitentur, quid dicent, si non sunt dicturi, ipsum quoque a diabolo formatum esse; et non jam solum corpus humanum esse diaboli, sed etiam corpus Salvatoris benefici nostri? non enim parcent nec abstinebunt se, quin usque in hanc cogitationem evadant, et linguam in Salvatorem protendant. Qui enim contra ea quæ ad illum pertinent, disputat, hic linguam acuens contra ipsum disputabit. Salvator autem baptismo etiam in Jordane abluebatur, et aquis aspergebatur; quis erat? et quid erat? si enim corpus non gestabat neque corpus habebat: quid commune est spiritibus cum fuminibus? Quis angelus, quæ virtus, quæ dominatio, quis principatus, quæ potestas ad lavacrum descendit et aquas experta est? Quod si neque virtus, neque potestas, neque thronus in aquas descendit: extra quæstionem posita est res: factum est perspicuum, quod quærebatur. Imo ascendit ab aquis, ten-batur a diabolo, esuriebat, siliebat, navigabat, dormiebat, iter faciebat, defatigabatur, ambulabat, esuriens venit ad ficum: postremo judicatus est et crucifixus. Quis

hæc proclamabat? quis hæc testabatur? Taceant ἑβόα; τίς ταῦτα εμαρτύρει; Σιωπάτωσαν αἱ γλῶσ linguæ, loquantur acta: os habent res: nec am- σαι· λαλείτωσαν αἱ πράξεις· στόμα ἔχουσι τὰ πρά plius aerem pulsantes, sonum emittamus: os ha- γματα· μηκέτι, τὸν ἀέρα κρούοντες, τὸν ἦχον ἀπο bent scripta: et si nos taceamus, non tacent res; πέμψωμεν· στόμα ἔχουσι τὰ γεγραμμένα· κἂν ἡμεῖς et si nos non loquamur, quæ scripta sunt, non posσιωπήσωμεν, οὐ σιωπᾶ τὰ πράγματα· κἂν ἡμεῖς μὴ sunt non loqui. λαλήσωμεν, οὐκ ἀνέχεται μὴ λαλεῖν τὰ γεγραμμένα. Ἐπειδὴ οὖν ταῦτα οὕτως ἔχει. καὶ πισταί εἰσιν αἱ πράξεις, καὶ τῶν πράξεων δυνάμεις, ὅτι σῶμα εἶχεν ὁ Σωτὴρ, καὶ σῶμα θνητὸν, καὶ σῶμα ἐφόρεσε διὰ τὰ ἡμέτερα· τὸ ὅμοιον λοιπὸν ζητεῖ· ἥκει δι' ἡμᾶς ὁ ἐκείνου ποιητὴς, καὶ τῶν ἡμετέρων ποιητής. γὰρ ἕτερον ἦν, οὐκ ἂν περὶ ἑτέρων εκείνου πρόνοιαν ἐποιεῖτο· εἰ δὲ πεποίηται ὑπὸ Θεοῦ, πεποίηται δὲ ὑπὲρ ἡμῶν, ὑπὲρ τῶν ἰδίων ἐποιεῖτο. Ινα γὰρ τὰ ἴδια ἑαυτοῦ σώσῃ, ἐκεῖνο ἐποίησε, τῇ Igitur quia sic sunt hæc, et acta fidem habent, et narratio actorum vera est, et clamant ipsæ actiones vi sua, habuisse corpus Salvatorem, et corpus mortale; et quod propter nostra corpora corpus gestavit: quod reliquum est, simile quærit: propter nos venit illius corporis sui effector, et nostrorum effector. Si enim aliud fuisset illud, curam aliis non adhibuisset corporibus. Si autem factum est, et factum a Deo, factum vero est propter nos: igitur propter propria fiebat, ut quæ β ἐκείνου ποιήσει πάντων τῶν ἰδίων τὴν ἐλευθερίαν propria erant, salva essent. Illud fecit, illius effectione omnium suorum libertatem operatus. Gratiæ igitur debentur ei qui corpora nostra fecit; qui eorum ignaviæ atque pigritiæ prospexit et consuluit; qui misit Filium suum in corpore, et nostris corporibus pignus dedit; ut non jam amplius flectamur et humi cernamus, sed simus elati et erecti communitate corporum. CAP. XX. Illos igitur deceptores et auaces in hoc etiam attendemus, quod in corpora invaserunt, et in corpus auctoris processerunt, ac contra œconomiam et dispensationem Dei linguam extenderunt; ac contra libertatem nostram ad usum et exercitationem linguæ loqui non dubitaverunt circulatores quidam et circumforanei. Congessimus acervum verborum pravitatis istius: licet enim ex uno aliud accusare; imo omnia deinceps per. sequentes, omnia inutilia et aliena existimare. Idcirco nos in omnes sermones ipsorum hucusque delapsi, ne magnitudinem libro præbeamus, his hactenus dictis terminemus, facta ex paucis aliorum indicatione, et ex dictis prius eorum confutatione confecta. Opus autein est diligentia studiosis, ut omnes præstigias prætervecti aures servent, ne a pravitate capiantur; ut sint custodes suarum aurium, partim eas aperientes, cum verus sermo pulsat; partim claudentes, cum falsus et dolosus, veritatem simulans laborat, ut in conclave mentis irrumpat. Multi enim ficti et simulati pulsant aures, dicentes: Ego sum Christus 6, et multos decipient: Unus autem solus Christus 7, qui est liberator, præses victoriæ, beneficus, qui dispositione pulsat, qui libertatem in ipso aditu conciliat, qui simul ut ingreditur, percata excludit, qui in ingressu amicitiam cum Patre tribuit, qui mox ingrediens tropæa in anima ponit. ἐργασάμενος. Χάρις οὖν τῷ πεποιηκότι τὰ ἡμέτερα σώματα, τῷ προνοησαμένῳ καὶ ἐῤῥᾳθυμηκότων αὐτῶν, καὶ ἀποστείλαντι τὸν ἴδιον Υἱὸν ἐν σώ ματι, καὶ δεδωκότι ἐνέχειρον τοῖς ἡμετέροις σώμασιν, ἵνα μηκέτι κάμπτωμεν, καὶ χαμαὶ ὁρῶμεν, ἀλλὰ ὦμεν ἐπηρμένοι τῇ κοινωνίᾳ τῶν σωμάτων. Conclusio. Ευτελίσωμεν οὖν καὶ ἐν τούτῳ τοὺς ἀπατεῶνας ἐκείνους, ὅτι καὶ κατὰ τῶν σωμάτων βεβαδίκασι, καὶ κατὰ τοῦ πλάστου κεχωρήκασι, καὶ κατὰ τῆς οἰκονομίας τοῦ Θεοῦ τὴν γλῶτταν ἐξέτειναν· καὶ κατὰ τῆς ἐλευθερίας ἡμῶν λαλεῖν οὐ παρητήσαντο, ἀγύρται τινὲς ὄντες καὶ ἀγοραῖοι, άθροισμα λόγων πονηρίας συναγηοχότες· ἔστι γὰρ τὸ ἓν ἐχόμενον τὸν ἕτερον αἰτιᾶσθαι· ἀλλὰ μὴ πάντα ἐφεξῆς ἐπεξιόντας, πάντα ἀχρεῖα καὶ ἔκφυλα ἡγεῖσθαι. Διὰ τοῦτο καὶ ἡμεῖς εἰς ἅπαντα λόγον αὐτῶν κατιόντες, μὴ πολύ μῆκος παράσχωμεν τῷ λόγῳ, μέχρι τούτων στῶμεν, διὰ τῶν ὀλίγων καὶ τὰ ἄλλα ὑποδείξαντες, καὶ διὰ τῶν προλεχθέντων τὸν ἔλεγχον κατασκευάσαντες. Ἐπιμελείας δὲ τοῖς σπουδαίοις χρεία, ἵνα πᾶσαν γοητείαν ὑπερβεβηκότες, ἀλήπτους τὰς ἀκοὰς ἀπὸ τῆς πονηρίας διαφυλάξωσιν· ὅπως κλειδοφύλακες ὦσι τῶν ἑαυτῶν ἀκοῶν, καὶ πῆ μὲν ἀνοιγνύοντες, ὅτε κρούει ὁ ἀληθὴς λόγος· πῆ δὲ ἀποκλείοντες, ὅτε ὁ ψευδῆς καὶ πεφευακισμένος σχηματιζόμενος τὴν ἀλή θειαν εἰσβάλλειν ἐν τῷ ταμείῳ τῆς διανοίας στην δάζει. Πολλοὶ γὰρ πεπλασμένοι καὶ ἐσχηματισμένοι τὰς ἀκουὰς κρούουσι, λέγοντες· Εγώ εἰμι ὁ Χρι στὸς, καὶ πολλοὺς πλανήσουσιν· Εἰς δὲ μόνος ἐστὶν ὁ Χριστὸς, ὁ ἐλευθερωτής, ὁ τροπαιούχος, ὁ εὐερ γετικὸς, ὁ διαθέσει κρούων, ὁ ἐλευθερίαν τῇ εἰσόδῳ μνηστευόμενος· ὁ ἅμα τῷ εἰσβαλεῖν ἐξοικίζων τὰς ἁμαρτίας, ὁ ἐν τῇ εἰσόδῳ τὴν φιλίαν τὴν πρὸς τὸν Πατέρα ἀποδιδούς, ὁ παραχρῆμα τῇ εἰσόδῳ τῇ ἑαυ τοῦ τροπαία. • Matth. καιν, 23. 1 Cor. vul., 6; I Tim. 11, 5. El ràp ĉrep. Id est, si non fuisset ejusdem naturæ corpus, scilicet humanum, anima intelligente præditum. TURR.

ADVERSUS MANICHÆOS SUPPLEMENTA. ΤΙΤΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΚΑΤΑ ΜΑΝΙΧΑΙΩΝ. TITI, EPISCOPI BOSTRENSIS, ADVERSUS Υπόθεσις τοῦ πρώτου λόγου. Ο πρώτος περιέχει λόγος ελεγχον καὶ ἀνασκευήν τῶν μάλιστα κεφαλαίων τοῦ δόγματος τῶν Μανι χαίων, ὡς ἀλλοτρίως πάντη πρὸς τὰς κατὰ φύσιν κοινὰς ἐννοίας ἐχόντων. Υπόθεσις τοῦ δευτέρου λόγου. Ο δεύτερος ἀποδείκνυσιν, ὡς οὐκ ἔκ τινος τῆς γε μὴ οὔσης ἀνάρχου κακίας, καὶ ἐναντίας τῷ Θεῷ ἀρχῆς ἄνθρωπος πλημμελεῖ· καὶ ὡς οὐδὲν κατ' οὐσίαν ἐν τοῖς οὖσι κακόν· οὔτε μήν τις ανισότης ἐν τοῖς καθ᾿ ἡμᾶς ἐστι· καὶ ὡς μάτην και λίαν ἀσεβῶς κακίζουσι τὴν τῶν ὅλων οἰκονομίαν. Καὶ ὅλως τὸν περὶ Προνοίας ἅπαντα λόγον κεφαλαιωδῶς περιλαμβάνει, ἀποδεικνύς, ὡς οὐδεμία ἀνάγκη δευτέραν τινὰ καὶ ἐναντίαν ἀρχὴν τῷ Θεῷ ἐκ τῶν πραγμάτων ὑπονοεῖν. Υπόθεσις τοῦ τριτου λόγου. Ο τρίτος ὑπὲρ τοῦ νόμου καὶ τῶν προφητῶν ποιείται λόγον, ὡς παρὰ τοῦ Θεοῦ πάσης τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης δοθείσης, καὶ ὡς οὐδὲν τῶν αὐτόθι πεπραγμένων τε καὶ λελεγμένων εὐλογόν τινα κατ ηγορίαν ἔχει τοῦ ποιήσαντός τε καὶ λαλήσαντος· καὶ ὡς συνωδά πάντα τῇ Καινῇ Διαθήκῃ· ὡς μηδὲ ἐντεῦ θεν ἀνάγκην εἶναι, δευτέραν τινὰ καὶ ἐναντίαν ἀρ χὴν τῷ Θεῷ ὑπονοεῖν. Υπόθεσις τοῦ τετάρτου λόγου. Ο τέταρτος ἐξαιρεῖ καὶ τὴν Καινὴν Διαθήκην τῆς ἐκείνων κατὰ Θεοῦ βλασφημίας, ὡς οὐδὲ πρὸς αὐτ τὴν παντελῶς ἐχόντων τινὰ κοινωνίαν, καὶ ὡς μά την εκβιάζονται μέρη γέ τινα ταύτης πρὸς σύστα σιν τῆς αὐτῶν ἀσεβείας· καὶ ὡς ἡ κατὰ τὸν διάβολον ὑπόθεσις, οὐδὲν αὐτοῖς συναίρεται πρὸς ἃ λέγουσι κατὰ Θεοῦ. MANICHEOS. Argumentum libri 1. Primus liber continet confutationem præcipuorum capitum doctrinæ Manichæorum, quæ sunt penitus aliena, et cum communibus notionibus natura insitis et anticipatis pugnantia. Argumentum libri 11. Secundus liber docet et explanat, non peccare bominem ex quodam malo æterno et sine principio ac Deo contrario, quod quidem non est: et nullum esse malum secundum substantiam in iis qua sunt; nec ullam inæqualitatem in nostris rebus; ac vane el valde impie gubernationem universi improbari et reprehendi. Denique omnem de Providentia disputationem summatim complectitur, docetque minime necesse esse suspicari ex rebus, ullum esse secundum principium, Deo contrarium. Argumentum libri 111. Tertius liber pro lege et prophetis disputat: quippe cum totum Vetus Testamentum a Deo datum sit, et nihil eorum quæ in eo facta aut dicta sunt, probabilem accusationem ejus qui fecit et dixit, habeat; sintque oninia cum Novo Testamento consentientia: ut nec ex hac parte necesse sit cogitare aliquod secundum principium Deo contrarium. Argumentum libri sv. Quartus liber Novum Testamentum ab illorum blasphemia in Deum defendit, ut qui nullam prorsus communionem cum eo habeant, et frustra ac vane quasdam partes ejus ad constituendam suam impietatem per vim trahant; quodque id quod diabolice subjiciant, nihil eos juvat ad ea stabilienda quæ contra Deum dicunt. SUPPLEMENTA Parallelis Damascenicis Rupefucaldinis, ad libros IV adversus Manichæos Titi Bostrensis episcopi. Ex Joannis Damasceni sacr. Parallel. Opp. tom. II, pag. 763, edit. Paris. 1712. Τοῦ ἁγίου Τίτου ἐπισκόπου Βόστρων ἐκ τοῦ κατὰ Sancti Titi episcopi Bostrorum, ex libro 1 contra Μανιχαίων λόγου σ' Πῶς οὖν, φής, ἀναστήσεται τὸ σῶμα, εἰ σὰρξ καὶ αἷμα βασιλείαν Θεού κληρονομήσαι οὐ δύνανται; οὐ τοίνυν ἐστὶ, φασὶν, νεκρῶν ἀνάστασις. Οὔτε τοῖς ἀνωτέρω διὰ πλειόνων λεχθεῖσι τὸν νοῦν οὐ παρέχουσιν, ἀλλ᾿ ὥσπερ τινὲς ἐν διαμοναῖς πραγμάτων αδικωτάτων, τὸ ἑαυτοῖς προσφιλές εἰς τὴν ὑπόνοιαν τῆς σφε Ἐκ τοῦ κατὰ Μανιχ. λόγου σ'. Nequaquam hæc in libris Titi Bostrensis contra Manichæos, ut PATROL. GR. XVIII. Manichaos. Quinam igitur det, inquis. ut corpus resurgat, si caro et sanguis regnum Dei possidere non possunt? nequaquam igitur est resurrectio mortuorum. His quæ superius copiose dicta sunt, animum non advertunt; sed, velut quidam iniquissimis in negotiis perseverantes, id quod sibi ad impletatem nunc exstant ex translatione Turriani, reperi. LEQUIEN.

σὰρξ ἐμπαθὴς ἀνισταμένη, φησὶν ὁ Ἀπόστολος, οὐδὲ παχὺ σῶμα αὖθις μετὰ τῶν παθῶν πολιτεύε ται Διὸ ἐπάγει σαφῆ ἑρμηνείαν τῆς ἐπαπορή - σεως· Ἰδοὺ μυστήριον ὑμῖν λέγω· πάντες μὲν οὐ κοιμηθησόμεθα, πάντες δὲ ἀλλαγησόμεθα· ὥστε μεταβολὴν ἕξομεν οἱ σωθησόμενοι ἐπί τινα κρείττονα σωμάτων κατάστασιν. Καὶ σῶμα μὲν ἔσται τὸ ἐκ μεταβολῆς διδόμενον ἡμῖν, οὐκέτι δὲ σὰρξ καὶ αἷμα ἀσθενείᾳ συμπεπλεγμένα. Οὐ γὰρ εἴ τι σῶμα, πάντ τως καὶ σάρξ. Ηλιος γοῦν καὶ σελήνη καὶ πᾶς ὁ οὐράνιος χορός, σῶμα μὲν καθόλου τυγχάνει, σὰρξ δὲ οὐδαμῶς. Τοιαύτην τινὰ ἰδέαν λήψεται τὸ ἀνιστάμενον σώμα, ὥστε τὰς τῶν ἁγίων ψυχὰς συνοικήσειν σώματι λοιπὸν, οὐκέτι γε τροφῆς δεομένῳ σαρκικῆς, οὐκέτι δὲ ἡδοναῖς τε καὶ λύπαις, καὶ ἀλγηδόσι περιπίπτοντι, ἀλλ' εὖ μάλα ὁμοδόξῳ τῇ ψυχῇ προσάπαν τὴν ἔνθεον λατρείαν μηδέποτε ἀνατείνοντι, πεπαι μένων τῶν ἀγωνισμάτων, καὶ πρὸς ἀνάπαυλαν τῆς ψυχῆς ἀνακεχώρηκυίας δόγματι Θεοῦ. Ἐπὶ δὲ τούτοις σαφηνίζει ἅπαντα τὸν λόγον, καὶ τὸν τρόπον τῆς ἀναστάσεως ἐξηγεῖται λέγων· "Οτι δεῖ τὸ φθαρτόν τοῦτο ἐνδύσασθαι ἀφθαρσίαν, καὶ τὸ θνητὸν τοῦτο ἐνδύσασθαι ἀθανασίαν. Αληθὲς ἂν εἴη τό· Η φθορά τὴν ἀφθαρσίαν οὐ κληρονομεῖ. Εἰ μὲν γάρ τις τοῦτο ἔλεγεν, ὅτι ἡ σὰρξ ἅμα τοῖς ἐμφύτοις πάθεσιν αὖθις ἀναστᾶσα ζήσεται, τὰ αὐτὰ πάσχουσά τε καὶ δρῶμας (66') ἅμα τῇ ψυχῇ, ἣν ἂν ἄλογος οὐκ ἔχουσα ἀγαθὴν ἐλπίδα· εἰ δὲ μεταβολὴν αὐτὸ δὲ τοῦτο λαμβάνει κρείττονος καὶ μακαρίας ἕξεως, ὅπερ δεικτικῶς ση μαίνει, φάσκων· Δεῖ γὰρ τὸ φθαρτὸν τοῦτο ἐνδύσασθαι ἀφθαρσίαν, καὶ τὸ θνητὸν τοῦτο ἐνδύσασθαι ἀθανασίαν. Δικαία μὲν τοῦ συγκαμόντος έργαλείου τῇ ψυχῇ ἡ ἀπόδοσις, οὐκ ἐπιζήμιος δὲ καὶ ἔτι ἐπίπονος ταύτῃ. Αλλ' ἐν τῷ μακαρίῳ (βίῳ) ταύτας ἔσεσθαι τῶν σωζομένων τὰς ψυχὰς ἀπειληφυίας μὲν τὸ σύμφυτον αὐταῖς σῶμα, οὐ μέντοι βαρύ καὶ γεῶδες, καὶ σαρκικῆς ἐπιθυμίας γέμον, καθάπερ τὴν ἀρχὴν, ὅτε δὴ προσῆκον ἦν τῷ ἀγῶνα τῆς ἀρετῆς ἐνευδοκιμῆσαι ταύταις. Αδικία γὰρ, εἰ μὴ τὸ συμ πονῆσαν τῇ ψυχῇ σῶμα κατά τήνὸς τὴν πολιτείαν ἀποδῴη συναπόλαυσιν. suam arridere suspicantur, non quod justum est, τέρας ἀσεβείας, οὐ τὸ δίκαιον αἱροῦνται. Οὐκ ἔστι eligunt. Caro passionibus obnoxia non resurgit, in - quit Apostolus, neque crassum corpus una cum ægritudinibus suis vivet. Quocirca perspicuam quæstionis interpretationem subdit: Ecce mysterium vobis dico: omnes quidem non dormiemus, sed omnes immutabimur 8. Unde nos qui salvi futuri sumus, nutationem admittemus, corporibus meliore statu ac conditione donatis. Ac corpus quidem erit, quod nobis mutatione illa dabitur: at non perinde caro et sanguis cum infirmitate complicata. Non enim hoc ipso quod corpus aliquid sit, illud continuo caro quoque est. Sol plane et luna et omnis cœlestis chorus. corpus omnino sunt, nequaquam autem caro. Ejusmodi porro speciem quamdam habebit corpus quod resurget; ita ut sanctorum animæ cum corpore deinceps habitent, quod alimento corporali tamen amplius non egeat; quin nec in oblectationes, neque in molestias et dolores incidat; sed in gloriæ suæ consortem animam divinum illum cultum ullatenus transferat, finitis certaminibus, et anima decreto Dei in requiem suam digressa. Insuper vero hoc totum aperit et elucidat, ac resurrectionis rationem edisserit, dicendo: Quoniam oportet corruptibile hoc induere incorruptionem, et mortale hoc induere immortalitatem º. Hinc verum sit illud: Corruptio incorruptionem hareditate non obtinet 1. Nam si quispiam hoc diceret, quod caro una cum insitis in ea affectionibus resurgens, ejusmodi sit vitam actura, ut eadem simul cum anima perpetiatur et agat, rationi consentaneum non esset, quod bona spe careret. Sin vero illud ipsum inutationem in meliorem et felicem statum accipit, hoc egregie demonstravit ita loquens: Oportet enim corrupti bile hoc induere incorruptionem, et mortale hoc induere immortalitatem. Justa quidem remuneratio est instrumenti, quod laborum animæ particeps fuit: nec vero ea damnosa est, nec laboribus obnoxia. Atqui in hac beata vita tales esse eorum qui salvandi sunt, animas oportet; ut cognatum quidem sibi corpus recipiant, non autem ipsum grave et terrenum, carnalisque cupiditatis plenum, quemadmodum antea; quando nempe necessarium erat, ut cum eis virtutis certamine probaretur. Iniquum siquidem fuisset, si corpus quod animæ laborum in hujusce vitæ functionibus consors fuit, præmiorum ejus retributione non donaretur. 1bid. vag. 747. Sancti Titi episcopi Bostrorum, ex libro 11 contra Manichæreos. Dicendum igitur est, hominem a Conditore rerum in vitam productum esse, ut nihil aliud negolaretur, nisi pietatem ac virtutem. His enim • I Cor. xv, • ibid. 53. so ibid. 50. Πολιτεύεται. Αη πολιτεύσεται? (66') forte leg. δρῶσα Επιτ. 'Ρητέον. Hoc fragmentum reperitur in Pa rallelis infra Littera π, tit. xxv, ubi pro εμπορευ Τοῦ ἁγίου Τίτου ἐπισκόπου Βόστρων. Ρητέον τοίνυν, ὅτι πρὸς τοῦ δημιουργήσαντος ὁ ἄνθρωπος εἰς τὸν βίον παρήχθη, εμπορευσόμενος ἕτερον οὐδὲν ἢ μόνον εὐσέβειαν καὶ ἀρετήν. Ταῦτα σόμενος legitur έμπορευόμενος. Hæc porro spectare noscuntur ad librum ut, leguntur enim supra f. vi, ejusdem libri: ubi quoque altera lectio εμπορευόμεvos occurrit.

ADVERSUS MANICHEOS SUPPLEMENTA. γὰρ κτησάμενος, καλῶς ἂν διανήξαιτο τόνδε τὸν comparatis, recte ærum istud transmeaverit βίον· ἀμελήσας δὲ τούτων, χαλεπῶς ἂν διαβαπτι si n vero neglexerit, errore suo gravi casu submerσθείη πλανώμενος. Τοῦ ἁγίου Τίτου, ἐκ τοῦ Περὶ Προνοίας. gelur. Ibid. pag. 788. Πρὸς δὲ τοῖς ἅπασι τῶν συνήθως ὑπὸ Θεοῦ δεδομένων κοινῇ πᾶσιν ἀνθρώποις εἰ μηδεμία τις ἐστιν ὅτε συνέβαινε κώλυσις, φορᾷ φύσεως ἄν τινος ἀμεταβλήτου την χορηγίαν αὐτῶν ἠθέλησαν ἄνθρωποι, καὶ οὐκ ἂν, δεχόμενοι ταῦτα, χάριν ὡμολόγη σαν τῷ Θεῷ, οὐκ ἂν δὲ ᾔτησαν ἔχοντες. Στερούνται τοιγαροῦν ἐνίοτε πρὸς ὀλίγον, ἵνα αἰτήσωσι· καὶ δέχονται αὖθις, ἵνα χάριν ὁμολογήσωσι τῷ χορηγοῦντι, γινώσκοντες, ὡς αὐτός γέ ἐστιν ὁ παρέχων, καὶ οὐ φύσις ἄλλη τίς ἐστι παρὰ τὸν Θεὸν, ἄκριτός τε καὶ ἀμεταμέλητος, ἡ χορηγούσα. Βούλεται δὲ ὁ Θεὸς εἰδέναι χάριν αὐτῷ, ἵνα ἀξιώτεροι τοῦ λαμβάνειν παρ' αὐτοῦ γένωνται, οὐχ ἵνα τι καρπώσηται εἰς ἑαυτόν. Βούλεται γὰρ τὰ ἀγαθὰ τούτους αἰτεῖν, ἵνα, δεχόμενοι, αἴσθησιν τοῦ χορηγοῦντος ἔχωσιν. Χαίρει μὲν γὰρ τὰ παρ' ἑαυτοῦ διδούς, χαίρει δὲ μᾶλλον ἀξίοις διδούς· ὡς τῆς φιλανθρωπίας τρόπον τινὰ ἀτιμαζομένης, εἰ μὴ πρὸς εὐαισθήτους γένοιτο. Τοῦ ἁγίου Τίτου, ἐκ τοῦ Περὶ Προνοίας. Sancti Titi, ex libro De Providentia, ex libro 11 contra Manichaos. Præter hæc omnia, nisi quæ a Deo universis hominibus perinde concedi solent, identidem impediri contingeret immobilis cujusdam naturæ impetu; lorun largitionem nihil curassent homines, nec iis obtentis Deo gratias agerent, neque honum compotes facti, ullatenus precarentur. Ad tempus igitur aliquod donis privantur, ut exorent; rursumque accipiunt, ut largitori confiteantur, agnoscentes ipsum esse qui tribuit, nec alteram quamvis præter Deum naturam esse, quæ indiscriminatim et sine pœnitentia subministret. Vult itaque Deus sibi gratiam haberi, ut homines evadant digniores qui ab ipso accipiant, non ut sibi ipsi emolumenti quidpiam redeat. Vult enim ut bona postulent, quibus acceptis largitorem sentiant. Gaudel enim dando quæ sua sunt; sed gaudet amplius dignis impartiendo: ac si benignitas ipsius modo quodam dedecoraretur, nisi in eos gui bene afectl sunt, in penderetur. Ibid. pag. 783. Sancti Titi, ex libro De Providentia, ex libro 11 contra Manichaos. Οὐκ ἐχρῆν, ὡς ἔοικε, κατὰ τοῖς πᾶσιν ὑπάρ χειν τοῦ Θεοῦ τὰ τεκμήρια, καὶ τὸν ἄῤῥητον καὶ ἀκατάληπτον νοῦν πάντη γνώριμον εἶναι ἀνθρώποις· ὅπου γε καὶ βασιλέως ἀνθρώπου καὶ ἄρχοντός ἐστιν, ὅτι τὰ πλεῖστα τῶν βουλευμάτων κρύπτεται, ὡς καὶ τὸ πραττόμενον ἄδηλον εἶναι, ὅτῳ λόγῳ πράττεται. Οὐ τοίνυν θαῦμα, εἰ ἄνθρωποι μὴ χωροῦσιν ὅλως τῆς διοικήσεως τοῦ Θεοῦ τὸν λόγον, οἷς ἀρμόττει καὶ δίχα τοῦ πολυπραγμονεῖν ὑπείκειν τε καὶ ἡσυχάζειν, καὶ ἥκιστα ἀνταίρειν κατὰ τῆς ἀῤῥήτου διοικήσεως. Πολλάκις γὰρ οὐδὲ τεχνίτην, εἴτουν οἰκοδομίας, ἢ ναυπηγίας, ἢ χαλκευτικῆς ἔμπειρον, αιδούμενοι περιεργαζόμεθα, ποιοῦντά γε τὸ οἰκεῖον ἕκαστον· ἀλλὰ τῇ πείρα καταπιστεύσαντες, ἐκδεχόμεθα τὸ ἔργον ἰδεῖν. Εστι δὲ καὶ ὅτε σφαλλομένῳ οὐκ έπαισθανόμεθα. Τί δ' ἂν εἴποιμι περὶ τῆς ὑπὲρ πάντα νοῦν σοφίας τοῦ Θεοῦ; ἢν προσῆκε, καὶ νοοῦντάς τε καὶ μὴ νοοῦντας, ἐκπλήττεσθαί τε καὶ τιμᾷν. Εἰ δέ τις, διὰ τὸ μὴ καταλαμβάνειν τὸν λόγον τῶν πλειόνων τῶν πρὸς τοῦ Θεοῦ γινομένων, ἐκπέσοι πρὸς ἀτοπίαν τῆς τοῦ Θεοῦ δόξης αθλιώτατος, καὶ πάλιν Πρὸς δὲ τοῖς ἄπ. Excerpta sunt hæc ex lib. ut Titi Bostrensis, j xv, ubi rectius legitur, πρὸς δὲ τούτοις; atque ita legisse videtur interpres. Uterque locus conferatur. Οὐκ ἐχρῆν, κ. τ. λ. Auctor Parallelorum ista descripsit ex lib. 11, § xxviit. Minime consentaneum erat, ut videtur, Dei consilia pervia omnibus fieri, et inexplicabilem illam atque incomprehensibilem mentem omni ratione hominibus exploratam esse: quando vel regis qui homo est, ac principis pleraque consilia occuká sunt, ita ut obscurum sit quam ob causam agatur id quod agitur. Nihil mirum igitur, si homines divinæ gubernationis rationem non capiant; quibus conveniat, posita curiositate, cedere et conticere, nec prorsus adversus ineffabile regimen illud obmurmurare. Enimvero sæpe accidit, ut neque ab artifice, sive domus struendæ, sive compingendæ navis, sive æris fundendi perito, ejus reverentia aliquid inquiramus, dum ille quodvis opus suum facit; sed ejus experientia fidem habentes, opilicium videre præstolamur. Quinimo, quandoque etiam illius errata non animadvertimus. Quid itaque dicam de Dei sapientia, quæ mentem omnem excedit? quam, sive intelligamus, sive non intelligamus, nos oportuit admirari ac venerari. Quod si quispiam, ex eo quod multarum quæ a Deo fiunt, Πρὸς ἀτοπίαν τῆς τοῦ Θεοῦ δόξης. Leg. π. ἀ. τ. κατὰ τοῦ Θεοῦ δ. Apud Titum lib. 11, 8 xxΝΟΙ, sic legitur, πρὸς ἀτόπους κατὰ Θεοῦ δόξας. Quæ reclius quam Billius ita reddidisse videtur Turrianus: Si quis.... non assequitur, decidat in absurdas de Deo opiniones.

rationem non comprehendat, in hanc miser vecor- ἀνόητος ὁ τοιοῦτος, ὡς αὐτῇ γε τῇ τυφλώσει, τῆς diam contra Dei gloriam cadat; tum ille rursus Ιδίας διανοίας ὁδηγῷ χρώμενος. amentiam prodet suam, ceu qui obcæcati sensus sui ducatum sequatur. γ. Ibid. pag. 785. Sancti Titi episcopi Bostrorum, ex libro Iv contra Manichaos. Fides in Deum cognitio Dei est, quæ ex visibili creatura rerumque naturalium cogitationibus parta, cum benevolentia et amore erga ipsum per virtutis ac vitii scientiam eidem gratissima est. Τοῦ ἁγίου Τίτου ἐπισκόπου Βόστρων ἐκ τοῦ λόγου δ'. Ἔστιν ἡ κατὰ Θεὸν πίστις γνῶσις Θεοῦ, διά τε τῆς ὁρωμένης δημιουργίας καὶ τῶν φυσικῶν ἐννοιῶν μετ᾿ εὐνοίας καὶ ἀγάπης τῆς πρὸς αὐτὸν κατ' ἐπιστήμην ἀρετῆς καὶ κακίας εὐαρεστοῦσα Θεῷ ΤΙΤΟΥ ΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΒΟΣΤΡΩΝ ΕΙΣ ΤΑ ΒΑΙΑ. TITI BOSTRENSIS EPISCOPI ORATIO IN RAMOS PALMARUM. I. Ut immensa abyssus, aquarum fontes copia sraturit, iique jugi impetu decurrentia flumina regerunt, quæ terram obeuntia, irrigent, ut iis illa irrigua, panem in cibum fructificet, vinumque ad lætitiam hominum; eaque illi annona potiti, Scripturæ illud adimplent: Edent pauperes et salurabuntur, et laudabunt Dominum qui requirunt eum 11; sic quoque ineffabilis Domini nostri Jesu Christi benignitas, ex suæ bonitatis ac benignitatis inımensa abysso, sacras nobis solemnitates in quibus nostram operatus est salutem, ceu fontis venas profluit: sancti autem Spiritus gratia in solemni - tatibus efficax, implet fluminis impetus ": deiferos utique viros, doctrinam habentes in docendo 18; qui spiritalem ac rationalem humani generis terram lustrantes, Ecclesiam sanctam latificent; civitatem illam Regis magni Jesu Christi ", juxta quod scriptum est: Fluminis impetus lætificant civitatem Det. Ecclesia denique lætificata ac delectata a pinguedine cordis ", regnantem in ipsa Dominuni laudat atque glorificat. Age itaque, ut et hodie quod ipse de se ipso per sanctos prophetas suos prædixit, eloquamur, eam pro virili nostra parte nostram scrutemur salutem quam nobis Rex noster festa hac luce molitus est. Age exquiramus cujusnam gratia Regem eum nedum homines laudaverint, sed et angelicæ virtutes. Ὥσπερ ἡ ἀμέτρητος ἄβυσσος βρύει ἀφθόνως τὰς πηγὰς τῶν ὑδάτων, καὶ αἱ πηγαὶ ἀποβλύουσιν ἀκρατήτους ποταμούς· οἱ δὲ ποταμοὶ ἐπισκέπτουσι τὴν γῆν, καὶ μεθύσκουσι αὐτὴν, τοῦ καρποφορῆσαι ἄρτον εἰς βρῶσιν, καὶ οἶνον εἰς εὐφροσύνην τῶν ἀνθρώπων οἱ δὲ ἄνθρωποι, ἀπολαύοντες, πληροῦσι τὸ γεγραμμένον· Φάγονται πένητες, καὶ ἐμπλησθήσονται, καὶ αἰνέσουσι Κύριον οἱ ἐκζητοῦντες αὐτόν· οὖ τως καὶ ἡ ἄφατος φιλανθρωπία τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ ἐκ τῆς ἀμετρήτου ἀδύσσου τῆς ἀγα θότητος καὶ φιλανθρωπίας αὐτοῦ πηγάζει ἡμῖν τὰς ἁγίας ἑορτάς, ἐν οἷς τὴν σωτηρίαν ἡμῶν εἰργάσατο· καὶ αὐτὸς μὲν ἑορτὰς πηγάζει· ἡ δὲ χάρις τοῦ ἁγίου Πνεύματος ἡ ἐνεργοῦσα ἐν ταῖς ἑορταῖς τὰ ὁρμήματα τοῦ ποταμοῦ πληροῖ· λέγω δὴ τοὺς θεοφόρους ἄνδρας, τοὺς διδασκαλίαν ἐν τῇ διδασκαλίᾳ κε κτημένους· καὶ αὐτοὶ ἐπισκέπτονται τὴν νοητὴν καὶ λογικὴν γῆν τῆς ἀνθρωπότητος, εὐφραίνοντες τὴν ἁγίαν Ἐκκλησίαν, ἥτις ἐστὶ πόλις τοῦ μεγάλου βασιλέως Ἰησοῦ Χριστοῦ, κατὰ τὸ γεγραμμένον Τοῦ ποταμοῦ τὰ ὁρμήματα εὐφραίνουσι τὴν πό λιν τοῦ Θεοῦ. Ἡ δὲ Ἐκκλησία, εὐφραινομένη καὶ ἠδυνομένη ἀπὸ πιότητος καρδίας, αἰνεῖ καὶ δοξολογεί Κύριον τὸν ἐν αὐτῇ βασιλεύοντα. Φέρε δὴ καὶ σήμε ρον εἰπεῖν, ὅ προανεφώνησεν αὐτὸς περὶ ἑαυτοῦ διὰ τῶν ἁγίων αὐτοῦ προφητῶν, ἐρευνήσωμεν πρὸς τὴν δύναμιν ἡμῶν τὴν σωτηρίαν, ἣν ὁ βασιλεὺς ἡμῶν ἐπραγματεύσατο ἡμῖν ἐν ταύτῃ τῇ ἑορτῇ· φέρε κατανοήσωμεν ἕνεκεν τίνος βασιλέα αὐτὸν ὕμνησαν οὐ μόνον οἱ ἄνθρωποι, ἀλλὰ καὶ αἱ ἀγγελικαί δυνάμεις. II. Causa igitur ejusmodi cantici, juxta quod videbatur, Lazari suscitatio fuit, quemadmodum ait Evangelium: Cogitaverunt aulem Judæi, ut et Lazarum interficerent, quia multi propter illum abibant Ἡ αἰτία οὖν τῆς ὑμνῳδίας ἡ ἔγερσις Λαζάρου εν κατὰ τὸ φαινόμενον, καθώς φησι τὸ Εὐαγγέλιον· Εβουλεύσαντο δὲ Ἰουδαῖοι, ἵνα καὶ τὸν Λάζα ρον ἀποκτείνωσιν· ὅτι πολλοὶ δι' αὐτὸν ὑπῆγαν * Psal. xxı, 27. 1 Psal. XLV, 5. 13 Rom. XII, 7. "Psal. XLV 5. 18 Psal. xLv, 5. 10 Isa. Lr, 2.

ORATIO IN RAMOS PALMARUM. 126€ manifesta ratio laudationis illius fidelium: occulta autem ac abditior resurrectio est universæ naturæ hominum. Ac sicut signum Lazari ejusque suscitatio hominum animos ad celebrandum canticis Dominum excitavit, sic et signum suscitandi universi humani generis angelos sanctos ad laudandum permovit. Quantum vero totius universitatis hominum resurrectio, Lazari unius suscitationi præcellit; tantum quoque gloria ac laudatio id temporis præstabit. Ac conscientia quidem clamantium hominum miraculo excitata ad laudandum movebat, divina autem providentia nedum homines, sed et angelos ad Jesu admirationem ob naturæ totius futuram resurrectionem occulte instigabat. Viderunt enim, viderunt re vera didiceruntque, ac quam nescirent sapientiam edocta sunt coelestes virtutes per fidelium Ecclesiam ", ab universorum creatore Deo, in quo ante sæcula abscondita esset, novum elucentem; eam nimirum quæ in Domini Jesu doctrinis ac promissionibus miraculisque consistit, quemadmodum admirabilis Paulus quodam loco dicit: Ut innotescal nunc principatibus et polestatibus per Ecclesiam, multiformis sapientia Dei 0 Docentur enim supernæ virtutes necdum ab ipsis visa auditave. Etenim sunt creaturæ; nec ulla sit creatura, cui non doctrina necessaria sit. At neque noverunt futura, nisi quid sancta ac adoranda Trinitate docente acceperint. Didicerunt ergo, certumque argumentum futuræ resurrectionis Adami τῶν Ἰουδαίων, καὶ ἐπίστευον εἰς τὸν Ἰησοῦν. ex Judais, et credebant in Jesum ". Et hæc quidem Καὶ αὕτη ἐστὶν ἡ αἰτία τῆς δοξολογίας τῶν πιστῶν κατὰ τὸ φαινόμενον· λεληθότως δὲ καὶ κρυπτῶς ἡ ἔγερσις πάσης τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως. Καὶ ὥσπερ [τοὺς ἀνθρώπους] τὸ τοῦ Λαζάρου σημεῖον καὶ ἔγερ σις ἐκείνη ὑμνολογεῖν ἐποίησε τοὺς ἀνθρώπους τὸν Κύριον, οὕτως καὶ τοὺς ἁγίους ἀγγέλους δοξολογεῖν παρεσκεύασε τὸ σημεῖον τῆς ἐγέρσεως πάσης τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως· καὶ ὅσον μείζων ἡ τῶν πάντων ἔγερσις τῆς εγέρσεως Λαζάρου, τοσοῦτον καὶ ἡ δόξα τότε μειζοτέρα. Καὶ ἡ μὲν συνείδησις τῶν βοώντων, ἐξισταμένη τῷ θαύματι, ἐκίνει αὐτοὺς δοξάζειν· ἡ δὲ θεία οικονομία τὴν ἔγερσιν πάσης τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως λεληθότως εκίνει οὐ μόνον τοὺς ἀνθρώπους, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἀγγέλους, θαυμάζειν τὸν Ἰησοῦν. Εἶδον γὰρ, ἀληθῶς εἶδον, καὶ ἔμαθον, καὶ κατεσοφίσθησαν σοφίαν, ἣν οὐκ ᾔδεισαν, αἱ ἀγγελικαὶ δυνάμεις διὰ τῆς Ἐκκλησίας τῶν πιστῶν ἐκφαινομένην ἀπὸ τοῦ Θεοῦ τὰ πάντα κτίσαντος, τὴν πρὸ τῶν αἰώνων ἐν αὐτῷ κεκρυμμένην· λέγω δὴ τῶν διδαχῶν, καὶ ἐπαγγελιῶν, καὶ θαυματουργιῶν τοῦ Κυρίου Ἰησοῦ, καθώς που ὁ θεσπέσιος Παυλός φησιν· Ἵνα γνωρισθῇ νῦν ταῖς ἀρχαῖς καὶ ταῖς ἐξουσίαις διὰ τῆς Ἐκκλησίας ή πολυποίκιλος σοφία τοῦ Θεοῦ. Μανθάνουσι γὰρ αἱ ἄνω δυνάμεις, ἅπερ οὐδέπω εἶδον, οὐδὲ ἤκουσαν. Κτίσματα γάρ εἰσι· καὶ τὸ κτίσμα οὐκ ἔστιν, δ μὴ χρείαν ἔχει μα θεῖν. Ἀλλ᾿ οὐδὲ τὰ μέλλοντα γενέσθαι γινώσκουσιν, εἰ μή τι δ' ἂν ὑπὸ τῆς ἁγίας καὶ σεπτῆς καὶ προσκυνητῆς Τριάδος μυηθῶσιν. Ἔμαθον οὖν καὶ ἐπ· εβεβαιώθησαν τὴν ἀνάστασιν τοῦ ᾿Αδάμ, θεωρήσαντες – acceperunt, videntes filium viduæ a Deo suscita tum ". Protoplasto enim terræ filio mortuo, ea tanquam vidua effecta est. Rursus autem videntes suscitatam archisynagogi filiam ", sapienter intellexerunt Evam quoque cum Adamo suscitandam. Tum vero suscitato puero centurionis alienigena ** hoc abunde Deus docuit, fore ut externas quoque gentes suscitaret. En tibi tres mortuorum differentias. At Lazarum suscitando quartum mortuum quatriduanum illum a sepulcro, elementis quatuor distrahentibus, olentem, putrem, vermibus mancipatum; notum factum est principatibus ac cœlestibus potestatibus terrenisque hominibus, fore ut tandem Deus universam hominuni naturam τὸν Θεὸν ἐγείραντα τὸν υἱὸν τῆς χήρας. Ως χήρα γὰρ ἐγένετο ἡ γῆ, ἀποθανόντος τοῦ πρωτοπλάστου αὐτῆς υἱοῦ. Ιδόντες δὲ αὐτὸν πάλιν ἐγείραντα τὴν θυγατέρα τοῦ ἀρχισυναγώγου, κατεσοφίσθησαν, ὅτι καὶ τὴν Εὔαν μετὰ τοῦ ᾿Αδάμ ἐγερεῖ. Πάλιν ἀναστήσας τὸν παῖδα τοῦ ἀλλοφύλου ἑκατοντάρχου, ἐδί δαξε καὶ [ εἰς ] τοῦτο, ὅτι καὶ τὰ ξένα ἔθνη ἐγερεῖ. Ἰδοὺ τρεῖς διαφοραὶ τῶν νεκρῶν. Ἐγείραντος δὲ τὸν Λάζαρον τὸν τεταρταίον νεκρὸν, καὶ τεταρταίον ἐκ τοῦ μνημείου, τὸν ὑπὸ τεσσάρων στοιχείων συσπασθέντα, τὸν ὀξέσαντα, τὸν σαπέντα, τὸν ὑπὸ σκωλήκων κυριευθέντα, εγνωρίσθη ταῖς ἀρχαῖς καὶ ταῖς ἐξουσίαις ταῖς ἐπουρανίοις, καὶ τοῖς ἐπιγείοις, ὅτι πᾶσαν τὴν ἐκ τεσσάρων συσταθεῖσαν ἀνθρωπότητα elementis quatuor constantem suscitaret, quanἐγερεῖ, κἂν ὤζεσεν ἐν τῇ ἁμαρτίᾳ τῆς παραβάσεως· κἂν ἐσάπη ἐν τῇ ἀσεβείᾳ τῆς εἰδωλολατρείας· κἂν ὡς ὑπὸ σκωλήκων, ὑπὸ δαιμόνων κατεκυριεύθη, καὶ ἐζωγρεύθη εἰς τὸ ἐκείνων θέλημα. Ταῦτα οὖν ἰδόν τες οἱ ἄγγελοι κρυπτῶς, καὶ ἄνθρωποι φανερῶς, ἐξέστησαν, ἐξεθαμβήθησαν, καὶ ἤρξαντο βοἂν καὶ λέγειν· Ὡσαννὰ ἐν τοῖς ὑψίστοις. Οὐχ ὡς σημειοφόρον δὲ μόνον ἐπήνουν, ἀλλὰ καὶ ὡς βασιλέα ὅτι ᾐχμαλώτευσε πᾶσαν τὴν ἀπ' αἰῶνος ὑπὸ τοῦ διαβό 17 Joan. XII, 10. 10 Ephes. 111, 10. so ibid. Luc. vi, 42. ss Matth. vi, 5. 13 | Tim. 11, quam illa in prævaricationis peccato feteret, quanquam in idololatriæ impietate putruisset, quanquam ei dæmones instar vermium dominarentur, et captivam tenerent, ad suam ipsorum voluntatem ". Cuin hæc ergo angeli arcana ratione, homines autem conspicua cernerent, vehementius admirati obstupuerunt, cœperuntque clamare ac dicere: Hosanna in altissimis. Porro laudabant, non ut tantum signiferum, sed ut etiam regem; quod oшem 10 Luc. vi, 11. * Math. 1, 18; Marc. v, 22; ss Matth. xxi, 9. Την ἔγ. Deest δια.

Ενεκεν τούτων καὶ τῶν τοιούτων βασιλέα αὐτὸν χρο ρύττουσιν οἱ θεῖοι προφῆται. quam a seculo diabolus morsque captivitatem λου καὶ τοῦ θανάτου αἰχμαλωτισθεῖσαν αἰχμαλωσίαν. subjectam habuissent, ipse captivassel 5. His enim ac similibus de causis, eum divini prophetæ regem prædicant. III. Quia porro præfati prophetæ convivæ sunt rationalium animorum; ac sicut menses annui spatii circulo per partes humana corpora alunt, ita et ii, nos quoque per partes, seu potius communiter instructis epulis, dum interim festa agimus, seu etiam ubique, fidelium alunt animos ac divinis doctrinis Christianos inebriant, juxta quod eorum aliquis dicit: Inebriabuntur ab ubertate domus tuæ ". Venite, audiamus, et narrabunt nobis omnes qui diligunt regnum Dei, quid de eo prophetet magnus Zacharias, gloriosus ille inter prophetas. Intelligamus quid fausti nuntii præco ferat, multis saculis præcurrens regno. Venite, atque ut conviva rationales, fruamur verbis procedentibus de ore Dei, per spiritalem convivam Zachariam; cui obtigerit, ut suis nos epulis festa hac luce exciperet; quemadmodum ait Dominus: Non in solo pane vivet homo, sed in omni verbo quod procedit de ore Dei ". Nam quia homines tristitiam oderunt, amant vero gaudium, incipit a gaudio clamare, dicens: Gaude rehementer, filia Sion. Gaude vehementer, inclamnat captivitati propheta ". O altitudo divitiarum sapientiæ et scientia Dei ". Quamobrem gaude? et quamobrem vehementer delectare et gaude? Quia venit qui convertat te, sicut olim prædixit pater Regis qui couvertit te: In convertendo Dominus captivitatem Sion, facti sumus sicut consolati: tunc repletum est gaudio os nostrum, et lingua nostra exsultatione so. Gaulle, inquit, velut postliminio reversa a captivitate dæmonum et sæculi hujus potestate, ad cœlestem illam Jerusalem, quam pater tuus Abraham exspectabat, uti ait quodam loco beatus Paulus: Vos autem accessistis ad Sion montem et civitatem Dei virentis, Jerusalem cœlestem et multorum millium angelorum frequentiam, et ecclesiam primitivorum qui conscripti sunt in cœlis, et judicem Deum vivum, et spiritus justorum perfectorum s. Unde fugit dolor, tristitia et gemitus ss: Ubi justorum omnium lætantium habitatio est ª³. Tunc delectare et jucundare et gaude vehementer filia, hujus utique, Sion. Cur vero, inquit, vehementer gaudebo, o propheta? Gaude, quia non ultra doloribus illis mancipanda sis: vehementer autem, eo quod liberator tuus haud habeat uti alii.reges, sed sit rex æternus, et cujus regnum æternum sit, quemadmodum ait Gabriel angelus ad ejus matrem ac virginem Mariam: Et regni ejus non erit finis: ac sicut ejus regnum æternum est, ita salus tua æterna erit. Propter hoc ergo, Gaude vehementer; prædica, filia Sion. Quid prædicabo, o propheta? Prædica & Ἐπειδὴ δὲ οἱ προειρημένοι προφῆται εστιάτορες τῶν λογικῶν ὑπάρχουσι· καὶ ὥσπερ οἱ μῆνες τοῦ ἐνιαυτοῦ κατὰ μέρος τρέφουσι τὰ ἀνθρώπινα σώ ματα, οὕτως καὶ οὗτοι κατὰ μέρος ἡμᾶς, μᾶλλον κοινῶς τρέφουσι κατὰ ἑορτὴν, ἢ καὶ πάντοτε τὰς ψυχὰς τῶν πιστῶν, καὶ μεθύσκουσι ταῖς θεῖκαῖς δια δασκαλίαις Χριστιανούς, καθώς που εἷς ἐξ αὐτῶν φησι· Μεθυσθήσονται ἀπὸ πιότητος οἴκου σου. Δεῦτε ἀκούσωμεν, καὶ διηγήσονται ἡμῖν πάντες οἱ ἀγαπῶντες τὴν βασιλείαν τοῦ Θεοῦ, τί περὶ αὐτῆς ἡμῖν προφητεύει ὁ μέγας Ζαχαρίας, ὁ ἔνδοξος ἐν προφήταις. Συνίωμεν 8 κῆρυξ εὐαγγελίζεται, προτρέχων τῆς βασιλείας πρὸ πολλῶν τῶν χρόνων. Δεῦτε, ἀπολαύσωμεν, ὡς λογικοὶ δαιτύμονες, τὰ διὰ στόματος Θεοῦ ἐκπορευόμενα βήματα διὰ τοῦ πνευ ματικοῦ ἑστιάτορος Ζαχαρίου· αὐτῷ γὰρ ἔλαχε θρέψαι ἡμᾶς ἐν τῇ ἑορτῇ ταύτῃ· καθώς φησιν ὁ Κύριος, ὅτι Οὐκ ἐπ' ἄρτῳ μόνῳ ζήσεται ἄνθρωπος, ἀλλ' ἐπὶ παντὶ ῥήματι ἐκπορευομένῳ διὰ στόματος Θεοῦ. Ἐπειδὴ γὰρ ἡ λύπη παρὰ τοῖς ἀνθρώποις μισητή τυγχάνει, ποθητὴ δὲ ἡ χαρά· ἀπὸ χαρᾶς ἄρχεται βοᾷν λέγων· Χαῖρε σφόδρα, θύγατερ Σιών. Χαῖρε σφόδρα, βοᾷ ὁ προφήτης πρὸς τὴν αἰχμαλωσίαν. Τ βάθος πλούτου καὶ σοφίας καὶ γνώσεως Θεοῦ! Διὰ τὶ χαῖρε; καὶ διὰ τί σφόδρα τέρπου καὶ εὐφραί νου; "Οτι ἥκει ὁ ἐπιστρέφων σε, καθώς προανα εφώνησεν ὁ Πατὴρ τοῦ ἐπιστρέφοντας σε βασιλέως λέγων· Ἐν τῷ ἐπιστρέψαι Κύριον τὴν αἰχμα λωσίαν Σιών, ἐγενήθημεν ὡς παρακεκλημέ ναι· τότε ἐπλήσθη χαρᾶς τὸ στόμα ἡμῶν, καὶ ἡ γλῶσσα ἡμῶν ἀγαλλιάσεως. Χαῖρε, φησίν, ὅτι ὑπεστράφης ἐκ τῆς αἰχμαλωσίας τῶν δαιμό νων, καὶ ἐκ τῆς ἐξουσίας τοῦ αἰῶνος τούτου, εἰς τὴν ἄνω Ἱερουσαλήμ, ἣν ἐξεδέχετο ὁ πατήρ σου ᾿Αβραάμ, καθώς που ὁ μακάριος Παυλός φησιν· Ὑμεῖς δὲ προσεληλύθατε Σιων ὄρει καὶ πόλει Θεοῦ ζῶντος, Ἱερουσαλὴμ ἐπουρανίῳ, καὶ μυριάσιν ἀγγέλων πανηγύρει, καὶ ἐκκλησίᾳ πρωτοτόκων ἀπογεγραμ μένων ἐν τοῖς οὐρανοῖς, καὶ κριτῇ Θεῷ ζῶντι, καὶ πνεύμασι δικαίων τετελειωμένων· ὅθεν ἀπέδρα ὀδύνη, λύπη καὶ στεναγμός· ἔνθα πάντων τῶν δικαίων εὐφραινομένων ἐστὶν ἡ κατοικία. Τότε τέρπου καὶ εὐφραίνου, καὶ χαῖρε σφόδρα, θύγατερ, ταύτης τῆς Σιών, δῆλον. Καὶ διὰ τί φησι, Σφόδρα χαίρω, ὦ προφῆτα; Χαῖρε, διότι οὐκέτι ὀδύναις ἐκεί ναις αἰχμαλωτεύσῃ· σφόδρα δὲ, διότι οὐχ ὡς οἱ λοιποὶ βασιλεῖς, οὕτως ὁ βυόμενός σε· ἀλλὰ βασιλεὺς αἰώνιος, καὶ αἰωνία αὐτοῦ ἡ βασιλεία, καθώς φησιν ὁ ἄγγελος Γαβριὴλ πρὸς τὴν μητέρα αὐτοῦ καὶ παρ θένον Μαριάμ· Καὶ τῆς βασιλείας αὐτοῦ οὐκ ἔσται τέλος· καὶ καθὼς αἰωνία αὐτοῦ ἡ βασιλεία, οὗ 18 Psal. Lxvil, 19; Ephes. IV, 8. s Psal. xxxv, 9. 17 Matth. iv, 4. 18 Zach. wx, 9. 30 Psal. cxxv, 1, 2. 3 Hebr. XII, 22, 23. ss Isa. Li, 11. 33 Psal, LSXXVI, 7. so Rom. II, * Luc. 1,

ORATIO IN RAMOS PALMARUM. της αιωνία σου ή σωτηρία. Διὰ τοῦτο οὖν Χαῖρε regi tuo, qui venit de excelsis calorum ut te salσφόδρα· κήρυττε, θύγατερ Ιερουσαλήμ. Τί κηρύξω, ὦ προφῆτα; Κήρυττε τῷ βασιλεῖ σου, τῷ κατα ελθόντι ἀπὸ τῶν ὑψωμάτων τοῦ οὐρανοῦ σῶσαι σε, εὐχαριστίαν, δοξολογίαν, ὑμνολογίαν. Κήρυττε Ὡσαν νὰ ἐν τοῖς ὑψίστοις, ὅθεν παρεγένετο σῶσαι σε· Εὐλογημένος ὁ ἐρχόμενος ἐν ὀνόματι Κυρίου. Καὶ σκόπει μοι τὸν εὐαγγελιστὴν, πῶς διπλοῦν τὸν Χριστὸν κηρύττει. Ἐν τῷ γὰρ λέγειν, Ὡσαννὰ ἐν τοῖς ὑψί στοις, τὴν ὑψηλὴν τῆς θεότητος φύσιν δηλοῖ· ἐν δὲ τῷ λέγειν· Εὐλογημένος ὁ ἐρχόμενος ἐν ὀνόματι Κυρίου, τὴν τῆς ἀνθρωπότητος οὐσίαν σημαίνει· τὸ εὐλογημένον σπέρμα, ὁ εὐλογήθη ὁ εὐλογημένος Α6ραάμ, ἐν τῷ σπέρματι αὐτοῦ εὐλογηθῆναι πάντα τὰ ἔθνη τῆς γῆς. Εὐλογημένη, φησὶν, ἡ ἐρχομένη βα σιλεία τοῦ πατρὸς ἡμῶν Δαβίδ. vet, gratiarum actionem, glorificationem, laudum cantica. Prædica Hosanna in altissimis”, unde is te salvaturus advenit: Benedictus qui venit in nomine Domini ". Tu vero mihi evangelistam considera, ut duplicem Christum prædicet. Dicendo enim, Hosanna in altissimis, sublimem naturam divinitatis ostendit; dicendo autem: Benedictus qui venit in nomine Domini, substantiam designat humanitatis: semen, inquam, illud benedictum, quod benedictus Abraham in benedictionem accepit, ut in semine ejus benedicerentur omnes gentes terræ ". Benedictum, inquit, quod venit regnum patris nostri David 38. IV. Resumamus priorem vocem, ac velut prophetica ubera exprimamus: quippe adhuc lac haben!. Ait siquidem Gaude vehementer, filia Sion; prædica, filia Jerusalem. Quorsum vero, filia Sion, non Sion? Quorsum filia Jerusalem, non Jerusalem? Quæso attendas sapienter. Quemadmodum enim olera, volucres, quadrupeda animalia atque homines, pro varia forma atque virtute, alia atque alia acceperunt nomina, sic sane singuli divinorum eloquiorum apices, virtutem propriam ac sensum spiritalem habent. Scrutemur ergo, quamobrem propheta, fidelem Jerusalem, primum appellet filiam Sion; subindeque filiam Jerusalem. Nam ait: Gaude vehementer, filia Sion; prædica, filia Jerusalem. Sion exponitur sitiens. Hæc porro justorum ac prophetarum congregatio est, qui fuarunt a sæculo usque ad Christi adventum: qui ni. mirum uniri sitierunt, ac placere divinæ adorandæque divinitatis substantia, quemadmodum ait Petrus apostolorum princeps: Ut divinæ efficerentur consortes naturæ. Hi, inquam, Christumn querentes ac sitientes appellati sunt Sion, quemadmodum eorum aliquis ait: Sitivit anima mea ad Deum fortem vivum *. Ubi autem adepti sunt ac accesserunt, seu potius viderunt ac contulti sunt faciem ejus; sic enim habet alia editio; facti sunt Jerusalem Deum videntes, ac totius scientiæ specula. Hujus porro Sion filiam vocat, fideles in DoΑναλάβωμεν πάλιν τὴν φωνὴν τὴν προτέραν, καὶ ὥσπερ μασθὸν προφητικὸν ἐκπιέσωμεν· ἔτι γὰρ ἔχει γάλακτος. Φησί γάρ· Χαῖρε σφόδρα, θύγατερ Σιών κήρυττε, θύγατερ Ιερουσαλήμ. Καὶ τίνος ἕνεκεν θύγατερ Σιών, καὶ οὐ Σιών; καὶ θύγατερ Ιερου σαλήμ, καὶ οὐ Ἱερουσαλήμ; Πρόσεχε συνετώς, παρ ρακαλώ. Ωσπερ γὰρ τὰ ὀνόματα τῶν βοτανῶν, καὶ τῶν πετεινῶν, καὶ τῶν τετραπόδων, καὶ τῶν ἀνθρώ• πων, κατὰ τὴν διαφορὰν τῆς μορφῆς καὶ τῆς δυνάμεως οὕτω καὶ τὸ ὄνομα κέκτηται, οὕτως ἑκάστη κεραία τῶν θείων λογίων ἰδίαν δύναμιν καὶ θεωρίαν κέκτηται. Οὐκοῦν ἐρευνήσωμεν, τί δήποτε τὴν νῦν πιστὴν Ἱερουσαλήμ πρῶτον καλεῖ ὁ προφήτης θυγατέρα Σιών [κήρυττε, θύγατερ Ἱερουσαλήμ]. Φησί γάρ· Χαῖρε σφόδρα, θύγατερ Σιών· κήρυττε, θύ γατερ Ἱερουσαλήμ. Σιών ἑρμηνεύεται διψῶσα. Εστι δὲ αὕτη ἡ συναγωγὴ τῶν δικαίων καὶ προφη τῶν· τῶν ἀπ' αἰῶνος μέχρι τῆς Χριστοῦ παρουσίας· διψήσαντες ἐνωθῆναι καὶ εὐαρεστῆσαι τῇ θείᾳ καὶ προσκυνητῇ οὐσία τῆς θεότητος, καθώς φησιν ὁ και ρυφαῖος τῶν ἀποστόλων Πέτρος· "Ινα γένωνται θείας κοινωνοί φύσεως. Οὗτοι, ζητοῦντες τὸν Χριστὸν καὶ διψῶντες, ἐκλήθησαν Σιών, καθώς εἷς ἐξ αὐτῶν ἔλεγεν· 'Εδίψησεν ἡ ψυχή μου πρὸς τὸν Θεὸν τὸν ἰσχυρὸν τὸν ζῶντα. Ὅταν δὲ ἐπέτυχον καὶ ἤγγι σαν, μᾶλλον δὲ ὤφθησαν καὶ ἐθεώρησαν τὸ πρόσω ωπον αὐτοῦ· οὕτω γὰρ λέγει ἑτέρα ἔκδοσις· ἐγένοντο Ἱερουσαλήμ, ὁρῶντες Θεὸν, καὶ σκοπευτήριον πάσης τῆς γνώσεως. θυγατέρα δὲ ταύτης Σιών καλεῖ τοὺς nino qui sitiunt per fidem, quique exsequendo διὰ τῆς πίστεως διψῶντας, καὶ διὰ τῆς ἐργασίας τῶν ἐντολῶν τοῦ Εὐαγγελίου, ζητοῦντας εὑρεῖν τὸν Κύ ριον, τὸν ἐν αὐτοῖς κεκρυμμένον, καθώς φησι τὸ ἅγιον Πνεῦμα· Αὕτη ἡ γενεὰ ζητούντων τὸν Κύ ριον, ζητούντων τὸ πρόσωπον τοῦ Θεοῦ Ἰακώβ. Καὶ ὅταν ἐπιτύχωσι, καλοῦνται θυγάτηρ τῆς προειρη μένης Ιερουσαλήμ, θεωροῦντες τὸν Θεὸν, καὶ σκου ποῦντες τὴν πνευματικὴν γνῶσιν. Παρακαλῶν δὲ ὁ προφήτης διὰ τοῦ πνεύματος τὸν Θεὸν ἀναδεῖξαι τὴν τοιαύτην Σιὼν καὶ Ἱερουσαλήμ, φησί. Μνήσθητι τῆς συναγωγῆς σου, ἧς ἐκτήσω ἀπαρχῆς. Οὐκ * Matth. xxi, 9. so ibid. 87 Genes. xvII, 18. 3. Psal. LXXIII, 2. ss ibid. evangelica præcepta, Dominum in eis occultatum invenire quærunt, uti ait Spiritus sanctus.: Hocc est generatio quærentium Dominum, quærentium faciem Dei Jacob ". Ubi autem consecuti sunt, vocantur filia præfatæ Jerusalem, videntes Deum ac scientiam spiritalem speculantes. Porro propheta Deum obsecrans in spiritu, ut eam Sion ac Jerusalem exhiberet, ait; Memor esto congregationis tuæ, quam possedisti ab initio s. Ergo cum lac matre tua, tu Sion Gaude vehementer, filia cœlestis Jerusalem; clama cum tua illa matre: Hosanna in » Marc. II, 10. 30 11 Petr. 1, 4. - Psal. ILS,

altissimis: Benedictus qui venit in nomine Do- οὖν μετ' αὐτῆς τῆς μητρός σου Σιών, Χαίρε σφόδρα, mini. θύγατερ Ἱερουσαλὴμ ἐπουρανίου· μετὰ τῆς μητρός σου βοῶσα· Ωσαννὰ ἐν τοῖς ὑψίστοις· εὐλογημένος ὁ ἐρχόμενος ἐν ὀνόματι Κυρίου. Καὶ τί φησι τὸ Εὐαγγέλιον· Οτε ήγγισαν εἰς Ἱερουσαλὴμ, καὶ ἦλθον εἰς Βηθφαγή; Ἵνα γὰρ φάγωσιν αὐτὸν οἱ πιστοὶ, ἤρχετο ἐν τῷ ὑπερῴῳ πρὸς τὸ ὄρος τῶν Ἐλαιῶν (ὅ ἐστιν ἐκ τοῦ λαοῦ πιστὴ Ἐκε κλησία). Τότε ὁ Κύριος ἀπέστειλε δύο των μαθητῶν αὐτοῦ· οἵτινές εἰσι δύο χοροὶ τῶν προφητῶν καὶ ἀποστόλων. Μαθητεύοντες γὰρ τὰ ἔθνη οἱ ἀπό στολοι, εἶχον μεθ᾿ ἑαυτῶν τὰ θεόπνευστα τῶν προφη τῶν λόγια, τὰ μαρτυροῦντα τῷ Χριστῷ, όν τρόπον εθεώρησεν αὐτοὺς Ἰεζεκιήλ ὁ μέγας ἐν προφήταις· Τροχός, φησίν, ἐν τροχῷ, πετόμενος καὶ τρέχων. λέγοντος πρὸς αὐτοὺς τοῦ Ἰησοῦ· Πορευθέντες εἰς τὴν κατέναντι κώμην· ἀπέστειλεν αὐτοὺς εἰς πᾶσαν τὴν οἰκουμένην τῶν ἐθνῶν· ὅτι ἐναντίο: ἦσαν τέως τῆς ἐκ τοῦ λαοῦ πιστῆς Ἐκκλησίας. Καιρῷ γὰρ εἰ θέτῳ ἀπέστειλεν αὐτοὺς εἰς τὴν κατέναντι κώμην τῶν ἐθνῶν· ἑτοίμη γὰρ ἦν δέξασθαι τοὺς προειρημένους δύο χοροὺς τῶν ἀποστόλων καὶ προφητῶν. Καὶ ἀγαγεῖν πρὸς αὐτὸν τὸν πῶλον· οἵτινές εἰσι τὰ ἔθνη· τοῦ ἐπιβῆναι καὶ βασιλεῦσαι ἐπ᾿ αὐτὰ, κα θώς φησιν ὁ Ψαλμῳδός· Ἐβασίλευσεν ὁ Θεὸς ἐπὶ τὰ ἔθνη· Κύριος κάθηται ἐπὶ θρόνου αγιου αὐτοῦ· ἐφ᾽ ᾧ οὐδείς ποτε ἀνθρώπων κεκάθικεν. Οὐδὲ γὰρ Θεὸν εἶχον ἐπιβαίνοντα καὶ βασιλεύοντα ἐπ' αὐτά, οὐδὲ νόμον οὐδὲ προφήτας. Λύσαντες αὐτὸν, φησίν, ἀγάγετέ μοι, Ελυσαν γὰρ τὰ ἔθνη οἱ ἀπόστολοι ἀπὸ τῆς σκοτίας, τουτέστι τῆς τοῦ Θεοῦ ἁγνωσίας, ἀπὸ τῆς πλάνης, ἀπὸ τῆς ἁμαρτίας, ἀπὸ τῆς δουλείας τοῦ ἀλλοτρίου, ἀπὸ τῆς ἐξουσίας τοῦ σκότους, τοῦ ἄρ χοντος τοῦ αἰῶνος τούτου· καὶ ἤγαγον πρὸς τὸν κτίσ στην καὶ δημιουργὸν αὐτῶν Κύριον. Καὶ ἰδοὺ κάθηται ἐπ' αὐτὰ, καὶ βασιλεύει ὡς ἐπὶ τῶν χερουβίμ, κράζοντα καὶ λέγοντα· Ὡσαννὰ ἐν τοῖς ὑψίστοις εὐλογημένος ὁ ἐρχόμενος ἐν ὀνόματι Κυρίου· εἰρήνη ἐν οὐρανῷ, καὶ δόξα ἐν ὑψίστοις. Οὕτω γὰρ φησιν ὁ Λουκᾶς. Εἰρήνη ἐν τῷ οὐρανῷ, τίνος ένε κεν λέγει; Οὐκ εἶχον οἱ ἄγγελοι εἰρήνην ἐν τῷ οὐρα νῷ; Ναί· καὶ πάνυ εἶχον ἐν ἑαυτοῖς τὴν εἰρήνην· εἰ ρήνην τὴν ὑπερέχουσαν πάντα νοῦν, καθώς φησιν ὁ σοφώτατος Παῦλος· εἶχον εἰρήνην ἐν οὐρανῷ· ἀλλὰ μετὰ τῶν ἀνθρώπων οὐκ εἶχον. Ὁ οὐρανὸς εἰρήνην εἶχε καθ᾿ ἑαυτόν. "Οταν δὲ ἴδον οἱ ἄγγελοι πᾶσαν τὴν ἀνθρωπότητα αγειρομένην διὰ τοῦ σημείου τοῦ Λαζάρου, καὶ τὰ ἔθνη λυόμενα δίκην τοῦ πώλου, καὶ ἐρχόμενα εἰς τὸ βασιλεύεσθαι ὑπὸ τοῦ δημιουργού αὐτῶν· τότε εἰρηνεύθη καὶ ὁ οὐρανὸς μετὰ τῶν ἀν θρώπων, καὶ ὁμοθυμαδὸν ἔκραξον καὶ ἔλεγον· Εὐ λογημένος ὁ ἐρχόμενος ἐν ὀνόματι Κυρίου· εἰρή νη ἐν οὐρανῷ, καὶ δόξα ἐν ὑψίστοις. Καὶ ἐπέθη κεν ἐπάνω τοῦ πώλου τὰ ἱμάτια· ἅτινα σημαίνου σι τὴν χάριν τὴν παρ' αὐτοῦ δοθεῖσαν αὐτοῖς ἐν τοῖς ἔθνεσι, καὶ δι' αὐτῆς ἐπεβίβασαν τὸν Ἰησοῦν ἐπ' αὐτ V. Quid vero ait Evangelium: Cum appropinquassent Hierosolymis, et venissent Bethphage "? ]dcirco enim ivit in cœnaculum, ad montem Olivarum (quod est Ecclesia fidelis populi), ut eum manducareul. Tunc misit Dominus duos ex discipulis suis. Sunt hi, chori duo, prophetarum scilicet et apostolorum. Apostoli enim cum docerent gentes, secum habebant a Deo inspirata oracula prophetarum quæ Christo testimonium perhiberent, quomodo vidit magnus inter prophetas Ezechiel: Rota, inquit, in rota, volans ac currens *. Dicens Jesus: Ite in castellum quod contra vos est, misit eos in universum gentium orbem: hactenus enim gentiles contrarii erant fideli Ecclesia Judaici populi. Porro opportuno eos tempore misit in castellum gentium, quod contra erat: quippe illud paratum erat, ut præfatos duos choros prophetarum ac apostolorum reciperet. Et ut ei pullum adducerent; nempe gentes, super quas ascenderet ac reguaret, juxta quod Psalmista ait: Regnavit Deus super gentes: Doninus sedens super sedem sanctam suam **. 48 Super quem nemo unquam hominum sedit*. Nam neque Deum sessorem habebant ac regnantem super eas, neque legem neque prophetas. Solvite, inquit, illum, et adducite mihi. Apostoli enim a tenebris gentes absolverunt: hoc est, a Dei ignorantia, ab errore, a peccato, ab alieni servitute, a potestate tenebrarum principis sæculi hujus: adduxeruntque ad eorum creatorem ac opiticem Dominum. Ac ecce, super eas sedet regnatque, uti super cherubim, clamantes atque dicentes: Hosanna in allissiñīš: Benedictus qui venit in nomine Domini; pax in cœlo, et gloria in altissimis, Sic enim Lucas ait 48. Cur is vero, Pax in calo, dicit? Nunquid enim angeli non habebant in cœlo pacem? Habebant sane, ac plane habebant pacem in se ipsis: illam nimirum pacem, quæ exsuperat omnem sensum “, quemadmodum sapientissimus Paulus ait: habebant in coelo pacem; haud tamen cum hominibus habebant. Coelum per se ipsum pace gaudebat. Ut autem angeli universum humanum genus Lazari signo congregatum viderunt, gentesque solutas pulli iristar, ad auctoris servitutem accedentes ac regnum; cœlum quoque pacis federa cum hominibus iniit, clamaveruntque unanimiter, atque dixerunt, Benedistus qui venit in nomine Domini: pax in cœlo, et gloria in altissimis. Et imposuerunt super pullum vestimenta. Significant hæc, quam ipse eis dedit gratiam in gentibus", per quam Jesum super eas sedere fecerunt: nec id solum, sed et per proprias quoque eorum virtutes, quemadmodum significat sacer Evangelista dicens: Alii autem sternebant vess Matth. xxi, 1. Η Fzech. 1, 17. Psal. XLIX, 9. * Philipp. 1v, 7. EO alat. 11, 8. so Marc, XI, 47 Ephes. 11, 2. sa Luc.

12'3 ORATIO IN RAMOS PALMARUM. virtutes quas gratiæ conjunxerunt, indicat, quemadmodum admirabilis Paulus aperte ait: Justificati ergo ex fide pacem habeamus ad Deum per Dominum nostrum Jesum Christum: per quem et habemus accessum per fidem in gratiam istam, in qua stamus, el gloriamur in spe gloriæ Dei ". Hactenus quæ speclant ad gratiam. Non solum autem, sed et gloriamur in tribulationibus nostris: scientes quod tribulatio patientiam operatur; patientia autem probationem; probatio vero spem; spes autem non confundit: quia charitas Dei diffusa est in cordibus nostris per Spiritum sanctum qui datus est nobis ". Quod autem ait, Sternebant in ria, eo dictum sit, quod eorum virtutes coram gentibus corporaliter palamque ac τά· οὐ μόνον δὲ τοῦτο, ἀλλὰ διὰ τὰς ἰδίας ἀρετὰς, stimenta sua in via. Per hoc enim proprias eorum καθώς σημαίνει ὁ εὐαγγελιστής, λέγων· Αλλοι δὲ ὑπεστρώννυον τὰ ἱμάτια αὐτῶν ἐν τῇ ὁδῷ. Εἰς τοῦτο δὲ τὰς ἰδίας ἀρετὰς, ἂς συνέζευξαν χάριτι, αἰνίττεται, ὡς φανερῶς λέγει ὁ θεσπέσιος Παῦλος· Δικαιωθέντες οὖν ἐκ πίστεως, εἰρήνην ἔχωμεν πρὸς τὸν Θεὸν διὰ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, δι' οὗ καὶ τὴν προσαγωγὴν ἐσχηκαμεν ἐν τῇ πίστει εἰς τὴν χάριν ταύτην, ἐν ᾗ ἑστήκαμεν, καὶ καυχώμεθα ἐπ' ἐλπίδι τῆς δόξης τοῦ Θεοῦ. Εως δὲ [τούτου] τὰ τῆς χάριτος. Οὐ μόνον δὲ, ἀλ λὰ καὶ καυχώμεθα ἐν ταῖς θλίψεσιν ἡμῶν, εἰδότες, ὅτι θλίψις ὑπομονὴν κατεργάζεται· ἡ δὲ ὑπομονὴ δοκιμήν· ἡ δὲ δοκιμὴ ἐλπίδα· ἡ δὲ ἐλπὶς οὐκ αἰσχύνει· ὅτι ἡ ἀγάπη τοῦ Θεοῦ ἐκκέχυται εἰς τὰς καρδίας ἡμῶν διὰ Πνεύματος ἁγίου, sensibili ratione aspectandæ proponerentur, uti τοῦ δοθέντος ἡμῖν. Τὸ δὲ, Ἐν τῇ γῇ ὑπεστρώννυον, ὅτι σωματικῶς καὶ φανερῶς καὶ αἰσθητῶς ἐθεωροῦντο αἱ ἀρεταὶ αὐτῶν ἐνώπιον τῶν ἐθνῶν, καθ. etiam alio quodam loco ad idem ait Apostolus: Quæ vidistis in me et audivistis et accepistis, hæc agile **. Verum ad propositum revertamur ὡς καὶ ἐν ἑτέρῳ πού φησι πρὸς ταῦτα λέγων ὁ ᾿Απόστολος· Οἷα εἴδετε ἐν ἐμοὶ καὶ ἠκούσατε καὶ παρ. ελάβετε, ταῦτα πράξατε. 'Αλλ' ἐπὶ τὸ προκείμενον ἐπανίωμεν. Οἱ δὲ ὄχλοι οι προάγοντες καὶ οἱ ἀκολουθοῦντες έκραζον, μετὰ αἴνων καὶ κλάδων ἐλαιῶν καὶ βαΐων· οἵτινες σημαίνουσι τὴν πρακτικὴν ἐργασίαν τοῦ ἔξω ἀνθρώπου· καὶ βάϊα φοινίκων, οἵτινες μηνύουσι τὴν πνευματικὴν καὶ πρακτικὴν καὶ γνωστι κὴν καὶ καθαρὰν τοῦ ἔσω ἀνθρώπου ἐργασίαν. Εκραζον λέγοντες· Ὡσαννὰ ἐν τοῖς ὑψίστοις. Ἐν ἀληθείᾳ γὰρ πάντες οἱ ὄχλοι τῶν δικαίων καὶ προφη τῶν καὶ ἱερέων, οἵτινές εἰσιν οἱ προάγοντες καὶ οἱ ἀκο λουθοῦντες, πίστει κράζουσι, καὶ λέγουσιν· Ωσαννὰ τῷ υἱῷ Δαβίδ· Εὐλογημένος ὁ ἐρχόμενος ἐν ὀνόματι Κυρίου· Ωσαννὰ ἐν τοῖς ὑψίστοις· ὡς ὁ εὐαγγελιστής φησι· Τοῦτο δὲ ὅλον γέγονεν, ἵνα πληρωθῇ τὸ ῥηθὲν διὰ τοῦ προφήτου, λέγοντος Εἴπατε τῇ θυγατρὶ Σιών. Πρὸς τίνας λέγεις, Εἰ πατε, ὦ προφῆτα; Ἰδοὺ σὺ κηρύττεις· ἰδοὺ σὺ λέγεις. Ἐγώ, φησὶν, ἐπεθύμουν ἰδεῖν καὶ ἀκοῦσαι· οὐκ ἐγὼ μόνος, ἀλλὰ καὶ πολλοὶ προφῆται καὶ δίκαιοι. ᾿Αλλὰ καὶ τοῖς εὑρισκομένοις καὶ μαθητευομένοις, καὶ θεωροῦντας καὶ ἀκούοντας τοῦ βασιλέως Σιὼν λέγω, ἵνα εἴπωσι καὶ κηρύξωσιν· Εἴπατε τῇ θυγατρὶ Σιών· Ἰδοὺ ὁ βασιλεύς σου ἔρχεταί σοι. Καὶ οὐκ εἶπε ψιλῶς, ἔρχεται· ἀλλ' ἔρχεταί σοι· τουτέστι, σοῦ γενέσθαι, καὶ ἐν σοὶ οἰκῆσαι. Ἰδοὺ ὁ βασιλεύς σου ἔρχεταί σοι δίκαιος καὶ σώζων. Σώζων ἀπὸ τῆς δουλείας τοῦ ἐχθροῦ τοὺς πιστεύοντας ἐπ' αὐτόν. Πραὺς καὶ ἐπιβεβηκὼς ἐπὶ πῶλον υἱὸν ὑποζυγίου· τουτέστι ταπεινόφρων, καὶ ἐν τῇ ταπει νοφροσύνῃ αὐτοῦ ἐξολοθρεύων τὰ ἄρματα τῆς βα σιλείας Εφραίμ· τουτέστι τοῦ διαβόλου, ὅς ἐβασί λευσεν ἐπὶ τὸν Ἰσραὴλ καὶ ἐπὶ τὰ ἔθνη. Εξωλόθρευσε δὲ καὶ κατὰ τὸ γράμμα καὶ τὴν βασιλείαν τοῦ λαοῦ τῶν Ἰουδαίων, καὶ ἐπαύθη. Καὶ ἵππον, φησὶν, ἐξ Ιερουσαλήμ· τουτέστι πᾶσαν τὴν ὑπερηφανίαν τῆς s1 Rom. v, 1, 2. ss ibid. 3, 5. ** Phum B, Αὐτῶν. Apud Matthæum xxi, 8, ἑαυτῶν. VI. Turbæ autem quæ præibant et quæ sequebantur clamabant, cum laudibus et ramis olivarum atque palmarum. Significant olivarum rami actuosam operationem exterioris hominis: rami autem palmarum, spiritalem activamque ac contemplativam atque puram hominis interioris operationem. Clamabant dicentes: Hosanna in altissimis. Re vera enim omnes turbæ justorum, et prophetarum ac sacerdotum, quos intelligimus præeuntes atque sequentes, fide clamant, dicuntque: Hosanna filio David Benedictus qui venit in nomine Domini: Hosanna in altissimis: quemadmodum sacer evange‐ lista ait: Hoc autem totum factum est, ut adimpleretur quod dictum est per prophetam, dicentem: Dicite filiæ Sion. Quibusnam propheta ais, Dicite? En ipse prædicas: en ipse dicis. Ego, inquit, desiderabam videre et audire: nec ego tantum, sed et multi propheta et justi 68. Verum dico, cum inventuris ac discipulis, tum iis qui vident ac audiunt Regem Sion, ut dicant ac prædicent: Dicile filia Sion: Ecce rex tuus venit tibi. Non nude dixit, venit: sed, venit tibi: hoc est, ut sit tuus, et habitet in te. Ecce rex tuus venit tibi justus et salvans. Šalvans ab inimici servitute credentes in eum. Mansuelus, et sedens super pullum filium subjugalis: hoc est, humilis, suaque humilitate dispergens currus regni Ephraim "; hoc est diaboli, qui regnaverat super Israel et super gentes. Sed et ad litteram, regnum quoque populi Judæorum disperdidit, illudque jani desiit. Et equum de Jerusalem: hoc est, omnem eorum principatus superbiam humili pullo suo. Porro, Jacob cum benediceret Judam, factamque ad Abrabam ac Isaac patres suos benedictionem, quæ est Christus declararet, ait: Alligons ad vitem pullum Matth. xili, 17. s Zach. 15, 10. Καὶ θεωρ. Forte καὶ πρὸς θεωρ.

suum”. Ad vitem enim de Ægypto translatam ** quæque totam implevit terramı per doctrinam prophetarum ejus atque justorum, universas gentes alligavit. Nam pullus in lege immundus erat, uti el gentes. Alligans ad vitem pullum suum. Quid ita? Ut ab ea legem ac prophetas ac in eis latentem Dei scientiam acciperent: hoc est, Christum; qui est benedictio ac purgatio gentium. Quippe ait: Et ad helicem pullum asinæ sum. Est helix, quod ex vite germinat: Christus nimirum, qui geraminavit ex vite synagoga translata de Ægypto; quemadmodum ipsemet ad eum Jacob ait: Ex germine, fili mi, ascendisli: inque eo gentes insolubili vinculo alligatæ sunt. αὐτῶν ἀρχῆς διὰ τοῦ ταπεινοῦ αὐτοῦ πωλου. Ὁ δὲ πατριάρχης Ἰακώβ, εὐλογῶν τὸν Ἰούδαν, καὶ ἐκφα! νων τὴν εὐλογίαν τὴν πρὸς τοὺς πατέρας αὐτοῦ Αβραὰμ καὶ Ἰσαὰκ, ἥτις ἐστὶν ὁ Χριστὸς, λέγει· Δεσμεύων πρὸς ἄμπελον τὸν πῶλον αὐτοῦ. Πρὸς γὰρ τὴν ἄμπελον τὴν μεταστᾶσαν ἐξ Αἰγύπτου, τὴν πληρώσασαν πᾶσαν τὴν γῆν ἀπὸ τῆς διδαχῆς τῶν προφητῶν αὐτῆς καὶ δικαίων, ἐδέσμευσε πάντα τὰ ἔθνη. Ο γὰρ πῶλος ἀκάθαρτός ἐστιν ἐν τῷ νόμῳ· οὕτω καὶ τὰ ἔθνη. Δεσμεύων πρὸς ἄμπελον τὸν πώλον αὐτοῦ. Διὰ τί; Ινα δέξωνται παρ' αὐτοῦ τὸν να μον καὶ τοὺς προφήτας, καὶ τὴν ἐν αὐτοῖς θεογνω σίαν· τουτέστι τὸν Χριστὸν, ὅς ἐστιν εὐλογία τῶν ἐθνῶν καὶ κάθαρσις. Φησί γάρ· Καὶ τῇ ἔλικι τὸν Ἰακώβ φησι πρὸς αὐτόν· Ἐκ βλαστοῦ, υἱέ μου, πῶλον τῆς ὄνου αὐτοῦ. Ελιξ ἐστὶ τὸ βλάστημα τὸ ἐξ ἀμπέλου· ὅς ἐστιν ὁ Χριστὸς, ἐξ ἀμπέλου τῆς συναγωγῆς τῆς ἐξ Αἰγύπτου βλαστήσας, καθὼς αὐτὸς ὁ ἀνέβης· καὶ ἐδεσμεύθησαν τὰ ἔθνη ἐν αὐτῷ ἀλύτως. VII. Et nos itaque insolubiliter Christo alligemur. Siquidem omnino ab ejus solemnitatibus salutem obtinere contendimus; nos quoque ipse una cum Lazaro, a mortuis operibus " nostris quæ sine Deo sunt facta, suscitaturus est ". Sic ipsi in Bellania concœnabimus, quam interpreteris, domum obedientiæ. Sic a captivitate oblivionis animi pariter ac corporis sensus apte colligemus, clamantes ac dicentes: Hosanna in altissimis: Benedictus qui venit in nomine Domini; in suam ipse Jerusalem ingressurus: non jam ut patiatur, uti tunc; sed ut salvet eam, Salvatorque ab ea glorificetur, quomodo David eam compellans ait: Lauda, Jerusalem, Dominum; lauda Deum tuum, Sion”. Dixit iterum: Lauda ac lauda; animo pariter ac corpore. Quoniam confirmavit vectes portarum tua- : nempe fidem, spem et charitatem, meditationem ac studium caeleste, longanimitatem, patientiam. Benedixit filiis tuis in te Gt: nempe infantibus fidelibus, qui Dominum cum ramis susceperunt; cum novis utique fructibus: infantibus, inquam, sugentibus lac doctrinæ Christi. Credentes enim in eum, mox laudant, sicut scriptum est: Ex ore infantium et lactentium perfecisti laudem ". Elliciamur pro immundo pullo sacrum ei vehiculum, ut in nos ascendat. Currum ei nostrarum cogitationum jungamus, et regnabit super nos in sæcula, et regni ejus non erit finis. Hilarem vitæ rationem ceu ranios olivarum assumamus, ut quemadmodum ait regius Psaltes, Faciem nostram in oleo exhilaremus. Et iterum: Servite Domino in lætitia 68. Divinam rursum ac spiritalem operationem in interiori homine ceu palmarum ramos tollentes, sequamur, gratias ei agentes: ac pro candore quidem, rectam intemeratamque ac simplicem assumamus fidem; pro agilitate autem, patienten Gpqm; spem inquamn, quæ pungat ac jugulet cogita2. ss Genes. xLis, 11. * Psal. LXXIX, 9. * Hebr. et ibid. σε Psal. viii, 3. 63 Luc. 1, 32, 33. Παρ' αὐτοῦ. Scrib. παρ' αὐτῆς. Οὐκοῦν δεσμευθῶμεν καὶ ἡμεῖς εἰς τὸν Χριστὸν ἀλύτως. Ἐὰν ὅλως αγωνιζώμεθα τοῦ σωθῆναι ἀπὸ τῶν ἑορτῶν αὐτοῦ, καὶ αὐτὸς συνεγερεῖ ἡμᾶς τῷ Λαζάρῳ ἀπὸ τῶν νεκρῶν ἡμῶν ἔργων, τῶν χωρίς αὐτοῦ γενομένων. Οὕτω συνδειπνοῦμεν αὐτῷ ἐν τῇ Βηθανία, ἥτις ἑρμηνεύεται οἶκος τῆς ὑπακοῆς. Ο τως αρμοδίως συνάγωμεν τοὺς λογισμούς ἡμῶν ἀπὸ τῆς αἰχμαλωσίας τῆς λήθης μετὰ τῶν αἰσθητη ρίων τοῦ σώματος, κράζοντες καὶ λέγοντες· Ὡς ανά ἐν τοῖς ὑψίστοις· Εὐλογημένος ὁ ἐρχόμενος ἐν ὀνόματι Κυρίου, εἰσελθεῖν εἰς τὴν ἑαυτοῦ Ἱερουσα λήμ· οὐ διὰ τὸ παθεῖν, ὥσπερ τότε, ἀλλ᾽ ἵνα σώσῃ αὐτὴν, καὶ δοξασθῇ ὑπ' αὐτῆς· καθὼς φωνεῖ αὐτὴν Δαβὶδ λέγων· Ἐπαίνει, Ιερουσαλήμ, τὸν Κύριον αἴνει τὸν Θεόν σου, Σιών. Δεύτερον εἶπεν· Ἐπαίνει καὶ αἴνει, ψυχῇ καὶ σώματι. "Οτι ἐνίσχυσε τοὺς μοχλοὺς τῶν πυλῶν σου· οἵτινές εἰσι πίστις, ἐλπὶς, ἀγάπη, μελέτη, μακροθυμία, ὑπομονή. Εύ λόγησε τοὺς υἱούς σου ἐν σοί· οἵτινές εἰσι τὰ πι στὰ νήπια τὰ δεχόμενα τὸν Κύριον μετὰ τῶν κλάδων τουτέστι μετὰ καρπῶν νέων· τὰ θηλάζοντα τὸ γάλα τῆς διδασκαλίας τοῦ Χριστοῦ. Πιστεύοντες γὰρ εἰς αὐτὸν, εὐθέως αἰνοῦσι, καθώς γέγραπται· Ἐκ στό ματος νηπίων καὶ θηλαζόντων κατηρτίσω αἶνον. Γενώμεθα αὐτῷ ὄχημα ἅγιον ἀντὶ ἀκαθάρτου πώλου, ἵνα ἐπιβῇ ἐφ' ἡμᾶς. Ζεύξωμεν αὐτῷ τὸ ἅρμα τῶν λογισμῶν ἡμῶν, καὶ βασιλεύσει ἐφ' ἡμᾶς εἰς τοὺς αἰῶνας, καὶ τῆς βασιλείας αὐτοῦ οὐκ ἔσται τέ λος. Λάβωμεν ἱλαρὰν πολιτείαν ὡς κλάδη ἐλαιῶν, Τοῦ ἱλαρῦναι τὸ πρόσωπον ἡμῶν ἐλαίῳ, καθώς φησιν ὁ Ψαλμωδός· καὶ πάλιν· Δουλεύσατε τῷ Κυρίῳ ἐν εὐφροσύνῃ· ἄρωμεν πάλιν ἐν τῷ ἔσω ἀνθρώπῳ τὴν θεϊκὴν καὶ πνευματικὴν ἐργασίαν, ὡς τὰ τῶν φοι νίκων βάϊα, καὶ ἀκολουθήσωμεν εὐχαριστοῦντες αὐτ τῷ· καὶ ἀντὶ μὲν τῆς ἀσπρότητας [ἁπλότητος] τὴν ὀρθὴν καὶ ἀμίαντον καὶ ἁπλῆν πίστιν· ἀντὶ δὲ τῆς οξύτητος τὴν ὑπομονητικὴν ἐλπίδα· τὴν κεντοῦσαν v, 1. ss Joan. xt, 3. " 6 Psal. cxLvn, 1.:bid, σε Psal. Citi, 15. 68 Psal. XCIX, Συνάγωμεν. Forte συνάξομεν.

ORATIO IN RAMOS PALMARUM. καὶ σφάζουσαν πάντα λογισμὸν ἐπαιρόμενον, αἰχμα- tionem omnem extollentem se ", ut nos a Dei scientia captivet: pro palmæ demum dulcedine, dulcem charitatem, quæ ex præfatis, fide, spe ac reliquis constat, ut in nobis impleatur quod dictum est: Justus ut palma florebit; sicut cedrus quæ in Libano est, multiplicabitur ". Sequamur euntem in sanctam civitatem: ingrediamur cum eo in templum, ut in nobis mensas nummulariorum subvertat", ac dæmones vendentes columbas: nempe cogitationes in errore volantes, cum omnibus qui in nobis emunt venduntque, a nobis expellat, ac pro spelunca latronum, sacrum nos templum, uti antiquum illud, in quo Christus habitet ac deambulet, faciat; quo cæcis nostris largiatur visum, ac surdos faciat audire, et ambulare claudos, more luosque cum Lazaro resuscitet. Ubi enim vita ba bitat, ibi resurrectio est ut cum Lazaro et turbis ac discipulis ejus, cumque infantibus ac angelis sanctis clamemus dicentes: Hosanna in altissimis: Benedictus qui venit in nomine Domini: Christus Dominus et Deus noster, rex saculorum. Ipsi gloria, honor, potestas et adoratio, cum Patre et Spiritu sancto, nunc et semper, et in sæcula sæculorum. Amen. λωτεῦσαι ἡμᾶς ἀπὸ τῆς γνώσεως τοῦ Θεοῦ· καὶ ἀντὶ τῆς γλυκύτητος τοῦ φοίνικος τὴν γλυκεῖαν ἀγάπην, τὴν συνισταμένην ἐκ τῶν προῤῥηθέντων πίστεως, καὶ ἐλπίδος, καὶ τῶν λοιπῶν, ἵνα πληρωθῇ ἐν ἡμῖν τὸ ῥηθέν· Δίκαιος ὡς φοίνιξ ἀνθήσει· ὡσεὶ κέδρος ἡ ἐν τῷ Λιβάνω πληθυνθήσεται. Ακολουθήσωμεν αὐτῷ εἰς τὴν ἁγίαν πόλιν· εἰσέλθωμεν μετ᾿ αὐτοῦ εἰς τὸ ἱερὸν, ἵνα τὰς τραπέζας τῶν ἐν ἡμῖν κολλυβιστῶν καταστρέψῃ, καὶ τοὺς δαίμονας τοὺς πωλοῦντας τὰς περιστεράς, τοὺς ἐν πλάνῃ πετομένους λογισμούς, ἀποδιώξῃ ἀφ' ἡμῶν μετὰ πάντων τῶν πωλούντων ἐν ἡμῖν καὶ ἀγοραζόντων· καὶ ἀντὶ σπηλαίου λῃστῶν ποιήσῃ ἡμᾶς κατὰ τὸν ἀρχαῖον ἱερὸν ναὸν ἅγιον, ἐν ᾧ οἰκεῖ καὶ περιπατεῖ Χριστός· ἵνα τοῖς τυφλοῖς ἡμῶν φῶς χαρίσηται, καὶ τοὺς κωφοὺς ποιήσῃ ἀκοῦσαι, καὶ τοὺς χωλοὺς περιπατῆσαι, καὶ τοὺς νεκροὺς μετὰ Λα ζάρου ἐγείρῃ. Οπου γὰρ οἰκεῖ ζωή, ἐκεῖ ἀνάστασίς ἐστιν· ἵνα μετὰ Λαζάρου, καὶ τῶν ὄχλων καὶ τῶν μαθητῶν αὐτοῦ, μετὰ νηπίων καὶ θηλαζόντων, καὶ μετὰ τῶν ἁγίων ἀγγέλων κράξωμεν βοῶντες· Ὡσαννὰ ἐν τοῖς ὑψίστοις· Εὐλογημένος ὁ ἐρχόμενος ἐν ὀνόματι Κυρίου· Χριστός Κύριος καὶ ὁ Θεὸς ἡμῶν, ὁ βασιλεὺς τῶν αἰώνων. Αὐτῷ δόξα, τιμή, κράτος καὶ προσκύνησις, ἅμα τῷ Πατρὶ καὶ τῷ ἁγίῳ Πνεύματι, νῦν καὶ ἀεὶ, καὶ εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Αμήν. II Cor. x, 5. • Psal. xci, 13. " Matth. ΣΕΙ, 12. “I Tim. 1, 17. ANNO DOMINI CCCXIV-CCCLXXIV. MARCELLUS ANCYRANUS EPISCOPUS DIATRIBA DE CAUSA MARCELLI ANCYRANI (MONTFAUCON., Biblioth. nova Patrum, I, 11.) PROOEMIUM ET DIVISIO OPERIS. De Marcelli Ancyrani doctrina, etsi ab ipso Marcelli ævo ad hoc usque tempus ab insignibus viris disceptatum sit, res tamen adhuc in ancipiti manet: alii namque illum temeratæ fidei reum agunt, alii ut recta: fidei vindicem defendunt, alii quæstionis difficultate deterriti, non audent in utramvis partem ferre judicium. Ad postremos autem incunctanter accederem, nisi ex eo, quod jam primum publicatur, opusculo nova Marcellianis rebus lux oriretur. Hujus adminiculo non sine spe enodandæ, in multis saltem, rei hactenus perplexæ et intricatæ, huic Diatribæ manum admovemus, totamque hæc in capita dis - tribuimus. Præit compendiaria de vita Marcelli narratio; hinc exquiritur, qui fuerit ille Marcello ascrisptus error; tum an in ejus contra Asterium libro deprehendi potuerit; deinde num errorem illum in decursu vitæ verbo vel scripto tradiderit; itemque an aþ Athanasio a communione remotus fuerit; demum agitur de Marcelli et Ecclesiæ Ancyranæ ad Athanasium legatione, quam nunc primum edimus.